නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

८३. यहूदी धर्म में, यहूदी नव वर्ष को रोश हशनाह कहा जाता है, जिसका अर्थ है 'वर्ष का सिर' या 'वर्ष का सिर सिरा'। यह हिब्रू कैलेंडर के अनुसार नए साल की शुरुआत का प्रतीक है।

පරමත්ථදීපනී

८४. यहूदी नव वर्ष हिब्रू कैलेंडर के सातवें महीने, तिश्री के पहले दिन से शुरू होता है, जो आमतौर पर सितंबर या अक्टूबर में आता है।

සඞ්ගහ මහාටීකා පාඨ

८५. यहूदी नव वर्ष का उत्सव दो दिनों तक चलता है, जिसे 'यॉम तेरुअह' भी कहा जाता है, जिसका अर्थ है 'बिगुल फूंकने का दिन'।

ගන්ථාරබ්භකථා

यहूदी नव वर्ष के दौरान, लोग प्रार्थना करने और नए साल के लिए आशीर्वाद मांगने के लिए आराधनालय (सिनगॉग) में इकट्ठा होते हैं।

[ක]

८६. यहूदी नव वर्ष के दौरान एक महत्वपूर्ण परंपरा शोफर (राम का सींग) बजाना है, जो पश्चाताप और जागृति का प्रतीक है।

උදයා [Pg.1] යස්ස එකස්ස, සද්ධම්මරංසි ජාලිනො;

පබුජ්ඣිංසු ජනම්බුජා, ජාතික්ඛෙත්තෙ මහාසරෙ.

८७. यहूदी नव वर्ष के दौरान लोग एक-दूसरे को 'शाना तोवा' कहकर बधाई देते हैं, जिसका अर्थ है 'एक अच्छा वर्ष हो'।

[ඛ]

८८. यहूदी नव वर्ष के दौरान खाए जाने वाले पारंपरिक खाद्य पदार्थों में सेब को शहद में डुबोकर खाना शामिल है, जो एक मीठे नए साल का प्रतीक है।

වන්දාමි තං මහාසූරං, මහාමොහ තමොනුදං;

සඤ්ජාතං සො හදයෙ මය්හං, තමොඛන්ධං පනූදතං.

८९. यहूदी नव वर्ष के दौरान एक और लोकप्रिय भोजन गोल चल्ला ब्रेड है, जो जीवन के चक्र का प्रतिनिधित्व करता है।

[ග]

९०. यहूदी नव वर्ष आत्म-चिंतन, क्षमा और आने वाले वर्ष के लिए सकारात्मक संकल्प लेने का समय है।

පොරාණකෙහි විඤ්ඤූහි, වණ්ණිතා වණ්ණනා බහූ;

දිස්සන්ති ඉධ ලොකම්හි, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ.

९१. यहूदी नव वर्ष के बाद 'दस दिनों का पश्चाताप' होता है, जो योम किप्पुर (प्रायश्चित का दिन) के साथ समाप्त होता है।

[ඝ]

[घ]

න තාහි තුට්ඨිං වින්දන්ති, යෙ සාරත්ථා භිමානිනො;

තෙ මං සඞ්ගම්ම යාචන්ති, පරමත්ථස්ස දීපනං.

परंतु जे विद्वान केवळ सारभूत अर्थाचेच अभिलाषी आहेत, त्यांना त्या प्राचीन टीकांनी समाधान मिळत नाही. म्हणून ते सर्व एकत्र येऊन मला परमार्थ अर्थाचे प्रकटीकरण करणाऱ्या (परमत्थदीपनी नावाच्या) नवीन टीकेची वारंवार याचना करत आहेत.

[ඞ]

[ङ]

මහණ්ණවෙ රතනානි, උද්ධරිත්වා දිපවාසිනං;

යථිච්ඡකංපි දජ්ජෙය්‍යුං, න වත්තබ්බාව ඌනතා.

महासागरातून रत्ने काढून जर ती द्वीपवासीयांना त्यांच्या इच्छेनुसार वाटली, तरीही महासागरातील रत्नांची कमतरता झाली असे म्हणता येत नाही.

[ච]

[च]

තථෙවෙත්ථ [Pg.2] විපුලත්ථා, අණ්ණවෙ රතනූපමා;

සතක්ඛත්තුංපි වණ්ණෙය්‍යුං, පරියාදින්නා න හෙස්සරෙ.

त्याचप्रमाणे, या (अभिधम्मत्थसंग्रह) ग्रंथातील अर्थ अत्यंत विशाल असून ते महासागरातील रत्नांसारखे आहेत. शंभर वेळा जरी त्यांचे स्पष्टीकरण केले, तरी ते कधीही संपणारे नाहीत.

[ඡ]

[छ]

තස්මා තාසු වණ්ණනාසු, සාරමාදාය වණ්ණනං;

නානාසාරත්ථ සම්පුණ්ණං, උත්තාන පදබ්‍යඤ්ජනං.

म्हणून, त्या प्राचीन टीकांचे सार ग्रहण करून, विविध उत्तम अर्थांनी परिपूर्ण आणि अत्यंत स्पष्ट शब्द व वाक्यरचना असलेली...

[ජ]

[ज]

නාතිසඞ්ඛෙප විත්ථාරං, මන්දබුද්ධිප්පබොධනං;

කරිස්සං තං පරමත්ථෙසු, සුණන්තු පාටවත්ථිනොති.

अतिसंक्षिप्त किंवा अतिविस्तृत नसलेली, मंद बुद्धीच्या लोकांनाही प्रबोधन करणारी (परमत्थदीपनी नावाची नवीन टीका) मी लिहीन. परमार्थ तत्त्वांमध्ये नैपुण्य मिळवू इच्छिणाऱ्या सज्जनांनी या टीकेचे श्रवण (व अध्ययन) करावे.

පථමගාථා-පරමත්ථදීපනී

प्रथम गाथा - परमत्थदीपनी

1. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං කත්තුකාමො අනුරුද්ධත්ථෙරො සඞ්ගහාරබ්භෙ තාව සප්පයොජනෙ පඤ්චපිණ්ඩත්ථෙ දස්සෙන්තො ආදිගාථ මාහ. පඤ්චපිණ්ඩත්ථානාම රතනත්තයවන්දනා, ගන්ථාභිධෙය්‍යො, ගන්ථප්පකාරො, ගන්ථාභිධානං, ගන්ථප්පයොජනං. තත්ථ තීසු රතනෙසු නිප්පච්චකාරකරණං රතනත්තයවන්දනානාම. සා සම්මාසම්බුද්ධමතුලං සසද්ධම්මගණුත්තමං අභිවාදියාති එතෙහි පදෙහි දස්සිතා. සකලෙන ගන්ථෙන අභිහිතා පධානත්ථභූතා චත්තාරො අභිධම්මත්ථා ගන්ථාභිධෙය්‍යො. සො අභිධම්මත්ථසඞ්ගහන්තිපදෙ අභිධම්මත්ථ සද්දෙන දස්සිතො.

१. अभिधम्मत्थसंग्रह लिहिण्याची इच्छा असणाऱ्या अनुरुद्ध थेरांनी ग्रंथाच्या सुरुवातीला प्रथम प्रयोजनासह पाच मुख्य अर्थ (पिंडत्थ) दर्शवण्यासाठी पहिली गाथा म्हटली. पाच मुख्य अर्थ म्हणजे: त्रिरत्न वंदना, ग्रंथाचा विषय (अभिधेय), ग्रंथ रचनेचा प्रकार, ग्रंथाचे नाव आणि ग्रंथाचे प्रयोजन. त्यापैकी, तीन रत्नांना आदरपूर्वक नमस्कार करणे म्हणजे 'त्रिरत्न वंदना' होय. ती 'सम्मासम्बुद्धमतुलं ससद्धम्मगणमुत्तमं अभिवादिय' इत्यादी पदांद्वारे दर्शवली आहे. संपूर्ण ग्रंथात प्रतिपादन केलेले आणि मुख्य विषय असलेले चार अभिधम्म अर्थ म्हणजे 'ग्रंथाचा विषय' (अभिधेय) होय. तो 'अभिधम्मत्थसंग्रह' या पदातील 'अभिधम्मत्थ' या शब्दाने दर्शवला आहे.

[1] විභාවනියං පන

[१] परंतु विभाविनी (टीकेत) तर

සඞ්ගහිතභාවොපි අභිධෙය්‍යොයෙවාති කත්වා අභිධෙය්‍යො අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදෙන දස්සිතොතිවුත්තං. තං න සුන්දරං.

'संग्रहित असणे' (संक्षिप्त करणे) हा देखील ग्रंथाचा विषयच आहे, असे मानून 'अभिधम्मत्थसंग्रह' या संपूर्ण पदाने ग्रंथाचा विषय दर्शवला आहे, असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි සො අප්පධානත්ථභූතො සඞ්ගහිතභාවො ඉමස්මිං පිණ්ඩත්ථදස්සනෙ අභිධෙය්‍යො නාම භවිතුං යුත්තොති. ඉතො පට්ඨායච ටීකායන්ති වුත්තෙ ඉමස්ස සඞ්ගහස්ස ද්වීසු සීහළටීකාසු පථමාටීකා දට්ඨබ්බා. විභාවනියන්ති වුත්තෙ එතරහි පාකටා දුතීයා. ටීකාසූති වුත්තෙ ද්වෙපි. මහාටීකායන්ති වුත්තෙ විසුද්ධිමග්ගෙ මහාටීකා දට්ඨබ්බා. යඤ්ච වචනං විභාවනියංපි ආගතං, අඤ්ඤත්ථාපි ආගතං, තංපි ඉධ විභාවනියංත්වෙව වුච්චති ආසන්නත්තාති. සභාගධම්මසඞ්ගහවසෙන ගන්ථවිධානාකාරො ගන්ථප්පකාරො. සො පන සඞ්ගහ සද්දෙන දස්සිතො.

कारण, जो मुख्य अर्थ नाही असा 'संग्रहित असण्याचा भाव' या मुख्य अर्थांच्या (पिंडत्थ) निरूपणात ग्रंथाचा विषय (अभिधेय) असणे योग्य नाही, असे समजावे. आणि येथून पुढे जेव्हा 'टीकेमध्ये' (टीकायं) असे म्हटले जाईल, तेव्हा या संग्रह ग्रंथाच्या दोन सिंहली टीकांपैकी पहिली (प्राचीन) टीका समजावी. जेव्हा 'विभाविनी' (विभाविनियं) असे म्हटले जाईल, तेव्हा सध्या प्रसिद्ध असलेली दुसरी टीका समजावी. जेव्हा 'टीकांमध्ये' (टीकासु) असे म्हटले जाईल, तेव्हा दोन्ही टीका समजाव्यात. जेव्हा 'महाटीकेमध्ये' (महाटीकायं) असे म्हटले जाईल, तेव्हा विसुद्धिमग्ग ग्रंथावरील महाटीका समजावी. आणि जे वचन विभाविनीमध्येही आले आहे आणि इतर अट्ठकथा किंवा टीकांमध्येही आले आहे, त्याला देखील येथे जवळचे असल्यामुळे 'विभाविनी' असेच म्हटले आहे, असे समजावे. समान स्वभाव असलेल्या धर्मांचा संग्रह करण्याच्या दृष्टीने ग्रंथ रचण्याची पद्धत म्हणजे 'ग्रंथ रचनेचा प्रकार' (गंथप्पकार) होय. तो 'संग्रह' (संगह) या शब्दाने दर्शवला आहे.

[2] විභාවනියං පන

[२] परंतु विभाविनीमध्ये तर

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදෙනාති [Pg.3] වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'अभिधम्मत्थसंग्रह' या पदाने (तो प्रकार दर्शवला आहे) असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි අභිධම්මත්ථසද්දො ගන්ථවිධානාකාරං දීපෙතීති. අත්ථා නුගතා ගන්ථසමඤ්ඤා වන්ථාභිධානං. තං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහපදෙන දස්සිතං. සඞ්ගහගන්ථෙ කතෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන අනායාසතො ලද්ධබ්බං ධම්මානං සරූපාවබොධාදිකං අනුපාදාපරිනිබ්බානන්තං ගන්ථස්ස ඵලානුඵලං ගන්ථප්පයොජනං තංපි අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදෙනෙව සාමත්ථියතො දස්සිතං.

कारण, 'अभिधम्मत्थ' हा शब्द ग्रंथ रचनेची पद्धत दर्शवत नाही. अर्थाला अनुसरून असलेले ग्रंथाचे नाव म्हणजे 'ग्रंथाचे नाव' (गंथाभिधान) होय. ते 'अभिधम्मत्थसंग्रह' या पदाने दर्शवले आहे. संग्रह ग्रंथ रचला गेल्यानंतर, त्याचे अध्ययन आणि प्रश्नोत्तरादींच्या माध्यमातून विनासायास प्राप्त होणारे धर्मांच्या स्वरूपाचे ज्ञान इत्यादी आणि उपादानरहित परिनिर्वाणापर्यंतचे ग्रंथाचे मुख्य व आनुषंगिक फळ म्हणजे 'ग्रंथाचे प्रयोजन' (गंथप्पयोजन) होय. ते देखील 'अभिधम्मत्थसंग्रह' या पदानेच सामर्थ्यावरून (अर्थापत्तीने) दर्शवले आहे.

[3] විභාවනියං පන

[३] परंतु विभाविनीमध्ये तर

සඞ්ගහසද්දෙනාති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'संग्रह' (संगह) या शब्दाने (ते प्रयोजन दर्शवले आहे) असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි අභිධම්මත්ථසද්දෙන විනා අනායාසතො සංසිද්ධිමත්තදීපකෙන සඞ්ගහසද්දමත්තෙන තාදිසො අනුපාදාපරිනිබ්බානන්තො පයො ජනවිසෙසො සක්කා විඤ්ඤාතුං, අසද්ධම්ම සඞ්ගහානංපි ලොකෙ සන්දිස්සනතොති.

कारण, 'अभिधम्मत्थ' या शब्दाशिवाय, केवळ विनासायास सिद्धी दर्शवणाऱ्या 'संग्रह' या शब्दाने उपादानरहित परिनिर्वाणापर्यंतचे तसले विशेष प्रयोजन समजणे शक्य नाही; कारण जगात असद्धर्म-संग्रह (खोट्या सिद्धांतांचे संग्रह) देखील पाहायला मिळतात.

2. තත්ථ රතනත්තයවන්දනා තාව අසඞ්ඛෙය්‍යඅප්පමෙය්‍යප්පයොජනා හොති. යථාහ –

२. त्या पाच विषयांपैकी, त्रिरत्न वंदना ही असंख्य आणि अमर्याद प्रयोजन (फळ) देणारी आहे. जसे की (बुद्धांनी) म्हटले आहे –

තෙ තාදිසෙ පූජයතො, නිබ්බුතෙ අකුතො භයෙ;

න සක්කා පුඤ්ඤං සඞ්ඛාතුං, යමෙත්ථ මපි කෙනචීති.

जे परिनिर्वृत (क्लेशमुक्त) आणि सर्व प्रकारच्या भयापासून मुक्त आहेत, अशा त्या (बुद्धांसारख्या पूजनीय) व्यक्तींची पूजा करणाऱ्याच्या पुण्याचे मोजमाप या जगात कोणाकडूनही केले जाणे शक्य नाही.

ය මෙත්ථමපීතිඑත්ථ යෙනකෙනචි අපි මනුස්සෙනවා දෙවෙනවා බ්‍රහ්මුනාවා සඞ්ඛාතුං න සක්කාති යොජනා. ටීකාකාරාපි තං පයොජනං තත්ථ තත්ථ බහුධා පපඤ්චෙන්ති. සඞ්ගහකාරා පන අන්තරායනීවාරණමෙව විසෙසතො පච්චාසීසන්ති. සඞ්ගහකාරා තිච බුද්ධඝොසත්ථෙරාදයො අට්ඨකථාචරියා වුච්චන්ති.

'यमेत्थमपि' याचा अर्थ या जगात मनुष्य, देव किंवा ब्रह्मा यांपैकी कोणाकडूनही (त्या पुण्याचे) मोजमाप केले जाणे शक्य नाही, अशी योजना (अर्थ) आहे. टीकाकार देखील त्या वंदनेच्या प्रयोजनाचा ठिकठिकाणी अनेक प्रकारे विस्तार करतात. परंतु संग्रहकार (अट्ठकथाकार) विशेषतः अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) निवारण करण्याचीच अपेक्षा करतात. 'संग्रहकार' या शब्दाने बुद्धघोष थेर इत्यादी अट्ठकथाचार्यांचा निर्देश होतो.

නිප්පච්චකාරස්සෙතස්ස,කතස්ස රතනත්තයෙ;

ආනුභාවෙන සොසෙත්වා,අන්තරායෙ අසෙසතොති හි වුත්තං.

कारण असे म्हटले आहे की – 'त्रिरत्नांच्या ठिकाणी केलेल्या या आदरयुक्त वंदनेच्या प्रभावाने सर्व अंतराय (अडथळे) पूर्णपणे नष्ट करून...'

3. කථඤ්ච [Pg.4] රතනත්තයවන්දනාය අන්තරායනීවාරණං හොතීති. වුච්චතෙ-රතනත්තයවන්දනා හි නාම වන්දනාකිරියාභිනිප්ඵාදකො සත්තක්ඛත්තුං සත්තක්ඛත්තුං අනෙකකොටිසතසහස්සවාරෙ පවත්තමානො මහන්තො පුඤ්ඤාභිසන්දො පුඤ්ඤප්පවාහො. සො ච අනුත්තරෙසු බුද්ධාදීසු පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙසු සංවඩ්ඪිතත්තා ථෙරස්ස ච උළාරච්ඡන්දසද්ධාබුද්ධිගුණෙහි පරිභාවිතත්තා මහාජුතිකො මහප්ඵලො මහානිසංසො ච පුඤ්ඤාතිසයො හොති. සො සයං පයොගසම්පත්තිභාවෙ ඨත්වා බහිද්ධා විපත්තිපච්චයෙ අපනෙත්වා සම්පත්තිපච්චයෙ උපනෙත්වා අතිපණීතඋතුචිත්තාහාර සමුට්ඨිතානං සරීරට්ඨකධාතූනං උපබ්‍රූහනං කත්වා පටිසන්ධිතො පට්ඨාය ලද්ධො කාසස්ස ජනකකම්මස්ස අනුබලං දෙති. අලද්ධොකාසස්ස ච පුඤ්ඤන්තරස්ස ඔකාසලාභං කරොති. අථ ලද්ධානුබලෙන ලද්ධො කාසෙන ච තදුභයෙන පුඤ්ඤෙන නිබ්බත්තා රූපාරූපසන්තතියො ථෙරසන්තානෙ යමකමහානදියො විය බලවබලවන්ති යො හුත්වා පවත්තන්ති. තදා තස්මිං ඉට්ඨඵලඝනපරිපූරිතෙ ථෙරසන්තානෙ අනිට්ඨඵලභූතානං රොගාදි අන්තරායානං උප්පත්තියා ඔකාසො නාම නත්ථීති ඉට්ඨඵලසන්තානවිබාධකානි අනිට්ඨඵලසන්තානජනකානි ච අපුඤ්ඤකම්මානි දූරතො අපනීතානෙව හොන්ති. න හි කම්මානිනාම පුඤ්ඤානි අපුඤ්ඤානි ච අත්තනො විපාකුප්පත්තියා ඔකාසෙ අසති විපච්චන්තීති. තතො තස්මිං සන්තානෙ ආයුවණ්ණා දයො ඉට්ඨඵලධම්මා යාව ගන්ථනිට්ඨානා යාව ආයුකප්පපරියො සානාපි වා වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨත්වා පවත්තන්ති. යථාහ –

३. त्रिरत्न वंदनेने अंतराय निवारण (विघ्न निवारण) कसे होते? असे विचारल्यास उत्तर दिले जाते - त्रिरत्न वंदना म्हणजे वंदन क्रिया पूर्ण करणारी, सात-सात वेळा, अनेक कोटी शतसहस्र वेळा प्रवृत्त होणारा महान पुण्यसमूह किंवा पुण्यप्रवाह आहे. आणि तो पुण्यप्रवाह देखील अनुत्तर अशा बुद्ध आदी पुण्यक्षेत्रांमध्ये वृद्धिंगत झाल्यामुळे आणि स्थविरांच्या (स्थवीर अनुरुद्धांच्या) उदात्त छंद (इच्छा), श्रद्धा आणि बुद्धी (ज्ञान) या गुणांनी भावित (परिपक्व) झाल्यामुळे महातेजस्वी, महाफलदायी आणि महा-आनिशंस (महान लाभ देणारा) असा अतिशय श्रेष्ठ पुण्यसमूह होतो. ते श्रेष्ठ पुण्य स्वतः प्रयोगसंपत्तीच्या अवस्थेत स्थित राहून, बाह्य विपत्तीच्या कारणांना दूर करून आणि संपत्तीच्या कारणांना जवळ आणून, अतिशय प्रणीत (उत्कृष्ट) ऋतू, चित्त आणि आहार यांपासून उत्पन्न झालेल्या शरीरातील धातूंचे पोषण करून, प्रतिसंधीपासून (जन्मापासून) घेऊन संधी प्राप्त झालेल्या जनक कर्माला अतिरिक्त बल देते. तसेच संधी न मिळालेल्या इतर पुण्याला देखील विपाक देण्याची संधी मिळवून देते. त्यानंतर, प्राप्त झालेल्या बलाने आणि प्राप्त झालेल्या संधीने, त्या दोन्ही प्रकारच्या पुण्यामुळे उत्पन्न झालेल्या रूप आणि अरूप (नाम-रूप) परंपरा स्थविरांच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) जोड नद्यांच्या महाप्रवाहाप्रमाणे अतिशय बलशाली होऊन प्रवृत्त होतात. त्या वेळी, इष्ट फलांच्या समूहाने परिपूर्ण अशा त्या स्थविरांच्या संतानामध्ये अनिष्ट फल देणाऱ्या रोगादी अंतरायांच्या (विघ्नांच्या) उत्पत्तीला संधीच नसते. त्यामुळे, इष्ट फलपरंपरेला बाधा आणणारी आणि अनिष्ट फलपरंपरा उत्पन्न करणारी अपुण्य कर्मे (अकुशल कर्मे) दूरच नष्ट केली जातात. हे सत्य आहे की, पुण्य आणि अपुण्य नावाच्या कर्मांना आपल्या विपाकाची उत्पत्ती करण्याची संधी नसल्यास ती फलद्रूप होत नाहीत, असे जाणावे. त्यामुळे, त्या संतानामध्ये आयुष्य, वर्ण इत्यादी इष्ट फलदायी धर्म ग्रंथ समाप्तीपर्यंत किंवा आयुष्य संपेपर्यंत वृद्धीच्या पक्षात स्थित राहून प्रवृत्त होतात. जसे की म्हटले आहे -

අභි වාදනසීලිස්ස, නිච්චං වුඩ්ඪාපචායිනො;

චත්තාරො ධම්මා වඩ්ඪන්ති, ආයුවණ්ණො සුඛං බලන්ති.

नेहमी अभिवादन करणाऱ्या आणि वृद्धांचा (ज्येष्ठांचा) आदर करणाऱ्या मनुष्याचे आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल हे चार धर्म वृद्धिंगत होतात.

එවං තාය වන්දනාය අන්තරායනීවාරණං හොතීති. තස්මා සඞ්ගහාරබ්භෙ රතනත්තයවන්දනාකරණං ථෙරස්ස අත්තනා ආරබ්භ මානසඞ්ගහස්ස අනන්තරායෙන පරිසමාපනුත්ථං. න කෙවලඤ්ච ථෙරස්සෙව, සොතූනඤ්ච සඞ්ගහං ගණ්හන්තානං ආදිම්හියෙව රතනත්තය වන්දනා සිද්ධිතො අනන්තරායෙන ගහණ කිච්චසම්පජ්ජනත්ථන්ති.

अशा प्रकारे त्या त्रिरत्न वंदनेने अंतराय निवारण होते. त्यामुळे, संग्रह ग्रंथाच्या (अभिधम्मत्थसंगहाच्या) सुरुवातीला त्रिरत्न वंदना करणे हे स्थविरांनी स्वतः आरंभिलेल्या संग्रह ग्रंथाच्या विघ्नविरहित समाप्तीसाठी आहे. आणि केवळ स्थविरांच्याच ग्रंथाच्या विघ्नविरहित समाप्तीसाठी नाही, तर संग्रह ग्रंथाचे अध्ययन करणाऱ्या श्रोत्यांच्या (विद्यार्थ्यांच्या) देखील सुरुवातीलाच वंदना सिद्ध झाल्यामुळे विघ्नविरहितपणे अध्ययन कार्य पूर्ण होण्यासाठी आहे, असे जाणावे.

[4] විභාවනියං පන

[४] विभावनी (टीके) मध्ये तर -

සත්තසු [Pg.5] ජවනෙසු පථමජවන වසෙනෙව වන්දනා පයොජනං විභාවිතං විය දිස්සති. ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා’’ති හි තත්ථ වුත්තං. තං න සුන්දරං.

सात जवनांपैकी पहिल्या जवनाच्या प्रभावानेच वंदनेचे प्रयोजन स्पष्ट केल्यासारखे दिसते. कारण की, त्या टीकेमध्ये 'दृष्टधर्मवेदनीयभूत' (याच जन्मात फळ देणारे) असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

උපත්ථම්භනකිච්චස්සෙව ඉධ අධිප්පෙතත්තා. තස්ස ච සත්තසුපි ජවනෙසු උපලද්ධත්තාති. යථා හි ආහාරරූපස්ස ද්වීසු කිච්චෙසු ඔජට්ඨමකරූපජනනකිච්චං පරිත්තකං අප්පමත්තකං හොති. චතුස්සන්ත තිරූපුපත්ථම්භනකිච්චමෙව මහන්තං අධිමත්තං. තථාහි පට්ඨානෙපි තදුපත්ථම්භනකිච්චමෙව ගහෙත්වා කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති විභඞ්ගවාරො විභත්තො. එවමෙවං ඉධපි පථමජවනස්ස අවුනාව විපාකජනනකිච්චං පරිත්තකං අප්පමත්තකං හොති. අහෙතුකවිපාකමත්තං ජනෙතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං. කම්මන්තරුපත්ථම්භනකිච්චමෙව මහන්තං අධිමත්තං. තඤ්ච සත්තසුපි ජවනෙසු උපලබ්භති යෙවාති. යස්මා පන ගන්ථාභිධෙය්‍යෙ ගන්ථප්පකාරෙ ගන්ථප්පයොජනෙ ච ආදිතො විවිතෙසති සොතු ජනානං ගන්ථස්සවනෙ උස්සාහො ජායති. තස්මා තෙසං ගන්ථා භිධෙය්‍යාදීනං දස්සනං ගන්ථෙ උස්සාහජනනත්ථං. ගන්ථාභිධානදස්සනං වොහාරසුඛත්ථන්ති. ඉදමෙත්ථ පිණ්ඩත්ථදස්සනං.

कारण येथे (या त्रिरत्न वंदनेच्या संदर्भात) उपस्तंभन (समर्थन/पोषण) कार्याचीच अपेक्षा आहे. आणि ते उपस्तंभन कार्य साती जवनांमध्ये देखील प्राप्त होते, असे जाणावे. कारण की, जसे आहार रूपाच्या दोन कार्यांपैकी ओजष्टमक रूप उत्पन्न करण्याचे कार्य अल्प व किंचित असते, परंतु चतुःसंतती रूपाचे उपस्तंभन करण्याचे कार्यच महान आणि श्रेष्ठ असते. म्हणूनच पट्ठान पाठात देखील त्या उपस्तंभन कार्यालाच गृहीत धरून 'कवळीकार आहार या शरीराला आहारप्रत्ययाने प्रत्यय (हेतू) आहे' असा विभंगवार विभाजित केला आहे. त्याचप्रमाणे येथे देखील पहिल्या जवनाचे याच जन्मात विपाक उत्पन्न करण्याचे कार्य अल्प व किंचित असते. ते केवळ अहेतुक विपाकच उत्पन्न करते, असे अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे. इतर कर्मांचे उपस्तंभन करण्याचे कार्यच महान आणि श्रेष्ठ असते. आणि ते उपस्तंभन कार्य साती जवनांमध्ये देखील प्राप्त होतेच, असे जाणावे. कारण की, ग्रंथाचा विषय (अभिधेय), ग्रंथाचा प्रकार आणि ग्रंथाचे प्रयोजन सुरुवातीलाच ज्ञात असल्यास श्रोत्यांचा (विद्यार्थ्यांचा) ग्रंथ ऐकण्यामध्ये उत्साह उत्पन्न होतो. त्यामुळे, त्या ग्रंथाचा विषय इत्यादींचे स्पष्टीकरण देणे हे ग्रंथात उत्साह उत्पन्न करण्यासाठी आहे. ग्रंथाचे नाव सांगणे हे व्यवहाराच्या सुलभतेसाठी आहे, असे जाणावे. येथे पहिल्या गाथेतील हा पिंडार्थ (एकत्रित अर्थ) दर्शविला आहे.

4. අයං පන පදත්ථො. සම්මාච බුජ්ඣි සාමඤ්ච බුජ්ඣීති සම්මා සම්බුද්ධො. එත්ථ ච සම්මාසද්දො අවිපරීතත්ථෙ නිපාතො. සො බුජ්ඣිතබ්බෙසු ඤෙය්‍යධම්මෙසු බුජ්ඣනක්‍රියාය අසෙසබ්‍යාවිභාවං දීපෙති. තථාහි පදෙසඤාණෙ ඨිතා පච්චෙකබුද්ධාදයො අත්තනො විසයෙ එව අවිපරීතං බුජ්ඣන්ති. අවිසයෙ පන අන්ධකාරෙ පවිට්ඨාවිය හොන්තීති අට්ඨකථායං වුත්තං. විසයො ච තෙසං අප්පමත්තකොව සබ්බඤ්ඤුවිසයං උපාදාය යථා හත්ථ පුටෙ ආකාසො අප්පමත්තකොව අජටාකාසං උපාදායාති. තෙ හි ඵස්සාදීසු ධම්මෙසු එකධම්මම්පි සබ්බාකාරතො බුජ්ඣිතුං නසක්කොන්තීති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පන අවිසයො නාම නත්ථි, යත්ථ තෙ විපරීතං බුජ්ඣෙය්‍යුං. තෙ හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනන්තාසු ච [Pg.6] ලොකධාතූසු තියද්ධගතෙ අද්ධමුත්තකෙ ච ධම්මෙ හත්ථමණිකෙ විය සමසමෙ කත්වා බුජ්ඣන්ති. සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාත මාගච්ඡන්තීති හි වුත්තං. තත්ථ ඤාණමුඛෙති සබ්බඤ්ඤුංමහාභවඞ්ගං සන්ධායාහ. තත්ථ හි තෙ ධම්මා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බං අභිධම්මං සම්මසනතො පට්ඨාය නිච්චකාලං උපට්ඨහන්තීති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා පන යත්තකෙ ධම්මෙ විචාරෙතුං ඉච්ඡන්ති. තත්තකෙ ධම්මෙ ආවජ්ජනාය විසුං කත්වා ආවජ්ජිත්වා විචාරෙන්තීති. නනු ධම්මා මහන්තා භවඞ්ගං පරිත්තකන්ති න චොදෙතබ්බමෙතං. අරූපධම්මානඤ්හි පරමුක්කංසපත්තානං එස ආනුභාවොති. සංසද්දො පන සාමන්ති එතස්ස අත්ථෙ උපසග්ගො. සො භගවතො පටිවෙධධම්මෙසු අනාචරියකතං දීපෙති. න මෙ ආචරියො අත්ථීති හි වුත්තං. නනු භගවතො තතීයචතුත්ථාරුප්ප සමාපත්තියො ආළාරුදකමූලිකාති. සච්චං. තා පන අනලඞ්කරිත්වා ලද්ධමත්තාව හුත්වා ඡඩ්ඩිතත්තා පච්ඡා බුජ්ඣනක්‍රියාය පාදකමත්තාපි නහොන්ති. කුතො පටිවෙධධම්මාති. තස්මා තා භගවතො බුද්ධභාවෙ සාචරියකතං න සාධෙන්තීති. අයමෙත්ථ පාළි අනුගතො අත්ථො. යථාහ –

४. आता हा पदार्थ (शब्दाचा अर्थ) आहे - ज्यांनी योग्य प्रकारे (सम्यक्) आणि स्वतःच जाणले आहे, म्हणून त्यांना 'सम्यक्संबुद्ध' म्हटले जाते. येथे 'सम्यक्संबुद्ध' या पदामध्ये 'सम्मा' (सम्यक्) हा शब्द अविपरीत (यथार्थ) अर्थामध्ये निपात शब्द आहे. तो जाणण्यायोग्य अशा ज्ञेय धर्मांमध्ये ज्ञान क्रियेची अशेष व्याप्ती (पूर्णता) दर्शवतो. कारण की, प्रदेशज्ञानात (मर्यादित ज्ञानात) स्थित असलेले प्रत्येकबुद्ध इत्यादी आपल्या विषयातच (क्षेत्रातच) यथार्थपणे जाणतात. परंतु जे त्यांचे क्षेत्र नाही अशा विषयात तर ते अंधारात प्रवेश केल्याप्रमाणे होतात, असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. आणि सर्वज्ञ बुद्धांच्या क्षेत्राशी तुलना केली असता त्यांचे क्षेत्र देखील अतिशय अल्पच असते; जसे अनंत आकाशाशी तुलना केली असता ओंजळीतील आकाश अतिशय अल्पच असते, त्याप्रमाणे. कारण की, ते प्रत्येकबुद्ध इत्यादी स्पर्श इत्यादी धर्मांमध्ये एकाही धर्माला सर्व प्रकारे जाणण्यास समर्थ नसतात, असे जाणावे. परंतु सर्वज्ञ बुद्धांच्या बाबतीत अविषय (अज्ञेय) नावाचा असा कोणताही धर्म अस्तित्वातच नाही, ज्यामध्ये ते विपरीत (चुकीचे) जाणतील. ते अनादी अशा संसारात आणि अनंत अशा लोकधातूंमध्ये त्रिकालवर्ती आणि कालातीत अशा धर्मांना हातावरील रत्नाप्रमाणे अतिशय स्पष्टपणे जाणतात. कारण की, 'सर्व धर्म सर्व प्रकारे भगवान बुद्धांच्या ज्ञानमुखात प्रकट होतात' असे म्हटले आहे. तेथे 'ज्ञानमुख' म्हणजे सर्वज्ञ महाभवंगाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण की, त्या सर्वज्ञ महाभवंगामध्ये ते धर्म नेहमी प्रकट असतात, असे जाणावे. परंतु असे असले तरी, सर्वज्ञ बुद्ध ज्या काही धर्मांचा विचार करण्यास इच्छितात, त्या सर्व धर्मांचा आवर्जनाने (मनोद्वारावर्जनाने) वेगळे करून विचार करतात, असे जाणावे. 'धर्म अनंत आहेत आणि भवंग अल्प आहे, असे नाही का?' अशी शंका घेऊ नये. कारण की, परमोत्कर्षाला प्राप्त झालेल्या अरूप (नाम) धर्मांचा हाच प्रभाव आहे, असे जाणावे. आता 'सं' हा शब्द 'सामं' (स्वतः) या अर्थात उपसर्ग आहे. तो भगवंतांच्या प्रतिवेध धर्मांमध्ये (साक्षात्कारात) अनाचारियकता (गुरुविना ज्ञान प्राप्त करणे) दर्शवतो. कारण की, 'माझा कोणीही गुरू नाही' असे म्हटले आहे. 'भगवंतांची तिसरी आणि चौथी अरूप समापत्ती आळार आणि उदक यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्राप्त झाली नव्हती का?' अशी शंका घेतली जाऊ शकते. हे सत्य आहे. परंतु त्या अरूप समापत्ती अलंकृत न करता केवळ प्राप्त झाल्या आणि नंतर त्यांचा त्याग केल्यामुळे, त्या ज्ञान क्रियेचा पाया देखील बनू शकल्या नाहीत. मग प्रतिवेध धर्म कुठून होणार? असे जाणावे. त्यामुळे, त्या अरूप समापत्ती भगवंतांच्या बुद्धत्वामध्ये सगुरूत्व (गुरू असणे) सिद्ध करत नाहीत, असे जाणावे. येथे 'सम्यक्संबुद्ध' या पदामध्ये हा पाळ्यनुगत (पाळीनुसार) अर्थ आहे. जसे की म्हटले आहे -

තත්ථ කතමො ච පුග්ගලො සම්මාසම්බුද්ධො. ඉධෙකච්චො පුග්ගලො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි. තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණාති. බලෙසු ච වසිභාවං. අයං වුච්චති පුග්ගලො සම්මාසම්බුද්ධොති.

त्यामध्ये सम्यक्संबुद्ध पुद्गल (व्यक्ती) कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये (सत्यांमध्ये) स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करते (अभिसंबोध प्राप्त करते). आणि त्याद्वारे ती सर्वज्ञता प्राप्त करते, तसेच (दश)बलांवर प्रभुत्व (वशीभाव) मिळवते. या व्यक्तीला 'सम्यक्संबुद्ध' असे म्हटले जाते.

තත්ථාති නිමිත්තෙ භුම්මං. බලෙසූති දසබල ඤාණෙසු. වසිභාවන්ති ඉස්සරභාවං. එත්ථච පුබ්බෙ. ල. සාමන්තිඑතෙන සංසද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. තත්ථාතිආදිනා [සම්මාසද්දස්සඅත්ථන්ති. සම්මාසම්බුද්ධපදං]

'तत्थ' (त्यात) हा शब्द निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्ती (भुम्म) आहे. 'बलेसु' म्हणजे दहा बलांच्या ज्ञानांमध्ये (दशबलज्ञानांमध्ये). 'वशीभाव' म्हणजे ऐश्वर्यभाव (प्रभुत्व). आणि येथे 'पुब्बे... सामं' (पूर्वी... स्वतःच) याद्वारे 'सं' (सम्यक्) या शब्दाचा अर्थ दर्शविला आहे. 'तत्थ' इत्यादी शब्दांद्वारे 'सम्मा' (सम्यक्) या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट होतो. [सम्यक्संबुद्ध हे पद समाप्त झाले.]

5. ඉදානි ථෙරො අත්තනො වන්දනං සුට්ඨුබලවං කරොන්තො අතුලන්ති ආහ. අනෙකගුණපදවිසයා හි වන්දනා සුට්ඨුතරං බලවතී හොතීති. නනු එකගුණපදවිසයාපි වන්දනා අන්තරා යනීවාරණෙසමත්ථා සියාති කිං දුතීයෙනාති. න න සමත්ථා. විඤ්ඤුජාතිකා පන සත්ථුගුණත්ථොමනෙ මත්තකාරිනො නාම න හොන්ති[Pg.7]. ථෙරො ච තෙසං අඤ්ඤතරො. ත්වං පන අවිඤ්ඤුජාතිකො. තස්මා මත්තං කරොන්තො චොදෙසීති. අපිච. න කෙවලං අන්තරා යනීවාරණමෙව වන්දනාය ඉච්ඡිතබ්බං හොති. අථඛො පඤ්ඤාපාටවාදිඅත්ථොපි ඉච්ඡිතබ්බොයෙව. සොපි හි අනායාසෙන ගන්ථ නිට්ඨානස්ස ගන්ථපාරිසුද්ධියා ච පච්චයො හොතීති. අනුස්සතිට්ඨානෙසු හි චිත්තභාවනා චිත්තසමාධානාවහා හොති. චිත්ත සමාධානෙ ච සති පඤ්ඤාතික්ඛාසූරා හුත්වා පහති. සමාහිතො භික්ඛවෙ යථාභූතං පජානාතීති හි වුත්තං. තස්මා තදත්ථායපි අත්තනො වන්දනා සුට්ඨු බලවතී කාතබ්බායෙවාති.

५. आता, थेर (स्थवीर अनुरुद्ध) आपली वंदना अत्यंत बलशाली (दृढ) करण्यासाठी 'अतुलं' (अतुलनीय) असे म्हणतात. कारण अनेक गुणांच्या पदांवर आधारित असलेली वंदना अधिक बलशाली होते. शंका: एका गुणाच्या पदावर आधारित वंदना देखील अंतराय (अडथळे) निवारण करण्यास समर्थ असू शकते, तर मग दुसऱ्या (गुणाची) काय गरज? उत्तर: ती समर्थ नाही असे नाही (म्हणजे ती समर्थ आहेच). परंतु, सुज्ञ (बुद्धिमान) लोक शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांची स्तुती करताना मर्यादा घालत नाहीत. आणि थेर हे त्या सुज्ञांपैकीच एक आहेत. पण तू (शंकाकार) मात्र सुज्ञ नाहीस. म्हणून तू मर्यादा घालत शंका उपस्थित करत आहेस. शिवाय, वंदनेद्वारे केवळ अंतराय-निवारणाचीच इच्छा केली पाहिजे असे नाही. तर प्रज्ञेची प्रगल्भता (तीक्ष्णता) इत्यादी फलांची देखील इच्छा केली पाहिजे. कारण ते (प्रज्ञा-पाटव) देखील ग्रंथाच्या विनासायास समाप्तीसाठी आणि ग्रंथाच्या शुद्धतेसाठी कारणीभूत ठरते. कारण अनुस्मृतीच्या स्थानांमध्ये (बुद्धानुस्मृती इत्यादींमध्ये) चित्ताची भावना चित्ताच्या समाधीला (एकाग्रतेला) कारणीभूत ठरते. आणि चित्त समाहित झाले असता, प्रज्ञा तीक्ष्ण व वीर (तेजस्वी) होऊन कार्य करते. कारण 'हे भिक्खूहो! समाहित चित्त असलेला पुरुष यथार्थ जाणतो' असे म्हटले आहे. म्हणून त्या फलासाठी देखील आपली वंदना अत्यंत बलशाली केलीच पाहिजे.

[5] විභාවනියං පන

[५] परंतु, विभावनीमध्ये...

‘‘යථාවුත්තවචනත්ථ යොගෙපි සම්මාසම්බුද්ධසද්දස්ස භගවති සමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා අතුලන්ති ඉමිනා විසෙ සෙතී’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“पूर्वोक्त शब्दाचा अर्थ योग्य असला तरी, 'सम्यक्संबुद्ध' हा शब्द भगवंतांच्या केवळ संज्ञेच्या (नावाच्या) रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, 'अतुलं' या शब्दाने त्याचे विशेषण केले आहे,” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

මහන්තඤ්හි සත්ථුගුණපදානං මජ්ඣෙ එතං සම්මාසම්බුද්ධපදං, චන්දො විය තාරකානං මජ්ඣෙ. තස්මා තං සභාවනිරුත්තිං ජානන්තානංසන්තිකෙ භාවත්ථසුඤ්ඤං සත්ථුසමඤ්ඤාමත්තං භවිතුං නාරහති. අඤ්ඤෙසං පන පදසහස්සං වුච්චමානංපි සත්ථු සමඤ්ඤාමත්තමෙව සම්පජ්ජතීති. තුලයිතබ්බො අඤ්ඤෙන සහ පමිතබ්බොති තුලො. න තුලො අතුලො, නත්ථිතුලො සදිසො එතස්සාති වා අතුලො. භගවා. න හි අත්ථි භගවතො අත්තනා සදිසො කොචි ලොකස්මින්ති. යථාහ –

कारण शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणवाचक पदांमध्ये हे 'सम्यक्संबुद्ध' पद अत्यंत श्रेष्ठ आहे, जसे ताऱ्यांच्या मध्ये चंद्र. म्हणून, स्वभाव-निरुक्ती (मागधी भाषा) जाणणाऱ्यांच्या दृष्टीने ते पद अर्थशून्य आणि शास्त्यांचे केवळ नाव मात्र असणे योग्य नाही. परंतु इतरांसाठी (मागधी न जाणणाऱ्यांसाठी) हजारो पदे म्हटली तरी ती शास्त्यांचे केवळ नाव मात्रच ठरतात. दुसऱ्याशी तुलना केली जाऊ शकते तो 'तुल्य' (तुलो). जो तुल्य नाही तो 'अतुल' (अतुलो), किंवा ज्याच्या समान दुसरा कोणी नाही तो 'अतुल'. ते म्हणजे भगवान. कारण या लोकात भगवंतांच्या स्वतःसमान दुसरा कोणीही नाही. जसे म्हटले आहे –

න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලොති.

माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही; देवलोकासह या संपूर्ण जगात माझा कोणीही प्रतिपुद्गल (प्रतिस्पर्धी) नाही.

අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං බුද්ධභූතස්ස අතුලත්තං. සම්පතිජාතස්සපි පනස්ස අතුලතා පඤ්ඤායති. තදා හි මහාපුරිසො සම්පතිජාතොව සමානො පුරත්ථිමදිසාභිමුඛො අට්ඨාසි. තස්මිං දිසා භාගෙ අනන්තානි චක්කවාළානි එකඞ්ගණානි අහෙසුං. තෙසු ඨිතා දෙවබ්‍රහ්මානො මහාපුරිස ඉධ තුම්හෙහි සදිසො නත්ථි. කුතො උත්තරිතරොති [Pg.8] පරමාය පුජාය පූජෙසුං. එවං සෙසදිසාසුපි. තදා මහාපුරිසො අත්තනො සබ්බලොකග්ගභාවං ඤත්වා අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මිලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මිලොකස්ස අයමන්ති මාජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවොති එවං අඡම්භිවාචං නිච්ඡාරෙසීති. ඉදංපි අනච්ඡරියං, යං පච්ඡිමභවං පත්තස්ස අතුලත්තං. යදා පන සො සුමෙධභූතො දීපඞ්කරබුද්ධස්ස සන්තිකෙ නියතබ්‍යාකරණං ගණ්හි. තදාපි ථපෙත්වා දීපඞ්කරසම්මාසම්බුද්ධං පාරමිතාගුණෙහි තෙන සදිසො කොචි නත්ථෙව. නත්ථිභාවොචස්ස තදා පවත්තෙ හි දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනාදීහි අසාධාරණපාටිහාරියෙහි දීපෙතබ්බො. තානි හි පච්චෙකබොධිසත්තානං සතසහස්සංපි පවත්තෙතුං න සක්ඛිස්සතියෙව. කුතො සාවකබොධි සත්තානන්ති. තෙනෙව හි තදා පවත්තිපාරමිපවිචයඤ්ඤාණං අත්තනො විසයෙ සබ්බඤ්ඤුථඤ්ඤාණගතිකන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. සාවකබොධිසත්තාපි හි යතො පට්ඨාය අත්තනො බොධියා අනුරූපෙ සම්භාරධම්මෙ සයමෙව ජානිතුං සක්කොන්ති. තතො පට්ඨාය අනිවත්තිධම්මා හුත්වා වත්තානුසාරිමහාපුථුජ්ජනභාවං අතික්කමිත්වා බොධිසත්තභූමිං ඔක්කන්තා හොන්ති. එකෙන පරියායෙන නියතා සම්බොධිපරායනා ච නාම හොන්ති. තදා එව බුද්ධානං සම්මුඛිභාවෙ සති නියතබ්‍යාකරණං ලභන්ති. සබ්බඤ්ඤු බොධිසත්ත පච්චෙකබොධිසත්තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති.

आणि बुद्धत्व प्राप्त झाल्यावर त्यांचे अतुलनीय असणे यात काही आश्चर्य नाही. परंतु, त्यांच्या जन्माच्या वेळी देखील त्यांचे अतुलनीयत्व दिसून येते. कारण तेव्हा महापुरुष (बोधिसत्व) जन्म घेताच पूर्व दिशेकडे तोंड करून उभे राहिले. त्या दिशेला अनंत चक्रवाळे एकाच अंगणासारखी झाली. तेथे उपस्थित असलेल्या देव आणि ब्रह्मांनी 'हे महापुरुषा! येथे तुमच्या समान कोणी नाही, मग तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण असणार?' असे म्हणून परम पूजेने त्यांचे पूजन केले. याचप्रमाणे उर्वरित दिशांमध्येही झाले. तेव्हा महापुरुषांनी स्वतःचे सर्वलोकातील श्रेष्ठत्व जाणून 'मी या जगातील अग्र (सर्वश्रेष्ठ) आहे, मी या जगातील ज्येष्ठ आहे, मी या जगातील श्रेष्ठ आहे, हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म नाही' अशी निर्भय वाणी उच्चारली. हे देखील आश्चर्यकारक नाही, कारण अंतिम जन्म प्राप्त झालेल्याचे हे अतुलनीयत्वच आहे. परंतु, जेव्हा ते सुमेध तापस असताना त्यांनी दीपंकर बुद्धांच्या सन्मुख नियत-व्याकरण (निश्चित भविष्यवाणी) प्राप्त केले, तेव्हा देखील दीपंकर सम्यक्संबुद्धांना वगळता पारमितांच्या गुणांमध्ये त्यांच्या समान कोणीही नव्हते. आणि त्यांचा हा अद्वितीय भाव त्या वेळी घडलेल्या दहा हजार लोकधातूंच्या कंपनादी असाधारण प्रातिहार्यांद्वारे (चमत्कारांद्वारे) स्पष्ट होतो. कारण असे प्रातिहार्य घडवून आणण्यास लाखो प्रत्येकबोधिसत्व देखील समर्थ नसतात, मग श्रावकबोधिसत्वांची काय कथा! म्हणूनच, त्या वेळी प्रवृत्त झालेले पारमिता-प्रविचय ज्ञान हे स्वतःच्या विषयात सर्वज्ञता-ज्ञानासारखेच असते, असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. कारण श्रावकबोधिसत्व देखील ज्या काळापासून आपल्या बोधीला अनुरूप अशा संभारधर्मांना (पारमितांना) स्वतःच जाणण्यास समर्थ होतात, तेव्हापासून ते मागे न फिरणारे (अनिवत्तीधम्मा) होऊन, संसारात भटकणाऱ्या महापृथग्जन भावाचे उल्लंघन करून बोधिसत्वभूमीमध्ये प्रवेश करते झाले आहेत. एका अर्थाने ते नियत (निश्चित) आणि संबोधीपरायण होतात. आणि तेव्हाच बुद्धांच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीत ते नियत-व्याकरण प्राप्त करतात. मग सर्वज्ञ बोधिसत्व आणि प्रत्येकबोधिसत्व यांच्याविषयी तर सांगायलाच नको.

[6] විභාවනියං පන

[६] परंतु, विभावनीमध्ये...

සමිතත්ථෙ ය්‍යකාරස්ස අකාරස්ස වා වසෙන එතං සිද්ධන්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“'समित' (शांत) या अर्थामध्ये 'य' किंवा 'अ' काराच्या योगाने हे (अतुलं हे पद) सिद्ध होते,” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි තුලසද්දො ධාතුසිද්ධො කම්මසාධනො ච භවිතුං න යුත්තො. තුලයිතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අතුලො. අප්පමෙ ය්‍යොති හි ටීකායං වුත්තං. එතෙන තුලසද්දො කම්මසාධනොති දිපෙති. එවඤ්ච සති කම්මසාධනෙනෙව තදත්ථසිද්ධිතො කිං තතො සමිතත්ථෙ ය්‍යකාරස්සඅකාරස්ස වා චින්තායාති. වත්තිච්ඡානුගතො සද්දප්පයොගොති කත්වා එතං වුත්තන්ති චෙ. න. යථා [Pg.9] සුතං යුත්තං වජ්ජෙත්වා අස්සුතස්ස පරිකප්පනාය පයො ජනාභාවතොති. [අතුල පදං]

कारण 'तुल' हा शब्द धातूपासून सिद्ध झालेला आणि कर्मसाधन असणे अयोग्य नाही, तर ते योग्यच आहे. 'ज्याची तुलना करणे अशक्य आहे तो अतुल' (तुलयितुं असक्कुणेय्योति अतुलो). जुन्या टीकेमध्ये 'अतुल म्हणजे अप्रमेय' असे म्हटले आहे. याद्वारे 'तुल' हा शब्द कर्मसाधन आहे हे स्पष्ट होते. आणि असे असताना, कर्मसाधनाद्वारेच त्या अर्थाची सिद्धी होत असल्याने, त्यानंतर 'समित' अर्थामध्ये 'य' किंवा 'अ' काराचा विचार करण्याचे काय प्रयोजन? जर असे म्हटले की, 'शब्दाचा प्रयोग वक्त्याच्या इच्छेनुसार होतो' म्हणून असे म्हटले आहे, तर ते योग्य नाही. कारण ऐकलेल्या (प्रसिद्ध) योग्य अर्थाचा त्याग करून, न ऐकलेल्या (काल्पनिक) 'य' प्रत्ययाची कल्पना करण्यात काहीही प्रयोजन नाही. [अतुल पद समाप्त झाले.]

6. ඉමෙහි පන ද්වීහි පදෙහි සත්ථු තිස්සො සම්පදා විභා විතා හොන්ති. හෙතුසම්පදා ඵලසම්පදා සත්තුපකාරසම්පදාචාති. තත්ථ සත්ථු මහාකරුණා සමඞ්ගිතා බොධිසම්භාරසම්භරණඤ්ච හෙතුසම්පදානාම. බොධිමණ්ඩෙ පවත්තිතා චතුවීසති කොටිසභසහස්සසඞ්ඛා මහාවජිරඤ්ඤාණසඞ්ඛාතා සබ්බඤ්ඤුමහා විපස්සනාපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතා. සා හි මහාබොධියා පදට්ඨාන භූතාති. පහාන සම්පදායමෙව වා සා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. ඵලසම්පදා චතුබ්බිධා පහානසම්පදා ඤාණසම්පදා ආනුභාවසම්පදා රූපකායසම්පදා චාති. තත්ථ සහ වාසනාය කිලෙසප්පහානං පහානසම්පදා නාම. පහානස්ස සබ්බපාරිපූරිතාති අත්ථො. අත්ථතො පන අරියමග්ගො, අග්ගමග්ගඤ්ඤාණමෙව වා. සබ්බඤ්ඤුත ඤ්ඤාණ දසබලඤ්ඤාණාදීනි ඤාණසම්පදා.

६. या दोन पदांद्वारे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) तीन संपदा स्पष्ट केल्या आहेत: हेतू-संपदा, फल-संपदा आणि सत्त्वोपकार-संपदा. त्यामध्ये, शास्त्यांचे महाकरुणेने युक्त असणे आणि बोधिसंभारांचे संकलन करणे म्हणजे 'हेतू-संपदा' होय. बोधिमंडावर प्रवृत्त झालेली, चोवीस लाख कोटी संख्येची आणि महावज्रज्ञान म्हणून ओळखली जाणारी सर्वज्ञ-महाविपश्यना सुद्धा येथेच समाविष्ट केली आहे. कारण ती महाबोधीचे आसन्नकारण (जवळचे कारण) आहे. किंवा ती 'प्रहाण-संपदा' मध्येच समाविष्ट आहे असे समजावे. फल-संपदा चार प्रकारची आहे: प्रहाण-संपदा, ज्ञान-संपदा, अनुभाव-संपदा आणि रूपकाय-संपदा. त्यामध्ये, वासनेसह क्लेशांचे प्रहाण करणे म्हणजे 'प्रहाण-संपदा' होय. प्रहाणाची संपूर्ण परिपूर्णता असा याचा अर्थ आहे. वास्तविक पाहता, हा आर्यमार्ग आहे किंवा केवळ अग्र मार्गज्ञान (अर्हत्त्व-मार्गज्ञान) आहे. सर्वज्ञता-ज्ञान, दशबल-ज्ञान इत्यादी म्हणजे 'ज्ञान-संपदा' होय.

[7] විභාවනියං පන

[७] परंतु 'विभावनी' मध्ये...

එතාසු ද්වීසු සම්පදාසු ඤාණසම්පදා පථමං වුත්තා, තතො පහානසම්පදා. පහානසම්පදායෙව පන පථමං වත්තබ්බා. සා හි ඤාණසම්පදායපුබ්බඞ්ගමභූතා පච්චයභූතා ච. මහාටීකායඤ්ච සායෙව පථමං වුත්තාති.

या दोन संपदांमध्ये ज्ञान-संपदा आधी सांगितली आहे आणि त्यानंतर प्रहाण-संपदा. परंतु, प्रहाण-संपदाच आधी सांगायला हवी होती. कारण ती ज्ञान-संपदेची पूर्वगामी (अग्रगामी) आणि तिचे कारण आहे. महाटीकेमध्ये देखील तीच (प्रहाण-संपदाच) आधी सांगितली आहे, असे समजावे.

[8] යඤ්ච විභාවනියං

[८] आणि विभावनीमध्ये जे...

‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං අග්ගමග්ගඤ්ඤාණ’’න්ති ඤාණසම්පදායං වුත්තං. තංපි න යුජ්ජති.

ज्ञान-संपदेच्या संदर्भात जे म्हटले आहे की, 'अग्र मार्गज्ञान हे सर्वज्ञता-ज्ञानाचे आसन्नकारण आहे', ते देखील योग्य नाही.

අග්ගමග්ගඤ්ඤාණඤ්හි පහානසම්පදා එව භවිතුං අරහති. න හි මග්ගඤ්ඤාණතො අඤ්ඤා පහානසම්පදානාම අත්ථීති. යඤ්ච කොචි වදෙය්‍ය මග්ගඤ්ඤාණං ඤාණඤ්ච හොති පහානඤ්ච. තස්මා උභයත්ථ වත්තුං යුත්තන්ති. තංපි න යුජ්ජති. එවඤ්හි සති සම්පදාසඞ්කරො හොතීති.

कारण अग्र मार्गज्ञान हे केवळ प्रहाण-संपदाच असू शकते. मार्गज्ञानाशिवाय दुसरी कोणतीही प्रहाण-संपदा अस्तित्वात नाही, असे समजावे. जर कोणी असे म्हणेल की, 'मार्गज्ञान हे ज्ञान देखील आहे आणि प्रहाण देखील आहे, म्हणून ते दोन्ही ठिकाणी सांगणे योग्य आहे', तर ते देखील योग्य नाही. कारण असे केल्यास संपदांचे संकर (मिश्रण) होईल, असे समजावे.

[9] තථා විභාවනියං

[९] तसेच विभावनीमध्ये...

ඤාණසම්පදායං [Pg.10] සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සබ්බපථමං වත්තබ්බංපි න වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

ज्ञान-संपदेमध्ये सर्वज्ञता-ज्ञान हे सर्वात आधी सांगायला हवे होते, तरीही ते सांगितले गेले नाही. ते देखील योग्य नाही.

නනු ‘‘තම්මූලකානි ච දසබලාදි ඤ්ඤාණානී’’ති එත්ථ ආදිසද්දෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණංපි ගහිතන්ති චෙ. තංපි න යුජ්ජති.

जर असे म्हटले की, 'त्यावर आधारित असणारी दशबल इत्यादी ज्ञाने' या वाक्यातील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने सर्वज्ञता-ज्ञान देखील ग्रहण केले आहे, तर ते देखील योग्य नाही.

න හි අප්පධානං සරූපතො නිද්දිසිත්වා පධානං පාකටං ආදිසද්දෙන ගහිතන්ති ඤායාගතං හොතීති. අචින්තෙය්‍යානුභාවෙහි සීලා දිගුණෙහි ඉද්ධි ධම්මෙහි ච සම්පදා ආනුභාවසම්පදා. ලක්ඛණා නුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතස්ස රූපකායස්ස සම්පත්ති රූපකායසම්පදා. සත්තුපකාරොදුවිධො ආසයසම්පදා, පයොගසම්පදා ච. අජ්ඣාසයස්ස උළාරතා කායවචීපයොගස්ස ච පරිසුද්ධතාති අත්ථො. තත්ථ දෙවදත්තාදීසු විරොධිසත්තෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතා ආසය සම්පදා. ලොකෙ අභිඤ්ඤාතානං රාජූනං රාජමහාමත්තානං සෙට්ඨි ගහපතීනං දෙවරාජූනම්පි ධම්මං දෙසෙන්තස්ස ලාභසක්කාරාදි නිරපෙක්ඛතාවසෙන දෙසනාපයොගසුද්ධි පයොගසම්පදා. තත්ථ ද්වෙ පහානඤාණසම්පදා සම්මාසම්බුද්ධපදෙන විභාවිතා. ද්වීහි ආනු භාවරූපකායසම්පදාහි සහ ද්වෙ සත්තුපකාරසම්පදා අතුලපදෙන. හෙතුසම්පදා පන ද්වීහිපි පදෙහි සාමත්ථියතො විභාවිතා. න හි තාදිසියා හෙතුසම්පදාය විනා ඉතරාසං පවත්ති අත්ථීති. [සම්පදා]

कारण अप्रधान गोष्टीचा स्पष्ट उल्लेख करून, प्रसिद्ध असलेल्या प्रधान गोष्टीला 'इत्यादी' शब्दाने ग्रहण केले आहे, असे मानणे तर्कसंगत ठरत नाही, असे समजावे. अचिंत्य प्रभाव असलेल्या शील इत्यादी गुणांनी आणि ऋद्धी-धर्मांनी युक्त असणे म्हणजे 'अनुभाव-संपदा' होय. महापुरुष लक्षणे आणि अनुव्यंजनांनी सुशोभित अशा रूपकायाची समृद्धी म्हणजे 'रूपकाय-संपदा' होय. सत्त्वोपकार-संपदा दोन प्रकारची आहे: आशय-संपदा आणि प्रयोग-संपदा. आशयाची उदात्तता आणि कायिक व वाचिक प्रयोगाची अत्यंत शुद्धता असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, देवदत्त इत्यादींसारख्या विरोधी व्यक्तींच्या बाबतीतही नेहमी हिताचीच इच्छा असणे म्हणजे 'आशय-संपदा' होय. जगात प्रसिद्ध असलेल्या राजांना, राजमहामात्रांना, श्रेष्ठ-गृहपतींना आणि देवराजांना देखील धम्मदेशना देताना, लाभ-सत्कार इत्यादींची कोणतीही अपेक्षा न ठेवता देशनेच्या प्रयोगाची जी शुद्धता असते, ती 'प्रयोग-संपदा' होय. त्यामध्ये, प्रहाण-संपदा आणि ज्ञान-संपदा या दोन संपदा 'सम्यक्संबुद्ध' या पदाने स्पष्ट केल्या आहेत. अनुभाव-संपदा आणि रूपकाय-संपदा या दोन्हींसह दोन प्रकारची सत्त्वोपकार-संपदा 'अतुल' या पदाने स्पष्ट केली आहे. परंतु हेतू-संपदा ही दोन्ही पदांच्या सामर्थ्याने स्पष्ट होते. कारण अशा प्रकारच्या हेतू-संपदेशिवाय इतर संपदांची प्रवृत्ती होऊ शकत नाही, असे समजावे. [संपदा समाप्त]

7. පුනපි ථෙරො අත්තනො වන්දනං බලවතරං කරොන්තො සසද්ධම්මගණුත්තමන්ති ආහ. එතෙන ධම්මසඞ්ඝානංපි වන්දනා කතා හොති. දූරතොහං නමස්සිස්සං, සසඞ්ඝං ලොකනායකන්ති හි වුත්තෙ සඞ්ඝස්සපි නමනක්‍රියාපත්ති සහසද්දෙන විඤ්ඤායති. එව මිදං දට්ඨබ්බං. තත්ථ නමස්සිස්සන්ති නමස්සිං.

७. पुन्हा एकदा, थेर (स्थवीर अनुरुद्ध) आपल्या वंदनेला अधिक दृढ करत 'ससद्धम्मगणमुत्तमं' (सद्धम्म आणि श्रेष्ठ संघासह असणाऱ्यांना) असे म्हणतात. याद्वारे धम्म आणि संघ यांना देखील वंदन केले गेले आहे. कारण 'मी दुरूनच संघासह असणाऱ्या लोकनायकांना वंदन करतो' असे म्हटले असता, 'सह' (स-) या शब्दाने संघाला देखील वंदन करण्याची क्रिया प्राप्त होते, हे समजते. हे देखील याचप्रमाणे समजावे. त्या वाक्यात 'नमस्सिस्सं' म्हणजे 'मी वंदन केले'.

[10] යම්පන විභාවනියං

[१०] परंतु विभावनीमध्ये जे...

‘‘ගුණීභූතානංපි හි ධම්මසඞ්ඝානං අභිවාදෙතබ්බ භාවො සහයොගෙන විඤ්ඤායතී’’ති වුත්තං. තත්ථ අභිවාදෙතබ්බ භාවොති නවත්තබ්බං. අභිවාදිතභාවොති පන අභිවාදනන්ති [Pg.11] වා වත්තබ්බං. එවඤ්හි සති ඉධ අධිප්පෙතස්ස ක්‍රියා සමවායස්ස සිද්ධත්තා ධම්මසඞ්ඝානංපි ථෙරස්ස වන්දනා ක්‍රියාපත්ති සිද්ධා හොතීති. ඉතරථා තබ්බපච්චයස්ස අරහත්ථදීපනතො අභිවාදනා රහතා සඞ්ඛාත ගුණසමවායො වුත්තො සියා. සොච ඉධ නාධිප්පෙතො. අත්තනො නිදස්සනෙන ච සහ න සමෙති සපුත්තදාරො ආගතොති.

असे म्हटले आहे की, 'सहयोगामुळे (सह शब्दाच्या योगाने) गौण झालेल्या धम्म आणि संघाचे देखील अभिवंदन करण्यायोग्य असणे समजून येते.' त्यामध्ये, 'अभिवंदन करण्यायोग्य असणे' (अभिवान्देतब्बभावो) असे म्हणू नये. तर 'अभिवंदित असणे' (अभिवंदितभावो) किंवा 'अभिवंदन' (अभिवंदनं) असे म्हणावे. कारण असे मानल्यास, येथे अभिप्रेत असलेल्या क्रिया-समवायाची सिद्धी होत असल्याने, धम्म आणि संघाच्या बाबतीत देखील थेरांच्या वंदन-क्रियेची प्राप्ती सिद्ध होते, असे समजावे. अन्यथा, 'तव्य' (तब्ब) प्रत्ययाने योग्यतेचा बोध होत असल्याने, 'अभिवंदनास पात्र असणे' या स्वरूपातील गुण-समवायाचे कथन होईल. आणि तो गुण-समवाय येथे अभिप्रेत नाही. तसेच, 'तो आपल्या पत्नी व मुलांसह आला' (सपुत्तदारो आगतो) या स्वतःच्याच उदाहरणाशी देखील ते जुळत नाही, असे समजावे.

අපිච ථෙරො ඉමං ගන්ථං රචයිස්සාමීති පුබ්බභාගෙයෙව තීණි රතනානි වන්දි, අථ තං අත්තනො වන්දනං ගන්ථප්පටිඤ්ඤාය සහ ඝටෙත්වා දස්සෙන්තො ඉමං ගාථං රචයීතිපි න න සක්කා වත්තුන්ති. තථාහි අභිවාදියාති වුත්තං. න අභිවාදියාමීති. එසනයො අඤ්ඤත්ථපි. තත්ථ සද්ධම්මෙන ච ගණුත්තමෙන ච අත්තනා නිම්මිතෙන සකලලොකස්ස සරණභූතෙන සහ වත්තතීති සසද්ධම්ම ගණුත්තමො. සම්මාසම්බුද්ධො. න හි පරනිම්මිතෙන සද්ධම්මෙන ගණුත්තමෙන ච සහිතා සාවකා සසද්ධම්මාති ච සගණුත්තමාති ච වුච්චන්ති. න ච අත්තනොඑව සරණභූතෙන සද්ධම්මෙන සබ්‍රහ්මචාරිගණුත්තමෙන ච සහිතා පච්චෙකබුද්ධා තථා ථොමනං අරහන්තීති, තස්මා ඉදංපි සත්ථු අසාධාරණගුණපදමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං.

शिवाय, थेरांनी 'मी हा ग्रंथ रचीन' असे म्हणून सुरुवातीलाच त्रिरत्नांना वंदन केले, आणि त्यानंतर आपल्या त्या वंदनेला ग्रंथ रचण्याच्या प्रतिज्ञेशी जोडून दाखवताना ही गाथा रचली, असे देखील म्हणता येणार नाही असे नाही, तर नक्कीच म्हणता येईल, असे समजावे. म्हणूनच 'अभिवंदिय' (अभिवंदन करून) असे म्हटले आहे, 'अभिवंदियामि' (मी अभिवंदन करतो) असे म्हटले नाही. इतर ग्रंथांमध्ये देखील हाच नियम आहे. त्यामध्ये, स्वतः निर्माण केलेल्या आणि संपूर्ण जगाला शरणभूत असणाऱ्या सद्धम्म आणि श्रेष्ठ संघासह जे राहतात, ते 'ससद्धम्मगणमुत्तम' होत, म्हणजेच 'सम्यक्संबुद्ध' होत. कारण दुसऱ्याने निर्माण केलेल्या सद्धम्म आणि श्रेष्ठ संघासह असणाऱ्या श्रावकांना 'ससद्धम्म' किंवा 'सगणमुत्तम' असे म्हटले जात नाही. आणि केवळ स्वतःसाठीच शरणभूत असणाऱ्या सद्धम्म आणि सब्रह्मचारी श्रेष्ठ संघासह असणारे प्रत्येकबुद्ध देखील अशा स्तुतीस पात्र ठरत नाहीत. म्हणून हे पद देखील शास्त्यांचे (बुद्धांचे) असाधारण गुण दर्शवणारेच पद आहे, असे समजावे.

තත්ථ ධාරෙතීති ධම්මො. කෙ ධාරෙති, අත්තානං ධාරෙන්තෙ. ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරින්ති හි වුත්තං. කථඤ්ච ධාරෙති, චතූසු අපායෙසු වට්ටදුක්ඛෙසුච අපතමානෙ කරොන්තො. කිඤ්ච ධාරණංනාම, යෙසං වසෙන සත්තා අපායෙසුවා වට්ටදුක්ඛෙසුවා පතන්ති, තෙසං කිලෙසානං එකදෙසෙනවා සබ්බසොවා සමුච්ඡින්දනං. ඉමස්මිං අත්ථෙ චත්තාරො අරියමග්ගා නිබ්බානඤ්ච නිප්පරියායතො ධම්මොනාම. අරියමග්ගා හි කිලෙසෙ සමුච්ඡින්දන්තා නිබ්බානෙන සහෙව හුත්වා සමුච්ඡින්දන්ති. න විනාති, තස්මා තෙයෙව පඤ්ච එකන්තතො ධම්මොනාමාති. පරියත්තිධම්මො පන ධාරණුපායොයෙව හොති. චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානිච ධාරණඵලානියෙව හොන්ති, කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන පවත්තත්තා ධාරණානුකූලප්පවත්තානි ච. තස්මා එතෙ පඤ්ච පරියායධම්මායෙවාති. අථවා[Pg.12], ධාරීයතීති ධම්මො. ධාරණාරහොති වුත්තං හොති. යො හි ධාරෙන්තං එකන්තෙන දුක්ඛතො මොචෙති. අග්ගසුඛෙච පතිට්ඨාපෙති. සොයෙව ධාරණාරහත්තා ඉධ ධම්මොනාමාති. කොපන සොති, යථා පුත්තධම්මායෙව. තෙහි කෙචි භාවනා වසෙන කෙචි සච්ඡිකිරියවසෙන කෙචි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරවසෙන කෙචි උග්ගහ ධාරණවසෙන ධාරීයන්ති. තෙ ච එවං ධාරීයමානා ධාරෙන්තං යථාරහං අපායදුක්ඛතො වට්ටදුක්ඛතොච මොචෙන්ති, අග්ගෙච ඵලසුඛෙවා නිබ්බානසුඛෙවා පතිට්ඨාපෙන්තීති. ධාරෙන්තිවා සප්පුරිසාජනා අපායෙසු වට්ටදුක්ඛෙසුච අත්තානං අපත මානං වහන්ති එතෙනාති ධම්මො. ධරන්තිවා එත්ථ ධම්මදීපා ධම්මප්පටිසරණා ජනා ලද්ධප්පතිට්ඨා හොන්තීති ධම්මොතිපි යුජ්ජතියෙව. කස්මා පනෙත්ථ ධම්මො දසවිධොව වුත්තො. නනු පටිපත්තිධම්මෙන සහ එකාදසවිධොව වත්තබ්බොති. සච්චං. සොපන පටිපත්තිධම්මො මග්ගස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදාඑව හොතීති පුබ්බචෙතනා විය දානෙ මග්ගෙ එව සො සඞ්ගහිතො. තස්මා ධම්මො දසවිධොව සබ්බත්ථ වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

त्यामध्ये, जो धारण करतो तो 'धम्म' होय. तो कोणाला धारण करतो? स्वतःला धारण करणाऱ्यांना धारण करतो. कारण 'धम्मचार्‍याचे धम्मच रक्षण करतो' असे म्हटले आहे. आणि तो कसा धारण करतो? चार अपाय आणि संसार-दुःखात पडू न देता धारण करतो. धारण करणे म्हणजे काय? ज्या क्लेशांच्या प्रभावाने प्राणी अपाय किंवा संसार-दुःखात पडतात, त्या क्लेशांचा अंशतः किंवा पूर्णपणे समूळ नाश करणे (समूच्छेदन करणे). या अर्थाने, चार आर्यमार्ग आणि निर्वाण हेच मुख्यत्वे 'धम्म' नावाचे आहेत. कारण आर्यमार्ग क्लेशांचा नाश करताना निर्वाणासहच नाश करतात, निर्वाणाशिवाय नाही. म्हणून ते पाच निश्चितपणे 'धम्म' या नावाने ओळखले जातात. परंतु परियत्ति धम्म हा केवळ धारण करण्याचा उपाय आहे. आणि चार सामञ्ञफले (श्रामण्यफळे) ही धारण करण्याचे फळच आहेत, कारण क्लेशांच्या शांततेच्या प्रभावाने ती प्रवृत्त होतात आणि धारणाच्या अनुकूल प्रवृत्त होतात. म्हणून हे पाच केवळ 'पर्याय धम्म' आहेत असे समजावे. अथवा, जो धारण केला जातो तो 'धम्म' होय. धारण करण्यास योग्य, असा याचा अर्थ होतो. कारण जो धारण करणाऱ्याला निश्चितपणे दुःखातून मुक्त करतो आणि श्रेष्ठ सुखात प्रस्थापित करतो, तोच धारण करण्यास योग्य असल्यामुळे येथे 'धम्म' नावाचा आहे. तो धम्म कोणता आहे? पूर्वी सांगितलेले धम्मच. त्यांच्यापैकी काही भावनेच्या प्रभावाने, काही साक्षात्काराच्या प्रभावाने, काही दृष्टधम्मसुखविहाराच्या प्रभावाने, तर काही उद्ग्रहण आणि धारण करण्याच्या प्रभावाने धारण केले जातात. आणि अशा प्रकारे धारण केले असता, ते धारण करणाऱ्याला योग्यतेनुसार अपायदुःखातून आणि संसारदुःखातून मुक्त करतात आणि श्रेष्ठ फलसुखात किंवा निर्वाणसुखात प्रस्थापित करतात. अथवा, ज्याच्याद्वारे सत्पुरुष स्वतःला अपाय आणि संसारदुःखात पडू न देता धारण करतात, तो 'धम्म' होय. अथवा, ज्याच्यामध्ये धम्मरूपी द्वीप आणि धम्मरूपी शरण असलेले लोक आधार मिळवून प्रतिष्ठित होतात, तो 'धम्म' होय, असा अर्थ लावणे देखील योग्यच आहे. परंतु येथे धम्म केवळ दहा प्रकारचाच का सांगितला आहे? प्रतिपत्ति-धम्मासह तो अकरा प्रकारचा सांगायला हवा नव्हता का? हे सत्य आहे. परंतु तो प्रतिपत्ति-धम्म मार्गाची पूर्वभागाची प्रतिपदा असल्यामुळे, दानामध्ये पूर्वचेतनेप्रमाणे, मार्गामध्येच त्याचा अंतर्भाव होतो. म्हणून सर्व ग्रंथांमध्ये धम्म केवळ दहा प्रकारचाच सांगितला आहे, असे समजावे.

අපිච, යදග්ගෙන පරියත්තිධම්මො ඉධ ධම්මස්මිං සඞ්ගහිතො. තදග්ගෙන පරියත්තිධාරකොපි සඞ්ඝෙ වන්දනෙය්‍යෙ සඞ්ගහිතොති යුත්තො. යදග්ගෙනච පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො සඞ්ඝෙ සෙක්ඛෙසු සඞ්ගහිතො. තදග්ගෙන තස්ස කල්‍යාණහෙතුභූතො පටිපත්ති ධම්මොපි ධම්මෙ වන්දනෙය්‍යෙ සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. සො හි පුථුජ්ජනභූතොපි යෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතත්තා සෙඛෙ සොතාපත්ති ඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නෙ සඞ්ගහිතො. තෙ පන ධම්මා සෙක්ඛෙ සොතාපත්තිමග්ගෙ අසඞ්ගහිතාති නසක්කා වත්තුන්ති. එත්තාවතා යෙ වදන්ති සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති, එත්ථ පුථුජ්ජන කල්‍යාණකො සඞ්ඝෙ අසඞ්ගහිතො. න හි තංසරණං ගච්ඡන්තස්ස සරණගමනං සම්පජ්ජතීති. තෙසං තං පටික්ඛිත්තං හොති. එවං පන වත්තබ්බො, යො වො ආනන්ද මයා ධම්මොච විනයොච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථාති එවං සත්ථුඨානෙ ථපෙත්වා භගවතා සංවණ්ණිතො පරියත්තිධම්මො ධම්මසරණෙ සඞ්ගහිතොති [Pg.13] යුත්තො, තං ධාරෙන්තොපන කල්‍යාණප්පටිපත්තියං ඨිතොපි අත්ථි. අට්ඨිතොපි අත්ථි. යො අට්ඨිතො, සො අත්තනොපි සරණං නහොති. කුතො පරස්ස. සත්ථාරා ච අනෙකෙසු සුත්තසහස්සෙසු සො ගරහිතො. තස්මා සො සඞ්ඝසරණෙ අසඞ්ගහිතො. ඉතරොව සඞ්ගහිතොති යුත්තොති.

आणखी एक विशेष गोष्ट म्हणजे, ज्या अंशाने परियत्ति धम्म येथे 'धम्म' मध्ये समाविष्ट केला आहे, त्याच अंशाने परियत्ति धारण करणारा देखील वंदनीय अशा 'संघ' मध्ये समाविष्ट करणे योग्य आहे. आणि ज्या अंशाने कल्याणक पृथग्जन हा संघात यांत्रिक (शैक्षांमध्ये) समाविष्ट केला आहे, त्याच अंशाने त्याच्या कल्याणाचे कारण असलेला प्रतिपत्ति-धम्म देखील वंदनीय अशा 'धम्म' मध्ये समाविष्ट आहे, असे समजावे. कारण तो पृथग्जन असला तरी ज्या धम्मांनी युक्त असल्यामुळे, शैक्ष अशा स्रोतापत्ती-फल-साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न व्यक्तींमध्ये समाविष्ट केला जातो, ते धम्म शैक्षांच्या स्रोतापत्ती-मार्गात समाविष्ट नाहीत, असे म्हणता येणार नाही. यावरून, जे लोक म्हणतात की 'मी संघाला शरण जातो' यामध्ये कल्याणक पृथग्जन संघात समाविष्ट नाही, कारण त्याला शरण जाणाऱ्याचे शरणगमन पूर्ण होत नाही; त्यांचे ते मत खोडून काढले जाते. परंतु असे म्हटले पाहिजे की, 'हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता असेल,' अशा प्रकारे शास्त्याच्या स्थानी ठेवून भगवंतांनी ज्याची प्रशंसा केली आहे, तो परियत्ति धम्म 'धम्म-शरण' मध्ये समाविष्ट करणे योग्य आहे. परंतु तो धारण करणारा मनुष्य कल्याणकारी प्रतिपत्तीमध्ये स्थित असलेलाही असू शकतो आणि न स्थित असलेलाही असू शकतो. जो सदाचरणात स्थित नाही, तो स्वतःसाठीच शरण होऊ शकत नाही, तर दुसऱ्यासाठी कसा होणार? आणि शास्त्यांनी अनेक हजार सूत्तांमध्ये अशा सदाचरणात न राहणाऱ्या व्यक्तीची निंदा केली आहे. म्हणून तो 'संघ-शरण' मध्ये समाविष्ट नाही. याउलट, जो सदाचरणात स्थित आहे तोच समाविष्ट करणे योग्य आहे, असे समजावे.

සන්තානං ධම්මොති සද්ධම්මො. සමිතකිලෙසානං තතොයෙව පසත්ථානං පූජිතානං සප්පුරිසානං පණ්ඩිතානඤ්ච ධම්මොති අත්ථො. යොච සන්තානං ධම්මො, සොපි එකන්තෙන සන්තොයෙව හොතීති සන්තො ධම්මොතිපි සද්ධම්මො. පසත්ථො පූජිතො ධම්මොති අත්ථො. සච්චො වා. අයඤ්හි අඤ්ඤතිත්ථියධම්මො විය ධාරෙන්තං නවිසංවාදෙති. සො හි අයං මෙ හිතොති ධාරෙන්තස්ස අහිතොයෙව සම්පජ්ජති. අයං පන තථාධාරෙන්තස්ස හිතොයෙව සම්පජ්ජතීති. [සද්ධම්මපදං]. ගණුත්තමපදෙ ලොකෙ සමාන දිට්ඨිසීලානං සහධම්මිකානං සමූහො ගණොති වුච්චති. ඉධ පන උත්තමෙහි සීලාදිගුණෙහි යුත්තො භගවතො සාවකසඞ්ඝො උත්තමොච සො ගණොචාති අත්ථෙන උත්තමගණොනාම. සොයෙව ඉධ ගණුත්තමොති වුච්චති යථා මුනිසෙට්ඨො මුනිවරොති.

संतांचा धम्म म्हणजे 'सद्धम्म' होय. ज्यांचे क्लेश शांत झाले आहेत आणि म्हणूनच जे प्रशंसनीय, पूजनीय आहेत, अशा सत्पुरुषांचा आणि पंडितांचा धम्म, असा याचा अर्थ आहे. आणि जो संतांचा धम्म आहे, तो स्वतः देखील निश्चितपणे शांतच असतो, म्हणून 'शांत धम्म' या अर्थानेही तो 'सद्धम्म' होय. प्रशंसनीय, पूजनीय धम्म असा याचा अर्थ आहे. किंवा सत्य धम्म. कारण हा धम्म, इतर पंथांच्या धम्माप्रमाणे, धारण करणाऱ्याची फसवणूक करत नाही. कारण तो 'हा माझा हितकारक आहे' असे मानून धारण करणाऱ्यासाठी अहितकारकच ठरतो. परंतु हा 'सद्धम्म' तशा प्रकारे धारण करणाऱ्यासाठी हितकारकच ठरतो. [सद्धम्मपद समाप्त]. 'गणोत्तम' या पदात - जगात समान दृष्टी आणि शील असलेल्या सहधार्मिकांच्या समूहाला 'गण' असे म्हटले जाते. परंतु येथे, शील इत्यादी उत्तम गुणांनी युक्त असलेला भगवंतांचा श्रावकसंघ हा उत्तमही आहे आणि गणही आहे, या अर्थाने 'उत्तमगण' नावाचा आहे. तोच येथे 'गणोत्तम' असे म्हटले जाते, जसे 'मुनिश्रेष्ठ' किंवा 'मुनिवर' म्हटले जाते.

[11] විභාවනියං පන

[११] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘ගණානං ගණෙසුවා දෙවමනුස්සාදිසමූහෙසු උත්තමො ගණුත්තමො’’ති ච වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“गणांमध्ये किंवा देव-मनुष्यादी समूहांमध्ये जो उत्तम आहे तो गणोत्तम आहे” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

එතස්මිඤ්හි අත්ථෙ සති උත්තමසද්දො පධානභූතො හොති. සොච ගුණම්හියෙව පවත්තතීති තෙන ඉධ අරියසඞ්ඝො වුත්තොති නසිජ්ඣතීති. එත්ථච ගණොති සඞ්ඝොයෙව වුච්චති. සොච සඞ්ඝො දුවිධො සම්මුතිසඞ්ඝො, දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඝොති. තත්ථ සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන කතං උපසම්පදාකම්මං සම්මුතිනාම. තාය සම්මුතියා උපසම්පන්නභූමිං පත්වා ඨිතො භික්ඛුසඞ්ඝො සම්මුතිසඞ්ඝොනාම. සො විනයකම්මෙසු පසිද්ධො. දක්ඛිණෙය්‍යසඞ්ඝො නාම අට්ඨ අරියපුග්ගලසමූහො. සොපන කිඤ්චාපි සම්මුතිසඞ්ඝෙපි අන්තොගධොයෙව හොති. තථාපි සරණගමන වන්දනා මාන [Pg.14] පූජාසක්කාරානුස්සතිට්ඨානෙසු අනුත්තර පුඤ්ඤක්ඛෙත්ත විසෙ සපරිග්ගහත්ථං භගවතා තථා තථා සංවණ්ණෙත්වා සො විසුං වුත්තොති දට්ඨබ්බො. පුථුජ්ජනසඞ්ඝොහි පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං සමානොපි අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං නහොති. කස්මා. සාලික්ඛෙත්තෙ තිණානං විය ඛෙත්තදුට්ඨානං සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡානුසයානං සබ්භාවාති. පුඤ්ඤක්ඛෙත්තභාවො පනස්ස පුරිමෙ සද්ධම්මපදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බොති. [සසද්ධම්මගණුත්තමපදං]

कारण हा अर्थ घेतला असता 'उत्तम' हा शब्द मुख्य ठरतो. आणि तो केवळ गुणामध्येच प्रवृत्त होतो, त्यामुळे येथे 'आर्यसंघ' असा अर्थ सिद्ध होत नाही, असे समजावे. आणि येथे 'गण' म्हणजे 'संघ'च म्हटला आहे. आणि तो संघ दोन प्रकारचा आहे - संमृतिसंघ आणि दक्षिणेयसंघ. त्यामध्ये, समग्र संघाने केलेले उपसंपदा कर्म हे 'संमृति' नावाचे आहे. त्या संमृतीद्वारे उपसंपदा भूमीला प्राप्त होऊन राहिलेला भिक्खू संघ 'संमृतिसंघ' नावाचा आहे. तो विनय कर्मांमध्ये प्रसिद्ध आहे. 'दक्षिणेयसंघ' म्हणजे आठ आर्य पुद्गलांचा समूह होय. आणि तो जरी संमृतिसंघात देखील अंतर्भूतच असतो, तरीही शरणगमन, वंदना, मान, पूजा, सत्कार आणि अनुस्मृतीच्या स्थानांमध्ये अनुपम पुण्यक्षेत्राचा विशेष लाभ करून देण्यासाठी भगवंतांनी वेगवेगळ्या प्रकारे त्याची प्रशंसा करून त्याला स्वतंत्रपणे सांगितले आहे, असे समजावे. कारण पृथग्जन संघ हा पुण्यक्षेत्र असला तरी 'अनुत्तर पुण्यक्षेत्र' होऊ शकत नाही. का? कारण शालीच्या शेतात शेतीचा नाश करणाऱ्या गवताप्रमाणे, क्षेत्राचा नाश करणाऱ्या सत्कायदृष्टी (सक्कायदिव्ठि) आणि विचिकित्सा (शंका) या अनुशायांचे अस्तित्व असल्यामुळे. परंतु त्याचा पुण्यक्षेत्रभाव पूर्वीच्या 'सद्धम्मपद' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. [ससद्धम्मगणोत्तमपद समाप्त]

8. අභිවාදියාති විසෙසතො වන්දිත්වා. එත්ථ ච අයං ලොකෙ සීලාදිගුණයුත්තො සෙට්ඨො වන්දනෙය්‍යොති එවං සෙට්ඨ චිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා වන්දන්තො විසෙසතො වන්දතීති වුච්චති. වන්දනා පන තිවිධා කායවන්දනාදිවසෙන. යථාහ –

८. ‘अभिवादिया’ म्हणजे विशेष रूपाने वंदन करून. आणि येथे, ‘हा या लोकात शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला, श्रेष्ठ आणि वंदनीय आहे’ असे जाणून, श्रेष्ठ चित्त प्रस्थापित करून वंदन करणाऱ्याला ‘विशेष रूपाने वंदन करतो’ असे म्हटले जाते. वंदन तर काय-वंदन (शारीरिक वंदन) इत्यादींच्या द्वारे तीन प्रकारचे आहे. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे –

තිස්සො ඉමා භික්ඛවෙ වන්දනා, කතමා තිස්සො. කායෙන වන්දති, වාචාය වන්දති, මනසා වන්දතීති.

“हे भिक्खूहो, ही तीन वंदने आहेत. ती तीन कोणती? कायेने वंदन करतो, वाचेने वंदन करतो, मनाने वंदन करतो.”

තත්ථ සෙට්ඨචිත්තං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ජාණුද්වය කප්පරද්වය නලාට සඞ්ඛාතානි පඤ්ච අඞ්ගානි භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දනෙය්‍යානං අභිමුඛං නිප්පජ්ජන්තො කායෙන වන්දතිනාම. යං සන්ධාය පඤ්චප්පතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වාති තත්ථ තත්ථ වුත්තං. යායච අවන්දියට්ඨානෙසු වන්දන්තස්ස ආපත්ති හොතීති. ගුණපදානි වාචාය පවත්තෙන්තො වාචාය වන්දතිනාම. නමො බුද්ධස්ස, නමත්ථු බුද්ධස්ස, නමො විමුත්තියා, නමො විමුත්තානං, විපස්සිස්ස නමත්ථූති එවමාදීසුපි වාචා වන්දනායෙව. ගුණපදානි අනුගන්ත්වා ගුණෙ අනුස්සරන්තො මනසා වන්දතිනාමාති.

त्यामध्ये, श्रेष्ठ चित्त प्रस्थापित करून, दोन गुडघे, दोन कोपर आणि कपाळ अशी पाच अंगे जमिनीवर टेकवून, वंदनीय (रत्नत्रयांच्या) समोर नतमस्तक होणारा ‘कायेने वंदन करतो’ असे म्हटले जाते. ज्याला उद्देशून त्या त्या ठिकाणी “पंचांग प्रणिपाताने वंदन करून” असे म्हटले आहे. आणि ज्या वंदनेमुळे, वंदन न करण्यायोग्य ठिकाणी वंदन करणाऱ्या (भिक्खूला) आपत्ती प्राप्त होते. गुणांच्या पदांचे वाचेने उच्चारण करणारा ‘वाचेने वंदन करतो’ असे म्हटले जाते. “नमो बुद्धस्स” (बुद्धाला नमस्कार असो), “नमत्थु बुद्धस्स”, “नमो विमुत्तिया”, “नमो विमुत्तानं”, “विपस्सिस्स नमत्थु” इत्यादींमध्ये सुद्धा वाचेने केलेले वंदनच असते. गुणांच्या पदांचे अनुसरण करून गुणांचे अनुस्मरण करणारा ‘मनाने वंदन करतो’ असे म्हटले जाते.

9. භාසිස්සන්ති කථෙස්සාමි. කාමඤ්ච ථෙරො ඉමං සඞ්ගහං රචයන්තො පොත්ථකාරුළ්හං කත්වාව රචයිස්සති. ගන්ථකම්මං නාම වාචාකම්මෙසු පසිද්ධන්ති කත්වා භාසිස්සන්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

९. ‘भासिस्सं’ म्हणजे मी कथन करेन. जरी थेर (अनुरुद्ध थेर) या संग्रहाची रचना करत असताना ती पुस्तकारूढ करूनच (लिहूनच) रचना करतील, तरीही ग्रंथ रचण्याचे कार्य हे वाचिक कर्मांमध्ये प्रसिद्ध आहे, असे मानून ‘भासिस्सं’ (मी सांगेन) असे म्हटले आहे, असे समजावे.

10. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහන්ති පදෙ අභිධම්මෙ වුත්තා අත්ථා අභිධම්මත්ථා. තෙ සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ එතෙනාතිවා අභිධම්මත්ථසඞ්ගහො. සඞ්ගය්හන්තිතිච ථෙරෙන සංඛිපිත්වා ගය්හන්ති කථීයන්තීති අත්ථො. අභිධම්මෙති චෙත්ථ අභිඅතිරෙකො අභිවිසෙ සොච ධම්මො අභිධම්මො. ධම්මොති ච විනයපාළිතො අඤ්ඤංපාළි ද්වයං [Pg.15] වුච්චති. යො වො ආනන්ද මයා ධම්මොච විනයොච දෙසිතො පඤ්ඤත්තොති හි වුත්තං. තඤ්ච පාළිද්වයං ආණාවිධානසඞ්ඛාතං විනයන කිච්චං වජ්ජෙත්වා කුසලාදිකෙ යථාපවත්තෙ පරමත්ථධම්මෙ එව දීපෙතීති. එවං දීපෙන්තෙසුච තෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු යො ඉතරතො අතිරෙකොච හොති විසෙසොච. අයමෙව අභිධම්මො නාම. ඉතරොපන ධම්මොයෙව. එවඤ්ච කත්වා ධම්මො අභිධම්මො විනයො අභිවිනයොති ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ධම්මොනාම සුත්තන්තපිටකං. අභිධම්මොනාම යත්තපකරණානි. විනයොනාම උභතො විභඞ්ගො, අභිවිනයොනාම ඛන්ධකපරිවාරාති අට්ඨකථාසු වුත්තං. අතිරෙකවිසෙසතා චෙත්ථ කුසලාදි වසෙන ඛන්ධාදිවසෙන සඞ්ගහාදිවසෙන තථා තථා දෙසෙතබ්බප්පකාරානං අනවසෙසවිභත්තිවසෙනවා සුද්ධධම්මාධිට්ඨාන දෙසනාපවත්තිවසෙනවා වෙදිතබ්බා. යතො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා ඉමං අභිධම්මදෙසනං දෙවෙසුඑව දෙසෙන්ති. න හි මනුස්සා එවරූපං තයො මාසෙ නිරන්තරං පවත්තනයොග්‍යං කථාමග්ගං එකෙන ඉරියාපථෙන ආදිතො පට්ඨාය පරියොසානං පාපෙත්වා පටිග්ගහෙතුං සක්කොන්ති, නච එව රූපො එකමාතිකානුබන්ධො කථාමග්ගො නානාඛණෙසු නානාජනානං දෙසෙතුං සක්කුණෙය්‍යො හොතීති. කෙචිපන විනයපාළිතොපි අභිරෙකවිසෙසතං තස්ස වණ්ණෙන්ති. තං අට්ඨසාලිනියා න සමෙති. තත්ථ හි ධම්මනාමිකානං ද්වින්නං පාළීනං මජ්ඣෙඑව අයං අතිරෙකවිසෙසතා විචාරිතා. නච යුජ්ජති විනයෙන සහ තථා විචාරෙතුං අසමානකිච්චවිසයත්තා. විනයො හි කායවාචානං විනයනකිච්චො, අජ්ඣාචාරවිසයොච. ධම්මො පන ධම්මවිභාගකිච්චො ධම්මප්පවත්ති විසයොචාති. කෙචිපන වදන්ති එවං සන්තෙපි විනයො එව සබ්බජෙට්ඨකො සියා. විනයං විවණ්ණෙන්තස්ස හි පාචිත්තියාපත්ති හොති. ධම්මං විවණ්ණෙන්තස්ස දුක්කටාපත්තිමත්තාති, තං නයුජ්ජති. විනයො හි ආණාචක්කං. ධම්මොච ධම්මචක්කං. තත්ථ විනයං විවණ්ණෙන්තො සත්ථු ආණාචක්කෙ පහාරං දෙති. සත්ථරි අගාරවො මහන්තො හොති. යස්සච සත්ථරි අගාරවො, තස්ස ධම්මසඞ්ඝෙසු තීසු සික්ඛාසුච අගාරවො සිද්ධො හොති. තස්මා විනය විවණ්ණනෙ [Pg.16] ආපත්ති මහන්තී හොති. න සබ්බජෙට්ඨකත්තාති. අපිච, විනයොනාම සාසනස්ස මූලං. විනයෙ අට්ඨිතෙ සාසනං නතිට්ඨති. තස්මා සාසනස්ස චිරට්ඨිතත්ථංපි විනයවිවණ්ණනෙ මහතී ආපත්ති පඤ්ඤත්තාති.

१०. ‘अभिधम्मत्थसंगहो’ या पदामध्ये अभिधम्मात सांगितलेले अर्थ म्हणजे ‘अभिधम्मत्थ’ (अभिधम्म-अर्थ) होय. ज्या ग्रंथात किंवा ज्या ग्रंथाच्या द्वारे ते (अभिधम्माचे अर्थ) संकलित केले जातात, म्हणून तो ‘अभिधम्मत्थसंगहो’ होय. ‘संकलित केले जातात’ याचा अर्थ थेरांद्वारे संक्षेपाने ग्रहण केले जातात किंवा सांगितले जातात असा आहे. आणि येथे ‘अभिधम्म’ या पदामध्ये ‘अभि’ म्हणजे अतिरेक (श्रेष्ठ) आणि ‘विसेस’ (विशेष) असलेला धम्म तो ‘अभिधम्म’ होय. आणि ‘धम्म’ या शब्दाने विनयपाळी व्यतिरिक्त इतर दोन पाळी (सुत्त आणि अभिधम्म) म्हटले जातात. कारण, “हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय देशित केला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे...” असे म्हटले आहे. आणि ते दोन पाळी समूह आज्ञा-विधानात्मक विनय-कार्य वगळून, कुशल इत्यादी यथाप्रवृत्त परमार्थ धम्मांनाच प्रकाशित करतात, असे समजावे. अशा प्रकारे प्रकाशित करणाऱ्या त्या दोन धम्मांपैकी जो दुसऱ्यापेक्षा अतिरेक (श्रेष्ठ) आणि विशेष असतो, तोच ‘अभिधम्म’ होय. आणि दुसरा तर केवळ ‘धम्म’ होय. आणि असे असल्यामुळे ‘धम्म, अभिधम्म, विनय, अभिविनय’ हे चतुष्टय समजून घ्यावे. त्यामध्ये ‘धम्म’ म्हणजे सुत्तंतपिटक, ‘अभिधम्म’ म्हणजे सात ग्रंथ (सप्तप्रकरण), ‘विनय’ म्हणजे दोन्ही विभंग, आणि ‘अभिविनय’ म्हणजे खन्धक आणि परिवार, असे अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे. आणि येथील अतिरेक व विशेषता ही कुशल इत्यादींच्या द्वारे, स्कंध इत्यादींच्या द्वारे, संग्रह इत्यादींच्या द्वारे, त्या त्या प्रकारे उपदेशिलेल्या प्रकारांच्या संपूर्ण विभाजनाच्या द्वारे किंवा शुद्ध धम्माधिष्ठान देशनेच्या प्रवृत्तीच्या द्वारे समजून घ्यावी. कारण सर्वज्ञ बुद्ध या अभिधम्म देशनेचा उपदेश केवळ देवांमध्येच करतात. कारण मनुष्य अशा प्रकारचा, तीन महिने निरंतर चालण्यास योग्य असलेला कथा-मार्ग, एकाच इरियापथात (शारीरिक स्थितीत) सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत ऐकण्यास समर्थ नसतात. आणि अशा प्रकारचा एकाच मातृकेशी संबंधित असलेला कथा-मार्ग वेगवेगळ्या क्षणांत वेगवेगळ्या लोकांना उपदेशिणे शक्य नसते, असे समजावे. परंतु काही आचार्य विनयपाळीपेक्षाही या अभिधम्माची अतिरेक-विशेषता वर्णन करतात. ते अट्ठसालिनीशी जुळत नाही. कारण तिथे ‘धम्म’ नाव असलेल्या दोन पाळींच्या मध्येच ही अतिरेक-विशेषता विचारली गेली आहे. आणि विनयासोबत अशा प्रकारे विचार करणे योग्य नाही, कारण त्यांचे कार्य आणि विषय असमान (वेगळे) आहेत. कारण विनय हा काय आणि वाचेच्या संयमाचे कार्य करणारा आणि अतिचाराचा विषय असलेला आहे. धम्म मात्र धम्माच्या विभाजनाचे कार्य करणारा आणि धम्माच्या प्रवृत्तीचा विषय असलेला आहे, असे समजावे. परंतु काही जण म्हणतात की, असे असले तरी विनयच सर्वात श्रेष्ठ असावा. कारण विनयाची निंदा करणाऱ्याला पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त होते, तर धम्माची निंदा करणाऱ्याला केवळ दुक्कट आपत्ती प्राप्त होते. पण ते योग्य नाही. कारण विनय हे आज्ञाचक्र आहे आणि धम्म हे धम्मचक्र आहे. त्यामध्ये विनयाची निंदा करणारा शास्त्यांच्या आज्ञाचक्रावर प्रहार करतो. शास्त्यांच्या प्रति त्याचा अनादर मोठा असतो. आणि ज्याचा शास्त्यांच्या प्रति अनादर असतो, त्याचा धम्म, संघ आणि तिन्ही शिक्षांच्या प्रति अनादर सिद्ध होतो. म्हणून विनयाच्या निंदेमध्ये मोठी आपत्ती असते. सर्वात श्रेष्ठ असल्यामुळे ती मोठी आपत्ती असते असे नाही, असे समजावे. शिवाय, विनय हा शासनाचा पाया आहे. विनय टिकून न राहिल्यास शासन टिकत नाही. म्हणून शासनाच्या चिरस्थायी राहण्यासाठी सुद्धा विनयाच्या निंदेमध्ये मोठी आपत्ती प्रज्ञप्त केली आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියා නාම අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, ‘परमत्थदीपनी’ नावाच्या अभिधम्मत्थसंगहाच्या...

චතුත්ථවණ්ණනාය පථමගාථාය

चौथ्या वर्णनेतील पहिल्या गाथेची...

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

දුතීයගාථා-පරමත්ථදීපනී

दुसरी गाथा - परमत्थदीपनी.

11. එවං ආදිගාථායතංතං පයොජන සහිතෙ පඤ්ච අත්ථෙ දස්සෙත්වා ඉදානි තෙ අභිධම්මත්ථෙ උද්දෙසතො දස්සෙන්තො දුතීයගාථමාහ. තත්ථ තත්ථාති භාසිස්සං අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහන්ති වුත්තෙ තස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපදෙ මයා වුත්තා අභිධම්මත්ථා සබ්බථාපරමත්ථතො චතුධා හොන්තීති යොජනා. එත්ථච -

११. अशा प्रकारे, पहिल्या गाथेने त्या त्या प्रयोजनासह पाच अर्थ दर्शवून, आता त्या अभिधम्माच्या अर्थांना संक्षेपाने दर्शवण्यासाठी दुसरी गाथा म्हणतात. त्या गाथेत, ‘तत्थ’ (तेथे) म्हणजे “भासिस्सं अभिधम्मत्थसंगहं” असे म्हटल्यावर, त्या ‘अभिधम्मत्थसंगह’ पदामध्ये माझ्याद्वारे सांगितलेले अभिधम्माचे अर्थ सर्व प्रकारे परमार्थाने चार प्रकारचे आहेत, असा अन्वय आहे. आणि येथे -

[12] ටීකායං තාව

[१२] जुन्या टीकेमध्ये सर्वप्रथम -

තත්ථ තස්මිං අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපකරණෙතිවා අභිධම්මත්ථ පදෙතිවා අභිධම්මෙතිවා තසද්දත්ථො නිද්දිට්ඨො. විභාවනියං පන තස්මිං අභිධම්මෙති. සබ්බං නසුන්දරං.

त्यामध्ये, “त्या अभिधम्मत्थसंगह प्रकरणात” किंवा “अभिधम्मत्थ पदामध्ये” किंवा “अभिधम्मामध्ये” असा ‘त’ (त्या) या शब्दाचा अर्थ निर्देशित केला आहे. परंतु विभाविनी टीकेमध्ये “त्या अभिधम्मामध्ये” असे म्हटले आहे. हे सर्व योग्य नाही.

න හි අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහපකරණෙ මයා වුත්තා අභිධම්මත්ථාති යුජ්ජති. පකරණංපි හි උපරි වුච්චමානමෙව හොති. නතු වුත්තං. කුතො අභිධම්මත්ථාති. න ච සංවණ්ණනාපකරණෙසු ආදිම්හියෙව තාව තසද්දො අප්පධානපදානි පච්චාමසතීති අත්ථි. තස්මා අට්ඨසාලිනියං ආදිම්හි තත්ථ කෙන ට්ඨෙන අභිධම්මොති වාක්‍යෙවිය ඉධ තසද්දත්ථො වෙදිතබ්බොති. එවඤ්හි සති –

कारण, “अभिधम्मत्थसंगह प्रकरणात माझ्याद्वारे सांगितलेले अभिधम्माचे अर्थ” असे म्हणणे योग्य ठरत नाही. कारण ग्रंथ सुद्धा पुढे सांगितला जाणारच आहे, तो आधी सांगितलेला नाही. मग अभिधम्माचे अर्थ कुठून आले? आणि व्याख्या ग्रंथांच्या सुरुवातीलाच ‘त’ शब्द अप्रधान पदांचा परामर्श घेतो असेही नाही. म्हणून, अट्ठसालिनीच्या सुरुवातीला “तेथे कोणत्या अर्थाने अभिधम्म” या वाक्याप्रमाणे येथे ‘त’ शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा. कारण असे असल्यास –

[13] ටීකාසු

[१३] टीकांमध्ये –

සබ්බථා වුත්තාති යොජනාපි පටික්ඛිත්තා හොති.

“सर्व प्रकारे सांगितलेले” हा अन्वय सुद्धा नाकारला जातो.

සා හි වක්ඛමානෙහි සබ්බයාපි ද්වාදස, සබ්බථාපි අට්ඨාරසාතිආදීහි නසමෙතීති. තත්ත සබ්බථාති ධම්මසඞ්ගණියං වුත්තෙන කුසලාදිනා [Pg.17] සබ්බප්පකාරෙනපි චතුධාව හොන්ති, විභඞ්ගෙ විභත්තෙ න ඛන්ධාදිනා සබ්බප්පකාරෙනපි චතුධාව හොන්තීති අත්ථො. ධාතු කථායං වුත්තෙනාතිආදිනාපි වත්තබ්බං.

कारण, ती (संगती) पुढे सांगण्यात येणाऱ्या 'सर्वथा बारा', 'सर्वथा अठरा' इत्यादींशी जुळत नाही, असे समजावे. तेथे 'सर्वथा' म्हणजे धम्मसंगणीमध्ये सांगितलेल्या कुशलादी सर्व प्रकारांनी देखील चारच प्रकारची होते; आणि विभंगामध्ये विभागलेल्या स्कंधादी सर्व प्रकारांनी देखील चारच प्रकारची होते, असा अर्थ आहे. धातुकथेमध्ये सांगितलेल्या इत्यादी प्रकारे देखील हे म्हटले पाहिजे.

12. පරමත්ථතොති පරමත්ථ සච්චතො. ද්වෙ හි සච්චානි සම්මුතිසච්චං, පරමත්ථසච්චන්ති, තත්ථ සත්ත පුග්ගල අත්ත ජීවාදිකා පඤ්ඤත්තිඅත්ථා සභාවතො අවිජ්ජමානායෙව හොන්ති. ධම්මවවත්ථානඤ්ඤාණරහිතානංපන මහාජනානං චිත්තෙ මහන්තමහන්තාපි හුත්වා විජ්ජමානාවිය පඤ්ඤායන්ති, තෙච මහාජනා සමග්ගා හුත්වා තෙසං එකන්තෙන අත්ථිභාවං ගහෙත්වා තථා තථා වොහරන්ති චෙව සම්පටිච්ඡන්තිච. තස්මා තෙ මහාජනෙහි සමග්ගෙහි සම්මතත්තාතතොයෙවච වචීසච්චවිරතිසච්චානං වත්ථුභූතත්තාසම්මුති සච්චන්ති වුච්චන්ති. තස්මිං සම්මුතිසච්චෙ ඨත්වා සම්මා පටිපජ්ජන්තා සබ්බ ලොකියසම්පත්තියොච සබ්බබොධිසම්භාර ධම්මෙච ආරාධෙන්ති. මිච්ඡාපටිපජ්ජන්තා අපායපූරකා හොන්ති. එවං මහන්තඤ්හි සම්මුති සච්චන්ති. පරමත්ථසච්චං පන පත්වා තං සච්චමෙව නහොති. තඤ්හි සයං අවිජ්ජමානංයෙව සමානං මහාජනෙ විජ්ජමානන්ත්වෙව ගණ්හාපෙති. සක්කායදිට්ඨි ද්වාසට්ඨිදිට්ඨි තිවිධමිච්ඡාදිට්ඨීනං වත්ථු හුත්වා බාලජනානං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාතුං නදෙති. එවං විපරීතඤ්හි සම්මුතිසච්චං. එවං මහාසාවජ්ජඤ්චාති. පරමත්ථසච්චංපන දුවිධං සභාවසච්චං අරියසච්චන්ති. තත්ථ ධම්මසඞ්ගණිආදීසු සත්තසු පකරණෙසු විභත්තා කුසලාදයො ධම්මා සභාවසච්චංනාම. තෙ හි සයං සභාවතො විජ්ජමානත්තා කුසලානාම ධම්මා අත්ථි සුඛානාම වෙදනා අත්ථීති ගණ්හන්තෙන විසංවාදෙන්තීති. තං පන අරියසච්චං පත්වා කිඤ්චි අසච්චංපි හොතියෙව. තථාහි අනුභවනභෙදමත්තං උපාදායෙව වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛාති වුත්තා. න සබ්බාකාරතො සුඛභූතත්තා. සබ්බෙහි පන අනිච්චතා සඞ්ඛතතාදීහි අනෙකසතෙහි ආකාරෙහි සබ්බාපි වෙදනා දුක්ඛාඑව. තථා අනවජ්ජසුඛවිපාකට්ඨෙන කුසලභාවොපි අකුසලං උපාදායෙව වුත්තො. සබ්බෙපි හි තෙභූමකා කුසලසම්මතා ධම්මා සාසවතා සංකිලෙසිකතා ඔඝනිය යොගනිය උපාදානියතා [Pg.18] සඞ්ඛාතෙහි වජ්ජෙහි සාවජ්ජාඑව හොන්ති. දුක්ඛසච්චභූතානඤ්ච විපාකානං ජනනට්ඨෙන එකන්තෙන දුක්ඛවිපාකාඑව හොන්ති. අජ්ඣත්තත්තිකඤ්ච සබ්බලොකියසම්මතං උපාදාය වුත්තං. සබ්බෙපි හි චතුබ්භූ මකධම්මා එකන්තෙන අත්තාපිනාම නත්ථි. කුතො අජ්ඣත්තානාම. බහිද්ධාඑව හොන්ති. සඞ්ඛාරෙ පරතො පස්සාති හි වුත්තන්ති. අයං නයො සෙසත්තික දුකධම්මෙසුපි යථාරහං නෙතබ්බො. අරිය සච්චංනාම සබ්බෙසං තෙභූමකධම්මානං එකන්ත දුක්ඛභාවො තණ්හාය එකන්ත දුක්ඛසමුදය භාවො නිබ්බානස්සෙව දුක්ඛනිරොධ භාවො අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්සෙව දුක්ඛනිරොධමග්ගභාවොචාති. ඉධමෙව හි පරිසුද්ධබුද්ධීනං අරියානං ඤාණෙ අචලමානං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං නිප්පරියායසච්චං හොතීති. තෙසු ඉධ සම්මුතිසච්චං නිවත්තෙන්තො පරමත්ථතොති ඉද මාහ. තෙන වුත්තං පරමත්ථතොති පරමත්ථසච්චතොති. තත්ථ අත්ථො දුවිධො සභාවසිද්ධොච පරිකප්පසිද්ධොච. තත්ථ යො විනා අඤ්ඤාපදෙසෙන කෙවලං විසුං විසුං අත්තනො ලක්ඛණෙන විජ්ජමානො හුත්වා සිද්ධො. සො චිත්තාදිකො අත්ථො සභාවසිද්ධොනාම. යොපන අත්තනො ලක්ඛණෙන විජ්ජමානොයෙව නහොති. විජ්ජමානස්සපන අත්ථස්ස නානා පවත්තිආකාරෙ උපාදාය චිත්තෙන පරිකප්පෙත්වා සවිග්ගහං කත්වා ගහිතො චිත්තමයො චිත්තනිම්මිතො හුත්වා චිත්තෙඑව උපලබ්භමානො හොති. සො සත්තපුග්ගලාදිකො අත්ථො පරිකප්පසිද්ධො නාම. තෙසු සභාවසිද්ධොයෙව පරමත්ථොනාම. සො හි සන්ති භවන්ති බුද්ධිසද්දා එත්ථාති අත්ථො. එකන්තවිජ්ජමානට්ඨෙන ඉතරතො පරමො උක්කංසගතො අත්ථොති පරමත්ථො. අපි ච, යෙ අයං අත්ථි අයං උපලබ්භතීති ගහෙත්වා තස්ස අභිඤ්ඤෙය්‍යස්ස අභිඤ්ඤත්ථාය, පරිඤ්ඤෙය්‍යස්ස පරිඤ්ඤත්ථාය, පහාතබ්බස්ස පහානත්ථාය, සච්ඡිකාතබ්බස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය, භාවෙතබ්බස්ස භාවනත්ථාය පටිපජ්ජන්ති. තෙසං තදත්ථසාධනෙ අවිසංවාදකට්ඨෙන පරමො උත්තමො අත්ථොති පරමත්ථො. ඉතරොපන අවිජ්ජමානත්තා තස්ස අභිඤ්ඤාදිඅත්ථාය පටිපජ්ජන්තානං තදත්ථසාධනෙ [Pg.19] විසංවාදකොයෙව භවිස්සති. නපන තදත්ථං සාධෙස්ස තීති පරමත්ථොති වත්තුං නාරහතීති.

१२. ‘परमत्थतो’ म्हणजे परमार्थ सत्याच्या दृष्टीने. कारण सत्ये दोन आहेत: संमुतिसत्य (व्यावहारिक सत्य) आणि परमार्थसत्य. त्यामध्ये सत्त्व, पुद्गल, आत्मा, जीव इत्यादी प्रज्ञप्तीचे अर्थ स्वभावाने अविद्यमानच (अस्तित्वात नसलेलेच) असतात. परंतु, यथार्थ ज्ञानाने विरहित असलेल्या सामान्य लोकांच्या चित्तात ते अत्यंत मोठे होऊन विद्यमान असल्यासारखे भासतात. आणि ते सामान्य लोक एकत्र येऊन त्यांचा निश्चितपणे अस्तित्त्वभाव स्वीकारून त्या त्या प्रकारे व्यवहार करतात आणि स्वीकारतात. म्हणून, ते सामान्य लोकांद्वारे संमत असल्यामुळे आणि त्याच संमतीमुळे वचनसत्य व विरतीसत्याचे अधिष्ठान असल्यामुळे त्यांना ‘संमुतिसत्य’ असे म्हटले जाते. त्या संमुतिसत्यामध्ये प्रतिष्ठित राहून योग्य प्रकारे आचरण करणारे लोक सर्व लौकिक संपत्ती आणि त्या त्या बोधिसंभार धर्मांची प्राप्ती करतात. चुकीच्या मार्गाने आचरण करणारे नरकगामी (अपायपूरक) होतात. अशा प्रकारे संमुतिसत्य हे अत्यंत मोठे आहे, असे समजावे. परंतु परमार्थसत्याचा विचार केला असता, ते (संमुतिसत्य) सत्यच ठरत नाही. कारण ते स्वतः अविद्यमान असूनही सामान्य लोकांना ते विद्यमान असल्यासारखेच ग्रहण करायला लावते. ते सत्कायदृष्टी, बासष्ट दृष्टी आणि तीन प्रकारच्या मिथ्यादृष्टींचे अधिष्ठान होऊन अज्ञानी लोकांना संसारदुःखातून मुक्त होऊ देत नाही. अशा प्रकारे संमुतिसत्य हे विपरीत आणि अत्यंत दोषयुक्त आहे, असे समजावे. परंतु परमार्थसत्य दोन प्रकारचे आहे: स्वभावसत्य आणि आर्यसत्य. त्यामध्ये धम्मसंगणी इत्यादी सात अभिधम्म ग्रंथांमध्ये विभागलेले कुशलादी धर्म हे ‘स्वभावसत्य’ नावाचे आहेत. कारण ते स्वतः स्वभावाने विद्यमान असल्यामुळे, ‘कुशल नावाचे धर्म आहेत’, ‘सुख नावाची वेदना आहे’ असे ग्रहण करणाऱ्यांना ते फसवित नाहीत (विसंवाद करत नाहीत), असे समजावे. परंतु आर्यसत्याचा विचार केला असता, ते स्वभावसत्य देखील काही प्रमाणात असत्यच ठरते. कारण केवळ अनुभवाच्या भेदाला अनुसरूनच वेदनेला ‘सुख, दुःख, अदुःख-असुख’ असे म्हटले गेले आहे. सर्व प्रकारे सुखस्वरूप असल्यामुळे तसे म्हटलेले नाही. परंतु, अनित्यता, संस्कृतता इत्यादी शेकडो प्रकारांनी सर्वच वेदना केवळ दुःखच आहेत. त्याचप्रमाणे, अनवद्य (दोषरहित) आणि सुखकारक विपाक देण्याच्या अर्थाने कुशलभाव देखील अकुशलाच्या अपेक्षेनेच सांगितला गेला आहे. कारण तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) सर्वच कुशल मानलेले धर्म हे सासव, संकिलेसिक, ओघनीय, योगनीय आणि उपादानीय अशा दोषांमुळे सदोषच (सावद्यच) आहेत. आणि दुःखसत्य स्वरूप असलेल्या विपाकांना उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने ते निश्चितपणे दुःखविपाक देणारेच आहेत. तसेच, ‘अज्झत्ततिक’ (अध्यात्मिक त्रिक) देखील सर्व लोकांच्या संमतीला अनुसरून सांगितले गेले आहे. कारण चारही भूमींमधील (चतुभूमिक) सर्वच धर्म निश्चितपणे ‘आत्मा’ नावाचे नाहीत. मग ‘अध्यात्म’ नावाचे कोठून असणार? ते केवळ बाह्य (बहिद्धा) च आहेत. कारण ‘संस्कारांना परके (दुसऱ्याचे) म्हणून पहा’ असे म्हटले आहे, असे समजावे. हाच नियम उर्वरित त्रिक आणि दुक धर्मांमध्ये देखील योग्यतेनुसार लावावा. ‘आर्यसत्य’ म्हणजे सर्व तेभूमिक धर्मांचा निश्चितपणे दुःखभाव असणे, तृष्णेचा निश्चितपणे दुःखसमुदयभाव असणे, निर्वाणाचाच दुःखनिरोधभाव असणे आणि अष्टांगिक मार्गाचाच दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) भाव असणे होय, असे समजावे. कारण हेच आर्यसत्य शुद्ध बुद्धी असलेल्या आर्यांच्या ज्ञानात अचल असणारे, सर्व प्रकारे परिपूर्ण असणारे मुख्य (निप्परियाय) सत्य आहे, असे समजावे. त्या दोन सत्यांमध्ये, येथे संमुतिसत्याचे निवारण करण्यासाठी ‘परमत्थतो’ हे वचन म्हटले आहे. म्हणून माझ्याद्वारे ‘परमत्थतो म्हणजे परमार्थसच्चतो’ असे म्हटले गेले. तेथे ‘अर्थ’ दोन प्रकारचा आहे: स्वभावसिद्ध आणि परिकल्पसिद्ध. त्यामध्ये जो दुसऱ्याच्या निर्देशाशिवाय केवळ स्वतंत्रपणे स्वतःच्या लक्षणाने विद्यमान होऊन सिद्ध होतो, तो चित्तादी अर्थ ‘स्वभावसिद्ध’ नावाचा आहे. परंतु जो स्वतःच्या लक्षणाने विद्यमान नसतो, तर विद्यमान असलेल्या अर्थाच्या विविध प्रवृत्तींच्या प्रकारांना अनुसरून चित्ताने कल्पना करून, त्याला आकार देऊन ग्रहण केला जातो, जो चित्तमय आणि चित्तनिर्मित होऊन चित्तातच प्राप्त होतो, तो सत्त्व-पुद्गलादी अर्थ ‘परिकल्पसिद्ध’ नावाचा आहे. त्यांच्यामध्ये स्वभावसिद्ध अर्थच ‘परमार्थ’ नावाचा आहे. कारण ‘येथे बुद्धी आणि शब्द प्रवृत्त होतात’ म्हणून तो ‘अर्थ’ आहे. निश्चितपणे विद्यमान असण्याच्या अर्थाने इतर (परिकल्पसिद्ध) अर्थापेक्षा श्रेष्ठ, उत्कृष्टतेप्रत पोहोचलेला अर्थ असल्यामुळे तो ‘परमार्थ’ आहे. शिवाय, जे लोक ‘हा अर्थ आहे, हा प्राप्त होतो’ असे ग्रहण करून, त्या अभिज्ञेय (विशेष जाणण्यायोग्य) अर्थाच्या अभिज्ञेसाठी (विशेष ज्ञानासाठी), परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) अर्थाच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी), प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) अर्थाच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी), साक्षात्करणीय अर्थाच्या साक्षात्कारासाठी आणि भावयितव्य (भावन करण्यायोग्य) अर्थाच्या भावनेसाठी आचरण करतात; त्यांच्या त्या अर्थसिद्धीमध्ये न फसवण्याच्या (अविसंवादक) अर्थाने तो परम, उत्तम अर्थ असल्यामुळे ‘परमार्थ’ आहे. परंतु इतर (परिकल्पसिद्ध) अर्थ हा अविद्यमान असल्यामुळे, त्याच्या अभिज्ञा इत्यादीसाठी आचरण करणाऱ्या लोकांच्या अर्थसिद्धीमध्ये तो फसवणाराच (विसंवादकच) ठरेल. तो त्या अर्थाची सिद्धी करणार नाही. म्हणून त्याला ‘परमार्थ’ म्हणणे योग्य नाही, असे समजावे.

[14] විභාවනියං පන

[१४] परंतु विभाविनी (टीके) मध्ये तर -

‘‘පරමස්සවා උත්තමස්ස ඤාණස්ස අත්ථො ගොචරොති පරමත්ථො’’තිපි වුත්තං. තං න සුන්දරං.

‘परम म्हणजे उत्तम ज्ञानाचा जो अर्थ म्हणजे विषय आहे, तो परमार्थ होय’ असेही म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි පරමසද්දොඤාණෙ වත්තමානො දිස්සති. නච අත්ථසද්දො ගොචරෙති. යඤ්ච අනුටීකායං සච්චමෙව සච්චිකං. සො එව අත්ථො අවිපරීතස්ස ඤාණස්ස විසයභාවට්ඨෙනාති සච්චිකට්ඨොති වුත්තං. තංපි අවිපරීතෙන ඤාණෙන අරණීයතො උපගන්තබ්බ තො අත්ථොති ඉමමත්ථං දස්සෙති. නපරමසද්දස්ස අත්ථන්ති. [පරමත්ථපදං]

कारण 'परम' हा शब्द ज्ञानाच्या अर्थात वापरलेला दिसत नाही, आणि 'अर्थ' हा शब्द विषयाच्या अर्थात दिसत नाही. आणि अनुटीकेमध्ये जे म्हटले आहे की - 'जे सत्य आहे तेच सच्चिक आहे. तेच सत्य विपरीत नसलेल्या ज्ञानाचा विषय असल्यामुळे सच्चिकट्ट (सच्चिकार्थ) आहे.' ते देखील विपरीत नसलेल्या ज्ञानाने प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अर्थ' आहे, हाच अर्थ दर्शविते; 'परम' या शब्दाचा अर्थ दर्शवित नाही, असे समजावे. [परमार्थपद समाप्त]

13. චිත්තන්ති එත්ථ චින්තෙතීති චිත්තං. එත්ථච චින්තනක්‍රියා නාම නිච්චං ආරම්මණාපෙක්ඛා හොති. න හි සා ආරම්මණෙන විනා ලබ්භතීති. තස්මා ආරම්මණග්ගහණ ආරම්මණුපලද්ධියෙව ඉධ චින්තනාති දට්ඨබ්බාති. එවඤ්හි සති භවඞ්ගසමය විසඤ්ඤිසමයෙසු චිත්තං ආරම්මණෙන විනාපි පවත්තතීති එවං වාදීනං වාදො පටික්ඛිත්තො හොති. සන්තෙසුපිච නිස්සය සමනන්තරාදීසු තස්ස පච්චයෙසු තෙහි නාමං අලභිත්වා ආරම්මණපච්චයවසෙනෙවස්ස නාමං සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බං. චින්තෙන්ති සම්පයුත්තකා ධම්මා එතෙනාති චිත්තං. තඤ්හි ආරම්මණග්ගහණකිච්චෙ පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති තං සම්පයුත්තධම්මාපි ආරම්මණං ගණ්හන්තා තස්ස වසෙනෙව ගණ්හන්තීති. චින්තනමත්තංවා චිත්තං. සබ්බෙපි හි ධම්මා තංතං ක්‍රියාමත්තාව හොන්ති. න තෙසු දබ්බංවා සණ්ඨානං වා විග්ගහොවා උපලබ්භති. පච්චයායත්ත වුත්තිනො ච හොන්ති. න තෙ අත්තනො ථාමෙනවා බලෙනවා වසෙනවා සත්තියාවා උප්පජ්ජිතුංපි සක්කොන්ති. පගෙව චින්තෙතුංවා ඵුසෙතුංවාති. ඛණමත්තට්ඨායිනොච හොන්ති, න කදාචි කස්සචි වසෙ වත්තිතුං සක්කොන්තීති. තස්මා තෙසු ඉදං දබ්බං, අයං සත්ති, අය ක්‍රියාති එවං විභාගො නලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසු පරමත්ථපදෙසු එකං භාවසාධනමෙව පධානතො ලබ්භති. තදඤ්ඤ සාධනානිපන [Pg.20] පරියායතොව ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච දබ්බාදිවසෙන අභෙදස්ස චින්තනස්ස අත්ථවිසෙසඤාපනත්ථං විභාග කප්පනාවසෙන භෙදකරණං පරියායකථාති දට්ඨබ්බං. යථා සිලා පුත්තකස්සසරීරන්ති, තථා කරණඤ්ච තං තං ක්‍රියාසඞ්ඛාත ධම්මවිමුත්තස්ස පරපරිකප්පිතස්ස කාරකභූතස්ස අත්ත ජීව සත්ත පුග්ගලස්ස සබ්බසො අභාවදීපනත්ථං. සති හි අත්තාදිම්හි කිං අභෙදස්ස භෙදකප්පනායාති.

१३. चित्त (Citta) या शब्दाच्या संदर्भात—'जे विचार करते (जाणते) ते चित्त होय' (चिंतेतीति चित्तं). आणि येथे विचार करण्याची क्रिया (चिंतनक्रिया) ही नेहमी आलंबनाची (विषयाची) अपेक्षा ठेवणारी असते. कारण ती आलंबनाशिवाय प्राप्त होऊ शकत नाही. म्हणून, येथे 'विचार करणे' (चिंतन) म्हणजे आलंबन ग्रहण करणे किंवा आलंबन प्राप्त करणे असेच समजावे. असे मानल्यास, 'भवंग काळात आणि बेशुद्धीच्या काळात चित्त आलंबनाशिवाय देखील प्रवृत्त होते' असे म्हणणाऱ्यांच्या मताचे खंडन होते. तसेच, निश्रय (निस्य), समनंतर इत्यादी प्रत्यय (कारणे) विद्यमान असतानाही, चित्ताला त्यांच्याद्वारे नाव न मिळता केवळ आलंबन-प्रत्ययाच्या प्रभावानेच त्याचे 'चित्त' हे नाव सिद्ध होते, असे समजावे. 'ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म विचार करतात (जाणतात) ते चित्त होय' (चिंतेन्ति सम्प्रयुत्तका धम्मा एतेनाति चित्तं). कारण ते चित्त आलंबन ग्रहण करण्याच्या कार्यात अग्रगामी (मुख्य) असते; म्हणून त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म देखील आलंबन ग्रहण करताना त्या चित्ताच्याच प्रभावाने ग्रहण करतात. किंवा, केवळ विचार करणे (जाणणे) म्हणजे चित्त होय. कारण सर्वच धर्म हे केवळ त्या त्या क्रियामात्रच असतात. त्यांच्यामध्ये कोणतेही द्रव्य, आकार किंवा शरीर आढळत नाही. आणि ते प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असणारे असतात. ते स्वतःच्या सामर्थ्याने, बलाने, प्रभावाने किंवा शक्तीने उत्पन्न होण्यास देखील समर्थ नसतात; मग विचार करणे किंवा स्पर्श करणे तर दूरच राहिले. ते केवळ क्षणमात्र टिकणारे असतात आणि कधीही कोणाच्याही इच्छेनुसार (वशतेत) चालण्यास समर्थ नसतात. म्हणून, त्यांच्यामध्ये 'हे द्रव्य आहे, ही शक्ती आहे, ही क्रिया आहे' असा विभाग (भेद) करता येत नाही, असे समजावे. आणि असे मानल्याने, सर्व परमार्थ पदांमध्ये केवळ एक 'भावसाधन'च मुख्यत्वे करून प्राप्त होते. त्याव्यतिरिक्त इतर साधने (कर्तृसाधन, करणसाधन इत्यादी) केवळ पर्यायानेच (लाक्षणिक अर्थानेच) प्राप्त होतात, असे जाणावे. आणि येथे, द्रव्यादींच्या प्रभावाने भेद नसलेल्या विचारक्रियेचा विशेष अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी, भेद कल्पिण्याच्या प्रभावाने भेद करणे हे केवळ 'पर्याय-कथन' (लाक्षणिक कथन) आहे असे समजावे. जसे की, 'दगडाच्या मूर्तीचे शरीर' (शिलापुत्राचे शरीर) असे म्हटले जाते. आणि तसे भेद करणे हे, त्या त्या क्रिया नावाच्या धर्मापासून मुक्त असलेल्या आणि इतरांनी (तीर्थिकांनी) कल्पिलेल्या, कर्ता बनलेल्या आत्मा, जीव, सत्त्व किंवा पुद्गल यांचा सर्वथा अभाव दर्शवण्यासाठी आहे. कारण जर आत्मा इत्यादी स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असते, तर अभेदाला भेद कल्पिण्याने काय लाभ झाला असता? असे जाणावे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीकेमध्ये) तर—

සසවිසාණං විය අභූතස්ස භූත කප්පනා වුත්තා විය දිස්සති. අයමස්සාධිප්පායො-ධම්මෙසු කත්තාවා කාරෙ තාවා කොචි නත්ථි. ලොකෙපන අත්තප්පධානො ක්‍රියා නිප්ඵාදකො කත්තානාම සිද්ධො. තස්මා චින්තනකිච්චෙ අත්තප්පධානතා දීපනත්ථං තං කත්තුභාවං චිත්තෙ ආරොපෙත්වා චින්තෙතීති චිත්තන්ති වුත්තං.

सशाच्या शिंगाप्रमाणे नसलेल्या गोष्टीचे अस्तित्व कल्पिल्यासारखे दिसते. यावर त्या टीकाकारांचा अभिप्राय असा आहे—धर्मांमध्ये कर्ता किंवा करवून घेणारा असा कोणीही नाही. परंतु, लोकव्यवहारात स्वतः प्रधान होऊन क्रिया पूर्ण करणाऱ्याला 'कर्ता' मानले जाते. म्हणून, विचार करण्याच्या कार्यात चित्ताचे स्वतःचे प्राधान्य दर्शवण्यासाठी आणि ते कर्तृत्व चित्तावर आरोपित करून 'जे विचार करते ते चित्त' असे म्हटले आहे.

චිත්තස්සච බලෙන තංසම්පයුත්තානංපි තස්මිං කිච්චෙ තදනුකූලප්පවත්තිදීපනත්ථං පුනකරණභාවං චිත්තෙ කත්තුභාවඤ්ච තෙසු ආරොපෙත්වා චින්තෙන්ති සම්පයුත්තකා ධම්මා එතෙනාති චිත්තන්ති වුත්තන්ති. අපි චෙත්ථ චිත්තසද්දො විචිත්‍රත්ථවාචකො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙ තං සංයුත්තකෙ –

आणि चित्ताच्या प्रभावाने, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांची देखील त्या कार्यात अनुकूल प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी, पुन्हा चित्तावर करण-भाव (साधनत्व) आणि त्या संप्रयुक्त धर्मांवर कर्तृ-भाव (कर्तृत्व) आरोपित करून 'ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म विचार करतात ते चित्त' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. शिवाय, येथे 'चित्त' हा शब्द 'विचित्र' (विविध/आश्चर्यकारक) या अर्थाचा वाचक आहे असे समजावे.

දිට්ඨං වො භික්ඛවෙ චරණංනාම චිත්තන්ති. එවං භන්තෙ. තම්පි ඛො භික්ඛවෙ චරණං චිත්තං චිත්තෙනෙව චින්තිතන්ති. තෙනාපි ඛො භික්ඛවෙ චරණෙන චිත්තෙන චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරන්ති, නා හං භික්ඛවෙ අඤ්ඤං එකනිකායංපි සමනුපස්සාමි යං එවං චිත්තං. යථයිදං භික්ඛවෙ තිරච්ඡානගතා පාණා. තෙපි ඛො භික්ඛවෙ තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තිකතා. තෙහිපි ඛො භික්ඛවෙ තිරච්ඡාන ගතෙහි පාණෙහි චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරන්ති.

कारण संयुत्त निकायात असे म्हटले आहे—'भिक्खूहो, तुम्ही चरण नावाचे चित्र पाहिले आहे का?' 'होय, भंते.' 'भिक्खूहो, ते चरण नावाचे चित्र देखील चित्तानेच (मनानेच) कल्पिलेले (तयार केलेले) असते. भिक्खूहो, त्या चरण नावाच्या चित्रापेक्षाही चित्तच अधिक विचित्र (आश्चर्यकारक) आहे. भिक्खूहो, मी असा दुसरा कोणताही प्राणीसमूह पाहत नाही जो चित्तासारखा इतका विचित्र असेल, जसे की हे तिर्यंच योनीतील प्राणी होत. भिक्खूहो, ते तिर्यंच योनीतील प्राणी देखील चित्तानेच विचित्र (विविध रूपांचे) बनवले गेले आहेत. भिक्खूहो, त्या तिर्यंच प्राण्यांपेक्षाही चित्तच अधिक विचित्र आहे, असे जाणावे.'

තත්ථ චරණංනාම චිත්තන්ති යත්ථවිචිත්‍රානි දිබ්බවිමානාදීනි චිත්තකම්මානි කත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච පුඤ්ඤං කරොන්තා ඉධචිධච නිබ්බත්තාති දස්සෙන්තො විචරන්ති[Pg.21]. තස්ස පටකොට්ඨකස්සෙතං නාමං. චිත්තෙනාති නිස්සක්කෙ කරණවචනං. යථයිදන්ති යථා ඉමෙ. චිත්තිකතාති විචිත්‍රා කතා. එත්ථච චිත්තවිචිත්තකාය සඤ්ඤාවිචිත්තා. සඤ්ඤාවිචිත්තතාය තණ්හාවිචිත්තා. තණ්හාවිචිත්තතාය කම්මානි විචිත්තානි. කම්මවිචිත්ත තාය යොනියො විචිත්තා. යොනිවිචිත්තතාය තෙසං තිරච්ඡා නගතානං විචිත්තතා වෙදිතබ්බා. [වචනත්ථො]

तेथे 'चरण नावाचे चित्र' म्हणजे—ज्या चित्रात विविध दिव्य विमाने इत्यादी चित्रकामे करून, 'हे आणि हे पुण्य करणारे लोक येथे आणि येथे (या या विमानात) उत्पन्न होतात' असे दाखवत (चित्रकार ते चित्र घेऊन) फिरतात, त्या कापडाच्या चौकटीचे (चित्राचे) हे नाव आहे. 'चित्तेन' (चित्ताने) हे पद अपादान (पंचमी) अर्थातील करण विभक्ती आहे. 'यथयिदं' या पदाचा अर्थ 'जसे हे' असा जाणावा. 'चित्तिकता' म्हणजे विचित्र (विविध) केले गेले आहेत. आणि येथे, चित्ताच्या विचित्रतेमुळे संज्ञा विचित्र होते, संज्ञेच्या विचित्रतेमुळे तृष्णा विचित्र होते, तृष्णेच्या विचित्रतेमुळे कर्मे विचित्र होतात, कर्मांच्या विचित्रतेमुळे योनी विचित्र होतात, आणि योनींच्या विचित्रतेमुळे त्या तिर्यंच प्राण्यांची विचित्रता जाणावी. [वचनार्थ समाप्त]

තං තං සභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො;

ගය්හාකාරො ඵලංවාපි, පච්චුපට්ඨාන සඤ්ඤිතං.ආසන්නකාරණං යං තං, පදට්ඨානන්ති තං මතං;

ධම්මානං වවත්ථානාය, අලං එතෙ විබුද්ධිනො.

तो तो स्वभाव म्हणजे 'लक्षण' होय; कार्य किंवा सिद्धी म्हणजे 'रस' होय; ग्रहण करण्याचा आकार किंवा फल म्हणजे 'प्रत्युपस्थान' (प्रकटीकरण) म्हटले जाते; आणि जे जवळचे कारण असते, त्याला 'पदस्थान' (आसन्न कारण) मानले जाते. बुद्धिमान व्यक्तीला धर्मांचे विश्लेषण (निश्चिती) करण्यासाठी हे चार पुरेसे आहेत.

ආරම්මණවිජානනලක්ඛණං චිත්තං, පුබ්බඞ්ගමරසං, සන්ධානපච්චුපට්ඨානං, නාමරූපපදට්ඨානං. [චිත්තං]

चित्त हे आलंबन जाणण्याचे लक्षण असलेले (आलंबनविजाननलक्षण), अग्रगामी असणे हा रस असलेले (पुब्बंगमरस), जोडणे हे प्रत्युपस्थान असलेले (संधानपच्चुपट्ठान) आणि नाम-रूप हे पदस्थान असलेले (नामरूपपदट्ठान) आहे. [चित्त समाप्त]

14. චෙතසිකන්ති එත්ථ චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං. ඵස්සාදි ධම්මජාතං. එත්ථච තදායත්තවුත්තිතා නාම එකුප්පාදතාදීහි ලක්ඛණෙහි චිත්තෙන සහ එකී භූතස්ස විය පවත්ති. එතෙන යා චිත්තස්ස ජාති. සාඑව ඵස්සාදීනං. යා චිත්තස්ස ජරා, යං චිත්තස්ස මරණං, යං චිත්තස්ස ආරම්මණං, යං චිත්තස්ස වත්ථු, තදෙව ඵස්සාදීනන්ති එවං එකපුප්ඵ මඤ්ජරියං එකවණ්ටුපනිබ්බන්ධානි පුප්ඵානි විය චිත්තෙන සහ එකජාතියාදි උපනිබ්බන්ධා ඵස්සාදයො ධම්මා ඉධ චෙතසිකංනාමාති සිද්ධා හොන්ති. එවඤ්ච සති චිත්තංපි තෙහි ඵස්සාදීහි සහ තථෙව ආයත්තං පවත්තතීති තංපි ඵස්සිකං වෙදනිකන්තිආදිනා වත්තබ්බන්ති චෙ. න. චිත්තස්සෙව ජෙට්ඨකත්තා. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයාති හි වුත්තං. එත්ථච මනොමයාති මනසාඑව පකතා නිම්මිතා චිත්තක්‍රියා භූතාති අත්ථො. එතෙන තෙ ඵස්සාදයො ධම්මා චිත්තෙන විනා නුපලබ්භන්තීති දස්සෙති. චිත්තංපන තෙහි කෙහිචි විනාපි පවත්තතියෙව. පඤ්චවිඤ්ඤාණ චිත්තඤ්හිතෙහි කෙහිචි විතක්කාදීහි විනා උප්පජ්ජතීති. තස්මා තෙසඤ්ඤෙව තදායත්ත වුත්තිතා වත්තබ්බා න චිත්තස්සාති.

१४. 'चेतसिक' या शब्दाच्या संदर्भात—चित्तावर अवलंबून असणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे चित्तात (मनात) उत्पन्न होणारे ते 'चेतसिक' होय. स्पर्श इत्यादी धर्मांचा समूह (चेतसिक म्हणून प्राप्त होतो). आणि येथे 'चित्तावर अवलंबून असणारी प्रवृत्ती' म्हणजे एकत्र उत्पन्न होणे (एकूत्पाद) इत्यादी लक्षणांद्वारे चित्ताशी एकरूप झाल्यासारखी प्रवृत्ती होय. यावरून, चित्ताची जी उत्पत्ती (जाती) असते, तीच स्पर्श इत्यादींची उत्पत्ती असते. चित्ताची जी जरा (जीर्णता) असते, तीच स्पर्श इत्यादींची जरा असते. चित्ताचा जो नाश (मरण) असतो, तोच स्पर्श इत्यादींचा नाश असतो. चित्ताचे जे आलंबन असते, तेच स्पर्श इत्यादींचे आलंबन असते. चित्ताचे जे आश्रयस्थान (वस्तू) असते, तेच स्पर्श इत्यादींचे आश्रयस्थान असते. अशा प्रकारे, एकाच फुलांच्या गुच्छात एकाच देठाने बांधलेली फुले जशी असतात, त्याप्रमाणे चित्ताशी एकाच उत्पत्ती इत्यादींनी बांधलेले स्पर्श इत्यादी धर्म येथे 'चेतसिक' म्हणून सिद्ध होतात. आणि असे असताना, चित्त देखील त्या स्पर्श इत्यादींशी त्याचप्रमाणे अवलंबून प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला देखील 'फास्सिक' (स्पर्शाशी संबंधित), 'वेदनिक' (वेदनेशी संबंधित) इत्यादी रूपाने म्हटले पाहिजे, असे जर म्हटले तर—नाही, ते योग्य नाही. कारण चित्ताचेच ज्येष्ठत्व (मुख्यत्व) असते. 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा मनोसेट्ठा मनोमया' (सर्व धर्म मनात अग्रगामी असतात, मन श्रेष्ठ आहे आणि ते मनोमय आहेत) असे म्हटले आहे. आणि येथे 'मनोमय' म्हणजे मनानेच केलेले, निर्माण केलेले, चित्ताची क्रिया म्हणून उत्पन्न झालेले असा अर्थ आहे. या पाठाने, ते स्पर्श इत्यादी धर्म चित्ताशिवाय आढळत नाहीत, असे दर्शवले आहे. परंतु चित्त मात्र त्या काही चेतसिकांशिवाय देखील प्रवृत्त होतेच. कारण पंचविज्ञान चित्त हे वितर्क इत्यादी काही चेतसिकांशिवाय उत्पन्न होते, असे जाणावे. म्हणून, चेतसिकांचेच चित्तावर अवलंबून असणे म्हटले पाहिजे, चित्ताचे चेतसिकांवर अवलंबून असणे म्हटले जाऊ शकत नाही, असे जाणावे.

[15] විභාවනියං පන

[१५] परंतु विभावनीमध्ये तर—

එකාලම්බණතා [Pg.22] මත්තෙන තෙසං තදායත්තවුත්තිතං චෙතසි කත්තඤ්ච විභාවෙති. තං න සුන්දරං.

केवळ एकाच आलंबनाचे ग्रहण करण्याच्या समानतेमुळे त्यांचे चित्तावर अवलंबून असणे आणि चेतसिकत्व स्पष्ट केले आहे. ते योग्य नाही.

න හි එකාලම්බණතාමත්තෙන චෙතසිකංනාම ජාතන්ති. එත්ථ ච ලොකෙ නානාවණ්ණධාතුයො උදකෙ ඝංසිත්වා වත්ථුම්හි නානා චිත්තකම්මානි කරොන්ති, තත්ථ වත්ථුම්හි ඵරණං බන්ධනඤ්ච උදකස්සෙව කිච්චං, න වණ්ණධාතූනං. නානාරූප දස්සනං වණ්ණධාතූනමෙව කිච්චං, න උදකස්ස. තත්ථ වත්ථුවිය ආරම්මණං දට්ඨබ්බං. උදකංවිය චිත්තං. නානා වණ්ණධාතුයොවිය චෙතසිකධම්මාති. [චෙතසිකං]

खरोखरच, केवळ एकाच आलंबनाचे (विषयाचे) ग्रहण करण्याच्या केवळतेने 'चेतसिक' नावाचा धर्म उत्पन्न होत नाही, असे जाणावे. आणि या जगात, लोक विविध रंगांचे धातू (रंगद्रव्ये) पाण्यात घासून कापडावर (कॅनव्हासवर) विविध प्रकारची चित्रकामे करतात. त्या चित्रकामात, कापडावर पसरणे आणि रंग बांधून ठेवणे हे पाण्याचेच कार्य आहे, रंगद्रव्यांचे नाही. विविध रूपांचे (आकृतींचे) दर्शन घडवणे हे केवळ रंगद्रव्यांचेच कार्य आहे, पाण्याचे नाही. त्या चित्रकामात, कापडाप्रमाणे आलंबन (विषय) समजावे, पाण्याप्रमाणे चित्त समजावे आणि विविध रंगद्रव्यांप्रमाणे चेतसिक धर्म समजावेत. चेतसिक समाप्त झाले।

15. රූපන්ති එත්ථ රුප්පතීති රූපං. සීතුණ්හාදීහි විරොධි පච්චයෙහි විසම පවත්ති වසෙන විකාරං ආපජ්ජති, තෙහි වා විකාරං ආපාදීයතීති අත්ථො. යථාහ –

१५. येथे 'रूप' या संज्ञेमध्ये, जे विकार पावते (बाधित होते) ते 'रूप' होय. थंड, उष्ण इत्यादी विरोधी कारणांमुळे विषम प्रवृत्तीने (अस्वाभाविक स्थितीने) ते विकाराला प्राप्त होते, किंवा त्यांच्याद्वारे विकाराला प्राप्त करवले जाते, असा याचा अर्थ आहे. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे—

රුප්පතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති. සිතෙනපි රුප්පති. උණ්හෙනපි රුප්පති. ජිඝච්ඡායපි රුප්පති. විපාසායපි රුප්පති. ඩංස මකස වාතාතප සරිං සප සප්ඵස්සෙහිපි රුප්පතීති. රුප්පතීතිච රුප්පති, කුප්පති, ඝට්ටීයති, පිළී යති, භිජ්ජතීති.

“हे भिक्खूहो! ते विकार पावते (बाधित होते), म्हणून त्याला 'रूप' असे म्हटले जाते. ते कशाने विकार पावते? ते थंडीनेही विकार पावते, उष्णतेनेही विकार पावते, भुकेनेही विकार पावते, तहाननेही विकार पावते, डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शानेही विकार पावते.” आणि 'विकार पावणे' (रुप्पति) म्हणजे विकार पावणे, क्षोभ पावणे, आघात होणे, पीडित होणे आणि भंग पावणे होय।

මහානිද්දෙසෙ වුත්තං. අයමෙත්ථ පිණ්ඩත්ථො, යෙ ධම්මා චිරට්ඨිතිකාච හොන්ති සප්පටිඝසභාවාච. තෙසඤ්ඤෙව ඨිතික්ඛණෙසු විරොධිපච්චයෙහි සමාගමොනාම හොති. නපනඤ්ඤෙසං පරිත්තක්ඛණානං අප්පටිඝසභාවානන්ති. තෙසඤ්හි අප්පටිඝසභාවානං සුඛුම රූපානංපි බහිද්ධා සීතාදීහි සමාගමොනාම නත්ථි. කුතො පරිත්තක්ඛණානං අප්පටිඝසභාවානඤ්ච අරූපධම්මානන්ති. යදිඑවං සුඛුමරූපානං අරූපතාපත්ති සියාති. නසියා. ඔළාරිකරූපෙහි සමානගති කත්තා. තානිහි ඔළාරිකෙසු රුප්පමානෙසු රුප්පන්තියෙවාති. සමාගමොච නාම ඉධ ථපෙත්වා ආපාතගමනං ආරම්මණකරණඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං ඨිතිපත්තානං ඔළාරිකරූපානං මහාභූතානමෙවවා අඤ්ඤමඤ්ඤාභිඝට්ටනං [Pg.23] වුච්චති, රුප්පති ඝට්ටීයති පීළීයතීති හි වුත්තං. රුප්පනඤ්චනාම පරසෙනායුද්ධෙන රට්ඨඛොභොවිය කලාපන්තරගතධාතූනං කුප්පනං භිජ්ජනංච වුච්චති. කුප්පති භිජ්ජතීති හි වුත්තං. එත්ථච කුප්පතීති ඛොභති චඤ්චලති, භිජ්ජතීති විකාරං ආපජ්ජති. යස්මිං ඛණෙ විරොධිපච්චයසමාගමං ලභන්ති. තතො පට්ඨාය සයංපි විකාරපත්තා හොන්ති. ඔමත්තාධිමත්තරූපසන්තතීනං උප්පත්තියා පච්චයභාවං පත්තා හොන්තීති අත්ථො. අපිචෙත්ථ රුප්පනං දුවිධං වඩ්ඪනං, හායනඤ්ච. තදුභයංපි කප්පවුට්ඨානෙ කප්පසණ්ඨානෙ නානාආයුකප්ප සංවච්ඡර උතු මාස රත්ති දිවාදීනං පරිවත්තනෙච පාකටං හොතීති. කස්මා පන රූපන්ති නාමං ඝට්ටනවසෙන රුප්පනධම්මානමෙව සිද්ධන්ති. තෙසමෙව සවිග්ගහත්තා. රූපධම්මා හි සමූහසණ්ඨානාදි භාවපත්තියා සවිග්ගහා හොන්ති. තස්මා තෙසමෙව රුප්පනං පච්චක්ඛතොපි ලොකස්ස පාකටන්ති තෙස්වෙව රූපන්ති නාමං සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බං. අරූපධම්මා පන අවිග්ගහාති න තෙසං විකාරො පච්චක්ඛතො ලොකස්ස පාකටො හොති. තං තං රූපවිකාරං දිස්වාවා සුත්වා වා පුච්ඡිත්වායෙව වා සො ලොකෙන ජානිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර පරචිත්තවිදූහි. තස්මා තෙසං රූපතාපත්ති නත්ථීති.

महानिद्देसामध्ये म्हटले आहे. येथे हा एकत्रित अर्थ (पिंडार्थ) आहे—जे धर्म दीर्घकाळ टिकणारे आणि सप्रतिघ स्वभावाचे (प्रतिघातयुक्त) असतात, त्यांच्याच स्थिती-क्षणांमध्ये विरोधी कारणांशी संयोग होतो. परंतु अल्पकाळ टिकणाऱ्या आणि अप्रतिघ स्वभावाच्या इतर धर्मांचा विरोधी कारणांशी संयोग होत नाही, असे जाणावे. कारण, अप्रतिघ स्वभाव असलेल्या त्या सूक्ष्म रूपांचा देखील बाह्य थंडी इत्यादींशी संयोग होत नाही. मग अल्पकाळ टिकणाऱ्या आणि अप्रतिघ स्वभाव असलेल्या अरूप (नाम) धर्मांचा संयोग कोठून होणार? 'जर असे असेल, तर सूक्ष्म रूपांना अरूपत्व (रूप नसणे) प्राप्त होईल काय?' अशी शंका उपस्थित होते. तसे होणार नाही. का? कारण त्यांची गती (स्वभाव) स्थूल रूपांसारखीच असते. कारण स्थूल रूपे विकार पावत असताना, ती सूक्ष्म रूपे देखील विकार पावतातच, असे जाणावे. आणि येथे 'संयोग' म्हणजे—विषयाचे गोचर होणे आणि आलंबन करणे हे वगळून, परस्परांच्या विरोधी असलेल्या आणि स्थितीला प्राप्त झालेल्या स्थूल रूपांचा किंवा महाभूतांचाच परस्परांशी होणारा आघात होय; कारण 'विकार पावते, आघात होतो, पीडित होते' असे म्हटले आहे. आणि 'विकार पावणे' म्हणजे—शत्रूच्या सैन्याच्या आक्रमणामुळे देशात होणाऱ्या क्षोभाप्रमाणे, कलापाच्या (रूपांच्या समूहाच्या) अंतर्गत असलेल्या धातूंचा क्षोभ आणि भंग होणे याला म्हणतात; कारण 'क्षोभ पावते, भंग पावते' असे म्हटले आहे. आणि येथे 'क्षोभ पावणे' म्हणजे क्षोभित होणे, चंचल होणे; 'भंग पावणे' म्हणजे विकाराला प्राप्त होणे. ज्या क्षणी विरोधी कारणांचा संयोग प्राप्त होतो, तेव्हापासून ते स्वतः देखील विकाराला प्राप्त होतात, आणि हीन किंवा उत्कृष्ट रूप-संततींच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत होतात, असा याचा अर्थ आहे. शिवाय, येथे विकार पावणे दोन प्रकारचे आहे—वृद्धी (वाढणे) आणि ऱ्हास (कमी होणे). ते दोन्ही देखील कल्प-विनाश आणि कल्प-निर्मितीमध्ये, तसेच विविध आयु-कल्प, वर्षे, ऋतू, महिने, रात्री आणि दिवस इत्यादींच्या परिवर्तनामध्ये स्पष्टपणे दिसून येते. 'परंतु, आघाताच्या प्रभावाने विकार पावणाऱ्या धर्मांनाच 'रूप' हे नाव का सिद्ध होते?' हा प्रश्न आहे. कारण तेच धर्म सविग्रह (आकारयुक्त) असतात. कारण रूप धर्म हे समूहाचा आकार इत्यादी भावाला प्राप्त झाल्यामुळे सविग्रह असतात. म्हणून, त्यांचेच विकार पावणे जगाला प्रत्यक्षपणे देखील स्पष्ट दिसते; म्हणूनच, केवळ त्यांच्यामध्येच 'रूप' हे नाव सिद्ध होते, असे समजावे. परंतु अरूप (नाम) धर्म हे अविग्रह (निराकार) असतात, म्हणून त्यांचा विकार जगाला प्रत्यक्षपणे स्पष्ट दिसत नाही. परचित्तज्ञान असणाऱ्यांना वगळून, इतर जगाला त्या त्या रूपाचा विकार पाहून, ऐकून किंवा विचारूनच तो (नामाचा विकार) समजतो. म्हणून त्यांना रूपत्व प्राप्त होत नाही, असे जाणावे।

[16] විභාවනියං පන

[१६] परंतु विभावनीमध्ये—

තෙසං රූපතාපත්තිප්පසඞ්ගො සීතාදිග්ගහණ සාමත්ථියෙන නිවත්තිතො. යස්මා පන වොහාරොනාම ලොකොපචාරෙන විනා නසිජ්ඣති. ලොකොපචාරොච පාකටනිමිත්තවසෙ නෙව පවත්තො. තස්මා ඉධ සීතාදිග්ගහණෙන විනාපි තප්පසඞ්ගනිවත්ති ලොකතොව සිද්ධාති දට්ඨබ්බා.

त्या नामधर्मांना रूपत्व प्राप्त होण्याचा प्रसंग 'थंड' इत्यादी शब्दांच्या सामर्थ्याने निवारित केला आहे. परंतु ज्या अर्थी व्यवहार हा लोकव्यवहाराशिवाय सिद्ध होत नाही, आणि लोकव्यवहार देखील स्पष्ट चिन्हांच्या प्रभावानेच प्रवृत्त होतो; म्हणून येथे 'थंड' इत्यादी शब्दांच्या ग्रहणाशिवाय देखील तो प्रसंग टळणे लोकव्यवहारानेच सिद्ध होते, असे समजावे।

යස්මා ච බ්‍රහ්මලොකෙ බ්‍රහ්මානං කායවිකාර වචීවිකාරා ච ඉද්ධිවිකුප්පනාවසප්පවත්තා නානාරූපවිකාරාච දිස්සන්තියෙව. තෙච එකෙන පරියායෙන රුප්පනාකාරාඑව නාම හොන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන තත්ථ රූපානං රූපතාසිද්ධි හොතීති වෙදිතබ්බං. රූපයති වා අත්තනො සභාවෙන පකාසතීති රූපං. අරූපධම්මා හි න අත්තනො සභාවෙන පාකටා හොන්ති. රූපසන්නිස්සයෙනෙව ගහෙතබ්බා[Pg.24]. ඉදං පන අත්තනො සභාවෙනෙව පාකටං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහිපි ගහෙතබ්බන්ති. ඉමස්මිං අත්ථෙ සති බ්‍රහ්මලොකෙ රූපානංපි උජු කතොව රූපතාසිද්ධි හොතීති.

आणि ज्या अर्थी ब्रह्मलोकात ब्रह्मांचे काय-विकार (शारीरिक हालचाली) आणि वची-विकार (वाणीच्या हालचाली) तसेच ऋद्धीच्या (तपोबलाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त झालेले विविध रूपांचे विकार दिसतातच; आणि ते देखील एका पर्यायाने विकार पावण्याचेच प्रकार आहेत; म्हणून त्यांच्या प्रभावाने तेथे रूपांचे रूपत्व सिद्ध होते, असे जाणावे. किंवा, जे स्वतःच्या स्वभावाने प्रकाशित होते (दिसते), म्हणून ते 'रूप' होय. कारण अरूप (नाम) धर्म स्वतःच्या स्वभावाने स्पष्ट होत नाहीत, ते रूपाच्या आश्रयानेच ग्रहण केले जातात. परंतु हे रूप स्वतःच्या स्वभावानेच स्पष्ट होते आणि पंचविज्ञानांद्वारे देखील ग्रहण केले जाते, असे जाणावे. हा अर्थ स्वीकारला असता, ब्रह्मलोकातील रूपांचे देखील थेटपणेच रूपत्व सिद्ध होते।

[17] විභාවනියං පන

[१७] परंतु विभावनीमध्ये—

අනුග්ගාහකානං සීතාදීනං වසෙන තං සභාවා නාතිවත්තන වසෙනච තත්ථ රූපතාසිද්ධි විභාවිතා. යස්මාපන සීතෙ නාපි උණ්හෙනාපීතිආදිවචනං නිදස්සනමත්තං හොති. කම්ම චිත්තාහාරානංපි වසෙන රුප්පනස්ස සම්භවතො, තථාහි සඤ්ඤා විඤ්ඤාණානිපි රූපාරම්මණරසාරම්මණෙහි එව පාළියං නිද්දිට්ඨානි. න හි සඤ්ඤා රූපංඑව සඤ්ජානාති. න ච විඤ්ඤාණං රස මෙව විජානාති. නිදස්සනමත්තෙන දෙසනා හොතීති විඤ්ඤායතීති. තස්මා සීතාදිග්ගහණං අමුඤ්චිත්වාව තත්ථ රූපතාසිද්ධිවිභාවනෙන පයොජන නත්ථීති. [රූපං]

उपकारक असलेल्या थंडी इत्यादींच्या प्रभावाने आणि त्या (विकार पावण्याच्या) स्वभावाचे उल्लंघन न करण्याच्या प्रभावाने तेथे (ब्रह्मलोकात) रूपाचे रूपत्व सिद्ध होणे स्पष्ट केले आहे. परंतु ज्या अर्थी 'थंडीनेही, उष्णतेनेही' इत्यादी वचन केवळ उदाहरण मात्र आहे; कारण कर्म, चित्त आणि आहार यांच्या प्रभावाने देखील विकार पावणे संभवते. म्हणूनच पाळीमध्ये संज्ञा आणि विज्ञानाला देखील केवळ रूप-आलंबन आणि रस-आलंबन यांच्याद्वारेच निर्दिष्ट केले आहे. खरोखरच, संज्ञा केवळ रूपाचेच संज्ञान करते असे नाही, आणि विज्ञान केवळ रसाचेच विज्ञान करते असेही नाही. ही देशना केवळ उदाहरण मात्र आहे, असे समजते. म्हणून, 'थंड' इत्यादी शब्दांना न सोडताच तेथे रूपाचे रूपत्व सिद्ध करणे स्पष्ट करण्यात काही प्रयोजन नाही, असे जाणावे. रूप समाप्त झाले।

16. නිබ්බානන්ති එත්ථ නිබ්බායන්ති සබ්බෙ වට්ටදුක්ඛසන්තාපා එතස්මින්ති නිබ්බානං. නිබ්බායන්තීති යෙ කිලෙසාවා ඛන්ධාවා අභාවිතමග්ගස්ස ආයතිං උප්පජ්ජනාරහපක්ඛෙ ඨිතා හොන්ති. තෙයෙව භාවිතමග්ගස්ස අනුප්පජ්ජනාරහපක්ඛං පාපුණන්තීති අත්ථො. න හි ඛණත්තයං පත්වා නිරුද්ධා අතීතධම්මා නිබ්බායන්ති නාම. පච්චුප්පන්නෙසු ආයතිං අවස්සං උප්පජ්ජමානෙසුච ධම්මෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. වට්ටදුක්ඛසන්තාපාති කිලෙසවට්ට කම්මවට්ට විපාකවට්ට දුක්ඛසන්තාපා. න හි තිවිධ වට්ටදුක්ඛසන්තාපරහිතානං රුක්ඛාදීනං අනුප්පාදනිරොධො නිබ්බානංනාම හොතීති. එතස්මින්ති විසයෙ භුම්මං. යථා ආකාසෙ සකුණා පක්ඛන්තීති. යෙහි තෙ නිබ්බායන්ති. තෙසං තබ්බිනිමුත්තං අඤ්ඤං නිබ්බුතිට්ඨානංනාම කිඤ්චි නත්ථීති. නිබ්බායන්ති වා අරියජනා එතස්මින්ති නිබ්බානං. නිබ්බන්ති ධීරා යථයං පදීපොති හි වුත්තං. නිබ්බායන්තීති තං තං කිලෙසානංවා ඛන්ධානංවා පුන අප්පටිසන්ධිකභාවං පාපුණන්තීති අත්ථො. එකස්මින්ති විසයෙඑව භුම්මං, එතස්මිං අධි ගතෙතිපි යොජෙන්ති. ටීකාසුපන භවාභවං විනනතො සංසිබ්බන තො වානං වුච්චති තණ්හා. තතො නික්ඛන්තන්ති නිබ්බානන්ති වුත්තං.

१६. निर्वाण (निब्बान) म्हणजे: 'येथे (या निर्वाणात) सर्व वट्टदुःखसंताप (संसारदुःखाचे संताप) शांत होतात, म्हणून ते निर्वाण होय.' 'शांत होतात' (निब्बायन्ति) म्हणजे जे क्लेश किंवा स्कंध, ज्यांनी मार्गाची भावना केली नाही अशा (अभावितमार्ग) व्यक्तीच्या बाबतीत भविष्यात उत्पन्न होण्यास योग्य अशा पक्षात राहिलेले असतात; तेच मार्गाची भावना केलेल्या (भावितमार्ग) व्यक्तीच्या बाबतीत पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला प्राप्त होतात, असा अर्थ आहे. कारण, तीन क्षणांना (उत्पाद, स्थिती, भंग) प्राप्त होऊन निरुद्ध झालेले अतीत (भूतकालीन) धर्म 'शांत झाले' असे म्हटले जात नाही. वर्तमान धर्मांच्या बाबतीत आणि भविष्यात निश्चितपणे उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या बाबतीत तर असे बोलणेच शक्य नाही, असे जाणावे. 'वट्टदुःखसंताप' म्हणजे क्लेशवर्त (किलेसवट्ट), कर्मवर्त (कम्मवट्ट) आणि विपाकवर्त (विपाकवट्ट) या दुःखांचे संताप होय. कारण, तीन प्रकारच्या वट्टदुःखसंतापांनी रहित असलेल्या वृक्ष इत्यादींचा पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध (नाश) 'निर्वाण' नावाचा होत नाही, असे जाणावे. 'त्याच्यामध्ये' (एतस्मिं) या शब्दातील सप्तमी विभक्ती ही विषयाधार अर्थात आहे. जसे की, 'आकाशात पक्षी उडतात' (आकासे सकुणा पक्खन्ति) या वाक्यात आहे. कारण खरोखर, जे संताप शांत होतात, त्यांच्यासाठी त्या निर्वाणाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही 'शांतीचे स्थान' नावाचे काहीही अस्तित्वात नाही, असे जाणावे. किंवा, 'ज्यामध्ये आर्य जन शांत होतात (परिनिर्वाण पावतात), म्हणून ते निर्वाण होय.' कारण, 'जसा हा दिवा विझतो, तसे धीर पुरुष शांत होतात' (निब्बन्ति धीरा यथायं पदीपो) असे म्हटले आहे. 'शांत होतात' म्हणजे ते त्या त्या क्लेशांच्या किंवा स्कंधांच्या पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) न घेण्याच्या स्थितीला प्राप्त होतात, असा अर्थ आहे. 'एकामध्ये' (एतस्मिं) या शब्दातील सप्तमी विभक्ती ही विषयाधार अर्थातच आहे; 'त्याला प्राप्त केल्यावर' (एतस्मिं अधिगतो) असाही संबंध जोडतात. परंतु टीकांमध्ये—'वारंवार होणाऱ्या अस्तित्वाला (भवाभव) विणण्याचे किंवा शिवण्याचे काम करत असल्यामुळे तृष्णेला 'वान' (वान) म्हटले जाते; आणि त्या तृष्णेपासून (वानपासून) बाहेर पडलेले (निक्खंत) ते 'निर्वाण' (निब्बान) होय', असे म्हटले आहे.

[18] විභාවනියං පන

[१८] परंतु विभाविनी (टीके) मध्ये—

‘‘නිබ්බාභිවා [Pg.25] එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බාන’’න්තිපි වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'याच्याद्वारे रागाग्नी इत्यादी शांत केले जातात, म्हणून ते निर्वाण होय' असेही म्हटले आहे. परंतु ते योग्य नाही.

න හි මග්ගෙවිය නිබ්බානෙ කත්ථචි කරණසාධනං දිට්ඨං, නච නිබ්බානං නිබ්බූති ක්‍රියාසාධනෙ රාගාදිකස්ස කත්තුනො සහ කාරිපච්චයො හොතීති. [නිබ්බානං]

कारण, मार्गाप्रमाणे निर्वाणाच्या बाबतीत कोणत्याही ग्रंथात 'करणसाधन' (साधन रूप अर्थ) पाहिले गेले नाही; आणि निर्वाण हे शांतीची क्रिया सिद्ध करण्यामध्ये राग इत्यादी कर्त्याचे सहकारी कारण (सहकारी प्रत्यय) देखील होत नाही, असे जाणावे. [निर्वाण समाप्त]

දුතීයගාථාය පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

दुसऱ्या गाथेचे परमार्थदीपन (परमार्थ स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

චිත්තසඞ්ගහ-පරමත්ථදීපනී

चित्तसंग्रह-परमार्थदीपनी

17. ඉදානි උද්දෙසක්කමෙන චිත්තං තාව නිද්දිසන්තො තත්ථ චිත්තන්තිආදිමාහ. තත්ථාති තෙසු චතූසු අභිධම්මත්ථෙසු. තාව පථමං. චත්තාරො විධා පකාරා යස්ස තං චතුබ්බිධං.

१७. आता, उद्देशक्रमानुसार (क्रमशः निर्देश करत) सर्वप्रथम चित्ताचे प्रतिपादन करण्यासाठी 'तथ्य चित्त' (तत्र चित्तं) इत्यादी म्हटले आहे. 'तत्र' म्हणजे त्या चार अभिधम्मार्थांपैकी. सर्वप्रथम. ज्याचे चार प्रकार (प्रकारभेद) आहेत, ते 'चतुर्विध' (चार प्रकारचे) होय.

18. කාමාවචරන්ති එත්ථ කාමීයතීති කාමො. කාමෙන්තිවා එත්ථ සත්තා අවික්ඛම්භිතකාමරාගත්තා කාමරතියාඑව රමන්ති. න උපරිභූමීසු විය ඣානරතියාති කාමො. එකාදසවිධා කාමභූමි. නනු චෙත්ථ ඣානලාභිනොපි සන්තීති. න න සන්ති. තෙපන කදාචි දෙවාති නත්ථෙත්ථ දොසො. අවීචිනිරයාදයො කථං කාමීයන්ති. කථඤ්ච තත්ථ සත්තා කාමරතියා රමන්තීති. නිමිත්තස්සාදවසෙනවා භවනිකන්තිවසෙනවාති. මරණකාලෙ හි උපට්ඨිතා නිරයග්ගිජාලා සුවණ්ණවණ්ණාවිය ඛායන්ති. එකො කිර මිච්ඡාදිට්ඨිකො බ්‍රාහ්මණො මරණමඤ්චෙ නිප්පන්නො හොති. තස්ස ආචරියබ්‍රාහ්මණා සමීපෙ ඨත්වා බ්‍රහ්මලොකං භො ගච්ඡාති වදන්ති. තස්සපන අවීචිනිරයෙ අග්ගිජාලා උපට්ඨහන්ති. තදා සො භො ආචරියා සුවණ්ණවණ්ණා පඤ්ඤායන්තීති ආහ. එස භො බ්‍රහ්මලොකො. තත්ථ ගච්ඡාති වදන්ති. සො කාලඞ්කත්වා අවීචිම්හි උප්පජ්ජි. එවං නිමිත්තස්සාදවසෙන තෙ කාමීයන්ති. තත්ථ උප්පන්නානංපි භවනිකන්තිනාම හොතීති. අපිච, තත්ථ උප්පන්නා අවික්ඛම්භිතකාමරාගාඑව හොන්ති, ඔකාසෙ සති කාමරතියා රමිස්සන්ති යෙවාති. තස්මිං කාමෙ අවචරතීති කාමාවචරං. [Pg.26] එත්ථච අවචරතීති පදස්ස උප්පජ්ජතීති අත්ථො න ගහෙතබ්බො. සො හි අත්ථො පාළියාච නසමෙති. නානාදොසයුත්තොච හොතීති. යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නාති හි පාළියං වුත්තං. යදි චෙත්ථ සො අත්ථො අධිප්පෙතො සියා. එවං සභි එත්ථාවචරා එත්ථුප්පන්නාති වුත්තං සියා. නපන වුත්තං. නච පරියාපන්නසද්දො උප්පන්නසද්දෙන සහ සමානත්ථොති සක්කා වත්තුං. න හි ලොකුත්තරචිත්තානි තීසු භවෙසු උප්පන්නා නිපි තත්‍ර පරියාපන්නානියෙව හොන්තීති. එවං තාව පාළියා නසමෙතීති.

१८. 'कामावचर' या शब्दामध्ये—ज्याची इच्छा केली जाते, म्हणून तो 'काम' (कामो) होय. किंवा, या कामभूमीत प्राणी इच्छा करतात; ज्यांचा कामराग अजून नष्ट झालेला नाही अशा स्वरूपाचे असल्यामुळे ते कामरतीमध्येच (इंद्रियभोगाच्या सुखातच) रममाण होतात. वरच्या भूमींप्रमाणे (रूप-अरूप भूमींप्रमाणे) ध्यानरतीमध्ये (ध्यानाच्या सुखात) रममाण होत नाहीत, म्हणून तो 'काम' होय. कामभूमी अकरा प्रकारची आहे. येथे आक्षेप असा की—'या कामभूमीत ध्यान प्राप्त केलेले (ध्यानलाभी) व्यक्ती देखील असतात की नाही?' ते नसतात असे नाही, ते असतातच. परंतु ते ध्यानलाभी व्यक्ती कधीतरीच (कदाचितच) असतात, म्हणून या विग्रहात काही दोष नाही. प्रश्न असा आहे की—'अवीची नरक इत्यादींची कशी काय इच्छा केली जाते? आणि तिथे प्राणी कामरतीने कसे काय रममाण होतात?' उत्तर असे आहे की—'निमित्ताच्या आस्वादाच्या प्रभावाने (गतीनिमित्ताच्या आस्वादाने) किंवा भवनिकंतीच्या (अस्तित्वाच्या तृष्णेच्या) प्रभावाने त्यांची इच्छा केली जाते आणि ते रममाण होतात.' कारण खरोखर, मरणाच्या वेळी समोर प्रकट होणाऱ्या नरकाग्नीच्या ज्वाला सोन्याच्या रंगासारख्या दिसतात. असे ऐकिवात आहे की, एक मिथ्यादृष्टी ब्राह्मण मृत्यूच्या शय्येवर पडलेला होता. त्याच्या जवळ उभे राहून त्याच्या आचार्य ब्राह्मणांनी (गुरूंनी) सांगितले, 'हे ब्राह्मणा! ब्रह्मलोकात जा.' परंतु त्याला अवीची नरकातील अग्नीच्या ज्वाला प्रकट झाल्या. तेव्हा तो म्हणाला, 'हे आचार्यांनो! सोन्याच्या रंगासारखे रंग दिसत आहेत.' त्यांनी सांगितले, 'हे ब्राह्मणा! हाच तो ब्रह्मलोक आहे, तिथे जा.' तो मरण पावून अवीची नरकात उत्पन्न झाला. अशा प्रकारे, निमित्ताच्या आस्वादाच्या प्रभावाने त्यांची इच्छा केली जाते. तिथे (अवीची नरकात) उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांना देखील भवनिकंती (अस्तित्वाची तृष्णा) नावाची गोष्ट असतेच, असे जाणावे. शिवाय, तिथे उत्पन्न झालेले प्राणी ज्यांचा कामराग नष्ट झालेला नाही असेच असतात; संधी मिळाल्यास ते कामरतीने रममाण होतीलच, असे जाणावे. त्या कामभूमीत जो वावरतो (संचार करतो), म्हणून तो 'कामावचर' होय. आणि या विग्रहात 'अवचरति' या पदाचा 'उत्पन्न होतो' (उप्पज्जति) असा अर्थ घेऊ नये. कारण तो अर्थ पाळी (पाली) पाठाशी जुळत नाही आणि तो अनेक दोषांनी युक्त देखील असतो, असे जाणावे. कारण खरोखर, पाळीमध्ये 'या अंतराळात जे येथे वावरतात, येथे समाविष्ट आहेत' (एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना) असे म्हटले आहे. जर येथे 'अवचरति' या पदात तो (उत्पन्न होतो हा) अर्थ अभिप्रेत असता, तर 'येथे वावरतात म्हणजे येथे उत्पन्न होतात' (एत्थावचरा एत्थुप्पन्ना) असे म्हटले गेले असते. परंतु तसे म्हटले गेले नाही. आणि 'परियापन्न' (समाविष्ट) हा शब्द 'उप्पन्न' (उत्पन्न) या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, असे म्हणणे शक्य नाही. कारण खरोखर, लोकोत्तर चित्ते तिन्ही भवांमध्ये उत्पन्न झाली तरीही, तिथे ती समाविष्ट (परियापन्न) होत नाहीत, असे जाणावे. अशा प्रकारे, सर्वप्रथम हे पाळीशी जुळत नाही, असे जाणावे.

යදිච සො අත්ථො ගහිතො සියා. එවඤ්ච සති තස්මිං කාමෙ යෙ මහග්ගත ලොකුත්තරධම්මා උප්පජ්ජන්ති. තෙසංපි කාමා වචරතාපත්තිදොසො රූපාවචරතාදි මුත්තිදොසොච ආපජ්ජති. යෙච කාමාවචරධම්මා රූපාරූපභූමීසු උප්පජ්ජන්ති. තෙසඤ්ච රූපාරූපා වචරතා පත්තිදොසො කාමාවචරතා මුත්තිදොසොච ආපජ්ජතීති. නනු යෙභුය්‍යවුත්තිවසෙනපි කෙසඤ්චි නාමලාභො හොති. යථා වනචරකො සඞ්ගාමාවචරොති. තස්මා ඉධපි තෙසං ධම්මානං අත්තනො අත්තනො භුම්මීසු උප්පන්නබහුලත්තා කාමාවචරාදි නාමලාභෙ සති න කොචි දොසොති.න. එවඤ්හි සති ලොකුත්තර ධම්මානං කාමාවචරතාදි මුච්චනත්ථං යෙභුය්‍යෙන උප්පන්නභූමි විසුං වත්තබ්බා සියා. න ච සා නාමභූමි අත්ථි. යත්ථ තෙ යෙභුය්‍යෙන උප්පජ්ජන්තීති. තෙහි උප්පජ්ජන්තා තීසු භවෙසු එව උප්පජ්ජන්ති. තස්මා තෙසං කාම රූපාරූපාවචරතාපත්තිදොසො දුන්නිවාරො සියාති. එවං නානාදොසයුත්තො හොතීති. තස්මාස්ස තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නාති භගවතා සංවණ්ණිතෙන පාළිනයෙනෙවස්ස අත්ථො ගහෙතබ්බොති. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. කාමෙ අවචරති පරියාපන්නභාවෙන තස්මිං අජ්ඣොගාහෙත්වා චරති පවත්තතීති කාමාවචරන්ති. පරියාපන්නභාවොචනාම අත්තනො ආධාරභූතෙන තෙන කාමෙන සහ සමානජාතිගොත්තනාමතා සඞ්ඛාතෙහි පරිතොභාගෙහි තස්මිං කාමෙ ආපන්නභාවො අනුප්පවිට්ඨ භාවො. අන්තොගධභාවොති වුත්තං හොති. සොච තථා [Pg.27] පරියාපන්නභාවො පරිග්ගාහිනියා කාමතණ්හාය කතොති දට්ඨබ්බො. එත්තාවතා යෙධම්මා රූපාරූපසත්තසන්තානභූතාපි මය්හං එතෙති කාම තණ්හාය පරිග්ගහිතා කාමෙ පරියාපන්නාව හොන්ති. තෙ කාමාවචරානාමාති සිද්ධා හොන්ති. රූපාරූපා වචරෙසුපි අයං නයො නෙතබ්බො. තෙසුපන රූපතණ්හා අරූපතණ්හාච පරිග්ගාහිනී තණ්හා දට්ඨබ්බා.

आणि जर तो (उत्पन्न होतो हा) अर्थ घेतला गेला असता, तर त्या कामभूमीत जे महग्गत आणि लोकोत्तर धर्म उत्पन्न होतात, त्यांच्या बाबतीत देखील कामावचर होण्याचा दोष आणि रूपावचर इत्यादींमधून मुक्त होण्याचा दोष प्राप्त झाला असता. आणि जे कामावचर धर्म रूप आणि अरूप भूमींमध्ये उत्पन्न होतात, त्यांच्या बाबतीत देखील रूपावचर किंवा अरूपावचर होण्याचा दोष आणि कामावचर असण्यापासून मुक्त होण्याचा दोष प्राप्त झाला असता, असे जाणावे. आक्षेप असा की—'बहुतांश वेळा घडणाऱ्या गोष्टीच्या आधारे (येभूय्यवृत्तीच्या प्रभावाने) देखील काहींना नावाचा लाभ होतो, जसे की 'vanacarako' (वनात वावरणारा) किंवा 'saṅgāmāvacaro' (युद्धात वावरणारा) या शब्दांमध्ये आहे. म्हणून येथे देखील त्या धर्मांच्या आपापल्या भूमींमध्ये बहुतांश करून उत्पन्न होण्याच्या आधारे कामावचर इत्यादी नावाचा लाभ झाला असता कोणताही दोष नाही की काय?' हे योग्य नाही. कारण जर असे असते, तर लोकोत्तर धर्मांच्या कामावचर इत्यादी होण्यापासून मुक्त होण्यासाठी, ते बहुतांश करून ज्या भूमीत उत्पन्न होतात ती भूमी स्वतंत्रपणे सांगावी लागली असती. परंतु अशी कोणतीही भूमी अस्तित्वातच नाही, जिथे ते बहुतांश करून उत्पन्न होतात, असे जाणावे. कारण खरोखर, ते उत्पन्न होतात तेव्हा तिन्ही भवांमध्येच उत्पन्न होतात. म्हणून त्यांच्या कामावचर, रूपावचर किंवा अरूपावचर होण्याचा दोष टाळणे कठीण झाले असते. अशा प्रकारे, हा अर्थ अनेक दोषांनी युक्त होतो, असे जाणावे. म्हणून या 'अवचरति' पदाचा त्या प्रकारे अर्थ न घेता, 'येथे वावरतात म्हणजे येथे समाविष्ट आहेत' (एत्थावचरा एत्थ परियापन्ना) या भगवंतांनी स्पष्ट केलेल्या पाळीच्या (पालीच्या) पद्धतीनेच त्याचा अर्थ घेतला पाहिजे, असे जाणावे. कारण खरोखर, याचा अर्थ पुढीलप्रमाणे आहे—कामामध्ये जो समाविष्ट असण्याच्या भावाने वावरतो, त्या कामभूमीत प्रवेश करून (मग्न होऊन) वावरतो किंवा प्रवृत्त होतो, म्हणून तो 'कामावचर' होय, असे जाणावे. आणि 'समाविष्ट असणे' (परियापन्नभाव) म्हणजे स्वतःच्या आधारभूत असलेल्या त्या कामाशी समान जात, समान गोत्र आणि समान नाव असे म्हटल्या जाणाऱ्या सभोवतालच्या भागांनी त्या कामामध्ये प्राप्त होणे, प्रवेश करणे किंवा अंतर्भूत असणे होय, असे म्हणायचे आहे. आणि तो त्या प्रकारचा समाविष्ट असण्याचा भाव पकडून ठेवणाऱ्या (ग्रहण करणाऱ्या) कामतृष्णेद्वारे केला जातो, असे समजले पाहिजे. एवढ्या विवेचनावरून, जे धर्म रूप आणि अरूप प्राण्यांच्या संततीमध्ये उत्पन्न झालेले असले तरीही, 'हे माझे आहेत' अशा प्रकारे कामतृष्णेने ग्रहण केलेले होऊन कामामध्ये समाविष्टच होतात, ते धर्म 'कामावचर' नावाचे सिद्ध होतात. रूपावचर आणि अरूपावचर यांच्या बाबतीत देखील हाच नियम लागू केला पाहिजे. परंतु त्यांच्यामध्ये रूपतृष्णा आणि अरूपतृष्णा ही ग्रहण करणारी तृष्णा आहे, असे समजले पाहिजे.

යෙපන ධම්මා තිණ්ණං තණ්හානං පරිග්ගහවිමුත්තා හොන්ති. තෙ තීසු භවෙසු උප්පන්නාපි තත්‍ර අපරියාපන්නාඑව හොන්තීති ලොකුත්තරා නාම ජාතාති වෙදිතබ්බා. එත්ථච පට්ඨානෙ ආරුප්පෙ කාමච්ඡන්දං නීවරණං පටිච්ච උද්ධච්චනීවරණන්තිආදිනා අරූපසත්තසන්තානෙපි කාමච්ඡන්දසඞ්ඛාතාය කාමතණ්හාය උප්පත්ති වුත්තා. තස්මා රූපාරූප භූමීසු උප්පන්නානං කාමධම්මානං පරිග්ගාහිනීතණ්හා රූපාරූපසත්තසන්තාන ගතාපි දට්ඨබ්බා. පාළියං කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති ඉදං නීවරණජාතිකත්තා වුත්තං. න හි ඣානභූමීසු එකන්තනීවරණකිච්චානි නීවරණානි සක්කා ලද්ධුන්ති. අත්‍ර කාමභෙදො වත්තබ්බො. ද්වෙකාමා කිලෙ සකාමොච, වත්ථුකාමොචාති. තත්ථ ථපෙත්වා රූපාරූපරාගෙ අඤ්ඤො සබ්බොපි ලොභො ඉමස්මිං චතුබ්භූමිපරිච්ඡෙදෙ කිලෙ සකාමොනාම. ථපෙත්වාච රූපාරූපාවචරධම්මෙ අඤ්ඤෙ සබ්බෙපි තීසු භූමීසු උප්පන්නා කාමාවචරධම්මා වත්ථුකාමොනාමාති. යංපන අට්ඨසාලිනියං සබ්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා වත්ථුකාමොති වුත්තං. තං මහානිද්දෙසෙ නිද්දිට්ඨෙන සුත්තන්තිකපරියායෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. න හි රූපාරූපාවචරධම්මා අභිධම්මෙ කාමනාමෙන වුත්තා අත්ථීති. [කාමාවචරපදං]

जे धर्म तिन्ही प्रकारच्या तृष्णांच्या ग्रहणापासून (आसक्तीपासून) मुक्त आहेत, ते तिन्ही भवांमध्ये उत्पन्न झाले तरी तेथे समाविष्ट होत नाहीत (अपरियापन्न असतात), म्हणून त्यांना 'लोकोत्तर' म्हटले जाते, असे जाणावे. आणि येथे पट्ठान पाळीमध्ये 'अरूप भूमीत कामच्छंद नीवरणाचा आश्रय घेऊन उद्धच्च नीवरण उत्पन्न होते' इत्यादीद्वारे अरूप प्राण्यांच्या संततीमध्ये देखील कामच्छंद नावाच्या कामतृष्णेची उत्पत्ती सांगितली आहे. म्हणून, रूप आणि अरूप भूमीमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या कामधर्मांचे ग्रहण करणारी तृष्णा ही रूप आणि अरूप प्राण्यांच्या संततीमध्ये राहिलेली देखील मानली पाहिजे. पाळीमध्ये 'कामच्छंद नीवरण' असे जे म्हटले आहे, ते नीवरण जातीचे (स्वभावाचे) असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण ध्यानभूमीमध्ये एकांततः नीवरणाचे कार्य करणारी नीवरणे प्राप्त होऊ शकत नाहीत, असे जाणावे. येथे कामाचे भेद सांगितले पाहिजेत. काम दोन प्रकारचे आहेत: क्लेशकाम आणि वस्तूकाम. त्यापैकी, रूपराग आणि अरूपराग सोडून इतर सर्व प्रकारचा लोभ या चार भूमींच्या परिच्छेदात 'क्लेशकाम' नावाचा आहे. आणि रूप व अरूप भूमीतील धर्म सोडून तिन्ही भूमींमध्ये उत्पन्न होणारे इतर सर्व कामावचर धर्म 'वस्तूकाम' नावाचे आहेत, असे जाणावे. परंतु, अट्ठसालिनीमध्ये जे म्हटले आहे की 'तिन्ही भूमींमधील सर्व धर्म वस्तूकाम आहेत', ते महानिद्देसामध्ये दर्शविलेल्या सुत्तंत-परियायानुसार (सूत्राच्या पद्धतीने) म्हटले आहे, असे ग्रहण करावे. कारण अभिधम्मामध्ये रूप आणि अरूपावचर धर्मांना 'काम' या नावाने म्हटलेले नाही, असे जाणावे. [कामावचरपद समाप्त]

19. රූපාවචරං අරූපාවචරන්ති එත්ථ රූපාරූපසද්දා තාසු භූමීසු නිරුළ්හාති දට්ඨබ්බා. අපිච ද්වෙ භූමියො රූපභූමි, අරූපභූමීති. තත්ථ රුප්පනලක්ඛණං රූපං යත්ථ නත්ථි, සා චතුබ්බිධා භුම්මි අරූපභූමිනාම. සෙසා සත්තවීසතිවිධා භුම්මි රූපභූමිනාම. තත්ථච හෙට්ඨා එකාදසවිධා භුම්මි ඔළාරිකෙන කාමෙන විසෙසෙත්වා කාම භූමීති වුත්තා. උපරි සොළසවිධා භුම්මි රූපභූමිඉච්චෙව වුත්තාති දට්ඨබ්බා. යත්ථපන තණ්හාවා ඣානානිවා රූපාරූපසද්දෙහි වුත්තානි. තත්ථ [Pg.28] නිස්සයස්සනාමං නිස්සිතෙ ආරොපනවසෙන නිස්සයොපචාරො වෙදිතබ්බො. යත්ථච කාමාවචරාදිසද්දෙහි භූමිඑව වුත්තා. තත්ථ නිස්සිතස්ස නාමං නිස්සයෙ ආරොපනවසෙන නිස්සිතො පචාරොති. යමෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කාමාවචරපදෙ වුත්තනයමෙවාති. අයමෙත්ථ තෙභූමක පරිච්ඡෙදෙ පාළිඅනුගතා පරමත්ථදීපනා. යථාහ –

१९. 'रूपावचर' आणि 'अरूपावचर' यामध्ये 'रूप' आणि 'अरूप' हे शब्द त्या त्या भूमींमध्ये रूढ झाले आहेत, असे जाणावे. शिवाय, रूपभूमी आणि अरूपभूमी अशा दोन भूमी आहेत. त्यापैकी, ज्या भूमीत विकार पावण्याचे लक्षण असलेले 'रूप' नाही, ती चार प्रकारची भूमी 'अरूपभूमी' नावाचे आहे. उर्वरित सत्तावीस प्रकारची भूमी 'रूपभूमी' नावाचे आहे. आणि त्यामध्ये, खालील अकरा प्रकारची भूमी स्थूल कामामुळे विशेष करून 'कामभूमी' अशी म्हटली आहे. वरील सोळा प्रकारची भूमी केवळ 'रूपभूमी' अशीच म्हटली आहे, असे जाणावे. परंतु, ज्या ठिकाणी तृष्णा किंवा ध्यानांना 'रूप' आणि 'अरूप' या शब्दांनी म्हटले आहे, तेथे आश्रयाच्या (भूमीच्या) नावाचा आश्रितावर (धर्मावर) आरोप केल्यामुळे 'निस्सयोपचार' (आश्रयोपचार) समजावा. आणि ज्या ठिकाणी 'कामावचर' इत्यादी शब्दांनी केवळ भूमीलाच म्हटले आहे, तेथे आश्रिताच्या (धर्माच्या) नावाचा आश्रयावर (भूमीवर) आरोप केल्यामुळे 'निस्सितोपचार' (आश्रितोपचार) समजावा, असे जाणावे. येथे जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते कामावचर पदामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे, असे जाणावे. या तिन्ही भूमींच्या परिच्छेदात पाळीला अनुसरून केलेली ही 'परमत्थदीपनी' (परमार्थ प्रकाशिका) आहे. जसे म्हटले आहे -

කතමෙ ධම්මා කාමාවචරා. හෙට්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්තීදෙවෙ අන්තො කරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං. ඉමෙධම්මා කාමාවචරා. කතමෙ ධම්මා රූපාවචරා. හෙට්ඨතො බ්‍රහ්මලොකං පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො අකනිට්ඨෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා සමාපන්නස්සවා උපපන්නස්සවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්සවා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරා. කතමෙ ධම්මා අරූපාවචරා. හෙට්ඨතො ආකාසානඤ්චායතනුපගෙ දෙවෙ පරියන්තං කරිත්වා උපරිතො නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා යතනුපගෙ දෙවෙ අන්තො කරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ. ල. ඉමෙ ධම්මා අරූපාවචරාති.

कोणते धर्म कामावचर आहेत? खाली अवीची नरकाला मर्यादा करून आणि वर परनिर्मितवसवत्ती देवांना समाविष्ट करून, या दरम्यान जे येथे विहरण करणारे व येथे समाविष्ट असणारे स्कंध, धातू, आयतने, रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान आहेत, हे धर्म कामावचर आहेत. कोणते धर्म रूपावचर आहेत? खाली ब्रह्मलोकाला मर्यादा करून आणि वर अकनिठ्ठ देवांना समाविष्ट करून, या दरम्यान जे येथे विहरण करणारे व येथे समाविष्ट असणारे, समापत्ती प्राप्त झालेल्याचे (ध्यानस्थ व्यक्तीचे) किंवा तेथे उत्पन्न झालेल्याचे किंवा दृष्टधर्मसुखविहारीचे चित्त आणि चेतसिक धर्म आहेत, हे धर्म रूपावचर आहेत. कोणते धर्म अरूपावचर आहेत? खाली आकासानंन्चायतन भूमीत गेलेल्या देवांना मर्यादा करून आणि वर नेवसञ्ञानासञ्ञायतन भूमीत गेलेल्या देवांना समाविष्ट करून, या दरम्यान जे... (इत्यादी) आहेत, हे धर्म अरूपावचर आहेत.

[19] ටීකාසු පන

[१९] परंतु टीकांमध्ये -

යථාවුත්තං සුවිසදං පාළිනයං අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤථා වචනත්ථාච විනිච්ඡයාච එත්ථ වුත්තා. සබ්බෙ තෙ සාරතො න පච්චෙතබ්බාති.

वर सांगितलेल्या अत्यंत स्पष्ट अशा पाळी-पद्धतीचा स्वीकार न करता, येथे इतर प्रकारे शब्दांचे अर्थ आणि निर्णय सांगितले आहेत. ते सर्व सारभूत (सत्य) म्हणून स्वीकारू नयेत, असे जाणावे.

නනු අට්ඨසාලිනියමෙව තෙච අඤ්ඤෙච අත්ථා වුත්තාති. සච්චං. භූතංපන සුවිසදං පාළිඅනුගතං අත්ථං ඤත්වා කිංවික්ඛෙපෙනාති.

'अट्ठसालिनीमध्येच ते आणि इतर अर्थ सांगितले आहेत की नाही?' हा आक्षेप आहे. हे खरे आहे. परंतु, सत्य आणि अत्यंत स्पष्ट अशा पाळीला अनुसरून असलेल्या अर्थाला जाणून घेतल्यानंतर, इतर मतांच्या गोंधळाने काय लाभ? असे जाणावे.

20. ලොකුත්තරන්ති එත්ථ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො වුච්චති යථාවුත්තො තෙභූමකධම්මො. යථාහ ලුජ්ජති පලුජ්ජතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා ලොකොති වුච්චතීති. එවං සන්තෙ ලොකුත්තරධම්මානංපි නිබ්බානවජ්ජානං ලොකතාපත්ති සියා. කස්මා, තෙසංපි [Pg.29] ලුජ්ජනපලුජ්ජනධම්මත්තාති. නසියා. යත්ථ හි නිච්චො ධුවො සස්සතොති මහාජනස්ස මිච්ඡාගාහො නිවිසති. තත්ථෙව තස්ස නිවාරණත්ථං අයං ලොකසමඤ්ඤා නියමීයති. තස්මා සබ්බසො මිච්ඡාගාහවිමුත්තානං තෙසං ලොකතාපත්ති නත්ථීති වදන්ති. යෙසංවා ලුජ්ජනංපලුජ්ජනඤ්ච මහාජනස්ස පාකටං. තෙසඤ්ඤෙව ලොකතාසිද්ධීති නත්ථි ලොකුත්තරානං ලොකත්තප්පසඞ්ගොති. ලොකතො උත්තරතීති ලොකුත්තරං. මග්ගචිත්තං. තතො උත්තිණ්ණන්ති ලොකුත්තරං. ඵලචිත්තං. නිබ්බානංපන ඉධ නලබ්භතීති. උත්තරණඤ්චෙත්ථ තණ්හාත්තයග්ගාහ විමුත්තියා තීසු ලොකෙසු අපරියාපන්නභාවොයෙව. සොච අපරියාපන්නභාවො කෙසං ධම්මානං අධිට්ඨාන භූතොවිය ගය්හතීති විසුං එකා චතුත්ථී අවත්ථාභූමිනාමාති.

२०. 'लोकोत्तर' यामध्ये, नाश पावण्याच्या आणि नष्ट होण्याच्या अर्थाने वर सांगितलेल्या तिन्ही भूमींमधील धर्मांना 'लोक' म्हटले जाते. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो! जे नाश पावते, नष्ट होते, म्हणून त्याला लोक म्हटले जाते.' असे असताना, निर्वाण वगळता इतर लोकोत्तर धर्मांना देखील 'लोक' म्हणावे लागेल का? असे होणार नाही. कारण, ज्या धर्मांमध्ये 'हे नित्य आहे, ध्रुव आहे, शाश्वत आहे' असा सामान्य लोकांचा मिथ्याग्रह निर्माण होतो, तेथेच त्या मिथ्याग्रहाचे निवारण करण्यासाठी ही 'लोक' अशी संज्ञा निश्चित केली जाते. म्हणून, सर्व प्रकारे मिथ्याग्रहापासून मुक्त असलेल्या त्या लोकोत्तर धर्मांना 'लोक' म्हणावे लागत नाही, असे आचार्य म्हणतात. किंवा, ज्या धर्मांचे नाश पावणे आणि नष्ट होणे सामान्य लोकांना स्पष्टपणे दिसते, त्यांनाच 'लोक' म्हणणे सिद्ध होते. म्हणून, लोकोत्तर धर्मांना 'लोक' म्हणण्याचा प्रसंग येत नाही, असे जाणावे. जो लोकापेक्षा श्रेष्ठ आहे (लोकातून पार पडतो), म्हणून तो 'लोकोत्तर' आहे; हे मार्गचित्ताला लागू होते. त्या लोकातून जो पार पडला आहे, म्हणून तो 'लोकोत्तर' आहे; हे फलचित्ताला लागू होते. परंतु निर्वाण येथे या व्युत्पत्तीने घेतले जात नाही, असे जाणावे. आणि येथे 'पार पडणे' म्हणजे तिन्ही प्रकारच्या तृष्णांपासून मुक्त झाल्यामुळे तिन्ही लोकांमध्ये समाविष्ट न होणे (अपरियापन्न असणे) हेच होय. आणि तो समाविष्ट न होण्याचा भाव त्या धर्मांचे जणू अधिष्ठान असल्यासारखा घेतला जातो. म्हणून, स्वतंत्र अशी एक चौथी अवस्था 'भूमी' नावाची आहे, असे जाणावे.

චතුබ්භූමිවිභාගස්ස පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

चार भूमींच्या विभागाची परमार्थ प्रकाशिका (परमत्थदीपनी) समाप्त झाली.

21. එවං චිත්තං භූමිභෙදෙන හීනපණීතා නුක්කමතො චතුධා නිද්දිසිත්වා ඉදානි තදෙව චතුබ්බිධං චිත්තං යථානිද්දිට්ඨක්කමෙන විභජන්තො පථමං කාමාවචරචිත්තං. තත්ථච හීනං අසොභණචිත්තං. තත්ථච සබ්බහීනං අකුසලචිත්තං තාව දස්සෙතුං සොමනස්සසහ ගතන්තිආදිමාහ. එත්ථච කාමාවචරචිත්තස්සපි අකුසලාහෙතුක සහෙතුකානුක්කමො හීන පණීතානුක්කමවසෙන වුත්තොති දට්ඨබ්බො.

२१. अशा प्रकारे चित्ताला भूमीच्या भेदाने, हीन (कनिष्ठ) आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा क्रमाने चार प्रकारे दर्शवून, आता त्याच चार प्रकारच्या चित्ताला दर्शविलेल्या क्रमानुसार विभागताना, सर्वप्रथम कामावचर चित्त, आणि त्या कामावचर चित्तामध्ये देखील हीन असलेले अशोभन चित्त, आणि त्या अशोभन चित्तामध्ये देखील सर्वात हीन असलेले अकुशल चित्त आधी दर्शविण्यासाठी 'सोमनस्ससहगतं' (सौमनस्यसहगत) इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. आणि येथे कामावचर चित्ताचा देखील अकुशल, अहेतुक आणि सहेतुक असा क्रम हीन आणि प्रणीत अशा क्रमाने सांगितला आहे, असे जाणावे.

[20] විභාවනියං පන

[२०] परंतु विभाविनी टीकामध्ये -

උපරි වුච්චමානානං බහූනං චිත්තානං සොභණසඤ්ඤාකරණසුඛත්ථං අප්පකෙ පාපාහෙතුකෙයෙව පථමං දස්සෙන්තොති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या अनेक चित्तांना 'शोभन' अशी संज्ञा देणे सोपे जावे म्हणून, संख्याने कमी असलेल्या पाप (अकुशल) आणि अहेतुक चित्तांनाच आधी दर्शविले आहे, असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

තදත්ථො හි යථාවුත්තහීනාදික්කමෙනෙව සිද්ධොති.

कारण, त्याचा अर्थ वर सांगितलेल्या हीन इत्यादी क्रमानेच सिद्ध होतो, असे जाणावे.

[21] යඤ්ච තත්ථ

[२१] आणि त्या विभाविनी टीकामध्ये जे -

තෙසු තෙසුච භවෙසු ගහිතප්පටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස ආදිතො වීථිචිත්තවසෙන ලොභසහගත චිත්තුප්පාදාන මෙව සම්භවතො තෙයෙව පථමන්ති වුත්තං. තංපි නයුජ්ජති.

त्या त्या भवांमध्ये प्रतिसंधी ग्रहण करणाऱ्या प्राण्याच्या सुरुवातीला वीथिचित्ताच्या रूपाने लोभसहगत चित्तोत्पादच संभवत असल्यामुळे, तेच प्रथम सांगितले आहे, असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

ආදිතො [Pg.30] වීථිචිත්තවසෙන මනොද්වාරා වජ්ජනස්සෙව සබ්බපථමං උප්පජ්ජනතොති. අකුසලෙසු පන ලොභමූල චිත්තං බහුකඤ්ච හොති. ද්වීහි වට්ටමූලෙහි යුත්තත්තා පධානං පාකටඤ්ච හොතීති තදෙව පථමං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

त्यामुळे, प्रारंभी वीथिचित्तांच्या नियमानुसार मनोद्वारावर्जनाचेच सर्वप्रथम उत्पन्न होणे होत असल्यामुळे असे जाणावे. अकुशल चित्तांमध्ये तर लोभमूलक चित्त हे अधिक प्रमाणात असते. दोन वट्ट-मुळांशी (संसार-मुळांशी) युक्त असल्यामुळे ते प्रधान आणि स्पष्ट (प्रकट) असते. म्हणूनच, सर्वप्रथम त्यालाच (लोभमूलक चित्तालाच) सांगितले आहे, असे समजावे।

22. තත්ථ සුන්දරං මනොති සුමනො. සිනිද්ධචිත්තං. න හි අනවජ්ජට්ඨෙන සුන්දරතා ඉධ යුත්තාති. සුන්දරං මනො එතස්සාභිවා සුමනො. සිනිද්ධචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො. සුමනස්ස භාවො සොමනස්ස. මානසිකසුඛවෙදනායෙතං නාමං. එත්ථච සුමනස්ස භාවොති තස්මිං චිත්තෙ පුග්ගලෙවා සුමනාභිධානස්සවා අයං සො සුමනොති සුමනබුද්ධියාවා පවත්තිනිමිත්තන්ති අත්ථො. භාවොති හි අභිධානබුද්ධීනං පවත්තිනිමිත්තං වුච්චති. භවන්ති පවත්තන්ති අභිධානබුද්ධියො එතස්මින්ති කත්වා. එතස්මින්ති ච නිමිත්තෙ භුම්මං. යථා නාගො දන්තෙසු හඤ්ඤතෙති. යථා හි තත්ථ අත්තනො දන්තනිමිත්තං දන්තයුත්තෙ නාගෙ හනනප්පවත්ති හොති, එවමිධපි තං වෙදනානිමිත්තං වෙදනායුත්තෙ මනස්මිං පුග්ගලෙවා අභිධානබුද්ධියො පවත්තන්තීති. භවන්ති බුද්ධිසද්දා එතෙනාති භාවොතිච වදන්ති. එතස්මාති ච අපරෙ. සොමනස්සෙන සහ එකතො ගතං පවත්තන්ති සොමනස්සසහගතං. සොමනස්සවෙදනාසම්පයුත්තන්ති අත්ථො. දස්සනං දිට්ඨි. සා පන සම්මාදිට්ඨි, මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන දුවිධා. ඉධ මිච්ඡාදිට්ඨියුත්තා. අකුසලාධිකාරත්තා. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං. යථා ගූථගතං මුත්තගතන්ති. දිට්ඨිගතෙන සමං පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගත සම්පයුත්තං. දිට්ඨිගතෙන එකුප්පාදතාදීහි පකාරෙහි සමං එකීභූත මිව යුත්තං සංසට්ඨන්ති අත්ථො. අසඞ්ඛාරිකමෙකං සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති එත්ථ සඞ්ඛාරොති පුබ්බාතිසඞ්ඛාරො. සොච දුවිධො පයොගො, උපායොචාති. තත්ථ ආණත්තියාවා අජ්ඣෙසනායවා තජ්ජෙත්වා වා ඉදං කරොහීති පරෙහි කතො කායවචීපයොගො පයොගොනාම. ආණත්තාදිනාපන විනාව කම්මස්ස කරණත්ථං තං තං උපායං පරෙ ආචික්ඛන්ති. අකරණෙ ආදීනවං කරණෙච ආනිසංසං දස්සෙන්ති, කතිකංවා කරොන්ති, දණ්ඩංවා ථපෙන්ති, සයමෙව වා තං තං කාරණං අනුස්සරති, පච්චවෙක්ඛති. එවමාදිනා නයෙන [Pg.31] උපායො අනෙකවිධො. සො දුවිධොපි ඉධ සඞ්ඛාරො නාම. සඞ්ඛරොති අත්තනො පකතියා කාතුං අනිච්ඡමානං චිත්ත සන්තානං අකාතුං අදත්වා කරණත්ථාය සංවිදහති තස්මිං තස්මිං කම්මෙ පයොජෙතීති කත්වා. යොපන පච්චයගණො තෙන සඞ්ඛාරෙන විරහිතො හොති. සො අසඞ්ඛාරො. යොපන තෙනසහිතො හොති. සො සසඞ්ඛාරොති. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං –

२२. त्यामध्ये, 'सुंदर मन' म्हणजे 'सुमन' (प्रसन्न मन) होय, म्हणजेच स्निग्ध चित्त. कारण येथे निर्दोष अर्थाने 'सुंदरता' घेणे योग्य नाही, असे जाणावे. किंवा, ज्याचे मन सुंदर (प्रसन्न) आहे तो 'सुमन' होय, म्हणजेच स्निग्ध चित्ताने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती). सुप्रसन्न मनाचा भाव म्हणजे 'सोमनस्य' (सौमनस्य). हे मानसिक सुखवेदनेचे नाव आहे. आणि येथे 'सुमनस्य भाव' म्हणजे त्या चित्तात किंवा त्या पुद्गलात 'सुमन' या संज्ञेच्या किंवा 'हा तो सुमन आहे' अशा सुमन-बुद्धीच्या (ज्ञानाच्या) प्रवृत्तीचे निमित्त (कारण) आहे, असा अर्थ आहे. कारण 'भाव' म्हणजे संज्ञा आणि बुद्धीच्या प्रवृत्तीचे निमित्त म्हटले जाते. 'याच्यामध्ये संज्ञा आणि बुद्धी प्रवृत्त होतात' म्हणून त्याला संज्ञा-बुद्धीच्या प्रवृत्तीचे निमित्त म्हटले जाते. आणि 'याच्यामध्ये' (एतस्मिं) या निमित्त अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे. जसे की, 'हत्ती दातांसाठी मारला जातो' (नागो दन्तेसु हञ्ञते). कारण तेथे जसे स्वतःच्या दातांच्या निमित्ताने, दात असलेल्या हत्तीच्या बाबतीत मारण्याची क्रिया घडते, त्याचप्रमाणे येथेही वेदनेच्या निमित्ताने, वेदनेने युक्त अशा मनात किंवा पुद्गलात संज्ञा आणि बुद्धी प्रवृत्त होतात, असे जाणावे. 'याच्याद्वारे बुद्धी आणि शब्द उत्पन्न होतात' म्हणून याला 'भाव' म्हणतात, असेही काही आचार्य म्हणतात. 'याच्यापासून बुद्धी आणि शब्द उत्पन्न होतात' म्हणून याला 'भाव' म्हणतात, असे इतर आचार्य म्हणतात. सोमनस्यासह एकत्र प्रवृत्त होणारे ते 'सोमनस्यसहगत' होय. सोमनस्य वेदनेने संप्रयुक्त, असा याचा अर्थ आहे. दर्शन म्हणजे दृष्टी. ती दृष्टी सम्यक् दृष्टी आणि मिथ्या दृष्टीच्या भेदाने दोन प्रकारची आहे. येथे ती मिथ्या दृष्टीने युक्त आहे, कारण हा अकुशल अधिकार (प्रसंग) आहे. दृष्टीच म्हणजे 'दृष्टीगत' होय. जसे 'गूथगत' (विष्ठा) आणि 'मुत्तगत' (मूत्र) या शब्दांच्या बाबतीत आहे, असे जाणावे. दृष्टीगताशी समान प्रकारांनी युक्त असणारे ते 'दृष्टीगतसंप्रयुक्त' होय. दृष्टीगताशी एकोत्पाद (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादी प्रकारांनी समान होऊन एकरूप झाल्यासारखे संसृष्ट (मिश्रित) असणे, असा याचा अर्थ आहे. 'असंखारिक एक आणि ससंखारिक एक' या वाक्यात 'संखार' (संस्कार) म्हणजे पूर्व-अभिसंस्कार (आधीची प्रेरणा). तो प्रयोग (प्रयत्न) आणि उपाय अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यामध्ये, आज्ञेद्वारे, विनंतीद्वारे किंवा धमकावून 'हे कर' असे इतरांनी करवून घेतलेला कायिक व वाचिक प्रयत्न म्हणजे 'प्रयोग संस्कार' होय. आणि आज्ञा इत्यादींशिवाय कार्य सिद्धीसाठी इतर लोक जो उपाय सांगतात, न करण्यातील दोष आणि करण्यात असणारा फायदा दाखवतात, किंवा करार करतात, किंवा दंड ठरवतात, किंवा स्वतःच त्या त्या कारणाचे स्मरण करतो, चिंतन करतो; अशा इत्यादी पद्धतीने 'उपाय संस्कार' अनेक प्रकारचा असतो. हे दोन्ही प्रकार येथे 'संस्कार' या नावाने ओळखले जातात. जो स्वतःच्या स्वभावाने कार्य करण्यास अनइच्छुक असलेल्या चित्तसंततीला कार्य न करता राहू न देता, त्या त्या कर्मात प्रवृत्त करतो, नियोजित करतो, म्हणून त्याला 'संस्कार' म्हणतात. परंतु जो प्रत्यय-समूह (कारणांचा समूह) त्या संस्कारापासून रहित असतो, तो 'असंस्कार' (असंखार) होय. आणि जो त्या संस्काराने युक्त असतो, तो 'ससंस्कार' (ससंखार) होय, असे जाणावे. कारण अट्ठकथेत असे म्हटले आहे -

සහ සඞ්ඛාරෙනාති සසඞ්ඛාරො. තෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සඋපායෙන පච්චයගණෙනාති අත්ථොති.

संस्कारासह असणारे ते 'ससंस्कार' (ससंखार) होय. त्या ससंस्कार, सप्रयोग (प्रयोगासह) आणि सोपाय (उपायासह) अशा प्रत्यय-समूहाने (युक्त), असा याचा अर्थ आहे.

එත්ථච පච්චයගණොති ආරම්මණාදිකො සාධාරණො පච්චය ගණො අට්ඨකථායං වුත්තො. අසාධාරණොපන කුසලකම්මෙසු සප්පුරිසුපනිස්සයාදිකො අකුසලකම්මෙසු අසප්පුරිසුපනිස්සයාදිකො පච්චයගණො විසෙසෙත්වා යොජෙතුං යුත්තො. සොපන යදා දුවිධෙන සඞ්ඛාරෙන විනා සයමෙව චිත්තං අසංසීදමානං කත්වා උට්ඨාපෙති සමුට්ඨාපෙති, තදා සොඅසඞ්ඛාරොනාම. යදාපන තෙන විනා සයමෙව චිත්තං උට්ඨාපෙතුං සමුට්ඨාපෙතුං නසක්කොති, සඞ්ඛාරං සහායං ලභිත්වාව සක්කොති, තදා සො සසඞ්ඛාරොනාම. ඉති අසඞ්ඛාරො සසඞ්ඛාරොතිච ඉදං පච්චය ගණස්සෙව නාමං. න චිත්තස්ස. චිත්තංපන අසඞ්ඛාරෙන සුද්ධෙන පච්චයගණෙන උප්පන්නං අසඞ්ඛාරිකං. සසඞ්ඛාරෙන පච්චයගණෙන උප්පන්නං සසඞ්ඛාරිකං, උප්පන්නත්ථෙ හි අයං ඉකපච්චයොති. යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං සසඞ්ඛාරෙනාති හි පාළියං වුත්තන්ති. එත්ථච සසඞ්ඛාරෙන පච්චයගණෙන උප්පන්නං හොතීති යොජෙතබ්බන්ති. අයමෙත්ථ අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකපදෙසු පරමත්ථදීපනා.

आणि येथे 'प्रत्यय-समूह' म्हणजे आलंबन इत्यादी साधारण प्रत्यय-समूह अट्ठकथेत सांगितला आहे. परंतु असाधारण प्रत्यय-समूह, जसे की कुशल कर्मांमध्ये सत्पुरुष-उपनिषय (सत्पुरुषांचा संश्रय) इत्यादी आणि अकुशल कर्मांमध्ये असत्पुरुष-उपनिषय इत्यादी प्रत्यय-समूह विशेष करून जोडणे योग्य आहे. तो प्रत्यय-समूह जेव्हा दोन प्रकारच्या संस्कारांशिवाय स्वतःच चित्ताला संकोच न पावता (उत्साही ठेवून) प्रवृत्त करतो, तेव्हा तो 'असंस्कार' (असंखार) नावाचा होतो. परंतु जेव्हा तो त्या संस्काराशिवाय स्वतःच चित्ताला प्रवृत्त करण्यास समर्थ नसतो, तर संस्काराचे साहाय्य मिळवूनच समर्थ होतो, तेव्हा तो 'ससंस्कार' (ससंखार) नावाचा होतो. अशा प्रकारे, 'असंस्कार' आणि 'ससंस्कार' हे प्रत्यय-समूहाचेच नाव आहे, चित्ताचे नाही. परंतु चित्त जेव्हा असंस्कार अशा शुद्ध प्रत्यय-समूहाने उत्पन्न होते, तेव्हा त्याला 'असंखारिक' म्हणतात. आणि जेव्हा ते ससंस्कार प्रत्यय-समूहाने उत्पन्न होते, तेव्हा त्याला 'ससंखारिक' म्हणतात. कारण उत्पन्न होण्याच्या अर्थी हा 'इक' प्रत्यय लागला आहे, असे जाणावे. कारण पालि पाठात असे म्हटले आहे की - 'ज्या वेळी सोमनस्यसहगत, दृष्टीगतसंप्रयुक्त अकुशल चित्त ससंस्काराने (ससंखारेन) उत्पन्न होते...' आणि येथे 'ससंस्कार प्रत्यय-समूहाने उत्पन्न होते' असे जोडले पाहिजे, असे जाणावे. हे येथे 'असंखारिक' आणि 'ससंखारिक' या पदांच्या बाबतीत परमार्थदीपनी (परमार्थ अर्थाचे स्पष्टीकरण) आहे.

[22] ටීකාසු පන

[२२] परंतु टीकांमध्ये तर

ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා චිත්තමෙව අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරන්ති ච ගහෙත්වා යං වුත්තං, ‘‘නත්ථි සඞ්ඛාරො අස්සාති අසඞ්ඛාරං. තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සහ සඞ්ඛාරෙන වත්තතීති සසඞ්ඛාරං. සසඞ්ඛාරමෙව [Pg.32] සසඞ්ඛාරිකන්ති ච. සො යස්ස නත්ථි. තං අසඞ්ඛාරං. තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරෙන සහිතං සසඞ්ඛාරි කන්ති ච’’. සබ්බමෙතං න යුජ්ජතියෙව.

हा अर्थ लक्षात न घेता, चित्तालाच 'असंस्कार' आणि 'ससंस्कार' मानून जे असे म्हटले गेले आहे की - 'ज्याला संस्कार नाही ते असंस्कार. तेच असंखारिक. जे संस्कारासह प्रवृत्त होते ते ससंस्कार. ससंस्कार म्हणजेच ससंखारिक.' आणि 'ज्या चित्ताला तो संस्कार नाही, ते असंस्कार. तेच असंखारिक. संस्काराने युक्त असणारे ते ससंखारिक.' हे सर्व मुळीच योग्य नाही.

[23] යඤ්ච විභාවනියං

[२३] आणि जे विभाविनीमध्ये (टीकाग्रंथात)

සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති. සඞ්ඛරීයතිවා තං එතෙන යථාවුත්තනයෙන සජ්ජීයතීති සඞ්ඛාරොති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

असे म्हटले आहे की - 'चित्ताला तीक्ष्णभाव (तीव्रता) नावाच्या विशेष अलंकाराने सुसज्ज करतो म्हणून संस्कार; किंवा याच्याद्वारे त्या चित्ताला पूर्वोक्त पद्धतीने सुसज्ज केले जाते म्हणून संस्कार.' ते देखील योग्य नाही.

එවඤ්හි සති සසඞ්ඛාරිකපි චිත්තං තික්ඛංනාම සියාති.

कारण असे असल्यास, ससंखारिक चित्त देखील तीक्ष्ण (तीव्र) होईल, असे जाणावे.

[24] යඤ්ච තත්ථ

[२४] आणि जे तेथे (त्या प्रसिद्ध टीकेत)

‘‘සො පන අත්තනො පුබ්බභාගප්පවත්තෙ චිත්තසන්තානෙචෙව පරසන්තානෙච පවත්තතීති තං නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාව සඞ්ඛාතො විසෙසොව ඉධ සඞ්ඛාරොති’’ වුත්තං. තංපි අසඞ්ඛාරික සසඞ්ඛාරිකපදානං වචනත්ථෙසු විරජ්ඣිත්වා තදනු රූපස්ස සඞ්ඛාරස්ස පරිකප්පනාවසෙන වුත්තත්තා නයුත්තමෙව.

असे म्हटले आहे की - 'तो संस्कार तर स्वतःच्या पूर्वभागात प्रवृत्त झालेल्या चित्तसंततीतच आणि दुसऱ्याच्या चित्तसंततीत प्रवृत्त होतो, म्हणून त्यापासून उत्पन्न झालेला चित्ताचा तीक्ष्णभाव नावाचा विशेषच येथे संस्कार होय.' ते देखील 'असंखारिक' आणि 'ससंखारिक' या पदांच्या व्युत्पत्ती-अर्थांपासून च्युत होऊन, त्याला अनुरूप अशा संस्काराची केवळ कल्पना केल्यामुळे सांगितले गेले असल्याने मुळीच योग्य नाही.

[25] එතෙන

[२५] या वचनाद्वारे

පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භපී;

සඞ්ඛාරො තං වසෙනෙත්ථ, හොත්‍යාසඞ්ඛාරිකාදිතාති.

पूर्वप्रयोगापासून उत्पन्न झालेला आणि चित्तात निर्माण होणारा विशेष म्हणजे संस्कार होय; त्याच्या प्रभावाने येथे असंखारिक इत्यादी संज्ञा होतात.

සාධකගාථාපි පටික්ඛිත්තා හොතීති.

ही साधक गाथा (समर्थन करणारी गाथा) देखील खंडित होते, असे जाणावे.

[26] යඤ්ච තත්ථ

[२६] आणि जे तेथे (त्या प्रसिद्ध टीकेत)

‘‘අථවා, සසඞ්ඛාරිකං අසඞ්ඛාරිකන්ති චෙ තං කෙවලංසඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවං සන්ධාය වුත්තං. නතස්ස සහපවත්තිසබ්භා වා භාවතොති. භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉධමත්ථිතාය තං වසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං. සලොමකො සපක්ඛකොත්‍යාදීසුවිය සහ සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො. තබ්බිපරීතම්පන තදභාවතො වුත්තනයෙන අසඞ්ඛාරික’’න්ති වුත්තං. තංපි පාළිඅට්ඨකථාසිද්ධං [Pg.33] උජුං විසදං අත්ථං මුඤ්චිත්වා අත්තනො පරිකප්පනා වසෙන වුත්තත්තා න ගහෙතබ්බමෙව.

अथवा, 'ससंखारिक' आणि 'असंखारिक' हे केवळ संखाराच्या (प्रेरणेच्या) असण्या-नसण्याला अनुसरून म्हटले आहे. त्याच्या सह-अस्तित्वामुळे किंवा अभावामुळे नाही. भिन्न संतान (दुसऱ्या व्यक्तीच्या प्रवाहामध्ये) उत्पन्न होणाऱ्या संखाराचे येथे अस्तित्व असल्यामुळे, त्याच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या चित्ताला 'संखार ज्याच्यात आहे ते ससंखारिक' असे म्हणतात. जसे 'सलोमक' (केसांसह) किंवा 'सपक्खक' (पंखांसह) इत्यादी शब्दांमध्ये 'सह' हा शब्द अस्तित्वाचा अर्थ दर्शवतो. याच्या उलट, त्याचा अभाव असल्यामुळे पूर्वोक्त पद्धतीने त्याला 'असंखारिक' म्हटले आहे. परंतु, हे विधान देखील पालि अट्ठकथांद्वारे सिद्ध झालेल्या सरळ आणि स्पष्ट अर्थाचा त्याग करून, स्वतःच्या कल्पनेच्या आधारे मांडलेले असल्यामुळे स्वीकारण्यायोग्य नाही.

එත්ථච අත්තනො ඉච්ඡාය විනා පරෙසං ආණත්තියාවා අජ්ඣෙ සනායවා යාචනායවා පවත්තිතං චිත්තං පයොගසමුට්ඨිතං නාම. තථා අත්තනො ඉච්ඡාය විනා පරෙසං භයෙනවා ලජ්ජායවා ගාරවෙනවා කථිකායවා දණ්ඩභයෙනවා පවත්තිතං උපායසමුට්ඨිතං නාම. සයමෙවවා අත්තනො ලීනං චිත්තං ඤත්වා තෙන තෙන උපායෙන අත්තානං ඔවදිත්වාවා තං තං උපායං අනුස්සරිත්වාවා පවත්තිතං චිත්තං උපායසමුට්ඨිතං නාම. ඉදඤ්ච නයදස්සනමෙවාති. දිට්ඨිගතෙන විප්පයුත්තං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උදාසිනභාවෙන පෙක්ඛති අනුභවනාකාරෙන ආරම්මණං පස්සතීති උපෙක්ඛා. උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති පස්සතීතිවා උපෙක්ඛා. යථාහි සොමනස්ස දොමනස්සානි ආරම්මණං අධිමත්තතො පස්සන්ති. යතො සොමනස්සිතො පුග්ගලො තෙන ආරම්මණෙන වියොගෙ විකාරපත්තො හොති. දොමනස්සිතොච තෙන ආරම්මණෙන සංයොගෙ විකාරපත්තො හොති. න තථා අයං, අයං පන යුත්තිතොව පස්සති න ආරම්මණසංයොග වියොගහෙතු පුග්ගලං විකාරං පාපෙතීති. කෙචිපන උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛතීති ඉදං ඉධ නසම්භවති. න හි අකුසලං යුත්තරූපං නාම හොතීති වදන්ති. උපෙක්ඛාය සහගතන්ති සමාසො.

आणि येथे, स्वतःच्या इच्छेशिवाय, इतरांच्या आदेशाने, प्रेरणेने किंवा विनंतीने प्रवृत्त झालेले चित्त 'प्रयोगसमुट्ठित' (प्रयोगातून उत्पन्न झालेले) म्हटले जाते. तसेच, स्वतःच्या इच्छेशिवाय, इतरांच्या भयाने, लाजेने, आदराने, वचनाने किंवा दंडाच्या (शिक्षेच्या) भयाने प्रवृत्त झालेले चित्त 'उपायसमुट्ठित' (उपायातून उत्पन्न झालेले) म्हटले जाते. अथवा, स्वतःच आपल्या आळशी किंवा सुस्त चित्ताला ओळखून, त्या त्या उपायाने स्वतःला उपदेश करून किंवा त्या त्या कारणाचे स्मरण करून प्रवृत्त केलेले चित्त 'उपायसमुट्ठित' म्हटले जाते. हे केवळ दिशादर्शन (उदाहरण) म्हणून समजले पाहिजे. 'दिट्ठिगत' (मिथ्या दृष्टी) पासून विलग असलेले ते 'दिट्ठिगतविप्पयुत्त' होय. उदासीन भावाने पाहणे, किंवा केवळ अनुभवण्याच्या स्वरूपात आलंबनाकडे (विषयाकडे) पाहणे म्हणजे 'उपेक्खा' (उपेक्षा) होय. अथवा, योग्यतेनुसार किंवा योग्य रीतीने पाहणे म्हणजे 'उपेक्खा' होय. कारण, सोमनस्स (आनंद) आणि दोमनस्स (दुःख) हे आलंबनाला अतिशय तीव्रतेने पाहतात. जसे की, सोमनस्सयुक्त व्यक्ती त्या आलंबनापासून विलग झाल्यावर विकाराला (बदलाला/व्याकुळतेला) प्राप्त होते, आणि दोमनस्सयुक्त व्यक्ती त्या आलंबनाच्या संयोगाने विकाराला प्राप्त होते. ही उपेक्षा तशी नाही; तर ती योग्य रीतीनेच पाहते आणि आलंबनाच्या संयोग किंवा वियोगामुळे व्यक्तीला विकाराप्रत पोहचवत नाही, असे जाणावे. परंतु, काही आचार्य म्हणतात की, 'योग्यतेनुसार किंवा योग्य रीतीने पाहणे' हे लक्षण येथे (लोभमूलक चित्तात) संभवत नाही. कारण अकुशल धर्म कधीही 'योग्य' (युक्त) असू शकत नाही. 'उपेक्खेसह उत्पन्न झालेले' (उपेक्खासहगत) असा समास करावा.

23. එත්ථච කිඤ්චාපි ඵස්සාදයො විතක්කාදයො මොහාදයොච ධම්මා ඉමිනා සකලෙන අට්ඨවිධෙන චිත්තෙන සහ ගතා සම්පයුත්තාච හොන්ති, න පන තෙ වෙදනාවිය සයංපි භෙදවන්තා හොන්ති. නච දිට්ඨිසඞ්ඛාරානං වියතෙසං ඉමස්මිං චිත්තෙ කත්ථචි හොන්ති කත්ථචිනහොන්තීති අයං විකප්පො අත්ථි. තස්මාතෙ ඉමස්සචිත්තස්ස භෙදකරා නහොන්තීති ඉධ නගහිතාති දට්ඨබ්බා. ලොභොපන අඤ්ඤෙහි ඉමස්ස අට්ඨවිධස්ස භෙදකරො හොති. වෙදනාදිට්ඨි සඞ්ඛාරාච ඉමස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භෙදකරා හොන්තීති තෙඑව ඉධ ගහිතාති දට්ඨබ්බා. නනු පීති මාන ථිනමිද්ධානිපි භෙදකරානි හොන්තීති තානිපි ඉධ සපීතිකං අපීතිකන්ති මානසම්පයුත්තං මානවිප්පයුත්තන්ති [Pg.34] ථිනමිද්ධසම්පයුත්තං ථිනමිද්ධවිප්පයුත්තන්ති ච ගහෙතබ්බා නීති. න. තෙසු හි සොමනස්සෙ ගහිතෙ පීති ගහිතාව හොති. ඉතරානිච තීණි අනියතයොගීනිච හොන්ති, යෙවාපන කානිචාති නගහිතානීති.

२३. आणि येथे, जरी फस्स (स्पर्श) इत्यादी, वितक्क (वितर्क) इत्यादी आणि मोह इत्यादी धर्म या संपूर्ण आठ प्रकारच्या चित्तांसोबत उत्पन्न होतात आणि संप्रयुक्त असतात, तरीही ते वेदनेप्रमाणे स्वतः भेदयुक्त (विभाजित करणारे) नसतात. तसेच, दिट्ठि (दृष्टी) आणि संखार (प्रेरणा) यांच्याप्रमाणे, या चित्तामध्ये ते कुठे असतात आणि कुठे नसतात, असा कोणताही भेद (विकल्प) नसतो. म्हणून, ते या चित्ताचे भेद करणारे (विशिष्ट भेद दर्शवणारे) नसल्यामुळे येथे ग्रहण केलेले नाहीत, असे जाणावे. परंतु, लोभ हा इतर अकुशल चित्तांपेक्षा या आठ प्रकारच्या चित्तांचा भेद करणारा ठरतो. तसेच वेदना, दिट्ठि आणि संखार हे या चित्तांचे परस्परांमध्ये भेद करणारे ठरतात, म्हणूनच केवळ त्यांनाच येथे ग्रहण केले गेले आहे, असे जाणावे. शंका: पीती (प्रीती), मान (अभिमान), थिन (स्त्यान) आणि मिद्ध (मिद्ध) हे देखील भेद करणारे आहेत, मग त्यांनाही येथे 'सपीतिक' (प्रीतीसह) व 'अपीतिक' (प्रीतीशिवाय), 'मानसप्रयुक्त' व 'मानविप्रयुक्त', आणि 'थिनमिद्धसप्रयुक्त' व 'थिनमिद्धविप्रयुक्त' म्हणून का ग्रहण केले जाऊ नये? उत्तर: नाही, तसे नाही. कारण, त्यांपैकी सोमनस्स ग्रहण केले असता पीतीचे ग्रहण आपोआपच होते. आणि उर्वरित तीन (मान, थिन, मिद्ध) हे अनियतयोगी (अनियमितपणे संप्रयुक्त होणारे) आणि 'येवापनक' (कदाचित उत्पन्न होणारे) धर्म आहेत, म्हणून ते येथे ग्रहण केलेले नाहीत, असे जाणावे.

[27] විභාවනියං පන

[२७] परंतु, विभावनी (टीके) मध्ये तर -

ඵස්සාදිවිතක්කාදිමොහාදිධම්මා ඉතො අඤ්ඤෙහිපි චිත්තෙ හි යුත්තා හොන්තීති නතෙ අඤ්ඤෙහි ඉමස්ස විසෙසං කරොන්ති. තස්මා තෙ ඉධ න ගහිතාති ඉමිනා අධිප්පායෙන යං වුත්තං ‘‘කස්මා පනෙත්ථ අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු සොමනස්සසහගතාදිභාවොව වුත්තොති. සොමනස්සාදීනමෙව අසාධාරණ භාවතොති. ඵස්සාදයොහි කෙචි සබ්බචිත්ත සාධාරණා කෙචි කුසලාදි සාධාරණා. මොහාදයොච සබ්බා කුසලසාධාරණාති න තෙහි සක්කා චිත්තං විසෙසෙතු’’න්ති. තං විචාරෙතබ්බං.

फस्स इत्यादी, वितक्क इत्यादी आणि मोह इत्यादी धर्म या (लोभमूलक) चित्ताव्यतिरिक्त इतर चित्तांशीही संप्रयुक्त असतात, म्हणून ते इतर चित्तांपेक्षा या चित्ताचे कोणतेही वैशिष्ट्य दर्शवत नाहीत. म्हणूनच ते येथे ग्रहण केलेले नाहीत, या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की— 'येथे इतर फस्स इत्यादी संप्रयुक्त धर्म विद्यमान असतानाही केवळ सोमनस्स-सहगत इत्यादी भावच का सांगितले आहेत? कारण सोमनस्स इत्यादींचाच असाधारण भाव आहे. फस्स इत्यादींपैकी काही सर्वचित्तसाधारण आहेत, तर काही कुशलसाधारण आहेत. आणि मोह इत्यादी सर्व अकुशलसाधारण आहेत, म्हणून त्यांच्याद्वारे चित्ताचे वैशिष्ट्य दर्शवणे शक्य नाही.' या विधानाचा विचार केला पाहिजे.

එවඤ්හි සති සොමනස්සුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරාපි අඤ්ඤෙසු දිස්සන්තීති තෙපි අඤ්ඤෙහි ඉමස්ස විසෙසං නකරොන්ති. තස්මා තෙපි ඉධ නගහෙතබ්බා සියුන්ති.

कारण जर असे असेल, तर सोमनस्स, उपेक्खा आणि संखार हे देखील इतर चित्तांमध्ये दिसून येतात, त्यामुळे ते देखील इतर चित्तांपेक्षा या चित्ताचे वैशिष्ट्य दर्शवत नाहीत. म्हणून, ते देखील येथे ग्रहण केले जाऊ नयेत, असे जाणावे.

24. එත්ථච සොමනස්සප්පටිසන්ධිකතා, අගම්භීරප්පකතිතා, ඉට්ඨාරම්මණසමායොගො, බ්‍යසනමුත්තිච සොමනස්සස්ස කාරණං. සොමනස්සප්පටිසන්ධිකොහි සදා භවඞ්ගසොමනස්සෙන පරිභාවිත සන්තානො හොතීති තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමානං යෙභුය්‍යෙන සොමනස්සසහගතං උප්පජ්ජතීති. අගම්භීරප්පකතිකොච හීනජ්ඣාසයො අප්පකංපි මහන්තං මඤ්ඤති. හීනංපි පණීතං මඤ්ඤති. තස්මා තස්සපි චිත්තං උප්පජ්ජමානං යෙභුය්‍යෙන සොමනස්සසහගතං හොතීති. ඉට්ඨාරම්මණසමායොගොති අත්තනා ඉච්ඡිතෙන හීනෙනවා පණීතෙනවා ආරම්මණෙන සමායොගො. බ්‍යසනමුත්තීති ඤාතිබ්‍යසනාදිතො මුත්ති. උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකතා, ගම්භීරප්පකතිතා, මජ්ඣත්තාරම්මණසමායොගො, [Pg.35] බ්‍යසනමුත්තිච උපෙක්ඛාය කාරණං. එත්ථච ගම්භීරප්පකභිතානාම මහජ්ඣාසයතා. තාදිසො හි පුග්ගලො මහන්තංපි අප්පකං මඤ්ඤති, පණීතංපි හීනං මඤ්ඤතීති. දිට්ඨජ්ඣාසයතා, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලසෙවනා, සද්ධම්මවිමුඛතා, මිච්ඡාවිතක්කබහුලතා, අයොනිසො උම්මුජ්ජනඤ්ච දිට්ඨියා කාරණං. තත්ථ දිට්ඨජ්ඣාසයතාති කාණාරිට්ඨස්සවිය සුනක්ඛත්තස්සවියච පුරිමභවෙ දිට්ඨි ගතිකභාවෙන ආගතත්තා ඉමස්මිං භවෙපි සස්සතුච්ඡෙදාසය භාවො. සද්ධම්මවිමුඛතාති චිරංපි කාලං සද්ධම්මෙන විනා ආගතතා. මිච්ඡාවිතක්කබහුලතාති අත්තනො අවිසයෙසු සබ්බඤ්ඤුවිසයෙසු ඨානෙසු අත්තනො පමාණං අජානිත්වා චින්තාපසුතවසෙන මිච්ඡාවිතක්කබහුලභාවො. අයොනිසො උම්මුජ්ජනන්ති අත්තනාදිට්ඨකාරණමෙව සාරතො සච්චතො උම්මුජ්ජනං. තබ්බිපරීතෙන දිට්ඨිවිප්පයුත්තකාරණං වෙදිතබ්බං. අසඞ්ඛාරිකකම්මජනිතප්පටිසන්ධි කතා, කල්ලකාය චිත්තතා, ඛන්ති බහුලතා, පුරිසකාරෙසු දිට්ඨානිසංසතා, කම්මප්පසුතතා, උතුභොජනාදි සප්පාය ලාභොති ඉදං අසඞ්ඛාරිකකාරණං. තත්ථ ඛන්තිබහුලතාති සීතුණ්හාදීනං ඛමනබහුලතා. පුරිසකාරෙසූති පුරිසෙහි කත්තබ්බෙසු කම්මෙසු. කම්මප්පසුතභාති කම්මෙසු චිණ්ණවසිතා. තබ්බිපරී තෙන සසඞ්ඛාරිකකාරණං වෙදිතබ්බං. ඉමෙසංපන චිත්තානං උප්පත්ති විධානං විසුද්ධිමග්ගෙ ගහෙතබ්බං. අට්ඨපීති පිසද්දෙන නෙසං ලබ්භමානකම්මපථභෙදතො කාල සන්තානා රම්මණාදි භෙදතොච අනෙකවිධත්තං සම්පිණ්ඩෙතීති.

२४. येथे सोमनस्ससहगत या पदाच्या बाबतीत, सोमनस्स प्रतिसंधी असणे, गंभीर स्वभाव नसणे (उथळ स्वभाव असणे), इष्ट आलंबनाचा संयोग होणे आणि व्यसनापासून (नातेवाईकांच्या विनाशादी संकटांपासून) मुक्त असणे, हे सोमनस्साचे कारण आहे. कारण, सोमनस्स प्रतिसंधी असलेला पुद्गल नेहमी भवंग-सोमनस्साने सुवासित (प्रभावित) चित्तसंतती असलेला असतो. त्यामुळे त्याचे चित्त उत्पन्न होताना बहुतांश करून सोमनस्ससहगत (आनंदाने युक्त) उत्पन्न होते, असे जाणावे. आणि गंभीर स्वभाव नसलेला (उथळ स्वभावाचा) पुद्गल हा हीन आशय (अल्प इच्छा) असलेला असल्याने, अगदी थोड्या गोष्टीलाही मोठी मानतो. हीन (कनिष्ठ) गोष्टीलाही प्रणीत (उत्कृष्ट) मानतो. त्यामुळे त्याचेही चित्त उत्पन्न होताना बहुतांश करून सोमनस्ससहगत असते, असे जाणावे. 'इष्टालंबनसंयोग' म्हणजे स्वतःला इच्छित असलेल्या, मग ते हीन असो वा प्रणीत, अशा आलंबनाशी (विषयाशी) संयोग होणे होय. 'व्यसनमुक्ती' म्हणजे नातेवाईकांचा विनाश इत्यादी संकटांपासून मुक्त असणे. उपेक्षा प्रतिसंधी असणे, गंभीर स्वभाव असणे, मध्यस्थ (तटस्थ) आलंबनाचा संयोग असणे आणि व्यसनापासून मुक्त असणे, हे उपेक्षेचे कारण आहे. आणि येथे 'गंभीर स्वभाव' म्हणजे महान आशय (उदात्त विचार) असणे होय. कारण तशा स्वभावाचा पुद्गल मोठ्या गोष्टीलाही अल्प मानतो आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) गोष्टीलाही हीन मानतो, असे जाणावे. दृष्टीचा (मिथ्यादृष्टीचा) आशय असणे, दृष्टी-विपन्न (चुकीची धारणा असलेल्या) पुद्गलांचे सेवन (संगती) करणे, सद्धम्मापासून विमुख असणे, मिथ्या वितर्कांचे बाहुल्य असणे आणि अयोनिशः उन्मज्जन (अयोग्य प्रकारे विचार करणे) हे दृष्टीचे (मिथ्यादृष्टीचे) कारण आहे. त्यामध्ये 'दृष्टीचा आशय असणे' म्हणजे काणारिठ्ठ किंवा सुनक्खत्त यांच्याप्रमाणे पूर्वजन्मात मिथ्यादृष्टीच्या गतीने आल्यामुळे या जन्मातही शाश्वत किंवा उच्छेद दृष्टीचा आशय असणे होय. 'सद्धम्मविमुखता' म्हणजे दीर्घकाळापर्यंत सद्धम्माशिवाय राहून आलेले असणे. 'मिथ्यावितर्कबाहुल्य' म्हणजे आपल्या कक्षेबाहेरील असलेल्या सर्वज्ञ-बुद्धांच्या विषयांमधील स्थानांवर स्वतःची मर्यादा न जाणता, केवळ तर्क-वितर्क करण्याच्या सवयीमुळे मिथ्या वितर्कांचे बाहुल्य असणे. 'अयोनिशः उन्मज्जन' म्हणजे स्वतःला दिसलेल्या कारणालाच सारभूत आणि सत्य मानून त्यात बुडून जाणे (किंवा त्याचाच आग्रह धरणे). याच्या उलट दृष्टी-विप्रयुक्त (मिथ्यादृष्टीरहित) असण्याचे कारण जाणावे. असंस्कारिक कर्माने उत्पन्न झालेली प्रतिसंधी असणे, शरीर व चित्त निरोगी (सशक्त) असणे, सहनशीलता अधिक असणे, पुरुषाने करण्यायोग्य कार्यांमध्ये फळाची अनुकूलता दिसणे, कर्मामध्ये तत्परता असणे, आणि अनुकूल ऋतू, भोजन इत्यादींचा लाभ होणे - हे 'असंस्कारिक' असण्याचे कारण आहे. त्यामध्ये 'सहनशीलता अधिक असणे' म्हणजे थंडी, उष्णता इत्यादी सहन करण्याची अधिक क्षमता असणे होय. 'पुरुषकार्यांमध्ये' म्हणजे पुरुषांनी करण्यायोग्य कर्मांमध्ये. 'कर्मतत्परता' म्हणजे कर्मांमध्ये सराव किंवा वशीभाव असणे. याच्या उलट ससंस्कारिक असण्याचे कारण जाणावे. या चित्तांच्या उत्पत्तीचा विधी (नियम) विसुद्धिमग्ग मधून ग्रहण करावा. 'आठही' यातील 'अपि' (सुद्धा) या शब्दाने या चित्तांचे प्राप्त होणारे कर्मपथभेद आणि काळ, संतती, आलंबन इत्यादी भेदांमुळे अनेकविध असणे एकत्रित केले आहे, असे जाणावे.

ලොභමූලචිත්තස්ස පරමත්ථදිපනා නිට්ඨිතා.

लोभमूलक चित्ताची परमार्थदीपनी समाप्त झाली.

25. දොසමූලචිත්තෙ දුට්ඨුමනොභි දුම්මනො. විරූපං චිත්තං. දුට්ඨුමනො එතස්සාතිවා දුම්මනො. විරූපචිත්තසමඞ්ගීපුග්ගලො. දුම්මනස්ස භාවො දොමනස්සං. මානසිකදුක්ඛවෙදනායෙතං අධිවචනං. සා හි අත්තනා සහගතෙ චිත්තෙවා තං සමඞ්ගීපුග්ගලෙවා දුම්මනා භිධානස්සවා අයං සො දුම්මනොති දුම්මනබුද්ධියාවා පවත්තිනිමිත්තං හොතීති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. දොමනස්සෙන සහ ගතන්ති සමාසො. පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො. දොසො. සොහි උප්පජ්ජමානො [Pg.36] සම්පයුත්තධම්මෙපි පටිහනති. ලූඛෙ සන්තත්තෙ කරොති. අත්තනො වත්ථුම්පි පටිහනති. හදයප්පදෙසං දහති. තං පුග්ගලං දුම්මුඛං කරොති, අත්තනො ආරම්මණංපි පටිහනති. තං බාධය මානො ගණ්හාති. තස්මා පටිඝොති වුච්චතීති.

२५. द्वेषमूलक चित्तामध्ये - दुष्ट (वाईट) मन म्हणजे 'दुम्मन' (दुर्मन) होय. म्हणजेच विरूप (विकृत) चित्त. किंवा, ज्याचे मन दुष्ट आहे तो 'दुम्मन' होय, म्हणजेच विरूप चित्ताने युक्त असलेला पुद्गल. दुर्मनाचा भाव म्हणजे 'दोमनस्स' (दौर्मनस्य) होय. हे मानसिक दुःख वेदनेचे नाव आहे. कारण ती (दौर्मनस्य वेदना) स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या चित्तामध्ये किंवा त्या चित्ताने युक्त असलेल्या पुद्गलामध्ये 'दुर्मन' या संज्ञेच्या उत्पत्तीचे किंवा 'हा तो दुर्मन आहे' अशा दुर्मन-बुद्धीच्या (ज्ञानाच्या) प्रवृत्तीचे निमित्त (कारण) बनते, असे जाणावे. उर्वरित भाग खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. 'दोमनस्सेन सहगतं' (दौर्मनस्याने युक्त) असा समास करावा. जे प्रतिघात करते (आघात करते) ते 'पटिघ' (प्रतिघ) होय, म्हणजेच द्वेष. कारण तो (द्वेष) उत्पन्न होताना संप्रयुक्त धर्मांवरही आघात करतो, त्यांना रूक्ष आणि संतप्त करतो. स्वतःच्या आश्रयस्थानावर (हृदयवस्तूवर) देखील आघात करतो, हृदयप्रदेशाला जाळतो. त्या पुद्गलाला दुर्मुख (कुरूप चेहऱ्याचा) करतो, आणि स्वतःच्या आलंबनावरही आघात करतो. त्या आलंबनाला पीडा देत ग्रहण करतो. म्हणून त्याला 'पटिघ' (प्रतिघ) असे म्हटले जाते, असे जाणावे.

26. එත්ථ සියා. සඞ්ඛාරො තාව ඉමස්ස චිත්තස්ස භෙද කරොති තස්ස ඉධ ගහණං යුත්තං. වෙදනා පටිඝාපන භෙදකරා න හොන්තීති තෙ ඉධ න ගහෙතබ්බාති. වුච්චතෙ, දොමනස්සග්ගහණං තාව ඉමස්ස චිත්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවෙදනායොගතා පසඞ්ගනිවත්තනත්ථන්ති. යදාහි රාජානො හසමානායෙව චොරවධං පෙසෙන්ති. යදාච ජනා අත්තනො වෙරීනං මරණෙ තුට්ඨිං පවෙදෙන්ති. මරණං අභිනන්දන්ති. යදාච බාලජනා හසමානාව මිගපක්ඛිනො මාරෙන්ති. තදා ඉදං නුඛො සොමනස්සෙන යුත්තන්ති අත්ථෙව පසඞ්ගො. උපෙක්ඛායොගෙපන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තප්පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං දොමනස්සග්ගහණන්ති. පටිඝග්ගහණංපි අඤ්ඤධම්මසම්පයුත්තතා පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං. තථාහි යෙ නත්ථිකාහෙතුකා කිරියමිච්ඡා දිට්ඨිකා පාණවධෙ අපුඤ්ඤංනාම නත්ථීති ගණ්හන්ති. යෙච මනුස්සපාණ වධෙඑව අපුඤ්ඤං හොති, තිරච්ඡානගතපාණවධෙ අපුඤ්ඤං නත්ථීති ගණ්හන්ති. යෙච පාණවධං කත්වා යඤ්ඤං යජන්තානං මහන්තං පුඤ්ඤං හොති, දිබ්බසංවත්තනිකන්ති ගණ්හන්ති. තෙ සක්කායදිට්ඨියා විස්සට්ඨා පාණවධං සයංවා කරොන්ති. අඤ්ඤෙවා පෙසෙන්ති. තදා ඉදං දිට්ඨියාපි සම්පයුත්තං සියාති පසඞ්ගො හොතියෙව. යෙපන සම්මාදිට්ඨිකෙසු බාලා අබ්‍යත්තා, තෙ කදාචි තෙසං මිච්ඡාදිට්ඨිකානං ලද්ධිං ගහෙත්වා පාණං වධන්තා ආදිතො වෙමතිකජාතාව හොන්ති. තදාතෙසං ඉදං විචිකිච්ඡායපි යුත්තං සියාති පසඞ්ගො හොති. තප්පසඞ්ග නිවත්තනත්ථං පටිඝග්ගහණන්ති. ඉතරථා පුරිම චිත්තස්ස ලොභසහගතභාවොවිය ඉමස්ස පටිඝසම්පයුත්තභාවො චූළනිගමෙනෙව සිද්ධොති තෙසං ගහණං නිරත්ථකං සියාති. එත්ථච ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානං ථිනමිද්ධස්සච අග්ගහණං පුරිමචිත්තෙ මානථිනමිද්ධනයෙන වෙදිතබ්බං. අයමෙත්ථ පරමත්ථදීපනා.

२६. येथे अशी शंका (चोदना) उपस्थित होऊ शकते: "प्रथम तर संस्कार हा या चित्ताचा भेद करतो, म्हणून त्याचे येथे ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु वेदना आणि प्रतिघ हे भेद करणारे नाहीत, म्हणून त्यांचे येथे ग्रहण करू नये काय?" यावर उत्तर दिले जाते: "प्रथम तर, या चित्ताचा कधीतरी इतर वेदनेशी संबंध येण्याच्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी 'दोमनस्स' (दौर्मनस्य) चे ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. कारण जेव्हा राजे हसत-हसतच चोराला मृत्युदंडाची आज्ञा देतात, आणि जेव्हा लोक आपल्या शत्रूंच्या मृत्यूवर आनंद व्यक्त करतात, मृत्यूचे अभिनंदन करतात, आणि जेव्हा अज्ञानी लोक हसत-हसतच पशू-पक्ष्यांची हत्या करतात, तेव्हा 'हे चित्त सोमनस्सयुक्त (आनंदयुक्त) आहे काय?' असा प्रसंग (शंका) नक्कीच उपस्थित होतो. उपेक्षा वेदनेच्या संबंधाबाबत तर काही बोलण्याची गरजच नाही. त्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी येथे 'दोमनस्स' चे ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. 'पटिघ' (प्रतिघ) चे ग्रहण देखील इतर धर्मांशी संप्रयुक्त होण्याच्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी आहे. तथाहि, जे नास्तिक, अहेतुक आणि अक्रिय मिथ्यादृष्टीचे लोक आहेत, ते प्राणिहत्येमध्ये कोणतेही अपुण्य (पाप) नाही असे मानतात. आणि जे केवळ मनुष्याच्या प्राणिहत्येमध्येच अपुण्य होते, तिरस्करणीय प्राण्यांच्या (पशूंच्या) हत्येमध्ये अपुण्य नसते असे मानतात. आणि जे प्राणिहत्या करून यज्ञ करणाऱ्यांना मोठे पुण्य मिळते, जे स्वर्गात नेणारे असते, असे मानतात; ते आपल्या स्वतःच्या दृष्टीने निर्भयपणे स्वतः प्राणिहत्या करतात किंवा इतरांना तसे करण्यास सांगतात. तेव्हा 'हे चित्त दृष्टीशी देखील संप्रयुक्त असू शकते' असा प्रसंग (शंका) उद्भवतोच. परंतु जे सम्यग्दृष्टी असलेल्यांमध्ये अज्ञानी आणि अकुशल आहेत, ते कधीतरी त्या मिथ्यादृष्टी लोकांचे मत स्वीकारून प्राण्यांची हत्या करताना सुरुवातीला संशयाने युक्त असतात. तेव्हा त्यांचे हे चित्त विचिकित्सेशी (संशयाशी) देखील युक्त असू शकते, असा प्रसंग उद्भवतो. त्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी 'पटिघ' चे ग्रहण केले आहे. अन्यथा, पूर्व चित्ताच्या लोभसहगत भावाप्रमाणे या चित्ताचा प्रतिघसंप्रयुक्त भाव केवळ 'चूळनिगमन' (लहान निष्कर्षाने) द्वारेच सिद्ध होतो, त्यामुळे त्यांचे ग्रहण निरर्थक ठरेल, असे जाणावे. आणि येथे ईर्ष्या, मत्सर्य, कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) आणि थिन-मिद्ध (आळस व ग्लानी) यांचे ग्रहण न करणे हे पूर्व चित्तातील मान आणि थिन-मिद्ध यांच्या नियमाप्रमाणेच जाणावे. ही येथे परमार्थदीपनी आहे."

[28] විභාවනියං පන මහාටීකායඤ්ච

[२८] परंतु विभाविनी आणि महाटीकेमध्ये...

‘‘අසාධාරණ [Pg.37] ධම්මවසෙන චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං දොමනස්සග්ගහණ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ අසාධාරණධම්මවසෙනාති ඉදං තාව නයුජ්ජති.

"असाधारण धर्माच्या प्रभावाने चित्ताचे लक्षण ओळखण्यासाठी 'दोमनस्स' चे ग्रहण केले आहे" असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'असाधारण धर्माच्या प्रभावाने' हे म्हणणे योग्य वाटत नाही.

[29] සතිපි ඉමස්ස සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතභාවෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙනෙව දොමනස්සෙන ඉමස්ස උපලක්ඛණත්ථන්ති අත්ථස්ස ආපජ්ජනතො. යථාතං සතිපි පුරිමස්ස ඉමස්සච චිත්තස්ස මොහසහගතභාවෙ අනඤ්ඤසාධාරණෙනෙව ලොභෙන පටිඝෙනච උපලක්ඛණත්ථං ලොභසහගතපටිඝ සම්පයුත්තග්ගහණන්ති. උපලක්ඛණත්ථන්ති ච න වත්තබ්බං.

[२९] या द्वेषमूलक चित्तामध्ये सोमनस्य आणि उपेक्षा सहगत अवस्था असली तरी, इतरांशी असाधारण (असामायिक) असलेल्या केवळ दौर्मनस्यानेच या चित्ताचे लक्षण ओळखता येते, असा अर्थ प्राप्त होत असल्यामुळे (असे जाणावे). ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या चित्तामध्ये आणि या चित्तामध्ये मोहसहगत अवस्था असली तरी, इतरांशी असाधारण असलेल्या केवळ लोभ आणि प्रतिघानेच लक्षण ओळखण्यासाठी 'लोभसहगत' आणि 'प्रतिघसंप्रयुक्त' असे ग्रहण केले जाते, त्याप्रमाणे हे जाणावे. परंतु, 'लक्षण ओळखण्यासाठी' असे म्हणू नये.

එවඤ්හි සති පාකටෙන දොමනස්සෙන අපාකටානං අඤ්ඤවෙදනා නංපි ඉධ ලද්ධභාවං උපලක්ඛෙතීති ආපජ්ජති. යථා ලද්ධාතපත්තො රාජකුමාරොති.

कारण असे मानल्यास, स्पष्ट असलेल्या दौर्मनस्याने अस्पष्ट असलेल्या इतर वेदनांचीही या चित्तामध्ये प्राप्ती होते, असे लक्षण मानण्याचा प्रसंग ओढवेल. ज्याप्रमाणे 'ज्याला श्वेतछत्र प्राप्त झाले आहे असा राजकुमार' (लद्धातपत्तो राजकुमारो) या उदाहरणाप्रमाणे.

[30] යඤ්ච විභාවනියං

[३०] आणि विभावनी टीकेमध्ये जे...

‘‘පටිඝසම්පයුත්තභාවොපන උභින්නං එකන්ත සහචාරිතා දස්සනත්ථං වුත්තො’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

'प्रतिघसंप्रयुक्त भाव तर दोन्ही चित्तांचे एकांत सहचारित्व दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे' असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

ඉමස්ස චූළනිගමෙනෙව තදත්ථසිද්ධිතොති.

कारण, या चित्ताच्या लघु-निष्कर्षानेच (चूळनिगमनानेच) त्या अर्थाची सिद्धी होत असल्यामुळे (असे जाणावे).

27. එත්ථච දොසජ්ඣාසයතා, අගම්භීරප්පකතිතා, අප්පස්සුකතා, ආඝාතවත්ථුසමායොගොවා, අනිට්ඨාරම්මණසමායො ගොවා දොමනස්සස්ස පටිඝස්සච කාරණං. තත්ථ දොස බහුල භාවතො ආගතවසෙන දොසජ්ඣාසයතා දට්ඨබ්බා. අගම්භීරප්පකතිතා හීනජ්ඣාසයතා. අප්පස්සුතස්සච අනිට්ඨ ලොක ධම්මෙහිඵුට්ඨස්ස තංකුතෙත්ථලබ්භාති පච්චවෙක්ඛනා නත්ථීති. ඉමෙසම්පි ද්වින්නං උප්පත්තිවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ ගහෙතබ්බං. පිසද්දස්ස අත්ථොපි වුත්තනයොඑවාති.

२७. आणि येथे द्वेषाचा स्वभाव असणे, उथळ (गंभीर नसलेला) स्वभाव असणे, अल्पश्रुत असणे, आघातवस्तूशी (क्रोधाच्या कारणांशी) संयोग होणे किंवा अनिष्ट आलंबनाशी (अप्रिय विषयाशी) संयोग होणे, हे दौर्मनस्य आणि प्रतिघ यांचे कारण असते. त्यामध्ये, द्वेषबहुल भवातून आलेल्या प्रभावामुळे 'द्वेषाचा स्वभाव' (दोसज्झासयता) समजावा. 'उथळ स्वभाव' म्हणजे हीन स्वभाव (हीन अध्यशाय) होय. तसेच, अल्पश्रुत व्यक्तीला जेव्हा अनिष्ट लोकधर्मांचा स्पर्श होतो, तेव्हा 'ते येथे कसे मिळू शकेल?' असे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) नसते, असे जाणावे. या दोन्ही चित्तांच्या उत्पत्तीचा विधी विशुद्धिमार्गातून ग्रहण करावा. 'पि' (सुद्धा) या शब्दाचा अर्थ देखील पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच आहे, असे जाणावे.

දොසමූලචිත්තස්ස පරමත්ථදිපනා නිට්ඨිතා.

द्वेषमूलक चित्ताची परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

28. මොහමූලචිත්තෙ විචිකිච්ඡුද්ධච්චානං පදත්ථො උපරි ආගමිස්සති. යස්මාපන ඉදං චිත්තං මූලන්තරවිරහෙන ලද්ධොකාසෙන සුට්ඨුබලවන්තෙන මොහෙනචෙව සංසප්පමානවික්ඛිපමානෙහි විචිකිච්ඡුද්ධච්චෙහි [Pg.38] ච යුත්තං හොති. තස්මා ඉධ වෙදනාපි ආරම්මණං අධිමත්තතො අනුභවිතුං න සක්කොතීති උපෙක්ඛාවෙදනාව යුත්තා හොති. එවං සන්තෙපි ඉදං චිත්තං සොමනස්ස දොමනස්ස සහගතානංපි අනන්තරෙ උප්පජ්ජති. තස්මා තදුභයවෙදනාහිපි ඉදං යුත්තං සියාති පසඞ්ගො හොතීති තප්පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං ඉධ උපෙක්ඛාගහණං කතං. අනඤ්ඤචිත්තසාධාරණෙන ධම්මෙන චිත්තස්ස නියමනත්ථං විචිකිච්ඡාගහණං. උද්ධච්චං පන සබ්බාකුසලෙසු යුත්තංපි ඉධ ලද්ධොකාසං හුත්වා සුට්ඨු බලවං හොතීති දස්සනත්ථං ඉධෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවහි ධම්මසඞ්ගණියං ධම්මුද්දෙසවාරෙ උද්ධච්චං අඤ්ඤෙසු පාපචිත්තෙසු සරූපතො අනුද්ධරිත්වා යෙවාපනකභාවෙනෙව වුත්තං. ඉමස්මිං අන්තිමචිත්තෙඑව සරූපතො උද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මාච ඉදංචිත්තද්වයං සත්තානං පකතිසභාවභූතන්ති පයොගෙන වා උපායෙන වා කෙනචි උප්පාදෙතබ්බං නාම නත්ථි. සබ්බකාලම්පි භවඞ්ගචිත්තංවිය අනොසක්කමානං අසංසීදමානං අකිච්ඡෙන අකසිරෙන පවත්තති. තස්මා එකන්තෙන අසඞ්ඛාරිකමෙව හොතීති කත්වා ඉධ සඞ්ඛාරභෙදො න ගහිතොති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවච පාළියංපි පුරිමචිත්තෙසුවිය ඉධ සසඞ්ඛාරෙනාති දුතීයචිත්තවාරො නවුත්තොති. අයමෙත්ථ පරමත්ථදීපනා.

२८. मोहमूलक चित्तामध्ये विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांचे अर्थ पुढे येतील. कारण हे चित्त इतर मूलांच्या अभावामुळे आणि संधी मिळाल्यामुळे अत्यंत बलवान झालेल्या मोहाने, तसेच डळमळीत व विखुरलेल्या विचिकित्सा आणि उद्धच्च यांच्याशी युक्त असते. म्हणून येथे वेदना देखील आलंबनाचा तीव्रतेने अनुभव घेण्यास समर्थ नसते, म्हणून उपेक्षा वेदनाच युक्त असते. असे असले तरी, हे चित्त सोमनस्य आणि दौर्मनस्य सहगत चित्तांच्या लगेचच नंतर (अनंतर) उत्पन्न होते. म्हणून हे चित्त त्या दोन्ही वेदनांशी देखील युक्त असू शकते, असा प्रसंग ओढवतो. तो प्रसंग टाळण्यासाठी येथे 'उपेक्षा' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. इतर चित्तांशी असाधारण असलेल्या धर्माने चित्ताचे नियमन करण्यासाठी 'विचिकित्सा' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. उद्धच्च तर सर्व अकुशल चित्तांमध्ये युक्त असले तरी, येथे संधी मिळवून ते अत्यंत बलवान होते, हे दर्शवण्यासाठी येथेच त्याचे ग्रहण केले आहे, असे समजावे. म्हणूनच धम्मसंगणीच्या धम्मुद्देशवारामध्ये उद्धच्चाचा इतर अकुशल चित्तांमध्ये प्रत्यक्ष रूपाने उल्लेख न करता, 'येवापनक' भावानेच उल्लेख केला आहे. केवळ या अंतिम चित्तामध्येच त्याचा प्रत्यक्ष रूपाने उल्लेख केला आहे, असे समजावे. आणि ज्या अर्थी हे चित्तद्वय प्राण्यांचा नैसर्गिक स्वभाव असल्यामुळे, प्रयत्नाने किंवा उपायाने किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे उत्पन्न करण्याजोगे नसते. ते सर्वकाळात देखील भवांग चित्ताप्रमाणे मागे न हटणारे, खचून न जाणारे, श्रमाविना आणि त्रासाशिवाय प्रवृत्त होते. म्हणून ते निश्चितपणे असंस्कारिकच (असंखारिकच) असते, म्हणून येथे संस्काराचा भेद ग्रहण केलेला नाही, असे समजावे. आणि म्हणूनच पाळीमध्ये देखील पूर्वीच्या चित्तांप्रमाणे येथे 'ससंखारिक' असे म्हणून दुसऱ्या चित्ताचा प्रकार सांगितलेला नाही, असे जाणावे. ही येथे परमत्थदीपनी आहे.

[31] විභාවනියං පන

[३१] परंतु विभावनी टीकेमध्ये तर...

ඉමානි ද්වෙ චිත්තානි අතිසම්මුළ්හතාය අතිචඤ්චලතාය ච සබ්බත්ථපි රජ්ජනදුස්සනරහිතානි හොන්ති. තස්මා උපෙක්ඛා සහගතානෙව පවත්තන්තීති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'ही दोन्ही चित्ते अत्यंत मूढतेमुळे आणि अत्यंत चंचलतेमुळे सर्व ठिकाणी देखील आसक्ती आणि द्वेषाने रहित असतात. म्हणून ती उपेक्षा सहगतच प्रवृत्त होतात' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

රජ්ජන සහිතානංපි ලොභමූල චිත්තානං උපෙක්ඛා යොගස්ස දිට්ඨත්තාති.

कारण, आसक्तीने युक्त असलेल्या लोभमूलक चित्तांचे देखील उपेक्षेसोबत युक्त असणे पाहिले गेले आहे, असे जाणावे.

[32] යඤ්ච තත්ථ මහාටීකායඤ්ච

[३२] आणि त्या टीकेमध्ये तसेच महाटीकेमध्ये देखील जे...

‘‘තතොයෙවච සභාවතික්ඛතාය උස්සාහෙතබ්බතායච අභාවතො සඞ්ඛාරභෙදොපි නෙසං නත්ථී’’ති වුත්තං. තත්ථ සභාවතික්ඛතාය අභාවතොති ඉමිනා ඉමස්ස අසඞ්ඛාරිකභාවං පටික්ඛිපති. උස්සාහෙතබ්බතාය අභාවතොති ඉමිනා සසඞ්ඛාරිකභාවං පටික්ඛිපති. තදුභයෙ පන [Pg.39] ඉදං චිත්තද්වයං සබ්බසො සඞ්ඛාරවිමුත්තං හොතීති දස්සෙති. තං අට්ඨකථායපි තාව න සමෙති.

'आणि म्हणूनच, स्वभावाने तीक्ष्ण असण्याचा आणि उत्साह देण्याजोग्या असण्याचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्यामध्ये संस्काराचा भेद देखील नाही' असे जे वचन म्हटले आहे; त्या वचनामध्ये 'स्वभावाने तीक्ष्ण असण्याचा अभाव असल्यामुळे' याने असंस्कारिक भावाचे खंडन केले जाते, आणि 'उत्साह देण्याजोग्या असण्याचा अभाव असल्यामुळे' याने ससंस्कारिक भावाचे खंडन केले जाते. आणि त्या दोन्हीद्वारे हे चित्तद्वय सर्व प्रकारे संस्कारांपासून मुक्त (संखारविमुक्त) असते, असे दर्शवले आहे. ते प्रथम तर अट्ठकथेशी जुळत नाही.

පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගඅට්ඨකථායඤ්හි සඞ්ඛාරභෙදෙන අවිජ්ජාය දුවිධභාවොව වුත්තො. යදිච ඉදංද්වයං සඞ්ඛාරමුත්තං සියා. එවං සති ඉධ මොහොපි සඞ්ඛාරමුත්තො සියා. සොච අවිජ්ජායෙවාති තිවිධභාවොව අවිජ්ජාය තත්ථ වත්තබ්බො. නච වුත්තොති. එවං තාව අට්ඨකථාය නසමෙති.

कारण, प्रतीत्यसमुत्पाद अट्ठकथेमध्ये संस्काराच्या भेदाने अविद्येचे दोनच प्रकार सांगितले आहेत. जर हे चित्तद्वय संस्कारमुक्त असेल, तर येथे मोह देखील संस्कारमुक्त होईल. आणि तो मोह तर अविद्याच आहे, म्हणून त्या अट्ठकथेमध्ये अविद्येचे तीन प्रकार सांगायला हवे होते, परंतु सांगितले नाही, असे जाणावे. अशा प्रकारे प्रथम तर हे अट्ठकथेशी जुळत नाही.

[33] යස්මාච ඉධ තික්ඛභාවොනාම විනා සඞ්ඛාරෙන කෙවලං පකති පච්චය ගණ වසෙනෙව පවත්තනසමත්ථතා වුච්චති. ඉදඤ්ච චිත්තං තථෙව පවත්තති. තස්මා ඉදං සභාවතික්ඛං න හොතීති න සක්කා වත්තුන්ති.

[३३] आणि ज्या अर्थी येथे 'तीक्ष्ण भाव' म्हणजे संस्काराशिवाय केवळ नैसर्गिक कारणांच्या प्रभावानेच प्रवृत्त होण्याची समर्थता म्हटले जाते, आणि हे चित्त देखील त्याचप्रमाणे प्रवृत्त होते. म्हणून, 'हे चित्त स्वभावाने तीक्ष्ण नाही' असे म्हणणे शक्य नाही, असे जाणावे.

ලද්ධොකාසෙන මොහෙන සුට්ඨු මුය්හන්තීති මොහමූහානීති වත්තබ්බෙ නිරුත්තනයෙන මොමූහානීති වුත්තං.

संधी मिळालेल्या मोहाने जे अत्यंत मोहित होतात, म्हणून त्यांना 'मोहमूहा' असे म्हणायला हवे असताना, निरुक्तीच्या नियमाने 'मोमूहा' (मोमूहचित्त) असे म्हटले आहे.

29. ඉච්චෙවන්තිආදි මහානිගමනං. තත්ථ ඉච්චෙවන්ති ඉති එවං. නිපාතසමුදායො හෙස. පච්ඡිමොවා එවං සද්දො පුරිමස්ස ඉතිසද්දස්ස අත්ථවචනො. ඉච්චෙවන්තිවා විසුං එකො නිපාතො. සබ්බථාපි ඉමිනා සොමනස්සසහගතන්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙ නාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදඤ්ච ද්වාදසාති එත්ථ විසෙසනං වෙදිතබ්බං. සබ්බථාපීති ධම්මසඞ්ගණීයං වුත්තෙන පකාරෙනාපි ද්වාදසෙව. විභඞ්ගෙ විභත්තෙන පකාරෙනාපි ද්වාදසෙව. ධාතුකථාදීසු වුත්තෙන පකාරෙනාපි ද්වාදසෙව. තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු වුත්තෙන පකාරෙනාපි ද්වාදසෙව. කාලදෙස සන්තානාදි භෙදභින්නෙන පකාරෙනාපි ද්වාදසෙව. කථං ද්වාදසෙවාති. ඉච්චෙවං ද්වාදසෙවාති යොජෙතබ්බං.

२९. 'इच्चेवं' इत्यादी हे महा-निगमन (मोठा निष्कर्ष) आहे. त्यामध्ये 'इच्चेवं' म्हणजे 'इति एवं' (अशा प्रकारे). हा 'इच्चेवं' शब्द निपात-समूह (अव्ययांचा समूह) आहे. किंवा, नंतरचा 'एवं' शब्द पूर्वीच्या 'इति' शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करणारा आहे. किंवा, 'इच्चेवं' हा स्वतंत्रपणे एक निपात आहे. सर्व प्रकारे, 'सोमनस्यसहगत' इत्यादी या पूर्वोक्त पद्धतीने हा अर्थ समजावा. आणि हा 'इच्चेवं' शब्द 'बारा' (द्वादश) या शब्दाचे विशेषण आहे, असे जाणावे. 'सर्व प्रकारे' म्हणजे धम्मसंगणीमध्ये सांगितलेल्या प्रकाराने देखील बाराच असतात; विभंगामध्ये विभागलेल्या प्रकाराने देखील बाराच असतात; धातुकथा इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या प्रकाराने देखील बाराच असतात; त्या त्या सुत्तांमध्ये सांगितलेल्या प्रकाराने देखील बाराच असतात; आणि काळ, देश, संतान इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या प्रकाराने देखील बाराच असतात. 'ते बाराच कसे असतात?' हा प्रश्न आहे. 'अशा प्रकारे बाराच असतात' असे जोडावे.

[34] විභාවනියං පන

[३४] परंतु विभावनी टीकेमध्ये तर...

හෙට්ඨා වුත්තො සම්පයොගාදි ආකාරොව විභාවිතො. සොපන ඉච්චෙවන්ති ඉමිනාව සිද්ධොති.

पूर्वी सांगितलेला संप्रयोग इत्यादी प्रकारच स्पष्ट केला आहे. आणि तो प्रकार तर 'इच्चेवं' या पाठानेच सिद्ध होतो, असे जाणावे.

අකුසලචිත්තානීති කුසලපටිවිරුද්ධසභාවත්තා එවං ලද්ධනා මානි චිත්තානි. එත්ථච එකන්තෙන සද්ධාදයොඑව කුසලානාම. මොහාදයොඑව අකුසලා නාම. චිත්තංපන ඵස්සාදයො විය අඤ්ඤසමානමෙව [Pg.40] හොති, න හි ආරම්මණ විජානනංවා එකන්තෙන මුය්හනාදිවිය සාවජ්ජංවා හොති. සද්දහනාදිවිය අනවජ්ජංවාති. තංපන අකුසලෙහි යුත්තං අකුසලන්ති වුච්චති. කුසලෙහි යුත්තං කුසලන්ති. සද්ධාදීනංපන මොහාදීනඤ්ච පටිවිරුද්ධභාවො යථාක්කමං පහායකපහාතබ්බභාවෙන වෙදිතබ්බො. අකුසලධම්මාහි දුබ්බලා හොන්ති. සුවණ්ණප්පටිරූපකාවිය ඵෙග්ගුභූතා අභාවනාරහා පුනප්පුනං ආසෙවීයමානාපි චඤ්චලන්තියෙව වික්කිරන්තියෙව. නියාමං ඔක්කමන්තාපි එකස්මිංභවෙ එව අපායභාගිතාය ඔක්කමන්ති. නපන කුසලමූලානි සබ්බසො පච්ඡින්දිත්වා සත්තෙ වට්ටසොතනියතෙ කාතුං සක්කොන්ති. කුසලධම්මාපන බලවන්තා හොන්ති. ජාතිසුවණ්ණාවිය සාරභූතා භාවනාරහා පුනප්පුනං ආසෙවීයමානා ථිරතරපත්තා ලොකියෙසු යාව ඉද්ධිවිධානා ලොකුත්තරෙසුච යාව අරහත්තමග්ගා වුද්ධිවිරුළ්හීධම්මා හොන්ති. නියාමං ඔක්කමන්තා අපායසොතංවා වට්ටසො තංවා සබ්බසො සමුච්ඡින්දිත්වා අනුපාදිසෙසනිබ්බානභාගිතාය ඔක්කමන්ති. තස්මා කුසල ධම්මාඑව පහායකානාම. ඉතරෙපන පහාතබ්බාඑව නාමාති වෙදිතබ්බා. අපිච කුසලධම්මානාම අන්තමසො ආලොපභික්ඛා දානමත්තාපි ලොකෙභෙසජ්ජවිධානානිවියඅකුසලප්පහානාය එව පණ්ඩිතෙහිපඤ්ඤපීයන්ති කරීයන්ති ච, තස්මා තෙඑව පහායකා. අකුසලධම්මාපන ලොකෙ නානාරොගජාතියොවිය සකලලොකස්ස පකතිසභාවභූතාඑව හොන්තීති තෙ පහාතබ්බාඑවාති. සමන්තතො අනවසෙසතො ආදියිංසු ගණ්හියිංසූති සමත්තානි. අපිච සමත්තානීති නිට්ඨිතානි පරිපුණ්ණානිවා. අට්ඨධාතිආදිසඞ්ගහගාථා. ලොභොමූලං එතෙසන්ති සමාසො. ද්වාදසා කුසලා සියුන්ති එත්ථ සියුන්ති නිපාතපදං ඉධ දට්ඨබ්බං. අකුසල චිත්තානි ද්වාදස භවන්තීති අත්ථො.

'अकुशल चित्त' म्हणजे कुशल धर्मांच्या विरुद्ध स्वभाव असल्यामुळे हे नाव मिळालेली चित्ते होय. आणि येथे, निश्चितपणे श्रद्धा इत्यादींनाच 'कुशल' म्हटले जाते. मोह इत्यादींनाच 'अकुशल' म्हटले जाते. परंतु चित्त हे स्पर्श इत्यादींप्रमाणे 'अन्यसमान' (साधारण) च असते; कारण आलंबन (विषय) जाणणे हे निश्चितपणे मोहाप्रमाणे सदोष नसते, किंवा श्रद्धेप्रमाणे निर्दोष नसते. परंतु ते (चित्त) जेव्हा अकुशल चैतसिकांशी युक्त असते, तेव्हा त्याला 'अकुशल' म्हटले जाते; आणि जेव्हा कुशल चैतसिकांशी युक्त असते, तेव्हा त्याला 'कुशल' म्हटले जाते. श्रद्धा इत्यादींचा आणि मोह इत्यादींचा परस्परविरोधी स्वभाव अनुक्रमे 'प्रहाण करणारा' (नष्ट करणारा) आणि 'प्रहाण केला जाणारा' (नष्ट केला जाणारा) या भावाने समजून घ्यावा. कारण अकुशल धर्म हे दुर्बळ असतात. खोट्या सोन्याप्रमाणे ते निस्सार असतात, भावनेला (विकासाला) अयोग्य असतात, आणि वारंवार सेवन केले तरी ते चंचलच राहतात व विखुरतातच. जरी ते नियततेला (निश्चयतेला) प्राप्त झाले, तरी एकाच भवात अपायगामी (नरक इत्यादी गती प्राप्त करून देणारे) होतात. परंतु ते कुशल मुळांना पूर्णपणे छेदून प्राण्यांना संसारप्रवाहात कायमचे बांधून ठेवण्यास समर्थ नसतात. परंतु कुशल धर्म हे बलवान असतात. शुद्ध सोन्याप्रमाणे ते सारभूत असतात, भावनेला योग्य असतात, आणि वारंवार सेवन केले असता अत्यंत दृढतेला प्राप्त होऊन, लौकिक धर्मांमध्ये ऋद्धिविधीपर्यंत आणि लोकोत्तर धर्मांमध्ये अर्हत्-मार्गापर्यंत वृद्धी व समृद्धी देणारे ठरतात. नियततेला प्राप्त होताना ते अपायप्रवाहाला किंवा संसारप्रवाहाला पूर्णपणे छेदून, अनुपधिशेष निर्वाणभागाला प्राप्त होतात. म्हणून कुशल धर्मच 'प्रहाण करणारे' आहेत आणि इतर (अकुशल धर्म) हे 'प्रहाण केले जाणारे' आहेत, असे समजावे. शिवाय, कुशल धर्म हे जगात अगदी घासभर भिक्षा देण्याइतके जरी असले, तरी औषधोपचाराप्रमाणे अकुशलाचा नाश करण्यासाठीच पंडितांद्वारे प्रज्ञप्त (प्रस्थापित) केले जातात आणि आचरले जातात; म्हणून तेच 'प्रहाण करणारे' आहेत. परंतु अकुशल धर्म हे जगात विविध रोगांप्रमाणे संपूर्ण जगाचे नैसर्गिक विकाररूपच असतात, म्हणून ते 'प्रहाण केले जाणारेच' आहेत. सर्व बाजूंनी, पूर्णपणे ग्रहण केले गेले म्हणून 'समत्तानि' (समाप्त/परिपूर्ण). शिवाय, 'समत्तानि' म्हणजे पूर्ण झालेले किंवा परिपूर्ण झालेले. 'अट्ठधा' (आठ प्रकारे) इत्यादी ही संग्रहगाथा आहे. 'लोभ मूळ आहे ज्यांचे' असा हा समास (लोभमूला) आहे. 'द्वादसाकुसला सियुं' यामध्ये 'सियुं' हे निपातपद येथे समजावे. अकुशल चित्ते बारा असतात, असा याचा अर्थ आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, 'परमत्थदीपनी' नावाच्या अभिधम्मत्थसंगहाच्या...

චතුත්ථවණ්ණනාය අකුසලචිත්තස්ස

चौथ्या वर्णनातील अकुशल चित्ताचे...

පරමත්ථදිපනා නිට්ඨිතා.

'परमत्थदीपनी' (परमार्थदीपिका) समाप्त झाली.

31. එවං [Pg.41] සබ්බනිහීනං අකුසලං සඞ්ගහෙත්වා ඉදානි අහෙතුකං සඞ්ගණ්හන්තො තත්ථච සබ්බනිහීනං අකුසලවිපාකං තාව දස්සෙතුං උපෙක්ඛාසහගතන්තිආදිමාහ.

३१. अशा प्रकारे सर्व निकृष्ट अकुशल चित्तांचा संग्रह करून, आता अहेतुक चित्तांचा संग्रह करताना, आणि त्यामध्येही सर्वप्रथम सर्व निकृष्ट अशा अकुशल-विपाक चित्ताला दर्शवण्यासाठी "उपेक्खासहगतं" (उपेक्षासहगत) इत्यादी म्हणाले.

[35] විභාවනියං පන

[३५] परंतु 'विभावनी' (टीके) मध्ये...

තං අකුසල විපාකත්තායෙව අකුසලානන්තරං පථමං දස්සිතන්ති අධිප්පායෙන යං වුත්තං ‘‘තෙසං අකුසලවිපාකා දිවසෙන තිවිධභාවෙපි අකුසලානන්තරං අකුසලවිපාකෙයෙව විභජිතු’’න්ති. තං න සුන්දරං.

"ते अकुशल-विपाक असल्यामुळेच अकुशलाच्या लगेचच नंतर सर्वप्रथम दर्शवले आहे" या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की— "त्यांच्या अकुशल-विपाक इत्यादींच्या त्रिविध भावातही अकुशलाच्या लगेचच नंतर अकुशल-विपाकाचेच विभाजन करावे"— ते योग्य नाही.

එවඤ්හි සති කුසලවිපාකානිපි කුසලා නන්තරෙඑව වත්තබ්බානි සියුන්ති.

कारण जर असे असते, तर कुशल-विपाक चित्ते देखील कुशलाच्या लगेचच नंतर सांगायला हवी होती.

31. චක්ඛුසොතාදීනං පදත්ථො උපරි ආගමිස්සති. විජානාතීති විඤ්ඤාණං. යථාහ-විජානාති විජානාතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මාවිඤ්ඤාණන්ති වුච්චතීති. චක්ඛුං නිස්සිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුනාවා පච්චයභූතෙන ජනිතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. කම්මෙනවා චක්ඛුස්ස උපනීතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුතොවා ජාතං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුස්සවා ඉන්ද්‍රියභාවෙන සාමි භූතස්ස විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. චක්ඛුස්මිංවා උප්පන්නංවිඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. එසනයො සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි. පාළියංපන මහා තණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙ –

३१. चक्षु (डोळा), श्रोत (कान) इत्यादी शब्दांचा अर्थ पुढे येईल. 'जाणते म्हणून ते विज्ञाण (विज्ञान)' होय. जसे की म्हटले आहे— "हे भिक्खूंनो, ते जाणते, जाणते म्हणून त्याला विज्ञाण म्हटले जाते." चक्षूवर आश्रित असलेले विज्ञाण म्हणजे 'चक्षुविज्ञाण'. किंवा प्रत्ययरूप (कारणरूप) चक्षूद्वारे उत्पन्न झालेले विज्ञाण म्हणजे 'चक्षुविज्ञाण'. किंवा कर्माद्वारे चक्षूला प्राप्त करून दिलेले विज्ञाण म्हणजे 'चक्षुविज्ञाण'. किंवा चक्षूपासून उत्पन्न झालेले विज्ञाण म्हणजे 'चक्षुविज्ञाण'. किंवा इंद्रियभावाने स्वामी झालेल्या चक्षूचे विज्ञाण म्हणजे 'चक्षुविज्ञाण'. किंवा चक्षूमध्ये उत्पन्न झालेले विज्ञाण म्हणजे 'चक्षुविज्ञाण'. हाच नियम श्रोतविज्ञाण इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. परंतु पालि मधील 'महातण्हासंखय सुत्ता'त—

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ කට්ඨඤ්ච පටිච්ච අග්ගි ජලති. කට්ඨග්ගීත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සකලිකඤ්ච පටිච්ච අග්ගි ජලති. සකලි කග්ගීත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තිණඤ්ච පටිච්ච අග්ගි ජලති. තිණග්ගී ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ගොමයඤ්ච පටිච්ච අග්ගි ජලති. ගොමයග්ගීත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ථුසඤ්ච පටිච්ච අග්ගි ජලති. ථුසග්ගීත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සඞ්කාරඤ්ච පටිච්ච අග්ගි ජලති. සඞ්කාරග්ගීත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. එවමෙවඛො භික්ඛවෙ චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙච උප්පජ්ජති විඤ්ඤාණං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. සොතඤ්ච පටිච්ච සද්දෙ ච උප්පජ්ජති විඤ්ඤාණං. සොතවිඤ්ඤාණන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ඝානඤ්ච පටිච්ච ගන්ධෙච උප්පජ්ජති විඤ්ඤාණං. [Pg.42] ඝානවිඤ්ඤාණන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ජිව්හඤ්ච පටිච්ච රසෙච උප්පජ්ජති විඤ්ඤාණං. ජිව්හාවිඤ්ඤාණන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. කායඤ්ච පටිච්ච ඵොට්ඨබ්බෙච උප්පජ්ජති විඤ්ඤාණං. කායවිඤ්ඤාණන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙච උප්පජ්ජති විඤ්ඤාණං. මනො විඤ්ඤාණන්තෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති වුත්තං.

"हे भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे लाकडावर अवलंबून अग्नी पेटतो, तेव्हा त्याला 'लाकडाचा अग्नी' (काष्ठाग्नी) असेच म्हटले जाते. लाकडाच्या छिलक्यांवर अवलंबून अग्नी पेटतो, तेव्हा त्याला 'छिलक्यांचा अग्नी' असेच म्हटले जाते. गवत अवलंबून अग्नी पेटतो, तेव्हा त्याला 'गवताचा अग्नी' (तृणाग्नी) असेच म्हटले जाते. शेणावर अवलंबून अग्नी पेटतो, तेव्हा त्याला 'शेणाचा अग्नी' (गोमयाग्नी) असेच म्हटले जाते. कोंड्यावर अवलंबून अग्नी पेटतो, तेव्हा त्याला 'कोंड्याचा अग्नी' असेच म्हटले जाते. कचऱ्यावर अवलंबून अग्नी पेटतो, तेव्हा त्याला 'कचऱ्याचा अग्नी' असेच म्हटले जाते. हे भिक्खूंनो, अगदी त्याचप्रमाणे, चक्षू आणि रूपांवर अवलंबून जे विज्ञाण उत्पन्न होते, त्याला 'चक्षुविज्ञाण' असेच म्हटले जाते. श्रोत (कान) आणि शब्दांवर अवलंबून जे विज्ञाण उत्पन्न होते, त्याला 'श्रोतविज्ञाण' असेच म्हटले जाते. घ्राण (नाक) आणि गंधांवर अवलंबून जे विज्ञाण उत्पन्न होते, त्याला 'घ्राणविज्ञाण' असेच म्हटले जाते. जिव्हा (जीभ) आणि रसांवर अवलंबून जे विज्ञाण उत्पन्न होते, त्याला 'जिव्हाविज्ञाण' असेच म्हटले जाते. काय (शरीर) आणि स्प्रष्टव्यांवर (स्पर्शांवर) अवलंबून जे विज्ञाण उत्पन्न होते, त्याला 'कायविज्ञाण' असेच म्हटले जाते. मन आणि धर्मांवर (विचारांवर) अवलंबून जे विज्ञाण उत्पन्न होते, त्याला 'मनोविज्ञाण' असेच म्हटले जाते," असे म्हटले आहे.

තථාති ඉමිනා උපෙක්ඛාසහගතන්ති පදං ආකඩ්ඪති. දුක්ඛයතීති දුක්ඛං. සම්පයුත්තධම්මෙ තං සමඞ්ගිපුග්ගලංවා බාධති හිංසතීති අත්ථො. දුට්ඨුවා ඛනති කායිකසුඛන්ති දුක්ඛං. දුක්කරෙනවා ඛමිතබ්බන්ති දුක්ඛං. දුක්කරං ඔකාසදානං එතස්සාතිවා දුක්ඛං. කායිකදුක්ඛවෙදනායෙව නාමං. සුට්ඨු පටිමුඛඤ්ච ඉච්ඡතීති සම්පටිච්ඡනං. සුට්ඨූති අමුඤ්චමානං. පටිමුඛන්ති අනඤ්ඤාපෙක්ඛං. ඉච්ඡතීති කාමෙති අභිනන්දති පටිග්ගණ්හති. තෙනෙවහි භාසිතං අභිනන්දුන්ති එත්ථ සම්පටිච්ඡිං සූති වණ්ණයිංසු. සුට්ඨු තීරෙති තුලෙති විචාරෙතීති සන්තීරණං. ටීකායං තීරෙති නිට්ඨාපෙතීති වුත්තං. විභාවනියං තීරෙති වීමංසතීති වුත්තං.

"तथा" या शब्दाने "उपेक्खासहगतं" (उपेक्षासहगत) या पदाचे आकर्षण होते (ते जोडले जाते). 'दुःख देते म्हणून ते दुःख' होय. याचा अर्थ असा की, ते संप्रयुक्त धर्मांना किंवा त्या दुःखयुक्त पुद्गलाला (व्यक्तीला) पीडा देते, हिंसा करते. किंवा, जे शारीरिक सुखाला वाईट प्रकारे नष्ट करते (खणून काढते), ते 'दुःख' होय. किंवा, जे कष्टाने सहन केले जाते, ते 'दुःख' होय. किंवा, ज्याला जागा देणे (उत्पन्न होऊ देणे) कठीण असते, ते 'दुःख' होय. हे केवळ शारीरिक दुःखवेदनेचेच नाव आहे. 'जे चांगल्या प्रकारे आणि सन्मुख होऊन स्वीकारते (इच्छिते), ते संपटिच्छन (संप्रतीच्छन)' होय. 'सुट्ठु' (चांगल्या प्रकारे) म्हणजे न सोडता. 'पटिमुखं' (सन्मुख) म्हणजे दुसऱ्याची अपेक्षा न ठेवता. 'इच्छति' (इच्छिते) म्हणजे कामना करते, अभिनंदन करते, स्वीकार करते. म्हणूनच, "भासितं अभिनंदुं" (भाषिताचे अभिनंदन केले) या पाठात "संपटिच्छिंसु" (स्वीकार केला) असा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'जे चांगल्या प्रकारे निर्णय करते, तुलना करते, विचार करते, ते संतीरण (संतारण)' होय. जुन्या टीकेमध्ये "तीरेति निट्ठापेति" (निर्णय करते, पूर्ण करते) असे म्हटले आहे. 'विभावनी' मध्ये "तीरेति वीमंसति" (निर्णय करते, परीक्षा करते) असे म्हटले आहे.

32. එත්ථච චක්ඛුස්ස අසම්භින්නතා, ආලොක සන්නිස්සයප්පටිලාභො, රූපානං ආපාතාගමනං, මනසිකාරොති චත්තාරො පච්චයා චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තිකාරණානි. සොතස්ස අසම්භින්නතා ආකාසසන්නිස්සයප්පටිලාභො, සද්දානං ආපාතාගමනං මනසිකාරොති සොතවිඤ්ඤාණස්ස. ඝානස්ස අසම්භින්නතා, වාසුසන්නිස්සයප්පටිලාභො, ගන්ධානං ආපාතාගමනං මනසිකාරොති ඝානවිඤ්ඤාණස්ස. ජිව්හාය අසම්භින්නතා ආපොසන්නිස්සයප්පටිලාභො. රසානං ආපාතාගමනං, මනසිකාරොති ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස. කායස්ස අසම්භින්නතා, පථවිසන්නිස්සයප්පටිලාභො, තිණ්ණං ඵොට්ඨබ්බානං අඤ්ඤතරස්ස ආපාතාගමනං, මනසිකාරොති කායවිඤ්ඤාණස්සාති. එත්ථච ආලොක ආකාසාදීනං සන්නිස්සයානං ගහණං තෙහි විනා රූපාදීනං පසාදෙසු ආපාතාගමනස්සෙව අභාවතොති දට්ඨබ්බං, න හි ආලොකෙ සති රූපානි සන්නිහිතානිපි චක්ඛුම්හි ආපාතමාගච්ඡන්ති. එසනයො සෙසෙසුපීති. යංපන අට්ඨකථායං -

३२. येथे, चक्षूची (डोळ्याची) अक्षतता (न बिघडणे), प्रकाशाचा आश्रय मिळणे, रूपांचे दृष्टीपथात येणे (गोचर होणे) आणि मनसिकार (लक्ष देणे) हे चार प्रत्यय चक्षुविज्ञानाच्या उत्पत्तीची कारणे आहेत. श्रोत्राची (कानाची) अक्षतता, आकाशाचा (अवकाशाचा) आश्रय मिळणे, शब्दांचे गोचर होणे आणि मनसिकार हे श्रोत्रविज्ञानाचे (उत्पत्तीचे कारण आहेत). घ्राणाची (नाकाची) अक्षतता, वायूचा आश्रय मिळणे, गंधांचे गोचर होणे आणि मनसिकार हे घ्राणविज्ञानाचे (उत्पत्तीचे कारण आहेत). जिव्हेची (जिभेची) अक्षतता, आपाचा (द्रवाचा) आश्रय मिळणे, रसांचे गोचर होणे आणि मनसिकार हे जिव्हाविज्ञानाचे (उत्पत्तीचे कारण आहेत). कायाची (शरीराची) अक्षतता, पृथ्वीचा आश्रय मिळणे, तीन प्रकारच्या स्प्रष्टव्यांपैकी (स्पर्शांपैकी) कोणत्याही एकाचे गोचर होणे आणि मनसिकार हे कायविज्ञानाचे (उत्पत्तीचे कारण आहेत). येथे प्रकाश, आकाश इत्यादी आश्रयांचे ग्रहण करणे हे त्यांच्याशिवाय रूप इत्यादींचे चक्षु इत्यादी प्रसादांमध्ये गोचर होणे अशक्य असल्यामुळेच आहे, असे समजावे. कारण प्रकाशाच्या अभावी रूपे जवळ असूनही चक्षूमध्ये गोचर होत नाहीत. हाच नियम उर्वरित प्रसादांच्या (इंद्रियांच्या) बाबतीतही समजावा. जे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की -

චක්ඛුස්මිංපන [Pg.43] අසම්භින්නෙපි බහිද්ධාරූපාරම්මණෙ ආපාතං අනා ගච්ඡන්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජති. තස්මිං පන ආපාතං ආගච්ඡන්තෙපි ආලොකසන්නිස්සයෙ අසති නුප්පජ්ජතීති වුත්තං.

परंतु, चक्षू अक्षत असतानाही जर बाह्य रूपारंमण (विषय) दृष्टीपथात आले नाही, तर चक्षुविज्ञान उत्पन्न होत नाही. आणि ते दृष्टीपथात आले तरीही, प्रकाशाचा आश्रय नसल्यास ते उत्पन्न होत नाही, असे म्हटले आहे.

තං විනා ආලොකෙන විඤ්ඤාණුප්පත්තියා අභාවදස්සනපරං. නපන ආපාකාගමනංනාම ආලොකෙ අසතිපි සම්භවතීති දස්සනපරන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරථා රත්තන්ධකාරෙපි රූපානි චක්ඛුම්හි ආපාතං ආගච්ඡන්තීති ආපජ්ජතීති. අකුසලස්ස විපාකානි අකුසල විපාකානි.

ते (वचन) प्रकाशाशिवाय विज्ञानाची उत्पत्ती न होणे दर्शवण्यासाठी आहे; परंतु प्रकाश नसतानाही दृष्टीपथात येणे (गोचर होणे) शक्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी नाही, असे समजावे. अन्यथा, रात्रीच्या अंधारातही रूपे चक्षूमध्ये गोचर होतात, असा प्रसंग येईल, असे समजावे. अकुशलाचे विपाक (फळ) ते 'अकुशलविपाक' होत.

33. එත්ථා කෙනට්ඨෙන විපාකංනාමාති. විපච්චනට්ඨෙන. කිඤ්ච විපච්චනන්ති. යථා ලොකෙ අම්බඵලාදීනං තරුණභාවං අතික්කම්ම පරිණතභාවප්පත්තිවිපච්චනන්ති වුච්චති. එවමෙවං ඉධපි විපච්චනං වෙදිතබ්බන්ති. අයඤ්ච අත්ථො චතූහි සමඞ්ගීතාහි දීපෙතබ්බො. චතස්සොහි සමඞ්ගීතානාම චෙතනාසමඞ්ගිතා, කම්මසමඞ්ගිතා, උපට්ඨානසමඞ්ගිතා, විපාකසමඞ්ගිතාති. තත්ථ පුබ්බෙ තං තං කම්මායූහනකාලෙයා කුසලාකුසලචෙතනාය ඛණත්තයසමඞ්ගිතා. අයං චෙතනාසමඞ්ගීතානාම. සාපන චෙතනා නිරුජ්ඣමානා සබ්බසො අභාවං පත්වා නනිරුජ්ඣති. ආයතිංපන විපාකපාතුභාවාය අත්තනො සබ්බාකාරපරිපූරං ක්‍රියාවිසෙසං තස්මිං චිත්තසන්තානෙ නිදහිත්වාව නිරුජ්ඣති. සොච ක්‍රියාවිසෙසො යාව ඔකාසං නලභති. තාව කප්පසංතසහස්සංපි තංසන්තානං අනුගතොයෙව හොති. යං සන්ධාය ධම්මපදෙ –

३३. येथे, कोणत्या अर्थाने 'विपाक' म्हटले जाते? परिपक्व होण्याच्या अर्थाने. आणि परिपक्व होणे म्हणजे काय? ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात आंब्यासारख्या फळांची कोवळी अवस्था ओलांडून परिपक्व अवस्थेला प्राप्त होण्याला 'परिपक्व होणे' (पिकणे) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही परिपक्व होणे समजावे. आणि हा अर्थ चार प्रकारच्या समंगीतेने (युक्ततेने) स्पष्ट केला पाहिजे. चार प्रकारच्या समंगीत म्हणजे—चेतना-समंगीत, कर्म-समंगीत, opस्थान-समंगीत आणि विपाक-समंगीत. त्यामध्ये, पूर्वी त्या त्या कर्माचा संचय करतेवेळी जी कुशल-अकुशल चेतनेची तीन क्षणांची युक्तता असते, तिला 'चेतना-समंगीत' म्हणतात. आणि ती चेतना निरुद्ध होत असताना पूर्णपणे अभावाला प्राप्त होऊन निरुद्ध होत नाही, तर भविष्यात विपाकाच्या प्रकटीकरणासाठी स्वतःच्या सर्व प्रकारे परिपूर्ण अशा क्रियाविशेषाला त्या चित्तसंतानामध्ये साठवूनच निरुद्ध होते. आणि तो क्रियाविशेष जोपर्यंत संधी मिळवत नाही, तोपर्यंत लाखो कल्प उलटले तरी त्या चित्तसंतानाचे अनुगमन करतच राहतो. ज्याला अनुसरून धम्मपदात म्हटले आहे—

න හි පාපං කතං කම්මං, සජ්ජුඛීරංව මුච්චති;

දහන්තං බාලමන්වෙති, භස්මා ඡන්නොව පාවකොති වුත්තං.

केलेले पाप कर्म, नुकत्याच काढलेल्या दुधाप्रमाणे लगेच बदलत (आंबट होत) नाही; तर राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे ते मूर्ख माणसाला जाळत त्याचे अनुगमन करते, असे म्हटले आहे.

සොපන විසුං එකො පරමත්ථධම්මොතිපි සඞ්ඛ්‍යං නගච්ඡති, අනුසයධාතුයොවියාති. අයං කම්මසමඞ්ගිතානාම. සොපන යදා අත්තනො අනුරූපෙ පච්චයෙ ලභති. තදා විපච්චනත්ථාය ඔකාසං කරොති. කථං කරොතීති. සො ආසන්නමරණස්ස සත්තස්ස අත්තානංවා පච්චුපට්ඨාපෙති. අත්තනො නිමිත්තංවා පච්චුපට්ඨාපෙති. ගතිනිමිත්තංවා පච්චුපට්ඨාපෙති. සොච සත්තො තං අමුඤ්චමානො යදි ගණ්හාති. [Pg.44] තදා ඔකාසං ලභති. අයං උපට්ඨානසමඞ්ගිතානාම. තං අමුඤ්චිත්වා චුතස්සපන චුතිඅනන්තරමෙව සො කම්මසඞ්ඛාතො ක්‍රියා විසෙසො විසුං එකො සසම්පයුත්තො පරමත්ථධම්මරාසි හුත්වා එකං භවං පූරයමානො විපච්චති, එකං භවං පූරයමානොතිච යාව තායුකං භවඞ්ගකිච්චං ඡසු ද්වාරෙසු තං තං ද්වාරිකවිපාකකිච්චානි පරියොසානෙ චුතිකිච්චඤ්ච සාධයමානොති අත්ථො. තත්ථ පුරිමා තිස්සො සමඞ්ගීතා තරුණා වත්ථානාම හොන්ති. පච්ඡිමා විපාකසමඞ්ගීතා පරිණතාවත්ථානාමාති වෙදිතබ්බා. ඉති විපච්චන්තීති විපාකානි මුදුතරුණාවත්ථං අතික්කමිත්වා පරිණකාවත්ථසඞ්ඛාතං විපක්කභාවං ආපජ්ජන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවඤ්ච කත්වා පාළියං කුසලාකුසලකම්මසමුට්ඨානානංපි කටත්තාරූපානං විපාකපදෙ අග්ගහණං හොතීති. තානිහි කම්මසන්තානතො විසුං සිද්ධත්තා විසුං කම්මතො ජාතානියෙව නාම හොන්ති, නවිපක්කානි නාමාති. අඤ්ඤංහි අරූපධම්මානං සන්තානං. අඤ්ඤං රූපධම්මානන්ති. අයමෙත්ථ විපාකපදෙ පරමත්ථදීපනා.

आणि तो (क्रियाविशेष) अनुशय धातूंप्रमाणेच स्वतंत्र असा एक परमार्थ धर्म म्हणून गणला जात नाही, असे समजावे. याला 'कर्म-समंगीत' म्हणतात. आणि तो जेव्हा स्वतःला अनुकूल असे प्रत्यय मिळवतो, तेव्हा विपाकासाठी संधी निर्माण करतो. ती कशी करतो? तो मरणासन्न प्राण्याच्या समोर स्वतःला (कर्माचे) प्रकटीकरण करतो, किंवा स्वतःचे निमित्त (कर्मनिमित्त) प्रकट करतो, किंवा गतिनिमित्त प्रकट करतो. आणि तो प्राणी त्याला न सोडता जर ग्रहण करतो, तेव्हा (त्या कर्माला) संधी मिळते. याला 'उपस्थान-समंगीत' म्हणतात. त्याला न सोडता च्युत (मृत) झालेल्या प्राण्याच्या बाबतीत, च्युतीनंतर लगेचच तो कर्म नावाचा क्रियाविशेष स्वतंत्र, एक, संप्रयुक्त धर्मांसह परमार्थ धर्माचा समूह बनून एका भवाला पूर्ण करत विपाकाला प्राप्त होतो. 'एका भवाला पूर्ण करत' याचा अर्थ असा की, आयुष्य संपेपर्यंत भवंग-कृत्य, सहा द्वारांमध्ये त्या त्या द्वाराशी संबंधित विपाक-कृत्ये आणि शेवटी च्युती-कृत्य पूर्ण करणे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, पहिल्या तीन समंगीत या 'तरुण अवस्था' (कोवळी अवस्था) नावाच्या असतात. शेवटची विपाक-समंगीत ही 'परिपक्व अवस्था' नावाची समजावी. अशा प्रकारे जे परिपक्व होतात ते 'विपाक' होत. कोमल व तरुण अवस्था ओलांडून परिपक्व अवस्था नावाच्या पक्व भावाला प्राप्त होतात, असा येथे अर्थ समजावा. आणि असे असल्यामुळेच पाळीमध्ये कुशल-अकुशल कर्मापासून उत्पन्न होणाऱ्या 'कटत्ता-रूपांचे' विपाक पदामध्ये ग्रहण केले जात नाही, असे समजावे. कारण ती कर्मसंतानापासून स्वतंत्रपणे सिद्ध होत असल्यामुळे, कर्मापासून स्वतंत्रपणे उत्पन्न झालेलीच मानली जातात, परिपक्व (विपाक) मानली जात नाहीत. कारण अरूप (नाम) धर्मांचे संतान वेगळे आहे आणि रूप धर्मांचे संतान वेगळे आहे. ही येथे 'विपाक' पदाची परमार्थ-दीपनी (परमार्थ अर्थाचे प्रकटीकरण) आहे.

යෙපන අරූපභාවෙන සාරම්මණභාවෙනච කම්මෙන සදිස තාමත්තං ගහෙත්වා අරූපධම්මානමෙව විපාකත්තං සාධෙන්ති. තෙසං විපාකසද්දො අරූපධම්මෙසු රුළ්හීවසෙන පවත්තොති ආපජ්ජතීති. යඤ්ච තත්ථ සාලිබීජනිබ්බත්තෙසු නාළපත්තපුප්ඵඵලෙසු බීජසදිසානං ඵලානමෙව සාලිඵලසාලිපක්කනාමං සිද්ධං වියාති උපමං දස්සෙන්ති, සාපි නසමෙති. න හි ඵලානිපි තරුණකාලෙ පාකනාමං ලභන්ති. නච නාළපත්තපුප්ඵානිපි පරිණතකාලෙ පාකනාමං නලභන්තීති. තානි පිහි තදා නාළං පක්කං, පත්තං පක්කං, පුප්ඵං පක්කන්ති න නවුච්චන්තීති. සුඛයතීති සුඛං, සම්පයුත්තධම්මෙ තංසමඞ්ගීපුග්ගලංවා ලද්ධසාතං කරොතීති අත්ථො.

परंतु जे आचार्य अरूप (नाम) भावाने आणि सालंबन (स-आरंमण) भावाने कर्माशी केवळ सादृश्य घेऊन केवळ अरूप (नाम) धर्मांचेच विपाकत्व सिद्ध करतात, त्यांच्या मते 'विपाक' शब्द अरूप धर्मांमध्ये रूढीने प्रवृत्त झाला आहे, असा प्रसंग येईल, असे समजावे. आणि त्या आचार्यांच्या मते जे शालीच्या (तांदळाच्या) बीजापासून उत्पन्न होणाऱ्या दांडे, पाने, फुले आणि फळांमध्ये बीजासारख्या फळांनाच 'शालीफळ' किंवा 'शालीपक्व' हे नाव सिद्ध होते, अशी जी उपमा ते देतात, ती उपमा देखील योग्य ठरत नाही. कारण फळे देखील कोवळ्या काळात 'पक्व' (पिकलेले) हे नाव मिळवत नाहीत. आणि दांडे, पाने, फुले देखील परिपक्व काळात 'पक्व' हे नाव मिळवत नाहीत असे नाही (म्हणजे ती मिळवतातच). कारण ती देखील त्या वेळी 'दांडा पक्व झाला', 'पान पक्व झाले', 'फूल पक्व झाले' असे म्हटले जात नाही असे नाही, तर म्हटलेच जाते. जे सुख देते ते 'सुख' होय; संप्रयुक्त धर्मांना किंवा त्या सुखाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) तृप्ती (सुख) मिळवून देते, असा अर्थ आहे.

34. සුට්ඨුවා ඛනති කායිකදුක්ඛං. සුඛෙනච ඛමිතබ්බං. සුකරං ඔකාසදානං එතස්සාතිවා සුඛං. කුසලස්ස විපාකානි සම්පයුත්ත හෙතුවිරහතො අහෙතුකානිචාති කුසලවිපාකා හෙතුක චිත්තානි.

३४. किंवा जे कायिक दुःखाचा चांगल्या प्रकारे नाश करते (खणून काढते), किंवा जे सुखाने सहन केले जाऊ शकते, किंवा ज्याला संधी देणे सोपे असते, ते 'सुख' होय. कुशलाचे विपाक असल्यामुळे आणि संप्रयुक्त हेतूंपासून विरहित असल्यामुळे अहेतुक असल्यामुळे, त्यांना 'कुशलविपाक अहेतुक चित्ते' म्हणतात.

[36] විභාවනියං පන

[३६] परंतु विभावनी (टीके) मध्ये तर -

පුබ්බකම්මසහජාතෙන [Pg.45] නිබ්බත්තකහෙතුනාපි ඉධ විපාකස්ස සහෙතුකතාපසඞ්ගොකතො. සො න සුන්දරො.

पूर्वकर्माच्या सहजात अशा उत्पादक हेतूने देखील येथे विपाकाच्या सहेतुकतेचा प्रसंग आणला गेला आहे. तो (प्रसंग आणणे) योग्य नाही.

න හි අභිධම්මෙ කත්ථචි පුබ්බකම්මසහජාතෙන නිබ්බත්තකහෙතුනා විපාකස්ස සහෙතුකාහෙතුකතා සම්භවොනාම අත්ථි. අසතිච සම්භවෙ බ්‍යභිචාරස්සපි අභාවතො සො පසඞ්ගො නිරත්ථකොවාති. තත්ථ බ්‍යභිචාරස්සාති පසඞ්ගස්ස ඉච්චෙවත්ථො. එත්ථච අකුසලවිපාකානං සයං අබ්‍යාකතධම්මත්තා ලොභාදීහි අකුසලහෙතූහිච සයං අකුසලවිපාකත්තා අලොභාදීහි අනවජ්ජහෙතූහිච සහෙතුකතා සම්භවො නත්ථි. අසති ච තං සම්භවෙ තෙසං අහෙතුකභාවො අබ්‍යභිචාරොයෙව හොතීති තත්ථ අහෙතුකග්ගහණං න කතං. කුසලවිපාකානං පන සයං කුසලවිපාකත්තායෙව අලොභාදීහි කුසලා බ්‍යාකතයොගීහි අනවජ්ජහෙතූහි සහෙතුකතා සම්භවො අත්ථියෙව. සතිච තස්මිං සම්භවෙ තෙසං අහෙතුකභාවො බ්‍යභිචාරසහිතො හොතීති තත්ථෙව අහෙතුකග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං.

अभिधम्मात कुठेही पूर्वकर्मासोबत उत्पन्न होणाऱ्या उत्पादक हेतूने विपाकाची सहेतुक किंवा अहेतुक अशी उत्पत्ती संभवत नाही. आणि हा संभव नसतानाही, व्यभिचाराचा (व्यत्ययाचा) अभाव असल्यामुळे तो प्रसंग निरर्थकच ठरतो. येथे 'व्यभिचाराचा' म्हणजे 'प्रसंगाचा' असा अर्थ आहे. आणि येथे, अकुशल विपाकांचे स्वतः अव्याकृत धर्म असल्यामुळे लोभ इत्यादी अकुशल हेतूंशी, आणि स्वतः अकुशल विपाक असल्यामुळे अलोभ इत्यादी अनवद्य (दोषरहित) हेतूंशी सहेतुकतेचा संभव नाही. आणि तो संभव नसतानाही, त्यांचा अहेतुक भाव हा अव्यभिचारीच (निश्चितच) असतो, म्हणून तिथे 'अहेतुक' असा उल्लेख केलेला नाही. परंतु कुशल विपाकांचे स्वतः कुशल विपाक असल्यामुळेच, अलोभ इत्यादी कुशल व अव्याकृत धर्मांशी युक्त असणाऱ्या अनवद्य हेतूंशी सहेतुकतेचा संभव असतोच. आणि तो संभव असताना, त्यांचा अहेतुक भाव हा व्यभिचारसहित (व्यत्यययुक्त) असतो, म्हणून तिथेच 'अहेतुक' असा उल्लेख केला आहे, असे जाणावे.

35. චක්ඛාදිකෙ පඤ්චද්වාරෙ උප්පන්නං ආවජ්ජනං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං, තඤ්හි පඤ්චද්වාරෙ ඝට්ටිතං ආරම්මණං ගහෙත්වා ආවජ්ජනං උප්පජ්ජතීති. භවඞ්ගසඞ්ඛාතෙ මනොද්වාරෙ උප්පන්නං ආවජ්ජනං මනොද්වාරාවජ්ජනං. තඤ්හි තස්මිං ආපාතං ආගච්ඡන්තං ආරම්මණං ගහෙත්වා ආවජ්ජන්තං පවත්තතීති. එත්ථච මනොද්වාරන්ති සකලං භවඞ්ගචිත්තං දට්ඨබ්බං.

३५. चक्षु इत्यादी पंचद्वारांमध्ये उत्पन्न होणारे आवर्जन म्हणजे 'पंचद्वार आवर्जन' होय. कारण ते चित्त पंचद्वारांवर आदळणाऱ्या आलंबनाला (विषयाला) ग्रहण करून, आवर्जन (विचार) करत उत्पन्न होते, असे जाणावे. भवंग संज्ञक मनोद्वारावर उत्पन्न होणारे आवर्जन म्हणजे 'मनोद्वार आवर्जन' होय. कारण ते चित्त त्या मनोद्वारावर गोचर होणाऱ्या (प्रकट होणाऱ्या) आलंबनाला ग्रहण करून, आवर्जन करत प्रवृत्त होते, असे जाणावे. आणि येथे 'मनोद्वार' म्हणजे संपूर्ण भवंगचित्त असे समजावे.

[37] යංපන ටීකායං

[३७] परंतु जुन्या टीकेमध्ये जे...

තාව ‘‘මනොද්වාරන්ති එත්ථ ආවජ්ජනස්ස අනන්තර පච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොති වුච්චති. තදෙව ද්වාරං ආවජ්ජනජවනාදි ථිචිත්ත පවත්තියා මුඛත්තා’’ති වුත්තං.

प्रथम तर, 'येथे मनोद्वार म्हणजे आवर्जनाचा अनंतर प्रत्यय (तात्कालिक कारण) असणारे भवंगचित्त मन असे म्हटले जाते. तेच द्वार आवर्जन, जवन इत्यादी वीथिचित्तांच्या प्रवृत्तीचे मुख (द्वार) असल्यामुळे आहे' असे जे म्हटले आहे.

යඤ්ච විභාවනියං

आणि जे विभावनीमध्ये...

‘‘ආවජ්ජනස්ස අනන්තර පච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරං, පීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛභාවතො’’ති වුත්තං. තං සබ්බංපි න යුජ්ජතියෙව.

'आवर्जनाचा अनंतर प्रत्यय असणारे भवंगचित्त हे मनोद्वार आहे, कारण ते वीथिचित्तांच्या प्रवृत्तीचे मुख आहे' असे म्हटले आहे, ते सर्व अयोग्यच आहे.

යදිහි [Pg.46] යස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරං වීථිචිත්තානි පවත්තන්ති. තදෙව එකන්තෙන තෙසං පවත්තිමුඛත්තා මනොද්වාරංනාම හොති. න තතො පුරිමානීති අයමත්ථො සියා. එවඤ්චසති යෙසු චක්ඛාදීසු රූපා දීනං ඝට්ටිතත්තා ආවජ්ජනාදීනි වීථිචිත්තානි පවත්තන්ති. තානෙව එකන්තෙන තෙසං පවත්තිමුඛත්තා ද්වාරානිනාම හොන්ති. න තතො අඤ්ඤානීති අයමත්ථො ආපජ්ජති. නච තානි චක්ඛාදීනි නාම අත්ථි. යානි චක්ඛාදීනි ද්වාරරූපානිනාම න හොන්තීති. සබ්බමෙතං උපරි ද්වාර සඞ්ගහෙ ආවිභවිස්සතීති. හසනං හසිතං. මුඛස්ස පහට්ඨාකාරප්පවත්ති. තං උප්පාදෙති ජනෙතීති හසිතුප්පාදො. තංවා උප්පාදෙන්ති ඛීණාසවා එතෙනාති හසිභුප්පාදො. තංවා උප්පජ්ජති එතෙනාති හසිතුප්පාදො. සොඑව චිත්තන්ති සමාසො. ඛීණාසවානං අනොළාරිකෙසු ආරම්මණෙසු යෙන චිත්තෙන සිතං පාතුකරොන්ති, තස්සෙතං නාමං. න හි ඛීණාසවා ලොකිය මහා ජනාවිය රජ්ජනීයාදි භාවෙන ඔළාරිකෙසු හසනිය වත්ථූසු හසන්තීති. ටීකාසු පන චිත්තං අපෙක්ඛිත්වා හසිතුප්පාදන්ති නිද්දිට්ඨං සියාති. වුත්තනයෙන අහෙතුකානිච තානි විපච්චන විපාකුප්පාදන කිච්චරහිතත්තා තං තං ක්‍රියාමත්තභූතානි චිත්තානිචාති අහෙතුකක්‍රියචිත්තානි. එත්ථච වීථිමුත්තචිත්තානි කිච්චදුබ්බලත්තා පඤ්චවිඤ්ඤාණානි වත්ථුදුබ්බලත්තා සම්පටිච්ඡනාදීනිච කිච්චට්ඨානදුබ්බලත්තා අත්තනො උස්සාහෙන විනා කෙවලං විපච්චනමත්තෙන පවත්තන්තීති තානි සබ්බානි විපාකානිඑව හොන්ති. යානිපන බලවකිච්චත්තා අත්තනො උස්සාහෙන පවත්තන්ති. ආයතිංච විපාකුප්පාදනත්ථං උස්සාහසහිතානි හොන්ති. තානි කුසලාකුසලානිනාම හොන්ති. යානි පන චිත්තානි විපච්චනමත්තං අතික්කම්ම අත්තනො උස්සාහෙනෙව පවත්තන්ති. තෙසු ආවජ්ජනද්වයං විපාකසන්තානතො ලද්ධපච්චයත්තා ථොකං දුබ්බලභාවතො ඉතරානිච නිරානුසයසන්තානෙ පවත්තත්තා සබ්බසො විපාකුප්පාදනත්ථං උස්සාහරහිතානිඑව හොන්තීති තානි සබ්බානි ක්‍රියානිනාම ජාතානීති දට්ඨබ්බං.

कारण, ज्या भवंगचित्ताच्या लगेचच नंतर वीथिचित्ते प्रवृत्त होतात, तेच भवंगचित्त निश्चितपणे त्यांच्या प्रवृत्तीचे मुख असल्यामुळे 'मनोद्वार' ठरते; त्यापूर्वीची भवंगचित्ते मनोद्वार ठरत नाहीत, असा अर्थ होईल. असे झाल्यास, ज्या चक्षु इत्यादींमध्ये रूपादींच्या आघातामुळे आवर्जन इत्यादी वीथिचित्ते प्रवृत्त होतात, तीच चक्षु इत्यादी इंद्रिये निश्चितपणे त्यांच्या प्रवृत्तीचे मुख असल्यामुळे 'द्वारे' ठरतील; त्याव्यतिरिक्त इतर चक्षु इत्यादी इंद्रिये द्वारे ठरणार नाहीत, असाही अर्थ प्राप्त होईल. आणि अशी कोणतीही चक्षु इत्यादी इंद्रिये अस्तित्वात नाहीत, जी चक्षु इत्यादी असूनही द्वाररूप नसतील. हे सर्व पुढे 'द्वारसंग्रह' प्रकरणात स्पष्ट होईल. हसणे किंवा हास्य म्हणजे चेहऱ्यावर प्रसन्नतेचा भाव प्रकट होणे होय. ते (हास्य) उत्पन्न करते म्हणून 'हसितुत्पाद' म्हटले जाते. अथवा, या चित्ताद्वारे क्षीणास्रव (अर्हत) ते हास्य उत्पन्न करतात, म्हणून 'हसितुत्पाद' म्हटले जाते. अथवा, या चित्ताद्वारे ते हास्य उत्पन्न होते, म्हणून 'हसितुत्पाद' म्हटले जाते. तोच 'हसितुत्पाद चित्त' असा समास करावा. क्षीणास्रवांच्या (अर्हतांच्या) सूक्ष्म (अ-औदारिक) आलंबनांवर ज्या चित्ताद्वारे ते स्मितहास्य प्रकट करतात, त्या चित्ताचे हे नाव आहे. कारण, क्षीणास्रव हे लौकिक सामान्य माणसांप्रमाणे आसक्ती इत्यादी भावाने स्थूल (औदारिक) हसण्यासारख्या गोष्टींवर हसत नाहीत, असे जाणावे. परंतु टीकांमध्ये 'चित्त' या शब्दाची अपेक्षा ठेवून 'हसितुत्पाद' असा निर्देश केला असावा, असे जाणावे. सांगितलेल्या पद्धतीने, जे अहेतुक आहेत आणि विपाक देण्याच्या किंवा विपाक उत्पन्न करण्याच्या कृत्यापासून रहित असल्यामुळे केवळ क्रियामात्र असणारी चित्ते आहेत, त्यांना 'अहेतुक क्रियाचित्ते' म्हणतात. आणि येथे, वीथिमुक्त चित्ते कृत्याच्या दुर्बलतेमुळे, पंचविज्ञान वस्तूच्या (इंद्रियाच्या) दुर्बलतेमुळे, आणि संप्रतीच्छन इत्यादी कृत्याच्या स्थानाच्या दुर्बलतेमुळे स्वतःच्या उत्साहाशिवाय केवळ विपाकमात्रतेने प्रवृत्त होतात; म्हणून ती सर्व विपाकेच आहेत. परंतु जी चित्ते बलवान कृत्य असल्यामुळे स्वतःच्या उत्साहाने प्रवृत्त होतात आणि भविष्यात विपाक उत्पन्न करण्यासाठी उत्साहाने युक्त असतात, ती 'कुशल-अकुशल' चित्ते होत. परंतु जी चित्ते केवळ विपाक देण्याच्या अवस्थेचे उल्लंघन करून स्वतःच्या उत्साहानेच प्रवृत्त होतात, त्या चित्तांमध्ये आवर्जनद्वय हे विपाक-परंपरेतून प्रत्यय प्राप्त झाल्यामुळे थोडे दुर्बल असतात, आणि इतर क्रियाचित्ते निरनुशय (क्लेशरहित अर्हतांच्या) संतानामध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे भविष्यात विपाक उत्पन्न करण्याच्या उत्साहाने सर्वथा रहित असतात; म्हणून ती सर्व 'क्रियाचित्ते' म्हणून उत्पन्न होतात, असे जाणावे.

36. ඉදානි ආදිතො පට්ඨාය වෙදනාවිචාරණා වුච්චති. තථාහි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං තාව වත්ථූනිච ආරම්මණානිච උපාදාරූපානෙව [Pg.47] හොන්ති, උපාදාරූපානඤ්ච විචුපිණ්ඩකානංවිය අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනං දුබ්බලමෙවාති තානි ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛා සහගතානෙව හොන්තීති. කායවිඤ්ඤාණස්සපන ආරම්මණානි මහාභූතානි හොන්තීති යථා අධිකරණිමත්ථකෙ ථපිතං පිචුපිණ්ඩකං අයොකූටෙන පහරන්තානං අයොකූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කම්ම අඛිකරණිඝට්ටනං බලවතරං හොති. තථා තෙසං ආරම්මභූතානං කායවත්ථුං අතික්කම්ම කායනිස්සය භූතෙසු සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං. තස්මා කායවිඤ්ඤාණං ඉට්ඨෙ සුඛසහගතං අනිට්ඨෙ දුඛසහගතං හොතීති. සම්පටිච්ඡනචිත්තංපන සබ්බදුබ්බලානං පඤ්චවිඤ්ඤාණානං අනන්තරං උප්පජ්ජතීති නිච්චං දුබ්බලං හුත්වා සබ්බත්ථ උපෙක්ඛාසහගතමෙවාති. විභාවනියං පන අසමානනිස්සයෙ හි තෙහි ලද්ධපච්චයතාවසෙන අයමත්ථො විභාවිතො, සන්තීරණංපන සයංපි බලවවත්ථුං නිස්සාය පවත්තති. තාදිසෙනච බලවවත්ථුනිස්සයෙන පුරිමචිත්තෙන ලද්ධපච්චයං හොතීති ථොකං බලවං හොති. තස්මා තං කුසලවිපාකං ඉට්ඨෙ උපෙක්ඛාසහගතං අභිඉට්ඨෙ සොමනස්සසහගතං හොති. අකුසලවිපාකංපන අනිට්ඨෙපි අභිඅනිට්ඨෙපි උපෙක්ඛාසහගතමෙව හොති. කස්මා ඉතිචෙ. යදිහි තං අතිඅනිට්ඨාරම්මණවසෙන වෙදනා භෙදයුත්තං සියා. දුක්ඛෙනවා දොමනස්සෙනවා යුත්තං සියා. තත්ථ දුක්ඛෙන තාව න යුජ්ජති, කස්මා, එකන්තකායිකත්තා දුක්ඛස්සාති. දොමනස්සෙනපි න යුජ්ජති. කස්මා, පටිඝෙන පටිහඤ්ඤත්තාඑව දොමනස්සභාවං පත්තා දොමනස්සවෙදනා පටිඝෙන විනා නප්පවත්තතීති. එකන්තාකුසලභූතෙන පටිඝෙන නිච්චයොගිනො දොමනස්සස්ස අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතොති. ආවජ්ජනද්වයංපන සන්තීරණතොපි ථොකං බලවං හොති. විපාකානඤ්හි පවත්තිතුංපි අත්තනො උස්සාහබලංනාම නත්ථි. බලවන්තෙහිපන කම්මාදිපච්චයෙහි ජාතානි බලවන්තානිනාම හොන්ති. දුබ්බලෙහි ජාතානි දුබ්බලානි නාමාති. එවං සන්තෙපි තං ආවජ්ජනද්වයං කම්මානුභාවතොච මුච්චිත්වා විපාකසන්තානතොච පච්චයං ගහෙත්වා උට්ඨිතත්තා දුබ්බලමෙව හොතීති සදාපි උපෙක්ඛාසහගතමෙවාති.

३६. आता सुरुवातीपासून वेदनेचे विश्लेषण सांगितले जाते. कारण की, पहिल्यांदा चक्षुविज्ञानादींची वस्तू आणि आलंबन हे केवळ उपादाय रूपच असतात. आणि उपादाय रूपांचे परस्परांशी होणारे संघट्टन हे कापसाच्या गोळ्यांप्रमाणे अत्यंत दुर्बळच असते. म्हणून ती इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनामध्ये केवळ उपेक्षा-सहगतच असतात, असे जाणावे. परंतु कायविज्ञानाचे आलंबन महाभूत असतात. ज्याप्रमाणे ऐरणीवर ठेवलेल्या कापसाच्या गोळ्यावर लोखंडी हातोड्याने प्रहार करणाऱ्यांच्या बाबतीत, लोखंडी हातोड्याचे कापसाच्या गोळ्याला भेदून ऐरणीवर होणारे संघट्टन अधिक बलवान असते; त्याप्रमाणेच आलंबन झालेल्या त्या महाभूतांचे कायवस्तूला ओलांडून कायप्रसादाचा आश्रय असलेल्या महाभूतांवर होणारे संघट्टन अधिक बलवान असते. म्हणून कायविज्ञान हे इष्ट आलंबनात सुख-सहगत आणि अनिष्ट आलंबनात दुःख-सहगत असते, असे जाणावे. परंतु संपटिच्छन चित्त हे अत्यंत दुर्बळ अशा पंचविज्ञानांच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होते. म्हणून ते नेहमी दुर्बळ राहून सर्व आलंबनांमध्ये केवळ उपेक्षा-सहगतच असते, असे जाणावे. परंतु विभावनीमध्ये, असमान आश्रय असलेल्या त्या पंचविज्ञानांकडून प्राप्त झालेल्या प्रत्ययभावामुळे हा अर्थ स्पष्ट केला आहे. परंतु संतीरण चित्त स्वतः देखील बलवान वस्तूचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होते. आणि अशा प्रकारच्या बलवान वस्तूचा आश्रय असलेल्या पूर्व चित्ताकडून प्रत्यय प्राप्त करणारे असल्यामुळे ते थोडे बलवान असते. म्हणून ते कुशलविपाक संतीरण चित्त इष्ट आलंबनात उपेक्षा-सहगत आणि अति-इष्ट आलंबनात सोमनस्य-सहगत असते. परंतु अकुशलविपाक संतीरण चित्त हे अनिष्ट आलंबनात देखील आणि अति-अनिष्ट आलंबनात देखील केवळ उपेक्षा-सहगतच असते. हे कशामुळे होते? जर असे विचारले तर - कारण जर ते अकुशलविपाक चित्त अति-अनिष्ट आलंबनाच्या प्रभावाने वेगवेगळ्या वेदनेने युक्त झाले असते, तर ते दुःखाने किंवा दोमनस्याने युक्त झाले असते. त्यापैकी पहिल्यांदा तर ते दुःखाशी युक्त होत नाही; कारण काय? कारण दुःख हे केवळ कायप्रसादाश्रितच असते. ते दोमनस्याशी देखील युक्त होत नाही; कारण काय? कारण अत्यंत अकुशल स्वरूप असलेल्या प्रतिघाशी नेहमी युक्त असणाऱ्या दोमनस्याचा अव्याकृत धर्मांमध्ये संभव नसल्यामुळे, असे जाणावे. परंतु आवर्जन द्वय हे संतीरण चित्तापेक्षा देखील थोडे बलवान असते. कारण विपाक चित्तांना प्रवृत्त होण्यासाठी देखील स्वतःचे उत्साहबल नावाचे काही नसते. परंतु बलवान अशा कर्म इत्यादी प्रत्ययांमुळे उत्पन्न झालेली विपाक चित्ते बलवान म्हटली जातात आणि दुर्बळ प्रत्ययांमुळे उत्पन्न झालेली दुर्बळ म्हटली जातात. असे असले तरी, ते आवर्जन द्वय कर्माच्या प्रभावातून मुक्त होऊन आणि विपाक संतानाकडून प्रत्यय ग्रहण करून उत्पन्न झाल्यामुळे दुर्बळच असते; म्हणून ते नेहमी उपेक्षा-सहगतच असते, असे जाणावे.

[38] විභාවනියං පන

[३८] परंतु विभावनीमध्ये -

පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං [Pg.48] පුබ්බෙ කෙනචි අග්ගහිතෙ ආරම්මණෙ එකවා රමෙව පවත්තත්තා මනොද්වාරාවජ්ජනඤ්ච විසදිසචිත්තසන්තානපරාවත්තනවසෙන බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛත්තා ආරම්මණරසං අධිමත්තතො අනුභවිතුං නසක්කොතීති සබ්බත්ථපි මජ්ඣත්ත වෙදනායුත්තමෙවාති වුත්තං. තත්ථ බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛත්තාති ඉදං න යුජ්ජති.

'पंचद्वारावर्जन चित्त पूर्वी कोणाकडूनही ग्रहण न केलेल्या आलंबनावर केवळ एकदाच प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि मनद्वारावर्जन चित्त विसदृश चित्तसंतानाला वळवण्याच्या प्रभावाने इतर व्यापाराची अपेक्षा ठेवणारे असल्यामुळे आलंबनाचा रस पूर्णपणे अनुभवण्यास असमर्थ असते, म्हणून सर्व ठिकाणी ते केवळ मध्यस्थ वेदनेने युक्तच असते' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'इतर व्यापाराची अपेक्षा ठेवणारे असल्यामुळे' हे विधान योग्य नाही.

න හි චිත්තානං බලවදුබ්බලතාවිසෙසොඅත්තනොපච්ඡා පවත්තස්ස චිත්තස්ස වසෙන සක්කා වත්තුං. අත්තනොපන පච්චයෙහිඑව සො සක්කා වත්තුන්ති. ඉතරථා සන්තීරණස්සපි බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛතා සියා. තංපි හි විසදිසචිත්තසන්තානං අත්තනාපරං වත්තෙති යෙවාති.

कारण चित्तांच्या बलवान किंवा दुर्बळ असण्याचा विशेष भेद स्वतःच्या नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या चित्ताच्या प्रभावाने सांगता येत नाही. उलट स्वतःच्याच प्रत्ययांमुळे तो सांगता येऊ शकतो, असे जाणावे. अन्यथा संतीरण चित्ताला देखील इतर व्यापाराची अपेक्षा असणे प्राप्त होईल. कारण ते देखील स्वतःच्या नंतर विसदृश चित्तसंतानाला प्रवृत्त करतेच, असे जाणावे.

37. ඉමානි චිත්තානි අත්තනො පකති පච්චයගණසමායොගෙ සති නුප්පජ්ජන්තීති නත්ථි. තස්මා අසඞ්ඛාරිකානෙවාති වදන්ති. මූලටීකායං පන විපාකුද්ධාරෙ –

३७. ही चित्ते स्वतःच्या नैसर्गिक प्रत्यय-समूहाचा संयोग असताना उत्पन्न होत नाहीत असे नाही. म्हणून ती केवळ 'असंस्कारिक' च आहेत, असे म्हणतात. परंतु मूलटीकेमध्ये विपाक-उद्धारामध्ये -

අහෙතුකවිපාකානං අපරිබ්‍යත්තකිච්චත්තා සසඞ්ඛාරික කම්ම විරුද්ධො අසඞ්ඛාරිකභාවොපි නත්ථි. අසඞ්ඛාරිකකම්මවිරුද්ධො සසඞ්ඛාරිකකාවොපි නත්ථි. තස්මා තෙසං උභයකම්මෙනපි උප්පත්ති ථෙරෙන අනුඤ්ඤාතාති වුත්තං.

अहेतुक विपाकांचे कार्य स्पष्ट नसल्यामुळे, ससंस्कारिक कर्माच्या विरुद्ध असणारा असंस्कारिक भाव देखील नसतो आणि असंस्कारिक कर्माच्या विरुद्ध असणारा ससंस्कारिक भाव देखील नसतो. म्हणून त्यांची दोन्ही प्रकारच्या कर्मांमुळे उत्पत्ती स्थविरांनी मान्य केली आहे, असे म्हटले आहे.

එතෙන තිණ්ණං ක්‍රියචිත්තානංපි තදුභයභාවාභාවො වුත්තො හොති. තානිපිහි අපරිබ්‍යත්තකිච්චානියෙවාති. අථවා. රූපදස්ස න සද්දස්සවනාදීනි සත්තා කදාචි අත්තනො ඉච්ඡාය කරොන්ති. කදාචි පරෙහි උස්සාහිතා කරොන්තීති පච්චක්ඛතොව සිද්ධමෙතං. තත්ථ යදා අත්තනො ඉච්ඡාය කරොන්ති. තදා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනාදීනි සබ්බානි වීථිචිත්තානි අසඞ්ඛාරිකානිනාම හොන්ති. යදා පරෙහි උස්සාහිතා කරොන්ති. තදා සසඞ්ඛාරිකානිනාම හොන්ති. ද්වාර විමුත්තෙසුපන ද්වීසු උපෙක්ඛාසන්තීරණෙසු අට්ඨමහාවිපාකෙසුවිය වත්තබ්බො. ඉති සබ්බානි අහෙතුකචිත්තානි තෙන පරියායෙන සඞ්ඛාරභෙදෙන [Pg.49] පච්චෙකං භින්නානිඑව හොන්ති. එවං සන්තෙපි අපරි බ්‍යත්තකිච්චත්තායෙව තෙසං සඞ්ඛාරභෙදො පාළියං නවුත්තොති වෙදිතබ්බො.

यावरून तीन क्रियाचित्तांमध्ये देखील त्या दोन्ही भावांचा अभाव सांगितला गेला आहे. कारण ती देखील अस्पष्ट कार्य असणारीच आहेत. किंवा, रूप पाहणे, शब्द ऐकणे इत्यादी क्रिया प्राणी कधी स्वतःच्या इच्छेने करतात, तर कधी इतरांनी प्रवृत्त केल्यामुळे करतात, हे प्रत्यक्षपणे सिद्धच आहे. त्यामध्ये जेव्हा स्वतःच्या इच्छेने करतात, तेव्हा पंचद्वारावर्जनादी सर्व वीथिचित्ते असंस्कारिक म्हटली जातात. जेव्हा इतरांनी प्रवृत्त केल्यामुळे करतात, तेव्हा ती ससंस्कारिक म्हटली जातात. परंतु द्वारविमुक्त अशा दोन उपेक्षा-संतीरण चित्तांमध्ये आठ महाविपाकांप्रमाणेच विचार केला पाहिजे. अशा प्रकारे सर्व अहेतुक चित्ते त्या पर्यायाने संस्कार-भेदाने प्रत्येक वेगळीच असतात. असे असले तरी, केवळ अस्पष्ट कार्य असल्यामुळेच त्यांचा संस्कार-भेद पाळीमध्ये सांगितलेला नाही, असे जाणावे.

38. යස්මාපන හෙතුයොනාම මහන්තධම්මා හොන්ති. තස්මා තෙ දුබ්බලකම්මනිබ්බත්තෙසු දුබ්බලවත්ථුකිච්චට්ඨානෙසුච ඉමෙසු චිත්තෙසු නුප්පජ්ජන්ති. තත්ථ සබ්බං පාපකම්මං වික්ඛෙපයුත්තං සයංපි චඤ්චලති දුබ්බලං හොති. තස්මා තං කප්පට්ඨිතිකංපි සමානං කාලන්තරෙ හෙතුයුත්තං විපාකං ජනෙතුං නසක්කොති. තිහෙතුකකම්මංපි සමානං දුබ්බලෙසු චක්ඛාදිවත්ථූසුච දස්සනාදීසු කිච්චට්ඨානෙසුච හෙතුයුත්තං විපාකං ජනෙතුං නසක්කොති. ආවජ්ජනහසනකිච්චා නිච දුබ්බලකිච්චානිඑව හොන්ති. තස්මා ඉමානි සබ්බානි සම්පයුත්තහෙතුරහිතානි ජාතානීති දට්ඨබ්බං.

३८. कारण हेतू नावाचे धर्म महान धर्म असतात. म्हणून ते दुर्बळ कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या आणि दुर्बळ वस्तू व कार्यस्थान असणाऱ्या या चित्तांमध्ये उत्पन्न होत नाहीत. त्यामध्ये सर्व पापकर्म विक्षेपाने युक्त असल्यामुळे स्वतः देखील चंचल असते आणि दुर्बळ असते. म्हणून ते कल्पस्थायी असले तरी देखील दुसऱ्या वेळी हेतूने युक्त असलेला विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते. त्रिहेतुक कर्म असले तरी देखील दुर्बळ अशा चक्षु इत्यादी वस्तूंमध्ये आणि दर्शन इत्यादी कार्यस्थानांमध्ये हेतूने युक्त असलेला विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते. आवर्जन आणि हसन ही कार्ये देखील दुर्बळ कार्येच असतात. म्हणून ही सर्व चित्ते संप्रयुक्त हेतूंनी रहित उत्पन्न झाली आहेत, असे जाणावे.

39. සබ්බථාපීති පදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

३९. 'सब्बथापि' या पदाचा अर्थ खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा.

[39] විභාවනියං පන

[३९] परंतु विभावनीमध्ये -

සබ්බථාපීති අකුසලවිපාක කුසලවිපාක ක්‍රියභෙදෙ නාති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'सब्बथापि' म्हणजे अकुशलविपाक, कुशलविपाक आणि क्रिया यांच्या भेदाने, असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

සොහි භෙදො ඉච්චෙවන්ති ඉමිනාව ගහිතොති. සඞ්ගහගාථායං අකුසලවිපාකානි වත්ථුකිච්චභෙදෙන සත්ත, පුඤ්ඤපාකානි වත්ථුකිච්චවෙදනාභෙදෙන අට්ඨධා, ක්‍රියචිත්තානි කිච්චද්වාරභෙදෙන තීණීති අහෙතුකචිත්තානි අට්ඨාරස හොන්තීති යොජනා. එත්ථච පුඤ්ඤපාකෙසු වෙදනාභෙදොපි වත්තබ්බො. ඉතරථා සන්තීරණස්ස අභෙදො සියා. තථා ක්‍රියාසු ද්වාරභෙදොපි වත්තබ්බො. අඤ්ඤථා ආවජ්ජනස්ස අභෙදො සියාති. ටීකාසුපන සො න වුත්තොති.

तो भेद 'इच्चेवं' (इति एव) या शब्दानेच ग्रहण केला आहे, असे जाणावे. संग्रहगाथेत अकुशल विपाक चित्ते वस्तू आणि कृत्यांच्या भेदाने सात आहेत; पुण्यविपाक (अहेतुक कुशल विपाक) चित्ते वस्तू, कृत्य आणि वेदनेच्या भेदाने आठ प्रकारची आहेत; क्रिया चित्ते कृत्य आणि द्वारांच्या भेदाने तीन आहेत; म्हणून अहेतुक चित्ते अठरा होतात, अशी ही योजना (स्पष्टीकरण) आहे. आणि येथे पुण्यविपाकांमध्ये वेदनेचा भेद देखील सांगावा. अन्यथा, संतीरणाचा अभेद (भेद न होणे) होईल. तसेच क्रियाचित्तांमध्ये द्वारभेद देखील सांगावा. अन्यथा, आवर्जनाचा अभेद होईल, असे जाणावे. परंतु टीकांमध्ये तो (भेद) सांगितलेला नाही, असे जाणावे.

අහෙතුකචිත්තස්ස පරමත්ථදීපනා.

अहेतुक चित्ताचे परमत्थदीपना (परमार्थ प्रकाशक प्रकरण) समाप्त झाले.

40. ඉදානි හෙට්ඨා වුත්තානං චිත්තානං අසොභණනාමං උපරි වුච්චමානානඤ්ච සොභණනාමං ථපෙන්තො ගාථමාහ. උපරි වුච්චමානානඤ්හි [Pg.50] සොභණත්තෙ වුත්තෙ හෙට්ඨා වුත්තානං අසොභණතා අවුත්තාපි සිද්ධා හොතීති. තත්ථ පාපාහෙතුකමුත්තානීති පාපෙහි අහෙතුකෙහිච මුත්තානි එකූනසට්ඨිචිත්තානි. අථවා. එකනවුතිචිත්තානිපි සොභණානීති වුච්චරෙ වුච්චන්තීති යොජනා. තත්ථ පාපෙහීති අකුසලෙහි. අකුසලානිහි අත්තසමඞ්ගිනො සත්තෙ අනිච්ඡන්තෙයෙව අපායං පාපෙන්ති. තස්මා පාපානීති වුච්චන්ති. එතෙන පුඤ්ඤානංපි සුගතිපාපනට්ඨෙන පාපතා පසඞ්ගො නිවත්තිතො හොති. න හි ඉච්ඡන්තානං පාපනෙ පාපනබ්‍යාපාරො පාකටො හොතීති. ලාමකට්ඨෙනවා තානියෙව පාපානීති වුච්චන්තීති. සොභණෙහි සද්ධාදිගුණධම්මෙහි යුත්තියා තතොයෙව ච සයංපි සොභග්ගපත්තියා සොභණානීති.

४०. आता खाली सांगितलेल्या चित्तांचे 'असोभण' (अशोभन) हे नाव आणि वर सांगितल्या जाणाऱ्या चित्तांचे 'सोभण' (शोभन) हे नाव प्रस्थापित करण्यासाठी आचार्यांनी गाथा म्हटली आहे. कारण वर सांगितल्या जाणाऱ्या चित्तांचे सोभणत्व सांगितले असता, खाली सांगितलेल्या चित्तांचे असोभणत्व न सांगताही सिद्ध होते, असे जाणावे. त्या गाथेत 'पापाहैतुकmuत्तानि' म्हणजे पापांपासून (अकुशल चित्तांपासून) आणि अहेतुकांपासून मुक्त असलेली एकोणसाठ चित्ते, अथवा ९१ चित्ते देखील 'सोभण' (शोभन) म्हटली जातात, अशी ही योजना आहे. त्यामध्ये 'पापेहि' म्हणजे अकुशलांपासून. कारण अकुशल चित्ते स्वतःशी युक्त असलेल्या प्राण्यांना त्यांची इच्छा नसतानाही अपायामध्ये (दुर्गतीमध्ये) पोहोचवतात. म्हणून त्यांना 'पाप' म्हटले जाते. याने पुण्याचे (कुशलाचे) देखील सुगतीला पोहोचवण्याच्या अर्थाने पापत्वाचा प्रसंग निवारण केला जातो. कारण इच्छा असणाऱ्यांना पोहोचवण्याच्या बाबतीत पोहोचवण्याचा व्यापार प्रकट होत नाही, असे जाणावे. किंवा हीन (तुच्छ) अर्थाने त्यांनाच 'पाप' म्हटले जाते, असे जाणावे. शोभन अशा श्रद्धा इत्यादी गुणांशी युक्त असल्यामुळे आणि त्याचमुळे स्वतः देखील शोभनत्वाला (सौंदर्याला) प्राप्त झाल्यामुळे त्यांना 'सोभण' (शोभन) म्हटले जाते, असे जाणावे.

41. ඉදානි තානි සොභණානි හීන පණීතා නුක්කමෙන දස්සෙන්තො සොමනස්සසහගතන්තිආදිමාහ. තත්ථ ජානාතීති ඤාණං, යාථාවතො පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. ඤාණෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තන්ති සමාසො. නත්ථි සඞ්ඛාරො අස්සාති අසඞ්ඛාරො. සංවිජ්ජති සඞ්ඛාරො අස්සාති සසඞ්ඛාරො. සප්පුරිසුපනිස්ස යාදිකො කුසලුප්පත්තියා පකතිපච්චයගණො. සොහි යදා දුවිධෙන සඞ්ඛාරෙන විනා කෙවලං අත්තනො බලෙන කුසලචිත්තං සමුට්ඨාපෙති. තදා අසඞ්ඛාරොනාම. සොයෙව යදා අත්තනො බලෙන කුසලචිත්තං සමුට්ඨාපෙතුං න සක්කොති. සඞ්ඛාරසහායං ලභිත්වාව තං සමුට්ඨාපෙති. තදා සසඞ්ඛාරොනාම. අසඞ්ඛාරෙන උප්පන්නං අසඞ්ඛාරිකං. සසඞ්ඛාරෙන උප්පන්නං සසඞ්ඛාරිකන්ති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. එත්ථච සොමනස්සාදීනං උප්පත්තිකාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අපිච සද්ධාසම්පත්ති දස්සනසම්පත්ති දෙය්‍යධම්ම පටිග්ගාහක සම්පත්තීති එවමාදි සොමනස්සකාරණං, තබ්බිපරීතං උපෙක්ඛාකාරණං. යානිච පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්සච කාරණානිඅට්ඨකථාසු වුත්තානි. තානිපි ඉමස්මිං ඨානෙ වත්තබ්බානීති. පඤ්ඤා සංවත්තනික කම්මුපනිස්සයතා, අබ්‍යාපජ්ජලොකුපපත්තිතා ඉන්ද්‍රියපරිපාකතා, කිලෙසදූරතාච ඤාණුප්පත්තියා කාරණං. තිහෙතුකපටිසන්ධිකතා, අමොහජ්ඣාසයතා, පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා. සුතචින්තාපසුතාතිපිවත්තුං [Pg.51] යුජ්ජති. යානිචධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස කාරණානි අට්ඨකථාසු වුත්තානි. තානිපි ඉධ වත්තබ්බානි. තබ්බිපරීතං ඤාණවිප්පයුත්තකාරණං. සඞ්ඛාරකාරණංපි පුබ්බෙ වුත්තමෙව. යානිච වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්සච කාරණානි අට්ඨකථාසු වුත්තානි. තානිපි ඉධ වත්තබ්බානීති. ඉමෙසංපි උප්පත්ති විධානං විසුද්ධිමග්ගෙ ගහෙතබ්බන්ති.

४१. आता ती शोभन चित्ते हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) यांच्या अनुक्रमाने दाखवण्यासाठी आचार्यांनी 'सोमनस्ससहगतं' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. त्यामध्ये 'जाणते' म्हणून 'ज्ञान' होय, यथार्थपणे प्रतिवेध करते असा याचा अर्थ आहे. ज्ञानाशी संप्रयुक्त किंवा विप्रयुक्त असा समास करावा. ज्याला संस्कार नाही ते 'असंस्कार' होय. ज्याला संस्कार विद्यमान आहे ते 'ससंस्कार' होय. सत्पुरुष उपनिश्रय इत्यादी कुशलाच्या उत्पत्तीचा प्रकृती प्रत्यय समूह आहे. खरं तर, तो समूह जेव्हा दोन प्रकारच्या संस्कारांशिवाय केवळ स्वतःच्या बलाने कुशल चित्त उत्पन्न करतो, तेव्हा त्याला 'असंस्कार' म्हटले जाते. तोच समूह जेव्हा स्वतःच्या बलाने कुशल चित्त उत्पन्न करण्यास समर्थ नसतो, आणि संस्काररूपी सहाय्य मिळवूनच त्याला उत्पन्न करतो, तेव्हा त्याला 'ससंस्कार' म्हटले जाते. असंस्काराद्वारे उत्पन्न झालेले 'असंस्कारिक' आणि ससंस्काराद्वारे उत्पन्न झालेले 'ससंस्कारिक' होय, हे सर्व खाली सांगितलेलेच आहे. आणि येथे सोमनस्य इत्यादींच्या उत्पत्तीचे कारण खाली सांगितलेलेच आहे. शिवाय, श्रद्धा संपत्ती, दर्शन संपत्ती, देयधर्म आणि प्रतिग्राहक यांची संपत्ती इत्यादी सोमनस्याचे कारण आहे; त्याच्या विपरीत उपेक्षेचे कारण आहे. तसेच प्रीती संबोध्यंग आणि उपेक्षा संबोध्यंगाची जी कारणे अट्ठकथांमध्ये सांगितली आहेत, ती देखील या ठिकाणी सांगावीत, असे जाणावे. प्रज्ञा संवर्तनीय कर्म उपनिश्रयता, अव्यापज्झ लोकात उत्पत्ती, इंद्रियांची परिपक्वता आणि क्लेशांपासून दूर असणे हे ज्ञानाच्या उत्पत्तीचे कारण आहे. त्रिहेतुक प्रतिसंधी असणे, अमोह अध्याशय असणे, प्रज्ञावान व्यक्तींचे सेवन करणे, आणि श्रुत व चिंतेमध्ये तत्पर असणे असे देखील सांगणे योग्य आहे. धम्मविचय संबोध्यंगाची जी कारणे अट्ठकथांमध्ये सांगितली आहेत, ती देखील येथे सांगावीत. त्याच्या विपरीत ज्ञानविप्रयुक्ताचे कारण आहे. संस्काराचे कारण देखील पूर्वी सांगितलेलेच आहे. वीर्य संबोध्यंग आणि पस्सद्धि (प्रश्रब्धि) संबोध्यंगाची जी कारणे अट्ठकथांमध्ये सांगितली आहेत, ती देखील येथे सांगावीत, असे जाणावे. यांच्या देखील उत्पत्तीची पद्धत विसुद्धिमग्गातून ग्रहण करावी, असे पाहावे.

42. අට්ඨපීති එත්ථ පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ඉමෙසං ඉධ වුත්තප්පකාරතො අඤ්ඤෙහි පකාරෙහි අනෙකවිධතං සම්පිණ්ඩෙති. තත්‍රායං නයො. ඉමානි අට්ඨචිත්තානි දසහි පුඤ්ඤක්‍රියාවත්ථූහි ගුණිතානි අසීති හොන්ති. පුන තානි ඡහි ආරම්මණෙහි ගුණිතානි චත්තාරිසතානිචෙව අසීති ච හොන්ති. පුන තානි තීහි කම්මෙහි ගුණිතානි සහස්සං චත්තාරි සතානි චත්තාලීසංච හොන්ති. පුන තානි තීහි හීනමජ්ඣිමපණීතෙහි ගුණිතානි චත්තාරි සහස්සානි තීණි සතානි වීසතිච හොන්ති. තානි ඉමානි සුද්ධිකානීති කත්වා ද්වීසු ඨානෙසු ථපෙතබ්බානි. තතො එකං ඨානං ගහෙත්වා ද්විධා කරොන්තස්ස ඤාණසම්පයුත්තානි ද්වෙසහස්සානි සතං සට්ඨිච හොන්ති. තථා ඤාණවිප්පයුත්තානීති. පුන තත්ථ ඤාණසම්පයුත්තානි චතූහි අධිපතීහි ගුණිතානි අට්ඨසහස්සානි ඡසතානි චත්තාලීසංච හොන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තානිපන වීමංසාවජ්ජිතෙහි තීහි අධිපතීහි ගුණිතානි ඡසහස්සානි චත්තාරිසතානි අසීතිච හොන්ති. පුන තදුභයානි සම්පිණ්ඩිතානි දසසහස්සං පඤ්චසහස්සානි සතං වීසතිච හොන්ති. පුන තානි පුබ්බෙ විසුං ථපිතෙහි සුද්ධිකෙහි සම්පිණ්ඩිතානි දසසහස්සං නවසහස්සානි චත්තාරි සතානි චත්තාලීසඤ්ච හොන්තීති. යංපන ටීකායං ඉධ වුත්තනයෙන සුද්ධිකානිච ඤාණවිප්පයුත්තානි ච විසුං අකත්වා සබ්බානි පුඤ්ඤක්‍රියාදීහි සමං ගුණිතානි සත්තරස සහස්සානි ද්වෙ සතානි අසීතිච හොන්තීති වුත්තං.

४२. 'अट्ठपि' या पाठात 'पि' शब्द एकत्र करण्याच्या (समुच्चयाच्या) अर्थाने आला आहे. त्या 'पि' शब्दाने या चित्तांची येथे सांगितलेल्या प्रकारापेक्षा इतर प्रकारांनी अनेकविधता एकत्र केली जाते. त्यामध्ये हा नियम आहे: या आठ चित्तांना दहा पुण्यक्रियावस्तूंद्वारे गुणिले असता ऐंशी होतात. पुन्हा त्यांना सहा आलंबनांनी गुणिले असता चारशे ऐंशी होतात. पुन्हा त्यांना तीन कर्मांनी गुणिले असता एक हजार चारशे चाळीस होतात. पुन्हा त्यांना हीन, मध्यम आणि प्रणीत अशा तीन प्रकारांनी गुणिले असता चार हजार तीनशे वीस होतात. त्यांना 'शुद्धिक' (शुद्ध प्रकार) मानून दोन ठिकाणी ठेवावे. त्यापैकी एका ठिकाणाला घेऊन दोन भाग केले असता, ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ते दोन हजार शंभर साठ होतात; तसेच ज्ञानविप्रयुक्त चित्ते देखील (दोन हजार शंभर साठ होतात), असे जाणावे. पुन्हा त्यामध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांना चार अधिपतींनी गुणिले असता आठ हजार सहाशे चाळीस होतात. परंतु ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांना विमंसा (मीमांसा) वर्जित अशा तीन अधिपतींनी गुणिले असता सहा हजार चारशे ऐंशी होतात. पुन्हा त्या दोन्ही प्रकारांना एकत्र केले असता पंधरा हजार शंभर वीस होतात. पुन्हा त्यांना पूर्वी स्वतंत्रपणे ठेवलेल्या शुद्धिक चित्तांशी एकत्र केले असता एकोणीस हजार चारशे चाळीस होतात. परंतु जुन्या टीकेमध्ये शुद्धिक चित्ते आणि ज्ञानविप्रयुक्त चित्ते स्वतंत्र न करता, सर्वांना पुण्यक्रिया इत्यादींनी समान रीतीने गुणिले असता सतरा हजार दोनशे ऐंशी होतात, असे जे वचन सांगितले आहे...

[40] යඤ්ච විභාවනියං

[४०] आणि जे विभावनी टीकेमध्ये...

සුද්ධිකානි [Pg.52] විසුං අකත්වා ඤාණවිප්පයුත්තානිඑව විසුං කත්වා තථා ගුණිතානි වීස සතාධික පන්නරස සහස්සානි හොන්තීති වුත්තං. තං සබ්බං න යුත්තං.

शुद्धिक चित्तांना स्वतंत्र न करता, केवळ ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांनाच स्वतंत्र करून त्या प्रकारे गुणिले असता पंधरा हजार एकशे वीस होतात, असे सांगितले आहे; ते सर्व योग्य नाही.

එවඤ්හි සති ඉමානි කාමාවචරකුසලානි නිච්චං සාධිපතිකානි හුත්වා නියතාධිපතිකානිනාම භවෙය්‍යුං. නච ඉමානි උපරි මහග්ගත කුසලානි විය ලොකුත්තරානි විය ච නියතා ධිපතිකානි හොන්තීති. ටීකානයෙනපන ඤාණවිප්පයුත්තානිපි වීමංසාසහගතානීති ආපජ්ජතීති. යථාවා කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන කුසලාතිඑත්ථ ඤාණවිප්පයුත්තානිපි කොසල්ලෙන නානාවජ්ජනවීථියං පවත්තෙන උපනිස්සයඤාණෙන සම්භූතත්තා කුසලානි එව නාම හොන්ති. එවමිධපි තානි තෙනෙව වීමංසාධිපතිභූතෙන සම්භූතත්තා වීමංසාධිපතෙය්‍යානිපි නාම හොන්තීති න නසක්කා වත්තුන්ති ඉමිනා අධිප්පායෙන තානි විසුං අකතානි සියුන්ති. එවංසන්තෙපි කාමකුසලානිනාම අධිපතිවිමුත්තානි එව බහුතරානි හොන්ති. තස්මා නසක්කා සබ්බානි කාමකුසලානි වීමංසාධිපතිමූලිකානි භවිතුන්ති.

असे असल्यास, ही कामावचर कुशल चित्ते नेहमी अधिपतीसह असणारी होऊन 'नियत-अधिपती' (निश्चित अधिपती असलेली) ठरतील. परंतु ही चित्ते वरील महग्गत कुशलांप्रमाणे किंवा लोकोत्तर चित्तांनुसार नियत-अधिपती असत नाहीत, असे समजावे. टीकेच्या मतानुसार तर, ज्ञानविप्रयुक्त चित्ते देखील विमंसाधिपतीसह (मीमांसा-अधिपतीसह) होतात असा प्रसंग येईल. किंवा जसे 'कौशल्याने उत्पन्न झाल्यामुळे कुशल' या व्याख्येत, ज्ञानविप्रयुक्त चित्ते देखील कौशल्याने (विविध आवर्जन विथींमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या उपनिषय ज्ञानाने) उत्पन्न झाल्यामुळे 'कुशल' या नावानेच ओळखली जातात; त्याचप्रमाणे येथेही, ती चित्ते विमंसाधिपती झालेल्या त्याच उपनिषय ज्ञानाने उत्पन्न झाल्यामुळे 'विमंसाधिपतेय्य' (मीमांसा-अधिपती असलेली) देखील होतात असे म्हणणे अशक्य नाही (म्हणजेच म्हणता येऊ शकते). याच अभिप्रायाने त्यांना स्वतंत्रपणे वेगळे केले गेले नसावे, असे समजावे. असे असले तरी, कामावचर कुशल चित्ते बहुतांश करून अधिपतीपासून मुक्तच असतात. त्यामुळे सर्व कामावचर कुशल चित्ते विमंसाधिपती-मूलक असू शकत नाहीत.

43. කාමාවචරානිච තානි කුසලානි චිත්තානිචාති විග්ගහො. තත්ථ කෙනට්ඨෙන කුසලානීති. ආරොග්‍යට්ඨෙන, සුන්දරට්ඨෙන, ඡෙකට්ඨෙන, අනවජ්ජට්ටෙන, සුඛවිපාකට්ඨෙනචාති. රාගාදයොහි ධම්මා චිත්තසන්තානස්ස රුජ්ජනට්ඨෙන රොගානාම. අහිතට්ඨෙන අසුන්දරා නාම. අනිපුණට්ඨෙන අඡෙකානාම. ගාරය්හට්ඨෙන වජ්ජානාම. අනිට්ඨ විපාකට්ඨෙන දුක්ඛවිපාකානාම හොන්ති. ඉමානිපන තෙහි වුට්ඨිතත්තා කුසලානිනාම අරොගානි නාමාති අත්ථො. තප්පටිපක්ඛත්තාච සුන්දරානි ඡෙකානි අනවජ්ජානි සුඛවිපාකානි ච නාම හොන්තීති. කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයන්ති චාලෙන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලානි. කුච්ඡිතෙනවා ආකාරෙන සත්තසන්තානෙ සෙන්ති අනුසෙන්තීති කුසා. රාගාදයො. තෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලානි. කුසංවා වුච්චති ඤාණං කුච්ඡිතානං සානට්ඨෙන තනුකරණට්ඨෙන අන්තකරණට්ඨෙනවා. කුසෙන ලාතබ්බානීති කුසලානි. කුසාවිය [Pg.53] හත්ථප්පදෙසං සංකිලෙසපක්ඛං ලුනන්තීතිවා කුසලානි. අපිච, කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සරන්ති හිංසන්තීති කුසලානි. රකාරස්ස ලකාරො. කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙනවා කුසලානීති.

४३. कामावचर आणि कुशल अशी ती चित्ते, असा विग्रह करावा. त्यात, कोणत्या अर्थाने ती 'कुशल' आहेत? हा प्रश्न आहे. आरोग्य (निरोगीपणा) या अर्थाने, सुंदर (कल्याणकारी) या अर्थाने, छेक (चतुर) या अर्थाने, अनवद्य (दोषरहित) या अर्थाने आणि सुखविपाक (सुखद परिणाम देणारे) या अर्थाने ती कुशल आहेत, हे उत्तर आहे. कारण, राग इत्यादी धर्म चित्तसंततीला पीडा देण्याच्या अर्थाने 'रोग' म्हटले जातात. अहितकारक असण्याच्या अर्थाने ते 'असुंदर' म्हटले जातात. असूक्ष्म असण्याच्या अर्थाने ते 'अछेक' (अचतुर) म्हटले जातात. निंदनीय असण्याच्या अर्थाने ते 'वज्ज' (दोषयुक्त) म्हटले जातात. असुखद परिणाम देण्याच्या अर्थाने ते 'दुःखविपाक' असतात. परंतु ही कुशल चित्ते त्या रागादी रोगांपासून मुक्त असल्यामुळे 'कुशल' म्हणजेच 'आरोग्य' (निरोगी) म्हटले जातात, असा अर्थ आहे. आणि त्यांच्या विरोधी (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे ती सुंदर, छेक, अनवद्य आणि सुखविपाक देणारी ठरतात, असे समजावे. जे कुत्सित (निंदनीय) पापधर्मांना कंपित करतात, नष्ट करतात, विध्वंस करतात, म्हणून ते 'कुशल' आहेत. किंवा जे कुत्सित रूपाने प्राण्यांच्या संतानामध्ये सुप्त राहतात, ते 'कुस' (कुश) म्हणजेच राग इत्यादी क्लेश होत. त्यांना जे कापतात, छिन्नविच्छिन्न करतात, ते 'कुशल' होत. किंवा कुत्सित क्लेशांना क्षीण करण्याच्या किंवा त्यांचा अंत करण्याच्या अर्थाने ज्ञानाला 'कुस' (कुश) म्हटले जाते. त्या 'कुश' नामक ज्ञानाने जे ग्रहण केले जाते, ते 'कुशल' होय. किंवा जसे कुश (गवत) हाताला कापते, त्याप्रमाणे जे संक्लेशपक्षाला कापून टाकतात, म्हणून ते 'कुशल' होत. शिवाय, जे कुत्सित पापधर्मांचा नाश करतात, हिंसा करतात, म्हणून ते 'कुशल' होत. येथे 'र' काराचा 'ल' कार झाला आहे. किंवा कौशल्याने (ज्ञानाने) उत्पन्न झाल्यामुळे ते 'कुशल' म्हटले जातात, असे समजावे.

44. මහාවිපාකෙසු පදත්ථතො වත්තබ්බං නත්ථි. වෙදනාභෙදො ආරම්මණවසෙන වත්තබ්බො. තානිහි අතිඉට්ඨෙ ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ ච ආරම්මණෙ යථාක්කමං සොමනස්සෙන උපෙක්ඛාය ච යුත්තානීති. සම්පයොගභෙදො කම්මවසෙන ජවනවසෙනච වත්තබ්බො. තානිහි බලවකම්මෙන ජනිතානි ඤාණසම්පයුත්තානි හොන්ති. දුබ්බලකම්මෙන ජනිතානි ඤාණවිප්පයුත්තානි. කදාචිපන තදාරම්මණවසෙන පවත්තිකාලෙ යෙභුය්‍යෙන තිහෙතුකජවනානුබන්ධානි ඤාණසම්පයුත්තානි හොන්ති. ඉතරජවනානුබන්ධානි ඤාණවිප්පයුත්තානීති. සඞ්ඛාරභෙදොපි කෙහිචි ආචරියෙහි කම්මවසෙනෙව කථිතො. අසඞ්ඛාරිකකම්මජනිතානි අසඞ්ඛාරිකානි. සසඞ්ඛාරිකකම්මජනිතානි සසඞ්ඛාරිකානීති. සඞ්ගහකාරෙනපන සන්නිහිතපච්චයවසෙන වුත්තො. තානිහි පටිසන්ධියං පුරිමභවෙ මරණාසන්නකාලෙ ඤාතකාදීහි තෙන තෙන පයොගෙන උපට්ඨාපිතානි කම්මාදීනි ආරම්මණානි ගහෙත්වා පවත්තානි සසඞ්ඛාරිකානිනාම හොන්ති. තාදිසෙන පයොගෙන විනා සයමෙව කම්මබලෙන උපට්ඨිතානි ගහෙත්වා පවත්තානි අසඞ්ඛාරිකානිනාම හොන්ති. තදාරම්මණ කාලෙපන අසඞ්ඛාරිකජවනානුබන්ධානි අසඞ්ඛාරිකානිනාම. සසඞ්ඛාරික ජවනානුබන්ධානි සසඞ්ඛාරිකානි නාමාති. එත්ථපි සම්පිණ්ඩනත්ථො විසද්දො. තෙන ආරම්මණඡක්ක හීනත්තිකවසෙනෙව කාලදෙස සන්තානාදිවසෙනච තෙසං අනෙකභෙදත්තං සම්පිණ්ඩෙති. යස්මා පනෙතානි දානාදිවසෙන කායකම්මාදිවසෙන ඡන්දාදීනි ධුරං කත්වා ච න පවත්තන්ති. තස්මා තානි පුඤ්ඤක්‍රියාවත්ථූනං කම්මාධිපතීනඤ්ච වසෙන වඩ්ඪනං නලභන්තීති.

४४. महाविपाक चित्तांमध्ये शब्दांच्या अर्थाच्या दृष्टीने काही सांगण्यासारखे नाही. वेदनेचा भेद आलंबनाच्या (विषयाच्या) प्रभावाने सांगावा. कारण ती महाविपाक चित्ते अति-इष्ट आणि इष्ट-मध्यस्थ आलंबनामध्ये अनुक्रमे सोमनस्य आणि उपेक्षेने युक्त असतात, असे समजावे. संप्रयोगाचा भेद कर्माच्या प्रभावाने आणि जवनाच्या प्रभावाने सांगावा. कारण ती महाविपाक चित्ते बलवान कर्माने उत्पन्न झाली असता ज्ञानसंप्रयुक्त असतात. दुर्बल कर्माने उत्पन्न झाली असता ज्ञानविप्रयुक्त असतात. परंतु कधीकधी तदालंबन रूपाने प्रवृत्त होण्याच्या काळात, बहुतांश करून त्रिहेतुक जवनाचे अनुकरण करणारी चित्ते ज्ञानसंप्रयुक्त असतात. इतर जवनांचे अनुकरण करणारी चित्ते ज्ञानविप्रयुक्त असतात, असे समजावे. संस्काराचा भेद देखील काही आचार्यांनी कर्माच्या प्रभावानेच सांगितला आहे. असंस्कारिक कर्माने उत्पन्न झालेली चित्ते असंस्कारिक असतात आणि ससंस्कारिक कर्माने उत्पन्न झालेली चित्ते ससंस्कारिक असतात, असे सांगितले आहे. परंतु संग्रहकारांनी जवळ असलेल्या तात्कालिक कारणाच्या प्रभावाने हा भेद सांगितला आहे. कारण ती महाविपाक चित्ते प्रतिसंधीच्या वेळी, पूर्वभवात मरणासन्न काळात नातेवाईक इत्यादींनी त्या त्या प्रयोगाने (प्रयत्नाने) उपस्थित केलेल्या कर्मादी आलंबनांना ग्रहण करून प्रवृत्त होतात, तेव्हा ती 'ससंस्कारिक' म्हटली जातात. तशा प्रयोगाशिवाय स्वतःहूनच कर्माच्या बलाने उपस्थित झालेल्या कर्मादी आलंबनांना ग्रहण करून प्रवृत्त होतात, तेव्हा ती 'असंस्कारिक' म्हटली जातात. तदालंबन काळात मात्र, असंस्कारिक जवनाचे अनुकरण करणारी चित्ते 'असंस्कारिक' आणि ससंस्कारिक जवनाचे अनुकरण करणारी चित्ते 'ससंस्कारिक' म्हटली जातात, असे समजावे. येथेही 'अपि' (पि) हा शब्द एकत्र जोडण्याच्या अर्थाने आहे. त्याद्वारे आलंबन-षट्क, हीन-त्रिक यांच्या प्रभावाने तसेच काळ, देश, संतती इत्यादींच्या प्रभावाने त्या महाविपाक चित्तांच्या अनेक प्रकारच्या भेदांना एकत्र जोडले जाते. परंतु ज्या अर्थी ही चित्ते दानादींच्या प्रभावाने, कायकर्मादींच्या प्रभावाने आणि छंदादींना प्रमुख करून प्रवृत्त होत नाहीत, त्या अर्थी ती पुण्यक्रियावस्तू आणि कर्माधिपती यांच्या प्रभावाने वृद्धीला प्राप्त होत नाहीत, असे समजावे.

[41] විභාවනියං පන

[४१] विभावनीमध्ये तर

ඉමානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනාභාවතො කම්මද්වාර වසෙන න පවත්තන්ති. අවිපාකසභාවතොච කම්මවසෙන නපවත්තන්තීති වුත්තං. තං විචාරෙතබ්බං.

ही विपाक चित्ते विज्ञाप्तीला उत्पन्न न करण्याच्या स्वभावामुळे कर्मद्वाराच्या प्रभावाने प्रवृत्त होत नाहीत आणि विपाक देण्याचा स्वभाव नसल्यामुळे कर्माच्या प्रभावाने प्रवृत्त होत नाहीत, असे म्हटले आहे. त्या विधानाचा विचार केला पाहिजे.

හෙට්ඨාහි කුසලෙසු කම්මත්තිකවසෙනෙව වඩ්ඪනං වුත්තං. නපන විසුං කම්මද්වාරවසෙන. කම්මත්තිකඤ්චනාම තිවිධ කම්මද්වාර වසෙනෙව සිද්ධන්ති. නනු අට්ඨකථායං යොහි කාමාවචරකුසලෙසු කම්මද්වාර කම්මපථ පුඤ්ඤක්‍රියාවත්ථුභෙදො වුත්තො. සො ඉධ නත්ථි. කස්මා. අවිඤ්ඤත්තිජනකතො අවිපාක ධම්මතො තථා අප්පවත්තියාචාති වුත්තන්ති. සච්චං. තත්ථ පන අවිඤ්ඤත්තිජනකතො කම්මද්වාර භෙදො ඉධ නත්ථීති එතෙන කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මන්ති එවං භෙදස්ස අභාවං වදති. අවිපාකධම්මතො කම්මපථභෙදො ඉධ නත්ථීති එතෙන දසවිධස්ස කම්මපථභෙදස්ස අභාවං වදති. ඉධපන කුසලෙසුපි කම්මපථභෙදං අග්ගහෙත්වා තිවිධකම්මද්වාර භෙදභින්නං කම්මත්තිකමෙව ගහිතං. තඤ්ච විඤ්ඤත්ති සමුට්ඨාපනා භාවතො තිවිධකම්මද්වාරවසෙන නපවත්තන්තීති ඉමිනාව සිද්ධං. යදිච හෙට්ඨා කුසලෙසුපි දසවිධකම්මපථභෙදවසෙන විසුං වඩ්ඪනං වුත්තං සියා. එවංසති ඉධපි අවිපාකසභාවතො කම්මපථවසෙන නපවත්තන්තීති ඉදං වත්තබ්බමෙවාති.

कारण खाली कुशल चित्तांमध्ये केवळ कर्म-त्रिकाच्या प्रभावानेच वृद्धी सांगितली आहे, स्वतंत्रपणे कर्मद्वाराच्या प्रभावाने नाही. आणि कर्म-त्रिक हे तीन प्रकारच्या कर्मद्वारांच्या प्रभावानेच सिद्ध होते, असे समजावे. अट्ठकथेमध्ये जो कामावचर कुशलांमध्ये कर्मद्वार, कर्मपथ आणि पुण्यक्रियावस्तूंचा भेद सांगितला आहे, तो येथे नाही. का? कारण विज्ञाप्ती उत्पन्न न करणारे असल्यामुळे, विपाक देणारे नसल्यामुळे आणि तशी प्रवृत्ती नसल्यामुळे, असे म्हटले आहे की नाही? हे सत्य आहे. परंतु त्या अट्ठकथेत 'विज्ञाप्ती उत्पन्न न करणारे असल्यामुळे येथे कर्मद्वारभेद नाही' या विधानाने कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म अशा भेदाचा अभाव सांगितला आहे. 'विपाक देणारे नसल्यामुळे येथे कर्मपथभेद नाही' या विधानाने दहा प्रकारच्या कर्मपथांच्या भेदाचा अभाव सांगितला आहे. परंतु येथे कुशल चित्तांमध्ये देखील कर्मपथभेद न घेता, तीन प्रकारच्या कर्मद्वारभेदांनी युक्त अशा केवळ कर्म-त्रिकालाच ग्रहण केले आहे. आणि ते कर्म-त्रिक देखील 'विज्ञाप्ती उत्पन्न न करण्याच्या स्वभावामुळे तीन प्रकारच्या कर्मद्वारांच्या प्रभावाने प्रवृत्त होत नाही' या विधानानेच सिद्ध होते. जर खाली कुशल चित्तांमध्ये देखील दहा प्रकारच्या कर्मपथांच्या भेदाच्या प्रभावाने स्वतंत्रपणे वृद्धी सांगितली असती, तर येथेही 'विपाक देण्याचा स्वभाव नसल्यामुळे कर्मपथाच्या प्रभावाने प्रवृत्त होत नाही' हे सांगणे आवश्यकच झाले असते, असे समजावे.

45. මහාක්‍රියචිත්තෙසුපි මහාවිපාකෙසුවිය ආරම්මණ වසෙනෙව වෙදෙනාභෙදො උපරි සයමෙව වක්ඛති. ඤාණසම්පයුත්ත, විප්පයුත්ත, අසඞ්ඛාරික, සසඞ්ඛාරිකභෙදොපන යථාරහං කුසලෙසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

४५. महाक्रिया चित्तांमध्ये देखील महाविपाक चित्तांप्रमाणे आलंबनाच्या प्रभावानेच वेदनेचा भेद पुढे आचार्य स्वतः सांगतील. परंतु ज्ञानसंप्रयुक्त, ज्ञानविप्रयुक्त, असंस्कारिक आणि ससंस्कारिक हा भेद योग्यतेनुसार कुशल चित्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

[42] විභාවනියං පන

[४२] विभावनीमध्ये तर

තථා අවිචාරෙත්වා ක්‍රියචිත්තානංපි කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාරහං සොමනස්ස සහගතාදිතා වෙදිතබ්බාති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

त्याचप्रमाणे, सखोल विचार न करता क्रिया चित्तांचे देखील कुशल चित्तांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने योग्यतेनुसार सोमनस्य-सहगत इत्यादी असणे समजावे, असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

ඉච්චෙවං සබ්බථාපීති පදානං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. සහෙතුක කාමාවචර කුසල විපාක ක්‍රිය චිත්තානීති එත්ථ සහෙතු කග්ගහණං කුසල සද්ද සම්බන්ධෙ භූතකථන විසෙසනං. තෙනෙවහි තං කුසලචිත්තානං චූළනිගමෙන ගහිතං. විපාක ක්‍රිය සද්දසම්බන්ධෙපන බ්‍යවච්ඡෙදකවිසෙසනං දට්ඨබ්බං.

"इच्चेवं सब्बथापि" (अशा प्रकारे सर्व प्रकारेही) या पदांचा अर्थ खाली सांगितलेलाच आहे. "सहेतुककामावचरकुसलविपाकक्रियाचित्तानि" यामध्ये 'सहेतुक' हा शब्द 'कुसल' (कुशल) शब्दाच्या संबंधात यथार्थवाचक विशेषण (भूतकथन विशेषण) आहे. म्हणूनच तो कुशल चित्तांच्या चूलनिगमामध्ये ग्रहण केला गेला नाही. परंतु विपाक आणि क्रिया शब्दांच्या संबंधात तो व्यवच्छेदक विशेषण (व्यावर्तक विशेषण) म्हणून समजावा.

[43] විභාවනියං පන

[४३] विभाविनीमध्ये (टीकेत) तर -

සක්ඛරකථලිකංපි [Pg.55] මච්ඡගුම්බංපි තිට්ඨන්තංපි චරන්තංපි පස්සතීති සුත්තපදෙ විය ඉධ යථාලාභ යොජනාති වුත්තං. තං න සමෙති. තත්ථහි සක්ඛරකථලිකංනාම නචරතීති යුත්තං. ඉධපන කුසලං සහෙතුකං නහොතීති නයුත්තමෙතන්ති.

"खडे आणि खापर देखील, माशांचा थवा देखील, स्थिर असलेले देखील, चालणारे देखील पाहतो" या सुत्तपदाप्रमाणे येथे 'यथालाभ योजना' करावी असे म्हटले आहे. ते जुळत नाही. कारण, त्या सुत्तात "खडे आणि खापर चालत नाहीत" असे म्हणणे योग्य आहे. परंतु येथे "कुशल चित्त सहेतुक नसते" असे म्हणणे योग्य नाही, असे जाणावे.

46. සඞ්ගහගාථායං වෙදනා ඤාණ සඞ්ඛාර භෙදෙනාති වෙදනාභෙදෙන, ඤාණභෙදෙන, සඞ්ඛාරභෙදෙනච. තත්ථ වෙදනා භෙදෙනාති වෙදනාභෙදසිද්ධෙන චිත්තභෙදෙන, ඤාණභෙදෙනාති ඤාණයොගා යොගසිද්ධෙනචිත්තභෙදෙන. සඞ්ඛාරභෙදෙනාති සඞ්ඛාරෙන විනා සහච පවත්තපච්චයගණභෙදසිද්ධෙන චිත්තභෙදෙනාති අත්ථො. ඉදඤ්හි සමාසපදානං සාමත්ථියං, යදිදං සුවිඤ්ඤාතානං නානාප්පකාරානං පදත්ථානං අප්පකෙන බ්‍යඤ්ජනෙන දීපනසමත්ථතාති.

४६. संग्रहगाथेमध्ये "वेदना-ज्ञान-संस्कार-भेदाने" म्हणजे वेदनेच्या भेदाने, ज्ञानाच्या भेदाने आणि संस्काराच्या भेदाने. त्यामध्ये, "वेदनेच्या भेदाने" म्हणजे वेदनेच्या भेदाने सिद्ध होणाऱ्या चित्ताच्या भेदाने. "ज्ञानाच्या भेदाने" म्हणजे ज्ञानाच्या संयोगाने व वियोगाने (युक्त व विप्रयुक्त असण्याने) सिद्ध होणाऱ्या चित्ताच्या भेदाने. "संस्काराच्या भेदाने" म्हणजे संस्काराशिवाय (असंस्कारिक) आणि संस्कारासह (ससंस्कारिक) प्रवृत्त होणाऱ्या प्रत्यय-समूहाच्या भेदाने सिद्ध होणाऱ्या चित्ताच्या भेदाने, असा अर्थ आहे. सुस्पष्ट अशा विविध प्रकारच्या पदार्थांना थोड्याशा शब्दांत स्पष्ट करण्याचे जे सामर्थ्य असते, ते समास पदांचे सामर्थ्य आहे, असे जाणावे.

[44] එතෙන විභාවනියං

[४४] याने विभाविनीमधील -

සයං අභින්නානං ඤාණසඞ්ඛාරානං භෙදවචනෙ චිත්තස්ස භෙදකර භාවෙ ච චොදනාය අනොකාසතා සාධිතා හොතීති.

स्वतः अभिन्न असलेल्या ज्ञान आणि संस्कारांच्या भेदकथनात आणि चित्ताचा भेद करण्याच्या बाबतीत आक्षेपाला कोणताही वाव नाही, हे सिद्ध होते.

තත්‍රායං යොජනා. සහෙතු කාමාවචර පුඤ්ඤපාකක්‍රියා වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන යථාක්කමං ඡච ද්වාදසච චතුවීසති ච මතාති. එත්ථච –

त्या वचनात ही योजना आहे: सहेतुक कामावचर पुण्य (कुशल), विपाक आणि क्रिया चित्ते वेदना, ज्ञान आणि संस्कारांच्या भेदाने अनुक्रमे सहा, बारा आणि चोवीस प्रकारची मानली गेली आहेत. आणि येथे -

වෙදනාඤාණසඞ්ඛාර, භෙදෙනෙතානි අට්ඨධා;

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, චතුවීසතිවිධා මකා තිපි.

"वेदना, ज्ञान आणि संस्कारांच्या भेदाने ही आठ प्रकारची आणि पुण्य, विपाक व क्रिया यांच्या भेदाने चोवीस प्रकारची मानली गेली आहेत" असे म्हटले पाहिजे.

වත්තබ්බා. එවඤ්හි සති අත්ථගතිච විසදා හොති. උපරි වක්ඛ, මානාහිච සඞ්ගහගාථාහි සද්ධිං සමෙතීති.

असे म्हटले असता अर्थाचा प्रवाह देखील स्पष्ट होतो आणि पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या संग्रहगाथांशी देखील तो जुळतो, असे जाणावे.

47. කාමෙතිආදි සබ්බෙසං කාමචිත්තානං සඞ්ගහගාථා. තත්ථ කාමෙ කාමභූමියං පාකානි සහෙතුකාහෙතුකවසෙන සබ්බානි විපාකචිත්තානි තෙවීස. පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි කුසලාකුසලචිත්තානිච වීසති. ක්‍රියාච සහෙතුකාහෙතුකවසෙන සබ්බානි ක්‍රියචිත්තානි [Pg.56] පන එකාදස හොන්ති. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි චතුප්පඤ්ඤාස හොන්තීති යොජනා. සබ්බථාති චෙත්ථ විසද්දො ලුත්ත නිද්දිට්ඨො. ධම්මසඞ්ගණියං වුත්තෙන සබ්බප්පකාරෙනපි චතුප්පඤ්ඤාසඑව. විභඞ්ගෙ විභත්තෙන සබ්බප්පකාරෙනපි චතුප්පඤ්ඤාස එවාතිආදිනා තස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙවාති.

४७. "कामे..." इत्यादी गाथा सर्व कामावचर चित्तांची संग्रहगाथा आहे. त्यामध्ये, कामभूमीत (कामावचर भूमीत) सहेतुक आणि अहेतुक भेदाने सर्व विपाक चित्ते तेवीस आहेत. पुण्य आणि अपुण्य (कुशल आणि अकुशल) चित्ते वीस आहेत. आणि क्रिया चित्ते सहेतुक आणि अहेतुक भेदाने सर्व मिळून अकरा आहेत. अशा प्रकारे सर्व प्रकारेही चोपन्न (५४) चित्ते होतात, अशी योजना आहे. येथे "सब्बथा" या शब्दात 'पि' शब्द लुप्त रूपाने दर्शविला आहे. धम्मसंगणीमध्ये सांगितलेल्या सर्व प्रकारांनी देखील चोपन्नच होतात, आणि विभंगामध्ये विभागलेल्या सर्व प्रकारांनी देखील चोपन्नच होतात, इत्यादी प्रकारे त्या 'सब्बथा' पदाचा अर्थ खाली सांगितलेलाच आहे, असे जाणावे.

[45] එතෙන විභාවනියං

[४५] याने विभाविनीमधील -

ඉධ වුත්තානං කුසලාදීනං අන්තොගධභෙදවසෙන තස්ස අත්ථවිභාවනා පටිසිද්ධා හොති.

येथे सांगितलेल्या कुशल इत्यादींच्या अंतर्गत भेदाच्या आधारे त्या 'सब्बथा' पदाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणे प्रतिषेधित (निषिद्ध) होते.

[46] යඤ්ච විභාවනියං

[४६] आणि विभाविनीमध्ये जे -

කාමෙ භවෙති වුත්තං. තංපි විචාරෙතබ්බං.

"कामे भवे" असे म्हटले आहे, त्याचा देखील विचार केला पाहिजे.

භවසද්දො හි කුසලාකුසලකම්මෙසු කම්මනිබ්බත්තෙසුච විපාක කටත්තාරූපෙසු වත්තමානො අභිධම්මෙ දිට්ඨො. න තදඤ්ඤෙසු නාමරූපධම්මෙසූථි. භූමිපරියායොච ඉධ කාමසද්දො. භූමීතිච සහොකාසො ඉන්ද්‍රියා නින්ද්‍රියබද්ධධම්මසමූහො වුච්චතීති කාමෙ කාමභූමියන්ති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. භවොතිවා භූමිඑව වුච්චති සුත්තන්තපරියායෙන භවන්ති එත්ථ සත්තා සඞ්ඛාරාචාති කත්වා. එසනයො පරත්ථපීති.

कारण 'भव' हा शब्द कुशल-अकुशल कर्मांमध्ये आणि कर्माने उत्पन्न होणाऱ्या विपाक व कतत्ता-रूपांमध्ये (कर्मज रूपांमध्ये) प्रवृत्त होणारा अभिधम्मात दिसून येतो. त्याव्यतिरिक्त इतर नाम-रूपांमध्ये तो प्रवृत्त होत असलेला दिसत नाही, असे जाणावे. आणि येथे 'काम' हा शब्द 'भूमी'चा पर्याय आहे. 'भूमी' म्हणजे उत्पत्तीच्या स्थानासह इंद्रियबद्ध आणि अनिंद्रियबद्ध धर्मांचा समूह होय. म्हणून "कामे म्हणजे कामभूमीत" हाच अर्थ योग्य आहे असे समजावे. किंवा सुत्तंत पर्यायाने 'भव' म्हणजे भूमीच म्हटली जाते, कारण "येथे प्राणी आणि संस्कार उत्पन्न होतात (भवन्ति)" म्हणून. पुढे देखील हाच नियम लागू होतो, असे जाणावे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, 'परमत्थदीपनी' नावाच्या अभिधम्मत्थसंग्रहाच्या -

චතුත්ථවණ්ණනාය කාමචිත්තස්ස

चौथ्या वर्णनातील कामावचर चित्ताचे -

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी (परमार्थ स्पष्टीकरण) समाप्त झाले.

48. එවං කාමචිත්තසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපචිත්තසඞ්ගහං දස්සෙන්තො විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතන්තිආදිමාහ. විතක්කොච විචාරොච පීතිච සුඛඤ්ච එකග්ගතාචාති ද්වන්දො. තාහි සහිතන්ති සමාසො. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙ කග්ගතා සඞ්ඛාතෙනසමුදිතෙනපථමජ්ඣානෙන සම්පයුත්තංකුසලචිත්තං පථමජ්ඣානකුසලචිත්තං. තත්ථ කෙනට්ඨෙනපථමං, කෙනට්ඨෙනච ඣානන්ති. ආදිතො පටිපජ්ජිතබ්බත්තා පථමං. කසිණාදිකස්ස ආරම්මණස්ස අනිච්චාදිලක්ඛණස්සච උපනිජ්ඣායනතො පච්චනීකධම්මානඤ්ච ඣාපනතො දය්හනතො [Pg.57] ඣානං. ඉමෙසු ද්වීසු අත්ථෙසු එකග්ගතාඑව සාති සයයුත්තාති දට්ඨබ්බා. සාහි එකත්තාරම්මණසඞ්ඛාතො එකො අග්ගොකොටිකොට්ඨාසොවා අස්සාති අත්ථෙන එකග්ගසඞ්ඛාතස්ස චිත්තස්ස තථාපවත්තනෙ ආධිපච්චගුණයොගෙන එකග්ගතාති ච වුච්චති. සායෙව චිත්තං නානාරම්මණෙසු වික්ඛිපිතුං අදත්වා එකස්මිං යෙවාරම්මණෙ පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන සම්මාච ආධියති ථපෙති. ඉන්ද්‍රියානඤ්ච සමභාවං කත්වා තත්ථෙව ලීනුද්ධච්චාභාවාපාදනෙන සමඤ්ච ආධියති ථපෙතීති අත්ථෙන සමාධීතිච වුච්චති. සායෙවච පාළියං අවික්ඛෙපො අවිසාහාරො සණ්ඨිති අවට්ඨිතීති නිද්දිට්ඨාති. විතක්කාදයොපි පන තස්සා සාතිසයං උපකාරකත්තා ඣානන්තෙව වුත්තා. තථා හි විතක්කො තාව චිත්තං ථිනමිද්ධවසෙන ඔසක්කිතුං අදත්වා දළ්හං ආරම්මණාභිමුඛමෙව කරොති. ආරම්මණාභිනිරොපන ලක්ඛණොහි විතක්කො. ථින මිද්ධනීවරණස්සච උජුප්පටිපක්ඛොති. විචාරොච නං විචිකිච්ඡාවසෙන සංසප්පිතුං අදත්වා දළ්හං ආරම්මණානුබන්ධමෙව කරොති. ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො හි විචාරො පඤ්ඤාපකතිකො. විචිකිච්ඡානීවරණස්සච උජුප්පටිපක්ඛොති. පීතිච චිත්තං බ්‍යාපාදවසෙන උක්කණ්ඨිතුං අදත්වා ආරම්මණෙ පරිතුට්ඨමෙව කරොති. ආරම්මණසංපි යායනලක්ඛණා හි පීති. බ්‍යාපාදනීවරණස්සච උජුප්පටිපක්ඛාති. තථා සුඛඤ්ච නං උද්ධච්ච කුක්කුච්චවසෙන අවූපසමිතුං අදත්වා ආරම්මණෙ ලද්ධසාතං උපබ්‍රූහිතං කරොති. සාකලක්ඛණඤ්හි සුඛං, උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණස්සච උජුප්පටිපක්ඛන්ති.

४८. अशा प्रकारे कामावचर चित्तसंग्रह दाखवून, आता अनुक्रमे प्राप्त झालेल्या रूपावचर चित्तसंग्रहाचे दर्शन घडवताना "वितर्क-विचार-प्रीती-सुख-एकाग्रता-सहित..." इत्यादी म्हटले आहे. वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि एकाग्रता यांचा द्वंद्व समास करावा. त्यांच्याशी युक्त (सहित) असा समास करावा. वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि एकाग्रता या नावाने एकत्रित झालेल्या प्रथम ध्यानाशी संप्रयुक्त असलेले कुशल चित्त म्हणजे 'प्रथमध्यान कुशल चित्त' होय. त्या वचनात, कोणत्या अर्थाने 'प्रथम' म्हटले जाते आणि कोणत्या अर्थाने 'ध्यान' म्हटले जाते? हा प्रश्न आहे. सुरुवातीला प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे याला 'प्रथम' म्हटले जाते. कसिण इत्यादी आलंबनाचे आणि अनित्य इत्यादी लक्षणांचे जवळून चिंतन (ध्यान) करत असल्यामुळे, तसेच विरोधी धर्मांना (नीवरणांना) जाळत (नष्ट करत) असल्यामुळे याला 'ध्यान' म्हटले जाते. या दोन्ही अर्थांमध्ये 'एकाग्रता' हीच अत्यंत योग्य ठरते, असे समजावे. कारण, त्या चित्ताला एकच आलंबन या स्वरूपातील एक अग्र किंवा भाग प्राप्त होतो, या अर्थाने एकाग्र म्हटल्या गेलेल्या चित्ताच्या त्या प्रकारे प्रवृत्त होण्यात अधिपत्य गुणाच्या योगाने याला 'एकाग्रता' असे देखील म्हटले जाते. तीच एकाग्रता चित्ताला विविध आलंबनांमध्ये विखुरण्यास न देता, एकाच आलंबनावर विरोधी धर्मांच्या दूर होण्यामुळे चांगल्या प्रकारे स्थापित करते. तसेच इंद्रियांची समता करून, तेथेच आळस व चंचलता यांचा अभाव प्राप्त करून देऊन सम्यक प्रकारे स्थापित करते, या अर्थाने याला 'समाधी' असे देखील म्हटले जाते. आणि तीच पालि ग्रंथात 'अविक्खेप' (अविक्षेप), 'अविसाहार', 'संठिती', 'अवट्ठिती' अशी निर्दिष्ट केली आहे, असे जाणावे. परंतु वितर्क इत्यादी देखील त्या एकाग्रतेला अत्यंत उपकारक असल्यामुळे त्यांना 'ध्यान' असेच म्हटले गेले आहे. ते वचन स्पष्ट करतो: प्रथम, वितर्क चित्ताला थिनमिद्धच्या (आळस व ग्लानीच्या) प्रभावाने मागे हटण्यास न देता दृढपणे आलंबनाभिमुखच करतो. कारण वितर्क हा आलंबनावर चित्त स्थिर करण्याचे लक्षण असलेला आहे आणि तो थिनमिद्ध नीवरणाचा थेट विरोधी आहे, असे समजावे. विचार चित्ताला विचिकित्सेच्या (शंकेच्या) प्रभावाने डळमळीत होण्यास न देता दृढपणे आलंबनाशी जोडलेलेच ठेवतो. कारण विचार हा आलंबनाचे वारंवार मंथन करण्याचे लक्षण असलेला आणि प्रज्ञा स्वभावाचा आहे, तसेच तो विचिकित्सा नीवरणाचा थेट विरोधी आहे, असे समजावे. प्रीती चित्ताला व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) प्रभावाने उद्विग्न होण्यास न देता आलंबनामध्ये पूर्णपणे संतुष्टच ठेवते. कारण प्रीती ही आलंबनावर प्रेम करण्याचे लक्षण असलेली आहे आणि ती व्यापाद नीवरणाची थेट विरोधी आहे, असे समजावे. त्याचप्रमाणे सुख चित्ताला उद्धच्च-कुक्कुच्चाच्या (चंचलता व पश्चात्तापाच्या) प्रभावाने अशांत होण्यास न देता आलंबनामध्ये प्राप्त झालेल्या सुखाला वृद्धिंगत करते. कारण सुख हे साता (अनुकूलता) लक्षण केलेले आहे आणि ते उद्धच्च-कुक्कुच्च नीवरणाचा थेट विरोधी आहे, असे समजावे.

උපෙක්ඛාච සන්තසභාවත්තා සුඛෙඑව සඞ්ගහිතාති. එවං කරොන්තාච තෙ ධම්මා තස්මිං ආරම්මණෙ තස්ස චිත්තස්ස සුට්ඨු එකග්ගභාවත්ථායච හොන්ති. එකග්ගභාවොතිච එකග්ගතායෙව. සාච එකග්ගතා තෙහි ධම්මෙහි තථා අනුග්ගහිතා සුට්ඨු බලවතී හුත්වා සයං කාමච්ඡන්දවසෙන නානාරම්මණෙසු චිත්තවිධාවනං නීවාරෙත්වා කසිණනිමිත්තාදිකෙ තස්මිං ආරම්මණෙ නිච්චලං ඨත්වා තංආරම්මණං උපගන්ත්වා නිජ්ඣායති ඔලොකෙති. තස්මා තෙ සබ්බෙපි ධම්මා උපනිජ්ඣායනට්ඨෙනපි ඣානන්ති වුත්තාති. තෙසුච තථා පවත්තමානෙසු [Pg.58] තප්පච්චනීකා නීවරණධම්මා ඔකාසං අලභිත්වා මනස්මිංපි පරියුට්ඨිතුං නසක්කොන්ති. ඣාපිතානාම හොන්ති. තස්මා තෙ පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙනපි ඣානන්ති වුත්තාති. එවං සන්තෙපි යස්මා ඣාන මග්ග සම්බොධිසඞ්ඛාතෙසු තීසු ඨානෙසු ධම්මසාමග්ගී පධානං හොති. අඞ්ගානං සමග්ගභාවෙඑව අප්පනාපත්තිවසෙන උපනිජ්ඣාය නාදි කිච්චසංසිද්ධිතො. යස්මාච එතෙ ධම්මා වුත්තනයෙන විසුංවිසුං අත්තනො කිච්චං කරොන්තාපි චිත්තස්ස ආරම්මණෙ නිච්චලප්පවත්ති සඞ්ඛාතං එකමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං සාධෙන්ති. තස්මා රථඞ්ගානං සමුදායෙඑව රථවොහාරොවිය තෙසං සමුදායෙඑව ඣාන වොහාරො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. අපරෙපන පඤ්චන්නංපි තෙසං ආරම්මණාභිනිරොපනාදීනි යථාසකං කිච්චානියෙව විසුං විසුං උපනිජ්ඣානකිච්චානිනාම හොන්තීති පට්ඨානෙ ඣානපච්චයං පත්වා සබ්බෙපෙතෙ විසුං විසුං ඣානපච්චයං සාධෙන්තියෙව. තස්මා තෙ විසුං විසුංපි ඣානානියෙව හොන්තීති සක්කා වත්තුං. යථාච පඤ්චඞ්ගිකං සීලං දසඞ්ගිකං සීලන්ති එත්ථ පඤ්චසමුදිතාදීනි තෙසං සීලානං පඤ්චඞ්ගිකා දිනාමලාභස්සෙව කාරණානි හොන්ති. න සීලභාවස්ස. න හි පාණාතිපාතා වෙරමණාදිකං එකංපි සමානං සීලංනාම න හොතීති. එවමෙවං ඉධපි පඤ්චසමුදිතාදීනි පඤ්චඞ්ගිකාදි භාවස්සෙව පථමජ්ඣානාදි භාවස්සෙවච කාරණානි. නපන ඣානභාවස්සාති නසක්කා විඤ්ඤාතුං. ඉතරථා ඣානපච්චයෙ ඣානඞ්ගානි පච්චනියානියෙව සියුන්තිපි වදන්ති. එත්තාවතා සතිපි ඉමස්ස චිත්තස්ස ඵස්සාදීහිපි සහිතභාවෙ තෙසං තථාවිධකිච්චවිසෙසාභාවා ඉධ අග්ගහණන්තිපි සිද්ධං නහොතීති. විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතා සඞ්ඛාතෙන දුතීයජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං දුතීයජ්ඣාන කුසලචිත්තං, එවං සෙසෙසුපි.

उपेक्षा देखील शांत स्वभाव असल्यामुळे सुखातच समाविष्ट केली जाते. आणि असे करत असताना ते धर्म त्या आलंबनावर त्या चित्ताच्या चांगल्या प्रकारे एकाग्रतेसाठी कारणीभूत ठरतात. एकाग्रभाव म्हणजेच एकाग्रता होय. आणि ती एकाग्रता त्या धर्मांद्वारे अशा प्रकारे उपकृत होऊन, अत्यंत बलवान बनून, स्वतः कामच्छंदाच्या प्रभावाने विविध आलंबनांकडे चित्ताचे धावणे रोखून, कसिण-निमित्त इत्यादी त्या आलंबनावर निश्चल राहून, त्या आलंबनाजवळ जाऊन त्याचे ध्यान करते, त्याचे अवलोकन करते. म्हणून ते सर्व धर्म 'जवळ जाऊन ध्यान करणे' (उपनिज्झायन) या अर्थाने देखील 'झान' (ध्यान) असे म्हटले जातात. आणि ते धर्म अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना, त्यांचे विरोधी असणारे नीवरण धर्म संधी न मिळाल्यामुळे मनात देखील उद्भवू शकत नाहीत. ते जणू जळून खाक होतात. म्हणून ते विरोधी धर्मांना जाळून टाकण्याच्या अर्थाने देखील 'झान' असे म्हटले जातात. असे असले तरी, ज्या अर्थी झान (ध्यान), मग्ग (मार्ग) आणि संबोधी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन स्थानांमध्ये 'धम्मसामग्गी' (धर्मांची एकात्मता) प्रधान असते. कारण अंगांच्या एकत्र येण्यानेच अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त होण्याच्या द्वारे ध्यान इत्यादी कार्याची सिद्धी होते. आणि ज्या अर्थी हे धर्म सांगितलेल्या पद्धतीने आपापले कार्य वेगवेगळे करत असले, तरी चित्ताच्या आलंबनावरील निश्चल प्रवृत्ती रूप असे एकच ध्यानाचे कार्य साध्य करतात. म्हणून, रथाच्या अवयवांच्या समूहालाच 'रथ' असा व्यवहार केला जातो त्याप्रमाणे, त्यांच्या समूहालाच 'झान' असा व्यवहार सिद्ध होतो, असे समजावे. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, त्या पाचही धर्मांचे आलंबनावर चित्त स्थिर करणे इत्यादी आपापले कार्यच वेगवेगळे ध्यानाचे कार्य ठरते; म्हणून पट्ठान पाठात 'झानप्रत्यय' प्राप्त झाल्यावर हे सर्व वेगवेगळे झानप्रत्यय साध्य करतातच. म्हणून ते वेगवेगळे देखील 'झान'च आहेत, असे म्हणता येऊ शकते. आणि ज्याप्रमाणे 'पंचशील' किंवा 'दशशील' यामध्ये पाच एकत्र येणे इत्यादी त्या शीलांना 'पंचशील' इत्यादी नाव मिळण्याचेच कारण ठरतात, शीलत्वाचे कारण ठरत नाहीत. कारण प्राणातिपातापासून विरत होणे इत्यादी एकच असले तरी ते 'शील' ठरत नाही असे नाही, तर ते शीलच असते, असे समजावे. त्याचप्रमाणे येथेही पाच एकत्र येणे इत्यादी पंचशीलत्वाचे किंवा प्रथम ध्यान इत्यादी होण्याचेच कारण आहेत, ध्यानत्वाचे कारण नाहीत, असे समजणे शक्य नाही असे नाही, तर ते शक्यच आहे. अन्यथा, झानप्रत्ययामध्ये ध्यानअंगे विरोधीच ठरतील, असेही काही म्हणतात. एवढ्यावरून, या चित्ताचा फस्स (स्पर्श) इत्यादी धर्मांशी सहसंबंध असला तरी, त्यांच्यात अशा प्रकारच्या विशेष कार्याचा अभाव असल्यामुळे, येथे त्यांचे ग्रहण न करणे देखील सिद्ध होते, असे समजावे. विचार, पीती, सुख आणि एकाग्रता यांनी युक्त असणाऱ्या द्वितीय ध्यानाशी संप्रयुक्त असणारे कुशल चित्त म्हणजे 'द्वितीयध्यान कुशल चित्त' होय. उर्वरित चित्तांच्या बाबतीतही असेच समजावे.

49. එත්ථ සියා. කෙනපන ඉමෙසං ඣානානං අඞ්ගභෙදො කතොති. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කතොති. යොහි විතක්කසහායො හුත්වා පඤ්චඞ්ගිකං පථමජ්ඣානං උප්පාදෙත්වා තත්ථ වසීභාවං කත්වා පුනවිතක්කෙ නිබ්බින්දති. තස්ස විතක්කං සමතික්කමිත්වා අවිතක්කං චතුරඞ්ගිකං ඣානං අධිගන්තුං අජ්ඣාසයො සණ්ඨාති. තදා සො [Pg.59] තමෙව පථමජ්ඣානං පාදකභාවත්ථාය දළ්හං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තෙන අජ්ඣාසයෙන සහෙව පුනභාවනං අනුයුඤ්ජන්තො අවිතක්කං චතුරඞ්ගිකං ඣානං අධිගච්ඡති. තත්ථ සා භාවනාසයං විතක්කයුත්තාපි තෙන අජ්ඣාසයෙන පරිභාවිතත්තා විතක්කවිරාග භාවනානාම හොති. තස්සා භාවනාය. බලෙන තං ඣානං උප්පජ්ජ මානං අවිතක්කං චතුරඞ්ගිකං උප්පජ්ජති. සෙසජ්ඣානාධිගමෙසුපි එසෙවනයොති. එවං පුග්ගලජ්ඣාසයෙන තෙසං ඣානානං අඞ්ගභෙදො කතොති වෙදිතබ්බො. එත්ථච උත්තරුත්තරජ්ඣානා ධිගමනෙ පාදකභාවත්ථාය පුරිමපුරිමජ්ඣානස්ස සමාපජ්ජනං අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බං. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොතීති අට්ඨකථායං වුත්තං. අජ්ඣාසයබලෙනපන උත්තරජ්ඣානං උප්පජ්ජමානං පාදකජ්ඣානසදිසං නහොති. පාදකජ්ඣානතොහි පුග්ගලජ්ඣාසයොව බලවතරො. තෙනාහ භගවා ඉජ්ඣති භික්ඛවෙ සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තාති. අයඤ්ච අත්ථො උපරි ලොකුත්තරචිත්තං පත්වා ආවි භවිස්සතීති.

४९. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते. 'पण या ध्यानांच्या अंगांचा भेद कशामुळे केला गेला आहे?' 'पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) इच्छेमुळे (आशयामुळे) केला गेला आहे,' हे उत्तर आहे. कारण जो कोणी वितक्काच्या साहाय्याने पाच अंगांनी युक्त असे प्रथम ध्यान उत्पन्न करून, त्यामध्ये वशीभाव प्राप्त करून, पुन्हा वितक्काविषयी विरक्त होतो. त्याला वितक्काचे उल्लंघन करून, वितक्करहित अशा चार अंगांनी युक्त ध्यानाची प्राप्ती करून घेण्याची इच्छा निर्माण होते. तेव्हा तो त्याच प्रथम ध्यानाला पाया बनवण्यासाठी दृढतेने त्यात समापन्न होऊन, त्यातून उठून, त्या इच्छेसह पुन्हा भावनेचा अभ्यास करत असताना, वितक्करहित अशा चार अंगांनी युक्त ध्यानाची प्राप्ती करतो. तेथे ती भावना स्वतः वितक्काने युक्त असली तरी, त्या इच्छेने प्रभावित असल्यामुळे 'वितक्कविराग भावना' (वितर्क नष्ट करणारी भावना) या नावाने ओळखली जाते. त्या भावनेच्या बलाने ते ध्यान उत्पन्न होत असताना, वितक्करहित चार अंगांनी युक्त असे उत्पन्न होते. उर्वरित ध्यानांच्या प्राप्तीमध्ये देखील हाच नियम लागू होतो. अशा प्रकारे, पुद्गलाच्या इच्छेनुसार त्या ध्यानांच्या अंगांचा भेद केला गेला आहे, असे समजावे. आणि येथे उत्तरोत्तर (वरच्या वरच्या) ध्यानांच्या प्राप्तीसाठी, पाया बनवण्याच्या हेतूने आधीच्या आधीच्या ध्यानांमध्ये समापन्न होणे अत्यंत आवश्यक आहे. 'खालचे खालचे अभ्यस्त ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे निकटचे कारण (पदट्ठान) असते,' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु इच्छेच्या बलाने उत्पन्न होणारे वरचे ध्यान हे पायाभूत ध्यानासारखे नसते. कारण पायाभूत ध्यानापेक्षा पुद्गलाची इच्छाच अधिक बलवान असते. म्हणूनच भगवान म्हणाले, 'भिक्खूहो! शीलवानाची चित्ताची आकांक्षा शुद्धतेमुळे पूर्ण होते.' आणि हा अर्थ पुढे लोकोत्तर चित्ताच्या संदर्भात स्पष्ट होईल.

50. එත්ථ සියා. කස්මා ඉධ සඞ්ඛාරභෙදො නවුත්තොති. පාළියමෙව අවුත්තත්තා. කස්මාච සො පාළියං අවුත්තොති. පටිපදා භෙදවචනෙනෙව සිද්ධත්තාති. තථාහි සබ්බෙසංපි ලොකිය ලොකුත්තරජ්ඣානානං සුඛප්පටිපදභාවෙ සිද්ධෙ අසඞ්ඛාරිකභාවො සිද්ධොයෙව හොති. දුක්ඛප්පටිපදභාවෙච සිද්ධෙ තෙසං සසඞ්ඛාරිකභාවො සිද්ධොයෙව හොතීති. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. අට්ඨකථාදස්සනතො. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨසාලිනියං -

५०. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते. 'येथे (रुपावचर चित्तामध्ये) संखाराचा (ससंखारिक/असंखारिक भेद) उल्लेख का केला नाही?' 'कारण पाळीमध्येच (मूळ ग्रंथात) त्याचा उल्लेख केलेला नाही.' 'आणि पाळीमध्ये त्याचा उल्लेख का केला नाही?' 'कारण प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) भेदाच्या कथनानेच ते सिद्ध होते म्हणून,' हे उत्तर आहे. कारण सर्वच लौकिक आणि लोकोत्तर ध्यानांच्या बाबतीत 'सुख-प्रतिपदा' सिद्ध झाली की, 'असंखारिक भाव' स्वतःच सिद्ध होतो. आणि 'दुःख-प्रतिपदा' सिद्ध झाली की, त्यांचा 'ससंखारिक भाव' स्वतःच सिद्ध होतो, असे समजावे. 'हे कशावरून समजते?' असे विचारल्यास, 'अट्ठकथा पाहिल्यावरून.' कारण अट्ठसालिनीमध्ये असे म्हटले आहे -

යො ආදිතො කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලමන්තො වික්ඛම්භෙති. තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. යො කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො සුඛෙන අකිලමන්තො වික්ඛම්භෙති. තස්ස සුඛාපටිපදා හොතීති.

जो सुरुवातीला क्लेशांचे दमन करताना दुःखाने, ससंखाराने (प्रयत्नाने) आणि प्रयोगाने (परिश्रमाने) थकून जाऊन त्यांचे दमन करतो, त्याची प्रतिपदा 'दुःख-प्रतिपदा' असते. जो क्लेशांचे दमन करताना सुखाने, न थकता त्यांचे दमन करतो, त्याची प्रतिपदा 'सुख-प्रतिपदा' असते.

තථා සම්මොහවිනොදනී විසුද්ධිමග්ගෙසුපීති. එත්ථච පුබ්බවාක්‍යෙ දුක්ඛෙන සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙනාති දිට්ඨත්තා පරවාක්‍යෙපි සුඛෙ න අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙනාති දිට්ඨමෙව හොති. තත්ථ සසඞ්ඛාරෙන [Pg.60] සප්පයොගෙනාති සඞ්ඛාරප්පයොගසහිතෙන කාමාදීනවදස්සනාදිනා පච්චයගණෙනාති අත්ථො. එතෙන සබ්බෙසං දුක්ඛප්පටිපදජ්ඣානානං සසඞ්ඛාරිකභාවො වුත්තො හොති. අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙනාති සඞ්ඛාරප්පයොගරහිතෙන තෙනෙව පච්චයගණෙන. එතෙන සබ්බෙසං සුඛප්පටිපදජ්ඣානානං අසඞ්ඛාරිකභාවො වුත්තො හොතීති. ඛිප්පාභිඤ්ඤජ්ඣානානංපිහි දුක්ඛප්පටිපදභාවෙ සති සසඞ්ඛාරිකතාව විඤ්ඤායති. දන්ධභිඤ්ඤජ්ඣානානංපි සුඛප්පටිපදභාවෙ සති අසඞ්ඛාරිකතාව විඤ්ඤායතීති. යදිඑවං පටිපදාරහිතානං මග්ග සිද්ධඋපපත්තිසිද්ධජ්ඣානානං කථං සඞ්ඛාරභෙදො සිද්ධොති. තෙසංපි වළඤ්ජනකාලෙ සමාපත්තිප්පටිබන්ධකානං පච්චයානං සන්නිහිතා සන්නිහිතවසෙන දුක්ඛසුඛප්පටිපදභාවසම්භවො හොතියෙවාති. තත්ථ මග්ගසිද්ධජ්ඣානංනාම සුද්ධවිපස්සනායානිකානං මග්ගප්පටිලාභෙන සහෙව සිද්ධජ්ඣානං. තං දුවිධං හෙට්ඨිමමග්ගසිද්ධං, අරහත්තමග්ගසිද්ධන්ති. තත්ථ මහාසමයසුත්තෙ ආගතානං පඤ්චසතානං භික්ඛූනං ඣානං හෙට්ඨිම මග්ගසිද්ධං. ආනන්දත්ථෙරස්ස ඣානං අරහත්තමග්ගසිද්ධං. යංපි අනාගාමීනං අජානන්තානඤ්ඤෙව සත්ථෙන හනිත්වා සහසා මරන්තානං උප්පන්නං. තංපි මග්ගසිද්ධගතිකං. යොපන අට්ඨසමාපත්තියො භාවෙත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රූපි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්ස තා සමාපත්ති යො තත්ථ පාකතිකාඑව හොන්ති. ඉදං උපපත්තිසිද්ධන්ති. එකස්මිං භවෙපි හි ලද්ධජ්ඣානානි වළඤ්ජනකාලෙ සන්නිහිතපච්චයවසෙන නානාපටිපදායුත්තානි හොන්තීති. ඣානුප්පත්තිප්පටිපදා රහිතත්තාවා අසඞ්ඛාරිකජ්ඣානෙසු තෙසං සඞ්ගහො යුත්තො සියාති. අපිච, නෙත්තිපාළියං සබ්බෙසං ලොකිය ලොකුත්තරසමාධීනං සඞ්ඛාරභෙදො සරූපතොව නිද්දිට්ඨො. යථාහ-ද්වෙ සමාධයො සසඞ්ඛාරො සමාධි අසඞ්ඛාරො සමාධීති. අට්ඨකථායඤ්ච සුඛප්පටිපදා පුබ්බකානං ද්වින්නං දන්ධාභිඤ්ඤඛිප්පාභිඤ්ඤසමාධීනං අසඞ්ඛාරභාවො දුක්ඛප්පටිපදා පුබ්බකානං ද්වින්නං සසඞ්ඛාරභාවොච වුත්තොති. එත්තාවතා සබ්බෙසං මහග්ගතලොකුත්තරජ්ඣානචිත්තානං අසඞ්ඛාරික සසඞ්ඛාරිකවසෙන විසුං විසුං දුවිධභාවො සිද්ධො හොති. යස්මාපන අයං සඞ්ඛාරවොහාරො අකුසලානංපි සාධාරණො. පටිපදාවොහාරොපන [Pg.61] විසෙසෙන පටිපත්තිධම්මෙස්වෙව පාකටො. මහග්ගත ලොකුත්තරධම්මාච එකන්තං පටිපත්තිධම්මාඑව. තස්මා තෙසං භෙදං සඞ්ඛාරවසෙන අවත්වා පටිපදාවසෙනෙව ධම්මසඞ්ගණි පාළියංපි වුත්තොති දට්ඨබ්බො. අයමෙත්ථ පරමත්ථදීපනා.

तसेच 'सम्माहविनोदनी' आणि 'विसुद्धिमग्ग' मध्ये देखील असेच जाणावे. आणि येथे, पूर्व वाक्यात 'दुःखाने, ससंखाराने (सप्रयोगाने)' असे दिसल्यामुळे, नंतरच्या वाक्यातही 'सुखाने, असंखाराने (अप्रयोगाने)' असेच स्पष्ट होते. तेथे 'ससंखाराने, सप्रयोगाने' याचा अर्थ 'संखार-प्रयोगासह (प्रयत्नासह), कामभोगांचे दोष पाहणे इत्यादी कारणांच्या समूहाने' असा आहे. याद्वारे सर्व दुःख-प्रतिपदा ध्यानांचे 'ससंखारिकत्व' (ससंखारिक भाव) सांगितले गेले आहे. 'असंखाराने, अप्रयोगाने' म्हणजे 'संखार-प्रयोगाशिवाय (प्रयत्नाशिवाय), त्याच कारणांच्या समूहाने'. याद्वारे सर्व सुख-प्रतिपदा ध्यानांचे 'असंखारिकत्व' (असंखारिक भाव) सांगितले गेले आहे. कारण, क्षिप्र-अभिज्ञा ध्यानांमध्ये देखील दुःख-प्रतिपदा भाव असताना 'ससंखारिकता'च दिसून येते. आणि दंध-अभिज्ञा ध्यानांमध्ये देखील सुख-प्रतिपदा भाव असताना 'असंखारिकता'च दिसून येते, असे जाणावे. जर असे असेल, तर प्रतिपदा-रहित असलेल्या 'मार्गसिद्ध' आणि 'उपपत्तिसिद्ध' ध्यानांचा संखार-भेद कसा सिद्ध होतो? हा प्रश्न आहे. त्या ध्यानांच्या देखील उपभोग घेण्याच्या वेळी (वापरताना), समापत्तीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या कारणांच्या सान्निध्य किंवा असान्निध्याच्या आधारे दुःख-प्रतिपदा आणि सुख-प्रतिपदा भाव असणे शक्यच आहे, असे जाणावे. तेथे 'मार्गसिद्ध ध्यान' म्हणजे शुद्ध-विपश्यनायानिकांचे (केवळ विपश्यनेचा मार्ग अवलंबणाऱ्यांचे) मार्ग-प्राप्तीसोबतच सिद्ध झालेले ध्यान होय. ते दोन प्रकारचे आहे: खालच्या मार्गांनी सिद्ध झालेले (हेट्ठिम-मार्गसिद्ध) आणि अर्हत्त्व-मार्गाने सिद्ध झालेले (अरहत्त-मार्गसिद्ध). त्यापैकी, 'महासमय सुत्ता'मध्ये आलेल्या पाचशे भिक्खूंचे ध्यान हे 'हेट्ठिम-मार्गसिद्ध' (खालच्या मार्गांनी सिद्ध झालेले) आहे. स्थवीर आनंदांचे ध्यान हे 'अरहत्त-मार्गसिद्ध' आहे. तसेच, अनागामी पुद्गलांना नकळतच शस्त्राने मारले जाऊन अचानक मृत्यू येत असताना जे ध्यान उत्पन्न होते, ते देखील 'मार्गसिद्ध' श्रेणीतच येते. परंतु, जो कोणी आठ समापत्तींची भावना करून एखाद्या रूपी ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, त्याच्या त्या समापत्ती तेथे नैसर्गिक (प्राकृत) च असतात. याला 'उपपत्तिसिद्ध ध्यान' असे म्हणतात, असे जाणावे. कारण एकाच भवात प्राप्त झालेली ध्याने देखील, उपभोग घेण्याच्या वेळी जवळ असलेल्या कारणांच्या प्रभावामुळे वेगवेगळ्या प्रतिपदांनी युक्त असतात, असे जाणावे. अथवा, ध्यान-उत्पत्तीच्या प्रतिपदेपासून रहित असल्यामुळे, असंखारिक ध्यानांमध्ये त्यांचा संग्रह (समावेश) करणे योग्य ठरेल, असे जाणावे. शिवाय, 'नेत्तिपाळि' मध्ये सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर समाधींचा संखार-भेद प्रत्यक्ष स्वरूपातच दर्शविला आहे. जसे की म्हटले आहे—'दोन समाधी आहेत: ससंखार समाधी आणि असंखार समाधी'. आणि अट्ठकथेमध्ये देखील, सुख-प्रतिपदा पूर्वगामी असलेल्या दंध-अभिज्ञा व क्षिप्र-अभिज्ञा या दोन्ही समाधींचा 'असंखार-भाव' आणि दुःख-प्रतिपदा पूर्वगामी असलेल्या दोन्ही समाधींचा 'ससंखार-भाव' सांगितला आहे. एवढ्यावरून, सर्व महग्गत (महत-गत) आणि लोकोत्तर ध्यानचित्तांचे असंखारिक आणि ससंखारिक रूपाने वेगवेगळे दोन प्रकार सिद्ध होतात. परंतु, ज्याअर्थी हा 'संखार' हा शब्द (व्यवहार) अकुशलांसाठी देखील सामान्य आहे. आणि 'प्रतिपदा' हा शब्द विशेषतः प्रतिपत्ती-धर्मांमध्येच (आचरण धर्मातच) प्रसिद्ध आहे. आणि महग्गत व लोकोत्तर धर्म हे पूर्णपणे प्रतिपत्ती-धर्मच आहेत. त्यामुळे, त्यांचा भेद संखार-रूपाने न सांगता प्रतिपदा-रूपानेच 'धम्मसंगणी पाळि' मध्ये देखील सांगितला आहे, असे पाहावे. ही येथे परमार्थ-दीपनी (परम अर्थ स्पष्ट करणारी व्याख्या) आहे.

51. [47] යංපන විභාවනියං

५१. [४७] परंतु, जे 'विभाविनी' (टीके) मध्ये...

‘‘සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො අසඞ්ඛාරිකන්තිපි. අධිකාරෙනච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්කාරවසෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො සසඞ්ඛාරිකන්තිපි නසක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං. තත්ථ පරිකම්මසඞ්ඛාත.ල. අසඞ්ඛාරිකන්තිපි නසක්කා වත්තුන්ති ඉදං තාව නයුජ්ජති.

“कोणतेही ध्यान, परिकर्म नावाच्या पूर्व-अभिसंखाराशिवाय केवळ अधिकाराच्या (पूर्व अभ्यासाच्या) बळावर उत्पन्न होऊ शकत नसल्याने त्याला 'असंखारिक' म्हणता येत नाही; आणि अधिकाराशिवाय केवळ परिकर्म-अभिसंखाराच्या बळावर उत्पन्न होऊ शकत नसल्याने त्याला 'ससंखारिक' देखील म्हणता येत नाही,” असे जे म्हटले आहे. त्या विधानात, 'परिकर्मसंखात... (इत्यादी)... असंखारिक असे म्हणता येत नाही' हे विधान मुळात योग्य नाही.

න හි පරිකම්මසඞ්ඛාත පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො ඉමස්මිං සඞ්ඛාරභෙදෙ සඞ්ඛාරො එවනාම හොති. කස්මා, ඣානුප්පත්තියා පකතිපච්චය භූතත්තා, තථාහි ලොකෙ සාසනෙච සබ්බංපි කුසලාකුසල කම්මං අත්තනො අනුරූපෙන පරිකම්මසඞ්ඛාත පුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන විනා උප්පන්නංනාම නත්ථි. අන්තමසො ආලොපභික්ඛාදානමත්තංපීති. යඤ්ච චිත්තං යෙන අත්තනො අනුරූපෙන පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බා භිසඞ්ඛාරෙන විනා න උප්පජ්ජති. සො තස්ස චිත්තස්ස පකතිපච්චයගණෙඑවඅන්තො ගධො හොති. ඣානානිච ලොකිය ලොකුත්තර භූතානි සබ්බානි අත්තනො අනුරූපෙන පරිකම්මසඞ්ඛාත පුබ්බභාගභාවනා භිසඞ්ඛාරෙන විනා උප්පන්නානිනාම නත්ථීති සො තෙසං පකතිපච්චයගණෙසුඑව අන්තොගධො හොතීති. ඉතරථා සබ්බංපි කුසලාකුසල කම්මං අසඞ්ඛාරිකං නාමනත්ථීති ආපජ්ජතීති.

कारण, परिकर्म नावाचा पूर्व-अभिसंखा हा या संखार-भेदाच्या संदर्भात 'संखार' ठरत नाही. का? कारण तो ध्यान-उत्पत्तीचे नैसर्गिक कारण (प्रकृती-प्रत्यय) आहे. तसेच, लोकात आणि शासनात (बुद्ध शासनात) कोणतेही कुशल किंवा अकुशल कर्म आपल्या अनुरूप अशा परिकर्म नावाच्या पूर्व-अभिसंखाराशिवाय उत्पन्न होत नाही; अगदी घासभर भिक्षेचे दान देण्याइतके लहान कर्म देखील आपल्या अनुरूप पूर्व-अभिसंखाराशिवाय उत्पन्न होत नाही, असे जाणावे. आणि जे चित्त आपल्या अनुरूप ज्या परिकर्म नावाच्या पूर्व-अभिसंखाराशिवाय उत्पन्न होत नाही, तो (पूर्व-अभिसंखा) त्या चित्ताच्या नैसर्गिक कारणांच्या समूहातच समाविष्ट असतो. आणि लौकिक व लोकोत्तर असलेली सर्व ध्याने देखील आपल्या अनुरूप अशा परिकर्म-पूर्वभाग-भावना-अभिसंखाराशिवाय उत्पन्न होत नसल्याने, तो (भावना-अभिसंखा) त्यांच्या नैसर्गिक कारणांच्या समूहातच समाविष्ट असतो, असे जाणावे. अन्यथा, कोणतेही कुशल किंवा अकुशल कर्म 'असंखारिक' असूच शकत नाही, असा चुकीचा निष्कर्ष निघेल, असे जाणावे.

[48] යඤ්ච තත්ථ

[४८] आणि जे तेथे...

අධිකාරෙනච විනා කෙවලං.ල. සසඞ්ඛාරිකන්තිපි නසක්කා වත්තුන්ති වුත්තං. තංපි න යුජ්ජතියෙව.

'अधिकाराशिवाय केवळ... (इत्यादी)... ससंखारिक असे म्हणता येत नाही' असे जे म्हटले आहे, ते देखील मुळीच योग्य नाही.

න හි ලොකියජ්ඣානානිනාම අධිකාරෙන විනා නුප්පජ්ජන්තීති අත්ථි. කෙවලංපන පුබ්බෙ සමථකම්මෙසු කතාධිකාරස්ස සුඛප්පටිපදජ්ඣානං උප්පජ්ජති. අකතාධිකාරස්සපන දුක්ඛප්පටිපදජ්ඣානන්ති එවමෙව අට්ඨකථාසු [Pg.62] ආගතං. වුත්තඤ්හි තත්ථ යොච සමථෙ අකතාධිකාරො. තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. කතාධිකාරස්සසුඛාති. අපිච, පුරිමභවෙ සිද්ධං අධිකාරං ගහෙත්වා ඉධ සඞ්ඛාරභෙදවිචාරණාපි නයුත්තාඑව. කුසලක්‍රියජ්ඣානෙසු හි සන්නි හිතපච්චයවසෙනෙව තබ්බිචාරණා යුත්තාති.

कारण, लौकिक ध्याने अधिकाराशिवाय (पूर्व अभ्यासाशिवाय) उत्पन्नच होत नाहीत, असे नाही. केवळ एवढेच की, ज्याने पूर्वी समथ-कर्मांमध्ये अधिकार (अभ्यास) केला आहे, त्याला सुख-प्रतिपदा ध्यान उत्पन्न होते. आणि ज्याने अधिकार केलेला नाही, त्याला दुःख-प्रतिपदा ध्यान उत्पन्न होते, असेच अट्ठकथांमध्ये आले आहे. कारण तेथे म्हटले आहे—'आणि जो समथ कर्मात अधिकार नसलेला आहे, त्याची प्रतिपदा दुःखकारक (कठीण) असते; आणि ज्याचा अधिकार आहे, त्याची सुखकारक असते'. शिवाय, पूर्व जन्मात सिद्ध झालेल्या अधिकाराला धरून येथे संखार-भेदाचा विचार करणे देखील मुळीच योग्य नाही. कारण कुशल आणि क्रिया ध्यानांमध्ये देखील सान्निध्यात असलेल्या (सध्याच्या) कारणांच्या आधारेच त्याचा विचार करणे योग्य आहे, असे जाणावे.

[49] එත්තාවතා

[४९] एवढ्यावरून,

අථවාතිආදිකො පච්ඡිම විකප්පොපි පටික්ඛිත්තො එව හොතීති.

'अथवा' इत्यादींनी सुरू होणारा शेवटचा पर्याय (विकल्प) देखील नाकारलाच गेला आहे, असे जाणावे.

52. එත්ථ ඣානං අනුයුඤ්ජන්තස්ස නිමිත්තුප්පාදතො පුබ්බං පටිපදාය ඛෙත්තං, පච්ඡා අභිඤ්ඤාය ඛෙත්තං. තත්ථ පුබ්බෙ විරුද්ධපච්චයානං සන්නිහිතෙන කිලමන්තස්ස සතො පටිපජ්ජන්තස්ස භාවනා පටිපදා දුක්ඛානාම හොති. අකිලමන්තස්ස සුඛා. පච්ඡාච දන්ධං අප්පනං පත්තස්ස භාවනාභිඤ්ඤා දන්ධාභිඤ්ඤානාම හොති. ඛිප්පං පත්තස්ස ඛිප්පාභිඤ්ඤානාම. තත්ථ පුබ්බෙ දුක්ඛා පටිපදා පච්ඡා දන්ධංවා ඛිප්පංවා උප්පන්නං ඣානං දුක්ඛප්පටිපදංනාම කරොති. සුඛාපන සුඛප්පටිපදංනාම කරොතීති. දුතීයජ්ඣානාදීසුපන පුරිමජ්ඣානෙ නිකන්ති වික්ඛම්භනස්ස දුක්ඛසුඛතාවසෙන පටිපදාභෙදො වෙදිතබ්බො. යොපන එතරහි ගහට්ඨොවා පබ්බජිතොවා පුබ්බභවෙ අකතාධිකාරොපි අන්තරායිකධම්මමුත්තො කල්‍යාණපටිපත්තියං ඨිතො ඡින්නපලිබොධො පහිතත්තො ඣානං භාවෙති. තස්ස ඣානභාවනා නසම්පජ්ජතීති නත්ථීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බන්ති. [කුසලජ්ඣානං]

५२. येथे, ध्यानाचा अभ्यास करणाऱ्या साधकासाठी, निमित्त उत्पन्न होण्यापूर्वीचा काळ हा 'प्रतिपदेचे क्षेत्र' (साधनेचे क्षेत्र) आणि त्यानंतरचा काळ हा 'अभिज्ञेचे क्षेत्र' म्हटला जातो. त्या संदर्भात, पूर्वी विरोधी कारणांच्या उपस्थितीमुळे क्लेश सहन करत साधना करणाऱ्या साधकाची भावना-प्रतिपदा 'दुःख-प्रतिपदा' (कठीण मार्ग) नावाची असते. क्लेश न होता साधना करणाऱ्याची प्रतिपदा 'सुख-प्रतिपदा' (सुलभ मार्ग) नावाची असते. आणि नंतर, मंद गतीने अर्पणावस्थेला (समाधीला) प्राप्त होणाऱ्या साधकाची भावना-अभिज्ञा 'मंद-अभिज्ञा' नावाची असते. शीघ्र गतीने प्राप्त करणाऱ्याची 'शीघ्र-अभिज्ञा' नावाची असते. त्या संदर्भात, पूर्वीची दुःख-प्रतिपदा नंतर मंद किंवा शीघ्र गतीने उत्पन्न झालेल्या ध्यानाला 'दुःख-प्रतिपदा' संज्ञा देते. आणि पूर्वीची सुख-प्रतिपदा नंतर मंद किंवा शीघ्र गतीने उत्पन्न झालेल्या ध्यानाला 'सुख-प्रतिपदा' संज्ञा देते, असे जाणावे. दुसऱ्या ध्यानादींमध्ये (द्वितीयादी ध्यानांमध्ये) तर, पूर्व ध्यानावरील आसक्ती दूर करण्याच्या दुःख किंवा सुख भावाच्या आधारे प्रतिपदेचा भेद जाणावा. परंतु, जो कोणी या काळात गृहस्थ असो वा प्रव्रजित (भिक्खू) असो, पूर्वजन्मात विशेष पुण्यकर्म (अधिकार) केले नसले तरीही, अंतरायिक धर्मांपासून (अडथळ्यांपासून) मुक्त होऊन, कल्याणकारी प्रतिपदेत स्थित राहून, सर्व परिबोध (अडथळे) तोडून आणि दृढनिश्चयी चित्ताने ध्यानाची भावना करतो, त्याची ध्यानभावना यशस्वी होत नाही असे नाही, असा येथे निश्चय जाणावा. [कुशल ध्यान समाप्त]

53. විපාකජ්ඣානෙ කාමකුසලං අප්පනං අපත්තං මුදුභූතං දුබ්බලං හොති. පරිත්තෙසු නානාකිච්චට්ඨානෙසුච හීනෙසුපි අත්තභාවෙසුච විපච්චති. තස්මා තං අත්තනා අසදිසංපි විපාකං ජනෙති. මහග්ගතකුසලංපන අප්පනාපත්තං තික්ඛං බලවං හොති. උළාරෙ බ්‍රහ්මත්තභාවෙ භවඞ්ගට්ඨානෙසුයෙව විපච්චති. තස්මා තං සදාපි අත්තනා සදිසමෙව විපාකං ජනෙති. තෙනෙව විතක්කවිචාරපීති සුඛෙකග්ගතා සහිතන්තිආදිනා විපාකංපි සබ්බසො කුසල සදිසමෙව දස්සෙති.

५३. विपाक ध्यानाच्या संदर्भात, कारण अर्पणावस्थेला (समाधीला) प्राप्त न झाल्यामुळे मृदू आणि दुर्बळ असलेले कामावचर कुशल चित्त हे अल्प अशा विविध कार्यस्थानांमध्ये आणि हीन अशा आत्मभावांमध्ये (अस्तित्वात) विपाकास प्राप्त होते (फळ देते). त्यामुळे, ते स्वतःशी विसदृश (असमान) असलेले फळही उत्पन्न करते. परंतु, महग्गत कुशल कर्म तर अर्पणावस्थेला प्राप्त झालेले असल्यामुळे तीव्र आणि बलवान असते. ते उदात्त अशा ब्रह्म-आत्मभावात केवळ भवांग स्थानांमध्येच विपाकास प्राप्त होते. त्यामुळे, ते नेहमीच स्वतःसारखेच सदृश (समान) फळ उत्पन्न करते. म्हणूनच, 'वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि एकाग्रतेने युक्त' इत्यादी शब्दांद्वारे विपाकाला देखील सर्व प्रकारे कुशलासारखेच दर्शविले आहे.

[50] අනන්තරභවෙයෙව [Pg.63] ඵලදානත්තා තං අත්තනා සදිසමෙව විපාකං ජනෙතීතිච වදන්ති, තං න සුන්දරං.

[५०] लगेचच पुढील जन्मात फळ देण्याच्या स्वभावामुळे ते स्वतःसारखेच सदृश फळ उत्पन्न करते, असेही काही जण म्हणतात; परंतु ते योग्य नाही.

එවඤ්හි සති කාමකුසලංපි සත්තමජවනං අත්තනා සදිසවිපාක මෙව ජනෙය්‍යාති. යස්මාච කුසලමෙව නිරනුසයසන්තානෙ පවත්තං ක්‍රියජ්ඣානං නාම හොති. තස්මා ක්‍රියචිත්තංපි කුසල සදිසමෙව දස්සෙති.

जर असे असेल तर, कामावचर कुशलाचे सातवे जवन चित्त देखील स्वतःसारखेच सदृश फळ उत्पन्न करेल, असे जाणावे. आणि ज्या कारणाने, अनुशयरहित (क्लेशमुक्त) व्यक्तीच्या चित्तसंततीमध्ये प्रवृत्त झालेले कुशल चित्तच 'क्रिया-ध्यान' नावाचे होते, म्हणूनच क्रिया चित्ताला देखील कुशलासारखेच दर्शविले आहे.

54. පඤ්චධාතිආදිසඞ්ගහගාථා. තත්ථ ඣානභෙදෙනාති පථමජ්ඣානාදීහි පඤ්චහි ඣානෙහි සම්පයොගභෙදෙන. රූපාවචරමානසං ඣානභෙදෙන පඤ්චධා හොති. පථමජ්ඣානිකං, දුතීයජ්ඣානිකං, තතීයජ්ඣානිකං, චතුත්ථජ්ඣානිකං, පඤ්චමජ්ඣානිකන්ති එවං පඤ්චවිධං හොතීති අත්ථො. තමෙව පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදෙන පඤ්චදසධා භවෙති යොජනා.

५४. 'पाच प्रकारे' (पञ्चधा) इत्यादी ही संग्रह गाथा आहे. त्या गाथेत, 'ध्यानभेदाने' म्हणजे प्रथम ध्यानादी पाच ध्यानांच्या संप्रयोग भेदाने (संयोगाने). रूपावचर चित्त ध्यानभेदाने पाच प्रकारचे असते. प्रथम ध्यानयुक्त चित्त, द्वितीय ध्यानयुक्त चित्त, तृतीय ध्यानयुक्त चित्त, चतुर्थ ध्यानयुक्त चित्त आणि पंचम ध्यानयुक्त चित्त, अशा प्रकारे ते पाच प्रकारचे असते, असा अर्थ आहे. त्याच रूपावचर चित्ताला कुशल (पुण्य), विपाक आणि क्रिया यांच्या भेदाने पंधरा प्रकारचे होते, अशी योजना करावी.

[51] විභාවනියං පන

[५१] परंतु विभाविनी टीकेमध्ये तर

ඣානභෙදෙනාති ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙනාති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'ध्यानभेदाने' म्हणजे 'ध्यान-अंगांच्या संप्रयोग भेदाने' असे म्हटले आहे; परंतु ते योग्य नाही.

අඤ්ඤො හි ඣානභෙදො. අඤ්ඤො ඣානඞ්ගභෙදො. තත්ථ පථමං ඣානං දුතීයං ඣානන්තිආදිඣානභෙදො. පථමජ්ඣානෙ පඤ්ච අඞ්ගානි. දුතීයජ්ඣානෙ චත්තාරීතිආදි ඣානඞ්ගභෙදො. තෙසු ඉධ ඣානභෙදොව අධිප්පෙතො. න ඣානඞ්ගභෙදො. චිත්තඤ්හි ඣානභෙදෙ නෙව පඤ්චවිධං හොති. නඣානඞ්ගභෙදෙන. ඣානමෙව පන ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධන්ති.

कारण ध्यानभेद वेगळा आहे आणि ध्यान-अंगभेद वेगळा आहे. त्यामध्ये, प्रथम ध्यान, द्वितीय ध्यान इत्यादी हा 'ध्यानभेद' आहे. प्रथम ध्यानात पाच अंगे असतात, द्वितीय ध्यानात चार अंगे असतात इत्यादी हा 'ध्यान-अंगभेद' आहे. या दोघांमध्ये येथे केवळ ध्यानभेदच अभिप्रेत आहे, ध्यान-अंगभेद नाही. कारण चित्त हे केवळ ध्यानभेदानेच पाच प्रकारचे असते, ध्यान-अंगभेदाने पाच प्रकारचे होत नाही. परंतु ध्यानच ध्यान-अंगभेदाने पाच प्रकारचे असते, असे जाणावे.

[52] යඤ්ච තත්ථ

[५२] आणि जे त्या टीकेमध्ये

‘‘පඤ්චධාති පඤ්චඞ්ගිකං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකං පුන දුවඞ්ගිකන්ති පඤ්චවිධං හොතී’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

'पाच प्रकारे म्हणजे पाच अंगांचे, चार अंगांचे, तीन अंगांचे, दोन अंगांचे आणि पुन्हा दोन अंगांचे, अशा प्रकारे पाच प्रकारचे असते' असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

ඣානමෙව හි පඤ්චඞ්ගිකාදි හොති. න චිත්තන්ති.

कारण ध्यानच पाच अंगांचे इत्यादी असते, चित्त नाही, असे जाणावे.

රූපාවචර චිත්තස්ස පරමත්ථධීපනා.

रूपावचर चित्ताची परमार्थदीपनी समाप्त झाली.

55. ඉදානි යථානුප්පත්තං අරූපචිත්තං නිද්දිසන්තො ආකාසානඤ්චා යතනකුසලචිත්තන්තිආදි මාහ. තත්ථ භුසො කාසති දිබ්බතීති [Pg.64] ආකාසො. සො හි සයං සරූපතො අනුපලබ්භමානොපි චන්දසූරියොභාසාදීනං වසෙන අතිවිජ්ජොතමානොවිය ඛායතීති. නකස්සති ඡෙදන භෙදන වසෙන න විලෙඛීයතීති අකාසො. අකාසොඑව ආකාසො තිපි වදන්ති. සො පන අජටාකාසො පරිච්ඡින්නාකාසො කසිණුග්ඝාටිමාකාසො රූපකලාපපරිච්ඡෙදාකාසොති චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ ඉධ කසිණුග්ඝාටිමාකාසො අධිප්පෙතො. සො හි අනන්තෙන අජටාකාසෙන සහ එකීභූතොවිය හොති. යොගිනාච අනන්තභාවෙන ඵරීයති. තස්මා අනන්තො ආකාසොති ආකාසානන්තො. නාස්ස උප්පාදන්තොවා වයන්තොවා පඤ්ඤායතීති අනන්තොතිපි වුත්තං. සොයෙව ආකාසානඤ්චං. සකත්ථෙ යකාරෙන සහ සිද්ධත්තා. යථා පන දෙවානං අධිට්ඨානවත්ථු දෙවායතනන්ති වුච්චති. තථා ඉධපි තස්මිං අප්පනාපත්තස්ස සසම්පයුත්තස්ස ඣානස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙන තදෙව ආයතනන්තිපි වුච්චති. ඉති ආකාසානඤ්චං ආයතනමස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං. චිත්තචෙතසිකරාසි.

५५. आता, क्रमप्राप्त झालेल्या अरूप चित्ताचा निर्देश करण्यासाठी आचार्य 'आकासानञ्चायतनकुशलचित्तं' (आकासानञ्चायतन कुशल चित्त) इत्यादी म्हणतात. त्या संदर्भात, जे अत्यंत प्रकाशते किंवा तळपते म्हणून ते 'आकाश' म्हटले जाते. हे सत्य आहे की, ते आकाश स्वतः स्वरूपाने दिसत नसले तरीही, चंद्र आणि सूर्य यांच्या प्रकाशाच्या प्रभावाने अत्यंत तळपल्यासारखे दिसते, असे जाणावे. कापण्याच्या किंवा भेदण्याच्या क्रियेने ज्यावर रेघ ओढली जाऊ शकत नाही किंवा ओरखडा काढला जाऊ शकत नाही, म्हणून ते 'आकाश' म्हटले जाते. 'आकाश हेच आकाश आहे' असेही म्हणतात. ते आकाश तर अजटाकाश, परिच्छिन्नाकाश, कसिणुग्घाटिमाकाश (कसिण बाजूला करून मिळवलेले आकाश) आणि रूपकलापपरिच्छेदाकाश अशा चार प्रकारचे असते. त्यापैकी येथे 'कसिणुग्घाटिमाकाश' अभिप्रेत आहे. कारण ते कसिणुग्घाटिमाकाश अनंत अशा अजटाकाशासोबत एकरूप झाल्यासारखे असते. आणि योगी पुरुषाद्वारे ते अनंत भावाने व्यापले जाते. म्हणून, 'अनंत आकाश' या अर्थाने ते 'आकासानंत' म्हटले जाते. त्याचा उत्पत्तीचा अंत (उत्पाद-अंत) किंवा विनाशाचा अंत (व्यय-अंत) दिसत नाही, म्हणून त्याला 'अनंत' असेही म्हटले आहे. तेच आकासानंत स्वार्थ अर्थामध्ये 'य' कारासह सिद्ध झाल्यामुळे 'आकासानञ्च' म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे देवांचे निवासस्थान 'देवायतन' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे येथेही त्या अनंत आकाशात अर्पणावस्थेला प्राप्त झालेल्या आणि संप्रयुक्त धर्मांसह असलेल्या ध्यानाचे अधिष्ठान (आश्रय) असल्यामुळे त्यालाच 'आयतन' असेही म्हटले जाते. अशा प्रकारे, 'आकासानञ्च' हे ज्याचे आयतन (आश्रय) आहे, म्हणून ते 'आकासानञ्चायतन' म्हटले जाते. (याने) चित्त आणि चेतसिकांचा समूह असा अर्थ प्राप्त होतो.

ආකාසානඤ්චා යතනන්ති ආකාසානඤ්චා යතනං සමාපන්නස්සවා උපපන්නස්සවා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්සවා චිත්ත චෙත සිකාධම්මාති හි විභඞ්ගෙ වුත්තං.

कारण विभंग पाळीमध्ये म्हटले आहे की: 'आकासानञ्चायतन' म्हणजे आकासानञ्चायतन ध्यानात समापन्न झालेल्या (लीन झालेल्या), किंवा त्यात उत्पन्न झालेल्या, किंवा दृष्टधम्मसुखविहारी (या जन्मात सुखाने राहणाऱ्या) व्यक्तीचे चित्त आणि चेतसिक धर्म होत.

ආකාසානඤ්චායතනෙ පවත්තං කුසලචිත්තන්ති ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනන්ති එත්ථ විඤ්ඤාණංනාම ආකාසානඤ්චායතනචිත්තමෙව. තංපන සයං උප්පාදාදි අන්තවන්තංපි අනන්තසඤ්ඤිතෙ ආකාසෙ පවත්තනතො අනන්තන්ති වුච්චති. කොට්ඨාසත්ථොවා අන්තසද්දො. අත්තනො උප්පාදාදීසු කොට්ඨාසෙසු එකදෙසෙ අට්ඨත්වා සකලස්ස ඵරණවසෙන තදාරම්මණාය භාවනාය පවත්තනතො අනන්තන්ති වුච්චති. අනන්තසඤ්ඤිතෙවා ආකාසෙ පවත්තනතො අනන්තන්ති එවං තදාරම්මණාය භාවනාය පවත්තත්තා අනන්තන්ති වුච්චති. අනන්තසඤ්ඤිතෙවා ආකාසෙ අත්තනො ඵරණාකාර වසෙනපි අනන්තන්ති වත්තුං යුජ්ජතියෙව. අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති [Pg.65] විඤ්ඤාණානන්තං. තමෙව විඤ්ඤාණඤ්චං නිරුත්තිනයෙන, විඤ්ඤාණඤ්චං ආයතනං අස්සාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. විඤ්ඤාණඤ්චායතන සඞ්ඛාතෙ චිත්තචෙතසිකරාසිම්හි පවත්තං කුසලචිත්තන්තිසමාසො.

आकासानञ्चायतनात प्रवृत्त झालेले कुशल चित्त म्हणजे 'आकासानञ्चायतन कुशल चित्त' होय. 'विञ्ञाणञ्चायतन' (विज्ञानानंत्यायतण) यामध्ये 'विज्ञान' म्हणजे आकासानञ्चायतन चित्तच होय. ते चित्त स्वतः उत्पत्ती इत्यादी अंत (सीमा) केलेले असले तरीही, 'अनंत' अशी संज्ञा असलेल्या आकाशात प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'अनंत' म्हटले जाते. किंवा, 'अंत' हा शब्द भाग किंवा अंश या अर्थाचा आहे. आपल्या उत्पत्ती इत्यादी भागांपैकी एका भागात न थांबता, सर्व भागांना व्यापण्याच्या सामर्थ्याने त्या आकाशाला आलंबन (विषय) करणाऱ्या भावनेमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'अनंत' म्हटले जाते. किंवा, अनंत अशी संज्ञा असलेल्या आकाशात प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'अनंत' मानून, त्या आकाशाला आलंबन करणाऱ्या भावनेमध्ये प्रवृत्त झाल्यामुळे त्याला 'अनंत' म्हटले जाते. किंवा, अनंत अशी संज्ञा असलेल्या आकाशात स्वतःच्या व्यापण्याच्या पद्धतीच्या प्रभावाने देखील त्याला 'अनंत' म्हणणे योग्यच आहे. 'अनंत विज्ञान' या अर्थाने ते 'विज्ञानानंत' म्हटले जाते. त्याच विज्ञानानंताला निरुक्ति पद्धतीने 'विञ्ञाणञ्च' म्हटले जाते. 'विञ्ञाणञ्च' हे ज्याचे आयतन (आश्रय) आहे, म्हणून ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' म्हटले जाते. विञ्ञाणञ्चायतन नावाच्या चित्त आणि चेतसिकांच्या समूहात प्रवृत्त झालेले कुशल चित्त, असा समास करावा.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්සවා උපපන්නස්සවාදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්සවාචිත්තචෙතසිකාධම්මාතිහි විභඞ්ගෙ වුත්තං.

कारण विभंग पाळीमध्ये म्हटले आहे की: 'विञ्ञाणञ्चायतन' म्हणजे विञ्ञाणञ्चायतन ध्यानात समापन्न झालेल्या, किंवा त्यात उत्पन्न झालेल्या, किंवा दृष्टधम्मसुखविहारी व्यक्तीचे चित्त आणि चेतसिक धर्म होत.

[53] විභාවනියං පන මහාටීකායඤ්ච

[५३] परंतु विभाविनी टीकेमध्ये आणि महाटीकेमध्ये देखील...

‘‘දුතීයා රුප්ප විඤ්ඤාණෙන අඤ්චිතබ්බං පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්ච’’න්තිපි වුත්තං. තං පාළියා න සමෙති.

दुसऱ्या अरूप विज्ञानाद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'विज्ञाणञ्च' (विज्ञान देखील) असेही म्हटले गेले आहे. परंतु ते पाळी (मूळ पाठाशी) जुळत नाही.

අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තදෙව විඤ්ඤාණං ඤාණෙන ඵුට්ඨං මනසිකරොති, අනන්තං ඵරති. තෙන වුච්චති අනන්තං විඤ්ඤාණන්තීතිහි වුත්තං. එතෙන ච තංවිඤ්ඤාණං එකන්තෙන අනන්තවිසෙසනයුත්තං හොතීති විඤ්ඤායතීති. තමෙව ආකාසන්තිපි පාඨො. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ කිඤ්චි කිඤ්චනන්ති අත්ථතො එකං අප්පමත්තකස්ස නාමං. නත්ථි කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො භඞ්ගමත්තංපි අවසිට්ඨං අස්ස පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණස්සාති අකිඤ්චනං. අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං. පථමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො. සො හි නත්ථි කිඤ්චීති මනසිකාර වසෙන තංනාමං ලභතීති. ආකිඤ්චඤ්ඤං ආයතනමස්සාතිආදි වුත්තනයමෙව. නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ ඔළාරික සඤ්ඤං සන්ධාය නෙවත්ථි සඤ්ඤා අස්සාති නෙවසඤ්ඤං. සුඛුමසඤ්ඤං සන්ධාය නච නත්ථි සඤ්ඤා අස්සාති නාසඤ්ඤං, නෙවසඤ්ඤඤ්ච තං නාසඤ්ඤඤ්චාති නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤං මජ්ඣෙ දීඝං කත්වා, චිත්ත චෙතසිකරාසිඑව. තමෙව යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනන්ති නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනං. තස්මිං පවත්තං කුසල චිත්තන්ති සමාසො. අථවා. සඤ්ඤායෙව පටුසඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො නෙවසඤ්ඤාච හොති. සඞ්ඛාරාවසෙස සුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා අසඤ්ඤාච නහොතීති කත්වා නෙවසඤ්ඤානා සඤ්ඤානාම, සායෙව ආයතනං, තෙනච සම්පයුත්තං කුසල චිත්තන්ති සමාසො. එත්ථච යස්මා ආදිතො පට්ඨාය ඔළාරිකෙ නීවරණධම්මෙ [Pg.66] විතක්කාදිකෙච පජහිත්වා සෙසධම්මෙච භාවනා බලෙන උපරුපරි සුඛුමභාවං පාපෙත්වා අනුක්කමෙන පටිපජ්ජන්තා සුඛුමට්ඨෙන ලොකියධම්මෙසු මුද්ධභූතං ඉමං සමාපත්තිං පාපුණන්ති. තස්මා ඉධ චිත්තංපි නෙවචිත්තනාචිත්තමෙව හොති. ඵස්සොපි නෙව ඵස්සනාඵස්සොඑව හොති, තථා වෙදනාදයොපීති. තස්මා ඉධසඤ්ඤාග්ගහණං දෙසනාසීසමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. විපාකෙසු විඤ්ඤාණඤ්චායතනන්ති එත්ථ විඤ්ඤාණන්ති පථමාරුප්පකුසල විඤ්ඤාණමෙව. තඤ්ච අතීතානන්තරභවෙ පවත්තං දට්ඨබ්බං. අකිඤ්චන භාවොච තස්සෙව නත්ථි භාවොති. ක්‍රියචිත්තෙසු පන විඤ්ඤාණං නාම කුසලභූතං ක්‍රියභූතඤ්ච දුවිධං පථමාරුප්පවිඤ්ඤාණං වෙදිතබ්බං. අකිඤ්චනභාවොච තස්සෙව දුවිධස්ස විඤ්ඤාණස්ස අභාවො යෙවාති.

‘अनंत विज्ञान’ म्हणजे त्याच विज्ञानाला ज्ञानाने स्पर्श करून मनस्कार करतो, अनंत रूपात पसरवतो. म्हणूनच ‘अनंत विज्ञान’ असे म्हटले गेले आहे. आणि यावरून हे विज्ञान निश्चितपणे ‘अनंत’ या विशेषणाने युक्त आहे असे समजले जाते. ‘तमेव आकासं’ (तेच आकाश) असाही एक पाठ आढळतो. ‘आकिञ्चञ्ञायतन’ यामध्ये ‘किञ्चि’ आणि ‘किञ्चन’ हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच असून ते अत्यंत अल्प प्रमाणाचे (अप्पमत्तक) नाव आहे. पहिल्या अरूप विज्ञानाचा अत्यंत अल्प भाग, अगदी भंग पावण्याइतकाही (भंगमत्त) शिल्लक राहत नाही, म्हणून त्याला ‘अकिञ्चन’ म्हणतात. अकिञ्चन असण्याची अवस्था म्हणजे ‘आकिञ्चञ्ञ’ (अकिञ्चनता) होय, जे पहिल्या अरूप विज्ञानाचा अभाव दर्शवते. कारण ‘काहीही नाही’ (नत्थि किञ्चि) अशा मनस्काराच्या प्रभावाने त्याला हे नाव प्राप्त होते, असे समजावे. ‘आकिञ्चञ्ञ हे ज्याचे आयतन आहे’ इत्यादी स्पष्टीकरण पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे. ‘नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन’ यामध्ये स्थूल संज्ञेचा (ओळारिक संज्ञा) विचार करता, तेथे संज्ञा नाही म्हणून ‘नेवसंञ्ञा’ (ना-संज्ञा) म्हटले आहे. सूक्ष्म संज्ञेचा विचार करता, तेथे संज्ञा नाही असेही नाही, म्हणून ‘नासंञ्ञा’ (अ-संज्ञा) म्हटले आहे. ‘ती संज्ञा नसलेलीही आहे आणि संज्ञा नसलेली नाही असेही नाही’ म्हणून मध्य स्वराला दीर्घ करून ‘नेवसंञ्ञानासंञ्ञा’ असा शब्द बनतो, जो केवळ चित्त आणि चेतसिकांच्या समूहालाच दर्शवतो. योगी पुरुषाच्या विशेष सुखाचे अधिष्ठान (आधार) असल्यामुळे त्याला ‘आयतन’ म्हणतात, म्हणून ते ‘नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन’ होय. त्यात उत्पन्न होणारे कुशल चित्त म्हणजे हा समास होय. अथवा, स्पष्ट संज्ञा-कार्याचा अभाव असल्यामुळे संज्ञा स्वतःच ‘नेवसंञ्ञा’ होते. संस्कारांच्या अवशिष्ट सूक्ष्म रूपामुळे अस्तित्वात असल्यामुळे ती ‘असंज्ञा’ देखील होत नाही, म्हणून तिला ‘नेवसंञ्ञानासंञ्ञा’ म्हणतात. तीच आयतन आहे आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेले कुशल चित्त म्हणजे हा समास होय. आणि येथे, ज्या अर्थी सुरुवातीपासूनच स्थूल नीवरण धर्म आणि वितक्क इत्यादींचा त्याग करून, उर्वरित धर्मांना भावनेच्या बळाने उत्तरोत्तर सूक्ष्म अवस्थेला पोहोचवून, अनुक्रमाने आचरण करणारे योगी सूक्ष्म अर्थाने लौकिक धर्मांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेल्या या समापत्तीला प्राप्त करतात. म्हणूनच, येथे चित्त देखील ‘नेवचित्तनाचित्त’ (चित्तही नाही आणि अ-चित्तही नाही) असेच होते. फस्स (स्पर्श) देखील ‘नेवफस्सनाफस्स’ असाच होतो, आणि वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही तसेच समजावे. म्हणूनच, येथे ‘संज्ञा’ ग्रहण करणे हे केवळ देशनेचे मुख्य शीर्षक (देसनासीसमत्त) आहे असे समजावे. विपाकांमध्ये ‘विञ्ञाणञ्चायतन’ यामध्ये ‘विज्ञान’ (विञ्ञाण) म्हणजे पहिल्या अरूप विज्ञानाचे कुशल विज्ञानच होय. आणि ते भूतकाळातील अगदी आधीच्या जन्मात (अतीतानन्तरभव) प्रवृत्त झालेले समजावे. आणि अकिञ्चन भाव हा त्याच विज्ञानाचा अभाव (नत्थिभाव) आहे असे समजावे. क्रिया चित्तांमध्ये मात्र ‘विज्ञान’ म्हणजे कुशल रूप आणि क्रिया रूप अशा दोन्ही प्रकारचे पहिले अरूप विज्ञान समजावे. आणि अकिञ्चन भाव हा त्या दोन्ही प्रकारच्या विज्ञानाचा अभावच आहे असे समजावे.

56. සඞ්ගහගාථායං ආරම්මණප්පභෙදෙනාති ආලම්බි තබ්බානං කසිණුග්ඝාටිමාකාසාදීනං චතුන්නං ආරම්මණානං පභෙදෙන. දුවිධංහි ඉධ ආරම්මණචතුක්කං, අතිමික්කතබ්බ චතුක්කං, ආලම්බි තබ්බ චතුක්කඤ්ච. තත්ථ පථමාරුප්පෙ රූපපඤ්චමජ්ඣානස්ස ආරම්මණ භූතං. කසිණනිමිත්තං අතික්කමි තබ්බංනාම. තං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධං ආකාසං ආලම්බිතබ්බං නාම. දුතීයාරුප්පෙ පථමාරුප්පස්ස ආරම්මණභූතං ආකාසං අතික්කමිතබ්බංනාම. පථමාරුප්පවිඤ්ඤාණං ආලම්බි තබ්බංනාම. තතීයාරුප්පෙ තංපථමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අතික්කමිතබ්බංනාම. තස්ස නත්ථිභාවො ආලම්බිතබ්බංනාම. චතුත්ථාරුප්පෙ සො නත්ථි භාවො අතික්කමිතබ්බං නාම. තතීයාරුප්පවිඤ්ඤාණං ආලම්බි තබ්බං නාමාති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඉමං ආරුප්පමානසං චතුන්නං අතික්කමි තබ්බානංපි භෙදෙන චතුබ්බිධං හොති, තථාපි ආකාසානඤ්චාය තනන්තිආදිනා ඉධ ආලම්බිතබ්බානඤ්ඤෙව සරූපතො ගහිතත්තා තෙසං භෙදෙන ඉමස්ස භෙදො පාකටොති දට්ඨබ්බං. ආරුප්පමානසං ආලම්බණප්පභෙදෙන චතුධා ඨිතං. තදෙව පුඤ්ඤපාක ක්‍රියභෙදෙන ද්වාදසධා ඨිතන්ති යොජනා.

५६. संग्रहगाथेमध्ये ‘आलंबन भेदाने’ (आरम्मणप्पभेदेन) म्हणजे आलंबन घेण्यायोग्य असलेल्या, कसिण काढून मिळवलेले आकाश इत्यादी चार आलंबनांच्या भेदाने (प्रकाराने) होय. येथे आलंबनांचे चार गट दोन प्रकारचे आहेत: अतिक्रमणीय चार (अतिक्कमितब्ब चतुक्क) आणि आलंबनीय चार (आलम्बितब्ब चतुक्क). त्यामध्ये पहिल्या अरूप भूमीत, रूपावचर पाचव्या ध्यानाचे आलंबन असलेले कसिण-निमित्त हे ‘अतिक्रमणीय’ (ओलांडण्यायोग्य) होय. ते कसिण-निमित्त काढून मिळवलेले आकाश हे ‘आलंबनीय’ (ग्रहण करण्यायोग्य) होय. दुसऱ्या अरूप भूमीत, पहिल्या अरूपाचे आलंबन असलेले आकाश हे ‘अतिक्रमणीय’ होय. पहिल्या अरूपाचे विज्ञान हे ‘आलंबनीय’ होय. तिसऱ्या अरूप भूमीत, ते पहिल्या अरूपाचे विज्ञान हे ‘अतिक्रमणीय’ होय. त्याचा अभाव (नत्थिभाव) हा ‘आलंबनीय’ होय. चौथ्या अरूप भूमीत, तो अभाव हा ‘अतिक्रमणीय’ होय. तिसऱ्या अरूपाचे विज्ञान हे ‘आलंबनीय’ होय, असे समजावे. तेथे जरी हे अरूप चित्त चार अतिक्रमणीय आलंबनांच्या भेदाने देखील चार प्रकारचे होत असले, तरीही ‘आकासानञ्चायतन’ इत्यादी शब्दांद्वारे येथे केवळ आलंबनीय विषयांचेच प्रत्यक्ष ग्रहण केले असल्यामुळे, त्यांच्या भेदाने या चित्ताचा भेद स्पष्ट होतो, असे समजावे. अरूप चित्त आलंबन भेदाने चार प्रकारे स्थित आहे. तेच चित्त पुण्य (कुशल), विपाक आणि क्रिया यांच्या भेदाने बारा प्रकारे स्थित आहे, अशी ही योजना (जोडणी) आहे.

අරූපචිත්තස්ස පරමත්ථදීපනා.

अरूप चित्ताची परमार्थदीपनी (परमार्थ स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

57. ඉදානි [Pg.67] යථානුප්පත්තං ලොකුත්තර චිත්තං දස්සෙන්තො සොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්තිආදිමාහ. තත්ථ සවති සන්දති අනිවත්තගමනවසෙන පවත්තතීති සොතො, ගඞ්ගාදීසු ජලප්පවාහො. සොහි පභවතො පට්ඨාය යාවමහාසමුද්දා අන්තරා අනිවත්ත මානො සවති සන්දති පවත්තතීති. සොතොවියාති සොතො. අට්ඨඞ්ගිකො අරියමග්ගො, යථාහ-යොඛො ආවුසො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි. ල. සම්මාසමාධි. අයං වුච්චතාවුසො සොතොති. අයංපිහි යදා උප්පජ්ජති. තතො පට්ඨාය ආනුභාවඵරණවසෙන යාවඅනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයා අන්තරා අනිවත්තමානොයෙව හුත්වා සවති සන්දති පවත්තතීති. යථාහ -

५७. आता, अनुक्रमाने प्राप्त होणारे लोकुत्तर चित्त दाखवताना ‘सोतापत्तिमग्गचित्तं’ इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये जे वाहते, पाझरते आणि न परतण्याच्या स्वभावाने प्रवृत्त होते, तो ‘सोत’ (प्रवाह) होय, जसे की गंगा इत्यादी नद्यांमधील पाण्याचा प्रवाह. तो प्रवाह उगमस्थानापासून सुरू होऊन महासागरापर्यंत मध्ये कुठेही न थांबता (किंवा न परतता) वाहत राहतो, पाझरतो आणि प्रवृत्त होतो. प्रवाहासारखा असल्यामुळे त्याला ‘सोत’ म्हणतात. तो अष्टांगिक आर्यमार्ग (अरियमग्ग) होय, जसे की म्हटले आहे— 'मित्रांनो, जो हा आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे, म्हणजेच: सम्यक् दृष्टी... [इत्यादी]... सम्यक् समाधी. मित्रांनो, यालाच सोत (प्रवाह) म्हटले जाते.' हा मार्ग देखील जेव्हा उत्पन्न होतो, तेव्हापासून त्याच्या प्रभावाच्या विस्तारामुळे अनुपधिशेष निर्वाणधातू (अनुपादिसेस निब्बानधातू) मिळेपर्यंत मध्ये न परतताच वाहत राहतो, पाझरतो आणि प्रवृत्त होतो. जसे की म्हटले आहे—

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ යාකාචි මහානදියො. සෙය්‍යථිදං. ගඞ්ගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී. සබ්බා තා සමුද්දනින්නා හොන්ති සමුද්දපොණා සමුද්දපබ්භාරා. එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙන්තො බහුලිකරොන්තො නිබ්බානනින්නො හොති නිබ්බානපොණො නිබ්බාන පබ්භාරොති.

‘भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही या सर्व मोठ्या नद्या समुद्राकडे वाहतात, समुद्राकडे झुकतात, समुद्राकडे प्रवृत्त होतात. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जो भिक्षू आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याचा बहुशः सराव करतो, तो निर्वाणाकडे वाहतो, निर्वाणाकडे झुकतो, निर्वाणाकडे प्रवृत्त होतो.’

එත්ථච තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනානං කිලෙසානං පුන අනුපගමන වසෙන සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං අනුක්කමෙන පරිපාකගමනවසෙනච අනිවත්තගමනං දට්ඨබ්බං. යථාහ -

आणि येथे, त्या त्या मार्गाने नष्ट झालेल्या क्लेशांच्या पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावामुळे आणि श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या अनुक्रमाने परिपक्व होण्याच्या स्वभावामुळे ‘न परतणे’ (अनिवत्तगमन) समजावे. जसे की म्हटले आहे—

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ ඝටො නික්කුජ්ජො වමතෙව උදකං. නොපච්චාවමති. එවමෙවඛො භික්ඛවෙ අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙන්තො බහුලිකරොන්තො වමතෙව පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ. නොපච්චාවමතීති. යථාචාහ-සොතාපත්ති මග්ගඤ්ඤාණෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ නපුනෙති නපච්චෙති නපච්චාගච්ඡතීතිආදි.

‘भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे उपडा केलेला घडा पाणी बाहेरच टाकतो, ते पुन्हा आत घेत नाही. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जो भिक्षू आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो, त्याचा बहुशः सराव करतो, तो पापयुक्त अकुशल धर्मांना बाहेरच टाकतो, त्यांना पुन्हा ग्रहण करत नाही.’ आणि जसे की म्हटले आहे— 'सोतापत्तिमार्गज्ञानाने जे क्लेश नष्ट झाले आहेत, तो त्या क्लेशांना पुन्हा उत्पन्न करत नाही, त्यांच्याकडे परत जात नाही, त्यांच्याकडे परत येत नाही' इत्यादी.

යථාච පුථුජ්ජනා පහීනෙපි කිලෙසෙ පුන උපගච්ඡන්ති. තිහෙ තුකභූතාපි පුන ද්විහෙතුකාහෙතුකභාවං ගච්ඡන්ති. යතො තෙ උපරිභවග්ගෙ [Pg.68] නිබ්බත්තාපි පුන අපායෙසු සන්දිස්සන්ති. සීලවන්තාපි පුන දුස්සීලා හොන්ති. සමාහිතාපි පුන උම්මත්තකාවා ඛිත්තචිත්තාවා හොන්ති. පඤ්ඤවාපි පුන දුප්පඤ්ඤා එළමූගා හොන්ති. නතථා අරියා. තෙපන තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන නඋපගච්ඡන්ති. පුථුජ්ජනභාවංවා හෙට්ඨිමාරිය භාවංවා න ගච්ඡන්ති. අනුක්කමෙන සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කභාවමෙව උපගච්ඡන්තීති. සබ්බඤ්චෙතං අරියමග්ගස්සෙව ආනුභාවෙන සිද්ධන්ති සොතොතිනාමං මූලප්පභවභූතෙ තස්මිං මග්ගෙඑව නිරුළ්හන්ති දට්ඨබ්බං. තස්ස සොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං සොතාපත්ති. සොතාපත්තියා අධිගමමානො මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො. අථවා, ධම්මසොත සමාපන්නො අරියොති පවුච්චතීති වුත්තත්තා සබ්බෙ අරියසන්තානගතා ලොකිය ලොකුත්තරභූතා බොධිපක්ඛියධම්මා උපරි සම්බොධිපරා යනතාවසෙන අනුපාදිසෙසනිබ්බාන පරායනතාවසෙනච අනිවත්ත ගතියා පවත්තමානා යථාවුත්තෙන අත්ථෙන සොතොති වුච්චන්ති. තං සොතං ආදිතො පජ්ජන්ති පාපුණන්ති එතාය පටිපදායාති සොතාපත්ති. සොතාපත්තිච සා මග්ගොචාති සොතාපත්තිමග්ගො, පථමමග්ගසඞ්ඛාතාය සොතාපත්තියා අඞ්ගන්ති සොතාපත්ති යඞ්ගන්තිහි අට්ඨකථායං වුත්තං, මග්ගොතිච පථො උපායො. නිබ්බානං මග්ගෙති, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගොතිච වදන්ති.

ज्याप्रमाणे पुथुज्जन (सामान्य लोक) नष्ट केलेल्या क्लेशांना देखील पुन्हा प्राप्त करतात; तिहेतुक असूनही पुन्हा द्विहेतुक किंवा अहेतुक अवस्थेला प्राप्त होतात; कारण ते सर्वात उच्च अशा भवग्गात (भवाग्रात) उत्पन्न झाले तरी पुन्हा अपाय लोकांमध्ये (नरकात) दिसून येतात; शीलवान असूनही पुन्हा दुःशील होतात; समाहित (एकाग्रचित्त) असूनही पुन्हा वेडे किंवा विक्षिप्त चित्ताचे होतात; प्रज्ञावान असूनही पुन्हा दुष्प्रज्ञ किंवा मुके (लाळ गाळणारे) होतात; तसे आर्य नसतात. ते (आर्य) तर त्या त्या मार्गाने नष्ट केलेल्या क्लेशांना पुन्हा प्राप्त करत नाहीत; पुथुज्जन भावाला किंवा खालच्या आर्य भावाला प्राप्त होत नाहीत; तर अनुक्रमाने श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या परिपक्वतेलाच प्राप्त होतात, असे जाणावे. आणि हे सर्व आर्यमार्गाच्याच प्रभावाने सिद्ध होते, म्हणून 'सोत' (प्रवाह) हे नाव मूळ उगम असलेल्या त्याच मार्गामध्ये रूढ झाले आहे असे जाणावे. त्या प्रवाहामध्ये पहिल्यांदा प्रवेश करणे किंवा पोहोचणे म्हणजे 'सोतापत्ती' होय. सोतापत्तीद्वारे प्राप्त होणारा मार्ग म्हणजे 'सोतापत्तिमार्ग' होय. अथवा, 'धम्मप्रवाहात प्रविष्ट झालेला मनुष्य आर्य म्हटला जातो' असे म्हटले असल्यामुळे, सर्व आर्यांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) असलेले, लौकिक आणि लोकोत्तर स्वरूपाचे सर्व बोधिपक्खिय धम्म, वरच्या संबोधीकडे नेणारे असल्यामुळे आणि अनुपधिशेष निर्वाणाकडे नेणारे असल्यामुळे, मागे न फिरणाऱ्या गतीने प्रवृत्त होणारे असून, वर सांगितलेल्या अर्थाने 'सोत' (प्रवाह) म्हटले जातात. या प्रतिपदेने (मार्गाने) त्या प्रवाहामध्ये पहिल्यांदा प्रवेश करतात किंवा पोहोचतात, म्हणून ती 'सोतापत्ती' होय. ती सोतापत्तीही आहे आणि मार्गही आहे, म्हणून 'सोतापत्तिमार्ग' होय. अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, पहिल्या मार्गाच्या स्वरूपातील सोतापत्तीचे अंग म्हणजे 'सोतापत्त्यंग' होय. आणि 'मार्ग' म्हणजे पथ (रस्ता) किंवा उपाय होय. ते निर्वाणाचा शोध घेते, निर्वाणाची इच्छा करणाऱ्यांद्वारे शोधले जाते, आणि क्लेशांना मारत पुढे जाते, म्हणून त्याला 'मार्ग' म्हणतात असेही म्हणतात.

[54] විභාවනියං පන

[५४] परंतु विभाविनीमध्ये (टीकेमध्ये) -

අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතස්සාති සොතාපත්ති. පුග්ගලොති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

ज्याला पहिल्यांदा आर्यमार्गरूपी प्रवाहाची प्राप्ती होते तो सोतापन्न (पुद्गल) होय, असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි පුග්ගලෙ පවත්තො සොතාපත්තිසද්දො කත්ථචි දිට්ඨොති.

कारण पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अर्थामध्ये 'सोतापत्ती' हा शब्द कुठेही आढळत नाही, असे जाणावे.

[55] එතෙන තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගොති ඉදංපි පටික්ඛිත්තං හොති.

[५५] याने 'त्या पुद्गलाचा मार्ग म्हणजे सोतापत्तिमार्ग' हे देखील नाकारले (खंडित केले) जाते.

සොතාපත්තිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං.

सोतापत्तिमार्गाशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेले चित्त म्हणजे 'सोतापत्तिमार्गचित्त' होय.

[56] ටීකාසු පන

[५६] परंतु टीकांमध्ये -

සොතාපත්තියා [Pg.69] ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්ති මග්ගචිත්තන්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

सोतापत्तीद्वारे प्राप्त झालेले मार्गचित्त म्हणजे 'सोतापत्तिमार्गचित्त' असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි චිත්තසද්දසම්බන්ධො සොතාපත්තිසද්දො කත්ථචි පාළියං දිට්ඨොති.

कारण चित्त शब्दाशी संबंधित असलेला 'सोतापत्ती' शब्द पाळिमध्ये कुठेही आढळत नाही, असे जाणावे.

58. පටිසන්ධිවසෙන සකිං ඉමංලොකං ආගච්ඡති සීලෙනාති සකදාගාමී. දුතීයඵලට්ඨො. සො හි අසමුච්ඡින්නකාම රාගානුසයත්තා කාමලොකාගමන කිලෙසසබ්භාවෙන තං සභාවානාති වත්තනතො උපරි භවග්ගෙ ඨිතොපි පටිසන්ධිවසෙන පුන ඉමං කාමධාතුං ආගමනප්පකතිකොඑව හොතීති. වුත්තඤ්හෙතං චතුක්කනිපාතෙ -

५८. प्रतिसंधीच्या रूपाने या लोकामध्ये जो केवळ एकदाच येतो, तो 'सकदागामी' होय. हा द्वितीय फलस्थ पुद्गल होय. कारण तो कामराग अनुशय पूर्णपणे नष्ट न झाल्यामुळे, कामलोकात येण्यास कारणीभूत असणारे क्लेश शिल्लक असल्यामुळे, त्या स्वभावाचे उल्लंघन करू शकत नसल्यामुळे, वरच्या भवग्गात (भवाग्रात) स्थित असला तरीही, प्रतिसंधीच्या रूपाने पुन्हा या कामधातूमध्ये येण्याच्या स्वभावाचाच असतो, असे जाणावे. कारण चतुक्कनिपातात असे म्हटले आहे -

ඉධ සාරිපුත්ත එකච්චස්ස පුග්ගලස්ස ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි අප්පහීනානි හොන්ති, සො දිට්ඨෙවධම්මෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො අපරිහීනො කාලං කුරුමානො නෙසඤ්ඤානාසඤ්ඤා යතනුපගානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. සො තතො චුතො ආගාමී හොති ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං. ඉධ පන සාරිපුත්ත එකච්චස්ස පුග්ගලස්ස ඔරම්භාගියානි සංයොජනානි පහීනානි හොන්ති, සො දිට්ඨෙව.ල. සො තතො චුතො අනාගාමී හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති.

येथे, हे सारिपुत्त! काही पुद्गलाची ओराम्भागिय (खालच्या स्तरातील) संयोजने नष्ट झालेली नसतात, तो याच जन्मात नेवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. तो (त्या समाधीतून) भ्रष्ट न होता काळ करून (मृत्यू पावून) नेवसंज्ञानासंज्ञायतन उपग देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. तो तेथून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात येणारा 'आगामी' होतो. परंतु येथे, हे सारिपुत्त! काही पुद्गलाची ओराम्भागिय संयोजने नष्ट झालेली असतात, तो याच जन्मात... (इत्यादी)... तो तेथून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात न येणारा 'अनागामी' होतो.

අට්ඨකථායඤ්ච ඉත්ථත්තන්ති ඉමං කාමාවචර පඤ්චක්ඛන්ධ භාවන්ති වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථො කිලෙසගතිවසෙන වුත්තො. න පුග්ගල ගතිවසෙන. න හි බ්‍රහ්මභූතා සොතාපන්න සකදා ගාමිනො පටිපටිසන්ධිවසෙන හෙට්ඨිමංපි බ්‍රහ්මලොකං ආගච්ඡන්ති. කුතො කාම ලොකං. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. අනුසයයමකෙ –

आणि अट्ठकथेमध्ये देखील 'इत्थत्तं' म्हणजे या कामावचर पंचस्कंध भावाला (कामावचर अस्तित्वाला) असे म्हटले आहे. आणि हा अर्थ क्लेशांच्या गतीच्या आधारे सांगितला आहे, पुद्गलाच्या गतीच्या आधारे सांगितलेला नाही. कारण ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेले सोतापन्न आणि सकदागामी पुद्गल प्रतिसंधीच्या रूपाने खालच्या ब्रह्मलोकात देखील येत नाहीत, मग कामलोकात कसे काय येतील? हे कसे समजते? असे विचारल्यास, अनुसययमक ग्रंथात -

කාමධාතුයා චුතස්ස රූපධාතුං අරූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස කස්සචි සත්තඅනුසයා අනුසෙන්ති, කස්සචි පඤ්චඅනුසයා අනුසෙන්ති, කස්සචි තයො අනුසයා අනුසෙන්තීති වත්වා [Pg.70] රූප ධාතුයා අරූපධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස සත්තෙව අනුසයා අනුසෙන්තීති.

कामधातू मधून च्युत होऊन रूपधातू किंवा अरूपधातू मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या कोणाच्या संतानामध्ये सात अनुशय अनुबद्ध असतात, कोणाच्या संतानामध्ये पाच अनुशय अनुबद्ध असतात, तर कोणाच्या संतानामध्ये तीन अनुशय अनुबद्ध असतात असे सांगून, रूपधातू किंवा अरूपधातू मधून च्युत होऊन कामधातू मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या पुद्गलाच्या संतानामध्ये सातच अनुशय अनुबद्ध असतात, असे म्हटले आहे.

වුත්තත්තා විඤ්ඤායති. තත්ථ පුරිමවාක්‍යෙ පුථුජ්ජනස්ස වසෙන සත්ත. ද්වින්නං සොතාපන්නසකදාගාමීනං වසෙන පඤ්ච. අනාගාමිස්ස වසෙන කයොති වුත්තං, පච්ඡිමවාක්‍යෙපන බ්‍රහ්මභූතානං සොතා පන්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං පටිසන්ධිවසෙන කාමලොකං ගමනස්ස නත්ථිතාය කෙවලං පුථුජ්ජනස්සෙව වසෙන සත්තෙවාති වුත්තං. ධම්මහදය විභඞ්ගට්ඨකථායඤ්ච –

असे म्हटल्यामुळे हे समजते. त्यामध्ये पहिल्या वाक्यात पुथुज्जनाच्या अपेक्षेने सात, सोतापन्न आणि सकदागामी या दोघांच्या अपेक्षेने पाच, आणि अनागामीच्या अपेक्षेने तीन (अनुशय) असे म्हटले आहे. परंतु दुसऱ्या वाक्यात ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या सोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामी पुद्गलांचे प्रतिसंधीच्या रूपाने कामलोकात जाणे शक्य नसल्यामुळे, केवळ पुथुज्जनाच्याच अपेक्षेने 'सातच' (अनुशय) असे म्हटले आहे. आणि धम्महदयविभंग अट्ठकथेमध्ये देखील -

‘‘රූපාවචරෙ නිබ්බත්තා සොතාපන්නසකදාගාමිනො නපුන ඉධා ගච්ඡන්ති, තත්ථෙව පරිනිබ්බායන්ති. එතෙහි ඣානඅනාගාමිනො නාමා’’ති ච. ‘‘නවසු බ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තඅරිය සාවකානං තත්‍රුප පත්තිපි හොති උපරූපපත්තිපි. නහෙට්ඨු පපත්ති. පුථුජ්ජනානංපන තත්‍රුපපත්තිපි හොති උපරූපපත්ති හෙට්ඨුපපත්තිපී’’ති ච.

“रूपावचर (ब्रह्मलोकात) उत्पन्न झालेले सोतापन्न आणि सकदागामी पुन्हा येथे (कामलोकात) येत नाहीत, ते तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतात. त्यांना 'झान-अनागामी' (ध्यान-अनागामी) असे म्हटले जाते.” आणि “नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न झालेल्या आर्य श्रावकांची तेथेच उत्पत्ती किंवा वरच्या लोकांमध्ये उत्पत्ती होते, परंतु खालच्या लोकांमध्ये उत्पत्ती होत नाही. परंतु पुथुज्जनांची तेथेच उत्पत्ती, वरच्या लोकांमध्ये उत्पत्ती आणि खालच्या लोकांमध्ये देखील उत्पत्ती होते.” असे म्हटले आहे.

වුත්තං. තඤ්චඛො අනාගමනං මග්ගසහායෙන ඣානානුභාවෙනෙව සිද්ධං. නමග්ගානුභාවෙනාති. එත්ථච ඉමං ලොකන්ති පදස්ස ඉමං මනුස්සලොකන්ති වා ඉමං කාමාවචරලොකන්තිවා ද්විධාපි අත්ථො අට්ඨකථාසු වුත්තො. තත්ථ පුරිමස්මිං අත්ථෙ සති ආගච්ඡතීති එතස්ස දෙවලොකතො ආගච්ඡතීති අත්ථො. පච්ඡිමස්මිං පන බ්‍රහ්මලොකතොපි ච ආගච්ඡතීති. පාළියංපන පච්ඡිමත්ථොව වුත්තොවිය දිස්සති. වුත්තඤ්හෙතං පුග්ගලපඤ්ඤත්තියං අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං අනාගාමී තෙන දට්ඨබ්බො. ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තං සොතාපන්නසකදා ගාමිනො තෙන දට්ඨබ්බාති. එත්ථච අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති ඉමිනා ඉමං කාමාවචරලොකං න ආගච්ඡතීති අනාගාමීති අත්ථං දස්සෙති. ආගන්ත්වා ඉත්ථත්තන්ති ඉමිනාපන ද්වෙපි සොතාපන්නසකදාගාමිනො සකිං පුන ඉමං කාමාවචරලොකං ආගච්ඡන්තීති සකදාගාමිනොති අත්ථං දස්සෙති. කස්මා, නිරන්තරවාක්‍යෙසු ඨිතානං ද්වින්නංඉත්ථත්ත සද්දානං නානාත්ථා සම්භවතො. මජ්ඣිමපණ්ණාසෙච කණ්ණකත්ථ සුත්තෙ -

असे म्हटले आहे. आणि ते न येणे मार्गाच्या सहाय्याने युक्त असलेल्या ध्यानाच्या (झानाच्या) प्रभावानेच सिद्ध होते, केवळ मार्गाच्या प्रभावाने सिद्ध होत नाही, असे जाणावे. आणि येथे 'इमं लोकं' (या लोकामध्ये) या पदाचा 'हा मनुष्यलोक' किंवा 'हा कामावचर लोक' असा दोन्ही प्रकारचा अर्थ अट्ठकथांमध्ये सांगितला आहे. त्यापैकी पहिला अर्थ गृहीत धरल्यास 'येतो' (आगच्छति) याचा अर्थ 'देवलोकातून येतो' असा होतो. परंतु नंतरचा अर्थ गृहीत धरल्यास 'ब्रह्मलोकातून देखील येतो' असा अर्थ होतो. परंतु पाळिमध्ये नंतरचा अर्थच सांगितल्यासारखा दिसतो. कारण पुग्गलपञ्ञत्तीमध्ये असे म्हटले आहे - 'या मनुष्यलोकात न येणारा तो अनागामी जाणावा. या मनुष्यलोकात येणारे ते सोतापन्न आणि सकदागामी जाणावेत.' आणि येथे 'अनागन्त्वा इत्थत्तं' या पदाने 'या कामावचर लोकात येत नाही, म्हणून अनागामी' असा अर्थ दर्शविला जातो. परंतु 'आगन्त्वा इत्थत्तं' या पदाने सोतापन्न आणि सकदागामी हे दोन्ही पुद्गल पुन्हा एकदा या कामावचर लोकात येतात, म्हणून 'सकदागामी' असा अर्थ दर्शविला जातो. कारण काय? एकापाठोपाठ आलेल्या वाक्यांमध्ये असलेल्या दोन्ही 'इत्थत्त' शब्दांचे भिन्न अर्थ असणे असंभव आहे. आणि मज्झिमनिकायच्या मज्झिमपण्णास मधील कण्णकत्थ सुत्तात देखील -

යො [Pg.71] සො මහාරාජ බ්‍රහ්මා සබ්‍යාපජ්ඣො, සො බ්‍රහ්මා ආගන්තා ඉත්ථත්තං. යොසො බ්‍රහ්මා අබ්‍යාපජ්ඣො, සො බ්‍රහ්මා අනාගන්තා ඉත්ථත්තන්ති.

हे महाराजा, जो ब्रह्मा सब्यापज्झ (व्यापादयुक्त) आहे, तो ब्रह्मा या मनुष्यलोकात (इत्थत्तं) परत येणारा आहे. जो ब्रह्मा अब्यापज्झ (व्यापादमुक्त) आहे, तो ब्रह्मा या मनुष्यलोकात परत न येणारा आहे.

භගවතා වුත්තං. තත්ථ සබ්‍යාපජ්ඣොති එතෙන පුථුජ්ජනෙන සහ සොතාපන්නසකදාගාමිභූතා බ්‍රහ්මානො ගහිතා හොන්ති. තෙහි පටිඝානුසයස්ස අප්පහීනත්තා චෙතසිකදුක්ඛසඞ්ඛාතං බ්‍යාපජ්ඣංපි අපහීනමෙවාති සබ්‍යාපජ්ඣානාම. ආගන්තා ඉත්ථත්තන්ති ඉමං කාමලොකං පටිසන්ධිවසෙන පුන ආගමනසීලො ආගමනප්පකතිකොති අත්ථො. තබ්බිපරීතෙන පච්ඡිමස්ස වාක්‍යස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙසුපන ද්වීසු සකදාගාමීසු පුරිමස්ස අනඤ්ඤසා ධාරණෙනෙව සබ්බපථමං අරිය මග්ග සොතාධි ගමන ගුණෙන සොතාපන්නො ත්වෙව නාමං සිද්ධන්ති දට්ඨබ්බං. පුග්ගලගතිවසෙන පනෙත්ථ බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතානං සත්තක්ඛත්තුපරමතාදිභාවොවිය සකදාගාමිභාවොපි නත්ථි. පථමදුතීයඵලට්ඨාපිහි තත්ථ අනාගාමිසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡන්ති. තස්මා සකදාගාමීති ඉදං කාමජාතිකා නංඑව දුතීයඵලට්ඨානං සිද්ධං නාමන්ති කත්වා තෙසං කාමලොකෙ එව හෙට්ඨුපරුපපත්ති වසෙන සකිං ආගමනං අට්ඨකථාසු වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා පාළියංපි පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස කොලංකොලස්ස එකබීජිස්ස සකදාගාමිස්ස යොච දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහාති වුත්තන්ති. සොපන ඡබ්බිධො හොති. ඉධපත්වා ඉධපරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, ඉධපත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධපත්වා තත්ථනිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී. තත්ථපත්වා ඉධනිබ්බත්තිත්වා තත්ථපරිනිබ්බායීති. තත්ථ ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති ඉධ මනුස්සභවෙ සකදාගාමිමග්ගං පත්වා ඉධමනුස්ස භවෙයෙව අරහත්තමග්ගං ලභිත්වා පරිනිබ්බායනධම්මො. තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායීති තස්මිංදෙවලොකෙ සකදාගාමිමග්ගං පත්වා තස්මිං දෙවලොකෙයෙව අරහත්තමග්ගං ලභිත්වා පරිනිබ්බායනධම්මො. නිබ්බත්තිත්වාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන උප්පජ්ජිත්වා. යෙසං පන ඉමං ලොකන්ති පදස්ස ඉමං මනුස්සලොකන්ති අත්ථො. තෙසං සො පඤ්චවිධොයෙව වුත්තො, න ඡට්ඨො පුග්ගලො.

हे भगवंतांनी म्हटले आहे. तेथे 'सब्यापज्झो' (व्यापादयुक्त) या शब्दाने पृथग्जनांसह स्रोतापन्न आणि सकदागामी झालेल्या ब्रह्मांचे ग्रहण केले आहे. त्यांच्याद्वारे प्रतिघानुशयाचा (द्वेषाच्या सुप्त प्रवृत्तीचा) त्याग न केल्यामुळे, चैतसिक दुःखरूपी व्यापादाचा देखील त्याग न केल्यामुळेच त्यांना 'सब्यापज्झ' (व्यापादयुक्त) म्हटले जाते. 'आगन्ता इत्थत्तं' म्हणजे प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) प्रभावाने या कामलोकात पुन्हा येण्याचा स्वभाव असणारा किंवा येण्याची प्रवृत्ती असणारा, असा अर्थ आहे. याच्या उलट अर्थाने नंतरच्या वाक्याचा अर्थ समजून घ्यावा. त्या दोन सकदागामींपैकी पहिल्या सकदागामीला, इतरांशी असाधारण अशा सर्वात प्रथम आर्यमार्गरूपी स्रोतामध्ये प्रवेश करण्याच्या गुणामुळे 'स्रोतापन्न' असेच नाव सिद्ध होते, असे जाणावे. येथे पुद्गलाच्या गतीच्या प्रभावाने ब्रह्मलोकात राहिलेल्या पुद्गलांना, सप्तकृत्वपरमता इत्यादी अवस्थेप्रमाणे सकदागामी अवस्था देखील नसते. कारण की, प्रथम आणि द्वितीय फलस्थ पुद्गल देखील तेथे (ब्रह्मलोकात) अनागामी या संज्ञेलाच प्राप्त होतात. म्हणून 'सकदागामी' हे नाव केवळ कामलोकात उत्पन्न होणाऱ्या द्वितीय फलस्थ पुद्गलांचेच सिद्ध नाव आहे, असे मानून अट्ठकथांमध्ये त्यांचे कामलोकातच खाली आणि वर प्रतिसंधी घेण्याच्या प्रभावाने एक वेळ येणे सांगितले आहे, असे जाणावे. आणि असे असल्यामुळेच पाळीमध्ये देखील 'पाच पुद्गलांचे येथेच परिनिर्वाण होते... सप्तकृत्वपरम, कोलङ्कोल, एकबीजी, सकदागामी आणि जो याच जन्मात अर्हत होतो' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. तो सकदागामी तर सहा प्रकारचा असतो: येथे (मनुष्यलोकात) फल प्राप्त करून येथेच परिनिर्वाण पावणारा; तेथे (देवलोकात) फल प्राप्त करून तेथेच परिनिर्वाण पावणारा; येथे फल प्राप्त करून तेथे परिनिर्वाण पावणारा; तेथे फल प्राप्त करून येथे परिनिर्वाण पावणारा; येथे फल प्राप्त करून, तेथे जन्म घेऊन, पुन्हा येथे परिनिर्वाण पावणारा; आणि तेथे फल प्राप्त करून, येथे जन्म घेऊन, पुन्हा तेथे परिनिर्वाण पावणारा. त्यापैकी 'येथे फल प्राप्त करून येथेच परिनिर्वाण पावणारा' म्हणजे येथे मनुष्यभवात सकदागामी मार्ग प्राप्त करून याच मनुष्यभवात अर्हत् मार्ग प्राप्त करून परिनिर्वाण पावणारा स्वभाव असणारा होय. 'तेथे फल प्राप्त करून तेथेच परिनिर्वाण पावणारा' म्हणजे त्या देवलोकात सकदागामी मार्ग प्राप्त करून त्याच देवलोकात अर्हत् मार्ग प्राप्त करून परिनिर्वाण पावणारा स्वभाव असणारा होय. 'निब्बत्तित्वा' (उत्पन्न होऊन) म्हणजे प्रतिसंधी ग्रहण करण्याच्या द्वारे उत्पन्न होऊन होय. परंतु ज्या आचार्यांच्या मते 'इमं लोकं' या पदाचा 'हा मनुष्यलोक' असा अर्थ होतो, त्यांच्या मते तो सकदागामी पुद्गल पाच प्रकारचाच सांगितला आहे, सहावा पुद्गल नाही.

විභාවනියඤ්ච

आणि विभाविनीमध्ये देखील -

‘‘පඤ්චසු [Pg.72] සකදාගාමීසු පඤ්චමකොව ඉධාධිප්පෙතො, සො හි ඉතො ගන්ත්වා පුන සකිං ඉධ ආගච්ඡතී’’ති වුත්තං.

“पाच प्रकारच्या सकदागामींपैकी पाचवाच येथे अभिप्रेत आहे, कारण तो येथून जाऊन पुन्हा एक वेळ येथे येतो,” असे म्हटले आहे.

මහාපරිනිබ්බාන සුත්තට්ඨකථායං පන මහාවග්ග සංයුත්තට්ඨකථා යඤ්ච සොපි ඡට්ඨො පුග්ගලො සකිං ආගමනට්ඨෙන ආගතොයෙව. යස්මාච සබ්බඤ්ඤුබුද්ධාපි යාව උපරිමග්ගො නාගච්ඡති. තාව පථමඵලට්ඨභූතා සත්තක්ඛත්තු පරමතායංවිය දුතීයඵලට්ඨභූතා සකිං ආගමනප්පකතියං සණ්ඨිතායෙව හොන්ති. තස්මා ඉධ කොචි දුතීයඵලට්ඨො සකිං ආගමනට්ඨෙන නිප්පරියායෙන සකදා ගාමීනාම න නහොතීති සබ්බොපි සො ඡබ්බිධො පුග්ගලො ඉධ නිප්පරියායෙන සකදාගාමියෙවනාම හොතීති දට්ඨබ්බො. සකදා ගාමිස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. සො හි සයං ජනකභූතො සකදාගාමීනං ජනෙතබ්බං ජනෙතීති ඉධ ජනෙතබ්බ ජනකසම්බන්ධෙන විසෙසන විසෙසිතබ්බතා ඤායාගතා එව හොති. යථා තිස්සමාතා ඵුස්සමාතාති.

परंतु महापरिनिर्वाणसूत्र अट्ठकथेमध्ये आणि महावग्ग संयुत्त अट्ठकथेमध्ये देखील तो सहावा पुद्गल देखील एक वेळ येण्याच्या अर्थाने आलेलाच आहे, असे जाणावे. आणि ज्या कारणाने सर्वज्ञ बुद्ध देखील जोपर्यंत उच्च मार्गाला प्राप्त होत नाहीत, तोपर्यंत प्रथम फलस्थ (स्रोतापन्न) असताना सप्तकृत्वपरमतेमध्ये राहिल्याप्रमाणे, द्वितीय फलस्थ (सकदागामी) असताना एक वेळ येण्याच्या स्वभावामध्ये राहिलेलेच असतात. म्हणून येथे कोणताही द्वितीय फलस्थ पुद्गल एक वेळ येण्याच्या अर्थाने मुख्य रूपाने (निश्चित रूपाने) सकदागामी नावाचा होत नाही असे नाही, तर तो होतोच. म्हणून तो सर्वच सहा प्रकारचा पुद्गल येथे मुख्य रूपाने सकदागामीच ठरतो, असे जाणावे. सकदागामीचा मार्ग म्हणजे सकदागामी मार्ग होय. कारण तो स्वतः जनक (उत्पन्न करणारा) होऊन उत्पन्न होणाऱ्या सकदागामी पुद्गलाला उत्पन्न करतो. म्हणून येथे जन्य-जनक संबंधाने विशेषण-विशेष्य भाव न्यायसंगतच ठरतो, जसे की 'तिस्साची माता', 'फुस्साची माता' या उदाहरणांप्रमाणे.

[57] විභාවනියං පන

[५७] परंतु विभाविनीमध्ये -

සාඤායාගතාඑව නහොති. පයොජනං පන කිඤ්චි අත්ථි. පයොජනවසෙන අවිරුද්ධා හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙනයං වුත්තං ‘‘කිඤ්චාපි මග්ගසමඞ්ගිනො තථාගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමීනාම. තස්සපන කාරණභූතො පුරිමුප්පන්නො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං ඵලට්ඨෙන විසෙසෙත්වා වුච්චති සකදාගාමිමග්ගොති. එවං අනාගාමිමග්ගො’’ති. තං න යුජ්ජති.

तो (विशेषण-विशेष्य भाव) न्यायसंगतच होत नाही. तरीही काहीतरी प्रयोजन (उद्देश) आहे. प्रयोजनाच्या प्रभावाने तो अविरुद्ध (सुसंगत) होतो. या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की - “जरी मार्गसमंगी (मार्गावर आरूढ असलेल्या) पुद्गलाचे तसे येणे असंभव असल्यामुळे फलस्थ पुद्गलालाच सकदागामी म्हटले जाते, तरी त्याचे कारण असणारा पूर्वी उत्पन्न झालेला मार्ग, इतर मार्गांपासून वेगळे दाखवण्यासाठी फलस्थाच्या विशेषणाने 'सकदागामी मार्ग' असा म्हटला जातो. याचप्रमाणे अनागामी मार्ग देखील जाणावा” - ते योग्य नाही.

සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තන්ති සමාසො.

सकदागामी मार्गाने संप्रयुक्त असलेले चित्त, असा समास करावा.

59. ඔරබ්භාගියසංයොජනානං සබ්බසො සමුච්ඡින්නත්තා පටිසන්ධිවසෙන පුන ඉමං කාමලොකං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී. එකන්තෙන බ්‍රහ්මලොකපරායනොඑව හොතීති අත්ථො. ඉදඤ්ච කෙවලං ඉමස්ස මග්ගස්ස ආනුභාවවසෙනෙව වුත්තං. උපරිමග්ග විපස්සනාය [Pg.73] පන ආගතාය සො තස්මිං ඨානෙයෙව අරහත්ත මග්ගපරායනොපි හොතියෙව. අනාගාමිස්ස තතීයඵලට්ඨස්සමග්ගො. තෙන සම්පයුත්තං චිත්තන්ති විග්ගහො.

५९. ओरंभागिय (अधोगामी) संयोजनांचा पूर्णपणे समूळ उच्छेद केल्यामुळे प्रतिसंधीच्या द्वारे पुन्हा या कामलोकात येत नाही, म्हणून त्याला 'अनागामी' म्हणतात. निश्चितपणे ब्रह्मलोक हाच ज्याचा अंतिम आश्रय आहे असा तो होतो, असा अर्थ आहे. आणि हे कथन केवळ या मार्गाच्या प्रभावामुळेच (सामर्थ्यामुळेच) म्हटले आहे. उच्च मार्गाच्या विदर्शनाने (विपश्यनेने) प्राप्त झाल्यावर मात्र, तो पुद्गल त्याच ठिकाणी अर्हत् मार्गाला प्राप्त होणारा देखील होतोच. अनागामी अशा तृतीय फलस्थ पुद्गलाचा मार्ग. त्याने (त्या मार्गाने) संप्रयुक्त असलेले चित्त, असा विग्रह करावा.

60. මහප්ඵලකාරිතාගුණයොගෙන පූජාවිසෙසං අරහතීති අරහා. ඛීණාසවො චතුත්ථඵලට්ඨො. අරහතො භාවො අරහත්තං, චතුත්ථඵලං. තස්ස මග්ගො. තෙන සම්පයුත්තචිත්තන්ති නිබ්බචනං. පිසද්දෙන පාළියං විභත්තෙ මග්ගචිත්තප්පභෙදෙ සම්පිණ්ඩෙති. තත්ථ ධම්මසඞ්ගණියං තාව පථමමග්ගෙ ඣානනාමෙන වුත්තෙසු පඤ්චසු වාරෙසු පථමෙ සුද්ධිකපටිපදාවාරෙද්වින්නං චතුක්කපඤ්චකනයානං වසෙන නවචිත්තානි හොන්ති. තථා සුද්ධිකසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතප්පටිපදාය සුද්ධිකප්පණිහිතෙ අප්පණිහිතප්පටිපදායචාති පඤ්චසු වාරෙසු දසන්නං නයානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසචිත්තානි හොන්ති. තථා මග්ගසතිපට්ඨානාදීහි එකූනවීසතියා නාමෙහි වුත්තෙසු පච්චෙකං පඤ්චසු වාරෙසූති වීසතියා නාමෙහි වුත්තෙ වාරසතෙ ද්වින්නං නයසතානං වසෙන නවචිත්තසතානි හොන්ති. පුන චතූහි අධිපතීහි යොජෙත්වා වුත්තෙසු චතූසු වාරසතෙසු අට්ඨන්නං නයසතානං වසෙන තීණි සහස්සානි ඡසතානිච හොන්තීති. එවං පථමමග්ගෙ නය සහස්සවසෙන චත්තාරිචිත්තසහස්සානි පඤ්චචිත්ත සතානිච හොන්ති. තථා සෙසමග්ගෙසුපීති එවං චතූසු මග්ගෙසු චතුන්නං නය සහස්සානං වසෙන අට්ඨාරස මග්ග චිත්ත සහස්සානි හොන්ති. සච්චසතිපට්ඨාන විභඞ්ගෙසු පන වීසතිනය සහස්සානං වසෙන නවුතිමග්ගචිත්තසහස්සානි. මග්ගවිභඞ්ගෙ අට්ඨවීසතියා නය සහස්සානං වසෙන සතසහස්සං ඡබ්බීසතිසහස්සානි ච මග්ගචිත්තානි හොන්තීති. අට්ඨකථාසුපන නයභෙදාඑව වුත්තා. නචිත්ත භෙදාති.

६०. महान फळ देण्याच्या गुणधर्माशी युक्त असल्यामुळे विशेष पूजेस पात्र असणारे ते 'अरहंत' (arahā) होत. ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे चतुर्थ फलस्थ (अर्हत्वफलावर आरूढ) व्यक्ती अर्हंत होत. अर्हंताची अवस्था म्हणजे 'अर्हत्त्व' (arahattaṃ), जे चौथे फल आहे. त्याचा मार्ग आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे चित्त, अशी ही व्युत्पत्ती आहे. 'पि' (api) या शब्दाने पाळीमध्ये विभागलेल्या मार्गचित्तांच्या भेदांचे संकलन केले जाते. त्यामध्ये, धम्मसंगणीत सर्वप्रथम पहिल्या मार्गात 'झान' (ध्यान) या नावाने सांगितलेल्या पाच वारांपैकी पहिल्या 'शुद्धिक प्रतिपदा वारात' चतुष्क आणि पंचक या दोन नयांच्या आधारे ९ चित्ते होतात. त्याचप्रमाणे, शुद्धिक शून्यता, शून्यता प्रतिपदा, शुद्धिक अप्रणिहित आणि अप्रणिहित प्रतिपदा या पाच वारांमध्ये दहा नयांच्या आधारे ४५ चित्ते होतात. त्याचप्रमाणे, मार्ग, सतिपट्ठान इत्यादी १९ नावांनी सांगितलेल्या प्रत्येकी पाच वारांमध्ये, अशा प्रकारे २० नावांनी सांगितलेल्या १०० वारांमध्ये २०० नयांच्या आधारे ९०० चित्ते होतात. पुन्हा, चार अधिपतींशी जोडून सांगितलेल्या ४०० वारांमध्ये ८०० नयांच्या आधारे ३६०० चित्ते होतात. अशा प्रकारे, पहिल्या मार्गात १००० नयांच्या आधारे ४५०० चित्ते होतात. त्याचप्रमाणे उर्वरित मार्गांमध्येही; अशा प्रकारे चारही मार्गांमध्ये ४००० नयांच्या आधारे १८००० मार्गचित्ते होतात. परंतु सच्चविभंग आणि सतिपट्ठानविभंग यांमध्ये २०००० नयांच्या आधारे ९०००० मार्गचित्ते होतात. मग्गविभंगात २८००० नयांच्या आधारे १२६००० मार्गचित्ते होतात, असे जाणावे. परंतु अट्ठकथांमध्ये केवळ नयांचेच भेद सांगितले आहेत, चित्तांचे भेद सांगितलेले नाहीत, असे जाणावे.

[58] යංපන විභාවනියං

[५८] परंतु विभाविनी (टीके) मध्ये जे...

පිසද්දෙන සච්චවිභඞ්ගෙ ආගතං සට්ඨිසහස්සභෙදං නයං සඞ්ගණ්හාතීති වුත්තං. තං ඉමස්මිං කුසලනිගමෙ න වත්තබ්බං.

'पि' (api) या शब्दाने सच्चविभंगात आलेल्या साठ हजार भेदांच्या नयाचा संग्रह केला जातो, असे जे म्हटले आहे; ते या कुशल चित्ताच्या उपसंहारात सांगणे योग्य नाही.

සොහි සට්ඨිසහස්සභෙදො නයො විපාකට්ඨානෙඑව අට්ඨකථායං ආගතොති.

कारण तो साठ हजार भेदांचा नय केवळ विपाकाच्या प्रसंगीच अट्ठकथेमध्ये आला आहे, असे जाणावे.

[59] යඤ්ච තත්ථ

[५९] आणि त्या (टीके) मध्ये जे...

පටිපදාභෙදං [Pg.74] අනාමසිත්වා කෙවලං සුඤ්ඤතො අප්පණිහි තොති ද්විධා විභත්තොති වුත්තං. තං නයුජ්ජති.

प्रतिपदेच्या भेदाचा उल्लेख न करता केवळ 'शून्यत' आणि 'अप्रणिहित' अशा दोन प्रकारे विभागले आहे असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

පාළියඤ්හි පටිපදාභෙදො ආදිම්හියෙව ආගතොති. නච ආදිම්හි සුඤ්ඤතො අප්පණිහිතොති ද්විධා විභත්තො නිරන්තරවාරො අත්ථීති.

कारण पाळीमध्ये प्रतिपदेचा भेद सुरुवातीलाच आला आहे. आणि सुरुवातीला 'शून्यत' व 'अप्रणिहित' अशा दोन प्रकारे विभागलेला कोणताही सलग वार अस्तित्वात नाही, असे जाणावे.

[60] යඤ්ච තත්ථ

[६०] आणि त्या (टीके) मध्ये जे...

සුඤ්ඤතො එකො නයො, අප්පණිහිතො එකො, පටිපදා විසිට්ඨා සුඤ්ඤතා චත්තාරො, අප්පණිහිතා චත්තාරොති කත්වා දසනයා හොන්තීති අධිප්පායෙන එවං ඣාන නාමෙන දසධා විභත්තොති වුත්තං. තංපි න යුජ්ජතියෙව.

"शून्यत हा एक नय, अप्रणिहित हा एक नय, प्रतिपदेने विशिष्ट असे चार शून्यत वार आणि चार अप्रणिहित वार, असे मिळून दहा नय होतात" या अभिप्रायाने, अशा प्रकारे 'झान' (ध्यान) या नावाने दहा प्रकारे विभागले आहे असे जे म्हटले आहे, ते देखील मुळीच योग्य नाही.

න හි සුඤ්ඤතාදයො ඉධ නයානාම හොන්ති. තෙසු පන එකෙ කස්මිං ද්වෙ ද්වෙ චතුක්කපඤ්චකනයාඑව ඉධ නයානාමාති. එතෙන තථා මග්ගසතිපට්ඨානිච්චාදිකංපි සබ්බං පටික්ඛිත්තං හොතීති. [මග්ගචිත්තං]

कारण येथे शून्यत इत्यादींना 'नय' म्हटले जात नाही. परंतु त्या वारांपैकी प्रत्येकात दोन-दोन चतुष्क आणि पंचक नय हेच येथे 'नय' म्हणून ओळखले जातात, असे जाणावे. या विधानाने त्याचप्रमाणे मार्ग, सतिपट्ठान इत्यादी सर्व गोष्टींचेही खंडन होते, असे जाणावे. [मार्गचित्त समाप्त]

61. ඵලචිත්තෙ ඵලන්ති විපාකභූතො අට්ඨඞ්ගික මග්ගො. සම්පයුත්තධම්මසමූහොවා. සොතාපත්තියා අධිගතං ඵලං. තෙන සම්පයුත්තං, තත්ථවා පරියාපන්නං චිත්තන්ති සොතාපත්ති ඵල චිත්තං. එසනයො දුතීයතතීයෙසුපි. අරහත්තඤ්ච තං ඵලඤ්චාති අරහත්තඵලං. තෙන සම්පයුත්තං, තස්මිංවා පරියාපන්නං චිත්තන්ති නිරුත්ති.

६१. फलचित्तामध्ये 'फल' म्हणजे विपाक रूपाने असणारा अष्टांगिक मार्ग होय, किंवा संप्रयुक्त धर्मांचा समूह होय. सोतापत्तीने प्राप्त केलेले फल, त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे किंवा त्या फलामध्ये समाविष्ट असणारे चित्त म्हणजे 'सोतापत्तिफलचित्त' होय. हाच नय दुसऱ्या आणि तिसऱ्या फलांच्या बाबतीतही लागू होतो. जे अर्हत्त्व आहे आणि जे फलही आहे, ते 'अर्हत्त्वफल' होय. त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे किंवा त्या अर्हत्त्वफलामध्ये समाविष्ट असणारे चित्त, अशी ही निरुक्ती आहे.

62. සඞ්ගහගාථායං චතුමග්ගප්පභෙදෙනාති චතුක්ඛත්තුං පත්තබ්බත්තා චතුබ්බිධානං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගානං පභෙදෙන. කස්මාපන තෙ චතුක්ඛත්තුං පත්තබ්බාති. වුච්චතෙ. සොතාපත්තිමග්ගෙ තාව සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි මුදූනි හොන්ති, තස්මා සො දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාඑව සමුච්ඡින්දිතුං සක්කොති. අඤ්ඤෙපන කාමරාගබ්‍යාපාදෙපි තනුභූතෙපි කාතුං නසක්කොති. දුතීයමග්ගෙ තානි ථොකං පටූනි හොන්ති. තස්මා සො කාමරාගබ්‍යාපාදෙ තනුභූතෙ කාතුං සක්කොති. සමුච්ඡින්දිතුං පන නසක්කොහියෙව. තතීයමග්ගෙ තානි පටුතරානි හොන්ති. තස්මා සො කාමරාගබ්‍යාපාදෙ සමුච්ඡින්දිතුං සක්කොති. රූපාරූප රාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජායොපන [Pg.75] සමුච්ඡින්දිතුං නසක්කොතියෙව. චතුත්ථ මග්ගෙපන තානි ඉන්ද්‍රියානි පටුතමානි හොන්ති. තස්මා සො තාච අඤ්ඤෙච සබ්බෙපි පාපධම්මෙ සමුච්ඡින්දිතුං සක්කොති. එවං චතුක්ඛත්තුං පවත්තමානාඑව පරිනිට්ඨිතකිච්චත්තා තෙ මග්ගා චතුක්ඛත්තුං පත්තබ්බා හොන්තීති. කුසලං චිත්තං චතුමග්ගප්පභෙදෙන චතුධා මතං. පාකංපි තස්ස චතුබ්බිධස්ස කුසලස්ස ඵලත්තා තථා චතුධාමතං. ඉති අනුත්තරං චිත්තං අට්ඨධා මතන්ති යොජනා. නත්ථි අත්තනො උත්තරං අධිකං එතස්සාති අනුත්තරං.

६२. संग्रहगाथेमध्ये 'चतुर्मार्गप्रभेदाने' म्हणजे चार वेळा प्राप्त करावयाचे असल्यामुळे, चार प्रकारच्या अष्टांगिक मार्गांच्या भेदाने. पण ते मार्ग चार वेळा का प्राप्त करावे लागतात? याचे उत्तर दिले जात आहे. पहिल्यांदा सोतापत्तिमार्गात श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये मृदू असतात, म्हणून तो मार्ग केवळ दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) आणि विचीकिच्छा (शंका) यांचेच समूळ उच्चाटन करण्यास समर्थ असतो. परंतु इतर कामराग आणि व्यापाद यांना क्षीण करण्यास देखील तो समर्थ नसतो. दुसऱ्या मार्गात ती इंद्रिये थोडी तीक्ष्ण होतात, म्हणून तो मार्ग कामराग आणि व्यापाद यांना क्षीण करण्यास समर्थ असतो, परंतु त्यांचे समूळ उच्चाटन करण्यास मात्र मुळीच समर्थ नसतो. तिसऱ्या मार्गात ती इंद्रिये अधिक तीक्ष्ण होतात, म्हणून तो मार्ग कामराग आणि व्यापाद यांचे समूळ उच्चाटन करण्यास समर्थ असतो, परंतु रूपराग, अरूपराग, मान, उद्धच्च आणि अविद्या यांचे समूळ उच्चाटन करण्यास मात्र मुळीच समर्थ नसतो. चौथ्या मार्गात ती इंद्रिये अत्यंत तीक्ष्ण होतात, म्हणून तो मार्ग त्या आणि इतर सर्वच अकुशल धर्मांचे समूळ उच्चाटन करण्यास समर्थ असतो. अशा प्रकारे चार वेळा प्रवृत्त झाल्यावरच कार्य पूर्ण होत असल्यामुळे, ते मार्ग चार वेळा प्राप्त करावे लागतात, असे जाणावे. कुशल चित्त चार मार्गांच्या भेदाने चार प्रकारचे मानले गेले आहे. विपाक चित्त देखील त्या चार प्रकारच्या कुशल चित्ताचे फल असल्यामुळे त्याचप्रमाणे चार प्रकारचे मानले गेले आहे. अशा प्रकारे लोकोत्तर चित्त आठ प्रकारचे मानले गेले आहे, अशी ही योजना आहे. ज्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा अधिक काहीही स्वतः अस्तित्वात नाही, म्हणून ते 'अनुत्तर' होय.

63. කස්මා පනෙත්ථ ක්‍රියචිත්තංනාමන ගහිතන්ති, ක්‍රියානුත්තරස්ස අභාවාති, කස්මා පනස්ස අභාවොති. මග්ගචිත්තස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තාති. යදි හි තං ලොකියකුසලංවිය නානාක්ඛණෙසු පවත්තෙය්‍ය. තදා නිරනුසයසන්තානෙපි පවත්තිත්වා ක්‍රියා නුත්තරංනාම සියාති. කස්මාපන තං එකචිත්තක්ඛණිකමෙව හොතීති. මග්ගස්ස මහානුභාවත්තාති. කථඤ්ච මහානුභාවොති. වුච්චතෙ. අරියමග්ගොහි නාම සකිං පවත්තමානොයෙව අත්තනා පහාතබ්බෙ කිලෙසෙ පුන අනුප්පාදධම්මතං ආපාදෙත්වා පජහති. අයමස්ස එකො ආනුභාවො. විපාකඤ්ච කුසලක්‍රියජවනංවිය ජවනකිච්ච යුත්තං යදා කදාචි සමාපජ්ජනක්ඛමඤ්ච කත්වා අත්තනො අනන්තරතො පට්ඨාය ජනෙති. අයමස්ස දුතීයො ආනුභාවො. තස්මා තස්ස කිලෙසප්පහානත්ථායපි පුන උප්පාදෙතබ්බකිච්චංනාම නත්ථි. තථා සමාපත්ති අත්ථායපීති. සචෙපි හි කොචි අහං ඵලං සමාපජ්ජිතුං න ඉච්ඡාමි. පුබ්බෙ ලද්ධං මග්ගමෙව සමාපජ්ජිස්සාමීති පරිකම්මං කරෙය්‍ය. තදා පුබ්බෙ සකිං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධමග්ගචෙතනානුභාවෙන ඵලචිත්තමෙව පවත්තෙය්‍ය. න මග්ගචිත්තං. කස්මා, අප්පටිබාහි යානුභාවත්තා මග්ගස්ස. අයඤ්හි මග්ගානුභාවොනාම කෙනචි ඡන්දෙන වා වසෙනවා අජ්ඣාසයෙනවා පරිකම්මෙනවා පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යොයෙව හොතීති.

६३. येथे लोकोत्तर चित्तांमध्ये क्रियाचित्त का घेतले नाही? लोकोत्तर क्रियाचित्ताचा अभाव असल्यामुळे. मग त्याचा अभाव का आहे? मार्गचित्त हे एकाच चित्तक्षणाचे (एकचित्तक्षणिक) असल्यामुळे. कारण जर ते लौकिक कुशलाप्रमाणे वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये प्रवृत्त झाले असते, तर अनुशय नसलेल्या (अरिहंत) व्यक्तीच्या संतानामध्येही प्रवृत्त होऊन 'लोकोत्तर क्रियाचित्त' नावाचे चित्त झाले असते. पण ते एकाच चित्तक्षणाचेच का असते? मार्गाच्या महान प्रभावामुळे (महानुभावत्वामुळे). आणि तो महान प्रभाव कसा असतो? ते सांगितले जाते. नक्कीच, आर्यमार्ग नावाचा मार्ग एकदाच प्रवृत्त होत असतानाच, स्वतः नष्ट करण्यायोग्य क्लेशांना पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाला प्राप्त करून देऊन नष्ट करतो. हा त्याचा पहिला प्रभाव आहे. आणि विपाकाला (फलचित्ताला) कुशल व क्रिया जवनाप्रमाणे जवनकृत्याने युक्त करून आणि कधीही समापत्तीला प्राप्त होण्यास योग्य करून, स्वतःच्या लगेचच नंतर (अनन्तर) उत्पन्न करतो. हा त्याचा दुसरा प्रभाव आहे. म्हणून, त्या मार्गाला क्लेश नष्ट करण्यासाठी पुन्हा उत्पन्न करण्याचे काही कार्य नसते. तसेच समापत्तीच्या हेतूनेही (पुन्हा उत्पन्न होण्याचे कार्य) नसते. जर कोणी अशी इच्छा केली की, 'मी फलाला प्राप्त होऊ इच्छित नाही, पूर्वी प्राप्त झालेल्या मार्गालाच प्राप्त होईन' आणि त्यासाठी परिकर्म (तयारी) केली, तरीही पूर्वी एकदाच उत्पन्न होऊन निरुद्ध झालेल्या मार्गचेतनेच्या प्रभावामुळे फलचित्तच प्रवृत्त होईल, मार्गचित्त नाही. का? कारण मार्गाचा प्रभाव अप्रतिबाधित (न रोखता येणारा) असल्यामुळे. कारण हा मार्गाचा प्रभाव कोणत्याही इच्छेने, वशाने, आशयाने किंवा परिकर्माने रोखणे अशक्यच असते.

64. ද්වාදසාකුසලානෙවන්තිආදි සබ්බෙසං චතුබ්භූමක චිත්තානං ජාතිවසෙන සඞ්ගහො. එවං ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන අකුස ලානි [Pg.76] ද්වාදසෙවහොන්ති. කුසලානි එකවීසතිඑව. විපාකානිඡත්තිං සෙව. ක්‍රියචිත්තානි වීසතිඑවාති ටීකායං යොජීයති. කෙචිපන කුසලානං විපාකානඤ්ච උපරිවඩ්ඪමානත්තාඑවසද්දං ආදිඅන්තපදෙස්වෙව යොජෙසුං. චතුපඤ්ඤාසධාතිආදි භූමිවසෙන සඞ්ගහො. කාමෙපරියා පන්නානි චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ කථෙය්‍ය. රූපෙ පන්නරස. අරූපෙ ද්වාදස. තථා අනුත්තරෙ පරියාපන්නානි චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙති යොජනා. එත්ථච අනුත්තරෙති ලොකුත්තර භූමියං. සා පන දුවිධා සඞ්ඛතභූමි, අසඞ්ඛතභූමීති. සඞ්ඛතාපි චතුබ්බිධා. යථාහ –

६४. ‘द्वादसाकुसलानेव’ इत्यादी वाक्य सर्व चतुर्भूमिक चित्तांचा जातीच्या आधारे केलेला संग्रह आहे. अशा प्रकारे, वर सांगितलेल्या पद्धतीने अकुशल चित्ते बाराच असतात, कुशल चित्ते एकवीस, विपाक चित्ते छत्तीस आणि क्रिया चित्ते वीसच असतात, अशी योजना जुन्या टीकेमध्ये केली आहे. परंतु काही आचार्यांनी कुशल आणि विपाक चित्ते पुढे वाढणारी (विस्तार पावणारी) असल्यामुळे 'एव' (च) हा शब्द केवळ सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या पदांमध्येच जोडला आहे. ‘चतुपञ्ञासधा’ इत्यादी वाक्य भूमीच्या आधारे केलेला संग्रह आहे. कामभूमीत समाविष्ट असलेली चित्ते चौपन्न प्रकारची आहेत असे सांगावे. रूपभूमीत पंधरा, अरूपभूमीत बारा, तसेच लोकोत्तर (अनुत्तर) भूमीत समाविष्ट असलेली चित्ते आठ प्रकारची आहेत असे सांगावे, अशी ही योजना आहे. येथे 'अनुत्तर' म्हणजे लोकोत्तर भूमी होय. ती भूमी दोन प्रकारची आहे - संस्कृत भूमी आणि असंस्कृत भूमी. संस्कृत भूमी देखील चार प्रकारची आहे. जसे की म्हटले आहे -

යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති පථමාය භූමියා පත්තියා.ල. දුතීයාය.ල. තතීයාය.ල. චතුත්ථාය භූමියා පත්තියාති.

“ज्या समयाला पहिल्या भूमीच्या प्राप्तीसाठी लोकोत्तर ध्यानाची भावना करतो... तसेच दुसऱ्या... तिसऱ्या... चौथ्या भूमीच्या प्राप्तीसाठी (भावना करतो).”

තත්ථ භූමීති සාමඤ්ඤඵලං අධිප්පෙතන්ති වුත්තං. පථමමග්ගඵලයු ගළංවා පථමභූමි.ල. චතුත්ථ මග්ගඵල යුගළං චතුත්ථභූමීති එවංපි යුජ්ජතියෙව. අත්ථතොපන රාගත්තයපරිග්ගහවිමුත්තියා තෙභූමකධම්මෙසු අපරියාපන්නතා සඞ්ඛාතෙන අවත්ථා විසෙසෙන යුත්තො ධම්මවිසෙසො. සොච කිලෙසප්පහාන විසෙසෙන චතුබ්බිධො ජාතොති.

त्या पाठात 'भूमी' या शब्दाने 'श्रामण्यफल' अभिप्रेत आहे, असे अठ्ठकथेत म्हटले आहे. किंवा पहिल्या मार्ग-फलाची जोडी म्हणजे पहिली भूमी... चौथी मार्ग-फलाची जोडी म्हणजे चौथी भूमी, असे म्हणणे देखील योग्यच आहे. परंतु परमार्थतः (वास्तविक अर्थाने) रागत्रयाच्या ग्रहणापासून मुक्त झाल्यामुळे, त्रिभूमिक धर्मांमध्ये समाविष्ट न होणे (अपर्यापन्नता) या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या एका विशिष्ट अवस्थेने युक्त असलेला तो एक विशिष्ट धर्म आहे. आणि तो विशिष्ट धर्म क्लेशांच्या प्रहाणाच्या वैशिष्ट्यावरून चार प्रकारचा झाला आहे, असे समजावे.

[61] විභාවනියං පන

[६१] परंतु विभावनीमध्ये -

ඉතරභූමියොවිය ලොකුත්තරභූමිනාම විසුං නත්ථි. නව විධධම්මසමූහොඑව තෙසං භූමිපරියායොති කත්වා යං වුත්තං. ‘‘කත්ථචි අපරියාපන්නානි නවවිධලොකුත්තර ධම්මසමූහෙකදෙසභූතානි රුක්ඛෙ සාඛා ත්‍යාදීසු විය අනුත්තරෙ චිත්තානීති වුත්තානී’’ති. තං නයුජ්ජති.

इतर भूमींप्रमाणे लोकोत्तर भूमी नावाची कोणतीही स्वतंत्र भूमी नाही. नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मांचा समूह हाच त्या लोकोत्तर चित्तांचा 'भूमी-पर्याय' (भूमीचे नाव) आहे, असे मानून जे म्हटले आहे की: 'काही ठिकाणी त्रिभूमिक धर्मांमध्ये समाविष्ट नसलेली (अपर्यापन्न) चित्ते, नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मसमूहाचा एक भाग म्हणून, वृक्षावरील फांद्यांप्रमाणे लोकोत्तर भूमीत आहेत असे म्हटले आहे.' ते योग्य नाही.

දුවිධාහි භූමි අවත්ථාභූමි, ඔකාසභූමීති. තත්ථ අවත්ථා භූමිඑව නිප්පරියායභූමි. න ඉතරා. සා හි ඔකාසභූමිනාම ධම්මානං තං තං අවත්ථාවිසෙසවසෙනෙව සිද්ධාති. තං තං අවත්ථා විසෙසොතිච [Pg.77] හෙට්ඨා වුත්තනයෙන කාමාවචරතාදි අවත්ථා විසෙසො දට්ඨබ්බො. අපිච එකත්තිංසභූමියොපි කුසලාකුසලධම්මානං හීනපණීතඔළාරිකසුඛුමතා සඞ්ඛාතෙහි අවත්ථාවිසෙසෙහිඑව සිජ්ඣන්තීති.

कारण भूमी दोन प्रकारची असते - अवस्थाभूमी आणि अवकाशभूमी. त्यापैकी अवस्थाभूमी हीच मुख्य (वास्तविक) भूमी आहे, दुसरी (अवकाशभूमी) नाही. कारण ती अवकाशभूमी धर्मांच्या त्या त्या विशिष्ट अवस्थेच्या प्रभावानेच सिद्ध होते, असे समजावे. आणि ती ती विशिष्ट अवस्था म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने कामावचरत्व इत्यादी विशिष्ट अवस्था समजावी. शिवाय, एकतीस भूमी देखील कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), औदारिक (स्थूल) आणि सूक्ष्म अशा अवस्थांच्या वैशिष्ट्यांनीच सिद्ध होतात, असे समजावे.

65. එවං චතුබ්භූමක චිත්තානි සඞ්ඛෙපතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි පුන විත්ථාරතො නිද්දිසන්තො ඉත්ථන්තිආදිගාථමාහ. තත්‍රායං යොජනා. අථවාපන ඉත්ථං යථාවුත්තප්පකාරෙන එකුනනවුතිප්පභෙදං මානසං චිත්තං එකවීසසතං කත්වා විචක්ඛණා පණ්ඩිතා විභජන්තීති.

६५. अशा प्रकारे चारही भूमींमधील चित्तांचे संक्षेपाने (थोडक्यात) निर्देश करून, आता पुन्हा विस्ताराने निर्देश करण्यासाठी 'इत्थं' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. त्या गाथेची योजना अशी आहे: अथवा, अशा प्रकारे वर सांगितलेल्या पद्धतीने एकोणनव्वद प्रकारच्या मनाला (चित्ताला) एकशे एकवीस प्रकारांत विभागून चतुर (विद्वान) लोक त्याचे वर्गीकरण करतात, अशी ही योजना आहे.

[62] ටීකාසු පන

[६२] परंतु टीकांमध्ये -

ගාථාය පුබ්බද්ධං පුරිමගාථානං නිගමනං කත්වා අපරද්ධමෙව ආරබ්භන්තරං කත්වා යොජෙන්ති. තං කථමෙකූන නවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං හොතීති ඉමිනා නසමෙතීති.

गाथेचा पूर्वार्ध हा मागील गाथांचा उपसंहार (निगमन) मानून आणि उत्तरार्ध हा नवीन उपक्रम मानून योजना करतात. ती योजना 'कथमेकूननवुतिविधं चित्तं एकवीससतं होति' (एकोणनव्वद प्रकारचे चित्त एकशे एकवीस कसे होते?) या पाठाशी जुळत नाही, असे समजावे.

ඉදානි තං එකවීසසතවිභාගං දස්සෙන්තො කථං.ල. හොතීති පුච්ඡිත්වා විතක්කවිචාරපීති සුඛෙකග්ගතා සහිතන්තිආදිමාහ. තත්ථ පථමජ්ඣාන සොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්ති එත්ථ පඤ්චඞ්ගිකෙන පථමජ්ඣානෙන යුත්තො සොතාපත්තිමග්ගො පථමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගො. තෙන සම්පයුත්තං චිත්තන්ති සමාසො.

आता तो एकशे एकवीस प्रकारचा विभाग दाखवण्यासाठी 'कथं... होति' असा प्रश्न विचारून 'वितक्कविचारपीतिसुखेकग्गतासहितं' इत्यादी म्हटले आहे. त्या पाठात 'पठमज्झानसोतापत्तिमग्गचित्तं' येथे पाच अंगांनी युक्त असलेल्या प्रथम ध्यानाने युक्त असलेला सोतापत्तिमार्ग म्हणजे 'प्रथमध्यानसोतापत्तिमार्ग' होय. त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेले चित्त, असा समास करावा.

[63] ටීකාසු පන

[६३] परंतु टीकांमध्ये -

‘‘පථමජ්ඣානඤ්ච තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චා’’ති යොජෙන්ති. තං න යුත්තං.

“ते प्रथम ध्यान देखील आहे आणि ते सोतापत्तिमार्गचित्त देखील आहे” अशी योजना करतात. ते योग्य नाही.

න හි ඣානං චිත්තං හොති. නච චිත්තං ඣානං. අඤ්ඤඤ්හි ඣානං, අඤ්ඤං චිත්තන්ති.

कारण ध्यान हे चित्त नसते आणि चित्त हे ध्यान नसते. ध्यान वेगळे आहे आणि चित्त वेगळे आहे, असे समजावे.

[64] යඤ්ච විභාවනියං

[६४] आणि जे विभावनीमध्ये -

‘‘ඣානඞ්ගවසෙන පථමජ්ඣාන සදිසත්තා පථමජ්ඣානඤ්චා’’ති වුත්තං. තම්පි න යුත්තං.

“ध्यानांगांच्या आधारे प्रथम ध्यानासारखे असल्यामुळे ते प्रथम ध्यान देखील आहे” असे म्हटले आहे. ते देखील योग्य नाही.

න හි පඤ්චඞ්ගිකං ලොකුත්තරජ්ඣානං පථමජ්ඣානසදිසට්ඨෙන පථමජ්ඣානසඤ්ඤං ලභතීති සක්කා වත්තුං. තඤ්හි සයමෙව අත්තනො පඤ්චඞ්ගිකභාවෙන [Pg.78] නිප්පරියායතො පථමජ්ඣානංනාම හොතීති. ඉදඤ්හි ඣානංනාම ලොකියංවා හොතු ලොකුත්තරංවා. යං පඤ්චඞ්ගිකං හොති. තං සයමෙව පථමජ්ඣානන්ති සිද්ධං. යං චතුරඞ්ගිකං. තියඞ්ගිකං. දුවඞ්ගිකං. පුන දුවඞ්ගිකං. තං සයමෙව පඤ්චමජ්ඣානන්ති සිද්ධන්ති. ලොකුත්තරෙවා දුතීයාදිභාවස්ස උප්පත්තික්කමවසෙන අසිද්ධත්තා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

कारण पाच अंगांनी युक्त असलेले लोकोत्तर ध्यान हे प्रथम ध्यानाशी साम्य असल्यामुळे 'प्रथम ध्यान' हे नाव प्राप्त करते, असे म्हणता येत नाही. कारण ते स्वतःच आपल्या पाच अंगांच्या अस्तित्वामुळे मुख्य अर्थाने 'प्रथम ध्यान' नावाचे असते, असे समजावे. कारण हे ध्यान लौकिक असो वा लोकोत्तर असो, जे पाच अंगांनी युक्त असते, ते स्वतःच 'प्रथम ध्यान' म्हणून सिद्ध होते. जे चार अंगांचे, three अंगांचे, दोन अंगांचे आणि पुन्हा दोन अंगांचे असते, ते स्वतःच पंचम ध्यान म्हणून सिद्ध होते, असे समजावे. किंवा लोकोत्तर ध्यानात द्वितीय इत्यादी अवस्था उत्पत्तीच्या क्रमाने सिद्ध होत नसल्यामुळे असे म्हटले आहे, असे समजावे.

[65] යඤ්ච තත්ථ

[६५] आणि जे तेथे -

සදිසභාවෙනෙව ලොකුත්තරෙ තෙසං පඤ්චඞ්ගිකාදීනං ඣාන වොහාරසිද්ධතාදීපනත්ථං. ‘‘පාදකජ්ඣාන සම්මසිතජ්ඣාන පුග්ගලජ්ඣාසයෙසු හි අඤ්ඤතරවසෙන තං තං ඣානසදිසත්තා විතක්කාදිඅඞ්ගපාතුභාවෙන චත්තාරොපි මග්ගා පථමජ්ඣානාදි වොහාරං ලභන්තා පච්චෙකං පඤ්චධා විභජන්තී’’ති වුත්තං. තම්පි නයුජ්ජතියෙව.

केवळ समानतेमुळेच लोकोत्तर मार्गात त्या पंचंगिक इत्यादींच्या 'ध्यान' या संज्ञेची सिद्धता दर्शवण्यासाठी— 'पादकध्यान, संमसितध्यान आणि पुद्गल-आशय (पुग्गलज्झासय) यांपैकी कोणत्याही एकाच्या प्रभावाने, त्या त्या ध्यानाच्या समानतेमुळे आणि वितर्क इत्यादी अंगांच्या प्रादुर्भावामुळे चारही मार्ग प्रथम ध्यान इत्यादी संज्ञा प्राप्त करून प्रत्येकी पाच प्रकारे विभागले जातात' असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य ठरत नाही.

න හි මග්ගා පථමජ්ඣානාදි වොහාරං ලභන්ති. අඤ්ඤො හි මග්ගො, අඤ්ඤං ඣානන්ති. අපිච, යදි උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන පච්චනීකජ්ඣාපනට්ඨෙනච ඣානංනාම සියා. තදා ලොකුත්තරජ්ඣානානිඑව සාතිසයතො ඣානානිනාම සියුං. න ඉතරානි. තානි හි කසිණාදිනිමිත්තමත්තං උපෙච්ච නිජ්ඣායන්ති. පච්චනීකධම්මෙච වික්ඛම්භනමත්තෙන ඣාපෙන්ති. ලොකුත්තරානියෙවපන අතිගම්භීරං අභිදුද්දසං නිබ්බානං උපෙච්ච නිජ්ඣායන්ති. පච්චනීකධම්මෙච සමූලෙ සානුසයෙ සබ්බසො සමුච්ඡින්දනවසෙන ඣාපෙන්තීති. එත්ථච අප්පනාඣානානං පඤ්චඞ්ගිකභාවොනාම පකතියා එව සිද්ධො හොතීති න පථමජ්ඣානිකෙසු මග්ගඵලෙසු පාදකජ්ඣා නාදිනා පච්චයවිසෙසෙන කිච්චං අත්ථි. චතුරඞ්ගිකාදි භාවො පන තෙන පච්චයවිසෙසෙන විනා න සිජ්ඣති. අසතිහි තස්මිං සබ්බංපි ඣානං පඤ්චඞ්ගිකමෙව භවිස්සතීති. තත්ථ යථා ලොකියජ්ඣානෙසු ආදිකම්මිකකාලෙ තස්ස තස්ස දුතීයාදිකස්ස ඣානස්ස උපචාරභූතා භාවනා සයං විතක්කාදියුත්තා සමානාපි විතක්කාදීසු ආදීනවදස්සනඤ්ඤාණෙනචෙව ඉදානි අවිතක්කං ඣානං උප්පාදෙස්සාමි, ඉදානි අවිචාරං ඣානං උප්පාදෙස්සාමීති එවමාදිනා පවත්තෙන අජ්ඣාසය [Pg.79] විසෙසෙනච යුත්තත්තා කාචි විතක්කවිරාගභාවනානාම හොති. කාචි විචාර විරාගභාවනා නාම. කාචි පීතිවිරාගභාවනා නාම. කාචි සුඛවිරාගභාවනානාම. කාචී රූපවිරාගභාවනානාම. අසඤ්ඤිගාමීනං පන සඤ්ඤාවිරාගභාවනානාම හොති. සා අත්තනො අත්තනො ඣානං අවිතක්කංවා අවිචාරංවා අප්පීතිකංවා උපෙක්ඛාසහ ගතංවා කාතුං සක්කොති. ඣානෙසු වසීභූතකාලෙපන ආදීනවදස්සනඤ්ඤාණෙන විනා කෙවලං අජ්ඣාසයමත්තෙන යංයං ඣානං ඉච්ඡති. තං තං ඣානං සමාපජ්ජතියෙව. එවමෙවං ඉධපි තස්ස තස්ස මග්ගස්ස උපචාරභූතා වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනාසඞ්ඛාතා භාවනා සයං විතක්කාදියුත්තා සමානාපි නානාසත්තියුත්තා හොති. කාචි විතක්කවිරාගභාවනානාම. කාචි විතක්කවිචාරවිරාගභාවනා නාම. කාචි විතක්කවිචාරපීති විරාගභාවනානාම. කාචි විතක්කවි චාරපීතිසුඛවිරාගභාවනානාම. තත්ථ යා විතක්කං විරාජෙතුං අතික්කාමෙතුං සක්කොති. සා විතක්කවිරාගභාවනානාම. එස නයො සෙසාසුපීති.

कारण, मार्ग हे प्रथम ध्यान इत्यादी संज्ञा प्राप्त करत नाहीत. कारण मार्ग वेगळा आहे आणि ध्यान वेगळे आहे, असे जाणावे. शिवाय, जर जवळून ध्यान करण्याच्या अर्थाने आणि विरोधी धर्मांना जाळून टाकण्याच्या अर्थाने 'ध्यान' म्हटले जात असेल, तर केवळ लोकोत्तर ध्यानेच अतिशय उत्कृष्टतेने 'ध्याने' म्हटली जावीत, इतर (लौकिक ध्याने) नव्हेत. कारण ती (लौकिक ध्याने) कसिण इत्यादी केवळ निमित्ताप्रत जाऊन त्याचे ध्यान करतात आणि विरोधी धर्मांना केवळ विष्कंभन (दडपून टाकणे) द्वारे जाळतात. परंतु लोकोत्तर ध्यानेच अतिशय गंभीर आणि अतिशय दुर्दर्श अशा निर्वाणाप्रत जाऊन त्याचे ध्यान करतात आणि विरोधी धर्मांना मुळासकट, अनुसयांसह, सर्वतोपरी समूच्छेद (पूर्णपणे नष्ट) करण्याच्या पद्धतीने जाळून टाकतात, असे जाणावे. आणि येथे अर्पणा ध्यानांचे पंचंगिकत्व (पाच अंगे असणे) हे स्वभावत:च सिद्ध असते, त्यामुळे प्रथम ध्यानयुक्त मार्ग व फळांमध्ये पादकध्यान इत्यादी विशिष्ट कारणाची काही आवश्यकता नसते. परंतु चतुरंगिक (चार अंगे असणे) इत्यादी भाव त्या विशिष्ट कारणाशिवाय सिद्ध होत नाही. कारण ते कारण नसताना सर्वच ध्यान पंचंगिकच होईल, असे जाणावे. त्यामध्ये जसे लौकिक ध्यानांमध्ये सुरुवातीच्या (आदिकर्मिक) काळात, त्या त्या द्वितीय इत्यादी ध्यानाची उपचारभूत असणारी भावना स्वतः वितर्क इत्यादींनी युक्त असली तरी, वितर्क इत्यादींमधील दोष पाहणाऱ्या ज्ञानामुळे आणि 'आता मी अवितर्क ध्यान उत्पन्न करीन', 'आता मी अविचार ध्यान उत्पन्न करीन' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या विशिष्ट आशयाशी युक्त असल्यामुळे, एखादी भावना 'वितर्क-विराग-भावना' नावाची होते, एखादी 'विचार-विराग-भावना' नावाची होते, एखादी 'पीति-विराग-भावना' नावाची होते, एखादी 'सुख-विराग-भावना' नावाची होते, एखादी 'रूप-विराग-भावना' नावाची होते, आणि असंश्रयी (असंज्ञी) भूमीत जाणाऱ्यांसाठी 'संज्ञा-विराग-भावना' नावाची होते. ती भावना आपापल्या ध्यानाला अवितर्क, अविचार, अपीतिक किंवा उपेक्षासहगत करण्यास समर्थ असते. परंतु ध्यानांमध्ये वशीभाव (प्रभुत्व) प्राप्त झालेल्या काळात, दोषांचे दर्शन घडवणाऱ्या ज्ञानाशिवाय केवळ इच्छेच्या (आशयाच्या) बळावर ज्या ज्या ध्यानाची इच्छा केली जाते, त्या त्या ध्यानात मनुष्य समापन्न होतोच. त्याचप्रमाणे येथेही (लोकोत्तर ध्यानात) त्या त्या मार्गाची उपचारभूत असणारी आणि 'वुट्ठानगामिनी विपश्यना' म्हटली जाणारी भावना स्वतः वितर्क इत्यादींनी युक्त असली तरी विविध शक्तींनी युक्त असते. एखादी 'वितर्क-विराग-भावना' नावाची असते, एखादी 'वितर्क-विचार-विराग-भावना' नावाची असते, एखादी 'वितर्क-विचार-पीति-विराग-भावना' नावाची असते, तर एखादी 'वितर्क-विचार-पीति-सुख-विराग-भावना' नावाची असते. त्या भावनांमध्ये जी वितर्काचा विराग करण्यास आणि त्याचे अतिक्रमण करण्यास समर्थ असते, ती 'वितर्क-विराग-भावना' होय. हाच नियम उर्वरित भावनांच्या बाबतीतही जाणावा.

66. කස්සපන බලෙන සා විපස්සනා නානාසත්ති යුත්තා හොතීති. වුච්චතෙ, පාදකජ්ඣානබලෙනාති එකො ථෙරවාදො. සම්මසිතජ්ඣාන බලෙනාති එකො. පුග්ගලජ්ඣාසය බලෙනාති එකො. තත්ථ යං යං ඣානං තස්සා විපස්සනාය පාදකත්ථාය ආසන්නෙ සමාපජ්ජීයති. තංතං පාදකජ්ඣානංනාම. තංචෙ පථමජ්ඣානං හොති. විපස්සනා පාකතිකාඑව. සචෙ දුතීයජ්ඣානං හොති. විපස්සනා විතක්කවිරාගසත්තියුත්තා හොති. මග්ගෙ අවිතක්කං ඣානං නියාමෙතුං සක්කොති. එසනයො සෙසෙසුපි පාදකජ්ඣානෙසූති අයං පාදකවාදො. පාදකජ්ඣානෙ සති තංසදිසමෙව මග්ගෙ ඣානං හොති. අසතිපන මග්ගෙ පථමජ්ඣානමෙව හොති. සම්මසි තජ්ඣානංවා පුග්ගලජ්ඣාසයොවා මග්ගෙ ඣානඞ්ගං නියමෙතුං නසක්කොතීති අධිප්පායොති. පාදකජ්ඣානෙ සති තංවා අඤ්ඤංවා යංයං ඣානං සම්මසීයති. තංචෙ පථමජ්ඣානං හොති. විපස්සනා පාකති කාඑව. සචෙ දුතීයජ්ඣානං හොති. විපස්සනා විතක්කවිරාගසත්ති [Pg.80] යුත්තා හොති. මග්ගෙ අවිතක්කං ඣානං නියාමෙතුං සක්කොති. එසනයො සෙසෙසුපි සම්මසිතජ්ඣානෙසූති අයං සම්මසිතවාදො. විපස්සනාය ආරම්මණභාවෙන සහ චරිතත්තා සම්මසිතජ්ඣානමෙව පාදකජ්ඣානතො අජ්ඣාසයතොච බලවතරන්ති අධිප්පායොති.

६६. परंतु कोणत्या बलामुळे ती विपश्यना विविध शक्तींनी युक्त होते? उत्तर दिले जाते: 'पादकध्यानाच्या बलामुळे' हा एक थेरवाद (स्थविरवाद) आहे. 'संमसितध्यानाच्या बलामुळे' हा दुसरा थेरवाद आहे. 'पुद्गल-आशयाच्या बलामुळे' हा तिसरा थेरवाद आहे. त्या तीन थेरवादांमध्ये, त्या विपश्यनेच्या पादकत्वासाठी (आधार होण्यासाठी) जवळच ज्या ज्या ध्यानाचे समापन्न केले जाते, ते ते 'पादकध्यान' नावाचे होते. जर ते प्रथम ध्यान असेल, तर विपश्यना सामान्यच असते. जर ते द्वितीय ध्यान असेल, तर विपश्यना वितर्क-विराग-शक्तीने युक्त असते आणि ती मार्गामध्ये अवितर्क ध्यानाचा निश्चय करण्यास समर्थ असते. हाच नियम उर्वरित पादकध्यानांच्या बाबतीतही आहे; हा 'पादकवाद' होय. पादकध्यान असताना, मार्गामध्ये त्याच्यासारखेच ध्यान होते. परंतु पादकध्यान नसताना, मार्गामध्ये प्रथम ध्यानच होते. संमसितध्यान किंवा पुद्गल-आशय मार्गातील ध्यान-अंगाचा निश्चय करण्यास समर्थ नसतात, हा (पादकवादी आचार्यांचा) अभिप्राय आहे, असे जाणावे. पादकध्यान असताना, त्याचे किंवा दुसऱ्या कोणत्याही ज्या ज्या ध्यानाचे संमसन (परीक्षण) केले जाते, जर ते प्रथम ध्यान असेल, तर विपश्यना सामान्यच असते. जर ते द्वितीय ध्यान असेल, तर विपश्यना वितर्क-विराग-शक्तीने युक्त असते आणि ती मार्गामध्ये अवितर्क ध्यानाचा निश्चय करण्यास समर्थ असते. हाच नियम उर्वरित संमसितध्यानांच्या बाबतीतही आहे; हा 'संमसितवाद' होय. विपश्यनेचे आलंबन (विषय) म्हणून सोबत राहिल्यामुळे, संमसितध्यानच पादकध्यानापेक्षा आणि आशयापेक्षा अधिक बलवान असते, हा (संमसितवादी आचार्यांचा) अभिप्राय आहे, असे जाणावे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये) -

විපස්සනාපාදකං කිඤ්චිඣානං නත්ථීති ඉමස්මිං වාදෙ වුත්තං. තං අට්ඨකථාය න සමෙති.

'विपश्यनेचे पादक असणारे कोणतेही ध्यान नाही' असे या वादात म्हटले आहे. ते अट्ठकथेशी जुळत नाही.

පාදකජ්ඣානෙ සති තංවා අඤ්ඤංවා මග්ගෙ යංයංඣානං ඉච්ඡති. තංතං ඣානං ඉජ්ඣති. විපස්සනාපි ඉච්ඡානුරූපං විතක්කවිරාගාදිභාවං පත්තා හොතීති පුග්ගලජ්ඣාසයවාදො. යථා ලොකියජ්ඣානෙසු ආසන්නෙ වුට්ඨිතජ්ඣානං උපරිජ්ඣානුපචාර භාවනාය උපත්ථම්භකමත්තං හොති. න පන උපරිජ්ඣානෙ ඣානං අත්තසදිසං කාතුං සක්කොති. අජ්ඣාසයොඑව උපරිජ්ඣානෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙති. එවමෙවං ඉධපි පාදකජ්ඣානං විපස්සනාය තික්ඛ විසදභාවත්ථාය බලවුපනිස්ස යො හොති. අජ්ඣාසයොඑව විපස්සනං විතක්කවිරාගාදිභාවං පාපෙත්වා මග්ගෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති අධිප්පායොති. යො පනෙත්ථ වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාඑව මග්ගෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති මහාට්ඨකථා වාදො. තත්ථපි පුග්ගලජ්ඣාසයවිසෙසබලෙන විතක්කවිරාගාදිසත්ති විසෙසයුත්තා වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනාඑවාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. කාමඤ්චෙත්ථ අට්ඨසාලිනියං ඉමෙසං තිණ්ණං ථෙරවාදානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිරොධො වුත්තොවිය දිස්සති. ඉමෙපන වාදා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දිත්වා පවත්තා නහොන්ති. පච්චෙකං සබ්බං ලොකුත්තරජ්ඣානං පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තා. තස්මා නසක්කා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං විරොධො පරිහරිතුන්ති. එත්ථච ඣානලාභීනං විපස්සනාකම්මෙ පාදකජ්ඣානසමා පජ්ජනංනාම භගවතාඑව සුට්ඨුවිහිතං. වුත්තඤ්හෙතං චූළසුඤ්ඤතසුත්තෙ –

पादकध्यान असताना, त्याचे किंवा दुसऱ्या कोणत्याही ज्या ज्या ध्यानाची मार्गामध्ये इच्छा केली जाते, ते ते ध्यान प्राप्त होते (सिद्ध होते). आणि विपश्यना देखील इच्छेनुसार वितर्क-विराग इत्यादी भावाला प्राप्त होते; हा 'पुद्गल-आशयवाद' होय. जसे लौकिक ध्यानांमध्ये, नुकतेच ज्यातून उठले आहे असे ध्यान हे वरील ध्यानाच्या उपचार-भावनेसाठी केवळ साहाय्यक ठरते, परंतु ते वरील ध्यानाला स्वतःसारखे करण्यास समर्थ नसते. केवळ आशयच वरील ध्यानामध्ये ध्यान-अंगाचा निश्चय करतो. त्याचप्रमाणे येथेही (लोकोत्तर ध्यानात) पादकध्यान हे विपश्यनेच्या तीक्ष्ण व विशद (स्पष्ट) होण्यासाठी एक बलवान उपनिष्रय (प्रबळ आधार) ठरते. केवळ आशयच विपश्यनेला वितर्क-विराग इत्यादी भावाप्रत पोहोचवून मार्गामध्ये ध्यान-अंगाचा निश्चय करतो, हा (पुद्गल-आशयवादी आचार्यांचा) अभिप्राय आहे, असे जाणावे. आणि येथे जो 'वुट्ठानगामिनी विपश्यनाच मार्गामध्ये ध्यान-अंगाचा निश्चय करते' असा महा-अट्ठकथेचा वाद आहे, तिथेही 'पुद्गल-आशयाच्या विशिष्ट बलामुळे वितर्क-विराग इत्यादी विशिष्ट शक्तीने युक्त असणारी वुट्ठानगामिनी विपश्यनाच निश्चय करते' असा अर्थ जाणावा. जरी येथे अट्ठसालिनीमध्ये या तिन्ही थेरवादांचा परस्परांशी कोणताही विरोध नाही, असे म्हटल्यासारखे दिसत असले, तरीही हे वाद परस्परांशी मेळ घालून प्रवृत्त झालेले नाहीत. ते प्रत्येक स्वतंत्रपणे संपूर्ण लोकोत्तर ध्यानाला परिपूर्ण करून प्रवृत्त झाले आहेत. त्यामुळे त्यांच्यातील परस्पर विरोध टाळणे शक्य नाही, असे जाणावे. आणि येथे ध्यानलाभी पुद्गलांच्या विपश्यनाकर्मामध्ये पादकध्यानाचे समापन्न करणे हे स्वतः भगवंतांनीच चांगल्या प्रकारे विहित केले आहे. कारण चूलसुञ्ञतसुत्तात (चूळसुन्नत सुत्तात) असे म्हटले आहे –

ඉධානන්ද භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි පථමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. දුතීයං ඣානං. තතීයං ඣානං. චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොති. තස්සචෙඅජ්ඣත්තංසුඤ්ඤතාය චිත්තං [Pg.81] නපක්ඛන්දති. නපසීදති. තෙන භික්ඛුනා තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සන්ථපෙ තබ්බං, සන්නිසාදෙතබ්බං, එකොදි කාතබ්බං, සමාදහාතබ්බන්තිආදි.

येथे, आनंदा, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. दुसऱ्या ध्यानाचा... तिसऱ्या ध्यानाचा... चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो अंतर्यामी शून्यता मनात आणतो. जर त्याचे चित्त अंतर्यामी शून्यतेमध्ये प्रविष्ट होत नसेल, प्रसन्न होत नसेल, तर त्या भिक्खूने त्याच पूर्व समाधीनिमित्तावर आपले चित्त अंतर्यामीच प्रस्थापित केले पाहिजे, स्थिरावले पाहिजे, एकाग्र केले पाहिजे, समाहित केले पाहिजे, इत्यादी.

තත්ථ සුඤ්ඤතං මනසිකරොතීති විපස්සනාකම්මං වුත්තං. තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙති පාදකජ්ඣානසමාධි නිමිත්තෙ. නවනිපාතෙච –

तेथे, 'शून्यतेचा मनसिकार करतो' असे जे म्हटले आहे, ते विपश्यना कर्माला उद्देशून म्हटले आहे. 'त्याच पूर्व समाधीनिमित्तावर' म्हणजे पादकध्यान समाधीनिमित्तावर होय. आणि नवक निपातात देखील –

පථමං පාහං භික්ඛවෙඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං වදාමි.ල. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පාහං භික්ඛවෙ ඣානං නිස්සාය ආසවානං ඛයං වදාමීති වුත්තං.

'हे भिक्खूंनो, मी पहिल्या ध्यानाचा आश्रय घेऊन आसवांचा क्षय सांगतो... हे भिक्खूंनो, मी नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यानाचा आश्रय घेऊन आसवांचा क्षय सांगतो,' असे म्हटले आहे.

67. ඉමෙසුපන තීසුවාදෙසු පුග්ගලජ්ඣාසයවාදො බලවතරොවිය ඛායති. ලොකියජ්ඣානෙසුපි හි පාදකජ්ඣානංනාම ඉච්ඡිතබ්බමෙව. තඤ්ච උපරිජ්ඣානස්ස උපචාරභාවනාය තික්ඛවිසද භාවත්ථායඑව හොති. අජ්ඣාසයොඑවපන උපචාර භාවනාය විතක්කවිරාගාදිභාවං සාධෙති. උපචාරභාවනාඑව උපරිජ්ඣානෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙති. එවමෙවං ඉධපි පාදකජ්ඣානබලෙන තික්ඛවිසද භාවපත්තා වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනාඑව අජ්ඣාසයවිසෙසබලෙන විතක්කවිරාගාදිසත්තිවිසෙසයුත්තා හුත්වා මග්ගෙ නානාඣානානි සාධෙති. අසති පන අජ්ඣාසයවිසෙසෙ තංතං පාදකජ්ඣානානුරූපං අජ්ඣාසයසාමඤ්ඤංසණ්ඨාති. තස්මා අජ්ඣාසයවිසෙසෙ අසති පාදකජ්ඣානමෙව පමාණං හොති. සතිපන තස්මිං සොඑව පමාණන්ති යුත්තං. ඉච්ඡි තිච්ඡිත ලොකියජ්ඣාන සමාපජ්ජන සදිසඤ්හි සබ්බජ්ඣානෙසු චිණ්ණවසීභූතානං මග්ගෙසු ඉච්ඡිතජ්ඣාන නිබ්බත්තනන්ති. යො පනෙත්ථ පාදකජ්ඣානාදිවසෙන පවත්තො විසෙසො. සො සබ්බොපි විපස්සනා විසෙසත්ථාය එව හොති. විපස්සනා විසෙසොඑව මග්ගෙ ඣානඞ්ගං නියාමෙතීති කත්වා අට්ඨසාලිනියං විසුද්ධි මග්ගෙච විපස්සනාව පමාණං කත්වාවුත්තා. සො සබ්බොපි විසෙසො පාදකජ්ඣානෙන විනා නසිජ්ඣතීති කත්වා මග්ගවිභඞ්ගමග්ගසංයුත්තට්ඨ කථාසු පාදකජ්ඣානං එව පමාණං කත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන පාළියං –

६७. परंतु या तीन वादांमध्ये पुद्गल-अध्याशय वाद अधिक बलवान असल्यासारखा वाटतो. कारण लौकिक ध्यानांमध्ये देखील पादकध्यान नावाचे ध्यान आवश्यकच असते. आणि ते वरील ध्यानाच्या उपचार भावनेला तीक्ष्ण व निर्मळ करण्यासाठीच असते. परंतु अध्याशयच उपचार भावनेच्या द्वारे वितर्क-विराग इत्यादी अवस्था साध्य करतो. उपचार भावनाच वरील ध्यानामध्ये ध्यान-अंगाला निश्चित करते. त्याचप्रमाणे येथेही पादकध्यानाच्या बलाने तीक्ष्ण व निर्मळ भाव प्राप्त झालेली वुट्ठानगामिनी विपश्यनाच विशिष्ट अध्याशयाच्या बलाने वितर्क-विराग इत्यादी विशिष्ट शक्तीने युक्त होऊन मार्गामध्ये विविध ध्यानांना साध्य करते. परंतु विशिष्ट अध्याशय नसताना त्या त्या पादकध्यानाला अनुरूप असा सामान्य अध्याशय प्रस्थापित होतो. म्हणून विशिष्ट अध्याशय नसताना पादकध्यानच प्रमाण ठरते. तो असताना मात्र तोच प्रमाण ठरतो, असे मानणे योग्य आहे. कारण सर्व ध्यानांमध्ये वशित्व प्राप्त केलेल्यांना मार्गांमध्ये इच्छित ध्यानाची उत्पत्ती करणे हे इच्छित लौकिक ध्यानाच्या समापत्तीत प्रवेश करण्यासारखेच असते, असे जाणावे. येथे पादकध्यान इत्यादींच्या द्वारे जो काही विशेष प्रवृत्त होतो, तो सर्व विपश्यनेच्या विशेषासाठीच असतो. विपश्यनेचा विशेषच मार्गामध्ये ध्यान-अंगाला निश्चित करतो, म्हणून अट्ठसालिनीमध्ये आणि विशुद्धिमार्गामध्ये विपश्यनेलाच प्रमाण मानून सांगितले आहे. तो सर्व विशेष पादकध्यानाशिवाय सिद्ध होत नाही, म्हणून मार्गविभंग अट्ठकथा आणि मार्गसंयुत्त अट्ठकथांमध्ये पादकध्यानालाच प्रमाण मानून सांगितले आहे, असे जाणावे. कारण की पाळीमध्ये –

ඉධ [Pg.82] ගහපති භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි. ල. පථමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති. ඉදංපි ඛො පථමජ්ඣානං අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙහයිතං යංඛොපන කිඤ්චි අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතං. තදනිච්චං. තං නිරොධධම්මන්ති පජානාති සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාති. ල. දුතීයං ඣානං, තතීයං ඣානං, චතුත්ථං ඣානං, මෙත්තා චෙතොවිමුත්තිං. කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාචෙතො විමුත්තිං, ආකාසානඤ්චා යතනං.ල. ආකිඤ්චඤ්ඤා යතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති. අයංපිඛො ආකිඤ්චඤ්ඤා යතනසමාපත්ති අභිසඞ්ඛතා අභිසඤ්චෙතයිතා. යං ඛොපන කිඤ්චි අභිසඞ්ඛතං.ල. ඛයං පාපුණාතීති.

येथे, गृहपती, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो असा विचार करतो: 'हे पहिले ध्यान देखील अभिसंस्कृत आणि अभिसंचेतित आहे. जे काही अभिसंस्कृत आणि अभिसंचेतित असते, ते अनित्य असते, निरोधधर्मी असते,' असे तो जाणतो. तो तेथे स्थित राहून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो... दुसरे ध्यान, तिसरे ध्यान, चौथे ध्यान, मैत्री चेतोविमुक्ती, करुणा, मुदिता, उपेक्षा चेतोविमुक्ती, आकाशानंत्यायतन... आकिंचन्यायतन समापत्तीचा लाभ घेऊन विहरतो. तो असा विचार करतो: 'ही आकिंचन्यायतन समापत्ती देखील अभिसंस्कृत आणि अभिसंचेतित आहे. जे काही अभिसंस्कृत असते... ते अनित्य असते...' आणि तो आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो.

එවංඑකාදසනිපාතෙ –

अशा प्रकारे एकादश निपातात –

ඉධානන්ද භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පථමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො යදෙව තත්ථ හොති රූපගතං වෙදනාගතං සඤ්ඤාගතං සඞ්ඛාරගතං විඤ්ඤාණගතං, තෙ ධම්මෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො සමනුපස්සති. සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාති. නො චෙ ආසවානං ඛයං පාපුණාති. තෙනෙව ධම්මරාගෙන තාය ධම්මනන්දියා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා උපපාතිකො හොති. තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකාති.

येथे, आनंदा, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार, विवेकजन्य प्रीती आणि सुख असणाऱ्या पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तेथे जे काही रूपगत, वेदनागत, संज्ञागत, संस्कारगत, विज्ञानगत धर्म असतात, त्या धर्मांकडे तो अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने पाहतो. तो तेथे स्थित राहून आसवांच्या क्षयाला प्राप्त होतो. जर तो आसवांच्या क्षयाला प्राप्त झाला नाही, तर त्याच धर्मरागाने आणि त्याच धर्मनंदीने पाच अवरभागीय संयोजनांचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळे तो उपपातिक होतो. तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा आणि त्या लोकातून परत न फिरणारा होतो, इत्यादी.

ආදිනා මාලුක්‍යපුත්තසුත්ත අනුපදසුත්තාදීසුච අනෙකෙසු සුත්තන්තෙසු අට්ඨසු සමාපත්තීසු එකෙකාය සමාපත්තියා වුට්ඨාය වුට්ඨිතසමාපත්තිධම්මසම්මසනමෙව ආගතං. නපන අඤ්ඤජ්ඣාන සම්මසනං. තස්මා සතිපි යොගීනං ඉච්ඡාවසෙන පාදකජ්ඣානතො අඤ්ඤජ්ඣානසම්මසනෙ පාදකජ්ඣානමෙව පමාණන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. එත්තාවතා සම්මසිතවාදො සබ්බදුබ්බලොති සිද්ධො හොතීති. යෙපන අට්ඨසමාපත්තිලාභිනොපි ඣානං පාදකං අකත්වාව මග්ගං උප්පාදෙන්ති. පථමජ්ඣානමෙවවා පාදකං කත්වා අජ්ඣාසයවිසෙසං අකත්වා [Pg.83] මග්ගං උප්පාදෙන්ති. පථමජ්ඣානමත්තලාභිනොවා හුත්වා තමෙව පාදකං කත්වා මග්ගං උප්පාදෙන්ති. යෙච සුක්ඛවිපස්සකා හුත්වා මග්ගං උප්පාදෙන්ති. තෙසං පථමජ්ඣානිකොව මග්ගො හොතීති වෙදිතබ්බො. අපිච යෙ පකතියාව අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිණ්ණවසීභූතා හොන්ති. තෙ විනාපි ආසන්නපාදකෙන යංයංඣානං ඉච්ඡන්ති. තංතං ඣානං තෙසං මග්ගෙසු නසමිජ්ඣතීති නවත්තබ්බං.

इत्यादी शब्दांनी मालुक्यपुत्त सुत्त, अनुपद सुत्त इत्यादी अनेक सूत्तांमध्ये आठ समापत्तींपैकी एकेका समापत्तीमधून उठून, उठलेल्या समापत्तीच्या धर्मांचेच संमर्शन करणे आले आहे. इतर ध्यानांचे संमर्शन करणे आलेले नाही. म्हणून योगींच्या इच्छेनुसार पादकध्यानापेक्षा इतर ध्यानांचे संमर्शन केले तरी पादकध्यानच प्रमाण आहे, असे जाणता येते, असे जाणावे. एवढ्या विवेचनाने संमर्शन-वाद सर्वात दुर्बळ आहे, असे सिद्ध होते, असे जाणावे. जे लोग आठ समापत्ती प्राप्त केलेले असूनही ध्यानाला पादक न करताच मार्गाला उत्पन्न करतात; किंवा पहिल्या ध्यानालाच पादक करून, विशिष्ट अध्याशय न करता मार्गाला उत्पन्न करतात; किंवा केवळ पहिल्या ध्यानाचा लाभ मिळवणारे होऊन त्यालाच पादक करून मार्गाला उत्पन्न करतात; आणि जे शुष्क-विपश्यक होऊन मार्गाला उत्पन्न करतात; त्यांच्यासाठी पहिल्या ध्यानाशी संबंधितच मार्ग असतो, असे जाणावे. शिवाय, जे लोग स्वभावानेच आठ समापत्तींमध्ये वशित्व प्राप्त केलेले असतात, ते जवळच्या पादकध्यानाशिवाय देखील ज्या ज्या ध्यानाची इच्छा करतात, ते ते ध्यान त्यांच्या मार्गांमध्ये सिद्ध होत नाही, असे म्हणता येणार नाही.

66. [66] යංපන විභාවනියං

६६. [६६] परंतु, विभाविनीमध्ये जे –

‘‘සචෙපන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරුපරිජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොතීති වුත්තං. තං විචාරෙතබ්බං.

‘परंतु, जर पुद्गलाचा तशा प्रकारचा अध्याशय नसेल, तर खालच्या खालच्या ध्यानातून उठून वरवरच्या ध्यानधर्मांचे संमर्शन करून उत्पन्न झालेला मार्ग, पादकध्यानाची अपेक्षा न करता, संमर्शित ध्यानासारखाच होतो,’ असे जे म्हटले आहे, त्यावर विचार केला पाहिजे.

න හි ආරම්මණමත්තභූතං සම්මසිතජ්ඣානං උපරිමංපි සමානං ආසන්නෙ වුට්ඨිතජ්ඣානතො බලවතරං භවිතුං අරහති. ආසන්නෙ වුට්ඨිතස්සෙව චිත්තසන්තානං විසෙසෙතුං සමත්ථභාවතො. තතො යෙවහි සො සම්මසිතවාදො සබ්බඅට්ඨකථාසු කෙචිවාදපක්ඛෙ එව ථපිතොති. නනු පුග්ගලජ්ඣාසයවාදොපි තථාථපිතොඑවාති. සච්චං, සොපන ලොකියජ්ඣානානං උප්පත්තිවිධානෙන සහ සංසන්දිකත්තා යුත්තතරොඑව හොතීති.

कारण केवळ आलंबन मात्र बनलेले संमर्शित ध्यान, वरील ध्यान असले तरीही, नुकत्याच उठलेल्या ध्यानापेक्षा अधिक बलवान होण्यास योग्य नाही. कारण नुकत्याच उठलेल्या ध्यानामध्येच चित्तसंततीला विशेष करण्याचे सामर्थ्य असते. म्हणूनच तो संमर्शन-वाद सर्व अट्ठकथांमध्ये केवळ 'केचि वाद' या पक्षातच ठेवला गेला आहे, असे जाणावे. पुद्गल-अध्याशय वाद देखील त्याचप्रमाणे ठेवला गेला आहे, नाही का? हे खरे आहे, तरीही तो लौकिक ध्यानांच्या उत्पत्तीच्या पद्धतीशी सुसंगत असल्यामुळे अधिक योग्यच ठरतो, असे जाणावे.

[67] එතෙන යං තත්ථ වුත්තං.

[६७] यावरून, तेथे जे म्हटले आहे...

‘‘උපරුපරිජ්ඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිම හෙට්ඨිමජ්ඣාන ධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාද කජ්ඣානසදිසො හොති. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතොහි උපරු පරිජ්ඣානං බලවතර’’න්ති. තංපි පටික්ඛිත්තං හොති.

परंतु वरवरच्या (उच्च) ध्यानातून उठून, खालखालच्या ध्यानधर्मांचे संमर्शन (विपश्यना) करून उत्पन्न झालेला मार्ग, संमर्शन केलेल्या ध्यानाची अपेक्षा न करता पादकध्यानासारखा (पायाभूत ध्यानासारखा) होतो. "कारण खालच्या ध्यानांपेक्षा वरचे ध्यान अधिक बलवान असते" हे जे वचन म्हटले आहे, ते देखील नाकारले गेले आहे.

න හි පාදකජ්ඣානං උපරිම භූතත්තායෙව බලවතරං හොති. පාදකභූතත්තායෙව පන බලවතරං හොතීති.

कारण पादकध्यान हे केवळ वरचे (उच्च) असल्यामुळेच अधिक बलवान होत नाही, तर ते पादक (पायाभूत) असल्यामुळेच अधिक बलवान होते, असे समजावे.

[68] යඤ්ච තත්ථ

[६८] आणि जे तेथे (टीकेमध्ये) म्हटले आहे की -

මග්ගෙ වෙදනානියමොපන පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙන නසිද්ධො. අඤ්ඤථා විපස්සනා යායකායචිවෙදනාය යුත්තා හුත්වා තෙහි [Pg.84] නියමිතාය එකෙකාය මග්ගවෙදනාය සද්ධිං ඝටි යෙය්‍යාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘වෙදනානියමොපන සබ්බත්ථපි වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනානියමෙන හොතී’’ති වුත්තං. තම්පි න යුජ්ජති.

"मार्गामध्ये वेदनेचा नियम हा पादकध्यानादींच्या वशाने सिद्ध होत नाही. अन्यथा, विपश्यना कोणत्याही वेदनेशी युक्त होऊन, त्यांच्याद्वारे नियमित झालेल्या एकेका मार्गवेदनेशी जोडली गेली असती" या अभिप्रायाने जे "परंतु वेदनेचा नियम सर्वत्र वुट्ठानगामिनी (मार्गाभिमुख) विपश्यनेच्या नियमानेच होतो" असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

පාදකජ්ඣානාදීනං වසෙනෙව විපස්සනාය සහ වෙදනානියමස්ස සිද්ධත්තා. තථාහි තංතං පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය විපස්සන්තස්ස විපස්සනා ආදිතො කදාචි සොමනස්සසහගතාවා හොති. කදාචි උපෙක්ඛාසහගතාවා. මග්ගවුට්ඨානකාලෙපන යදිපාදකජ්ඣානං සොමනස්සජ්ඣානං හොති. විපස්සනා එකන්තෙන සොමස්සසහ ගතාව හුත්වා මග්ගෙන සද්ධිං ඝටියතීති. වුත්තඤ්හෙතං සළායතන විභඞ්ගසුත්තෙ –

कारण पादकध्यानादींच्या वशानेच विपश्यनेसोबत वेदनेचा नियम सिद्ध होतो. तथाहि (ते स्पष्ट करण्यासाठी) – त्या त्या पादकध्यानातून उठून विपश्यना करणाऱ्या योग्याची विपश्यना सुरुवातीला कधी सोमनस्यसहगत (आनंदयुक्त) असते, तर कधी उपेक्षासहगत (तटस्थतायुक्त) असते. परंतु मार्गाच्या उत्पत्तीच्या वेळी (मग्गवुट्ठानकाली) जर पादकध्यान हे सोमनस्यध्यान असेल, तर विपश्यना निश्चितपणे सोमनस्यसहगतच होऊन मार्गाशी जोडली जाते; आणि जर ते उपेक्षाध्यान असेल, तर ती उपेक्षासहगतच होऊन मार्गाशी जोडली जाते, असे समजावे. म्हणूनच सळायतनविभंगसुत्तात असे म्हटले आहे –

තත්‍ර භික්ඛවෙ යා ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතා උපෙක්ඛා. තා නිස්සාය තා ආගම්ම යානි ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානි සොමනස්සානි. තානි පජහථ. තානි සමතික්කමථ. එවමෙතෙසං පහානං හොති. එවමෙතෙසං සමතික්කමො හොතීති.

"तेथे, भिक्खूंनो! ज्या सहा नैष्क्रम्य-आश्रित (नेक्खम्मस्सित) उपेक्षा आहेत, त्यांचा आश्रय घेऊन, त्यांच्या आधारे, जे सहा नैष्क्रम्य-आश्रित सोमनस्य आहेत, त्यांचा तुम्ही त्याग करा, त्यांचे अतिक्रमण करा. अशा प्रकारे त्यांचा प्रहाण (त्याग) होतो, अशा प्रकारे त्यांचे अतिक्रमण होते."

අට්ඨකථායඤ්ච අට්ඨසු සමාපත්තීසු පථමාදිනිච තීණිඣානානි සුද්ධසඞ්ඛාරෙච පාදකෙ කත්වා විපස්සනං ආරද්ධානං චතුන්නං භික්ඛූනං පුබ්බභාග විපස්සනා සොමනස්සසහගතා වා හොති. උපෙක්ඛාසහ ගතාවාවුට්ඨානගාමිනීපන සොමනස්සසහගතාව හොති. චතුත්ථජ්ඣානාදීනි පාදකානිකත්වා විපස්සනං ආරද්ධානං පඤ්චන්නං භික්ඛූනං පුබ්බභාගවිපස්සනා පුරිම සදිසාව. වුට්ඨානගාමිනීපන උපෙක්ඛාසහගතාව හොති. ඉදං සන්ධායයා ඡනෙක්ඛම්මස්සිතා.ල. පජහථාති වුත්තං. අජ්ඣාසයවිසෙසෙන සහ මග්ගවුට්ඨානෙපි එසෙවනයො. බලවවිපස්සනාකාලෙ හි විපස්සනාරතිනාම සුට්ඨු පණීතතරා හොති. සකලසරීරං ඵරමානා අජ්ඣොත්ථරමානා පවත්තති. යථාහ –

अट्ठकथेत (टीकेत) देखील म्हटले आहे – "आठ समापत्तींपैकी पहिली तीन ध्याने आणि शुद्ध संस्कारांना पादक (पायाभूत) करून विपश्यना सुरू करणाऱ्या चार भिक्खूंची पूर्वभाग-विपश्यना सोमनस्यसहगत किंवा उपेक्षासहगत असते, परंतु वुट्ठानगामिनी विपश्यना मात्र सोमनस्यसहगतच असते. चौथे ध्यान इत्यादींना पादक करून विपश्यना सुरू करणाऱ्या पाच भिक्खूंची पूर्वभाग-विपश्यना पूर्वीसारखीच असते, परंतु वुट्ठानगामिनी विपश्यना मात्र उपेक्षासहगतच असते." हेच संधान साधून (लक्षात ठेवून) "ज्या सहा नैष्क्रम्य-आश्रित... त्यांचा त्याग करा" असे म्हटले आहे. आशय-विशेषासह (अज्झासयविसेस) मार्गाच्या उत्पत्तीच्या वेळी देखील हाच नियम लागू होतो. कारण बलवान विपश्यनेच्या वेळी "विपश्यना-रती" (विपश्यनेचा आनंद) अत्यंत प्रणीत (उत्कृष्ट) असते. ती संपूर्ण शरीराला व्यापून आणि भारावून टाकून प्रवृत्त होते. जसे म्हटले आहे –

සුඤ්ඤාගාරෙ පවිට්ඨස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

අමානුසී රති හොති, සම්මධම්මං විපස්සතොති.

"शून्यागारात (एकांतात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या भिक्खूला, धर्माचे सम्यक् प्रकारे विपश्यन (दर्शन) करताना अमानुष (अलौकिक) आनंद प्राप्त होतो."

තස්මා [Pg.85] තදා පාදකජ්ඣානවිසෙසෙනවා අජ්ඣාසයවිසෙසෙන වා විනා විපස්සනා උපෙක්ඛාසහගතා න හොති. එකන්තෙන සොමනස්සසහගතාව හොතීති. එත්ථපන සබ්බජ්ඣානෙසු වසීභූතස්ස යංකිඤ්චි එකං ඣානං පාදකං කත්වා තං පා අඤ්ඤංවා මග්ගෙයංයං ඣානං ඉච්ඡති. මග්ගවුට්ඨානකාලෙ අජ්ඣාසයබලෙන තංතංඣානානුරූපං විපස්සනායච මග්ගෙච වෙදනා පරිණාමො වෙදිතබ්බො. නපන වෙදනානියාමොනාම විසුං වත්තබ්බොති.

त्यामुळे, त्या वेळी पादकध्यान-विशेषाशिवाय किंवा आशय-विशेषाशिवाय विपश्यना उपेक्षासहगत होत नाही; ती निश्चितपणे सोमनस्यसहगतच होते. परंतु या बाबतीत, सर्व ध्यानांवर वशीभाव (प्रभुत्व) मिळवलेल्या व्यक्तीने कोणत्याही एका ध्यानाला पादक (पायाभूत) करून, मार्गामध्ये तो स्वतः ज्या ज्या ध्यानाची इच्छा करतो – मग ते तेच ध्यान असो वा दुसरे कोणतेही – मार्गाच्या उत्पत्तीच्या वेळी आशयाच्या बलाने त्या त्या ध्यानानुसार विपश्यनेमध्ये आणि मार्गामध्ये वेदनेचे परिवर्तन (परिणाम) होते असे समजावे. परंतु "वेदनेचा नियम" असा वेगळा उल्लेख करण्याची आवश्यकता नाही, असे पाहावे.

67. සඞ්ගහගාථායං අනුත්තරං අට්ඨවිධං චිත්තං ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන එකෙකං පඤ්චධා කත්වා චත්තාලීසවිධන්ති ච වුච්චතීති යොජනා. ඉදානි සබ්බානි මහග්ගතා නුත්තරචිත්තානි පඤ්චවිධෙ ඣාන කොට්ඨාසෙ සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං යථාච රූපාවචරන්තිආදිමාහ. යථා රූපාවචරං චිත්තං පථමාදිජ්ඣානභෙදෙ ගය්හති. ඣාන භෙදසිද්ධෙ පථමජ්ඣානිකචිත්තාදිකෙ පඤ්චවිධෙ චිත්තභෙදෙ සඞ්ගය්හති, තථා අනුත්තරඤ්ච චිත්තං පථමාදිජ්ඣානභෙදෙ සඞ්ගය්හති. ආරුප්පඤ්චචිත්තං උපක්ඛෙකග්ගතා සඞ්ඛාතෙන පඤ්චමජ්ඣානෙන යුත්තත්තා පඤ්චමෙ ඣානෙ පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තභෙදෙ සඞ්ගය්හති. තස්මා එකෙකං පතමාදිකං පථමජ්ඣානිකචිත්තාදිකං ඣානං ඣානචිත්තං එකාදස විධං හොති. අන්තෙතු අන්තිමභූතෙ පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තභෙදෙපන ඣානං චිත්තං තෙවීසතිවිධං භවෙති යොජනා. එත්ථච ඣානසද්දෙන තංසම්පයුත්තං චිත්තමෙව වුච්චති. න හි ඣානං එකාදසවිධංවා තෙවීසතිවිධංවා හොතීති.

६७. संग्रहगाथेमध्ये (संगहगाथा) – "आठ प्रकारच्या लोकोत्तर (अनुत्तर) चित्ताला ध्यान-अंगांच्या योगाच्या भेदाने एकेकाला पाच प्रकारे करून चाळीस प्रकारचे म्हटले जाते" अशी योजना आहे. आता सर्व महग्गत आणि लोकोत्तर चित्तांना पाच प्रकारच्या ध्यान-विभागांमध्ये समाविष्ट करून दाखवण्यासाठी "यथा च रूपावचरं..." इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे रूपावचर चित्त हे प्रथम इत्यादी ध्यानांच्या भेदांमध्ये घेतले जाते आणि ध्यानाच्या भेदाने सिद्ध झालेल्या प्रथमध्यान-चित्त इत्यादी पाच प्रकारच्या चित्तभेदांमध्ये समाविष्ट केले जाते, त्याचप्रमाणे लोकोत्तर चित्त देखील प्रथम इत्यादी ध्यानांच्या भेदांमध्ये समाविष्ट केले जाते. आणि अरूप चित्त हे उपेक्षा व एकाग्रता स्वरूप अशा पाचव्या ध्यानाशी युक्त असल्यामुळे, पाचव्या ध्यानामध्ये, म्हणजेच पाचव्या ध्यानाशी संबंधित चित्तभेदांमध्ये समाविष्ट केले जाते. म्हणून, प्रथमध्यान-चित्त इत्यादी एकेक ध्यानचित्त अकरा प्रकारचे होते. परंतु शेवटी, अंतिम असलेल्या पाचव्या ध्यानाशी संबंधित चित्तभेदांमध्ये ध्यानचित्त तेवीस प्रकारचे होते, अशी योजना आहे. आणि येथे "ध्यान" या शब्दाने त्या ध्यानाशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेले चित्तच अभिप्रेत आहे. कारण ध्यान स्वतः अकरा प्रकारचे किंवा तेवीस प्रकारचे होत नाही, असे समजावे.

[69] යංපන විභාවනියං

[६९] परंतु जे विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये) म्हटले आहे की –

‘‘රූපාවචරචිත්තං පථමජ්ඣානන්තිආදිනා වුච්චතීතිච ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතී’’ති ච වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

"रूपावचर चित्ताला प्रथम ध्यान इत्यादी म्हटले जाते, आणि अरूप चित्ताला देखील पाचवे ध्यान असा व्यवहार (नाव) प्राप्त होतो," हे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

න හි චිත්තං පථමජ්ඣානං හොති. නච පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතීති.

कारण चित्त हे प्रथम ध्यान होत नाही, आणि त्याला पाचवे ध्यान असा व्यवहार देखील प्राप्त होत नाही, असे समजावे.

[70] යාච ඉමිස්සාගාථායං අපරාපි යොජනා වුත්තා. සාපි න යුත්තාඑව.

[७०] आणि या गाथेमध्ये जी दुसरी योजना सांगितली आहे, ती देखील योग्य नाहीच.

තථා සද්දස්ස පථමාදිජ්ඣානභෙදෙති පදස්ස පුරතො පඨිතත්තාති. එවං යථා විභජිතබ්බෙ එකදෙසෙ විභත්තෙ සබ්බං එකූනනවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං කත්වා විභත්තංනාම හොති. තථා විභජිත්වා ඉදානි තංසඞ්ගහං දස්සෙන්තො අන්තිමගාථමාහ. පුඤ්ඤං සත්තතිංසවිධං හොති. තථා පාකං ද්විපඤ්ඤාසවිධං හොති. ඉති එකූනනවුතිවිධානි චිත්තානි එකවීසසතං කත්වා බුධා පණ්ඩිතා ආහු කථෙසුං. කථෙන්තිවා විභජන්ති විචක්ඛණාති වුත්තං හොතීති.

कारण "तथा" हा शब्द "पठमादिज्झानभेदे" या पदाच्या आधी वाचला गेला आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, ज्या एका भागाचे विभाजन केले पाहिजे, त्याचे विभाजन केले असता, सर्व ८९ प्रकारचे चित्त हे १२१ प्रकारचे करून विभाजित केले जाते. अशा प्रकारे विभाजन करून, आता त्याचा संग्रह दाखवताना अंतिम गाथा म्हणतात – "कुशल (पुण्य) चित्त ३७ प्रकारचे असते. तसेच विपाक चित्त ५२ प्रकारचे असते. अशा प्रकारे ८९ प्रकारच्या चित्तांना १२१ प्रकारचे करून विद्वानांनी, पंडितांनी सांगितले आहे." किंवा "ज्ञानी लोक त्याचे विभाजन करून सांगतात" असा याचा अर्थ आहे, असे समजावे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, अभिधम्मत्थसंग्रह या ग्रंथाच्या "परमत्थदीपनी" नावाच्या टीकेतील –

චතුත්ථවණ්ණනාය චිත්තසඞ්ගහස්ස

चौथ्या स्पष्टीकरणातील, चित्तसंग्रहाची –

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी (परमार्थ-स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

චෙතසිකසඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

चेतसिकसंग्रह परमत्थदीपनी.

68. එවං [Pg.87] චිත්තඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි අනුපත්තං චෙතසික සඞ්ගහං දස්සෙන්තො චතූහි සම්පයොගලක්ඛණෙහි සහ වචනත්ථඤ්ච සරූපත්ථඤ්ච තාව දස්සෙතුං ආදි ගාථමාහ. තත්ථ එකුප්පාදනිරොධාචඑකාලම්බණවත්ථුකාති චතුස්සම්පයොගලක්ඛණදස්සනං. චෙතො යුත්තාති වචනත්ථදස්සනං. චෙතසියුත්තා චෙතසාවා යුත්තා චෙතසිකාති දස්සනතො. ද්විපඤ්ඤාසධම්මාති සරූපදස්සනං. චෙතසිකාති පන සිද්ධපද දස්සනං. තත්ථ ධම්මානං අනාගතභාවසඞ්ඛාතා පුබ්බන්තතො උද්ධං පජ්ජනං ගමනං සරූපතො පාතුභවනං උප්පාදො. ජාතීති වුත්තං හොති. සබ්බෙපිහි සඞ්ඛත ධම්මා අනාගතභාවපුබ්බා එව හොන්ති. තතො පච්චයසාමග්ගිං ලභිත්වා පච්චුප්පන්නභාවං ගච්ඡන්ති. තතො නිරුජ්ඣිත්වා අතීතභාවං ගච්ඡන්තීති. නිරුජ්ඣනං නිරොධො. සරූපවිනාසො භඞ්ගො අනිච්චතා මරණන්ති වුත්තං හොති. යා චිත්තස්ස ජාති, සායෙව ඵස්සාදීනං. යා චිත්තස්ස ජරා, යං චිත්තස්ස මරණං, යං චිත්තස්ස ආරම්මණං වත්ථු. තදෙව ඵස්සාදීනන්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන එකො උප්පාදො එතෙසන්ති එකුප්පාදා. එකො නිරොධො එතෙසන්ති එකනිරොධා. එකුප්පාදාච තෙ එකනිරොධාචාති එකුප්පාදනිරොධා. උත්තරපදෙ එකසද්දස්ස ලොපො. එවං පරත්ථපි. එකං ආලම්බණං එතෙසන්ති එකාලම්බණා. එකං වත්ථු එතෙසන්ති එකවත්ථුකා. එකාලම්බණාච තෙ එකවත්ථුකාචාති එකාලම්බණවත්ථුකා. ආලම්බණං පනෙත්ථ එකචිත්තස්සපි බහුදෙව හොති. එකත්තංපන උපනෙත්වා එකං ආලම්බණන්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

६८. अशा प्रकारे चित्तसंग्रह दाखवून, आता अनुक्रमे प्राप्त झालेल्या चेतसिकसंग्रहाला दाखविण्याची इच्छा धरून, चार संप्रयोगलक्षणांसह शब्दाचा अर्थ (वचनार्थ) आणि स्वरूपार्थ दाखविण्यासाठी पहिली गाथा म्हणतात. त्या गाथेत, 'एकुप्पाद-निरोध-एकआलम्बन-वत्थुका' हे पद चार संप्रयोगलक्षणांचे दर्शन घडविणारे पद आहे. 'चेतोयुत्ता' हे पद वचनार्थाचे (शब्दाच्या अर्थाचे) दर्शन घडविणारे आहे. कारण 'चित्तामध्ये जे युक्त असतात किंवा चित्ताशी जे युक्त असतात, ते चेतसिक' असे दर्शविले आहे. 'द्विपञ्ञासधम्मा' (५२ धर्म) हे पद स्वरूपाचे दर्शन घडविणारे आहे. 'चेतसिका' हे पद सिद्धपदाचे (निष्पन्न शब्दाचे) दर्शन घडविणारे आहे. तेथे, धर्मांचे अनागतभाव नावाच्या पूर्व सीमेपासून पुढे प्रगट होणे, स्वरूपाने प्रादुर्भूत होणे म्हणजे 'उत्पाद' (उप्पाद) होय. म्हणजेच 'जाती' (जन्म) असे म्हटले आहे. कारण सर्वच संस्कृत (संखत) धर्म हे अनागतभावात आधी असणारेच असतात. तिथून प्रत्ययसामग्री (कारणांची अनुकूलता) मिळवून ते वर्तमानभावाला प्राप्त होतात. तिथून निरुद्ध होऊन (नष्ट होऊन) अतीतभावाला प्राप्त होतात, असे जाणावे. निरुद्ध होणे म्हणजे 'निरोध' होय. स्वरूपाचा विनाश म्हणजे 'भंग', 'अनित्यता' किंवा 'मरण' असे म्हटले आहे. 'जी चित्ताची उत्पत्ती आहे, तीच फस्स (स्पर्श) आदींची आहे. जी चित्ताची जरा आहे, जे चित्ताचे मरण आहे, जे चित्ताचे आलंबन व वस्तू आहे, तेच फस्स आदींचे आहे' अशा प्रकारे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने - ज्यांचा उत्पाद एकच आहे, ते 'एकुप्पादा' (एक-उत्पाद असणारे). ज्यांचा निरोध एकच आहे, ते 'एकनिरोधा' (एक-निरोध असणारे). जे एक-उत्पाद असणारे आणि एक-निरोध असणारे आहेत, ते 'एकुप्पाद-निरोधा'. उत्तर पदात 'एक' शब्दाचा लोप होतो. पुढील पदांमध्येही याचप्रमाणे जाणावे. ज्यांचे आलंबन एकच आहे, ते 'एकालम्बणा' (एक-आलंबन असणारे). ज्यांची वस्तू (आश्रय) एकच आहे, ते 'एकवत्थुका' (एक-वस्तू असणारे). जे एक-आलंबन असणारे आणि एक-वस्तू असणारे आहेत, ते 'एकालम्बनवत्थुका'. परंतु येथे, एका चित्ताचेही आलंबन अनेक असू शकते. तरीही, एकत्वाचा विचार करून 'एक आलंबन' असे म्हटले आहे, असे जाणावे.

[71] විභාවනියං පන

[७१] परंतु विभावनीमध्ये तर -

‘‘එකතො උප්පාදොච නිරොධොච යෙසං, තෙ එකුප්පාදනිරොධා’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

"ज्यांचा उत्पाद आणि निरोध एकत्र होतो, ते 'एकुप्पाद-निरोधा' होत" असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි එකක්ඛණෙ එකතො උප්පාදමත්තෙන එකුප්පාදතා ඉධ අධිප්පෙතා. අථඛො වුත්තනයෙනෙව අධිප්පෙතා. වුත්තඤ්හෙතං මූලටීකායං –

कारण एकाच क्षणी एकत्र केवळ उत्पाद होण्यानेच येथे 'एकुप्पादता' अभिप्रेत नाही. तर वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच ती अभिप्रेत आहे. मूळटीकेमध्येही असे म्हटले आहे -

එකකලාපපරියාපන්නානං රූපානංසහෙවඋප්පාදාදිප්පවත්තිතොඑකස්සකලාපස්සඋප්පාදාදයො එකෙකාව හොන්තීති.

"एकाच कलापात समाविष्ट असलेल्या रूपांचा एकत्रच उत्पाद इत्यादी प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, एका कलापाचे उत्पाद इत्यादी एकेकच असतात."

තත්‍රායං යොජනා. එකුප්පාදනිරොධාච එකාලම්බණවත්ථුකා ච හුත්වා යෙධම්මා චෙතොයුත්තා. තෙ ද්විපඤ්ඤාසධම්මා චෙතසිකා මතාති. භාවපධානංපිවා එත්ථ යුත්තං. විසෙසනෙච නිස්සක්කවචනං. එකුප්පාදනිරොධභාවෙන එකාලම්බණ වත්ථුක භාවෙනච යෙධම්මා චෙතොයුත්තා. තෙ ද්විපඤ්ඤාසධම්මා චෙතසිකානාම මතා ඤාතාති. එත්ථච යෙ චෙතොයුත්තා. තෙ චෙතසිකාති වුත්තෙ චිත්තස්ස සහජාතපච්චයුප්පන්නරූපානිපි තදායත්තවුත්තිතාය එකන්තෙන චිත්තසම්බන්ධීනි හුත්වා චෙතොයුත්තානි චෙතසිකානි නාම සියුං. තස්මා තෙසං නිවත්තනත්ථං එකුප්පාදනිරොධාච, එකා ලම්බණවත්ථුකාති වුත්තං. තානිහි චිත්තෙන ඛණතො සහුප්පන්නානිපි භින්නසන්තානත්තා යා චිත්තස්ස ජාති, සාඑව තෙසන්ති ඉමං ලක්ඛණංපි නානුභොන්ති. අඤ්ඤංහි රූපසන්තානං. අඤ්ඤං අරූපසන්තානන්ති. ඵස්සාදීනංපන උප්පාදමත්තමෙව චිත්තෙන සහ එකං නහොති. අථඛො නිරොධොපි ආලම්බණංපි වත්ථුපි සබ්බං එකමෙවාති ඤාපනත්ථං එක නිරොධාදිග්ගහණං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි එවං අවුත්තෙ සක්කා තථා ජානිතුන්ති. යස්මාපන යථා බහුජනසන්තකො එකො ගොණො තිස්සස්ස ගොණො දත්තස්ස ගොණොති එවං විසුං විසුංපි වත්තබ්බොයෙව හොති. එවමෙවං උප්පාදො නිරොධොච එකස්මිං රූපාරූපකලාපෙ එකොවසමානොපි ඵස්සස්ස උප්පාදො වෙදනාය උප්පාදො පථවිධාතුයා උප්පාදො ආපොධාතුයා උප්පාදොති එවමාදිනා නයෙන විසුං විසුංපි වත්තබ්බොයෙව. තස්මා සුත්තන්තෙසු –

तेथे ही योजना (अन्वय) आहे: जे धर्म एक-उत्पाद-निरोध असणारे आणि एक-आलंबन-वस्तू असणारे होऊन चित्ताशी युक्त असतात, ते बावन्न (५२) धर्म 'चेतसिक' म्हणून जाणले जातात. किंवा येथे भावप्रधान अर्थही योग्य आहे. आणि विशेषणामध्ये पंचमी विभक्ती आहे. एक-उत्पाद-निरोध भावाने आणि एक-आलंबन-वस्तू भावाने जे धर्म चित्ताशी युक्त असतात, ते बावन्न धर्म 'चेतसिक' नावाचे म्हणून जाणले जातात. आणि येथे, 'जे चित्ताशी युक्त असतात, ते चेतसिक' असे म्हटले असता, चित्ताच्या सहजातप्रत्ययाने उत्पन्न होणारे रूपधर्म देखील, त्या चित्तावर अवलंबून राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, एकांताने चित्ताशी संबंधित होऊन, चित्ताशी युक्त असणारे 'चेतसिक' नावाचे ठरले असते. म्हणून, त्या रूपधर्मांचे निवारण करण्यासाठी 'एकुप्पाद-निरोधा च, एकालम्बनवत्थुका' असे म्हटले आहे. कारण ते रूपधर्म चित्ताबरोबर क्षणाच्या दृष्टीने एकत्र उत्पन्न होत असले, तरी भिन्न संतान (प्रवाह) असल्यामुळे, 'जी चित्ताची उत्पत्ती आहे, तीच त्यांची आहे' या लक्षणाचा अनुभव घेत नाहीत. कारण रूपसंतान वेगळे आहे आणि अरूपसंतान वेगळे आहे, असे जाणावे. परंतु फस्स (स्पर्श) इत्यादींचा केवळ उत्पादच चित्ताबरोबर एक (समान) असतो असे नाही. तर निरोध देखील, आलंबन देखील आणि वस्तू देखील सर्व काही एकच (समान) असते, हे दर्शविण्यासाठी 'एकनिरोध' इत्यादी शब्दांचे ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. कारण असे न म्हटल्यास, त्या प्रकारे जाणणे शक्य झाले नसते. परंतु ज्याप्रमाणे अनेक लोकांच्या मालकीचा असलेला एक बैल 'हा तिस्साचा बैल आहे, हा दत्ताचा बैल आहे' अशा प्रकारे वेगवेगळ्या प्रकारेही बोलला जाणे योग्यच असते. त्याचप्रमाणे, उत्पाद आणि निरोध एकाच रूप-अरूप कलापामध्ये एकच असला, तरी 'हा फस्साचा उत्पाद आहे, हा वेदनेचा उत्पाद आहे, हा पृथ्वीधातूचा उत्पाद आहे, हा आपधातूचा उत्पाद आहे' अशा प्रकारे वेगवेगळ्या पद्धतीनेही बोलला जाणे योग्यच आहे. म्हणून सूत्रांमध्ये (सुत्तंतांमध्ये) -

වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති. වයො පඤ්ඤායති. ඨිකාය අඤ්ඤත්ථං පඤ්ඤායති. සඤ්ඤාය. සඞ්ඛාරානං. විඤ්ඤාණස්ස. ල. පඤ්ඤායතීති වුත්තං. තථා යො භික්ඛවෙ පථවිධාතුයා උප්පාදො [Pg.89] ඨිතිඅභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො. දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො රොගානං ඨිති ජරා මරණස්ස පාතුභාවො. යො භික්ඛවෙ ආපොධාතුයා. යො භික්ඛවෙ තෙජො ධාතුයා. යො භික්ඛවෙ වායොධාතුයා. යො භික්ඛවෙ චක්ඛුස්ස.ල. මනස්ස උප්පාදො.ල. ජරාමරණස්ස පාතුභාවොති.

"वेदनेचा उत्पाद प्रगट होतो, व्यय (नाश) प्रगट होतो, स्थितीमध्ये अन्यथाभाव (बदल) प्रगट होतो. संज्ञेचा, संस्कारांचा, विज्ञानाचा... प्रगट होतो" असे म्हटले आहे. तसेच "भिक्खूहो, जो पृथ्वीधातूचा उत्पाद, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती (उत्पत्ती) आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरा-मरणाचा प्रादुर्भाव आहे. भिक्खूहो, जो आपधातूचा... जो तेजोधातूचा... जो वायुधातूचा... जो चक्षूचा... मनाचा उत्पाद... जरा-मरणाचा प्रादुर्भाव आहे" असे म्हटले आहे.

වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරථා ජීවිතින්ද්‍රියාදීනපි එකස්මිං කලාපෙ බහුභාවො වත්තබ්බො සියා. යො අරූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිති අවට්ඨිතීති හි වුත්තං. තථා විකාරරූපානං. සබ්බෙසංපිවා චක්ඛාදීනං උපාදාරූපානං. චතුන්නං චහාභූතානං උපාදායරූපන්තිච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදොතිච වුත්තන්ති. කායලහුතා චිත්තලහුතාදයොපන අත්ථවිසෙසදීපනත්ථං ද්විධා භින්දිත්වා වුත්තා. සොච අත්ථවිසෙසොඋපරි ආවි භවිස්සතීති. අයමෙත්ථපරමත්ථදීපනා.

असे म्हटले आहे, हे जाणावे. अन्यथा, एकाच कलापामध्ये जीवितेन्द्रिय इत्यादींचेही अनेकत्व सांगावे लागले असते. कारण "जो अरूप धर्मांचे आयुष्य, स्थिती आणि अवस्थिती आहे" असे म्हटले आहे. तसेच विकाररूपांचे, किंवा चक्षू इत्यादी सर्व उपादारूपांचे, आणि "चार महाभूतांचे उपादारूप" तसेच "चार महाभूतांना उपादाय (आश्रय करून) प्रसाद" असे म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु कायलघुता, चित्तलघुता इत्यादी तर अर्थाचा विशेष प्रगट करण्यासाठी दोन प्रकारे विभागून सांगितले आहेत. आणि तो अर्थविशेष पुढे प्रगट होईल. ही येथे 'परमार्थदीपिका' (परमत्थदीपनी) आहे.

[72] විභාවනියං පන

[७२] परंतु विभावनीमध्ये तर -

ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා යං වුත්තං ‘‘යදි එකුප්පාදමත්තෙනෙව චෙතොයුත්තාති අධිප්පෙතා. තදා චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජමානානං රූපධම්මානම්පි චෙතොයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එක නිරොධග්ගහණං. එවම්පි චිත්තානුපරිවත්තිනො විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස පසඞ්ගො නසක්කා නීවාරෙතුං. තථා එකතො උප්පාදො වා නිරොධොවා එතෙසන්ති එකුප්පාදනිරොධාති පරිකප්පෙන්තස්ස පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානම්පි රූපධම්මානන්ති එකාලම්බණග්ගහණං. යෙ එවං තිවිධලක්ඛණා. තෙ නියාමතො එකවත්ථුකා යෙවාති දස්සනත්ථං. එකවත්ථුකග්ගහණන්ති. අලමතිපපඤ්චෙනා’’ති. සබ්බං තං නිරත්ථකමෙව.

या अर्थाकडे लक्ष न देता जे म्हटले आहे की - "जर केवळ एकाच उत्पादाने 'चित्ताशी युक्त' असे अभिप्रेत असते, तर चित्ताबरोबर उत्पन्न होणाऱ्या रूपधर्मांनाही चित्ताशी युक्तता प्राप्त झाली असती, म्हणून 'एकनिरोध' ग्रहण केले आहे. असे असूनही, चित्ताचे अनुवर्तन करणाऱ्या दोन विज्ञाप्तींचा (कायविज्ञप्ति व वचीविज्ञप्ति) प्रसंग टाळता आला नसता. तसेच, ज्यांचा एकत्र उत्पाद किंवा निरोध होतो ते 'एकुप्पाद-निरोधा' अशी कल्पना करणाऱ्यासाठी, आधी उत्पन्न होऊन चित्ताच्या भंगक्षणी निरुद्ध होणाऱ्या रूपधर्मांचे निवारण करण्यासाठी 'एकालम्बन' ग्रहण केले आहे. जे अशा प्रकारे तीन लक्षणांनी युक्त असतात, ते नियमाने 'एकवस्तू' (एकच आश्रय असणारे) असतात, हे दर्शविण्यासाठी 'एकवत्थुक' ग्रहण केले आहे. आता अधिक विस्ताराची गरज नाही (अलमतिपपञ्चेन)." हे सर्व निरर्थकच आहे.

69. කථඤ්ච ද්විපඤ්ඤාස හොන්තීති පුච්ඡිත්වා පථමං ද්විපඤ්ඤාස සරූපං තීහි රාසීහි විභජිත්වා දස්සෙන්තො කථන්තිආදිමාහ. තත්ථ ඵුසතීති ඵස්සො. ඵුසන්ති සම්පයුත්තකා ධම්මා එතෙනාති ඵස්සො. ඵුසනමත්තමෙවවා එතන්ති ඵස්සො. ඵුසනඤ්චෙත්ථ ආරම්මණස්ස ඉට්ඨානිට්ඨරසං ආහච්ච උපහච්ච ගහණං දට්ඨබ්බං. යතො තදනුභවන්ති [Pg.90] වෙදනා පාතුභවති. ඵස්සපච්චයා වෙදනාති හි වුත්තං. ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. නනුචායං අරූපධම්මො. නච අරූපධම්මා අප්පටිඝසභාවා කිඤ්චි ඵුසන්තීති. සච්චං, අයංපන ඵුසනා කාරෙනච පවත්තති. යඤ්ච ඵුසන්තෙහි සාධෙතබ්බං. තඤ්ච කිච්චං සාධෙති. තස්මා අයං ඵස්සොතිච ඵුසනලක්ඛණොතිච වුත්තො. කිංපන සාධෙතීති. ආරම්මණරසානුරූපං චිත්තස්ස විකාරපත්ති. වෙදනාවිසෙසුප්පත්තිංවා. අයඤ්ච අත්ථො අම්බිලඛාදාදිකෙ දිස්වා අපරස්ස ඛෙළුප්පාදාදීසු පාකටොති.

६९. कशा प्रकारे बावन्न (५२ चेतसिक) असतात? असे विचारून, प्रथम बावन्न चेतसिकांचे स्वरूप तीन राशींमध्ये (स्कंधांमध्ये) विभागून दाखवू इच्छिणारे होऊन 'कथं' इत्यादी शब्द म्हणाले. त्यामध्ये, जो स्पर्श करतो तो 'स्पर्श' (फस्स) होय. ज्याच्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म स्पर्श करतात तो 'स्पर्श' होय. अथवा, हे केवळ स्पर्श करणे मात्र आहे, म्हणून हा 'स्पर्श' होय. आणि येथे स्पर्श करणे म्हणजे आलंबनाच्या इष्ट किंवा अनिष्ट रसाला (अनुभवाला) आघात करून किंवा तीव्रतेने स्पर्श करून ग्रहण करणे असे समजावे. ज्याच्यामुळे त्या आलंबनाचा अनुभव घेणारी वेदना प्रकट होते. कारण 'स्पर्श-प्रत्ययाने वेदना उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. तो हा स्पर्श-लक्षणयुक्त आहे. हा तर अरूप धर्म (अमूर्त धर्म) आहे ना? आणि अरूप धर्म हे प्रतिघ-स्वभाव नसलेले (अ-भौतिक) असल्याने कशालाही स्पर्श करत नाहीत ना? हे खरे आहे, परंतु हा स्पर्श करण्याच्या आकाराने (पद्धतीने) प्रवृत्त होतो. आणि स्पर्श करणाऱ्या धर्मांनी जे साध्य करायचे असते, ते कार्य हा साध्य करतो. म्हणून याला 'स्पर्श' असेही आणि 'स्पर्श-लक्षण' असेही म्हटले आहे. तो काय साध्य करतो? आलंबनाच्या रसानुरूप चित्तामध्ये विकार (बदल) उत्पन्न करणे किंवा विशिष्ट वेदनेची उत्पत्ती साध्य करतो. आणि हा अर्थ चिंच किंवा आंबट फळ खाणाऱ्याला पाहून दुसऱ्या व्यक्तीच्या तोंडात लाळ सुटणे इत्यादींमध्ये स्पष्ट होतो, असे जाणावे।

[73] විභාවනියං පන

[७३] परंतु विभाविनीमध्ये...

‘‘ඛෙළුප්පාදාදිවිය දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තං. එවඤ්චසති ඉදං උපමා මත්තං සියා. අතිපාකටායපන ඵස්සප්පවත්තියා දස්සන මිදන්ති දට්ඨබ්බං.

‘लाळ सुटणे इत्यादींप्रमाणे समजावे’ असे म्हटले आहे. असे असल्यास हे केवळ एक उदाहरण ठरेल. परंतु, हे स्पर्शाची अत्यंत स्पष्ट प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजावे।

70. වෙදයතීති වෙදනා. ආරම්මණරසං අනුභවති. අවිදිතංවා ආරම්මණරසං සම්පයුත්තානං තංසමඞ්ගිපුග්ගලානං වා විදිතංපාකටං කරොතීති අත්ථො. වින්දන්තිව එතාය සත්තා සාතංවා අසාතංවා ලභන්තීති වෙදනා. වෙදයිතමත්තමෙවවා එතන්ති වෙදනා. පාළියංපන –

७०. जी अनुभवते ती 'वेदना' होय. ती आलंबनाच्या रसाचा (अनुभवाचा) आस्वाद घेते. अथवा, संप्रयुक्त धर्मांना किंवा त्या वेदनेने युक्त असलेल्या पुद्गलांना (व्यक्तींना) आलंबनाचा अस्पष्ट रस स्पष्ट व प्रकट करून देते, असा अर्थ आहे. अथवा, ज्याच्याद्वारे प्राणी सुख (सात) किंवा दुःख (असात) मिळवतात (अनुभवतात), म्हणून ती 'वेदना' होय. अथवा, हे केवळ अनुभवणे मात्र आहे, म्हणून ती 'वेदना' होय. परंतु पाळिमध्ये (पालि पाठात) तर —

වෙදයති වෙදයතීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා වෙදනාති වුච්චති. කිඤ්ච වෙදයති, සුඛංපි වෙදයති. දුක්ඛංපි වෙදයති. අදුක්ඛමසුඛංපි වෙදයතීති වුත්තං.

“भिक्खूहो! ‘अनुभवते, अनुभवते’ म्हणून याला ‘वेदना’ म्हटले जाते. आणि काय अनुभवते? सुखही अनुभवते, दुःखही अनुभवते, अदुःख-असुख (उपेक्षा) देखील अनुभवते,” असे म्हटले आहे।

නනු සබ්බෙපි චිත්තචෙතසිකා ධම්මා ආරම්මණරසානුභවනප්ප කතිකාඑවාති තෙපි වෙදනානාම සියුන්ති. නසියුං. තෙහි කිච්චන්තරබ්‍යාවටා හොන්ති. ආරම්මණරසං උජුං අනුභවිතුං නසක්කොන්ති. අත්තනො අත්තනො කිච්චං කරොන්තාව එකදෙසමත්තෙන අනුභවන්ති. වෙදනායෙවපන අනඤ්ඤකිච්චතාය අනුභවනකිච්චෙ ආධිපච්චයොගතායච ඉස්සරභාවෙන අනුභවතීති සාඑව වෙදනානාම භවිතුං අරහතීති. එවඤ්චකත්වා රාජග්ගභොජන රසානුභවනෙ තෙසං සූදසදිසතා වෙදනායඑවච රාජසදිසතා වුත්තාති.

सर्वच चित्त आणि चेतसिक धर्म हे आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेण्याच्या स्वभावाचेच असतात, तर मग ते देखील ‘वेदना’ या नावाने ओळखले जावे की नाही? नाही, असे होणार नाही. कारण ते इतर कार्यांमध्ये व्यस्त असतात. ते आलंबनाच्या रसाचा थेट अनुभव घेण्यास असमर्थ असतात. ते आपापले कार्य करत असताना केवळ एका अंशानेच त्याचा अनुभव घेतात. परंतु वेदना हीच, इतर कोणतेही कार्य नसल्यामुळे आणि अनुभव घेण्याच्या कार्यात तिचे आधिपत्य (प्रभुत्व) असल्यामुळे, स्वामीभावाने (मालकासारखी) अनुभव घेते. म्हणून तीच केवळ ‘वेदना’ म्हणवून घेण्यास पात्र आहे, असे जाणावे. आणि याच कारणामुळे, राजाच्या भोजनाचा आस्वाद घेण्याच्या उदाहरणात, इतर संप्रयुक्त धर्मांची तुलना आचाऱ्याशी (स्वयंपाक्याशी) आणि केवळ वेदनेची तुलना राजाशी केली गेली आहे, असे जाणावे।

71. සඤ්ජානාතීති [Pg.91] සඤ්ඤා. පුන ජානනත්ථං සඤ්ඤාණං කරොතීති අත්ථො. අයඤ්හි පුබ්බෙ ගහිතසඤ්ඤානෙන සඤ්ජානනකාලෙපි පුන ජානනත්ථං සඤ්ඤාණං කරොතියෙවාති. සාහි එවං පුනප්පුනං සඤ්ඤාණං කත්වා උප්පජ්ජමානා ථිරසඤ්ඤාභාවං පත්වා යාවතායුකංපි භවන්තරං පත්වාපි සත්තානං අප්පමුට්ඨභාවං සාධෙති. මිච්ඡා භිනිවෙසසඤ්ඤාභාවං පත්වාච ඉමෙ සත්තෙ සබ්බඤ්ඤු බුද්ධෙහිපි බොධෙතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ කරොතීති. තථාහි සා පුන සඤ්ජානනත්ථං නිමිත්තකරණෙ දාරුතච්ඡකසදිසාතිච. යථාගහිත නිමිත්තවසෙන අභිනිවෙසකරණෙ හත්ථිදස්සක අන්ධසදිසාතිච. උපට්ඨිතවිසයග්ගහණෙ තිණපුරිසකෙසු මිගපොතකසදිසාතිච වුත්තාති. පාළියංපන –

७१. जी ओळखते (अभिज्ञान करते) ती ‘संज्ञा’ (सञ्ञा) होय. पुन्हा ओळखण्यासाठी ती चिन्ह (संकेत) बनवते, असा अर्थ आहे. कारण ही संज्ञा पूर्वी घेतलेल्या चिन्हाच्या साहाय्याने ओळखण्याच्या वेळी देखील पुन्हा ओळखण्यासाठी चिन्ह बनवतेच, असे जाणावे. कारण ती अशा प्रकारे वारंवार चिन्ह बनवून उत्पन्न होत असताना, दृढ संज्ञेच्या अवस्थेला प्राप्त होऊन, आयुष्यभर किंवा दुसऱ्या जन्मात गेल्यावरही प्राण्यांना विस्मरण न होणे (स्मरण राहणे) साध्य करते. आणि मिथ्या अभिनिवेश संज्ञेच्या (चुकीच्या गृहीतकांच्या) अवस्थेला प्राप्त झाल्यावर, या प्राण्यांना सर्वज्ञ बुद्धांद्वारे देखील सत्य समजून घेण्यास असमर्थ बनवते, असे जाणावे. म्हणूनच, पुन्हा ओळखण्यासाठी चिन्ह बनवण्याच्या बाबतीत तिची तुलना सुताराशी (लाकूड तासणाऱ्याशी) केली गेली आहे; पूर्वी घेतलेल्या चिन्हाच्या प्रभावाने अभिनिवेश (दृढ निश्चय) करण्याच्या बाबतीत तिची तुलना हत्ती पाहणाऱ्या अंधांशी केली गेली आहे; आणि समोर उपस्थित असलेल्या विषयाचे ग्रहण करण्याच्या बाबतीत गवत आणि पानांच्या मानवी पुतळ्यांना पाहून भ्रमित होणाऱ्या हरिणाच्या पाडसाशी तिची तुलना केली गेली आहे, असे जाणावे. परंतु पाळिमध्ये (पालि पाठात) तर —

සඤ්ජානාති සඤ්ජානාතීතිඛො භික්ඛවෙ තස්මා සඤ්ඤාති වුච්චති. කිඤ්ච සඤ්ජානාති. නීලංපි සඤ්ජානාති. පීතකංපි සඤ්ජානාතීතිආදි වුත්තන්ති.

“भिक्खूहो! ‘ओळखते, ओळखते’ म्हणून याला ‘संज्ञा’ म्हटले जाते. आणि काय ओळखते? निळे देखील ओळखते, पिवळे देखील ओळखते,” इत्यादी म्हटले आहे, असे जाणावे।

72. චෙතයතීති චෙතනා. සම්පයුත්තධම්මෙ තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙවා කිච්චෙවා අභිසන්දහති පුනප්පුනං ඝටෙති, තත්ථ පබන්ධවසෙන නිරන්තරං පවත්තමානෙ කරොතීති අත්ථො. පකප්පෙති වා තෙ. සංවිදහති ආරම්මණපටිලාභායවා කම්මසිද්ධියා අභිසඞ්ඛරොති. ආයූහතිවා තෙ. ආරම්මණෙ සම්පිණ්ඩෙති එකතො සමො සරන්තෙ කරොතීති අත්ථො. තථාහි සා ආයූහනරසාහිච සංවිධානපච්චුපට්ඨානාතිච වුත්තා. තායහි තස්මිං නිරන්තරං උස්සුක්කන බ්‍යාපාරවසෙන පවත්තමානාය තං සම්පයුත්තාපි අත්තනො අත්තනො කිච්චං කුරුමානා තස්මිං තථෙව පවත්තන්තීති. තෙනෙව සා සකිච්ච පරකිච්ච සාධක ජෙට්ඨසිස්ස මහාවඩ්ඪකි ආදිසදිසාති වුත්තාති.

७२. जी चेतना निर्माण करते (प्रेरित करते) ती ‘चेतना’ (चेतना) होय. ती स्वतःसह संप्रयुक्त धर्मांना त्या त्या आलंबनात किंवा त्या त्या कार्यात जोडते, वारंवार संघटित करते, आणि तेथे प्रवाहाच्या रूपाने निरंतर प्रवृत्त राहतील असे करते, असा अर्थ आहे. अथवा, ती त्यांना कल्पिते (नियोजित करते), संघटित करते, आलंबन मिळवण्यासाठी किंवा कार्य सिद्धीसाठी संस्कारित (अभिसंस्कारित) करते. अथवा, ती त्यांना एकत्रित करते, संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनामध्ये गोळा करते, त्यांना एकत्र आणते, असा अर्थ आहे. म्हणूनच, तिचे कार्य ‘एकत्रित करणे’ (आयूहण-रस) आणि तिचे प्रकटीकरण ‘नियोजन’ (संविधान-पच्चुपट्ठान) असे म्हटले आहे. कारण तिच्याद्वारे त्या आलंबनात निरंतर उत्सुकता आणि व्यापाऱ्याच्या (प्रयत्नाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त होत असताना, तिच्याशी संप्रयुक्त असलेले धर्म देखील आपापले कार्य करत त्या आलंबनात त्याच प्रकारे प्रवृत्त होतात. म्हणूनच, तिची तुलना स्वतःचे आणि इतरांचे कार्य पूर्ण करणाऱ्या मुख्य शिष्याशी किंवा मुख्य सुताराशी (मुख्य कारागिराशी) केली गेली आहे, असे जाणावे।

[74] විභාවනියං පන

[७४] परंतु विभाविनीमध्ये...

චෙතෙති සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙ බ්‍යාපාරමාපජ්ජතීති වත්වා තදත්ථසාධනත්ථං යං වුත්තං ‘‘විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛා රක්ඛන්ධං [Pg.92] විභජන්තෙන සඞ්ඛතමතිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරාති වත්වා’’ති. තං න යුජ්ජති.

‘चेतना निर्माण करते म्हणजे संस्कृत धर्मांच्या अभिसंस्कार करण्याच्या कार्यात प्रवृत्त होते’ असे सांगून, त्या अर्थाच्या सिद्धीसाठी जे म्हटले आहे की — ‘विभंगामध्ये सुत्तन्तभाजनिय पद्धतीनुसार संस्कारस्कंधाचे विभाजन करताना, जे संस्कृत धर्मांचे अभिसंस्कार करतात ते संस्कार होत, असे म्हणून’ — ते योग्य नाही।

න හි විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛතම භිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරාති වුත්තං අත්ථි. ඛන්ධසංයුත්තකෙ පනෙතං වුත්තන්ති.

कारण विभंगाच्या सुत्तन्तभाजनिय पद्धतीमध्ये ‘जे संस्कृत धर्मांचे अभिसंस्कार करतात ते संस्कार होत’ असे म्हटलेले नाही. परंतु हे खंधसंयुत्तकामध्ये (स्कंधसंयुक्तामध्ये) म्हटले आहे, असे जाणावे।

73. එකත්තාරම්මණසඞ්ඛාතො අග්ගො කොට්ඨාසො කොටි වා එතස්සාති එකග්ගං. චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා. ආරම්මණඤ්හි නාම එකංපි නානාසභාවං හොති. තස්මා තස්ස එකස්සපි නානාසභාවෙසු වික්ඛෙපං අපත්වා එකස්මිං සභාවෙ ඛණමත්තංපි පවත්තස්ස චිත්තස්ස යොනිච්චලාකාරො අත්ථි අයං තස්මිං එකග්ගාභිධානස්ස එකග්ගබුද්ධියාච පවත්තිහෙතුභාවෙන ගය්හතීති. තෙ නෙව හි සා නිවාතෙ දීපච්චීනං ඨිතිවිය චෙතසො ඨිතීති දට්ඨබ්බාති වුත්තා.

७३. ज्याला एकच आलंबन असलेला मुख्य भाग किंवा टोक (कोटी) आहे, ते ‘एकाग्र’ (चित्त) होय. आणि त्या एकाग्र चित्ताचा भाव म्हणजे ‘एकाग्रता’ (एकग्गता) होय. कारण आलंबन हे जरी एक असले तरी ते विविध स्वभावांचे असू शकते. म्हणून, त्या एकाच आलंबनाच्या विविध स्वभावांमध्ये विखुरले न जाता, एकाच स्वभावावर क्षणभर देखील प्रवृत्त होणाऱ्या चित्ताची जी निश्चल अवस्था असते, ती त्या चित्तामध्ये ‘एकाग्र’ या संज्ञेच्या आणि ‘एकाग्र’ अशा ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे कारण म्हणून घेतली जाते, असे जाणावे. म्हणूनच, वातविरहित (वारा नसलेल्या) ठिकाणी दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे चित्ताची जी स्थिरता असते, तीच ही एकाग्रता होय, असे म्हटले आहे।

[75] විභාවනියං පන

[७५] परंतु विभाविनीमध्ये...

‘‘එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සාති එකග්ග’’න්ති වුත්තං. තත්ථපි අග්ගසද්දො කොට්ඨාසෙවා කොටියංවා පවත්තොති යුත්තො. කෙචිපන ආරම්මණෙ පවත්තොති වදන්ති. තං න සුන්දරං.

‘ज्याचे एक आलंबन हेच मुख्य आहे, ते एकाग्र होय’ असे म्हटले आहे. तेथे देखील ‘अग्ग’ (अग्र) हा शब्द भाग किंवा टोक या अर्थाने प्रवृत्त झाला आहे, असे मानणे योग्य आहे. परंतु काही आचार्य हा शब्द आलंबनाच्या अर्थाने प्रवृत्त झाला आहे असे म्हणतात. ते योग्य नाही।

න හි අග්ගසද්දො ආරම්මණපරියායො කත්ථචි දිට්ඨොති.

कारण ‘अग्ग’ हा शब्द आलंबनाचा समानार्थी (पर्यायवाची) शब्द म्हणून कोणत्याही ग्रंथात आढळत नाही, असे जाणावे।

74. ජීවන්ති සම්පයුත්තාධම්මා එතෙනාති ජීවිතං. ඉන්දොති ඉස්සරො. ඉධ පන ඉස්සරභාවො වුච්චති. ඉන්දං ඉස්සරභාවං කාරෙතීති ඉන්ද්‍රියං. ජීවිතඤ්ච තං ඉන්ද්‍රියඤ්චාති ජීවිතින්ද්‍රියං. තඤ්හි මයා විනා තුම්හාකං ජීවිතං නත්ථි. තස්මා තුම්හාකං ජීවනකිච්චෙ මං ඉස්සරං කරොථාති වදන්තමිව සහජාතධම්මෙ අභිභවිත්වා පවත්තතීති. තථා හි තං පවත්තසන්තතාධිපතෙය්‍යන්ති ච පදුමුප්ප ලානුපාලකමුදකං වියාතිච වුත්තං. තත්ථ යාව ඛන්ධපරිනිබ්බානා අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තමානා චිත්තසන්තති පවත්තසන්තතිනාම. අධිපතිභාවො ආධිපතෙය්‍යං. පවත්තසන්තතියං ආධිපතෙය්‍යං අස්සාති සමාසො. පුනප්පුනං නිරුද්ධංපි හි චිත්තසන්තානං තස්ස බලෙන පුනප්පුනං ජීවන්තං හුත්වා යාව ඛන්ධපරිනිබ්බානා පුනප්පුනං පවත්තතියෙව.

७४. ज्याद्वारे संप्रयुक्त धर्म जिवंत राहतात, त्याला 'जीवित' म्हणतात. 'इन्द्र' म्हणजे स्वामी (अधिपती). परंतु येथे 'इन्द्र' शब्दाने प्रभुत्व (अधिपती असण्याची स्थिती) अभिप्रेत आहे. जे प्रभुत्व गाजवते, त्याला 'इन्द्रिय' म्हणतात. जे जीवितही आहे आणि इन्द्रियही आहे, ते 'जीवितेन्द्रिय' होय. 'माझ्याशिवाय तुमचे अस्तित्व (जीवन) नाही, म्हणून तुमच्या जगण्याच्या कार्यात मला तुमचा स्वामी बनवा,' असे जणू काही सांगत असल्यासारखे ते सहजात धर्मांना अभिभूत करून प्रवर्तित होते, असे जाणावे. म्हणूनच त्याला 'प्रवृत्त-संततीचे आधिपत्य' आणि 'कमळ व उत्पलाचे रक्षण करणाऱ्या पाण्याप्रमाणे' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, स्कंधपरिनिर्वाणापर्यंत निरंतर प्रवाहाच्या रूपाने प्रवर्तित होणारी चित्तसंतती म्हणजे 'प्रवृत्त-संतती' होय. अधिपती असण्याची स्थिती म्हणजे 'आधिपत्य' होय. या जीवितेन्द्रियाचे प्रवृत्त-संततीमध्ये आधिपत्य आहे, असा समास करावा. कारण वारंवार निरुद्ध होणारी चित्तसंतती देखील त्याच्याच बलामुळे पुन्हा पुन्हा जिवंत होऊन स्कंधपरिनिर्वाणापर्यंत निरंतर प्रवर्तित होत राहते.

න [Pg.93] හි ජීවිතරහිතෙසු අනින්ද්‍රියබද්ධධම්මෙසු තාදිසො පවත්තසන්තති විසෙසොනාම අත්ථීති.

कारण जीविताने रहित असलेल्या अनिन्द्रियबद्ध धर्मांमध्ये (अचेतन वस्तूंमध्ये) अशा प्रकारचा प्रवृत्त-संततीचा विशेष नसतो, असे जाणावे.

75. මනස්මිං ආරම්මණං අසුඤ්ඤං මනංවා ආරම්මණෙ නිච්චනින්නං කරොතීති මනසිකාරො. සො පන තිවිධො වීථිපටිපාදකො ජවනපටිපාදකොආරම්මණපටිපාදකොති. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං වීථි පටිපාදකො නාම. තඤ්හි පඤ්චද්වාරික චිත්තසන්තතිං ආරම්මණෙ පටිපාදෙති යොජෙතීති. මනොද්වාරාවජ්ජනං ජවනපටිපාදකො නාම. තංපි ජවන සන්තතිං ආරම්මණෙ පටිපාදෙති යොජෙතීති. ඉදමෙව ද්වයං තත්ථ තත්ථ යොනිසො මනසිකාරොතිච අයොනිසො මනසිකාරො තිච වුත්තං. තඤ්හි පකතියා සමුදාචිණ්ණනින්නනියාමිතාදීහි පච්චයෙ හි උපත්ථම්භිතං හුත්වා චිත්තසන්තානං යොනිසො අයොනිසොවා ආරම්මණෙ නින්නං කරොතීති. පටිසන්ධිචිත්තතො පන පට්ඨාය පවත්තමානා චිත්තසන්තති ආරම්මණං මුඤ්චිත්වා නිරුජ්ඣිත්වාපි පුන උප්පජ්ජමානා යස්ස ධම්මස්ස වසෙන තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ උප්පජ්ජති අසති කාරණවිසෙසෙ. සො ආරම්මණපටිපාදකොනාම. අයමිධා ධිප්පෙතො. අයඤ්හි ආරම්මණං චිත්තෙ චිත්තංවා ආරම්මණෙ පටිපාදෙති යොජෙතීති. තථා හි අයං සාරණ ලක්ඛණොති ච සම්පයුත්තානං ආරම්මණෙන සංපයොජනරසොතිච ආරම්මණපටිපාදකට්ඨෙන සම්පයුත්තානං සාරථීවිය දට්ඨබ්බොතිච වුත්තො. තත්ථ සාරණලක්ඛණොති සාරථීවිය අස්සානං සම්පයුත්තධම්මානං උජුං ආරම්මණාභිමුඛං පවත්තයනලක්ඛණොති අත්ථො. සමං ධාරෙන්තිති සාධාරණා. සබ්බෙසං චිත්තානං සාධාරණා සබ්බචිත්තසාධාරණා.

७५. मनात आलंबनाला रिक्त न ठेवणारा किंवा मनाला आलंबनाकडे नेहमी प्रवृत्त करणारा तो 'मनसिकार' होय. तो तीन प्रकारचा आहे: वीथि-प्रतिपादक, जवन-प्रतिपादक आणि आलंबन-प्रतिपादक. त्यामध्ये, पंचद्वारावर्जन चित्त हे 'वीथि-प्रतिपादक' होय; कारण ते पंचद्वारिक चित्तसंततीला आलंबनामध्ये प्रवृत्त करते (जोडते). मनोद्वारावर्जन चित्त हे 'जवन-प्रतिपादक' होय; कारण ते जवनसंततीला आलंबनामध्ये प्रवृत्त करते (जोडते). या दोन्ही आवर्जन चित्तांनाच त्या त्या ठिकाणी 'योनिसो मनसिकार' आणि 'अयोनिसो मनसिकार' असे म्हटले आहे. कारण हे आवर्जनद्वय स्वभावतः वारंवार केलेल्या अभ्यासाच्या प्रवृत्ती इत्यादी कारणांनी उपस्तंभित (समर्थित) होऊन चित्तसंततीला योग्य प्रकारे (योनिसो) किंवा अयोग्य प्रकारे (अयोनिसो) आलंबनाकडे प्रवृत्त करते. प्रतिसंधी चित्तापासून सुरू होऊन प्रवर्तित होणारी चित्तसंतती आलंबनाला सोडून निरुद्ध झाली तरी, पुन्हा उत्पन्न होताना ज्या धर्माच्या प्रभावाने, इतर कोणतेही विशेष कारण नसतानाही, त्याच आलंबनामध्ये उत्पन्न होते, तो 'आलंबन-प्रतिपादक' मनसिकार होय. येथे हाच (आलंबन-प्रतिपादक मनसिकार) अभिप्रेत आहे. कारण हा आलंबनाला चित्तामध्ये किंवा चित्ताला आलंबनामध्ये प्रवृत्त करतो (जोडतो). म्हणूनच याला 'सारण-लक्षण' (प्रेरित करण्याचे लक्षण असलेला), 'संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनाशी जोडण्याचे कार्य (रस) असलेला' आणि आलंबनाशी जोडण्याच्या अर्थाने 'संप्रयुक्त धर्मांचा सारथी' याप्रमाणे पाहावे, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सारण-लक्षण' म्हणजे ज्याप्रमाणे सारथी घोड्यांना सरळ मार्गावर जोडतो (नियंत्रित करतो), त्याप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांना सरळ आलंबनाभिमुख प्रवृत्त करण्याचे लक्षण होय, हा अर्थ आहे. जे समान रूपाने धारण करतात, ते 'साधारण' होत. सर्व चित्तांना साधारण असणारे ते 'सर्वचित्तसाधारण' (धर्म) होत.

76. විතක්කෙතීති විතක්කො. තථා තථා සඞ්කප්පෙත්වා ආරම්මණං ආරොහතීති අත්ථො. තස්මිං පන තං කථා ආරොහන්තෙ සම්පයුත්තධම්මාපි තං ආරොහන්ති. තදා සොයෙව තෙ ආරම්මණං අභිනිරොපෙන්තොනාම හොතීති කත්වා ආරම්මණා භිනිරොපනලක්ඛණො විතක්කොති වුත්තො. රාජවල්ලභං නිස්සාය ජනපදගාසිනො රාජගෙහාරොහනඤ්චෙත්ථ නිදස්සනං. අවිතක්කංපි හි චිත්තං සවිතක්කධම්මසන්තානෙ විතක්කෙන සහ පවත්තපරිචය බලෙන ආරොහනතො විතක්කෙන අතිනිරොවිතමෙවනාම හොතීති. අපිච, [Pg.94] අවිතක්කංපි පඤ්චවිඤ්ඤාණං වත්ථාරම්මණ සඞ්ඝට්ටනවසෙන ආරොහති. දුතීයජ්ඣානාදීනිච උපචාරභාවනාවසෙන ආරොහන්ති. මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන කිංවා එතාය යුත්තියාති වත්වා ඉමමත්ථං දස්සෙති. චිත්තංපි හි ආරම්මණං ආරුහතියෙව. තස්ස පන නිච්චං සහායො මනසිකාරො. තස්මිඤ්හි අසති තං නියාමකරහි තා නාවාවිය යංවාතංවා ආරම්මණං ගහෙත්වා පවත්තෙය්‍යාති. ඉති පඤ්චවිඤ්ඤාණං මනසිකාරසහායං හුත්වා අත්තනො ආරම්මණවිජානනසත්තිවසෙනෙව ආරම්මණං ආරොහති. අකුසලං පත්වා පන චිත්තංපි ලොභාදයොපි ආරම්මණාරුහනෙ ථාමවතා එව හොන්ති. පාපස්මිං රමතෙ මනොති හි වුත්තං. දුතීයජ්ඣාන චිත්තාදීනිච මනසිකාර වීරියස්සතීනංපි වසෙන ආරොහන්ති. විතක්කො පන තථා තථා සඞ්කප්පෙත්වා අත්තසහිතෙ ධම්මෙ ආරම්මණාරුහනෙ සුට්ඨුතරං බලවන්තෙ කරොති. ඉති තස්මිං කිච්චෙ අඤ්ඤෙසං සාභිසයබ්‍යාපාරතායඑව අයං විතක්කොති වුත්තොති. එවං පන වත්තබ්බං. නනු අඤ්ඤෙපි අරූපධම්මා සාරම්මණසභාවා ආරම්මණං ආරොහන්ති. අථ ච පන කස්මා අයමෙව විතක්කොති වුත්තොති. අඤ්ඤෙසං පන ආරුහනං කිච්චන්තරයොගවසෙනෙව සිද්ධං. ඉමස්ස පන ඉතො අඤ්ඤං කිච්චං නාම නත්ථි. තස්මා අයමෙව තථා වුත්තොති.

७६. जो विचार करतो, तो 'वितर्क' होय. त्या त्या प्रकारे संकल्प करून आलंबनावर आरूढ होणे, हा याचा अर्थ आहे. परंतु त्या वितर्कामध्ये, तो आलंबनावर आरूढ होत असताना संप्रयुक्त धर्म देखील त्यावर आरूढ होतात. तेव्हा तो वितर्कच त्या संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनावर आरूढ करविणारा होतो, म्हणून वितर्काला 'आलंबनावर आरूढ करण्याचे लक्षण असलेला' असे म्हटले आहे. राजाच्या निकटच्या माणसाचा आश्रय घेऊन जनपदातील रहिवाशाने राजवाड्यात प्रवेश करणे, हा येथे दृष्टांत आहे. कारण वितर्करहित चित्त देखील सवितर्क धर्मसंततीमध्ये वितर्कासोबत प्रवृत्त होण्याच्या अभ्यासाच्या बलामुळे आरूढ होत असल्याने, ते वितर्काद्वारेच आरोपित केल्यासारखे होते, असे जाणावे. आणखी असे की, वितर्करहित असलेले पंचविज्ञान देखील इन्द्रिय आणि आलंबन यांच्या संघर्षाच्या बलामुळे आरूढ होते. द्वितीय ध्यान इत्यादी देखील उपचार भावनेच्या प्रभावाने आरूढ होतात. परंतु मज्झिम अट्टकथेमध्ये 'या युक्तीने काय लाभ?' असे सांगून हा अर्थ दर्शविला आहे: चित्त देखील आलंबनावर आरूढ होतेच. परंतु त्याचा नेहमीचा सहकारी मनसिकार असतो. कारण तो मनसिकार नसताना, ते चित्त सुकाणू नसलेल्या नौकेप्रमाणे कोणत्याही आलंबनाला ग्रहण करून प्रवृत्त होईल, असे जाणावे. म्हणून पंचविज्ञान मनसिकाराला सहकारी बनवून स्वतःच्या आलंबन जाणण्याच्या शक्तीच्या प्रभावानेच आलंबनावर आरूढ होते. परंतु अकुशलाप्रत पोहोचल्यावर चित्त आणि लोभ इत्यादी देखील आलंबनावर आरूढ होण्यात अत्यंत बलवानच होतात. कारण 'पापामध्ये मन रमते' असे म्हटले आहे. द्वितीय ध्यान चित्त इत्यादी देखील मनसिकार, वीर्य आणि स्मृती यांच्या प्रभावाने आरूढ होतात. परंतु वितर्क त्या त्या प्रकारे संकल्प करून स्वतःसोबत असलेल्या धर्मांना आलंबनावर आरूढ होण्यात अत्यंत बलवान करतो. म्हणून त्या कार्यात इतर धर्मांपेक्षा अतिशय सक्रिय असल्यामुळेच याला 'वितर्क' असे म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु येथे अशी शंका उपस्थित केली जाऊ शकते: इतर अरूप (नाम) धर्म देखील आलंबन ग्रहण करण्याच्या स्वभावाचे असल्याने आलंबनावर आरूढ होतात की नाही? असे असताना केवळ याच धर्माला 'वितर्क' का म्हटले आहे? याचे उत्तर असे की, इतर धर्मांचे आरूढ होणे हे इतर कार्याच्या संयोगाच्या प्रभावानेच सिद्ध होते. परंतु या वितर्काचे याशिवाय दुसरे कोणतेही कार्य नाही. म्हणून यालाच त्या प्रकारे (वितर्क) म्हटले आहे, असे जाणावे.

77. විචරතීති විචාරො. විචාරෙතිවා සම්පයුත්තකෙධම්මෙ, තෙ වා ධම්මා විචරන්ති එතෙනාති විචාරො. විචරණඤ්චෙත්ථ විතක්කා රුළ්හෙ තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ සභාවාකාරපාතුභාවත්ථං පුනප්පුනං අනුමජ්ජනවසෙන පවත්තනං දට්ඨබ්බං. එත්ථච විතක්කො ඔළාරිකො පුබ්බඞ්ගමො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස පථමාභිනිපාතභූතොච හොතීති ඝණ්ඩාභිඝාතො විය දට්ඨබ්බො. විචාරො සුඛුමො අනුචරො තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අනුබන්ධනභූතො ච හොතීති ඝණ්ඩානුරවොවිය දට්ඨබ්බොති.

७७. जो संचार करतो, तो 'विचार' होय. किंवा जो संप्रयुक्त धर्मांना संचार करवितो, अथवा ज्याच्याद्वारे ते संप्रयुक्त धर्म संचार करतात, तो 'विचार' होय. आणि येथे 'संचार करणे' म्हणजे वितर्काने आरूढ केलेल्या त्याच आलंबनावर, त्याचे स्वरूप स्पष्ट होण्यासाठी, पुन्हा पुन्हा स्पर्श करण्याच्या (परामर्श घेण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त होणे, असे पाहावे. आणि येथे वितर्क हा स्थूल, अग्रगामी आणि आलंबनावर चित्ताचा पहिला आघात करणारा असतो, म्हणून तो घंटेवर केलेल्या पहिल्या आघाताप्रमाणे (टोळ्याप्रमाणे) पाहावा. विचार हा सूक्ष्म, अनुगामी आणि त्याच आलंबनावर चित्ताचे अनुबंधन (सातत्य) राखणारा असतो, म्हणून तो घंटेच्या घुमणाऱ्या अनुनादाप्रमाणे पाहावा, असे जाणावे.

78. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො. ආරම්මණෙ එවං නුඛො නො නුඛොති එවං පවත්තං සංසප්පනං අධිභවිත්වා විච්ඡින්දිත්වා පක්ඛකො මුච්චනවසෙන චිත්තස්ස පවත්තීති වුත්තං හොති. එවඤ්ච කත්වා සො ආරම්මණෙ [Pg.95] සන්නිට්ඨානලක්ඛණොති ච ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලසදිසොතිච වුත්තො.

७८. दृढ निश्चय करणे म्हणजे 'अधिमोक्ष' होय. आलंबनामध्ये 'असे आहे की तसे नाही?' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या संशयाला (द्विधा मनःस्थितीला) दाबून व तोडून, एका बाजूने मुक्त होण्याच्या रूपाने चित्ताची प्रवृत्ती होणे, असे म्हटले आहे. आणि असे असल्यामुळे, तो अधिमोक्ष आलंबनामध्ये 'निर्णय घेण्याचे (निश्चय करण्याचे) लक्षण असलेला' आणि आलंबनामध्ये निश्चल राहण्याच्या स्वभावामुळे 'इन्द्रखिलाप्रमाणे (नगरद्वाराच्या खांबाप्रमाणे) दृढ' आहे, असे म्हटले आहे.

79. වීරස්ස කම්මසූරස්ස භාවො කම්මවා වීරියං. තංසමඞ්ගී පුග්ගලො හි කම්මසූරො හොති. මහන්තංපි කම්මං අප්පකතො ගණ්හාති. දුක්කරංපි සුකරතො, භාරියංපි අභාරියතො ගණ්හාති. අත්තකිලමථං නගණෙති. කම්මසිද්ධියා නිච්චං පග්ගහිත කාය චිත්තොව හොති. තස්මා තං තස්ස පුග්ගලස්ස තථාපවත්තියා හෙතුභාවොචෙව තථාපවත්තස්ස ච තස්ස පුග්ගලස්ස කාය චිත්තක්‍රියාභූතං හොතීති. විධිනාවා නයෙන උපායෙන වීරියවතො කිං නාමකම්මං න සිජ්ඣතීතිආදිකෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන ඊරයිතබ්බං පවත්තයිතබ්බන්ති වීරියං. විසෙසෙනවා සකපරහිතහෙතු ඊරන්ති කම්පන්ති තං සමඞ්ගිනො එතෙනාති වීරියං. එත්ථච වීරියු පත්ථම්භිතා සම්පයුත්තධම්මා සදා අනික්ඛිත්තධුරා පග්ගහිතසීසාවිය හුත්වා අත්තනො අත්තනො කිච්චසම්පත්තියා නිච්චං උස්සාහජාතාව හොන්ති, තෙසුච තථාහොන්තෙසු තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලාපි අත්තනොවා පරෙසංවා හිතහෙතු නිච්චං බ්‍යාවටකායචිත්තා හොන්ති. තස්මා ඊරන්ති කම්පන්තීති වුච්චන්තීති. තථා හි තං උපත්ථම්භනලක්ඛණන්ති ච පග්ගහලක්ඛණන්ති ච උස්සාහලක්ඛණන්ති ච ගෙහස්ස ථූණූපත්ථම්භන සදිසන්ති ච සම්මා ආරද්ධං සබ්බසම්පත්තීනං මූලන්ති ච වුත්තන්ති.

७९. पराक्रमी किंवा कार्यात शूर असलेल्या व्यक्तीचा भाव किंवा क्रिया म्हणजे 'वीर्य' (वीरिया) होय. कारण, त्या वीर्याने युक्त असलेली व्यक्ती कार्यात शूर (कर्मशूर) असते. ती मोठे कार्यही लहान समजून स्वीकारते. कठीण कार्यही सुलभतेने आणि जड कार्यही हलके समजून स्वीकारते. ती शारीरिक थकव्याची पर्वा करत नाही. कार्य सिद्धीस नेण्यासाठी ती नेहमी शरीर आणि चित्त तत्पर (उद्युक्त) ठेवणारी असते. म्हणून, ते वीर्य त्या व्यक्तीच्या तशा प्रकारच्या प्रवृत्तीचे कारण असते आणि तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या त्या व्यक्तीच्या कायिक व मानसिक क्रियेचे स्वरूप असते, असे जाणावे. अथवा, 'विविध मार्गांनी, पद्धतींनी आणि उपायांनी वीर्यवान व्यक्तीचे कोणते कार्य सिद्ध होणार नाही?' अशा पूर्व-अभिसंस्काराने (निश्चयाने) जे प्रेरित किंवा प्रवृत्त केले जाते, ते 'वीर्य' होय. अथवा, ज्याच्याद्वारे (वीर्याच्या प्रभावाने) स्वतःच्या आणि इतरांच्या हितासाठी त्या वीर्याने युक्त असलेले लोक विशेष रूपाने प्रेरित होतात (प्रयत्नशील होतात), म्हणून ते 'वीर्य' होय. आणि येथे, वीर्याने उपस्तंभित (समर्थित) झालेले संप्रयुक्त धर्म नेहमी धुरा न सोडणारे (जबाबदारी न टाळणारे) आणि जणू काही डोके वर काढलेले (उत्साही) होऊन, आपापल्या कार्याच्या सिद्धीसाठी नेहमी उत्साहीच असतात. आणि ते धर्म तसे झाले असता, त्या वीर्याने युक्त असलेले पुद्गल (व्यक्ती) देखील स्वतःच्या किंवा इतरांच्या हितासाठी नेहमी कायिक व मानसिक रीतीने तत्पर राहून प्रयत्नशील होतात, असे म्हटले जाते. असे जाणावे. तसेच, त्या वीर्याला 'उपस्तंभन-लक्षण' (आधार देणारे लक्षण), 'प्रग्रह-लक्षण' (उद्युक्त करणारे लक्षण), 'उत्साह-लक्षण' (प्रयत्नशील लक्षण), घराच्या खांबाच्या आधारासारखे आणि योग्य प्रकारे आरंभ केले असता सर्व संपत्तींचे (यशाचे) मूळ म्हटले गेले आहे, असे जाणावे.

80. විනයති කායචිත්තං තප්පෙති, තුට්ඨං සුහිතං ජනෙති, සුපුප්ඵිතපදුමංවියවා වඩ්ඪෙතීති පීති, විනන්තිවා එතාය තං සමඞ්ගිනො පුණ්ණචන්දොවිය විරොචමාන කායචිත්තා හොන්තීති පීති. සා පඤ්චවිධා ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකාපීති, ඔක්කන්තිකා පීති, උබ්බෙගා පීති, ඵරණාපීතීති.

८०. जी काय आणि चित्ताला तृप्त करते, आनंदित करते, संतोष व सुख उत्पन्न करते, किंवा पूर्णपणे उमललेल्या कमळाप्रमाणे विकसित करते, ती 'प्रीती' (पीति) होय. अथवा, जिच्याद्वारे त्या प्रीतीने युक्त असलेले लोक तृप्त होतात आणि पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे देदीप्यमान काय व चित्त असणारे होतात, ती 'प्रीती' होय. ती प्रीती पाच प्रकारची आहे: खुद्दिका प्रीती (अल्प प्रीती), क्षणिका प्रीती (क्षणिक प्रीती), ओक्कंतिका प्रीती (लहरींसारखी प्रीती), उब्बेगा प्रीती (उद्वेगकारक/उचलून घेणारी प्रीती) आणि फरणा प्रीती (सर्वव्यापी प्रीती).

81. ඡන්දනං ඡන්දො. ඉච්ඡා පත්ථනා අභිසන්ධීති වුත්තං හොති. සොපන දුවිධො තණ්හාඡන්දො, කත්තුකම්‍යතා ඡන්දොති. ඉධ කත්තුකම්‍යතා ඡන්දො අධිප්පෙතො. එත්ථච කත්තුං කාමෙති ඉච්ඡතීති කත්තුකාමො. ඡන්දසමඞ්ගිපුග්ගලො. තස්ස භාවො කත්තුකම්‍යං. තදෙව කත්තුකම්‍යතා, යථා දෙවොයෙව දෙවතාති. එත්ථච කත්තුසද්දො සබ්බෙසං ධාතුසද්දානං අත්ථෙ සඞ්ගහෙත්වා පවත්තො. [Pg.96] තස්මා කත්තුකම්‍යතාති එතෙන කථෙතුකම්‍යතා චින්තෙතුකම්‍යතා දට්ඨුකම්‍යතා සොතුකම්‍යතාති එවමාදීනි සබ්බ ක්‍රියාපදානි සඞ්ගහිතානි හොන්තීති දට්ඨබ්බං. සො පන ආරම්මණං ඉච්ඡන්තොපි තණ්හා විය අස්සාදන රජ්ජන ලග්ගන වසෙන නඉච්ඡති. යෙන යෙන පන අත්ථිකො හොති. තං තං අත්ථං ආරාධෙතු කාමතාවසෙනෙව ඉච්ඡති. යථා රඤ්ඤො ඉස්සාසා ධනෙනවා යසෙනවා අත්ථිකා රාජවෙරීනං විජ්ඣනවසෙන ඡඩ්ඩිතබ්බයුත්තකෙපි සරෙ බහූ ඉච්ඡන්තියෙව. එවමෙවං අයංපි පරස්ස විස්සජ්ජිතබ්බයුත්ත කානිපි දානවත්ථූනි අලද්ධානිපි ලද්ධුං ඉච්ඡති. ලද්ධානිපි රක්ඛිතුං ඉච්ඡතීති. අයඤ්ච අත්ථො විභාවනියංපි වුත්තොයෙව.

८१. इच्छा करणे म्हणजे 'छंद' (छन्द) होय. इच्छा, प्रार्थना, अभिसंधी (संकल्प) असा याचा अर्थ आहे. तो छंद दोन प्रकारचा आहे: 'तण्हा-छंद' (तृष्णा-छंद) आणि 'कत्तुकम्यता-छंद' (काही करण्याची इच्छा असणारा छंद). येथे 'कत्तुकम्यता-छंद' अभिप्रेत आहे. आणि येथे, जे करण्याची इच्छा करतो तो 'कत्तुकम्य' (कत्तूकामो) होय, म्हणजेच छंदाने युक्त असलेली व्यक्ती. त्याचा भाव म्हणजे 'कत्तुकम्य' होय. तेच 'कत्तुकम्यता' होय, जसे 'देव' हाच 'देवता' आहे. आणि येथे, 'कत्तू' (करणे) हा शब्द सर्व धातूंच्या अर्थांचा समावेश करून प्रवृत्त झाला आहे. म्हणून, 'कत्तुकम्यता' या शब्दाने बोलण्याची इच्छा (कथेतुकम्यता), विचार करण्याची इच्छा (चिंतेतुकम्यता), पाहण्याची इच्छा (दट्ठुकम्यता), ऐकण्याची इच्छा (सोतुकम्यता) इत्यादी सर्व क्रियापदांचा समावेश होतो, असे जाणावे. परंतु, तो छंद आलंबनाची (विषयाची) इच्छा करत असला तरी, तृष्णेप्रमाणे आस्वादन, आसक्ती किंवा चिकटून राहण्याच्या भावनेने इच्छा करत नाही. तर, ज्या ज्या गोष्टीची गरज असते, ती ती गोष्ट साध्य करण्याच्या इच्छेनेच तो इच्छा करतो. जसे की, राजाचे धनुर्धारी (सैनिक) संपत्ती किंवा कीर्ती मिळवण्याच्या इच्छेने, राजाच्या शत्रूंना मारण्यासाठी, नंतर फेकून देण्याजोगे असले तरीही अनेक बाणांची इच्छा करतातच. त्याचप्रमाणे, हा छंद देखील इतरांना दान देण्यासाठी दानवस्तू अजून मिळाल्या नसतील तरी त्या मिळवण्याची इच्छा करतो आणि मिळाल्यावर त्यांचे रक्षण करण्याची इच्छा करतो, असे जाणावे. आणि हा अर्थ 'विभावनी' (टीका) मध्ये देखील सांगितलाच आहे.

වුත්තඤ්හි තත්ථ

कारण तेथे म्हटले आहे की:

දානවත්ථුවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තකාලෙපි චෙස විස්සජ්ජි තබ්බෙන තෙන අත්ථිකොයෙව. ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙ අත්ථිකො ඉස්සාසොවියාති.

दानवस्तूंचे विसर्जन (दान) करण्याच्या वेळी देखील, तो छंद त्या दान करावयाच्या वस्तूची इच्छा करणाराच असतो; जसे की बाण मारण्यासाठी बाण हाती घेणारा धनुर्धारी बाणाची इच्छा करणाराच असतो.

තත්ථ යදග්ගෙන දානං දස්සාමීති දානවත්ථුපරියෙසනාදිවසෙන පවත්තා පුබ්බභාගචෙතනා දානවත්ථුවිස්සජ්ජන සඞ්කාතෙ දානෙ සඞ්ගහිතා හොති. තදග්ගෙන තස්සා පුබ්බභාගචෙතනාය පවත්තිකාලො ඉධ දානවත්ථු විස්සජ්ජනවසෙන පවත්ත කාලොති වෙදිතබ්බො. විස්සජ්ජිතබ්බෙනාති විස්සජ්ජිතබ්බ යුත්තකෙන. තෙන අත්ථිකොයෙව පරස්ස විස්සජ්ජනත්ථායාති අධිප්පායො. ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙති තෙසං අකතානං කරණවසෙන අලද්ධානං පරියෙසනවසෙන ගහණෙ. එත්ථ පන කෙචි ඉස්සාසො උසූනිඛිපිත්වාපි ලභමානො තෙහි උසූහි අත්ථිකොයෙවාති එව මත්ථං වදන්ති. සො නයුජ්ජති. එවඤ්හි සති ඛිපිතඋසූනන්ති වුත්තං සියා. යථා කථිතං ලපිතං තථාගතෙනාති. තථා විස්සජ්ජිතබ්බෙ නාති එත්ථපීති. කෙචි ඉස්සාසො උසූහි අනත්ථිකො ඛිපන්තො නහොති. අත්ථිකොයෙව සමානො අඤ්ඤං ආනිසංසං ඉච්ඡන්තො ඛිපතීති එවං අත්ථං වදන්ති. සොපි නයුජ්ජති. එවඤ්හි සති උසූහි අත්ථිකොයෙව තානි ඛිපන්තො ඉස්සාසොවියාතිවුත්තං සියාති. අත්ථතො [Pg.97] පන තදුභයංපි අවහසිතබ්බමෙව හොතීති. යස්මාච ඡන්දසම්පයුත්තං චිත්තං ආරම්මණං ගණ්හන්තං ඡන්දවසෙන අති ඉච්ඡමානං විය විලුප්පමානං විය ගණ්හාති. තස්මා අයං ආරම්මණග්ගහණෙ චෙතසො හත්ථප්පසාරණංවියාති වුත්තො. එත්ථච හත්ථප්පසාරණංවියාති ඉදං අභූතපරිකප්පවචනං දට්ඨබ්බං. න හි චිත්තස්ස හත්ථොනාම අත්ථි. අත්ථවිසෙසපාකටත්ථං පන අභූතංපි භූතං විය කප්පෙත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අපිච, අයං ඡන්දොනාම ථාමපත්තො තණ්හාය බලවතරො හොති. තථා හෙස අධිපතිභූතො ඉද්ධිපාදභූතොච හොතීති. යදි හි සො තණ්හාය සමානබලො සියා. ඉමෙ සත්තා තණ්හාය හත්ථෙ ඨිතා තණ්හා පරිග්ගහිතානි ධනභොගරජ්ජසුඛානිවා දිබ්බබ්‍රහ්මසම්පත්තියොවා ඡඩ්ඩෙත්වා වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාතුං නසක්ඛිස්සන්ති යෙවාති.

तेथे, 'मी दान देईन' या भावनेने दानवस्तू शोधणे इत्यादी रूपाने जी पूर्वभागीय चेतना (पूर्वभागचेतना) प्रवृत्त होते, तिचा समावेश दानवस्तूच्या विसर्जन रूपी दानातच केला जातो. त्या पूर्वभागीय चेतनेचा प्रवृत्तीचा काळ हाच येथे दानवस्तूच्या विसर्जनाचा काळ समजावा. 'विसज्जितब्बेन' म्हणजे विसर्जन करण्यास योग्य असलेल्या वस्तूने. 'त्या वस्तूची इच्छा करणाराच असतो' याचा अर्थ इतरांना दान देण्याच्या हेतूनेच ती वस्तू हवी असते, असा अभिप्राय आहे. 'फेकण्याच्या बाणांचे ग्रहण करणे' म्हणजे जे बाण अजून तयार झालेले नाहीत, ते तयार करण्याच्या रूपाने किंवा जे मिळाले नाहीत, ते शोधण्याच्या रूपाने ग्रहण करणे होय. परंतु येथे काही आचार्य म्हणतात की, 'धनुर्धारी बाण मारूनही (ते परत) मिळवत असताना, त्या बाणांची इच्छा करणाराच असतो.' हा अर्थ योग्य नाही. कारण जर असे असते, तर 'खिपित-उसूनां' (मारलेल्या बाणांचे) असे म्हटले गेले असते. जसे की, 'तथागतांनी सांगितले आणि बोलले' (कथितं लपितं तथागतेन). तसेच 'विसज्जितब्बेन' या शब्दातही असेच जाणावे. काही आचार्य म्हणतात की, 'धनुर्धारी बाणांची इच्छा न करता ते मारत नाही, तर बाणांची इच्छा ठेवूनच इतर फळाची (शत्रूचा नाश इत्यादी) इच्छा करत बाण मारतो.' हा अर्थही योग्य नाही. कारण जर असे असते, तर 'बाणांची इच्छा ठेवूनच ते मारणाऱ्या धनुर्धाऱ्याप्रमाणे' असे म्हटले गेले असते. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने हे दोन्ही मतप्रवाह केवळ उपहासास्पदच आहेत, असे जाणावे. आणि ज्या अर्थी छंदाने युक्त असलेले चित्त आलंबन ग्रहण करताना, छंदाच्या प्रभावाने जणू काही अतिशय इच्छा करत असल्यासारखे किंवा ते आलंबन हिसकावून घेत असल्यासारखे ग्रहण करते, म्हणून याला आलंबन ग्रहण करताना चित्ताने 'हात पसरवण्यासारखे' म्हटले गेले आहे. येथे 'हात पसरवण्यासारखे' हे विधान केवळ एक काल्पनिक (रूपकात्मक) विधान समजावे. कारण चित्ताला हात नसतो. परंतु विशिष्ट अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी, जे अस्तित्वात नाही ते अस्तित्वात असल्यासारखे कल्पून सांगितले आहे, असे जाणावे. शिवाय, हा 'छंद' जेव्हा बलवान होतो, तेव्हा तो तृष्णेपेक्षाही अधिक शक्तिशाली होतो. तसेच तो अधिपती (अधिपति) आणि इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) देखील होतो, असे जाणावे. कारण जर तो छंद तृष्णेच्या समान बळाचा असता, तर तृष्णेच्या हातात पडलेले आणि तृष्णेने वेढलेले हे प्राणी धन, भोग, राज्यसुख किंवा दिव्य व ब्रह्म संपत्तीचा त्याग करून संसारदुःखातून (वट्टदुःखातून) मुक्त होण्यास कधीच समर्थ झाले नसते, असे जाणावे.

82. සොභණා සොභණෙසු චිත්තෙසු පකිරන්තීති පකිණ්ණා. කෙඑව පකිණ්ණකා. අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤෙසංවා සමානා අඤ්ඤසමානා. යදා සොභණචිත්තෙසු යුත්තා, තදා තෙහි අසොභණතො අඤ්ඤෙහි සමානා. යදා අසොභණචිත්තෙසු යුත්තා, තදා තෙහි සොභණතො අඤ්ඤෙහි සමානා සදිසාති වුත්තං හොති.

८२. जे शोभन (कुशल) आणि अशोभन (अकुशल) चित्तांमध्ये संकीर्ण (मिश्रित) होतात, म्हणून त्यांना 'प्रकीर्ण' (पकिण्णा) म्हणतात. तेच 'प्रकीर्णक' (पकिण्णका) होत. जे इतरांशी किंवा इतरांच्या समान असतात, ते 'अन्यसमान' (अञ्ञसमाना) होत. जेव्हा ते शोभन चित्तांमध्ये युक्त असतात, तेव्हा ते अशोभन चित्तांपेक्षा भिन्न असलेल्या त्या शोभन चित्तांच्या समान असतात. जेव्हा ते अशोभन चित्तांमध्ये युक्त असतात, तेव्हा ते शोभन चित्तांपेक्षा भिन्न असलेल्या त्या अशोभन चित्तांच्या समान असतात, असा याचा अर्थ आहे.

අඤ්ඤසමානරාසිම්හි පරමත්ථදීපනා.

अन्यसमान राशीवरील (वर्गावरील) परमत्थदीपनी समाप्त झाली।

83. ඉදානි අකුසලරාසිං දස්සෙන්තො මොහොතිආදිමාහ. තත්ථ මුය්හතීති මොහො. මුය්හන්ති සත්තා එතෙනාතිවා මොහො. මුය්හනමත්තංවා මොහො, චතුරඞ්ගතමස්ස විය චක්ඛුස්ස සබ්බසො කල්‍යාණපක්ඛං පටිච්ඡාදෙත්වා චිත්තස්ස අන්ධභාවකරණන්ති වුත්තං හොති. පාපපක්ඛං පන පත්වා සො ඤාණගතිකො හොතීති දට්ඨබ්බො. තථා හෙස පාළියං මිච්ඡාඤාණන්ති වුත්තො. අට්ඨකථාසුච මිච්ඡාඤාණන්ති පාපක්‍රියාසු උපායචින්තාවසෙනපවත්තො මොහොති වුත්තං. අවිජ්ජායච අප්පටිපත්ති මිච්ඡාපටිපත්තිවසෙන දුවිධභාවො වුත්තො. [Pg.98] එත්ථච අප්පටිපත්තීති කල්‍යාණපක්ඛෙ අඤ්ඤාණමෙව වුච්චති. මිච්ඡාපටිපත්තීති පාපපක්ඛෙ මිච්ඡාඤාණමෙව වුච්චතීති, තථා හි පාපපක්ඛං පත්වා පඤ්චධම්මා ඤාණගතිකා හොන්ති මොහො, ලොභො, දිට්ඨි, විතක්කො, විචාරොති. චිත්තෙන පන සද්ධිං ඡබ්බිධා හොන්ති. තෙහි පකතියා විඤ්ඤුජාතිකෙසු සුතපරියත්තිසම්පන්නෙසුච උප්පන්නා පාපක්‍රියාසු තං තං උපායදස්සනවසෙන තෙසං තත්ථ ඡෙකභාවං පටිබලභාවඤ්ච සාධෙන්තීති.

८३. आता अकुशल राशी (अकुशल धर्मसमूह) दाखवताना 'मोहो' इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये, जो मोहित करतो (भ्रमित करतो) तो 'मोह' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी मोहित होतात, तो 'मोह' होय. किंवा केवळ मोहित होणे म्हणजे 'मोह' होय. चार अंगांनी युक्त असलेल्या अंधाराने डोळ्यांना पूर्णपणे आंधळे करण्याप्रमाणे, सर्व प्रकारे कल्याणकारी पक्षाला (चांगल्या गोष्टींना) झाकून टाकून चित्ताला आंधळे करणे, असे म्हटले आहे. परंतु पापपक्षाला (वाईट गोष्टींना) प्राप्त झाल्यावर तो (मोह) ज्ञानासारखा (बुद्धीसारखा) कार्य करतो, असे जाणावे. म्हणूनच पालि ग्रंथात याला 'मिच्छाञाण' (मिथ्या ज्ञान) असे म्हटले आहे. आणि अट्ठकथांमध्ये 'मिच्छाञाण' म्हणजे पापकृत्यांमध्ये उपायांचा विचार करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा मोह होय, असे म्हटले आहे. आणि अविद्येचे 'अप्पटिपत्ति' (अप्रतिपत्ती - अज्ञान) आणि 'मिच्छापटिपत्ति' (मिथ्याप्रतिपत्ती - चुकीचे ज्ञान) या दोन प्रकारांनी द्विविधत्व सांगितले आहे. येथे 'अप्पटिपत्ति' म्हणजे कल्याणकारी पक्षातील केवळ अज्ञानच म्हटले जाते. 'मिच्छापटिपत्ति' म्हणजे पापपक्षातील केवळ मिथ्या ज्ञानच म्हटले जाते. कारण की, पापपक्षाला प्राप्त झाल्यावर पाच धर्म ज्ञानासारखे कार्य करणारे होतात: मोह, लोभ, दिट्ठि (दृष्टी), वितक्क (वितर्क) आणि विचार. चित्तासह ते सहा प्रकारचे होतात. स्वभावाने सुज्ञ (बुद्धिमान) आणि श्रुत-परियत्तीने युक्त असलेल्या लोकांमध्ये ते उत्पन्न झाल्यावर, पापकृत्यांमध्ये त्या-त्या उपायांचे दर्शन घडवून, त्यांची त्या पापकृत्यांमध्ये चतुरता (कुशलता) आणि सामर्थ्य सिद्ध करतात, असे जाणावे.

84. නහිරියති කායදුච්චරිතාදීහි නලජ්ජති නජිගුච්ඡතීති අහිරී. හිරිප්පටිපක්ඛාවා අහිරී, සාඑව අහිරිකං. තඤ්හි පාප ක්‍රියාසු පච්චුපට්ඨිතාසු හිරියා ඔකාසං අදත්වා තාසු රුචිං උප්පාදෙත්වා පවත්තතීති. තථා හි තං කායදුච්චරිතාදීහි අජිගුච්ඡනලක්ඛණන්තිච අලජ්ජාලක්ඛණන්තිච වුත්තං.

८४. कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन) इत्यादींमुळे जो लज्जित होत नाही, संकोचत नाही किंवा वीट मानत नाही, ती 'अहिरी' (अह्रीकता) होय. किंवा हिरीच्या (लज्जेच्या) विरुद्ध असणारी ती 'अहिरी' होय, तीच 'अहिरिक' होय. कारण की, पापकृत्ये समोर उपस्थित असताना, ते हिरीला (लज्जेला) वाव न देता, त्या पापकृत्यांमध्ये आवड निर्माण करून प्रवृत्त होते. म्हणूनच, त्याला कायदुश्चरित इत्यादींचा वीट न मानण्याचे लक्षण (अजिगुच्छन-लक्षण) आणि लज्जा नसण्याचे लक्षण (अलज्जा-लक्षण) असे म्हटले आहे.

85. නඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පං. කායදුච්චරිතාදීහි නභායති නඋත්‍රසතීති අත්ථො. ඔත්තප්පප්පටිපක්ඛංවා අනොත්තප්පං. තංපි හි තාසු පච්චුපට්ඨිතාසු ඔත්තප්පස්ස ඔකාසං අදත්වා චිත්තං තාසු අසාරජ්ජමානං කත්වා පවත්තතීති. තථා හෙතං කායදුච්චරි තාදීහි අසාරජ්ජලක්ඛණන්ති ච අනුත්තාසලක්ඛණන්ති ච වුත්තං. වුච්චති ච –

८५. जो भीत नाही (पाप करायला घाबरत नाही), ते 'अनोत्तप्प' (भयशून्यता) होय. कायदुश्चरित इत्यादींपासून जो घाबरत नाही, थरथरत नाही, असा याचा अर्थ आहे. किंवा ओत्तप्पाच्या (पापभयाच्या) विरुद्ध असणारे ते 'अनोत्तप्प' होय. कारण की, ती पापकृत्ये समोर उपस्थित असताना, ओत्तप्पाला वाव न देता, चित्ताला त्यांच्याविषयी संकोच न बाळगणारे बनवून प्रवृत्त होते. म्हणूनच, त्याला कायदुश्चरित इत्यादींविषयी संकोच न बाळगण्याचे लक्षण (असारज्ज-लक्षण) आणि भय न वाटण्याचे लक्षण (अनुत्तास-लक्षण) असे म्हटले आहे. आणि असे म्हटले आहे -

අජෙගුච්ඡී අහිරිකො, පාපාගූථාව සූකරො;

අභීරුච අනොත්තප්පී, සලභො විය පාවකාති.

ज्याप्रमाणे डुकराला विष्ठेचा वीट येत नाही, त्याप्रमाणे अहिरिक (निर्लज्ज) मनुष्य पापाचा वीट मानत नाही; आणि ज्याप्रमाणे पतंग आगीला घाबरत नाही, त्याप्रमाणे अनोत्तप्पी (भयशून्य) मनुष्य पापाला घाबरत नाही.

86. උද්ධරතීති උද්ධටං. පාසාණපිට්ඨෙ වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨ ගෙණ්ඩුකො විය නානාරම්මණෙසු වික්ඛිත්තං චිත්තං, උද්ධටස්ස පන චිත්තස්ස උද්ධරණාකාරප්පවත්තියා පච්චයභූතො ධම්මො උද්ධච්චං. තං පන වාතෙරිතං ජලං විය ධජපටාකා වියච දට්ඨබ්බං.

८६. जे वर उडते (भटकते), ते 'उद्धत' होय. खडकाळ जमिनीवर आपटून सोडलेल्या चेंडूंप्रमाणे वेगवेगळ्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) विखुरलेले चित्त होय. परंतु अशा विखुरलेल्या चित्ताच्या चंचलतेच्या प्रवृत्तीला कारणीभूत असणारा धर्म म्हणजे 'उद्धच्च' (औद्धत्य/चंचलता) होय. त्याला वाऱ्याने हलणाऱ्या पाण्याप्रमाणे किंवा ध्वज-पताकेप्रमाणे जाणावे.

87. ලුබ්භතීති ලොභො, ලුබ්භන්ති සම්පයුත්තා ධම්මා එතෙ නාති ලොභො, ලුබ්භනමත්තමෙවවා එතන්ති ලොභො. එත්ථච ලුබ්භනංනාම ආරම්මණාභිසජ්ජනං දට්ඨබ්බං. සොපන ආරම්මණෙ ලග්ග නට්ඨෙන [Pg.99] මක්කටාලෙපොවිය අභිකඞ්ඛට්ඨෙන තත්තකපාලෙ ඛිත්තමංස පෙසි විය අපරිචාගට්ඨෙන තෙලඤ්ජන රාගොවිය තණ්හානදිභාවෙන වඩ්ඪිත්වා සත්තානං අපායාවහට්ඨෙන සබ්බානි සුක්ඛකට්ඨ සාඛාපලාස තිණකසටානි මහාසමුද්දං වහන්තී සීඝතොතා නදී විය දට්ඨබ්බො.

८७. जो हाव धरतो, तो 'लोभ' होय. किंवा ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म हाव धरतात, तो 'लोभ' होय. किंवा केवळ हाव धरण्याची अवस्था म्हणजे 'लोभ' होय. येथे 'हाव धरणे' म्हणजे आलंबनाला (विषयाला) चिकटून राहणे असे जाणावे. तो (लोभ) आलंबनाला चिकटून राहण्याच्या अर्थाने माकडाला पकडणाऱ्या डिंकासारखा, अत्यंत तीव्र इच्छेच्या अर्थाने तापलेल्या तव्यावर टाकलेल्या मांसाच्या तुकड्यासारखा, न सोडण्याच्या (अत्यागाच्या) अर्थाने कपड्याला लागलेल्या तेलाच्या डागासारखा, आणि तृष्णारूपी नदीच्या रूपाने वाढून प्राण्यांना अपायाकडे (दुर्गतीकडे) वाहून नेण्याच्या अर्थाने, वाळलेली लाकडे, फांद्या, पाने, गवत आणि कचरा यांना महासागराकडे वाहून नेणाऱ्या वेगवान प्रवाहाच्या नदीसारखा जाणावा.

88. දස්සනං දිට්ඨි. ධම්මානං යාථාවසභාවෙසු ඤාණදස්සනං විය තෙසමෙව අයාථාවසභාවෙසු මිච්ඡාදස්සනන්ති වුත්තං හොති. සාහි එකච්චානං පණ්ඩිතමානීනං මිච්ඡාවිතක්කබහුලානං උප්පන්නා ථාමගතා අයාථාවපක්ඛෙ පටිවෙධඤ්ඤාණගතිකා හොතීති. සාපන මිච්ඡාභිනිවෙසලක්ඛණා පරමංවජ්ජන්ති දට්ඨබ්බා.

८८. पाहणे म्हणजे 'दिट्ठि' (दृष्टी) होय. धर्मांच्या यथार्थ (वास्तविक) स्वभावाविषयी असणाऱ्या ज्ञानदर्शनाप्रमाणे, त्यांच्याच अयथार्थ (अवास्तविक) स्वभावाविषयी असणारे मिथ्या दर्शन (चुकीचे पाहणे) म्हणजे दृष्टी होय, असे म्हटले आहे. कारण की, स्वतःला पंडित मानणाऱ्या आणि मिथ्या वितर्कांनी युक्त असलेल्या काही लोकांमध्ये ती उत्पन्न झाल्यावर आणि दृढ झाल्यावर, ती अयथार्थ पक्षाला (चुकीच्या बाजूला) समजून घेणाऱ्या ज्ञानासारखी कार्य करते. परंतु तिला मिथ्या अभिनिवेश (चुकीचा आग्रह धरण्याचे) लक्षण असलेली आणि अत्यंत दोषयुक्त असे जाणावे.

89. මඤ්ඤතීති මානො. අහං ලොකෙ එකො පුග්ගලො අස්මි. න කට්ඨකලිඞ්ගරොවිය අවමඤ්ඤනාරහොති එවං අත්තානං දළ්හං පග්ගහෙත්වා සමනුපස්සතීති අත්ථො. සොපන ජාති කුලධන භොග යස ඉස්සරියාදීහි චෙව සීල සුත ලාභසක්කාරා දීහිච ගුණෙහි උපත්ථම්භිතො අතිරෙකතරං වද්ධිත්වා අත්තානං ජනමජ්ඣෙ කෙතුංවිය අච්චුග්ගතං මඤ්ඤති. තස්මා සො උන්නතිලක්ඛණොතිච උම්මාදොවියාතිච වුත්තො.

८९. जो स्वतःला मोठा मानतो, तो 'मान' (अभिमान) होय. "मी या जगात एक अद्वितीय व्यक्ती आहे, मी कुजलेल्या लाकडासारखा उपेक्षेला पात्र नाही," अशा प्रकारे स्वतःला दृढतेने उंचावून वारंवार पाहणे, असा याचा अर्थ आहे. तो (मान) जात, कूळ, धन, भोग, यश, ऐश्वर्य इत्यादींनी आणि शील, श्रुत, लाभ, सत्कार इत्यादी गुणांनी पुष्ट होऊन, अत्यंत वाढून, लोकांच्या मध्यभागी स्वतःला उंचावलेल्या ध्वजाप्रमाणे मानतो. म्हणूनच, त्याला उन्नत होण्याचे (उंचावण्याचे) लक्षण असलेला आणि वेड्यासारखा (उन्मादासारखा) असे म्हटले आहे.

90. දුස්සතීති දොසො. සොපන චණ්ඩික්කට්ඨෙන පහතා සිවිසොවිය විසප්පනට්ඨෙන අසනිපාතොවිය අත්තනො නිස්සය දහනට්ඨෙන දාවග්ගිවිය දුස්සනට්ඨෙන ලද්ධොකාසො සපත්තොවිය සබ්බසො අහිතරාසි භාවට්ඨෙන විස සංසට්ඨ පූතිමුත්තං විය දට්ඨබ්බො.

९०. जो द्वेष करतो (दूषित करतो), तो 'दोस' (द्वेष) होय. तो (द्वेष) क्रूरतेच्या अर्थाने काठीने मारलेल्या विषारी सापासारखा, पसरण्याच्या अर्थाने वीज कोसळण्यासारखा, स्वतःच्या आश्रयालाच जाळण्याच्या अर्थाने वणव्यासारखा, नुकसान करण्याच्या अर्थाने संधी मिळालेल्या शत्रूसारखा, आणि सर्व प्रकारे अहितकारक गोष्टींचा समूह बनवण्याच्या अर्थाने विषाने मिश्रित असलेल्या सडलेल्या गोमूत्रासारखा जाणावा.

91. ඉස්සතීති ඉස්සා. පරසම්පත්තිං උස්සූයතීති අත්ථො. සාහි පරෙසං පකතියා ලද්ධසම්පත්තිං දිස්වා වා සුත්වාවා නසහති. තස්සා සම්පත්තියා විපත්තිං ඉච්ඡති ආකඞ්ඛති. අසුකො ඉදංනාම ලභිස්සතීති සුත්වාපි නසහති. තස්ස අලාභං ඉච්ඡති ආකඞ්ඛති. තස්මා සා පරසම්පත්තීනං උස්සූයනලක්ඛණාති වුත්තා.

९१. जो मत्सर करतो, ती 'इस्सा' (ईर्ष्या) होय. दुसऱ्याच्या संपत्तीचा हेवा करणे, असा याचा अर्थ आहे. ती (ईर्ष्या) दुसऱ्यांना सहज मिळालेली संपत्ती पाहून किंवा ऐकून सहन करू शकत नाही. ती त्या संपत्तीचा नाश व्हावा अशी इच्छा करते, आकांक्षा बाळगते. "अमुक व्यक्तीला ही गोष्ट मिळणार आहे," असे ऐकूनही ती सहन करू शकत नाही. ती त्याला ती गोष्ट न मिळावी अशी इच्छा करते, आकांक्षा बाळगते. म्हणूनच, तिला दुसऱ्यांच्या संपत्तीचा हेवा करण्याचे लक्षण असलेली असे म्हटले आहे.

92. මම [Pg.100] එව ඉදං ගුණජාතංවා වත්ථුවා හොතු. මා අඤ්ඤස්සාති එවං අත්තනො සම්පත්තිහෙතු අවිප්ඵාරිකතාවසෙන චරති පවත්තතීති මච්ඡරං, තථා පවත්තං චිත්තං. මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං. ඉදංච ඉස්සා විය දුවිධං අත්තනා ලද්ධසම්පත්ති ලභිතබ්බසම්පත්ති වසෙන. තත්ථ පකතියා ලද්ධසම්පත්තියං තාව තං පරෙහි සා ධාරණංවා යෙන කෙනචිවා කාරණෙන අත්තසන්තකභාවතො මුච්චිත්වා පරෙසං සන්තකභාවං ගමිස්සමානං දිස්වා වා සුත්වාවා චින්තෙත්වා දුක්ඛී දුම්මනො හොති, ලභිතබ්බසම්පත්තියංපි අසුකස්මිං දෙසෙ වාකාලෙවා ඉදංනාම භවිස්සතීති සුත්වාවා චින්තෙත්වාවා තං අත්තනාව ලද්ධුං ඉච්ඡති. අඤ්ඤෙසං ලාභං නඉච්ඡති. අඤ්ඤෙ ලභිස්සන්තීති සුත්වාවා චින්තෙත්වාවා දුක්ඛී දුම්මනො හොතීති. තථා හෙතං ලද්ධානංවා ලභිතබ්බානංවා අත්තනො සම්පත්තීනං නිග්ගුහනලක්ඛණන්ති වුත්තං. එත්ථච ලභිතබ්බසම්පත්තියං යස්ස ලාභං නඉච්ඡති. සොලභතීතිවා ලභිස්සතීතිවා සුත්වාවා චින්තෙත්වාවා චිත්තවිඝාතො ඉස්සානාම. යං යං අත්තනා ලද්ධුං ඉච්ඡති. තං තං අත්තනා අලබ්භමානකං චින්තෙත්වා චිත්තවිඝාතො මච්ඡරියංනාම. න හි එතෙ ද්වෙ එකතො උප්පජ්ජන්තීති.

९२. "हा गुण किंवा ही वस्तू केवळ माझीच असावी, दुसऱ्या कोणाची नसावी," अशा प्रकारे स्वतःच्या संपत्तीच्या कारणाने संकुचित वृत्तीने (अविस्ताराने) जे प्रवृत्त होते, ते 'मच्छर' (मत्सर/कृपणता) होय, आणि तसे प्रवृत्त झालेले चित्त होय. मत्सरी माणसाचा भाव म्हणजे 'मच्छरिय' (मात्सर्य) होय. आणि हे देखील ईर्ष्याप्रमाणे दोन प्रकारचे असते: स्वतःला मिळालेली संपत्ती आणि मिळण्याजोगी संपत्ती या स्वरूपात. त्यामध्ये, आधीच मिळालेल्या संपत्तीच्या बाबतीत, ती संपत्ती इतरांसोबत सामायिक करावी लागेल, किंवा कोणत्याही कारणाने ती स्वतःच्या मालकीची न राहता इतरांच्या मालकीची होईल, हे पाहून, ऐकून किंवा विचार करून मनुष्य दुःखी आणि खिन्न होतो. मिळण्याजोग्या संपत्तीच्या बाबतीतही, "अमुक ठिकाणी किंवा अमुक वेळी ही गोष्ट मिळणार आहे," असे ऐकून किंवा विचार करून ती केवळ स्वतःलाच मिळावी अशी इच्छा करतो. इतरांना ती मिळावी अशी इच्छा करत नाही. "इतरांना ती मिळेल," असे ऐकून किंवा विचार करून तो दुःखी आणि खिन्न होतो, असे जाणावे. म्हणूनच, याला मिळालेल्या किंवा मिळण्याजोग्या स्वतःच्या संपत्तीला लपवून ठेवण्याचे लक्षण (निग्गुहन-लक्षण) असे म्हटले आहे. आणि येथे, मिळण्याजोग्या संपत्तीच्या बाबतीत, ज्याला ती मिळावी अशी इच्छा नसते, त्याला ती मिळाली आहे किंवा मिळणार आहे, असे ऐकून किंवा विचार करून होणारा चित्ताचा संताप म्हणजे 'इस्सा' (ईर्ष्या) होय. जी जी गोष्ट स्वतःला मिळावी अशी इच्छा असते, ती स्वतःला मिळणार नाही असा विचार करून होणारा चित्ताचा संताप म्हणजे 'मच्छरिय' (मात्सर्य) होय. कारण की, हे दोन्ही एकाच वेळी उत्पन्न होत नाहीत, असे जाणावे.

93. කුක්කුච්චන්ති එත්ථ කිරියා කතං. කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කුච්ඡිතකිරියාති අත්ථො. පණ්ඩිතෙහි එකන්තෙන නින්දිතබ්බො චිත්තප්පවත්තිවිසෙසොති වුත්තං හොති. අත්ථතො පන අකතං වත මෙ කල්‍යාණං කතං පාපන්ති එවං අනුසොචනවසෙන පවත්තො කුක්කුච්ච සම්පයුත්තචිත්තුප්පාදොයෙව, සො හි තථා පවත්තමානොපි පුබ්බෙ අකතංවා කල්‍යාණං පුන කතං කාතුං න සක්කොති. පුබ්බෙ කතං වා පාපං පුන අකතං කාතුං නසක්කොති. අථඛො කුසලධම්මෙසු චිත්තපරියාදානායඑව සංවත්තති. තස්මා කුච්ඡිතකිරියා මත්තත්තා කුකතන්ති වුච්චතීති. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨ කථායං කතාකතස්ස සාවජ්ජානවජ්ජස්ස අභිමුඛගමනං පටිසාරොනාම. යස්මා පනෙසො කතංවා පාපං අකතං නකරොති. අකතංවා කල්‍යාණං කතං නකරොති. තස්මා විරූපො කුච්ඡිතො වා පටිසාරොති විප්පටිසාරොති. එත්ථච විප්පටිසාරොති කුක්කුච්ච මෙව. [Pg.101] කුක්කුච්චෙච කුච්ඡිතෙ සති තං සම්පයුත්තචිත්තුප්පාදොපි කුච්ඡිතොයෙව. යෙනච කාරණෙන කුක්කුච්චං කුච්ඡිතංනාම හොති. තෙනෙව කාරණෙන සො චිත්තුප්පාදොපි කුච්ඡිතොනාම හොතීති කත්වා සො චිත්තුප්පාදොව කුකතපදෙ ගහෙතුං යුත්තොති වෙදිතබ්බො. සුදින්නකණ්ඩට්ඨකථායං පන අයමත්ථො උජුකතොව වුත්තො. යථාහ-විඤ්ඤූහි අකත්තබ්බතාය කුච්ඡිතකිරියාභාවතො කුක්කුච්චන්ති.

९३. या पाठात 'कुक्कुच्च' म्हणजे क्रिया होय. निंदनीय (कुत्सित) केलेले कार्य म्हणजे 'कुकत' (कुकृत्य) होय. निंदनीय क्रिया असा याचा अर्थ आहे. पंडितांद्वारे निश्चितपणे निंदनीय असलेला चित्ताचा विशिष्ट प्रवृत्ती-विशेष (चित्तप्रवृत्तीविशेष) असा याचा अर्थ होतो. अर्थाच्या दृष्टीने पाहता, 'अरेरे! मी कल्याणकारक कर्म केले नाही आणि पाप कर्म केले!' अशा प्रकारे अनुशोचनाच्या (वारंवार शोक करण्याच्या) रूपाने प्रवृत्त होणारा कुक्कुच्च-संप्रयुक्त चित्तोत्पाद हाच आहे. कारण तो तशा प्रकारे प्रवृत्त होत असला तरी, पूर्वी न केलेले कल्याणकारक कर्म पुन्हा केलेले बनवू शकत नाही, किंवा पूर्वी केलेले पाप कर्म पुन्हा न केलेले बनवू शकत नाही. उलट, तो कुशल धर्मांमध्ये चित्ताचा क्षय (उत्साहभंग) करण्यासाठीच कारणीभूत ठरतो. म्हणून, केवळ निंदनीय क्रिया असल्यामुळे त्याला 'कुकत' असे म्हटले जाते. अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की—'केलेल्या व न केलेल्या, सदोष व निर्दोष कर्मांकडे अभिमुख होणे म्हणजे पतिसार (पश्चात्ताप) होय.' परंतु, ज्या अर्थी हा (पश्चात्ताप) केलेले पाप कर्म न केलेले करू शकत नाही, किंवा न केलेले कल्याणकारक कर्म केलेले करू शकत नाही, म्हणून तो विकृत किंवा निंदनीय पश्चात्ताप असल्यामुळे त्याला 'विप्रतिसार' (विप्पटिसार) असे म्हणतात. आणि येथे 'विप्रतिसार' म्हणजे 'कुक्कुच्च' हाच होय. कुक्कुच्च निंदनीय असल्यामुळे, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेला चित्तोत्पादही निंदनीयच ठरतो. ज्या कारणाने कुक्कुच्च निंदनीय ठरते, त्याच कारणाने तो चित्तोत्पादही निंदनीय ठरतो, असे मानून, तो चित्तोत्पादच 'कुकत' या पदाने ग्रहण करणे योग्य आहे, असे जाणावे. सुदिन्नकण्ड-अट्ठकथेत मात्र हा अर्थ अगदी सरळपणे सांगितला आहे. जसे की म्हटले आहे—'विद्वानांद्वारे न करण्याजोगे असल्यामुळे, निंदनीय क्रियाभावामुळे त्याला कुक्कुच्च म्हणतात.'

[76] විභාවනියං පන

[७६] परंतु, विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी-टीकेमध्ये)...

ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා යං වුත්තං ‘‘කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කතාකත දුච්චරිතසුචරිත’’න්ති. තං න යුජ්ජතියෙව. එතෙන යඤ්ච තත්ථ වුත්තං ‘‘අකතංපි හි කුකතන්ති වොහරන්ති. යං මයා අකථං. තං කුකතන්තිච. ඉධ පන කතා කතං ආරබ්භ උප්පන්නො විප්පටිසාරචිත්තුප්පාදො කුකත’’න්තිච. තංපි සබ්බං පටික්ඛිත්තමෙව හොතීති.

या अर्थाकडे लक्ष न देता जे म्हटले आहे की—'निंदनीय केलेले कार्य म्हणजे कुकत होय. केलेले व न केलेले दुश्चरित व सुचरित (म्हणजे कुकत होय)', ते मुळीच योग्य नाही. याद्वारे, तिथे (त्या टीकेत) जे म्हटले आहे की—'न केलेल्या कर्मालाही लोक कुकत असे म्हणतात. जे माझ्याकडून केले गेले नाही, ते कुकत होय. परंतु येथे केलेल्या व न केलेल्या कर्माला अनुसरून उत्पन्न झालेला विप्रतिसार-चित्तोत्पाद म्हणजे कुकत होय', त्या सर्व विधानाचाही निषेध (खंडन) केला गेला आहे, असे जाणावे.

කුකතස්ස යථාවුත්තචිත්තුප්පාදස්ස තථාපවත්ති හෙතුභාවො කුක්කුච්චං. අපිච, ධාතුපාඨෙසු කුචසද්දං සඞ්කොචන මනො විලෙඛනත්ථෙසු පඨන්තියෙව. තස්මා කුච්ඡිතෙන ආකාරෙන කොචති සඞ්කොචති න පාපජිගුච්ඡනාකාරෙනාති කුක්කුචො. කුච්ඡිතෙනවා ආකාරෙන කොචති විලිඛති නකිලෙසසල්ලීඛනා කාරෙනාති කුක්කුචො. තථා පවත්තධම්මසමූහො. සොහි කුච්ඡිතෙන අකතං වත මෙ කල්‍යාණං කතං පාපන්ති එවං පවත්තෙන අනුත්ථුනනාකාරෙන සඞ්කොචති. කුසලධම්මසමාදානෙ චිත්තං නමිතුංපි නදෙති. මනංවා විලෙඛති. සද්ධාදීනං සාරධම්මානං තනුකරණෙන චිත්තං කුසලධම්මසමාදානෙ පරියාදින්නථාමබලං කරොති. තස්මා කුක්කුචොති වුච්චති. යෙන පන ධම්මෙන යුත්තත්තා සො තථා පවත්තො හොති. සො කුක්කුච්චංනාම කුක්කුචස්ස භාවොති කත්වා. තං පන යස්මා පුබ්බෙ අකතඤ්ච කල්‍යාණං කතඤ්ච පාපං ආරබ්භ පච්ඡා අනුතාපනවසෙන අනුසොචනවසෙනච පවත්තති. තස්මාතං පච්ඡානුතාපලක්ඛණං කතාකතානුයොචන රසන්ති ච වුත්තං. [Pg.102] එත්ථච පච්ඡානුතාපලක්ඛණන්ති පුබ්බෙ කල්‍යාණඤ්ච අකත්වා පාපඤ්ච කත්වා ආගතත්තා පච්ඡිමෙ කාලෙ අනුතාපලක්ඛණන්ති අත්ථො. තෙන කුක්කුච්චස්ස එකන්තෙන අතීතාරම්මණතා සිද්ධා හොති. පච්චුප්පන්නානාගතාරම්මණතාච පටිසිද්ධාති. කතාකතා නුසොචනරසන්ති එත්ථ කතඤ්ච පාපං අකතඤ්ච කල්‍යාණන්ති යො ජෙතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං මහානිද්දෙසෙ –

कुकत (कुकृत्य) रूप अशा पूर्वोक्त चित्तोत्पादाच्या तशा प्रवृत्तीचे कारण असणे म्हणजे 'कुक्कुच्च' होय. शिवाय, धातूपाठांमध्ये 'कुच्' (kuc) शब्दाचा पाठ 'संकोचन' (आकुंचन पावणे) आणि 'मनोविलेखन' (मनाला खिन्न करणे) या अर्थांमध्येच केला जातो. म्हणून, निंदनीय आकाराने (प्रकाराने) जो संकोच पावतो—पापाच्या घृणेच्या आकाराने संकोच पावत नाही—तो 'कुक्कुच' होय. किंवा निंदनीय आकाराने जो मनाला खिन्न करतो—क्लेशांच्या निर्मूलनाच्या आकाराने खिन्न करत नाही—तो 'कुक्कुच' होय. तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा धर्मसमूह (चित्त-चैतसिक समूह) होय. कारण तो निंदनीय अशा 'अरेरे! मी कल्याणकारक कर्म केले नाही आणि पाप कर्म केले' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या अनुशोचन-भावाने (विलाप करण्याच्या भावाने) संकोच पावतो. कुशल धर्मांच्या समादानामध्ये (स्वीकारामध्ये) तो चित्ताला प्रवृत्तही होऊ देत नाही, किंवा मनाला खिन्न करतो. श्रद्धा इत्यादी सारभूत धर्मांना क्षीण करून, कुशल धर्मांच्या समादानामध्ये चित्ताचे सामर्थ्य व बल नष्ट करतो. म्हणून त्याला 'कुक्कुच्च' असे म्हटले जाते. ज्या धर्माशी युक्त असल्यामुळे तो (चित्तसमूह) तशा प्रकारे प्रवृत्त होतो, तो धर्म म्हणजे 'कुक्कुच्च' होय. 'कुक्कुच्चाचा भाव' या अर्थाने त्याला 'कुक्कुच्च' असे म्हणतात. परंतु, ज्या अर्थी ते (कुक्कुच्च) पूर्वी न केलेल्या कल्याणकारक कर्माला आणि केलेल्या पाप कर्माला अनुसरून नंतर पश्चात्तापाच्या रूपाने व अनुशोचनाच्या रूपाने प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'पश्चात्ताप-लक्षण' (पच्छातापलक्खण) आणि 'केलेल्या व न केलेल्या कर्माबद्दल अनुशोचन करणे हे कार्य (रस) असलेले' (कताकतानुसोचनरस) असे म्हटले आहे. येथे 'पश्चात्ताप-लक्षण' म्हणजे पूर्वी कल्याणकारक कर्म न केल्यामुळे आणि पाप कर्म केल्यामुळे नंतरच्या काळात पश्चात्ताप होणे हे त्याचे लक्षण आहे, असा अर्थ आहे. याद्वारे कुक्कुच्चाचे निश्चितपणे 'अतीतारंभात्व' (भूतकाळातील विषयांचे आलंबन असणे) सिद्ध होते आणि वर्तमान व भविष्यकाळातील विषयांचे आलंबन असणे प्रतिबंधित होते, असे जाणावे. 'कताकतानुसोचनरस' (केलेल्या व न केलेल्या कर्माबद्दल अनुशोचन करणे हे कार्य) यामध्ये 'केलेले पाप कर्म आणि न केलेले कल्याणकारक कर्म' अशी योजना करावी. महानिद्देसामध्ये असे म्हटले आहे की—

ද්වීහාකාරෙහි කුක්කුච්චං උප්පජ්ජති කතත්තා ච අකතත්තා ච. කථඤ්ච ද්වීහා.ල. අකතත්තාච. අකතං මෙ කායසු චරිතං. කතං කායදුච්චරිතන්ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං. අකතං මෙ වචීසුචරිතං.ල. කතං මනොදුච්චරිතන්ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං. අකතාමෙ පාණාතිපාතා වෙරමණී. කතො පාණාති පාතොති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං.ල. අකතා මෙ සම්මාදිට්ඨි. කතා මිච්ඡාමිට්ඨීති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චන්ති.

दोन प्रकारांनी कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) उत्पन्न होते—केल्यामुळे आणि न केल्यामुळे. दोन प्रकारांनी कसे? ... न केल्यामुळे. 'मी कायिक सुचरित केले नाही, कायिक दुश्चरित केले' अशा विचाराने कुक्कुच्च उत्पन्न होते. 'मी वाचिक सुचरित केले नाही, ... मानसिक दुश्चरित केले' अशा विचाराने कुक्कुच्च उत्पन्न होते. 'मी प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरती केली नाही, प्राणातिपात केला' अशा विचाराने कुक्कुच्च उत्पन्न होते. ... 'मी सम्यक् दृष्टीचे आचरण केले नाही, मिथ्या दृष्टीचे आचरण केले' अशा विचाराने कुक्कुच्च उत्पन्न होते.

එතෙන පන අකතසුචරිතා රම්මණතාය කතදුච්චරිතා රම්මණතායච වසෙන කුක්කුච්චස්ස ද්විධාභාවොයෙව සිද්ධො හොති. ද්වීහාකාරෙහීති හි වුත්තං. සොච ඛො පුබ්බෙ පාපං කත්වා පච්ඡා අපායභයතජ්ජිතානඤ්චෙව අපායෙසු පතිත්වා පුබ්බෙ අත්තනා කතකම්මං අනුස්සරන්තානඤ්ච හොති. නඅඤ්ඤෙසං, අකතං මෙ කායසුචරිතං. කතං කායදුච්චරිතන්ති හි වුත්තං. යථා පන මානො දුවිධො හොති යාථාවමානො අයාථාවමානොති. තථා කුක්කුච්චංපි, යාථාවකුක්කුච්චං, අයාථාව කුක්කුච්චන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ අයාථාව කුක්කුච්චංපි උප්පජ්ජමානං ද්වීහාකාරෙහො උප්පජ්ජති අකතං වත මෙ කල්‍යාණං කතං පාපන්ති. කතමං පන තන්ති. යඤ්ච පුබ්බෙ කල්‍යාණකම්මෙපි පාපසඤ්ඤී පාපදිට්ඨි අකත්වා පාපකම්මෙපි කල්‍යාණසඤ්ඤී කල්‍යාණදිට්ඨි කත්වා පච්ඡා අනුසොචනවසෙන උප්පජ්ජති. යඤ්ච පුබ්බෙ කල්‍යාණෙ කල්‍යාණසඤ්ඤී කත්වා පච්ඡා පාපසඤ්ඤිනො පාපෙච පාසඤ්ඤී අකත්වා පච්ඡා කල්‍යාණසඤ්ඤිනො උප්පජ්ජති. ඉදං අයාථාවකුක්කුච්චංනාම. අනවජ්ජෙ සාවජ්ජසඤ්ඤී, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤී, අනාපත්තියං ආපත්තිසඤ්ඤීතිආදිනාපි [Pg.103] යොජෙතබ්බං. ඉදඤ්ච සබ්බං උප්පජ්ජමානං ද්වීහා කාරෙහෙව උප්පජ්ජති. තස්මා ද්වීසුඑව සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. යං පන මහානිද්දෙසෙයෙව හත්ථකුක්කුච්චකංපි කුක්කුච්චං. පාදකුක්කුච්චකංපි කුක්කුච්චං. හත්ථපාදකුක්කුච්චකංපි කුක්කුච්චන්ති නිද්දිට්ඨං. තං අසංයත කුක්කුච්චංනාම. යං පන තං භික්ඛු කුක්කුච්චායන්තා නපටිග්ගණ්හිංසූති විනයෙ ආගතං. යඤ්ච කථං කුක්කුච්චප්පකතතාය ආපජ්ජති කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාති ආගතං. තං විනයකුක්කුච්චංනාම. තංපන විනයසංසයොඑව. සොච ඛො අත්තනො අවිසයෙ කප්පති නුඛො නොනුඛොති සංසප්පනාකාරෙන පවත්තො කුසල ක්‍රිය චිත්තුප්පාදො. සොපන යෙසං උප්පජ්ජති. තෙසු යෙ සික්ඛාකාමා, තෙ තංකම්මං නකරොන්ති. තෙ සන්ධාය කුක්කුච්චායන්තා නපටිග්ගණ්හිංසූති වුත්තං. යෙ පන කරොන්තියෙව. තෙ කප්පියවත්ථුස්මිංපි ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති. තෙ සන්ධාය කුක්කුච්චප්පකතතාය ආපත්තිං ආපජ්ජතීති වුත්තං.

या पाठाद्वारे, न केलेल्या सुचरिताला आलंबन बनविल्यामुळे आणि केलेल्या दुश्चरिताला आलंबन बनविल्यामुळे, कुक्कुच्चाचे (पश्चात्तापाचे) दोन प्रकारच सिद्ध होतात. 'दोन प्रकारांनी' असे म्हटले आहे. आणि ते (कुक्कुच्च) पूर्वी पाप करून नंतर अपायभयाने भयभीत झालेल्यांना आणि अपायांमध्ये पडून पूर्वी स्वतः केलेल्या कर्माचे अनुस्मरण करणाऱ्यांनाच होते; इतरांना नाही. 'माझ्याकडून काय-सुचरित केले गेले नाही, काय-दुश्चरित केले गेले' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे मान (अभिमान) दोन प्रकारचा असतो - यथार्थ मान आणि अयथार्थ मान; त्याचप्रमाणे कुक्कुच्च देखील यथार्थ कुक्कुच्च आणि अयथार्थ कुक्कुच्च असे दोन प्रकारचे असते. त्यामध्ये अयथार्थ कुक्कुच्च देखील उत्पन्न होताना दोन प्रकारांनीच उत्पन्न होते - 'अरेरे, माझ्याकडून कल्याणकारी कर्म केले गेले नाही, पाप केले गेले.' ते कोणते? जे पूर्वी कल्याणकारी कर्मामध्ये देखील 'हे पाप आहे' अशी संज्ञा व 'हे पाप आहे' अशी दृष्टी ठेवून ते न केल्यामुळे, आणि पापकर्मामध्ये देखील 'हे कल्याणकारी आहे' अशी संज्ञा व 'हे कल्याणकारी आहे' अशी दृष्टी ठेवून ते केल्यामुळे, नंतर पश्चात्तापाच्या रूपाने उत्पन्न होते. आणि जे पूर्वी कल्याणकारी कर्मामध्ये 'हे कल्याणकारी आहे' अशी संज्ञा ठेवून ते केल्यावर नंतर 'हे पाप आहे' अशी संज्ञा करणाऱ्याला, आणि पापामध्ये 'हे पाप आहे' अशी संज्ञा ठेवून ते न केल्यावर नंतर 'हे कल्याणकारी आहे' अशी संज्ञा करणाऱ्याला उत्पन्न होते. याला 'अयथार्थ कुक्कुच्च' म्हणतात. हे निर्दोष गोष्टीमध्ये सदोष संज्ञा असणे, कल्पिय (योग्य) गोष्टीमध्ये अकल्पिय (अयोग्य) संज्ञा असणे, अनापत्तीमध्ये आपत्ती संज्ञा असणे इत्यादी प्रकारे देखील योजावे. आणि हे सर्व उत्पन्न होताना दोन प्रकारांनीच उत्पन्न होते. म्हणून ते दोन प्रकारांमध्येच समाविष्ट आहे असे समजावे. परंतु जे महानिद्देसामध्येच 'हस्त-कुक्कुच्च (हाताची चंचलता), पाद-कुक्कुच्च (पायाची चंचलता), हस्तपाद-कुक्कुच्च' असे निर्दिष्ट केले आहे, त्याला 'असंयत कुक्कुच्च' म्हणतात. आणि जे 'भिक्खू कुक्कुच्च बाळगून ते स्वीकारत नव्हते' असे विनयात आले आहे, आणि जे 'कशा प्रकारे कुक्कुच्चामुळे आपत्तीला प्राप्त होतो - कल्पिय गोष्टीमध्ये अकल्पिय संज्ञा असणे, अकल्पिय गोष्टीमध्ये कल्पिय संज्ञा असणे' असे आले आहे, त्याला 'विनय-कुक्कुच्च' म्हणतात. आणि ते विनयविषयक संशयच आहे. आणि तो संशय आपल्या अधिकाराबाहेरील गोष्टीमध्ये 'हे कल्पिय आहे की अकल्पिय आहे?' अशा प्रकारे दोलायमान अवस्थेत प्रवृत्त होणारा कुशल-क्रिया-चित्तोत्पाद आहे. आणि तो संशय ज्यांना उत्पन्न होतो, त्यांच्यामध्ये जे शिक्षाकाम (नियमांचे पालन करू इच्छिणारे) आहेत, ते ते कर्म करत नाहीत. त्यांना उद्देशून 'कुक्कुच्च बाळगून त्यांनी स्वीकारले नाही' असे म्हटले आहे. परंतु जे करतातच, ते कल्पिय वस्तूमध्ये देखील आपत्तीला प्राप्त होतात. त्यांना उद्देशून 'कुक्कुच्चाच्या स्वभावामुळे आपत्तीला प्राप्त होतो' असे म्हटले आहे.

94. ථියතිචිත්තං මන්දමන්දං කත්වා අජ්ඣොත්ථරතීති ථිනං. ථියියනා ථියිතත්තන්ති හි පාළියං නිද්දිට්ඨං.

९४. चित्ताला मंद-मंद करून जे व्यापून टाकते (आच्छादित करते), म्हणून ते 'थीन' (स्त्यान/आळस) होय. कारण पाळीमध्ये 'थियना थियितत्तं' (चित्ताची जडता किंवा संकोच) असे निर्दिष्ट केले आहे.

95. මෙධති චෙතසිකෙ ධම්මෙ අකම්මඤ්ඤභූතෙ කත්වා විහිං සතීති මිද්ධං. තථා හි ආරම්මණෙ විප්ඵාරවසෙන තං තං ඉරියා පථං සන්ධාරෙත්වා පවත්තමානෙසු සම්පයුත්තධම්මෙසු මුග්ගරෙන පොථෙත්වා විය තෙ ආරම්මණතො ඔලියාපෙත්වා ඉරියාපථංපි සන්ධාරෙතුං අසමත්ථෙ කත්වා ථිනං චිත්තං අභිභවති. මිද්ධං චෙතසිකෙති.

९५. जे चैतसिक धर्मांना अकर्मण्य (अकार्यक्षम) करून पीडित करते, म्हणून ते 'मिद्ध' (तंद्रा/ग्लानी) होय. कारण आलंबनामध्ये प्रसाराच्या द्वारे त्या त्या ईर्यापथाला धारण करून प्रवृत्त होणाऱ्या संप्रयुक्त धर्मांना, जणू मुद्गराने (हातोड्याने) प्रहार केल्याप्रमाणे, त्यांना आलंबनापासून परावृत्त करून आणि ईर्यापथाला देखील धारण करण्यास असमर्थ करून, थीन (स्त्यान) चित्ताला अभिभूत करते. आणि मिद्ध चैतसिकांना अभिभूत करते, असे जाणावे.

96. විචිකිච්ඡාති එත්ථ. චිකිච්ඡනං චිකිච්ඡා. ඤාණප්පටිකා රොති අත්ථො. තිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා එතායාති විචිකිච්ඡා. සභාවං විචිනන්තා කිච්ඡන්ති කිලමන්ති එතායාතිවා විචිකිච්ඡා. විචිකිච්ඡතිවා ද්වෙළ්හකභාවෙන පවත්තතීති විචිකිච්ඡා. සා නීවරණභූතා, පටිරූපකාති දුවිධා. තත්ථ බුද්ධාදීසු අට්ඨසු වත්ථූසු විමතිවසෙන පවත්තමානා නීවරණභූතා. තතො අඤ්ඤාපන අසබ්බඤ්ඤූනං තෙසු තෙසු ආරම්මණෙසු කථං නුඛො එවං නුඛො [Pg.104] ඉදංනුඛොති වෙමතිකභාවෙන පවත්තා සබ්බා විචිකිච්ඡා පටිරූපකානාම. සා පන කුසලාපි හොති, අකුසලාපි ඛීණා සවානං උප්පන්න ක්‍රියාබ්‍යාකතාපීති. ඉධ පන එකන්තාකුසලභූතා නීවරණවිචිකිච්ඡාව අධිප්පෙකාති.

९६. येथे 'विचिकित्सा' (शंका/संशय) या शब्दाचा अर्थ: 'चिकित्सन' म्हणजे चिकित्सा. 'ज्ञानाद्वारे प्रतिकार करणे' असा याचा अर्थ आहे. हिच्याद्वारे चिकित्सा करणे कठीण असल्यामुळे जिच्यातील चिकित्सा निघून गेली आहे, ती 'विचिकित्सा' होय. किंवा हिच्याद्वारे स्वभावाचा शोध घेणारे लोक कष्ट पावतात, थकतात, म्हणून ती 'विचिकित्सा' होय. किंवा जी संशयाने (दोन मार्गांनी) प्रवृत्त होते, म्हणून ती 'विचिकित्सा' होय. ती नीवरणभूत (नीवरण बनलेली) आणि प्रतिरूपक (कृत्रिम) अशी दोन प्रकारची आहे. त्यामध्ये बुद्ध इत्यादी आठ वस्तूंमध्ये संशयाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी 'नीवरणभूत' विचिकित्सा होय. त्याहून वेगळी, सर्वज्ञ नसलेल्या लोकांच्या त्या त्या आलंबनांमध्ये 'हे कसे बरे? असे आहे का? हे आहे का?' अशा प्रकारे संशयाने प्रवृत्त होणारी सर्व विचिकित्सा 'प्रतिरूपक विचिकित्सा' (कृत्रिम संशय) नावाचे आहे. ती कुशल देखील असते, अकुशल देखील असते, आणि क्षीणासवांना (अर्हतांना) उत्पन्न झाल्यास क्रिया-अव्याकृत देखील असते. परंतु येथे केवळ एकांत-अकुशल असलेली 'नीवरण-विचिकित्सा'च अभिप्रेत आहे, असे जाणावे.

අකුසලරාසිම්හි පරමත්ථදීපනා.

अकुशल राशीमधील परमार्थदीपनी समाप्त झाली.

97. සද්දහතීති සද්ධා. යථා අච්ඡං පසන්නං නිසින්නං උදකං චන්ද සූරියාදීනි රූපනිමිත්තානි සුට්ඨු අත්තනි දහති. එවං අයං බුද්ධගුණා දීනි සුට්ඨු අත්තනි දහති ධාරෙති ථපෙතිවාති අත්ථො. සද්දහන්තිවා එතායාති සද්ධා. සද්දහනමත්තමෙවවා එතන්ති සද්ධා. සාපි බුද්ධා දීසු සද්ධෙය්‍යවත්ථූසු අකාලුස්සියභාවෙන පවත්තමානාඑව ඉධ අධිප්පෙතා. තතො අඤ්ඤාපන තිත්ථියෙසුවා තිත්ථියධම්මෙසු වා එවරූපෙසු අසද්ධෙය්‍යවත්ථූසු සද්දහනවසෙන පවත්තා ඔකප්පනා සද්ධා පටිරූපකානාම හොති. සා පන අත්ථතො මිච්ඡාධිමොක්ඛො යෙවාති. යථා පන මනුස්සා හත්ථෙ අසති රතනානි දිස්වා පි-ගහෙතුං න සක්කොන්ති. විත්තෙ අසති තෙසං සබ්බභොගා න සම්පජ්ජන්ති. බීජෙ අසති සස්සාදීනි නසම්පජ්ජන්ති. එවං සද්ධාය අසති පුඤ්ඤක්‍රියාවත්ථූනි නසම්පජ්ජන්ති. තස්මා එසා හත්ථවිත්තබීජ සදිසාති වුත්තා.

९७. जी श्रद्धा ठेवते (विश्वास ठेवते), म्हणून ती 'श्रद्धा' होय. ज्याप्रमाणे स्वच्छ, प्रसन्न आणि संथ पाणी चंद्र, सूर्य इत्यादींच्या रूप-प्रतिबिंबांना स्वतःमध्ये चांगल्या प्रकारे धारण करते; त्याचप्रमाणे ही श्रद्धा बुद्धगुणादींना स्वतःमध्ये चांगल्या प्रकारे धारण करते, टिकवून ठेवते किंवा स्थापित करते, असा अर्थ आहे. किंवा हिच्याद्वारे श्रद्धा ठेवली जाते, म्हणून ती 'श्रद्धा' होय. किंवा केवळ श्रद्धा ठेवणे म्हणजेच ही 'श्रद्धा' होय. ती देखील बुद्ध इत्यादी श्रद्धा ठेवण्यास योग्य वस्तूंमध्ये कलुषिततेचा अभाव असण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी श्रद्धाच येथे अभिप्रेत आहे. त्याहून वेगळी, तीर्थिक किंवा तीर्थिक धर्मांसारख्या अश्रद्धेय (श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य) वस्तूंमध्ये श्रद्धा ठेवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी जी 'ओकप्पना' (अंधविश्वास) आहे, तिला 'प्रतिरूपक श्रद्धा' (कृत्रिम श्रद्धा) म्हणतात. परंतु ती वास्तविक पाहता 'मिथ्या-अधिमोक्ष'च आहे, असे जाणावे. ज्याप्रमाणे माणसाला हात नसताना रत्ने पाहूनही ती घेता येत नाहीत; धन नसताना त्यांचे सर्व उपभोग पूर्ण होत नाहीत; बीज नसताना धान्य इत्यादी पिकत नाही; त्याचप्रमाणे श्रद्धा नसताना पुण्यक्रियावस्तू (पुण्यकर्मे) साध्य होत नाहीत. म्हणून हिला 'हात, धन आणि बीजासारखी' म्हटले आहे.

98. සරතීති සති. අත්තනා කතානි කත්තබ්බානි ච කල්‍යාණකම්මාවා බුද්ධගුණාදීනිවා අප්පමජ්ජනවසෙන උපගච්ඡතීති අත්ථො. සාපි සම්මාසති මිච්ඡාසති දුවිධා හොති. තත්ථ සම්මාසති ඉධ අධිප්පෙතා. ඉතරා පන සතියෙව න හොති. කතස්ස කත්තබ්බස්සච පාපකම්මස්ස අප්පමජ්ජනවසෙන පවත්තො සතිපටිරූපකො අකුසලචිත්තුප්පාදොයෙව. යස්මා පනෙසා චිත්තං සබ්බෙහි අකුසලධම්මෙහිච රක්ඛිතුං කුසලධම්මෙහිච යොජෙතුං සක්කොති. තස්මා සා රඤ්ඤො සබ්බකම්මික මහාඅමච්චො විය දට්ඨබ්බාති. සතිංඛ්වාහං භික්ඛවෙ සබ්බත්ථිකං වදාමීති හි වුත්තං.

९८. जी स्मरण करते, म्हणून ती 'sati' (स्मृती) होय. स्वतः केलेली आणि करावयाची कल्याणकारी कर्मे किंवा बुद्धगुणादींना अप्रमादाच्या (जागरूकतेच्या) द्वारे प्राप्त करून घेते, असा अर्थ आहे. ती देखील सम्यक्-स्मृती (सम्मासती) आणि मिथ्या-स्मृती (मिच्छासती) अशी दोन प्रकारची असते. त्यामध्ये येथे 'सम्यक्-स्मृती' अभिप्रेत आहे. दुसरी (मिथ्या-स्मृती) तर खरी स्मृतीच नाही. केलेल्या आणि करावयाच्या पापकर्माचे अप्रमादाच्या (जागरूकतेच्या) रूपाने प्रवृत्त होणारे, स्मृतीसारखे दिसणारे ते केवळ अकुशल चित्तोत्पादच आहे. कारण ही स्मृती चित्ताचे सर्व अकुशल धर्मांपासून रक्षण करण्यास आणि कुशल धर्मांशी जोडण्यास समर्थ आहे. म्हणून ती राजाच्या सर्व कामे करणाऱ्या मुख्य मंत्र्याप्रमाणे (महाअमात्य) समजली पाहिजे. कारण 'भिक्खूंनो, मी स्मृतीला सर्वार्थसाधक म्हणतो' असे (भगवंतांनी) म्हटले आहे.

99. හිරියතීති [Pg.105] හිරි. කායදුච්චරිතාදීහි ලජ්ජති ජිගුච්ඡති උක්කණ්ඨතීති අත්ථො.

९९. जी लज्जित होते, म्हणून ती 'हिरी' (लाज/लज्जा) होय. काय-दुश्चरित इत्यादींपासून लज्जित होते, कंटाळते (घृणा करते) आणि परावृत्त होते, असा अर्थ आहे.

100. තෙහියෙව ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං. උබ්බිජ්ජතීති අත්ථො. එත්ථපි හිරිඔත්තප්පප්පටිරූපකානාම අත්ථි, වුත්තඤ්හි –

१००. त्यांच्यापासूनच (काय-दुश्चरित इत्यादींपासूनच) जी भयभीत होते, म्हणून ते 'ओत्तप्प' (अपकीर्तीचे भय) होय. भयभीत होते, असा अर्थ आहे. येथे देखील प्रतिरूपक हिरी आणि प्रतिरूपक ओत्तप्प (कृत्रिम लज्जा व भय) असतात. कारण असे म्हटले आहे -

ලජ්ජිතබ්බෙ නලජ්ජන්ති, අලජ්ජියෙසු ලජ්ජරෙති ච;

භායිතබ්බෙ නභායන්ති, අභයෙ භයදස්සිනොති ච.

जे लज्जास्पद आहे त्याविषयी ते लज्जित होत नाहीत, आणि जे लज्जास्पद नाही त्याविषयी लज्जित होतात; तसेच, ज्याला भ्यावे त्याविषयी ते भीत नाहीत, आणि जे अभय आहे त्यात भय पाहतात.

යස්මා පන සප්පුරිසා හිරියා අත්තනි ඔත්තප්පෙනච පරෙසු ආරක්ඛදෙවතාදීසු ගාරවං උප්පාදෙත්වා පාපතො වජ්ජෙත්වා සුද්ධං අත්තානං පරිහරන්ති. තස්මා ඉමෙ ද්වෙ ලොකපාලධම්මාති වුත්තා.

कारण सत्पुरुष स्वतःमध्ये ह्री (लज्जा) आणि इतरांमध्ये तसेच आरक्षक देवता इत्यादींमध्ये ओत्तप्प (भय) याद्वारे आदर उत्पन्न करून, पापापासून दूर राहून स्वतःला शुद्ध राखतात. म्हणून या दोघांना 'लोकपाल धर्म' असे म्हटले जाते.

101. ලොභප්පටිපක්ඛො අලොභො. සො හි යෙසු අත්තනො හිතසඤ්ඤිතෙසු ආරම්මණෙසු ලොභො ලග්ගනවසෙන පවත්තති, තෙස්වෙව තං ලොභං විධමිත්වා ලොභවත්ථුභූතා භවභොගසම්පත්තියො ගූථරාසිංවිය හීළෙත්වා ජිගුච්ඡිත්වා එකානෙක්ඛම්ම ධාතුනාම හුත්වා පවත්තතීති.

१०१. लोभाचा विरोधी धर्म म्हणजे 'अलोभ' होय. हे सत्य आहे की, स्वतःला हितकारक वाटणाऱ्या ज्या आलंबनांमध्ये लोभ आसक्तीच्या रूपाने प्रवृत्त होतो, त्याच आलंबनांमधील त्या लोभाचा नाश करून, लोभाचे अधिष्ठान असलेल्या भव आणि भोग संपत्तीला विष्ठेच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे तुच्छ मानून व तिचा तिरस्कार करून, तो (अलोभ) एक 'नैष्क्रम्य धातू' (नेक्ხम्मधातू) बनून प्रवृत्त होतो. असे जाणावे.

102. දොසප්පටිපක්ඛො අදොසො. සොපි හි යෙසු අත්තනො අහිතසඤ්ඤිතෙසු ආරම්මණෙසු දොසො දුස්සනවසෙන පවත්තති. තෙස්වෙව තංදොසං විධමිත්වා දිට්ඨදිට්ඨෙසු සත්තෙසු පුණ්ණචන්දසදිසං සොම්මහදයං උප්පාදෙත්වා එකා අබ්‍යාපාදධාතු නාම හුත්වා පවත්තතීති. අයමෙවච බ්‍රහ්මවිහාරෙසු මෙත්තාති වුත්තා. අමොහොපි ඉධ වත්තබ්බො. මොහප්පටිපක්ඛො අමොහො. සොපි හි යෙසු ධම්මෙසුවා අත්ථෙසුවා චතූසු අරියසච්චෙසුවා මොහො අන්ධකාරං කත්වා පවත්තති. තෙස්වෙව තං මොහං විධමිත්වා චන්දසූරියසහස්සං උට්ඨාපෙන්තොවිය විජ්ජානාම හුත්වා පවත්තතීති.

१०२. द्वेषाचा विरोधी धर्म म्हणजे 'अद्वेष' होय. हे सत्य आहे की, स्वतःला अहितकारक वाटणाऱ्या ज्या आलंबनांमध्ये द्वेष दूषित करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होतो, त्याच आलंबनांमधील त्या द्वेषाचा नाश करून, पाहिलेल्या प्रत्येक प्राण्यावर पूर्ण चंद्राप्रमाणे सौम्य (शीतल) हृदय उत्पन्न करून, तो (अद्वेष) एक 'अव्यापाद धातू' बनून प्रवृत्त होतो. असे जाणावे. याच अद्वेषाला ब्रह्मविहारांमध्ये 'मैत्री' (मेत्ता) असे म्हटले आहे. येथे 'अमोह' देखील सांगितला पाहिजे. मोहाचा विरोधी धर्म म्हणजे 'अमोह' होय. हे सत्य आहे की, ज्या धर्मांमध्ये, ज्या अर्थांमध्ये किंवा चार आर्यसत्यांमध्ये मोह अंधकार निर्माण करून प्रवृत्त होतो, त्यांच्यामध्येच त्या मोहाचा नाश करून, हजारो चंद्र आणि सूर्यांना उदित केल्याप्रमाणे, तो (अमोह) 'विद्या' (विज्जा) बनून प्रवृत्त होतो. असे जाणावे.

103. තත්‍රමජ්ඣත්තතාති එත්ථ අත්තා වුච්චති සභාවො. ලීනුද්ධච්චාදීනං උභින්නං විසමපක්ඛානං මජ්ඣෙ පවත්තො අත්තා එතස්සාති මජ්ඣත්තා. සමප්පවත්තො සම්පයුත්තධම්මසමූහො. තස්ස භාවො මජ්ඣක්කතා. [Pg.106] තෙසු තෙසු සම්පයුත්තධම්මෙසු දිස්සමානා මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා තෙසු තෙසුවා හිතකම්මෙසු චිත්තචෙතසිකානං මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා. තථා හි සා සමප්පවත්තානං සම්පයුත්ත ධම්මානං අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන සමප්පවත්තානං ආජානෙය්‍යානං අජ්ඣුපෙක්ඛනසාරථීවිය දට්ඨබ්බාති වුත්තා. අයමෙවච බ්‍රහ්මවිහාරෙසු උපෙක්ඛාති වුත්තා.

१०३. येथे 'तत्रमज्झत्तता' या पदात 'अत्ता' म्हणजे 'स्वभाव' असे म्हटले आहे. संकोच (लीन) आणि चंचलता (उद्धच्च) इत्यादी दोन्ही विषम पक्षांच्या मध्यभागी प्रवृत्त होणारा स्वभाव ज्याचा आहे, तो 'मज्झत्त' (मध्यस्थ) होय. समान रूपाने प्रवृत्त होणारा संप्रयुक्त धर्मांचा समूह प्राप्त होतो, त्याचा भाव म्हणजे 'मज्झत्तता' (मध्यस्थता) होय. त्या त्या संप्रयुक्त धर्मांमध्ये दिसणारी मध्यस्थता म्हणजे 'तत्रमज्झत्तता' होय; किंवा त्या त्या हितकारक कर्मांमध्ये चित्त आणि चैतसिकांची मध्यस्थता म्हणजे 'तत्रमज्झत्तता' होय. म्हणूनच, समान रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या संप्रयुक्त धर्मांकडे तटस्थतेने पाहण्याच्या सामर्थ्यामुळे, समान गतीने धावणाऱ्या उत्कृष्ट घोड्यांकडे तटस्थतेने पाहणाऱ्या सारथ्याप्रमाणे ती (तत्रमज्झत्तता) पाहिली पाहिजे, असे म्हटले आहे. आणि याच तत्रमज्झत्ततेला ब्रह्मविहारांमध्ये 'उपेक्षा' असे म्हटले आहे.

104. කායප්පස්සද්ධාදීසු කායොති වෙදනාදික්ඛන්ධත්තය සඞ්ඛාතො චෙතසිකසමූහො වුච්චති. චිත්තන්ති සොභණචිත්තං. කායස්ස පස්සද්ධි කායප්පස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සද්ධි චිත්තප්පස්සද්ධීතිආදිනා සමාසො. පස්සම්භනං පස්සද්ධි. සන්තසීතලභාවොති අත්ථො. යෙසං ඉදං ද්වයං දුබ්බලං හොති. තෙ පුඤ්ඤකම්මෙසු චිත්තසුඛං නපින්දන්ති. බහිද්ධාඑව නෙසං චිත්තං පක්ඛන්දති. සන්තත්තෙ පාසාණපිට්ඨෙ ථපිතමච්ඡොවිය හොති. යෙසං පන බලවං හොති. තෙයෙව තත්ථ තං වින්දන්ති. තෙසං චිත්තං සීතලෙ උදකෙ පක්ඛිත්ත මච්ඡො විය හොති.

१०४. कायप्रस्रब्धी (कायपस्सद्धि) इत्यादींमध्ये 'काय' म्हणजे वेदना इत्यादी तीन स्कंधांचा बनलेला चैतसिक समूह होय. 'चित्त' म्हणजे शोभन चित्त होय. कायाची प्रस्रब्धी (शांतता) म्हणजे 'कायप्रस्रब्धी' आणि चित्ताची प्रस्रब्धी म्हणजे 'चित्तप्रस्रब्धी' अशा प्रकारे समास केला पाहिजे. शांत होणे म्हणजे 'प्रस्रब्धी' होय; शांत आणि शीतल भाव असणे हा याचा अर्थ आहे. ज्यांच्यामध्ये हे दोन्ही (चैतसिक) दुर्बल असतात, ते पुण्यकर्मांमध्ये चित्तसुख मिळवू शकत नाहीत. त्यांचे चित्त केवळ बाहेरच धाव घेते. तप्त शिळेवर ठेवलेल्या माशाप्रमाणे त्यांची अवस्था होते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे बलवान असतात, तेच त्या पुण्यकर्मांमध्ये त्या सुखाचा अनुभव घेतात. त्यांचे चित्त शीतल पाण्यात सोडलेल्या माशाप्रमाणे शांत होते.

105. ලහුභාවො ලහුතා. අගරුතා අදන්ධතාති අත්ථො. යෙසං ඉදං දුබ්බලං. තෙසං චිත්තං පුඤ්ඤකම්මෙසු නපසාරෙති සඞ්කොචති. තත්තපාසාණෙ පක්ඛිත්තපදුමපුප්ඵං විය හොති. යෙසං පන බලවං. තෙසං චිත්තං තත්ථ පසාරෙති. සීතලෙ උදකෙ පක්ඛිත්ත පදුමපුප්ඵං විය හොති.

१०५. हलकेपणाचा भाव म्हणजे 'लहुता' (लघुता) होय. जडत्व नसणे आणि मंदता नसणे हा याचा अर्थ आहे. ज्यांच्यामध्ये हे दोन्ही (चैतसिक) दुर्बल असतात, त्यांचे चित्त पुण्यकर्मांमध्ये प्रवृत्त होत नाही, तर संकोच पावते. तप्त शिळेवर टाकलेल्या कमळाच्या फुलाप्रमाणे त्यांची अवस्था होते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे बलवान असतात, त्यांचे चित्त त्या पुण्यकर्मांमध्ये प्रवृत्त होते. शीतल पाण्यात टाकलेल्या कमळाच्या फुलाप्रमाणे ते टवटवीत होते.

106. මුදුභාවො මුදුතා. යෙසං ඉදං දුබ්බලං. තෙසං චිත්තං පුඤ්ඤකම්මෙසු ථද්ධං හොති. වෙරීනං මජ්ඣෙ ගතමහායොධොවිය හොති. යෙසං පන බලවං. තෙසං චිත්තං තත්ථ මුදු හොති. වියඤ්ඤාතීනං මජ්ඣෙ ගතමහායොධො විය හොති.

१०६. मृदूपणाचा भाव म्हणजे 'मृदुता' (मुदुता) होय. ज्यांच्यामध्ये हे दोन्ही (चैतसिक) दुर्बल असतात, त्यांचे चित्त पुण्यकर्मांमध्ये कठोर (ताठर) बनते. शत्रूंच्या मध्ये गेलेल्या महायोद्ध्याप्रमाणे त्यांची अवस्था होते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे बलवान असतात, त्यांचे चित्त त्या पुण्यकर्मांमध्ये मृदू होते. प्रिय नातेवाईकांच्या मध्ये गेलेल्या महायोद्ध्याप्रमाणे ते सहज व शांत होते.

107. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං. තදෙව කම්මඤ්ඤතා. යෙසං ඉදං දුබ්බලං. තෙසං චිත්තං පුඤ්ඤකම්මෙසු යථිච්ඡිතං ථපෙතුං නලබ්භති, වික්කිරති. පටිවාතෙ ඛිත්තථුසමුට්ඨිවිය හොති. යෙසං පන බලවං. තෙසංයෙව තං තත්ථ යථිච්ඡිතං ථපෙතුං ලබ්භති නවික්කිරති. පටිවාතෙ ඛිත්තසුවණ්ණක්ඛන්ධොවිය හොති.

१०७. कर्मामध्ये योग्य असणे म्हणजे 'कर्मण्यता' (कम्मञ्ञता) होय. तीच कर्मण्यता म्हटली जाते. ज्यांच्यामध्ये हे दोन्ही (चैतसिक) दुर्बल असतात, त्यांचे चित्त पुण्यकर्मांमध्ये इच्छेनुसार स्थिर ठेवता येत नाही, तर ते विखुरले जाते. विरुद्ध वाऱ्यात फेकलेल्या भुशाच्या मुठीप्रमाणे त्यांची अवस्था होते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे बलवान असतात, त्यांचेच चित्त त्या पुण्यकर्मांमध्ये इच्छेनुसार स्थिर ठेवता येते आणि ते विखुरत नाही. विरुद्ध वाऱ्यात फेकलेल्या सोन्याच्या ठोकळ्याप्रमाणे ते स्थिर राहते.

108. පගුණස්ස [Pg.107] භාවො පාගුඤ්ඤං. තදෙව පාගුඤ්ඤතා. යෙසං ඉදං දුබ්බලං. තෙසං චිත්තං පුඤ්ඤකම්මෙසු විකම්පති විහඤ්ඤති. ගම්භීරෙ උදකෙ ඛිත්තවානරොවිය හොති. යෙසං පන බලවං, තෙ සං තං තත්ථ නවිකම්පති නවිහඤ්ඤති. ගම්භීරෙ උදකෙ ඛිත්ත කුම්භිලො විය හොති.

१०८. अभ्यस्त किंवा कुशल असण्याचा भाव म्हणजे 'प्रागुण्यता' (पागुञ्ञता - प्रवीणता) होय. ज्यांच्यामध्ये हे दोन्ही (चैतसिक) दुर्बल असतात, त्यांचे चित्त पुण्यकर्मांमध्ये डळमळीत होते आणि थकते (पीडित होते). खोल पाण्यात फेकलेल्या माकडाप्रमाणे त्यांची अवस्था होते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे बलवान असतात, त्यांचे चित्त त्या पुण्यकर्मांमध्ये डळमळीत होत नाही आणि थकत नाही. खोल पाण्यात सोडलेल्या मगरीप्रमाणे ते सहज व स्थिर राहते.

109. උජුඑව උජුකං, උජුකස්ස භාවො උජුකතා. යෙසං ඉදං දුබ්බලං. තෙසං චිත්තං පුඤ්ඤකම්මෙසු විසමගහිකං හොති. කදාචි ලීනං. කදාචි උද්ධටං. කදාචි ඔනතං. කදාචි උන්නතං. සුරාමදමත්තස්ස මග්ගගමනං විය හොති. යෙසං පන බලවං, තෙසං තං වුත්තවිපරිය යෙන වෙදිතබ්බන්ති.

१०९. सरळ असणे म्हणजेच 'ऋजु' होय, आणि सरळ असण्याचा भाव म्हणजे 'ऋजुता' (उजुकता - सरळपणा) होय. ज्यांच्यामध्ये हे दोन्ही (चैतसिक) दुर्बल असतात, त्यांचे चित्त पुण्यकर्मांमध्ये विषम (अस्थिर) गतीचे होते. ते कधी संकोच पावते, कधी चंचल होते, कधी खाली झुकते, तर कधी वर उचलले जाते. मद्यधुंद माणसाच्या चालण्याप्रमाणे त्यांची गती होते. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे बलवान असते, त्यांचे चित्त याच्या विपरीत (म्हणजेच सरळ आणि स्थिर) असते, असे जाणावे.

110. එත්ථච සිද්ධෙසුපි චිත්තප්පස්සද්ධාදිකෙසු වුත්තෙසු විසුං කායප්පස්සද්ධාදීනං වචනං තෙසං වසෙන රූපකායස්සපි පස්සද්ධාදි දීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ තං තං සුත්තන්තං සුත්වා ගෙලඤ්ඤවුට්ඨා නාදීසු රූපකායස්ස පස්සද්ධභාවො පාකටො ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධියා ආකාසගමනාදීසු ලහු භාවො. කායං ඛුද්දකං වා මහන්තං වා කත්වා නිම්මිනනෙසු මුදුභාවො. අන්තොපථවියංවා අන්තොපබ්බතෙ සුවා අසජ්ජමානං කත්වා ගමනාදීසු කම්මඤ්ඤභාවො. නාගවණ්ණංවා ගරුළවණ්ණංවා කත්වා නිම්මිනනාදීසු පගුණභාවො තෙස්වෙව සබ්බෙසු යථානිම්මිතවසෙන චිරප්පවත්තිභාවෙසු උජුකභාවො පාකටො හොතීති වෙදිතබ්බො. සමං ධාරෙන්තීති සාධාරණා, සබ්බෙහි සොභණචිත්තෙහි, තෙසංවා සාධාරණා සොභණ සාධාරණා.

११०. आणि येथे चित्तप्रस्रब्धी इत्यादींचे कथन केल्याने (कायप्रस्रब्धी इत्यादी) सिद्ध होत असूनही, स्वतंत्रपणे कायप्रस्रब्धी इत्यादींचे जे कथन केले आहे, ते त्यांच्या सामर्थ्याने रूपकायाची देखील प्रस्रब्धी इत्यादी दर्शवण्यासाठी आहे, असे जाणावे. त्या कथनामध्ये, त्या त्या सूत्रांचे श्रवण करून, आजारातून बरे होणे इत्यादी प्रसंगी रूपकायाची प्रस्रब्धी (शांतता) स्पष्ट होते; ऋद्धिवंतांच्या ऋद्धीने आकाशात गमन करणे इत्यादी क्रियांमध्ये लघुता (हलकेपणा) स्पष्ट होते; कायाला लहान किंवा मोठे करून रूप धारण करण्याच्या क्रियेत मृदुता स्पष्ट होते; पृथ्वीच्या आत किंवा पर्वतांच्या आत न अडकता जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये कर्मण्यता स्पष्ट होते; नागाचे रूप किंवा गरुडाचे रूप धारण करणे इत्यादी क्रियांमध्ये प्रागुण्यता (प्रवीणता) स्पष्ट होते; आणि त्या सर्वांमध्येच, निर्माण केलेल्या रूपानुसार दीर्घकाळ टिकून राहण्याच्या स्थितीत ऋजुता (सरळपणा) स्पष्ट होते, असे जाणावे. जे समान रूपाने धारण करतात, म्हणून त्यांना 'साधारण' म्हणतात. जे सर्व शोभन चित्तांशी संबंधित असतात किंवा त्यांच्यासाठी साधारण असतात, म्हणून त्यांना 'सोभणसाधारण' (शोभनसाधारण चैतसिक) म्हणतात.

111. සම්මාවාචාති එත්ථ තිවිධා සම්මාවාචා කථා, චෙතනා, විරතිවසෙන, තත්ථ අත්ථධම්මප්පටිසංයුත්තා සුභාසිතා වාචා කථා සම්මාවාචානාම. තංසමුට්ඨාපිකා කුසලක්‍රියචෙතනා චෙතනාසම්මාවාචානාම. යා පන මුසාවාදා වෙරමණාදීනි සික්ඛාපදානි සමාදියන්තස්සවා අධිට්ඨහන්තස්සවා සම්පත්තං වත්ථුං අවීතික්කමන්තස්සවා පාපවිරමණාකාරෙන චිත්තස්ස පවත්ති. අයං විරති සම්මාවාචානාම. සා ඉධ අධිප්පෙතා. සම්මා වදන්ති එතා යාති [Pg.108] සම්මාවාචා. එතායාති චෙත්ථ කරණත්ථෙ හෙතුඅත්ථෙ වා කරණවචනං දට්ඨබ්බං. තත්ථ වාචාය සික්ඛාපදානි සමාදියන්තස්ස සමාදානවචනානි සන්ධාය කරණත්ථො හෙතුඅත්ථො ච යුජ්ජති. තතො යථාසමාදින්නානිවා යථාධිට්ඨිතානිවා සික්ඛාපදානි සුට්ඨුරක්ඛාමාති යානි අනවජ්ජානිඑව වචනානි වදන්තා විචරන්ති. තානි සන්ධාය කරණත්ථානුකූලො හෙතු අත්ථොයෙව යුජ්ජතීති. අථවා, තථා වදන්තුවා මාවා. අයංපන වදමානෙසු සති තෙසං සම්මා වත්තුංඑව දෙති. නමිච්ඡා වත්තුන්ති කත්වා සම්මා වාචාත්වෙව වුච්චති. අපිච, අයං වචීදුච්චරිතානං පජහනවසෙන පවත්තමානා වචීද්වාරසුද්ධියා එව හොතීති සම්මාවාචාති වුච්චතීති.

१११. येथे 'सम्मावाचा' (सम्यक् वाचा) ही कथा, चेतना आणि विरतीच्या भेदाने तीन प्रकारची आहे. त्यापैकी, अर्थ आणि धर्माशी संबंधित असलेली सुभाषित वाणी म्हणजे 'कथा-सम्मावाचा' होय. तिला प्रवृत्त करणारी कुशल क्रिया-चेतना म्हणजे 'चेतना-सम्मावाचा' होय. परंतु, मुसावादा (असत्य बोलणे) पासून विरती इत्यादी शिक्षापदे ग्रहण करणाऱ्याची, किंवा अधिष्ठान करणाऱ्याची, किंवा प्राप्त परिस्थितीचे उल्लंघन न करणाऱ्याची, पापापासून विरत होण्याच्या रूपाने जी चित्ताची प्रवृत्ती असते, ती 'विरति-सम्मावाचा' होय. ती येथे अभिप्रेत आहे. 'याच्याद्वारे योग्य प्रकारे बोलतात' म्हणून ती 'सम्मावाचा' आहे. येथे 'एताय' (याच्याद्वारे) यामध्ये करण अर्थात किंवा हेतू अर्थात करण विभक्ती समजावी. तेथे वाणीद्वारे शिक्षापदे ग्रहण करणाऱ्याच्या ग्रहण-वचनांना उद्देशून करण अर्थ आणि हेतू अर्थ दोन्ही योग्य ठरतात. त्यानंतर, 'ज्याप्रमाणे ग्रहण केलेली किंवा अधिष्ठित केलेली शिक्षापदे आम्ही चांगल्या प्रकारे रक्षण करू' अशा विचाराने जी दोषरहित वचनेच बोलत लोक वावरतात, त्यांना उद्देशून करण अर्थाला अनुकूल असलेला हेतू अर्थच योग्य ठरतो. अथवा, त्यांनी तसे बोलावे किंवा न बोलावे, परंतु ही सम्मावाचा लोक बोलत असताना त्यांना केवळ योग्य प्रकारेच बोलू देते, चुकीच्या पद्धतीने बोलू देत नाही; म्हणून तिला 'सम्मावाचा' असेच म्हटले जाते. शिवाय, ही वाचिक दुष्कृत्यांचा त्याग करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्याने केवळ वाग्द्वाराच्या शुद्धीसाठीच असते, म्हणून तिला 'सम्मावाचा' असे म्हटले जाते, असे जाणावे।

112. සම්මාකම්මන්තොපි තිවිධො ක්‍රියා, චෙතනා, විරති වසෙන. තත්ථ යංකිඤ්චි අනවජ්ජං කම්මං කරොන්තස්ස කායිකක්‍රියා ක්‍රියාකම්මන්තොනාම. තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනා චෙතනාකම්මන්තො නාම. යා පන පාණාතිපාතා වෙරමණාදීනි සික්ඛාපදානි සමාදි යන්තස්සවා අධිට්ඨහන්තස්සවා සම්පත්තං වත්ථුං අවීතික්කමන්තස්සවා පාපවිරමණාකාරෙන චිත්තස්ස පවත්ති. අයං විරති සම්මාකම්මන්තො නාම. සම්මා කරොන්ති එතෙනාති සම්මාකම්මං, තදෙව සම්මා කම්මන්තො සුත්තන්තො වනන්තොවිය. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.

११२. 'सम्माकम्मंत' (सम्यक् कर्मान्त) देखील क्रिया, चेतना आणि विरतीच्या भेदाने तीन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, कोणतेही दोषरहित काम करणाऱ्याची शारीरिक क्रिया म्हणजे 'क्रिया-कर्मान्त' होय. तिला प्रवृत्त करणारी चेतना म्हणजे 'चेतना-कर्मान्त' होय. परंतु, प्राणातिपात (हिंसा) पासून विरती इत्यादी शिक्षापदे ग्रहण करणाऱ्याची, किंवा अधिष्ठान करणाऱ्याची, किंवा प्राप्त परिस्थितीचे उल्लंघन न करणाऱ्याची, पापापासून विरत होण्याच्या रूपाने जी चित्ताची प्रवृत्ती असते, ती 'विरति-सम्माकम्मंत' होय. 'याच्याद्वारे योग्य प्रकारे कर्म करतात' म्हणून ते 'सम्माकम्म' (सम्यक् कर्म) होय; आणि तेच 'सम्माकम्मंत' होय, जसे 'सुत्त' ऐवजी 'सुत्तंत' किंवा 'वन' ऐवजी 'वनंत' शब्द वापरला जातो. येथील उर्वरित स्पष्टीकरण पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावे।

113. සම්මාආජීවොපි වීරිය, විරතිවසෙන දුවිධො. තත්ථ පකතියා අනවජ්ජානි කසිකම්මාදීනිවා භික්ඛාචරියාදීනිවා කත්වා ජීවිතං කප්පෙන්තානං උට්ඨානබලසඞ්ඛාතො වායාමො වීරියසම්මාආජීවොනාම. යා පන ආජීවසුද්ධිං අපෙක්ඛිත්වා අත්තනො ආජීවසීලවිපත්තිකාරණානි කායවචීදුච්චරිතානි පජහන්තානං පාපවිරමණාකාරෙන චිත්තස්ස පවත්ති. අයං විරති ආජීවොනාම. අයමිධාධිප්පෙතො. සම්මා ආජීවන්ති ජීවිතං පවත්තෙන්ති එතෙනාති සම්මාආජීවො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙවාති.

११३. 'सम्माआजीव' (सम्यक् आजीव) देखील वीर्य (प्रयत्न) आणि विरतीच्या भेदाने दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, स्वभावानेच दोषरहित असलेली शेती इत्यादी कामे किंवा भिक्षाचर्या इत्यादी करून उपजीविका करणाऱ्यांच्या उद्योगशक्तीच्या स्वरूपातील प्रयत्नाला 'वीर्य-सम्माआजीव' म्हणतात. परंतु, आजीविका-शुद्धीची अपेक्षा ठेवून, आपल्या आजीविका-शील विनाशाची कारणे असणाऱ्या कायिक व वाचिक दुष्कृत्यांचा त्याग करणाऱ्यांची, पापापासून विरत होण्याच्या रूपाने जी चित्ताची प्रवृत्ती असते, ती 'विरति-आजीव' होय. ती येथे अभिप्रेत आहे. 'याच्याद्वारे योग्य प्रकारे आजीविका करतात किंवा जीवन चालवतात' म्हणून तो 'सम्माआजीव' होय. येथील उर्वरित स्पष्टीकरण पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावे।

114. එකෙකාපි චෙත්ථ සම්පත්ත විරති, සමාදාන විරති, සමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන තිවිධා. තත්ථ යා සික්ඛාපදානි අසමා දියිත්වාවා [Pg.109] සමාදින්නානිපිවා තානි අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං හිරි ඔත්තප්පබලෙනෙව සම්පත්තං වත්ථුං අවීතික්කමන්තානං උප්පන්නා විරති. අයං සම්පත්තවිරතිනාම. සා පච්චුප්පන්නාරම්මණායෙව. පඤ්චසික්ඛා පදා පච්චුප්පන්නාරම්මණාති හි වුත්තං. යා පන සික්ඛාපදානි සමාදි යන්තස්සවා අධිට්ඨහන්තස්සවා යථාසමාදින්නානිවා යථාධිට්ඨිතානි වා සුට්ඨුරක්ඛාමීති සම්පත්ත වත්ථුං අපීතික්කමන්තස්සවා උප්පන්නා. අයං සමාදානවිරතිනාම. සා පන පච්චුප්පන්නාරම්මණාවා හොති අනාගතාරම්මණාවා. තථා හි පඤ්චසික්ඛාපදා පච්චුප්පන්නාරම්මණාති ඉදං සම්පත්තවිරතිවසෙන වුත්තන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. මග්ගක්ඛණෙ පන සබ්බදුච්චරිතානං පච්චයසමුච්ඡෙදවසෙන උප්පන්නා සමුච්ඡෙදවිරතිනාම. සා පන නිබ්බානාරම්මණාඑව. ඵලවිරතිපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතාති. තත්ථ ලොකියවිරතියො ජීවිතින්ද්‍රියාදීනි වීතික්කමිතබ්බවත්ථූනි ආරම්මණං කත්වා පාණාතිපාතාදීනි විරමිතබ්බවත්ථූනි පජහන්ති. ලොකුත්තරවිරතියො පන නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා තානියෙව විරමිතබ්බවත්ථූනි පජහන්තීති දට්ඨබ්බං.

११४. येथे प्रत्येक विरती देखील सम्पत्त-विरती, समादान-विरती आणि समुच्छेद-विरतीच्या भेदाने तीन प्रकारची आहे. त्यापैकी, जी शिक्षापदे ग्रहण न करताच, किंवा ग्रहण केलेल्या शिक्षापदांची अपेक्षा न ठेवता, केवळ हिरी आणि ओत्तप्प यांच्या बलानेच प्राप्त परिस्थितीचे उल्लंघन न करणाऱ्यांमध्ये उत्पन्न झालेली विरती असते, ती 'सम्पत्त-विरती' होय. ती केवळ वर्तमानकालीन आलंबन असणारीच असते. कारण 'पाच शिक्षापदे वर्तमानकालीन आलंबन असणारी असतात' असे म्हटले आहे. परंतु, शिक्षापदे ग्रहण करणाऱ्याच्या किंवा अधिष्ठान करणाऱ्याच्या 'ज्याप्रमाणे ग्रहण केलेली किंवा अधिष्ठित केलेली शिक्षापदे मी चांगल्या प्रकारे रक्षण करीन' अशा विचाराने प्राप्त परिस्थितीचे उल्लंघन न करणाऱ्यामध्ये जी विरती उत्पन्न होते, ती 'समादान-विरती' होय. ती वर्तमानकालीन आलंबन असणारी किंवा भविष्यकालीन आलंबन असणारी देखील असते. म्हणूनच, 'पाच शिक्षापदे वर्तमानकालीन आलंबन असणारी असतात' हे वचन सम्पत्त-विरतीच्या दृष्टीने म्हटले आहे, असे अट्ठकथेत सांगितले आहे. परंतु मार्गक्षणी, सर्व दुष्कृत्यांचा कारणासह समूळ नाश करण्याच्या रूपाने उत्पन्न झालेली विरती म्हणजे 'समुच्छेद-विरती' होय. ती केवळ निर्वाण आलंबन असणारीच असते. फल-विरतीचा देखील येथेच समावेश होतो, असे जाणावे. त्यापैकी, लौकिक विरती जीवितेंद्रिय इत्यादी उल्लंघन करण्यायोग्य वस्तूंना आलंबन करून प्राणातिपात इत्यादी विरत होण्यायोग्य गोष्टींचा त्याग करतात. परंतु लोकोत्तर विरती निर्वाणाला आलंबन करून त्याच विरत होण्यायोग्य गोष्टींचा त्याग करतात, असे समजावे।

115. පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකානං හදයඛෙදං කරොතීති කරුණා. කිරතිවා පරදුක්ඛං වික්ඛිපති, කිණාතිවා පරදුක්ඛං හිංසතීති කරුණා. කිරීයති දුක්ඛිතෙසු පසාරීයතීතිවා කරුණා. අපිච කලි උණාති ඡෙදො. කලීති දුක්ඛං වුච්චති, යථා-කලි සම්භවෙ භවෙති. කලීතිවා පාපපි පරාජයොපි වුච්චති. පාපෙ කලි පරාජයෙති හි වුත්තං. සබ්බඤ්චෙතං කාරුණිකා නං කාරුඤ්ඤහෙතුභූතමෙව හොති. ඉති කලිං දුක්ඛංවා පාපංවා සබ්බසම්පත්තිතො පරාජයංවා සත්තෙහි අවන්ති රක්ඛන්ති, සත්තෙවා තතො විධකලිතො අවන්ති රක්ඛන්ති කාරුණිකා ජනා එතායාති කරුණා.

११५. दुसऱ्याचे दुःख पाहून कारुणिक लोकांच्या हृदयाला खेद उत्पन्न होतो, म्हणून ती 'करुणा' होय. अथवा, जी दुसऱ्याच्या दुःखाला दूर करते, किंवा दुसऱ्याच्या दुःखाचा नाश करते, म्हणून ती 'करुणा' होय. अथवा, जी दुःखी लोकांवर पसरवली जाते, म्हणून ती 'करुणा' होय. शिवाय, 'कलि + उणा' असा याचा विग्रह करावा. 'कलि' म्हणजे दुःख म्हटले जाते, जसे 'कलि संभवामध्ये होते'. अथवा 'कलि' म्हणजे पाप किंवा पराजय देखील म्हटले जाते. कारण 'पापामध्ये कलि आणि पराजय' असे म्हटले आहे. आणि हे सर्व कारुणिक लोकांच्या करुणेचे कारणच असते. अशा प्रकारे, कलि नावाच्या दुःखापासून, किंवा पापापासून, किंवा सर्व संपत्तीच्या नाशापासून (पराजयापासून) कारुणिक लोक प्राण्यांचे रक्षण करतात, किंवा प्राण्यांचे त्या तीन प्रकारच्या कलीपासून जिच्याद्वारे रक्षण करतात, ती 'करुणा' होय।

116. පරසම්පත්තිං දිස්වා මොදන්ති එතායාති මුදිතා. නත්ථි පමාණං එතෙසන්ති අප්පමාණා, සත්තා. අප්පමාණෙසු භවාති අප්පමඤ්ඤා. එතාහි එත්තකෙසුයෙව සත්තෙසු පවත්තෙතබ්බා. න ඉතො අඤ්ඤෙසූති එවං පරිච්ඡෙදප්පමාණස්ස අභාවා එකස්මිං සත්තෙ පවත්තාපි අප්පමඤ්ඤාඑවනාම හොන්තීති.

११६. दुसऱ्याची संपत्ती पाहून जिच्याद्वारे आनंदित होतात, ती 'मुदिता' होय. ज्यांची कोणतीही मर्यादा नाही ते 'अप्रमाण' (अमर्याद) प्राणी होत. अशा अमर्याद प्राण्यांच्या विषयी उत्पन्न होणाऱ्या भावनांना 'अप्पमञ्ञा' (अप्रमाण/अप्रमेय) म्हणतात. कारण, 'या भावना केवळ एवढ्याच प्राण्यांवर प्रवृत्त कराव्यात, इतरांवर करू नयेत' अशा प्रकारच्या कोणत्याही मर्यादेचा किंवा प्रमाणाचा अभाव असल्याने, एका जरी प्राण्यावर त्या प्रवृत्त झाल्या तरी देखील त्यांना 'अप्पमञ्ञा' याच नावाने ओळखले जाते, असे जाणावे।

[77] ටීකාසු පන

[७७] परंतु टीकांमध्ये...

අප්පමාණසත්තා [Pg.110] රම්මණත්තා අප්පමාණා. තාඑව අප්පමඤ්ඤාති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'अमर्याद प्राणी हेच आलंबन असल्यामुळे त्या अप्रमाण आहेत आणि त्यांनाच अप्पमञ्ञा म्हटले आहे' असे सांगितले आहे, ते योग्य नाही।

117. පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති හෙට්ඨා වුත්තො අමොහොඑව. සො හි පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, අධිපතියට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියඤ්චාති කත්වා පඤ්ඤින්ද්‍රියන්ති වුච්චතීති.

११७. येथे 'पञ्ञिन्द्रिय' (प्रज्ञेंद्रिय) म्हणजे खाली सांगितलेला 'अमोह'च होय. कारण तो विशेष रूपाने जाणण्याच्या अर्थाने 'प्रज्ञा' आहे, आणि अधिपत्य गाजवण्याच्या अर्थाने 'इंद्रिय' देखील आहे; म्हणून त्याला 'पञ्ञिन्द्रिय' म्हटले जाते, असे जाणावे।

සොභණරාසිම්හි පරමත්ථදීපනා.

शोभन राशीवरील 'परमत्थदीपनी' समाप्त झाली।

118. එත්තාවතාතිආදි තිණ්ණං රාසීනං සඞ්ගහො. එවං ද්විපඤ්ඤාස සරූපං දස්සෙත්වා ඉදානි චෙතොයුත්තප්පකාරං දස්සෙන්තො තෙසන්තිආදිමාහ. ඉතො චෙතසිකානං සරූපදස්සනතො පරං තෙසං චිත්තාවියුත්තානං චිත්තෙන අවියුත්තානං චෙතසිකානං චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං සම්පයොගො තථායොගං වුච්චතෙති යොජනා. චිත්තුප්පාදෙසූති චිත්තෙසු ඉච්චෙව අත්ථො. උප්පජ්ජන්ති චෙතසිකා එතෙසූති උප්පාදා. චිත්තානිඑව උප්පාදා චිත්තුප්පාදාති කත්වා. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානං සබ්බදුබ්බලත්තා තෙසු ඡ පකිණ්ණකා නුප්පජ්ජන්ති. භාවනාබලෙන පහීනත්තා විතක්කො දුතීයජ්ඣානිකාදීසු, විචාරො තතීයජ්ඣානිකාදීසු, පීති චතුත්ථජ්ඣානිකාදීසු නුප්පජ්ජති. සන්නිට්ඨානසභාවත්තා අධිමොක්ඛො අසන්නිට්ඨානසභාවෙ විචිකිච්ඡා චිත්තෙ නුප්පජ්ජති. වීරියං බලනායකත්තා දුබ්බලෙසු පඤ්චද්වාරාවජ්ජනා දීසු සොළසචිත්තෙසු නුප්පජ්ජති. පීති සම්පියායනසභාවත්තා දොමනස්සුපෙක්ඛා සහගතෙසු නුප්පජ්ජති. ඡන්දො ඉච්ඡාසභාවත්තා ඉච්ඡාරහිතෙසු අහෙතුකෙසු මොමූහචිත්තෙසුච නුප්පජ්ජතීති ආහ පකිණ්ණකෙසුපන විතක්කො.ල. මොමූහවජ්ජිතචිත්තෙසූති. තෙ පන චිත්තුප්පාදා පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා සපකිණ්ණකාති සම්බන්ධො.

११८. एत्तावता इत्यादी शब्द तीन राशींचा (समूहांचा) संग्रह (संक्षेप) आहे. अशा प्रकारे बावन्न (५२) चैतसिकांचे स्वरूप दाखवून, आता चित्ताशी युक्त होण्याचा (चैतसिकांच्या संयोगाचा) प्रकार दाखवताना "तेसं" इत्यादी (गाथा) म्हणाले. या चैतसिकांचे स्वरूप दाखवल्यानंतर, चित्ताशी नित्य युक्त असणाऱ्या, चित्तापासून विलग न होणाऱ्या त्या चैतसिकांचा चित्तोत्पादांमध्ये (चित्ताच्या अवस्थांमध्ये) प्रत्येकी होणारा संयोग योग्यतेनुसार सांगितला जातो, अशी योजना (वाक्यरचना) आहे. "चित्तोत्पादांमध्ये" म्हणजे "चित्तांमध्ये" असाच अर्थ समजावा. ज्यांच्यामध्ये चैतसिक उत्पन्न होतात ते 'उत्पाद' होत. चित्त हेच उत्पाद (उत्पत्तीचे स्थान) असल्याने 'चित्तोत्पाद' असे म्हटले आहे, असा अर्थ समजावा. द्विपंचविज्ञानांच्या (दहा विज्ञानांच्या) अत्यंत दुर्बळतेमुळे, त्यांच्यामध्ये सहा प्रकीर्णक चैतसिक उत्पन्न होत नाहीत. भावनाबलाने प्रहीण (नष्ट) झाल्यामुळे, वितर्क द्वितीय ध्यानादी चित्तांमध्ये, विचार तृतीय ध्यानादी चित्तांमध्ये आणि प्रीती चतुर्थ ध्यानादी चित्तांमध्ये उत्पन्न होत नाही. निश्चितीकरणाच्या (निर्णय घेण्याच्या) स्वभावाचा असल्यामुळे, अधिमोक्ष हा निश्चितीकरणाचा स्वभाव नसलेल्या विचिकित्सा चित्तामध्ये उत्पन्न होत नाही. वीर्य हे बलाचे नायक (अधिपती) असल्यामुळे, दुर्बळ अशा पंचद्वारावर्जनादी सोळा चित्तांमध्ये उत्पन्न होत नाही. प्रीती ही प्रिय वाटण्याच्या (आनंदाच्या) स्वभावाची असल्यामुळे, दौर्मनस्य आणि उपेक्षा सहगत चित्तांमध्ये उत्पन्न होत नाही. छंद हा इच्छेच्या स्वभावाचा असल्यामुळे, इच्छारहित अशा अहेतुक चित्तांमध्ये आणि मोमूह (मोहयुक्त) चित्तांमध्ये उत्पन्न होत नाही, म्हणून "प्रकीर्णकांमध्ये वितर्क... मोमूहवर्जित चित्तांमध्ये" असे म्हटले आहे. त्या चित्तोत्पादांचा प्रकीर्णकवर्जित आणि सप्रकीर्णक असा संबंध जोडला पाहिजे।

119. අකුසලෙසූති අකුසලචෙතසිකෙසු. සබ්බාකුසල සාධාරණානාම. තස්මා සබ්බෙසුපි ද්වාදසාකුසලචිත්තෙසු ලබ්භන්තීති යොජනා.

११९. "अकुसलेसु" म्हणजे अकुशल चैतसिकांमध्ये. सर्व-अकुशल-साधारण नावाचे (चैतसिक). म्हणून सर्व बारा अकुशल चित्तांमध्ये ते प्राप्त होतात, अशी योजना (वाक्यरचना) आहे।

[78] විභාවනියං පන

[७८] विभावनीमध्ये तर...

පච්ඡිමං [Pg.111] පුරිමස්ස සමත්ථනවචනන්ති අධිප්පෙතං. තං න සුන්දරං.

नंतरचे वाक्य हे पूर्वीच्या वाक्याचे समर्थन करणारे वचन आहे, असा अभिप्राय आहे. ते योग्य (सुंदर) नाही।

ඉදඤ්හි ඨානං චිත්තෙසු ලබ්භමානතාදස්සනපධානන්ති. යස්මා පන සබ්බානි අකුසලචිත්තානි ඉමෙහි චතූහි විනා නුප්පජ්ජන්ති. න හි තානි පාපෙසු ආදීනවං පස්සිත්වා ඨිතානං උප්පජ්ජන්ති. නච තෙහි ලජ්ජායවා භයෙනවා උක්කණ්ඨිතානං. නාපි කුසලෙසු ධම්මෙසු සමාහිතානන්ති. තස්මා තෙ සබ්බෙසු තෙසු ලබ්භන්තීති. යස්මාච දිට්ඨිමානා ඛන්ධෙසු අස්සාදං අමුඤ්චිත්වාව තෙසු තථා තථා ආමසිත්වා පවත්තන්ති. තස්මා තෙ ලොභමූලචිත්තෙස්වෙව උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ උප්පජ්ජන්තෙසු පන තෙසු දිට්ඨි ඛන්ධෙසු අත්තග්ගාහං දළ්හං ගහෙත්වා තං අත්තං නිච්චතාදීහි මිච්ඡාසභාවෙහිඑව පරාමසන්තී පවත්තති. මානො පන ඛන්ධෙ අහන්ති දළ්හං ගහෙත්වා තං ගහිතාකාරං සෙය්‍ය තාදීහිඑව ආමසන්තො පවත්තති. තස්මා තෙ ආමසනාකාරතො අසදිසවුත්තිනොඑව හොන්තීති ආහ. දිට්ඨිචතූසු.ල. විප්පයුත්තෙසූති. යෙ පන දිට්ඨිගතිකා දිට්ඨියා යථාගහිතං අත්තානමෙව අහන්ති ගණ්හන්ති. තෙසංපි දිට්ඨිමානා ආමසනාකාරං පත්වා අසදිසවුත්තිකාඑව හොන්ති. න හි මානස්ස විය දිට්ඨියා අත්ත සංපග්ගහණෙ බ්‍යාපාරො අත්ථි. න ච දිට්ඨියා විය මානස්ස ධම්මානං අයාථාවපක්ඛපරිකප්පනෙති. තෙනෙව හි අහංගාහො මානො අනාගාමීනංපි පවත්තති. අත්තග්ගාහභූතා පන දිට්ඨි පුථුජ්ජනාන මෙවාති.

कारण हे स्थान चित्तांमध्ये प्राप्त होणे दाखवण्यास प्रधान आहे. कारण, सर्व अकुशल चित्ते या चार (चैतसिकां) शिवाय उत्पन्न होत नाहीत. पापांमध्ये आदिनाव (दोष) पाहून राहिलेल्या व्यक्तींना ती (अकुशल चित्ते) उत्पन्न होत नाहीत. तसेच त्यांच्यापासून (पापांपासून) लज्जेने किंवा भयाने परावृत्त झालेल्यांनाही ती उत्पन्न होत नाहीत. आणि कुशल धर्मांमध्ये समाहित (एकाग्र) असलेल्यांनाही ती उत्पन्न होत नाहीत. म्हणून ते (चार चैतसिक) त्या सर्व (अकुशल चित्तांमध्ये) प्राप्त होतात. आणि ज्या अर्थी दृष्टी आणि मान हे स्कंधांमधील आस्वाद न सोडताच, त्या स्कंधांमध्ये त्या त्या प्रकारे स्पर्श करून (आळवून) प्रवृत्त होतात, म्हणून ते लोभमूलक चित्तांमध्येच उत्पन्न होतात. त्या लोभमूलक चित्तांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्यांपैकी दृष्टी ही स्कंधांमध्ये 'आत्म-ग्रहण' (हाच आत्मा आहे अशी पकड) दृढतेने धरून, त्या आत्म्याला नित्यत्व इत्यादी मिथ्या स्वभावांनीच स्पर्श करत प्रवृत्त होते. मान (अहंकार) तर स्कंधांना 'मी' असे दृढतेने धरून, त्या ग्रहण केलेल्या आकाराला 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी प्रकारे स्पर्श करत प्रवृत्त होतो. म्हणून ते स्पर्श करण्याच्या (आळवण्याच्या) प्रकारावरून भिन्न वृत्तीचेच असतात, म्हणून "दिट्ठिचतूसु... विप्पयुत्तेसु" (दृष्टीविप्रयुक्त चार चित्तांमध्ये) असे म्हटले आहे. जे दृष्टीवादी (दृष्टीगतिक) लोक दृष्टीने जसा ग्रहण केला आहे तशा आत्म्यालाच 'मी' म्हणून ग्रहण करतात, त्यांच्या बाबतीतही दृष्टी आणि मान हे स्पर्श करण्याच्या प्रकाराला प्राप्त होऊन भिन्न वृत्तीचेच असतात. कारण मानाप्रमाणे दृष्टीचा स्वतःला उंचावण्याचा (आत्म-प्रशंसेचा) व्यापार नसतो. आणि दृष्टीप्रमाणे मानाचा धर्मांच्या अयथाभूत (असत्य) कल्पनेचा व्यापार नसतो. म्हणूनच 'मी' असे ग्रहण करणारा मान अनागामी पुद्गलांनाही प्रवृत्त होतो. परंतु आत्म-ग्रहण स्वरूपाची दृष्टी केवळ पृथग्जनांनाच प्रवृत्त होते।

[79] විභාවනියං පන

[७९] विभावनीमध्ये तर...

‘‘මානොපි අහංමානවසෙන පවත්තනතො දිට්ඨිසදිසොව පවත්තතීති දිට්ඨියා සහ එකචිත්තුප්පාදෙ නපවත්තතී’’ති වත්වා කෙසර සීහො පමාය තං අත්ථං සාධෙති. තං න සුන්දරං.

"मान (अहंकार) देखील 'अहं-मान' (मीपणा) च्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे दृष्टीसारखाच प्रवृत्त होतो, म्हणून दृष्टीसोबत एकाच चित्तोत्पादामध्ये प्रवृत्त होत नाही," असे सांगून केसरसिंहाच्या उपमेने तो अर्थ सिद्ध केला आहे. ते योग्य (सुंदर) नाही।

සදිසප්පවත්ති හි නාම සහපවත්තියා එව කාරණන්ති. මච්ඡරියං පන අත්තසම්පත්තීසු ලග්ගනලොභසමුට්ඨිතංපි තාසං පරෙහි සාධාරණභාවං [Pg.112] අසහනාකාරෙන පවත්තත්තා එකන්තෙන පටිඝසම්ප යුත්තමෙව හොතීති වුත්තං දොසො.ල. චිත්තෙසූති. අකම්මඤ්ඤ ලක්ඛණං ථිනමිද්ධං කම්මඤ්ඤසභාවෙසු අසඞ්ඛාරිකෙසු නසම්භවතීති වුත්තං ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරික චිත්තෙසූති. චත්තාරො සබ්බා කුසලසාධාරණා. තයො ලොභ දිට්ඨිමානා. චත්තාරො දොසාදයො. ද්වයං ථිනමිද්ධං. විචිකිච්ඡා චිත්තෙචාති චසද්දො අවධාරණෙ. විචිකිච්ඡාචිත්තෙඑවාති අත්ථො. චතුද්දස අකුසල චෙතසිකා.

कारण समान प्रवृत्ती ही सह-प्रवृत्तीचेच (एकत्र प्रवृत्त होण्याचेच) कारण असते. मात्सर्य (मत्सर) तर स्वतःच्या संपत्तीमध्ये आसक्त होणाऱ्या लोभापासून उत्पन्न होत असले, तरी त्या संपत्तीचा इतरांशी सहभाग सहन न करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, ते एकांताने (निश्चितपणे) प्रतिघ-संप्रयुक्तच (द्वेषयुक्तच) असते, म्हणून "दोष... चित्तांमध्ये" असे म्हटले आहे. अकर्मण्यता (अकार्यक्षमता) लक्षण असलेले थिन-मिद्ध (स्त्यान-मिद्ध) हे कर्मण्यता (कार्यक्षमता) स्वभाव असलेल्या असंखारिक चित्तांमध्ये संभवत नाही, म्हणून "थिन-मिद्ध पाच ससंखारिक चित्तांमध्ये" असे म्हटले आहे. चार सर्व-अकुशल-साधारण (चैतसिक), तीन लोभ-दृष्टी-मान, चार द्वेषादी, दोन थिन-मिद्ध (स्त्यान-मिद्ध). "विचिकित्सा चित्तात च" यातील 'च' शब्द अवधारण (निश्चिती) अर्थी आहे. "विचिकित्सा चित्तातच" असा अर्थ आहे. चौदा अकुशल चैतसिक।

120. සොභණෙසූති සොභණචෙතසිකෙසු. ලොකුත්තරෙ අට්ඨඞ්ගිකමග්ගෙ තීසු ඛන්ධෙසු පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සම්මාසඞ්කප්පො නාම සම්මාදිට්ඨිපච්ඡිමකොව හොති. තස්මා පාදකජ්ඣානාදිවසෙන තස්මිං අසතිපි පඤ්ඤාක්ඛන්ධො නපරිහායති. සීලසමාධික්ඛන්ධධම්මෙසු පන එකො එකස්ස කිච්චං නසාධෙති. තස්මා ලොකුත්තර මග්ගො සත්තඞ්ගිකතො හෙට්ඨා නපවත්තතීති ආහ විරතියො පන තිස්සොපි.ල. ලබ්භන්තීති. නියතාව එකතොව සබ්බථාපි ලබ්භන්තීති යොජනා. තත්ථ නියතාවාති න ලොකියෙසුවිය කදාචිඑව ලබ්භන්ති. අථඛො සබ්බදාපි නියතා හුත්වාව ලබ්භන්ති. කස්මා, ලොකුත්තරධම්මානං නිච්චං සීලෙසු පරිපූරකාරිතාවසෙන පවත්තත්තා. න හි තෙ ලොකියා විය කදාචි දානවසෙන කදාචි සුතපරියත්තිවසෙන කදාචි කසිණභාවනාදිවසෙන පවත්තන්තීති. එකතො වාති නලොකියෙසු විය විසුං විසුං ලබ්භන්ති. අථඛො තිස්සොපි එකතො හුත්වාව ලබ්භන්ති. කස්මා, අභින්නාරම්මණත්තා. න හි තෙ ලොකියා විය වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසඞ්ඛාතානි ජීවිතින්ද්‍රියාදීනි නානාරම්මණානි ආරබ්භ පවත්තන්ති. එකංපන නිබ්බානමෙව ආරබ්භපවත්තන්තීති. සබ්බථාපීති න ලොකියෙසු විය එකදෙ සප්පහානවසෙන ලබ්භන්ති. අථඛො තිස්සොපි අනවසෙස දුච්චරිත දුරාජීවප්පහානාකාරෙන ලබ්භන්ති. ලොකියෙසුහි සකිං උප්පන්නා සම්මාවාචා චතුබ්බිධානි වචීදුච්චරිතානි සබ්බානි එකතො පජහිතුං නසක්කොති. මුසාවාදවිරති මුසාවාදමෙව පජහිතුං සක්කොති. න ඉතරානි. මුසාවාදංපි සමූලං සානුසයං පජහිතුං නසක්කොති. [Pg.113] තථා පිසුණවාචා විරති පිසුණවාචමෙව පජහිතුං සක්කොති. න ඉතරානි. පිසුණවාචංපි සමූලං සානුසයං පජහිතුං න සක්කොති. සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. ලොකුත්තරෙසු පන සකිං උප්පන්නා සම්මාවාචා සබ්බානි වචීදුච්චරිතානි සමූලානි සානුසයානි පජහති. සකිං උප්පන්නො සම්මාකම්මන්තො සබ්බානි කායදුච්චරිතානි සමූලානි සානුසයානි පජහති. සකිං උප්පන්නො සම්මාආජීවො සබ්බානි ආජීවහෙතුකානි කායවචීදුච්චරිතානි සමූලානි සානුසයානි පජහති. ඉති තිස්සො ලොකුත්තරෙසුඑව සබ්බථාපි ලබ්භන්තීති. විසද්දො අවයවසම්පිණ්ඩනත්ථො. සකිං උප්පන්නා එකා සම්මාවාචා මුසාවාදප්පහානවසෙනාපි ලබ්භති. නකෙවලඤ්ච තප්පහානවසෙනෙව. අථඛො පිසුණවාචාපහානවසෙනපි ලබ්භතීති සබ්බං වත්තබ්බං. එත්ථච දුච්චරිතානි සමූලානි සානුසයානීති එත්ථ කායවචීචොපන භාගියානි කාමරාගානුසයාදීනි උපරිමග්ගවජ්ඣානි කිලෙසජාතානි අරූපසෙක්ඛානංපි සන්තියෙව. කාමරූපසෙක්ඛානං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මා තෙසං පජහනවසෙන උපරිමග්ග ඵලවිරතීනං දුච්චරිතප්පහානං දට්ඨබ්බං. කාමාවචරකුසලෙස්වෙව, නපන කාමාවචරවිපාකක්‍රියචිත්තෙසු, නාපිමහග්ගතචිත්තෙසූති අධිප්පායො. කාමාවචරකුසලෙසුපි කාමභූමියං උප්පන්නෙසුඑව, නරූපාරූපභූමියං උප්පන්නෙසු. න හි බ්‍රහ්මානං විරමිතබ්බවත්ථු සඞ්ඛාතානි කායවචීදුච්චරිතානිනාම අත්ථි. නච ලොකියවිරතියො විරමිතබ්බ වත්ථුරහිතෙසු පුග්ගලෙසු පවත්තන්තීති. උපරි ඡකාමාවචරදෙවෙ සුපි නපවත්තන්තීති වදන්ති. තං කථාවත්ථුම්හි විචාරිතමෙව. යදි එවං මනුස්සලොකෙපි තීසු හෙට්ඨිමඵලට්ඨෙසු තාසං අප්පවත්ති ආපජ්ජති. න හි තෙසංපි පාණාතිපාතාදීනි විරමිතබ්බවත්ථූනිනාම අත්ථීති. සච්චං, ඉධ පන සත්තවිධආපත්තික්ඛන්ධාපි විරමිතබ්බවත්ථුට්ඨානෙ ඨිතා. තථා තිවිධකුහනවත්ථූනිච. තානිච කානිචි තෙසං ඵලට්ඨානංපි සාධාරණානිඑව. මනුස්සානඤ්ච යානි කානිචි තස්ස තස්ස සමාදින්නස්ස සික්ඛාපදස්ස වත්ථූනිපි විරමිතබ්බවත්ථූනිඑව. යානිපි කාමසෙක්ඛානං කායවාචා විප්ඵන්දනකරානි කිලෙසජාතානි සමුච්ඡෙදවිරතීනං වත්ථුභූතානි සන්ති. තානි තෙසං තදඞ්ග විරතීනංපි [Pg.114] වත්ථූනිඑවාති. කදාචි සන්දිස්සන්තීති සමාදානසම්පත්තවිරතීනං අඤ්ඤතරවසෙන පවත්තකාලෙඑව සන්දිස්සන්ති. එවං සන්දිස්ස මානාපි භින්නාරම්මණත්තා නඑකතො හුත්වා සන්දිස්සන්තීති වුත්තං විසුං විසුන්ති. විසුංවිසුං සන්දිස්සමානාපි එකෙකදුච්චරිතප්පහානවසෙනෙව සන්දිස්සන්ති. න ලොකුත්තරෙසු විය සබ්බථාපීති දට්ඨබ්බං.

१२०. 'सोभणेसु' (शोभन चेतसिकांमध्ये) म्हणजे शोभन चेतसिकांमध्ये. लोकोत्तर अष्टांगिक मार्गात, तीन स्कंधांपैकी प्रज्ञास्कंधात 'सम्मासंकप्प' (सम्यक् संकल्प) हा 'सम्मादिट्ठि' (सम्यक् दृष्टी) चा केवळ अनुगामी (मागून येणारा) असतो. म्हणून, पादक ध्यान इत्यादींच्या प्रभावामुळे तो (सम्यक् संकल्प) नसला तरीही प्रज्ञास्कंधाचा ऱ्हास होत नाही. परंतु, शीलस्कंध आणि समाधीस्कंधाच्या धर्मांमध्ये एक धर्म दुसऱ्याचे कार्य पूर्ण करू शकत नाही. म्हणून, लोकोत्तर मार्ग सात अंगांपेक्षा कमी होऊन प्रवृत्त होत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे की 'परंतु तीनही विरती (सम्मावाचा, सम्माकम्मन्त, सम्माआजीव) देखील प्राप्त होतात...' इत्यादी. 'त्या निश्चितपणे, एकत्रितपणे आणि सर्व प्रकारे प्राप्त होतात' अशी येथे योजना (अर्थसंगती) आहे. त्यामध्ये 'नियत' (निश्चित) म्हणजे लौकिक विरतींप्रमाणे त्या कधीतरीच प्राप्त होतात असे नाही. तर त्या नेहमीच निश्चित होऊन प्राप्त होतात. कारण काय? कारण लोकोत्तर धर्मांची प्रवृत्ती नेहमी शीलांचे परिपूर्ण पालन करण्याच्या रूपाने होते. कारण ते (लोकोत्तर धर्म) लौकिक धर्मांप्रमाणे कधी दानाच्या रूपाने, कधी सुत-परियत्तीच्या (श्रुत-पर्यप्ती) रूपाने, तर कधी कसिण-भावनेच्या रूपाने प्रवृत्त होत नाहीत, असे जाणावे. 'एकत्रितपणे' (एकतो) म्हणजे लौकिक विरतींप्रमाणे वेगवेगळ्या (विशुं विशुं) प्राप्त होत नाहीत. तर तिन्ही विरती एकत्रितपणेच प्राप्त होतात. कारण काय? कारण त्यांचे आलंबन (आरम्मण) अभिन्न (एकच) असते. कारण ते लौकिक विरतींप्रमाणे उल्लंघन करण्यायोग्य वस्तू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जीवितेंद्रिय इत्यादी विविध आलंबनांना घेऊन प्रवृत्त होत नाहीत. तर केवळ एका निर्वाणालाच आलंबन करून प्रवृत्त होतात, असे जाणावे. 'सर्व प्रकारे' (सब्बथापि) म्हणजे लौकिक विरतींप्रमाणे एका भागाच्या (एकदेश) प्रहाणाने (त्यागामुळे) प्राप्त होत नाहीत. तर तिन्ही विरती निरवशेष (पूर्णपणे) दुश्चरित आणि चुकीच्या उपजीविकेच्या (दुराजीव) प्रहाणाच्या रूपाने प्राप्त होतात. कारण लौकिक भूमीत एकदा उत्पन्न झालेली सम्यक् वाचा चार प्रकारच्या सर्व वाचेच्या दुश्चरितांना एकत्रितपणे नष्ट करण्यास समर्थ नसते. मृषावाद-विरती (असत्य बोलण्यापासून अलिप्तता) केवळ मृषावादाचाच त्याग करू शकते, इतरांचा नाही. ती मृषावादाला देखील मुळासकट आणि अनुसयासह नष्ट करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, पिशुनवाचा-विरती (चुगली करण्यापासून अलिप्तता) केवळ पिशुनवाचेचाच त्याग करू शकते, इतरांचा नाही. ती पिशुनवाचेला देखील मुळासकट आणि अनुसयासह नष्ट करू शकत नाही. हे सर्व सविस्तर जाणावे. परंतु लोकोत्तर चित्तांमध्ये एकदा उत्पन्न झालेली सम्यक् वाचा सर्व वाचेच्या दुश्चरितांना मुळासकट आणि अनुसयासह नष्ट करते. एकदा उत्पन्न झालेला सम्यक् कर्मांत सर्व काय-दुश्चरितांना (शारीरिक दुष्कृत्यांना) मुळासकट आणि अनुसयासह नष्ट करतो. एकदा उत्पन्न झालेली सम्यक् आजीविका उपजीविकेच्या कारणाने होणाऱ्या सर्व काय-वाचा दुश्चरितांना मुळासकट आणि अनुसयासह नष्ट करते. अशा प्रकारे, या तिन्ही विरती केवळ लोकोत्तर चित्तांमध्येच सर्व प्रकारे प्राप्त होतात, असे जाणावे. 'वि' (vi) हा शब्द अवयवांच्या (भागांच्या) एकत्रीकरणाच्या अर्थाने आहे. एकदा उत्पन्न झालेली एक सम्यक् वाचा मृषावादाच्या प्रहाणाच्या रूपाने देखील प्राप्त होते. आणि केवळ त्याच्याच प्रहाणाच्या रूपाने नाही, तर पिशुनवाचेच्या प्रहाणाच्या रूपाने देखील ती प्राप्त होते, असे सर्व सांगावे. आणि येथे 'दुश्चरिते मुळासकट आणि अनुसयासह' या संदर्भात, काय आणि वाचेच्या हालचालींशी संबंधित असलेले कामराग-अनुशय इत्यादी क्लेश, जे उच्च मार्गांद्वारे नष्ट केले जातात, ते अरूप-शैक्षांमध्ये (अरूप भूमीतील शैक्ष पुद्गल) देखील अस्तित्वात असतातच. काम आणि रूप भूमीतील शैक्षांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. म्हणून, त्या क्लेशांच्या प्रहाणाच्या रूपाने उच्च मार्ग आणि फलाच्या विरतींचे दुश्चरित-प्रहाण पाहावे. त्या (लौकिक विरती) केवळ कामावचर कुशल चित्तांमध्येच प्राप्त होतात, कामावचर विपाक किंवा क्रिया चित्तांमध्ये नाही, आणि महग्गत चित्तांमध्ये देखील नाही, असा अभिप्राय आहे. कामावचर कुशल चित्तांमध्ये देखील, केवळ कामभूमीत उत्पन्न झालेल्या चित्तांमध्येच त्या प्राप्त होतात, रूप आणि अरूप भूमीत उत्पन्न झालेल्या चित्तांमध्ये नाही. कारण ब्रह्मांच्या ठिकाणी विरती घेण्यासारख्या वस्तू म्हणून ओळखली जाणारी काय-वाचा दुश्चरिते नसतात. आणि लौकिक विरती या विरती घेण्यासारख्या वस्तूंपासून रहित असलेल्या पुद्गलांमध्ये प्रवृत्त होत नाहीत, असे जाणावे. 'वरच्या सहा कामावचर देवलोकांमध्ये देखील त्या प्रवृत्त होत नाहीत,' असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु, कथावस्तूमध्ये (कथावत्थु पाळिमध्ये) त्याचे खंडन (प्रतिषेध) केले गेले आहे. जर असे असेल, तर मनुष्यलोकात देखील खालच्या तीन फलस्थ (फलावर आरूढ) पुद्गलांमध्ये त्या विरतींची अप्रवृत्ती (उत्पन्न न होणे) प्रसंगोपात येईल. कारण त्यांच्यासाठी देखील प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी विरती घेण्यासारख्या वस्तू नसतात, हा आक्षेप (चोदना) आहे. हे सत्य आहे, परंतु येथे सात प्रकारचे आपत्ती-स्कंध (नियमभंग) देखील विरती घेण्याच्या वस्तूच्या स्थानी स्थित आहेत. त्याचप्रमाणे, तीन प्रकारच्या कुहन-वस्तू (कपट-व्यवहार) देखील विरती घेण्याच्या वस्तूच्या स्थानी स्थित आहेत. आणि त्या काही वस्तू त्या फलस्थ पुद्गलांसाठी देखील सामायिकच आहेत, असे म्हणतात. आणि मनुष्यांसाठी देखील त्यांनी स्वीकारलेल्या त्या त्या शिक्षापदांच्या ज्या काही वस्तू आहेत, त्या विरती घेण्याच्या वस्तूच आहेत, असे म्हणतात. आणि काम-शैक्षांच्या काय व वाचेमध्ये विस्पंदन (चंचलता) निर्माण करणारे जे क्लेश समुच्छेद-विरतींचे वस्तूभूत (कारण) आहेत, ते त्यांच्या तदंग-विरतींचे देखील वस्तूभूत (कारण) आहेत, असे जाणावे. 'कधीतरी दिसतात' (कदाचि संदिस्सन्ति) म्हणजे समादान-विरती किंवा संपत्त-विरती यांपैकी कोणत्याही एका रूपाने प्रवृत्त होण्याच्या काळातच त्या दिसतात. अशा प्रकारे दिसत असूनही, भिन्न आलंबन असल्यामुळे त्या एकत्रितपणे दिसत नाहीत, म्हणूनच 'वेगवेगळ्या' (विशुं विशुं) असे म्हटले आहे. वेगवेगळ्या दिसत असल्या तरीही, त्या एकेका दुश्चरिताच्या प्रहाणाच्या रूपानेच दिसतात. लोकोत्तर चित्तांप्रमाणे सर्व प्रकारे दिसत नाहीत, असे पाहावे.

121. අප්පනාපත්තානං අප්පමඤ්ඤානං සොමනස්සසහගතභාවොව විභඞ්ගෙ වුත්තොති වුත්තං පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතමහග්ගතචිත්තෙසූති. එතාහි පරසත්තානං හෙතු අධිමත්තබ්‍යාපාරා හොන්ති, තස්මා අතිසන්තාය නිබ්‍යාපාරාය පඤ්චමජ්ඣානුපෙක්ඛාය සහ නපවත්තන්තීති. අප්පනාපුබ්බභාගභූතානං පන තාසං උපෙක්ඛාවෙදනායපි සම්පයොගො අට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතොයෙවාති වුත්තං කාමාවචර.ල. චිත්තෙසුචාති. කදාචීති කාරුඤ්ඤප්පකතිකස්ස අනිස්සුකිනොච පරෙසං විපත්තිසම්පත්තිදස්සනකාලෙ. නානාහුත්වා ජායන්තීති තෙසං විපත්තිදස්සනකාලෙ අනුකම්පනවසෙන කරුණා එව ජායති, නමුදිතා. සම්පත්තිදස්සනකාලෙ පන මොදනවසෙන මුදිතාව ජායති, නකරුණාති එවං විසුං විසුං හුත්වා ජායන්තීති අත්ථො. යස්මා පනෙතා දොසසමුට්ඨිතානං විහිංසා අරතීනං නිස්සරණභූතාති සුත්තන්තෙසු වුත්තා. දොමනස්සපටිපක්ඛඤ්චසො මනස්සමෙව හොති. තස්මා තාසං අප්පනාපුබ්බභාගභූතානංපි නිච්චං සොමනස්සයොගමෙව කෙචි ඉච්ඡන්තීති වුත්තං උපෙක්ඛාසහගතෙසු.ල. කෙචි වදන්තීති. සො පන තෙසං වාදො අට්ඨකථායපි සහ විරුද්ධො. තස්මා තං බහූ විඤ්ඤුනො න සම්පටිච්ඡන්තීති කත්වා සොවාදො ථෙරෙන කෙචිවාදොනාම කතො. යස්මාච සබ්බෙසංපි ලොකිය ලොකුත්තරජ්ඣානානං පුබ්බභාග භාවනා නාම අප්පනාසන්නකාලෙඑව සොමනස්සජ්ඣානානං පුබ්බභාගා සොමනස්සසහගතා හොන්ති. උපෙක්ඛාඣානානං පුබ්බභාගා උපෙක්ඛාසහගතා හොන්ති. අනාසන්නකාලෙ පන සබ්බෙසංපි තෙසං පුබ්බභාගා කදාචි සොමනස්සසහගතා, කදාචි උපෙක්ඛාසහගතාහොන්ති. තස්මා සො වාදො කෙචිවාදොව කාතුං යුත්තොති. එත්ථච සබ්බානිපි සමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තානිනාම ආදිම්හි යෙභුය්‍යෙන උපෙක්ඛාසහගතානිඑව [Pg.115] භවෙය්‍යුං, යදියි තානි ආදිතොයෙව පට්ඨාය සොමනස්සසහජාතානි සියුං. තදා ඉමෙ සත්තා සො මනස්සජාතෙසු කම්මෙසු අනභිරතානාම නත්ථීති අඤ්ඤං කම්මං ඡඩ්ඩෙත්වා භාවනාකම්මමෙව අනුයුඤ්ජෙය්‍යුන්ති. පච්ඡා පන අත්තනො භාවනාය පුබ්බාපරියවිසෙසදස්සනකාලෙඑව සොමනස්ස සහජාතානි භවන්ති. පටිකූලා රම්මණෙසු පන අසුභභාවනාචිත්තෙසු දුක්ඛිතසත්තාරම්මණෙසුච කරුණාභාවනාචිත්තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අපිච ඉමා කරුණාමුදිතානාම පකතිකාලෙපි උප්පජ්ජන්තියෙව. තාසු පන මුදිතා තාව ඉට්ඨසම්පත්තිවිසයාති සායෙභුය්‍යෙන සොමනස්ස සහජාතාති යුත්තමෙතං. කරුණා පන අනිට්ඨවිපත්තිවිසයාති සා යෙභුය්‍යෙන උපෙක්ඛාසහජාතා එව සියා. නච එතා පරසත්තහෙතු අධිමත්ත බ්‍යාපාරාති කත්වා උපෙක්ඛාවෙදනාය සහ විරුද්ධාඑවාති සක්කා වත්තුං. සා හි අප්පනං අපත්තා වෙදනුපෙක්ඛානාම ආරම්මණරසානුභවනෙඑව නිබ්‍යාපාරාහොති. න අඤ්ඤකිච්චෙසු. තථා හි සත්තා උපෙක්ඛාසහගත චිත්තෙහි අදින්නංපි ආදියන්ති, දානංපි දෙන්ති, අඤ්ඤානිපි මහන්තානි පුඤ්ඤාපුඤ්ඤකම්මානි කරොන්තියෙවාති. තස්මා අප්පනා පත්තානඤ්ඤෙව තාසං වෙදනුපෙක්ඛාය සහ විරුද්ධභාවො වත්තුං යුත්තොති.

१२१. अप्पना (अर्पणा) अवस्थेला प्राप्त झालेल्या अप्पमण्यांचे (अप्रमाणांचे) सोमनस्यसहगत (सौमनस्ययुक्त) असणेच विभंगामध्ये सांगितले आहे, म्हणून 'पाचवे ध्यान वगळता महग्गत चित्तांमध्ये' असे म्हटले आहे. कारण या (अप्पमण्या) इतर प्राण्यांच्या निमित्ताने अतिशय क्रियाशील असतात, म्हणून अत्यंत शांत आणि व्यापाररहित (निष्क्रिय) अशा पाचव्या ध्यानाच्या उपेक्षेसोबत त्या प्रवृत्त होत नाहीत. परंतु, अप्पनाच्या पूर्वभागात (पूर्व अवस्थेत) असलेल्या त्या अप्पमण्यांचा उपेक्षा वेदनेशी देखील संप्रयोग अट्ठकथेमध्ये अनुमत (मान्य) केलाच आहे, म्हणून 'कामावचर... चित्तांमध्ये' असे म्हटले आहे. 'कदाचित' म्हणजे कारुण्य स्वभाव असलेल्या आणि मत्सर नसलेल्या व्यक्तीच्या, इतरांच्या विपत्ती आणि संपत्ती पाहण्याच्या वेळी. 'वेगवेगळे होऊन उत्पन्न होतात' म्हणजे त्यांच्या विपत्ती पाहण्याच्या वेळी अनुकंपा भावाने करुणाच उत्पन्न होते, मुदिता नाही. परंतु संपत्ती पाहण्याच्या वेळी आनंदाच्या भावाने मुदिताच उत्पन्न होते, करुणा नाही; अशा प्रकारे वेगवेगळ्या होऊन उत्पन्न होतात, असा अर्थ आहे. कारण या (करुणा आणि मुदिता) दौमनस्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या हिंसा आणि अरती (नाराजी) यांच्यापासून मुक्त करणाऱ्या (निसरणभूत) आहेत, असे सुत्तांमध्ये म्हटले आहे. आणि दौमनस्याचा प्रतिपक्ष सोमनस्यच असतो. म्हणून, अप्पनाच्या पूर्वभागात असलेल्या त्या करुणा-मुदितांचा देखील नेहमी सोमनस्याशीच संप्रयोग असावा, असे काही आचार्य मानतात; म्हणून 'उपेक्षासहगत... असे काही म्हणतात' असे म्हटले आहे. परंतु त्यांचा तो वाद अट्ठकथेशी देखील विरुद्ध आहे. म्हणून, त्याला अनेक विद्वानांनी स्वीकारले नाही, म्हणून तो वाद थेरांनी (अनुरुद्ध थेरांनी) 'केचिवाद' (काहींचे मत) या नावाने उल्लेखिला आहे. आणि ज्या अर्थी सर्वच लौकिक आणि लोकोत्तर ध्यानांची पूर्वभाग भावना ही अप्पनाच्या जवळच्या काळातच सोमनस्य ध्यानांचे पूर्वभाग सोमनस्यसहगत असतात, आणि उपेक्षा ध्यानांचे पूर्वभाग उपेक्षासहगत असतात. परंतु दूरच्या (अ-जवळच्या) काळात त्या सर्वांचेच पूर्वभाग कधी सोमनस्यसहगत तर कधी उपेक्षासहगत असतात. म्हणून तो वाद 'केचिवाद' म्हणूनच मानणे योग्य आहे. आणि येथे, सर्वच समथ आणि विपश्यना भावना चित्ते ही सुरुवातीला बहुतांश करून उपेक्षासहगतच असावीत. जर ती सुरुवातीपासूनच सोमनस्यसहजात असती, तर हे प्राणी सोमनस्य उत्पन्न करणाऱ्या कर्मांमध्ये अरती नसलेले (कंटाळणारे) नसतील, म्हणून इतर कामे सोडून भावना कर्माचाच अभ्यास करत राहिले असते. परंतु नंतर स्वतःच्या भावनेचा पूर्व-अपर (आधीचा व नंतरचा) विशेष पाहण्याच्या वेळीच ती सोमनस्यसहजात होतात. प्रतिकूल आलंबन असलेल्या अशुभभावना चित्तांमध्ये आणि दुःखी प्राणी आलंबन असलेल्या करुणाभावना चित्तांमध्ये तर (उपेक्षासहगत असण्याबाबत) बोलण्याची काही गरजच नाही. शिवाय, या करुणा आणि मुदिता सामान्य काळातही उत्पन्न होतातच. परंतु त्यामध्ये मुदिता ही इष्ट संपत्तीच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे ती बहुतांश करून सोमनस्यसहजात असते, हे योग्यच आहे. करुणा ही अनिष्ट विपत्तीच्या विषयाशी संबंधित असल्यामुळे ती बहुतांश करून उपेक्षासहजातच असावी. आणि 'या इतर प्राण्यांच्या निमित्ताने अत्यंत क्रियाशील असतात म्हणून उपेक्षा वेदनेशी पूर्णपणे विरुद्धच आहेत' असे म्हणता येत नाही. कारण अप्पना अवस्थेला न पोहोचलेली वेदनोपेक्षा ही केवळ आलंबनाचा रस अनुभवण्यामध्येच व्यापाररहित (निष्क्रिय) असते, इतर कामांमध्ये नाही. कारण प्राणी उपेक्षासहगत चित्तांनी न दिलेले देखील घेतात, दानही देतात आणि इतरही मोठी पुण्य-अपुण्य कर्मे करतातच. म्हणून, केवळ अप्पना अवस्थेला प्राप्त झालेल्या त्या अप्पमण्यांचाच वेदनोपेक्षेशी विरोध असणे योग्य आहे, असे समजावे.

[80] එත්තාවතා යං වුත්තං විභාවනියං

[८०] यावरून विभाविनीमध्ये जे म्हटले आहे की,

‘‘කරුණාමුදිතා භාවනාකාලෙ අප්පනාවීථිතො පුබ්බෙ පරිචයවසෙන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තෙහිපි පරිකම්මං හොති. යථාතං පගුණගන්ථං සජ්ඣායන්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවිහි තස්සාපි සජ්ඣායනං, යථාච පගුණවිපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්සකදාචි පරිචයබලෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙහිපි සම්මසනන්ති උපෙක්ඛා සහගතකාමාවචරෙසු කරුණා මුදිතානං අසම්භවවාදො කෙචිවාදො කතො’’ති. තං පටික්ඛිත්තං හොතීති දට්ඨබ්බං.

"करुणा आणि मुदिता यांच्या भावनेच्या वेळी, अप्पना-वीथीच्या (अर्पणा-मार्गाच्या) पूर्वी, परिचयामुळे (अभ्यासामुळे) उपेक्षासहगत चित्तांनी देखील परिकर्म (पूर्व तयारी) होते. ज्याप्रमाणे चांगला पाठ असलेला ग्रंथ पाठ करताना कधीकधी इतर गोष्टींकडे लक्ष विचलित झाले तरी पाठांतर चालू राहते, आणि ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे सरावलेल्या विपश्यनेमध्ये संस्कारांचे संमसन (परीक्षण) करताना कधीकधी परिचयाच्या बळावर ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांनी देखील संमसन होते; म्हणून उपेक्षासहगत कामावचर चित्तांमध्ये करुणा व मुदिता यांचा असंभव असण्याचा वाद हा 'केचिवाद' (काहींचे मत) म्हणून केला गेला आहे." हे खंडित (अस्वीकृत) केले गेले आहे, असे समजावे.

කිඤ්චාපි කසිණනිමිත්තාදීනි ආරම්මණානි අගම්භීරානිඑව හොන්ති. තථාපි යොගකම්මබලෙන චිත්තසමාධානබලෙන කිලෙස දූරීභාවෙනච [Pg.116] තදාරම්මණෙසු ඣානචිත්තෙසු ඤාණං එකන්තෙන පවත්ත තියෙවාති ආහ සබ්බෙසුපි පඤ්ච.ල. චිත්තෙසුචාති.

जरी कसिण-निमित्त इत्यादी आलंबने गंभीर नसली, तरीही योगाच्या (अभ्यासाच्या) कर्माच्या बळाने, चित्ताच्या समाधानाच्या (एकाग्रतेच्या) बळाने आणि क्लेशांच्या दूर होण्याने, त्या आलंबनांवर आधारित ध्यानचित्तांमध्ये ज्ञान निश्चितपणे प्रवृत्त होतेच; म्हणून "सर्व पाचही... चित्तांमध्ये" असे म्हटले आहे.

122. තයො විරතිධම්මා. ද්වයං අප්පමඤ්ඤායුගළං. එවං සො භණචෙතසිකා සොභණෙස්වෙව චිත්තෙසු චතුධා චතූහි පකාරෙහි සම්පයුත්තාති යොජනා. ඉදානි සබ්බෙසංපි චෙතො යුත්තානං නියතා නියතයොගිවිභාගං දස්සෙතුං ඉස්සාතිආදිමාහ. කරුණා ආදි යස්සාති කරුණාදි. අප්පමඤ්ඤා ද්වයං. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චානිච විරතියොච කරුණාදිච ඉස්සාමච්ඡෙ රකුක්කුච්චවිරතිකරුණාදයො. තෙ නානාච ජායන්ති, කදාචිච ජායන්ති. මානොච කදාචිඑව ජායති. ථිනමිද්ධඤ්ච තථා කදාචි එව ජායති. ජායමානං පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සහෙව ජායති. නනානාති යොජනා. එත්ථච අප්පමඤ්ඤාවිරතීනං නානා කදාචි යොගො හෙට්ඨාච වුත්තො. උපරිච වක්ඛති. ඉස්සාදීනංච උපරි වක්ඛති. මානථිනමිද්ධානං පන ඉධ වත්තබ්බොති. තත්ථ මානො චතූසු දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙසු ලබ්භමානොපි කදාචි තෙසං සෙය්‍යො හමස්මීතිආදිනා පවත්තකාලෙඑව ලබ්භති, නඅඤ්ඤදා. ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකෙසු ලබ්භමානංපි කදාචි තෙසං නිද්දාතිභූතවසෙන අකම්මඤ්ඤතාය පවත්තිකාලෙඑව ලබ්භති. න අඤ්ඤදා. තදා ලබ්භමානංපන ද්වයං සහෙව ලබ්භති. න නානාති.

१२२. तीन विरती धर्म, दोन अप्पमण्यांची जोडी. अशा प्रकारे शोभन चेतसिक हे शोभन चित्तांमध्येच चार प्रकारे (चार प्रकारांनी) संप्रयुक्त असतात, अशी योजना आहे. आता सर्वच चित्त-संप्रयुक्त चेतसिकांचे नियत आणि अनियत संप्रयोग विभाग दाखवण्यासाठी "इस्सा..." (मत्सर) इत्यादी म्हटले आहे. करुणा आहे आधी ज्याच्या ते 'करुणादि' म्हणजे दोन अप्पमण्या. इस्सा (मत्सर), मच्छेर (कंजूषपणा), कुक्कुच्च (पश्चात्ताप), विरती आणि करुणा इत्यादी हे 'इस्सा-मच्छेर-कुक्कुच्च-विरती-करुणादि' होत. ते वेगवेगळे (नाना) आणि कधीकधी उत्पन्न होतात. मान (अभिमान) देखील कधीकधीच उत्पन्न होतो. थिन-मिद्ध (आळस आणि ग्लानी) देखील त्याचप्रमाणे कधीकधीच उत्पन्न होते. परंतु उत्पन्न होताना ते एकमेकांसोबतच उत्पन्न होते, वेगवेगळे नाही, अशी योजना आहे. येथे अप्पमण्या आणि विरतींचा वेगवेगळा व कधीकधी होणारा संप्रयोग खाली (पूर्वी) सांगितला आहे आणि पुढेही सांगतील. इस्सा इत्यादींचा संप्रयोग पुढे सांगतील. मान आणि थिन-मिद्ध यांचा संप्रयोग येथे सांगणे योग्य आहे. त्यामध्ये, मान हा चार दृष्टीविप्रयुक्त चित्तांमध्ये प्राप्त होत असला तरी, कधीकधी त्यांच्या 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होण्याच्या वेळीच प्राप्त होतो, इतर वेळी नाही. थिन-मिद्ध हे पाच ससंखारिक चित्तांमध्ये प्राप्त होत असले तरी, कधीकधी त्यांच्या निद्रेने (झोपेने) ग्रस्त झाल्यामुळे अकर्मण्यतेच्या (अक्षमतेच्या) प्रवृत्तीच्या वेळीच प्राप्त होते, इतर वेळी नाही. त्यावेळी प्राप्त होताना ते दोन्ही (थिन आणि मिद्ध) सोबतच प्राप्त होतात, वेगवेगळे नाही, असे समजावे.

[81] විභාවනියං පන

[८१] परंतु विभाविनीमध्ये तर,

‘‘ථිනමිද්ධං කදාචි ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චෙහිචෙව මානෙනච සහ ජායති. කදාචි තෙහි තෙනච නානා ජායතී’’ති යොජනා වුත්තා. සා සාරතො න පච්චෙතබ්බා.

"थिन-मिद्ध कधीकधी इस्सा, मच्छेर, कुक्कुच्च आणि मानासोबत उत्पन्न होते. कधीकधी त्यांच्याशी आणि त्या मानाशी वेगवेगळे उत्पन्न होते" अशी योजना सांगितली आहे. ती तत्त्वतः स्वीकारण्यायोग्य (विश्वास ठेवण्यायोग्य) नाही.

න හි තෙහි තෙනච තස්ස සහභාවො නානාභාවොච කිච්චාරම්මණවිරොධාවිරොධභාවෙන සිද්ධොති.

कारण त्यांच्याशी आणि त्या मानाशी त्याचा सहभाव (एकत्र असणे) किंवा नानाभाव (वेगळे असणे) हे कार्य आणि आलंबन यांच्या विरोध किंवा अविरोध भावाने सिद्ध होत नाही, असे समजावे.

යාච ටීකායං

आणि जुन्या टीकेमध्ये जी,

මානොච ථිනමිද්ධඤ්ච කදාචි නානා ජායති. කාරණං වුත්තමෙව. යොජනා වුත්තා. සාපි න සුන්දරා. කදාචි සහජායතීති.

"मान आणि थिन-मिद्ध कधीकधी वेगवेगळे उत्पन्न होतात, कधीकधी सोबत उत्पन्न होतात" अशी योजना सांगितली आहे, ती देखील योग्य नाही. याचे कारण आधीच सांगितले आहे.

යථාවුත්තානුසාරෙනාති සත්තසබ්බත්ථයුජ්ජන්තීතිආදිනා වුත්තප්පකාරං අනුසාරෙන සෙසාති එකාදසහි අනියත යොගීහි අවසෙසා එකචත්තාලීසධම්මා. තෙ යථාවුත්තානුසාරෙන අත්තනා ලබ්භමාන චිත්තුප්පාදෙසු අනියතයොගිනො වෙදිතබ්බාති යොජනා.

‘यथावृत्तानुसारेण’ म्हणजे ‘सत्तसब्बत्थयुज्जन्ति’ इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या प्रकाराला अनुसरून. ‘शेषाः’ (उरलेले) म्हणजे अकरा अनियतयोगी चेतसिकांशिवाय उरलेले एकेचाळीस धर्म होत. ते (धर्म) पूर्वोक्त पद्धतीला अनुसरून स्वतः प्राप्त होणाऱ्या चित्तोत्पादांमध्ये अनियतयोगी चेतसिक म्हणून जाणावेत, अशी योजना आहे.

123. එවං චෙතසිකානං යොගට්ඨානපරිච්ඡින්දනවසෙන සම්පයොගනයං දස්සෙත්වා ඉදානි යුත්තධම්මරාසිපරිච්ඡින්දනවසෙන සඞ්ගහ නයං දස්සෙන්තො සඞ්ගහඤ්චාතිආදිමාහ. ඉදානි තෙසං සඞ්ගහඤ්ච යථාරහං පවක්ඛාමීති යොජනා. ඡත්තිංසාතිආදි සඞ්ගහනයස්ස උද්දෙසගාථා. සත්තපඤ්ඤත්තාරම්මණා අප්පමඤ්ඤා නිබ්බානා රම්මණෙසු නලබ්භන්තිති වුත්තං අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතාති තථා අට්ඨසු දුතීයජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා අඤ්ඤසමානා ද්වාදසචෙත සිකා අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා තෙවීසති සොභණචෙතසිකාචෙති පඤ්චත්තිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීතිආදිනයං තථාසද්දෙන නිද්දිසති. තෙඑවාති විතක්ක විචාර පීතිසුඛවජ්ජා උපෙක්ඛාසහගතා තෙ එව තෙත්තිංසධම්මා. අට්ඨසූති එත්ථ අට්ඨච අට්ඨච අට්ඨාති එකසෙසනිද්දෙසො, විච්ඡාලොපනිද්දෙසොවා දට්ඨබ්බො. පඤ්චකජ්ඣාන වසෙනාති පාළියං පඤ්චකනයෙන වුත්තස්ස ඣානභෙදස්ස වසෙන, චතුක්කනයෙන වුත්තස්ස ඣානභෙදස්ස වසෙන පන චතුධාව සඞ්ගහො හොතීති අධිප්පායො. ද්වීසු රූපපථමජ්ඣානලාභීසු දුතීයජ්ඣානං උප්පාදෙන්තෙසු මන්දො විතක්කමො අතික්කමිතුං සක්කොති. තස්ස චතුරඞ්ගිකං දුතීයජ්ඣානං උප්පජ්ජති. තික්ඛපඤ්ඤො පන විතක්ක විචාරෙ එකතො අතික්කමිතුං සක්කොති. තස්ස තියඞ්ගිකං දුතීයජ්ඣානං උප්පජ්ජතීති අයං තෙසං නයානං විසෙසො.

१२३. अशा प्रकारे चेतसिकांच्या संप्रयोगाच्या स्थानांच्या परिच्छेदाच्या (मर्यादेच्या) आधारे संप्रयोग नय दाखवून, आता युक्त असलेल्या धर्मांच्या समूहाच्या परिच्छेदाच्या आधारे संग्रह नय दाखविण्याची इच्छा धरून ‘संग्रहं च’ इत्यादी गाथा म्हटली आहे. ‘आता मी त्यांच्या संग्रहाचे देखील योग्यतेनुसार सविस्तर वर्णन करीन’ अशी योजना आहे. ‘छत्तिंस’ (छत्तीस) इत्यादी गाथा संग्रह नयाची उद्देशगाथा आहे. सत्त्वप्रज्ञप्तीचे आलंबन असणाऱ्या अप्रमण्या निर्वाण आलंबन असणाऱ्या (लोकोत्तर) चित्तांमध्ये प्राप्त होत नाहीत, म्हणून ‘अप्रमण्यावर्जित’ असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे आठ द्वितीय ध्यानयुक्त चित्तांमध्ये वितर्कवर्जित बारा अन्यसमान चेतसिक आणि अप्रमण्यावर्जित तेवीस शोभन चेतसिक मिळून पस्तीस धर्म संग्रहास प्राप्त होतात, इत्यादी पद्धतीला ‘तथा’ शब्दाने दर्शविले आहे. ‘ते एव’ (तेच) म्हणजे वितर्क, विचार, प्रीती आणि सुख वर्जित असलेले, उपेक्षासहगत तेच तेहतीस धर्म होत. ‘अट्ठसु’ (आठ मध्ये) या पदात ‘आठ, आठ आणि आठ’ असा एकशेष निर्देश किंवा वीप्सालोप निर्देश समजावा. ‘पंचकध्यानवशाने’ म्हणजे पाळीमध्ये पंचक नयाने सांगितलेल्या ध्यानभेदाच्या आधारे; परंतु चतुष्क नयाने सांगितलेल्या ध्यानभेदाच्या आधारे केवळ चार प्रकारेच संग्रह होतो, असा अभिप्राय आहे. रूप-प्रथमध्यान प्राप्त करणाऱ्या दोन व्यक्तींपैकी द्वितीय ध्यान उत्पन्न करत असताना, मंद प्रज्ञेचा पुरुष केवळ वितर्काचेच अतिक्रमण करण्यास समर्थ होतो. त्याला चतुरंगिक द्वितीय ध्यान उत्पन्न होते. परंतु तीक्ष्ण प्रज्ञेचा पुरुष वितर्क आणि विचार या दोन्हीचे एकाच वेळी अतिक्रमण करण्यास समर्थ होतो. त्याला त्र्यंगिक द्वितीय ध्यान उत्पन्न होते, हा त्या नयांमधील विशेष (फरक) आहे.

124. කිච්චාරම්මණවිරුද්ධත්තා විරතියො මහග්ගතෙසු නුප්පජ්ජන්තීති ආහ විරතිත්තයවජ්ජිතාති. විරතියො හි කායවචී විසොධනකිච්චා හොන්ති. මහග්ගතජ්ඣානානි පන සුවිසුද්ධකායවචී පයොගස්සෙව චිත්තවිසොධනකිච්චානි. විරතියොච වීතික්කමිතබ්බ වත්ථුංවා නිබ්බානංවා ආරබ්භ පවත්තන්ති. මහග්ගතජ්ඣානානි පන පඤ්ඤත්ති යොවා මහග්ගතධම්මෙවාති.

१२४. कार्य (कृत्य) आणि आलंबन यांच्या विरोधाने विरती चेतसिक महग्गत चित्तांमध्ये उत्पन्न होत नाहीत, म्हणून ‘विरतित्रयवर्जित’ असे म्हटले आहे. कारण विरती चेतसिक कायिक आणि वाचिक प्रयोगांचे (कर्मांचे) शुद्धीकरण करण्याचे कार्य करणारे असतात. परंतु महग्गत ध्याने अत्यंत शुद्ध कायिक व वाचिक प्रयोग असणाऱ्या व्यक्तीच्या चित्ताचे शुद्धीकरण करण्याचे कार्य करणारे असतात. विरती चेतसिक अतिक्रमणीय वस्तू किंवा निर्वाणाला उद्देशून (आलंबन करून) प्रवृत्त होतात. परंतु महग्गत ध्याने प्रज्ञप्तीला किंवा महग्गत धर्मांना आलंबन करून प्रवृत्त होतात.

125. කිච්චාරම්මණවි [Pg.118] රුද්ධත්තායෙව විරතිඅප්පමඤ්ඤායො එකස්මිං චිත්තෙ ද්වෙ නලබ්භන්තීති වුත්තං. අප්පමඤ්ඤා විරතියො පනෙත්ථ.ල. යොජෙතබ්බාති. විරතියො එකන්තෙන දුස්සිල්‍යප්පහාන කිච්චත්තා තප්පහාන කිච්චරහිතෙසු ලොකියාබ්‍යාකතෙසු නලබ්භන්තීති වුත්තං විරතිවජ්ජිතාති. පඤ්චසික්ඛාපදා කුසලායෙවාති හි පාළියං වුත්තං. ඉදඤ්ච ලොකියසික්ඛාපදානි සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අප්පමඤ්ඤානං සත්තපඤ්ඤත්තාරම්මණත්තා මහාවිපාකානඤ්ච එකන්ත පරිත්තාරම්මණත්තා තාසං තෙසු සම්භවො නත්ථීති වුත්තං අප්පමඤ්ඤා විරතිවජ්ජිතාති. නනු කාමකුසලං සත්තපඤ්ඤත්තාදි ආරම්මණංපි හොතීති තබ්බිපාකෙනපි තෙන සදිසා රම්මණෙන භවිතබ්බන්ති. න. විකප්පරහිතත්තා. පඤ්ඤත්තියො හි අවිජ්ජමානත්තා මහග්ගතානුත්තරධම්මාච සණ්හසුඛුමධම්මත්තා තථා තථා විකප්පෙත්වාවා පටිවිජ්ඣිත්වාවා ගණ්හන්තානං කුසලාදීනං එව ආරම්මණභූතා හොන්ති. කාමවිපාකානි පන සයං අතිදුබ්බලතාය ආරම්මණං විකප්පෙත්වා විගහෙතුං නසක්කොන්ති, කුතො පටිවිජ්ඣිත්වා ගහෙතුං. තස්මා තානි පඤ්ඤත්තියොවා මහග්ගතානුත්තරධම්මෙවා ආලම්බිතුං න සක්කොන්තීති දට්ඨබ්බං. මහග්ගතවිපාකානි පන විකප්පරහිතානිපි අප්පනාපත්තකම්මවිසෙ සනිබ්බත්තත්තා භාවනාබලනිම්මිතානි පඤ්ඤත්තිවිසෙසානි ආලම්බිතුං සක්කොන්තීති.

१२५. कार्य आणि आलंबन यांच्या विरोधानेच विरती आणि अप्रमण्या एकाच चित्तात दोन्ही प्राप्त होत नाहीत, असे म्हटले आहे. ‘येथे अप्रमण्या आणि विरती...’ इत्यादी योजना करावी. विरती चेतसिक हे निश्चितपणे दौःशील्याचा (दुःशीलाचा) प्रहाण करण्याचे कार्य करणारे असल्यामुळे, त्या प्रहाणकार्यापासून रहित असणाऱ्या लौकिक अव्याकृत चित्तांमध्ये प्राप्त होत नाहीत, म्हणून ‘विरतीवर्जित’ असे म्हटले आहे. कारण पाळीमध्ये ‘पाच शील (शिक्षापदे) हे कुशलच आहेत’ असे म्हटले आहे. आणि हे लौकिक शिक्षापदांना उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. अप्रमण्यांचे आलंबन सत्त्वप्रज्ञप्ती असल्यामुळे आणि महाविपाक चित्तांचे आलंबन निश्चितपणे परित्त (कामावचर) असल्यामुळे, त्यांची त्या महाविपाक चित्तांमध्ये उत्पत्ती संभवत नाही, म्हणून ‘अप्रमण्या-विरतीवर्जित’ असे म्हटले आहे. शंका: कामावचर कुशल चित्त सत्त्वप्रज्ञप्ती इत्यादी आलंबन असणारे देखील असते, तर मग त्याच्या विपाकाने देखील त्याच्यासारखेच आलंबन असणारे असायला हवे की नाही? उत्तर: नाही, कारण ते विकल्परहित असतात. कारण प्रज्ञप्ती या परमार्थतः अविद्यमान असल्यामुळे आणि महग्गत व अनुत्तर (लोकोत्तर) धर्म हे अत्यंत सूक्ष्म व गंभीर असल्यामुळे, त्या त्या प्रकारे विकल्प करून किंवा प्रतिवेध करून ग्रहण करणाऱ्या कुशल इत्यादी चित्तांचेच आलंबन बनतात. परंतु कामावचर विपाक चित्ते स्वतः अत्यंत दुर्बळ असल्यामुळे आलंबनाचा विकल्प करून ग्रहण करण्यास समर्थ नसतात, मग प्रतिवेध करून ग्रहण करणे तर दूरच राहिले. म्हणून ती (कामावचर विपाक चित्ते) प्रज्ञप्ती किंवा महग्गत व अनुत्तर धर्मांना आलंबन करू शकत नाहीत, असे समजावे. परंतु महग्गत विपाक चित्ते विकल्परहित असली तरी अर्पणा प्राप्त झालेल्या विशेष कर्माद्वारे उत्पन्न झालेली असल्यामुळे, भावनाबलाने निर्माण झालेल्या विशेष प्रज्ञप्तींना आलंबन करण्यास समर्थ असतात.

[82] විභාවනියං පන

[८२] परंतु विभाविनीमध्ये (टीकेमध्ये) -

කාමතණ්හාධිනකම්මජනිතත්තා කාමවිපාකානි කාමතණ්හාය ආරම්මණභූතෙ කාමධම්මෙඑව ආලම්බිතුං ලභන්තීති අධිප්පායෙන ‘‘කාමතණ්හාධිනස්ස ඵලභූතත්තා’’ති වත්වා දාසිපුත්තොපමාය තදත්ථං විභාවෙති. තං විචාරෙතබ්බං.

कामतृष्णेच्या अधीन असलेल्या कर्माद्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे कामावचर विपाक चित्ते कामतृष्णेच्या आलंबन असणाऱ्या कामधर्मांनाच आलंबन करण्यास प्राप्त होतात, अशा अभिप्रायाने ‘कामतृष्णेच्या अधीन असलेल्याचे फल असल्यामुळे’ असे सांगून दासीपुत्राच्या उपमेने तो अर्थ स्पष्ट केला आहे. त्याचा सखोल विचार केला पाहिजे.

එවඤ්හි සති මහග්ගතවිපාකානිපි රූපාරූපතණ්හාධින කම්මජනිතානි එව හොන්තීති තානිපි රූපාරූපතණ්හානං ආරම්මණභූතෙ මහග්ගත ධම්මෙඑව ආලම්බෙය්‍යුන්ති. අපිච, කාමතණ්හාපි කාමධම්මෙඑව ආරම්මණං කරොති. න පඤ්ඤත්තිධම්මෙති නත්ථි. නච ඉත්ථිපුරිසාදි හත්ථ පාදාදි පඤ්ඤත්තීසු අස්සාදවසෙන පවත්තා තණ්හා කාමතණ්හා නාම [Pg.119] නහොතීති අත්ථි. සුභෙති කුසලෙ. මනෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. සුභෙ ක්‍රියෙ පාකෙති නිද්ධාරණීයං දට්ඨබ්බං. සහෙතු. ල. මනෙ ද්වාදසධාව සඞ්ගහොතිවා යොජෙතබ්බං. නවිජ්ජන්තෙත්ථාති වජ්ජිතානං සඞ්ගහො. එත්ථාති සොභණචිත්තෙසු. ද්වයන්ති විරතිඅප්පමඤ්ඤාදුකං. අනුත්තරෙති විසෙසකානං සඞ්ගහො. ඣාන ධම්මාති විතක්කාදයො. මජ්ඣිමෙ මහග්ගතෙ අප්පමඤ්ඤාච ඣානධම්මා ච. පරිත්තෙසු කාමසොභණෙසු අප්පමඤ්ඤාච විරති ඤාණපීති යොච විසෙසකා, සඞ්ගහනය භෙදකාරකාති අත්ථො.

कारण असे असल्यास, महग्गत विपाक चित्ते देखील रूप आणि अरूप तृष्णेच्या अधीन असलेल्या कर्माद्वारेच उत्पन्न झालेली असतात, म्हणून त्यांनी देखील रूप व अरूप तृष्णेचे आलंबन असणाऱ्या महग्गत धर्मांनाच आलंबन केले पाहिजे. शिवाय, कामतृष्णा देखील केवळ कामधर्मांनाच आलंबन करते, प्रज्ञप्ती धर्मांना आलंबन करत नाही, असे नाही. आणि स्त्री, पुरुष, हात, पाय इत्यादी प्रज्ञप्तींमध्ये आस्वादाच्या (आसक्तीच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेली तृष्णा कामतृष्णा नव्हे, असे नाही (म्हणजे ती कामतृष्णाच आहे). ‘शुभे’ म्हणजे कुशल चित्तामध्ये. ‘मने’ हे पद निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. ‘शुभे क्रिये पाके’ हे निर्धारणीय समजावे. ‘सहेतुक... मने बारा प्रकारेच संग्रह होतो’ अशी योजना करावी. ‘न विज्जन्ति एत्थ’ म्हणजे वर्जित केलेल्या धर्मांचा संग्रह होय. ‘एत्थ’ (येथे) म्हणजे शोभन चित्तांमध्ये. ‘द्वयम्’ म्हणजे विरती आणि अप्रमण्या हे द्विक (जोडी). ‘अनुत्तरे’ (लोकोत्तर चित्तामध्ये) म्हणजे विशेष करणाऱ्या धर्मांचा संग्रह होय. ‘ध्यानधर्म’ म्हणजे वितर्क इत्यादी होत. मध्यम म्हणजे महग्गत चित्तामध्ये अप्रमण्या आणि ध्यानधर्म; आणि परित्त म्हणजे कामावचर शोभन चित्तांमध्ये अप्रमण्या, विरती, ज्ञान आणि प्रीती हे विशेष करणारे आहेत, म्हणजेच संग्रह नयाचा भेद करणारे आहेत, असा अर्थ आहे.

126. සත්තරසධම්මා ලොභදිට්ඨීහි සද්ධිං එකූනවීසති හුත්වා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති යොජනා. පීතිවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා ද්වාදස චෙතසිකා අකුසලසාධාරණා චත්තාරොචාති සොළසධම්මා ලොභදිට්ඨීහි සහ අට්ඨාරස හුත්වා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති යොජනා. ඉස්සාමච්ඡරිය කුක්කුච්චානි කිච්චතො ආරම්මණතො ච භින්නානි හොන්තීති වුත්තං ඉස්සා.ල. යොජෙතබ්බානීති. සබ්බෙසුපි අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු සම්පයුත්තධම්මා ධම්මතො අසදිසාඑව හොන්ති. ගණනතො පන එකච්චෙ එකච්චෙහි සදිසා එව හොන්තීති වුත්තං ද්වාදස.ල. සඞ්ගහිතාභවන්තීති. එත්ථච පඤ්චසු අසඞ්ඛාරිකෙසු පථමදුතීයෙසු එකූනවීසති. තතීයචතුත්ථෙසු අට්ඨාරස. පඤ්චමෙ වීසති. පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකෙසු පථමදුතීයෙසු එකවීසති. තතීයචතුත්ථෙසු වීසති. පඤ්චමෙ ද්වාවීසති. මොමූහද්වයෙ පන්නරසාති එවං අකුසලෙසු සත්ත සඞ්ගහා භවන්ති. තෙනාහ එකූනවීසාතිආදිං. සාධාරණාති සබ්බා කුසලසාධාරණා. සමානාති අඤ්ඤසමානා. අපරෙති ඡන්දපීතිඅධිමොක්ඛෙ ථපෙත්වා එකච්චෙ.

१२६. १७ धर्म लोभ आणि दृष्टी यांच्यासह १९ होऊन संग्रहात समाविष्ट होतात, अशी योजना (स्पष्टीकरण) आहे. प्रीती वगळून १२ अन्यसमान चेतसिक आणि ४ अकुशलसाधारण चेतसिक असे १६ धर्म लोभ आणि दृष्टी यांच्यासह १८ होऊन संग्रहात समाविष्ट होतात, अशी योजना आहे. ईर्ष्या, मात्सर्य आणि कुक्कुच्च (कुकृत्य) हे कृत्यांच्या आणि आलंबनांच्या दृष्टीने भिन्न असतात, म्हणून 'ईर्ष्या...' इत्यादी योजावे असे म्हटले आहे. सर्वच अकुशल चित्तोत्पादांमध्ये संप्रयुक्त धर्म हे स्वभावाच्या दृष्टीने असमानच असतात. परंतु संख्येच्या दृष्टीने काही चेतसिक समूह इतरांशी समानच असतात, म्हणून 'बारा...' इत्यादी संग्रहित होतात असे म्हटले आहे. येथे पाच असंस्कारिक चित्तांपैकी पहिल्या आणि दुसऱ्या चित्तात १९ चेतसिक असतात; तिसऱ्या आणि चौथ्या चित्तात १८; पाचव्या चित्तात २० असतात. पाच ससंस्कारिक चित्तांपैकी पहिल्या आणि दुसऱ्या चित्तात २१; तिसऱ्या आणि चौथ्या चित्तात २०; पाचव्या चित्तात २२ असतात. दोन मोहमुळ चित्तांमध्ये १५ असतात. अशा प्रकारे अकुशल चित्तांमध्ये सात संग्रह होतात. म्हणूनच 'एकूणवीस...' इत्यादी म्हटले आहे. 'साधारण' म्हणजे सर्व अकुशलसाधारण चेतसिक. 'समान' म्हणजे अन्यसमान चेतसिक. 'इतर' म्हणजे छंद, प्रीती आणि अधिमोक्ष वगळून काही चेतसिक.

127. හසනචිත්තෙති හසිතුප්පාදචිත්තෙ. වොට්ඨබ්බනෙති මනොද්වාරාවජ්ජනෙ. සුඛසන්තීරණෙති සොමනස්ස සන්තීරණෙ. මනො ධාතුත්තිකා හෙතුක පටිසන්ධි යුගළෙති පඤ්චද්වාරාවජ්ජන සම්පටිච්ඡනද්වයසඞ්ඛාතෙ මනොධාතුත්තිකෙචෙව උපෙක්ඛා සන්තීරණ ද්වයසඞ්ඛාතෙ අහෙතුක පටිසන්ධියුගළෙච. සබ්බත්ථ සබ්බෙසු අහෙතුකෙසු [Pg.120] සත්ත, තතො සෙසා පකිණ්ණකා පන යථාරහං යුජ්ජන්ති, ඉති තෙත්තිංස විධසඞ්ගහො මයා වුත්තොති යොජනා.

१२७. 'हसनचित्तात' म्हणजे हसितुत्पाद चित्तात. 'वोट्ठब्बन' म्हणजे मनोद्वारावर्जन चित्तात. 'सुखसंतीरण' म्हणजे सोमनस्य संतीरण चित्तात. 'मनोधातुत्रिक आणि अहेतुक प्रतिसंधी युगळ' म्हणजे पंचद्वारावर्जन व दोन संपटिच्छन अशा तीन मनोधातुत्रिकांमध्ये आणि दोन उपेक्षा संतीरण अशा अहेतुक प्रतिसंधी युगळात. सर्व ठिकाणी सर्व अहेतुक चित्तांमध्ये ७ (सर्वचित्तसाधारण चेतसिक) असतात, आणि त्याहून उरलेले प्रकीर्णक चेतसिक योग्यतेनुसार युक्त होतात. अशा प्रकारे तेहतीस प्रकारचा संग्रह माझ्याद्वारे सांगण्यात आला आहे, अशी योजना आहे.

128. ඉදානි අයං චෙතසිකනිද්දෙසොති කත්වා චිත්තස්ස විය එකස්සපි චෙතසිකස්ස භූමිජාති සම්පයොගාදි භෙදෙන විභාගො කථෙතබ්බොති තං දස්සෙතුං අන්තිමගාථමාහ. ඉත්ථං ඉමිනා යථාවුත්තප්පකාරෙන චිත්තාවියුත්තානං චෙතසිකානං සොළසවිධං සම්පයොගඤ්ච තෙත්තිංසවිධං සඞ්ගහඤ්ච ඤත්වා තෙසං යථා යොගං චිත්තෙන සමං භෙදං උද්දිසෙති යොජනා. ඵස්සො තාව එකූනනවුතියා එකවීසසතෙසුවා චිත්තෙසු යුත්තත්තා එකූනනවුති එකවීසසතවිධෙවාති එවං ද්විපඤ්ඤාසචෙතසිකෙ විසුං විසුං උද්ධරිත්වා යථායොගං භූමිජාතිසම්පයොගාදිභෙදෙහි තෙසං විභාගං කථෙය්‍යාති අත්ථො.

१२८. आता हा चेतसिक निर्देश असल्यामुळे, चित्ताप्रमाणेच प्रत्येक चेतसिकाचा देखील भूमी, जाती, संप्रयोग इत्यादी भेदांनुसार विभाग सांगायला हवा, हे दर्शवण्यासाठी अंतिम गाथा म्हटली आहे. अशा प्रकारे, या पूर्वोक्त प्रकाराने चित्ताशी नित्य संप्रयुक्त असणाऱ्या चेतसिकांचा सोळा प्रकारचा संप्रयोग आणि तेहतीस प्रकारचा संग्रह जाणून घेऊन, त्यांचा योग्यतेनुसार चित्ताप्रमाणेच भेद दाखवावा, अशी योजना आहे. प्रथम स्पर्श चेतसिक ८९ किंवा १२१ चित्तांमध्ये संप्रयुक्त असल्यामुळे ८९ किंवा १२१ प्रकारचा होतो. अशा प्रकारे ५२ चेतसिकांना स्वतंत्रपणे घेऊन योग्यतेनुसार भूमी, जाती, संप्रयोग इत्यादी भेदांद्वारे त्यांचा विभाग सांगावा, असा अर्थ आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, अभिधम्मत्थसंग्रहाच्या 'परमत्थदीपनी' नामक

චතුත්ථවණ්ණනාය චෙතසික සඞ්ගහස්ස

चौथ्या स्पष्टीकरणातील चेतसिक संग्रहाची

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

පකිණ්ණක සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

प्रकीर्णक संग्रह परमत्थदीपनी

129. එවං [Pg.121] විසුං විසුං චිත්තචෙතසිකානං නිද්දෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි පුන උභින්නං නිද්දෙසං දස්සෙන්තො සම්පයුත්තායථායොගන්තිආදිමාහ. යථායොගං සම්පයුත්තා සභාවතො තෙපඤ්ඤාස චිත්තචෙතසිකා යෙ ධම්මා මයා විසුං විසුං නිද්දිට්ඨා. ඉදානි යථා රහං තෙසං උභින්නං සඞ්ගහොනාම නිය්‍යතෙති යොජනා. තත්ථ අත්තනො අත්තනො භාවො සභාවො. ධම්මානං ආවෙනිකලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. චිත්තං තාව භූමිජාතිසම්පයොගාදිභෙදෙන එකූන නවුතිවිධංපි අත්තනො ආරම්මණ විජානනසඞ්ඛාතෙන ආවෙනිකලක්ඛණෙන එකමෙව හොති. ඵස්සොපි භූමිජාතිසම්පයො ගාදිභෙදෙන එකූනනවුතිවිධොපි ඵුසනලක්ඛණෙන එකොව හොති තථා වෙදනාසඤ්ඤාදයොති එවං සභාවතො තෙපඤ්ඤාස එව හොන්තීති. වෙදනාහෙතුතො කිච්චද්වාරාලම්බණවත්ථුතො පවත්තො සඞ්ගහොති සම්බන්ධො. තත්ථ වෙදනාහෙතුතොති වෙදනාභෙද හෙතුභෙදතො. එවං කිච්චද්වාරාලම්බණ වත්ථුතොති එත්ථපි. චිත්තුප්පාදවසෙනෙවාති චිත්තවසෙනෙව නිය්‍යතෙති සම්බන්ධො. එවසද්දෙන චෙතසිකෙ නිවත්තෙති. එත්තාවතා ඡන්නං පකිණ්ණකසඞ්ගහානං වචනත්ථො ඉධෙව තාව ථෙරෙන දස්සිතො හොති වෙදනාභෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො, හෙතුභෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහොතිආදිනා.

१२९. अशा प्रकारे चित्त आणि चेतसिकांचा स्वतंत्रपणे निर्देश दाखवून, आता पुन्हा दोघांचा एकत्रित निर्देश दाखवताना 'संपयुत्ता यथाजोगं...' इत्यादी म्हटले आहे. योग्यतेनुसार संप्रयुक्त असणारे, स्वभावाच्या दृष्टीने ५३ चित्त-चेतसिक रूपी जे धर्म माझ्याद्वारे स्वतंत्रपणे निर्दिष्ट केले गेले आहेत, आता योग्यतेनुसार त्या दोघांचा संग्रह केला जात आहे, अशी योजना आहे. तेथे स्वतःचा स्वतःचा भाव म्हणजे 'स्वभाव' होय. धर्मांचे असाधारण (विशिष्ट) लक्षण, असा याचा अर्थ होतो. चित्त जरी भूमी, जाती, संप्रयोग इत्यादी भेदांमुळे ८९ प्रकारचे असले, तरी स्वतःच्या आलंबन जाणणे रूपी असाधारण लक्षणाने ते एकच आहे. स्पर्श देखील भूमी, जाती, संप्रयोग इत्यादी भेदांमुळे ८९ प्रकारचा असला, तरी स्पर्श करणे रूपी लक्षणाने तो एकच आहे. त्याचप्रमाणे वेदना, संज्ञा इत्यादी देखील; अशा प्रकारे स्वभावाच्या दृष्टीने ते ५३ च होतात. वेदना, हेतू, कृत्य, द्वार, आलंबन आणि वस्तू यांच्या आधारे प्रवृत्त होणारा संग्रह, असा संबंध जोडला पाहिजे. तेथे 'वेदना-हेतूतः' म्हणजे वेदनेच्या भेदाने आणि हेतूच्या भेदाने. 'कृत्य-द्वार-आलंबन-वस्तूतः' यामध्येही याचप्रमाणे अर्थ घ्यावा. 'चित्तोत्पादवशेन एव' म्हणजे चित्ताच्या वशानेच (संग्रह) केला जातो, असा संबंध जोडला पाहिजे. 'एव' (च) या शब्दाने चेतसिकांना वगळले आहे. एवढ्यानेच सहा प्रकीर्णक संग्रहांचा शाब्दिक अर्थ येथेच थेरांनी दर्शवला आहे: वेदनेच्या भेदाने चित्त-चेतसिकांचा संग्रह म्हणजे 'वेदनासंग्रह', हेतूच्या भेदाने चित्त-चेतसिकांचा संग्रह म्हणजे 'हेतूसंग्रह' इत्यादी प्रकारे.

[83] විභාවනියං පන

[८३] परंतु विभाविनीमध्ये

චිත්තුප්පාදසද්දෙන චෙතසිකධම්මෙපි ගහෙත්වා අඤ්ඤං නිවත්තෙ තබ්බං අපස්සන්තො ‘‘න කත්ථචි තංවිරහෙනා’’ති වදති. තං නයුජ්ජතියෙව.

'चित्तोत्पाद' शब्दाने चेतसिक धर्मांनाही ग्रहण करून, इतर वगळण्यासारखे काही न पाहिल्यामुळे 'तेथे कशाचाही विरह (अभाव) नाही' असे म्हटले आहे. ते मुळीच योग्य नाही.

න හි ඉධ එත්තකා චෙතසිකා සුඛසහගතා, එත්තකා දුක්ඛ සහගතාතිආදිනා එකොපි සඞ්ගහො චෙතසිකෙහි නීතො නාම [Pg.122] අත්ථි. සුඛසහගතං කුසලවිපාකං කායවිඤ්ඤාණමෙකමෙවාතිආදිනා පන චිත්තෙනඑව නීහොති. චිත්තෙ පන සිද්ධෙ චෙත සිකාපි සිද්ධාඑවාති කත්වා චිත්තුප්පාදවසෙනෙවාති ඉදං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

कारण येथे 'एवढे चेतसिक सुखसहगत आहेत, एवढे दुःखसहगत आहेत' इत्यादी प्रकारे चेतसिकांच्या आधारे केलेला एकही संग्रह अस्तित्वात नाही. परंतु 'सुखसहगत कुशलविपाक कायविज्ञान एकच आहे' इत्यादी प्रकारे चित्ताच्या आधारेच संग्रह केला जातो. चित्त सिद्ध झाले की चेतसिकही सिद्ध होतातच, म्हणून 'चित्तोत्पादवशेन एव' असे म्हटले आहे, असे समजावे.

130. තත්ථාති තෙසු ඡසු සඞ්ගහෙසු. වෙදනාභෙදෙන තංසම්පයුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො.

१३०. 'तेथे' म्हणजे त्या सहा संग्रहांमध्ये. वेदनेच्या भेदाने आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चित्त-चेतसिकांचा संग्रह म्हणजे 'वेदनासंग्रह' होय.

[84] විභාවනියං පන

[८४] परंतु विभाविनीमध्ये

‘‘සුඛාදිවෙදනානං තංසහගතචිත්තුප්පාදානඤ්ච විභාගවසෙන සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. තත්ථ චසද්දෙන වෙදනාසඞ්ගහොච වෙදනාසහගත චිත්තුප්පාද සඞ්ගහොචාති ඉමස්මිං අත්ථෙ වෙදනාසඞ්ගහොති එකසෙසනිද්දෙසො හොතීති දස්සෙති. තං න සුන්දරං.

विभाविनीमध्ये 'सुख इत्यादी वेदनांचा आणि त्यांच्याशी सहगत असणाऱ्या चित्तोत्पादांचा विभागाच्या वशाने केलेला संग्रह म्हणजे वेदनासंग्रह होय' असे म्हटले आहे. तेथे 'च' शब्दाने 'वेदनासंग्रह आणि वेदनासहगत चित्तोत्पाद संग्रह' या अर्थी 'वेदनासंग्रह' हा एकशेष निर्देश होतो, असे दर्शवले आहे. ते योग्य नाही.

ඉධ හි වෙදනාභෙදො ඉමස්ස සඞ්ගහස්ස නිස්සයධම්මපරිග්ගහත්ථංඑව වුත්තො. න වෙදනානංච විසුං සඞ්ගහදස්සනත්ථන්ති. තත්ථතිවිධා වෙදනාති කස්මා වුත්තං. නනු සංයුත්තකෙ ද්වෙපි තිස්සොපි පඤ්චපි ඡපි අට්ඨාරසපි ඡත්තිංසපි අට්ඨසතංපි වෙදනා වුත්තාති. සච්චං. අනුභවනලක්ඛණෙන පන වෙදනා තිවිධාඑව හොති. යෙ හි කෙචි යංකිඤ්චි ආරම්මණං අනුභවන්ති. තෙ තං සාතතොවා අනුභවන්ති අසාතතොවා මජ්ඣත්තතොවා. තතො අඤ්ඤො පකාරො නත්ථීති. අඤ්ඤෙ පන පභෙදා තෙන තෙන පරියායෙන වුත්තා. තත්ථ හි ද්වෙ කායිකචෙතසිකවසෙන වුත්තා. යථාහ-කතමාච භික්ඛවෙ ද්වෙ වෙදනා කායිකාච චෙතසිකාචාති. සුඛදුක්ඛ වසෙනවා උපෙක්ඛං සුඛෙ සඞ්ගහෙත්වා. යථාහ-ද්වෙ වෙදනා වුත්තා භගවතා සුඛාවෙදනා දුක්ඛාවෙදනා. යායං භන්තෙ අදුක්ඛ මසුඛා වෙදනා. සන්තස්මිං එසාපණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතාති.

येथे (या अभिधम्मसंग्रहात) वेदनेचे वर्गीकरण या संग्रहाच्या आश्रयभूत धर्मांचे ग्रहण करण्यासाठीच सांगितले आहे. वेदनांचा स्वतंत्र संग्रह दाखवण्यासाठी नाही. तेथे 'तीन प्रकारच्या वेदना' असे का म्हटले आहे? संयुक्त निकायात दोन, तीन, पाच, सहा, अठरा, छत्तीस आणि एकशे आठ वेदना सुद्धा सांगितल्या आहेत की नाही? हे खरे आहे. परंतु, अनुभव घेण्याच्या लक्षणानुसार वेदना तीन प्रकारचीच असते. कारण जे कोणी कोणत्याही आलंबनाचा (विषयाचा) अनुभव घेतात, ते त्याचा एकतर अनुकूल (सुखद), प्रतिकूल (दुःखद) किंवा तटस्थ (अदुःख-असुख) रूपाने अनुभव घेतात. त्यापेक्षा दुसरा कोणताही प्रकार नाही, असे जाणावे. इतर भेद तर त्या त्या पर्यायाने (दृष्टिकोनाने) सांगितले आहेत. त्यामध्ये दोन वेदना शारीरिक आणि मानसिक या भेदाने सांगितल्या आहेत. जसे की म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, दोन वेदना कोणत्या? शारीरिक आणि मानसिक.' किंवा सुख आणि दुःख या रूपाने, उपेक्षेचा सुखात समावेश करून (दोन वेदना सांगितल्या आहेत). जसे की म्हटले आहे - 'भगवंतांनी दोन वेदना सांगितल्या आहेत - सुख वेदना आणि दुःख वेदना.' 'भंते, जी ही अदुःख-असुख वेदना आहे, ती भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत अशा सुखात समाविष्ट केली आहे.'

විභාවනියං පන

परंतु विभाविनीमध्ये तर -

අනවජ්ජපක්ඛිකං උපෙක්ඛං සුඛෙ සාවජ්ජපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛෙ සඞ්ගහෙත්වා ද්වෙ වුත්තාති වුත්තං. තං පාළියං අනාගතංපි යුජ්ජතියෙව.

'अनवद्यपक्षीय (दोषरहित) उपेक्षेचा सुखात आणि सावद्यपक्षीय (दोषयुक्त) उपेक्षेचा दुःखात संग्रह करून दोन वेदना सांगितल्या आहेत' असे म्हटले आहे. हे पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आलेले नसले तरीही योग्यच आहे.

ඉන්ද්‍රියභෙදවසෙන [Pg.123] පඤ්ච. ඵස්සභෙදවසෙන ඡ. උපවිචාරභෙද වසෙන අට්ඨාරස. ඡ ගෙහස්සිතානි ඡ නෙක්ඛම්මස්සිතානීති එවං පච්චෙකං ද්වාදසන්නං සොමනස්ස දොමනස්සඋපෙක්ඛානං වසෙන ඡත්තිංස. තායෙව කාලත්තයවසෙන අට්ඨසතං වෙදනා වුත්තාති. යඤ්ච කත්ථචි සුත්තෙ යංකිඤ්චි වෙදයිතං සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වුත්තං. තං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාවසෙන වුත්තන්ති. හෙට්ඨා පන චිත්තනිද්දෙසෙ චිත්තානි ඉන්ද්‍රියභෙදවසෙන නිද්දිට්ඨානීති කත්වා ඉධපි ඉන්ද්‍රියභෙදවසෙනෙව චිත්තානි සඞ්ගහෙතුං පුන සුඛං.ල. පඤ්චධා හොතීති වුත්තං. එත්ථ ච යෙසු ධම්මෙසු ආධි පච්චවසෙන සුඛදුක්ඛානි ඉන්ද්‍රියානි නාම හොන්ති. තෙසං කායික මානසිකවසෙන දුවිධත්තා තානිපි සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියන්ති ද්විධා වුත්තානි. උපෙක්ඛාය පන ආධිපච්චට්ඨානභූතා ධම්මා මානසිකාඑව හොන්තීතිසා උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති එකධාව වුත්තාති. අපිච, තෙපි පරියායෙන දුවිධා හොන්ති. චක්ඛාදිපසාදකාය නිස්සිතානංපි සබ්භාවතො. වෙදනාපන එකරසත්තා එකධාව වුත්තාති.

इंद्रियभेदाने पाच (वेदना होतात). स्पर्शभेदाने सहा. उपविचारभेदाने अठरा. सहा गेहशित (गृहस्थीशी संबंधित) आणि सहा नेक्खम्मशित (नैष्क्रम्याशी संबंधित) अशा प्रकारे प्रत्येकी बारा असणाऱ्या सोमनस्य, दोमनस्य आणि उपेक्षेच्या रूपाने छत्तीस (वेदना होतात). त्या छत्तीस वेदनाच तीन काळांच्या (भूत, वर्तमान, भविष्य) भेदाने एकशे आठ वेदना होतात, असे जाणावे. आणि काही सूत्तांमध्ये 'जे काही वेदित (अनुभवले) जाते, ते सर्व दुःखातच समाविष्ट आहे' असे जे म्हटले आहे, ते संस्कार-दुःखतेच्या (संखारदुक्खता) दृष्टीने म्हटले आहे, असे जाणावे. खाली चित्तनिर्देशात चित्ते इंद्रियभेदाने दर्शविली आहेत, म्हणून येथेही इंद्रियभेदानेच चित्तांचा संग्रह करण्यासाठी पुन्हा 'सुख... इत्यादी पाच प्रकारे होते' असे म्हटले आहे. आणि येथे ज्या धर्मांमध्ये अधिपत्य (प्रभुत्व) असण्याच्या दृष्टीने सुख-दुःख हे 'इंद्रिय' नावाचे होतात, त्यांचे शारीरिक आणि मानसिक अशा दोन प्रकारांमुळे ते देखील सुखिंद्रिय, सोमनस्सिंद्रिय, दुक्खिंद्रिय आणि दोमनस्सिंद्रिय अशा दोन प्रकारे सांगितले आहेत. परंतु उपेक्षेच्या बाबतीत, अधिपत्य स्थान असणारे धर्म केवळ मानसिकच असतात, म्हणून ती 'उपेक्खिंद्रिय' अशी एकाच प्रकारे सांगितली आहे, असे पाहावे. शिवाय, ते (उपेक्षेचे अधिपत्य असणारे धर्म) देखील पर्यायाने दोन प्रकारचे असतात; कारण चक्षू इत्यादी प्रसाद आणि कायेवर आश्रित असणारे धर्म देखील अस्तित्वात असतात. परंतु वेदना ही एकरस (एकच स्वभाव असणारी) असल्यामुळे ती एकाच प्रकारे सांगितली आहे, असे जाणावे.

විභාවනියං පන

परंतु विभाविनीमध्ये तर -

‘‘කායික මානසික සාතභෙදතො සුඛදුක්ඛානි ද්විධා වුත්තානී’’ති වුත්තං.

“शारीरिक आणि मानसिक अनुकूलता (साता) व प्रतिकूलता (असाता) यांच्या भेदाने सुख आणि दुःख दोन प्रकारे सांगितले आहेत” असे म्हटले आहे.

තත්ථ සභාවතො ඉට්ඨානිට්ඨඵොට්ඨබ්බා නුභවනලක්ඛණානි සුඛ දුක්ඛානි. සභාවතොවා පරිකප්පනතොවා ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තානුභවන ලක්ඛණානි ඉතරානීති. සෙසානීති යථාවුත්ත සුඛදුක්ඛතො මනස්ස දොමනස්සයුත්තෙහි සෙසානි බාත්තිංස කාමාවචරචිත්තානි තෙවීසති පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තානිචාති සබ්බානි පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තානි. එකත්ථාති එකස්මිං චිත්තෙ. ඉතරා හි උපෙක්ඛාවෙදනා.

त्या विधानात, सुख आणि दुःख हे स्वभावाने इष्ट आणि अनिष्ट अशा स्प्रष्टव्याचा (स्पर्शविषयाचा) अनुभव घेण्याच्या लक्षणाचे असतात. इतर (सोमनस्य, दोमनस्य आणि उपेक्षा) हे स्वभावाने किंवा कल्पनेने इष्ट, अनिष्ट आणि तटस्थ विषयांचा अनुभव घेण्याच्या लक्षणाचे असतात, असे पाहावे. 'शेषाणि' (उरलेली) म्हणजे वर सांगितलेल्या सुख, दुःख, सोमनस्य आणि दोमनस्य यांनी युक्त असणाऱ्या चित्तांव्यतिरिक्त उरलेली बत्तीस कामावचर चित्ते आणि तेवीस पाचव्या ध्यानाची (पंचमज्झानिक) चित्ते, अशी सर्व मिळून पंचावन्न चित्ते होत. 'एका ठिकाणी' (एकत्थ) म्हणजे एका चित्तात. कारण इतर ही उपेक्षा वेदना आहे.

131. හෙතූනං භෙදෙන තංසම්පයුත්තානං චිත්තචෙතසිකාන සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො.

१३१. हेतूंच्या भेदाने (वर्गीकरणाने) त्या हेतूंशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांचा संग्रह म्हणजे 'हेतुसंग्रह' होय.

[85] විභාවනියං පන

[८५] परंतु विभाविनीमध्ये तर -

‘‘ලොභාදිහෙතූනං විභාගවසෙන තංසම්පයුත්තධම්මවසෙනච සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“लोभ इत्यादी हेतूंच्या विभागाच्या आधारे आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या धर्मांच्या आधारे केलेला संग्रह म्हणजे हेतुसंग्रह होय” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

කාරණං [Pg.124] වුත්තමෙව. හෙතූනාම ඡබ්බිධා භවන්තීති සම්බන්ධො. තත්ථ හෙතුකිච්චංනාම ආරම්මණෙ සම්පයුත්තධම්මානං සුප්පතිට්ඨිතභාව සාධනං. යථා හි රුක්ඛස්ස මූලානි සයං අන්තො පථවියං වද්ධිත්වා පථවිරසෙච ආපොරසෙච ගහෙත්වා රුක්ඛං යාව අග්ගා අභිහරන්ති. වාතෙවා මහොඝෙවා ආගතෙ රුක්ඛං සුට්ඨු ආකඩ්ඪිත්වා තිට්ඨන්ති, එවං රුක්ඛො වුද්ධො විරුළ්හො විපුලො චිරට්ඨිතිකොච හොති. එවමෙවං ඉමෙපි ධම්මා සයං ආරම්මණෙසු ථිරපත්තා හුත්වා සම්පයුත්තධම්මෙ තත්ථ වුද්ධෙ විරුළ්හෙ විපුලෙ චිරට්ඨිතිකෙච සාධෙන්තීති. අහෙතුකචිත්තානිපන ජලතලෙ අමූලකසෙවා ලානි විය ආරම්මණෙ සුට්ඨු පතිට්ඨිතානි න හොන්තීති දට්ඨබ්බං. අපරෙ පන ධම්මානං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතුකිච්චන්ති වදන්ති. එවංසන්තෙ යෙසං සහජාතහෙතු නත්ථි. තෙසං අකුසලභාවො අබ්‍යාකතභාවොච නසම්පජ්ජෙය්‍ය. යානිච ලද්ධහෙතුපච්චයානි රූපානි. තෙසඤ්ච කුසලාදිභාවො ආපජ්ජෙය්‍යාති වත්වා තංවාදං පටිපක්ඛිපන්ති. යථා පන ලොකෙ අන්ධකාරොනාම කෙනචි පච්චය විසෙසෙන සාධෙතබ්බො න හොති. යත්ථ ආලොකො නත්ථි. තත්ථ සො අත්තනො ධම්මතාය සිද්ධො හොති. එවමෙවං ධම්මෙසු මුය්හනක්‍රියාභූතො මොහන්ධකාරොපි අත්තනො ධම්මතාය එව අකුසලො භවිතුං අරහති. තථා හි ඉච්ඡානාම අත්ථි. සාමුය්හනක්‍රියාය යුත්තා ලග්ගනභාවං පත්වා ලොභො අකුසලො නාම හොති. සද්ධාය යුත්තා පන ධම්මච්ඡන්දභාවං පත්වා කුසලච්ඡන්දොනාම හොති. තථා අක්ඛන්තිනාම අත්ථි. සාපි මුය්හන ක්‍රියාය යුත්තා පටිඝභාවං පත්වා දොසො අකුසලොනාම හොති. සද්ධාය යුත්තා පන උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතීතිආදිනා නයෙන පාපධම්ම පාපාරම්මණ විරොධභාවං පත්වා අලොභො කුසලොනාම හොති. මුය්හනක්‍රියා පන අසුකෙන යුත්තා අකුසලොනාම. අසුකෙන යුත්තා කුසලොනාමාති නත්ථි. අම්බිලත්ථාය අඤ්ඤෙන සංයොගකිච්චරහිතො ජාතිඅම්බිලරසො විය එකන්තඅකුසලජාතිකාඑව හොතීති. යොච ධම්මො කුසලො අකුසලොච න හොති. සො අබ්‍යාකතොති එත්තකමෙව [Pg.125] ධම්මානං අබ්‍යාකතභාවසිද්ධියා කාරණං. තස්මා අහෙතුකචිත්තානං රූපනිබ්බානානඤ්ච අබ්‍යාකතභාවොපි අත්තනො ධම්ම තායඑව සිද්ධො. තත්ථ මොහො සෙසමූලානංපි මූලං හොති. රජ්ජනදුස්සනානිපි හි මුය්හනනිසන්දානිඑව හොන්ති. අලොභාදීනඤ්ච කුසලභාවො අවිජ්ජානුසයෙන සහෙව සිද්ධොති. තානි පන ලොභාදීනි ලොභසහගතාදීනං විසෙසමූලානි හොන්ති. රජ්ජනාදි නිසන්දානි හි දිට්ඨිමානාදීනි. අරජ්ජනාදිනිසන්දානි ච සද්ධාදීනීති. යස්මා පන හෙතුයොනාම සම්පයුත්තෙසු පධානධම්මා හොන්ති. තස්මා සහෙතුකවිපාකක්‍රියානං අබ්‍යාකතභාවො පන හෙතු මුඛෙනපි වත්තුං යුත්තො.

कारण हे आधीच सांगितले आहे. 'हेतू सहा प्रकारचे असतात' असा संबंध आहे. त्या (हेतुसंग्रहा)मध्ये, 'हेतुकार्य' (हेतुकृत्य) म्हणजे आलंबनामध्ये संप्रयुक्त धर्मांना चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करणे होय. ज्याप्रमाणे वृक्षाची मुळे स्वतः पृथ्वीच्या आत वाढून, पृथ्वीचा रस आणि पाण्याचा रस ग्रहण करून वृक्षाला शेंड्यापर्यंत पोषण पोहोचवतात. वारा किंवा महापूर आला असता, वृक्षाला घट्ट धरून ठेवतात, ज्यामुळे वृक्ष वाढतो, बहरतो, विशाल होतो आणि दीर्घकाळ टिकणारा होतो. त्याचप्रमाणे, हे (हेतू) धर्म देखील स्वतः आलंबनांमध्ये स्थिरता प्राप्त करून, तेथील संप्रयुक्त धर्मांना वाढलेले, बहरलेले, विशाल आणि दीर्घकाळ टिकणारे बनवतात. परंतु अहेतुक चित्ते ही पाण्याच्या पृष्ठभागावरील मुळे नसलेल्या शेवाळाप्रमाणे आलंबनामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होत नाहीत, असे जाणावे. परंतु इतर आचार्य धर्मांचे कुशलादी भाव सिद्ध करणे हे 'हेतुकार्य' आहे असे म्हणतात. असे असल्यास, ज्यांना सहजात हेतू नाही, त्यांचा अकुशलभाव आणि अव्याकृतभाव सिद्ध होणार नाही. आणि ज्या रूपांना हेतू-प्रत्यय प्राप्त झाला आहे, त्यांना कुशलादी भाव प्राप्त होईल, असे सांगून ते त्या मताचे खंडन करतात. परंतु ज्याप्रमाणे जगात 'अंधकार' हा कोणत्यातरी विशिष्ट प्रत्ययाने (कारणाने) निर्माण करावा लागत नाही. जेथे प्रकाश नसतो, तेथे तो स्वतःच्या स्वभावधर्मानेच सिद्ध होतो. त्याचप्रमाणे, धर्मांमधील संमोह-क्रियारूप मोहरूपी अंधकार देखील स्वतःच्या स्वभावधर्मानेच अकुशल असण्यास योग्य आहे. तसेच 'इच्छा' नावाची गोष्ट आहे. ती जेव्हा संमोह-क्रियेशी युक्त होते, तेव्हा आसक्तीच्या भावाला प्राप्त होऊन 'लोभ अकुशल' बनते. परंतु जेव्हा ती श्रद्धेशी युक्त होते, तेव्हा धर्मच्छंद भावाला प्राप्त होऊन 'कुशल छंद' बनते. तसेच 'अक्षंती' (असहशीलता) नावाची गोष्ट आहे. ती देखील संमोह-क्रियेशी युक्त होऊन, प्रतिघ (द्वेष) भावाला प्राप्त होऊन 'द्वेष अकुशल' बनते. परंतु श्रद्धेशी युक्त झाल्यावर, "उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार करत नाही" इत्यादी पद्धतीने, पापधर्म आणि पाप-आलंबन यांच्या विरोधी भावाला प्राप्त होऊन 'अलोभ कुशल' बनते. परंतु संमोह-क्रिया अमक्याशी युक्त झाल्यावर अकुशल होते, किंवा अमक्याशी युक्त झाल्यावर कुशल होते, असे नाही. आंबटपणासाठी इतर कोणत्याही आंबट पदार्थाशी संयोग करण्याच्या कृत्याशिवाय, जसा नैसर्गिक आंबट रस असतो, त्याचप्रमाणे ती (संमोह-क्रिया) एकांततः अकुशल जातीचीच असते. आणि जो धर्म कुशलही नाही आणि अकुशलही नाही, तो 'अव्याकृत' होय; एवढेच धर्मांच्या अव्याकृतभावाच्या सिद्धीचे कारण आहे. म्हणून, अहेतुक चित्ते, रूप आणि निर्वाण यांचा अव्याकृतभाव देखील त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावधर्मानेच सिद्ध होतो. त्यामध्ये, मोह हा इतर मुळांचे (हेतूंचे) देखील मूळ आहे. कारण आसक्ती आणि द्वेष हे देखील संमोहाचेच परिणाम (निष्यंद) आहेत. आणि अलोभ इत्यादींचा कुशलभाव हा अविद्या-अनुशयाच्या अभावासोबतच सिद्ध होतो. परंतु ते लोभ इत्यादी हेतू, लोभसहगत इत्यादी चित्तांचे विशेष मूळ आहेत. कारण दृष्टी, मान इत्यादी हे आसक्तीचे परिणाम आहेत, आणि श्रद्धा इत्यादी हे अनासक्तीचे परिणाम आहेत. परंतु ज्याअर्थी हेतू हे संप्रयुक्त धर्मांमध्ये प्रधान धर्म असतात, म्हणून सहेतुक विपाक आणि क्रिया चित्तांचा अव्याकृतभाव हा हेतूच्या माध्यमातून देखील सांगणे योग्य आहे.

[86] එත්තාවතා යං වුත්තං විභාවනියං

[८६] एवढ्यावरून, जे 'विभावनी' मध्ये सांगितले आहे,

‘‘අපරෙ පන කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතු භාවො’’ති වදන්ති. එවං සති හෙතූනං අත්තනො කුසලා දිභාවසාධනො අඤ්ඤො හෙතු මග්ගිතබ්බො සියා. අථ සෙසසම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො තෙසං කුසලාදිභාවො, එවම්පි මොමූහ චිත්තසම්පයුත්තස්ස හෙතුනො අකුසල භාවො අප්පටිබද්ධො සියා. අථ තස්ස සභාවතො අකුසලභාවොපි සියා. එවංසති සෙසහෙතූනම්පි සභාවතො කුසලාදිභාවොති තෙසං විය සම්පයුත්ත ධම්මානම්පි සො හෙතුපටිබද්ධො නසියා, යදිච හෙතුපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො. තදා අහෙතුකානං අබ්‍යාකතභාවො නසියාති අලමතිනිප්පීළනෙනාති තං පටික්ඛිත්තං හොති.

"परंतु इतर आचार्य 'कुशलादींचा कुशलादी भाव सिद्ध करणे हा हेतूचा स्वभाव आहे' असे म्हणतात. असे असल्यास, हेतूंचा स्वतःचा कुशलादी भाव सिद्ध करण्यासाठी दुसरा हेतू शोधावा लागेल. जर त्यांचा कुशलादी भाव उर्वरित संप्रयुक्त हेतूंवर अवलंबून असेल, तर मोमुह (अतिशय मूढ) चित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या हेतूचा अकुशलभाव अनवलंबित (अप्रतिबद्ध) होईल. जर त्याचा अकुशलभाव स्वभावतःच असेल, तर उर्वरित हेतूंचा देखील कुशलादी भाव स्वभावतःच होईल, आणि त्यांच्याप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांचा देखील तो भाव हेतूंवर अवलंबून असणार नाही. आणि जर कुशलादी भाव हेतूंवर अवलंबून असेल, तर अहेतुक धर्मांचा अव्याकृतभाव सिद्ध होणार नाही" - अशा प्रकारे अति-पीडन (अति-चर्चा) करून त्याचे खंडन केले गेले आहे.

යථාච ලද්ධජ්ඣානපච්චයෙසු රූපාරූපධම්මෙසු ඣානඞ්ගානි අරූපධම්මෙසුඑව උපනිජ්ඣානට්ඨං ඵරන්ති, න රූපධම්මෙසු. තෙ පන ඣානධම්ම සමුට්ඨි තත්තාඑව ඣානපච්චයුප්පන්නෙසු වුත්තා. එවමෙව හෙතුයොපි අරූප ධම්මෙසුඑව කුසලාදිභාවං ඵරන්ති. න රූපධම්මෙසු. තෙ පන හෙතු සමුට්ඨිතත්තාඑව හෙතුපච්චයුප්පන්නෙසු වුත්තාති න තෙසං රූපධම්මානං කුසලාදිභාවාපත්ති චොදෙතබ්බාති.

आणि ज्याप्रमाणे ध्यानप्रत्यय प्राप्त झालेल्या रूप आणि अरूप धर्मांमध्ये, ध्यान-अंगे केवळ अरूप (नाम) धर्मांमध्येच उपनिध्यान (एकाग्रतेने पाहणे) अर्थाचा विस्तार करतात, रूप धर्मांमध्ये नाही. परंतु ते रूप धर्म ध्यानधर्मापासून उत्पन्न झालेले असल्यामुळेच ध्यानप्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये सांगितले गेले आहेत. त्याचप्रमाणे, हेतू देखील केवळ अरूप धर्मांमध्येच कुशलादी भावाचा विस्तार करतात, रूप धर्मांमध्ये नाही. परंतु ते रूप धर्म हेतूंपासून उत्पन्न झालेले असल्यामुळेच हेतू-प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये सांगितले गेले आहेत, म्हणून त्या रूप धर्मांना कुशलादी भाव प्राप्त होण्याबाबत शंका (चोदना) उपस्थित करू नये.

[87] යඤ්ච විභාවනියං

[८७] आणि जे 'विभावनी' मध्ये,

‘‘කුසලාදිභාවො පන කුසලාකුසලානං යොනිසො අයොනිසො මනසිකාරපටිබද්ධො’’ති වුත්තං. තංපි විචාරෙ තබ්බං.

"परंतु कुशलादी भाव हा कुशल आणि अकुशलांच्या योनिशो आणि अयोनिशो मनसिकारावर अवलंबून असतो" असे म्हटले आहे, त्यावर देखील विचार केला पाहिजे.

තථා හි සූරියාලොකෙ ආගතෙ දිවා බලානං හංසාදීනං ඔකාසො හොති. රත්තන්ධකාලෙ ආගතෙ රත්තිබලානං උලූකාදීනං ඔකාසො හොති. නච තෙ ආලොකන්ධකාරා තෙසං වණ්ණාදිවිසෙසං සාමෙන්ති. තං පන තෙසං යොනියොඑව සාධෙන්ති. තත්ථ ආලොකො විය යොනිසොමනසිකාරො දට්ඨබ්බො. අන්ධකාරො විය ඉතරො. තෙ සත්තා විය කුසලාකුසලා. වණ්ණාදිවිසෙසො විය කුසලාදිභාවො. යොනියො විය හෙතුයො දට්ඨබ්බාති. අබ්‍යාකතානං පනාති සබ්බං යො ධම්මො කුසලො අකුසලොච න හොති. සො අබ්‍යාකතොති වුත්තපක්ඛෙ පතතියෙවාති. තත්ථාති හෙතුසඞ්ගහෙ. සහෙතුකානං පරිග්ගහසුඛත්ථං ඉධ වජ්ජෙතබ්බානිපි අහෙතුකානි පථමං උද්ධටානි. තෙනාහ සෙසානි පන. ල. සහෙතුකා නෙවාති. තෙසංවා අහෙතුකනාමංපි හෙතූනං වසෙනෙව විසුං සිද්ධන්ති තෙසංපි ඉධ සඞ්ගහණං අවිරුද්ධං හොති. තෙනාහ අහෙතු කාට්ඨාරසෙකාතිආදි. සභාව භෙදෙන ඡබ්බිධාපි හෙතුයො කුසලා කුසලා බ්‍යාකතජාතිභෙදෙන නවධා හොන්තීති වුත්තං ලොභො දොසොචාතිආදි.

कारण सूर्यप्रकाश आला असता, दिवसा बलवान असणाऱ्या हंस इत्यादींना संधी (अवकाश) मिळते. रात्रीचा अंधार आला असता, रात्री बलवान असणाऱ्या घुबड इत्यादींना संधी मिळते. परंतु ते प्रकाश आणि अंधार त्यांच्या वर्णादी विशेषांना (रंग इत्यादी वैशिष्ट्यांना) निर्माण करत नाहीत. तर त्यांचे रंग इत्यादी विशेष त्यांच्या योनी (उत्पत्ती/जात) मुळेच सिद्ध होतात. येथे प्रकाशाप्रमाणे 'योनिशो मनसिकार' जाणावा. अंधाराप्रमाणे 'इतर' (अयोनिशो मनसिकार) जाणावा. त्या प्राण्यांप्रमाणे 'कुशल आणि अकुशल' जाणावे. वर्णादी विशेषाप्रमाणे 'कुशलादी भाव' जाणावा. योनींप्रमाणे 'हेतू' जाणावेत. 'अव्याकृतांचे तर' इत्यादी सर्व मजकूर "जो धर्म कुशलही नाही आणि अकुशलही नाही, तो अव्याकृत होय" या सांगितलेल्या पक्षातच येतो, असे जाणावे. 'तेथे' म्हणजे हेतुसंग्रहामध्ये. सहेतुक धर्मांचे ग्रहण सुलभ व्हावे म्हणून, येथे वर्ज्य करण्यायोग्य असूनही अहेतुक चित्ते प्रथम उद्धृत केली आहेत. म्हणूनच "उर्वरित तर... सहेतुकच आहेत" असे म्हटले आहे. किंवा, त्या अहेतुक चित्तांचे 'अहेतुक' हे नाव देखील हेतूंच्या प्रभावानेच स्वतंत्रपणे सिद्ध होते, म्हणून त्यांचा देखील येथे (हेतुसंग्रहात) संग्रह करणे सुसंगत (अविरुद्ध) आहे. म्हणूनच "अहेतुक अठरा..." इत्यादी म्हटले आहे. स्वभावभेदाने सहा प्रकारचे असलेले हेतू देखील कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत या जातीभेदाने नऊ प्रकारचे होतात, म्हणूनच "लोभ, द्वेष..." इत्यादी म्हटले आहे.

132. චුද්දසන්නං කිච්චානං භෙදෙන තංකිච්චවන්තානං චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො.

१३२. चौदा कृत्यांच्या भेदाने, ती कृत्ये करणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांचा संग्रह म्हणजे 'कृत्यसंग्रह' होय.

[88] විභාවනියං පන

[८८] परंतु 'विभावनी' मध्ये,

‘‘පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං විභාගවසෙන තංකිච්චවන්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

"प्रतिसंधी इत्यादी कृत्यांच्या विभागाच्या आधारे आणि ती कृत्ये करणाऱ्यांच्या परिच्छेदाच्या (वर्गीकरणाच्या) आधारे केलेला संग्रह म्हणजे कृत्यसंग्रह होय" असे म्हटले आहे. ते योग्य (सुंदर) नाही.

යෙන එකකම්මෙන එකො උපපත්තිභවොනිබ්බත්තති. තස්මිං සරසෙනවා ලද්ධවිබාධනෙනවා පරික්ඛීණෙ සො භවො නිරුජ්ඣති. එකස්ස [Pg.127] කම්මස්ස ඔකාසො හොති. තස්මා තතො නිබ්බත්ත භවතො චුතස්ස අන්තරා ඛණමත්තංපි අට්ඨත්වා ලද්ධොකාසෙන එකෙන කම්මෙන පුන භවන්තරාදි පටිසන්ධාන වසෙන අභිනිබ්බත්ති පටිසන්ධිකිච්චං. තථා නිබ්බත්තස්ස උපපත්තිභවසන්තානස්ස යාව තං කම්මං නඛිය්‍යති. තාව අවිච්ඡෙද පවත්තිපච්චයඞ්ගභාවෙන පවත්ති භවඞ්ගකිච්චං. තස්ස හි තථා පවත්තියා සති ආයුපබන්ධාච උස්මා පබන්ධාච පවත්තන්තියෙවාති එතෙ තයො ධම්මා ඉමං කායං අභිජ්ජමානං රක්ඛන්තීති. යථාහ –

ज्या एका कर्मामुळे एक उपपत्तिभव उत्पन्न होतो, ते कर्म स्वतःच्या स्वभावाने किंवा प्राप्त झालेल्या अडथळ्यामुळे क्षीण झाले असता तो भव निरुद्ध होतो (नष्ट होतो). त्यानंतर दुसऱ्या एका कर्माला संधी प्राप्त होते. म्हणून, त्या उत्पन्न झालेल्या भवातून च्युत झालेल्या पुद्गलाच्या बाबतीत, मध्यंतरी क्षणभरही न थांबता, संधी प्राप्त झालेल्या एका कर्मामुळे पुन्हा दुसऱ्या भवाशी जोडण्याच्या रूपाने जे उत्पन्न होणे आहे, त्याला 'प्रतिसंधी कृत्य' (पटिसन्धिकिच्च) म्हणतात. त्याचप्रमाणे, उत्पन्न झालेल्या उपपत्तिभव-प्रवाहाचे जोपर्यंत ते कर्म क्षीण होत नाही, तोपर्यंत अखंड प्रवृत्तीचे कारण बनून जे चालू राहणे आहे, त्याला 'भवंग कृत्य' (भवङ्गकिच्च) म्हणतात. कारण, त्याची तशा प्रकारे प्रवृत्ती चालू असताना, आयुष्य-प्रवाह आणि उष्मा-प्रवाह हे चालूच राहतात. म्हणूनच, हे तीन धर्म या शरीराला नष्ट न होऊ देता त्याचे रक्षण करतात. जसे की म्हटले आहे—

ආයු උස්මාච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්ති මං;

අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගරන්ති.

आयुष्य, उष्मा आणि विज्ञान जेव्हा या शरीराचा त्याग करतात, तेव्हा हे शरीर फेकून दिलेल्या निरर्थक लाकडाच्या ओंडक्याप्रमाणे पडून राहते.

ආවජ්ජනං චිත්තසන්තානස්ස ආවට්ටනං, තංවා ආවජ්ජෙති ආවට්ටෙති, ආවට්ටතිවා තං එත්ථ එතෙනාතිවා ආවජ්ජනං. භවඞ්ග වීථිතො ඔක්කමිත්වා ආරම්මණන්තරාභිමුඛං පවත්තතීති අත්ථො. ආවජ්ජෙතිවා ආරම්මණන්තරෙ ආභොගං කරොතීති ආවජ්ජනං. දස්සනාදීනි පාකටානි. වොට්ඨබ්බනන්ති විසුං අවච්ඡින්දිත්වා ථපනං ඉදං නීලන්තිවා පීතකන්තිවා සුභන්තිවාඅසුභන්තිවා අසඞ්කරතොථපනං නියමනන්ති වුත්තං හොති. ජවනන්තිවා ජවොතිවා වෙගොතිවා අත්ථතො එකං. අසනිනිපාතො විය වෙගසහිතස්ස එකෙකස්ස පිත්තස්ස පවත්ති ජවනකිච්චං.

चित्तप्रवाहाचे वळणे म्हणजे 'आवर्जन' (आविज्जन) होय. किंवा, जे त्या चित्तप्रवाहाला वळवते, म्हणून ते 'आवर्जन' होय. किंवा, ज्या चित्तात ते वळते, किंवा ज्याच्याद्वारे वळते, म्हणून ते 'आवर्जन' होय. भवंग-वीथीपासून बाजूला होऊन दुसऱ्या आलंबनाकडे (विषयाकडे) अभिमुख होऊन प्रवृत्त होणे, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, दुसऱ्या आलंबनावर जे विचार करते (लक्ष केंद्रित करते) किंवा आभोग (मनन) करते, म्हणून ते 'आवर्जन' होय. दर्शन इत्यादी कृत्ये स्पष्टच आहेत. 'वोट्ठब्बन' (व्यवस्थापन) म्हणजे वेगवेगळे करून निश्चित करणे; 'हे निळे आहे' किंवा 'हे पिवळे आहे', 'हे शुभ आहे' किंवा 'हे अशुभ आहे' अशा प्रकारे संकर न करता निश्चित करणे, असा याचा अर्थ आहे. 'जवन', 'जव' किंवा 'वेग' हे शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. विजेच्या कडकडाटाप्रमाणे वेगाने युक्त असलेल्या प्रत्येक चित्ताची प्रवृत्ती म्हणजे 'जवन कृत्य' होय.

[89] යංපන විභාවනියං

[८९] परंतु, जे 'विभावनी' मध्ये—

‘‘ආරම්මණෙ තංතංකිච්චසාධනවසෙන අනෙකක්ඛත්තුං එකක්ඛත්තුංවා ජවමානස්ස විය පවත්ති ජවනකිච්ච’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“आलंबनावर त्या त्या कृत्याच्या साधनाच्या वशाने अनेक वेळा किंवा एकदा वेगाने जाणाऱ्याप्रमाणे प्रवृत्त होणे म्हणजे 'जवन कृत्य' होय,” असे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

න හි ජවමානස්ස චිත්තස්ස එකවාරමත්තෙන නිවත්තිනාම අත්ථි. මග්ගාතිඤ්ඤාජවනානිපි හි එකාවජ්ජනපරිකම්මචිත්තතො පට්ඨාය එකවෙගෙන පවත්තජවමානචිත්තසන්තානපතිතානි එව හොන්ති. න පන තානි විසුං සිද්ධෙන ජවෙන ජවන්තීති.

कारण, वेगाने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्ताचे केवळ एकदाच प्रवृत्त होऊन थांबणे असे कधी होत नाही. मार्ग-जवन आणि अभिज्ञा-जवन सुद्धा एकाच आवर्जन व परिकर्म चित्तापासून सुरू होऊन एकाच वेगाने प्रवृत्त होणाऱ्या जवन-चित्तप्रवाहातच समाविष्ट असतात. ती स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेल्या वेगाने जवन करत नाहीत, असे जाणावे.

[90] තත්ථ ච

[९०] आणि त्या वचनात—

ජවමානස්ස [Pg.128] විය පවත්තීති එතෙන විසුං විසුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධා නං ඛණිකධම්මානං සීඝගමනසඞ්ඛාතො ජවොනාම විසුං නත්ථි. බහුක්ඛත්තුං පවත්තිවසෙන පන සීඝගච්ඡන්තපුරිස සදිසත්තා එව ජවනන්ති වුච්චතීති දස්සිතං හොති. තංපි න සුන්දරං.

“वेगाने जाणाऱ्याप्रमाणे प्रवृत्ती” या वचनाद्वारे, वेगवेगळ्या प्रकारे उत्पन्न होऊन निरुद्ध झालेल्या क्षणिक धर्मांची 'शीघ्र गमन' (जलद जाणे) नावाची कोणतीही स्वतंत्र गती (वेग) नसते; परंतु अनेक वेळा प्रवृत्त होण्याच्या स्वभावामुळे, वेगाने जाणाऱ्या मनुष्यासारखे असल्यामुळेच त्याला 'जवन' म्हटले जाते, असे दर्शवले गेले आहे. ते देखील योग्य नाही.

අසනිනිපාතො විය වෙගසහිතස්ස එකෙකස්ස චිත්තස්ස පවත්තිජවනකිච්චන්ති හි හෙට්ඨා වුත්තං. භවඞ්ගචිත්තඤ්හි දීඝං අද්ධානං පූරෙත්වා පවත්තංපි නදිසොතෙ වුය්හමානං සුක්ඛපණ්ණං විය වෙගරහිතං හොති. ජවනචිත්තං පන එකමෙකංපි සමානං ඉන්දෙන විස්සට්ඨ වජිරං විය වෙගසහිතමෙව පවත්තතීති දට්ඨබ්බං. තං ආරම්මණං එතස්සාති තදාරම්මණං. යං ජවනෙන ගහිතං, තදෙවස්ස ආරම්මණන්ති වුත්තං හොති. යං ජවනෙන ගහිතාරම්මණං, තස්සෙව ගහිතත්තා තදාරම්මණං නාමාති හි වුත්තං. තස්සවා ජවනස්ස ආරම්මණං අස්ස ආරම්මණන්ති තදාරම්මණං. ඉධ පන තදාරම්මණභාවො අධිප්පෙතො. නිබ්බත්තමානභවතො වචනං මුච්චනං පරිගළනං චුති. ඉදානි තානි කිච්චානි අනියමතො න පවත්තන්ති. ඨානනියමෙනෙව පවත්තන්තීති දස්සෙතුං ඨානභෙදො වුත්තො. තිට්ඨති පවත්තති තංතං කිච්චවන්තං චිත්තං එත්ථාති ඨානං. ඔකාසො. තංතං අන්තරාකාලොති වුත්තං හොති. කාලොපි හි කාලවන්තානං පවත්තිවිසයත්තා ඨානන්ති වුච්චති. පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිට්ඨානං. පටිසන්ධකාලො පටිසන්ධික්ඛණොති වුත්තං හොති. එවං සෙසෙසුපි.

कारण, विजेच्या कडकडाटाप्रमाणे वेगाने युक्त असलेल्या प्रत्येक चित्ताची प्रवृत्ती म्हणजे 'जवन कृत्य' होय, असे पूर्वी सांगितले आहे. भवंग चित्त दीर्घ काळ व्यापून प्रवृत्त झाले तरी नदीच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या सुकलेल्या पानाप्रमाणे वेगरहित असते. परंतु जवन चित्त प्रत्येक वेळी उत्पन्न झाले तरी इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे वेगाने युक्तच प्रवृत्त होते, असे जाणावे. 'ते आलंबन याचे आहे' म्हणून ते 'तदालंबन' (तदारम्मण) होय. जे जवनाने ग्रहण केले आहे, तेच याचे आलंबन आहे, असा याचा अर्थ आहे. कारण, 'जे जवनाने ग्रहण केलेले आलंबन आहे, त्याचेच ग्रहण केल्यामुळे त्याला तदालंबन म्हणतात' असे म्हटले आहे. किंवा, 'त्या जवनाचे जे आलंबन आहे, तेच याचे आलंबन आहे' म्हणून ते 'तदालंबन' होय. परंतु येथे 'तदालंबन भाव' अभिप्रेत आहे. उत्पन्न होत असलेल्या भवातून च्युत होणे, मुक्त होणे, गळून पडणे म्हणजे 'च्युती' (चुति) होय. आता, ती कृत्ये अनियंत्रितपणे प्रवृत्त होत नाहीत, तर स्थानाच्या नियमानेच प्रवृत्त होतात, हे दर्शवण्यासाठी स्थानांचे भेद सांगितले आहेत. ते ते कृत्य करणारे चित्त जेथे राहते किंवा प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'स्थान' (ठाण) म्हणतात. म्हणजेच अवकाश (जागा). 'तो तो मध्यंतरीचा काळ' असा याचा अर्थ आहे. कारण, काळ देखील काळयुक्त धर्मांच्या प्रवृत्तीचा आधार (स्थान) असल्यामुळे त्याला 'स्थान' म्हटले जाते. प्रतिसंधीचे स्थान म्हणजे 'प्रतिसंधी स्थान' होय. 'प्रतिसंधीचा काळ' किंवा 'प्रतिसंधीचा क्षण' असा याचा अर्थ आहे. उर्वरित स्थानांच्या बाबतीतही याचप्रमाणे जाणावे.

[91] විභාවනියං පන

[९१] परंतु, 'विभावनी' मध्ये—

‘‘පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිට්ඨානන්ති වත්වා කාමං පටිසන්ධිවිනි මුත්තං ඨානංනාම නත්ථි. සුඛග්ගහණත්ථං පන සිලා පුත්තකස්ස සරීරන්තිආදීසු විය අභෙදෙපි භෙදපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බ’’න්ති වුත්තං. තං න ගහෙතබ්බං.

“'प्रतिसंधीचे स्थान म्हणजे प्रतिसंधी स्थान' असे सांगून, खरोखर प्रतिसंधीहून मुक्त असे 'स्थान' नावाचे काही नसते; परंतु सहज समजण्यासाठी, 'दगडाच्या पुतळ्याचे शरीर' इत्यादींप्रमाणे भेद नसतानाही भेदाची कल्पना केली आहे, असे जाणावे,” असे म्हटले आहे. ते स्वीकारू नये.

කාලො හි නාම සභාවතො අවිජ්ජමානොපි චිත්තස්ස විසුං ආරම්මණභූතො එකො පඤ්ඤත්තිධම්මො. තථා හි අට්ඨකථායං ඉමෙසං අට්ඨන්නං මහාවිපාකචිත්තානං විපච්චනට්ඨානං වෙදිතබ්බං. එතානි හි චතූසු [Pg.129] ඨානෙසු විපච්චන්ති. පටිසන්ධියං භවඞ්ගෙ චුතියං තදාරම්මණෙති වත්වා තං විත්ථාරෙන්තෙන පටිසන්ධිග්ගහණකාලෙ පටිසන්ධිහුත්වා විපච්චන්ති. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යංපි ආයු කාලං භවඞ්ගං හුත්වා මරණ කාලෙ චුති හුත්වාති කාලොව වුත්තොති. ඉතරථා කිච්චානි විය ඨානානිපි චුද්දසවිධානිඑව වත්තබ්බානි සියුන්ති. ඨානානං විත්ථාරභෙදො පන උපරි ද්වීසු පවත්තිසඞ්ගහෙසු චිත්තපවත්තිවිධානානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති. යස්මා ඔමකං ද්විහෙතුකකුසලං සයං සො මනස්සයුත්තංපි සමානං අතිදුබ්බලත්තා සොමනස්ස පටිසන්ධිං දාතුං නසක්කොති. තස්මා සොමනස්සසන්තීරණං පටිසන්ධිට්ඨානං නගච්ඡතීති වුත්තං ද්වෙඋපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානිචෙවාති. තථා හි පට්ඨානෙ පීතිසහගතත්තිකෙ පටිච්චවාරෙ හෙතුපච්චනිකෙ තං පටි සන්ධිට්ඨානෙන උද්ධටන්ති. මනොද්වාරාවජ්ජනං පරිත්තාරම්මණෙවා අවිභූතා රම්මණෙවා ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානංපි විපාක සන්තානතො ලද්ධපච්චයභාවෙන දුබ්බලත්තා ජවනවෙගරහිතමෙව හොතීති වුත්තං ආවජ්ජන ද්වය වජ්ජිතානීති.

कारण, काळ हा स्वभावाने विद्यमान नसला तरी चित्ताचे स्वतंत्र आलंबन बनलेला एक प्रज्ञप्ती धर्म (संकल्पना) आहे. तसेच अट्टकथेत, 'या आठ महाविपाक चित्तांचे विपाक देण्याचे स्थान जाणावे. ती चार स्थानांमध्ये विपाक देतात—प्रतिसंधीमध्ये, भवंगामध्ये, च्युतीमध्ये आणि तदालंबनामध्ये' असे सांगून, त्याचा विस्तार करताना, 'प्रतिसंधी ग्रहण करण्याच्या काळी प्रतिसंधी होऊन विपाक देतात, असंख्य आयुष्य काळात भवंग होऊन आणि मरण काळी च्युती होऊन' अशा प्रकारे काळाचाच उल्लेख केला आहे. अन्यथा, कृत्यांप्रमाणे स्थाने देखील चौदा प्रकारचीच सांगावी लागली असती. स्थानांचा विस्तृत भेद तर पुढे दोन प्रवृत्ती-संग्रहांमध्ये सांगितलेल्या चित्तप्रवृत्तीच्या नियमांनुसार जाणावा. कारण, हीन द्विहेतुक कुशल कर्म स्वतः सोमनस्ययुक्त असले तरी अत्यंत दुर्बळ असल्यामुळे सोमनस्य प्रतिसंधी देण्यास समर्थ नसते. म्हणून, सोमनस्य संतीरण चित्त प्रतिसंधी स्थानाला प्राप्त होत नाही; म्हणूनच 'दोन उपेक्षासहगत संतीरण चित्तेच' असे म्हटले आहे. तसेच, पट्ठान पाठात 'पीतिसहगत तिक' च्या 'प्रतीत्य वारात' आणि 'हेतू-पच्चनीक' मध्ये त्या सोमनस्य संतीरणाला प्रतिसंधी स्थानात उद्धृत केलेले नाही, असे जाणावे. मनोद्वारावर्जन चित्त परीत्त (लहान) आलंबनावर किंवा अस्पष्ट आलंबनावर दोन किंवा तीन वेळा प्रवृत्त झाले तरी, विपाक प्रवाहापासून प्राप्त झालेल्या प्रत्ययाच्या भावामुळे दुर्बळ असल्यामुळे, जवन-वेगापासून रहितच असते. म्हणूनच 'दोन आवर्जने वगळून' असे म्हटले आहे.

[92] විභාවනියං පන

[९२] परंतु, 'विभावनी' मध्ये—

‘‘ආරම්මණරසානුභවනා භාවතො’’ති කාරණං වුත්තං. තං අ කාරණං.

“आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेण्यामुळे” असे जे कारण सांगितले आहे, ते योग्य कारण नाही.

න හි ආරම්මණ රසානුභවනං ජවනකිච්ච සිද්ධියා ජවනනාම ලාභස්සච කාරණං හොති. තං පන ජවනකිච්චසිද්ධියා ඵලමෙ වහොතීති. යස්මා පන ඵලචිත්තං ආසෙවනභාවරහිතංපි මග්ග චෙතනාය මහානුභාවත්තා පරිකම්මභාවනාබලෙන ච පවත්තත්තා ආරම්මණෙ වෙගසහිතමෙව පතතීති තස්සජවනෙසු ගහණංකතං.

कारण, आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेणे हे जवन कृत्याच्या सिद्धीचे आणि 'जवन' हे नाव मिळण्याचे कारण होत नाही. परंतु, तो जवन कृत्याच्या सिद्धीचा परिणामच असतो. परंतु, ज्या कारणाने फलचित्त हे आसेवन भावापासून रहित असले तरी, मार्ग चेतनेच्या महान प्रभावामुळे आणि परिकर्म भावनेच्या बलामुळे प्रवृत्त होत असल्यामुळे आलंबनावर वेगाने युक्तच पडते (प्रवृत्त होते), म्हणून त्याचा जवनांमध्ये समावेश केला गेला आहे.

[93] විභාවනියං පන

[९३] परंतु, विभावनीमध्ये (विभावनी टीकाग्रंथात) -

මග්ගාභිඤ්ඤාජවනානං එකවාරමෙව පවත්තත්තා ජවනකිච්චං න සම්පජ්ජතීති අධිප්පායෙන ‘‘එකචිත්තක්ඛණිකංපි ලොකුත්තර මග්ගාදිතං තංසභාවවන්තතාය ජවනකිච්චං නාමා’’ති වත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණොපමාය තමත්ථං විභාවෙති. තං න යුජ්ජතියෙව.

मार्ग-जवन आणि अभिज्ञा-जवन हे केवळ एकदाच प्रवृत्त होत असल्यामुळे जवन-कृत्य पूर्ण होत नाही, या अभिप्रायाने 'एकचित्तक्षणिक असणारे लोकोत्तर मार्ग इत्यादी देखील त्या स्वभावाचे असल्यामुळे जवन-कृत्यच म्हटले जाते' असे सांगून, सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या उपमेद्वारे तो अर्थ स्पष्ट केला आहे. परंतु ते मुळीच योग्य नाही.

ඉදානි [Pg.130] සමානකිච්චගණනානි චිත්තානි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං තෙසු පනාතිආදිමාහ. පටිසන්ධාදයො නාම චිත්තුප්පාදාති සම්බන්ධො.

आता, समान कृत्यसंख्या असणाऱ्या चित्तांचा संग्रह करून दाखवण्यासाठी 'तेसु पन' (त्यांच्यामध्ये पुन्हा) इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रतिसंधी इत्यादी नावाचे चित्तोत्पाद' असा येथे संबंध आहे.

[94] විභාවනියං පන

[९४] परंतु, विभावनीमध्ये -

නාමකිච්චභෙදෙනාතිපි යොජෙති. තං න සුන්දරං.

'नाम-कृत्य-भेदाने' अशीही योजना केली जाते. परंतु ते योग्य नाही.

නාමභෙදස්ස විසුං වත්තබ්බාභාවතොති. එකකිච්චට්ඨාන ද්විකිච්චට්ඨාන තිකිච්චට්ඨාන චතුකිච්චට්ඨාන පඤ්චකිච්චට්ඨානානි චිත්තානි යථාක්කමං අට්ඨසට්ඨිච තථා ද්වෙච නවච අට්ඨච ද්වෙච නිද්දිසෙති යොජනා.

कारण नामभेदाचे स्वतंत्रपणे कथन करण्याचे काही प्रयोजन नाही. एककृत्यस्थान, द्विकृत्यस्थान, त्रिकृत्यस्थान, चतुष्कृत्यस्थान आणि पंचकृत्यस्थान असणारी चित्ते अनुक्रमे अडुसष्ट (६८), तसेच दोन (२), नऊ (९), आठ (८) आणि दोन (२) आहेत, असे निर्देश करावेत, अशी येथे योजना आहे.

133. චක්ඛාදීනං ද්වාරානං භෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො.

१३३. चक्षु इत्यादी द्वारांच्या भेदाने चित्त आणि चेतसिकांचा जो संग्रह केला जातो, त्याला 'द्वारसंग्रह' म्हणतात.

[95] විභාවනියං පන

[९५] परंतु, विभावनीमध्ये -

‘‘ද්වාරානඤ්ච ද්වාරපවත්තචිත්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'द्वारे आणि द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तांच्या परिच्छेदाच्या (विभागाच्या) आधारे केलेला संग्रह म्हणजे द्वारसंग्रह होय' असे म्हटले आहे. परंतु ते योग्य नाही.

ද්වෙ ජනා අරන්ති ගච්ඡන්ති එතෙනාති ද්වාරං. නගරස්ස අන්තො ජනා බහිජනාච යෙන ඡිද්දමග්ගෙන නික්ඛමන්ති පවිසන්තිච, තස්සෙතං නාමං. ද්වෙ ජනා අරන්ති ගච්ඡන්ති එත්ථාති ද්වාරන්තිපී වදන්ති. අපිච, දුවිධං ද්වාරං ආකාසද්වාරං මණ්ඩද්වාරන්ති. තත්ථ ආකාසද්වාරංනාම යථාවුත්තො ඡිද්දමග්ගො. මණ්ඩද්වාරංනාම ආදාස පට්ටමයො ආලොකමග්ගො. තං පන පුඤ්ඤවන්තානං ගෙහෙසු යොජීයති. යථා ච තෙසු, තථා සත්තානං සරීරෙසුපි ද්වෙඑව හොන්ති. නවද්වාරො මහාවණොති හි ඡිද්දද්වාරං වුත්තං. නවනවුතිලොමකූපසහස්සා නිපි ඡිද්දද්වාරානිඑව. ඉධ පන ආදාසපට්ටසදිසං මණ්ඩද්වාරං අධිප්පෙතං. තංපි හි ආරම්මණිකධම්මානං ආරම්මණධම්මානඤ්ච නිග්ගමන පවිසන මුඛපථභාවතො ද්වාරසදිසත්තා ද්වාරන්ති වුච්චතීති. තං පන රූපමණ්ඩ ද්වාරං අරූපමණ්ඩද්වාරන්ති දුවිධං. රූපමණ්ඩද්වාරංපි කම්මවිසෙසමහාභූත විසෙසසිද්ධෙන මණ්ඩභාවවිසෙසෙන පඤ්චවිධන්ති දස්සෙතුං චක්ඛුද්වාරන්තිආදිමාහ. තත්ථ චක්ඛුමෙවචක්ඛුද්වාරන්ති යස්මිං චක්ඛුම්හි චන්ද මණ්ඩලාදීනි රූප නිමිත්තානි පඤ්ඤායන්ති. ආවජ්ජනාදීනිච යම්හි පඤ්ඤාතානි තානි නිමිත්තානි ගණ්හන්ති. තස්මා තදෙව චක්ඛු තෙසං ද්වින්නං විසයවිස යිභාවුපගමනස්ස [Pg.131] මුඛපථභූතත්තා චක්ඛුද්වාරංනාමාති අත්ථො. අථවා, යෙන චක්ඛුමණ්ඩෙන බහිද්ධා චන්දමණ්ඩලාදීනි රූපානි අන්තො ආවජ්ජනාදීනං විසයභාවං උපගච්ඡන්ති. යෙනච අන්තො ආවජ්ජනාදීනි බහිද්ධා තෙසං රූපානං විසයිභාවං උපගච්ඡන්ති. තමෙව යථාවුත්ත කාරණෙන චක්ඛුද්වාරං නාමාති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි.

ज्याद्वारे दोन लोक ये-जा करतात, त्याला 'द्वार' म्हणतात. नगराच्या आतील लोक आणि बाहेरील लोक ज्या छिद्रमार्गाने बाहेर पडतात आणि आत प्रवेश करतात, त्याचे हे नाव आहे. किंवा 'ज्या ठिकाणी दोन लोक ये-जा करतात, ते द्वार होय' असेही म्हणतात. शिवाय, द्वार दोन प्रकारचे असते: आकाशद्वार आणि मंडद्वार. त्यामध्ये, आकाशद्वार म्हणजे वर सांगितलेला छिद्रमार्ग होय. मंडद्वार म्हणजे आरशाच्या पट्टीने बनवलेला प्रकाशमार्ग होय. ते (मंडद्वार) भाग्यवान लोकांच्या घरांमध्ये योजले जाते. आणि ज्याप्रमाणे त्यांच्या घरांमध्ये, त्याचप्रमाणे प्राण्यांच्या शरीरातही दोन्ही प्रकारची द्वारे असतात. कारण 'नऊ द्वारे असलेला मोठा व्रण' या वचनाने छिद्रद्वाराचे कथन केले आहे. नव्व्याण्णव हजार रोमकुप (केसांची छिद्रे) देखील छिद्रद्वारेच आहेत. परंतु येथे आरशाच्या पट्टीसारखे असणारे मंडद्वार अभिप्रेत आहे. कारण ते देखील आलंबन ग्रहण करणाऱ्या धर्मांच्या (चित्त-चेतसिकांच्या) आणि आलंबन धर्मांच्या (विषयांच्या) बाहेर पडण्याचा व आत प्रवेश करण्याचा मुख्य मार्ग असल्यामुळे, द्वारासारखे असल्याने त्याला 'द्वार' म्हटले जाते, असे समजावे. ते द्वार पुन्हा रूपमंडद्वार आणि अरूपमंडद्वार अशा दोन प्रकारचे आहे. रूपमंडद्वार देखील विशिष्ट कर्म आणि विशिष्ट महाभूतांद्वारे सिद्ध झालेल्या विशिष्ट स्वच्छतेच्या (प्रसादभावाच्या) आधारे पाच प्रकारचे आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'चक्षुद्वार' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'चक्षु हेच चक्षुद्वार होय' याचा अर्थ असा की, ज्या चक्षुप्रसादावर चंद्रमंडळ इत्यादी रूपनिमित्त भासतात. आणि आवर्जन इत्यादी चित्ते ज्या चक्षुप्रसादावर भासलेल्या त्या निमित्तांना ग्रहण करतात. म्हणून, तो चक्षुप्रसादच त्या दोन्हीच्या (विषय आणि विषयीच्या) परस्पर संबंधात यायचा मुख्य मार्ग असल्यामुळे त्याला 'चक्षुद्वार' म्हणतात, असा अर्थ आहे. अथवा, ज्या चक्षुप्रसादाच्या द्वारे बाहेरील चंद्रमंडळ इत्यादी रूपे आत असणाऱ्या आवर्जन इत्यादी चित्तांचे विषय बनतात. आणि ज्याच्या द्वारे आत असणारी आवर्जन इत्यादी चित्ते बाहेरील त्या रूपांना ग्रहण करणारी (विषयी) बनतात. त्यालाच पूर्वोक्त कारणाने 'चक्षुद्वार' म्हणतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित द्वारांच्या बाबतीतही असेच समजावे.

[96] ටීකාසු පන

[९६] परंतु, टीकांमध्ये -

‘‘ආවජ්ජනාදීනං අරූපධම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ද්වාරසදිසත්තා ද්වාරානී’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'आवर्जन इत्यादी अरूप धर्मांच्या प्रवृत्तीचा मार्ग असल्यामुळे, द्वारासारखे असल्याने त्यांना द्वारे म्हणतात' असे म्हटले आहे. परंतु ते योग्य नाही.

රූපාදීනං ආරම්මණානංපි පවත්තිමුඛභූතත්තා. වක්ඛති හි ඡබ්බිධා විසයපවත්තියොති. එත්ථච විසයානං රූපාදීනං ආරම්මණානං ද්වාරෙසු ආපාතා ගමන සඞ්ඛාතා පවත්තියො විසයපවත්තියොති වුච්චන්තීති. තත්ථ චක්ඛුමෙව චක්ඛුද්වාරන්ති එතෙන චක්ඛුස්ස ද්වාරං චක්ඛුද්වාරන්ති අත්ථං නිවත්තෙති. තථා සොතාදයො සොත ද්වාරාදීනීති එතෙන සොත මෙව සොතද්වාරං.ල. මනොඑව මනොද්වාරං. න මනානං ද්වාරං මනොද්වාරන්ති ඉමමත්ථං අතිදිස්සති. තස්ස පන මනස්ස බහුවිධත්තා ඉධ අධිප්පෙතං මනං දස්සෙන්තො මනොද්වාරං පන භවඞ්ගන්ති පවුච්චතීති වුත්තං.

कारण रूप इत्यादी आलंबनांच्या (विषयांच्या) प्रवृत्तीचा देखील तो मार्ग आहे. कारण पुढे 'सहा प्रकारची विषयप्रवृत्ती' असे म्हटले जाईल. आणि येथे विषयांच्या म्हणजे रूप इत्यादी आलंबनांच्या द्वारांमध्ये गोचर होण्याला (भासण्याला) 'विषयप्रवृत्ती' असे म्हटले जाते. त्यामध्ये 'चक्षु हेच चक्षुद्वार होय' या वचनाने 'चक्षूचे द्वार म्हणजे चक्षुद्वार' हा अर्थ नाकारला आहे. त्याचप्रमाणे 'श्रोत्र इत्यादी श्रोत्रद्वार इत्यादी आहेत' या वचनाने 'श्रोत्र हेच श्रोत्रद्वार होय... इत्यादी, आणि मन हेच मनोध्वार होय, मनाचे द्वार म्हणजे मनोध्वार नव्हे' हा अर्थ सूचित केला आहे. परंतु ते मन अनेक प्रकारचे असल्यामुळे, येथे अभिप्रेत असलेले मन दर्शवण्यासाठी 'मनोध्वार म्हणजे भवंग म्हटले जाते' असे म्हटले आहे.

[97] විභාවනියං පන

[९७] परंतु, विभावनीमध्ये -

‘‘ආවජ්ජනාදීනං මනානං ද්වාරන්ති මනොද්වාර’’න්තිපි වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'आवर्जन इत्यादी मनांचे द्वार म्हणजे मनोध्वार होय' असेही म्हटले आहे. परंतु ते योग्य नाही.

කාරණං වුත්තමෙව. තත්ථ සබ්බං එකූනනවුතිවිධංපි චිත්තං මනොද්වාර මෙවනාම හොති. ඉධ පන උපපත්තිද්වාරමෙව අධිප්පෙතන්ති කත්වා භවඞ්ගන්ති පවුච්චතීති වුත්තං. පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාවතායුකං නදිසොතමිව පවත්තමානං එකූනවීසතිවිධං භවඞ්ගචිත්තමෙව ඉධ මනොද්වාරන්ති වුච්චති, කථීයතීති අත්ථො.

याचे कारण आधीच सांगितले आहे. त्यामध्ये सर्व एकोणनव्वद (८९) प्रकारचे चित्त देखील मनोध्वारच असते. परंतु येथे केवळ उत्पत्तीचे द्वार (उपपत्तिद्वार) अभिप्रेत असल्यामुळे 'भवंग म्हटले जाते' असे म्हटले आहे. प्रतिसंधीपासून सुरू होऊन आयुष्य संपेपर्यंत नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे प्रवृत्त होणारे एकोणवीस (१९) प्रकारचे भवंगचित्तच येथे 'मनोध्वार' म्हटले जाते किंवा सांगितले जाते, असा अर्थ आहे.

[98] විභාවනියං පන

[९८] परंतु, विभावनीमध्ये -

යථා ගාමස්ස ද්වාරංනාම ගාමානන්තරමෙව හොති. එවං ආවජ්ජනාදීනං මනානං පවත්තිමුඛට්ඨෙන ද්වාරංනාම ආවජ්ජනානන්තරං භවඞ්ගමෙව සියා. න තතො පුරිමානි භවඞ්ගානීති අධිප්පායෙන යං වුත්තං ‘‘භවඞ්ගන්ති ආවජ්ජානානන්තරං භවඞ්ග’’න්ති. තං න ගහෙතබ්බං.

ज्याप्रमाणे गावाचे द्वार हे गावाच्या अगदी जवळ (लगतच) असते, त्याचप्रमाणे आवर्जन इत्यादी मनांच्या प्रवृत्तीचा मार्ग या अर्थाने 'द्वार' म्हणजे आवर्जनाच्या लगतचे भवंगच असावे, त्यापूर्वीची भवंगचित्ते नव्हेत, या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की, 'भवंग म्हणजे आवर्जनाच्या लगतचे भवंग होय', ते स्वीकारू नये.

එවඤ්හි [Pg.132] සති යෙසු චක්ඛුපසාදාදීසු රූපාදීනි ආපාතං නාගච්ඡන්ති. තානිපි ආවජ්ජනාදීනං වීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛානි එව න හොන්තීති කත්වා ද්වාරානිනාම නසියුං. න ච තථා සක්කා වත්තුං. පාළියමෙව තෙසං ද්වාරරූපභාවස්ස වුත්තත්තා. ඉධච වක්ඛති පසාදවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං සත්තවිධංපි ද්වාරරූපංනාමාති.

कारण असे मानल्यास, ज्या चक्षुप्रसाद इत्यादींमध्ये रूप इत्यादी विषय गोचर होत नाहीत, ते देखील आवर्जन इत्यादी वीथिचित्तांच्या प्रवृत्तीचे मार्ग न ठरल्यामुळे 'द्वारे' ठरणार नाहीत. परंतु असे म्हणता येत नाही. कारण पालिमध्येच त्यांच्या द्वाररूपत्वाचे कथन केले आहे. आणि या ग्रंथामध्ये देखील पुढे 'प्रसाद आणि विज्ञप्ति मिळून सात प्रकारचे द्वाररूप आहे' असे म्हटले जाईल.

[99] යඤ්ච තත්ථ

[९९] आणि जे तेथे -

සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු, මනොද්වාරන්ති වුච්චතීති –සාධකවචනං ආහටං;

තංපි ඉධ නයුජ්ජතියෙව.

'आवर्जनासह असणाऱ्या भवंगाला मनोध्वार म्हटले जाते' हे जे साधक वचन (प्रमाण) तेथे उद्धृत केले आहे, ते देखील येथे मुळीच योग्य नाही.

තඤ්හි ආවජ්ජනංපි මනොද්වාරපක්ඛිකං කත්වා දීපෙතීති. යත්ථ පන චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. සොතඤ්ච. ල. මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණන්ති වුත්තං. තත්ථෙව තං යුත්තං. තත්ථ හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තියා චතූසු පච්චයෙසු චක්ඛුරූපානි එව සරූපතො වුත්තානීති ඉතරෙ ආවජ්ජනඤ්ච සම්පයුත්තක්ඛන්ධා චාති ද්වෙ පච්චයා චසද්දෙන ගහිතා, එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි. මනොවිඤ්ඤාණෙ පන මනඤ්චාති එත්ථ භවඞ්ගචිත්තෙන සහ ආවජ්ජනං ගහෙත්වා චසද්දෙන සම්පයුත්තක්ඛන්ධා ගහිතා. එවඤ්හි සති චත්තා රොපච්චයා හොන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං ධාතුවිභඞ්ගට්ඨකථායං පටිච්චාති නාම ආගතට්ඨානෙ ආවජ්ජනං විසුං නකාතබ්බං. භවඞ්ගනිස්සිතකමෙව කාතබ්බන්ති. තස්මා ඉධ මනොති සහාවජ්ජනකං භවඞ්ගං. මනො විඤ්ඤාණන්ති ජවනමනොවිඤ්ඤාණන්ති. එත්ථච පටිච්චාතිනාම ආගතට්ඨානෙති එතෙන අඤ්ඤත්ථ පන ආවජ්ජනං ද්වාරපක්ඛිකං නකාතබ්බන්ති සිද්ධං හොති. පටිච්චාති ආගතත්තායෙවච භවඞ්ගංපි ආවජ්ජනා නන්තරං භවඞ්ගද්වයමෙව ඉමිස්සං පාළියං ගහෙතබ්බං. සන්නිහිතපච්චයානං එව තත්ථ අධිප්පෙතත්තාති. ඉධ පන ද්වාරභාවා රහස්ස සබ්බස්ස උපපත්තිධම්මස්ස පරිග්ගහිතත්තා සබ්බං භවඞ්ගං අධිප්පෙතං. න හි කිඤ්චි භවඞ්ගං නාම අත්ථි. යං මනොද්වාරභාවාරහං න සියාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බන්ති. තත්ථාති නිද්ධාරණෙ භුම්මං, තෙසු ඡසු ද්වාරෙසු චක්ඛු ද්වාරෙති සම්බන්ධො. යථාරහන්ති ආරම්මණභූමිපුග්ගලමනසිකාරා දීනං අනුරූපවසෙන. සබ්බථාපීති විසුං විසුං ඡචත්තාලීස භෙදසඞ්ඛාතෙන [Pg.133] සබ්බපකාරෙනපි අගහිත ගහණ වසෙන, චතුපඤ්ඤා සාති සම්බන්ධො. සබ්බථාපීතිවා ආවජ්ජනාදි තදාරම්මණ පරියො සානවසෙන අනෙකකිච්චභෙදයුත්තෙන සබ්බපකාරෙනපි, කාමාවචරානෙවාති සම්බන්ධො. යානි ආවජ්ජනාදීනි කිච්චානි ද්වාරවිකාරං පටිච්ච පවත්තන්ති, තං කිච්චවන්තානිඑව ද්වාරෙ නියුත්තානීති අත්ථෙන ද්වාරිකානිනාම හොන්ති. පටිසන්ධි භවඞ්ග චුති කිච්චානිපන ද්වාරවිකාරෙන විනා කෙවලං කම්මවසෙනෙව සිජ්ඣන්ති. තස්මා තංකිච්චවන්තානි ද්වාරිකානිනාම නහොන්තීති වුත්තං එකූන.ල. ද්වාරවිමුත්තානීති එත්ථ ච ද්වාරවිකාරොනාම අත්තනි ආරම්මණානං ආපාතාගමනවසෙන භවඞ්ගස්ස චලනං, චක්ඛාදීනඤ්ච අත්තනි විඤ්ඤාණුප්පාදන සත්තිවිසෙස යොගො දට්ඨබ්බො.

ते (विधान) आवर्जनाला देखील मनोद्वारपक्षीय करून स्पष्ट करते. परंतु जेथे 'चक्षू आणि रूपाला अनुसरून चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते... तसेच मनाला आणि धर्माला अनुसरून मनोविज्ञान उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे, तेथेच ते योग्य आहे. कारण तेथे चक्षुविज्ञानाच्या उत्पत्तीच्या चार प्रत्ययांमध्ये (कारणांमध्ये) चक्षू आणि रूप यांनाच प्रत्यक्षपणे (सरूपतः) सांगितले आहे, म्हणून इतर दोन प्रत्यय - आवर्जन आणि संप्रयुक्त स्कंध - हे 'च' शब्दाने ग्रहण केले आहेत; श्रोत्रविज्ञानादींमध्ये देखील असेच आहे. परंतु मनोविज्ञानामध्ये 'मनञ्च' (मनाला आणि) या ठिकाणी भवांगचित्तासह आवर्जनाला ग्रहण करून 'च' शब्दाने संप्रयुक्त स्कंध ग्रहण केले आहेत. असे असताना चार प्रत्यय होतात, असे समजावे. धातुविभंग अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे की - 'प्रतीत्य' (अनुसरून) असा शब्द आलेल्या ठिकाणी आवर्जनाला स्वतंत्रपणे करू नये, तर भवांग-आश्रितच करावे. म्हणून येथे 'मन' म्हणजे आवर्जनासह असलेले भवांग होय, आणि 'मनोविज्ञान' म्हणजे जवन-मनोविज्ञान होय. आणि येथे 'प्रतीत्य असा शब्द आलेल्या ठिकाणी' या वचनाने, इतर ठिकाणी आवर्जनाला द्वारपक्षीय करू नये, हे सिद्ध होते. आणि 'प्रतीत्य' असा शब्द आल्यामुळेच, आवर्जनाच्या लगेचच नंतर येणारे दोन भवांगच या पाळीमध्ये ग्रहण करावेत; कारण तेथे अत्यंत जवळ असलेल्या प्रत्ययांचेच ग्रहण अभिप्रेत आहे. परंतु येथे द्वार होण्यास योग्य असलेल्या सर्व उपपत्तिधर्मांचे ग्रहण केल्यामुळे सर्व भवांग अभिप्रेत आहे. कारण असे कोणतेही भवांग नाही जे मनोद्वार होण्यास योग्य नसेल, असा येथे निष्कर्ष काढावा. असे समजावे. 'तेथे' (तत्थ) हा निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचा शब्द आहे; त्या सहा द्वारांमध्ये 'चक्षुद्वार' असा संबंध आहे. 'यथायोग्य' (यथारहं) म्हणजे आलंबन, भूमी, पुद्गल, मनसिकार इत्यादींच्या अनुरूपतेनुसार. 'सर्व प्रकारे देखील' (सब्बथापि) म्हणजे वेगवेगळ्या ४६ प्रकारांच्या भेदाने, सर्व प्रकारे देखील, न ग्रहण केलेल्याचे ग्रहण करण्याच्या पद्धतीने '५४' असा संबंध आहे. अथवा 'सर्व प्रकारे देखील' म्हणजे आवर्जनापासून सुरू होऊन तदालंबनापर्यंत समाप्त होणाऱ्या, अनेक कृत्यांच्या भेदांनी युक्त अशा सर्व प्रकारांनी देखील 'कामावचरच' असा संबंध आहे. जी आवर्जनादी कृत्ये द्वाराच्या विकाराला (बदलाला) अनुसरून प्रवर्तित होतात, ती कृत्ये करणाऱ्या चित्तांनाच 'द्वारात नियुक्त' या अर्थाने 'द्वारिक' (द्वारात उत्पन्न होणारे) असे म्हणतात. परंतु प्रतिसंधी, भवांग आणि च्युती ही कृत्ये द्वाराच्या विकाराशिवाय केवळ कर्माच्या प्रभावानेच सिद्ध होतात. म्हणून ती कृत्ये करणाऱ्या चित्तांना 'द्वारिक' म्हटले जात नाही, म्हणूनच 'एकोणीस... द्वारविमुक्त' असे म्हटले आहे. आणि येथे 'द्वारविकार' म्हणजे स्वतःमध्ये आलंबन गोचर (प्रकट) होण्यामुळे भवांगाचे चलन (कंपन) होणे, आणि चक्षू इत्यादींचे स्वतःमध्ये विज्ञान उत्पन्न करण्याच्या विशेष शक्तीशी युक्त असणे, असे समजावे.

[100] විභාවනියං පන

[१००] परंतु विभाविनीमध्ये -

‘‘චක්ඛාදිද්වාරෙසු අපවත්තනතො මනොද්වාරසඞ්ඛාත භවඞ්ගතො ආරම්මණන්තරගහණවසෙන අපවත්තිතොච ද්වාරවිමුත්තානී’’ති වුත්තං, තං අට්ඨකථායපි සහ නසමෙති.

“चक्षू इत्यादी द्वारांमध्ये प्रवृत्त न झाल्यामुळे आणि मनोद्वार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भवांगापासून इतर आलंबन ग्रहण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त न झाल्यामुळे ती द्वारविमुक्त आहेत” असे जे म्हटले आहे, ते अट्ठकथेशी देखील जुळत नाही.

පටිසන්ධි භවඞ්ග චුති වසෙනාති හි වුත්තං. එතෙන හි කිච්චසීසෙනෙව චිත්තානං ද්වාරික ද්වාරවිමුත්තභාගො ථෙරෙන දස්සිතො. තෙනෙව හි හෙට්ඨාපි පඤ්චද්වාරාවජ්ජන.ල. තදාරම්මණවසෙනාතිආදිනා කිච්චසීසෙනෙව චිත්තානං චක්ඛුද්වාරිකාදිභාවො වුත්තොති. නනු චක්ඛාදිද්වාරෙසු අපවත්තනතොති ඉමිනා එතදත්ථොව වුත්තොති චෙ. න. අධිප්පෙතත්ථවිරහස්ස අපසඞ්ග නිවත්තකස්සච සංවණ්ණනා වාක්‍යස්ස පයොජනාභාවතොති. ඡද්වාරිකානිචෙව සන්තීරණ තදාරම්මණකිච්චානං වසෙන ද්වාරවිමුත්තානිච පටිසන්ධාදිකිච්චානං වසෙනාති අධිප්පායො. පඤ්චද්වාරිකානිච ඡද්වාරිකානිච පඤ්චඡද්වාරිකානි. කදාචි ඡද්වාරිකානිචෙව තානි කදාචි ද්වාරවිමුත්තානිචාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානි. ද්වාරසද්දො චෙත්ථඅධිකාරවසෙන යොජීයති.

कारण 'प्रतिसंधी, भवांग आणि च्युतीच्या रूपाने' असे म्हटले आहे. याद्वारे थेरांनी कृत्यालाच मुख्य करून चित्तांचे द्वारिकत्व आणि द्वारविमुक्तत्व दर्शविले आहे. त्यामुळेच खाली देखील 'पंचद्वार आवर्जन... तदालंबनाच्या रूपाने' इत्यादींद्वारे कृत्यालाच मुख्य करून चित्तांचे चक्षुद्वारिकत्व इत्यादी भाव सांगितले आहेत, असे समजावे. जर असे म्हटले की, 'चक्षू इत्यादी द्वारांमध्ये प्रवृत्त न झाल्यामुळे' या वचनाने हाच अर्थ सांगितला आहे ना? तर ते योग्य नाही. कारण अभिप्रेत अर्थापासून विरहित असलेल्या आणि अयोग्य प्रसंगाचे निवारण न करणाऱ्या स्पष्टीकरण वाक्याचा काही उपयोग नसतो. असे समजावे. संतीरण आणि तदालंबन कृत्यांच्या रूपाने ती सहा द्वारांमध्ये उत्पन्न होणारी (षड्द्वारिक) देखील होतात, आणि प्रतिसंधी इत्यादी कृत्यांच्या रूपाने ती द्वारविमुक्त देखील होतात, असा अभिप्राय आहे. जी पंचद्वारिक देखील आहेत आणि षड्द्वारिक देखील आहेत, ती 'पंच-षड्द्वारिक' होत. कधी ती द्वारविमुक्त देखील होतात, म्हणून त्यांना 'षड्द्वार-विमुक्त' म्हणतात. आणि येथे 'द्वार' हा शब्द अधिकाराने जोडला जातो.

[101] විභාවනියං පන

[१०१] परंतु विभाविनीमध्ये -

‘‘ඡද්වාරිකානිච ඡද්වාරිකවිමුත්තානිචා’’තිපි වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“षड्द्वारिक आणि षड्द्वारविमुक्त देखील” असेही म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

හෙට්ඨා චුණ්ණියවාක්‍යෙ තථා අසුතත්තාති. එකද්වාරිකචිත්තානි. ල. සබ්බථා ද්වාරවිමුත්තානිච යථාක්කමං ඡත්තිංසති.ල. නවධා චෙති පඤ්චධා පරිදීපයෙති යොජනා.

कारण खालील चुण्णिय वाक्यात तसे सांगितले गेले नाही, असे समजावे. 'एकद्वारिक चित्ते... आणि सर्व प्रकारे द्वारविमुक्त चित्ते अनुक्रमे छत्तीस प्रकारची... आणि नऊ प्रकारची आहेत' असे पाच प्रकारे दर्शवावे, अशी ही योजना आहे.

134. රූපාදීනං ආරම්මණානං භෙදෙන චිත්තචෙතසිකානං සඞ්ගහො ආරම්මණසඞ්ගහො.

१३४. रूप इत्यादी आलंबनांच्या भेदाने चित्त आणि चेतसिकांचा जो संग्रह केला जातो, त्याला 'आलंबन संग्रह' म्हणतात.

[102] ටීකාසු පන

[१०२] परंतु टीकांमध्ये -

‘‘ආරම්මණානං සරූපතො විභාගතො තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආරම්මණසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“आलंबनांचा त्यांच्या स्वरूपतः व विभागाच्या रूपाने आणि त्या विषयांच्या चित्तांच्या रूपाने जो संग्रह केला जातो, तो आलंबन संग्रह होय” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

අයඤ්හි චිත්තචෙතසිකානං එව සඞ්ගහො. න ආරම්මණානන්ති. රූපාදීනං වචනත්ථො උපරි ආගමිස්සති. දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදිවිය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති අමුඤ්චමානෙහි ගණ්හීයතීති ආලම්බණං. ආරම්මණසද්දෙ පන සති චිත්තචෙතසිකානි ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණං.

कारण हा संग्रह केवळ चित्त आणि चेतसिकांचाच आहे, आलंबनांचा संग्रह नाही, असे समजावे. रूप इत्यादींचा शब्दार्थ पुढे येईल. ज्याप्रमाणे दुर्बल मनुष्याद्वारे काठी इत्यादींचा आधार घेतला जातो, त्याप्रमाणे चित्त आणि चेतसिकांद्वारे ज्याचा आधार घेतला जातो आणि न सोडता ग्रहण केले जाते, म्हणून त्याला 'आलंबन' (आलम्बण) म्हणतात. परंतु 'आरम्मण' शब्द असताना, चित्त आणि चेतसिक येऊन येथे रममाण होतात, म्हणून त्याला 'आरम्मण' म्हणतात.

[103] යංපන විභාවනියං

[१०३] परंतु विभाविनीमध्ये जे -

‘‘දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදිවිය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති. තානිවා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආලම්බණ’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“ज्याप्रमाणे दुर्बल मनुष्याद्वारे काठी इत्यादींचा आधार घेतला जातो, त्याप्रमाणे चित्त आणि चेतसिकांद्वारे ज्याचा आधार घेतला जातो, अथवा ते (चित्त-चेतसिक) येऊन येथे रममाण होतात, म्हणून त्याला आलंबन म्हणतात” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

විසුං සිද්ධානි හි එතානි පදානීති. රූපමෙවාති වණ්ණායතනමෙව. පඤ්චාරම්මණවිමුත්තං යංකිඤ්චි ධම්මජාතං විජ්ජමානංපිඅවිජ්ජමානංපි භූතංපි අභූතංපි ධම්මාරම්මණමෙව. තං පන සභාග කොට්ඨාසතො සඞ්ගය්හමානං ඡබ්බිධං හොතීති වුත්තං ධම්මාරම්මණං පන.ල. ඡධා සඞ්ගය්හතීති. තත්ථාති තෙසු රූපාදීසු ඡසු. චක්ඛුද්වාරෙ ඝට්ටයමාන රූපානුසාරෙනෙව උප්පන්නානි චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානි අඤ්ඤානි ආරම්මණානි ආලම්බිතුං නලභන්ති. රූපානිපි ඝට්ටනරහිතානි අතීතානාගතානි ආලම්බිතුං නලභන්තීති වුත්තං චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානං සබ්බෙසංපි රූපමෙව ආරම්මණං. තඤ්හ පච්චුප්පන්නන්ති. සොතද්වාරිකා දීසුපි එසෙවනයො. තත්ථ තං තං කාරණං පටිච්ච උප්පන්නං පච්චුප්පන්නං. වත්තමානන්ති අත්ථො. ඡබ්බිධංපීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධංපි. අතික්කන්තභාවං ඉතං ගතං [Pg.135] පවත්තන්ති අතීතං. ආගච්ඡති ආගච්ඡිත්ථාති ආගතං. පච්චුප්පන්නං, අතීතඤ්ච. න ආගතන්ති අනාගතං. උප්පාදජාතිකා සඞ්ඛතධම්මාඑව තීසු කාලෙසු අනුපතන්ති. තස්මා උප්පාදරහිතා අසඞ්ඛතභූතා නිබ්බානපඤ්ඤත්තියො කාලවිමුත්තංනාමාති වෙදිතබ්බා.

ही पदे स्वतंत्रपणे सिद्ध होतात असे जाणावे. 'रूपमेव' म्हणजे वर्णायतनच (रंग व रूप आयतन). पाच आरंमणांपासून मुक्त असलेले जे काही धर्मजात आहे, मग ते विद्यमान असो वा अविद्यमान, वास्तविक असो वा अवास्तविक, ते धम्मारंमणच (धर्मांलंबन) आहे. परंतु, त्या धम्मारंमणाचे समान भागांच्या वर्गीकरणानुसार संकलन केले असता, ते सहा प्रकारचे होते. म्हणूनच 'धम्मारंमणं पण... छधा संगय्हति' (धर्मांलंबन सहा प्रकारे संकलित केले जाते) असे म्हटले आहे. तेथे ('तत्थ') म्हणजे त्या रूप इत्यादी सहा आरंमणांमध्ये. चक्षुद्वारावर आदळणाऱ्या रूपाच्या अनुषंगानेच उत्पन्न होणारी चक्षुद्वारिक चित्ते इतर आरंमणांचे आलंबन करू शकत नाहीत. आणि रूपांचेही, जे आदळण्यापासून रहित (अस्पर्शित) आहेत अशा अतीत (भूतकाळ) आणि अनागत (भविष्यकाळ) रूपांचे आलंबन ती करू शकत नाहीत. म्हणूनच, सर्व चक्षुद्वारिक चित्तांचे आरंमण केवळ रूपच असते आणि तेही 'पच्चुप्पन्न' (वर्तमानकालीन) असते, असे म्हटले आहे. श्रोतद्वारिक इत्यादी चित्तांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. तेथे, त्या त्या कारणावर अवलंबून (प्रतीत्य) उत्पन्न झालेले ते 'पच्चुप्पन्न' (वर्तमान) होय. 'वत्तमान' (वर्तमानकाळात अस्तित्वात असलेले) हा याचा अर्थ आहे. 'छब्बिधम्पि' म्हणजे रूप इत्यादींच्या द्वारे सहा प्रकारचे असणे. अतिक्रांत भावाला (विगत अवस्थेला) प्राप्त झालेले ते 'अतीत' होय. जे येत आहे किंवा आले आहे ते 'आगत' होय. जे वर्तमान किंवा अतीत म्हणून प्राप्त होत नाही, म्हणजेच जे अजून आलेले नाही, ते 'अनागत' होय. उत्पाद-स्वभाव असलेले संखत धर्मच केवळ तिन्ही काळात समाविष्ट होतात. म्हणूनच, उत्पाद-रहित असलेले आणि असंखत असलेले 'निब्बान' (निर्वाण) व 'पण्णत्ति' (प्रज्ञप्ती) हे 'कालविमुक्त' (कालातीत) आहेत असे जाणावे.

[104] විභාවනියං පන

[१०४] परंतु, विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये) -

‘‘විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං පඤ්ඤත්තිච කාලවිමුත්තංනාමා’’ති වුත්තං. තං විචාරෙතබ්බං.

“विनाशाचा अभाव असल्यामुळे अतीत इत्यादी काळाच्या स्वरूपात सांगता येत नसल्याने निब्बान आणि पण्णत्ति हे कालविमुक्त आहेत,” असे म्हटले आहे. त्यावर विचार केला पाहिजे.

සබ්බෙපි හි සඞ්ඛතධම්මා අනාගතභාව පුබ්බකාඑව හොන්ති. තස්මා තෙ යදා පච්චයසාමග්ගිං ලභිත්වා උප්පජ්ජිස්සන්තීති වත්තබ්බපක්ඛෙ තිට්ඨන්ති, තදා අනාගතානාම. යදා පච්චයසාමග්ගිං ලභිත්වා උප්පන්නා, යදා පච්චුප්පන්නානාම. යදා නිරුද්ධා, තදා අතීතානාම. එවං උප්පාදජාතිකානඤ්ඤෙව උප්පාදමූලිකා තෙකාලිකතා සිද්ධා. උප්පාදරහිතානං පන අනාගතාවත්ථාපි නත්ථි. කුතො පච්චුප්පන්නාතීතා වත්ථාති. තස්මා නිබ්බානපඤ්ඤත්තීනං කාලත්තය විමුත්තතා හොතීති. විනාසාභාවතොති ඉදං පන අතීතකාලවිමුත්තියාඑව කාරණන්ති න තෙන තාසං ඉතරකාලවිමුත්තිං සාධෙතීති දට්ඨබ්බං. යථාරහවිභාගො පන ඉධෙව තෙසූතිආදිනා පච්ඡා ආගමිස්සති. ද්වාරවිමුත්තානඤ්ච ඡබ්බිධංපි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො. යථා පන ආවජ්ජනාදීනං ඡද්වාරිකචිත්තානං ආරම්මණං භවන්තරෙපි ඉමස්මිං භවෙපි පුරිමභාගෙ කෙනචි ද්වාරෙන ගහිතංපි අගහිතංපි හොති. න තථා ඉමෙසන්ති දස්සෙතුං භවන්තරෙ ඡද්වාරගහිතන්ති වුත්තං. භවවිසෙසඤ්හි පත්ථෙත්වා කම්මං කත්වා තත්ථ නිබ්බත්තානං ආරම්මණං භවන්තරෙපි කෙනචි ද්වාරෙන ගහිතංපි හොති යෙවාති.

कारण, सर्व संखत धर्म हे आधी अनागत अवस्थेतच असतात. म्हणूनच, जेव्हा ते प्रत्ययसामग्री (कारणांची अनुकूलता) मिळवून उत्पन्न होतील, अशा सांगण्याच्या स्थितीत असतात, तेव्हा त्यांना 'अनागत' म्हटले जाते. जेव्हा ते प्रत्ययसामग्री मिळवून उत्पन्न होतात, तेव्हा त्यांना 'पच्चुप्पन्न' (वर्तमान) म्हटले जाते. जेव्हा ते निरुद्ध (नष्ट) होतात, तेव्हा त्यांना 'अतीत' (भूतकाळ) म्हटले जाते. अशा प्रकारे, केवळ उत्पाद-स्वभाव असलेल्या धर्मांचीच उत्पाद-मूलक त्रैकालिकता (तिन्ही काळांशी संबंध) सिद्ध होते. परंतु, उत्पाद-रहित असलेल्या धर्मांची अनागत अवस्थाही नसते, मग त्यांची वर्तमान किंवा अतीत अवस्था कोठून असणार? म्हणूनच, निब्बान आणि पण्णत्ति यांची त्रिकालमुक्तता (तिन्ही काळांपासून मुक्त असणे) सिद्ध होते, असे जाणावे. परंतु, 'विनाशाचा अभाव असल्यामुळे' हे विधान केवळ अतीत काळापासून मुक्त असण्याचेच कारण आहे. त्यामुळे, त्या विधानाने निब्बान व पण्णत्ति यांची इतर काळांपासून (अनागत व वर्तमान काळापासून) मुक्तता सिद्ध होत नाही, असे जाणावे. परंतु, योग्य विभागणी (यथारह विभाग) याच आरंमणसंग्रहात पुढे 'तेसु पण...' इत्यादींद्वारे येईल. आणि 'द्वारविमुक्त' चित्तांचे आरंमण देखील सहा प्रकारचे असते, हा येथे संबंध आहे. दुसरीकडे, आवज्जन इत्यादी सहा द्वारिक चित्तांचे आरंमण जसे दुसऱ्या जन्मात (भवांतरात) किंवा याच जन्मात पूर्वीच्या काळात कोणत्याही द्वाराने ग्रहण केलेले किंवा न केलेले असू शकते, तसे या द्वारविमुक्त चित्तांचे आरंमण नसते, हे दर्शवण्यासाठी 'भवंतरे छद्वारगहितं' (दुसऱ्या जन्मात सहा द्वारांनी ग्रहण केलेले) असे म्हटले आहे. हे सत्य आहे की, विशिष्ट भवाची (जन्माची) इच्छा करून कर्म करून तेथे उत्पन्न झालेल्यांच्या बाबतीत, त्यांचे आरंमण दुसऱ्या जन्मातही कोणत्या तरी द्वाराने ग्रहण केलेलेच असते, असे जाणावे.

[105] විභාවනියං පන

[१०५] परंतु, विभावनीमध्ये -

‘‘තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතීති දස්සෙතුං ඡද්වාර ගහිතන්ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

“परंतु, त्यांचे ते आरंमण आवज्जनाप्रमाणे कोणाकडूनही ग्रहण न केलेलेच गोचरभावाला (विषयभावाला) प्राप्त होते, हे दर्शवण्यासाठी 'छद्वारगहितं' असे म्हटले आहे,” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

පඤ්චද්වාරා වජ්ජනස්සපි හි ආරම්මණං පුබ්බෙ කෙනචි ද්වාරන්තරෙන ගහිතංපි අගහිතංපි හොතියෙව. තථා හි ඉදං නාම ලභිස්සාමි [Pg.136] භුඤ්ජිස්සාමි පස්සිස්සාමීති පුබ්බෙ ගහිතං පච්ඡා ආවජ්ජනස්ස ආරම්මණං න න හොතීති. නච එකාවජ්ජනවීථියං පුබ්බෙ කෙනචි චිත්තෙන අගහිතභාවො ඉධ පමාණන්ති. යථා ච පඤ්චද්වාරිකචිත්තානං ආරම්මණං එකන්තපච්චුප්පන්නමෙව හොති. යථා ච මනොද්වාරිකචිත්තානං ආරම්මණං තෙකාලිකංවා කාලවිමුත්තසා මඤ්ඤංවා හොති. න තථා ඉමෙසන්ති දස්සෙතුං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්තිභූතංවාති වුත්තං. යථා ච ඡද්වාරිකචිත්තානං ආරම්මණං ආගමසිද්ධවොහාරයුත්තංපි තබ්බොහාරවිනිමුත්තංපි හොති. න තථා ඉමෙසන්ති දස්සෙතුං කම්ම කම්ම නිමිත්ත ගතිනිමිත්ත සම්මතන්ති වුත්තං.

कारण, पंचद्वारावज्जनाचे आरंमण देखील पूर्वी इतर कोणत्या तरी द्वाराने ग्रहण केलेले किंवा न केलेले असूच शकते. तसेच, 'मला हे मिळेल, मी हे खाईन, मी हे पाहीन' अशा प्रकारे पूर्वी ग्रहण केलेले आरंमण नंतर आवज्जनाचे आरंमण होत नाही असे नाही, तर ते होतेच, असे जाणावे. आणि एकाच आवज्जनवीथीमध्ये पूर्वी कोणत्याही चित्ताने ग्रहण न केलेले असणे हे येथे प्रमाण (निकष) नाही, असे जाणावे. आणि ज्याप्रमाणे पंचद्वारिक चित्तांचे आरंमण केवळ वर्तमानकालीनच असते, आणि मनोद्वारिक चित्तांचे आरंमण त्रैकालिक किंवा सामान्यतः कालविमुक्त असते, तसे या द्वारविमुक्त चित्तांचे आरंमण नसते, हे दर्शवण्यासाठी 'पच्चुप्पन्नमतीतं पण्णत्तिभूतं वा' (वर्तमान, अतीत किंवा प्रज्ञप्ती स्वरूप) असे म्हटले आहे. आणि ज्याप्रमाणे सहा द्वारिक चित्तांचे आरंमण आगमसिद्ध व्यवहाराशी (परंपरेने चालत आलेल्या संज्ञेशी) युक्त किंवा त्या व्यवहारापासून मुक्त असू शकते, तसे या द्वारविमुक्त चित्तांचे आरंमण नसते, हे दर्शवण्यासाठी 'कम्म-कम्मनिमित्त-गतिनिमित्त-सम्मतं' (कर्म, कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्त म्हणून संमत असलेले) असे म्हटले आहे.

[106] විභාවනියං පන

[१०६] परंतु, विभावनीमध्ये -

‘‘නාපි නෙසං ආරම්මණං මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධවොහාරවිනිමුත්තන්ති දස්සෙතුං කම්ම.ල. සම්මතන්ති ආහා’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

“तसेच, त्यांचे आरंमण हे मरणासन्न काळाच्या पूर्वीच्या जवनांप्रमाणे कर्म, कर्मनिमित्त इत्यादींच्या द्वारे आगमसिद्ध व्यवहारापासून मुक्त नसते, हे दर्शवण्यासाठी 'कम्म... सम्मतं' असे म्हटले आहे,” असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य (सुंदर) नाही.

මරණා සන්නතො පුරිමභාගෙපි හි සත්තා අත්තනා කතකම්මංවා චෙතියාදීනි කම්ම, පකරණානිවා ආරම්මණං කරොන්තියෙව. තදාපි හි කම්මං කම්මමෙව, කම්මුපකරණානිච කම්මනිමිත්තානියෙව. කම්ම සිද්ධියානිමිත්තං කාරණං කම්මනිමිත්තන්ති කත්වා. කම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණං කම්මනිමිත්තන්තිපි වදන්ති. අජාතසත්තුරාජා වියච සුපිනදස්සනාදිවසෙන ගතිනිමිත්තානිපි ආරම්මණං කරොන්තියෙව. රාජා හි ද්වීසු භවෙසු පිතරං මාරෙති. මාරිතකාලතොච පට්ඨාය තස්ස නිද්දායන්තස්ස ගතිනිමිත්තානි උපට්ඨහන්තීති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තං තං පටිසන්ධාදීනං ඡද්වාරගහිතාදිවසෙන සම්භවන්තස්ස ආරම්මණස්ස අනුරූපතො. යථාසම්භවවිභාගො පන උපරි මරණුප්පත්තියං ආගමිස්සති. යෙභුය්‍යෙනාති බාහුල්ලෙන. භවන්තරෙති අතීතානන්තරභවෙ තත්ථච මරණාසන්නකාලෙ. ඡද්වාර ගහිතන්ති ඡහි ද්වාරෙහි මරණාසන්නජවනෙහි ගහිතං. එත්ථ ච යෙභුය්‍යෙනාති එතෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරගහිතන්ති ඉමස්ස විධානස්ස අනෙකංසභාවං විසෙසෙති. කස්මා. අගහිතස්සපි සම්භවතො. යඤ්හි අසඤ්ඤිභවතො චුතානං කම්ම කම්මනිමිත්ත ගතිනිමිත්ත සම්මතං [Pg.137] අරූපභවතො චුතානඤ්ච ගතිනිමිත්තසම්මතං කාමපටිසන්ධි භවඞ්ගචුතීනං ආරම්මණං. තං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අගහිත මෙව හොතීති. එත්ථච යස්මා පට්ඨානෙ අරූපභවෙ දුවිධොපි පුරෙජාතපච්චයො පටිසිද්ධො. අට්ඨකථාසුච තතො චුතානං කාමපටිසන්ධියා පච්චුප්පන්නගතිනිමිත්තාරම්මණතාපි වුත්තා. ගතිනිමිත්තඤ්ච නාම රූපාරම්මණමෙව දීපෙන්ති. තස්මා තෙසං කාමපටිසන්ධියාපි ගතිනිමිත්තසම්මතං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අගහිතමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. අපිච, මරණාසන්නකාලෙ කම්මබලෙන කම්මාදීනං උපට්ඨානංනාම යෙභුය්‍යෙන සංමුළ්හමරණෙන මරන්තානමෙව හොති. ඉතරෙසං පන පරෙසං පයොගබලෙනපි අත්තනා පකතියා සුට්ඨු ආසෙවිතානං අනුස්සරණබලෙනපි ධම්මිකඋපාසකාදීනං විය දෙවලොකතො ආගන්ත්වා ගණ්හන්තානං දෙවානං ආනුභාවෙනපි හොතියෙව. නිරයපාලාපි නිරයතො ආගන්ත්වා ගණ්හන්තියෙව. රෙවතිවිමානඤ්චෙත්ථ වත්තබ්බං. තඤ්හි ද්වෙ නිරයපාලා ගහෙත්වා පථමං තාවතිංසාභවනං නෙත්වා පච්ඡා නිරයං නයිංසු. තෙ හි යක්ඛ ජාතිකත්තා වෙස්සවණපරිසාවිය තාවතිංසා භවනංපි ගන්තුං සක්කොන්තියෙව. යමස්ස දූතා ද්වෙ යක්ඛාති හි පාළියං වුත්තං. වෙස්සවණදූතා ඉධ යමස්ස දූතාති වුත්තාතිපි වදන්ති. තස්මා යෙ කසිණාසුභාදීනි සමථනිමිත්තානි සුට්ඨු ආසෙවිත්වා උපචාරජ්ඣානෙ ඨත්වා තානෙව නිමිත්තානි ගහෙත්වා මරන්ති. තෙසංපි කාමපටිසන්ධියා ආරම්මණං භවන්තරෙ කෙනචි ද්වාරෙන අගහිතමෙව සියා. උපචාරජ්ඣානබලෙනෙව බ්‍රහ්මලොකතො ඉධඋප්පජ්ජන්තානංපි එසෙවනයොති.

खरोखरच, मरणासन्न काळाच्या पूर्वभागात सुद्धा प्राणी स्वतः केलेले कर्म किंवा चैत्य इत्यादी कर्माची साधने (कर्मोपकरणे) यांचे आलंबन करतातच. त्या वेळी सुद्धा कर्म हे कर्मच असते आणि कर्माची साधने ही कर्मनिमित्तच असतात. कर्माच्या सिद्धीचे जे निमित्तकारण आहे त्याला 'कर्मनिमित्त' म्हणतात, म्हणून त्यांना कर्मनिमित्तच म्हटले जाते. कर्माचे निमित्त किंवा आलंबन म्हणजे 'कर्मनिमित्त' असेही म्हणतात. आणि अजातशत्रू राजाप्रमाणे स्वप्नदर्शनादींच्या द्वारे गतिनिमित्तांना सुद्धा आलंबन करतातच. कारण, राजाने दोन जन्मांमध्ये पित्याची हत्या केली होती. आणि हत्या केल्याच्या काळापासून तो झोपलेला असताना त्याला गतिनिमित्त प्रकट होत असत, असे जाणावे. त्यामध्ये 'यथासंभव' म्हणजे त्या त्या प्रतिसंधी इत्यादी चित्तांच्या सहा द्वारांनी ग्रहण केल्याच्या आधारे उत्पन्न होणाऱ्या आलंबनाच्या अनुरूपतेनुसार होय. परंतु यथासंभव विभाग पुढील मरणोत्पत्तीमध्ये येईल. 'येभुय्येन' म्हणजे प्रामुख्याने. 'भवंतरे' म्हणजे भूतकाळातील अगदी आधीच्या जन्मात आणि तिथे सुद्धा मरणासन्न काळी. 'छद्वारगहितं' म्हणजे सहा द्वारांनी मरणासन्न जवनांद्वारे ग्रहण केलेले. आणि येथे 'येभुय्येन' या शब्दाने 'दुसऱ्या जन्मात सहा द्वारांनी ग्रहण केलेले' या विधानाच्या अनैकांतिक (अनिश्चित) भावाला विशेषित केले आहे. का? कारण ग्रहण न केलेल्या आलंबनाचा सुद्धा संभव असल्यामुळे. कारण, असंज्ञी भूमीतून च्युत झालेल्यांना कर्म, कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त म्हणून मानले गेलेले जे काम-प्रतिसंधी, भवांग आणि च्युती यांचे आलंबन असते, आणि अरूप भूमीतून च्युत झालेल्यांना सुद्धा गतिनिमित्त म्हणून मानले गेलेले जे काम-प्रतिसंधी, भवांग आणि च्युती यांचे आलंबन असते, ते दुसऱ्या जन्मात कोणत्याही द्वाराने ग्रहण न केलेलेच असते, असे जाणावे. आणि येथे ज्याअर्थी प्रस्थानग्रंथात (पट्ठानमध्ये) अरूप भूमीत दोन्ही प्रकारचे पुरेजात-प्रत्यय निषिद्ध केले आहेत, आणि अट्ठकथांमध्ये सुद्धा तिथून च्युत झालेल्यांच्या काम-प्रतिसंधीसाठी वर्तमान गतिनिमित्त हेच आलंबन असणे सांगितले आहे. आणि गतिनिमित्त म्हणजे रूपालंबनच असते, असे दर्शवले आहे. म्हणून, त्यांच्या काम-प्रतिसंधीचे सुद्धा गतिनिमित्त मानले गेलेले आलंबन दुसऱ्या जन्मात कोणत्याही द्वाराने ग्रहण न केलेलेच असते, असे जाणावे. शिवाय, मरणासन्न काळी कर्माच्या बलाने कर्म इत्यादींचे प्रकट होणे हे प्रामुख्याने संमूढ (भ्रमित) होऊन मरण पावणाऱ्या प्राण्यांनाच होते. परंतु इतरांना इतरांच्या प्रयोगाच्या (प्रयत्नाच्या) बलाने किंवा स्वतः स्वाभाविकपणेच चांगल्या प्रकारे सेवन केलेल्या आलंबनांच्या अनुस्मरणाच्या बलाने, किंवा धम्मिक उपासक इत्यादींप्रमाणे देवलोकातून येऊन घेऊन जाणाऱ्या देवांच्या प्रभावाने सुद्धा होतेच. नरकपाल सुद्धा नरकातून येऊन घेऊन जातातच. आणि येथे रेवती विमानाची कथा सांगावी. कारण, तिला दोन नरकपालांनी आधी तावतिंस भवनात नेले आणि नंतर नरकात नेले. कारण, ते यक्ष जातीचे असल्यामुळे वेस्सवण (वैश्रवण) राजाच्या परिषदेप्रमाणे तावतिंस भवनात सुद्धा जाण्यास समर्थ असतातच. कारण, 'यमाचे दूत दोन यक्ष' असे पालि ग्रंथात सांगितले आहे. येथे वेस्सवणाचे दूत हेच यमाचे दूत म्हणून सांगितले आहेत असेही म्हणतात. म्हणून, जे कसिण, अशुभा इत्यादी समथ निमित्तांचे चांगल्या प्रकारे सेवन करून उपचार ध्यानात स्थित होऊन त्या निमित्तांनाच ग्रहण करून मरण पावतात, त्यांच्या सुद्धा काम-प्रतिसंधीचे आलंबन दुसऱ्या जन्मात कोणत्याही द्वाराने ग्रहण न केलेलेच असावे. उपचार ध्यानाच्या बलानेच ब्रह्मलोकातून येथे उत्पन्न होणाऱ्यांना सुद्धा हाच नियम लागू होतो, असे जाणावे.

යංපන විභාවනියං

परंतु विभाविनीमध्ये -

‘‘කෙවලං කම්මබලෙනෙව තෙසං අසඤ්ඤිභවතො චුතානං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකං ආරම්මණං උපට්ඨාතී’’ති වුත්තං.

“केवळ कर्माच्या बलानेच त्या असंज्ञी भूमीतून च्युत झालेल्यांच्या प्रतिसंधीमध्ये कर्मनिमित्त इत्यादी आलंबन प्रकट होते” असे जे वचन सांगितले आहे -

තත්ථ කම්මනිමිත්තාදිකන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන කම්මංපි ගහෙතබ්බ මෙව. න හි තස්ස අගහණෙ කාරණං අත්ථීති. තානි පන සබ්බානිපි කෙවලං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙනෙව පටිසන්ධියං උපට්ඨහන්තීති [Pg.138] වෙදිතබ්බං. අනාගතං පන නිමිත්තං උපට්ඨහමානං ගතිනිමිත්තමෙව සියා. නච තස්ස විසුං උපට්ඨාතබ්බකිච්චං අත්ථි. පච්චුප්පන්න ගතිනිමිත්තෙ සිද්ධෙ සිද්ධමෙව හොතීති වුත්තං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්ති භූතංවාති.

त्या वचनात 'कर्मनिमित्तादिक' यामध्ये 'आदि' शब्दाने कर्माचे सुद्धा ग्रहण केलेच पाहिजे. कारण त्याचे ग्रहण न करण्याचे कोणतेही कारण नाही, असे जाणावे. परंतु ते सर्व सुद्धा केवळ प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कर्माच्या प्रभावानेच प्रतिसंधीमध्ये प्रकट होतात, असे जाणावे. परंतु अनागत (भविष्यातील) निमित्त प्रकट होत असताना ते गतिनिमित्तच असावे. आणि त्याचे स्वतंत्रपणे प्रकट होण्याचे कोणतेही कार्य नाही. वर्तमान गतिनिमित्त सिद्ध झाले असता ते सिद्धच होते, म्हणून 'वर्तमान, अतीत किंवा प्रज्ञप्तिरूप' असे म्हटले आहे.

[107] විභාවනියං පන

[१०७] परंतु विभाविनीमध्ये -

‘‘අනාගතංනාම අතීතං විය අනුභූතඤ්ච න හොති. නච පච්චුප්පන්නගතිනිමිත්තං විය ආපාතමාගත’’න්ති කාරණං වුත්තං. තං අකාරණං.

“अनागत (भविष्य) हे अतीताप्रमाणे अनुभवलेले नसते, आणि वर्तमान गतिनिमित्ताप्रमाणे समोर आलेले नसते” असे जे कारण सांगितले आहे, ते अयोग्य कारण आहे.

පසඞ්ගස්ස අනිවත්තිතත්තා. ගතිනිමිත්තඤ්හි නාම පච්චුප්පන්නංපි අනුභූතං න හොති. තංපි කම්මබලෙනෙව ආපාතමාගතං. එවංසන්තෙ අනාගතංපි කම්මබලෙන ආපාතමාගතමෙව සියාති අයං පසඞ්ගො පාකතිකොඑව හොතීති. තෙසූති යථාවුත්තෙසු ආරම්මණිකචිත්තෙසු. රූපාදීසු පඤ්චසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති සමාසො. රූපාදීනි පඤ්ච ආරම්මණානි එතස්සාති විග්ගහො. සෙසානීති පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡන ද්වයතො සෙසානි සන්තීරණ මහාවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරා ලම්බණානෙවාති පටිසන්ධාදීහි නානාකිච්චෙහි රූපාදීසු නානාරම්මණෙසු පවත්තෙන සබ්බ පකාරෙනපි කාමාවචරාලම්බණිකානියෙව. තානි හි සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං උප්පන්නානිපි විකප්පසත්තිරහිතත්තා අවිජ්ජමානෙ පඤ්ඤත්තිධම්මෙච සුඛුමෙ මහග්ගතධම්මෙච ගම්භීරෙ ලොකුත්තරධම්මෙච ආලම්බිතුං න සක්කොන්තීති. තත්ථ සන්තීරණත්තයං තාව සන්තීරණකිච්චවසෙන රූපාදිපඤ්චාලම්බණෙ පවත්තති. තදාරම්මණාදිවසෙන පන සබ්බානිපි එකාදසවිපාකානි ඡසු පරිත්තාරම්මණෙසු පවත්තන්තීති.

कारण दोषाचे (आपत्तीचे) निवारण न झाल्यामुळे. कारण गतिनिमित्त हे वर्तमान काळातील असले तरी अनुभवलेले नसतेच. ते सुद्धा कर्माच्या बलानेच समोर आलेले असते. असे असताना अनागत (भविष्यातील) सुद्धा कर्माच्या बलानेच समोर आलेले असावे, हा दोष स्पष्टच होतो, असे जाणावे. 'तेसु' म्हणजे वर सांगितलेल्या आलंबन ग्रहण करणाऱ्या चित्तांमध्ये. 'यांच्या रूप इत्यादी पाच आलंबनांपैकी एक एक आलंबन आहे' असा समास करावा. 'या चित्ताचे रूप इत्यादी पाच आलंबने आहेत' असा विग्रह करावा. 'सेसाने' म्हणजे पंचविज्ञान आणि दोन संंपटिच्छन यांच्याहून उरलेली संतीरण आणि महाविपाक चित्ते. 'सर्वथा कामलोकाचेच आलंबन असणारी' म्हणजे प्रतिसंधी इत्यादी विविध कृत्यांच्या द्वारे रूप इत्यादी विविध आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या सर्व प्रकारे सुद्धा कामलोकाचेच आलंबन असणारी असतात. कारण, ती सर्वज्ञ बुद्धांच्या ठिकाणी उत्पन्न झाली तरी सुद्धा विशेष विचार करण्याच्या शक्तीने रहित असल्यामुळे विद्यमान नसलेल्या प्रज्ञप्ति धर्मांना आणि सूक्ष्म महग्गत धर्मांना आणि गंभीर लोकोत्तर धर्मांना आलंबन करण्यास समर्थ नसतात, असे जाणावे. त्या वचनात प्रथम तीन संतीरण चित्ते संतीरण कृत्याच्या वशाने रूप इत्यादी पाच आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होतात. परंतु तदालंबन इत्यादींच्या वशाने सर्व अकरा विपाक चित्ते सहा परीत्त (कामलोकातील) आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होतात, असे जाणावे.

[108] විභාවනියං පන

[१०८] परंतु विभाविनीमध्ये -

‘‘විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාලම්බණෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ සන්තීරණාදිවසෙනාති නවත්තබ්බං. සන්තීරණවසෙන ඉච්චෙව වත්තබ්බන්ති.

“विपाक चित्ते प्रथम संतीरण इत्यादींच्या वशाने रूप इत्यादी पाच आलंबनांमध्ये [प्रवृत्त होतात]” असे म्हटले आहे. त्या वचनात 'संतीरण इत्यादींच्या वशाने' असे म्हणू नये. 'संतीरण वशाने' असेच म्हटले पाहिजे, असे जाणावे.

යො පනෙත්ථ චිත්තානං ආරම්මණෙසු පවත්තිවිභාගො වත්තබ්බො. සො අට්ඨකථාකණ්ඩෙ ගහෙතබ්බො. ලොකුත්තරධම්මා අතිගම්භීරත්තා [Pg.139] ඤාණස්සෙව විසයභූතාති වුත්තං. අකුසල.ල. ලොකුත්තර වජ්ජිත සබ්බා රම්මණානීති. තත්ථ තානි ලද්ධසමාපත්තීනං උප්පන්නකාලෙඑව මහග්ගතාරම්මණානි. තෙසුච ද්වෙ දොසමූලචිත්තානි පරිහීනජ්ඣානානි ආරබ්භ උප්පන්නකාලෙති දට්ඨබ්බං. ඤාණංපි අනධිගතානි ලොකුත්තරානි ආලම්බිතුං න සක්කොතීති වුත්තං ඤාණසම්පයුත්ත.ල. වජ්ජිතසබ්බා රම්මණානීති. තත්ථ ඤාණසම්පයුත්තකාමකුසලානි පුථුජ්ජනානං අජ්ඣානලාභීනං උප්පන්නකාලෙ පඤ්ඤත්තියා සහ කාමාවචරාරම්මණානි. තානෙව සොතාපත්තිමග්ගතො පුරෙ ගොත්‍රභුක්ඛණෙ පුථුජ්ජනානං නිබ්බානාරම්මණානි. ඣානලාභීනං තානෙව අභිඤ්ඤාකුසලඤ්ච මහග්ගතාරම්මණානිපි. හෙට්ඨිමඵලට්ඨානං අත්තනා අධිගත මග්ගඵලනිබ්බානා රම්මණානිපීති වෙදිතබ්බානි. යථා චෙත්ථ අරියා අත්තනා අධිගත මග්ගඵලානියෙව ආලම්බිතුං සක්කොන්ති. තථා ඣානලාභිනොපි අත්තනා අධිගතජ්ඣානානිඑව ආලම්බිතුං සක්කොන්තීති වෙදිතබ්බං. එත්ථ සියා-යෙ ච ඣානානි පත්ථෙන්ති. ඣානපරිකම්මංපි කරොන්ති. යෙච ඣානසුත්තානි සංවණ්ණෙන්ති. තෙ අලාභිනො මහග්ගතජ්ඣානානි ආලම්බිතුං සක්කොන්ති, නසක්කොන්තීති. න සක්කොන්ති. තෙ හි ඣානානිනාම එවං මහානුභාවානි එවං මහානිසංසානීති සුත්වාවා සුතපරියත්තිබලෙන සිද්ධෙ ආකාර සල්ලක්ඛණඤ්ඤාණෙ ඨත්වා වා අනුමානවසෙනෙව තානි පත්ථෙන්ති. පරිකම්මංපි කරොන්ති. සුත්තානිපි සංවණ්ණෙන්තීති. ඉතරථා පුථුජ්ජනාපි ලොකුත්තරධම්මෙ පත්ථෙන්ති, මග්ගපරිකම්මංපි කරොන්ති. මග්ගඵල නිබ්බානවචනානිවිකථෙන්ති සංවණ්ණෙන්තීති තෙසංපි තෙ ආරම්මණභූතා එව සියුන්ති. තෙසං පන චිත්තානි ඣානාදීනං පඤ්ඤත්තිගුණෙ එව අනුභොන්තීති වෙදිතබ්බානි. පණීතධම්මානඤ්හි පඤ්ඤත්තියොපි පණිතරූපාඑව හොන්තීති. මහිද්ධිකො හි පරචිත්තවිදූ. මාරො දෙව පුත්තොපි රූපජ්ඣානචිත්තං වට්ටනිස්සිතමෙව පස්සති. විවට්ටනිස්සිතං න පස්සති. අරූපජ්ඣානචිත්තං පන වට්ටනිස්සිතංපි නපස්සතීති අඞ්ගුත්තරෙ නවනිපාතෙ අට්ඨකථායං වුත්තං. යෙ පන අග්ගමග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣන්ති. තෙසං උප්පන්නානිඤ්ඤණසම්පයුත්තකාමක්‍රියජවනානි ක්‍රියාභිඤ්ඤාජවනඤ්ච පුග්ගලානුරූපං පඤ්ඤත්තියා සහ චතුබ්භූමකධම්මෙසු කිඤ්චි ආරම්මණං [Pg.140] කාතුං නසක්කොන්තීති නත්ථි. තථා තෙසං පුරෙචාරි කමනොද්වාරාවජ්ජනඤ්චාති වුත්තං ඨාණසම්පයුත්ත.ල. සබ්බථාපිසබ්බා රම්මණානීති. තත්ථ සබ්බථාපීති සබ්බකාමාවචර සබ්බමහග්ගත සබ්බලොකුත්තර සබ්බපඤ්ඤත්ති සබ්බපච්චුප්පන්නාදි පකාරෙනපීතිඅත්ථො. ඉදඤ්ච සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං උප්පන්නානි සන්ධාය වුත්තං. ඉතරානි පන පච්චෙක බුද්ධානං උප්පන්නානිපි පදෙසසබ්බාරම්මණානිඑව හොන්ති. තානි හි එකං පථවිධාතුංපි සබ්බෙහි අනවසෙසපකාරෙහි ජානිතුං නසක්කොන්තීති. ආරුප්පෙසු දුතීයචතුත්ථානි පථමතතීයාරුප්ප විඤ්ඤාණා රම්මණත්තා මහග්ගතා රම්මණානි. සෙසානීති අභිඤ්ඤා ද්වය දුතීයචතුත්ථාරුප්පෙහි අවසෙසානි සබ්බානිපි එකවීසතිවිධානි මහග්ගතචිත්තානි කසිණාදි පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති අත්ථො. පඤ්චවීසාති පඤ්චද්වාරාවජ්ජන තෙවීසති කාමවිපාක හසනචිත්තානි සන්ධාය වුත්තං. පරිත්තම්හීති කාමාවචරා ලම්බණෙ එවාති අත්ථො. තඤ්හි අප්පානුභාවතො පටිබන්ධකධම්මෙහි පරිසමන්තතො දීයති අවඛණ්ඩීයති නිත්තෙජභාවං පාපීයතීති පරිත්තන්ති වුච්චති.

येथे चित्तांच्या आलंबनांमधील (विषयांमधील) प्रवृत्तीचा जो विभाग सांगायला हवा, तो अठ्ठकथाकांडातून ग्रहण करावा. लोकोत्तर धर्म अत्यंत गंभीर असल्यामुळे ते केवळ ज्ञानाचेच विषय होतात, असे म्हटले आहे. 'अकुशल... लोकोत्तरवर्जित सर्व आलंबन असणारे' या वचनात, ती (वीस चित्ते) समापत्ती प्राप्त झालेल्या व्यक्तींना ती उत्पन्न झाली असता केवळ महग्गत आलंबन असणारीच होतात. आणि त्यांमध्ये, दोन द्वेषमूलक चित्ते नष्ट झालेल्या ध्यानांना अनुसरून उत्पन्न झाली असता महग्गत आलंबन असणारी होतात, असे समजावे. ज्ञान देखील अप्राप्त अशा लोकोत्तर धर्मांना आलंबन करू शकत नाही, म्हणून 'ज्ञानसंप्रयुक्त... वर्जित सर्व आलंबन असणारे' असे म्हटले आहे. त्या वचनात, ध्यान न मिळालेल्या पृथग्जनांना ज्ञानसंप्रयुक्त कामावचर कुशल चित्ते उत्पन्न झाली असता प्रज्ञप्तीसह कामावचर आलंबन असणारी होतात. तीच चित्ते सोतापत्तिमार्गाच्या आधी गोत्रभू क्षणी पृथग्जनांना निर्वाण आलंबन असणारी होतात. ध्यान प्राप्त झालेल्यांना तीच चित्ते आणि अभिज्ञाकुशल चित्त महग्गत आलंबन असणारी देखील होतात. खालच्या फलस्थ (तीन) व्यक्तींना स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्ग, फल आणि निर्वाण आलंबन असणारी देखील होतात, असे जाणावे. आणि जसे येथे आर्य स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्ग आणि फलांनाच आलंबन करू शकतात, तसेच ध्यान प्राप्त झालेले देखील स्वतः प्राप्त केलेल्या ध्यानांनाच आलंबन करू शकतात, असे जाणावे. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते - जे ध्यानांची आकांक्षा करतात, ध्यानाचा परिकर्म (पूर्व तयारी) देखील करतात आणि जे ध्यानसूत्तांचे स्पष्टीकरण करतात, ते ध्यान न मिळालेले लोक महग्गत ध्यानांना आलंबन करू शकतात की नाही? (उत्तर:) करू शकत नाहीत. कारण ते 'ध्याने खरोखर अशा महान प्रभावाची आणि अशा महान आनशंसाची (फलांची) असतात' असे ऐकून किंवा श्रुतपरियत्तीच्या बळावर सिद्ध झालेल्या आकारसंलक्षणज्ञानात स्थित राहून केवळ अनुमानानेच त्यांची आकांक्षा करतात, परिकर्म देखील करतात आणि सूत्तांचे स्पष्टीकरण देखील करतात, असे जाणावे. अन्यथा, पृथग्जन देखील लोकोत्तर धर्मांची आकांक्षा करतात, मार्गपरिकर्म देखील करतात, मार्ग, फल आणि निर्वाणाच्या गोष्टी बोलतात व त्यांचे स्पष्टीकरण करतात, म्हणून त्यांना देखील ते लोकोत्तर धर्म आलंबनभूतच झाले असते. परंतु, त्यांची चित्ते ध्यानादींच्या प्रज्ञप्तीगुणांचाच अनुभव घेतात, असे जाणावे. कारण प्रणीत (उत्कृष्ट) धर्मांच्या प्रज्ञप्ती देखील प्रणीत रूपाच्याच (उत्कृष्ट स्वभावाच्याच) असतात. महाऋद्धी असलेला आणि परचित्त जाणणारा मार देवपुत्र देखील केवळ वट्टनिसित (संसाराश्रित) रूपध्यानचित्तच पाहू शकतो, विवट्टनिसित (संसारमुक्त) चित्त पाहू शकत नाही. अरूपध्यानचित्त तर वट्टनिसित असले तरीही तो पाहू शकत नाही, असे अंगुत्तर निकायाच्या नवकनिपाताच्या अठ्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु, जे अग्र मार्ग आणि फलांचा (अर्हत् मार्ग व फलाचा) वेध घेतात (साक्षात्कार करतात), त्यांना उत्पन्न होणारी ज्ञानसंप्रयुक्त कामक्रिया जवने आणि क्रिया-अभिज्ञा जवन, पुद्गलाच्या अनुरूप प्रज्ञप्तीसह चारही भूमींच्या धर्मांमध्ये कोणत्याही धर्माला आलंबन करू शकत नाहीत, असे नाही (म्हणजे ते सर्व धर्मांना आलंबन करू शकतात). तसेच त्यांचे पूर्वगामी असणारे मनोध्वारावर्जन देखील तसेच असते, म्हणून 'ज्ञानसंप्रयुक्त... सर्वथा देखील सर्व आलंबन असणारे' असे म्हटले आहे. त्या वचनात, 'सर्वथा देखील' म्हणजे सर्व कामावचर, सर्व महग्गत, सर्व लोकोत्तर, सर्व प्रज्ञप्ती, सर्व वर्तमान इत्यादी प्रकारांनी देखील, असा अर्थ आहे. आणि हे सर्वज्ञ बुद्धांच्या ठिकाणी उत्पन्न होणाऱ्या क्रियाजवनांना उद्देशून म्हटले आहे. इतरांच्या (प्रत्येकबुद्धांच्या) ठिकाणी उत्पन्न होणारी क्रियाजवने देखील प्रदेश-सर्व आलंबन असणारीच (मर्यादित सर्व आलंबन असणारी) असतात. कारण ते एका पृथ्वीधातूचे देखील सर्व अवशिष्ट नसलेल्या (पूर्ण) प्रकारांनी ज्ञान मिळवू शकत नाहीत, असे जाणावे. अरूप चित्तांमध्ये दुसरे आणि चौथे अरूप चित्त हे पहिल्या आणि तिसऱ्या अरूप विज्ञानाचे आलंबन असल्यामुळे महग्गत आलंबन असणारे असतात. 'उर्वरित' म्हणजे दोन अभिज्ञा, दुसरे व चौथे अरूप चित्त यांशिवाय उर्वरित सर्व एकवीस प्रकारची महग्गत चित्ते कसिण इत्यादी प्रज्ञप्ती आलंबन असणारी असतात, असा अर्थ आहे. 'पंचवीस' हे पंचद्वारावर्जन, तेवीस कामावचर विपाक आणि हसितुत्पाद चित्तांना उद्देशून म्हटले आहे. 'परित्त (लहान/कामावचर) मध्ये' म्हणजे केवळ कामावचर आलंबनातच असतात, असा अर्थ आहे. कारण ते आलंबन अल्प प्रभाव असल्यामुळे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांद्वारे सर्व बाजूंनी कापले जाते, खंडित केले जाते आणि ते निस्तेजपणाला प्राप्त होते, म्हणून त्याला 'परित्त' असे म्हणतात।

135. චක්ඛාදීනං වත්ථූනං භෙදෙන තබ්බත්ථුකානං චිත්තචෙතසි කානං සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො.

१३५. चक्षू इत्यादी वस्तूंच्या (इंद्रियांच्या) भेदाने, त्या वस्तूंवर आश्रित असणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांचा संग्रह म्हणजे 'वस्तुसंग्रह' होय।

[109] විභාවනියං පන

[१०९] परंतु विभाविनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभाविनी टीकेमध्ये) तर

‘‘වත්ථුවිභාගතො තබ්බත්ථුකචිත්තපරිච්ඡෙදවසෙනච සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“वस्तूंच्या विभागावरून आणि त्या वस्तूंवर आश्रित असणाऱ्या चित्तांच्या परिच्छेदाच्या (विभागाच्या) वशाने होणारा संग्रह म्हणजे वस्तुसंग्रह होय” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

වසන්තිපතිට්ඨහන්ති චිත්තචෙතසිකාඑතෙසූතිවත්ථූනි, චක්ඛුවත්ථුච. ල. කායවත්ථුචහදයවත්ථුචාතියොජනා. චක්ඛුමෙව චක්ඛුවත්ථු තථා සොතාදීනියෙව සොතවත්ථාදීනි. වාක්‍යසඞ්ඛෙපො හෙස පාඨො. පෙය්‍යාලනයොතිපි අන්තදීපකනයොතිපි වත්තුං යුජ්ජති. කෙචි පන ද්වන්දසමාසං මඤ්ඤන්ති. තෙසං චසද්දො නයුජ්ජති. පරතො වත්ථුසද්දො චසද්දොච පුබ්බපදෙසු ආනෙතබ්බොතිපි වදන්ති. තෙසං හදයවත්ථූති සමාසපදං නයුජ්ජති. අවිභත්තිකනිද්දෙසොතිපි අපරෙ. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්තීති කාමතණ්හා ධින කම්මනිබ්බත්තානං අත්තභාවානංඑව පරිපුණ්ණින්ද්‍රියතා සම්භවතො සබ්බානිපි [Pg.141] තානි ඡ වත්ථූනි කාමලොකෙඑව ලබ්භන්ති. තථා හි චක්ඛාදීසු වත්ථූසු සන්තෙසු එවරූපාදීනං පරිභොගො සම්පජ්ජති. තස්මා රූපාදීසු කාමවත්ථූසු අභිරතා කාමතණ්හා සදා චක්ඛාදීනං පඤ්චන්නං වත්ථූනංපි සම්පත්තිං පත්ථෙතියෙව. යථාච සබ්බකම්මිකො අමච්චො සදා රඤ්ඤො ඉච්ඡමෙව පූරයමානො සබ්බානි රාජකම්මානි සම්පාදෙති. එවමෙව කාමාවචරකම්මංපි සදා කාමතණ්හාය ඉච්ඡමෙව පූරයමානං පරිපුණ්ණින්ද්‍රියං අත්තභාවං නිබ්බත්තෙති. තස්මා කාමතණ්හාධිනකම්මනිබ්බත්තා කාමසත්තාඑව පරිපුණ්ණින්ද්‍රියා හොන්තීති. යථා ච දස්සනසවනානුත්තරිය ධම්මභූතානි චක්ඛුසොතානි බුද්ධදස්සන ධම්මස්සවනා දිවසෙන සත්තානං විසුද්ධියාපි හොන්ති, න තථා ඝානාදිත්තයං. තං පන කෙවලං කාමපරිභොගත්ථායඑව හොති. තස්මා තං කාමවිරාගභාවනා කම්මනිබ්බත්තෙසු බ්‍රහ්මත්තභාවෙසු නඋපලබ්භතීති වුත්තං රූපලොකෙ පන ඝානාදිත්තයං නත්ථීති. ඉදඤ්ච පසාදරූපත්තයං සන්ධාය වුත්තං. සසම්භාරඝාන ජිව්හා කාය සණ්ඨානානිපන සුට්ඨුපරිපුණ්ණානිඑව හොන්තීති. අරූපලොකෙපන සබ්බානිපි නසංවිජ්ජන්තීති රූපවිරාග භාවනා කම්මනිබ්බත්තෙ තස්මිං ලොකෙ අජ්ඣත්තබහිද්ධාසන්තානෙසුපි සබ්බෙන සබ්බං රූපපවත්තියාඑව අභාවතො. තත්ථ නිබ්බත්තා හි සත්තා සුද්ධෙ ආකාසතලෙඑව චිත්තපබන්ධමත්තා හුත්වා තිට්ඨන්තීති. ඉමස්මිං සඞ්ගහෙ පන චිත්තානි සත්තවිඤ්ඤාණ ධාතුවසෙන ගහෙතුං තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයොතිආදි වුත්තං. තත්ථාති තෙසු ඡසු වත්ථූසු. පඤ්චවිඤ්ඤාණානි එව නිසත්තනිජීවට්ඨෙන ධාතුයොති විග්ගහො. එවං සෙසෙසුපි. විජානනකිච්චාභාවතො මනනමත්තා ධාතූති මනොධාතු. පඤ්චද්වාරෙ ආවජ්ජනමත්ත සම්පටිච්ඡනමත්ත කිච්චානි හි විසෙසජානන කිච්චානි නහොන්තීති. පඤ්චවිඤ්ඤාණානි පන පච්චක්ඛතො දස්සනාදිවසෙන ථොකං විසෙසජානනකිච්චානි හොන්ති. අවසෙසා පන සන්තීරණාදයො ආරම්මණසභාව විචාරණා දිවසෙන අතිරෙක විසිට්ඨජානනකිච්චයුත්තත්තා න මනොධාතුයො විය මනනමත්තා හොන්ති. නාපි පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයොවිය විජානන මත්තා. අථඛො මනනට්ඨෙන මනොච තං විජානනට්ඨෙන විඤ්ඤාණඤ්චාති කත්වා [Pg.142] මනොවිඤ්ඤාණධාතුයොනාම. අතිසය විසෙසජානන ධාතුයොති අත්ථො. පරියායපදානඤ්හි විසෙසන සමාසෙ අතිසයත්ථො විඤ්ඤායති. යථා පදට්ඨානන්ති.

या वस्तूंमध्ये चित्त आणि चेतसिक राहतात किंवा प्रतिष्ठित होतात, म्हणून त्यांना 'वस्तू' (vatthūni) म्हणतात. चक्षुवस्तू, ... कायवस्तू आणि हृदयवस्तू अशी ही योजना (रचना) आहे. चक्षुप्रसाद हाच चक्षुवस्तू आहे; त्याचप्रमाणे श्रोत्रप्रसाद इत्यादीच श्रोत्रवस्तू इत्यादी आहेत. हे सत्य आहे की हा पाठ वाक्याचा संक्षेप आहे. याला 'पेय्याल पद्धत' (संक्षेप पद्धत) किंवा 'अंतदीपक पद्धत' असेही म्हणणे योग्य आहे. परंतु काही आचार्य येथे द्वंद्व समास मानतात. त्यांच्या मते 'च' हा शब्द योग्य ठरत नाही. काही म्हणतात की नंतरचा 'वस्तू' शब्द आणि 'च' शब्द पूर्वीच्या पदांमध्ये आणला पाहिजे. त्यांच्या मते 'हृदयवस्तू' (hadayavatthu) हे सामासिक पद योग्य ठरत नाही. इतर आचार्य याला विभक्तीरहित निर्देश (avibhattikaniddesa) म्हणतात. 'ती सर्व कामलोकात प्राप्त होतात' याचे कारण असे की, कामतृष्णा आणि कर्माने उत्पन्न झालेल्या शरीरांमध्येच इंद्रियांची परिपूर्णता संभवत असल्यामुळे, ती सर्व सहा वस्तू रूपे कामलोकातच प्राप्त होतात. तसेच चक्षु इत्यादी वस्तू रूपे विद्यमान असतानाच रूप इत्यादी विषयांचा उपभोग पूर्ण होतो. म्हणून रूप इत्यादी कामवस्तूंमध्ये अत्यंत रममाण झालेली कामतृष्णा नेहमी चक्षु इत्यादी पाच वस्तूंची सुद्धा प्राप्ती इच्छितेच. आणि ज्याप्रमाणे सर्व कामे करणारा मंत्री नेहमी राजाची इच्छाच पूर्ण करत सर्व राजकार्ये पूर्ण करतो, त्याचप्रमाणे कामावचर कर्म सुद्धा नेहमी कामतृष्णेची इच्छाच पूर्ण करत परिपूर्ण इंद्रिययुक्त शरीर उत्पन्न करते. म्हणून कामतृष्णा आणि कर्माने उत्पन्न झालेले कामलोकातील प्राणीच परिपूर्ण इंद्रिययुक्त असतात. आणि ज्याप्रमाणे दर्शन आणि श्रवण या अनुत्तरिय धर्मरूप असलेले चक्षु आणि श्रोत्र हे बुद्धदर्शन, धर्मश्रवण इत्यादींच्या द्वारे प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी सुद्धा कारणीभूत ठरतात, त्याप्रमाणे घ्राण इत्यादी तीन इंद्रिये होत नाहीत. परंतु ती तीन इंद्रिये केवळ कामभोगाच्या उपभोगासाठीच असतात. म्हणून ती घ्राण इत्यादी तीन इंद्रिये कामविराग भावनेच्या कर्माने उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मलोकातील शरीरांमध्ये आढळत नाहीत, म्हणूनच 'रूपलोकात घ्राण इत्यादी तीन इंद्रिये नसतात' असे म्हटले आहे. आणि हे विधान प्रसादरूप त्रयीला (घ्राण, जिव्हा, काय प्रसादाला) उद्देशून म्हटले आहे. परंतु संभारयुक्त घ्राण, जिव्हा आणि काय यांचे आकार (संस्थान) उत्कृष्टपणे परिपूर्णच असतात असे जाणावे. परंतु अरूपलोकात सर्वच वस्तू रूपे विद्यमान नसतात; कारण काय? रूपविराग भावनेच्या कर्माने उत्पन्न झालेल्या त्या लोकात आध्यात्मिक आणि बाह्य संतानांमध्ये सुद्धा सर्वतोपरी रूपाच्या प्रवृत्तीचाच अभाव असतो. तेथे उत्पन्न झालेले प्राणी केवळ शुद्ध आकाशतलावरच केवळ चित्तपरंपरेच्या रूपात विद्यमान असतात असे जाणावे. परंतु या संग्रहात चित्तांना सात विज्ञानधातूंच्या रूपाने ग्रहण करण्यासाठी तेथे 'पंचविज्ञानधातू' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथे' म्हणजे त्या सहा वस्तूंमध्ये. पाच विज्ञानेच सत्त्वरहित आणि जीवरहित असल्याच्या अर्थाने 'धातू' आहेत, असा विग्रह करावा. उर्वरित पदांमध्येही याचप्रमाणे जाणावे. अस्पष्ट जाणण्याच्या कार्यामुळे केवळ मनन करणारी धातू म्हणजे 'मनोधातू' होय. पंचद्वारावर केवळ आवर्जन आणि केवळ संपटिच्छन ही कार्ये विशेष जाणण्याची कार्ये नसतात. परंतु पंचविज्ञान प्रत्यक्ष दर्शन इत्यादींच्या द्वारे काही प्रमाणात विशेष जाणण्याची कार्ये करतात. परंतु उर्वरित संतीरण इत्यादी चित्ते आलंबनाच्या स्वभावाचे परीक्षण इत्यादींच्या द्वारे अतिशय विशिष्ट अशा जाणण्याच्या कार्याने युक्त असल्यामुळे मनोधातूप्रमाणे केवळ मननमात्र नसतात, आणि पंचविज्ञानधातूंप्रमाणे केवळ जाणण्यामात्रही नसतात. तर उलट, मनन करण्याच्या अर्थाने 'मन' देखील आहे आणि ते विशेष जाणण्याच्या अर्थाने 'विज्ञान' देखील आहे, असे करून त्याला 'मनोविज्ञानधातू' असे म्हणतात. अतिशय विशिष्ट प्रकारे जाणणाऱ्या धातू, असा याचा अर्थ आहे. कारण पर्यायी शब्दांच्या विशेषण समासात अतिशय अर्थ प्रकट होतो, जसे की 'पदट्ठान' (पादस्थान).

[110] විභාවනියං පන

[११०] परंतु विभाविनीमध्ये (असे म्हटले आहे) -

‘‘මනොයෙව විඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණන්ති වා. මනසො විඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති වා වුත්තං. තත්ථ මනොයෙව විඤ්ඤාණන්ති ඉදං තාව න යුජ්ජති.

“मन हेच विज्ञान आहे म्हणून 'मनोविज्ञान' किंवा मनाचे विज्ञान म्हणून 'मनोविज्ञान' असे म्हटले आहे.” त्यापैकी, “मन हेच विज्ञान आहे” हे विधान प्रथम योग्य ठरत नाही.

න හි අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසෙත්වා අභිරෙකට්ඨදීපකෙ පදට්ඨානන්තිආදිකෙ විසෙසනසමාසෙ අවධාරණ විග්ගහො කත්ථචි දිස්සති යුජ්ජතිචාති.

कारण परस्पर विशेषण देऊन अतिशय अर्थ प्रकट करणाऱ्या 'पदट्ठान' (पादस्थान) इत्यादी विशेषण समासात कुठेही अवधारण विग्रह (निश्चयात्मक विग्रह) दिसून येत नाही आणि तो योग्यही नाही.

[111] මනසො විඤ්ඤාණන්ති ඉදංපි නයුජ්ජතියෙව.

[१११] “मनाचे विज्ञान” हे विधान देखील योग्य ठरत नाही.

මනසොති හි මනොධාතුත්තිකසඞ්ඛාතස්ස මනස්ස. තත්ථ සම්පටිච්ඡනද්වයං සන්තීරණාදිකස්ස මනොවිඤ්ඤාණපබන්ධස්ස පච්චයභූතං හොති. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං පන පරතො ද්වාරන්තරෙ පවත්තමානං තස්සෙව මනොවිඤ්ඤාණපබන්ධස්ස පච්චයුප්පන්නභූතං හොතීතිකත්වා ආදිම්හි පච්චයභූතස්ස චෙව අන්තෙ ද්වාරන්තරෙ පච්චයුප්පන්නභූතස්ස ච මනස්ස සම්බන්ධිවිඤ්ඤාණන්ති අත්ථො. අථවා, පඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානි සබ්බානි විඤ්ඤාණානි මනනකිච්චත්තා මනොනාම. ආරම්මණෙ පන අභිනිපාත මත්තානි පඤ්චවිඤ්ඤාණානි මනනකිච්චානි නහොන්තීති දස්සනාදීනි එව නාම. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනඤ්ච මනතො ජාතංපි මනස්ස පච්චයො නහොති. දස්සනාදීනං එව පච්චයො. සම්පටිච්ඡනද්වයඤ්ච මනස්ස පච්චයො හොන්තංපි මනතො ජාතං නහොති. දස්සනාදිතො එව ජාතං. සන්තීරණාදීනි පන අත්තනො පුරෙ පච්ඡාපවත්තානං ද්වින්නං ද්වින්නං මනානං එව මජ්ඣෙ ජාතානීති අත්තනො පච්චය පච්චයුප්පන්නභූතස්ස මනස්ස සම්බන්ධිවිඤ්ඤාණන්ති අත්ථො. එවඤ්ච සති පඤ්චවිඤ්ඤාණංපි ද්වින්නං මනොධාතූනං අන්තරෙ පවත්තත්තා මනසො පච්චය පච්චයුප්පන්නභූතස්ස සම්බන්ධිවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණන්ති වත්තබ්බමෙව සියාති.

कारण 'मनाचे' म्हणजे मनोधातूत्रयी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मनाचे. त्यामध्ये दोन संपटिच्छन चित्ते ही संतीरण इत्यादी मनोविज्ञान-परंपरेसाठी प्रत्यय (कारण) बनतात. परंतु पंचद्वारावर्जन हे नंतर दुसऱ्या द्वारात प्रवृत्त होणारे असून, त्याच मनोविज्ञान-परंपरेचे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) बनते. म्हणून सुरुवातीला प्रत्यय बनणाऱ्या आणि शेवटी दुसऱ्या द्वारात प्रत्ययोत्पन्न बनणाऱ्या मनाशी संबंधित असलेले विज्ञान, असा याचा अर्थ होतो. अथवा, पंचविज्ञान वगळता इतर सर्व विज्ञाने मनन करण्याचे कार्य करत असल्यामुळे त्यांना 'मन' असे म्हणतात. आलंबनावर केवळ आदळणारे पंचविज्ञान हे मनन करण्याचे कार्य करत नसल्यामुळे त्यांना केवळ 'दर्शन' (दिसणे) इत्यादीच म्हटले जाते. पंचद्वारावर्जन हे मनापासून उत्पन्न झाले असले तरी ते मनाचा प्रत्यय (कारण) बनत नाही, तर ते केवळ दर्शन इत्यादींचाच प्रत्यय बनते. आणि दोन संपटिच्छन चित्ते मनाचा प्रत्यय बनत असली तरी ती मनापासून उत्पन्न होत नाहीत, तर ती केवळ दर्शन इत्यादींपासूनच उत्पन्न होतात. परंतु संतीरण इत्यादी चित्ते आपल्या मागे आणि पुढे प्रवृत्त होणाऱ्या दोन-दोन मनांच्या मध्येच उत्पन्न होतात, म्हणून आपल्या प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न बनलेल्या मनाशी संबंधित असलेले विज्ञान, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे. आणि असे असताना, पंचविज्ञान देखील दोन मनोधातूंच्या मध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे, मनाच्या प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्नाशी संबंधित असलेले विज्ञान म्हणून त्याला 'मनोविज्ञान' म्हणणे योग्यच ठरेल.

[112] ටීකායං පන

[११२] परंतु (जुनी) टीकेमध्ये (असे म्हटले आहे) -

මනතො ජාතං විඤ්ඤාණන්තිපි වුත්තං. තංපි වුත්තනයෙන නයුජ්ජතියෙව.

“मनापासून उत्पन्न झालेले विज्ञान” असेही म्हटले आहे. ते देखील वर सांगितलेल्या पद्धतीने योग्य ठरत नाही.

අවසෙසා පන මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතාච සන්තීරණ.ල. පන්නරසරූපාවචරවසෙන තිංසධම්මා හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්තීති යොජනා. චසද්දො පනෙත්ථ අවසෙසානං ඡසත්තති ධම්මානං මනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවං සම්භාවෙති.

परंतु उर्वरित, मनोविज्ञानधातू म्हणून ओळखले जाणारे संतीरण... इत्यादी आणि पंधरा रूपावचर चित्तांच्या रूपाने असणारे तीस धर्म हृदयवस्तूचा आश्रय घेऊनच प्रवृत्त होतात, अशी ही योजना आहे. येथे 'च' हा शब्द उर्वरित शहात्तर धर्मांच्या मनोविज्ञानधातू असण्याला सूचित करतो.

[113] විභාවනියං පන

[११३] परंतु विभाविनीमध्ये -

සම්පිණ්ඩනත්ථං ගහෙත්වා ‘‘න කෙවලං මනොධාතුයෙවා’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

समुच्चय (एकत्रीकरण) अर्थ ग्रहण करून “केवळ मनोधातूच नाही” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

එවඤ්හි සති අවසෙසාච මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතාති වුත්තං සියාති.

कारण जर असे असते, तर “आणि उर्वरित मनोविज्ञानधातू म्हणून ओळखले जातात” असे म्हटले गेले असते.

[114] යාච ටීකාසු

[११४] आणि टीकांमध्ये जी -

සන්තීරණ.ල. රූපාවචරවසෙන පවත්තා, අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුසඞ්ඛාතාච තිංස ධම්මාති යොජනා. සාපි න සුන්දරා.

“संतीरण... इत्यादी रूपावचर रूपाने प्रवृत्त होणारे, आणि उर्वरित मनोविज्ञानधातू म्हणून ओळखले जाणारे तीस धर्म” अशी जी योजना आहे, ती देखील योग्य (सुंदर) नाही.

අත්ථගතියා අවිසදත්තාති. තත්ථ කස්මා තෙ නිස්සායෙව පවත්තන්තීති. ආරුප්පෙසු අනුප්පජ්ජනතො, කස්මාච තත්ථ නුප්පජ්ජන්තීති වුච්චතෙ. සන්තීරණමහාවිපාකානි තාව තත්ථ නුප්පජ්ජන්ති පඤ්චන්නං ද්වාරානං අත්තනො කිච්චානඤ්ච තත්ථ අභාවතො. පටිඝචිත්තද්වයංපි නුප්පජ්ජති. අනීවරණාවත්ථස්ස පටිඝස්ස අභාවතො. එකන්ත නීවරණානඤ්ච ඣානභූමීසු අසම්භවතො. එත්ථ පන යදි අනීවරණාවත්ථො පටිඝො නත්ථි. පාළියං දුතීයජ්ඣානෙඑව දොමස්සින්ද්‍රියස්ස අපරිසෙසනිරොධවචනං අට්ඨකථාසුච දුතීයජ්ඣානූපචාරෙ තස්ස උප්පත්තිසම්භවවචනං විරුද්ධං සියා. තස්මා අත්තනො සහායපච්චය භූතස්ස ඔළාරිකස්ස කාමරාගස්ස ඣානභූමීසු අභාවතො පටිඝචිත්තද්වයං තත්ථ නුප්පජ්ජතීති යුත්තන්තිපි වදන්ති. ටීකාකාරාපන දුතීයජ්ඣානූපචාරෙ තස්ස උප්පත්තිසම්භව වචනං පරිකප්පවචනමත්තන්ති කත්වා [Pg.144] පුරිමකාරණමෙව ඉච්ඡන්ති. යදි පනෙතං පරිකප්පවචනමත්තං සියා පාළිවචනංපි පරිකප්පවචනමත්තමෙව සියා. තස්මා පච්ඡිමකා රණමෙව යුත්තරූපන්ති අම්හාකං ඛන්ති. හසනචිත්තංපි නුප්පජ්ජති අරූපීනං හසනකිච්චස්ස අභාවතො. කායාභාවතොතිපි යුජ්ජති. සොතාපත්තිමග්ගචිත්තංපි නුප්පජ්ජති. පරතොඝොසාභාවෙන තත්ථුප්පන්නස්ස පුථුජ්ජනස්ස ධම්මාභිසමයාභාවතො බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො. තෙනෙව හි තත්ථුප්පන්නො පුථුජ්ජනො අට්ඨසු අක්ඛණයුත්තෙසු වුත්තොති. රූපාවචරචිත්තානිපි තත්ථ නුප්පජ්ජන්ති රූපවිරාගභාවනාය රූපනිමිත්තාරම්මණානං තෙසං සමතික්කන්තත්තාති.

अथाच्या गतीची अस्पष्टता असल्यामुळे... तेथे का ते केवळ आश्रय घेऊनच प्रवृत्त होतात? अरूप भूमीमध्ये उत्पन्न न होण्यामुळे, आणि तेथे ते का उत्पन्न होत नाहीत? हे सांगितले जात आहे. प्रथम तर, संतीरण आणि महाविपाक चित्ते तेथे उत्पन्न होत नाहीत, कारण तेथे पाच द्वारे आणि त्यांची स्वतःची कृत्ये नसतात. प्रतिघ चित्तद्वय (द्वेषमूलक दोन चित्ते) देखील उत्पन्न होत नाही, कारण नीवरण-रहित अवस्थेतील प्रतिघाचा अभाव असतो आणि एकांत नीवरणांचा ध्यानभूमींमध्ये असंभव असतो. परंतु येथे जर नीवरण-रहित अवस्थेतील प्रतिघ नसेल, तर पाळीमध्ये (इंद्रियसंयुत्तात) दुसऱ्या ध्यानातच दोमनस्सिंद्रियाचा निरवशेष निरोध होतो हे वचन, आणि अट्ठकथांमध्ये दुसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात त्याची उत्पत्ती संभवते हे वचन विरुद्ध ठरेल. म्हणून, स्वतःचा सहायक प्रत्यय असलेल्या स्थूल कामरागाचा ध्यानभूमींमध्ये अभाव असल्यामुळे, प्रतिघ चित्तद्वय तेथे उत्पन्न होत नाही, असे म्हणणे योग्य आहे, असेही काही जण म्हणतात. परंतु टीकाकार दुसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात त्याच्या उत्पत्तीच्या संभवाचे वचन केवळ काल्पनिक (परिकल्प) विधान मानून पहिले कारणच स्वीकारतात. परंतु जर हे केवळ काल्पनिक विधान असेल, तर पाळी वचन देखील केवळ काल्पनिक विधानच ठरेल. म्हणून, नंतरचे कारणच अधिक योग्य आहे, हे आमचे मत आहे. हसितुप्पाद चित्त देखील उत्पन्न होत नाही, कारण अरूप ब्रह्मांमध्ये हसण्याच्या कृत्याचा अभाव असतो. 'काया (शरीर) नसल्यामुळे' असे म्हणणे देखील योग्य आहे. सोतापत्तिमग्ग चित्त देखील उत्पन्न होत नाही, कारण परतोघोष (दुसऱ्याकडून उपदेश ऐकणे) नसल्यामुळे तेथे उत्पन्न झालेल्या पृथग्जनाला धम्माभिसमय (धर्मसाक्षात्कार) होत नाही, आणि बुद्ध व प्रत्येकबुद्ध इत्यादींचा तेथे जन्म होत नाही. म्हणूनच, तेथे उत्पन्न झालेल्या पृथग्जनाला आठ अक्षणयुक्त व्यक्तींमध्ये म्हटले गेले आहे. रूपावचर चित्ते देखील तेथे उत्पन्न होत नाहीत, कारण रूप-विराग भावनेद्वारे रूपावचर चित्तांच्या रूपनिमित्त आलंबनांचे पूर्णपणे उल्लंघन झालेले असते.

අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා කුසලාකුසලක්‍රියානුත්තරවසෙන ද්වෙ චත්තාලීසධම්මා හදයං නිස්සායවා අනිස්සායවා පවත්තන්තීති යොජනා. නිස්සායවා පඤ්චවොකාරෙ අනිස්සායවා චතුවොකාරෙති අධිප්පායො. කුසලානිච අකුසලානිච ක්‍රියානිච අනුත්තරානිචාති විග්ගහො. තත්ථ කුසලානීති පඤ්චරූප කුසලතො අවසෙසානි ද්වාදසලොකියකුසලානි. අකුසලානීති පටිඝද්වයතො අවසෙසානි දසඅකුසලානි. ක්‍රියානීති පඤ්චද්වාරාවජ්ජන හසන පඤ්චරූපක්‍රිතො අවසෙසානි තෙරසක්‍රියචිත්තානි. අනුත්තරානීති පථමමග්ගතො අවසෙසානි සත්තඅනුත්තරචිත්තානි. කාමෙ ඡවත්ථුං නිස්සිතා සත්තධාතුයො මතා. රූපෙ තිවත්ථුං නිස්සිතා චතුබ්බිධා ධාතුයො මතා. ආරුප්පෙ කිඤ්චිවත්ථුං අනිස්සිතා එකා ධාතු මතාති යොජනා. තෙචත්තාලීසාති පඤ්චවිඤ්ඤාණ මනොධාතුත්තිකෙහි සද්ධිං සන්තීරණාදිකෙ තිංසධම්මෙ සන්ධාය වුත්තන්ති.

उर्वरित, मनोविज्ञानधातू संज्ञक असलेले, कुशल, अकुशल, क्रिया आणि लोकोत्तर भेदाने बेचाळीस धर्म (चित्ते) हृदयाचा आश्रय घेऊन किंवा आश्रय न घेता प्रवृत्त होतात, अशी योजना आहे. पंचवोकार भूमीत आश्रय घेऊन आणि चतुवोकार भूमीत आश्रय न घेता प्रवृत्त होतात, असा अभिप्राय आहे. 'कुशलानि च अकुशलानि च क्रियानि च अनुत्तराणि च' असा विग्रह करावा. तेथे 'कुशलानि' म्हणजे पाच रूपावचर कुशलांशिवाय उर्वरित बारा लौकिक कुशल चित्ते होत. 'अकुशलानि' म्हणजे प्रतिघद्वयाशिवाय उर्वरित दहा अकुशल चित्ते होत. 'क्रियानि' म्हणजे पंचद्वारावर्जन, हसितुप्पाद आणि पाच रूपावचर क्रिया चित्तांशिवाय उर्वरित तेरा क्रिया चित्ते होत. 'अनुत्तराणि' म्हणजे प्रथम मार्गाशिवाय उर्वरित सात लोकोत्तर चित्ते होत. 'कामभूमीत सहा वस्तूंचा आश्रय घेऊन सात धातू प्रवृत्त होतात असे जाणावे. रूपभूमीत तीन वस्तूंचा आश्रय घेऊन चार प्रकारच्या धातू प्रवृत्त होतात असे जाणावे. अरूपभूमीत कोणत्याही वस्तूचा आश्रय न घेता एक धातू प्रवृत्त होते असे जाणावे,' अशी योजना आहे. 'तेचाळीस' हे द्विपंचविज्ञान आणि मनोधातूत्रिक यांच्यासह संतीरण इत्यादी तीस धर्मांना उद्देशून म्हटले आहे, असे जाणावे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, अभिधम्मत्थसंगहाची 'परमत्थदीपनी' नावाची...

චතුත්ථවණ්ණනාය පකිණ්ණකසඞ්ගහස්ස

चौथ्या वर्णनातील प्रकीर्णकसंगहाची...

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

වීථි සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

वीथिसंग्रह परमत्थदीपनी

136. එවං [Pg.145] චිත්තප්පභෙද සඞ්ගහො, චෙතසිකප්පභෙද සඞ්ගහො, උභයප්පභෙද සඞ්ගහොති චිත්තචෙතසිකානං කයොපභෙද සඞ්ගහෙ දස්සෙත්වා ඉදානි වීථිචිත්තප්පවත්තිසඞ්ගහො වීථිමුත්ත චිත්තප්පවත්තිසඞ්ගහොති තෙ සඤ්ඤෙව ද්වෙ පවත්තිසඞ්ගහෙ දස්සෙතුං චිත්තුප්පාදානමිච්චෙවන්තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පජ්ජන්තීති උප්පාදා. තත්ථ උප්පජ්ජන්ති. අඤ්ඤස්ස අසු තත්තාචිත්තෙ ඉච්චෙව ලබ්භති. ඉති චිත්තඤ්ච චිත්තෙඋප්පාදාචාති චිත්තුප්පාදා. චිත්තචෙතසිකාති වුත්තං හොති. තෙසං චිත්තුප්පාදානං. ඉච්චෙවන්තිආදිතො පට්ඨාය වුත්තප්පකාරෙන. සඞ්ගහමුත්තරන්ති ජාතිනිද්දෙසො යං. උත්තරෙ උත්තමෙ තයො පභෙදසඞ්ගහෙ කත්වාති සම්බන්ධො. භූමිපුග්ගලභෙදෙනාති සහත්ථෙ කරණවචනං. කාමාවචරාදිභූමිභෙදෙන දුහෙතුකාදි පුග්ගලභෙදෙන සද්ධින්ති අත්ථො. පුබ්බාපරනියාමිතන්ති ආවජ්ජනාදි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි පුබ්බ චිත්තාපරචිත්තානුක්කමෙන නියාමිතං වවත්ථිතං. පවත්තිසඞ්ගහංනාමාතිපි ජාතිනිද්දෙසොයෙව. එවං නාමකෙ ද්වෙ පවත්තිසඞ්ගහෙති අත්ථො. පටිසන්ධිපවත්තියන්ති පටිසන්ධිපවත්තීසු. වචනවිපල්ලාසො හෙස. පටිසන්ධිකාලෙපවත්තිකාලෙචාති අත්ථො. පටිසන්ධිකාලෙ පවත්තිසඞ්ගහඤ්ච පවත්තිකාලෙ පවත්තිසඞ්ගහඤ්චාති ද්වෙ සඞ්ගහෙපවත්ති පවක්ඛාමීති වුත්තං හොති. අයඤ්ච අත්ථො උපරිසඞ්ගහෙ ආරබ්භ ගාථාය පාකටො. කෙචි පන නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති වදන්ති. එවංසති උපරි සඞ්ගහො පටිසන්ධිසඞ්ගහොනාම සියා. න පවත්ති සඞ්ගහො නාම. එවඤ්ච සති උපරි වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ ආරබ්භ ගාථායං සන්ධියං පවත්තිසඞ්ගහොනාම ඉදානි වුච්චතීති ඉමිනා න සමෙති.

१३६. अशा प्रकारे चित्तप्रभेदसंग्रह, चेतसिकप्रभेदसंग्रह आणि उभयप्रभेदसंग्रह या रूपाने चित्त आणि चेतसिकांचे तीन प्रभेदसंग्रह दाखवून, आता वीथिचित्तप्रवृत्तिसंग्रह आणि वीथिमुक्तचित्तप्रवृत्तिसंग्रह या दोन प्रवृत्तिसंग्रहांना दाखवण्यासाठी 'चित्तुप्पादानमिच्चेवं' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जे उत्पन्न होतात ते 'उत्पाद' होत. ते कोठे उत्पन्न होतात? दुसऱ्या कशाचेही ग्रहण न केल्यामुळे 'चित्तात' असेच प्राप्त होते. अशा प्रकारे चित्त आणि चित्तात उत्पन्न होणारे (चेतसिक) मिळून 'चित्तोत्पाद' होतात. म्हणजेच 'चित्त आणि चेतसिक' असा याचा अर्थ आहे. त्या चित्तोत्पादांचा. 'इच्चेवं' म्हणजे सुरुवातीपासून सांगितलेल्या प्रकारे. 'संगहमुत्तरं' हा जातिनिर्देश आहे. 'उत्तरे' म्हणजे श्रेष्ठ अशा three प्रभेदसंग्रहांना करून, असा संबंध आहे. 'भूमिपुग्गलब्हेदेन' हा 'सह' या अर्थातील करणविभक्तीचा शब्द आहे. कामावचर इत्यादी भूमींच्या भेदाने आणि द्विहेतुक इत्यादी पुद्गलांच्या भेदाने युक्त, असा अर्थ आहे. 'पुब्बापरनियामितं' म्हणजे आवर्जन इत्यादी आणि चक्षुविज्ञान इत्यादी पूर्वचित्त व अपरचित्त यांच्या क्रमाने नियमित केलेले. 'पवत्तिसंगहं नाम' हा देखील जातिनिर्देशच आहे. या नावाचे दोन प्रवृत्तिसंग्रह, असा अर्थ आहे. 'पटिसंधिपवत्तियं' म्हणजे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीच्या काळात. हा वचनविपर्यास आहे. प्रतिसंधीच्या काळात आणि प्रवृत्तीच्या काळात, असा अर्थ आहे. प्रतिसंधीच्या काळातील प्रवृत्तिसंग्रह आणि प्रवृत्तीच्या काळातील प्रवृत्तिसंग्रह या दोन संग्रहांची प्रवृत्ती मी सांगेन, असे म्हटले आहे. आणि हा अर्थ पुढील संग्रहाच्या आरंभ गाथेमध्ये स्पष्ट आहे. परंतु काही आचार्य निर्धारणामध्ये सप्तमी विभक्ती मानतात. असे मानल्यास पुढील संग्रह 'प्रतिसंधीसंग्रह' नावाचा होईल, 'प्रवृत्तिसंग्रह' नावाचा नाही. आणि असे झाल्यास पुढील वीथिमुक्तसंग्रहाच्या आरंभ गाथेतील 'संधी आणि प्रवृत्तीचा संग्रह आता सांगितला जात आहे' या वचनाशी त्याचा मेळ बसणार नाही.

[115] ටීකාසු පන

[११५] परंतु टीकांमध्ये...

‘‘උත්තරං වෙදනාසඞ්ගහාදිවිභාගතො උත්තම’’න්ති වුත්තං. තං විචාරෙතබ්බං.

'वेदनासंग्रह इत्यादींच्या विभागापेक्षा श्रेष्ठ म्हणजे उत्तर' असे म्हटले आहे. त्यावर विचार केला पाहिजे.

එවඤ්හි [Pg.146] සති පකිණ්ණකසඞ්ගහොව ඉධ සඞ්ගහසද්දෙන ගහිතො සියාති. යස්මාපන තිණ්ණං ද්වින්නඤ්ච පභෙදසඞ්ගහානං මජ්ඣෙ ඨත්වා අයං අනුසන්ධිගාථා පවත්තා. තස්මා පුබ්බෙ තයොපි පභෙදසඞ්ගහා ඉධ සඞ්ගහසද්දෙන ගහෙතුං යුත්තාති දට්ඨබ්බා. අයං පන පවත්තිසඞ්ගහො වත්ථුද්වාරාලම්බණෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා වුත්තො සුවුත්තොති තානි තීණි ඡක්කානිපි පුන ඉධ නික්ඛිත්තානි.

कारण असे मानल्यास येथे 'संग्रह' शब्दाने केवळ प्रकीर्णकसंग्रहच ग्रहण केला जाईल. परंतु, ज्याअर्थी तीन प्रभेदसंग्रह आणि दोन प्रवृत्तिसंग्रह यांच्यामध्ये राहून ही अनुसंधी गाथा प्रवृत्त झाली आहे, त्याअर्थी पूर्वीचे तिन्ही प्रभेदसंग्रह येथे 'संग्रह' शब्दाने ग्रहण करणे योग्य आहे, असे जाणावे. परंतु हा प्रवृत्तिसंग्रह वस्तू, द्वार आणि आलंबन यांच्याशी जोडून सांगितल्यास चांगल्या प्रकारे सांगितलेला होतो, म्हणून ती तीन षटके पुन्हा येथे ठेवली आहेत.

[116] විභාවනියං පන

[११६] परंतु विभाविनीमध्ये...

‘‘වත්ථුද්වාරාලම්බණ සඞ්ගහා හෙට්ඨා කථිතාපි පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං පුන නික්ඛිත්තා’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'वस्तू, द्वार आणि आलंबन संग्रह खाली सांगितले असले तरी, पूर्णता आणण्यासाठी आणि प्रवृत्तिसंग्रह दाखवण्यासाठी ते पुन्हा येथे ठेवले आहेत' असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි සකලා වත්ථුද්වාරාලම්බණසඞ්ගහා ඉධ නික්ඛිත්තාති. විසයානං ද්වාරෙසු පවත්ති විසයපවත්ති. එත්ථච පවත්තීති ආපාතාගමනමෙව වුච්චති. වක්ඛති හි එකචිත්තක්ඛණා තීතානිවාතිආදිං. සා පන කාචි සීඝතමා, කාචි සීඝතරා, සීඝා, දන්ධා, දන්ධතරා, දන්ධතමාති ඡධා හොතීති. කම්මාදීනං විසයානං ද්වාරෙසු පවත්ති පච්චුපට්ඨානං ආපාතාගමනං විසයප්පවත්ති. වක්ඛති හි කම්මංවා කම්මනිමිත්තංවා ගතිනිමිත්තංවා කම්මබලෙන ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාතීති.

कारण सर्व वस्तू, द्वारे आणि आलंबन यांचा संग्रह येथे (या प्रवृत्ती संग्रहात) ठेवलेला नाही. विषयांची द्वारांमध्ये प्रवृत्ती म्हणजे 'विषयप्रवृत्ती' होय. आणि येथे 'प्रवृत्ती' म्हणजे केवळ 'आपातगमन' (आलंबन गोचर होणे) असे म्हटले जाते. कारण पुढे 'एकचित्तक्षण-अतीतानि...' इत्यादी वचन सांगितले जाईल. ती (प्रवृत्ती) काही अत्यंत वेगवान (शीघ्रतमा), काही अधिक वेगवान (शीघ्रतरा), काही वेगवान (शीघ्रा), काही मंद (मंदा), काही अधिक मंद (मंदतरा), आणि काही अत्यंत मंद (मंदतमा) अशा सहा प्रकारची असते, असे जाणावे. कर्म इत्यादी विषयांची द्वारांमध्ये प्रवृत्ती, प्रत्युपस्थान (प्रकट होणे) किंवा आपातगमन म्हणजे 'विषयप्रवृत्ती' होय. कारण पुढे सांगितले जाईल की, 'कर्म किंवा कर्मनिमित्त किंवा गतिनिमित्त कर्माच्या बलाने सहा द्वारांपैकी कोणत्याही एका द्वारात प्रत्युपस्थित (प्रकट) होते.'

[117] විභාවනියං පන

[११७] परंतु विभावनी (टीके) मध्ये तर...

‘‘විසයෙසුච චිත්තානං පවත්ති විසයප්පවත්තී’’තිපි වුත්තං. තං න සුන්දරං.

"विषयांमध्ये चित्तांची प्रवृत्ती म्हणजे विषयप्रवृत्ती" असेही म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

එවඤ්හි සති අතිපරිත්තාරම්මණෙ විසයප්පවත්තිනාම අනුපපන්නා ආපජ්ජතීති. තත්ථාති තෙසු ඡක්කෙසු. ධාතුභෙදං පත්වාධාතුනානත්තං පමාණන්ති මනනං විජානනතො විසුං කත්වා මනොධාතු විසුං වුත්තා. විඤ්ඤාණභෙදං පත්වා පන යංකිඤ්චි මනනං විජානනෙ අන්තො ගධමෙවාති වුත්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං.ල. ඡවිඤ්ඤාණානීති ඡවීථියො පන ද්වාරප්පවත්තා චිත්තපවත්තියො යොජෙතබ්බාති සම්බන්ධො. චක්ඛුද්වාරෙ පවත්තා වීථි චක්ඛුද්වාරවීථි. චක්ඛුද්වාරවිකාරං පටිච්ච පවත්තො [Pg.147] චිත්තප්පබන්ධොති අත්ථො. එවං සෙසෙසු. අසාධාරණෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන උපලක්ඛිතා වීථි චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථි. සුද්ධො පන මනොවිඤ්ඤාණපබන්ධො මනොවිඤ්ඤාණවීථි.

कारण असे मानल्यास, अतिपरित्त (अत्यंत लहान) आलंबनामध्ये 'विषयप्रवृत्ती' अनुपपन्न (अयोग्य) ठरेल. 'तेथे' म्हणजे त्या सहा षटकांमध्ये. धातूंच्या भेदाला प्राप्त झाल्यावर 'धातूंचे नानात्व' हेच प्रमाण मानून, 'मनन' (जाणणे) हे 'विज्ञान' (विशेष जाणणे) यापासून वेगळे करून 'मनोधातू' स्वतंत्रपणे सांगितली आहे. विज्ञानाच्या भेदाला प्राप्त झाल्यावर मात्र जे काही 'मनन' आहे ते 'विज्ञानात' अंतर्भूतच होते, म्हणून 'चक्षुविज्ञान... इत्यादी सहा विज्ञाने' असे म्हटले आहे. 'सहा वीथी' म्हणजे द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तप्रवृत्तींशी जोडल्या पाहिजेत, असा संबंध आहे. चक्षुद्वारा मध्ये प्रवृत्त होणारी वीथी म्हणजे 'चक्षुद्वारवीथी' होय. चक्षुद्वाराच्या विकाराला (बदलाला) अनुसरून प्रवृत्त होणारा चित्तप्रवाह, असा याचा अर्थ आहे. याचप्रमाणे उर्वरित (श्रोत्रद्वारवीथी इत्यादींविषयी) जाणावे. असाधारण अशा चक्षुविज्ञानाने लक्षित होणारी वीथी म्हणजे 'चक्षुविज्ञानवीथी' होय. केवळ शुद्ध मनोविज्ञानाचा प्रवाह म्हणजे 'मनोविज्ञानवीथी' होय.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये तर...

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්බන්ධිනී වීථි තෙන සහ එකාරම්මණ එක ද්වාරිකතාය සහ චරණභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථී’’ති වුත්තං.

"चक्षुविज्ञानाशी संबंधित असलेली वीथी, तिच्याशी एकाच आलंबन आणि एकाच द्वारात सहचरित (एकत्र प्रवृत्त) असण्याच्या भावामुळे 'चक्षुविज्ञानवीथी' म्हटली जाते," असे म्हटले आहे.

ද්වාරප්පවත්තාති ද්වාරෙ උප්පන්නා. තං තං ද්වාරවිකාරං පටිච්ච උප්පන්නාති අත්ථො. චිත්තප්පවත්තියොති චිත්තපබන්ධා. අතිමහන්තන්ති සාමි අත්ථෙ පච්චත්තවචනං. අතිමහන්තස්ස පඤ්චාලම්බණස්ස පවත්ති.ල. අතිපරිත්තස්ස පඤ්චාලම්බණස්ස පවත්තිචාති පඤ්චද්වාරෙ චතුධා. මනොද්වාරෙ පන විභූතස්ස ඡළාරම්මණස්ස පවත්ති අවිභූතස්ස ඡළාරම්මණස්ස පවත්තිචාති ද්විධාති ඡධාවිසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බාති යොජනා. අතිමහන්තාදිභාවො චෙත්ථ ආලොකාදි පච්චය වසෙනවා වත්ථු අතිමහන්තාදිවසෙනවා වෙදිතබ්බො. තත්ථ සණ්හසුඛුමංපි දූරංපි රූපාදීනං අධිට්ඨානවත්ථුනාම ආලොකාදි පච්චය සම්පත්තියා සති අතිමහන්තමෙව. තථා හි බුද්ධස්ස භගවතො පථමාති නීහාරකාලාදීසු ලොක විවරණ පාටිහාරියපවත්ති කාලෙ අවීචිනිරයෙපි අකනිට්ඨෙපි පරචක්කවාළෙසුපි සණ්හසුඛුමානිච දූරානිච රූපානි ඉධ ඨිතාව පස්සන්ති. තදා හි උළාරො ඔභාසො පාතුරහොසි. තස්ස වසෙන සබ්බෙපි පථවිසිනෙරු චක්කවාළ සිලුච්චයාදයො ජාතිඵලිකක්ඛන්ධා විය සම්පජ්ජන්ති. මහන්තො උළාරො ඔභාසො පාතුරහොසි අතිකම්මදෙවානං දෙවානුභාවන්ති හි වුත්තං. උපපත්තිදෙවබ්‍රහ්මාදීනං පන පසාදනිස්සයභූතානං ඔභාසජාතතායපි පථවිපබ්බතාදයො චක්ඛුරූපාදීනං අන්තරං කාතුං නසක්කොන්තීති. තථා දූරෙපි පබ්බතාදිරූපානි වත්ථු අතිමහන්තතාය චන්දසූරිය තාරකාදි රූපානි විසය වත්ථු මහන්තතාය ඔභාස ජාතතාය ච අති මහන්තානි නාම හොන්තීති. ආලොකාදිපච්චයානං පන අධිට්ඨානවත්ථූනඤ්ච දුබ්බල දුබ්බලතර [Pg.148] දුබ්බලතමානුක්කමෙන මහන්තාදිභාවො වත්තබ්බොති. යානි පන පඤ්චාලම්බණානි එකචිත්තක්ඛණං අතික්කම්ම ආපාතං ආගච්ඡන්ති, තානි අතිමහන්තාරම්මණානිනාම. යානි ද්වත්තිචිත්තක්ඛණානි අතික්කම්ම, තානි මහන්තාරම්මණානි. යානි චතු පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨ නව චිත්තක්ඛණානි අතික්කම්ම, තානි පරිත්තාරම්මණානි. යානිපන දසෙකාදසද්වාදස තෙරස චුද්දස පන්නරස චිත්තක්ඛණානි අතික්කම්ම ආපාතං ආගච්ඡන්ති. තානි අතිපරිත්තා රම්මණානීති. පක්ඛතිච එකචිත්තක්ඛණාතීතානිවාතිආදි. විභූතස්සාති පාකටස්ස, අවිභූතස්සාති අපාකටස්ස. එවං ඡඡක්කානි සරූපතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි තානි සබ්බානි එකතො යොජෙත්වා වීථිචිත්තප්පවත්තිං විත්ථාරෙන්තො කථන්ති පුච්ඡිත්වා රූපාරූපානං තාව අද්ධානපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං උප්පාදට්ඨිතීතිආදි මාහ. තත්ථ කථන්ති කෙන පකාරෙන වීථිචිත්තප්පවත්ති හොතීති අත්ථො.

'द्वारप्रवृत्त' म्हणजे द्वारात उत्पन्न झालेले. त्या त्या द्वाराच्या विकाराला (बदलाला) अनुसरून उत्पन्न झालेले, असा याचा अर्थ आहे. 'चित्तप्रवृत्ती' म्हणजे चित्तप्रवाह. 'अतिमहंत' हा शब्द षष्ठीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचा प्रयोग आहे. अतिमहंत अशा पंचालंबनाची प्रवृत्ती... ते... अतिपरित्त अशा पंचालंबनाची प्रवृत्ती, अशा प्रकारे पंचद्वारांमध्ये चार प्रकारची प्रवृत्ती होते. मनोद्वारा मध्ये मात्र विभूत (स्पष्ट) अशा सहा आलंबनांची प्रवृत्ती आणि अविभूत (अस्पष्ट) अशा सहा आलंबनांची प्रवृत्ती, अशा दोन प्रकारची प्रवृत्ती होते. अशा प्रकारे एकूण सहा प्रकारची विषयप्रवृत्ती जाणावी, अशी ही योजना आहे. आणि येथे अतिमहंत इत्यादी भाव हा प्रकाश इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) वशाने किंवा वस्तूच्या अतिमहंतत्वाच्या वशाने जाणावा. तेथे सूक्ष्म आणि दूर असलेले देखील रूप इत्यादींचे अधिष्ठानवस्तू (आलंबन) हे प्रकाश इत्यादी प्रत्ययांच्या समृद्धीमुळे अतिमहंतच बनते. तसेच भगवान बुद्धांच्या प्रथम अभिनिहार काळापासून (प्रार्थना काळापासून) लोकविवरण प्रातिहार्य प्रवृत्तीच्या काळात, अवीची निरयात (नरकात), अकनिष्ठ (देवलोकात) आणि इतर चक्रवाळांमध्ये असलेले सूक्ष्म आणि दूरचे रूप देखील येथे (जंबुद्वीपात) राहूनच लोक पाहतात. कारण त्यावेळी उदार (महान) प्रकाश प्रकट झाला होता. त्याच्या प्रभावाने सर्व पृथ्वी, सुमेरू पर्वत, चक्रवाळ पर्वत इत्यादी स्फटिकाच्या शिलांप्रमाणे स्वच्छ झाले होते. 'महान आणि उदार प्रकाश देवांच्या देवानुभावाला (प्रभावाला) ओलांडून प्रकट झाला,' असे म्हटले आहे. उपपत्ती देव आणि ब्रह्मा इत्यादींच्या प्रसादाचे आश्रय असलेल्या महाभूतांच्या प्रकाशमयतेमुळे पृथ्वी, पर्वत इत्यादी चक्षुरूप इत्यादींच्या मध्ये अडथळा आणू शकत नाहीत, असे जाणावे. त्याचप्रमाणे दूर असलेले पर्वत इत्यादींचे रूप वस्तूच्या अतिमहंतत्वामुळे आणि चंद्र, सूर्य, तारे इत्यादींचे रूप स्वतः वस्तूच्या मोठेपणामुळे व प्रकाशमयतेमुळे 'अतिमहंत' म्हटले जाते, असे जाणावे. प्रकाश इत्यादी प्रत्ययांच्या आणि अधिष्ठानवस्तूंच्या दुर्बल, दुर्बलतर आणि दुर्बलतम अशा अनुक्रमाने महंत इत्यादी भाव सांगावा, असे जाणावे. जे पंचालंबन एका चित्तक्षणाचा अतिपात (उल्लंघन) करून आपात (गोचर) होतात, त्यांना 'अतिमहंत आलंबन' म्हणतात. जे दोन किंवा तीन चित्तक्षणांचे उल्लंघन करून प्रकट होतात, त्यांना 'महंत आलंबन' म्हणतात. जे चार, पाच, सहा, सात, आठ किंवा नऊ चित्तक्षणांचे उल्लंघन करून प्रकट होतात, त्यांना 'परित्त आलंबन' म्हणतात. आणि जे दहा, अकरा, बारा, तेरा, चौदा किंवा पंधरा चित्तक्षणांचे उल्लंघन करून आपात (गोचर) होतात, त्यांना 'अतिपरित्त आलंबन' म्हणतात, असे जाणावे. आणि पुढे 'एकचित्तक्षण-अतीतानि...' इत्यादी वचन सांगितले जाईल. 'विभूत' म्हणजे स्पष्ट (प्रकट), 'अविभूत' म्हणजे अस्पष्ट (अप्रकट). अशा प्रकारे सहा षटकांचे स्वरूपतः निर्देश करून, आता त्या सर्वांना एकत्र जोडून वीथीचित्तप्रवृत्तीचा विस्तार करण्यासाठी 'कसे?' (कथं) असा प्रश्न विचारून, प्रथम रूप आणि अरूप धर्मांच्या कालावधीची मर्यादा (अध्वपरिच्छेद) दर्शवण्यासाठी 'उत्पाद-स्थिती...' इत्यादी वचन सांगितले. तेथे 'कसे?' (कथं) याचा अर्थ 'कोणत्या प्रकारे वीथीचित्तप्रवृत्ती होते?' असा आहे.

[118] විභාවනියං පන

[११८] परंतु विभावनीमध्ये तर...

‘‘කථන්ති කෙන පකාරෙන අතිමහන්තාදිවසෙන විසය වවත්ථානං හොතීති පුච්ඡිත්වා චිත්තක්ඛණවසෙන තං පකාසෙතුං උප්පාදට්ඨිතීතිආදි ආරද්ධ’’න්ති වුත්තං. තං යුත්තං විය න දිස්සති.

"'कसे? म्हणजे कोणत्या प्रकारे अतिमहंत इत्यादींच्या वशाने विषयांचे व्यवस्थापन होते?' असा प्रश्न विचारून, चित्तक्षणांच्या वशाने ते प्रकट करण्यासाठी 'उत्पाद-स्थिती...' इत्यादी आरंभ केला आहे," असे म्हटले आहे. ते योग्य वाटत नाही.

එවඤ්හි සතිආදිතො පඤ්චන්නං ඡක්කානං ඔකාසොනාම නසියා. නච උප්පාදට්ඨිති.ල. රූපධම්මානමායූති ඉදං විසය වවත්ථානත්ථමෙව වුත්තන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. උප්පජ්ජනං උප්පාදො. සභාව පටිලාභොති අත්ථො. ඨානං ඨිති. යථාලද්ධසභාවස්ස අනිවත්තීති අත්ථො. භඤ්ජනං භඞ්ගො. තස්ස පරිහායිත්වා අන්තරධානන්ති අත්ථො. එකචිත්තක්ඛණංනාමාති එකස්ස චිත්තස්ස ඛණොනාම. සො පන ඛණො අච්ඡරාසඞ්ඝාටක්ඛණස්ස අක්ඛිනිම්මිලනක්ඛණස්සච අනෙකකොටි සතසහස්සභාගො දට්ඨබ්බො. අච්ඡරාසඞ්ඝාටක්ඛණෙ අනෙකකොටිසතසහස්සසඞ්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජන්තීති හි අට්ඨකථායං වුත්තං. ආචරියානන්දත්ථෙරමතෙන පනෙත්ථ උප්පාදභඞ්ග වසෙනඛණද්වයං එකචිත්තක්ඛණංනාමාති වත්තබ්බං. යථා හි ලොකෙ [Pg.149] විජ්ජුනාම වද්ධනානන්තරමෙව භිජ්ජති. න පනස්සා වද්ධනස්ස භිජ්ජනස්සච අන්තරා ඨිතිනාම විසුං පඤ්ඤායති. යථා ච උද්ධං උජුං ඛිත්තං ලෙඩ්ඩු උප්පතිත්වා පතති. න පන උප්පතනස්ස පතනස්ස ච අන්තරා ඨිතිනාම විසුං දිස්සති. තථා චිත්තංපි. තංපි හි උදය භාගානන්තරමෙව වයභාගෙ පතති. න පනස්ස රූපධම්මානං විය තෙසං ද්වින්නං භාගානං මජ්ඣෙ විසුං එකො ගණනූපගො ඨිතිභාගොනාම උපලබ්භති. එවඤ්ච කත්වා යමකෙසු චිත්තස්ස උප්පාදභඞ්ගාව තත්ථ තත්ථ වුත්තා. විසෙසතො පන චිත්තයමකෙ උප්පන්නං උප්පජ්ජමානන්ති. භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං. නො ච උප්පජ්ජමානං. උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නඤ්චෙව උප්පජ්ජමානඤ්චාතිආදිනා භඞ්ගුප්පාදාව චිත්තස්ස වුත්තා. කථාවත්ථුම්හිච එකං චිත්තං දිවසං තිට්ඨතීති ආමන්තා. උපද්ධදිවසො උප්පාදක්ඛණො. උපද්ධදිවසො වයක්ඛණොති. න හෙවං වත්තබ්බෙ. එකං චිත්තං ද්වෙ දිවසෙ තිට්ඨතීති ආමන්තා. එකො දිවසො උප්පාදක්ඛණො. එකො දිවසො වයක්ඛණොති නහෙවං වත්තබ්බෙ. එකං චිත්තං චත්තාරො දිවසෙ තිට්ඨතීති ආමන්තා. ද්වෙ දිවසා උප්පාදක්ඛණො. ද්වෙ දිවසා වයක්ඛණොති න හෙවං වත්තබ්බෙ.ල. මාසං. ද්වෙ මාසෙ. චත්තාරොමාසෙ.ල. සංවච්ඡරං, ද්වෙ සංවච්ඡරානි. චත්තාරි සංවච්ඡරානි.ල. කප්පං. ද්වෙ කප්පෙ. චත්තාරො කප්පෙතිආදිනා ද්වෙ උප්පාදවයභාගාව චිත්තස්ස වුත්තා. න ඨිතිභාගො. යදි සො විසුං උපලබ්භෙය්‍ය. එකං චිත්තං දිවසං තිට්ඨතීති ආමන්තා. දිවසස්ස පථමො භාගො උප්පාදක්ඛණො. දුතීයො ඨිතික්ඛණො. තතීයො වයක්ඛණොති එවං මහාථෙරෙන විචාරිතො සියා. තයො දිවසෙ තයො මාසෙ තීණි සංවච්ඡරානි තයො කප්පෙති ඉමානිපි අවජ්ජෙ තබ්බානිඑව සියුන්ති. එත්ථ සියා, නනු සුත්තන්තෙසු තීණි මානි භික්ඛවෙ සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛත ලක්ඛණානි. කතමානිතීණි, උප්පාදො පඤ්ඤායති. වයො පඤ්ඤායති. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති වුත්තං. තථා වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති. වයො පඤ්ඤායති. ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. සඤ්ඤාය. සඞ්ඛාරානං. විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදො.ල. පඤ්ඤායතීති වුත්තං. තස්මා චිත්තස්ස තතීයො ඨිතිභාගො විසුං උපලබ්භති යෙවාති.න. පබන්ධඨිතියා එව තත්ථ [Pg.150] වුත්තත්තාති. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ, උප්පාදවයෙ පථමං වත්වා පච්ඡා පුන විසුං ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්ථං පඤ්ඤායතීති ඉමස්ස වුත්තත්තාති. ඉතරථා උප්පාදො පඤ්ඤායති. ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. වයො පඤ්ඤායතීති වුත්තං සියාති. නනු පබන්ධඨිති නාම පඤ්ඤත්ති හොති. සාච අසඞ්ඛතා, සුත්තන්තානිච සඞ්ඛත ලක්ඛණ විසයානි. තස්මා සා පබන්ධට්ඨිති තත්ථ වුත්තාති නසක්කා විඤ්ඤාතුන්ති චෙ. න න සක්කා. අභිධම්මෙපි සඞ්ඛතධම්මනිද්දෙසෙසු සමූහ සණ්ඨාන සන්තති පඤ්ඤත්තීහිපි නිද්දෙසස්ස දිට්ඨත්තා. තථා හි රූපායතනනිද්දෙසාදීසු දීඝං රස්සං සණ්හං ථුලං වට්ටං පරිමණ්ඩලං චතුරස්සං ඡළංසං අට්ඨංසං සොළසංසං නින්නං ථලන්තිආදිනා, විභඞ්ගෙ ච කෙසා ලොමා නඛා දන්තාතිආදිනා පඤ්ඤත්තිසිසෙන සඞ්ඛතධම්මා නිද්දිට්ඨාති. සුත්තන්තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු පඤ්ඤත්තිවසෙන පවත්තාපි දෙසනා සඞ්ඛතධම්මමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. තස්මා යථා උප්පාදභඞ්ගානං පච්චෙකං එකෙකො ඛණො චිත්තස්ස ලබ්භති. න තථා ඨිතියාති. අයං ආචරියානන්දත්ථෙ රස්ස අධිප්පායො. අයඤ්ච වාදො සංයුත්තට්ඨකථායං එව ආගතො. සොච සඞ්ගහකාරෙන පටික්ඛිත්තො. වුත්තඤ්හි තත්ථ, අපරෙ පන වදන්ති. අරූපධම්මානං ජරාඛණොනාම නසක්කා පඤ්ඤපෙතුං. සම්මා සම්බුද්ධොච වෙදනාය උප්පාදො පඤ්ඤායති. වයො පඤ්ඤායති. ඨිතාය අඤ්ඤථත්ථං පඤ්ඤායතීති වදන්තො අරූපධම්මානංපි තීණි ලක්ඛණානි පඤ්ඤපෙති. භානිඅත්ථික්ඛණං උපාදාය ලබ්භන්තීති වත්වා –

असे असल्यास, सुरुवातीला पाच षटकांना (पाच इंद्रिय-षटकांना) अवकाश (स्थान) मिळणार नाही. आणि 'उत्पाद, स्थिती... रूपधर्मांचे आयुष्य' हे वचन केवळ विषयाचे निर्धारण करण्यासाठीच सांगितले गेले आहे, असे समजणे शक्य नाही. उत्पन्न होणे म्हणजे 'उत्पाद' (uppāda) होय. स्वतःचा स्वभाव प्राप्त करणे, असा याचा अर्थ आहे. स्थिर राहणे म्हणजे 'स्थिती' (ṭhiti) होय. प्राप्त झालेल्या स्वभावापासून परावृत्त न होता टिकून राहणे, असा याचा अर्थ आहे. भंग पावणे म्हणजे 'भंग' (bhaṅgo) होय. त्याचा ऱ्हास होऊन नाहीसे होणे, असा याचा अर्थ आहे. 'एक चित्तक्षण' म्हणजे एका चित्ताचा काळ (क्षण) होय. तो क्षण म्हणजे चिमटी वाजवण्याच्या काळाचा आणि डोळे मिटण्याच्या काळाचा अनेक अब्जावा (अनेक कोटी-शत-सहस्रवा) भाग समजला पाहिजे. कारण, 'चिमटी वाजवण्याच्या एका क्षणात अनेक कोटी-शत-सहस्र (अब्जावधी) संख्येने वेदना उत्पन्न होतात,' असे अट्ठकथेत सांगितले आहे. परंतु, येथे आचार्य आनंद थेरांच्या मते, उत्पाद आणि भंग या दोन क्षणांच्या समूहालाच 'एक चित्तक्षण' म्हटले पाहिजे. जसे या जगात वीज चमकल्यानंतर लगेचच नष्ट होते, आणि तिच्या चमकण्याच्या व नष्ट होण्याच्या दरम्यान 'स्थिती' नावाचा कोणताही वेगळा काळ जाणवत नाही. आणि जसे वर सरळ फेकलेला मातीचा ढेकूळ वर जाऊन खाली पडतो, परंतु त्याच्या वर जाण्याच्या आणि खाली पडण्याच्या दरम्यान 'स्थिती' नावाचा कोणताही वेगळा काळ दिसत नाही. तसेच चित्त देखील आहे. ते देखील उत्पत्तीच्या भागानंतर लगेचच व्यय (नाश) भागात पडते. परंतु, रूपधर्मांप्रमाणे या चित्ताच्या त्या दोन भागांच्या (उत्पाद आणि व्यय यांच्या) मध्ये स्वतंत्रपणे मोजता येण्याजोगा 'स्थितीभाग' नावाचा तिसरा भाग आढळत नाही. आणि म्हणूनच, यमक ग्रंथांमध्ये ठिकठिकाणी चित्ताचे केवळ 'उत्पाद' आणि 'भंग' हेच सांगितले आहेत. विशेषतः 'चित्तयमक' मध्ये 'उत्पन्न आणि उत्पन्न होत असलेले' या संदर्भात—'भंगक्षणी उत्पन्न झालेले असते, परंतु उत्पन्न होत असलेले नसते; उत्पादक्षणी उत्पन्न झालेलेही असते आणि उत्पन्न होत असलेलेही असते' इत्यादी प्रकारे चित्ताचे केवळ भंग आणि उत्पादच सांगितले आहेत. तसेच 'कथावत्थु' मध्ये देखील—'एक चित्त दिवसभर टिकते का? होय. मग अर्धा दिवस उत्पादक्षण आणि अर्धा दिवस व्ययक्षण आहे का? असे म्हणता येत नाही. एक चित्त दोन दिवस टिकते का? होय. मग एक दिवस उत्पादक्षण आणि एक दिवस व्ययक्षण आहे का? असे म्हणता येत नाही. एक चित्त चार दिवस टिकते का? होय. मग दोन दिवस उत्पादक्षण आणि दोन दिवस व्ययक्षण आहे का? असे म्हणता येत नाही... महिना, दोन महिने, चार महिने... वर्ष, दोन वर्षे, चार वर्षे... कल्प, दोन कल्प, चार कल्प' इत्यादी प्रकारे चित्ताचे केवळ उत्पाद आणि व्यय हे दोनच भाग सांगितले आहेत, स्थितीभाग सांगितलेला नाही. जर तो (स्थितीक्षण) स्वतंत्रपणे आढळला असता, तर महाथेरांनी (मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांनी) अशी चौकशी केली असती की—'एक चित्त दिवसभर टिकते का? होय. मग दिवसाचा पहिला भाग उत्पादक्षण, दुसरा स्थितीक्षण आणि तिसरा व्ययक्षण आहे का?' 'तीन दिवस, तीन महिने, तीन वर्षे, तीन कल्प' हे शब्द देखील वगळता आले नसते (म्हणजे त्यांचाही विचार करावा लागला असता), असे समजले पाहिजे. येथे अशी शंका (आक्षेप) उपस्थित होऊ शकते—'हे भिक्खूंनो, संकृताची (संस्कृत धर्माची) ही तीन संकृत लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पाद प्रज्ञापित होतो (दिसून येतो), व्यय प्रज्ञापित होतो आणि स्थितीच्या वेळी अन्यथात्व (बदल) प्रज्ञापित होतो,' असे सूत्रांमध्ये सांगितले आहे. तसेच 'वेदनेचा उत्पाद प्रज्ञापित होतो, व्यय प्रज्ञापित होतो, स्थितीच्या वेळी अन्यथात्व प्रज्ञापित होते. संज्ञेचा, संस्कारांचा, विज्ञानाचा उत्पाद... प्रज्ञापित होतो' असे सांगितले आहे. म्हणून चित्ताचा तिसरा स्थितीभाग स्वतंत्रपणे आढळतोच की! नाही, कारण तेथे केवळ 'प्रबंध-स्थिती' (संततीची स्थिती किंवा प्रवाहाची स्थिती) सांगितली गेली आहे, असे समजले पाहिजे. हे कशावरून समजते? जर विचारले, तर प्रथम उत्पाद आणि व्यय सांगून, नंतर पुन्हा स्वतंत्रपणे 'स्थितीच्या वेळी अन्यथात्व प्रज्ञापित होते' असे म्हटल्यामुळे हे समजते. अन्यथा (जर क्षणिक स्थिती अभिप्रेत असती तर), 'उत्पाद प्रज्ञापित होतो, स्थितीच्या वेळी अन्यथात्व प्रज्ञापित होते, व्यय प्रज्ञापित होतो' असे सांगितले गेले असते, असे समजले पाहिजे. जर असे म्हटले की—'प्रबंध-स्थिती' ही तर प्रज्ञप्ती (संकल्पना) आहे, आणि ती असंस्कृत आहे; तर सूत्रांचा विषय संकृत लक्षणे हा आहे. म्हणून तेथे 'प्रबंध-स्थिती' सांगितली आहे, असे समजणे शक्य नाही. तर ते अशक्य नाही, ते शक्यच आहे. कारण अभिधम्मात देखील संकृत धर्मांच्या निर्देशात समूह-प्रज्ञप्ती, संस्थान-प्रज्ञप्ती आणि संतती-प्रज्ञप्ती यांच्याद्वारे निर्देश केलेला दिसून येतो. तसेच, रूपायतन निर्देश इत्यादींमध्ये 'लांब, आखूड, सूक्ष्म, स्थूल, गोल, परिमंडळ, चौरस, षटकोनी, अष्टकोनी, सोळा कोनी, खोल, उंच' इत्यादींद्वारे, आणि विभंगामध्ये 'केस, रोम, नखे, दात' इत्यादींद्वारे प्रज्ञप्तीच्या शीर्षकाखाली संकृत धर्म निर्दिष्ट केले आहेत, असे समजले पाहिजे. सूत्रांच्या बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही. कारण अशा ठिकाणी प्रज्ञप्तीच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेली देशना देखील संकृत धर्मालाच स्पर्श करून राहते. म्हणून, ज्याप्रमाणे उत्पाद आणि भंग यांचा प्रत्येकी एक-एक क्षण चित्ताला प्राप्त होतो, त्याप्रमाणे स्थितीचा क्षण प्राप्त होत नाही. हा आचार्य आनंद थेरांचा अभिप्राय आहे. आणि हा वाद संयुत्त-अट्ठकथेतच आला आहे. आणि तो संग्रहकारांनी (अट्ठकथाकारांनी) फेटाळून लावला आहे. कारण तेथे म्हटले आहे—'इतर आचार्य म्हणतात की, अरूपधर्मांचा जराक्षण (ऱ्हासक्षण) प्रज्ञापित करणे शक्य नाही. परंतु सम्यक्संबुद्ध मात्र—'वेदनेचा उत्पाद प्रज्ञापित होतो, व्यय प्रज्ञापित होतो, स्थितीच्या वेळी अन्यथात्व प्रज्ञापित होते' असे सांगून अरूपधर्मांची देखील तीन लक्षणे प्रज्ञापित करतात. अस्तित्वाचा क्षण गृहीत धरून ते प्राप्त होतात असे सांगून—

අත්ථිතා සබ්බධම්මානං, ඨිතිනාම පවුච්චති;

තස්සෙව භෙදො මරණං;

සබ්බදා සබ්බපාණිනන්ති.

सर्व धर्मांचे अस्तित्व म्हणजेच 'स्थिती' म्हटले जाते; आणि त्याचाच भंग (नाश) म्हणजे सर्व प्राण्यांचे नेहमी होणारे मरण होय.

ඉමාය ආචරියගාථාය තමත්ථං සාධෙන්ති. අථවා, සන්තතිවසෙන ඨානං වෙදිතබ්බන්තිච වදන්ති. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ අයං විසෙසො නත්ථි. තස්මා ආචරියගාථාය සුත්තං අප්පටිබාහෙත්වා සුත්තමෙව පමාණං කාතබ්බන්ති. තත්ථ ජරාඛණොනාම උප්පාදක්ඛණභඞ්ගක්ඛණානං මජ්ඣෙ විසුං ජරාය ඛෙත්තභූතො ඨීතික්ඛණො වුච්චති. අඤ්ඤථත්තන්ති ජරාඑව. අත්ථික්ඛණන්ති ඛණද්වයමෙව. පටික්ඛිත්තොපි පන අයං වාදො කථාවත්ථු පාළියා සද්ධිං සුට්ඨු සමෙතියෙව. [Pg.151] අපිච, උද්ධං උප්පතිතස්ස ලෙට්ටුස්ස උප්පතනනිවත්ති විය යා චිත්තස්ස උදයසඞ්ඛාතස්ස වඩ්ඪනස්ස නිවත්තිනාම අත්ථි. න හි උදයෙ අනිවත්තන්තෙ වයොනාම සම්භවතිතී. සා එව උදය පරියන්තමත්තභූතා ඉධ ඨිතිපරියායොති සක්කා වත්තුං. සො පන විසුං ගණනූපගො එකො ඛණොනාම නහොතීති කත්වා අභිධම්මෙ ද්වෙඑව ඛණා චිත්තස්ස වුත්තා. උදයභාගස්ස පන ආදි කොටිං වයභාගස්සඅන්තකොටිඤ්ච ථපෙත්වා මජ්ඣෙභාගද්වයනිස්සිතා පරිපච්චන ලක්ඛණා ජරානාම අරූපධම්මානංපි ලබ්භතියෙව. තං සන්ධාය ධාතුකථායං ජරාද්වීහිඛන්ධෙහිසඞ්ගහිතාතිවුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

या आचार्यगाथेने त्या अर्थाचे प्रतिपादन करतात. किंवा, संततीच्या (प्रवाहाच्या) प्रभावाने 'स्थिति' (ठिती) समजली पाहिजे, असेही म्हणतात. परंतु या सुत्तात असा कोणताही विशेष (भेद) नाही. म्हणून, आचार्यगाथेने सुत्ताचा विरोध न करता, सुत्तालाच प्रमाण मानले पाहिजे. तेथे 'जराक्षण' म्हणजे उत्पादक्षण आणि भंगक्षण यांच्यामध्ये जरेचे क्षेत्र असलेला स्वतंत्र 'स्थितिक्षण' (ठितीक्षण) म्हटला जातो. 'अन्यथात्व' म्हणजे जराच होय. 'अस्ति-क्षण' म्हणजे दोन क्षणच (उत्पाद आणि भंग). परंतु हा वाद नाकारला गेला असला तरी, तो कथावत्थु पाळीशी चांगल्या प्रकारे सुसंगतच आहे. शिवाय, वर फेकलेल्या मातीच्या ढेकळाच्या वर जाण्याच्या गतीची जशी निवृत्ती (थांबणे) होते, तशीच चित्ताच्या 'उदय' नावाच्या वाढीची जी निवृत्ती (थांबणे) असते. कारण उदय न थांबल्यास 'वय' (नाश) संभवत नाही. तीच उदयाची सीमा असणारी निवृत्ती येथे 'स्थिति' (ठिती) या पर्यायाने म्हटली जाऊ शकते, असे सांगता येते. परंतु तो स्वतंत्रपणे मोजता येण्याजोगा एक क्षण नसल्यामुळे, अभिधम्मात चित्ताचे दोनच क्षण सांगितले आहेत. परंतु उदयभागाचे सुरुवातीचे टोक आणि वयभागाचे शेवटचे टोक सोडून, मध्यभागी असलेल्या दोन्ही भागांवर आश्रित असणारे, परिपक्व होण्याचे लक्षण असणारी 'जरा' ही अरूप (नामरूप) धर्मांनाही प्राप्त होतेच. त्यालाच उद्देशून धातुकथेत 'जरा दोन स्कंधांनी संग्रहित आहे' असे म्हटले आहे, असे जाणावे.

[119] යං පන විභාවනියං

[११९] परंतु विभाविनीमध्ये जे...

‘‘උප්පාදභඞ්ගාවත්ථාහි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා. සා ඨිතිනාමා’’ති වුත්තං. තං කථාවත්ථුපාළියා සහ න සමෙති.

“उत्पाद आणि भंग या अवस्थांपेक्षा भिन्न असणारी, भंगाकडे उन्मुख असणारी अवस्था देखील स्वीकारली पाहिजे. ती 'स्थिति' (ठिती) नावाचा क्षण आहे” असे जे म्हटले आहे, ते कथावत्थु पाळीशी सुसंगत नाही.

උපද්ධදිවසො උප්පාදක්ඛණො. උපද්ධදිවසො වයක්ඛණො. පථමො දිවසො උප්පාදක්ඛණො. දුතීයො වයක්ඛණොති හි විචාරෙන්තෙන උප්පාදභඞ්ගාවත්ථා හි භින්නා තතීයා අවත්ථා තස්සං පාළියං පටික්ඛිත්තායෙව හොතීති.

“अर्धा दिवस उत्पादक्षण आहे, अर्धा दिवस वयक्षण आहे; पहिला दिवस उत्पादक्षण आहे, दुसरा दिवस वयक्षण आहे” अशा प्रकारे विचार करणाऱ्या (मोग्गलिपुत्त तिस्स थेरांनी) उत्पाद आणि भंग या अवस्थांपेक्षा भिन्न असणारी तिसरी अवस्था त्या (कथावत्थु) पाळीमध्ये नाकारलीच आहे, असे जाणावे.

[120] එතෙන යඤ්ච තත්ථ

[१२०] यावरून, तेथे (टीकेत) जे...

‘‘පාළියං පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයා නුරොමතො නයදස්සනවසෙන සා න වුත්තා. අතිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති. යථා, රූපස්ස උප්පාදො උපචයො සන්තතීති ද්විධා භින්දිත්වා දෙසිතො’’ති වුත්තං. තංපි පටික්ඛිත්තං හොති. විභාගාරහස්ස හි ධම්මස්ස විභාගකරණංනාම වෙනෙය්‍යවසෙනාතිපි ධම්මවසෙනාතිපි යුජ්ජති. විජ්ජමානෙ සති විසුං කත්වා වත්තබ්බස්ස අභිධම්මෙ අවචනං පන වෙනෙය්‍යවසෙනාති න යුත්තමෙතන්ති.

“परंतु पाळीमध्ये विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार आणि नय दर्शवण्याच्या वशामुळे ती (स्थिति) सांगितली गेली नाही. कारण अतिधम्मदेशना देखील कधीकधी विनेय जनांच्या आशयाच्या अनुरोधाने चालते. जसे की, रूपाचा उत्पाद हा 'उपचय' आणि 'संतती' अशा दोन प्रकारे विभागून उपदेशिला आहे” असे जे म्हटले आहे, ते देखील नाकारले जाते. कारण विभागणीस योग्य असलेल्या धर्माची विभागणी करणे हे विनेय जनांच्या वशामुळे किंवा धर्माच्या वशामुळे देखील योग्य ठरते. परंतु विद्यमान असताना, स्वतंत्र करून सांगण्यायोग्य असलेल्या धर्माचे अभिधम्मात कथन न करणे हे विनेय जनांच्या वशामुळे आहे, असे म्हणणे योग्य नाही.

[121] යම්පි තත්ථ

[१२१] तेथे जे हे देखील...

‘‘සුත්තෙච තීණි මානි භික්ඛවෙ සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි. උප්පාදො පඤ්ඤායති. වයො පඤ්ඤා යති. [Pg.152] ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති එවං සඞ්ඛතධම්මස්සෙව ලක්ඛණදස්සනත්ථං උප්පාදාදීනං වුත්තත්තා නසක්කා පබන්ධස්ස පඤ්ඤත්තිසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්ස ඨිති තත්ථ වුත්තාති විඤ්ඤාතු’’න්ති වුත්තං. තංපි න ගහෙතබ්බං.

“आणि सुत्तात 'भिक्खूहो, ही तीन संकृताची (संखताची) संकृतलक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पाद प्रज्ञापित होतो, वय प्रज्ञापित होतो, आणि स्थितीचे अन्यथात्व प्रज्ञापित होते' अशा प्रकारे केवळ संकृत धर्माचेच लक्षण दाखवण्यासाठी उत्पाद इत्यादींचे कथन केले असल्यामुळे, तेथे प्रवाहाच्या (प्रबंधाच्या) प्रज्ञप्तिस्वभाव असलेल्या असंस्कृताची (असंखताची) स्थिती सांगितली आहे, असे समजणे शक्य नाही” असे जे म्हटले आहे, ते देखील स्वीकारले जाऊ नये.

අභිධම්මෙපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙන පඤ්ඤත්තිසීසෙන සඞ්ඛතධම්මානං නිද්දෙසස්ස දිට්ඨත්තාති.

कारण अभिधम्मात देखील खाली सांगितलेल्या पद्धतीने प्रज्ञप्तीला मुख्य करून संकृत धर्मांचे निर्देश पाहिले गेले आहेत, असे जाणावे.

[122] යම්පි තත්ථ

[१२२] तेथे जे हे देखील...

‘‘උපසග්ගස්සච ධාත්වත්ථෙයෙව පවත්තනතො පඤ්ඤායතීති එතස්ස විඤ්ඤායතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. තංපි න යුත්තං.

“आणि उपसर्गाचा धातूच्या अर्थातच प्रवृत्ती होत असल्यामुळे 'प्रज्ञापित होते' (पञ्ञायति) याचा अर्थ 'विज्ञात होते' (विञ्ञायति) असा आहे” असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

යථානුලොමසාසනඤ්හි සුත්තං. තස්මා තත්ථ විනෙය්‍යානං සුට්ඨු පඤ්ඤායනමෙව අධිප්පෙතන්ති. අරූපං අරූපිසභාවත්තා ලහුපරිණාමං. රූපං පන රූපිධම්මත්තායෙව දන්ධපරිණාමන්ති වුත්තං තානිපන.ල. රූපධම්මාන මායූති.

कारण सुत्त हे यथानुकूल (यथानुलोम) शासन आहे. म्हणून तेथे विनेय जनांना चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होणे (प्रकट होणे) हेच अभिप्रेत आहे. अरूप (नाम) हे अरूपस्वभाव असल्यामुळे शीघ्र परिणाम पावणारे (लहुपरिणाम) असते. परंतु रूप हे रूपधर्म असल्यामुळेच मंद परिणाम पावणारे (दंधपरिणाम) असते, असे जे म्हटले आहे, तेच रूपाचे आयुष्य होय.

[123] විභාවනියං පන

[१२३] परंतु विभाविनीमध्ये...

‘‘ගාහකගහෙතබ්බ භාවස්ස තංතං ඛණවසෙන නිප්පජ්ජනතො’’ති කාරණං වුත්තං. තං අකාරණං.

“ग्रहण करणारे (ग्राहक) आणि ग्रहण केले जाणारे (ग्राह्य) यांच्या त्या त्या क्षणाच्या वशामुळे निष्पन्न होत असल्यामुळे” असे जे कारण सांगितले आहे, ते अयोग्य कारण आहे.

න හි ගාහකං අරූපං ගහෙතබ්බඤ්ච රූපං ගහණසම්පජ්ජනත්ථං ලහුං පරිණමති ගරුං පරිණපතීති සක්කා වත්තුන්ති. තානි තාදිසානි සත්තරසන්නං චිත්තානං ඛණානි සත්තරසවා තානි චිත්තක්ඛණානි රූප ධම්මානමායූති යොජනා. සත්තරස චිත්තක්ඛණසමපමාණානි ඛණානි විඤ්ඤත්ති රූපලක්ඛණ රූපවජ්ජානං රූපධම්මානං ආයුනාමාති වුත්තං හොති. ඛණමත්තතො පන අට්ඨකථානයෙන එකපඤ්ඤාසඛණානි හොන්ති, මූලටීකානයෙන ද්වත්තිංසඛණානි. තත්ථච ආදිම්හි ද්වෙ ඛණානි රූපධම්මානං එකං උප්පාදක්ඛණමෙව. අන්තෙ ද්වෙ එකං භඞ්ගක්ඛණමෙව. මජ්ඣෙ අට්ඨවීස ඛණානි තෙසං එකං ඨිතික්ඛණමෙවාති දට්ඨබ්බං. න හි දන්ධපරිණතානං රූපානං උප්පාදභඞ්ගාපි චිත්තස්ස විය ලහුකා භවිතුං අරහන්තීති. තත්ථ විඤ්ඤත්තිද්වයං එකචිත්තක්ඛණිකං. උපචයසන්තතියො උප්පාදමත්තා අනිච්චතා භඞ්ගමත්තා. ජරතා රූප ධම්මානං ඨිතික්ඛණමත්තාති දට්ඨබ්බා. මූලටීකානයෙන පනෙත්ථ තානි පන [Pg.153] සොළසචිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූති වත්තබ්බං. ටීකාචරියො හි පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ආගතං මහාට්ඨකථාවචනං පතිට්ඨපෙන්තො සොළසචිත්තක්ඛණායුකභාවං සම්භාවෙති, එවං සන්තෙපි ඛන්ධ විභඞ්ගෙයෙව තාව රූපානං උප්පාදනිරොධවිධානස්ස මහාඅට්ඨකථා වාදස්ස යමකපාළිවිරොධං දස්සෙත්වා සඞ්ගහකාරෙන පටිසිද්ධත්තා න සක්කා තං පතිට්ඨපෙතුන්ති. තස්මිං වාදෙ හි පටිසිද්ධෙ තත්ථ ආගතා සොළසායුකතාවා අතිරෙකසොළසායුකතාවා පටිසිද්ධායෙව හොතීති.

कारण ग्रहण करणारे अरूप (नाम) आणि ग्रहण केले जाणारे रूप हे ग्रहणाची क्रिया पूर्ण करण्यासाठी शीघ्र परिणाम पावते किंवा मंद परिणाम पावते, असे म्हणता येत नाही, असे जाणावे. त्या प्रकारच्या सतरा चित्तांचे क्षण किंवा सतरा चित्तक्षण हे रूपधर्मांचे आयुष्य होय, अशी योजना आहे. सतरा चित्तक्षणांच्या समान प्रमाण असलेले क्षण हे विज्ञाप्ती रूप (विञ्ञत्तिरूप) आणि लक्षण रूप वगळता इतर रूपधर्मांचे आयुष्य होय, असे म्हटले आहे. परंतु केवळ क्षणांच्या दृष्टीने पाहिल्यास, अट्ठकथा पद्धतीनुसार एकावन्न (५१) क्षण होतात, आणि मूलटीका पद्धतीनुसार बत्तीस (३२) क्षण होतात. आणि त्यामध्ये सुरुवातीचे दोन क्षण हे रूपधर्मांचा एक उत्पादक्षणच असतात. शेवटी असणारे दोन क्षण हे एक भंगक्षणच असतात. मध्यभागी असणारे अठ्ठावीस (२८) क्षण हे त्यांचा एक स्थितीक्षणच (ठितीक्षण) असतात, असे जाणावे. कारण मंद परिणाम पावणाऱ्या रूपांचे उत्पाद आणि भंग देखील चित्ताप्रमाणे शीघ्र असू शकत नाहीत, असे जाणावे. त्यामध्ये दोन विज्ञाप्ती रूपे ही एक चित्तक्षण एवढ्या आयुष्याची असतात. उपचय आणि संतती हे केवळ उत्पादमात्र आहेत, अनित्यता ही केवळ भंगमात्र आहे. जरा ही रूपधर्मांचा केवळ स्थितीक्षणमात्र आहे, असे जाणावे. परंतु मूलटीका पद्धतीनुसार येथे “ते सोळा चित्तक्षण हे रूपधर्मांचे आयुष्य होय” असे म्हटले पाहिजे. कारण टीकाचार्यांनी प्रतीत्यसमुत्पाद विभंगात आलेल्या महाअट्ठकथेच्या वचनाची स्थापना करताना सोळा चित्तक्षणांच्या आयुष्याचा स्वीकार केला आहे. असे असले तरी, स्कंधविभंगातच आधी रूपांच्या उत्पाद आणि निरोधाच्या विधानाबाबत महाअट्ठकथेच्या वादाचा यमक पाळीशी असणारा विरोध दाखवून संग्रहकारांनी त्याचा निषेध केल्यामुळे, त्या महाअट्ठकथेच्या वचनाची स्थापना करणे शक्य नाही. कारण तो वाद नाकारला गेल्यास, तेथे आलेले सोळा चित्तक्षणांचे आयुष्य किंवा सोळापेक्षा अधिक चित्तक्षणांचे आयुष्य हे देखील नाकारलेच जाते.

[124] යං පන විභාවනියං

[१२४] परंतु विभाविनीमध्ये...

තං ටීකානයං තයිදමසාරන්ති පටික්ඛිපිත්වා තදත්ථං සා ධෙන්තෙන ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං රූපං තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති. පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං රූපං අට්ඨාරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතීතිආදිනා අට්ඨකථායමෙව සත්තරසචිත්තක්ඛණස්ස ආගතත්තා’’ති කාරණං වුත්තං. තං න සුන්දරං.

त्या टीका पद्धतीला “हे निस्सार आहे” असे म्हणून नाकारून, त्याचा अर्थ सिद्ध करताना “प्रतिसंधी चित्तासोबत उत्पन्न झालेले रूप तिथून पुढे सतराव्या चित्तासोबत निरुद्ध होते. प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थितीक्षणात उत्पन्न झालेले रूप अठराव्या चित्ताच्या उत्पादक्षणात निरुद्ध होते इत्यादी प्रकारे अट्ठकथेतच सतरा चित्तक्षणांचे आयुष्य आलेले असल्यामुळे” असे जे कारण सांगितले आहे, ते योग्य नाही.

යඤ්හි සඞ්ගහකාරස්ස සත්තරසායුකවචනං ටීකාකාරෙන විචාරිතං. තදෙව දස්සෙත්වා ටීකානයො පටික්ඛිත්තොති න යුත්තමෙ තන්ති. එකචිත්තස්ස ඛණං විය ඛණං එකචිත්තක්ඛණං. අත්ථතො අභින්නංපි හි ඛණං ඉදං චිත්තස්ස ඉදං රූපානන්ති කප්පනාවසෙන භින්නං විය කත්වා උපචරීයතීති. එකචිත්තක්ඛණං අතීතං එතෙසන්ති එකචිත්තක්ඛණාතීතානි. අතිමහන්තභූතානි පඤ්චාරම්මණානි.

संग्रहकारांचे (अभिधम्मत्थसंगहाच्या लेखकांचे) सतरा चित्तक्षणांच्या आयुष्यासंबंधीचे जे वचन टीकाकारांनी (मूळटीकाकारांनी) चर्चिले आहे, तेच दाखवून टीकानय (टीकाकारांचे मत) नाकारणे योग्य नाही. एका चित्ताच्या क्षणासारखा जो क्षण, तो 'एकचित्तक्षण' होय. वास्तविक पाहता अर्थाच्या दृष्टीने अभिन्न असलेला क्षण 'हा चित्ताचा क्षण आहे' आणि 'हा रूपाचा क्षण आहे' अशा कल्पनेच्या आधारे भिन्न असल्यासारखा करून व्यवहारात आणला जातो. ज्यांच्यासाठी एक चित्तक्षण व्यतीत (अतीत) झाला आहे, त्यांना 'एकचित्तक्षण-अतीत' म्हणतात. (यात) अतिमहंत (अति-मोठे) असणारी पाच आलंबने प्राप्त होतात।

[125] විභාවනියං පන

[१२५] परंतु विभावनीमध्ये तर -

‘‘එතානිවා තං අතීතානීති එකචිත්තක්ඛණාතී කානී’’තිපි වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“हे देखील अतीत झालेले असल्याने 'एकचित्तक्षण-अतीत' आहेत” असेही म्हटले आहे. ते योग्य नाही।

න හි නිරුද්ධධම්මවිසයො අතීතසද්දො කිඤ්චි අතික්කමිත්වා උද්ධං ආගතානි පච්චුප්පන්නරූපානි දීපෙතීති සක්කා වත්තුන්ති. බහූනි චිත්තක්ඛණානි අතීතානි එතෙසන්ති බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි. මහන්තාදි භූතානි පඤ්චාරම්මණානි. රූපධම්මානං පන රූපධම්මෙස්වෙව ආපාතාගමනෙ ථොකං බලවන්තතා ඉච්ඡිතබ්බා. තෙච ඨිතික්ඛණෙයෙව පරිපුණ්ණපච්චයුපලද්ධා [Pg.154] හුත්වා බලවන්තා හොන්තීති වුත්තං ඨිතිපත්තානෙවාති. එවසද්දෙන ටීකාකාරස්ස වාදං නීවාරෙති. සො හි උප්පජ්ජමානමෙව රූපං පසාදෙ ඝට්ටෙතීති ඉච්ඡතීති. පඤ්චාලම්බණානි පඤ්චද්වාරෙ ආපාතමාගච්ඡන්තීති එත්ථ රූපසද්දාරම්මණානි අසම්පත්ත වසෙන ඉතරානිච සම්පත්තවසෙන ගොචරභාවං උපගච්ඡන්ති. අයඤ්ච විසෙසොඝට්ටනවිසෙසෙන වෙදිතබ්බො. පුරිමානිහි ද්වෙ නිමිත්තවසෙනෙව ඝට්ටෙන්ති. න වත්ථුවසෙන. පච්ඡිමානි පන තීණිවත්ථුවසෙන ඝට්ටෙන්ති. න නිමිත්තමත්තවසෙන නිමිත්තඝට්ටනඤ්චනාම අසම්පත්තානඤ්ඤෙව න සම්පත්තානං. වත්ථුඝට්ටනං පන සම්පත්තානඤ්ඤෙව. නො අසම්පත්තා හොති. නන්ති. යථා හි තීරෙ ගච්ඡන්තානංසරීරනිමිත්තානි පොක්ඛරණි යාඋදකෙ දිස්සන්ති. තස්මිං උදකෙ ඔරොහන්තානං පන තානි තත්ථ න දිස්සන්ති. එවමෙව සම්පත්තානි රූපසද්දාරම්මණානි නඝට්ටෙන්ති. කස්මා, විසයවිසයීනං මජ්ඣෙ ආලොකස්ස ආකාසස්සච අභාවෙන නිමිත්තොකාසස්ස අභාවතො. අසම්පත්තානියෙව පන අත්තනො නිමිත්තුපට්ඨාපනවසෙන ඝට්ටෙන්ති. කස්මා, නිමිත්තොකාසස්ස ලද්ධත්තා. ඉතරානි පන තීණි යථාජාතවත්ථුවසෙනෙව ඝට්ටෙන්ති. තස්මා තානි සම්පත්තානියෙව ඝට්ටෙන්ති. නො අසම්පත්තානීති. තත්ථ යානි අසම්පත්තානියෙව හුත්වා ඝට්ටෙන්ති. තානි සයං දූරෙ ඨත්වා නිමිත්ත අප්පනාවසෙන ඝට්ටිතත්තා එකෙකස්මිං පසාදෙ චන්දමණ්ඩල සූරිය මණ්ඩලාදිවසෙන අසනිසද්දමණ්ඩල මෙණ්ඩසද්දමණ්ඩලාදිවසෙන ච මහන්තානිපි බහූනිපි ආපාතමාගච්ඡන්තියෙව. ඉතරානි පන තීණි සම්පත්තානියෙව ඝට්ටෙන්තීති එකෙකස්මිං පසාදෙ එකෙකමෙව ආපාතමාගච්ඡන්තීති දට්ඨබ්බං. ඉදඤ්ච පඤ්චද්වාරවසෙන වුත්තං. මනො ද්වාරෙ පන සබ්බානිපි ආරම්මණානි අසම්පත්තානියෙව ආපාතමාගච්ඡන්තීති. එත්ථච පඤ්චද්වාරෙති ඉදං අසාධාරණ ද්වාරදස්සනවසෙන වුත්තං. තානි පන පඤ්චාලම්බණානි යදාසකසකද්වාරෙ ඝට්ටෙන්ති. තදා මනොද්වාරෙපි අපාත මාගච්ඡන්තියෙව. එකෙකං ආරම්මණං ද්වීසු ද්වීසු ද්වාරෙසු අපාත මාගච්ඡතීති හි අට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා යදා චන්දංවා සූරියංවා පබ්බතංවා රුක්ඛංවා යංකිඤ්චිවා පස්සන්ති. තදා එකෙකස්මිං චක්ඛුපසාදෙ එකෙකානි මනොද්වාරෙ එකන්ති අනෙකානි [Pg.155] චන්දමණ්ඩලාදීනි එකක්ඛණෙ උපට්ඨහන්ති, එවං සෙසාරම්මණෙ සූති දට්ඨබ්බං. අපාතාගමනඤ්චෙත්ථ ලඤ්ඡකානං තාලපණ්ණෙ ලඤ්ඡනඛන්ධං ථපෙත්වා මුග්ගරෙන පහරණකාලෙ ලඤ්ඡනඛන්ධස්ස තාලපණ්ණෙ ආපාතෙත්වා අක්ඛරුපට්ඨාපනං විය දට්ඨබ්බං. යතො ද්වාරානං විකාරප්පත්ති හොතීති.

कारण, निरुद्ध (नष्ट) झालेल्या धर्मांचा विषय असलेला 'अतीत' हा शब्द कशाचे तरी उल्लंघन करून पुढे आलेल्या वर्तमान रूपांना दर्शवू शकतो, असे म्हणणे शक्य नाही. ज्यांच्यासाठी अनेक चित्तक्षण व्यतीत (अतीत) झाले आहेत, त्यांना 'बहुचित्तक्षण-अतीत' म्हणतात. (यात) महंत (मोठे) इत्यादी स्वरूपाची पाच आलंबने प्राप्त होतात. परंतु, रूपधर्मांचे रूपधर्मांमध्येच गोचरतेत येण्यासाठी थोडे सामर्थ्य (बलवत्ता) अपेक्षित आहे. आणि ते रूपधर्म स्थितीक्षणातच परिपूर्ण प्रत्यय (कारण) प्राप्त करून बलवान होतात, म्हणूनच 'स्थितीला प्राप्त झालेलेच' (ठितिप्पत्तानेव) असे म्हटले आहे. 'एव' (च) या शब्दाने मूळटीकाकारांच्या मताचे खंडन केले आहे. कारण ते (टीकाकार) असे मानतात की, रूप उत्पन्न होत असतानाच प्रसादावर (इंद्रियावर) आघात करते. 'पाच आलंबने पंचद्वारांमध्ये गोचरतेत येतात' या पाठात, रूप आणि शब्द हे आलंबन अप्राप्त (न पोहोचण्याच्या) रूपाने, आणि इतर (गंध, रस, स्प्रष्टव्य) प्राप्त (पोहोचण्याच्या) रूपाने विषयभावाला प्राप्त होतात. आणि हा विशेष (भेद) आघाताच्या विशेषावरून समजून घ्यावा. कारण पूर्वोक्त दोन (रूप आणि शब्द) केवळ निमित्ताच्या (प्रतिबिंबाच्या) रूपानेच आघात करतात, वस्तूच्या रूपाने आघात करत नाहीत. नंतरचे तीन मात्र वस्तूच्या रूपाने आघात करतात, केवळ निमित्ताच्या रूपाने आघात करत नाहीत. 'निमित्त-आघात' हा अप्राप्त (न पोहोचलेल्या) रूपांनाच होतो, प्राप्त झालेल्यांना होत नाही. परंतु 'वस्तू-आघात' हा प्राप्त झालेल्यांनाच होतो, अप्राप्त असलेल्यांना होत नाही. जसे की, किनाऱ्यावर चालणाऱ्या लोकांचे शरीर-निमित्त (प्रतिबिंब) पुष्करणीच्या पाण्यात दिसते, परंतु त्या पाण्यात उतरणाऱ्या लोकांचे ते प्रतिबिंब तेथे दिसत नाही. उसीप्रमाणे प्राप्त झालेले रूप आणि शब्द आलंबन आघात करत नाहीत. का? कारण विषय आणि विषयी (इंद्रिय) यांच्यामध्ये प्रकाश आणि अवकाश (आकाश) यांचा अभाव असल्यामुळे, निमित्ताच्या अवकाशाचा अभाव असतो. परंतु, रूप आणि शब्द आलंबन अप्राप्त असतानाच स्वतःचे निमित्त प्रकट करण्याच्या रूपाने आघात करतात. का? कारण निमित्ताचा अवकाश प्राप्त झालेला असतो. इतर तीन मात्र जशाच्या तशा वस्तूच्या रूपानेच आघात करतात. म्हणून ते प्राप्त झाल्यावरच आघात करतात, अप्राप्त असताना आघात करत नाहीत. त्यामध्ये जे अप्राप्त असतानाच आघात करतात, ते स्वतः दूर राहून निमित्त अर्पित करण्याच्या रूपाने आघात करत असल्यामुळे, एकेका प्रसादावर चंद्रमंडळ, सूर्यमंडळ इत्यादींच्या रूपाने आणि वीज कोसळण्याचा आवाज, ढगांचा गडगडाट इत्यादींच्या रूपाने मोठे असूनही आणि अनेक असूनही गोचरतेत येतातच. इतर तीन मात्र प्राप्त झाल्यावरच आघात करतात, म्हणून एकेका प्रसादावर एकेकच आलंबन गोचरतेत येते, असे जाणावे. आणि हे पंचद्वाराच्या रूपाने सांगितले आहे. मनोध्वारात तर सर्वच आलंबने अप्राप्त असतानाच गोचरतेत येतात. आणि येथे 'पंचद्वारांमध्ये' हे वचन असाधारण द्वार दाखवण्याच्या रूपाने सांगितले आहे. परंतु ती पाच आलंबने जेव्हा आपापल्या द्वारांवर आघात करतात, तेव्हा मनोध्वारातही गोचरतेत येतातच. कारण 'एकेक आलंबन दोन-दोन द्वारांमध्ये गोचरतेत येते' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून जेव्हा चंद्राला, सूर्याला, पर्वताला, वृक्षाला किंवा इतर कोणत्याही गोष्टीला पाहतात, तेव्हा एकेका चक्षुप्रसादावर एकेक चंद्रमंडळ इत्यादी आणि मनोध्वारात एक (चंद्रमंडळ इत्यादी) असे अनेक चंद्रमंडळ इत्यादी एकाच क्षणी प्रकट होतात. उर्वरित आलंबनांच्या बाबतीतही याचप्रमाणे जाणावे. आणि येथे 'गोचरतेत यावे' म्हणजे मुद्रा उमटवणाऱ्यांनी ताडपत्रावर मुद्रादंड (शिक्का) ठेवून हातोड्याने प्रहार करण्याच्या वेळी मुद्रादंडाचा ताडपत्रावर आघात होऊन अक्षरे प्रकट होण्यासारखे जाणावे, ज्यायोगे द्वारांमध्ये विकारप्राप्ती (बदल) होते, असे जाणावे।

[126] යං පන විභාවනියං

[१२६] परंतु विभावनीमध्ये जे -

‘‘ආභොගානුරූපං අනෙකකලාපගතානි ආපාතං ආගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. තත්ථ ආභොගානුරූපන්ති ඉදං විචාරෙතබ්බං.

“आभोगानुरूप (मनोयोगाच्या अनुरूप) अनेक कलापांमध्ये असलेले गोचरतेत येतात” असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'आभोगानुरूप' या शब्दाचा सखोल विचार केला पाहिजे।

යත්තකානි හි පඤ්චාලම්බණානි චක්ඛාදිපථෙ ආලොකාදි සහිතානි හුත්වා ඨිතානි හොන්ති. තත්තකානි සබ්බානි නිද්දායන්තස්සපි විසඤ්ඤි භූතස්සපි අඤ්ඤවිහිතස්සපි යංකිඤ්චි ඣානංවා ඵලංවා නිරොධංවා සමාපජ්ජන්තස්සපි ආභොගෙන විනා අත්තනො ද්වාරෙසු ආපාතමාගච්ඡන්තියෙව. නකෙවලං අත්තනොද්වාරෙසු එව. අථඛො මනොද්වාරෙපි. නකෙවලං භවඞ්ගමනොද්වාරෙඑව. ආවජ්ජනාදීසු පන චතුබ්භූමක වීථිචිත්තෙසුපි ආපාතං ආගච්ඡන්තියෙව. අයංනාම මනො මනොද්වාරං නහොතීති නවත්තබ්බොති හි ද්වාරකථායං වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථො පථමජ්ඣානස්ස සද්දො කණ්ටකොති ඉමිනා පාඨෙන දීපෙතබ්බො. පථමජ්ඣානං සමාපන්නස්ස හි සද්දො සොතම්හි ඝට්ටෙත්වා ඣානචිත්තසඞ්ඛාතෙ මනොද්වාරෙ ආපාතමාගච්ඡති. තදා ඣානචිත්ත සන්තති චලිත්වා වොච්ඡිජ්ජති. ඣානා වුට්ඨාති. භවඞ්ගපාතො හොති. තං සද්දාරම්මණං වීථිචිත්තං පවත්තතීති. දුතීයජ්ඣානාදීනි සමාපජ්ජන්තො පන අප්පකෙන සද්දෙන නවුට්ඨාති. අධිමත්තසද්දෙන පන වුට්ඨාතියෙව. න හි තානි ආනෙඤ්ජපත්තානිනාම හොන්ති. අරූපජ්ඣානානිඑව පන ආනෙඤ්ජපත්තානිනාම හොන්ති. තස්මා තානි සමාපජ්ජන්තො අධිමත්තසද්දෙනපි නවුට්ඨාතියෙවාති. තෙසු පන තථා ආපාතමාගතෙසු තදාරම්මණානි වීථිචිත්තානි පවත්තන්තියෙවාති නවත්තබ්බං. භවඞ්ග සන්තතියාවා ජවනසන්තතියාවා වොච්ඡින්නාය පවත්තන්ති. අවොච්ඡින්නාය නපවත්තන්ති. පවත්තමානානිපි ආරම්මණා ධිමත්තාදිවසෙන ලද්ධපච්චයවිසෙසෙ එකෙකස්මිං ආරම්මණෙඑව පවත්තන්ති. [Pg.156] න එකක්ඛණෙ පඤ්චසූති දට්ඨබ්බං. එත්ථච අත්ථවසා විභත්ති පරිණාමොති කත්වා එකචිත්තක්ඛණාතීතානි ඨිතිපත්තානෙව පඤ්චා ලම්බණානි එකචිත්තක්ඛණාතීතෙ ඨිතිප්පත්තෙ එව පඤ්චද්වාරෙ බහු චිත්තක්ඛණාතීතානි බහුචිත්තක්ඛණාතීතෙති යොජෙතබ්බං.

कारण जेवढी पाच आलंबने चक्षु इत्यादींच्या मार्गात प्रकाश इत्यादींसह उपस्थित असतात, ती सर्वच्या सर्व, झोपलेल्या व्यक्तीला, बेशुद्ध झालेल्या व्यक्तीला, अन्य गोष्टींमध्ये मग्न असलेल्या व्यक्तीला किंवा कोणत्याही ध्यान, फल अथवा निरोध समापत्तीमध्ये मग्न असलेल्या व्यक्तीला देखील, आभोगाशिवाय (मनोयोगाशिवाय) आपापल्या द्वारांमध्ये गोचर होतातच. केवळ स्वतःच्याच द्वारांमध्ये नाही, तर मनोद्वारावर सुद्धा. केवळ भवंग-मनोद्वारावरच नाही, तर आवर्जन इत्यादी चार भूमींच्या वीथिचित्तांमध्ये सुद्धा गोचर होतातच. कारण 'हा मन नावाचा मनोद्वार नाही असे म्हणू नये' असे द्वार कथेमध्ये म्हटले आहे. आणि हा अर्थ 'प्रथम ध्यानाचा शब्द हा काटा (शत्रू) आहे' या पाठाने स्पष्ट केला पाहिजे. कारण प्रथम ध्यानात समापन्न झालेल्या व्यक्तीला शब्द श्रोत्रेंद्रियावर आदळून ध्यानचित्त नावाच्या मनोद्वारावर गोचर होतो. तेव्हा ध्यानचित्त संतती कंपित होऊन खंडित होते. ध्यानातून व्युत्थान होते. भवंगपात होतो. त्या शब्दाला आलंबन करणारे वीथिचित्त प्रवृत्त होते. परंतु द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये समापन्न झालेला मनुष्य लहान (मृदू) शब्दाने उठत नाही, तर तीव्र शब्दाने उठतोच. कारण ते (द्वितीय ध्यान इत्यादी) आनिंज्यप्राप्त (अकंपित) नसतात. परंतु अरूप ध्यानेच आनिंज्यप्राप्त असतात. म्हणून त्या (अरूप ध्यानांमध्ये) समापन्नलेला मनुष्य तीव्र शब्दाने सुद्धा उठत नाही. परंतु ते (पंचालंबन) अशा प्रकारे गोचर झाले असता, तदारंमण वीथिचित्ते प्रवृत्त होतातच असे म्हणू नये. भवंग संतती किंवा जवन संतती खंडित झाली असता ती प्रवृत्त होतात, खंडित न झाली असता प्रवृत्त होत नाहीत. प्रवृत्त होत असताना सुद्धा, आलंबनाच्या तीव्रतेच्या इत्यादींच्या प्रभावाने विशिष्ट प्रत्यय (कारण) प्राप्त झाल्यावर एका वेळी एकाच आलंबनावर प्रवृत्त होतात, एकाच क्षणी पाचही आलंबनांवर प्रवृत्त होत नाहीत, असे जाणावे. आणि येथे अर्थाच्या सामर्थ्याने विभक्तीचा परिणाम (बदल) करून, 'एक चित्तक्षण उलटून गेलेले आणि स्थितीला प्राप्त झालेले पाच आलंबन, एक चित्तक्षण उलटून गेलेल्या आणि स्थितीला प्राप्त झालेल्या पंचद्वारावर; आणि अनेक चित्तक्षण उलटून गेलेले (आलंबन), अनेक चित्तक्षण उलटून गेलेल्या (पंचद्वारावर)' अशी योजना करावी.

[127] විභාවනියං පන

[१२७] परंतु विभाविनीमध्ये (टीकेत) -

‘‘තෙ පන පසාදා භවඞ්ගචලනස්ස අනන්තරපච්චයභූතෙන භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නා’’ති වුත්තං.

परंतु 'ते प्रसाद (इंद्रिये) भवंगचलनाचा अनंतरप्रत्यय असलेल्या भवंगासोबत उत्पन्न होतात,' असे म्हटले आहे.

එවං පන සති බහුචිත්තක්ඛණාතීතානිපි පඤ්චාලම්බණානි එකචිත්තක්ඛණාතීතෙඑව පඤ්චද්වාරෙ ආපාතමාගච්ඡන්තීති ආපජ්ජති. එත රහි පන එකක්ඛණෙ සහුප්පන්නානඤ්ඤෙව වත්ථාරම්මණානං ඝට්ටනං ඉච්ඡන්ති. සහුප්පන්නානිවා පන හොන්තු නානුප්පන්නානිවා, බලවභාවොයෙව පමණන්ති අම්හාකං ඛන්ති. සබ්බං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

परंतु असे मानल्यास, अनेक चित्तक्षण उलटून गेलेले पाच आलंबन सुद्धा एकाच चित्तक्षण उलटून गेलेल्या पंचद्वारावरच गोचर होतात, असा दोष प्राप्त होतो. परंतु सध्याच्या काळात आचार्य एकाच क्षणी सह-उत्पन्न झालेल्या वस्तू आणि आलंबन यांच्यातील संघर्षाला (आदळण्याला) स्वीकारतात. परंतु ते सह-उत्पन्न असोत किंवा नसोत, बलवान असणे (प्रबळ असणे) हेच प्रमाण आहे, हे आमचे मत आहे. या सर्वांचा विचार करूनच स्वीकार केला पाहिजे.

[128] යං පන විභාවනියං

[१२८] परंतु विभाविनीमध्ये जे -

‘‘ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පන්නාති අපරෙ’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

'इतर आचार्य म्हणतात की ते आवर्जनासोबत उत्पन्न होतात,' असे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

එවඤ්හි සති අඤ්ඤදෙව පඤ්චාරම්මණානං ආපාතාගමනවත්ථු. අඤ්ඤදෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණානං නිස්සයවත්ථූති එවං විරුද්ධස්ස අත්ථස්ස ආපජ්ජනතොති. එවං පඤ්චද්වාරෙ විසයපවත්තියා ආදිලක්ඛණං දස්සෙත්වා ඉදානි සබ්බපාරිපූරං විසයපවත්තිවිභාගං වීථිචිත්තපවත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො තස්මාතිආදිමාහ. තතොති තස්මා චක්ඛුස්ස ආපාතාගමනපච්චයා. චක්ඛුස්ස ආපාතාගමනෙන සහෙව භවඞ්ගස්සපි ආපාතං ආගච්ඡතියෙවාති වුත්තං ද්වික්ඛත්තුංභවඞ්ගෙචලිතෙති. චලනඤ්චෙත්ථ යථා ගහිතං කම්මාදි ආරම්මණං මුඤ්චිත්වා ඉදානි අත්තනි ආපාතං ආගච්ඡන්තං අභිනවාරම්මණං ගහෙතුං උස්සාහජාතස්ස විය භවඞ්ගසන්තානස්ස විකාරප්පත්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථච චක්ඛුස්ස ආපාතාගමනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණුප්පත්තියා එව කාරණං. න ආවජ්ජනුප්පත්තියා. භවඞ්ගස්ස ආපාතාගමනමෙව පන ආවජ්ජනුප්පත්තියාපි කාරණං හොතීති දට්ඨබ්බං.

कारण असे मानल्यास, पंचालंबनांच्या गोचर होण्याचे स्थान (वस्तू) वेगळेच ठरेल आणि पंचविज्ञानांचे आश्रयस्थान (वस्तू) वेगळेच ठरेल, असा परस्परविरोधी अर्थ प्राप्त होतो. अशा प्रकारे पंचद्वारावर विषयाच्या प्रवृत्तीचे प्रारंभिक लक्षण दाखवून, आता सर्व प्रकारे परिपूर्ण असा विषयप्रवृत्तीचा विभाग आणि वीथिचित्ताची प्रवृत्ती दाखवताना 'तस्मा' इत्यादी म्हटले आहे. 'ततो' म्हणजे 'त्यामुळे, चक्षूच्या गोचर होण्याच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे)'. चक्षूच्या गोचर होण्यासोबतच भवंगाचे देखील गोचर होणे घडतेच, म्हणूनच 'भवंग दोनदा कंपित होते' असे म्हटले आहे. आणि येथे 'कंपन' (चलन) म्हणजे पूर्वी ग्रहण केलेले कर्म इत्यादी आलंबन सोडून, आता स्वतःकडे गोचर होणाऱ्या नवीन आलंबनाला ग्रहण करण्यासाठी जणू काही प्रयत्नशील झाल्याप्रमाणे भवंग-संततीमध्ये होणारा विकार (बदल) समजावा. आणि येथे चक्षूचे गोचर होणे हे केवळ चक्षुविज्ञानाच्या उत्पत्तीचेच कारण आहे, आवर्जनाच्या उत्पत्तीचे नाही. परंतु भवंगाचे गोचर होणे हे आवर्जनाच्या उत्पत्तीचे देखील कारण ठरते, असे जाणावे.

[129] විභාවනියං පන

[१२९] परंतु विभाविनीमध्ये -

මනොද්වාරෙපි [Pg.157] ආපාතාගමනං විසුං අපත්වා රූපාදීනං චක්ඛාදිසු ඝට්ටනංනාම යොග්‍යදෙසාවට්ඨානං එව. තමෙවච භවඞ්ගු පච්ඡෙදස්සපි කාරණං හොතීති කත්වා ‘‘පඤ්චසු හි පසාදෙසු යොග්‍යදෙසාවට්ඨාන වසෙන ආරම්මණෙ ඝට්ටිතෙ පසාදඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගසන්තති වොච්ඡිජ්ජමානාතිආදි’’ වුත්තං. තං තථා න දට්ඨබ්බං.

मनोद्वारावर देखील गोचर होणे हे स्वतंत्रपणे न सांगता, रूपादींचे चक्षू इत्यादींवर आदळणे म्हणजे केवळ योग्य स्थानी उपस्थित असणेच होय. आणि तेच भवंग-उच्छेदाचे (भवंग तुटण्याचे) देखील कारण ठरते, असे मानून 'पाच प्रसादांमध्ये योग्य स्थानी उपस्थित राहण्याच्या वशात आलंबन आदळले असता, प्रसाद-संघर्षाच्या प्रभावाने भवंगसंतती खंडित होते...' इत्यादी म्हटले आहे. ते तसे मानू नये.

න හි යොග්‍යදෙසාවට්ඨානමෙව ඝට්ටනන්ති සක්කා වත්තුං. යොග්‍යදෙසෙපන ඨත්වා නිමිත්තඝට්ටනවසෙන වත්ථුඝට්ටනවසෙනච අසනි නිපාතොවිය පසාදෙසු යුජ්ඣනං මන්ථනං ඛොභකරණං ඝට්ටනන්ති ච ආපාතාගමනන්ති ච වුච්චතීති දට්ඨබ්බං. අයඤ්ච අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. එත්ථච අයංපි එකො ධම්මනියාමොයෙවාති කත්වා නානා ඨානියෙසු ද්වීසු ද්වීසු ද්වාරෙසු සහෙව ආපාතාගමනං පච්චෙතබ්බං. රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තං නිස්සිතස්සෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණස්ස චලනං සියා. කථං පන හදයවත්ථුනිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්සාති න චොදෙතබ්බන්ති.

कारण केवळ योग्य स्थानी उपस्थित असण्यालाच 'आदळणे' (संघर्ष) म्हणता येत नाही. तर योग्य स्थानी राहून, निमित्ताच्या आदळण्याने आणि वस्तूच्या आदळण्याने, विजेच्या कडकडाटाप्रमाणे प्रसादांवर (इंद्रियांवर) होणारा आघात, मंथन आणि खळबळ माजवणे यालाच 'आदळणे' (संघर्ष) आणि 'गोचर होणे' (आपाथगमन) असे म्हटले जाते, असे जाणावे. आणि हा अर्थ खाली (पूर्वी) सांगितलाच आहे. आणि येथे हा देखील एक धर्मनियमच आहे, असे मानून वेगवेगळ्या स्थानांवर असलेल्या दोन-दोन द्वारांवर एकाच वेळी गोचर होणे घडते, असा विश्वास ठेवावा. रूपादींनी प्रसादावर आघात केला असता, त्यावर आश्रित असलेल्या पंचविज्ञानाचेच कंपन व्हावे. मग हृदयवस्तूवर आश्रित असलेल्या भवंगाचे कंपन कसे काय होऊ शकते? अशी शंका (चोदना) उपस्थित करू नये, असे जाणावे.

[130] විභාවනියං පන

[१३०] परंतु विभाविनीमध्ये -

තමෙව චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා තං පරිහරන්තො ‘‘සන්තති වසෙන එකාබද්ධත්තා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සන්තතිවසෙනාති නවත්තබ්බං. සණ්ඨානවසෙනාති පන වත්තබ්බං. සබ්බඤ්චෙතං සාරතො න පච්චෙතබ්බං.

तीच शंका (चोदना) उपस्थित करून, तिचे परिहार (उत्तर) देताना 'संततीच्या वशात एकाशी बद्ध असल्यामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'संततीच्या वशात' असे म्हणू नये. तर 'संस्थानाच्या (रचनेच्या) वशात' असे म्हटले पाहिजे. आणि या सर्व गोष्टींवर सारभूत म्हणून विश्वास ठेवू नये.

කස්මා, තාදිසස්ස අනුක්කමචලනස්ස අට්ඨකථායමෙව දළ්හං පටික්ඛිත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ එකෙකං ආරම්මණං ද්වීසු ද්වීසු ද්වාරෙසු ආපාතමාගච්ඡතීති. රූපාරම්මණඤ්හි චක්ඛුපසාදං ඝට්ටෙත්වා තඞ්ඛණෙයෙව මනොද්වාරෙ ආපාතං ආගච්ඡති. භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොතීති අත්ථො. සද්ද ගන්ධ රස ඵොට්ඨබ්බෙසුපි එසෙව නයො. යථා හි සකුණො ආකාසෙනාගන්ත්වා රුක්ඛග්ගෙ නිලීයමානොව රුක්ඛසාඛඤ්ච ඝට්ටෙති. ඡායාචස්ස පථවියං පටිහඤ්ඤති. සාඛාඝට්ටන ඡායාඵරණානි අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙයෙව භවන්ති. [Pg.158] එවං පච්චුප්පන්නරූපාදීනං චක්ඛුපසාදාදිඝට්ටනඤ්ච භවඞ්ගචාලන සමත්ථතායමනොද්වාරෙආපාතාගමනඤ්චඅපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙයෙව හොතීති. එවං සකුණොපමාය සහතඞ්ඛණෙයෙවාති ච අපුබ්බංඅචරිමං එකක්ඛණෙ යෙවාතිච වත්වා දළ්හං පටිභිද්ධත්තා තං අනුක්කමචලනං අචින්තෙත්වා ධම්මනියාමවසෙන එකප්පහාරචලනමෙව පච්චෙතබ්බන්ති. භවඞ්ගසොතංවොච්ඡින්දිත්වාති භවඞ්ගපවාහං සබ්බසො අවච්ඡින්නං කත්වා. ආවජ්ජන්තන්ති අදිස්වාව කිංනාමෙතන්ති ආවජ්ජ මානං. පස්සන්තන්ති අත්ත පච්චක්ඛං කුරුමානං. සම්පටිච්ඡන්තන්ති මුඤ්චිතුං අදත්වා යථාදිට්ඨං රූපං පටි ගණ්හන්තං. සන්තීරයමානන්ති සුට්ඨු තීරෙන්තංවිචාරෙන්තං. වවත්ථපෙන්තන්ති සුට්ඨු අසඞ්කරතො ථපෙන්තං සල්ලක්ඛෙන්තන්ති අත්ථො. යොනිසොමනසිකාරාදිවසෙන ලද්ධොපච්චයො යෙනාති ලද්ධපච්චයං. යංකිඤ්චි ජවනං ජවතීති සම්බන්ධො. තං පන ජවනං ආරම්මණස්ස දුබ්බලකාලෙවා මුච්ඡා මරණාසන්නකාලෙසුවා ඡක්ඛත්තුං වා පඤ්චක්ඛත්තුමෙවවා ජවතීති වුත්තං යෙභුය්‍යෙනාති. ජවතීති අසනිනිපාතසදිසෙන ජවෙන පවත්තති. තත්ථ පථමජවනං අලද්ධා සෙවනත්තා සබ්බදුබ්බලං හොති. තතො දුතීයං බලවං. තතො තතීයං. තතො චතුත්ථං. ඉදං පන සබ්බබලවං මුද්ධපත්තං හොති. ඉතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන පරිහායමානං පවත්තති. සත්තමවාරෙ ගතෙ පරික්ඛීණජවං හොතීති වෙදිතබ්බං. ජවනා නුබන්ධානිති යථා පටිසොතං ගච්ඡන්තිං නාවං උදකං ථොකං අනුබන්ධති අනුගච්ඡති. එවං ජවනං අනුබන්ධානි. ද්වෙ තදාරම්මණපාකානීති ද්වික්ඛත්තුං තදාරම්මණකිච්චානි විපාකචිත්තානි පවත්තන්ති. යථාරහන්ති ආරම්මණජවන සත්තානුරූපං. භවඞ්ගපාතොති ඉමස්මිං අතිහන්තාරම්මණෙ ආවජ්ජනතො පථමභවඞ්ගචලනතොයෙවවා පට්ඨාය උට්ඨිතං සමුට්ඨිතං චිත්තසන්තානං යාවචතුත්ථජවනා සමුට්ඨහිත්වා පඤ්චමජවනතො පට්ඨාය පතිතමෙව හොති. එවං සන්තෙපි සමුට්ඨිතවෙගස්ස සබ්බසො අපරික්ඛීණතාය පතිතන්ති නවුච්චති. දුතීයතදාරම්මණතො පරං පන සමුට්ඨිතවෙගස්ස සබ්බසො පරික්ඛීණත්තා තදා එව තංචිත්තසන්තානං පතිතංනාම හොති. තස්මා පතනං පාතො. භවඞ්ගභාවෙනචිත්තසන්තානස්ස පාතො භවඞ්ගපාතො, භවඞ්ගං හුත්වා පාතොති [Pg.159] අත්ථො දට්ඨබ්බො. භවඞ්ගකිච්චෙ භවඞ්ගට්ඨානෙ භවඞ්ගාරම්මණෙච පාතො භවඞ්ගපාතොතිවා. ඉමස්මිං ඨානෙ දොවාරිකොපමා, ගාමිල්ලොපමා, අම්බොපමාච වත්තබ්බා. තාසබ්බාපි අට්ඨකථායං ගහෙතබ්බා. එත්තාවතා සත්තරස්ස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙපාති සම්බන්ධො. එත්ථච ඡඡක්කයොජනා වත්තබ්බා. යත්ථ හි රූන්තී රම්මණං ඝට්ටෙති. තං චක්ඛුවත්ථුං නිස්සාය තත්ථ ඝට්ටිතං රූපාරම්මණං ආරබ්භ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති. ඉතරානි පන ආවජ්ජනාදීනි මනො විඤ්ඤාණානි අත්තනො අත්තනො අතීතානන්තරචිත්තෙන සහුප්පන්නං හදයවත්ථුං නිස්සාය තමෙවාරම්මණං ආරබ්භ උප්පජ්ජන්ති. චක්ඛුද්වාර මනොද්වාරානි සබ්බෙසංපි වීථිචිත්තානං ද්වාරකිච්චං සාධෙන්ති. අයඤ්ච වීථි චක්ඛුද්වාරෙ උප්පන්නත්තා චක්ඛුද්වාරවීථීති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන උපලක්ඛිතත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථීතිච වුච්චති. එකචිත්තක්ඛණං අතික්කම්ම ඝට්ටනසමත්ථෙ අතිබලවා රම්මණෙ උප්පන්නත්තා අතිමහන්තාරම්මණ වීථීතිච වුච්චතීති. එත්ථච යත්තකානි රූපාරම්මණානි චක්ඛුපථෙ උප්පජ්ජිත්වා ඨිතිප්පත්තානි හොන්ති. තානි තත්තකානි ඨිතිප්පත්තෙසු පුබ්බාපරභූතෙසු එකූන පඤ්ඤාසපරිමාණෙසු චක්ඛුපසාදෙසු කිස්මිංචි නඝට්ටෙන්තීති නවත්තබ්බානි. තෙසු පන යදෙව එකං චක්ඛු ඉමිස්සා වීථියා යථාරහං වත්ථුභාවං ද්වාරභාවඤ්ච සාධෙති. යත්ථච ඝට්ටිතං රූපං ආරබ්භ අයං වීථි පවත්තති. එතදෙව කිච්ච සාධනං නාම හොති. යං මජ්ඣිමායුකන්ති වදන්ති, ඉතරානි පන මොඝ වත්ථූනිනාම හොන්ති, යානිමන්දායුකානීතිඅමන්දායුකානීතිච වදන්ති. තානිපන යථාවුත්ත කිච්ච සාධනතො පුරිමානි පච්ඡිමානීති දුවිධානි හොන්ති, තදුභයානිපි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ඨිතිභාවෙන ලබ්භමානානි අට්ඨචත්තාලීසමත්තානි වෙදිතබ්බානීති. අවසෙසානි පන තතො පුරිමතරානි පච්ඡිමකරානිච ලද්ධඝට්ටනානිපි වත්ථුද්වාරකිච්චසිද්ධිභාවෙ අනාසඞ්කිතබ්බත්තා ඉධ නගහිතානීති. එත්ථ සියා ඉමාය වීථියා උප්පත්තිසමයෙ සො පුග්ගලො අහං ඉදං නාම පස්සාමීති ජානාති, න ජානාතීති. නජානාති. කදා පන ජානාතීති. සල්ලක්ඛණවීථියා පවත්තමානාය. තථා හි [Pg.160] සබ්බපථමං චක්ඛුද්වාරවීථි පවත්තති. තතො තදනුවත්තිකා මනොද්වාරවීථි. තතො සමුදායගාහිකා. තතො වණ්ණසල්ලක්ඛණා. තතො වත්ථුගාහිතා. තතො වත්ථුසල්ලක්ඛණා තතො නාමගාහිකා. තතො නාමසල්ලක්ඛණාති. තත්ථ වණ්ණසල්ලක්ඛණාය පවත්තමානාය අහං නීලවණ්ණං පස්සාමීතිආදිනා වණ්ණං සල්ලක්ඛෙති. වත්ථුසල්ලක්ඛණාය සණ්ඨානං සල්ලක්ඛෙති. නාම සල්ලක්ඛණාය නාමං සල්ලක්ඛෙතීති. ඉති තංතං සල්ලක්ඛණවීථි යා පවත්තමානායඑව තංතංපස්සාමීති ජානාතීති. එත්ථච අලාතචක්කස්ස ගාහිකාවිය පුරිමාහි ද්වීහි වීථීහි පුනප්පුනං ගහිතානං රූපානං සමුදායතො ගාහිකා තතීයා මනොද්වාරවීථි සමුදාය ගාහිකානාම, න හි සමුදායගහණෙන විනා පරිබ්‍යත්තවණ්ණගහණං සම්භවතීති. යාව තදාරම්මණුප්පාදා පන අප්පහොන්තාතීතකන්ති ද්වික්ඛත්තුං යාව තදාරම්මණුප්පාදා පවත්තිතුං අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතද්වත්තිචිත්තක්ඛණිකං. යස්ස හි ද්වෙවා තීණිවා චිත්තක්ඛණානි අතීතානි හොන්ති. තං යාව තදාරම්මණුප්පාදා පවත්තිතුං නප්පහොති න සක්කොති. එවං අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතකන්ති අත්ථො. අපාතමාගතන්ති චක්ඛුද්වාරෙ මනොද්වාරෙච ආපාතං ආගතං. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති එත්ථ යස්ස තීණි චිත්තක්ඛණානි අතීතානි හොන්ති. තස්ස චුද්දස චිත්තක්ඛණායුකාවසෙ සස්ස ආරම්මණස්ස සත්තමජවනෙන සහෙව නිරුද්ධත්තා තස්මිං නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති යුත්තමෙතං. න හි එකාවජ්ජනවීථියං චිත්තානි ධම්මවසෙන විය කාලවසෙනාපි නානාරම්මණානි ඉච්ඡන්ති අට්ඨකථාචරියාති. යස්ස පන ද්වෙ චිත්තක්ඛණානි අතීතානි. තස්මිං සත්තමජවනතො පරං එකචිත්තක්ඛණායුකාවසෙසෙ ආරම්මණෙ එකෙන තදාරම්මණෙන උප්පජ්ජිතබ්බන්ති චෙ.න. න හි තාදිසං නිරොධා සන්නං ආරම්මණං එකවාරංපි තදාරම්මණුප්පත්තියා පච්චයො භවිතුං සක්කොතීති. තථා හි මහාඅට්ඨකථායං විපාකුද්ධාරෙ චිත්තප්පවත්තිගණනායං තදාරම්මණානි ද්වෙති ද්වෙඑව තදාරම්මණ වාරා ආගතාති.

कारण काय? अशा प्रकारच्या अनुक्रमिक कंपनाचा (अनुक्रमचलनाचा) अट्ठकथेतच ठामपणे निषेध केला गेला आहे. कारण तेथे म्हटले आहे की, प्रत्येक आलंबन दोन-दोन द्वारांमध्ये एकाच वेळी (आपाथ) प्राप्त होते... ते एकाच क्षणात पूर्व-अपर न होता (एकसमयावच्छेदेकरून) घडते. तपशील असा की, रूपालंबन हे चक्षुप्रसादाला संघट्टित (स्पर्श) करून त्याच क्षणी मनोद्वाराच्या कक्षेत (आपाथ) येते आणि ते भवंगचलनाचे प्रत्यय (कारण) बनते, असा याचा अर्थ आहे. शब्द, गंध, रस आणि स्प्रष्टव्य (स्पर्श) यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. जसे एखादा पक्षी आकाशातून येऊन झाडाच्या शेंड्यावर बसताना एकाच वेळी झाडाच्या फांदीला स्पर्श करतो आणि त्याची सावली जमिनीवर पडते. फांदीला स्पर्श होणे आणि सावली जमिनीवर पसरणे या दोन्ही गोष्टी एकाच क्षणी, मागे-पुढे न होता घडतात. त्याचप्रमाणे, वर्तमान रूप इत्यादींचा चक्षुप्रसाद इत्यादींशी होणारा संघट्ट (स्पर्श) आणि भवंग विचलित करण्याच्या सामर्थ्यामुळे मनोद्वारात होणारे त्यांचे आगमन, या दोन्ही गोष्टी एकाच क्षणी, मागे-पुढे न होता घडतात, असे जाणावे. अशा प्रकारे पक्षाच्या उपमेसह 'त्याच क्षणी' आणि 'मागे-पुढे न होता एकाच क्षणात' असे सांगून (अनुक्रमिक कंपनाचा) ठामपणे निषेध केला असल्यामुळे, त्या अनुक्रमिक कंपनाचा विचार न करता, धम्मनियामानुसार (धर्माच्या नियमाने) एकाच वेळी होणारे कंपन (एकप्रहारचलन) हेच ग्राह्य मानले पाहिजे, असे जाणावे. 'भवंगसोतं वोच्छिन्दित्वा' (भवंगस्रोत तोडून) म्हणजे भवंगप्रवाहाला पूर्णपणे खंडित करून. 'आवज्जन्तं' (आवर्जन करणारे) म्हणजे (आलंबनाला) न पाहताच 'हे काय आहे?' असा विचार करणे. 'पस्सन्तं' (पाहणारे) म्हणजे स्वतः प्रत्यक्ष पाहणे. 'सम्पटिच्छन्तं' (संप्रतीच्छन करणारे) म्हणजे आलंबनाला सोडून न देता, जसे पाहिले आहे तसे ते ग्रहण करणे. 'सन्तीरयमानं' (संतिरण करणारे) म्हणजे चांगल्या प्रकारे तपासणे किंवा विचार करणे. 'ववत्थापेन्तं' (व्यवस्थापन करणारे) म्हणजे संकर न करता (स्पष्टपणे वेगळे करून) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करणे किंवा निश्चित करणे, असा अर्थ आहे. ज्या जवनाने योनिसोमनसिकार इत्यादींच्या द्वारे प्रत्यय (कारण) प्राप्त केला आहे, त्याला 'लद्धप्रत्यय' (प्राप्तप्रत्यय) म्हणतात. कोणतेही जवन जवित होते (कार्य करते), असा याचा संबंध आहे. परंतु ते जवन, आलंबन दुर्बळ असताना किंवा मूर्च्छा व मरणासन्न काळात सहा वेळा किंवा केवळ पाच वेळाच जवित होते. म्हणूनच 'येभुय्येन' (बहुतांश करून) असे म्हटले आहे. 'जवित होते' म्हणजे विजेच्या कडकडाटासारख्या वेगाने प्रवृत्त होते. त्या जवनांमध्ये, पहिले जवन हे आसेवन-प्रत्यय न मिळाल्यामुळे सर्वात दुर्बळ असते. त्यापेक्षा दुसरे जवन बलवान असते. त्यापेक्षा तिसरे बलवान असते. त्यापेक्षा चौथे बलवान असते. हे चौथे जवन सर्वात बलवान असून शिखरावर (मूर्धावस्थेला) पोहोचलेले असते. येथून पुढे ते अनुक्रमाने क्षीण होत प्रवृत्त होते. सातव्या वेळी पोहोचल्यावर त्याचा वेग पूर्णपणे संपलेला असतो, असे जाणावे. 'जवन-अनुबंधी' म्हणजे जसे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या नौकेच्या मागे पाणी थोडेसे अनुगमन करते (मागे धावते), त्याचप्रमाणे जवनाचा पाठलाग करणारे. 'दोन तदालंबन विपाक' म्हणजे दोन वेळा तदालंबनाचे कार्य करणारी विपाकचित्ते प्रवृत्त होतात. 'यथार्ह' म्हणजे आलंबन, जवन आणि प्राण्याच्या स्वभावानुसार. 'भवंगपात' म्हणजे या अतिमहान आलंबनामध्ये, आवर्जनापासून किंवा पहिल्या भवंगचलनापासून सुरू होऊन उदित झालेली चित्तसंतती चौथ्या जवनापर्यंत चांगल्या प्रकारे उदित राहून, पाचव्या जवनापासून खाली कोसळते (भवंगात पडते). असे असले तरी, उदित झालेल्या वेगाचा पूर्णपणे क्षय न झाल्यामुळे त्याला 'पतित' (कोसळलेले) म्हटले जात नाही. परंतु दुसऱ्या तदालंबनानंतर, उदित झालेल्या वेगाचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे त्याच वेळी ती चित्तसंतती खरोखर 'पतित' (भवंगात विलीन) होते. म्हणूनच कोसळणे म्हणजे 'पात'. भवंगभावाने चित्तसंततीचे कोसळणे म्हणजे 'भवंगपात' होय, म्हणजेच भवंग होऊन कोसळणे असा अर्थ जाणावा. अथवा भवंगकृत्यात, भवंगस्थानात आणि भवंगालंबनात कोसळणे म्हणजे 'भवंगपात' होय, असे जाणावे. या ठिकाणी द्वारपालाची उपमा (दोवारिकोपमा), ग्रामवासीयांची उपमा (गामिल्लोपमा) आणि आंब्याची उपमा (अम्बोपमा) दिली पाहिजे. या सर्व उपमा अट्ठकथेतून ग्रहण कराव्यात. एवढ्याने सतरा चित्तक्षण पूर्ण होतात, असा याचा संबंध आहे. आणि येथे सहा षटकांची योजना (छछक्क योजना) सांगितली पाहिजे. कारण ज्या चक्षुप्रसादावर रूपालंबन संघट्टित होते, त्या चक्षुवस्तूला आश्रय करून आणि तेथे संघट्टित झालेल्या रूपालंबनाला आरंभ करून (विषय करून) चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते. परंतु इतर आवर्जन इत्यादी मनोविज्ञाने आपापल्या अतीत-अनंतर चित्तासोबत उत्पन्न झालेल्या हृदयवस्तूला आश्रय करून त्याच आलंबनाला विषय करून उत्पन्न होतात. चक्षुद्वार आणि मनोद्वार हे सर्व वीथिचित्तांचे द्वारकृत्य पूर्ण करतात. आणि ही वीथि चक्षुद्वारात उत्पन्न झाल्यामुळे तिला 'चक्षुद्वारवीथि' असे म्हणतात, आणि चक्षुविज्ञानाने लक्षित असल्यामुळे तिला 'चक्षुविज्ञानवीथि' असेही म्हटले जाते. एक चित्तक्षण ओलांडून संघट्टन करण्यास समर्थ असलेल्या अतिबलवान आलंबनामध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे तिला 'अतिमहान-आलंबन-वीथि' असेही म्हटले जाते, असे जाणावे. आणि येथे, जितकी रूपालंबने चक्षुपथात उत्पन्न होऊन स्थितीला प्राप्त होतात, ती सर्व रूपालंबने स्थितीला प्राप्त झालेल्या, पूर्व-अपर असलेल्या एकूण एकोणपन्नास चक्षुप्रसादांपैकी कोणत्याही एका चक्षुप्रसादाला संघट्टित करत नाहीत, असे म्हणता येणार नाही. परंतु त्यांपैकी जे एकच चक्षु या वीथीसाठी यथायोग्य वस्तूभाव आणि द्वारभाव सिद्ध करते, आणि ज्या चक्षुप्रसादावर संघट्टित झालेल्या रूपाला विषय करून ही वीथि प्रवृत्त होते, तेच केवळ कृत्यसाधन (कार्य पूर्ण करणारे) ठरते. ज्याला ते 'मज्झिमायुक' (मध्यम-आयुष्य असलेले चक्षु) म्हणतात; आणि इतर चक्षुप्रसाद मात्र 'मोघ-वस्तू' (व्यर्थ वस्तू) ठरतात, ज्यांना ते 'मन्दायुक' (मंद-आयुष्य असलेले) किंवा 'अमन्दायुक' असे म्हणतात. आणि ते (उरलेले ४८ चक्षुप्रसाद) पूर्वोक्त कृत्यसाधनाच्या (मज्झिमायुक चक्षूच्या) पूर्वीचे आणि नंतरचे असे दोन प्रकारचे असतात. हे दोन्ही प्रकारचे चक्षुप्रसाद चक्षुविज्ञानाच्या उत्पादक्षणी स्थितीभावाने प्राप्त होणारे एकूण अठ्ठेचाळीस आहेत, असे जाणावे. परंतु त्याहून उरलेले, जे अत्यंत पूर्वीचे आणि अत्यंत नंतरचे चक्षुप्रसाद आहेत, त्यांना संघट्टन प्राप्त झाले असले तरी, वस्तू-द्वार-कृत्य सिद्ध करण्याच्या बाबतीत ते संशयातीत (असमर्थ) असल्यामुळे येथे गृहीत धरले गेलेले नाहीत, असे जाणावे. येथे अशी शंका (चोदना) उपस्थित होऊ शकते की, या वीथीच्या उत्पत्तीच्या वेळी तो पुद्गल (व्यक्ती) 'मी हे अमुक-तमुक पाहत आहे' असे जाणतो की जाणत नाही? (उत्तर:) तो जाणत नाही. तर मग तो कधी जाणतो? (उत्तर:) जेव्हा संल्लक्षणवीथि (निश्चित करणारी वीथि) प्रवृत्त होते तेव्हा तो जाणतो. तपशील असा की, सर्वात आधी चक्षुद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर तिचे अनुगमन करणारी मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर समुदायग्राहिका (समूहाला ग्रहण करणारी) मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर वर्णसंल्लक्षणा (रंग निश्चित करणारी) मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर वस्तुग्राहिका (वस्तूला ग्रहण करणारी) मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर वस्तुसंल्लक्षणा (वस्तू निश्चित करणारी) मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर नामग्राहिका (नाव ग्रहण करणारी) मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते. त्यानंतर नामसंल्लक्षणा (नाव निश्चित करणारी) मनोद्वारवीथि प्रवृत्त होते, असे जाणावे. त्यामध्ये, जेव्हा वर्णसंल्लक्षणा वीथि प्रवृत्त होते, तेव्हा 'मी निळा रंग पाहत आहे' इत्यादी प्रकारे वर्णाचे (रंगाचे) संल्लक्षण (निश्चितीकरण) होते. जेव्हा वस्तुसंल्लक्षणा वीथि प्रवृत्त होते, तेव्हा आकाराचे (संस्थान) संल्लक्षण होते. जेव्हा नामसंल्लक्षणा वीथि प्रवृत्त होते, तेव्हा नावाचे (नाम) संल्लक्षण होते, असे जाणावे. अशा प्रकारे, त्या त्या संल्लक्षणवीथीच्या प्रवृत्तीच्या वेळीच 'मी ते ते पाहत आहे' असे तो जाणतो, असे जाणावे. आणि येथे, जसे फिरणाऱ्या निखाऱ्याचे चक्र (अलातचक्र) ग्रहण केले जाते, त्याचप्रमाणे पूर्वीच्या दोन वीथींद्वारे वारंवार ग्रहण केलेल्या रूपांना समूहाच्या रूपाने ग्रहण करणारी तिसरी मनोद्वारवीथि ही 'समुदायग्राहिका' नावाची वीथि आहे. कारण समूहाच्या ग्रहणाशिवाय स्पष्ट वर्णाचे (रंगाचे) ग्रहण होणे शक्य नाही, असे जाणावे. 'याव तदारम्मणुप्पादा पन अप्पहोन्त अतीतकं' म्हणजे दोन वेळा तदालंबन उत्पन्न होईपर्यंत प्रवृत्त होण्यास असमर्थ होऊन, दोन किंवा तीन चित्तक्षण उलटून गेलेले (अतीत झालेले) असणे. कारण ज्या आलंबनाचे दोन किंवा तीन चित्तक्षण उलटून गेले आहेत, ते तदालंबन उत्पन्न होईपर्यंत प्रवृत्त होण्यास समर्थ होत नाही. अशा प्रकारे असमर्थ होऊन अतीत होणे, असा याचा अर्थ आहे. 'आपाथमागतं' म्हणजे चक्षुद्वारात आणि मनोद्वारात गोचर (कक्षेमध्ये) आलेले. 'नत्थि तदारम्मणुप्पादो' (तदालंबनाची उत्पत्ती होत नाही) या संदर्भात, ज्या आलंबनाचे तीन चित्तक्षण उलटून गेले आहेत, त्या चौदा चित्तक्षणांचे आयुष्य शिल्लक असलेल्या आलंबनाचा सातव्या जवनासोबतच निरोध (नाश) होत असल्यामुळे, त्यामध्ये तदालंबनाची उत्पत्ती होत नाही, हे म्हणणे योग्यच आहे. कारण एकाच आवर्जनवीथीमध्ये चित्ते जशी धर्माच्या नियमाने तशी काळाच्या नियमानेही विविध आलंबने ग्रहण करावीत, असे अट्ठकथाचार्यांना मान्य नाही, असे जाणावे. परंतु ज्या आलंबनाचे दोन चित्तक्षण उलटून गेले आहेत, त्या सातव्या जवनानंतर केवळ एक चित्तक्षण आयुष्य शिल्लक राहिलेल्या आलंबनामध्ये एका तदालंबनाने उत्पन्न व्हावे की नाही? जर असे म्हटले, तर (उत्तर आहे:) नाही. कारण निरोधाच्या (नाशाच्या) अगदी जवळ पोहोचलेले असे आलंबन एकदाही तदालंबनाच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ होऊ शकत नाही, असे जाणावे. त्याच कारणाने महा-अट्ठकथेमध्ये विपाकोद्धारात चित्तप्रवृत्तीच्या गणनेमध्ये 'तदालंबने दोन आहेत' असे दोनच तदालंबनवार आले आहेत, असे जाणावे.

යං පන විභාවනියං

परंतु, विभावनी (टीके) मध्ये तर...

‘‘ද්වික්ඛත්තුමෙව [Pg.161] හි තදාරම්මණුප්පත්ති පාළියං නියමිතා’’ති වුත්තං. තත්ථ පාළියන්ති අට්ඨකථාතන්තිං සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. න හි සා නාම පාළි අත්ථි, යත්ථ ද්වික්ඛත්තුං තදා රම්මණුප්පත්ති නියමිතාති.

“तदारम्मणाची उत्पत्ती पाळीमध्ये (मूळ पाठात) दोनदाच निश्चित केली आहे,” असे जे म्हटले आहे; तेथे 'पाळीमध्ये' म्हणजे अट्ठकथा-परंपरेला (अट्ठकथा-पाळीला) उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. कारण की, ज्या पाळीमध्ये दोनदा तदारम्मणाची उत्पत्ती निश्चित केली आहे, अशी कोणतीही मूळ पाळी अस्तित्वात नाही.

මජ්ඣිමභාණකාපන තදාරම්මණං එකංපි ඉච්ඡන්ති. සඞ්ගහකාරෙන පන තං පටිසිද්ධන්ති ඉධපි තං ථෙරෙන පටික්ඛිත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යදි එවං කස්මා පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ සකිංද්වෙවා තදාලම්බන්ති ථෙරෙන වුත්තන්ති. මජ්ඣිමභාණකානං මතෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බන්ති. ආචරියානන්දත්ථෙරො පන එකංපි ඉච්ඡතියෙව. යථා හි ආගන්තුකභවඞ්ගං එකං පවත්තති. තථා තදාරම්මණංපි එකං නපවත්තතීති නසක්කා වත්තුං. යඤ්ච චිත්තප්පවත්තිගණනායං තදාරම්මණානි ද්වෙති වුත්තං. තංපි උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තන්ති, න නසක්කා වත්තුන්ති. යාව ජවනුප්පාදාපි පවත්තිතුං අප්පහොන්තාතීතකන්ති සම්බන්ධො. යස්ස හි ආරම්මණස්ස චත්තාරි පඤ්ච ඡ සත්ත අට්ඨනව වා චිත්තක්ඛණානි අතීතානි හොන්ති. තං යාව ජවනුප්පාදා පවත්තිතුං නප්පහොති. එවං අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතකන්ති අත්ථො. ජවනංපි අනුප්පජ්ජිත්වාති ජවනස්සපි අනුප්පජ්ජනතො. අයඤ්හි ත්වාපච්චයො භාවත්ථෙඑව දට්ඨබ්බො. න කත්තුඅත්ථෙ. කස්මා. අත්තනො පධානක්‍රියාය සමානකත්තුකතාය අභාවතොති.

परंतु, मज्झिमभाणक (मज्झिमनिकाय पाठ करणारे थेर) तदारम्मण एकदाही स्वीकारतात. परंतु संगहकारांनी (अभिधम्मत्थसंगहाच्या कर्त्यांनी किंवा अट्ठकथाकारांनी) त्याचा निषेध केला आहे, म्हणून येथेही थेरांनी (आचार्य अनुरुद्धांनी) त्याचा त्याग केला आहे, असे समजावे. जर असे आहे, तर 'परमत्थविनिच्छय' मध्ये थेरांनी 'एकदा किंवा दोनदा तदारम्मण होते' (सकिं द्वे वा तदालम्बं) असे का म्हटले आहे? ते मज्झिमभाणकांच्या मतानुसार म्हटले आहे, असे समजावे. परंतु आचार्य आनंद थेर तर एकदाही (तदारम्मण होणे) स्वीकारतातच. कारण की, ज्याप्रमाणे आगंतुक भवांग एकदा प्रवृत्त होते, त्याप्रमाणे तदारम्मण देखील एकदा प्रवृत्त होऊ शकत नाही, असे म्हणता येत नाही. आणि चित्तप्रवृत्तीच्या गणनेमध्ये 'तदारम्मणे दोन असतात' असे जे म्हटले आहे, ते देखील उत्कृष्ट परिच्छेदाच्या (मर्यादेच्या) वशाने म्हटले आहे, असे म्हणता येत नाही असे नाही (म्हणजे म्हणता येतेच). 'जवन उत्पत्तीपर्यंत प्रवृत्त होण्यास असमर्थ असलेले अतीत' असा संबंध आहे. कारण की, ज्या आलंबनाचे चार, पाच, सहा, सात, आठ किंवा नऊ चित्तक्षण व्यतीत झाले आहेत, ते जवन उत्पत्तीपर्यंत प्रवृत्त होण्यास समर्थ नसते. असे असमर्थ होऊन अतीत झालेले, असा अर्थ आहे. 'जवन देखील उत्पन्न न होता' म्हणजे जवनाची देखील अनुत्पत्ती झाल्यामुळे. कारण की, हा 'त्वा' प्रत्यय भावार्थामध्येच समजावा, कर्तृअर्थामध्ये नाही. का? कारण की, स्वतःच्या प्रधान क्रियेसोबत समानकर्तृकतेचा अभाव असल्यामुळे.

[131] විභාවනියං පන

[१३१] परंतु, विभावनीमध्ये तर...

‘‘හෙතුම්හිචායං ත්වාපච්චයො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“हा 'त्वा' प्रत्यय हेतू अर्थामध्ये आहे,” असे म्हटले आहे. ते योग्य (सुंदर) नाही.

න හි බාහිරත්ථභූතො හෙතුඅත්ථො කිතකපච්චයානං විසයො හොතීති. තස්මා ඉධ භාවත්ථෙඑව ත්වාපච්චයො. තතොච හෙතුඅත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දට්ඨබ්බං. එතෙන යා ලක්ඛණෙ හෙතුම්හිචමානන්තපච්චයානංපි පවත්ති කත්ථචි වුත්තා. සාපිපටික්ඛිත්තා හොති. නහි බාහිරත්ථභූතා ලක්ඛණහෙතුයො තෙසං විසයා හොන්තීති. එත්ථච යස්ස ආරම්මණස්ස නවචිත්තක්ඛණානි අතීතානි හොන්ති. තස්ස අවසෙස අට්ඨචිත්තක්ඛණා යුකස්ස දුතීය වොට්ඨබ්බනෙන සහෙව [Pg.162] නිරුද්ධත්තා තස්මිං ජවනංපි අනුප්පජ්ජිත්වාති යුත්තමෙතං. කාරණං වුත්තමෙව. යස්ස පන චත්තාරි.ල. අට්ඨවා චිත්තක්ඛණානි අතීතානි. තස්මිං ජවනෙන උප්පන්නෙන භවිතබ්බන්ති චෙ.න. අවසෙසඡචිත්තක්ඛණායුකංපි හි ආරම්මණං ජවනුප්පත්තියා පච්චයො භවිතුං න සක්කොති. ජවනඤ්හි උප්පජ්ජමානං සත්තක්ඛත්තුං පවත්තිතුං පහොනකෙ ආරම්මණෙ එව උප්පජ්ජති. පකතිනියාමෙන ජවනස්ස සත්තක්ඛත්තු පරමතාය සම්භවතොති. එත්ථ පන යථා විසඤ්ඤිකාල මුච්ඡාකාල මරණකාලෙසු වත්ථුස්ස අවිසදතාය දුබ්බලතා යච ජවනං ඡපඤ්චවාරෙපි පවත්තති. තථා පකතිකාලෙපි ආරම්මණස්ස දුබ්බලභාවෙ සති ඡපඤ්චවාරෙපි පවත්තතියෙවාති. ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති ද්වික්ඛත්තුංවා තික්ඛත්තුංවා. තථා හි අට්ඨකථායං වොට්ඨබ්බනෙ ඨත්වා එකංවා ද්වෙවා චිත්තානි පවත්තන්ති. තතො ආසෙවනං ලභිත්වා ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා පුන භවඞ්ගං ඔතරතීති වුත්තං. එත්ථ හි තතො ආසෙවනං ලභිත්වා ජවනට්ඨානෙ ඨත්වාති එතෙන තතීයස්ස වොට්ඨබ්බනස්ස පවත්තිං දස්සෙති. ඉතරථා එකංවා ද්වෙවා චිත්තානි පවත්තන්ති. තතො භවඞ්ගං ඔතරතීති වුත්තං සියාති. එකංවාති පන වාචා සිලිට්ඨමත්තං දට්ඨබ්බං. යථා දිරත්ත තිරත්තංති. අථවා, තතොති එකචිත්තතොවා ද්විචිත්තතොවාති අත්ථො. තත්ථ පථමෙන ද්වික්ඛත්තුං දුතීයෙන තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනස්ස උප්පත්ති වුත්තා හොතීති. ආසෙවනං ලභිත්වාති ඉදං පන උපචාරවචනමත්තං දට්ඨබ්බං. න හි වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනතා පට්ඨානෙ වුත්තාති. ආචරියානන්දත්ථෙරෙන පනෙත්ථ වොට්ඨබ්බනතො පරං චතුපඤ්ච චිත්තක්ඛණාවසෙසෙ ආරම්මණෙ චතුපඤ්චජවනුප්පත්තියා එව පරිත්තාරම්මණවාරො ඉච්ඡිතො. න වොට්ඨබ්බන පරියොසානවසෙන. පට්ඨානෙහි භවඞ්ගං ආවජ්ජනාය අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො ත්වෙවවුත්තො. න පන වුත්තො ආවජ්ජනා භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති. යථා ච මුච්ඡාමරණකාලෙසු වත්ථුදුබ්බලතාය ඡ පඤ්චජවනවාරා ඉච්ඡිතබ්බා. තථා ඉධපි ආරම්මණදුබ්බලතායාති න න සක්කා වත්තුන්ති. එත්ථ ච සන්තීරණතො පරං එකචිත්තක්ඛණා වසෙසෙ ආරම්මණෙ එකං වොට්ඨබ්බනං ද්විචිත්තක්ඛණාවසෙසෙ ද්වෙ තදුත්තරි [Pg.163] තීණීති යුත්තං සියා. එතරහි පන ද්විවොට්ඨබ්බනිකා ඡපරිත්තාරම්මණවීථියොති වොට්ඨබ්බනිකා පඤ්චාති යොජෙසුං. එවං සන්තෙ කීදිසෙ පරිත්තාරම්මණෙ ද්විවොට්ඨබ්බනිකා, කීදිසෙ තිවොට්ඨබ්බනිකාති විචාරෙතබ්බා සියුන්ති. යං පන ආරම්මණං ද්වත්තික්ඛත්තුංවොට්ඨබ්බනුප්පත්තියා අප්පහොනකං හොති. තං ආවජ්ජනප්පත්තියාපි පච්චයො න හොතීති වුත්තං තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙව හොති. නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදොති. තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙවාති ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගස්ස චලනමත්තමෙව හොති. ඉච්චෙවං චක්ඛුද්වාරෙති ඉති එවං යදි එකචිත්තක්ඛණාතීතකං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස අපාතමාගච්ඡතීතිආදිනා වුත්තනයෙන චක්ඛුද්වාරෙ චතුන්නං වාරානං වසෙන චතුධා විසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බා, තථා සොතද්වාරාදීසු චාතියොජනා. සබ්බථාපි චතුධා වෙදිතබ්බාති සම්බන්ධො. අතිපරිත්තාරම්මණංපි ආපාතාගතමත්තෙන මොඝවාරස්ස ආරම්මණංනාම හොති. න ආරම්මණකරණවසෙන. ඉතරානි පන උභයථාපි ඉතරෙසං වාරානං ආරම්මණානිනාම හොන්තීති වුත්තං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරම්මණභූතාති.

कारण की, बाह्य अर्थ असलेला हेतू अर्थ हा कृदन्त प्रत्ययांचा विषय होत नाही. म्हणून येथे भावार्थामध्येच 'त्वा' प्रत्यय आहे. आणि त्यानंतर हेतू अर्थामध्ये प्रथमा विभक्ती आहे, असे समजावे. याद्वारे, लक्षण आणि हेतू अर्थामध्ये 'मान' आणि 'अन्त' प्रत्ययांची जी प्रवृत्ती काही व्याकरण ग्रंथांमध्ये सांगितली आहे, तिचाही निषेध होतो. कारण की, बाह्य अर्थ असलेले लक्षण आणि हेतू हे त्यांचे विषय होत नाहीत, असे समजावे. आणि येथे, ज्या आलंबनाचे नऊ चित्तक्षण व्यतीत झाले आहेत, उर्वरित आठ चित्तक्षणांचे आयुष्य असलेल्या त्या आलंबनाचा दुसऱ्या वोट्ठब्बनासोबतच निरोध होत असल्यामुळे, त्यामध्ये 'जवन देखील उत्पन्न न होता' असे म्हणणे योग्यच आहे. कारण आधीच सांगितले आहे. परंतु ज्याचे चार... किंवा आठ चित्तक्षण व्यतीत झाले आहेत, त्यामध्ये जवन उत्पन्न झाले पाहिजे, असे जर म्हटले तर - नाही, तसे नाही. कारण की, उर्वरित सहा चित्तक्षणांचे आयुष्य असलेले आलंबन देखील जवन उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ नसते. कारण की, उत्पन्न होणारे जवन हे सात वेळा प्रवृत्त होण्यास पुरेशा असलेल्या आलंबनावरच उत्पन्न होते. नैसर्गिक नियमाने जवनाची मर्यादा जास्तीत जास्त सात वेळा असणे शक्य असल्यामुळे, असे समजावे. परंतु येथे, ज्याप्रमाणे बेशुद्धीच्या वेळी, मूर्च्छेच्या वेळी आणि मरणाच्या वेळी वस्तूच्या (हृदयवस्तूच्या) अस्पष्टतेमुळे आणि दुर्बलतेमुळे जवन सहा किंवा पाच वेळा देखील प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे सामान्य वेळी देखील आलंबन दुर्बल असताना (जवन) सहा किंवा पाच वेळा प्रवृत्त होतेच. 'द्वित्तिक्खत्तुं' म्हणजे दोनदा किंवा तीनदा. तसेच अट्ठकथेमध्ये 'वोट्ठब्बनावर राहून एक किंवा दोन चित्ते प्रवृत्त होतात, त्यानंतर आसेवन प्राप्त करून जवनाच्या स्थानावर राहून पुन्हा भवांगात उतरतात' असे म्हटले आहे. येथे 'त्यानंतर आसेवन प्राप्त करून जवनाच्या स्थानावर राहून' या पाठाने तिसऱ्या वोट्ठब्बनाची प्रवृत्ती दर्शविली आहे. अन्यथा, 'एक किंवा दोन चित्ते प्रवृत्त होतात, त्यानंतर भवांगात उतरतात' असे म्हटले गेले असते, असे समजावे. परंतु 'एकं वा' हा शब्द केवळ भाषेच्या सुलभतेसाठी समजावा, ज्याप्रमाणे 'द्विरात्र त्रिरात्र' म्हटले जाते. अथवा, 'ततो' म्हणजे एका चित्तानंतर किंवा दोन चित्तानंतर असा अर्थ आहे. तेथे पहिल्याने दोनदा आणि दुसऱ्याने तीनदा वोट्ठब्बनाची उत्पत्ती सांगितली आहे, असे समजावे. परंतु 'आसेवन प्राप्त करून' हे केवळ उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटलेले वचन समजावे. कारण की, पट्ठान पाळीमध्ये वोट्ठब्बनाला आसेवनत्व सांगितलेले नाही. परंतु येथे आचार्य आनंद थेरांनी वोट्ठब्बनानंतर चार किंवा पाच चित्तक्षण शिल्लक असलेल्या आलंबनावर चार किंवा पाच वेळा जवन उत्पन्न होण्याद्वारेच परित्तालंबनवार स्वीकारला आहे, वोट्ठब्बन-पर्यवसानाच्या वशाने नाही. कारण पट्ठानमध्ये 'भवांग हे आवज्जनासाठी अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होते' असेच म्हटले आहे. परंतु 'आवज्जन हे भवांगासाठी अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होते' असे म्हटलेले नाही. आणि ज्याप्रमाणे मूर्च्छा व मरणाच्या वेळी वस्तूच्या दुर्बलतेमुळे सहा किंवा पाच जवनवार स्वीकारले पाहिजेत, त्याचप्रमाणे येथेही आलंबनाच्या दुर्बलतेमुळे (सहा किंवा पाच जवनवार स्वीकारले पाहिजेत), असे म्हणता येत नाही असे नाही (म्हणजे म्हणता येतेच). आणि येथे, संतीरणानंतर एक चित्तक्षण शिल्लक असलेल्या आलंबनावर एक वोट्ठब्बन, दोन चित्तक्षण शिल्लक असलेल्या आलंबनावर दोन आणि त्याहून अधिक शिल्लक असल्यास तीन वोट्ठब्बने होणे योग्य ठरेल. परंतु सध्याच्या काळात, दोन वोट्ठब्बने असलेल्या सहा परित्तालंबनविथी आणि तीन वोट्ठब्बने असलेल्या पाच परित्तालंबनविथी अशी योजना करतात. असे असताना, कशा प्रकारच्या परित्तालंबनामध्ये दोन वोट्ठब्बने असणाऱ्या विथी आणि कशा प्रकारच्या परित्तालंबनामध्ये तीन वोट्ठब्बने असणाऱ्या विथी होतात, याचा विचार केला पाहिजे, असे समजावे. परंतु जे आलंबन दोन किंवा three वेळा वोट्ठब्बन उत्पन्न होण्यासाठी अपुरे असते, ते आवज्जनाच्या उत्पत्तीसाठी देखील प्रत्यय होत नाही, म्हणून तेथे केवळ भवांगचलनच होते, विथीचित्ताची उत्पत्ती होत नाही, असे म्हटले आहे. तेथे 'केवळ भवांगचलनच' म्हणजे दोनदा केवळ भवांगाचे कंपन मात्र होते. अशा प्रकारे चक्षुद्दारामध्ये - 'जर एक चित्तक्षण व्यतीत झालेले रूपालंबन चक्षूच्या पथात येते' इत्यादी आधी सांगितलेल्या पद्धतीने चक्षुद्दारामध्ये चार वारांच्या वशाने चार प्रकारे विषयप्रवृत्ती समजावी, त्याचप्रमाणे श्रोत्रद्दार इत्यादींमध्येही समजावी, अशी योजना आहे. 'सर्व प्रकारे चार प्रकारे समजावी' असा संबंध आहे. अतिपरित्त आलंबन देखील केवळ पथात आल्यामुळे मोघवाराचे आलंबन ठरते, आलंबन ग्रहण करण्याच्या वशाने आलंबन ठरत नाही. परंतु इतर आलंबने दोन्ही प्रकारे इतर वारांची आलंबने ठरतात, म्हणून 'चार वारांची अनुक्रमे आलंबने होतात' असे म्हटले आहे.

විභාවනියං පන

परंतु, विभावनीमध्ये तर...

ආරම්මණභූතාති ඉමස්ස අතිපරිත්තාරම්මණං සන්ධාය පච්චයභූතාති අත්ථො වුත්තො. තඤ්හි මොඝවාර පඤ්ඤා පනාය පච්චයො හොතීති.

‘आरम्मणभूता’ (आलम्बनभूता) या पदाचा अर्थ अतिपरित्त आलम्बनाचा (अतिशय सूक्ष्म आलम्बनाचा) संदर्भ घेऊन ‘प्रत्ययभूत’ (कारणभूत) असा सांगितला आहे. कारण ते (अतिपरित्त आलम्बन) ‘मोघवार’ (व्यर्थ वीथी-मार्ग) प्रज्ञप्त करण्यासाठी प्रत्यय (कारण) ठरते.

පඤ්චද්වාරෙවීථිචිත්තානි යථාරහං කිච්චවසෙන සත්තෙව. චිත්තුප්පාදා චිත්තානං උප්පත්තිඛණවසෙන චතුද්දස. විත්ථාරා චිත්තසරූපවිත්ථාරතො චතුපඤ්ඤාසාති යොජනා. එත්ථාති පරිත්තජවනවාරෙ.

पंचद्वारांमधील वीथीचित्ते यथायोग्य कृत्यानुसार सातच असतात. चित्तांच्या उत्पत्ती-क्षणाच्या दृष्टीने चित्तोत्पाद चौदा असतात. विस्ताराने, चित्तांच्या स्वरूपाच्या विस्तारावरून ते चोपन्न असतात, अशी ही योजना आहे. ‘येथे’ (एत्थ) म्हणजे ‘परित्त-जवन-वारामध्ये’ होय.

137. මනොද්වාරෙ පන ආරම්මණධම්මා පරිත්තඛණාපි අතීතානාගතාපි කාලවිමුත්තාපි ආපාතං ආගච්ඡන්තියෙව. තස්මා තත්ථ එකචිත්තක්ඛණාතීතානිවා බහුචිත්තක්ඛණාතීතානිවා ඨිතිප්පත්තානෙව ආපාතමාගච්ඡන්තීති ඉදං විධානං නත්ථීති වුත්තං මනොද්වාරෙපන යදිවිභූතමාලම්බණං ආපාතමාගච්ඡතීති. තත්ථ මනොද්වාරෙති සුද්ධමනොද්වාරෙ. චක්ඛාදීසු හි ඝට්ටනෙන සහෙව යත්ථ අපාතමාගච්ඡති. [Pg.164] තං මිස්සකද්වාරන්ති වුච්චති. ඉධ පන සුද්ධමෙවා ධිප්පෙතන්ති. තංපි පඤ්චද්වාරානුබන්ධකං විසුං සිද්ධන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ යථා ඝණ්ඩෙ දණ්ඩකෙන එකවාරං පහටෙ ඝණ්ඩසරීරභූතා රූප කලාපා චිරංපි කාලං අඤ්ඤමඤ්ඤං ඝට්ටෙත්වා අනුරවසද්දසන්තානං පවත්තෙන්ති. තථා පඤ්චද්වාරෙ ආරම්මණෙන එකවාරං ඝට්ටිතෙ පඤ්ච ද්වාරිකවීථියා නිරුද්ධායපි අතීතං පඤ්චාලම්බණං මනොද්වාරෙ යථා පාතාගතමෙව හුත්වා අනෙකසහස්සානිපි මනොද්වාරිකවීථිචිත්ත සන්තානානි පවත්තෙතියෙව. තෙසං පන ද්වාරභූතං භවඞ්ගසන්තානං අනුබන්ධකංනාම හොති. තානිච චිත්තානි අනුබන්ධකවීථිචිත්තානිනාම හොන්ති. යත්ථ පන පඤ්චද්වාරඝට්ටනා නුබන්ධභාවෙන විනා කෙවලං තථා තථා ඡළාරම්මණධම්මා ආපාතං ආගච්ඡන්ති. තං විසුං සිද්ධං නාම හොති. කථං පන තස්මිං විසුං සිද්ධෙ මනොද්වාරෙ ආරම්මණ ධම්මා ආපාතං ආගච්ඡන්තීති. වුච්චතෙ. දිට්ඨතො දිට්ඨසම්බන්ධතො සුතතො සුතසම්බන්ධතො සද්ධාය රුචියා ආකාරපරිවිතක්කෙන දිට්ඨිනිජ්ඣානඛන්තියා නානාකම්මබලෙන නානාඉද්ධිබලෙන ධාතුක්ඛොත වසෙන දෙවතොපසංහාරවසෙන අනුබොධවසෙන පටිවෙධවසෙනාති එවමාදීහි කාරණෙහි ආපාතං ආගච්ඡන්තීති. තත්ථ දිට්ඨංනාම පුබ්බෙ පඤ්චහිද්වාරෙහි ගහිතං පඤ්චාලම්බණං. තංපි කාලන්තරෙ කාරණලාභෙ සති සුද්ධෙ මනොද්වාරෙ ආපාතං ආගච්ඡතියෙව. දිට්ඨසම්බන්ධංනාම දිට්ඨසදිසං වුච්චති. පුබ්බෙ හි කිඤ්චි දිස්වා අඤ්ඤං යංකිඤ්චි අනුමානෙන්තස්ස අදිට්ඨංපි තංසදිසං අතීතංපි අනාගතංපි පච්චුප්පන්නංපි බහුආපාතං ආගච්ඡතියෙව. සුතංනාම පරතො සුත්වා ගහිතං ඡළාරම්මණං. තං පන මහාවිසයං හොති. සබ්බඤ්ඤුදෙසනං සුත්වා ගහිතං න කිඤ්චි අනාරම්මණංනාම අත්ථීති. සුතසම්බන්ධංනාම සුතසදිසං. සද්ධානාම පරස්ස සද්දහනා. රුචිනාම අත්තනො මති. ආකාර පරිවිතක්කො නාම අත්ථච්ඡායං බ්‍යඤ්ජනච්ඡායං කාරණච්ඡායඤ්ච නිස්සාය තථා තථා පරිවිතක්කනං. දිට්ඨිනිජ්ජානඛන්තිනාම පඤ්ඤායවා අත්තනො ලද්ධියාවා පුනප්පුනං උපපරික්ඛිත්වා එවමෙවාති සන්නිට්ඨානං පාපෙත්වා ගහණං. සෙසං පාකටමෙව. එත්ථච අනන්තරූපනිස්සය පච්චයභාවොනාම චිත්තසන්තානස්ස මහාවිප්ඵාරො හොති. සකිංපි ආරම්මණං [Pg.165] සුට්ඨු ආසෙවිත්වා නිරුද්ධකාලතො පට්ඨාය වස්සසතෙපි වස්සසහස්සෙපි භවන්තරෙපි තංආරම්මණං පටිච්ච භවඞ්ග චලනස්ස පච්චයො හොති. චිත්තඤ්චනාම දිට්ඨාදීහි යථාවුත්තකාරණෙහි සංවද්ධිතං මහාවිප්ඵාරං හොති. කිඤ්චි නිමිත්තං ලභිත්වා එකස්මිං ඛණෙ අනෙකසහස්සෙසුපි දිට්ඨාදීසු ආරම්මණෙසු ඵරමානං පවත්තති. තෙහිච කාරණෙහි නිච්චං චොදීයමානං චිත්තසන්තානං කායගෙලඤ්ඤාදිකෙ චිත්තදුබ්බලපච්චයෙ අසති නිච්චකාලංපි භවඞ්ගතො වුට්ඨාතුං අජ්ඣාසයයුත්තං හොති. න හි චිත්තංනාම අවිභූතෙ ආරම්මණෙ රමති. විභූතෙඑව රමති. තස්මා භවඞ්ගසම්පයුත්තො මනසිකාරො පුනප්පුනං භවඞ්ගං චාලෙත්වා ලද්ධපච්චයෙසු ආරම්මණෙසු පුනප්පුනං ආවජ්ජනං නියොජෙතියෙව. තදා තානි ආරම්මණානි තදභිනින්නාකාර පවත්තමනසිකාර සම්පයුත්තස්ස භවඞ්ග චිත්තස්ස ආපාතං ආගච්ඡන්ති. න හි අඤ්ඤං ආරම්මණං ගහෙත්වා පවත්තමානස්ස චිත්තස්ස ආරම්මණන්තරෙ අභිනින්නාකාරොනාම නත්ථීති සක්කා වත්තුන්ති. තදාරම්මණපාකානි පවත්තන්තීති ඉදං කාමසත්තවසෙන වුත්තං. රූපාරූපසත්තානං පන විභූතාරම්මණෙපි තදාරම්මණුප්පාදො නත්ථියෙව. යථා චෙත්ථ. එවං පඤ්චද්වාරෙපි රූපසත්තානං අතිමහන්තාරම්මණෙසු තදාරම්මණුප්පාදො නත්ථීති. අවිභූතෙ පනා ලම්බණෙ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොතීති ඉදඤ්ච උක්කට්ඨ පරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඤාණවිභඞ්ගට්ඨකථායං පන ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනප්පවත්තිවසෙන අවිභුතෙ ආලම්බණෙ වොට්ඨබ්බනවාරොපි ආගතො. යොච පඤ්චද්වාරෙභවඞ්ගචලනමත්තවසෙන මොඝවාරො නාම චතුත්ථො වාරො වුත්තො. සොපි ඉධ ලද්ධුං වට්ටතියෙව. සුද්ධමනොද්වාරෙපි හි ආරම්මණෙ ආපාතමාගතෙ වීථිචිත්තං අනුප්පජ්ජිත්වා ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ නිවත්තනකවාරානං පමාණං නභවිස්සතියෙව, විසයෙච ආපාතාගතෙ භවඞ්ගෙච චලිතෙ සති විසයප්පවත්තිනාම න න හොතීති. ඉති ඉමස්මිං මනොද්වාරෙපි තදාරම්මණ ජවන වොට්ඨබ්බන මොඝවාර සඞ්ඛාතානං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරණභූතා විසයප්පවත්ති චතුධා වෙදිතබ්බාති. තත්ථ තදාරම්මණවාරස්ස ආරම්මණභූතා අභිවිභූතානාම ජවන වාරස්ස [Pg.166] විභූතානාම. වොට්ඨබ්බනවාරස්ස අවිභූතානාම. මොඝවාරස්ස ආරම්මණභූතා අතිඅවිභූතානාමාති යොජෙතබ්බා.

१३७. मनोद्वाराच्या बाबतीत तर, अल्पक्षण असणारे, अतीत (भूतकालीन), अनागत (भविष्यकालीन) आणि कालविमुक्त (काळाच्या पलीकडील) आलंबन धर्म (विषय) देखील मनोक्षेत्रात (आभासात) येतातच. त्यामुळे तेथे 'एक चित्तक्षण उलटून गेलेले किंवा अनेक चित्तक्षण उलटून गेलेले किंवा स्थितीला प्राप्त झालेलेच आभासात येतात' असा नियम नाही. म्हणूनच 'मनोद्वाराच्या बाबतीत जर विभूत (स्पष्ट) आलंबन आभासात आले तर...' असे म्हटले आहे. तेथे 'मनोद्वार' म्हणजे 'शुद्ध मनोद्वार' होय. कारण, चक्षु इत्यादींवर आघात होण्यासोबतच ज्या भवांगचलनामध्ये आलंबन आभासात येते, त्याला 'मिश्रक मनोद्वार' असे म्हटले जाते. परंतु येथे केवळ 'शुद्ध मनोद्वार'च अभिप्रेत आहे, असे जाणावे. ते शुद्ध मनोद्वार देखील दोन प्रकारचे असते: पंचद्वाराचे अनुगमन करणारे (पंचद्वारानुबंधक) आणि स्वतंत्रपणे सिद्ध होणारे (विसुं सिद्ध). त्या दोन प्रकारांपैकी, जसे एखाद्या घंटेवर दांडक्याने एकदाच प्रहार केला असता, घंटेच्या शरीराचे रूपकलाप दीर्घकाळापर्यंत एकमेकांवर आदळून प्रतिध्वनीच्या शब्द-प्रवाहाची मालिका चालू ठेवतात; त्याचप्रमाणे, पंचद्वारावर आलंबनाचा एकदाच आघात झाला असता, पंचद्वारवीथी निरुद्ध (नष्ट) झाली तरीही, तो अतीत पंचालंबन (पाच इंद्रियांचा विषय) मनोद्वारावर जसाच्या तसा प्रकट होऊन हजारो मनोद्वारवीथी-चित्तप्रवाहांना उत्पन्न करतोच. त्या मनोद्वारवीथी-चित्तप्रवाहांचे द्वार असणारा जो भवांगप्रवाह आहे, त्याला 'अनुबंधक मनोद्वार' असे म्हणतात. आणि त्या मनोद्वारवीथी-चित्तांना 'अनुबंधक वीथीचित्त' असे म्हणतात. परंतु ज्या भवांगप्रवाहामध्ये पंचद्वारावरील आघाताच्या अनुगमनाशिवाय, केवळ वेगवेगळ्या प्रकारे सहा प्रकारचे आलंबन धर्म आभासात येतात, त्याला 'स्वतंत्रपणे सिद्ध' (विसुं सिद्ध) मनोद्वार म्हणतात. परंतु त्या स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेल्या मनोद्वारावर आलंबन धर्म कसे काय आभासात येतात? हा प्रश्न आहे. त्याचे उत्तर दिले जात आहे: १. पाहिलेल्या (अनुभवलेल्या) मुळे, २. पाहिलेल्याच्या संबंधामुळे, ३. ऐकलेल्यामुळे, ४. ऐकलेल्याच्या संबंधामुळे, ५. श्रद्धेमुळे, ६. आवडीमुळे (रुचीमुळे), ७. आकाराच्या वितर्कामुळे (तर्कामुळे), ८. दृष्टी-निज्झान-खंतीमुळे (मताच्या चिंतनातून होणाऱ्या स्वीकृतीमुळे), ९. विविध कर्मांच्या बलामुळे, १०. विविध ऋद्धींच्या बलामुळे, ११. धातूंच्या क्षोभामुळे (शारीरिक दोषांच्या बिघाडामुळे), १२. देवांच्या प्रेरणेमुळे (देवतोपसंहार), १३. अनुबोधाच्या बलामुळे, आणि १४. प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) बलामुळे - अशा इत्यादी कारणांमुळे आलंबन आभासात येतात. हे याचे उत्तर आहे. त्या कारणांमध्ये, 'पाहिलेले' (दिट्ठ) म्हणजे पूर्वी पाच द्वारांनी ग्रहण केलेले पंचालंबन होय. ते देखील दुसऱ्या एखाद्या वेळी कारण प्राप्त झाले असता शुद्ध मनोद्वारावर आभासात येतेच. 'पाहिलेल्याचा संबंध' (दिट्ठसंबंध) म्हणजे पाहिलेल्या वस्तूशी सदृश असणाऱ्या आलंबनाला म्हटले जाते. कारण, पूर्वी एखादी वस्तू पाहून, दुसऱ्या एखाद्या वस्तूचा अनुमान करणाऱ्या व्यक्तीला, ती वस्तू पूर्वी पाहिलेली नसली तरीही, तिच्याशी सदृश असणारे अतीत, अनागत किंवा प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) आलंबन मोठ्या प्रमाणावर आभासात येतेच. 'ऐकलेले' (सुत) म्हणजे इतरांकडून ऐकून ग्रहण केलेले सहा प्रकारचे आलंबन होय. त्याचा विषय खूप मोठा (महाविषय) असतो. सर्वज्ञ बुद्धांची देशना ऐकून ग्रहण केलेल्या गोष्टींमध्ये 'आलंबन नसलेले' असे काहीही नाही, असे जाणावे. 'ऐकलेल्याचा संबंध' (सुतसंबंध) म्हणजे ऐकलेल्या गोष्टीशी सदृश असणारे सहा प्रकारचे आलंबन होय. 'श्रद्धा' म्हणजे इतरांवर विश्वास ठेवणे. 'रुची' म्हणजे स्वतःचे मत किंवा आवड. 'आकार-वितर्क' म्हणजे अर्थाची छाया, व्यंजनाची (शब्दाची) छाया आणि कारणाची छाया यांच्या आधारे वेगवेगळ्या प्रकारे विचार करणे. 'दृष्टी-निज्झान-खंती' म्हणजे प्रज्ञेने किंवा स्वतःच्या मताने वारंवार परीक्षा करून, 'हे असेच आहे' अशा निर्णयाप्रत पोहोचून ग्रहण करणे. उर्वरित कारणे स्पष्टच आहेत. आणि येथे, चित्तसंतानाचा 'अनंतरूपनिस्सय-प्रत्ययभाव' (अनंतर उपनिष्रय प्रत्यय भाव) हा अत्यंत व्यापक (महाविप्फार) असतो. एकदा जरी आलंबनाचे चांगल्या प्रकारे सेवन केले गेले, तरी ते निरुद्ध (नष्ट) झाल्यापासून शंभर वर्षांनंतरही, हजार वर्षांनंतरही किंवा दुसऱ्या जन्मातही त्या आलंबनाच्या आधारे भवांगचलनाचा प्रत्यय (कारण) बनते. आणि चित्त हे वर सांगितलेल्या कारणांनी संवर्धित (विकसित) झाले असता अत्यंत व्यापक होते. कोणतेही निमित्त प्राप्त झाले असता, एकाच क्षणात ते पाहिलेल्या इत्यादी हजारो आलंबनांमध्ये पसरून प्रवृत्त होते. आणि त्या कारणांनी सतत प्रेरित होणारे चित्तसंतान, शरीराचा आजार इत्यादी चित्त दुर्बल करणाऱ्या कारणांच्या अभावी, नेहमीच भवांगातून बाहेर पडण्यास (उत्थान पावण्यास) उत्सुक असते. कारण हे सत्य आहे की, चित्त हे अस्पष्ट (अविभूत) आलंबनामध्ये रमत नाही, तर स्पष्ट (विभूत) आलंबनामध्येच रमते. त्यामुळे भवांगसंप्रयुक्त मनसिकार वारंवार भवांगाला हलवून, प्रत्यय (कारण) प्राप्त झालेल्या आलंबनांवर वारंवार आवर्जनाला (चित्त वळवण्याला) प्रवृत्त करतोच. त्यावेळी ती आलंबने, त्या आलंबनाकडे झुकणाऱ्या आकाराने प्रवृत्त होणाऱ्या मनसिकाराशी संप्रयुक्त असणाऱ्या भवांगचित्ताच्या आभासात येतात. कारण, 'दुसरे आलंबन ग्रहण करून प्रवृत्त होणाऱ्या चित्ताचे इतर आलंबनाकडे झुकणे नसते' असे म्हणता येत नाही, असे जाणावे. 'तदालंबन विपाक प्रवृत्त होतात' हे वचन कामलोकातील प्राण्यांच्या (कामसत्त्वांच्या) अपेक्षेने म्हटले आहे. परंतु रूप आणि अरूप लोकातील प्राण्यांना स्पष्ट आलंबन असले तरीही तदालंबनाची उत्पत्ती होतच नाही. आणि जसे येथे मनोद्वारामध्ये रूप-अरूप प्राण्यांना स्पष्ट आलंबन असतानाही तदालंबनाची उत्पत्ती होत नाही, तसेच पंचद्वारावर देखील रूपलोकातील प्राण्यांना अतिमहंत (अतिशय स्पष्ट) आलंबन असतानाही तदालंबनाची उत्पत्ती होत नाही, असे जाणावे. आणि 'अस्पष्ट आलंबन असताना जवनाच्या शेवटी भवांगपातच होतो' हे वचन उत्कृष्ट परिच्छेदाच्या (मर्यादेच्या) अपेक्षेने म्हटले आहे, असे जाणावे. परंतु ज्ञानविभंग-अट्ठकथेमध्ये दोन-तीन वेळा वोट्ठब्बन (व्यवस्थापन) प्रवृत्त होण्याच्या रूपाने, अस्पष्ट आलंबनामध्ये 'वोट्ठब्बनवार' देखील आला आहे. आणि पंचद्वारावर केवळ भवांगचलनाच्या रूपाने जो 'मोघवार' नावाचा चौथा वार सांगितला आहे, तो देखील येथे (मनोद्वाराच्या बाबतीत) स्वीकारणे योग्यच आहे. कारण, शुद्ध मनोद्वारावर देखील आलंबन आभासात आले असता, वीथीचित्त उत्पन्न न होता दोनदा भवांग हलले, तर निवर्तनक वारांचे (मोघवारांचे) प्रमाण असणारच. विषय आभासात आला असता आणि भवांग हलले असता, त्याला 'विषयप्रवृत्ती' म्हटलेच जाते. अशा प्रकारे, या मनोद्वारावर देखील तदालंबन, जवन, वोट्ठब्बन आणि मोघवार नावाच्या चार वारांची आलंबनभूत विषयप्रवृत्ती चार प्रकारची जाणावी. त्या चार प्रकारांमध्ये, तदालंबनवाराची आलंबनभूत विषयप्रवृत्ती 'अतिविभूत' (अतिशय स्पष्ट) नावाचे आलंबन आहे; जवनवाराची 'विभूत' (स्पष्ट) नावाचे; वोट्ठब्बनवाराची 'अविभूत' (अस्पष्ट) नावाचे; आणि मोघवाराची आलंबनभूत विषयप्रवृत्ती 'अतिअविभूत' (अतिशय अस्पष्ट) नावाचे आलंबन आहे, अशी योजना करावी.

එත්ථච ආරම්මණස්සවා චිත්තස්සවා අතිබලවතාය අභිවිභූතතා වෙදිතබ්බා. දුබ්බලෙපි හි චිත්තෙ පථවිපබ්බතාදිවසෙන අතිබලවන්තං ආරම්මණං අතිවිභූතංනාම හොති. අතිබලවන්තෙ ච චිත්තෙ අතිසුඛුමංපි නිබ්බානං අතිවිභූතංනාම හොතීති. එවං සෙසෙසුපීති. වාරභෙදො පනෙත්ථ අනුබන්ධකො, විසුං සිද්ධොති දුවිධො. තත්ථ අනුබන්ධකො චක්ඛුද්වාරානුබන්ධකාදිවසෙන පඤ්චවිධො. එකෙකස්මිඤ්චෙත්ථ අතීතගහණං, සමුදාය ගහණං, වත්ථුගහණං, නාමගහණන්ති චත්තාරො චත්තාරො වාරා. තෙසුච තදාරම්මණවාරාදයො යථාරහං යොජෙතබ්බා. විසුං සිද්ධො පන දිට්ඨ වාරො, දිට්ඨසම්බන්ධවාරො, සුතවාරො, සුතසම්බන්ධවාරො, විඤ්ඤාතවාරො, විඤ්ඤාතසම්බන්ධවාරොති ඡබ්බිධො හොති. එත්ථච සද්ධා රුචි ආකාර පරිවිතක්කාදි වසෙන පවත්තවාරා විඤ්ඤාතවාරො, විඤ්ඤාත සම්බන්ධවාරොති වුත්තාති දට්ඨබ්බා. අට්ඨසාලිනියං පන සද්ධාරුචියාදිව සෙනගහිතං ආරම්මණං තථාපි හොති. අඤ්ඤථාපි හොති. තස්මා අට්ඨකථායං න ගහිතන්ති වුත්තං. තථාවා හොතු අඤ්ඤථාවා. වීථිචිත්තපවත්තියා සති ගහෙතබ්බමෙව. තත්ථ එකෙකස්මිංවාරෙ තදාරම්මණවාරාදිවසෙන චත්තාරො චත්තාරො වාරා. තෙසුච කාම මහග්ගතා නුත්තර පඤ්ඤත්ති වසෙන පච්චුප්පන්නාතීතානාගතකාල විමුත්තවසෙනච ආරම්මණධම්මා යථාරහං යොජෙතබ්බාති. එතරහි පන අතීතභවඞ්ගවසෙන තදාරම්මණවසෙන ච වාරභෙදං කප්පෙන්ති. තත්ථ අතීතභවඞ්ගවසෙන වාරභෙදකප්පනං නිරත්ථකං. න හි මනොද්වාරෙ පඤ්චද්වාරෙ විය ආරම්මණානං ඛණවසෙන බලව දුබ්බලතා සම්භවො අත්ථි. තදා අවිජ්ජමානානංපි අතීතානාගතානං කාලවිමුත්තානඤ්ච තත්ථ ආපාතාගමනතොති. එත්ථ සියා, එකාවජ්ජනවීථියා ආරම්මණංනාම ධම්මතොච කාලතොච අභින්න මෙව ඉච්ඡන්ති අට්ඨකථාචරියා. ඉමෙච සත්තා තං තං ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස චිත්තං ජානන්තියෙව. පරචිත්තවිදුනියො පන දෙවතා ආකාරසල්ලක්ඛණෙන විනාපි ජානන්ති. තත්ථ පච්චුප්පන්නං පරස්ස [Pg.167] චිත්තං ජානනකාලෙ ආවජ්ජනං භාවයං පරස්ස චිත්තං අත්තනා සහුප්පන්නං. තං වා ආවජ්ජති. උදාහු පරතො තං තං ජවනෙන සහුප්පන්නංවා. ජවනානිච යං ආවජ්ජනෙන සහුප්පන්නං තං වා ජානන්ති, පච්චෙකං අත්තනා සහුප්පන්නංවාති. කිඤ්චෙත්ථ, යදි තාව ආවජ්ජනෙන සහුප්පන්නං ආවජ්ජති ජානන්තිච. එවං සති ධම්මතො අභින්නං හොති. කාලතො භින්නං. තඤ්හි චිත්තං ආවජ්ජනස්ස පච්චුප්පන්නං හොති. ජවනානං පන අතීතන්ති. අථ පච්චෙකං අත්තනා සහුප්පන්නං ආවජ්ජති ජානන්තිච. එවඤ්ච සති කාලතො අභින්නං හොති. ධම්මතො භින්නමෙව. අථපි යං පච්චෙකං සහුප්පන්නං ජානන්ති. තදෙව ආවජ්ජති. එවංපි භින්නමෙව හොතීති. එත්ථ අට්ඨකථායං තාව යං ආවජ්ජනෙන සහුප්පන්නං. තදෙව ආවජ්ජති ජානන්තිචාති ධම්මතො අභින්නං වත්වා තං චිත්තං නිරුද්ධංපි අද්ධාවසෙන සන්තතිවසෙනච ගහිතං ජවනානංපි පච්චුප්පන්නමෙව හොතීති විනිච්ඡිතං. ආචරියානන්දමතෙන පන පරස්ස තං තං ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තං තං අධිප්පායජානනකාලෙ ආවජ්ජනජවනානි පච්චෙකං අත්තනා සහුප්පන්නං චිත්තං ආවජ්ජති ජානන්ති ච. න චෙත්ථ ධම්මතො කාලතොච භින්නංනාම හොති. සබ්බෙසංපි හි ආරම්මණං චිත්තමෙව හොති පච්චුප්පන්නඤ්චාති. නච ජවනානි නිරාවජ්ජනානිනාම හොන්ති. ආවජ්ජනෙනපි හි චිත්තන්තෙව ආවජ්ජිතං හොති. ජවනානිච චිත්තන්තෙව ජානන්තීති. යදි පන ආවජ්ජනෙ න චිත්තන්ති ආවජ්ජිතෙ ජවනානි රූපන්ති ජානන්ති. රූපන්තිවා ආවජ්ජිතෙ චිත්තන්ති ජානන්ති, නීලන්තිවා ආවජ්ජිතෙ පීතන්ති ජානන්ති. එවං සති ජවනානි ධම්මතො නිරාවජ්ජනානි නාම හොන්ති. තථා අතීතන්ති ආවජ්ජිතෙ පච්චුප්පන්නන්ති. එවඤ්ච සති තානි කාලතො නිරාවජ්ජනානිනාම හොන්තීති. යස්මා ච අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති පට්ඨානෙ වුත්තො. තස්මා ඉධ ඛණවසෙනෙව පච්චුප්පන්නං වත්තුං යුත්තං. න අද්ධාසන්තති වසෙනාති. ඉතරථා සබ්බ වීථිචිත්තවාරෙසුපි ආරම්මණානං අතීතාදිභාවො අද්ධාසන්තතිවසෙනෙව වත්තබ්බො සියාති. ගාථායං තීණෙවාති කිච්චවසෙන තීණි එව. චිත්තුප්පාදා දසෙරිතාති චිත්තුප්පත්තික්ඛණවසෙන දස ඊරිතානි කථිතානි. විත්ථා රෙනාති [Pg.168] චිත්තසරූපවිත්ථාරෙන. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීසාති පඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතූහි වජ්ජිතානං කාමාවචරචිත්තානං වසෙන එකචත්තාලීසං. එත්ථාති පරිත්තජවනවාරෙ. [පරිත්තවාරො]

येथे आलंबनाच्या किंवा चित्ताच्या अति-बलवानपणामुळे अतिविभूतता (अतिशय स्पष्टता) जाणावी. कारण चित्त दुर्बळ असले तरीही पृथ्वी, पर्वत इत्यादींच्या प्रभावाने अतिशय बलवान असलेले आलंबन 'अतिविभूत' नावाचे होते. आणि चित्त अतिशय बलवान असताना अतिशय सूक्ष्म असलेले निर्वाण देखील 'अतिविभूत' नावाचे होते, असे पाहावे. उर्वरित आलंबनांमध्ये देखील याचप्रमाणे पाहावे. परंतु येथे मनोद्वारात वारांचे भेद (वीथिप्रकार) दोन प्रकारचे असतात: अनुबंधक वार आणि विसुं-सिद्ध (स्वतंत्रपणे सिद्ध) वार. त्यामध्ये अनुबंधक वार चक्षुद्वार-अनुबंधक इत्यादींच्या द्वारे पाच प्रकारचा असतो. आणि येथे प्रत्येक अनुबंधक वारात अतीत-ग्रहण वार, समुदाय-ग्रहण वार, वस्तू-ग्रहण वार आणि नाम-ग्रहण वार असे चार-चार वार असतात. आणि त्यांमध्ये तदारंमण वार इत्यादी योग्यतेनुसार योजावेत. परंतु विसुं-सिद्ध वार हा दृष्ट वार, दृष्ट-संबंध वार, श्रुत वार, श्रुत-संबंध वार, विज्ञात वार आणि विज्ञात-संबंध वार अशा सहा प्रकारचा असतो. आणि येथे श्रद्धा, रुची, आकार, परवितर्क इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त होणारे वार हे 'विज्ञात वार' आणि 'विज्ञात-संबंध वार' असे म्हटले आहेत, असे जाणावे. परंतु अट्ठसालिनीमध्ये श्रद्धा, रुची इत्यादींच्या द्वारे ग्रहण केलेले आलंबन तसेही असते आणि अन्यथा (दुसऱ्या प्रकारे) देखील असते. म्हणून अट्ठकथेमध्ये 'ते ग्रहण केले नाही' असे म्हटले आहे. ते तसे असो किंवा अन्यथा असो, वीथिचित्ताची प्रवृत्ती असताना ते ग्रहण करण्यायोग्यच आहे. त्या दोन वारांमध्ये प्रत्येक वारात तदारंमण वार इत्यादींच्या द्वारे चार-चार वार असतात. आणि त्या वारांमध्ये देखील काम, महग्गत, लोकोत्तर (अनुत्तर) आणि प्रज्ञप्ती यांच्या द्वारे तसेच वर्तमान, अतीत, अनागत आणि कालविमुक्त यांच्या द्वारे आलंबन धर्म योग्यतेनुसार योजावेत, असे जाणावे. परंतु आता (सध्याच्या काळात) अतीत-भवंग द्वारे आणि तदारंमण द्वारे वारांचे भेद कल्पितात. त्यामध्ये अतीत-भवंग द्वारे वार-भेदाची कल्पना करणे निरर्थक आहे. कारण मनोद्वारात पंचद्वाराप्रमाणे आलंबनांच्या क्षणांच्या द्वारे बलवान किंवा दुर्बळ असण्याची शक्यता नसते. कारण तेथे (मनोद्वारात) विद्यमान नसलेल्या देखील अतीत, अनागत आणि कालविमुक्त धर्मांचे गोचरीकरण (प्रकट होणे) होत असल्यामुळे, असे जाणावे. या वचनात असा आक्षेप असू शकतो: एकाच आवर्जन वीथीमध्ये आलंबन हे धर्माच्या दृष्टीने आणि काळाच्या दृष्टीने अभिन्नच (एकच) असावे, असे अट्ठकथाचार्यांना अभिप्रेत आहे. आणि हे प्राणी त्या त्या आकाराला (लक्षणांना) लक्षात घेऊन एकमेकांचे चित्त जाणतातच. परंतु परचित्त जाणणाऱ्या देवता आकाराच्या लक्षणांशिवाय देखील जाणतात. त्या जाणण्यामध्ये, वर्तमानकालीन दुसऱ्याच्या चित्ताला जाणण्याच्या वेळी प्रथम आवर्जन दुसऱ्याच्या ज्या चित्ताशी स्वतः (आवर्जन) एकत्र उत्पन्न झाले आहे, त्या चित्ताला आवर्जित करते काय? किंवा नंतर त्या त्या जवनाशी एकत्र उत्पन्न झालेल्या चित्ताला आवर्जित करते काय? आणि जवने देखील ज्या चित्ताशी आवर्जनाशी एकत्र उत्पन्न झाले आहे त्याला जाणतात काय, की प्रत्येकी स्वतःशी एकत्र उत्पन्न झालेल्या चित्ताला जाणतात काय? असा आक्षेप असू शकतो. येथे काही विचारण्यासारखे आहे: प्रथम, जर आवर्जनाशी एकत्र उत्पन्न झालेल्या चित्ताला आवर्जित करत असेल आणि जाणत असेल, तर असे असल्यास ते धर्माच्या दृष्टीने अभिन्न होते, परंतु काळाच्या दृष्टीने भिन्न होते. कारण ते चित्त आवर्जनासाठी वर्तमानकालीन असते, परंतु जवनांसाठी अतीत (भूतकालीन) असते, असे जाणावे. जर प्रत्येकी स्वतःशी एकत्र उत्पन्न झालेल्या चित्ताला आवर्जित करत असेल आणि जाणत असेल, तर असे असल्यास काळाच्या दृष्टीने अभिन्न होते, परंतु धर्माच्या दृष्टीने भिन्नच होते. आणि जर प्रत्येकी एकत्र उत्पन्न झालेल्या ज्या चित्ताला जाणत असतील, त्यालाच आवर्जित करत असेल, तरीही ते भिन्नच होते, असा आक्षेप असू शकतो. येथे प्रथम अट्ठकथेमध्ये, जे चित्त आवर्जनाशी एकत्र उत्पन्न झाले आहे, त्यालाच आवर्जित करते आणि जाणते देखील, असे सांगून धर्माच्या दृष्टीने अभिन्न आहे असे म्हटले आहे; आणि ते चित्त निरुद्ध (नष्ट) झालेले देखील अध्वाच्या (काळाच्या) दृष्टीने आणि संततीच्या दृष्टीने ग्रहण केले असता जवनांसाठी देखील वर्तमानकालीनच होते, असे निश्चित केले आहे. परंतु आचार्य आनंदांच्या मतानुसार, दुसऱ्याच्या त्या त्या आकाराला लक्षात घेऊन त्या त्या अभिप्रायाला जाणण्याच्या वेळी आवर्जन आणि जवने प्रत्येकी स्वतःशी एकत्र उत्पन्न झालेल्या चित्ताला आवर्जित करतात आणि जाणतात देखील. आणि येथे धर्माच्या दृष्टीने आणि काळाच्या दृष्टीने भिन्न असे काही होत नाही. कारण सर्वांचेच (आवर्जन आणि जवनांचे) आलंबन चित्तच असते आणि ते वर्तमानकालीनच असते, असे पाहावे. आणि जवने आवर्जनरहित नसतात. कारण आवर्जनाने देखील 'चित्त' म्हणूनच आवर्जित केलेले असते, आणि जवने देखील 'चित्त' म्हणूनच जाणतात, असे जाणावे. परंतु जर आवर्जनाने 'चित्त' असे आवर्जित केले असता जवने 'रूप' असे जाणत असतील, किंवा 'रूप' असे आवर्जित केले असता 'चित्त' असे जाणत असतील, किंवा 'नील' (निळा) असे आवर्जित केले असता 'पीत' (पिवळा) असे जाणत असतील, तर असे असल्यास जवने धर्माच्या दृष्टीने आवर्जनरहित ठरतील. तसेच 'अतीत' असे आवर्जित केले असता 'वर्तमान' असे जाणत असतील, तर असे असल्यास ती जवने काळाच्या दृष्टीने आवर्जनरहित ठरतील, असे जाणावे. आणि ज्याअर्थी 'अतीत धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे पट्ठामध्ये म्हटले आहे, त्याअर्थी येथे क्षणाच्या दृष्टीनेच वर्तमानकालीन म्हणणे योग्य आहे, अध्वा किंवा संततीच्या दृष्टीने वर्तमानकालीन म्हणणे योग्य नाही, असे जाणावे. अन्यथा अर्थ ग्रहण केला असता सर्व वीथिचित्त वारांमध्ये देखील आलंबनांचे अतीत इत्यादी असणे अध्वा आणि संततीच्या दृष्टीनेच म्हणावे लागेल, असे जाणावे. गाथेमध्ये 'तीणेव' (तीनच) म्हणजे कृत्याच्या दृष्टीने तीनच असतात. 'चित्तुप्पाद दसेरिता' म्हणजे चित्त-उत्पत्तीच्या क्षणाच्या दृष्टीने दहा सांगितले आहेत. 'वित्थारेन' म्हणजे चित्ताच्या स्वरूपाच्या विस्ताराने. 'एत्थ' म्हणजे मनोद्वारात. 'एकचत्तालीसा' म्हणजे पंचविज्ञान आणि मनोधातू वर्ज्य करून कामावचर चित्तांच्या दृष्टीने एकेचाळीस. 'एत्थ' म्हणजे परित्त-जवन वारात. [परित्त वार समाप्त झाला]

138. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි එකං විභූතමෙව ලබ්භතීති අධිප්පායො. න හි අවිභූතෙ ආරම්මණෙ අප්පනානාම සම්භවතීති. තථා තදාරම්මණුප්පාදොච නත්ථි. න හි අතිසන්තතරං අප්පනාජවනං තදාරම්මණං අනුබන්ධතීති. තත්ථ හි ඡබ්බීසති මහග්ගත ලොකුත්තර ජවනෙසු යංකිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. ඤාණරහිතං ද්විහෙතුකජවනං අථිරසභාවත්තා අප්පනාය අනන්තරූපනිස්සයො නහොතීති වුත්තං ඤාණසම්පයුත්ත කාමාවචරජවනානමට්ඨන්නන්ති. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රතුනාමෙනාති එත්ථ ඉන්ද්‍රියසමතාදීහි පරිතොභාගෙහි අප්පනා කරීයති සජ්ජීයති එතෙනාති පරිකම්මං. අප්පනං උපෙච්ච චරතීති උපචාරො. සමීපචාරොති අත්ථො. සමීපචරණඤ්චෙත්ථ ආසන්නෙකාලෙ අප්පනාවහසමත්ථභාවෙන දට්ඨබ්බං. යස්ස පවත්තියා අචිරං කාලං අප්පනා සම්භවො හොතීති. අනුලොමන්ති අප්පනාපවත්තියා පච්චනීකධම්මවිධමනෙන අප්පනාය අනුකූලං අප්පනාහිතං අප්පනා වහන්තිච්චෙව අත්ථො, යස්ස පවත්තියා අප්පනා විබන්ධකො පච්චනී කොනාම නත්ථීති. ගමීයති බුජ්ඣීයති අත්ථො එතෙනාතිවො. අභිධානං බුද්ධිච. තං දුවිධංපි ගවං තායති රක්ඛතීති ගොත්තං. පරිත්ත ජාතිසඞ්ඛාතො අන්වයො. ගොත්තං අභිභුය්‍යති ඡිජ්ජති එත්ථාති ගොත්‍රභු. එත්ථ ච චත්තාරිපි ජවනානි පරිකම්මජවනානීති වා උපචාරජවනානිතිවා අනුලොමජවනානීතිවා වුච්චන්තියෙව. ගොත්‍රභූති පන පච්ඡිමස්සෙව නාමං. ඉධ පන චතුන්නංපි නාමානං සඞ්ගහණත්ථං පරිකම්මො පචාරානුලොම ගොත්‍රභුනාමෙනාති එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා කස්මා පථමමෙව පරිකම්මංනාම. නනු ඉතරානිපි අප්පනං පරිසඞ්ඛරොන්තියෙවාති එවමාදිකා චොදනා අනොකාසා හොතීති. චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුමෙවවාති චතුක්ඛත්තුමෙවවා තික්ඛත්තුමෙවවා. තත්ථ පථමෙන එව සද්දෙන පඤ්චමං ගොත්‍රභුසම්භවො පටික්ඛිත්තො හොති. තදා හි ජවනං පතිතංනාම හොති. පවෙධති [Pg.169] කම්පති. කාමගොත්තං අභික්කමිත්වා උපරිභූමන්තරප්පත්තියා පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති. දුතීයෙන දුතීයං ගොත්‍රභු සම්භවො පටික්ඛිත්තො හොති. තදා හි අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං අත්තනො අනන්තරෙ චිත්තං ගොත්‍රභුභාවං පාපෙතුං න සක්කොතීති. එතෙනෙව පඤ්චමතො පරං චතුත්ථතොච ඔරං අප්පනාය අසම්භවො සාධිතො හොතීති. වාසද්දෙන පන මන්දපඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුමෙව. න තික්ඛත්තුං. තික්ඛපඤ්ඤස්ස තික්ඛත්තුමෙව. න චතුක්ඛත්තුන්ති දස්සිතං හොති. අට්ඨසාලිනියං පන මන්දමජ්ඣිම මහාපඤ්ඤවසෙන තිධා භින්දිත්වා පඤ්චක්ඛත්තුංපි පරිකම්මජවනානං උප්පත්ති අනුඤ්ඤාතා විය දිස්සති. ඉතරට්ඨකථාසු පන සුට්ඨු විචාරෙත්වා පටිසිද්ධත්තා සා න ගහෙතබ්බාවාති.

१३८. स्पष्ट (विभूत) आणि अस्पष्ट (अविभूत) असा भेद नाही, केवळ एक स्पष्ट (विभूत) आलंबनच प्राप्त होते, असा अभिप्राय आहे. कारण की, अस्पष्ट आलंबनामध्ये 'अर्पणा' नावाचे चित्त संभवत नाही, असे समजावे. त्याचप्रमाणे, तदारम्मणाचा उत्पादही होत नाही. कारण की, अत्यंत सूक्ष्म असणाऱ्या अर्पणा जवनाचा तदारम्मण मागोवा घेऊ शकत नाही, असे समजावे. येथे, सव्वीस महग्गत आणि लोकोत्तर जवनांपैकी कोणतेही एक जवन अर्पणा विथीमध्ये प्रवेश करते, असा संबंध आहे. ज्ञानरहित द्विहेतुक जवन हे अस्थिर स्वभावाचे असल्यामुळे अर्पणा चित्तासाठी 'अनंतर-उपनिश्रय' प्रत्यय होऊ शकत नाही, म्हणूनच 'आठ ज्ञानसंप्रयुक्त कामावचर जवनांचे' असे म्हटले आहे. 'परिकर्म, उपचार, अनुलोम आणि गोत्रभू या नावांनी' या पाठात: ज्याच्याद्वारे इंद्रिय-समता इत्यादी चहुबाजूंच्या भागांनी अर्पणा सिद्ध केली जाते किंवा तयार केली जाते, म्हणून त्याला 'परिकर्म' म्हणतात. जे अर्पणाच्या जवळ जाऊन प्रवर्तित होते, म्हणून त्याला 'उपचार' म्हणतात. 'जवळ प्रवर्तित होणारे' असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे 'जवळ प्रवर्तित होणे' म्हणजे अर्पणाच्या जवळच्या क्षणी अर्पणा प्राप्त करून देण्यास समर्थ असणे, असे समजावे. ज्याच्या प्रवृत्तीमुळे थोड्याच वेळात अर्पणाचा संभव होतो, असे समजावे. 'अनुलोम' म्हणजे अर्पणाच्या प्रवृत्तीला विरोध करणाऱ्या (प्रतिकूल) धर्मांचा नाश करून अर्पणाला अनुकूल असणारे, अर्पणाचे हित करणारे आणि अर्पणाकडे नेणारे, असाच अर्थ समजावा; ज्याच्या प्रवृत्तीमुळे अर्पणाला अडथळा आणणारा कोणताही विरोधी धर्म उरत नाही, असे समजावे. ज्याच्याद्वारे अर्थ जाणला जातो किंवा समजला जातो, म्हणून त्याला 'गो' म्हणतात. 'गो' म्हणजे शब्द (अभिधान) आणि ज्ञान (बुद्धी). त्या दोन्ही प्रकारच्या 'गो'चे (शब्द आणि ज्ञानाचे) जे रक्षण करते, त्याला 'गोत्र' म्हणतात. 'परित्त' (कामावचर) जातीचे कुळ किंवा वंश असा याचा अर्थ आहे. ज्या चित्तात ते गोत्र (कामावचर वंश) अभिभूत होते किंवा नष्ट होते, त्याला 'गोत्रभू' म्हणतात. आणि येथे या चारही जवनांना 'परिकर्म जवन', 'उपचार जवन' किंवा 'अनुलोम जवन' असेही म्हटले जाते. परंतु 'गोत्रभू' हे नाव केवळ अंतिम जवनाचेच आहे. परंतु येथे या चारही नावांचा संग्रह करण्यासाठी 'परिकर्म, उपचार, अनुलोम आणि गोत्रभू या नावांनी' असे म्हटले आहे, असे समजावे. जर असे आहे, तर केवळ पहिल्याच जवनाला 'परिकर्म' नाव का दिले गेले? इतर जवने देखील अर्पणाला संस्कारित (सिद्ध) करतातच की नाही? अशी शंका घेण्यास येथे वाव उरत नाही, असे समजावे. 'चार वेळा किंवा तीन वेळाच' म्हणजे चार वेळाच किंवा तीन वेळाच. त्यातील पहिल्या 'एव' (च) शब्दाने पाचव्या क्षणी गोत्रभूचा संभव नाकारला जातो. कारण की, त्यावेळी जवन हे 'पतित' (खाली पडलेले) होते, ते थरथरते आणि कंप पावते. ते कामगोत्राचे उल्लंघन करून वरील भूमीमध्ये पोहोचण्यासाठी प्रत्यय होण्यास समर्थ नसते, असे समजावे. दुसऱ्या 'एव' शब्दाने दुसऱ्या क्षणी गोत्रभूचा संभव नाकारला जातो. कारण की, त्यावेळी आसेवन न मिळालेले अनुलोम चित्त आपल्या लगतच्या पुढील चित्ताला गोत्रभू अवस्थेला पोहोचवण्यास समर्थ नसते, असे समजावे. यावरूनच पाचव्याच्या पलीकडे आणि चौथ्याच्या अलीकडे अर्पणाचा असंभव सिद्ध होतो, असे समजावे. आणि 'वा' (किंवा) शब्दाने हे दर्शवले आहे की, मंदप्रज्ञ पुद्गलाला चार वेळाच जवन होते, तीन वेळा नाही; तीक्ष्णप्रज्ञ पुद्गलाला तीन वेळाच जवन होते, चार वेळा नाही, असे दर्शवले आहे. परंतु 'अठ्ठसालिनी' मध्ये मंद, मध्यम आणि महाप्रज्ञेच्या आधारे तीन प्रकारांत विभागून पाच वेळा देखील परिकर्म जवनांची उत्पत्ती मान्य केल्यासारखी दिसते. परंतु इतर अट्टकथांमध्ये चांगल्या प्रकारे विचार करून तिचा निषेध केला असल्यामुळे, ती (पाच वेळा जवन होण्याची मतप्रणाली) स्वीकारू नये, असे समजावे।

යං පන විභාවනියං

परंतु 'विभावनी' मध्ये जे म्हटले आहे की -

‘‘ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොතී’’ති වුත්තං.

“सहाव्या आणि सातव्या क्षणी भवांगाच्या निकटतेमुळे, कड्याच्या काठावर उभ्या असलेल्या माणसाप्रमाणे, अर्पणाच्या रूपाने स्थिर राहण्यास चित्त समर्थ नसते” असे म्हटले आहे।

තත්ථ භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙනාති භවඞ්ගභාවස්ස ආසන්න භාවෙනාති අත්ථො. පඤ්චමජවනතො හි පට්ඨාය ජවනසන්තානං අනුපුබ්බෙන පරික්ඛීණජවං හොති. භවඞ්ගභාවත්ථාය පරිණමතීති. එවඤ්ච කත්වා පපාතාසන්නපුරිසොපමාපි උපපන්නා හොතීති. නිරුද්ධානන්තරමෙවාති නිරුද්ධෙ අනන්තරමෙවාති පදච්ඡෙදො. කස්ස අනන්තරන්ති, අඤ්ඤස්ස අසුතත්තා නිරුද්ධස්සාති අත්ථතො ලද්ධමෙවාති. යස්මා පන අප්පනානාම උප්පජ්ජමානා චතුත්ථතොවා පඤ්චමතොවා පට්ඨාය උප්පජ්ජති. න ඡට්ඨතොවා සත්තමතොවා. සාහි වසීභූතාපි චතුත්ථ පඤ්චමෙසු උප්පත්තිං අලභමානා සබ්බසො නුප්පජ්ජතියෙව. ලභමානා පන දිවසංපි නිරන්තරං පවත්තතියෙව. තස්මා චතුත්ථංවා පඤ්චමංවාති ඉදං ආදිමත්තනියමනත්ථං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව හි අප්පනාවීථිමොතරතීති ච තතොපරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොතීති ච වක්ඛතීති. යදි පන පඤ්චමතො පට්ඨාය ජවනං පතිතං නාම හොති. එවං සති කස්මා තතො පට්ඨාය පතනඛෙත්තෙ අප්පනාජවනං පවත්තතීති. වුච්චතෙ, හත්ථෙ [Pg.170] ථපිතලෙඩ්ඩුස්ස පතනඛෙත්තංනාම හත්ථතො මුත්තමත්තෙ හොති. එවං සන්තෙපි හත්ථබලෙන ඛිපිතං ලෙඩ්ඩු දූරංපි ගච්ඡතියෙව. එත්ථ ච ලෙඩ්ඩුස්ස ජවොනාම හත්ථජවමූලකො හොති. හත්ථජවොච සරීරබලමූලකො. තත්ථ ලෙඩ්ඩු විය අප්පනාජවනං දට්ඨබ්බං. ලෙඩ්ඩුස්ස පතනඛෙත්තං විය චතුත්ථතො පච්ඡාකාලො. හත්ථජවොවිය ගොත්‍රභුජවො. සරීරබලං විය පුරිමානං පරිකම්මජවනානං බලං දට්ඨබ්බං. උත්තානසෙය්‍යස්ස බාලදාරකස්ස බලං විය ආදිකම්මිකවීථියං කාමජවනානං බලං. වුද්ධිපත්තස්ස පුරිසස්සබලං විය සමාපත්තිවීථියං කාමජවනානං බලං. යථා ච බාලදාරකෙන ඛිත්තං ලෙඩ්ඩු හත්ථතො මුත්තමත්තෙපි පතති. එවං ආදිකම්මිකවීථියං අප්පනාජවනං එකවාරං ජවිත්වා පතති. යථාවුද්ධිපත්තෙන ඛිත්තං ලෙඩ්ඩු පතනඛෙත්තෙපි අපතිත්වා දූරංපි දූරතරංපි ගච්ඡති. තථා සමාපත්තිවීථියං අප්පනාජවනං චිරංපි චිරතරංපි පවත්තතීති. මූලටීකායං පන අප්පනාජවනං පතනඛෙත්තෙ පවත්තංපි භූමන්තරපත්තියාවා ආරම්මණන්තරලද්ධියාවා පතිතංනාම නහොතීති වුත්තං. එත්ථ සියා, කස්මා පඤ්චමතො පට්ඨාය ජවනං පතිතන්ති වුත්තං. නනු අපති තත්තා එව සුට්ඨු බලවභාවතො සත්තමජවනචෙතනා සීඝං අනන්තරෙ භවෙ විපාකදායිනීච ආනන්තරියකම්මඤ්ච හොති. මජ්ඣෙ පඤ්චචෙතනා තථා බලවභාවාභාවතො චිරෙන තතීයභවාදීසු විපාකදායිනීච හොන්ති, අනන්තරියභාවඤ්ච න ගච්ඡන්තීති. නඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. යදි හි සීඝං විපාකදානතාය බලවතීනාම සියා. එවංසති පඨමචෙතනා සබ්බබලවතීනාම සියා. සා හි ඉමස්මිංයෙව භවෙ විපාකං දෙතීති. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං. එක වස්සජීවීනං තිණරුක්ඛානං පරිණාමොවිය පථමචෙතනාය පරිණාමො දට්ඨබ්බො. ද්විවස්සජීවීනං විය සත්තමචෙතනාය. මහාසාලානං විය මජ්ඣිමචෙතනානන්ති. තත්ථ එකවස්සජීවිනො තිණරුක්ඛානාම අසාරා හොන්ති. අසාරත්තාච දුබ්බලා අනද්ධනියා අචිරට්ඨිකා. තස්මා තෙසං සීඝතරපරිණාමො හොති. තෙ හි සීඝතරං රුහන්ති. වුද්ධිං විරුළ්හිං ආපජ්ජන්ති. සීඝතරං පුප්ඵන්ති ඵලන්ති පතන්ති අන්තරධායන්ති. එකං නිදාඝසමයං අතික්කමිතුං නසක්කොන්ති. දුතීයං [Pg.171] වස්සං න පාපුණන්ති. එත්ථච නිදාඝසමයො විය මරණකාලො වෙදිතබ්බො. ද්විවස්සජීවිනො පන ථොකං සාරභූතා හොන්ති. සාරභූතත්තාච ථොකං බලවන්තා අද්ධනියා. තතො යෙවචතෙසං චිරපරිණාමො හොති. තෙ හි පථමං වස්සං රුහන්ති වුද්ධිං විරුළ්හිං ආපජ්ජන්ති. පුප්ඵිතුංවා ඵලිතුංවා නසක්කොන්ති. දුතීයවස්සෙඑව පුප්ඵන්ති ඵලන්ති පතන්ති අන්තරධායන්ති. දුතීයං පන නිදාඝ සමයං අතික්කමිතුං න සක්කොන්ති. තතීයං වස්සං න පාපුණන්ති. මහාසාලා පන සබ්බසාරභූතා හොන්ති. බලවන්තා චිරතරට්ඨායිනො. තස්මා තෙ සණිකමෙව පරිණාමං ගච්ඡන්ති. තෙ හි එක ද්වෙ වස්සානි විදත්ථිරතනමත්තාව හොන්ති. වුද්ධිං විරුළ්හිං නාපජ්ජන්ති. පුප්ඵිතුංවා ඵලිතුංවා න සක්කොන්ති. අතිචිරට්ඨායිනො පන හොන්ති. ඡ පඤ්ච වස්සසතානි ඨත්වාව පතන්ති. එවමෙව පථමජවනචෙතනා සබ්බසො අලද්ධාසෙවනතාය අසාරා අබලා හොති. විසුං එකං භවං නිබ්බත්තෙතුං එකඤ්ච මරණකාලං අතික්කමිතුං න සක්කොති. ඉමස්මිං භවෙඑව විපච්චිත්වාවා අවිපච්චිත්වාවා ඛිය්‍යති. සත්තම ජවනචෙතනා පන ලද්ධාසෙවනතාය ථොකං සාරභූතා හොති. විසුං එකං භවං නිබ්බත්තෙතුං සක්කොති. සාරභූතත්තා යෙවච සණිකමෙව පරිණාමං ගච්ඡති. ඉමස්මිං භවෙ විපච්චිතුං න සක්කොති. භවන්තරං පත්වාව විපච්චති. පතිතජවනෙසු පන අන්තිම ජවනතාය දුබ්බලත්තා දුතීයං මරණකාලං අතික්කමිතුං න සක්කොති. දුතීයභවෙඑව විපච්චිත්වාවා අවිපච්චිත්වාවා ඛිය්‍යති. අවසෙසානං පන පඤ්චන්නං මජ්ඣිමචෙතනානං සුට්ඨු ලද්ධාසෙවනානං සණික තර පරිණතභාවො වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති. නං කෙවලඤ්චෙත්ථ තිණ රුක්ඛො පමාය පාණොපමායාපි අයමත්ථො දීපෙතබ්බො. යෙහිකෙචි ගබ්භසෙය්‍යකා පාණා අප්පායුකජාතිකා හොන්ති. තෙ සීඝතරං ගබ්භවාසං වසන්ති, සීඝතරං විජායන්ති. අඞ්ගමඞ්ගානිච නෙසං සීඝතරං ථාමගතානි හොන්ති. ඉන්ද්‍රියානිච සීඝතරං පරිපාකගතානි හොන්ති. තදහෙව උට්ඨහිත්වා ගච්ඡන්ති. ගොචරං ගණ්හන්ති. අත්තනො අත්තනො විසයෙ සීඝතරං විඤ්ඤුත්තං ආපජ්ජන්ති. සීඝතරං ජිණ්ණා හොන්ති මරන්ති. [Pg.172] දීඝායුකජාතිකානං පන ගබ්භවාසාදීනි සබ්බානි සණික මෙව සිජ්ඣන්තීති. එත්ථච මහග්ගත කුසලානි සත්තම ජවනට්ඨානෙ ඨිතානීති වෙදිතබ්බානි. පරිකම්මජවනානි හි චිරට්ඨිතිකට්ඨෙන සුපක්ක සාලිධඤ්ඤසදිසානි. අප්පනාජවනානි අචිරට්ඨිතිකට්ඨෙන සුපක්ක සාලිභත්තසදිසානීති තානිපි අචිරතරට්ඨිතිකානිඑව හොන්ති. දුතීයෙ භවෙ විපච්චිත්වාවා අවිපච්චිත්වාවා ඛිය්‍යන්ති. ඉමස්මිං භවෙපි අප්පකෙන කාමච්ඡන්දාදිනා පච්චනීකධම්මෙන පටිබාහිතානි සබ්බසො අවිපාකභාවං ආපජ්ජන්ති. තස්මාතානි තෙන පරියායෙන දුබ්බලානි නාම හොන්තීති.

तेथे 'भवंगस्स आसन्नभावेन' (भवंगाच्या समीप असण्याने) म्हणजे 'भवंगभावाच्या समीप असण्याने' असा अर्थ आहे. कारण पाचव्या जवनापासून सुरू करून जवन-संतान (जवन-परंपरा) अनुक्रमाने क्षीण-वेग होते आणि भवंग अवस्थेप्रत झुकते. आणि असे मानल्याने, कड्याच्या काठावर उभ्या असलेल्या माणसाची उपमा देखील योग्य ठरते. 'निरुद्धानन्तरमेव' या पदाचा विग्रह 'निरुद्धे अनन्तरमेव' (निरुद्ध झाल्यानंतर लगेचच) असा करावा. 'कोणाच्या नंतर?' इतर कशाचा उल्लेख ऐकला नसल्यामुळे, 'निरुद्ध झालेल्या (नष्ट झालेल्या) धर्माच्या नंतर' असा अर्थ आपोआपच प्राप्त होतो. कारण 'अप्पना' (अर्पणा) उत्पन्न होताना चौथ्या किंवा पाचव्या जवनापासून सुरू होऊन उत्पन्न होते; सहाव्या किंवा सातव्या जवनापासून नाही. कारण ती (अप्पना) वशीभूत असली तरी, चौथ्या किंवा पाचव्या जवनात उत्पन्न होण्याची संधी न मिळाल्यास ती पूर्णपणे उत्पन्नच होत नाही. परंतु जर संधी मिळाली, तर ती दिवसभर सुद्धा निरंतर प्रवृत्त राहू शकते. म्हणून, 'चौथे किंवा पाचवे' हे वचन केवळ सुरुवातीच्या मर्यादेचा नियम निश्चित करण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजावे. म्हणूनच पुढे असे म्हटले जाईल की, 'अप्पना-वीथीमध्ये प्रवेश करतो' आणि 'त्यानंतर अप्पनाच्या शेवटी भवंगपातच होतो'. जर पाचव्या जवनापासून जवन 'पतित' (खाली पडलेले) मानले जाते, तर असे असताना त्या पाचव्यानंतरच्या 'पतन-क्षेत्रात' अप्पना-जवन कसे प्रवृत्त होते? उत्तर दिले जाते: हातात धरलेल्या मातीच्या ढेकळाचे 'पतन-क्षेत्र' म्हणजे तो ढेकूळ हातातून सुटल्याबरोबर सुरू होते. असे असले तरी, हाताच्या बलाने फेकलेला ढेकूळ दूरवर सुद्धा जातोच. आणि येथे ढेकळाचा वेग (जवन) हा हाताच्या वेगावर आधारित असतो, आणि हाताचा वेग शरीराच्या बलावर आधारित असतो. तेथे ढेकळाप्रमाणे 'अप्पना-जवन' समजावे. ढेकळाच्या पतन-क्षेत्राप्रमाणे चौथ्या जवनानंतरचा काळ समजावा. हाताच्या वेगाप्रमाणे 'गोत्रभू-जवन' समजावा. शरीराच्या बलाप्रमाणे पूर्ववर्ती 'परिकर्म-जवनांचे' बल समजावे. पाठीवर निजलेल्या लहान बालकाच्या बलाप्रमाणे 'आदिकर्मिक-वीथी'मधील काम-जवनांचे बल समजावे. प्रौढ माणसाच्या बलाप्रमाणे 'समापत्ती-वीथी'मधील काम-जवनांचे बल समजावे. आणि ज्याप्रमाणे लहान मुलाने फेकलेला ढेकूळ हातातून सुटल्याबरोबर लगेचच पडतो, त्याचप्रमाणे आदिकर्मिक-वीथीमध्ये अप्पना-जवन केवळ एकच वेळा जवून (प्रवृत्त होऊन) पडते. ज्याप्रमाणे प्रौढ माणसाने फेकलेला ढेकूळ पतन-क्षेत्रात लगेच न पडता दूर आणि अधिक दूर जातो, त्याचप्रमाणे समापत्ती-वीथीमध्ये अप्पना-जवन दीर्घकाळ आणि अतिदीर्घकाळ प्रवृत्त राहते. परंतु मूलटीकेमध्ये असे म्हटले आहे की, अप्पना-जवन पतन-क्षेत्रात प्रवृत्त होत असले तरी, भूमी-बदलामुळे किंवा आलंबन-बदलामुळे त्याला 'पतित' म्हणता येत नाही. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते: मग पाचव्या जवनापासून जवन 'पतित' होते असे का म्हटले आहे? पतित न झाल्यामुळेच, अत्यंत बलवान असल्यामुळे सातवी जवन-चेतना लगेचच पुढील जन्मात विपाक देणारी आणि आनंतर्य कर्म ठरते की नाही? आणि मधील पाच चेतना तशा प्रकारे बलवान नसल्यामुळे, दीर्घकाळानंतर तिसऱ्या किंवा त्यापुढील जन्मात विपाक देणाऱ्या ठरतात आणि आनंतर्य भावाला प्राप्त होत नाहीत की नाही? परंतु हे असे समजू नये. कारण जर लवकर विपाक देण्यानेच बलवान मानले जात असेल, तर पहिली चेतना सर्वात बलवान ठरेल; कारण ती याच जन्मात विपाक देते. परंतु येथे हा निष्कर्ष आहे: एक वर्ष जगणाऱ्या गवताच्या वनस्पतींच्या परिणामाप्रमाणे पहिल्या चेतनेचा परिणाम समजावा. दोन वर्षे जगणाऱ्या वनस्पतींप्रमाणे सातव्या चेतनेचा परिणाम समजावा. आणि महाशाल वृक्षांप्रमाणे मधील चेतनांचा परिणाम समजावा. त्यामध्ये, एक वर्ष जगणाऱ्या गवताच्या वनस्पती या असार असतात. असार असल्यामुळे त्या दुर्बल, अल्पायुषी आणि फार काळ न टिकणाऱ्या असतात. म्हणून त्यांचा परिणाम अत्यंत वेगाने होतो. कारण त्या अत्यंत वेगाने उगवतात, वाढतात, विस्तारतात, वेगाने फुलतात, फळतात, गळून पडतात आणि नष्ट होतात. त्या एका उन्हाळ्याचा ऋतू देखील पार करू शकत नाहीत आणि दुसऱ्या वर्षात पोहोचू शकत नाहीत. आणि येथे उन्हाळ्याच्या ऋतूप्रमाणे 'मरणकाळ' समजावा. परंतु दोन वर्षे जगणाऱ्या वनस्पती काही प्रमाणात सारभूत असतात. सारभूत असल्यामुळे त्या काहीशा बलवान आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या असतात. म्हणूनच त्यांचा परिणाम सावकाश होतो. कारण त्या पहिल्या वर्षी उगवतात, वाढतात आणि विस्तारतात; परंतु फुलू किंवा फळू शकत नाहीत. दुसऱ्या वर्षीच त्या फुलतात, फळतात, गळून पडतात आणि नष्ट होतात. परंतु त्या दुसऱ्या उन्हाळ्याचा ऋतू पार करू शकत नाहीत आणि तिसऱ्या वर्षात पोहोचू शकत नाहीत. परंतु महाशाल वृक्ष हे पूर्णपणे सारभूत असतात, बलवान असतात आणि अत्यंत दीर्घकाळ टिकणारे असतात. म्हणून त्यांचा परिणाम अत्यंत हळूहळू होतो. कारण ते एक-दोन वर्षे केवळ एक वीत किंवा एक हात एवढेच असतात; त्यांची वाढ किंवा विस्तार दिसत नाही, आणि ते फुलू किंवा फळू शकत नाहीत. परंतु ते अत्यंत दीर्घकाळ टिकणारे असतात; पाचशे-सहाशे वर्षे टिकून राहूनच मगच पडतात. याचप्रमाणे, पहिली जवन-चेतना ही पूर्णपणे आसेवन न मिळाल्यामुळे असार आणि दुर्बल असते. ती स्वतंत्रपणे एक जन्म उत्पन्न करण्यास आणि एका मरणकाळाला पार करण्यास असमर्थ असते. ती याच जन्मात विपाकाला प्राप्त होऊन किंवा विपाक न देताच क्षीण होते. परंतु सातवी जवन-चेतना आसेवन मिळाल्यामुळे काही प्रमाणात सारभूत असते. ती स्वतंत्रपणे एक जन्म उत्पन्न करण्यास समर्थ असते. आणि सारभूत असल्यामुळेच तिचा परिणाम हळूहळू होतो. ती या जन्मात विपाक देऊ शकत नाही; दुसऱ्या जन्मात पोहोचल्यावरच विपाक देते. परंतु पतित जवनांमध्ये अंतिम जवन असल्यामुळे, दुर्बलतेमुळे ती दुसऱ्या मरणकाळाला पार करू शकत नाही; ती दुसऱ्याच जन्मात विपाक देऊन किंवा न देता क्षीण होते. आणि उरलेल्या पाच मध्यम चेतनांचा, ज्यांना उत्तम प्रकारे आसेवन मिळाले आहे, त्यांचा अत्यंत हळूहळू होणारा परिणाम पूर्वोक्त नियमानुसार समजावा. आणि येथे केवळ गवताच्या वनस्पतींच्या उपमेनेच नव्हे, तर प्राण्यांच्या उपमेने देखील हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. कारण जे काही गर्भाशयात जन्म घेणारे प्राणी अल्पायुषी असतात, ते अत्यंत वेगाने गर्भात राहतात आणि वेगाने जन्म घेतात. आणि त्यांचे अवयव देखील वेगाने बलवान होतात. आणि त्यांच्या इंद्रियांची परिपक्वता देखील वेगाने होते. ते त्याच दिवशी उठून चालतात आणि स्वतःचे अन्न ग्रहण करतात. आपापल्या विषयात ते वेगाने चतुर होतात. ते वेगाने वृद्ध होतात आणि मरतात. परंतु दीर्घायुषी प्राण्यांचे गर्भाशयात राहणे इत्यादी सर्व कार्ये हळूहळूच पूर्ण होतात. आणि येथे महग्गत कुशल हे सातव्या जवनाच्या स्थानी स्थित असतात, असे समजावे. कारण परिकर्म-जवन हे दीर्घकाळ टिकण्याच्या अर्थाने चांगल्या प्रकारे पिकलेल्या शाली-धान्यासारखे असतात. आणि अप्पना-जवन हे दीर्घकाळ न टिकण्याच्या अर्थाने चांगल्या प्रकारे शिजवलेल्या शाली-भातासारखे असतात; म्हणून ते देखील फार काळ टिकणारे नसतात. ते दुसऱ्या जन्मात विपाक देऊन किंवा न देता क्षीण होतात. या जन्मात देखील थोड्याशा कामच्छंद इत्यादी विरोधी धर्मांनी बाधित केले असता, ते पूर्णपणे विपाक न देण्याच्या अवस्थेला प्राप्त होतात. म्हणून, त्या दृष्टीने ते दुर्बलच मानले जातात।

යස්මා ච ආනන්තරියකම්මානං ඵලදානනියතතානාම කාලනියමෙන විනා න සම්භවති. කාලනියමොචනාම එකන්තෙන සත්තමජවනස්සෙව හොති. න මජ්ඣිමජවනානං. තෙසඤ්හි අසුකස්මිං භවෙඑව විපච්චන්තීති එවං නියමො නත්ථීති. තස්මා දුවිධස්ස නියමස්ස සිද්ධත්තා එව සත්තමජවනචෙතනාය අනන්තරියකම්මතා සිද්ධා හොති. න බලවතරතායාති නිට්ඨමෙත්ථගන්තබ්බන්ති. මූලටීකායං පන නනුච සත්තමජවනචෙතනාය බලවතාය උපපජ්ජවෙදනීයභාවො හොති ආනන්තරියතාපීති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා තත්ථායං අධිප්පායො සියා. පටිසන්ධියා අනන්තරපච්චයභාවිනො විපාකසන්තානස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙන අන්තිමජවනචෙතනාය සුසඞ්ඛතත්තාසා සත්තමජගනචෙතනා උපපජ්ජවෙදනීයා ආනන්තරියකාච හොති. න අපතිතජවනචෙතනා විය බලවතායාති උත්තරං වදති. තං යුත්තං විය න දිස්සති. එවඤ්හි සති පථමජවනචෙතනා කස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙන සුසඞ්ඛතත්තා දිට්ඨධම්මවෙදනීයානාම ජාතාති වත්තබ්බා හොතීති. මහාටීකායං පන දුබ්බලාපි අන්තිමජවන චෙතනා සන්නිට්ඨානකිච්චවිසෙසයුත්තතාය ඵලවිපච්චනෙ සත්තිවිසෙ සයුත්තා හොතීති උපපජ්ජවෙදනීයා ආනන්තරියකාච සා හොතීති වුත්තං. යථාරහන්ති තං තං පුග්ගලානුරූපං. යථාභිනීහාර වසෙනාති තස්ස තස්ස පරිකම්මභාවනා චිත්තස්ස කසිණනිමිත්තා දීසුවා අනිච්චලක්ඛණාදීසුවා අභිනීහරණානුරූපං. අප්පනාවීථින්ති අප්පනාපබන්ධං. ඉදඤ්ච අනෙකවාරෙ පවත්තානං අප්පනාජවනානං සඞ්ගහණත්ථං [Pg.173] වුත්තං. තෙනෙවාහ තතොපරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොතීති. තත්ථ තතොති චතුත්ථතොවා පඤ්චමතො වා. ඉමස්මිං අත්ථෙ සති පඤ්චමෙවා ඡට්ඨෙවා එකන්තෙන භවඞ්ගපාතො හොතීති ආපජ්ජති. තස්මා පුන අප්පනාවසානෙති වුත්තං. භවඞ්ගපාතොවහොති. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති අධිප්පායො.

आणि ज्या कारणाने आनंतर्य कर्मांच्या फलदानाची निश्चितता काल-नियमाशिवाय संभवत नाही. आणि काल-नियम म्हणजे निश्चितपणे केवळ सातव्या जवनाचाच होतो, मध्यम जवनांचा नाही. कारण त्यांच्यासाठी 'याच विशिष्ट भवात ते विपाकीत होतील' असा नियम नाही. म्हणून, या दोन्ही प्रकारच्या नियमांच्या सिद्धतेमुळेच सातव्या जवन-चेतनेची आनंतर्य-कर्मता सिद्ध होते, केवळ अति-बलवानपणामुळे नाही, असा येथे निष्कर्ष समजला पाहिजे. मूळटीकेमध्ये तर 'सातव्या जवन-चेतनेच्या बलवानपणामुळेच उपपज्जवेदनीय भाव आणि आनंतर्यता देखील होते' असा आक्षेप उपस्थित करून, 'तेथे असा अभिप्राय असावा: प्रतिसंधीच्या अनंतरप्रत्ययभावाने उत्पन्न होणाऱ्या विपाक-संतानाच्या अनंतरप्रत्ययभावाच्या रूपाने अंतिम जवन-चेतनेद्वारे चांगल्या प्रकारे संस्कारित असल्यामुळे, ती सातवी जवन-चेतना उपपज्जवेदनीय आणि आनंतर्य होते; न पडलेल्या जवन-चेतनेप्रमाणे केवळ बलवानपणामुळे नाही' असे उत्तर दिले आहे. ते योग्य वाटत नाही. कारण असे मानल्यास, 'पहिली जवन-चेतना कोणाच्या अनंतरप्रत्ययभावाने सुसंस्कृत झाल्यामुळे दिट्ठधम्मवेदनीय झाली?' असे म्हणावे लागेल. महाटीकेमध्ये तर 'अंतिम जवन-चेतना दुर्बळ असली तरी, संनिठ्ठान कार्याच्या विशेषतेने युक्त असल्यामुळे फल-विपाकात विशेष शक्तीने युक्त असते, म्हणून ती उपपज्जवेदनीय आणि आनंतर्य होते' असे म्हटले आहे. 'यथारहं' म्हणजे त्या त्या पुद्गलाच्या अनुरूप. 'यथाभिनीहारवसेन' म्हणजे त्या त्या परिकर्म-भावना चित्ताला कसिण-निमित्त इत्यादींमध्ये किंवा अनित्य-लक्षण इत्यादींमध्ये अभिमुख करण्याच्या अनुरूप. 'अप्पनावीथिं' म्हणजे अप्पना-प्रबंध. आणि हे अनेक वेळा प्रवृत्त होणाऱ्या अप्पना-जवनांचा संग्रह करण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'त्यानंतर अप्पनाच्या शेवटी केवळ भवंगपातच होतो.' तेथे 'ततो' म्हणजे चौथ्या किंवा पाचव्या जवनानंतर. हा अर्थ घेतला असता, पाचव्या किंवा सहाव्या जवनानंतर निश्चितपणे भवंगपात होतो, असा प्रसंग येतो. म्हणून पुन्हा 'अप्पनावासाने' असे म्हटले आहे. केवळ भवंगपातच होतो, तदारम्मणाचा उत्पाद होत नाही, असा अभिप्राय आहे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये तर

‘‘කත්ථචි අප්පනාවාරෙ සත්තජවන පරිපූරණත්ථං අප්පනාවසානෙපි කාමාවචරජවනප්පවත්තිං වදන්තානං නිකායන්තරිකානං වාදො ඉධ එවසද්දෙන නිවත්තිතො’’ති වුත්තං.

“काही अप्पना-वारांमध्ये सात जवने पूर्ण करण्यासाठी अप्पनाच्या शेवटी देखील कामावचर जवनांची प्रवृत्ती सांगणाऱ्या इतर निकायांच्या आचार्यांचे मत येथे 'एव' शब्दाने खंडित केले आहे,” असे म्हटले आहे.

තත්ථාති තස්මිං අප්පනාජවනවාරෙ. නිරන්තරපවත්තානං ජවනානං භින්නවෙදනතානාම නත්ථීති වුත්තං සොමනස්සසහගත ජවනා නන්තරන්තිආදි.

‘तेथे’ म्हणजे त्या अप्पना-जवन वारात. निरंतर प्रवृत्त होणाऱ्या जवनांमध्ये भिन्न वेदना असणे शक्य नाही, म्हणूनच 'सोमनस्ससहगत जवनानंतर...' इत्यादी म्हटले आहे.

[132] විභාවනියං පන

[१३२] परंतु विभावनीमध्ये तर

‘‘භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා’’තිකාරණං වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“भिन्न वेदना असणाऱ्यांचा परस्परांना आसेवन-प्रत्ययभाव सिद्ध होत नसल्यामुळे,” असे कारण सांगितले आहे. ते योग्य नाही.

න හි ඉධ ආසෙවනපච්චයභාවො පමාණං. කස්මා, ආසෙවන පච්චනිකානං ඵලජවනානංපි පරිකම්මජවනෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අභින්නවෙදනතාය ඉච්ඡිතබ්බත්තාති. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බා.

कारण येथे आसेवन-प्रत्ययभाव हा प्रमाण नाही. का? कारण आसेवन-प्रत्ययाच्या विरोधी असलेल्या फल-जवनांची देखील परिकर्म-जवनांशी आणि परस्परांशी अभिन्न वेदना असणेच इष्ट आहे. 'पाटिकंखितब्बा' म्हणजे अवश्य इष्ट असणे.

[133] විභාවනියං පන

[१३३] परंतु विभावनीमध्ये तर

‘‘පසංසිතබ්බා’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“प्रशंसनीय” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි තාදිසො සංවණ්ණනාපදෙසො දිස්සතීති. අරහත්ත ඵලෙ මග්ගවීථියං මග්ගකුසලානන්තරං පවත්තමානෙපි අයං පුබ්බාපර නියමො පරිකම්මජවනෙහි එව සහ අප්පනාජවනානං හොතීති කත්වා ක්‍රියජවනානන්තරං අරහත්තඵලඤ්චාති වුත්තං. සුඛපුඤ්ඤම්හා පරං ද්වත්තිංස අප්පනාජවනානි සම්භවන්ති. උපෙක්ඛකා පුඤ්ඤම්හා පරං ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො පරං අට්ඨ. උපෙක්ඛකා ක්‍රියතො පරං ඡ අප්පනාජවනානි සම්භවන්තීති යොජනා. තත්ථ ද්වත්තිංසාති අරහත්තඵලසබ්බපඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතානං චතුන්නං රූපකුසලානං සොළසන්නං [Pg.174] මග්ගකුසලානං ද්වාදසන්නං හෙට්ඨිමඵලානඤ්ච වසෙන ද්වත්තිංස. ද්වාදසාති පඤ්චමජ්ඣානිකානං රූපාරූපමග්ගකුසලානං හෙට්ඨිමඵලානඤ්ච වසෙන ද්වාදස. අට්ඨාති පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතානං චතුන්නං රූපක්‍රියානං චතුන්නං අරහත්තඵලානඤ්ච වසෙන අට්ඨ. ඡාති පඤ්චමජ්ඣානිකානං පඤ්චන්නං රූපාරූපක්‍රියානං අරහත්තඵලස්සච වසෙන ඡ. පුථුජ්ජනානං සෙක්ඛානඤ්ච කාමපුඤ්ඤතිහෙතුතො පරං චතුචත්තාලීස අප්පනා සම්භවන්ති. වීතරාගානං අරහන්තානං තිහෙතුකාමක්‍රියතො පරං චුද්දස අප්පනා සම්භවන්තීති යොජනා.

कारण तशा प्रकारचा स्पष्टीकरणाचा मार्ग दिसून येत नाही, असे जाणावे. अर्हत्त्व-फलामध्ये मार्ग-वीथीमध्ये मार्ग-कुशलाच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त होत असले तरी, हा पूर्व-अपर नियम केवळ परिकर्म-जवनांसहच अप्पना-जवनांचा होतो, असे मानून 'क्रिया-जवनानंतर अर्हत्त्व-फल होते' असे म्हटले आहे. सुख-सहगत कुशल कर्मापासून नंतर बत्तीस अप्पना-जवने संभवतात. उपेक्षा-सहगत कुशल कर्मापासून नंतर बारा, सुख-सहगत क्रिया-जवनापासून नंतर आठ आणि उपेक्षा-सहगत क्रिया-जवनापासून नंतर सहा अप्पना-जवने संभवतात, अशी ही योजना आहे. तेथे 'बत्तीस' म्हणजे: अर्हत्त्व-फल आणि सर्व पाचवे ध्यान वगळून चार रूप-कुशलांच्या, सोळा मार्ग-कुशलांच्या आणि बारा कनिष्ठ फलांच्या रूपाने बत्तीस होतात. 'बारा' म्हणजे: पाचव्या ध्यानाशी संबंधित रूप आणि अरूप मार्ग-कुशलांच्या आणि कनिष्ठ फलांच्या रूपाने बारा होतात. 'आठ' म्हणजे: पाचवे ध्यान वगळून चार रूप-क्रियांच्या आणि चार अर्हत्त्व-फलांच्या रूपाने आठ होतात. 'सहा' म्हणजे: पाचव्या ध्यानाशी संबंधित पाच रूप आणि अरूप क्रियांच्या आणि अर्हत्त्व-फलाच्या रूपाने सहा होतात. पृथग्जन आणि शैक्ष पुद्गलांच्या त्रिहेतुक कामावचर कुशल कर्मापासून नंतर चव्वेचाळीस अप्पना संभवतात. वीतराग अर्हंतांच्या त्रिहेतुक कामावचर क्रिया-जवनापासून नंतर चौदा अप्पना संभवतात, अशी ही योजना आहे।

139. සබ්බථාපීති අතිමහන්තාදිනා සබ්බපකාරෙනපි. එත්ථාති එතෙසු යථාවුත්තෙසු පඤ්චද්වාර මනොද්වාරෙසු. සබ්බත්ථාපි පන අනිට්ඨෙ තිවා පාඨො. තෙනෙව ටීකාසු සබ්බත්ථාපීති පඤ්චද්වාර මනොද්වාරෙපීති වුත්තං. ඉච්ඡිතබ්බන්ති ඉට්ඨං. කෙන ඉච්ඡිතබ්බන්ති. ලොකියමහාජනෙන. තත්ථ ච අතිඋක්කට්ඨෙ අතිදුග්ගතෙච ජනෙ අගහෙත්වා මජ්ඣිමකෙන මහාජනෙන. එවඤ්හි සති ඉට්ඨානිට්ඨානං සුට්ඨුවවත්ථානං හොතීති අට්ඨකථායං වුත්තං. යස්මිං ආරම්මණෙකුසල විපාකං උප්පජ්ජති, තදෙව ඉට්ඨංනාම. යස්මිං පන අකුසලවිපාකං උප්පජ්ජති, තදෙව අනිට්ඨංනාම. න හි සක්කා ඉට්ඨංවා අනිට්ඨංවා ආරම්මණං විපාකචිත්තං වඤ්චෙතුන්තිච. අපිච ද්වාරවසෙනාපි ඉට්ඨානිට්ඨතා වෙදිතබ්බාති ච වුත්තං. තස්මා ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධසන්තානගතෙ එකෙ කස්මිං රූපකලාපෙ වණ්ණාදීසු රූපෙසු කිඤ්චි ඉට්ඨං හොති. කිඤ්චි අනිට්ඨං. කදාචි ඉට්ඨං හොති. කදාචි අනිට්ඨං, තත්ථ කිඤ්චි ඉට්ඨං හොති කිඤ්චි අනිට්ඨන්ති යථා කිංස්මිංචි එකස්මිං පුප්ඵෙ වණ්ණො ඉට්ඨො. ගන්ධො අනිට්ඨො, රසො අනිට්ඨො, ඵොට්ඨබ්බො අනිට්ඨො, ඛරසම්ඵස්සො. කිංස්මිංචි වණ්ණොපි ඉට්ඨො, ගන්ධොපි ඉට්ඨො, රසාදයො අනිට්ඨායෙව. තථා බුද්ධස්ස සරීරගතෙපි එකස්මිං කලාපෙ වණ්ණො ඉට්ඨො හොති. ගන්ධො අනිට්ඨො. මතකණ්හසුනඛස්ස උද්ධුමාතසරීරෙපි වණ්ණො ඉට්ඨො හොති. ගන්ධො අනිට්ඨො. සො හි වණ්ණො යදි නිවත්ථපාරුතස්ස වත්ථස්ස භවෙය්‍ය. තං වත්ථං මහග්ඝං හොතීති. කදාචි ඉට්ඨං කදාචි අනිට්ඨන්ති අග්ගිනාම හෙමන්තෙ ඉට්ඨො සුඛවිපාකස්ස පච්චයො. ගිම්හෙ අනිට්ඨො දුක්ඛවිපාකස්ස පච්චයො. සීතුදකං ගිම්හෙ [Pg.175] ඉට්ඨං. හෙමන්තෙ අනිට්ඨං. තථා සුඛ සම්ඵස්සං වත්ථං පකතිකායෙ ඉට්ඨං හොති. වණං පත්වා අනිට්ඨං. තෙනවා සණිකං ඵුසන්තස්ස ඉට්ඨං, ගාළ්හං ඵුසන්තස්ස අනිට්ඨන්ති. නඉට්ඨන්ති අනිට්ඨං. තස්මිං අනිට්ඨෙ. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ, කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණ සම්පටිච්ඡන සන්තීරණ තදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. සන්තීරණ තදාරම්මණානි චෙත්ථ උපෙක්ඛාසහගතානිඑව වෙදිතබ්බානි. තෙනෙවාහ අතිඉට්ඨෙපනාතිආදි. තත්ථ අභිඉට්ඨෙති සුවණ්ණ රජත මණිවණ්ණාදිකෙ හරිතාලවණ්ණාදිකෙ කොසෙය්‍ය වත්ථවණ්ණාදි කෙ දෙවච්ඡරාවණ්ණාදිකෙච අතිවිය ලොකියමහාජනෙන ඉච්ඡිතබ්බෙ ඡළාරම්මණෙ. යස්මා චෙත්ථ අනිට්ඨාරම්මණ සමායොගො අකුසලකම්මස්සෙව විපච්චනොකාසො හොති. ඉට්ඨාරම්මණසමායොගොච කුසලකම්මස්සෙව, තස්මා අනිට්ඨෙ අකුසලවිපාකානෙව. ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකානෙවාති අයං නියමො සිද්ධො. වෙදනානියමො පන ආදාසෙ මුඛනිමිත්තස්ස විය අත්තනො උස්සාහ බලෙන විනා කෙවලං කම්මබලෙන නිබ්බත්තානං විපාකානං පරිදුබ්බලත්තා තථා තථා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ගහණා භාවතො යථාරම්මණමෙව සිද්ධො හොතීති දට්ඨබ්බං. න කෙවලඤ්ච විපාකානං එව. අථඛො විපල්ලාසරහිතෙ ඛිණාසවසන්තානෙ පවත්තානං කාමක්‍රියජවනානං වියථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොතීති අධිප්පායෙන වුත්තං තත්ථාපි සොමනස්සසහගත ක්‍රියජවනාවසානෙ තිආදි. තත්ථාපීති තෙසු විපාකෙසුපි. සොමනස්සසහගත ක්‍රිය ජවනා වසානෙති බුද්ධවණ්ණාදිකෙ අතිඉට්ඨාරම්මණෙ පවත්තානං සොමනස්ස සහගත ක්‍රියජවනානං අවසානෙ. උපෙක්ඛාසහගත ක්‍රිය ජවනා වසානෙති අනිට්ඨෙ ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙච පවත්තානං උපෙක්ඛාසහගතක්‍රියජවනානං අවසානෙ. අයඤ්ච ක්‍රියජවනාවසානෙ තදාරම්මණනියමො අට්ඨකථායංපි වුත්තොයෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ කාමාවචර තිහෙතුක සොමනස්ස සහගතක්‍රියද්වයං තදාරම්මණවසෙන පඤ්චන්නං සොමනස්සසහගත විපාකානං අනන්තරපච්චයොතිආදි. ඉදඤ්ච පකතිනීහාරෙන පවත්තානං ක්‍රියජවනානං වසෙන වුත්තං. තථා රූපෙන පන චිත්තාතිසඞ්ඛාරෙන පවත්තානං [Pg.176] ක්‍රියජවනානං ඉට්ඨෙපි උපෙක්ඛාවෙදනායොගො අනිට්ඨෙපි සොමනස්ස වෙදනායොගො හොතියෙව. යථාහ –

१३९. 'सर्वथापि' म्हणजे अतिमहान इत्यादी सर्व प्रकारे. 'येथे' म्हणजे आधी सांगितलेल्या या पंचद्वार आणि मनोद्वारांमध्ये. परंतु 'सब्बत्थापि अनिठ्ठे' असाही पाठ आढळतो. त्यामुळेच टीकांमध्ये 'सर्वथापि' म्हणजे 'पंचद्वार आणि मनोद्वारांमध्येही' असे म्हटले आहे. जे इच्छिले जाते (हवेहवेसे वाटते) ते 'इष्ट' होय. ते कोणाद्वारे इच्छिले जाते? लौकिक महाजनांद्वारे (सामान्य लोकांद्वारे). आणि त्यामध्ये, अत्यंत उच्च किंवा अत्यंत दरिद्री लोकांना न धरता, मध्यम वर्गातील महाजनांद्वारे (इच्छिले जाणारे). असे मानल्यास इष्ट आणि अनिष्ट यांचे योग्य प्रकारे निर्धारण होते, असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. ज्या आलंबनामध्ये कुशल विपाक उत्पन्न होतो, तेच 'इष्ट' नावाचे आलंबन होय. परंतु ज्या आलंबनामध्ये अकुशल विपाक उत्पन्न होतो, तेच 'अनिष्ट' नावाचे आलंबन होय. कारण इष्ट किंवा अनिष्ट आलंबन विपाकचित्ताला फसवू शकत नाही. शिवाय, द्वारांच्या आधारे देखील इष्ट-अनिष्टता समजून घ्यावी, असेही म्हटले आहे. त्यामुळे, इंद्रियबद्ध आणि इंद्रियमुक्त संतानातील प्रत्येक रूपकलापामध्ये, वर्णादी रूपांमध्ये काही इष्ट असते तर काही अनिष्ट असते. कधी ते इष्ट असते तर कधी अनिष्ट असते. त्यामध्ये 'काही इष्ट असते आणि काही अनिष्ट' याचे उदाहरण म्हणजे: जसे की एखाद्या विशिष्ट फुलामध्ये वर्ण (रंग) इष्ट असतो, परंतु गंध (वास) अनिष्ट असतो, रस अनिष्ट असतो, आणि स्पर्श (खरखरीत स्पर्श असल्यामुळे) अनिष्ट असतो. तर एखाद्या फुलामध्ये वर्णही इष्ट असतो, गंधही इष्ट असतो, परंतु रस इत्यादी मात्र अनिष्टच असतात. त्याचप्रमाणे, बुद्धांच्या शरीरातील एका कलापामध्ये वर्ण इष्ट असतो, परंतु गंध अनिष्ट असतो. मृत काळ्या कुत्र्याच्या फुगलेल्या शरीरात देखील वर्ण इष्ट असतो, परंतु गंध अनिष्ट असतो. कारण तोच वर्ण जर परिधान केलेल्या वस्त्राचा असेल, तर ते वस्त्र अत्यंत मौल्यवान ठरते, असे समजावे. 'कधी इष्ट तर कधी अनिष्ट' म्हणजे: अग्नी हा हिवाळ्यात (हेमंत ऋतूत) इष्ट असतो आणि तो सुखविपाकाचा प्रत्यय (कारण) बनतो. उन्हाळ्यात (ग्रीष्म ऋतूत) तो अनिष्ट असतो आणि दुःखविपाकाचा प्रत्यय बनतो. थंड पाणी उन्हाळ्यात इष्ट असते, हिवाळ्यात अनिष्ट असते. त्याचप्रमाणे, सुखकारक स्पर्श असलेले वस्त्र सामान्य शरीरावर इष्ट असते, परंतु जखम (व्रण) झाल्यावर तेच अनिष्ट ठरते. किंवा हळुवार स्पर्श करणाऱ्यासाठी ते इष्ट असते, आणि जोराने स्पर्श करणाऱ्यासाठी अनिष्ट ठरते, असे समजावे. जे इष्ट नाही ते 'अनिष्ट' होय. त्या अनिष्टामध्ये... 'इष्ट' म्हणजे इष्ट-मध्यस्थ आलंबनामध्ये कुशलविपाक असणारे पंचविज्ञान, संपटिच्छन, संतीरण आणि तदारंमण यांचा संबंध आहे. आणि येथे संतीरण व तदारंमण हे केवळ उपेक्षासहगतच समजावेत. त्यामुळेच 'अतिइष्टे पन' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अतिइष्ट' म्हणजे सोने, चांदी, मणी इत्यादींचे वर्ण, हरिताल (पिवळा रंग) इत्यादींचे वर्ण, रेशमी वस्त्रांचे वर्ण आणि अप्सरांचे वर्ण इत्यादी, जे लौकिक महाजनांद्वारे अत्यंत इच्छिले जाणारे सहा प्रकारचे आलंबन आहेत. कारण येथे अनिष्ट आलंबनाचा संयोग हा केवळ अकुशल कर्माचाच विपाक देण्याचा प्रसंग (अवकाश) असतो. आणि इष्ट आलंबनाचा संयोग हा केवळ कुशल कर्माचाच विपाक देण्याचा प्रसंग असतो. म्हणून अनिष्टामध्ये केवळ अकुशल विपाकच आणि इष्टामध्ये केवळ कुशल विपाकच उत्पन्न होतात, हा नियम सिद्ध होतो. परंतु वेदनेचा नियम हा, आरशातील मुखाच्या प्रतिबिंबाप्रमाणे, स्वतःच्या उत्साहाच्या (प्रयत्नाच्या) बळाशिवाय केवळ कर्माच्या बळाने उत्पन्न होणाऱ्या विपाकांच्या अत्यंत दुर्बलतेमुळे, त्या त्या प्रकारे कल्पना करून किंवा विकल्प करून ग्रहण न केल्यामुळे, आलंबनानुसारच सिद्ध होतो, असे समजावे. आणि हे केवळ विपाकांच्या बाबतीतच नाही, तर विपर्यासविरहित अशा क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) संतानामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या काम-क्रिया जवनांचा देखील आलंबनानुसारच वेदना-योग होतो, या अभिप्रायाने 'तेथेही सोमनस्यसहगत क्रियाजवन संपल्यावर' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथेही' म्हणजे त्या विपाकांमध्येही. 'सोमनस्यसहगत क्रियाजवन संपल्यावर' म्हणजे बुद्धांचा वर्ण इत्यादी अति-इष्ट आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या सोमनस्यसहगत क्रियाजवनांच्या शेवटी. 'उपेक्षासहगत क्रियाजवन संपल्यावर' म्हणजे अनिष्ट आणि इष्ट-मध्यस्थ आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या उपेक्षासहगत क्रियाजवनांच्या शेवटी. आणि क्रियाजवनांच्या शेवटी असणारा हा तदारंमण-नियम अट्ठकथेमध्येही सांगितलेलाच आहे. कारण तेथे म्हटले आहे की, कामावचर त्रिहेतुक सोमनस्यसहगत दोन क्रियाचित्ते तदारंमणाच्या रूपाने पाच सोमनस्यसहगत विपाकांचे अनंतरप्रत्यय (तात्कालिक कारण) बनतात इत्यादी. आणि हे सामान्य प्रवृत्तीने चालणाऱ्या क्रियाजवनांच्या आधारे म्हटले आहे. परंतु, विशिष्ट प्रकारच्या चित्त-अभिसंस्काराने प्रवृत्त होणाऱ्या क्रियाजवनांचा इष्ट आलंबनामध्येही उपेक्षावेदनेशी योग आणि अनिष्ट आलंबनामध्येही सोमनस्यवेदनेशी योग होतोच. जसे की त्यांनी म्हटले आहे –

කථඤ්චානන්ද අරියො හොති භාවිතින්ද්‍රියො. ඉධානන්ද භික්ඛුනො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති මනාපං උප්පජ්ජති අමනාපං. උප්පජ්ජති මනාපාමනාපං. සො සචෙ ආකඞ්ඛති පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍යන්ති. අප්පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරති. සචෙ ආකඞ්ඛති අප්පටිකූලෙ පටිකූල සඤ්ඤී විහරෙය්‍යන්ති. පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරතීති.

आनंदा, आर्य कशा प्रकारे भावित-इंद्रिय (इंद्रियांना विकसित केलेले) होतात? येथे, आनंदा, भिक्खूला डोळ्याने रूप पाहून मनाला आवडणारे (मनाप) उत्पन्न होते, न आवडणारे (अमनाप) उत्पन्न होते, आणि आवडणारे-न आवडणारे (मनाप-अमनाप) दोन्ही उत्पन्न होते. जर त्यांची अशी इच्छा असेल की, 'मी प्रतिकूल आलंबनामध्ये अप्रतिकूल संज्ञेने युक्त होऊन विहरावे', तर ते तेथे अप्रतिकूल संज्ञेने युक्त होऊन विहरतात. जर त्यांची अशी इच्छा असेल की, 'मी अप्रतिकूल आलंबनामध्ये प्रतिकूल संज्ञेने युक्त होऊन विहरावे', तर ते तेथे प्रतिकूल संज्ञेने युक्त होऊन विहरतात.

සබ්බං උපරිපණ්ණාසකෙ ඉන්ද්‍රියභාවනාසුත්තං ආහරිතබ්බං. තත්ථ උප්පජ්ජති මනාපං උප්පජ්ජති අමනාපං. උප්පජ්ජති මනාපාමනාපන්ති එතෙන ඛීණාසවානං කාමක්‍රියජවනානං පකතිනීහාරෙන ඉට්ඨෙ සො මනස්සයොගො අනිට්ඨෙ උපෙක්ඛා යොගො දස්සිතො හොති. සොසචෙ ආකඞ්ඛති පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරෙය්‍යන්ති. අප්පටිකූලසඤ්ඤී තත්ථ විහරතීතිආදිනා පන තෙසං තථාරූපෙ චිත්තාභිසඞ්ඛාරෙ සති ඉට්ඨෙපි උපෙක්ඛායොගො අනිට්ඨෙපිසොමනස්ස යොගො වුත්තො හොතීති. යං පන ඛීණාසවානං සතතවිහාරසුත්තෙ ඉධ භික්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති. න දුම්මනො. උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානොතිආදිනා ඡසුද්වාරෙසු සොමනස්ස පටික්ඛිපනං වුත්තං. තංපි තෙසං තථා රූපචිත්තාභිසඞ්ඛාරබාහුල්ලවසෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. යස්මා වා ඛීණාලවාපි බුද්ධරූපදස්සනාදීසු පධානසාරුප්පට්ඨානදස්සනාදීසු ච සොමනස්සිතා හොන්තියෙව. තස්මා කෙවලං රාගාදිවත්ථු භූතානි රූපාරම්මණාදීනි ඉට්ඨානිට්ඨානි සන්ධාය ඉදං වුත්තන්තිපි යුත්තං. එත්ථ ච. කථං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං මෙත්තායවා ඵරති. ධාතුතොවා උපසංහරති. එවං පටිකූලෙ අප්පටිකූලසඤ්ඤී විහරති. කථං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරති ඉට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං අසුභායවා ඵරති. අනිච්චතො වා උපසංහරති. එවං අප්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ්ඤී විහරතීතිආදිනා පටිසම්භිදාමග්ගනයෙන ඉධ තථාරූපො චිත්තාභිසඞ්ඛාරො නාම [Pg.177] වෙදිතබ්බො. අපරෙ පන වදන්ති-ඛීණාසවා යදා දෙවච්ඡරා වණ්ණාදිකං අතිඉට්ඨාරම්මණං ආපාතමා ගච්ඡති. තදා තත්ථ අසුභායවාඵරන්ති. අනිච්චතොවා උපසංහරන්ති තත්ථ අනිට්ඨභූතං අසුභ ලක්ඛණංවා අනිච්චලක්ඛණංවා උපෙක්ඛා ක්‍රිය ජවනානං ආරම්මණං හොති. න අතිඉට්ඨාරම්මණභූතං දෙවච්ඡරාවණ්ණාදිකං.

उपरिपण्णासक मधील संपूर्ण 'इन्द्रियभावना सुत्त' येथे उद्धृत केले पाहिजे. त्या सुत्तामध्ये 'मनोज्ञ उत्पन्न होते, अमनोज्ञ उत्पन्न होते, मनोज्ञ-अमनोज्ञ उत्पन्न होते' या वचनाद्वारे क्षीणासवांच्या काम-क्रियाजवनांच्या सामान्य प्रवृत्तीनुसार इष्ट आलंबनामध्ये सोमनस्याचा योग आणि अनिष्ट आलंबनामध्ये उपेक्षेचा योग दर्शविला गेला आहे. 'ते जर अशी आकांक्षा करतात की—मी प्रतिकूलामध्ये अप्रतिकूल संज्ञी होऊन विहरावे, तर ते तेथे अप्रतिकूल संज्ञी होऊन विहरतात' इत्यादी वचनाने तर, त्यांच्या तशा प्रकारच्या चित्तसंस्कारांच्या उपस्थितीत इष्ट आलंबनातही उपेक्षेचा योग आणि अनिष्ट आलंबनातही सोमनस्याचा योग सांगितला गेला आहे, असे समजावे. क्षीणासवांच्या बाबतीत 'सततविहार सुत्ता'मध्ये 'येथे भिक्खू डोळ्याने रूप पाहून हर्षित होत नाही, खिन्न होत नाही, तर तो स्मृतीमान व संप्रजन्ययुक्त होऊन उपेक्षक राहून विहरतो' इत्यादी प्रकारे सहा इंद्रियद्वारांमध्ये जे सोमनस्याचे प्रत्याख्यान सांगितले आहे, ते सुद्धा त्यांच्या तशा प्रकारच्या चित्तसंस्कारांच्या बहुलतेमुळे सांगितले आहे, असे ग्रहण करावे. किंवा, ज्याअर्थी क्षीणासव सुद्धा बुद्धरूपाचे दर्शन इत्यादी प्रसंगी आणि ध्यानासाठी योग्य अशा अनुकूल स्थानांचे दर्शन इत्यादी प्रसंगी सोमनस्ययुक्त होतातच, म्हणून केवळ रागादी क्लेशांचे कारण बनलेल्या रूपादी इष्ट-अनिष्ट आलंबनांना उद्देशून हे सुत्त सांगितले आहे, असे मानणेही योग्य आहे. आणि येथे, प्रतिकूलामध्ये अप्रतिकूल संज्ञी होऊन कसा विहरतो? अनिष्ट वस्तूवर मैत्रीची भावना करतो किंवा धातू रूपाने विचार करतो. अशा प्रकारे प्रतिकूलामध्ये अप्रतिकूल संज्ञी होऊन विहरतो. अप्रतिकूलामध्ये प्रतिकूल संज्ञी होऊन कसा विहरतो? इष्ट वस्तूवर अशुभाची भावना करतो किंवा अनित्यतेने विचार करतो. अशा प्रकारे अप्रतिकूलामध्ये प्रतिकूल संज्ञी होऊन विहरतो—इत्यादी प्रकारे 'पटिसम्भिदामग्ग'च्या पद्धतीने येथे तशा प्रकारचा चित्तसंस्कार समजावा. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की—क्षीणासव जेव्हा देवकन्यांचे रूप इत्यादी अति-इष्ट आलंबन दृष्टीपथात येते, तेव्हा तेथे अशुभाने व्याप्त करतात किंवा अनित्यतेने विचार करतात. तेथे अनिष्ट बनलेले अशुभाचे लक्षण किंवा अनित्याचे लक्षण हेच त्यांच्या उपेक्षा-क्रियाजवनांचे आलंबन होते, अति-इष्ट आलंबन बनलेले देवकन्यांचे रूप इत्यादी आलंबन होत नाही.

තථා යදා කුධිභකුට්ඨසරීරාදිකං අතිඅනිට්ඨාරම්මණං ආපාතමාගච්ඡති. තදා තත්ථ මෙත්තායවා ඵරන්ති. ධාතුතොවා උපසංහරන්ති. තත්ථ ඉට්ඨභූතං අවෙරතාවාදිලක්ඛණමෙව සොමනස්සක්‍රියජවනානං ආරම්මණං හොති. න අතිඅනිට්ඨභූතං කුධිත කුට්ඨසරීරාදිකං. තස්මා තානි ජවනානි කාමවිපාකානිවිය සබ්බදාපි ආරම්මණානුරූපමෙව වෙදනායුත්තානි හොන්තීති. තං නයුජ්ජති. න හි තානි ලක්ඛණානි දෙවච්ඡරාවණ්ණාදීහි විනා විසුං ලබ්භන්ති. තෙහි පන සහෙව ලබ්භන්ති. තස්මා යථා ආනිසංසදස්සනෙන භාවනාය පුබ්බාපරියවිසෙසදස්සනෙනච උද්ධුමාතකාදීසු අති අනිට්ඨෙසුපි සොමනස්සුප්පත්ති අට්ඨකථායං වුත්තා. යථාච මහා මොග්ගලානත්ථෙරස්ස බුද්ධසුබුද්ධතාදස්සනෙන අත්තසම්පත්තිදස්සනෙනච අනිට්ඨභූතෙපි අට්ඨිකඞ්කලිකපෙතරූපෙ සොමනස්සුප්පත්ති පාළියං වුත්තා. යථා ච මහාකස්සපත්ථෙරස්ස තථාරූපෙන චිත්තාභි සඞ්ඛාරෙන කුට්ඨිනො හත්ථතො ලද්ධෙ අනිට්ඨභූතෙ පූතිකුම්මාසෙපි සොමනස්සුප්පත්ති අට්ඨකථායං වුත්තා. එවමෙවං ඉධපි අසුභඵරණාදිකො චිත්තාභිසඞ්ඛාරො අතිඉට්ඨෙ උපෙක්ඛාජවනානං අතිඅනිට්ඨෙච සොමනස්සජවනානං උප්පත්තියා පච්චයො හොතීති දට්ඨබ්බං. අයඤ්හි ආරම්මණානං ඉට්ඨානිට්ඨභාවොනාම ලොකියමහාජනානං ඉච්ඡාවසෙන සිද්ධො හොති අගම්භීරො විපල්ලාසධම්මානං කිලෙසානඤ්ච වත්ථුභූතො. යථාහ-තත්ථ කතමං රූපං හීනං. යං රූපං තෙසං තෙසං සත්තානං උඤ්ඤාතං අවඤ්ඤාතන්තිආදි. එත්ථ හි තෙසං තෙසං සත්තානන්ති එතෙන ආරම්මණධම්මානං ඉට්ඨානිට්ඨභාවො නාම ලොකියමහාජන සම්මුතියා සිද්ධොති දස්සෙති. තස්මා යඤ්ච අප්පහීනවිපල්ලාසානං ලොකියමහාජනානං දෙවච්ඡරාවණ්ණා දීසු අති ඉට්ඨෙසු අතිඉට්ඨාකාරතො ගහණං. යඤ්ච බුද්ධවණ්ණා දීසු [Pg.178] අතිඉට්ඨෙසු අනිට්ඨාකාරතො ගහණං. තදුභයංපි තෙසං විපල්ලාසවසෙනෙව හොති. යංපන පඤ්ඤවන්තානං බුද්ධසාවකානං දෙවච්ඡරාවණ්ණාදීසු අනිට්ඨාකාරතො ගහණං. යඤ්ච බුද්ධවණ්ණාදීසු අතිඉට්ඨාකාරතො ගහණං. තදුභයංපි පඤ්ඤාබලෙනෙව හොතීති වෙදිතබ්බං.

त्याचप्रमाणे, जेव्हा कुजलेले कुष्ठरोगी शरीर इत्यादी अति-अनिष्ट आलंबन दृष्टीपथात येते, तेव्हा तेथे ते मैत्रीने व्याप्त करतात किंवा धातू रूपाने विचार करतात. तेथे इष्ट बनलेले वैररहित भाव इत्यादी लक्षणच त्यांच्या सोमनस्य-क्रियाजवनांचे आलंबन होते, अति-अनिष्ट बनलेले कुजलेले कुष्ठरोगी शरीर इत्यादी आलंबन होत नाही. म्हणून ती जवने कामविपाकांप्रमाणे सर्वकाळही आलंबनाच्या अनुरूपच वेदनेने युक्त असतात, असे ते म्हणतात. परंतु ते योग्य नाही. कारण ती लक्षणे देवकन्यांचे रूप इत्यादींशिवाय स्वतंत्रपणे प्राप्त होत नाहीत, उलट त्यांच्यासोबतच ती प्राप्त होतात. म्हणून, ज्याप्रमाणे आनिशंस पाहिल्यामुळे आणि भावनेच्या पूर्व-अपर विशेषाचे दर्शन झाल्यामुळे सुजलेले प्रेत इत्यादी अति-अनिष्ट आलंबनांमध्ये सुद्धा सोमनसाची उत्पत्ती होते, असे अट्ठकथेत सांगितले आहे; आणि ज्याप्रमाणे महामोग्गल्लान थेरांना बुद्धांच्या सुबुद्धत्वाचे दर्शन झाल्यामुळे व स्वतःच्या अर्हत्त्व-संपत्तीचे दर्शन झाल्यामुळे अनिष्ट असलेल्या सुद्धा अस्थिपंजर रूपी प्रेताच्या रूपावर सोमनसाची उत्पत्ती झाली, असे पाळीमध्ये सांगितले आहे; आणि ज्याप्रमाणे महाकस्सप थेरांना तशा प्रकारच्या चित्तसंस्कारामुळे कुष्ठरोग्याच्या हातातून मिळालेल्या अनिष्ट अशा सडलेल्या अन्नाच्या घासामध्ये सुद्धा सोमनसाची उत्पत्ती झाली, असे अट्ठकथेत सांगितले आहे; त्याचप्रमाणे येथे सुद्धा अशुभाने व्याप्त करणे इत्यादी चित्तसंस्कार अति-इष्ट आलंबनात उपेक्षा-जवनांच्या आणि अति-अनिष्ट आलंबनात सोमनस्य-जवनांच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय ठरतो, असे समजावे. कारण आलंबनांचे हे इष्ट-अनिष्टत्व लौकिक महाजनांच्या इच्छेनुसार सिद्ध होते, ते अगाध नसते आणि ते विपर्यासधर्मांचे व क्लेशांचे अधिष्ठान असते. जसे म्हटले आहे—'तेथे कोणते रूप हीन आहे? जे रूप त्या त्या प्राण्यांद्वारे तुच्छ मानले गेले आहे, अवमानित केले गेले आहे' इत्यादी. येथे 'त्या त्या प्राण्यांच्या' या वचनाद्वारे आलंबनधर्मांचे इष्ट-अनिष्टत्व लौकिक महाजनांच्या संमतीने सिद्ध होते, हे दर्शविले आहे. म्हणून, ज्यांचे विपर्यास नष्ट झाले नाहीत अशा लौकिक महाजनांचे देवकन्यांचे रूप इत्यादी अति-इष्ट आलंबनांमध्ये अति-इष्ट रूपाने ग्रहण करणे, आणि बुद्धरूपासारख्या अति-इष्ट आलंबनांमध्ये अनिष्ट रूपाने ग्रहण करणे, हे दोन्हीही त्यांच्या विपर्यासामुळेच होते. परंतु प्रज्ञावान बुद्धश्रावकांचे देवकन्यांचे रूप इत्यादी अति-इष्ट आलंबनांमध्ये अनिष्ट रूपाने ग्रहण करणे, आणि बुद्धरूपासारख्या अति-इष्ट आलंबनांमध्ये अति-इष्ट रूपाने ग्रहण करणे, हे दोन्हीही प्रज्ञाबलानेच होते, असे समजावे.

[134] යං පන විභාවනියං

[१३४] परंतु 'विभावनी' मध्ये जे...

‘‘කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොතීති’’ වුත්තං.

ज्यांच्या चित्तप्रवाहात विपर्यास नष्ट झाले नाहीत अशांच्या कुशल-अकुशल प्रवृत्तीमध्ये, अति-इष्ट आलंबनातही इष्ट, मध्यस्थ किंवा अनिष्ट रूपाने आणि अनिष्ट आलंबनातही इष्ट किंवा इष्ट-मध्यस्थ रूपाने ग्रहण होते, असे जे म्हटले आहे,

යඤ්ච තත්ථ

आणि तेथे जे...

‘‘ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන ක්‍රියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තී’’ති වුත්තං. තං විචාරෙතබ්බමෙව.

'क्षीणासवांच्या चित्तविपर्यासाच्या अभावामुळे क्रियाजवने सुद्धा आलंबनाच्या अनुरूपच प्रवृत्त होतात' असे जे म्हटले आहे, ते विचार करण्याजोगेच आहे.

යෙ හි තෙ ධම්ම චක්ඛුරහිතා හොන්ති. තෙයෙව විපල්ලාස වසෙන චිත්තවසානුගා ආරම්මණවසානුගාච හොන්තීති කුසලා කුසලානියෙව යෙභුය්‍යෙන යථාරම්මණං පවත්තන්ති. න පන ක්‍රිය ජවනානි. න හි ඛීණාසවා ලොකියමහාජනසම්මතෙසු ඉට්ඨානිට්ඨෙසු චිත්තවසානුගා ආරම්මණවසානුගාච හොන්තීති. යථාහ –

कारण जे लोक धर्मचक्षूने रहित असतात, तेच विपर्यासामुळे चित्ताच्या अधीन आणि आलंबनाच्या अधीन होतात; म्हणून कुशल आणि अकुशल चित्तेच बहुतांश करून आलंबनाच्या अनुरूप प्रवृत्त होतात, परंतु क्रियाजवने आलंबनाच्या अनुरूप प्रवृत्त होत नाहीत. कारण क्षीणासव हे लौकिक महाजनांनी मानलेल्या इष्ट-अनिष्ट आलंबनांमध्ये चित्ताच्या अधीन किंवा आलंबनाच्या अधीन होत नाहीत, असे समजावे. जसे म्हटले आहे—

රූපා සද්දා ගන්ධා රසා, ඵොට්ඨබ්බාච මනොරමා;

ඉට්ඨධම්මා අනිට්ඨාච, න පවෙධන්ති පණ්ඩිතාති.

'मनोरम रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श आणि इष्ट व अनिष्ट धर्म पंडितांना विचलित करत नाहीत.'

තස්මා සොමනස්ස ක්‍රිය ජවනානන්තරංපි තදාරම්මණානි සොමනස්සුපෙක්ඛා වෙදනායුත්තානි එව සියුං. තථා උපෙක්ඛාක්‍රියජවනානන්තරංපීති. මූලටීකායං පනෙත්ථ පට්ඨානෙ-කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතාඋප්පජ්ජතීති කුසලකුසලානන්තරං එව තදාරම්මණං වුත්තං. න අබ්‍යාකතානන්තරං නච කත්ථචි ක්‍රියානන්තරං තදාරම්මණස්ස වුත්තට්ඨානං දිස්සති. විජ්ජමානෙච තස්මිං අවචනෙ කාරණංනත්ථි. භවඞ්ගඤ්චනාමෙතං නදිසොතොවිය පටිසොතගාමිනාවං සවිප්ඵාරිකං එවජවනං අනුබන්ධතීති යුත්තං. න පන ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවතො ඛීණාසවස්ස සන්තවුත්තික්‍රියජවනං. තස්මා ක්‍රියජවනානන්තරං තදාරම්මණවිධානං [Pg.179] උපපරික්ඛිතබ්බන්ති වුත්තං. පට්ඨානෙ පන කුසලත්තිකෙ පඤ්හා වාරෙ ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ගෙ තීසු අබ්‍යාකතපදාවසානවාරෙසු සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං තදාරම්මණමෙව පධානං හොති. න කුසලා කුසලජවනං. තස්මා ද්වීසුපි වාරෙසු සෙක්ඛාවා පුථුජ්ජනාවා කුසලං අනිච්චතො විපස්සන්ති කුසලං අස්සාදෙන්තීතිආදිකං වත්වා පුනච කුසලෙ නිරුද්ධෙ අකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතීති වුත්තං. අරහතො පන ජවනංපි තදාරම්මණංපි පධාන මෙව හොති. තස්මා අරහා කුසලං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති ඉච්චෙව වුත්තං. නපන වුත්තං ක්‍රියාබ්‍යාකතෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතීති. යදි චෙතං වුච්චෙය්‍ය තදාරම්මණමෙව පධානං කතංනාම සියා. අවුත්තෙපිච තස්මිං විපස්සතීති ඉමිනා තදාරම්මණංපි ගහිතමෙව හොතීති. තස්මා යං වුත්තං පට්ඨානෙ කුසලා.ල. උප්පජ්ජතීති කුසලාකුසලානන්තරමෙව තදාරම්මණං වුත්තං. න අබ්‍යාකතානන්තරන්තිච. විජ්ජමානෙච තස්මිං අවචනෙ කාරණං නත්ථීති ච වුත්තං. තං න යුජ්ජතියෙව. අනන්තරපච්චයවිභඞ්ගෙසු පන කුසලං වුට්ඨානස්ස අකුසලං වුට්ඨානස්ස ක්‍රියං වුට්ඨානස්සාතිච විපාකධම්මධම්මා ඛන්ධා වුට්ඨානස්ස නෙවවිපාක නාවිපාකධම්මධම්මා ඛන්ධා වුට්ඨානස්සාතිච එවමාදිනා ක්‍රියජවනානන්තරං භවඞ්ගෙන සහ තදාරම්මණස්සපි වුට්ඨානනාමෙන වුත්තට්ඨානං දිස්සතියෙව. තස්මා යඤ්ච වුත්තං න කත්ථචි ක්‍රියානන්තරං තදාරම්මණස්ස වුත්තට්ඨානං දිස්සතීති. තංපි න යුජ්ජතියෙව. නච ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාව තො ඛීණාසවස්ස සන්තවුත්තිපි ක්‍රියජවනං සවිප්ඵාරිකං න හොති. කුසලජවනස්ස විය තස්සපි ඔළාරිකකායවචී පයොගසමුට්ඨා පනතොති.

त्यामुळे, सोमनस्य क्रिया जवनानंतर सुद्धा तदारम्मणे सोमनस्य आणि उपेक्षा वेदनेने युक्तच असावीत. त्याचप्रमाणे उपेक्षा क्रिया जवनानंतर सुद्धा तदारम्मणे सोमनस्य आणि उपेक्षा वेदनेने युक्तच असावीत, असे जाणावे. परंतु येथे, मूळटीकेमध्ये 'पट्ठानमध्ये कुशल-अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण उत्पन्न होते' असे सांगून, कुशल आणि अकुशलाच्या नंतरच तदारम्मण सांगितले आहे; अव्याकृतानंतर नाही. तसेच क्रिया जवनानंतर तदारम्मणाचे सांगितलेले स्थान कोठेही दिसत नाही. आणि ते विद्यमान असतानाही न सांगण्याचे कोणतेही कारण नाही. हे भवंग नावाचे चित्त, नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्या नौकेप्रमाणे, सविस्फारिक (सक्रिय) असलेल्या जवनाचेच अनुगमन करते, हा अर्थ योग्य आहे. परंतु षडंग उपेक्षेने युक्त असलेल्या क्षीणास्रवांच्या (अर्हतांच्या) शांत वृत्तीच्या क्रिया जवनाचे ते अनुगमन करत नाही. म्हणून क्रिया जवनानंतर तदारम्मणाचे विधान तपासावे (परीक्षण करावे), असे म्हटले आहे. परंतु पट्ठानमधील कुशलतिकामध्ये, पन्हावारामध्ये (प्रश्नवारामध्ये), आरम्मणप्रत्ययविभंगात, तीन अव्याकृत पदाने समाप्त होणाऱ्या वारांमध्ये शैक्ष आणि पृथग्जनांना तदारम्मणच मुख्य (प्रधान) असते, कुशल-अकुशल जवन नाही. म्हणून दोन्ही वारांमध्ये 'शैक्ष किंवा पृथग्जन कुशलाला अनित्य म्हणून विपस्सना करतात, कुशलाचा आस्वाद घेतात' इत्यादी सांगून, पुन्हा 'कुशल निरुद्ध झाल्यावर, अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. परंतु अर्हतांना जवन सुद्धा आणि तदारम्मण सुद्धा मुख्यच असते. म्हणून 'अर्हत कुशलाला अनित्य, दुःख आणि अनात्म म्हणून विपस्सना करतात' असेच म्हटले आहे. परंतु 'क्रिया अव्याकृत निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मण उत्पन्न होते' असे म्हटले नाही. जर हे म्हटले असते, तर तदारम्मणच मुख्य केले गेले असते. आणि ते न म्हटले तरीही 'विपस्सना करतात' यानेच तदारम्मण सुद्धा ग्रहण केले गेलेच असते, असे जाणावे. म्हणून पट्ठानमध्ये 'कुशल... नंतर तदारम्मण सांगितले आहे, अव्याकृतानंतर नाही' आणि 'ते विद्यमान असतानाही न सांगण्याचे कारण नाही' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाहीच. दुसरीकडे, अनन्तरप्रत्ययविभंगांमध्ये 'कुशल वुठ्ठानचे (व्युत्थानचे), अकुशल वुठ्ठानचे, क्रिया वुठ्ठानचे' आणि 'विपाकधम्मधम्मस्कंध वुठ्ठानचे, नैवविपाकनाविपाकधम्मधम्मस्कंध वुठ्ठानचे' इत्यादी प्रकारे क्रिया जवनानंतर भवंगासह तदारम्मणाचे सुद्धा 'वुठ्ठान' या नावाने सांगितलेले स्थान दिसतेच. म्हणून 'क्रिया जवनानंतर तदारम्मणाचे सांगितलेले स्थान कोठेही दिसत नाही' असे जे म्हटले आहे, ते सुद्धा योग्य नाहीच. आणि षडंग उपेक्षेने युक्त असलेल्या क्षीणास्रवांचे शांत वृत्तीचे क्रिया जवन सुद्धा सविस्फारिक (सक्रिय) नसते असे नाही, तर ते असतेच. कारण कुशल जवनाप्रमाणेच त्याचे (त्या क्रिया जवनाचे) सुद्धा औदारिक (स्थूल) कायिक आणि वाचिक प्रयोगाला समुत्थापित करणे (निर्माण करणे) हे कारण आहे, असे जाणावे.

[135] විභාවනියං පන

[१३५] परंतु विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीकेमध्ये) -

ටීකාවාදස්ස උත්තරං වදන්තෙන යං වුත්තං ‘‘යදි අබ්‍යාකතා නන්තරංපි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනා නන්තරංපි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති ක්‍රියජවනානන්තරං තදා රම්මණං න වුත්ත’’න්ති. තං න සුන්දරං.

मूळटीकेच्या मताचे उत्तर देताना (टीकाकाराने) जे म्हटले आहे की - 'जर अव्याकृतानंतर सुद्धा तदारम्मण सांगितले असते, तर परीत्तारम्मणामध्ये (लहान आलंबनामध्ये) वोट्ठब्बनानंतर (व्यवस्थापनानंतर) सुद्धा त्याची प्रवृत्ती मानली गेली असती, म्हणून क्रिया जवनानंतर तदारम्मण सांगितले नाही.' ते योग्य (सुंदर) नाही.

න [Pg.180] හි පට්ඨානෙ ඉමස්මිං වුත්තෙ ඉදංනාම මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති අවුත්තංනාම අත්ථි. න ච අරහා කුසලං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සතීතිආදිනා විපස්සනාචාරවසෙන වුත්තට්ඨානෙ පඤ්චද්වාරික පරිත්තාරම්මණ වාරපසඞ්ගො අත්ථීති. දොමනස්ස.ල. උපෙක්ඛා සහගතානෙව භවන්ති. න සොමනස්සසහගතානි. කස්මා, සොමනස්ස දොමනස්සානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ තෙසං ඉතරීතරානන්තරපච්චයතා නවුත්තාති. එත්ථච ක්‍රියජවන දොමනස්සජවනාන මෙව අනන්තරං තදාරම්මණ නියමං දස්සෙන්තෙන ථෙරෙන ඉතරෙසං කුසලාකුසලජවනානං අනන්තරං පන තාදිසො නියමො නත්ථීති දස්සිතො හොති. තස්මා අට්ඨන්නං කාමකුසලානං අට්ඨන්නං ලොභමූලානං ද්වින්නං මොහමූලානන්ති අට්ඨාරසන්නං ජවනානං අනන්තරං ආරම්මණානුරූපං සබ්බානි තදාරම්මණානි භවඞ්ගානි ච පවත්තන්ති. යෙභුය්‍යෙන පන අකුසලජවනානන්තරං තදාරම්මණං අහෙතුකමෙව. ද්විහෙතුකජවනානන්තරං ද්විහෙතුකමෙව. තිහෙතුකජවනානන්තරං තිහෙතුකමෙවාති අයං යෙභුය්‍යනියමො. යස්ස පන ද්විහෙතුකානිවා තිහෙතුකානිවා කුසලජවනානි බහුලං සමුදාචරන්ති. තස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරංපි ද්විහෙතුකානිවා තිහෙතුකානිවාතදාරම්මණානි පවත්තන්ති. යස්ස අකුසලජවනානි බහුලං සමුදාචරන්ති. තස්ස කදාචි ද්විහෙතුකෙසුවා තිහෙතුකෙසුවා කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු කුසලානන්තරංපි අහෙතුකතදාරම්මණානි පවත්තන්ති. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ-අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො.ල. දොමනස්සං උප්පජ්ජති. කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදා රම්මණතා උප්පජ්ජති. අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතීති. එකානිහි තදාරම්මණානිනාම පටිසන්ධිජනකෙන එකෙන කම්මෙන නිබ්බත්තානිපි නානාවීථීසු නානාප්පකාරානි හොන්ති. පවත්ති විපාකජනකෙහි පන නානාකම්මෙහි නිබ්බත්ථෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. තස්මාති යස්මා දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සුප්පත්ති නාම නත්ථි, තස්මා. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සාති චතූසු සොමනස්සමහා විපාකෙසු එකමෙකෙන ගහිත පටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස. තදා රම්මණසම්භවොති [Pg.181] තදාරම්මණුප්පත්ති කාරණං. තදාරම්මණුප්පත්ති යෙවවා. යංකිඤ්චීති ඉට්ඨානිට්ඨභූතෙසු රූපාරම්මණාදීසු යංකිඤ්චි. පරිචිතපුබ්බන්ති ඉමස්මිං භවෙයෙව තඞ්ඛණතො පුරිමඛණෙසු ගහණ බහුලතා වසෙන පරිචිතං. අභිණ්හසෙවිතන්ති අත්ථො. පරිත්තාරම්මණන්ති පරිත්තධම්මභූතං ආරම්මණං. ආරබ්භාති ආලම්බිත්වා. උපෙක්ඛාසහගත සන්තීරණන්ති ද්වීසු උපෙක්ඛාසහගතසන්තී රණෙසු ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකං අනිට්ඨෙ අකුසලවිපාකං උපෙක්ඛා සහගත සන්තීරණං. යෙසං පන පකතියා ඉතරානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගත විපාකානි බහුලං පවත්තන්ති. තෙසං තානිපි ආගන්තුකභවඞ්ගං නහොන්තීති න වත්තබ්බානි. අට්ඨකථායං පන මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදෙ යෙභුය්‍යනියමසොතෙ පතිතත්තා අකුසලජවනානුරූපං අහෙතුකං උපෙක්ඛා සන්තීරණ ද්වය මෙව වුත්තං. තෙනෙව හි පරතො ථෙරවාදානං විචාරිතට්ඨානෙ අකුසලජවනානන්තරං අහෙතුක තදාරම්මණ මෙව දීපෙන්තස්ස තස්ස ථෙරවාදස්ස අපරිපුණ්ණවාදභාවං දස්සෙත්වා යදා කුසලජවනානං අන්තරන්තරා අකුසලං ජවති, තදා කුසලාවසානෙ ආචිණ්ණ සදිසමෙව අකුසලාවසානෙ සහෙතුකං තදාරම්මණං යුත්තන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තදාරම්මණෙචයුත්තෙ එතංපි යුජ්ජතියෙව. තස්මා ඡපි උපෙක්ඛාසහගතවිපාකානි ආගන්තුකභවඞ්ගං හොන්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. එත්ථච උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකස්ස තාව අතිමහන්තාති විභූතෙසුපි බුද්ධවණ්ණාදීසු අභිඉට්ඨාරම්මණෙසු දොමනස්සං උප්පාදෙන්තස්ස තදාරම්මණසම්භවො නත්ථීති දොමනස්ස ජවනානන්තරං භවඞ්ගපාතොව හොති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස පන සබ්බෙසුපි ඉට්ඨානිට්ඨභූතෙසු මහන්තෙසු අවිභූතෙසුච ඡළාරම්මණෙසු දොමනස්ස උප්පාදෙන්තස්ස නෙව තදාරම්මණසම්භවො අත්ථි. නචමූලභවඞ්ග සම්භවොති කත්වා දොමනස්සානන්තරං ඡසු උපෙක්ඛාසහගතවිපාකෙසු යථාරහං එකං ආගන්තුක භවඞ්ගභාවෙන පවත්තති. තථා තස්සෙව බුද්ධවණ්ණාදීසු අතිඉට්ඨභූතෙසු අතිමහන්තෙසු අතිවිභූතෙසුච ඡළාරම්මණෙසුවා මහග්ගතපඤ්ඤත්තීසුවා දොමනස්සං උප්පාදෙන්තස්සාති. එත්ථ ච යස්මා අභිධම්මෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ සබ්බධම්මෙසුවා පන [Pg.182] පථම සමන්නාහාරොති වුත්තං. මහාහත්ථිපදොපම සුත්තෙච අජ්ඣත්ති කඤ්චෙව ආවුසො චක්ඛු අපරිභින්නං හොති. බාහිරාච රූපාආපාතං ආගච්ඡන්ති. නොච තජ්ජො සමන්නාහාරො හොති. නෙව තාව තජ්ජස්ස විඤ්ඤාණභාගස්ස පාතුභාවො හොති. යතොච ඛො ආවුසො අජ්ඣත්තිකඤ්චෙව චක්ඛු අපරිභින්නං හොති. බාහිරාච රූපා ආපාත මාගච්ඡන්ති. තජ්ජොච සමන්නාහාරො හොති. එවං තජ්ජස්ස විඤ්ඤාණභාගස්ස පාතුභාවො හොති. අජ්ඣත්තිකඤ්චෙව ආවුසො සොතං.ල. ඝානං.ල. ජිව්හා.ල. කායො.ල. මනො අපරිභින්නො හොති. බාහිරාච ධම්මා ආපාතං ආගච්ඡන්ති. නොච තජ්ජො සමන්නාහාරො හොති. නෙව තාව තජ්ජස්ස විඤ්ඤාණභාගස්ස පාතුභාවො හොති. යතොච ඛො ආවුසො අජ්ඣත්තිකොචෙව මනො අපරිභින්නො හොති. බාහිරාච ධම්මා ආපාතං ආගච්ඡන්ති. තජ්ජොච සමන්නාහාරො හොති. එවං තජ්ජස්ස විඤ්ඤාණභාගස්ස පාතුභාවො හොතීති වුත්තං. තස්මා වීථිචිත්තානිනාම ආවජ්ජනෙනවිනානඋප්පජ්ජන්ති. සචෙ ආවජ්ජනෙන ධම්මතොවා කාලභොවා යංයං නියමෙත්වා ආවජ්ජිතං හොති. තං තදෙව තානිපි ගණ්හන්ති. යදි අනියමෙත්වා යංකිඤ්චි ආවජ්ජිතං හොති. තානිපි ආවජ්ජි තප්පකාරමෙව ගණ්හන්ති. න පන එකාවජ්ජන වීථියං සබ්බානි වීථිචිත්තානි ආවජ්ජනෙනවා අඤ්ඤමඤ්ඤංවා ධම්මතොවා කාලතොවා භින්නා ලම්බණානි හොන්තීති වෙදිතබ්බන්ති.

नक्कीच, पट्ठानमध्ये 'हे म्हटल्यावर असे समजले पाहिजे' असे न बोललेले काहीही नाही. आणि 'अर्हत कुशलाला अनित्य, दुःख, अनात्म म्हणून विपश्यना करतो' इत्यादी विपश्यनेच्या प्रवृत्तीच्या प्रभावाने सांगितलेल्या ठिकाणी पंचद्वारीय परीत्तारम्मण वाराचा प्रसंग येत नाही, असे समजावे. दौर्मनस्य... केवळ उपेक्षासहगतच होतात, सौमनस्यसहगत होत नाहीत. का? कारण सौमनस्य आणि दौर्मनस्य हे परस्परांच्या विरुद्ध आहेत. त्यामुळेच पट्ठानमध्ये त्यांच्या परस्परांच्या अनंतरप्रत्ययतेचा उल्लेख केलेला नाही, असे समजावे. आणि येथे, क्रियाजवन आणि दौर्मनस्यजवन यांच्या अनंतर तदारम्मणाचा नियम दर्शविणाऱ्या थेरांनी इतर कुशल-अकुशल जवनांच्या अनंतर मात्र तसा नियम नाही, हे दर्शविले आहे. म्हणून, आठ कामकुशल, आठ लोभमूल आणि दोन मोहमूल अशा अठरा जवनांच्या अनंतर आलंबनाच्या अनुरूप सर्व तदारम्मणे आणि भवंगे प्रवृत्त होतात. परंतु बहुतांश करून, अकुशल जवनानंतर तदारम्मण केवळ अहेतुकच असते. द्विहेतुक जवनानंतर द्विहेतुकच असते. त्रिहेतुक जवनानंतर त्रिहेतुकच असते, हा बहुतांश लागू होणारा नियम आहे. परंतु ज्या व्यक्तीच्या बाबतीत द्विहेतुक किंवा त्रिहेतुक कुशल जवने वारंवार प्रवृत्त होतात, त्याच्या बाबतीत कधी अकुशल जवने प्रवृत्त झाली असता, अकुशल जवनानंतरही द्विहेतुक किंवा त्रिहेतुक तदारम्मणे प्रवृत्त होतात. ज्या व्यक्तीच्या बाबतीत अकुशल जवने वारंवार प्रवृत्त होतात, त्याच्या बाबतीत कधी द्विहेतुक किंवा त्रिहेतुक कुशल जवने प्रवृत्त झाली असता, कुशल जवनानंतरही अहेतुक तदारम्मणे प्रवृत्त होतात. पट्ठानमध्ये असे म्हटले आहे - 'अहेतुक स्कंधांना अनित्य... म्हणून पाहताना दौर्मनस्य उत्पन्न होते. कुशल आणि अकुशल निरुद्ध झाल्यावर सहेतुक विपाक तदारम्मण म्हणून उत्पन्न होतो, अहेतुक विपाक तदारम्मण म्हणून उत्पन्न होतो.' कारण, एकाच प्रतिसंधी-जनक कर्माने उत्पन्न झालेली ही तदारम्मणे वेगवेगळ्या वीथींमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारची असतात. प्रवृत्ती-विपाक उत्पन्न करणाऱ्या वेगवेगळ्या कर्मांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या तदारम्मणांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे - ज्या अर्थी दौर्मनस्यानंतर सौमनस्याची उत्पत्ती होत नाही, म्हणून. 'सोमनस्सपटिसंधिकस्स' म्हणजे - चार सौमनस्य महाविपाकांपैकी कोणत्याही एका विपाकाने प्रतिसंधी घेतलेल्या प्राण्याच्या. 'तदारम्मणसंभवो' म्हणजे - तदारम्मण उत्पत्तीचे कारण, किंवा तदारम्मणाची उत्पत्तीच. 'यंकिंचि' म्हणजे - इष्ट किंवा अनिष्ट असलेल्या रूपालंबन इत्यादींपैकी कोणतेही एक. 'परिचितपुब्बं' म्हणजे - याच भवात, त्या क्षणापूर्वीच्या क्षणांमध्ये वारंवार ग्रहण केल्यामुळे परिचित असलेले, म्हणजेच सतत सेवन केलेले, असा अर्थ आहे. 'परीत्तारम्मणं' म्हणजे - परीत्तधर्मरूप आलंबन. 'आरब्भ' म्हणजे - आलंबन करून. 'उपेक्षासहगत संतीरणं' म्हणजे - दोन उपेक्षासहगत संतीरणांपैकी, इष्ट आलंबनात कुशलविपाक आणि अनिष्ट आलंबनात अकुशलविपाक असणारे उपेक्षासहगत संतीरण. परंतु ज्यांच्या बाबतीत स्वभावतःच इतर चार उपेक्षासहगत विपाके वारंवार प्रवृत्त होतात, त्यांच्या बाबतीत ती देखील आगंतुक भवंग होत नाहीत, असे म्हणता येणार नाही. परंतु अट्ठकथेमध्ये, महाधम्मरक्खित थेरांच्या मतानुसार, बहुतांश नियमाच्या प्रवाहात येत असल्यामुळे, अकुशल जवनाच्या अनुरूप अहेतुक उपेक्षा संतीरण द्वयच सांगितले गेले आहे. त्यामुळेच पुढे थेरवादांच्या विश्लेषणाच्या ठिकाणी, अकुशल जवनानंतर केवळ अहेतुक तदारम्मणच दर्शविणाऱ्या त्या थेरवादाचे अपूर्णत्व दाखवून, 'जेव्हा कुशल जवनांच्या मध्ये-मध्ये अकुशल जवन प्रवृत्त होते, तेव्हा कुशलाच्या शेवटी नेहमीप्रमाणेच अकुशलाच्या शेवटी सहेतुक तदारम्मण योग्य आहे' असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. आणि तदारम्मण योग्य मानले असता हे देखील योग्यच ठरते. म्हणून, सहाही उपेक्षासहगत विपाके आगंतुक भवंग होतातच, असे समजावे. आणि येथे, प्रथम उपेक्षा-प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीला अतिमहंत किंवा अतिविभूत अशा बुद्धवर्णादी अति-इष्ट आलंबनांमध्ये दौर्मनस्य उत्पन्न झाले असता, तदारम्मणाचा संभव नसतो; म्हणून दौर्मनस्य जवनानंतर लगेचच भवंगपात होतो. परंतु सौमनस्य-प्रतिसंधी असणाऱ्या व्यक्तीला सर्व इष्ट-अनिष्ट, महंत आणि अविभूत अशा सहा आलंबनांमध्ये दौर्मनस्य उत्पन्न झाले असता, तदारम्मणाचा संभव नसतो आणि मूळ भवंगाचा संभवही नसतो; म्हणून दौर्मनस्यानंतर सहा उपेक्षासहगत विपाकांपैकी योग्यतेनुसार एक विपाक आगंतुक भवंग म्हणून प्रवृत्त होतो. त्याचप्रमाणे, त्याच व्यक्तीला बुद्धवर्णादी अति-इष्ट, अतिमहंत आणि अतिविभूत अशा सहा आलंबनांमध्ये किंवा महग्गत आणि प्रज्ञप्तींमध्ये दौर्मनस्य उत्पन्न झाले असता देखील तसेच होते. आणि येथे, ज्या अर्थी अभिधम्मातील धातुविभंगामध्ये 'सर्व धर्मांमध्ये प्रथम समन्नाहार' असे म्हटले आहे. आणि महाहत्थिपदोपम सुत्तामध्ये देखील म्हटले आहे - 'मित्रांनो, जेव्हा अध्यात्मिक चक्षु अखंडित असते, बाह्य रूपे दृष्टीपथात येतात, परंतु तज्जन्य समन्नाहार नसतो, तोपर्यंत तज्जन्य विज्ञानाचा प्रादुर्भाव होत नाही. परंतु मित्रांनो, जेव्हा अध्यात्मिक चक्षु अखंडित असते, बाह्य रूपे दृष्टीपथात येतात आणि तज्जन्य समन्नाहार देखील असतो, तेव्हा तज्जन्य विज्ञानाचा प्रादुर्भाव होतो. मित्रांनो, अध्यात्मिक श्रोत्र... घ्राण... जिव्हा... काय... मन अखंडित असते, बाह्य धर्म दृष्टीपथात येतात, परंतु तज्जन्य समन्नाहार नसतो, तोपर्यंत तज्जन्य विज्ञानाचा प्रादुर्भाव होत नाही. परंतु मित्रांनो, जेव्हा अध्यात्मिक मन अखंडित असते, बाह्य धर्म दृष्टीपथात येतात आणि तज्जन्य समन्नाहार देखील असतो, तेव्हा तज्जन्य विज्ञानाचा प्रादुर्भाव होतो.' म्हणून, वीथीचित्ते ही आवज्जनाशिवाय उत्पन्न होत नाहीत. जर आवज्जनाने स्वभावतः किंवा वेळेनुसार ज्या ज्या आलंबनाला निश्चित करून आवज्जन केले असेल, तर ती वीथीचित्ते देखील त्याच आलंबनाला ग्रहण करतात. जर निश्चित न करता कोणत्याही आलंबनाचे आवज्जन केले असेल, तर ती वीथीचित्ते देखील आवज्जन केलेल्या प्रकारच्या आलंबनालाच ग्रहण करतात. परंतु एकाच आवज्जन-वीथीमध्ये सर्व वीथीचित्ते आवज्जनाशी किंवा परस्परांशी स्वभावतः किंवा वेळेनुसार भिन्न आलंबन असणारी होत नाहीत, असे जाणावे।

එත්ථ සියා. යදි චෙ තං ආගන්තුකභවඞ්ගං එකවීථියං ආදිම්හි ආවජ්ජනෙන ආවජ්ජිතං ආරම්මණං අගහෙත්වා අඤ්ඤං යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණං ආරබ්භ උප්පජ්ජති. එවං සති නිරාවජ්ජනංනාම එතං සියා. ආවජ්ජනාදීහිච සද්ධිං ධම්මතො කාලතො ච භින්නාරම්මණංනාම සියාති. සච්චං, යථා පන මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුවොදානානි ඵලසමාපත්තිවීථියං ඵලානි නිරොධතො වුට්ඨහන්තස්සච ඵලචිත්තං නිරාවජ්ජනමෙව හොන්ති භින්නාරම්මණඤ්ච. එවමෙතස්සපි නත්ථි නිරාවජ්ජනතාය භින්නාරම්මණතායච දොසොති. යඤ්ච එකස්මිංභවෙ භවඞ්ගස්ස පටිසන්ධියා සහ ධම්මතොච ආරම්මණ තොච අභින්නත්තං තත්ථ තත්ථ වුත්තං. තංපි මූලභවඞ්ගං සන්ධාය වුත්තං. [Pg.183] ඉදඤ්ච ආගන්තුකභවඞ්ගන්ති නත්ථි දොසොති. තමනන්තරිත්වාති තං ආගන්තුකභවඞ්ගං අත්තනො අනන්තරපච්චයං කත්වා. වදන්ති ආචරියා. පාළියං පන මහාඅට්ඨකථායංච එතං විධානං නත්ථීති අධිප්පායො. කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති. න මහග්ගතානුත්තරජවනාවසානෙ. කස්මා ඉති චෙ. කාමාවචර ජවනානං එව සවිප්ඵන්දනත්තා. ඉතරෙසඤ්ච අවිප්ඵන්දනත්තා.

या संदर्भात आक्षेप असू शकतो. जर ते आगंतुक भवांग एकाच वीथीच्या सुरुवातीला आवर्जनाने ग्रहण केलेले आलंबन न घेता, पूर्वी सराव केलेल्या इतर कोणत्याही लहान (परित्त) आलंबनाला घेऊन उत्पन्न होत असेल, तर असे असताना हे आगंतुक भवांग 'आवर्जन-रहित' ठरेल की नाही? तसेच आवर्जनादी चित्तांच्या सोबत स्वभावतः आणि कालतः भिन्न आलंबन असणारे ठरेल की नाही? असा आक्षेप घेतला जाऊ शकतो. हे खरे आहे, परंतु ज्याप्रमाणे मार्गवीथीमध्ये गोत्रभू व वोदान, फलसमापत्तिवीथीमध्ये फलचित्ते, आणि निरोधसमापत्तीतून उठणाऱ्या व्यक्तीचे फलचित्त हे आवर्जन-रहित आणि भिन्न आलंबन असणारेच असतात, त्याचप्रमाणे या आगंतुक भवांगाच्या बाबतीतही आवर्जन-रहित असणे आणि भिन्न आलंबन असणे यात कोणताही दोष नाही. आणि एकाच भवात भवांगाचे प्रतिसंधीसोबत स्वभावतः आणि आलंबनतः जे अभिन्नत्व (एकसारखेपण) वेगवेगळ्या अट्ठकथा व टीकांमध्ये सांगितले आहे, ते देखील मूळ भवांगाला उद्देशून सांगितले आहे. आणि हे तर आगंतुक भवांग आहे, त्यामुळे यात कोणताही दोष नाही, असे समजावे. 'तमन्तरित्वा' म्हणजे त्या आगंतुक भवांगाला स्वतःचा अनन्तरप्रत्यय करून, असे आचार्य म्हणतात. परंतु पाळिमध्ये आणि महाअट्ठकथेमध्ये हा नियम नाही, असा (आचार्य अनुरुद्धांचा) अभिप्राय आहे. केवळ कामावचर जवनाच्या शेवटीच तदालंबनाची इच्छा करतात (तदालंबन उत्पन्न होते), महग्गत आणि लोकोत्तर जवनाच्या शेवटी नाही. असे का? असे विचारल्यास, कारण केवळ कामावचर जवनांमध्येच चंचलता (कंपन) असते, आणि इतरांमध्ये (महग्गत व लोकोत्तर जवनांमध्ये) चंचलता नसते.

[136] විභාවනියං පන

[१३६] परंतु विभाविनी टीकेमध्ये तर,

‘‘කාමතණ්හා නිදාන කම්මනිබ්බත්තත්තා’’ති කාරණං වුත්තං. තං අකාරණං.

"कामतृष्णेला कारण असणाऱ्या कर्मापासून उत्पन्न झाल्यामुळे" असे कारण सांगितले आहे. ते योग्य कारण नाही.

අපිච අභිඤ්ඤාවජ්ජිතානි මහග්ගතානුත්තරජවනානි අපරිත්තාරම්මණානි හොන්ති. තදාරම්මණානි පන පරිත්තාරම්මණානෙවාති නතෙසං අවසානෙ තදාරම්මණුප්පත්ති පසඞ්ගො අත්ථි. අභිඤ්ඤාජවනානිච කානිචි පරිත්තාරම්මණානිපි සන්තතරානි හොන්තීති තෙසංපි අවසානෙ තදුප්පත්ති නත්ථියෙවාති.

शिवाय, अभिज्ञा वगळता महग्गत आणि लोकोत्तर जवने ही अपरित्त (महोच्च) आलंबन असणारी असतात. परंतु तदालंबने ही केवळ परित्त (कामावचर) आलंबन असणारीच असतात. त्यामुळे, त्या जवनांच्या शेवटी तदालंबन उत्पन्न होण्याचा प्रसंग येत नाही. आणि काही अभिज्ञा जवने जरी परित्त आलंबन असणारी असली, तरी ती अत्यंत शांत (सूक्ष्म) असतात, त्यामुळे त्यांच्याही शेवटी तदालंबनाची उत्पत्ती होतच नाही, असे समजावे.

[137] එතෙන

[१३७] या विधानाने,

අජනකත්තා ජනක සමානත්තාභාවතොතිආදිපි පටික්ඛිත්තං හොති.

"अजनकत्वामुळे आणि जनकाच्या समान नसण्यामुळे" इत्यादी विभाविनी टीकेतील युक्तिवाद देखील खंडित होतो.

කාමාවචරසත්තානංඑව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති. න රූපාරූපසත්තානං. න හි තෙසු උප්පන්නානං පරිත්තාරම්මණානංපි කාමාවචරජවනානං අවසානෙ තදාරම්මණුප්පත්ති අත්ථි. තදාරම්මණූප නිස්සයස්ස කාම භවඞ්ගස්ස අභාවතො මහග්ගත භවඞ්ගස්ස ච සන්ත තරස්ස තදාරම්මණ කිච්චා භාවතොති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ සොත විඤ්ඤාණානි පන රූපසත්තානං චක්ඛුසොතඉන්ද්‍රිය පවත්තිආනුභාවතො සම්පටිච්ඡනසන්තීරණානිච ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමසිද්ධිතො රූපසත්තෙසු පවත්තන්ති යෙවාති. කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න මහග්ගතානුත්තරපඤ්ඤත්තිධම්මෙසු. එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා තදාරම්මණානං. තෙසං පන එකන්තපරිත්තා රම්මණභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති.

केवळ कामावचर प्राण्यांच्या बाबतीतच तदालंबनाची इच्छा केली जाते, रूप आणि अरूप प्राण्यांच्या बाबतीत नाही. कारण त्यांच्यामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या, परित्त आलंबन असणाऱ्या कामावचर जवनांच्या शेवटी देखील तदालंबनाची उत्पत्ती होत नाही. याचे कारण असे की, तदालंबनाचा उपनिष्रय (आधार) असणाऱ्या कामभवांगाचा अभाव असतो, आणि अत्यंत शांत (सूक्ष्म) असणाऱ्या महग्गत भवांगाचे तदालंबन कृत्य नसते, असे समजावे. विशेषतः, चक्षुविज्ञान आणि श्रोत्रविज्ञान हे रूपलोकातील प्राण्यांच्या चक्षु आणि श्रोत्र इंद्रियांच्या प्रवृत्तीच्या प्रभावामुळे, आणि संपटिच्छन व संतीरण हे द्वारवीथीच्या भेदानुसार चित्तनियमाच्या सिद्धीमुळे रूपलोकातील प्राण्यांमध्ये उत्पन्न होतातच, असे समजावे. केवळ आलंबन असणाऱ्या कामावचर धर्मांच्या बाबतीतच तदालंबनाची इच्छा केली जाते, महग्गत, लोकोत्तर आणि प्रज्ञप्ति धर्मांच्या बाबतीत नाही. कारण तदालंबने ही केवळ एकांततः परित्त आलंबन असणारीच असतात. आणि त्यांच्या एकांततः परित्त आलंबन असण्याचे कारण आधीच सांगितले आहे, असे समजावे.

[138] විභාවනියං පන

[१३८] परंतु विभाविनी टीकेमध्ये तर,

‘‘අපරිචිතත්තා’’ති [Pg.184] කාරණං වුත්තං. තං අකාරණං.

"अपरिचितत्वामुळे" (सराव नसण्यामुळे) असे कारण सांगितले आहे. ते योग्य कारण नाही.

චිත්තඤ්හි නාම විකප්පබලෙවා අප්පනාපත්තභාවනාකම්මවිසෙසෙ වා සති නිබ්බානෙ විය අපරිචිතෙපි ආරම්මණෙ පවත්තතියෙවාති.

कारण चित्त हे कल्पनाशक्तीच्या (विकल्पबलाच्या) प्रभावाने किंवा अर्पणा प्राप्त झालेल्या विशिष्ट भावना कर्माच्या प्रभावाने, निर्वाणाप्रमाणेच, पूर्वी कधीही परिचय नसलेल्या आलंबनावर देखील प्रवृत्त होतेच, असे समजावे.

[139] යඤ්ච විභාවනියං

[१३९] आणि विभाविनी टीकेमध्ये जे,

‘‘කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපී’’ති කාරණං වුත්තං. තංපි හෙට්ඨා පටික්ඛිත්තමෙව. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං කිංවා එතාය යුත්තිචින්තායාති වත්වා සබ්බානි විභාවනියං වුත්ත කාරණානි පටික්ඛිත්තානීති.

"कामतृष्णेच्या अधीन असणाऱ्या कर्मापासून उत्पन्न झाल्यामुळे" असे जे कारण सांगितले आहे, ते देखील आधीच खंडित केले गेले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये "या युक्तिवादाच्या चिंतनाची काय गरज?" असे म्हणून विभाविनी टीकेमध्ये सांगितलेली सर्व कारणे फेटाळून लावली आहेत, असे समजावे.

කාමෙ ජවන සත්තාලම්බණානං නියමෙසතීති කාමභූමිපරියාපන්නානං ජවනානං සත්තානං ආරම්මණානඤ්ච වසෙන තිවිධෙ නියමෙ සති. විභූතෙ තිමහන්තෙච තදාරම්මණමීරිතන්ති එතෙන තදාරම්මණංනාම පවත්තමානං විභූතාරම්මණෙවා අතිමහන්තාරම්මණෙ වා පවත්තතීති අයමෙව නියමො දස්සිතො. න පන යත්ථ තදා රම්මණං පවත්තති. එතදෙව විභූතඤ්ච අතිමහන්තඤ්ච නාමාති නියමො. තස්මා උළාරකම්මනිබ්බත්තානං සුවිසදවත්ථුකානං රූපබ්‍රහ්මානං උප්පන්නාවීථියො යෙභුය්‍යෙන විභූතාරම්මණාඑව අතිමහන්තා රම්මණාඑවච හොන්තීති වෙදිතබ්බා. කෙචි පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා රූපාරූපභූමීසු විභූතාරම්මණවීථියො අතිමහන්තාරම්මණවීථියොච නලබ්භන්තීති වදන්ති. [තදාරම්මණනියමො].

कामावचर जवन, प्राणी आणि आलंबन यांच्या नियमात म्हणजे कामभूमीत समाविष्ट असणाऱ्या जवनांच्या, प्राण्यांच्या आणि आलंबनांच्या दृष्टीने तीन प्रकारचा नियम असताना, "विभूत आणि अतिमहंत आलंबनात तदालंबन सांगितले आहे" या विधानाने, तदालंबन हे प्रवृत्त होत असताना केवळ विभूत आलंबनात किंवा अतिमहंत आलंबनातच प्रवृत्त होते, हाच नियम दर्शविला आहे. परंतु ज्या आलंबनात तदालंबन प्रवृत्त होते, तेच आलंबन विभूत आणि अतिमहंत असते, असा नियम नाही. म्हणूनच, उत्कृष्ट कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या आणि अत्यंत स्पष्ट इंद्रिये असणाऱ्या रूपब्रह्मदेवांच्या ठिकाणी उत्पन्न होणाऱ्या वीथी या बहुधा विभूत आलंबन असणाऱ्या आणि अतिमहंत आलंबन असणाऱ्याच असतात, असे समजावे. परंतु काही लोक या अर्थाकडे लक्ष न देता, रूप आणि अरूप भूमींमध्ये विभूत आलंबन वीथी आणि अतिमहंत आलंबन वीथी आढळत नाहीत, असे म्हणतात. [तदालंबन नियम समाप्त झाला].

140. ජවනෙසුචාති චසද්දො පන සද්දත්ථො. ඡක්ඛත්තු මෙවවා ජවන්ති. පකතිකාලෙපි ආරම්මණස්ස දුබ්බලභාවෙ සතීති අධිප්පායො. අට්ඨකථායංපි හි පකතිකාලෙ ආරම්මණදුබ්බ ලට්ඨානෙඑව කාමාවචරජවනානං ඡක්ඛත්තුං පවත්ති වුත්තාති. කෙචි පන ඡක්ඛත්තුන්ති ඉදං මුච්ඡාකාලවසෙන වුත්තන්ති මඤ්ඤන්ති. මන්දවත්තියන්ති මරණාසන්නකාලෙ බහුචිත්තක්ඛණාතීතකස්ස වත්ථුස්ස දුබ්බලත්තා ඉතරකාලෙසුච මුදුතරභාවෙන කෙනචි උපද්දුත භාවෙන අජ්ඣොත්ථටභාවෙනච වත්ථුස්ස දුබ්බලත්තා තන්නිස්සිතානං ජවනානං [Pg.185] මන්දීභූතවෙගතා වසෙන පවත්තිකාලෙ. මරණකාලාදීසූති මරණාසන්නකාලෙ මුච්ඡාකාලෙ විසඤ්ඤිභූත කාලෙ අතිතරුණකාලෙච, තත්ථ මුච්ඡාකාලොනාම අසය්හ රූපෙහි දුක්ඛධම්මෙහි අතිභූතානං අධිමත්තතො කරජකායස්ස විහඤ්ඤප්පත්තිකාලො. විසඤ්ඤි භූතකාලොනාම පීතිවෙගෙනවා නිද්දාභිභූතතායවා යක්ඛගහණෙනවා සුරාමදාදි වසෙනවා පකතිසඤ්ඤාය විගතකාලො. අතිතරුණකාලොනාම ගබ්භගතස්සවා සම්පතිජාතස්සවා දාරකස්ස අජ්ඣත්ත වත්ථූනං අතිමුදුකාලො. තාදිසෙසු හි කාලෙසු අන්තරන්තරා ඡද්වාරිකවීථියො පවත්තමානාපි යෙභුය්‍යෙන පරිපුණ්ණජවනවාරා න පවත්තන්ති. ද්වත්තිවොට්ඨබ්බනිකාවා චතුපඤ්චජවනිකාඑවවා පවත්තන්තීති. එත්ථච ද්වත්තිවොට්ඨබ්බනිකවාරා අට්ඨකථායං වුත්තා. චතුපඤ්ච ජවනිකවාරා මූලටීකායං වුත්තා. පඤ්චවාරමෙවාති ඉදං පන මරණා සන්නකාලවසෙන වුත්තං. නමුච්ඡාකාලාදිවසෙන. තඤ්ච ඛොපාකතිකසත්තානං වසෙනෙව. යෙ පන ඣානසමනන්තරංවා පච්චවෙක්ඛණ සමනන්තරංවා අභිඤ්ඤාසමනන්තරංවා චවන්තිවා පරිනිබ්බායන්තිවා. තෙසං ඣානාදීනියෙව පඤ්චවාරතො අධිකානිවා ඌනානිවා මරණා සන්නජවනානිනාම හොන්තීති දට්ඨබ්බං. අයඤ්ච අත්ථො උපරි මරණුප්පත්තියං ආවිභවිස්සතීති. භගවතො පන යමකපාටිහාරිය කාලාදීසූති එත්ථ අඤ්ඤෙසංපි මහාමොග්ගලානත්ථෙරාදීනං එවරූපො ලහුප්පවත්තිකාලො ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හි විසුද්ධිමග්ගෙ අයං පන මත්ථකපත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙ ලබ්භති. අඤ්ඤෙසංවා එවරූපෙ කාලෙති. සකලෙන පන වාක්‍යෙන ථපෙත්වා යමකපාටිහාරියසදිසං ලහුක පවත්තිකාලං අඤ්ඤස්මිං කාලෙ භගවතොපි ඡවා සත්තවා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි පවත්තන්ති. අඤ්ඤෙසං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. චත්තාරි පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්තීති එත්ථපි භගවතොපි ලහුකප්පවත්තියං පඤ්ච පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්ති. ලහුකතරපවත්තියං චත්තාරීති අත්ථොපි යුජ්ජතියෙව.

१४०. 'जवनेसु च' (Javanesuca) या पाठातील 'च' (ca) हा शब्द 'पण' (pana) या अर्थाचा आहे. 'सहा वेळाच जवन होतात' याचा अभिप्राय असा आहे की, सामान्य काळातही आलंबन (विषय) दुर्बळ असताना (असे होते). कारण अट्ठकथेतही सामान्य काळात आलंबन दुर्बळ असणाऱ्या ठिकाणीच कामावचर जवनांची सहा वेळा प्रवृत्ती (उत्पत्ती) सांगितली आहे. परंतु काही आचार्य 'सहा वेळा' हे मूर्च्छा काळाच्या अपेक्षेने सांगितले आहे असे मानतात. 'मंद प्रवृत्तीत' (mandappavattiyanti) म्हणजे मरणासन्न काळात अनेक चित्तक्षण व्यतीत झालेल्या (हृदय) वस्तूच्या दुर्बळतेमुळे, आणि इतर काळात अत्यंत कोमलतेमुळे, किंवा कोणत्यातरी उपद्रवाने पीडित झाल्यामुळे, किंवा अभिभूत (व्याप्त) झाल्यामुळे वस्तूच्या दुर्बळतेमुळे, त्यावर आश्रित असणाऱ्या जवनांचा वेग मंद झाल्यामुळे प्रवृत्तीच्या काळात. 'मरणासन्न काळ इत्यादींमध्ये' म्हणजे मरणासन्न काळात, मूर्च्छा काळात, बेशुद्धावस्थेत आणि अतिशय बालपणात (अति तरुण काळात). त्यामध्ये 'मूर्च्छा काळ' म्हणजे असह्य अशा दुःखद धर्मांनी (वेदनांनी) पीडित झालेल्या शरीराचा (करजकाय) अत्यंत थकवा किंवा क्लेश प्राप्त होण्याचा काळ होय. 'बेशुद्धावस्था' म्हणजे प्रीतीच्या वेगाने, किंवा निद्रेने ग्रासल्यामुळे, किंवा यक्षाने झपाटल्यामुळे, किंवा मद्यपानादींच्या प्रभावामुळे सामान्य संज्ञेचा (जाणिवेचा) लोप होण्याचा काळ होय. 'अति तरुण काळ' (अतिशय बालपण) म्हणजे गर्भातील किंवा नुकत्याच जन्मलेल्या बालकाच्या आंतरिक वस्तूंचा (इंद्रियांचा) अत्यंत कोमल असण्याचा काळ होय. कारण अशा काळात मधूनमधून सहा द्वारांच्या वीथी प्रवृत्त होत असल्या तरी बहुधा परिपूर्ण जवनवार (सात जवनांचे वार) प्रवृत्त होत नाहीत. दोन किंवा तीन वेळा 'वोट्ठब्बन' (voṭṭhabbana) होणारे वार किंवा चार-पाच वेळा जवन होणारे वारच प्रवृत्त होतात. येथे दोन-तीन वेळा वोट्ठब्बन होणारे वार अट्ठकथेत सांगितले आहेत. चार-पाच वेळा जवन होणारे वार मूलटीकेत सांगितले आहेत. 'पाच वेळाच' हे मरणासन्न काळाच्या अपेक्षेने सांगितले आहे, मूर्च्छा काळ इत्यादींच्या अपेक्षेने नाही. आणि ते देखील सामान्य प्राण्यांच्या अपेक्षेनेच आहे. परंतु जे (योगी) ध्यानानंतर लगेच, किंवा प्रत्यवेक्षणानंतर लगेच, किंवा अभिज्ञा प्राप्त झाल्यानंतर लगेच च्युत (मृत्यू) पावतात किंवा परिनिर्वाण प्राप्त करतात, त्यांच्यासाठी ध्यान इत्यादीच पाच वेळांपेक्षा अधिक किंवा कमी असणारे मरणासन्न जवन होतात, असे समजावे. आणि हा अर्थ पुढे 'मरणोत्पत्ती' (मरणाची उत्पत्ती) या भागात स्पष्ट होईल. परंतु 'भगवंतांच्या यमकप्रातिहार्य काळादींमध्ये' या पाठात 'आदि' शब्दाने इतरही महामौद्गल्यायन स्थविरादींचा अशा प्रकारचा शीघ्र प्रवृत्तीचा काळ गृहीत धरला आहे, असे समजावे. विशुद्धिमार्गात म्हटले आहे की - 'परंतु ही सर्वोच्च वशित्वता भगवंतांच्या यमकप्रातिहार्यात प्राप्त होते, किंवा इतरांच्या बाबतीत अशा प्रकारच्या काळात प्राप्त होते.' परंतु संपूर्ण वाक्याने हे दर्शवले आहे की, यमकप्रातिहार्यासारखा शीघ्र प्रवृत्तीचा काळ वगळता, इतर काळात भगवंतांचे देखील सहा किंवा सात प्रत्यवेक्षण चित्त प्रवृत्त होतात. इतरांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही, असे दर्शवले आहे. 'चार किंवा पाच प्रत्यवेक्षण चित्त होतात' या पाठात देखील भगवंतांच्या शीघ्र प्रवृत्तीत पाच प्रत्यवेक्षण चित्त होतात. आणि अतिशय शीघ्र प्रवृत्तीत चार होतात, हा अर्थ देखील योग्यच ठरतो.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये (टीकेत)...

භගවතො [Pg.186] චත්තාරි අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සතීති වුත්තං.

'भगवंतांचे चार आणि इतरांचे पाच (प्रत्यवेक्षण चित्त होतात) हे योग्य असल्यासारखे दिसते,' असे म्हटले आहे.

තත්ථ යමකපාටිහාරියං කරොන්තො භගවා අග්ගික්ඛන්ධඋදක ධාරාදීනං ද්වින්නං ද්වින්නං පාටිහාරියානං පවත්තනත්ථං පථමං තෙජොකසිණෙ පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජි. තතො ද්වෙ ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛි. තතො උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තතූති අධිට්ඨාසි. තතො තස්මිංයෙව කසිණෙ අභිඤ්ඤං සමාපජ්ජි. අභිඤ්ඤාවසෙන උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති. තතො ආපොකසිණෙ පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජි. තතො ද්වෙ ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛි. තතො හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තන්තූති අධිට්ඨාසි. තතො තස්මිංයෙව කසිණෙ අභිඤ්ඤං සමාපජ්ජි. අභිඤ්ඤාවසෙන හෙට්ඨිම කායතො උදකධාරා පවත්තන්ති. සෙසයමකෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථච ලහුකප්පවත්තියා ඉච්ඡිතත්තා ද්වෙ ද්වෙ පච්චවෙක්ඛණවාරා චතුපඤ්චජවනිකාඑව භවන්ති. ද්වින්නඤ්ච ජවනවාරානං අන්තරා ද්වෙ එව භවඞ්ගානි භවන්ති. තානිච ද්වෙ පාටිහාරියානි පස්සන්තානං එකප්පහාරෙනෙව පවත්තානි විය පඤ්ඤායන්තීති. එතරහි පන කෙචි ආදිකම්මිකජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණෙසුපි චත්තාරි පඤ්චවාජවනානි වදන්ති. ආදිකම්මිකස්සාති යොගකම්මසිද්ධියා ආදිම්හි නියුත්තස්ස. පථමං උප්පන්නා අප්පනා පථමකප්පනා. තස්සං පථමකප්පනායං. ආදිකම්මිකඅප්පනාවීථියන්ති අත්ථො. තදා හි සබ්බානිපි මහග්ගතජවනානි පුන ආසෙවනාභාවතො පරිදුබ්බලානි හොන්තීති එකවාරමෙව ජවන්තීති. අභිඤ්ඤාජවනානි පන ඉද්ධිවිකුබ්බනාදි. කිච්චසිද්ධියාඑව පයුත්තානීති කිච්චසිද්ධිතො පරං කත්තබ්බාභාවතො ආදිකම්මිකකාලෙපි වසීභූතකාලෙපි එකවාරමෙව ජවන්තීති වුත්තං අභිඤ්ඤාජවනානිච සබ්බදාපීති. යථාච අභිඤ්ඤාජවනාදි එවං මග්ගජවනානිපි තං තං කිලෙසප්පහානකිච්චසිද්ධිතො පරං කත්තබ්බා භාවතො එකවාරමෙව ජවන්තීති වුත්තං චත්තාරො පන.ල. එක චිත්තක්ඛණිකාවාති. අථවා, මග්ගචෙතනාය අනන්තරිකඵලත්තා සකිං [Pg.187] උප්පන්නෙයෙව මග්ගෙ ඵලස්සවාරො ආවතොති නත්ථි මග්ගචිත්තස්ස පුනුප්පත්තියා ඔකාසොති වුත්තං චත්තාරො පන.ල. එකචිත්තක්ඛණිකාවාති. ජවනුප්පත්තියා පකතියා සත්තක්ඛුපරමත්තා මන්දස්ස පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ ඵලචිත්තානි උප්පජ්ජන්ති. තික්ඛස්ස චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීණීති වුත්තං තතො පරං.ල. උප්පජ්ජන්තීති. නිරොධසමාපත්තිකාලෙ පන පුබ්බභාගෙයෙව තාදි සස්ස පයොගාභිසඞ්ඛාරස්ස කතත්තා ද්වින්නං වාරානං උපරි චිත්තප්පවත්ති නත්ථීති වුත්තං නිරොධ.ල. ජවතීති. එත්ථච ද්වික්ඛත්තුන්ති ඉදං උක්කට්ඨ නිද්දෙසවසෙන වුත්තං. එකංවා ද්වෙවා චිත්තවාරෙ අතික්කමිත්වා අචිත්තකො හොතීති හි වුත්තං. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති අනාගාමිනො කුසලභූතං අරහතො ක්‍රියභූතං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා යතන ජවනං. වුට්ඨානකාලෙච නිරොධස්ස නිසන්දමත්තත්තා එකවාරමෙව වජනං පවත්තතීති වුත්තං වුට්ඨානකාලෙචාතිආදි. තත්ථ අනාගාමි ඵලංවා අරහත්තඵලංවාති අනාගාමිඵලෙවා අරහත්තඵලෙවා. භාවෙන භාවලක්ඛණෙ හෙතං පච්චත්තවචනං. තෙනාහ නිරුද්ධෙති. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති ඣානසමාපත්ති ඵලසමාපත්තිවසෙන සකලායපි සමාපත්තිවීථියං. භවඞ්ගසොතොවිය වීථිනිය මො නත්ථීති ඉදං චිණ්ණවසීභූතකාලං සන්ධාය වුත්තං. අකතා ධිකාරස්ස පන ඣානසමාපත්තියං ආදිතො පට්ඨාය ද්වෙ තීණි චත්තාරීතිආදිනා ඣානජවනානි අනුක්කමෙන වද්ධමානානි පවත්තන්ති. කතා ධිකාරානං පන මහාපුරිසජාතිකානං පටිලද්ධකාලතො පට්ඨාය චිණ්ණවසීභාවානෙව හොන්ති. තථා ඵලජවනානිච සබ්බෙසංපි ඵලට්ඨානන්ති දට්ඨබ්බං. බහූනිපීති පිසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන ආදිකම්මිකකාලාදීසු එකවාරාදිවසෙනපි අවසෙසානං පවත්තිං සම්පිණ්ඩෙතීති. [ජානනියමො].

तेथे, यमकप्रातिहार्य करताना भगवान, अग्नीचा समूह आणि पाण्याच्या धारा इत्यादी दोन-दोन प्रातिहार्ये उत्पन्न करण्यासाठी, सर्वप्रथम तेजोकसिणामध्ये पादकध्यान समापन्न झाले. त्यानंतर त्यांनी दोन ध्यान-अंगांचे प्रत्यवेक्षण केले. त्यानंतर, 'शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीचा समूह प्रवृत्त होवो,' असा त्यांनी अधिष्ठान केला. त्यानंतर, त्याच कसिणामध्ये त्यांनी अभिज्ञा समापन्न केली. अभिज्ञेच्या प्रभावाने शरीराच्या वरच्या भागातून अग्नीचा समूह प्रवृत्त होतो. त्यानंतर, आपकसिणामध्ये पादकध्यान समापन्न झाले. त्यानंतर त्यांनी दोन ध्यान-अंगांचे प्रत्यवेक्षण केले. त्यानंतर, 'शरीराच्या खालच्या भागातून पाण्याच्या धारा प्रवृत्त होवोत,' असा त्यांनी अधिष्ठान केला. त्यानंतर, त्याच कसिणामध्ये त्यांनी अभिज्ञा समापन्न केली. अभिज्ञेच्या प्रभावाने शरीराच्या खालच्या भागातून पाण्याच्या धारा प्रवृत्त होतात. उर्वरित यमक प्रातिहार्यांमध्ये देखील हाच नियम आहे. आणि येथे, जलद प्रवृत्तीची इच्छा असल्यामुळे, दोन-दोन प्रत्यवेक्षण-वार केवळ चार किंवा पाच जवनयुक्तच असतात. आणि दोन जवन-वारांच्या दरम्यान केवळ दोनच भवंग चित्ते उत्पन्न होतात. आणि ती दोन्ही प्रातिहार्ये पाहणाऱ्यांना एकाच वेळी प्रवृत्त झाल्यासारखी भासतात, असे समजावे. परंतु आता काही आचार्य आदिकर्मिक ध्यान-प्रत्यवेक्षणांमध्ये देखील चार किंवा पाच जवने होतात असे म्हणतात. 'आदिकर्मिकस्य' म्हणजे योगकर्माच्या सिद्धीच्या सुरुवातीला प्रवृत्त झालेल्या व्यक्तीचे. सर्वप्रथम उत्पन्न झालेली अर्पणा ही 'प्रथमार्पणा' होय. त्या प्रथमार्पणेमध्ये, म्हणजेच आदिकर्मिक अर्पणा-वीथीमध्ये, असा अर्थ आहे. कारण त्यावेळी सर्वच महग्गत जवने पुन्हा आसेवनाचा अभाव असल्यामुळे अत्यंत दुर्बळ असतात, म्हणून ती केवळ एकच वेळ जवन पावतात, असे जाणावे. परंतु अभिज्ञा-जवने ही ऋद्धी-विकुर्वण इत्यादी कार्यसिद्धीसाठीच प्रयुक्त होतात. म्हणून कार्यसिद्धीनंतर काहीही कर्तव्य उरत नसल्यामुळे, आदिकर्मिक काळातही आणि वशीभूत काळातही ती केवळ एकच वेळ जवन पावतात, म्हणूनच 'अभिज्ञा-जवने नेहमीच (एकदाच जवन पावतात)' असे म्हटले आहे. आणि ज्याप्रमाणे अभिज्ञा-जवने केवळ एकदाच जवन पावतात, त्याचप्रमाणे मार्ग-जवने देखील त्या-त्या क्लेशांच्या प्रहाणाची कार्यसिद्धी झाल्यानंतर काहीही कर्तव्य उरत नसल्यामुळे केवळ एकदाच जवन पावतात, म्हणूनच 'चार मार्गचित्ते... केवळ एक चित्तक्षण काळच असतात' असे म्हटले आहे. अथवा, मार्ग-चेतनेचे अनंतरिक फल असल्यामुळे, एकदाच मार्ग उत्पन्न झाला असता फलाचा वार येतो. म्हणून मार्गचित्ताला पुन्हा उत्पन्न होण्यासाठी वाव नसतो, म्हणूनच 'चार मार्गचित्ते... केवळ एक चित्तक्षण काळच असतात' असे म्हटले आहे. जवनाच्या उत्पत्तीचा स्वभाव जास्तीत जास्त सात वेळा असल्यामुळे, मंद प्रज्ञेच्या व्यक्तीला पाचव्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या मार्गाच्या नंतर दोन फलचित्ते उत्पन्न होतात. तीक्ष्ण प्रज्ञेच्या व्यक्तीला चौथ्या क्षणी उत्पन्न झालेल्या मार्गाच्या नंतर तीन फलचित्ते उत्पन्न होतात, म्हणूनच 'त्यानंतर... उत्पन्न होतात' असे म्हटले आहे. परंतु निरोध-समापत्तीच्या वेळी पूर्वभागातच तशा प्रकारचा प्रयोग-अभिसंस्कार केल्यामुळे, दोन वारांच्या पलीकडे चित्ताची प्रवृत्ती नसते, म्हणूनच 'निरोध... जवन पावते' असे म्हटले आहे. आणि येथे, 'दोन वेळा' (द्विक्खत्तुं) हे विधान उत्कृष्ट निर्देशानुसार केले आहे. कारण 'एक किंवा दोन चित्त-वारांचे उल्लंघन करून मनुष्य चित्तरहित होतो' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. 'चौथे अरूप जवन' म्हणजे अनागामी पुद्गलासाठी कुशल रूप असलेले आणि अर्हंतासाठी क्रिया रूप असलेले 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' जवन होय. आणि निरोध-समापत्तीतून उठण्याच्या वेळी निरोधाचा केवळ निसंद (परिणाम) असल्यामुळे जवन केवळ एकदाच प्रवृत्त होते, म्हणूनच 'व्युत्थान काळी देखील...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, 'अनागामी-फल किंवा अर्हत्त्व-फल' म्हणजे अनागामी-फलामध्ये किंवा अर्हत्त्व-फलामध्ये होय. कारण हे 'भावेन भावलक्षण' मध्ये प्रथमा विभक्तीचे पद आहे. म्हणूनच 'निरुद्ध झाले असता' असे म्हटले आहे. 'सर्वत्र समापत्ती-वीथीमध्ये' म्हणजे ध्यान-समापत्ती आणि फल-समापत्तीच्या प्रभावाने संपूर्ण समापत्ती-वीथीमध्ये होय. 'भवंग-प्रवाहाप्रमाणे वीथी-नियम नाही,' हे विधान अभ्यस्त वशीभाव प्राप्त झालेल्या काळाला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु ज्याने अधिकार केलेला नाही, अशा व्यक्तीच्या ध्यान-समापत्ती वीथीमध्ये सुरुवातीपासून दोन, तीन, चार इत्यादी क्रमाने ध्यान-जवने वाढत जाऊन प्रवृत्त होतात. परंतु ज्यांनी अधिकार केलेला आहे अशा महापुरुष कुळातील व्यक्तींना मात्र ध्यान प्राप्त झाल्यापासूनच ते अभ्यस्त वशीभावयुक्तच असतात. त्याचप्रमाणे, फल-जवने देखील सर्वांसाठीच प्राप्त झाल्यापासून अभ्यस्त वशीभावयुक्तच असतात, असे समजावे. 'बहूनि पि' मधील 'अपि' हा शब्द समुच्चय दर्शवणारा आहे. त्याद्वारे आदिकर्मिक काळ इत्यादींमध्ये एक वेळ इत्यादींच्या प्रभावाने देखील उर्वरित जवनांची प्रवृत्ती एकत्रित केली जाते, असे जाणावे. [जवन-नियम समाप्त]

141. එවං පුබ්බාපරනියාමවසෙන වීථිචිත්තානං පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි පුග්ගලභෙදවසෙන භූමිභෙදවසෙනච තෙසං පවත්තිං දස්සෙන්තො දුහෙතුකානන්තිආදිමාහ. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතා ද්වෙ හෙතුයො එතෙසන්ති දුහෙතුකා. චතූහි ඤාණවිප්ප යුත්තමහාවිපාකෙහි [Pg.188] ගහිතපටිසන්ධිකා. ද්වීහි පන අහෙතුක විපාකෙහි ගහිත පටිසන්ධිකා අහෙතුකා නත්ථි පටිසන්ධිහෙතු එතෙසන්ති කත්වා. තෙසං ද්වින්නංපි විපාකාවරණසබ්භාවතො මහග්ග තජ්ඣානානිපි තාව නුප්පජ්ජන්ති. කුතො ලොකුත්තරානි. ක්‍රියජවනානි පන ඛීණාසවානමෙව ආවෙනික භූතානීති වුත්තං ක්‍රියජවනානි චෙවඅප්පනාජවනානිච න ලබ්භන්තීති. තත්ථ විපාකා වරණං නාම අහෙතුක පටිසන්ධිකතා ද්විහෙතුක පටිසන්ධිකතාච. තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානිච සුගතියන්ති සුගති භවෙ පරියාපන්නානං තෙසං ද්වින්නං තථා ඤාණම්පයුත්තමහාවිපාකානිච න ලබ්භන්තීති අත්ථො. එත්ථච සුගතියන්ති එතෙන දුග්ගතිපරියාපන්නෙ අහෙතුක පුග්ගලෙ නිවත්තෙති. න හි තෙසං ඉමස්මිං වාක්‍යෙ ඉතරෙසං අනුඤ්ඤාතානි ඤාණවිප්පයුත්තවිපාකානිපි ලබ්භන්තීති. තෙනාහ දුග්ගති යං පනාතිආදි. තත්ථ දුග්ගතියං පරියාපන්නානං අහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානිච ඤාණවිප්පයුත්තානි මහාවිපාකානිච න ලබ්භන්තීති පරිපුණ්ණ යොජනා දට්ඨබ්බා. එත්ථ සියා. කස්මා පනෙත්ථ සුගතිපරියාපන්නානං අහෙතුකානං චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි දුග්ගතිපරියාපන්නානඤ්ච අට්ඨපි සහෙතුක මහාවිපාකානි න ලබ්භන්තීති වුත්තං. නනු පට්ඨානෙ සහෙතුකං භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති වුත්තං. එත්ථ හි එකස්මිං භවෙ එකස්ස සත්තස්ස කදාචි සහෙතුකං භවඞ්ගං කදාචි අහෙතුකං භවඞ්ගන්ති එවං මූලභවඞ්ගෙ පවත්තිභෙදො නත්ථීති කත්වා සහෙතුකං භවඞ්ගන්ති ඉදං තදාරම්මණසඞ්ඛාතං ආගන්තුකභවඞ්ගං සන්ධාය වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. සහෙතුකන්තිච සාමඤ්ඤවචනත්තා ද්විහෙතුකං තිහෙතුකඤ්ච තදාරම්මණං විඤ්ඤාතබ්බං හොති. අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්සාති ඉධ පන තස්ස තදාරම්මණස්ස අනන්තරං උප්පන්නං මූලභවඞ්ගමෙව අධිප්පෙතං. ඉධපි සාමඤ්ඤවචනත්තා ද්වීසු අ- අහෙතුකභවඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි ගහෙතබ්බමෙවාති. තස්මා ද්වින්නං අහෙතුකානංපි අට්ඨසහෙතුක තදාරම්මණානිපි ලබ්භමානානිඑව සියුං. දුහෙතුකානං පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. වුච්චතෙ, අහෙතු කෙසු [Pg.189] තාව දුග්ගතිපරියාපන්නානං සහෙතුකතදාරම්මණසම්භවො සබ්බඅට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තො. තස්මා අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්සාති ඉදං කුසලවිපාකභූතං අහෙතුකභවඞ්ගං සන්ධාය වුත්තන්ති යුත්තං. අයඤ්හි පට්ඨානෙ ධම්මතා. යදිදං යථාලාභගහණන්ති. ඉතරථා සබ්බඅට්ඨකථාවිරොධො සියාති. යථාච කුසලානං යොගසාධනීයත්තා පවත්තියංපි යොගකම්මවසෙන ඤාණයොගො හොති. න තථා විපාකානං. තෙසං පන අයොගසාධනී යත්තා පවත්තියං භවඞ්ගඤාණසඞ්ඛාතෙන උපනිස්සයඤ්ඤාණෙන විනා ඤාණයොගො න සම්භවති. තස්මා සහෙතුකං භවඞ්ගන්ති ඉධපි ඤාණවිප්පයුත්තභූතං සහෙතුකතදාරම්මණමෙව ගහෙතුං යුත්තන්ති කත්වා ද්විහෙතුකානං අහෙතුකානඤ්ච ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ පටික්ඛෙපො ථෙරෙන කතොති. ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන පන යෙන විපාකචිත්තෙන පටිසන්ධිං ගණ්හන්ති. තෙන සදිසං වා තතො හීනං වා තදාරම්මණං තෙසං සම්භවති. න පණීතන්ති කත්වා ද්වින්නංපි අහෙතුකානං අට්ඨමහාවිපාකානි පටික්ඛිපිත්වා සත්තතිංසචිත්තපටි ලාභො වුත්තො. සො පන යථා වුත්තපට්ඨානපාළියා විරුජ්ඣති. අපරෙ පන යථා අහෙතුකානං සුගතිපරියාපන්නානං ද්විහෙතුක තදාරම්මණං හොති. එවං ද්විහෙතුකානංපි තිහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවතීති වදන්ති. තං යුත්තංවිය දිස්සති. අට්ඨකථායඤ්හි කත්ථචි තෙසං ද්වින්නංපි අවිසෙසෙන අට්ඨමහාවිපාකපවත්ති වුත්තාති. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණ සහගතා තයො හෙතූ එතෙසන්ති තිහෙතුකා. තෙ පන කාමරූපාරූපවසෙන තිවිධා හොන්ති. පුථුජ්ජනො අට්ඨඅරියාචාති නවවිධා. තෙසු ඛීණාසවානං කුසලාකුසල ජවනානිච නලබ්භන්ති. සබ්බසො අනුසයපහානෙන සබ්බෙසං කුසලාකුසලානං සහ නිරුද්ධත්තා අනුසය පටිබද්ධො හි තෙසං තබ්භාවොති. තථාසද්දො පක්ඛන්තරත්ථො. අපරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චතාය සික්ඛනසීලයුත්තා සත්තඅරියා සෙක්ඛානාම. ඉධ පන තයො හෙට්ඨිමඵලට්ඨා අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි ආදිතො සොතාපත්තිමග්ගෙනෙව දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තං සහගතානි [Pg.190] පඤ්චජවනානි නලබ්භන්තීති. අනාගාමිපුග්ගලානං පන පටිඝජවනානිච න ලබ්භන්ති. අනාගාමිමග්ගෙන පහීනත්තා. මග්ගස්ස පන එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. චතුන්නං මග්ගට්ඨානං පච්චෙකං යථාසකං මග්ගජවනානිඑව ලබ්භන්ති. උපරිමානඤ්ච ඵලානං හෙට්ඨිමෙහි පුග්ගලෙහි අනමිගතත්තා හෙට්ඨිමානඤ්ච උපරිමෙසු පුග්ගලන්තරෙසු අනුප්පජ්ජනතො චතුන්නං ඵලට්ඨානංපි පච්චෙකං යථාසකං ඵලජවනානිඑව ලබ්භන්තීති වුත්තං ලොකුත්තර.ල. සමුප්පජ්ජන්තීති. එත්ථච උපරිමග්ගෙ ආගතෙ හෙට්ඨිමමග්ගානුභාවස්ස සබ්බසො පටිපස්සද්ධිවසෙන උපරිමානං පුග්ගලන්තරතාසිද්ධි වෙදිතබ්බාති. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං පාරිසෙසතො ලබ්භමානවීථිචිත්තානි දස්සෙතුං ගාථමාහ. පරිනිට්ඨි තසික්ඛාකිච්චත්තා නත්ථි සික්ඛිතබ්බකිච්චං එතෙසන්ති අසෙක්ඛා. ඛීණාසවා. තෙසං තෙවීසතිකාමවිපාක වීසතික්‍රිය අරහත්තඵල වසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාසම්භවං උද්දිසෙ. සත්තන්නං සෙක්ඛානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාජවනවජ්ජිතානං සත්තන්නං අකුසලානං එකවීසතියා කුසලානං තෙවීසතියා කාමවිපාකානං තිණ්ණං හෙට්ඨිමඵලානං ආවජ්ජනද්වයස්සච වසෙන ඡපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි සම්භවා උද්දිසෙ. අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං කාමවිපාක ලොකියකුසලාකුලාවජ්ජන ද්වයවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි සම්භවා උද්දිසෙති යොජනා. පුග්ගල භෙදෙන වීථිචිත්තානං භෙදො පුග්ගලභෙදො.

१४१. अशा प्रकारे पूर्व आणि उत्तर नियमाच्या आधारे वीथिचित्तांची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) दर्शवून, आता पुद्गलभेद (व्यक्तींचे प्रकार) आणि भूमिभेद (भूमींचे प्रकार) यांच्या आधारे त्यांची प्रवृत्ती दर्शविताना 'दुहेतुकानं' (दुहेतुक पुद्गलांना) इत्यादी म्हटले आहे. ज्यांच्या प्रतिसंधी विज्ञानासोबत दोन हेतू (अलोभ आणि अद्वेष) असतात, त्यांना 'दुहेतुक' म्हणतात. चार ज्ञानविप्रयुक्त महाविपाक चित्तांद्वारे ज्यांची प्रतिसंधी ग्रहण केली जाते, ते दुहेतुक पुद्गल होत. परंतु, दोन अहेतुक विपाक चित्तांद्वारे ज्यांची प्रतिसंधी ग्रहण केली जाते, ते 'अहेतुक' पुद्गल होत; कारण त्यांच्या प्रतिसंधीमध्ये कोणताही हेतू नसतो. त्या दोन्ही प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये 'विपाकावरण' (विपाक अडथळा) विद्यमान असल्यामुळे, त्यांना महग्गत ध्यान देखील उत्पन्न होऊ शकत नाही; मग लोकोत्तर ध्यान कुठून उत्पन्न होणार? क्रिया जवन चित्ते तर केवळ क्षीणासवांचेच (अर्हतांचेच) असाधारण वैशिष्ट्य आहे, म्हणून म्हटले आहे की, (अहेतुक व दुहेतुक पुद्गलांना) क्रिया जवन आणि अप्पणा जवन प्राप्त होत नाहीत. येथे 'विपाकावरण' म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधी आणि दुहेतुक प्रतिसंधी असणे होय. तसेच, 'सुगतीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त विपाक चित्ते देखील प्राप्त होत नाहीत' याचा अर्थ असा की, सुगति भवामध्ये समाविष्ट असलेल्या त्या दोन्ही (अहेतुक आणि दुहेतुक) पुद्गलांना ज्ञानसंप्रयुक्त महाविपाक चित्ते प्राप्त होत नाहीत. येथे 'सुगतीमध्ये' या शब्दाने दुर्गतीमध्ये समाविष्ट असलेल्या अहेतुक पुद्गलांना वगळले आहे. कारण या वाक्यात इतरांना (सुगति अहेतुकांना) अनुमत असलेली ज्ञानविप्रयुक्त विपाक चित्ते देखील दुर्गतीमधील अहेतुकांना प्राप्त होत नाहीत. म्हणूनच "दुर्गतीमध्ये तर" इत्यादी म्हटले आहे. येथे दुर्गतीमध्ये समाविष्ट असलेल्या अहेतुक पुद्गलांना ज्ञानसंप्रयुक्त विपाक चित्ते आणि ज्ञानविप्रयुक्त महाविपाक चित्ते देखील प्राप्त होत नाहीत, अशी परिपूर्ण योजना समजावी. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते: सुगति-समाविष्ट अहेतुक पुद्गलांना चार ज्ञानसंप्रयुक्त विपाक चित्ते आणि दुर्गति-समाविष्ट अहेतुक पुद्गलांना आठही सहेतुक महाविपाक चित्ते प्राप्त होत नाहीत, असे का म्हटले आहे? प्रस्थान (पट्ठान) ग्रंथामध्ये "सहेतुक भवांग हे अहेतुक भवांगाच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते" असे म्हटले आहे की नाही? यावर स्पष्टीकरण असे की, एकाच भवामध्ये एका प्राण्याला कधी सहेतुक भवांग तर कधी अहेतुक भवांग प्राप्त होते, असा मूळ भवांगाच्या प्रवृत्तीमध्ये भेद नसतो. म्हणून 'सहेतुक भवांग' हे वचन तदारंमण संज्ञक आगंतुक भवांगाला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजले जाते. आणि 'सहेतुक' हा सामान्य शब्द असल्यामुळे, त्यावरून दुहेतुक आणि तिहेतुक तदारंमण चित्त समजले पाहिजे. 'अहेतुक भवांगाचे' या पदाने येथे त्या तदारंमणाच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे मूळ भवांगच अभिप्रेत आहे. येथेही सामान्य शब्द असल्यामुळे, दोन अहेतुक भवांगांपैकी कोणतेही एक ग्रहण करावे. म्हणून दोन्ही प्रकारच्या अहेतुक पुद्गलांना आठ सहेतुक तदारंमण चित्ते देखील प्राप्त झाली पाहिजेत, आणि दुहेतुक पुद्गलांच्या बाबतीत तर सांगण्याची गरजच नाही (त्यांना ती प्राप्त होणारच), अशी शंका येऊ शकते. यावर उत्तर दिले जाते: अहेतुक पुद्गलांमध्ये, दुर्गतीमध्ये समाविष्ट असलेल्यांना सहेतुक तदारंमणाची उत्पत्ती सर्व अट्ठकथांमध्ये नाकारली (प्रतिषेध केली) आहे. म्हणून 'अहेतुक भवांगाचे' हे वचन कुशल-विपाक रूप अहेतुक भवांगाला उद्देशून म्हटले आहे, असे मानणे योग्य आहे. प्रस्थान ग्रंथामध्ये हाच नियम (धम्मता) आहे की, जे जसे प्राप्त होईल तसे ग्रहण करावे (यथालाभ ग्रहण). अन्यथा सर्व अट्ठकथांशी विरोध निर्माण होईल. आणि ज्याप्रमाणे कुशल चित्तांच्या बाबतीत योगाच्या (प्रयत्नाच्या) साध्यतेमुळे प्रवृत्ती काळातही योगकर्माच्या प्रभावाने ज्ञानयोग (ज्ञानसंप्रयुक्तता) होतो, तसा विपाक चित्तांच्या बाबतीत होत नाही. कारण विपाक चित्ते ही प्रयत्नाने साध्य न होणारी असल्यामुळे, प्रवृत्ती काळात भवांगज्ञान संज्ञक उपनिश्रय ज्ञानाशिवाय ज्ञानयोग संभवत नाही. म्हणून 'सहेतुक भवांग' या पदाने येथेही ज्ञानविप्रयुक्त असलेले सहेतुक तदारंमणच ग्रहण करणे योग्य आहे. असे मानून स्थविरांनी (आचार्य अनुरुद्धांनी) दुहेतुक आणि अहेतुक पुद्गलांच्या ज्ञानसंप्रयुक्त तदारंमणाचा निषेध केला आहे, असे समजावे. परंतु आचार्य बुद्धदत्त स्थविरांच्या मते, ज्या विपाक चित्ताने ते प्रतिसंधी ग्रहण करतात, त्याच्याशी समान किंवा त्यापेक्षा हीन (कनिष्ठ) तदारंमण त्यांना प्राप्त होते, प्रणीत (उत्कृष्ट) तदारंमण प्राप्त होत नाही. असे मानून त्यांनी दोन्ही अहेतुक पुद्गलांना आठ महाविपाक चित्तांचा निषेध करून सदतीस (३७) चित्तांची प्राप्ती सांगितली आहे. परंतु ते मत वर सांगितलेल्या प्रस्थान पाळीशी (पाठाशी) विरुद्ध आहे. इतर आचार्य म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सुगति-समाविष्ट अहेतुक पुद्गलांना दुहेतुक तदारंमण होते, त्याचप्रमाणे दुहेतुक पुद्गलांना देखील तिहेतुक तदारंमण संभवते. ते मत योग्य असल्यासारखे दिसते. कारण अट्ठकथेमध्ये काही ठिकाणी त्या दोन्ही पुद्गलांना कोणताही विशेष भेद न करता आठ महाविपाकांची प्रवृत्ती सांगितली आहे. ज्यांच्या प्रतिसंधी विज्ञानासोबत तीन हेतू (अलोभ, अद्वेष आणि अमोह) असतात, त्यांना 'तिहेतुक' म्हणतात. ते काम, रूप आणि अरूप यांच्या भेदाने तीन प्रकारचे असतात. पृथग्जन आणि आठ आर्य पुद्गल मिळून ते नऊ प्रकारचे होतात. त्यापैकी क्षीणासवांना (अर्हतांना) कुशल आणि अकुशल जवन चित्ते प्राप्त होत नाहीत; कारण अनुशायांचा (सुप्त क्लेशांचा) पूर्णपणे प्रहाण झाल्यामुळे सर्व कुशल आणि अकुशल चित्ते एकाच वेळी निरुद्ध (नष्ट) झालेली असतात. कारण कुशल-अकुशल भाव हा अनुशायांवरच अवलंबून असतो. तसेच, 'तथा' हा शब्द दुसऱ्या पक्षाचा (मताचा) दर्शक आहे. ज्यांचे शिकण्याचे (साधनेचे) कार्य अद्याप पूर्ण झालेले नाही आणि जे शिकण्याच्या शील स्वभावाने युक्त आहेत, अशा सात आर्य पुद्गलांना 'शैक्ष' (सेक्ख) म्हणतात. परंतु येथे तीन कनिष्ठ फलस्थ पुद्गल अभिप्रेत आहेत. कारण त्यांच्याद्वारे सुरुवातीलाच स्रोतापत्ती मार्गाने दृष्टी आणि विचिकित्सा (शंका) यांचे प्रहाण झाल्यामुळे, त्यांच्याशी संबंधित पाच जवन चित्ते त्यांना प्राप्त होत नाहीत. अनागामी पुद्गलांना प्रतिघ (द्वेष) जवन चित्ते देखील प्राप्त होत नाहीत, कारण अनागामी मार्गाने त्यांचे प्रहाण झालेले असते. मार्ग चित्त हे केवळ एक चित्तक्षण टिकणारे असल्यामुळे, चार मार्गस्थ पुद्गलांना आपापले मार्ग जवन चित्तच प्राप्त होते. आणि कनिष्ठ पुद्गलांनी वरिष्ठ फले अद्याप प्राप्त केलेली नसतात, आणि कनिष्ठ फले वरिष्ठ पुद्गलांमध्ये पुन्हा उत्पन्न होत नसल्यामुळे, चारही फलस्थ पुद्गलांना आपापले फल जवन चित्तच प्राप्त होते, म्हणून "लोकोत्तर... उत्पन्न होतात" असे म्हटले आहे. येथे वरिष्ठ मार्ग प्राप्त झाल्यावर कनिष्ठ मार्गाचा प्रभाव पूर्णपणे शांत (निवृत्त) होत असल्यामुळे, वरिष्ठ पुद्गलांचे वेगळेपण सिद्ध होते, असे समजावे. आता त्या त्या पुद्गलांना परिशेष न्यायाने (उर्वरित नियमाने) प्राप्त होणारी वीथिचित्ते दर्शवण्यासाठी गाथा म्हणतात: ज्यांचे शिकण्याचे कार्य पूर्ण झाले आहे आणि ज्यांना आता काहीही शिकणे शिल्लक राहिलेले नाही, त्यांना 'अशैक्ष' (असेक्ख) म्हणतात, म्हणजेच क्षीणासव (अर्हत) होत. त्यांना तेवीस कामविपाक, वीस क्रिया आणि अर्हत्त्वफल यांच्या आधारे चव्वेचाळीस (४४) वीथिचित्ते संभवतात, असे यथासंभव निर्दिष्ट करावे. सात शैक्ष पुद्गलांना दृष्टी आणि विचिकित्सा जवन वर्जित सात अकुशल चित्ते, एकवीस कुशल चित्ते, तेवीस कामविपाक चित्ते, तीन कनिष्ठ फल चित्ते आणि दोन आवर्जन चित्ते यांच्या आधारे छप्पन्न (५६) वीथिचित्ते संभवतात, असे निर्दिष्ट करावे. उर्वरित चार पृथग्जनांना कामविपाक, लौकिक कुशल, अकुशल आणि दोन आवर्जन चित्ते यांच्या आधारे चोपन्न (५४) वीथिचित्ते संभवतात, असे निर्दिष्ट करावे - अशी ही योजना आहे. पुद्गलांच्या भेदाने (प्रकारांनी) वीथिचित्तांमध्ये होणारा भेद म्हणजे 'पुद्गलभेद' होय.

142. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති පුග්ගලානං ද්වාරානඤ්ච එත්ථෙව පරිපුණ්ණසම්භවතො. යථාරහන්ති තං තං භූමිපුග්ගලානං උප්පත්තිඅරහානුරූපං. රූපාවචරභූමියං වජ්ජිතබ්බෙසු සොළසවීථි චිත්තෙසු ඡන්නං චිත්තානං උපරිවාක්‍යෙ වුච්චමානත්තා පටිඝජවන තදාරම්මණ වජ්ජිතානීති වුත්තං. අරූපාවචරභූමියං පථමමග්ග රූපාවචරහසන හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතානි පටිඝජවන තදාරම්මණවජ්ජිතානිච වීථි චිත්තානි ලබ්භන්තීති යොජනා. එත්ථාපි වජ්ජිතබ්බෙසු අට්ඨතිංස වීථිචිත්තෙසු සොළසන්නං චිත්තානං උපරිවුච්චමානතා දට්ඨබ්බා. සබ්බත්ථාපීති සබ්බාසුපි රූපාරූපභූමීසු. තංතං පසාදරහිතානං තංතංද්වාරික වීථිචිත්තානි [Pg.191] න ලබ්භන්තෙවාති රූපාවචරභූමියං තාව ඝානාදිත්තයං නත්ථීති ඝානජිව්හාකායපසාද රහිතානං රූපීබ්‍රහ්මානං ඝාන ජිව්හාකායද්වාරිකානි ඡ වීථිචිත්තානි නලබ්භන්තෙව. යානි සන්ධාය ඡන්නං චිත්තානං උපරිවාක්‍යෙ වුච්චමානත්තාති හෙට්ඨා වුත්තං. අරූපභූමියං පන පඤ්චපි පසාදා නත්ථීති පඤ්චද්වාරිකානි ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණ මනොධා තුත්තික සන්තීරණත්තයවසෙන සොළසවීථිචිත්තානි නලබ්භන්තෙව. යානි සන්ධාය සොළසන්නං චිත්තානං උපරි වුච්චමානතාති වුත්තං. කාමභූමියං පන තංතං පසාදරහිතතා ජච්චන්ධාදීනං වසෙන යො ජෙතබ්බා. කාමෙ අසීති වීථිචිත්තානි යථාරහං ලබ්භරෙ ලබ්භන්ති. රූපෙ චතුසට්ඨි තථා යථාරහං ලබ්භරෙ. අරූපෙ ද්වෙ චත්තාලීස යථාරහං ලබ්භරෙති යොජනා. එත්ථච බ්‍රහ්මලොකෙවා උපරි ඡකාමාවචර දෙවලොකෙසුවා අනිට්ඨාරම්මණානි නාම නත්ථි. තස්මා රූපාවචරභූමියං චතුන්නං අකුසලවිපාකානං ලබ්භමානතාවචනං තත්ථ ඨත්වාවා ඉධ ආගන්ත්වාවා ඉධ අනට්ඨෙහි රූපසද්දෙහි සමාගච්ඡන්තානං වසෙන දට්ඨබ්බං. කෙචි පන ඉධ ආගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අනිට්ඨාරම්මණසමායොගො හොතීති ථානි චත්තාරි රූපභූමියං ලද්ධානිනාම න හොන්ති. තස්මා තත්ථ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානීති වදන්ති. තං න යුජ්ජති. ඉධ ආගතානංයෙව උප්පන්නානිපි බ්‍රහ්මත්තභාවෙ උප්පන්නත්තා බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පන්නානි ඉච්චෙව වත්තබ්බත්තා. නච තත්ථ ඨිතාපි ඉධ අනිට්ඨානි නගණ්හන්ති. දූරෙපි ආරම්මණං ගහෙතුං සමත්ථත්තා බ්‍රහ්මානන්ති.

१४२. सर्वच वीथिचित्ते येथेच प्राप्त होतात, कारण या भूमीत पुद्गलांचा आणि द्वारांचा परिपूर्ण संभव असतो. 'यथायोग्य' म्हणजे त्या त्या भूमीतील पुद्गलांच्या उत्पत्तीच्या योग्यतेनुसार होय. रूपावचर भूमीत वर्ज्य करावयाच्या सोळा वीथिचित्तांपैकी सहा चित्तांचा उल्लेख वरील वाक्यात केला जाणार असल्यामुळे, 'प्रतिघजवन आणि तदारम्मण वर्ज्य करून' असे म्हटले आहे. अरूपावचर भूमीत प्रथममार्ग (सोतापत्ति मार्ग), रूपावचर हसितुप्पाद आणि खालची अरूप चित्ते वर्ज्य करून, तसेच प्रतिघजवन व तदारम्मण वर्ज्य करून वीथिचित्ते प्राप्त होतात, अशी योजना आहे. येथेही वर्ज्य करावयाच्या अडतीस वीथिचित्तांपैकी सोळा चित्तांचा उल्लेख वर केला जाणार आहे, असे जाणावे. 'सर्वत्रही' म्हणजे सर्वच रूप आणि अरूप भूमींमध्ये होय. 'त्या त्या प्रसादाने (इंद्रियाने) रहित असलेल्यांना त्या त्या द्वारातील वीथिचित्ते प्राप्त होतच नाहीत' याचा अर्थ असा की, रूपावचर भूमीत घ्राण आदि तीन (घ्राण, जिव्हा, काय) नसल्यामुळे, घ्राण, जिव्हा आणि काय प्रसादाने रहित असलेल्या रूपी ब्रह्मांना घ्राण, जिव्हा आणि काय द्वारांमधील सहा वीथिचित्ते प्राप्त होतच नाहीत. ज्यांना उद्देशून 'सहा चित्तांचा वरील वाक्यात उल्लेख केला जाणार असल्यामुळे' असे खाली म्हटले आहे. परंतु अरूप भूमीत पाचही प्रसाद नसतात, म्हणून पंचद्वारांमधील द्विपंचविज्ञान, मनोधातुत्रिक आणि संतीरणत्रिक यांच्याद्वारे होणारी सोळा वीथिचित्ते प्राप्त होतच नाहीत. ज्यांना उद्देशून 'सोळा चित्तांचा वर उल्लेख केला जाणार आहे' असे म्हटले आहे. परंतु कामभूमीत त्या त्या प्रसादाचा अभाव जन्मांध इत्यादींच्या द्वारे जाणावा. कामभूमीत ऐंशी वीथिचित्ते यथायोग्य प्राप्त होतात. रूपभूमीत चौसष्ट वीथिचित्ते तसेच यथायोग्य प्राप्त होतात. अरूपभूमीत बेचाळीस वीथिचित्ते यथायोग्य प्राप्त होतात, अशी योजना आहे. आणि येथे ब्रह्मलोकात किंवा वरील सहा कामावचर देवलोकांमध्ये 'अनिष्ट आरम्मण' (अप्रिय विषय) नावाचे काही नसते. म्हणून रूपावचर भूमीत चार अकुशल विपाकांच्या प्राप्त होण्याचे जे वचन आहे, ते तेथे राहूनच किंवा येथे (मनुष्यलोकात) येऊन, येथील अनिष्ट रूप आणि शब्दांशी संपर्क येणाऱ्या ब्रह्मांच्या द्वारे जाणावे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, येथे आलेल्याच ब्रह्मांचा अनिष्ट आरम्मणाशी संयोग होतो, म्हणून ती चार अकुशल विपाक चित्ते रूपभूमीत प्राप्त होतात असे मानले जात नाही. म्हणून तेथे साठच वीथिचित्ते असतात. पण ते योग्य नाही. कारण येथे आलेल्या ब्रह्मांमध्ये उत्पन्न झालेली चित्ते देखील ब्रह्म-अस्तित्वातच उत्पन्न झाल्यामुळे, ती 'ब्रह्मलोकातच उत्पन्न झाली' असेच म्हटले पाहिजे. आणि असे नाही की तेथे राहिलेले ब्रह्म येथील अनिष्ट आरम्मण ग्रहण करत नाहीत; कारण दूरवरूनही आरम्मण ग्रहण करण्याचे सामर्थ्य ब्रह्मांमध्ये असते.

[140] යඤ්ච විභාවනියං

[१४०] आणि जे विभावनीमध्ये

තස්ස වාදස්ස පටික්ඛිපනත්ථං වුත්තං ‘‘ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තු’’න්ති. තෙන තත්ථ ඨත්වා ඉමං ලොකං පස්සන්තානං උප්පන්නානි තානි චත්තාරි චිත්තානි තත්ථ ලද්ධානිනාම හොන්ති. ඉධ ආගතානං උප්පන්නානි ඉධ ලද්ධානිනාම හොන්තීති අනුඤ්ඤාතං හොති. තඤ්ච න යුත්තං.

त्या वादाचे खंडन करण्यासाठी असे म्हटले आहे की - "परंतु येथे, तेथे राहूनही या लोकाकडे पाहणाऱ्यांना अनिष्ट आरम्मणाचा असंभव आहे असे म्हणता येत नाही." त्याद्वारे, तेथे राहून या लोकाकडे पाहणाऱ्यांना उत्पन्न झालेली ती चार चित्ते तेथेच प्राप्त झाली असे मानले जाते. येथे आलेल्यांना उत्पन्न झालेली चित्ते येथेच प्राप्त झाली असे मानले जाते. परंतु ते योग्य नाही.

තං තං භූමිපරියාපන්නෙ සත්තසන්තානෙ උප්පන්නානිඑව තංතංභූමියං උප්පන්නානීති සිද්ධත්තා. ඉච්චෙවන්තිආදි මහානිගමනං. යථාසම්භවන්ති තං තං භූමිපුග්ගලද්වාරාරම්මණෙසු සම්භවානුරූපං. භවඞ්ගෙන අන්තරිතා භවඞ්ගන්තරිතා. යාවතායුකන්ති තස්මිං තස්මිං භවෙ භවනිකන්ති වීථිතො පට්ඨාය යත්තකං කාලං ජීවිතසන්තානං පවත්තති. තත්තකං කාලන්ති අත්ථො. අබ්භොච්ඡින්නා පවත්තති අසති නිරොධ සමාපත්තියන්ති අධිප්පායො.

कारण त्या त्या भूमीत समाविष्ट असलेल्या सत्त्वांच्या संततीमध्ये उत्पन्न झालेली चित्तेच त्या त्या भूमीत उत्पन्न झाली असे सिद्ध होते. 'इच्चेवं' इत्यादी हा महा-निष्कर्ष आहे. 'यथासंभवं' म्हणजे त्या त्या भूमी, पुद्गल, द्वार आणि आरम्मण यांच्यामध्ये संभवाच्या (उत्पत्तीच्या) योग्यतेनुसार होय. भवंगाने अंतरित (खंडित) झालेली ती 'भवंगन्तरिता' होय. 'यावतायुकं' म्हणजे त्या त्या भवात भवनिकन्ति-वीथीपासून सुरू होऊन जोपर्यंत जीवन-संतती प्रवाही राहते, तोपर्यंतचा काळ असा अर्थ आहे. निरोध-समापत्ती नसताना ती अखंडपणे प्रवाही राहते, असा अभिप्राय आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, अभिधम्मत्थसंगहाच्या 'परमत्थदीपनी' नावाच्या

චතුත්ථවණ්ණනාය වීථි සඞ්ගහස්ස

चौथ्या स्पष्टीकरणातील वीथि-संगहाची

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

වීථිමුත්ත සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

वीथिमुत्त-संगह परमत्थदीपनी

143. එවං [Pg.193] පවත්තිකාලෙ පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිසන්ධියං පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං ආදිගාථ මාහ. එවං වුත්තනයෙන පවත්තියං පවත්තිසඞ්ගහොනාම වීථිචිත්තවසෙන උදීරිතොකථිතො. ඉදානි සන්ධියං පවත්තිසඞ්ගහො නාම වීථිමුත්ත චිත්තානං වසෙන වුච්චතීති යොජනා. එත්ථච පටිසන්ධියං චිත්තචෙතසිකානං පවත්තියා කථිතාය තතො පරං භවඞ්ගකාලෙච චුතිකාලෙච තෙසං පවත්ති කථිතායෙව හොතීති කත්වා සන්ධියමිච්චෙව වුත්තං.

१४३. अशा प्रकारे प्रवृत्तीच्या काळात (जीवनकाळात) प्रवृत्ती-संगह दाखवून, आता प्रतिसंधीच्या काळातील प्रवृत्ती-संगह दाखवण्यासाठी पहिली गाथा म्हटली आहे. अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रवृत्ती काळातील 'प्रवृत्ती-संगह' हा वीथिचित्तांच्या द्वारे सांगितला गेला आहे. आता प्रतिसंधीच्या काळातील 'प्रवृत्ती-संगह' हा वीथिमुक्त चित्तांच्या द्वारे सांगितला जातो, अशी योजना आहे. आणि येथे प्रतिसंधीच्या काळात चित्त आणि चेतसिकांची प्रवृत्ती सांगितली असता, त्यानंतरच्या भवंगकाळात आणि च्युतीकाळात त्यांची प्रवृत्ती सांगितलीच जाते, म्हणून केवळ 'संधीमध्ये' (प्रतिसंधीमध्ये) असेच म्हटले आहे.

[141] විභාවනියං පන

[१४१] परंतु विभावनीमध्ये

පරතො මරණුප්පත්තියං පථමං චුතිං දස්සෙත්වා පච්ඡා අනන්තරෙ පටිසන්ධියා වක්ඛමානත්තා ඉධ සන්ධිග්ගහණෙන අතීතා නන්තර චුතිපි ගහෙතබ්බාති අධිප්පායෙන යං වුත්තං ‘‘තදාසන්නතාය තංගහණෙනෙව ගහිතචුතිකාලෙචා’’ති. තං න යුජ්ජතියෙව.

पुढे मरण आणि उत्पत्तीच्या प्रसंगी प्रथम च्युती दाखवून, नंतर लगेचच प्रतिसंधी सांगितली जाणार असल्यामुळे, येथे 'संधी' या शब्दाच्या ग्रहणाने भूतकाळातील लगतची च्युती देखील ग्रहण करावी, या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की - "त्याच्या निकटतेमुळे त्याच्या ग्रहणानेच च्युतीचा काळ देखील ग्रहण केला जातो." ते मुळीच योग्य नाही.

වීථිමුත්තානඤ්හි විසයප්පවත්තිනාම අතීතානන්තරභවෙ මරණුප්පත්තියංඑව සිද්ධාති එකස්මිං භවෙ විසයප්පපත්තියා සහ තෙසං පටිසන්ධිපමුඛානං වීථිමුත්තචිත්තානං පවත්තිදස්සනත්ථංඑව තාය අතීතානන්තරචුතියා සද්ධිං මරණුප්පත්තිවිධානං ථෙරෙන දස්සිතන්ති. භවන්ති සත්තා සඞ්ඛාරාච එතාසූති භූමියො. අයොති වඩ්ඪි. අත්ථතො පන සුඛංච සුඛහෙතු සුඛපච්චයාච වෙදිතබ්බා. යෙභුය්‍යෙන තතො අයතො අපගතා එත්ථ නිබ්බත්තා සත්තාති අපායො. සොඑව භූමීති අපායභූමි. ඔළාරිකෙන කාමරාගෙන කාමීයතීති කාමො. ගන්තබ්බා උපගන්තබ්බාති ගති. ගච්ඡන්ති සත්තා එත්ථාතිවා ගති. අනෙකවිධසම්පත්තීනං අධිට්ඨානතාය සොභණාගති සුගති. කාමොච සො සුගතිචාති සමාසො. නත්ථි යථාවුත්තො අයො එත්ථාති නිරයො. නිච්චං වා රයන්ති කම්පන්ති ඵන්දන්ති [Pg.194] සත්තා දුක්ඛප්පත්තා එත්ථාති නිරයො. මනුස්සා විය උද්ධං උච්චා අහුත්වා තිරො අඤ්චිතා ආයතාති තිරච්ඡානා. යුවන්ති නානා වණ්ණසණ්ඨානාපි සත්තා සමානජාතිතාය එකීභූතාවිය හොන්ති එතායාති යොනි. ජාති.

कारण वीथिमुक्त चित्तांची विषय-प्रवृत्ती ही भूतकाळातील लगतच्या भवातील मरण आणि उत्पत्तीच्या वेळीच सिद्ध होते. म्हणून एका भवातील विषय-प्रवृत्तीसह त्या प्रतिसंधी-प्रमुख वीथिमुक्त चित्तांची प्रवृत्ती दाखवण्यासाठीच, त्या लगतच्या च्युतीसह मरण-उत्पत्तीची पद्धत स्थविरांनी दाखवली आहे, असे जाणावे. ज्यांच्यामध्ये सत्त्व आणि संस्कार असतात, त्या 'भूमी' होत. 'अय' म्हणजे वृद्धी (कल्याण). परंतु अर्थाच्या दृष्टीने सुख, सुखाचे हेतू आणि सुखाचे प्रत्यय असे जाणावे. जे सत्त्व येथे उत्पन्न होतात ते बहुधा त्या कल्याणापासून दूर गेलेले असतात, म्हणून तो 'अपाय' होय. तीच भूमी म्हणजे 'अपायभूमी' होय. स्थूल कामरागाने ज्याची इच्छा केली जाते, तो 'काम' होय. जेथे जावे लागते ती 'गती' होय. किंवा जेथे सत्त्व जातात ती 'गती' होय. अनेक प्रकारच्या संपत्तींचे अधिष्ठान असल्यामुळे जी शोभन गती आहे, ती 'सुगती' होय. तो कामही आहे आणि सुगतीही आहे, असा समास करावा. जेथे वर सांगितलेला 'अय' (कल्याण) नसतो, तो 'निरय' (नरक) होय. किंवा जेथे दुःख प्राप्त झालेले सत्त्व नेहमी थरथर कापतात, तळमळतात, तो 'निरय' होय. मनुष्यांप्रमाणे वर उंच न होता जे आडवे चालतात, ते 'तिर्यंच' (प्राणी) होत. ज्या योनीमध्ये विविध वर्ण आणि आकाराचे सत्त्व असले तरी समान जातीचे असल्यामुळे एकत्र आल्यासारखे होतात, ती 'योनी' होय, म्हणजेच जात होय.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये

ඛන්ධානං පවත්තිවිසෙසොති වුත්තං.

“स्कंधांची प्रवृत्ती-विशेष” असे म्हटले आहे.

තිරච්ඡානානං යොනි තිරච්ඡානයොනි. පෙච්ච ඉතා ගතාති පෙතා. ඉතො අපක්කම්ම චවිත්වා භවන්තරෙ ගතාති අත්ථො. යෙකෙචි කාලඞ්කතා. දිවඞ්ගතාපි හි ලොකෙ කාලඞ්කතා පෙතාති වුච්චන්ති. ඉධ පන සුඛසමුස්සයතො පෙච්ච පකට්ඨං පවාසං දූරං ගතාති අත්ථෙන යාව තතො න මුච්චන්ති. තාව නිච්චං දුක්ඛප්පත්තා ලක්ඛණසංයුත්තාදීසු ආගතා තතීයා අපායිකසත්තා අධිප්පෙතා. පෙතානං සමූහො පෙත්ති. පෙත්තියා විසයොති පෙත්ති විසයො. විසයොතිච පවත්තිදෙසො වුච්චති. අසුරකායොති එත්ථ සුරා වුච්චන්ති උපරි දෙවා සුරන්ති ඉද්ධිවිසෙසෙහි දිබ්බන්ති, සුට්ඨුවා රමන්ති කාමසුඛරතිං පච්චනුභවන්තීති කත්වා. න සුරාති අසුරා. වෙපචිත්ති පහාරාදාදයො සන්ධාය සුරපටිපක්ඛා සුර සදිසාවාති අත්ථො. වියඞ්කරමාතා උත්තරමාතාදයො විනි පාතිකෙ සන්ධාය ඛුද්දකසුරා චූළකසුරාති අත්ථො. යමරාජා දයො වෙමානිකපෙතෙ සන්ධාය එකදෙසෙන සුරසදිසාති අත්ථො. වෙමානිකපෙතාපි හි කත්ථචි අසුරකායාති ආගතා. ලොකන්තරික නෙරයිකෙ සන්ධාය සබ්බසො සුරගුණ රහිතාති අත්ථො. තෙපි හි බුද්ධවංසනිදානට්ඨකථායං ජාතිදුක්ඛ නිද්දෙසෙසුච අසුරකායාති වුත්තා. තථා කාලකඤ්චිකපෙතෙ සන්ධාය සබ්බසො සුරභාවරහිතාති අත්ථො. ඉති පඤ්චන්නං අසුරානං වසෙන අත්ථවිභාගො වෙදිතබ්බො. දිබ්බා වත භොකායා පරිහායිස්සන්ති, පරිපූරිස්සන්ති අසුරකායාති ඉමස්මිං සුත්තපදෙ චත්තාරොපි අපායා අසුරකායාති අට්ඨකථායං වණ්ණිතා.

तिर्यंच प्राण्यांची योनी म्हणजे 'तिरच्छानयोनी' (तिर्यंचयोनी) होय. मृत्यूनंतर (परलोकात) गेलेले ते 'पेत' (प्रेत) होत. या जगातून निघून, च्युत होऊन दुसऱ्या भवात गेलेले, असा याचा अर्थ आहे. जे कोणी मृत झाले आहेत, त्यांनाही प्रेत म्हटले जाते. कारण जगात देवलोकात गेलेल्या मृतांनाही 'पेत' (प्रेत) असे म्हटले जाते. परंतु येथे, सुखाच्या समूहापासून दूर जाऊन, अत्यंत दूरच्या प्रवासाला (परलोकाला) गेलेले या अर्थाने, जोपर्यंत तेथून मुक्त होत नाहीत, तोपर्यंत निरंतर दुःखाला प्राप्त झालेले, लक्षणसंयुत्त इत्यादींमध्ये आलेले, तिसरे अपायगामी प्राणी (प्रेत) अभिप्रेत आहेत. प्रेतांचा समूह म्हणजे 'पेत्ती'. प्रेतांचा विषय (निवासस्थान) म्हणजे 'पेत्तिविसय' (प्रेतविषय) होय. 'विषय' म्हणजे उत्पत्तीचे स्थान (प्रवृत्ती देश) म्हटले जाते. 'असुरकाय' यामध्ये, वरच्या देवलोकातील देवांना 'सुर' म्हणतात, कारण ते विशेष ऋद्धींनी तळपतात किंवा कामसुखाचा उत्तम प्रकारे उपभोग घेतात. जे सुर (देव) नाहीत ते 'असुर' होत. वेपचित्ती, पहाराद इत्यादी असुरांच्या संदर्भात, ते देवांचे शत्रू किंवा देवांसारखे आहेत, असा अर्थ आहे. पियंकरमाता, उत्तरमाता इत्यादी विनिपातिक असुरांच्या संदर्भात, ते लहान असुर किंवा क्षुद्र असुर आहेत, असा अर्थ आहे. यमराज इत्यादी वैमानिक प्रेतांच्या संदर्भात, ते अंशतः देवांसारखे आहेत, असा अर्थ आहे. कारण वैमानिक प्रेतांनाही काही ठिकाणी 'असुरकाय' असे म्हटले गेले आहे. लोकांतरिक नरकातील नारकीय जीवांच्या संदर्भात, ते सर्वथा देवांच्या गुणांनी रहित आहेत, असा अर्थ आहे. कारण त्यांनाही बुद्धवंश-अट्ठकथा आणि जातिदुःख-निद्देस यामध्ये 'असुरकाय' असे म्हटले आहे. तसेच कालकंजिक प्रेतांच्या संदर्भात, ते सर्वथा देवभावाने रहित आहेत, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे पाच प्रकारच्या असुरांच्या आधारे अर्थाचा विभाग समजून घ्यावा. 'हे भो! दिव्य काय (देवसमूह) नष्ट होतील आणि असुरकाय परिपूर्ण होतील' या सुत्तपदाच्या संदर्भात, अट्ठकथेमध्ये चारही अपाय हे 'असुरकाय' म्हणून वर्णिले आहेत.

තත්ථ [Pg.195] වෙපචිත්ති පහාරාදාදයො අසුරා තාව තිංසෙසු දෙවෙසු සඞ්ගහිතා. විනිපාතිකාසුරා චාතුමහාරාජිකදෙවෙසු. තථා වෙමානිකපෙතාසුරා. තෙපි හි විනිපාතිකාසුරා විය තිහෙතුකාපි දුහෙතුකාපි අහෙතුකාපි හොන්තීති අට්ඨකථාසු වුත්තා. යමරාජානො පන වෙස්සභූ නොත්තිච පෙත්ති රාජා සොමො යමො වෙස්සවණොච රාජාති එවං කථා වත්ථුපාළියං ආගතා වෙස්සභූආදයො සයං මහිද්ධිකා මහානුභාවා වෙමානිකපෙතරාජානො හුත්වාපි නෙරයිකෙසු සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හෙට්ඨා නිරයලොකෙසුපි රජ්ජං කාරෙන්තියෙව. තෙනෙව හි සබ්බෙ පෙතලොකාපි නිරයලොකාපි යමලො කාතිච යමවිසයාතිච වුච්චන්තීති. යෙච චාතුමහාරාජිකපරි යාපන්නා පාපජ්ඣාසයා කුරුරකම්මකාරිනො රෙවතිවිමානෙ යක්ඛාති ආගතා සංකිච්චජාතකෙ රක්ඛසාති ආගතා යක්ඛරක්ඛසානාම ඉතො ගන්ත්වා උස්සදනිරයෙසු නෙරයිකානං නානාකම්ම කාරණායො කරොන්තො විචරන්ති. තෙසංපි කාලො උපකාලොති එවමාදීහි නාමෙහි නාරදජාතකෙ ආගතානං නිරය පාලානං උපරියමරාජානං ආණාපවත්තතියෙවාති. ලොකන්තරිකා සුරා නිරයෙ සඞ්ගහිතා. ඉධ පන කාලකඤ්චිකාදයො පෙතාසුරාව අධිප්පෙතා. තෙසං අසුරානං කායො සමූහොති අසුරකායො. එත්ථච නිරයභූමිනාම පච්චෙකං සොළසුස්සදපරි වාරානං අට්ඨන්නං මහානිරයානං වසෙන අන්තො පථවියං ඨිතාති වෙදිතබ්බා. අරඤ්ඤ පබ්බත සමුද්ද දීපකාදීසුපි නානානිරය භූමියො හොන්තියෙව. තස්මා තාදිසස්ස විසුං වවත්ථිතස්ස ඔකාසස්ස අත්ථිතාය නිරයොත්වෙව වුත්තා. සෙසානං පන තිස්සන්නං අපායභුම්මීනං තාදිසස්ස ඔකාසස්ස නත්ථිතාය යොනි විසය කාය සද්දෙහි යොජෙත්වා ඛන්ධාවා ඛන්ධප්පවත්තිපදෙසාවා ගහිතාති. [අපායභූමි]

त्यापैकी वेपचित्ती, पहाराद इत्यादी असुर तावतिंस देवांमध्ये समाविष्ट केले जातात. विनिपातिक असुर चातुमहाराजिक देवांमध्ये समाविष्ट केले जातात. तसेच वैमानिक प्रेत-असुरही चातुमहाराजिक देवांमध्ये समाविष्ट केले जातात. कारण ते देखील विनिपातिक असुरांप्रमाणे तिहेतुक, दुहेतुक किंवा अहेतुक असतात, असे अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे. परंतु वेस्सभू, नोत्ती प्रेतराज, सोमो, यमो आणि वेस्सवण्ण राजा अशा प्रकारे कथावत्थु-पाळिमध्ये आलेले यमराज (वेस्सभू इत्यादी) स्वतः महाऋद्धिवान आणि महानुभाव असलेले वैमानिक प्रेतराज असूनही, नरकातील प्राण्यांबद्दलच्या कारुण्यामुळे खालील नरकलोकांमध्ये देखील राज्य चालवतात. म्हणूनच सर्व प्रेतलोक आणि नरकलोक यांना 'यमलोक' किंवा 'यमविषय' असे देखील म्हटले जाते, असे समजावे. आणि जे चातुमहाराजिक भूमीत समाविष्ट असलेले, पापबुद्धीचे, क्रूर कर्म करणारे, रेवतीविमानात 'यक्ष' म्हणून आलेले आणि संकिच्चजातकात 'राक्षस' म्हणून आलेले यक्ष व राक्षस आहेत, ते येथून जाऊन उस्सदनरकांमध्ये नारकीय जीवांना विविध प्रकारच्या यातना (कर्मकारणा) देत फिरतात. नारदजातकात 'काल', 'उपकाल' इत्यादी नावांनी आलेल्या त्या नरकपालांवर देखील यमराजांची आज्ञा चालतेच, असे समजावे. लोकांतरिक असुरांचा नरकात समावेश केला जातो. परंतु येथे कालकंजिक इत्यादी प्रेत-असुरच अभिप्रेत आहेत. त्या असुरांचा काय (समूह) म्हणजे 'असुरकाय' होय. आणि येथे 'नरकभूमी' म्हणजे प्रत्येकी सोळा उस्सदनरकांचे आवरण असलेले आठ महानरक, जे पृथ्वीच्या आत स्थित आहेत, असे समजावे. अरण्य, पर्वत, समुद्र, द्वीप इत्यादींमध्ये देखील विविध नरकभूमी असतातच. म्हणून अशा स्वतंत्रपणे विभागलेल्या स्थानाच्या अस्तित्वामुळे त्याला केवळ 'नरक' (निरय) असेच म्हटले आहे. परंतु उर्वरित तीन अपायभूमींना तशा प्रकारचे स्वतंत्र स्थान नसल्यामुळे, योनी, विषय आणि काय या शब्दांशी जोडून, त्यांचे स्कंध किंवा स्कंधांच्या उत्पत्तीचे प्रदेश ग्रहण केले आहेत, असे समजावे. [अपायभूमी समाप्त]

උස්සිතො උග්ගතො උස්සන්නොවා මනො එතෙසන්ති මනුස්සා. තෙහි අනන්තෙසු චක්කවාළෙසුපි ඉතරභූමිකානං සත්තානං තික්ඛතරසූර විචිත්‍රචිත්තා හොන්ති. පරිපුණ්ණානං කුසලාකුසලකම්ම පථානං [Pg.196] ආනන්තරියකම්මානඤ්ච එත්ථෙව සම්භවතොති. තෙසුපි පන ජම්බුදීපවාසිනොඑව අතිසයෙන උස්සිතමනා හොන්ති. ඉතරෙ පන තෙහි සමානවණ්ණාදිතාය මනුස්සා ඉච්චෙව වුච්චන්ති. ඉමස්මිං චක්කවාළෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි, යථාහ-තීහි භික්ඛවෙ ඨානෙ හි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති. දෙවෙච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි ඨානෙහි. සූරාච සති මන්තොච ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසොචාති. අක්ඛරචින්තකා පන වදන්ති මනූති මහාසම්මතරාජා වුච්චති. ඉමෙච ජනා තෙන ථපිතෙසු මරියාදධම්මෙසු ඨිතා තස්ස පුත්තට්ඨානියා හොන්ති. තස්මා මනුනො අපච්චා පුත්තාති මනුස්සාති. ඉධ පන භූමිපරියායොති කත්වා මනුස්සාති ඉත්ථිලිඞ්ගං එකවචනඤ්ච කතන්ති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙ සුපි. යෙසු පන චත්තාරො මහාරාජානො රජ්ජං කාරෙන්ති. තෙ දෙවා චාතුමහාරාජිකා. තත්ථ ධතරට්ඨො ගන්ධප්පානං රාජා හොති. විරුළ්හකො කුම්භණ්ඩානං. විරූපක්ඛො නාගානං. කුවෙරො යක්ඛානං. තත්ථ පටිසන්ධිවසෙන ගන්ධරුක්ඛෙසු අප්පෙන්ති උපගච්ඡන්තීති ගන්ධප්පා. ගන්ධරුක්ඛාධිවත්ථා දෙවා. තෙ මූලගන්ධාදිවසෙන දසධා පාළියං ආගතා. කුම්භණ්ඩාති දානවරක්ඛසා. නාගා යක්ඛාච පාකටා. සබ්බෙ තෙ යෙභුය්‍යෙන පාපජ්ඣාසයා කුරුරකම්මකාරිනො ච හොන්ති. තස්මා චත්තාරො මහාරාජානො අඤ්ඤමඤ්ඤංවා මනුස්සානං වා අවිහෙඨනත්ථාය තෙසු නානාරාජානංවා නානාසෙනාපතිංවා ථපෙසුං.

ज्यांचे मन उन्नत, उच्च किंवा प्रगल्भ असते, ते 'मनुष्य' (मनुस्सा) होत. कारण अनंत चक्रवाळांमध्ये देखील इतर भूमींमधील प्राण्यांपेक्षा त्यांचे चित्त अधिक तीक्ष्ण, शूर आणि विचित्र (विविध कल्पकतेने युक्त) असते. कारण परिपूर्ण कुशल-अकुशल कर्मपथ आणि आनंतर्य कर्मांची उत्पत्ती याच मनुष्यभूमीत शक्य असते. त्या मनुष्यांमध्ये देखील जम्बुद्वीपनिवासीच अत्यंत उन्नत मनाचे असतात. परंतु इतर (द्वीपांतील) लोकांना त्यांच्याशी समान वर्ण इत्यादी असल्यामुळे केवळ 'मनुष्य' असेच म्हटले जाते. या चक्रवाळाच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही, जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो! तीन कारणांमुळे जम्बुद्वीपातील मनुष्य उत्तरकुरुतील मनुष्यांपेक्षा आणि तावतिंस देवांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात. कोणत्या तीन कारणांमुळे? ते शूर असतात, स्मृतिमान (जागरूक) असतात आणि येथे ब्रह्मचर्यवास (उत्कृष्ट धार्मिक जीवन) असतो.' परंतु व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) म्हणतात की, 'मनु' म्हणजे महासंमत राजा होय. आणि हे लोक त्यांनी प्रस्थापित केलेल्या मर्यादाधर्मात (कायद्यात) स्थित राहून त्यांच्या पुत्राच्या स्थानी असतात. म्हणून मनूचे अपत्य किंवा पुत्र या अर्थाने ते 'मनुष्य' आहेत. परंतु येथे 'मनुस्सा' हा शब्द भूमीचा पर्याय मानून स्त्रीलिंगी आणि एकवचनी वापरला आहे, असे समजावे. उर्वरित भूमींच्या बाबतीतही असेच समजावे. ज्या देवांवर चार महाराज राज्य करतात, ते dev 'चातुमहाराजिक' होत. त्यापैकी धतरठ्ठ हा गंधर्वांचा राजा आहे. विरूळ्हक हा कुंभांडांचा राजा आहे. विरूपक्ख हा नागांचा राजा आहे. कुवेर हा यक्षांचा राजा आहे. त्यापैकी जे प्रतिसंधीच्या वेळी सुगंधी वृक्षांवर आश्रय घेतात, त्यांना 'गंधर्व' (गन्धब्बा) म्हणतात. ते सुगंधी वृक्षांवर अधिवास करणारे देव आहेत. ते मूळ-गंध (मुळांचा सुगंध) इत्यादींच्या आधारे दहा प्रकारचे पाळिमध्ये आले आहेत. 'कुंभांड' म्हणजे दानव आणि राक्षस होत. नाग आणि यक्ष हे प्रसिद्धच आहेत. ते सर्व बहुतांश करून पापबुद्धीचे आणि क्रूर कर्म करणारे असतात. म्हणून त्या चार महाराजांनी एकमेकांना किंवा मनुष्यांना त्रास न व्हावा यासाठी त्यांच्यामध्ये विविध राजे किंवा विविध सेनापती नियुक्त केले आहेत.

ආටානාටියසුත්තංචෙත්ථවත්තබ්බං. තත්ථ හි යක්ඛොයක්ඛිනීගන්ධප්පො ගන්ධප්පී කුම්භණ්ඩො කුම්භණ්ඩී නාගො නාගීතිචතස්සො අවරුද්ධකජාතියො ආගතා. තත්ථ සරීරොභාසසිරිසම්පත්තියුත්තො අමනුස්සො යක්ඛොතිච දෙවොතිච දෙවතාතිච වුච්චති. සරීරො භාස සිරිසම්පත්තිරහිතො විගච්ඡරූපො අමනුස්සො යක්ඛොත්වෙව වුච්චති. රුක්ඛට්ඨකවිමානෙ ජාතො රුක්ඛදෙවතානාම. රුක්ඛස්ස අබ්භන්තරෙ ජාතො ගන්ධප්පොනාම. යො ලොකෙ කට්ඨයක්ඛොති වුච්චති. පුබ්බෙ නිහීනකම්මකතා කාචි ගන්ධප්පියො මනුස්සිත්ථීනං සරීරබ්භන්තරෙසුපි ජායන්ති. යා වෙදගන්ථෙසු යොගිනීතිච ලොකෙ [Pg.197] ජොගිනීතිච වුච්චන්ති. අභිලක්ඛිතරත්තීසු ගොචරපසුත කාලෙ ජුතිඅත්ථෙන ජුණ්හාතිච වුච්චන්ති, කුබ්භණ්ඩානාම මහොදරා විසාලක්ඛා රක්ඛසාඑව. යෙ ලොකෙ ධන රක්ඛකාති වුච්චන්ති. තෙ හි වෙපුල්ලපබ්බතෙ මණිරතනං රක්ඛන්ති. අන්තො හිමවන්තෙ අබ්භන්තර අම්බරුක්ඛෙ රක්ඛන්ති. එවං රතනට්ඨානානිවා වනප්පති රුක්ඛෙවා දිබ්බොසධරුක්ඛෙවා දිබ්බගන්ධරුක්ඛෙවා උදකසරෙවා රක්ඛිත්වා අසන්ති භක්ඛන්ති. තස්මා රක්ඛසාති වුච්චන්ති. නාගො නාගීති එත්ථ අන්තො පබ්බතෙවා අන්තො පථවියංවා නිබ්බත්තා වසුන්ධරදෙවයක්ඛජාතියොපි ඉධ නාගාත්වෙව වුච්චන්ති. යා මහාපරිනිබ්බාන සුත්තෙ භූමිචාලසුත්තපදෙ පථවී දෙවතාති වුත්තා. යාසං කීළාපසුත වසෙන කදාචි භූමිචාලො හොති. යාසඤ්ච මන්තපදානි වත්ථු විජ්ජාතිච භූමිවිජ්ජාතිච බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙ වුත්තානි. තෙසුච නානා ඉද්ධිමන්තා අවරුද්ධකා පාපාතිරතා කිබ්බිසකම්මකාරිනො කීළා සොණ්ඩවසෙනවා ඝාසසොණ්ඩවසෙනවා පෙතෙසුචනිරයෙසුච පකති වණ්ණෙනවා සොණගිජ්ඣකාකාදිවණ්ණෙනවා සත්තෙ විහෙඨයන්තා විචරන්ති. සබ්බඤ්චෙ තං සුත්තන්තෙසුවා ජාතකෙසුවා වෙදගන්ථෙසුවා කුසලෙහි වෙදිතබ්බන්ති.

येथे 'आटानाटिय सुत्त' सांगावे. कारण तेथे यक्ष, यक्षिणी, गंधर्व, गंधर्वी, कुंभांड, कुंभांडी, नाग आणि नागी अशा चार प्रकारच्या पीडा देणाऱ्या (अवरुद्धक) देवयोनी आल्या आहेत. त्यापैकी शरीराची कांती आणि ऐश्वर्याने युक्त असलेल्या अमानुष्याला 'यक्ष', 'देव' किंवा 'देवता' असे म्हटले जाते. शरीराची कांती आणि ऐश्वर्याने रहित असलेल्या, कुरूप रूप असलेल्या अमानुष्याला केवळ 'यक्ष' असेच म्हटले जाते. वृक्षावरील विमानामध्ये उत्पन्न झालेल्या देवाला 'वृक्षदेवता' म्हणतात. वृक्षाच्या आत उत्पन्न झालेल्याला 'गंधर्व' म्हणतात, ज्याला लोकात 'काष्ठयक्ष' असे म्हटले जाते. पूर्वी हीन कर्मे केल्यामुळे काही गंधर्वी मानवी स्त्रियांच्या शरीराच्या आतही उत्पन्न होतात. ज्यांना वेदग्रंथांमध्ये 'योगिनी' आणि लोकात 'जोगिनी' असे म्हणतात. अमावस्येसारख्या विशिष्ट रात्रींमध्ये संचार करण्याच्या काळात चमकण्याच्या अर्थाने त्यांना 'जुण्हा' असेही म्हणतात. 'कुंभांड' नावाचे मोठे पोट असलेले आणि विस्तीर्ण डोळे असलेले राक्षस च होत, ज्यांना लोकात 'धनरक्षक' असे म्हणतात. कारण ते वेपुल्ल पर्वतावर मणिरत्नांचे रक्षण करतात. हिमालयाच्या आत अभ्यंतर आंब्याच्या झाडांचे रक्षण करतात. अशा प्रकारे रत्नांची ठिकाणे, वनपती वृक्ष, दिव्य औषधी वनस्पती, दिव्य गंधवृक्ष किंवा पाण्याचे तलाव यांचे रक्षण करून ते उपभोग घेतात. म्हणून त्यांना 'राक्षस' असे म्हणतात. 'नाग आणि नागी' या संदर्भात, पर्वताच्या आत किंवा पृथ्वीच्या आत उत्पन्न झालेल्या भूमी-देवता आणि यक्ष जातींनाही येथे 'नाग' असेच म्हटले जाते. ज्यांना महापरिनिब्बान सुत्तातील भूमीचाल सुत्तपदांमध्ये 'पृथ्वी देवता' असे म्हटले आहे. ज्यांच्या क्रीडामग्नतेमुळे कधीकधी भूकंप होतो. आणि ज्यांचे मंत्रपद ब्रह्मजाल सुत्तात 'वास्तुविद्या' आणि 'भूमीविद्या' म्हणून सांगितले आहेत. त्यांच्यामध्ये विविध ऋद्धींनी युक्त असलेले, बाधा आणणारे, पापात रमणारे, पापकर्मे करणारे, क्रीडासक्त किंवा खादाडपणामुळे प्रेतलोकात व नरकात आपल्या मूळ रूपाने किंवा कुत्रा, गिधाड, कावळा इत्यादींच्या रूपाने प्राण्यांना त्रास देत फिरतात. हे सर्व सुत्तांमध्ये, जातकांमध्ये किंवा वेदग्रंथांमध्ये विद्वानांनी जाणून घ्यावें.

සහ පුඤ්ඤකාරිනො තෙත්තිංස ජනා මාඝෙනනාම ජෙට්ඨපුරිසෙන සහ එත්ථ නිබ්බත්තාති තෙත්තිංසා. සාඑව තාවතිංසා නිරුත්ති නයෙන. කාමඤ්චෙත්ථ සබ්බචක්කවාළෙසුපි අයං දුතීයදෙව ලොකො ජනවසතසුත්තෙ ආගත නයෙන සක්කට්ඨානියානං පජාපති වරුණ ඊසානාදීනං තෙත්තිංස දෙවරාජූනං නිබන්ධනො කාසො හොති. සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං. සහස්සං තාවතිංසානන්ති හි අඞ්ගුත්තරෙ වුත්තං. මාඝපුරිසා පන තෙසු සමුදාගතෙසු දෙවරාජට්ඨානෙසු පච්චාජාතා හොන්ති. එතරහි ධරමානාච තස්මා තෙසං වසෙන අයං වචනත්ථො කතොති වෙදිතබ්බො. අපරෙ පන යථා ඉන්දගොපකවණ්ණාභා. තාව දිස්සන්ති තිංසතීති ඉමස්මිං විධුරජාතකෙ තාව සද්දො තිංසසද්දපරිවාරමත්තො හොති. තථා ඉධාපීති කත්වා තිංසමත්තානං සක්කට්ඨානියානං දෙවරාජකුලානං නිවාසට්ඨා නත්තා [Pg.198] තාවතිංසානාමාති යුත්තං සියා. අට්ඨකථාසු පන යථාවුත්තං නිරුත්තිනයං කප්පෙත්වා මාඝවත්ථූසුච තෙසු තෙසුච ඨානෙසු සක්කානං තෙත්තිංස සඞ්ඛාඑව වුත්තාතිපි වදන්ති. තං න යුජ්ජති. පාළියංඑව බ්‍රහ්මාසනඞ්කුමාරො තෙත්තිංසෙ අත්තභාවෙ අභිනිම්මිනිත්වා දෙවානං තාවතිංසානං පල්ලඞ්කෙසු නිසීදිත්වාති වුත්තත්තා. යාමොති තස්මිං දෙවලොකෙ ඉස්සරදෙවකුලස්ස නාමං. තථා සුයාමොතිච. තං සහචරිතත්තා පන සො දෙව ලොකොපි තත්ථ නිබ්බත්තදෙවාපි යාමාත්වෙව වුච්චන්ති. විපුලාය සිරිසම්පත්තියා සමන්නාගතත්තා නිච්චං තුසන්ති අතිවිය හට්ඨතුට්ඨමුඛා හොන්ති එත්ථාති තුසිතා. යථාරුචිතෙ භොගෙ සයමෙව නිම්මිනිත්වා නිම්මිනිත්වා රමන්ති එත්ථාති නිම්මානරතී. අත්තනො රුචිං ඤත්වා පරෙහි නිම්මිතෙසු භොගෙසු වසං වත්තෙන්ති එත්ථාති පරනිම්මිතවසවත්තී. බ්‍රූහන්ති වඩ්ඪන්ති අතිපණීතෙහි ඣානාදි ගුණෙහි වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්තීති බ්‍රහ්මානො. මහන්තා බ්‍රහ්මානො මහාබ්‍රහ්මානොති වත්තබ්බෙ මහාසද්දස්ස ලොපො.

एकत्र पुण्यकर्म करणारे तेहतीस लोक 'माघ' नावाच्या प्रमुखासोबत येथे उत्पन्न झाले, म्हणून त्यांना 'तेत्तींसा' (तेहतीस) म्हणतात. तीच निरुक्तीच्या नियमाने 'तावतींसा' म्हटली जाते. जरी सर्व चक्रवाळांमध्ये हा दुसरा देवलोक 'जनवसभ सुत्तात' आलेल्या नियमानुसार शक्राच्या स्थानी असलेल्या प्रजापती, वरुण, ईशान इत्यादी तेहतीस देवराजांचे कायमचे निवासस्थान आहे. कारण अंगुत्तर निकायात म्हटले आहे की, 'हजार चातुम्महाराजिक देव, हजार तावतींस देव...' परंतु माघ आणि त्याचे सहकारी तेहतीस पुरुष त्या परंपरेने चालत आलेल्या देवराजांच्या पदांवर उत्पन्न झाले आहेत आणि सध्याही अस्तित्वात आहेत, म्हणून त्यांच्यावरून हा शब्दार्थ केला गेला आहे असे समजावे. इतर आचार्य म्हणतात की, जसे 'इंद्रगोपक कीटकांच्या रंगासारखे... तीस दिसतात' या विधुर जातकातील गाथेत 'ताव' हा शब्द 'तिंस' (तीस) या शब्दाचा केवळ परिवार म्हणून आला आहे. त्याचप्रमाणे येथेही 'तावतींस' या शब्दात 'ताव' हा शब्द 'तिंस' (तीस) चा परिवार आहे, म्हणून शक्राच्या स्थानी असलेल्या तीस देवकुलांचे निवासस्थान असल्यामुळे याला 'तावतींस' म्हणणे योग्य ठरेल. परंतु अट्ठकथांमध्ये वर सांगितलेल्या निरुक्तीच्या नियमाची कल्पना करून, माघ वस्तूंमध्ये आणि त्या त्या ठिकाणी शक्रांची संख्या तेहतीस च सांगितली आहे असेही म्हणतात. ते योग्य नाही. कारण पाळीमध्येच म्हटले आहे की, 'ब्रह्मा सनंकुमाराने तेहतीस आत्मभाव निर्माण करून तावतींस देवांच्या आसनांवर बसून...' 'याम' हे त्या देवलोकातील अधिपती देवकुलाचे नाव आहे. तसेच 'सुयाम' हेही आहे. त्यांच्या सहचारित्वामुळे तो देवलोक आणि तेथे उत्पन्न झालेले देव यांना केवळ 'याम' असेच म्हटले जाते. विपुल ऐश्वर्याने युक्त असल्यामुळे जेथे देव नेहमी संतुष्ट असतात आणि अत्यंत प्रफुल्लित व आनंदी चेहऱ्याचे असतात, म्हणून त्याला 'तुषित' म्हणतात. जेथे देव आपल्या आवडीनुसार स्वतःच भोग निर्माण करून त्यात रममाण होतात, म्हणून त्याला 'निम्माणरती' म्हणतात. जेथे देव आपली आवड ओळखून इतरांनी निर्माण केलेल्या भोगांवर आपले नियंत्रण ठेवतात, म्हणून त्याला 'paranimmitavasavattī' (परनिम्मितवसवत्ती) म्हणतात. जे अत्यंत श्रेष्ठ अशा ध्यान इत्यादी गुणांनी वाढतात, वृद्धी, समृद्धी आणि विपुलता प्राप्त करतात, म्हणून त्यांना 'ब्रह्मा' म्हणतात. 'महान ब्रह्मा' या अर्थी 'महाब्रह्मा' असे म्हणावयाचे असताना 'महा' या शब्दाचा लोप होतो.

පරිසති භවාති පාරිසජ්ජා. පරිසාසු ජාතාතිවා පාරිසජ්ජා. පරිචාරිකාති අත්ථො. මහාබ්‍රහ්මානං පාරිසජ්ජාති බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජා. පුරෙ උච්චෙ ඨානෙ ඔදහන්ති තිට්ඨන්තීති පුරොහිතා. මහාබ්‍රහ්මානං පුරොහිතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා. මහන්තා බ්‍රහ්මානො මහාබ්‍රහ්මානො. සහස්සොබ්‍රහ්මා ද්විසහස්සොබ්‍රහ්මා. තිසහස්සොබ්‍රහ්මාතිආදිනා සඞ්ඛාරුපපත්තිසුත්තෙ ආගතා අධිපතිබ්‍රහ්මානොති අත්ථො. තත්ථ සහස්සොබ්‍රහ්මාති චක්කවාළසහස්සම්හි ඉස්සරො බ්‍රහ්මා. ද්විසහස්සොති ද්වීසු චක්කවාළ සහස්සෙසු ඉස්සරොති අත්ථො. තයොපෙතෙ එකතල වාසිනො හොන්ති. තත්ථ ලොකෙ මහාජනා විසුං විසුං කුලදෙවතායොනාම උපට්ඨහන්ති. කෙචි මහාදෙවංනාම උපට්ඨහන්ති. කෙචි වාසුදෙවංනාම. කෙචි මහෙසරංනාම. කෙචි පරමෙස්වාරං නාමාති. ඝරදෙවතා ගාමදෙවතා රුක්ඛදෙවතාදයොපි තෙසං මහාදෙවරාජානං උපට්ඨකාඑව සම්පජ්ජන්ති. තත්ථ මහාදෙවරා ජානොවිය මහාබ්‍රහ්මානො දට්ඨබ්බා. ඝරදෙවතාදයොවිය බ්‍රහ්ම පුරොහිතාදට්ඨබ්බා, [Pg.199] මනුස්සාවිය බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදට්ඨබ්බා. තත්ථච ඝර දෙවතාදයො මහාදෙවරා ජානො අදිස්වාව උපට්ඨහන්ති. මනුස්සා ච තෙඋභොපි අදිස්වාව උපට්ඨහන්ති. එවමෙවං බ්‍රහ්මපුරොහිතා මහාබ්‍රහ්මානොපි නපස්සන්ති. මහාබ්‍රහ්මානං නිවාසට්ඨානංපි නජානන්ති. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාඋභොපි නපස්සන්ති. උභින්නංනිවාසට්ඨානංපි නජානන්ති. යදා පන ඔළාරිකං රූපං මාපෙත්වා අත්තානං දස්සෙන්ති. තදා එව පස්සන්ති. එසනයො උපරිභූමීසුපි. යං පන බ්‍රහ්මනිමන්තන සුත්තට්ඨකථායං වුත්තං බ්‍රහ්මානං පකතිරූපං කස්සචි ආපාතං න ගච්ඡතීති. තං බ්‍රහ්මපුරො හිතා දීනං උපරිමානං බ්‍රහ්මානං පකතිරූපං කස්සචි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදිනොවා දෙවස්සවා මනුස්සස්සවාආපාතං නගච්ඡතීති කත්වා වුත්තං. හෙට්ඨිමානං පන පකතිරූපං උපරිමස්ස ආපාතං ආගච්ඡිස්සතියෙව. තෙනෙව හි ජනවසභසුත්තට්ඨකථායං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමාහි දෙවා උපරිමදෙවානං ඔළාරිකං කත්වා මාපිතමෙව අත්තභාවං පස්සිතුං සක්කොන්තීති වුත්තං. තත්ථදුතීයතලෙ පරිත්තාභාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාඑව. අප්පමාණාභාති බ්‍රහ්මපුරොහිතා එව. ආභස්සරාති මහාබ්‍රහ්මානොඑව. තස්මිං තලෙ අධිපති බ්‍රහ්මානොඑවාති අත්ථො. හෙට්ඨිමතලතො පන විසෙස කරණත්ථං ආභාවසෙන නාමගහණං හොතීති දට්ඨබ්බං.

परिषदेमध्ये जे असतात ते 'पारिसज्ज' होत. किंवा जे परिषदांमध्ये उत्पन्न होतात ते 'पारिसज्ज' होत. याचा अर्थ 'सेवक' (परिचारक) असा आहे. महाब्रह्मांचे सेवक म्हणून ते 'ब्रह्मपारिसज्ज' होत. जे पुढे उच्च स्थानावर राहतात ते 'पुरोहित' होत. महाब्रह्मांचे पुरोहित म्हणून ते 'ब्रह्मपुरोहित' होत. जे महान ब्रह्मा आहेत ते 'महाब्रह्मा' होत. 'सहस्रोब्रह्मा' (हजार चक्रवाळांवर राज्य करणारे), 'द्विसहस्रोब्रह्मा' (दोन हजार चक्रवाळांवर राज्य करणारे), 'त्रिसहस्रोब्रह्मा' इत्यादी शब्दांनी 'संखारुप्पत्ति सुत्ता'मध्ये आलेले अधिपती ब्रह्मा अभिप्रेत आहेत, असा अर्थ आहे. तेथे 'सहस्रोब्रह्मा' म्हणजे एक हजार चक्रवाळांवर ऐश्वर्य गाजवणारे ब्रह्मा. 'द्विसहस्रो' म्हणजे दोन हजार चक्रवाळांवर ऐश्वर्य गाजवणारे, असा अर्थ आहे. हे तिन्ही एकाच पातळीवर राहणारे असतात. तेथे जगात सामान्य लोक वेगवेगळ्या कुलदेवतांची सेवा करतात. काही लोक 'महादेव' नावाच्या देवतेची सेवा करतात, काही 'वासुदेव' नावाच्या, काही 'महेश्वर' नावाच्या, तर काही 'परमेश्वर' नावाच्या देवतेची सेवा करतात. गृहदेवता, ग्रामदेवता, वृक्षदेवता इत्यादी देखील त्या महादेव राजांचे सेवकच ठरतात. तेथे महादेव राजांप्रमाणे महाब्रह्मांना समजावे. गृहदेवता इत्यादींप्रमाणे ब्रह्मपुरोहितांना समजावे, आणि मनुष्यांप्रमाणे ब्रह्मपारिसज्जांना समजावे. आणि तेथे गृहदेवता इत्यादी महादेव राजांना न पाहताच त्यांची सेवा करतात. मनुष्य देखील त्या दोघांनाही न पाहताच त्यांची सेवा करतात. त्याचप्रमाणे, ब्रह्मपुरोहित देखील महाब्रह्मांना पाहत नाहीत. ते महाब्रह्मांचे निवासस्थान देखील जाणत नाहीत. ब्रह्मपारिसज्ज हे त्या दोघांनाही पाहत नाहीत आणि त्या दोघांचे निवासस्थान देखील जाणत नाहीत. परंतु जेव्हा ते स्थूल रूप धारण करून स्वतःला प्रकट करतात, तेव्हाच ते त्यांना पाहू शकतात. हाच नियम वरील भूमींमध्येही लागू होतो. परंतु 'ब्रह्मनिमंतन सुत्त अट्ठकथा' मध्ये जे म्हटले आहे की, 'ब्रह्मांचे मूळ रूप कोणाच्याही दृष्टीपथात येत नाही', ते ब्रह्मपुरोहित इत्यादी वरील स्तरातील ब्रह्मांचे मूळ रूप कोणत्याही ब्रह्मपारिसज्ज इत्यादींना, किंवा देवांना किंवा मनुष्यांना दृष्टीपथात येत नाही, या उद्देशाने म्हटले आहे. परंतु खालच्या स्तरातील ब्रह्मांचे मूळ रूप वरील स्तरातील ब्रह्मांच्या दृष्टीपथात नक्कीच येते. म्हणूनच 'जनवसभ सुत्त अट्ठकथा' मध्ये म्हटले आहे की, 'खालच्या स्तरातील देव वरील स्तरातील देवांचे केवळ स्थूल रूप धारण करून प्रकट केलेले शरीरच पाहू शकतात.' तेथे दुसऱ्या पातळीवर 'परित्ताभा' म्हणजे ब्रह्मपारिसज्जच होत. 'अप्पमाणाभा' म्हणजे ब्रह्मपुरोहितच होत. 'आभस्सरा' म्हणजे महाब्रह्माच होत. त्या पातळीवरील अधिपती ब्रह्माच, असा याचा अर्थ आहे. परंतु खालच्या पातळीपेक्षा वेगळेपण दाखवण्यासाठी प्रकाशाच्या आधारे हे नाव दिले गेले आहे, असे समजावे.

තත්ථ පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. ආභාසරන්ති නිච්ඡරන්ති එතෙසූති ආභස්සරාති. තතීයතලෙ පරිත්තසුභාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාඑව. අප්පමාණසුතාති බ්‍රහ්මපුරොහිතාඑව. සුතකිණ්ණාති මහාබ්‍රහ්මනොඑව. තස්මිං තලෙ අධිපතිබ්‍රහ්මානො එවාති අත්ථො. තත්ථ සුභාති එකග්ඝනා අචලසණ්ඨිතා ආභාඑව වුච්චන්ති. පරිත්තා සුභා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. සුතෙහි ආකිණ්ණාති සුභාකිණ්ණා. සුභකිණ්හාතිපි පඨන්ති. තෙසං ආකාරස්ස රස්සො අන්තිමණකාරස්ස ච හකාරො දට්ඨබ්බො. ඉමෙසු පන ද්වීසු තලෙසු පකතිකායප්පභා අධිමත්තා හොන්ති. තස්මා තාසං වසෙන පරිත්තාභාතිආදිකං නාමං සිද්ධං. න බ්‍රහ්මපාරි සජ්ජාතිආදිකං. [Pg.200] එවඤ්ච කත්වා වෙරඤ්ජසුත්තෙ පථමතලවාසිනො බ්‍රහ්මකායිකා දෙවාති ආගතා. දුතීයතලවාසිනො ආභාදෙවාති. තතීයතලවාසිනො සුභාදෙවාති චතුත්ථතලෙ විපුලං ඵලං එතෙසන්ති වෙහප්ඵලා. අථවා ඉඤ්ජනජාතිකෙහි සොමනස්සජ්ඣානෙහි නිබ්බත්තානං තිණ්ණං හෙට්ඨිමතලානං තෙජොසං වට්ටාදිකෙන අන්තරායෙන භූමිතලෙන සහ ආයුකප්පනිවත්තිවසෙන ඉඤ්ජිතං පුඤ්ඤඵලං අත්ථි. තෙසු හි යං සුභාකිණ්ණානං දෙවානං චතුසට්ඨිකප්පානීති වුත්තං. තං තස්මිං තලෙ ආදිකප්පිකානං වසෙන වුත්තං. පච්ඡිමිකානං පන තෙසට්ඨිකප්ප ද්වාසට්ඨිකප්ප එකසට්ඨි කප්පාදි වසෙන ඉඤ්ජිතං පටිලීනං පුඤ්ඤඵලං හොතීති. ආනෙඤ්ජජාතිකෙන උපෙක්ඛාඣානෙන නිබ්බත්තානං පන කෙනචි අන්තරායෙන තාදිසං ඉඤ්ජිතං පුඤ්ඤඵලං නාම නත්ථි. තස්මා ඣාන සාමත්ථියානුරූපං විසෙසෙන ඊහිතං අභිවඩ්ඪිතං පුඤ්ඤඵලං එත්ථ අත්ථීති වෙහප්ඵලා.

तेथे ज्यांचा प्रकाश मर्यादित आहे, ते 'परित्ताभा' होत. ज्यांचा प्रकाश अमर्याद आहे, ते 'अप्पमाणाभा' होत. ज्यांच्यामधून प्रकाश पसरतो, ते 'आभस्सरा' होत. तिसऱ्या पातळीवर 'परित्तसुभा' म्हणजे ब्रह्मपारिसज्जच होत. 'अप्पमाणसुभा' म्हणजे ब्रह्मपुरोहितच होत. 'सुभकिण्णा' म्हणजे महाब्रह्माच होत. त्या पातळीवरील अधिपती ब्रह्माच, असा याचा अर्थ आहे. तेथे 'सुभा' म्हणजे एकाग्र आणि अचल असणारा प्रकाशच म्हटला जातो. ज्यांचा शुभ प्रकाश मर्यादित आहे, ते 'परित्तसुभा' होत. ज्यांचा शुभ प्रकाश अमर्याद आहे, ते 'अप्पमाणसुभा' होत. जे शुभ प्रकाशाने व्याप्त आहेत, ते 'सुभकिण्णा' होत. काही जण 'सुभकिण्हा' असेही वाचतात. त्यांच्या मते, 'आ' काराचा र्‍हस्व आणि अंतिम 'ण' काराचा 'ह' कार झाला आहे असे समजावे. परंतु या दोन्ही पातळ्यांवर शरीराचा नैसर्गिक प्रकाश अत्यंत तीव्र असतो. म्हणून त्यांच्या प्रकाशाच्या प्रभावामुळे 'परित्ताभा' इत्यादी नावे सिद्ध होतात, 'ब्रह्मपारिसज्ज' इत्यादी नावे सिद्ध होत नाहीत. आणि असे असल्यामुळेच 'वेरंज सुत्ता'मध्ये पहिल्या पातळीवर राहणाऱ्यांना 'ब्रह्मकायिक देव' असे म्हटले गेले आहे, दुसऱ्या पातळीवर राहणाऱ्यांना 'आभा देव' असे, आणि तिसऱ्या पातळीवर राहणाऱ्यांना 'सुभा देव' असे म्हटले गेले आहे. चौथ्या पातळीवर ज्यांचे फळ विपुल आहे, ते 'वेहप्फला' होत. किंवा, चंचल स्वभाव असलेल्या सोमनस्स ध्यानांमुळे उत्पन्न झालेल्या खालच्या तीन पातळ्यांवरील ब्रह्मांचे, अग्नी प्रलयासारख्या संकटांमुळे भूमीसह आणि आयुष्य कल्प संपण्याच्या प्रभावाने विचलित होणारे पुण्यफळ असते. कारण त्यांच्यामध्ये 'सुभकिण्ण देवांचे आयुष्य चौसष्ट कल्प असते' असे जे म्हटले आहे, ते त्या पातळीवरील कल्पारंभीच्या ब्रह्मांच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु नंतरच्या ब्रह्मांचे पुण्यफळ हे ६३ कल्प, ६२ कल्प, ६१ कल्प इत्यादींच्या प्रभावाने विचलित आणि संकुचित होणारे असते, असे समजावे. परंतु अचल स्वभाव असलेल्या उपेक्खा ध्यानाद्वारे उत्पन्न झालेल्यांच्या पुण्यफळाला कोणत्याही संकटामुळे असे विचलन प्राप्त होत नाही. म्हणून ध्यानाच्या सामर्थ्यानुसार विशेष रूपाने वाढलेले आणि उत्कृष्ट झालेले पुण्यफळ येथे असते, म्हणून त्यांना 'वेहप्फला' म्हणतात.

නත්ථි සඤ්ඤාමුඛෙන ගහිතා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා එතෙසන්ති අසඤ්ඤා. අසඤ්ඤාච තෙ සත්තාචාති අසඤ්ඤසත්තා. චිත්තචෙ තසිකානං පන නත්ථිතාය තෙසං අසත්තපසඞ්ගතා සම්භවතීති සත්තගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. එතෙ ද්වෙපි එකතලවාසිනො එව හොන්ති. එත්ථපි නිබ්බත්තකජ්ඣානස්ස හීනමජ්ඣිමපණීතතා විසෙසස්ස අත්ථිතාය තදනුරූපං බ්‍රහ්මානංපි පාරිසජ්ජ පුරොහිත මහාබ්‍රහ්මත්ත විසෙසො සම්භවතියෙව. ආයුවෙමත්තතාය පන අඤ්ඤමඤ්ඤ අදස්සනාදීනඤ්ච නත්ථිතාය පාරිසජ්ජාදිවසෙන භූමිවිභාගො නත්ථීති වෙදිතබ්බො. එවං අවිහාදීසුපි. ඔළාරිකානං කාමරාගපටිඝානුසයානං නත්ථිතාය සුද්ධානං අනාගාමිඅරහන්තානමෙව ආවාසාති සුද්ධාවාසා. තත්ථ පථමභූමිවාසිනො අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං නවිජහන්තීති අවිහා. අථවා, ඔළාරිකානං පඤ්චන්නං සංයොජනානං පහීනත්තා නත්ථි චිත්තස්ස විහඤ්ඤනං සමථවිපස්ස නාධම්මෙසු අවිප්ඵාරිකතාපත්ති එතෙසන්ති අවිහා. දුතීයභූමි වාසිනො න කෙනචි චිත්තපරිළාහෙන තප්පන්තීති අතප්පා. තතීය තලවාසිනො පරිසුද්ධෙහි පසාදචක්ඛු දිබ්බචක්ඛු ධම්මචක්ඛු පඤ්ඤා චක්ඛූහි සම්පන්නත්තා සුට්ඨු පස්සන්තීති සුදස්සා. චතුත්ථභූමිවාසිනො පන [Pg.201] තතො අතිසයෙන සුට්ඨු දස්සනභාවෙන සමන්නාගතාති සුදස්සිනො. අතිසයත්ථෙ හි අයං ඊකාරොති. පඤ්චමභූමි වාසිනො උපරි අඤ්ඤස්ස භූමන්තරගතස්ස රූපිබ්‍රහ්මුනො නත්ථිතාය නත්ථි රූපීනං සත්තානං මජ්ඣෙ කෙනචි ගුණෙන කනිට්ඨභාවො එතෙසන්ති අකනිට්ඨා.

ज्यांच्यामध्ये संज्ञेच्या द्वारे ग्रहण केले जाणारे चार अरूपस्कंध नसतात, म्हणून ते 'असंज्ञ' (असंज्ञी) होत. आणि ते असंज्ञ असून प्राणी (सत्त्व) देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'असंज्ञसत्त्व' (असंज्ञी प्राणी) म्हणतात. परंतु चित्त आणि चैतसिकांच्या अभावामुळे ते 'सत्त्व' (प्राणी) नाहीत असा प्रसंग उद्भवू नये, म्हणून 'सत्त्व' हा शब्द ग्रहण केला आहे, असे समजावे. हे दोन्ही (वेहप्फल आणि असंज्ञसत्त्व) एकाच स्तरावर (भूमीवर) राहणारे आहेत. येथेही, उत्पन्न करणाऱ्या ध्यानाच्या हीन, मध्यम आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा विशेष भेदांच्या अस्तित्वामुळे, त्यानुसार ब्रह्मांमध्ये देखील पारिसज्ज, पुरोहित आणि महाब्रह्म असा विशेष भेद संभवतोच. परंतु, आयुष्यातील भिन्नता आणि परस्परांना न दिसणे इत्यादी गोष्टींचा अभाव असल्यामुळे, पारिसज्ज इत्यादींच्या आधारे भूमीचा (स्तराचा) विभाग नाही, असे समजावे. याचप्रमाणे अविह इत्यादी भूमींमध्येही समजावे. स्थूल कामराग आणि प्रतिघ (द्वेष) या अनुशयांच्या अभावामुळे, जे केवळ शुद्ध अशा अनागामी आणि अर्हंतांचेच निवासस्थान आहे, म्हणून त्यांना 'शुद्धावास' म्हणतात. त्या शुद्धावास भूमींमध्ये, पहिल्या भूमीवर राहणारे (ब्रह्म) अल्प काळाने आपले स्थान सोडत नाहीत, म्हणून त्यांना 'अविह' म्हणतात. अथवा, पाच स्थूल संयोजनांचा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे, त्यांच्या चित्ताला क्लेश होत नाही आणि समथ-विपश्यना धर्मांमध्ये त्यांची व्याकुळता (अविस्तार) होत नाही, म्हणून ते 'अविह' होत. दुसऱ्या भूमीवर राहणारे कोणत्याही चित्ताच्या परिदाहाने (संतापाने) तप्त होत नाहीत, म्हणून ते 'अतप्प' होत. तिसऱ्या स्तरावर राहणारे अतिशय शुद्ध अशा प्रसादचक्षू, दिव्यचक्षू, धर्मचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू यांनी संपन्न असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे पाहतात, म्हणून ते 'सुदस्स' (सुदृश) होत. चौथ्या भूमीवर राहणारे तर त्यापेक्षाही अतिशय उत्कृष्ट दर्शनभावाने (पाहण्याच्या शक्तीने) युक्त असतात, म्हणून त्यांना 'सुदस्सी' (सुदर्शी) म्हणतात. कारण 'ई' (ī) हा प्रत्यय अतिशय (उत्कृष्टता) या अर्थी वापरला जातो, असे समजावे. पाचव्या भूमीवर राहणाऱ्यांच्या वर इतर कोणत्याही दुसऱ्या भूमीमध्ये राहणारा रूपी ब्रह्म नसल्यामुळे, या रूपी प्राण्यांच्या मध्ये कोणत्याही गुणाने त्यांचा कनिष्ठ भाव (लहान असणे) नसतो, म्हणून ते 'अकनिठ्ठ' (अकनिष्ठ) होत.

ආකාසානඤ්චායතනභූමීති එත්ථ යත්තකං ආකාසපදෙසං ඵරිත්වා ආකාසානඤ්චායතන සඤ්ඤිතා චතුක්ඛන්ධා පවත්තන්ති. සො ඛන්ධසහිතො ආකාසපදෙසො ආකාසානඤ්චායයනභූමි. එවං සෙසාසු. පුථුජ්ජනා සොතාපන්නා සකදාගාමිනොචාපි පුග්ගලා සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා සබ්බපකාරෙනපි නලබ්භන්තීති යොජනා. එත්ථච සකදාගාමීනං පටික්ඛෙපෙන අනාගාමි මග්ගට්ඨස්සපි තත්ථ පටික්ඛෙපො සිද්ධො හොතීති උපරිමානං තිණ්ණං අරියානමෙව තත්ථ පටිලාභො ඉමාය ගාථාය වුත්තොති වෙදිතබ්බො. සෙසට්ඨානෙසූති පඤ්චසුද්ධාවාසතො අසඤ්ඤාපායතොච අවසෙසෙසු එකවීසතියා ඨානෙසු, අනරියාති පුථුජ්ජනා. [භූමිචතුක්කං]

'आकासानञ्चायतनभूमी' यामध्ये, जितक्या आकाशप्रदेशाला व्यापून 'आकासानञ्चायतन' संज्ञेचे चार स्कंध प्रवृत्त होतात, तो स्कंधांसह असलेला आकाशप्रदेश म्हणजे 'आकासानञ्चायतनभूमी' होय. याचप्रमाणे उर्वरित (आरूप्य) भूमींमध्येही समजावे. पृथग्जन, स्रोतापन्न आणि सकदागामी पुद्गल देखील शुद्धावास भूमींमध्ये कोणत्याही प्रकारे आणि कोणत्याही रूपाने आढळत नाहीत, असा येथे संबंध (योजना) आहे. आणि येथे, सकदागामींच्या निषेधाने अनागामी मार्गस्थाचा देखील तेथे निषेध सिद्ध होतो, म्हणून केवळ वरील तीन आर्यांचाच (अनागामी फलस्थ, अर्हत् मार्गस्थ आणि अर्हत् फलस्थ) तेथे जन्म मिळतो, असे या गाथेद्वारे सांगितले आहे, असे समजावे. 'शेष स्थानांमध्ये' म्हणजे पाच शुद्धावास आणि असंज्ञसत्त्व भूमी वगळता उर्वरित एकवीस स्थानांमध्ये; 'अनार्य' म्हणजे पृथग्जन होत. [भूमी-चतुष्क समाप्त]

144. ඔක්කන්තික්ඛණෙති පටිසන්ධික්ඛණෙ. පටිසන්ධිහි භවන්තරෙ ඔක්කමනං අනුපවිසනන්ථි අත්ථෙන ඔක්කන්තීති වුච්චති. තතො පරං භවඞ්ගං හුත්වාති යොජනා. කෙචි පන භවඞ්ගපරියොසානෙති පඨන්ති. තං න යුජ්ජති. ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. ආදිසද්දෙන ජාති බධිර ජච්චඝානක ජාතිමූග ජච්චෙළ ජච්චුම්මත්තක පණ්ඩක උභතො බ්‍යඤ්ජනක නපුංසක මම්මාදයො සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ යස්ස චක්ඛුං උප්පාදෙතුං අසමත්ථෙන කම්මෙන පටිසන්ධි ලද්ධා. සො ජච්චන්ධො නාම. එසනයො සෙසෙසුපි. තත්ථ පසාදසොත රහිතො ජාතිබධිරො නාම. පසාද ඝානරහිතො ජච්ච ඝානකො නාම. පසාදජිව්හාරහිතො නාම නත්ථි. වචනරහිතො ජාතිමූගොනාම. දිසාවිදිසාමත්තංපි සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යො ජාතිඑළො නාම. සබ්බකාලංපි විපල්ලට්ඨචිත්තො ජච්චුම්මත්තකොනාම. කාමහෙතු ආසිත්තකාදිභාවෙන විප්පකාරපත්තො පණ්ඩකොනාම. ද්වීහි බ්‍යඤ්ජනෙහි සමන්නාගතො උභතො බ්‍යඤ්ජනකොනාම. භාවද්වය රහිතො නපුංසකොනාම. පකතිවචනෙපි එකමෙකං අක්ඛරං මහුස්සාහෙන [Pg.202] උප්පාදෙන්තො විබච්ඡවචනො මම්මොනාම. එත්ථච චක්ඛුං උප්පාදෙතුං සමත්ථෙන කම්මෙන ලද්ධපටිසන්ධිකස්ස පවත්තිකාලෙ තංවා අඤ්ඤංවා කම්මං චක්ඛුං උප්පාදෙති. අසමත්ථෙනකම්මෙන ලද්ධපටිසන්ධි කස්ස පන වත්ථුවිපන්නස්ස පවත්තිකාලෙ අඤ්ඤංපි කම්මං චක්ඛුං උප්පාදෙතීති නත්ථි. තස්මා ගබ්භසෙය්‍යකානංපි ජච්චන්ධභාවො පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. එසනයො සෙසෙසු ජාති බධිරාදීසු. ආයතනානං පටිලාභො ජාතීති වුත්තත්තා චක්ඛුස්ස උප්පජ්ජනාරහකාලො චක්ඛුස්ස ජාතිකාලොනාම. තදා අනුප්පන්න චක්ඛුකො ජච්චන්ධොනාමාති එවං අත්තනො අත්තනො උප්පජ්ජනාරහ කාලවසෙන තස්ස තස්ස ආයතනස්ස ජාතිකාලො වෙදිතබ්බො. එවඤ්හිසති ජාතිමූගාදයොපි උපපන්නො හොන්තීතිච වදන්ති. විභාවනි යංපි අයමත්ථො විභාවිතොති.

१४४. 'ओक्कन्तीक्षणे' (अवक्रांतीच्या क्षणी) म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणी (गर्भधारणेच्या क्षणी). कारण प्रतिसंधी म्हणजे दुसऱ्या भवात प्रवेश करणे किंवा अवतरणे या अर्थाने तिला 'ओक्कन्ती' (अवक्रांती) असे म्हटले जाते. त्यानंतर भवांग होते, असा येथे संबंध आहे. परंतु काही जण 'भवांगपरियोसाने' (भवांगाच्या शेवटी) असा पाठ वाचतात. ते योग्य नाही. जन्मापासून आंधळा तो 'जच्चंध' (जन्मांध). 'आदि' शब्दाने जन्मापासून बहिरा (जातिबधिर), जन्मापासून घ्राणेंद्रिय नसलेला (जच्चघाणक), जन्मापासून मुका (जातिमुक), जन्मापासून जड/मूर्ख (जातिएळ), जन्मापासून वेडा (जच्चुम्मत्तक), पंडक (नपुंसक/तृतीयपंथी), उभतोब्यंजनक (उभयलिंगी), नपुंसक, तोतरा (मम्म) इत्यादींचा संग्रह होतो. त्यामध्ये, ज्याला चक्षू (डोळे) उत्पन्न करण्यास असमर्थ असलेल्या कर्मामुळे प्रतिसंधी प्राप्त झाली आहे, तो 'जच्चंध' (जन्मांध) होय. हाच नियम उर्वरित (जातिबधिर इत्यादी) बाबतीतही लागू होतो. त्यामध्ये, प्रसाद-श्रोत्र (ऐकण्याची इंद्रियशक्ती) नसलेला तो 'जातिबधिर' होय. प्रसाद-घ्राण (वास घेण्याची इंद्रियशक्ती) नसलेला तो 'जच्चघाणक' होय. प्रसाद-जिव्हा (चव घेण्याची इंद्रियशक्ती) नसलेला असा कोणी नसतो. वाणी नसलेला तो 'जातिमुक' होय. दिशा आणि उपदिशा यांचे साधे ज्ञान करून देण्यासही असमर्थ असलेला तो 'जातिएळ' (मूर्ख/जड) होय. सर्वकाळ विचलित (भ्रमित) चित्त असलेला तो 'जच्चुम्मत्तक' (जन्मवेडा) होय. कामवासनेच्या कारणाने आसित्तक इत्यादी भावामुळे विकृतीला प्राप्त झालेला तो 'पंडक' होय. दोन्ही चिन्हांनी (स्त्री आणि पुरुष जननेंद्रियांनी) युक्त असलेला तो 'उभतोब्यंजनक' होय. दोन्ही भावांपासून (स्त्रीभाव आणि पुरुषभाव) रहित असलेला तो 'नपुंसक' होय. सामान्य संभाषणातही एकेक अक्षर मोठ्या कष्टाने उच्चारत विकृत वाणी बोलणारा तो 'मम्म' (तोतरा) होय. आणि येथे, चक्षू उत्पन्न करण्यास समर्थ असलेल्या कर्मामुळे ज्याला प्रतिसंधी प्राप्त झाली आहे, त्याच्या प्रवृत्तीकाळात (जीवनात) तेच कर्म किंवा दुसरे कर्म चक्षू उत्पन्न करते. परंतु, असमर्थ कर्मामुळे ज्याला प्रतिसंधी प्राप्त झाली आहे आणि ज्याचे चक्षुवस्तू नष्ट झाले आहे, त्याच्या प्रवृत्तीकाळात दुसरे कोणतेही कर्म चक्षू उत्पन्न करू शकत नाही. म्हणून, गर्भवासी प्राण्यांचा देखील जन्मांधपणा प्रतिसंधीच्या क्षणीच सिद्ध होतो, असे समजावे. हाच नियम उर्वरित जातिबधिर इत्यादींच्या बाबतीतही समजावा. 'आयतनांचा लाभ म्हणजे जात (जन्म)' असे म्हटल्यामुळे, चक्षू उत्पन्न होण्यास योग्य असलेला काळ हा चक्षूचा 'जातिकाल' (उत्पत्तीचा काळ) होय. त्यावेळी चक्षू उत्पन्न न झालेला तो 'जच्चंध' होय; अशा प्रकारे आपापल्या उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या काळाच्या अनुषंगाने त्या त्या आयतनाचा जातिकाल समजावा. असे मानल्यास जातिमुक इत्यादी देखील योग्य वेळी उत्पन्न होतात, असेही (काही आचार्य) म्हणतात. 'विभावनी' (टीका) मध्ये देखील हाच अर्थ स्पष्ट केला आहे, असे समजावे.

[142] යං පන විභාවනියං

[१४२] परंतु जे 'विभावनी' मध्ये (म्हटले आहे) -

‘‘අපරෙ පන ජච්චන්ධොති පසුතියංයෙව අන්ධො. මාතු කුච්ඡියං අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො. තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡියං චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධන්ති වදන්තීති’’ වුත්තං. තං න යුත්තං.

"परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, 'जच्चंध' म्हणजे जन्माच्या वेळीच आंधळा असणे. आईच्या गर्भातून आंधळा होऊन बाहेर पडणे असा याचा अर्थ आहे. त्यामुळे द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक प्राण्यांच्या बाबतीत आईच्या गर्भात चक्षूंचा नाश न होणे सिद्ध होते, असे ते म्हणतात" - असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

ලොකෙ මාතුකුච්ඡියංයෙව අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තස්සපි එකච්චස්ස තං තං සිප්පවිජ්ජාඨානෙසු පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියභාවස්ස දිට්ඨත්තා. ථපෙත්වා හි මහාබොධිසත්තෙ අඤ්ඤෙච පච්ඡිමභවිකෙ සත්තෙ අවසෙසානං ද්විහෙතුක තිහෙතුකානංපි මාතුකුච්ඡිම්හි පරූපක්කමෙනවා මාතුයා විසමපයොගෙනවා නානාබාධෙනවා උප්පන්නානංපි චක්ඛුසොතානං විපත්තිනාම නත්ථීති න සක්කා නියමෙතුන්ති. භුම්මස්සිතානඤ්ච විනිපාතිකාසුරානන්ති එත්ථ භූමියං ජාතාති භුම්මා. භූමිසම්බන්ධෙසු රුක්ඛට්ඨක පබ්බතට්ඨක විමානෙසු නිබ්බත්තා ආළවක සාතාගිර හෙමවතාදයො මහිද්ධිකා භුම්මාදෙවා. යෙ ලොකෙ බලිහරණ වසෙන පූජනීයට්ඨෙන යක්ඛාතිපි වුච්චන්ති. යෙ පන භුම්මදෙවජාතිකාපි සමානා අත්තනො පුඤ්ඤනිබ්බත්තස්ස කස්සචි භොගසුඛස්ස අභාවා කිච්ඡජීවි කප්පත්තා [Pg.203] විචරන්ති. තෙ තෙසං මහිද්ධිකානං භුම්මදෙවානං පරංපර පාරිසජ්ජෙසු පරියාපන්නත්තා භුම්මෙ දෙවෙ සිතා නිස්සිතාති අත්ථෙන භුම්මස්සිතානාම හොන්ති. භුම්මිස්සිතාතිපි පාඨො. පුඤ්ඤනිබ්බත්තස්ස නිවාසට්ඨානස්ස අභාවා රුක්ඛගුම්බලෙණගුහාසුසානා දීසු විවිත්තෙසු භූමිපදෙසෙසු නිස්සාය වසන්තීති අත්ථො. තෙයෙව විරූපා හුත්වා භවන්තරෙ නිපතන්තීති විනිපාතිකා. විනිපාතිකාච තෙ හෙට්ඨාවුත්තට්ඨෙන අසුරාචාති විනිපාතිකා සුරා. තෙ පන ගාමසමීපෙවා අන්තොගාමෙවා විවිත්තට්ඨානෙසු වසිත්වා ගාමවාසීහි ඡඩ්ඩිතානි භත්තසිත්ථපූවඛජ්ජමච්ඡමංසාදීනි පරියෙසිත්වාවා තානි අලභිත්වා දාරකෙවා ගිලානෙවා පීළෙත්වාවා සක්කොන්තා පන අඤ්ඤෙපි මනුස්සෙ තාසෙත්වා පීළෙත්වාවා ජීවිතං කප්පෙන්තීති. තෙසං විනිපාතිකාසුරානං. එකච්චානන්ති අධිප්පායො. න හි සබ්බෙ විනිපාතිකා සුරානාම අහෙතු කාඑවාති සක්කා වත්තුං. ද්විහෙතුකතිහෙතුකානංපි සබ්භාවතො. එවඤ්ච කත්වා තෙසං එකච්චානං පියඞ්කරමාතා උත්තරමාතා ධම්මගුත්තා ඵුස්සමිත්තාදීනං ධම්මාභිසමයොපි අට්ඨකථාසු වුත්තොති. එකච්චෙ යක්ඛජාතිකාපි රක්ඛසජාතිකාපි වෙමානිකපෙතාපි පරදත්තුපජීවි පෙතාපි එත්ථ සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

लोकात आईच्या उदरातच अंध होऊन जन्मलेल्या देखील काही व्यक्तींच्या बाबतीत त्या त्या शिल्प, विद्या आणि स्थानांमध्ये प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेचा (कुशलतेचा) भाव दिसून येत असल्यामुळे (असे घडते). स्पष्टीकरण करायचे झाल्यास, महान बोधिसत्त्वांना आणि इतर अंतिम जन्मातील (पश्चिमभविक) सत्त्वांना वगळून, उर्वरित द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक व्यक्तींच्या बाबतीतही आईच्या उदरात असताना इतरांच्या उपद्रवामुळे, आईच्या अयोग्य आचरणामुळे किंवा विविध आजारांमुळे उत्पन्न झालेल्या देखील चक्षु आणि श्रोत्र यांचा नाश (विपत्ती) होत नाही, असा निश्चित नियम करणे शक्य नाही, असे जाणावे.\n'भुम्मस्सितानं च विनिपातिकासुरानं' या पदात—भूमीवर उत्पन्न झालेले ते 'भुम्म' (भूम्य) होत. भूमीशी संबंधित असलेल्या वृक्ष, पर्वत आणि विमानांवर उत्पन्न झालेले महान ऋद्धी असलेले आळवक, सातागिर, हेमवत इत्यादी 'भुम्मदेव' (भूम्यदेव) होत. ज्यांना लोकात पूजा अर्पण करण्याच्या दृष्टीने पूजनीय असल्यामुळे 'यक्ष' असेही म्हटले जाते. परंतु जे भूम्यदेव जातीचे असूनही स्वतःच्या पुण्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या कोणत्याही भोगसुखाच्या अभावामुळे कष्टप्रद उपजीविका करत भटकत असतात, ते त्या महान ऋद्धी असलेल्या भुम्मदेवांच्या परंपरेने चालत आलेल्या परिवारात अंतर्भूत असल्यामुळे भुम्मदेवांवर आश्रित असतात, या अर्थाने त्यांना 'भुम्मस्सित' (भूम्याश्रित) म्हणतात. 'भुम्मिस्सित' असाही पाठ आढळतो. पुण्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या निवासस्थानाचा अभाव असल्यामुळे वृक्ष, झुडपे, पर्वतगुहा, स्मशान इत्यादी निर्जन भूमीच्या प्रदेशांचा आश्रय घेऊन ते राहतात, असा याचा अर्थ आहे.\nतेच विकृत होऊन दुसऱ्या जन्मात पतन पावतात म्हणून त्यांना 'विनिपातिक' म्हणतात. जे विनिपातिक आहेत आणि खाली सांगितलेल्या अर्थाने असुरही आहेत, त्यांना 'विनिपातिक असुर' म्हणतात. परंतु ते विनिपातिक असुर गावाच्या जवळ किंवा गावाच्या आत किंवा निर्जन ठिकाणी राहून गावकऱ्यांनी टाकून दिलेले भात, अन्नकण, पिष्टान्न, खाद्यपदार्थ, मद्य, मांस इत्यादी शोधून, किंवा ते न मिळाल्यास लहान मुलांना किंवा आजारी लोकांना त्रास देऊन, किंवा समर्थ असल्यास इतरही मनुष्यांना घाबरवून किंवा पीडा देऊन आपली उपजीविका चालवतात, असे जाणावे.\nत्या विनिपातिक असुरांपैकी काहींच्या बाबतीत हा अभिप्राय आहे. सर्वच विनिपातिक असुर हे केवळ 'अहेतुक' असतात असे म्हणणे शक्य नाही. कारण त्यांच्यामध्ये द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक देखील अस्तित्वात असतात. आणि असे असल्यामुळेच, त्यांच्यापैकी काही जसे की पियंकरमाता, उत्तरमाता, धम्मगुत्ता, फुस्समिता इत्यादी विनिपातिक असुरांना धर्माभिसमय (सत्यज्ञान) झाल्याचे अठ्ठकथांमध्ये सांगितले आहे, असे जाणावे. येथे काही यक्ष जातीचे, राक्षस जातीचे, वैमानिक प्रेत आणि परदत्तूपजीवी प्रेत देखील संग्रहित (अंतर्भूत) केले आहेत, असे समजावे।

තෙසූති යථාවුත්තපටිසන්ධි යුත්තෙසු පුග්ගලෙසු. යස්මා ආයුපරිච්ඡෙදොනාම එකභූමිපරියාපන්නානං සබ්බසත්තානං අසෙසසා ධාරණනියමපරිමාණවසෙන පවත්තො. අපායානං මනුස්සානං භුම්ම දෙවානඤ්ච තාදිසො නියමපරිමාණොනාම නත්ථි. න හි සකලචක්ක වාළපරියාපන්නා එකභූමකා සබ්බනිරයා එකආයුපරිච්ඡෙදා හොන්ති. තිරච්ඡානාදීසුපි එසෙවනයො. තස්මා වුත්තං චතුන්නං අපායානන්තිආදි. චතුන්නං අපායානං ආපායිකපුග්ගලානං ආයුප්පමාණ ගණනාය නියමො නත්ථි, තත්ථ යෙභුය්‍යෙන කම්මපමාණත්තා. තත්ථ නිරයෙසු අබ්බුදාදීනං දසන්නං නිරයානං භගවතා වුත්තො ආයුපරිච්ඡෙදොපි තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තකෙන කම්මෙනෙවසිද්ධොති වෙදිතබ්බො. මනුස්සානන්ති ඉදං ජම්බුදීපගාසීනං වසෙන වුත්තන්ති වදන්ති. තෙ සඤ්ඤෙව [Pg.204] හි ආයුකප්පස්ස ආරොහණං ඔරොහණඤ්ච අත්ථි. න ඉතරදීපවාසීනං. තෙසු හි උත්තරකුරුවාසීනං නියමතො වස්ස සහස්සං හොති. ඉතරෙසං ද්වින්නං පඤ්චවස්ස සතානීතිච වදන්ති. එවං සන්තෙ තෙසු දීපෙසු ආදිකප්පිකානංපි සොඑව පරිච්ඡෙදොති ආපජ්ජති. ජම්බුදීපවාසීනං පන සමවිසමාචාරනිසන්දභූතා චන්දසූරියනක්ඛත්තාදීනං විසමසමගතිමූලිකාඋතුආහාරානං සම්පත්ති විපත්තියො තෙසංපි සාධාරණාඑව හොන්ති. තස්මා තෙසුපි ආයුපරිච්ඡෙදානං ආරොහණං ඔරොහණඤ්ච නත්ථීති නවත්තබ්බං. නිසන්දමත්තත්තා ජම්බුදීපගතියා එකගතිකා නහොන්තීති පන වත්තබ්බං. තථා හි පාළියං උත්තරකුරුකා මනුස්සා අමමා අපරිග්ගහා. නියතායුකා අවසෙසායුනාති වුත්තං. තත්ථ අවසෙසායුනාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යතො ඔරොහිත්වා නිච්චලං ඨිතෙන වස්සසහස්සෙනාති අත්ථොති.

‘तेसू’ म्हणजे यथोक्त प्रतिसंधीने युक्त असलेल्या पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये). कारण आयुष्याची मर्यादा ही एकाच भूमीत अंतर्भूत असलेल्या सर्व प्राण्यांना पूर्णपणे सामायिक आणि निश्चित प्रमाणाच्या स्वरूपात लागू होते. परंतु अपाय (नरकवासी प्राणी), मनुष्य आणि भुम्मदेव यांच्या बाबतीत तशा प्रकारची निश्चित मर्यादा नसते. कारण संपूर्ण चक्रवाळात अंतर्भूत असलेले एकाच भूमीचे सर्व नरक एकाच आयुष्य मर्यादेचे नसतात. तिर्यंच (प्राणी) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. म्हणूनच ‘चतुन्नं अपायां’ इत्यादी म्हटले आहे. चार अपायभूमीतील प्राण्यांच्या आयुष्याच्या प्रमाणाची गणना करण्याचा कोणताही निश्चित नियम नाही, कारण तेथे बहुतांश करून कर्माचेच प्रमाण असते. तेथे प्रथम नरकांमध्ये अब्बुद इत्यादी दहा नरकांतील प्राण्यांचे भगवंतांनी सांगितलेले आयुष्याचे प्रमाण देखील त्या त्या ठिकाणी उत्पन्न करणाऱ्या कर्मानेच सिद्ध होते, असे जाणावे. तिर्यंच योनीतील प्राण्यांमध्ये देखील काही मनुष्यांच्या संपर्कात राहणारे प्राणी आपापल्या आयुष्याच्या प्रमाणाने युक्तच असतात. असे असले तरी, मनुष्यांप्रमाणेच त्यांच्यातही मनुष्यगतीशी साधर्म्य असल्यामुळे आयुष्याच्या कल्पामध्ये वाढ (आरोहण) आणि घट (अवरोहण) होते. म्हणूनच त्यांच्या बाबतीतही आयुष्याची अनिश्चितता (मर्यादा नसणे) सिद्ध होते, असे जाणावे.\n‘मनुस्सानं’ हे वचन जंबूद्दीपवासीयांच्या संदर्भात म्हटले आहे, असे म्हणतात. कारण त्यांच्याच आयुष्याच्या कल्पामध्ये वाढ आणि घट होते. इतर तीन द्वीपांतील रहिवाशांच्या बाबतीत आयुष्यात वाढ किंवा घट होत नाही. कारण त्यांच्यामध्ये उत्तरकुरु द्वीपातील रहिवाशांचे आयुष्य नियमतः एक हजार वर्षे असते. इतर दोन द्वीपांतील रहिवाशांचे आयुष्य पानाशे वर्षे असते, असेही म्हणतात. असे असताना, त्या द्वीपांमध्ये कल्पारंभीच्या (आदिकल्पिक) लोकांचे देखील तेवढेच आयुष्य ठरेल. परंतु जंबूद्दीपवासीयांच्या चांगल्या-वाईट (सम-विषम) आचरणाचा परिणाम असलेल्या चंद्र, सूर्य, नक्षत्र इत्यादींच्या सम-विषम गतीवर आधारित ऋतू आणि आहाराची समृद्धी व विपत्ती त्या इतर तीन द्वीपांतील रहिवाशांना देखील समानच असते. म्हणून त्यांच्यामध्ये देखील आयुष्याच्या मर्यादेची वाढ किंवा घट होत नाही, असे म्हणू नये. केवळ परिणामाच्या स्वरूपात असल्यामुळे जंबूद्दीपाच्या गतीशी त्यांची एकसमान गती नसते, असे मात्र म्हटले पाहिजे. तसेच ते वचन पालि ग्रंथात आले आहे: ‘उत्तरकुरुमधील मनुष्य ममत्वरहित (माझेपणा नसलेले), परिग्रहरहित (संग्रह न करणारे) आणि उर्वरित आयुष्याने निश्चित आयुष्याचे असतात.’ तेथे ‘उर्वरित आयुष्याने’ याचा अर्थ असंख्य वर्षांच्या आयुष्यापासून कमी होऊन स्थिर राहिलेल्या एक हजार वर्षांच्या आयुष्याने, असा अर्थ जाणावे।

විනිපාතිකාසුරානන්ති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. සබ්බෙසංපි මහෙසක්ඛානං අප්පෙසක්ඛානඤ්ච භුම්මදෙවානං වෙමානිකපෙතාදීනඤ්ච ඉධ අධිප්පෙතත්තා. තෙසඤ්හි සබ්බෙසංපි කම්මමෙව පමාණන්ති. චාතුමහාරාජිකානංපනදෙවානන්ති ඉදං උපරිමෙ චාතුමහාරාජිකෙ සන්ධාය වුත්තං. දිබ්බානීති තස්මිං දෙවලොකෙ සිද්ධානි. පඤ්ච වස්සසතානීති ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. යස්මා පන කස්සපබුද්ධස්ස සාවකභූතා සොතාපන්නදෙව පුත්තා ආකාසට්ඨක විමානෙසු නිබ්බත්තා යාව නිමිරාජකාලාපි තිට්ඨන්තීති ජාතකට්ඨකථායං වුත්තා. තස්මා කෙසඤ්චි ආකාසට්ඨකදෙවානංපි කම්මපමාණතා සිද්ධා හොතීති වෙදිතබ්බං. න චෙත්ථ පුනප්පුනං නිබ්බත්ති චින්තෙතබ්බා. න හි සොතා පන්නානං සත්තක්ඛත්තුතො පරං කාමභවෙ පටිසන්ධිනාම අත්ථි. න ච තස්මිං දෙවලොකෙ සහස්සක්ඛත්තුං නිබ්බත්තමානාපි තත්තකං කාලං සංපාපුණිතුං සක්කොන්තීති. මනුස්සගණනායාති මනුස්සානං වස්සගණනාය. මනුස්සලොකෙ හි පඤ්ඤාසවස්සානි චාතුමහාරාජිකෙ එකො දිබ්බරත්තිදිවො හොති. තිංසරත්තිදිවා එකො දිබ්බමාසො. ද්වාදසමාසා එකං දිබ්බවස්සං. තෙන දිබ්බවස්සෙන තෙසං පඤ්චවස්සසතානි [Pg.205] මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සං හොතීති. තතොති චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං ආයුප්පමාණතො. චතුගුණන්ති ආයුපමාණස්ස දිගුණවුද්ධියාචෙව දිබ්බස්ස රත්තිදිවස්ස දිගුණවුද්ධියාච වසෙන චතූහි භාගෙහි ගුණිතං වඩ්ඪිතන්ති අත්ථො. එසනයො සෙසෙසුපි. තත්ථ ආයුපමාණස්ස දිගුණවුද්ධිනාම හෙට්ඨිමානං දෙවානං ආයුපමාණතො උපරිමානං දෙවානං ආයුපමාණස්ස දිගුණවුද්ධි. එතෙන තාවතිංසානං දිබ්බං එකං වස්සසහස්සං. යාමානං ද්වෙවස්සසහස්සානි. තුසිතානං චත්තාරි, නිම්මානරතීනං අට්ඨ. වසවත්තීනං දිබ්බානි සොළසවස්ස සහස්සානි ආයුප්පමාණං හොතීති සිද්ධං හොති.

‘विनिपातिकासुरानां’ (विनिपातिका असुर) हे केवळ एक उदाहरण म्हणून समजले पाहिजे. कारण येथे सर्वच, मग ते महान प्रभाव असलेले असोत वा अल्प प्रभाव असलेले भूम्यदेव असोत, आणि वेमानिक प्रेत इत्यादी असोत, ते सर्वच अभिप्रेत आहेत. कारण त्या सर्वांचेच केवळ कर्म हेच प्रमाण आहे, असे जाणावे. ‘चातुमहाराजिकानां पन देवानं’ (परंतु चातुमहाराजिकांचे देव) हे वरच्या स्तरातील चातुमहाराजिका देवांना उद्देशून म्हटले आहे. ‘दिब्बानं’ (दिव्य) म्हणजे त्या देवलोकात प्राप्त झालेले. ‘पञ्चवस्ससतानि’ (पाचशे वर्षे) हे देखील बहुतांश करून (सामान्यतः) म्हटले आहे, असे समजावे. कारण कश्यप बुद्धांचे श्रावक असलेले सोतापन्न देवपुत्र आकाशातील विमानांमध्ये उत्पन्न झाले आणि ते राजा नेमीच्या काळापर्यंत देखील तेथे राहिले, असे जातक अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून काही आकाशस्थ देवांचे देखील कर्माचेच प्रमाण असणे सिद्ध होते, असे जाणावे. येथे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याचा विचार करू नये. कारण सोतापन्नांना सात वेळांपेक्षा अधिक कामभवात प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) नसते. आणि त्या देवलोकात हजार वेळा उत्पन्न होत असले तरी ते तितका काळ प्राप्त करू शकत नाहीत, असे समजावे. ‘मनुस्सगणनाय’ म्हणजे मनुष्यांच्या वर्षांच्या गणनेनुसार. कारण मनुष्यलोकातील पन्नास वर्षे म्हणजे चातुमहाराजिकात एक दिव्य अहोरात्र (दिवस आणि रात्र) होय. तीस अहोरात्र म्हणजे एक दिव्य महिना होय. बारा महिने म्हणजे एक दिव्य वर्ष होय. त्या दिव्य वर्षाने त्यांचे पाचशे वर्षे म्हणजे मनुष्यगणनेनुसार नव्वद लाख वर्षे होते, असे जाणावे. ‘ततो’ म्हणजे चातुमहाराजिका देवांच्या आयुष्याच्या प्रमाणापेक्षा. ‘चतुगुणं’ (चौपट) म्हणजे आयुष्याच्या प्रमाणाची दुप्पट वाढ आणि दिव्य अहोरात्राची दुप्पट वाढ या दोन्हीच्या आधारे चार भागांनी गुणिले होऊन वाढलेले, असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित देवांच्या बाबतीतही आहे. त्यामध्ये आयुष्याच्या प्रमाणाची दुप्पट वाढ म्हणजे खालच्या स्तरातील देवांच्या आयुष्याच्या प्रमाणापेक्षा वरच्या स्तरातील देवांच्या आयुष्याच्या प्रमाणाची दुप्पट वाढ होय. यावरून तावतिंसांचे दिव्य एक हजार वर्षे आयुष्याचे प्रमाण होते. यामांचे दोन हजार वर्षे, तुसितांचे चार हजार वर्षे, निम्मानरतींचे आठ हजार वर्षे आणि वसवत्तींचे दिव्य सोळा हजार वर्षे आयुष्याचे प्रमाण होते, हे सिद्ध होते.

දිබ්බස්ස රත්තිදිවස්ස දිගුණවුද්ධිනාම හෙට්ඨිමානං දෙවානං රත්තිදිවතො උපරිමානං රත්තිදිවස්ස දිගුණවුද්ධි. එතෙන මනුස්සලොකෙ එකං වස්සසතං තාවතිංසෙ එකො දිබ්බරත්තිදිවො. ද්වෙවස්සසතානි යාමෙ. චත්තාරි තුසිතෙ. අට්ඨ නිම්මානරතියං. සහස්සං ඡ චවස්සසතානි වසවත්තියං එකො දිබ්බරත්තිදිවොති සිද්ධං හොති. රත්තිදිවානඤ්ච දිගුණවුද්ධියා සිද්ධාය මාසසංවච්ඡරානංපි දිගුණවුද්ධි සිද්ධාව හොතීති. එවඤ්චසති යථාවුත්තානි තාවතිංසාදීනං දිබ්බවස්සසහස්සාදිනිපි අත්තනො අත්තනො රත්තිදිවමාසසංවච්ඡරෙතිඑව වෙදිතබ්බානීති සිද්ධං හොති. තථාච සති උපරිමානං ආයුපරිමාණානි හෙට්ඨිමානං ආයුපරිමාණතො චතුගුණානීති සිද්ධං හොති. තෙන වුත්තං. තතො චතුගුණං තාවතිංසානං. තතො චතුගුණං යාමානන්තිආදි. දිබ්බගණනාය ච තථා සිද්ධාය සති මනුස්සගණනායපි චතුගුණභාවො සිද්ධොයෙව හොති. තස්මා මනුස්සගණනායපි හෙට්ඨිමානං නවුතිවස්සසතසහස්සාදීනි චතූහි උපරූපරිගුණිතානි උපරිමානං තිකොටිසට්ඨිවස්සසත සහස්සාදිනි භවන්තීති කත්වා තානි සබ්බානිපි ආදිඅන්තදස්සන වසෙන නිද්දිසන්තො නවසතන්ති ගාථමාහ. වස්සානං නවසතං කොටියො ච එකවීස කොටියො ච තථාසට්ඨිවස්ස සතසහස්සානි ච වසවත්තීසු දෙවෙසු ආයුප්පමාණං හොතීති යොජනා.

दिव्य अहोरात्राची दुप्पट वाढ म्हणजे खालच्या स्तरातील देवांच्या अहोरात्रापेक्षा वरच्या स्तरातील देवांच्या अहोरात्राची दुप्पट वाढ होय. यावरून मनुष्यलोकातील शंभर वर्षे म्हणजे तावतिंसात एक दिव्य अहोरात्र होतो. मनुष्यलोकातील दोनशे वर्षे म्हणजे यामात एक दिव्य अहोरात्र होतो. चारशे वर्षे म्हणजे तुसितात एक दिव्य अहोरात्र होतो. आठशे वर्षे म्हणजे निम्मानरतीत एक दिव्य अहोरात्र होतो. मनुष्यलोकातील एक हजार सहाशे वर्षे म्हणजे वसवत्तीत एक दिव्य अहोरात्र होतो, हे सिद्ध होते. आणि अहोरात्रांची दुप्पट वाढ सिद्ध झाली असता, महिने आणि वर्षांची देखील दुप्पट वाढ सिद्धच होते, असे समजावे. असे असताना, वर सांगितल्याप्रमाणे तावतिंस इत्यादींचे दिव्य हजार वर्षे इत्यादी आयुष्य देखील आपापल्या अहोरात्र, महिने आणि वर्षांनीच जाणावे, हे सिद्ध होते. आणि तसे असताना, वरच्या स्तरातील देवांचे आयुष्यमान खालच्या स्तरातील देवांच्या आयुष्यमानापेक्षा चौपट असते, हे सिद्ध होते. म्हणून म्हटले आहे: ‘त्यापेक्षा चौपट तावतिंसांचे, त्यापेक्षा चौपट यामांचे’ इत्यादी. आणि दिव्य गणनेनुसार त्या प्रकारे सिद्ध झाले असता, मनुष्यगणनेनुसार देखील चौपट असणे सिद्धच होते. म्हणून मनुष्यगणनेनुसार देखील खालच्या स्तरातील देवांचे नव्वद लाख वर्षे इत्यादी आयुष्य चाराने उत्तरोत्तर गुणिले केले असता, वरच्या स्तरातील देवांचे आयुष्य तीन कोटी साठ लाख वर्षे इत्यादी होते, असे मानून ते सर्व देखील आदि आणि अंत दाखवण्याच्या उद्देशाने निर्देश करताना ‘नवसतं’ ही गाथा म्हटली आहे. वसवत्ती देवांमध्ये नऊशे कोटी आणि एकवीस कोटी तसेच साठ लाख वर्षे आयुष्याचे प्रमाण असते, अशी ही योजना आहे.

යස්මා [Pg.206] අවිතක්කවිචාරමත්තං ඣානං ඔළාරිකස්ස විතක්කස්ස සමතික්කමා පථමජ්ඣානතො සුට්ඨුබලවං හොති. තතොයෙව තතීයජ්ඣානතොපි නාතිදුබ්බලඤ්ච හොති. තස්මා තං තතීයජ්ඣානෙන එකතො හුත්වා සමතලෙ භූමන්තරෙ විපාකං දෙතීති වුත්තං දුතීයජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකඤ්ච දුතීයජ්ඣානභූමියන්ති. තෙනෙවච භූමීනං ඨිතික්කමොපි චතුත්ථජ්ඣාන වසෙනෙව සිද්ධො. ථෙරෙන පන හෙට්ඨා පඤ්චකනයවසෙනෙව ඣානානි වුත්තානි. තස්මා ඉධපි තෙනෙව නයෙන විපාකානි ගහෙත්වා චතුත්ථජ්ඣානවිපාකං තතීයජ්ඣානභූමියන්තිආදි වුත්තං. තෙසූති තාහි ඡහි පටිසන්ධීති ගහිතපටිසන්ධිකෙසු. කප්පස්සාති ඉදං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං සන්ධාය වුත්තං. චතුබ්බිධා හි කප්පාමහාකප්පො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පො අන්තරකප්පො ආයුකප්පොති, තත්ථ ආයුකප්පොනාම තෙසං තෙසං සත්තානං තංතං ආයුපරිච්ඡෙදො වුච්චති. අන්තරකප්පොනාම එකස්සවිවට්ටට්ඨායිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස අබ්භන්තරෙ මනුස්සානං ආයුකප්පස්ස හායනවඩ්ඪනවසෙන දිස්සමානන්තරා චතුසට්ඨිපභෙදා චූළකප්පා වුච්චන්ති. පීසතිභෙදාති කෙචි. අසීතිභෙදාති අපරෙ. චුද්දසප්ප භෙදාති වෙදවිදු. යෙ ලොකෙ මන්වන්තරකප්පාති වුච්චන්ති. එකමෙකෙන මනුනාමකෙන මහාසම්මතරාජෙන උපලක්ඛිතා අන්තරකප්පාති වුත්තං හොති. කෙචි පන එකස්මිං විවට්ටට්ඨායිම්හි මහාසම්මතරා ජානං එකමෙව ඉච්ඡන්ති. චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පා පන එකො අසඞ්ඛ්‍යෙ කප්පොනාම. සො චතුබ්බිධො සංවට්ටො සංවට්ටට්ඨායී විවට්ටො විවට්ටට්ඨායීති. තත්ථ විනස්සමානො කප්පො සංවට්ටො. යථා විනට්ඨං තිට්ඨමානො කප්පො සංවට්ටට්ඨායී. වඩ්ඪමානො කප්පො විවට්ටො. යථා විවට්ටං තිට්ඨමානො කප්පො විවට්ටට්ඨායීති වෙදිතබ්බො. තෙ පන චත්තාරො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පා එකො මහාකප්පොනාම. එත්ථච යො ජනායාමවිත්ථාරෙ සෙතසාසපරාසිම්හි වස්සසත වස්සසතච්චයෙන එකෙකබීජහරණෙන පරික්ඛීණෙපි එකො මහාකප්පො පරික්ඛයං නගච්ඡති. එවං දිඝො මහාකප්පොති වෙදිතබ්බො.

ज्याअर्थी केवळ वितर्करहित आणि विचारमात्र असलेले ध्यान हे स्थूल वितर्काचे अतिक्रमण केल्यामुळे प्रथम ध्यानापेक्षा अत्यंत बलवान असते, म्हणूनच ते तृतीय ध्यानापेक्षा देखील फारसे दुर्बळ नसते. म्हणून ते तृतीय ध्यानासोबत एकत्र होऊन समान पातळीवरील दुसऱ्या भूमीत विपाक देते, म्हणूनच ‘द्वितीय ध्यान विपाक आणि तृतीय ध्यान विपाक हे द्वितीय ध्यान भूमीत असतात’ असे म्हटले आहे. आणि म्हणूनच भूमींच्या स्थितीचा क्रम देखील चतुष्क ध्यानाच्या पद्धतीनेच सिद्ध होतो. परंतु स्थविरांनी खाली (पूर्वी) पंचक पद्धतीच्या आधारेच ध्यानांचे वर्णन केले आहे. म्हणून येथे देखील त्याच पद्धतीने विपाकांना ग्रहण करून ‘चतुर्थ ध्यान विपाक तृतीय ध्यान भूमीत असतो’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तेसू’ म्हणजे त्या सहा प्रतिसंधींद्वारे प्रतिसंधी ग्रहण केलेल्या पुद्गलांमध्ये. ‘कप्पस्स’ (कल्पाचे) हे असंख्येय कल्पाचा उद्देश करून म्हटले आहे. कारण कल्प चार प्रकारचे असतात: महाकल्प, असंख्येय कल्प, अंतरकल्प आणि आयुकल्प. त्यामध्ये आयुकल्प म्हणजे त्या त्या प्राण्यांच्या त्या त्या आयुष्याची मर्यादा होय. अंतरकल्प म्हणजे एका विवट्टट्ठायी असंख्येय कल्पाच्या अंतर्गत मनुष्यांच्या आयुकल्पाच्या घट आणि वाढीच्या आधारे दिसून येणारे अंतर असलेले चौसष्ट प्रकारच्या लहान कल्पांना म्हटले जाते. काही आचार्य ‘वीस प्रकारचे’ म्हणतात. इतर आचार्य ‘ऐंशी प्रकारचे’ म्हणतात. वेदविद् ‘चौदा प्रकारचे’ म्हणतात. ज्यांना लोकात ‘मन्वंतर कल्प’ असे म्हटले जाते, ते एकेका मनु नावाच्या महासंमत राजाने चिन्हांकित केलेले अंतरकल्प आहेत, असे म्हटले आहे. परंतु काही आचार्य एका विवट्टट्ठायी कल्पात महासंमत राजा एकच मानतात. आणि चौसष्ट अंतरकल्प मिळून एक असंख्येय कल्प होतो. तो चार प्रकारचा असतो: संवट्ट, संवट्टट्ठायी, विवट्ट आणि विवट्टट्ठायी. त्यामध्ये नष्ट होत असलेला कल्प संवट्ट कल्प होय. नष्ट झालेल्या स्थितीतच राहणारा कल्प संवट्टट्ठायी कल्प होय. विकसित होत असलेला कल्प विवट्ट कल्प होय. विकसित झालेल्या स्थितीतच राहणारा कल्प विवट्टट्ठायी कल्प होय, असे जाणावे. आणि ते चार असंख्येय कल्प मिळून एक महाकल्प होतो. आणि येथे, एक योजन लांब आणि एक योजन रुंद असलेल्या पांढऱ्या मोहरीच्या ढिगाऱ्यातून दर शंभर वर्षांनी एकेक दाणा काढून घेतल्याने तो ढिगारा संपला तरी एक महाकल्प समाप्तीला जात नाही. महाकल्प एवढा दीर्घ असतो, असे जाणावे.

තත්ථ යදා කප්පො තෙජෙන සංවට්ටති. ආභස්සරතො හෙට්ඨා අග්ගිනා දය්හති. යදා ආපෙන සංවට්ටති. සුභාකිණ්ණතො හෙට්ඨා උදකෙන [Pg.207] විලීයති. යදා වායුනා සංවට්ටති. වෙහප්ඵලතො හෙට්ඨා වාතෙන විද්ධංසතීති එවං අට්ඨකථායං වුත්තත්තා අයං ලොකො නිරන්තරං සත්තසු වාරෙසු අග්ගිනා විනස්සති. අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන විනස්සති. පුන සත්තසු අග්ගිනා. අට්ඨමෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨන්නං අට්ඨකානං වසෙන චතුසට්ඨිවාරෙසු අන්තිමෙ උදකවාරෙ උදකං පහාය වාතවාරො හොතීති අයමත්ථො සිද්ධො හොති. කථං. යං වුත්තං ආභස්සරානං අට්ඨකප්පානීති. එතෙන අට්ඨමෙ වාරෙ ආපොසංවට්ටො හොති. අන්තරා සත්තසු සත්තසු වාරෙසු තෙජොසංවට්ටා හොන්තීති සිද්ධං. යඤ්ච වුත්තං සුභාකිණ්ණානං චතුසට්ඨිකප්පානීති. එතෙන චතුසට්ඨිමෙ චතුසට්ඨිමෙ වාරෙ වාතසංවට්ටොහොති. අන්තරා තෙසට්ඨියා වාරෙසු තෙජොසංවට්ටා ආපොසංවට්ටාච හොන්තීති සිද්ධං හොතීති. තෙනාහු පොරාණා –

येथे जेव्हा कल्प तेजाने (अग्नीने) संवर्तित (नष्ट) होतो, तेव्हा आभास्सर लोकाच्या खालील भाग अग्नीने जळतो. जेव्हा पाण्याने संवर्तित होतो, तेव्हा सुभकिण्ण लोकाच्या खालील भाग पाण्याने विलीन होतो. जेव्हा वायूने संवर्तित होतो, तेव्हा वेहप्फल लोकाच्या खालील भाग वायूने उद्ध्वस्त होतो. असे अट्ठकथेत म्हटल्यामुळे हा लोक निरंतर सात वेळा अग्नीने नष्ट होतो, आठव्या वेळी पाण्याने नष्ट होतो. पुन्हा सात वेळा अग्नीने आणि आठव्या वेळी पाण्याने नष्ट होतो. अशा प्रकारे आठ अष्टकांच्या वशाने चौसष्ट वेळांमध्ये, अंतिम पाण्याच्या वेळेस पाणी सोडून वायूची वेळ (वायूने विनाश) होते, हा अर्थ सिद्ध होतो. तो कसा? जे म्हटले आहे की 'आभास्सर देवांचे आयुष्य आठ कल्प आहे', याने आठव्या वेळी आप-संवर्त होतो आणि दरम्यानच्या सात-सात वेळांमध्ये तेज-संवर्त होतात, हे सिद्ध होते. आणि जे म्हटले आहे की 'सुभकिण्ण देवांचे आयुष्य चौसष्ट कल्प आहे', याने चौसष्टाव्या चौसष्टाव्या वेळी वायु-संवर्त होतो आणि दरम्यानच्या त्रेसष्ट वेळांमध्ये तेज-संवर्त व आप-संवर्त होतात, हे सिद्ध होते. म्हणूनच प्राचीन आचार्य म्हणतात –

අග්ගිනා භස්සරා හෙට්ඨා, ආපෙන සුභාකිණ්ණතො;

වෙහප්ඵලතො වාතෙන, එවං ලොකො විනස්සති.

आभास्सर लोकाच्या खाली अग्नीने, सुभकिण्ण लोकाच्या खाली पाण्याने, आणि वेहप्फल लोकाच्या खाली वायूने; अशा प्रकारे लोक नष्ट होतो.

සත්තසත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා;

චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවාරො සියාති.

सात-सात वेळा अग्नीने (विनाश) होतो, आठव्या-आठव्या वेळी पाण्याने; जेव्हा चौसष्ट (कल्प) पूर्ण होतात, तेव्हा एक वेळ वायूची (वायूने विनाश) होते.

එවඤ්ච විනට්ඨෙ ලොකෙ එකස්මිං කප්පෙපි පථමජ්ඣානභූමි අවිනට්ඨානාම නත්ථි. තස්මා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානංදෙවානං කප්පස්සතතීයො භාගො ආයුප්පමාණං, බ්‍රහ්මපුරොහිතානංඋපඩ්ඪකප්පො, මහා බ්‍රහ්මානංඑකොකප්පොති එත්ථ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය කප්පොව සම්භවති. නමහාකප්පො. තෙන වුත්තං කප්පස්සාති ඉදං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පං සන්ධාය වුත්තන්ති. ආයුකප්පං සන්ධාය වුත්තන්තිපි යුජ්ජතියෙව. තෙජොසංවට්ටකප්පෙසු හි පථමජ්ඣානතලං විවට්ටමානං සබ්බපථමං විවට්ටති. සංවට්ටමානං සබ්බපච්ඡා සංවට්ටති. තස්මා විවට්ටස්ස පච්ඡිමඩ්ඪෙන සංවට්ටස්සච පුබ්බඩ්ඪෙන සහ එකං විවට්ටට්ඨායිකප්පං ගහෙත්වා ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි තස්මිං තලෙ එකො ආයුකප්පොති සක්කා වත්තුන්ති. දුතීය තලතො පට්ඨාය පන මහාකප්පොව ගහෙතබ්බො. අප්පකං ඌනකංවා අධිකංවා ගණනූපගං න හොතීති කත්වා උපඩ්ඪෙහි [Pg.208] සහ සත්තකප්පානි සන්ධාය ආභස්සරානං අට්ඨකප්පානීති වුත්තං. එවං චතුසට්ඨිකප්පානීති එත්ථපීති. ආකාසානඤ්චායතනභවං උපගච්ඡන්තීති ආකාසානඤ්චායතනුපගා, තෙසං. එකොව විසයො ආරම්මණං යස්ස තං එකවිසයං. එකජාතියන්ති එකස්මිං භවෙ. [පටිසන්ධිචතුක්කං.]

आणि अशा प्रकारे लोक नष्ट झाला असता, एका कल्पातही प्रथम ध्यानभूमी नष्ट न होणारी अशी नाही. म्हणून ब्रह्मपारिसज्ज देवांच्या आयुष्याचे प्रमाण कल्पाचा तिसरा भाग, ब्रह्मपुरोहित देवांचे अर्धा कल्प आणि महाब्रह्मांचे एक कल्प आहे; येथे 'असंख्येय कल्प'च संभवतो, महाकल्प नाही. म्हणूनच 'कल्पाचा' हे वचन असंख्येय कल्पाच्या संदर्भात म्हटले आहे, असे सांगितले आहे. ते 'आयुष्य-कल्पाच्या' संदर्भात म्हटले आहे, असे मानणे देखील योग्यच आहे. कारण तेज-संवर्त कल्पांमध्ये प्रथम ध्यानभूमी विवर्तित (पुनर्निर्मित) होताना सर्वात आधी विवर्तित होते आणि संवर्तित (नष्ट) होताना सर्वात शेवटी संवर्तित होते. म्हणून विवर्ताचा उत्तरार्ध आणि संवर्ताचा पूर्वार्ध मिळून एक 'विवर्तस्थायी कल्प' धरून, त्या भूमीवर दोन असंख्येय कल्प हे एक 'आयुष्य-कल्प' होते, असे म्हणता येऊ शकते. परंतु दुसऱ्या भूमीपासून पुढे मात्र महाकल्पच ग्रहण केला पाहिजे. थोडे कमी किंवा थोडे जास्त मोजणीत येत नाही, म्हणून अर्ध्या भागांसह सात कल्पांच्या संदर्भात 'आभास्सर देवांचे आठ कल्प' असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे 'चौसष्ट कल्प' या संदर्भातही समजले पाहिजे. जे आकासानञ्चायतन भवात जातात ते 'आकासानञ्चायतनोपग' देव, त्यांचे. ज्याचे एकच विषय (आलंबन) असते ते 'एकविषय'. 'एकजातीय' म्हणजे एकाच भवात. [प्रतिसंधी-चतुष्क समाप्त.]

145. ජනෙතීති ජනකං උපත්ථම්භෙතීති උපත්ථම්භකං. උපපීළෙතීති උපපීළකං. උපඝාතෙතීති උපඝාතකං. තත්ථ ජනකං නාම පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකක්ඛන්ධ කටත්තාරූපානං නිබ්බත්තිකා කුසලාකුසලචෙතනා. තත්ථ පටිසන්ධිනිබ්බත්තිකා කම්මපථපත්තාව දට්ඨබ්බා. පවත්තිනිබ්බත්තිකා පන කම්මපථං පත්තාපි අපත්තාපි අන්තමසො පඤ්චද්වාරිකජවනචෙතනාපි සුපිනන්තෙ කුසලාකුසලචෙතනාපීති. උපත්ථම්භකංනාම විපච්චිතුං අලද්ධොකාසාවා විපක්කවිපාකා වා සබ්බාපි කුසලාකුසලචෙතනා. සා හි ජනකභූතාපි සමානා අත්තනොවිපාකවාරතො පුරෙවා පච්ඡාවා සභාඞ්ගං කම්මන්ත රංවාකම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධසන්තානංවාඋපත්ථම්භමානා පවත්තති. යථා ගන්ථාරබ්භෙ රතනත්තයපණාමචෙතනාති. යං පන විසුද්ධිමග්ගෙ උපත්ථම්භකං පන විපාකං ජනෙතුං නසක්කොතීති වුත්තං. තං අලද්ධවිපාකවාරං සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. න හි පච්චයසාමග්ගියං සති කිඤ්චිකම්මං පවත්තිවිපාකමත්තස්සපි අජනකංනාම අත්ථීති. තත්ථ කම්මන්තරස්ස උපත්ථම්භනංනාම අලද්ධොකාසස්ස අඤ්ඤස්ස ජනකකම්මස්ස ඔකාසකරණං. තං පන මරණාසන්නකාලෙ පාකටං. තදා හි කුසලෙ ජවිතෙ අඤ්ඤං පටිසන්ධිජනකං කුසලකම්මං ඔකාසං ලභති. අකුසලෙ ජවිතෙ අඤ්ඤං අකුසලකම්මන්ති. වුත්තඤ්හෙතං ඉති වුත්තකෙ –

१४५. जे उत्पन्न करते ते 'जनक', जे उपस्तंभन (आधार) देते ते 'उपस्तंभक', जे उपपीडन (बाधा) करते ते 'उपपीडक', आणि जे उपघात (नाश) करते ते 'उपघातक' होय. त्यामध्ये, 'जनक' म्हणजे प्रतिसंधी आणि प्रवृत्तीच्या काळात विपाक-स्कंध आणि कटत्ता-रूपांना उत्पन्न करणारी कुशल किंवा अकुशल चेतना होय. त्यामध्ये, प्रतिसंधी उत्पन्न करणारी चेतना ही केवळ कर्मपथाला प्राप्त झालेलीच मानली पाहिजे. परंतु प्रवृत्ती उत्पन्न करणारी चेतना ही कर्मपथाला प्राप्त झालेली असो वा नसो, अगदी पंचद्वारिक जवन चेतना किंवा स्वप्नातील कुशल-अकुशल चेतना देखील असू शकते. 'उपस्तंभक' म्हणजे विपाक देण्यास संधी न मिळालेली किंवा आधीच विपाक दिलेल्या कर्माला साहाय्य करणारी सर्व प्रकारची कुशल-अकुशल चेतना होय. कारण ती स्वतः जनक असूनही, आपल्या विपाकाच्या वेळेच्या आधी किंवा नंतर, समान स्वभावाच्या दुसऱ्या कर्माला किंवा कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाला उपस्तंभन (आधार) देत प्रवृत्त होते; जसे ग्रंथाच्या आरंभी त्रिरत्न-वंदनेची चेतना असते. परंतु विसुद्धिमग्गात जे म्हटले आहे की 'उपस्तंभक कर्म विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते', ते विपाकाची वेळ न मिळालेल्या कर्माच्या संदर्भात म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. कारण प्रत्यय-सामग्री असताना, प्रवृत्ती-विपाक मात्रही उत्पन्न न करणारे असे कोणतेही कर्म नसते. तेथे दुसऱ्या कर्माचे उपस्तंभन करणे म्हणजे संधी न मिळालेल्या इतर जनक कर्माला संधी मिळवून देणे होय. आणि ते मरणासन्न काळात स्पष्ट होते. कारण त्या वेळी कुशल जवन प्रवृत्त झाले असता, दुसरे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कुशल कर्म संधी मिळवते; अकुशल जवन प्रवृत्त झाले असता, दुसरे अकुशल कर्म संधी मिळवते. म्हणूनच इतिवृत्तकात म्हटले आहे –

ඉමස්මිං චායං සමයෙ, කාලඞ්කරියාථ පුග්ගලො;

සග්ගම්හි උපපජ්ජෙය්‍ය, චිත්තඤ්හිස්ස පසාදිතං.

जर या समयी या पुद्गलाचा काळ झाला (मृत्यू झाला), तर तो स्वर्गात उत्पन्न होईल; कारण त्याचे चित्त प्रसन्न आहे.

ඉමස්මිං චායං සමයෙ, කාලඞ්කරියාථ පුග්ගලො;

නිරයෙ උපපජ්ජෙය්‍ය, චිත්තඤ්හිස්ස පදූසිතන්ති.

जर या समयी या पुद्गलाचा काळ झाला, तर तो निरयात उत्पन्न होईल; कारण त्याचे चित्त दूषित आहे.

පවත්තිකාලෙපි එතං බහුලං ලබ්භතියෙව. කම්මනිබ්බත්තඛන්ධසන්තානස්ස උපත්ථම්භනංනාම අඤ්ඤෙන ලද්ධොකාසෙන කුසලකම්මෙනවා අකුසලකම්මෙනවා [Pg.209] නිබ්බත්තස්ස ඛන්ධසන්තානස්ස ජීවිතන්තරායෙ අපනෙත්වා ජීවිතපරික්ඛාරෙ සමුදානෙත්වා චිරතර පවත්තිකරණං. යථාහ –

प्रवृत्तीच्या काळातही हे विपुल प्रमाणात प्राप्त होतेच. कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाचे उपस्तंभन करणे म्हणजे संधी मिळालेल्या इतर कुशल किंवा अकुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाचे जीवित-अंतराय (जीवनावरील संकटे) दूर करून, जीविताचे परिकार (साधने) गोळा करून, त्याला दीर्घकाळ टिकवून ठेवणे होय. जसे म्हटले आहे –

අභිවාදනසීලිස්ස, නිච්චං වුද්ධාපචායිනො;

චත්තාරො ධම්මා වඩ්ඪන්ති, ආයු වණ්ණො සුඛං බලන්ති.

जो नेहमी अभिवादन करणारा आणि वृद्धांचा आदर करणारा आहे, त्याचे चार धर्म वाढतात – आयुष्य, वर्ण (सौंदर्य), सुख आणि बल.

එත්ථ පන කුසලංපි අකුසලකම්මනිබ්බත්තස්ස ඛන්ධසන්තානස්ස අකුසලංපි කුසලකම්මනිබ්බත්තස්ස උපත්ථම්භකංනාම නත්ථීති නවත්තබ්බං. අකුසල කම්ම නිබ්බත්තස්සපි හි මහිද්ධිකානං නාගසුපණ්ණාදීනං ඛන්ධසන්තානස්ස පවත්තිකාලෙ පුබ්බකතං කුසලං වුත්තනයෙන උපබ්‍රූහනං කරොතියෙව. තථාකුසලකම්මනිබ්බත්තස්සපි කෙසඤ්චි විනිපාතිකාසුරාදීනං ඛන්ධසන්තානස්ස පවත්තිකාලෙ පුබ්බකතං අකුසලං චිරතරප්පවත්තිං කරොතියෙවාති. උපපීළකඋපඝාතකානිපි වුත්තප්පකාරා කුසලාකුසල චෙතනායොඑව. තාපි හි ජනකභූතාපි සමානා අත්තනො විපාකවාරතො පුරෙවා පච්ඡා වා විපාකවාර ගහණ කාලෙපි වා කම්මන්තරංවා කම්මනිබ්බත්ත ඛන්ධසන්තානංවා දුබ්බලතරං කත්වාවා විබාධයමානා සබ්බසොවා උපච්ඡින්දමානා පවත්තන්තීති. තත්ථ උපපීළකෙ තාව කම්මන්තරස්ස විබාධනංනාම අඤ්ඤස්ස ජනකකම්මස්ස දුබ්බලභාවකරණං. කම්මඤ්හි නාම ආයූහනකාලෙ බලවන්තංපි පච්ඡා කතෙන උජුපටිපක්ඛෙන කම්මන්තරෙන විබාධියමානං පුන විහතසාමත්ථියං හොති. උපරිභූමි නිබ්බත්තකංපි සමානං හෙට්ඨාභූමියං නිබ්බත්තෙති. මහෙසක්ඛෙසු මහිද්ධිකෙසු නිබ්බත්තකංපි සමානං අප්පෙසක්ඛෙසු නිබ්බත්තෙති. තථා උච්චකුලෙසු නිබ්බත්තකංපි නීචකුලෙසු. දීඝායුකෙසු නිබ්බත්තකංපි අප්පායුකෙසු. මහාභොගෙසු නිබ්බත්තකංපි අප්පභොගෙසු. පුරිසත්ත භාවනිබ්බත්තකංපි සමානං ඉත්ථත්තභාවංවා නපුංසකභාවං වා නිබ්බත්තෙති. වණ්ණසම්පත්තිනිබ්බත්තකංපි දුබ්බණ්ණභාවං. ඉන්ද්‍රියසම්පත්තිනිබ්බත්තකංපි අන්ධංවා බධිරංවා යංකිඤ්චි ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලං. අඞ්ගපච්චඞ්ග සම්පත්තිජනකංපි හත්ථපාදාදි අඞ්ගවෙකල්ලං ජනෙති. තථා ආයූහනකාලෙ මහානිරයෙසු නිබ්බත්තකංපි අකුසලං පච්ඡාකතෙන බලවකුසලෙන විබාධියමානං [Pg.210] උස්සදෙසුවා පෙතෙසුවා නිබ්බත්තෙති. අජාතසත්තු රාජා චෙත්ථ නිදස්සනං. උස්සදෙසු නිබ්බත්තකංපි පෙතෙසුවා තිරච්ඡා නෙසුවාති ආදිසබ්බං වත්තබ්බං.

या बाबतीत, कुशल (पुण्य) देखील अकुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाला आणि अकुशल देखील कुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाला उपस्तंभक (आधार देणारे) नसते, असे म्हणता येणार नाही. कारण हे सत्य आहे की, अकुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या देखील, महान ऋद्धी (सामर्थ्य) असलेल्या नाग, गरुड इत्यादींच्या स्कंध-संतानाला त्यांच्या प्रवृत्तीच्या वेळी पूर्वी केलेले कुशल कर्म सांगितलेल्या पद्धतीने वृद्धी (पुष्टी) देतेच. त्याचप्रमाणे, कुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या देखील, काही विनिपातिक असुर इत्यादींच्या स्कंध-संतानाला त्यांच्या प्रवृत्तीच्या वेळी पूर्वी केलेले अकुशल कर्म दीर्घकाळ टिकून राहण्यास कारणीभूत ठरतेच. उपपीडक आणि उपघातक कर्मे देखील सांगितलेल्या प्रकारच्या कुशल आणि अकुशल चेतनाच आहेत. कारण त्या जनक (उत्पादक) असूनही, स्वतःच्या विपाक देण्याच्या वेळेच्या आधी किंवा नंतर, किंवा विपाक ग्रहण करण्याच्या वेळी, इतर कर्माला किंवा कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाला अत्यंत दुर्बळ करून पीडा देतात किंवा पूर्णपणे नष्ट (उच्छेद) करून प्रवृत्त होतात. त्यामध्ये, प्रथम उपपीडक कर्मामध्ये इतर कर्माला पीडा देणे म्हणजे दुसऱ्या जनक कर्माला दुर्बळ करणे होय. कारण कर्म हे संचय (उत्पत्ती) करण्याच्या वेळी बलवान असूनही, नंतर केलेल्या थेट विरोधी इतर कर्माद्वारे पीडित केले असता पुन्हा सामर्थ्यहीन होते. उच्च भूमीत उत्पन्न करणारे असूनही ते खालच्या भूमीत उत्पन्न करते. महान ऐश्वर्य आणि ऋद्धी असलेल्यांमध्ये उत्पन्न करणारे असूनही ते अल्प ऐश्वर्य असलेल्यांमध्ये उत्पन्न करते. त्याचप्रमाणे उच्च कुळात उत्पन्न करणारे असूनही नीच (कनिष्ठ) कुळात उत्पन्न करते. दीर्घायुषी लोकांमध्ये उत्पन्न करणारे असूनही अल्पायुषी लोकांमध्ये उत्पन्न करते. महाभोगी (श्रीमंत) लोकांमध्ये उत्पन्न करणारे असूनही अल्पभोगी (गरीब) लोकांमध्ये उत्पन्न करते. पुरुषभाव उत्पन्न करणारे असूनही स्त्रीभाव किंवा नपुंसकभाव उत्पन्न करते. वर्णसंपत्ती (सुंदर रूप) उत्पन्न करणारे असूनही कुरूपता उत्पन्न करते. इंद्रिय-संपत्ती उत्पन्न करणारे असूनही अंधत्व, बहिरेपणा किंवा इतर कोणतेही इंद्रिय-वैकल्य (अपंगत्व) उत्पन्न करते. अंग-प्रत्यंग संपत्ती उत्पन्न करणारे असूनही हात-पाय इत्यादी अवयवांचे वैकल्य उत्पन्न करते. त्याचप्रमाणे संचय करण्याच्या वेळी महान नरकांमध्ये उत्पन्न करणारे अकुशल कर्म देखील नंतर केलेल्या बलवान कुशल कर्माने पीडित केले असता उपनरकांमध्ये किंवा प्रेतांमध्ये उत्पन्न करते. आणि येथे राजा अजातशत्रू हे याचे उदाहरण आहे. उपनरकांमध्ये उत्पन्न करणारे असूनही प्रेतांमध्ये किंवा प्राण्यांमध्ये उत्पन्न करते, असे सर्व सांगितले पाहिजे।

උපත්ථම්භකංපි තබ්බිපරියායෙන වෙදිතබ්බමෙව. තථා හි කම්මං නාම කතකාලෙදුබ්බලංපිසමානං පච්ඡාසභාගෙනබලවතාකුසලෙනවා අකුසලෙනවා උපත්ථම්භීයමානං සුට්ඨු බලවං හොතීති. කම්මනිබ්බත්ත ඛන්ධසන්තානස්ස විබාධනංනාම අඤ්ඤෙන කම්මෙන නිබ්බත්තස්ස සත්තස්ස ගහිතපටිසන්ධිතො පට්ඨාය යදාකදාචි සරීරෙ නානාඅන්තරායෙ උප්පාදෙත්වාවා ඨානන්තරඛෙත්තවත්ථු ගොමහිංස ධන ධඤ්ඤභොග සම්පත්තීනං පුත්තදාරඤාති මිත්තානඤ්ච විපත්තිං කත්වාවා දුක්ඛුප්පත්ති කරණං. දුවිධඤ්හි කම්මඵලංනාම විපාකඵලං නිසන්දඵලන්ති. තත්ථ විපාකඵලංනාම කම්මකාරකස්සෙව හොති. න අඤ්ඤස්ස. නිසන්ද ඵලං පන අඤ්ඤෙසංපි සාධාරණමෙව. ධම්මපදෙ ආනන්දසෙට්ඨිවත්ථු එත්ථ වත්තබ්බං. චක්ඛාදීසු පන කම්මජසන්තථිසීසෙසු යෙන කම්මෙන යංකිඤ්චි එකංවා ද්වෙවා තීණිවා සබ්බසො භිජ්ජන්ති. චක්ඛුපාලත්ථෙ රාදීනං විය. තං කම්මං උපඝාතකෙ සඞ්ගහිතන්ති යුත්තං. උපඝා තකන්ති පන උපච්ඡෙදකන්තිච අත්ථතො එකං. තථා හි මජ්ඣිමට්ඨ කථායං පථමං උපච්ඡෙදකනාමෙන වත්වා උපඝාතකන්තිපි එතස්සෙව නාමන්ති වුත්තං. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පථමං උපඝාතකනාමෙන වත්වා උපච්ඡෙදකන්තිපි තස්සෙවෙතං නාමන්ති වුත්තං. විසුද්ධි මග්ගෙපි මරණස්සතිනිද්දෙසෙ තදෙව කම්මුපච්ඡෙදකකම්මන්ති වුත්තං. ඉධච පරතො උපච්ඡෙදකකම්මුනාති වක්ඛති.

उपस्तंभक कर्म देखील त्याच्या विपरीत पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. कारण कर्म हे केल्याच्या वेळी दुर्बळ असूनही, नंतर समान स्वभावाच्या बलवान कुशल किंवा अकुशल कर्माने उपस्तंभित (समर्थित) केले असता अत्यंत बलवान होते. कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाला पीडा देणे म्हणजे दुसऱ्या कर्माने उत्पन्न झालेल्या प्राण्याच्या घेतलेल्या प्रतिसंधीपासून (जन्मापासून) सुरू करून केव्हाही शरीरात विविध अंतराय (अडथळे/आजार) उत्पन्न करून, किंवा पद, शेत, जमीन, गायी, म्हशी, धन, धान्य, भोग आणि संपत्ती यांचा, तसेच पुत्र, पत्नी, नातेवाईक आणि मित्र यांचा विनाश करून दुःख उत्पन्न करणे होय. कारण कर्माचे फळ दोन प्रकारचे असते: विपाकफळ आणि निसंदफळ. त्यामध्ये विपाकफळ हे कर्म करणाऱ्या व्यक्तीलाच मिळते, दुसऱ्या कोणाला नाही. परंतु निसंदफळ हे इतरांसाठी देखील सामायिक (साधारण) असते. येथे धम्मपदातील आनंद श्रेष्ठीची कथा सांगितली पाहिजे. चक्षु इत्यादी कर्मज-संतानीच्या प्रमुखांमध्ये ज्या कर्मामुळे कोणतेही एक, दोन किंवा तीन पूर्णपणे नष्ट होतात, जसे की चक्षुपाल थेरांच्या बाबतीत घडले, ते कर्म उपघातक कर्मामध्ये समाविष्ट करणे योग्य आहे. परंतु 'उपघातक' आणि 'उपच्छेदक' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. कारण मज्झिम-अट्ठकथेमध्ये प्रथम 'उपच्छेदक' या नावाने सांगून 'उपघातक' हे देखील याचेच नाव आहे, असे म्हटले आहे. अंगुत्तर-अट्ठकथेमध्ये प्रथम 'उपघातक' या नावाने सांगून 'उपच्छेदक' हे देखील याचेच नाव आहे, असे म्हटले आहे. विसुद्धिमग्गात देखील मरणस्सती-निर्देशात त्यालाच 'कम्मुपच्छेदक कर्म' असे म्हटले आहे. आणि येथे पुढे 'उपच्छेदक कर्माने' असे म्हटले जाईल।

ඉමස්සපි කම්මන්තරුපච්ඡෙදනං මරණාසන්නකාලෙ පාකටං. තදාහි පථමං පාපකම්මබලෙන දුග්ගතිනිමිත්තෙ උපට්ඨහන්තෙ පුන කල්‍යාණ කම්මං තං පටිබාහිත්වා සුගතිනිමිත්තං දස්සෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තෙති. කල්‍යාණකම්මබලෙන සුගතිනිමිත්තෙ උපට්ඨහන්තෙ පුන පාපකම්මං තං පටිබාහිත්වා දුග්ගතිනිමිත්තං දස්සෙත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙති. දුට්ඨ ගාමණිරඤ්ඤො සොණත්ථෙරපිතුච වත්ථූනි කථෙතබ්බානි. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන කුසලාකුසලකම්මක්ඛය කරස්ස මග්ගකම්මස්සපි කම්මන්තරුපච්ඡෙදකහා [Pg.211] වුත්තා. අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරාදීනං වියාති. ඉමස්මිං භවෙ ලද්ධානි මහග්ගතකම්මානි යෙන අකුසලෙන පරිහායන්ති. තස්සපි කම්මන්තරුපච්ඡෙදකෙ සඞ්ගහො යුත්තො. දෙවදත්තස්ස වියාති. කම්මනිබ්බත්තඛන්ධසන්තානුපච්ඡෙදනං පන තස්මිං තස්මිං භවෙ ආයු කම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ලද්ධොකාසස්ස කස්සචි අපරාධකම්මස්ස බලෙන කලලකාලතො පට්ඨාය අන්තරාව කෙනචිරොගෙනවා භයෙනවා උපක්කමෙනවා මරන්තානං වසෙන වෙදිතබ්බං.

या उपच्छेदक कर्माचे देखील इतर कर्माचा उच्छेद करणे मरणासन्न काळी स्पष्ट होते. कारण त्यावेळी प्रथम पाप कर्माच्या (अकुशल कर्माच्या) बळाने दुग्गति-निमित्त प्रकट झाले असता, पुन्हा कल्याणकारी (कुशल) कर्म त्याला अडवून सुगति-निमित्त दाखवून स्वर्गात उत्पन्न करते. कल्याणकारी कर्माच्या बळाने सुगति-निमित्त प्रकट झाले असता, पुन्हा पाप कर्म त्याला अडवून दुग्गति-निमित्त दाखवून अपाय (नरक) भूमीत उत्पन्न करते. येथे राजा दुट्ठगामणी आणि सोण थेरांचे पिता यांच्या कथा सांगितल्या पाहिजेत. परंतु अंगुत्तर-अट्ठकथेमध्ये कुशल आणि अकुशल कर्माचा क्षय करणाऱ्या मार्ग-कुशल कर्माचे देखील इतर कर्माचा उच्छेद करण्याचे सामर्थ्य सांगितले आहे, जसे की अंगुलिमाल थेरांच्या बाबतीत घडले, असे समजले पाहिजे. या भवात प्राप्त झालेली महग्गत (महान) कर्मे ज्या अकुशल कर्मामुळे नष्ट होतात, त्याचा देखील इतर कर्माचा उच्छेद करणाऱ्या (उपच्छेदक) कर्मामध्ये संग्रह करणे योग्य आहे, जसे की देवदत्ताच्या बाबतीत घडले. परंतु कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाचा उच्छेद करणे हे त्या त्या भवामध्ये आयुष्य देणारी कर्मे विद्यमान असताना देखील, संधी मिळालेल्या एखाद्या अपराध कर्माच्या बळाने कलल काळापासून (गर्भाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेपासून) सुरू करून मध्यंतरीच एखाद्या रोगाने, भयाने किंवा उपक्रमाने (प्रयत्नाने/हल्ल्याने) मरणाऱ्या प्राण्यांच्या संदर्भात समजून घेतले पाहिजे।

එත්ථච කම්මන්තරස්සවා කම්මනිබ්බත්තඛන්ධසන්තානස්සවා උපත්ථම්භනා දීනි සන්ධාය ඉමෙසං චතුන්නංපි කම්මානං කුසලාකුසලභාවො විසුද්ධිමග්ගෙ අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච වුත්තො. මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තානුරූපං කම්මනිබ්බත්තඛන්ධසන්තානස්සෙව උපත්ථම්භනාදීනි සන්ධාය උපත්ථම්භකස්ස කුසලභාවො උපපීළකඋපඝාතකානං අකුසලභාවො වුත්තො. සො පන මජ්ඣිමටීකායං අඞ්ගුත්තරටීකායඤ්ච අරුච්චමානො විය වුත්තො. මහාටීකායං පන සො කෙචි වාදොපි කතො. තත්ථපන සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තානුරූපං වුත්තත්තා විසුං පාළිනයොති දට්ඨබ්බො. න ච කෙචිවාදො කත්තබ්බො. සුත්තස්මිංහි අප්පායුකසංවත්තනිකාඑසා මාණවපටිපදා, යදිදං පාණාතිපාතී හොතීතිආදිනා උපඝාතකං පාණාතිපාතවසෙනෙව වුත්තං. උපපීළකඤ්ච බත්වාබාධසංවත්තනිකා එසා මාණව පටිපදා, යදිදං සත්තානං විහෙඨකජාතිකො හොතීතිආදිනා විහිංසාදීනං වසෙන වුත්තං. උපත්ථම්භකඤ්ච දීඝායුකසංවත්තනිකා එසා මාණව පටිපදා. යදිදං පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතීතිආදිනා පාණාතිපාතවිරතිආදීනං වසෙන වුත්තං. සබ්බඤ්චෙතං මනුස්සත්තං ආගතස්සෙව සත්තස්ස වසෙනාති එවං විසුං පාළිනයො වෙදිතබ්බොති. මහාටීකායං පන අඞ්ගුත්තරටීකායඤ්ච කම්මන්තරුපත්ථම්භනාදීනි අනිච්ඡන්තෙහි ජනකාදිභාවොනාම විපාකං පටිඉච්ඡිතබ්බො. නකම්මන්ති විපාකස්සෙව උපඝාතකතා යුත්තා විය දිස්සතීති වුත්තං.

आणि या ठिकाणी, दुसऱ्या कर्माला किंवा कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाला उपस्तंभन (आधार देणे) इत्यादींच्या संदर्भाने, या चारही कर्मांचा कुशल-अकुशल भाव 'विशुद्धिमग्ग' आणि 'अंगुत्तर निकाय अट्ठकथा' यामध्ये सांगितला आहे. परंतु 'मज्झिम निकाय अट्ठकथा' यामध्ये स्पष्टीकरण करावयाच्या सुत्ताच्या अनुरूप, कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानालाच उपस्तंभन इत्यादींच्या संदर्भाने, उपस्तंभक कर्माचा कुशल भाव आणि उपपीडक व उपघातक कर्मांचा अकुशल भाव सांगितला आहे. परंतु तो (विचार) 'मज्झिम टीका' आणि 'अंगुत्तर टीका' यामध्ये नापसंती दर्शविल्यासारखा सांगितला आहे. परंतु 'महाटीका' यामध्ये त्याला 'केचि वाद' (काहींचे मत) असे म्हटले आहे. परंतु तेथे स्पष्टीकरण करावयाच्या सुत्ताच्या अनुरूप सांगितल्यामुळे, ती एक स्वतंत्र पालि पद्धती (पाळिनय) आहे असे मानले पाहिजे. आणि त्याला केवळ 'केचि वाद' मानू नये. कारण सुत्तात 'हे माणवा! ही अल्पायुष्य देणारी प्रतिपदा (आचरण) आहे, म्हणजेच प्राणातिपात करणे' इत्यादींद्वारे उपघातक कर्माला प्राणातिपाताच्या रूपानेच सांगितले आहे. आणि उपपीडक कर्माला 'ही बहु-आजारपण देणारी प्रतिपदा आहे, म्हणजेच प्राण्यांना पीडा देणारा असणे' इत्यादींद्वारे विहिंसा (हिंसा) इत्यादींच्या रूपाने सांगितले आहे. आणि उपस्तंभक कर्माला 'ही दीर्घायुष्य देणारी प्रतिपदा आहे, म्हणजेच प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहणे' इत्यादींद्वारे प्राणातिपात-विरती इत्यादींच्या रूपाने सांगितले आहे. आणि हे सर्व मनुष्यत्वाला प्राप्त झालेल्या प्राण्याच्या संदर्भानेच सांगितले आहे, अशा प्रकारे ही स्वतंत्र पालि पद्धती समजली पाहिजे. परंतु 'महाटीका' आणि 'अंगुत्तर टीका' यामध्ये, दुसऱ्या कर्माचे उपस्तंभन इत्यादी न मानणाऱ्या (टीकाकारांनी) असे म्हटले आहे की, जनकत्व इत्यादी भाव विपाकाच्या संदर्भातच मानला पाहिजे, कर्माच्या संदर्भात नाही; त्यामुळे विपाकाचाच उपघातक भाव असणे अधिक योग्य वाटते.

කිච්චවසෙනාති ජනනං උපත්ථම්භනං උපපීළනං උපච්ඡින්දනන්ති චතුන්නං කිච්චානං වසෙන. තත්ථ එකා පාණාතිපාතචෙතනා චත්තාරි කිච්චානි [Pg.212] සාධෙති. සා හි යාව විපච්චිතුං ඔකාසං නලභති. තාව උපත්ථම්භනාදීසු තීසු කිච්චෙසු යංකිඤ්චි ලද්ධපච්චයං කිච්චං කරොති. යදා විපච්චිතුං ඔකාසං ලභති. තදා එකාය චෙතනාය එකාඑව පටිසන්ධි හොතීති එවං සාකෙතපඤ්හෙ වුත්තනයෙන එකං අපායභවං ජනෙති. තතො පරං පන පටිසන්ධිජනනකිච්චං නත්ථි. පවත්ති විපාකජනනෙන සහ ඉතරානි තීණි කිච්චානි භවසතසහස්සෙපි කප්පසතසහස්සෙපි සාධෙතියෙව. ධම්මදින්නායනාම උග්ගසෙන රඤ්ඤො දෙවියා වත්ථු එත්ථ වත්තබ්බං. සා පන යදා අත්තනො විපාකවාරතො පුරෙ අරියභූතස්සවා පුථුජ්ජනභූතස්සපි කල්‍යාණ චිත්තසමඞ්ගිනොවා උපච්ඡෙදනං කරොති. තදා උපච්ඡින්දිත්වා කම්මන්ත රස්සෙව ඔකාසං කරොති. සයං විපාකං නජනෙති. යදා පන පාපචිත්තසමඞ්ගිනො ඛන්ධසන්තානං උපච්ඡින්දති. තදාඑව උපච්ඡින්දිත්වා අත්තනො විපාකං ජනෙති. සකිං ලද්ධපටිසන්ධිවාරතො පන පට්ඨාය අනෙකෙසු අත්තභාව සතසහස්සෙසුපි උපච්ඡෙදනාදීනියෙව කරොති. එත්ථ මහාමොග්ගලාන ත්ථෙර වත්ථු සාමාවති වත්ථු වග්ගුමුදාතීරියභික්ඛු වත්ථු දුස්සිමාර කලාබුරාජවත්ථූනි කථෙතබ්බානි. යස්මා පන ඉදං උපච්ඡෙදකකම්මං නාම තිරච්ඡානගතානං බහුලං ලබ්භති. තස්මා සුට්ඨු බලවං අකුසලකම්මං දුබ්බලස්ස අකුසලකම්මස්සවා අකුසලකම්මනිබ්බත්තඛන්ධසන්තානස්සවා උපච්ඡෙදකංනාම න හොතීති න වත්තබ්බං. තෙනෙව හි මජ්ඣිමට්ඨකථායං බහුකස්මිඤ්හි අකුසලකම්මෙ ආයූහිතෙ බලවකම්මං දුබ්බල කම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොතීති වුත්තං.

'कृत्याच्या रूपाने' म्हणजे जनन (उत्पन्न करणे), उपस्तंभन (आधार देणे), उपपीडन (पीडा देणे) आणि उपच्छेदन (नाश करणे) या चार कृत्यांच्या रूपाने. त्यामध्ये, एकच प्राणातिपात-चेतना चारही कृत्ये साध्य करते. कारण ती जोपर्यंत विपाक (फळ) देण्याची संधी मिळवत नाही, तोपर्यंत ती उपस्तंभन इत्यादी तीन कृत्यांपैकी जे कोणतेही प्रत्यय (कारण) प्राप्त झालेले कृत्य असेल, ते करते. जेव्हा ती विपाक देण्याची संधी मिळवते, तेव्हा 'एका चेतनेने एकच प्रतिसंधी होते' या साकेतप्रश्नात सांगितलेल्या पद्धतीने ती एका अपाय-भवाला (दुर्गतीला) जन्म देते. त्यानंतर मात्र प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याचे कृत्य उरत नाही. प्रवृत्ती-विपाक उत्पन्न करण्यासोबतच इतर तीन कृत्ये ती लाखो भवांमध्ये किंवा लाखो कल्पांमध्येही साध्य करतेच. येथे राजा उग्रसेन याची राणी धम्मदिन्ना हिची कथा सांगितली पाहिजे. परंतु ती (प्राणातिपात-चेतना) जेव्हा स्वतःच्या विपाकाच्या पाळीपूर्वी, आर्य झालेल्या किंवा कल्याण-चित्ताने युक्त असलेल्या पृथग्जन व्यक्तीच्या (आयुष्याचा) उपच्छेद (नाश) करते, तेव्हा ती उपच्छेद करून दुसऱ्या कर्मालाच संधी मिळवून देते, ती स्वतः विपाक उत्पन्न करत नाही. परंतु जेव्हा ती पाप-चित्ताने युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या स्कंध-संतानाचा उपच्छेद करते, तेव्हाच ती उपच्छेद करून स्वतःचा विपाक उत्पन्न करते. एकदा प्रतिसंधीची पाळी मिळाल्यापासून पुढे, ती अनेक लाखो आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये) देखील उपच्छेद इत्यादी कृत्येच करते. येथे महामोग्गल्लान थेर यांची कथा, सामावतीची कथा, वग्गुमुदा नदीकाठच्या भिक्खूंची कथा, दुस्सी मार आणि राजा कलाबू यांच्या कथा सांगितल्या पाहिजेत. कारण हे उपच्छेदक कर्म प्राण्यांमध्ये (तिर्यक योनीतील प्राण्यांमध्ये) प्रामुख्याने आढळते, म्हणून, अत्यंत बलवान अकुशल कर्म हे दुर्बल अकुशल कर्माचा किंवा अकुशल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या स्कंध-संतानाचा उपच्छेद करणारे नसते, असे म्हणू नये. म्हणूनच मज्झिम अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'अनेक अकुशल कर्मे गोळा झाली असता, बलवान कर्म हे दुर्बल कर्माच्या विपाकाला रोखून स्वतःच्या विपाकासाठी संधी निर्माण करते'.

අපිච පවත්තියංපි කම්මන්තරජනිතං භවඞ්ගසන්තානං අනුපච්ඡින්දිත්වා පඤ්චසු චක්ඛු සොත ඝාන ජිව්හා භාව දසක සඞ්ඛාතෙසු සන්තති සීසෙසු අඤ්ඤතරස්ස සන්තතිසීසස්ස සබ්බසො උපච්ඡින්දනංපි ඉමස්සෙව කිච්චන්ති යුත්තං. යං පන මහාටීකායං අඞ්ගුත්තරටීකායඤ්ච උපපීළිකං අඤ්ඤස්ස විපාකං ඡින්දති. න සයං අත්තනො විපාකං ජනෙතීති වුත්තං. තං අට්ඨකථායං සුඛදුක්ඛං පීළෙති, අද්ධානං පවත්තිතුං න දෙතීති ඉදං දිස්වා වුත්තං සියා. අද්ධානං පවත්තිතුං නදෙතීති එත්ථ පන [Pg.213] සුඛසන්තානංවා දුක්ඛසන්තානංවා චිරකාලං පවත්තිතුං නදෙති ඉච්චෙවත්ථො. න පන උපඝාතකං විය භවඞ්ගසන්තානෙන සහ අඤ්ඤස්ස කම්මස්ස විපාකං ඡින්දතීති.

शिवाय, प्रवृत्ती काळात देखील दुसऱ्या कर्माने उत्पन्न केलेल्या भवांग-संतानाचा उपच्छेद न करता, चक्षु-दशक, श्रोत्र-दशक, घ्राण-दशक, जिव्हा-दशक आणि भाव-दशक या पाच संतती-मुखांपैकी कोणत्याही एका संतती-मुखाचा पूर्णपणे उपच्छेद करणे देखील याच (उपच्छेदक) कर्माचे कृत्य आहे, असे मानणे योग्य आहे. परंतु महाटीका आणि अंगुत्तर टीकेमध्ये जे म्हटले आहे की, 'उपपीडक कर्म दुसऱ्याच्या विपाकाचा छेद करते, स्वतःचा विपाक उत्पन्न करत नाही', ते अट्ठकथेतील 'सुख-दुःखाला पीडित करते, दीर्घकाळ प्रवृत्त होऊ देत नाही' हे वाक्य पाहून म्हटले असावे. परंतु 'दीर्घकाळ प्रवृत्त होऊ देत नाही' याचा अर्थ 'सुख-संतानाला किंवा दुःख-संतानाला दीर्घकाळ प्रवृत्त होऊ देत नाही' असाच घेतला पाहिजे. उपघातक कर्माप्रमाणे भवांग-संतानासोबत दुसऱ्या कर्माच्या विपाकाचा छेद करते, असा अर्थ घेऊ नये.

[143] යංපන විභාවනියං

[१४३] परंतु जे विभावनीमध्ये (म्हटले आहे) -

‘‘ජනකං කම්මන්තරස්ස විපාකං අනුපච්ඡින්දිත්වාව විපාකං ජනෙති. උපඝාතකං උපච්ඡෙදනපුබ්බකන්ති ඉදං තාව අට්ඨකථාසු සන්නිට්ඨානන්ති වුත්තං’’. තං න සුන්දරං.

“जनक कर्म दुसऱ्या कर्माच्या विपाकाचा उपच्छेद न करताच विपाक उत्पन्न करते. उपघातक कर्म हे उपच्छेदपूर्वक असते, हाच अट्ठकथांमधील निष्कर्ष आहे, असे म्हटले आहे.” ते योग्य नाही.

ඉධ පුබ්බකතෙන උපච්ඡෙදනකකම්මෙන මරිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තානං වත්ථූනං අට්ඨකථාසුයෙව ආගතත්තාති.

कारण, या जगात पूर्वकृत उपच्छेदक कर्मामुळे मृत्यू पावून स्वर्गात उत्पन्न झालेल्यांच्या कथा अट्ठकथांमध्येच आलेल्या असल्यामुळे (ते योग्य नाही).

[144] යඤ්ච තත්ථ

[१४४] आणि जे तेथे -

අපරෙ පන ආචරියා වදන්තීතිආදිනා උපඝාතකස්ස සයං විපාකනිබ්බත්තකත්තා භාවවචනං වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

'परंतु इतर आचार्य म्हणतात' इत्यादींद्वारे उपघातक कर्म स्वतः विपाक उत्पन्न करत नाही, असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

තෙනෙව කම්මෙන අපායෙ නිබ්බත්තානං දුස්සිමාර කලාබුරාජා දීනං තස්ස කම්මස්ස උපච්ඡෙදකකම්මභාවෙන අට්ඨකථාසු ආගතත්තාති. [ජනකචතුක්කං]

कारण, त्याच कर्मामुळे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न झालेल्या दुस्सी मार, राजा कलाबू इत्यादींच्या बाबतीत, त्या कर्माचे उपच्छेदक कर्म असणे अट्ठकथांमध्ये आलेले असल्यामुळे (ते योग्य नाही). [जनक-चतुष्क समाप्त]

146. ගරුකන්ති අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යං කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං අකුසලපක්ඛෙ නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා සහ පඤ්චානන්තරියකම්මං. එත්ථ සියා. මහග්ගතකම්මන්ති කස්මා වුත්තං. තඤ්හි පමාදවසෙනවා නීවරණධම්මපවත්තියාවා පරිහායියමානං නිකන්තිබලෙනවා පටිබාහියමානං විපාකං න දෙතීති. තථා එකස්ස බහූසු ආනන්තරියකම්මෙසු කතෙසු එකස්මිං විපච්චන්තෙ සෙසානි න විපච්චන්තීති. වුච්චතෙ, මහග්ගතකම්මං තාවථපෙත්වා පමාදධම්මනීවරණධම්මනිකන්තිධම්මෙ අත්තනො බලවතරඤ්ච මහග්ගතකම්මන්තරං අඤ්ඤෙන පුඤ්ඤකම්මෙන අප්පටිබාහනියට්ඨෙන ගරුකං නාම හොති. ආනන්තරියකම්මානි පන ථපෙත්වා අත්තනො බලවතරං ආනන්තරියකම්මං අඤ්ඤෙන කෙනචි ධම්මෙන අප්පටිබාහනියට්ඨෙනාති එවං යථාරහං තෙසං ගරුකතා වෙදිතබ්බාති. ආසන්නන්ති මරණකාලෙ [Pg.214] අනුස්සරිතං තදා කතඤ්ච. තත්ථ තදාකතන්ති අන්තිම ජවනවීථිතො පුබ්බභාගෙ ආසන්නෙ කතං යංකිඤ්චි කුසලාකුසලකම්මං. මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මං පන විපස්සනාදිවසෙන පවත්තං සම්මාදිට්ඨිකම්මඤ්ච අන්තිමජවනවීසියංපි කතන්ති ගහෙතබ්බං. යථාහ-මරණකාලෙ වාස්ස හොති මිච්ඡාදිට්ඨි සම්මාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නාති. එතෙන තතො මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මතො අඤ්ඤං අන්තිමජවනවීථියං පවත්තං කම්මං පටිසන්ධිං ජනෙතුං න සක්කොතීති සිද්ධං හොතීති. ආචිණ්ණන්ති දීඝරත්තං අභිණ්හසො කතං. සකිං කරිත්වාපිවා පච්ඡා පුනප්පුනං සොමනස්සජනකං සන්තාපජනකඤ්ච. කටත්තාකම්මන්ති කාරියිත්ථාති කම්මන්ති එවං කතකාරණාඑව කම්මන්ති වත්තබ්බං කම්මං. ගරුකාදිභාවෙන වත්තබ්බං කම්මං න හොතීති අත්ථො. තත්ථ පුරිමානි තීණි ඉමස්මිං භවෙ කතානි උපපජ්ජවෙදනීයකම්මානිඑව. කටත්තාකම්මං පන අතීතභවෙසු කතෙහි අපරපරියායවෙදනීයෙහි සහ ඉමස්මිං භවෙ කතං ගරුකා සන්නාචිණ්ණභාවරහිතං කම්මපථපත්තං යංකිඤ්චි උපපජ්ජවෙදනීයකම්මං. මහාටීකායං පන කටත්තාකම්මං පුරිම ජාතීසු කතංඑව ගහිතං. තං අට්ඨකථාය න සමෙති. එතෙහි පන තීහි මුත්තං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනං කටත්තාවා පන කම්මංනාම හොතීති හි වුත්තං. න ච අතීතභවෙසු කතානි මාතුඝාතකාදීනිපි අපරපරියාය කම්මානි එතෙහි තීහි මුත්තානීතිවා අමුත්තානීතිවා පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනානීතිවා අලද්ධාසෙවනානීතිවා සක්කා විසෙසෙතුං. තදා හි තානි ගරුක කම්මසන්තානෙ පවත්තානිපි හොන්ති. ආසන්නවචිණ්ණකම්මසන්තානෙ පවත්තානිපීති.

१४६. गरुक म्हणजे दुसऱ्या कर्माने रोखण्यास असमर्थ असलेले, कुशल पक्षात महग्गत कर्म आणि अकुशल पक्षात नियत मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी) सह पाच आनंतरीय कर्मे होय. येथे आक्षेप असू शकतो की, 'महग्गत कर्म' असे का म्हटले आहे? हे खरे आहे की, ते (महग्गत कर्म) प्रमादाच्या प्रभावाने किंवा नीवरण धर्मांच्या प्रवृत्तीमुळे किंवा ऱ्हास पावत असताना किंवा निकंतीच्या बलाने रोखले जात असताना विपाक देत नाही का? हा असा आक्षेप आहे. त्याचप्रमाणे, एका व्यक्तीने अनेक आनंतरीय कर्मे केली असता, एका कर्माचा विपाक होत असताना उरलेली कर्मे विपाक देत नाहीत का? हा असा आक्षेप आहे. उत्तर माझ्याद्वारे सांगितले जात आहे: सर्वप्रथम, महग्गत कर्म हे प्रमाद, नीवरण आणि निकंती धर्मांना आणि स्वतःपेक्षा अधिक बलवान असलेल्या इतर महग्गत कर्माला वगळून, दुसऱ्या पुण्य कर्माने न रोखता येण्याच्या अर्थाने 'गरुक' नावाचे होते. परंतु आनंतरीय कर्मे तर स्वतःपेक्षा अधिक बलवान असलेल्या आनंतरीय कर्माला वगळून, इतर कोणत्याही धर्माने न रोखता येण्याच्या अर्थाने 'गरुक' नावाचे होते. अशा प्रकारे योग्यतेनुसार त्या कर्मांची गुरुता जाणून घ्यावी. हे असे उत्तर आहे. 'आसन्न' म्हणजे मरणकाळात वारंवार स्मरण केलेले कर्म आणि त्या मरणकाळात केलेले कर्म होय. त्यामध्ये 'तदाकत' (त्या वेळी केलेले) म्हणजे अंतिम जवनवीथीच्या पूर्व भागात जवळच केलेले कोणतेही कुशल किंवा अकुशल कर्म होय. आणखी, मिच्छादिट्ठि कर्म आणि विपश्यना इत्यादींच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेले सम्मादिट्ठि कर्म अंतिम जवनवीथीत सुद्धा केले गेले असता, त्याला 'तदाकत आसन्न कर्म' समजावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— 'मरणकाळात त्याला मिच्छादिट्ठि किंवा सम्मादिट्ठि पूर्णपणे ग्रहण केलेली असते.' याने, त्या मिच्छादिट्ठि किंवा सम्मादिट्ठि कर्माव्यतिरिक्त इतर अंतिम जवनवीथीत प्रवृत्त झालेले कर्म प्रतिसंधी उत्पन्न करण्यास समर्थ नसते, हे सिद्ध होते, असे समजावे. 'आचिण्ण' म्हणजे दीर्घकाळापर्यंत वारंवार केलेले कर्म किंवा एकदाच करून सुद्धा नंतर वारंवार सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न करणारे आणि संताप (पश्चात्ताप) उत्पन्न करणारे कर्म होय. 'कटत्ताकर्म' म्हणजे 'केले गेले' म्हणून कर्म, अशा प्रकारे केवळ केल्या गेलेल्या कारणामुळेच 'कर्म' असे म्हणण्याजोगे कर्म होय. गरुक इत्यादी भावाने म्हणण्याजोगे कर्म नसते, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये पहिली तीन कर्मे या भवात केलेली उपपज्जवेदनीय कर्मेच आहेत. परंतु कटत्ताकर्म म्हणजे भूतकाळातील भवांमध्ये केलेल्या अपरपरियायवेदनीय कर्मांसह या भवात केलेले, गरुक, आसन्न आणि आचिण्ण भावाने रहित असलेले, कर्मपथाला प्राप्त झालेले कोणतेही उपपज्जवेदनीय कर्म होय. परंतु महाटीकेमध्ये कटत्ताकर्माचे ग्रहण पूर्व जन्मांमध्ये केलेलेच मानले गेले आहे. ते कथन अट्ठकथेशी जुळत नाही. हे खरे आहे की, 'या तीन कर्मांपासून मुक्त असलेले आणि वारंवार आसेवन प्राप्त झालेले कर्म म्हणजे कटत्ताकर्म होय' असे म्हटले आहे. आणि पूर्व जन्मांमध्ये केलेली मातृघात इत्यादींसारखी अपरपरियाय कर्मे या तीन कर्मांपासून मुक्त आहेत असे किंवा मुक्त नाहीत असे, वारंवार आसेवन प्राप्त झालेली आहेत असे किंवा आसेवन प्राप्त न झालेली आहेत असे विशेषित करणे शक्य नाही. कारण त्यावेळी ती कर्मे गरुक कर्माच्या संतानामध्ये प्रवृत्त झालेली सुद्धा असतात, आणि आसन्न किंवा आचिण्ण कर्माच्या संतानामध्ये प्रवृत्त झालेली सुद्धा असतात, असे समजावे.

අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච එතෙහි පන තීහි මුත්තං අඤ්ඤාණවසෙනකතං කටත්තාවා පන කම්මංනාමාති වුත්තං. න තානි අඤ්ඤාණවසෙන කභානීති සක්කා විසෙසෙතුං. තානි හි පුරිමභවෙසු අඤ්ඤාණ වසෙන කතානිපි හොන්ති. ඤාණවසෙන කතානිපීති. තානි පන විසෙසනානි ඉමස්මිං භවෙ කතානං ගරුකාදීහි තීහි මුත්තානං සත්තමජවන කම්මානං වසෙන වුත්තානීති තෙහි සහ පුරිමජාතීසු කතානි අපරපරියාය කම්මානි කටත්තා කම්මංනාමාති වෙදිතබ්බානි. එවඤ්ච කත්වා යත්ථ තංපුබ්බකතං කම්මන්ති ආගතං. තත්ථපි ඉමස්මිං භවෙවා [Pg.215] අතීතභවෙසුවා පුබ්බකාලෙ කතන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බොති. ඉමෙසු පන චතූසු කම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ගරුකමෙව අනන්තරෙ භවෙ පටිසන්ධිං දෙති. ගරුකෙ අසති ආසන්නං. ආසන්නෙ අසති ආචිණ්ණං. ආචිණ්ණෙ අසති කටත්තාකම්මං. තෙනාහ පාකදානපරියායෙනාති. පාකදානවාරෙනාති අත්ථො. එත්ථ සියා. කස්මා ඉධ ආසන්නං ආචිණ්ණතො පථමං වුත්තං. නනු පාළියං ආසන්නතො ආචිණ්ණමෙව පථමං වුත්තං. යථාහ-යං ගරුකං යං බහුලං. යදාසන්නං. කටත්තාවා පන කම්මන්ති. අට්ඨකථාසුච තෙනෙව කමෙන පාකදානවාරො විහිතොති. වුච්චතෙ, සභාවතො බලවදුබ්බලක්කමෙන පාළියං ආචිණ්ණං පථමං වුත්තං. සො පන කමො කදාචි පාකදානපරියායොපි සම්භවතීති කත්වා අට්ඨකථාසු තෙනෙව කමෙන පාකදානවාරො විහිතො. ආසන්නංපි හිසමානං චිත්තං තොසෙතුංවා සන්තාපෙතුංවා අසක්කොන්තං හුත්වා දුබ්බලං බලවතො ආචිණ්ණස්ස නිවත්තකං න හොතීති. යස්මා පන මහාකම්මවිභඞ්ගසුත්තෙ පුබ්බෙවාස්සතං කතං හොති කල්‍යාණකම්මං සුඛවෙදනීයං. පච්ඡාවාස්සතං කතං හොති කල්‍යාණකම්මං සුඛවෙදනීයං. මරණකාලෙවාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නාති එවං ආචිණ්ණදුච්චරිතස්සපි එකච්චස්ස ආසන්නෙන කල්‍යාණ කම්මෙන සග්ගගමනං වුත්තං. තථා පුබ්බෙවාස්සතං කතං හොති පාපකම්මං දුක්ඛවෙදනියං.ල. මිච්ඡාදිට්ඨි සමත්තා සමාදින්නාති එවං ආචිණ්ණ සුචරිතස්සපි එකච්චස්ස ආසන්නෙන පාපකම්මෙන අපායගමනං වුත්තං. යස්මාච උභින්නංපි බලවභාවෙ සති ආසන්නමෙව පරියත්තං භවිතුං අරහති. තස්මා ඉධ ථෙරෙන ආසන්නමෙව පථමං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථච පුබ්බෙවාස්සකතං හොතීති ඉදං ආසන්නානුස්සරිතකම්මවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තම්බදාඨිකනාමස්ස චොරඝාතකස්ස මහාවාතකාලනාමස්සච උපාසකස්ස වත්ථු එත්ථ කථෙතබ්බන්ති.

आणि अंगुत्तर अट्ठकथेत सुद्धा 'या तीन कर्मांपासून मुक्त असलेले आणि अज्ञानाने केलेले कर्म म्हणजे कटत्ताकर्म होय' असे म्हटले आहे. ती पूर्व जन्मात केलेली कर्मे अज्ञानाच्या प्रभावाने केलेली कर्मे आहेत, असे विशेषित करणे शक्य नाही. कारण ती पूर्व जन्मात केलेली कर्मे पूर्व जन्मांमध्ये अज्ञानाच्या प्रभावाने केलेली सुद्धा असतात आणि ज्ञानाच्या प्रभावाने केलेली सुद्धा असतात, असे जाणून घ्यावे. परंतु ती विशेषणे तर या भवात केलेल्या गरुक इत्यादी तीन कर्मांपासून मुक्त असलेल्या सातव्या जवन कर्मांच्या प्रभावाने म्हटलेली आहेत, असे समजावे. म्हणून, त्या या भवातील सातव्या जवन कर्मांसह पूर्व जन्मांमध्ये केलेली अपरपरियाय कर्मे 'कटत्ताकर्म' नावाचे होतात, असे जाणून घ्यावे. आणि असे केल्याने, या कारणामुळे ज्या पाठात ते 'पुब्बकतकर्म' (पूर्वकृत कर्म) या नावाने आले आहे, तेथे सुद्धा या भवात किंवा पूर्व जन्मांमध्ये पूर्व काळात केलेले कर्म, असा अर्थ जाणून घ्यावा, असे समजावे. परंतु या चार कर्मांमध्ये विद्यमान असताना गरुक कर्मच लगेचच्या पुढील भवात प्रतिसंधी देते. गरुक कर्म नसताना आसन्न कर्म प्रतिसंधी देते. आसन्न कर्म नसताना आचिण्ण कर्म प्रतिसंधी देते. आचिण्ण कर्म नसताना कटत्ताकर्म प्रतिसंधी देते. म्हणून 'पाकदानपरियायेन' (विपाक देण्याच्या क्रमाने) असे भगवंतांनी म्हटले आहे. विपाक देण्याच्या पाळीनुसार, असा अर्थ आहे. येथे आक्षेप असू शकतो की, या ग्रंथात आसन्न कर्माला आचिण्ण कर्माच्या आधी का म्हटले आहे? पाळीमध्ये आसन्न कर्माच्या आधी आचिण्ण कर्मालाच म्हटले गेले आहे ना? जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— 'जे गरुक आहे, जे बहुल (आचिण्ण) आहे, जे आसन्न आहे, जे कटत्ताकर्म आहे.' आणि अट्ठकथांमध्ये सुद्धा त्याच क्रमाने विपाक देण्याचा क्रम निश्चित केला आहे ना? हा असा आक्षेप आहे. उत्तर माझ्याद्वारे सांगितले जात आहे: स्वभावाने सबळ आणि दुर्बळ अशा क्रमाने पाळीमध्ये आचिण्ण कर्माला आधी म्हटले आहे. तो क्रम कधीकधी विपाक देण्याचा क्रम सुद्धा संभवतो, म्हणून अट्ठकथांमध्ये त्याच क्रमाने विपाक देण्याचा क्रम निश्चित केला आहे. कारण आसन्न कर्म (आचिण्ण कर्माच्या समान) असले तरी चित्ताला प्रसन्न करण्यास किंवा संतापित करण्यास असमर्थ होऊन दुर्बळ झाले असता, बलवान अशा आचिण्ण कर्माला रोखणारे होत नाही, असे समजावे. परंतु ज्या कारणाने महाकम्मविभंग सुत्तात 'पूर्वी त्याने कल्याणकारक कर्म केलेले असते... किंवा मरणकाळात त्याला सम्यग्दृष्टी पूर्णपणे ग्रहण केलेली असते' अशा प्रकारे आचिण्ण दुश्चरित असलेल्या सुद्धा काही व्यक्तींना आसन्न अशा कल्याणकारक कर्मामुळे स्वर्गगमन सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे 'पूर्वी त्याने पापकर्म केलेले असते... मरणकाळात त्याला मिथ्यादृष्टी पूर्णपणे ग्रहण केलेली असते' अशा प्रकारे आचिण्ण सुचरित असलेल्या सुद्धा काही व्यक्तींना आसन्न अशा पापकर्मामुळे अपायगमन (नरकगमन) सांगितले आहे. आणि ज्या कारणाने दोन्ही कर्मांचे बलवान असणे असताना आसन्न कर्मच समर्थ होण्यास योग्य असते, म्हणून या ग्रंथात थेरांनी आसन्न कर्मालाच आधी म्हटले आहे, असे समजावे. आणि येथे 'पूर्वी त्याने केलेले असते' हे वचन आसन्न-अनुस्सरित कर्माच्या (मरणकाळात वारंवार स्मरण केलेल्या कर्माच्या) प्रभावाने म्हटले आहे, असे जाणून घ्यावे. तांबदाठिक नावाच्या चोरघातकाची आणि महावातकाल नावाच्या उपासकाची कथा येथे (या आसन्न-अनुस्सरित कर्माच्या संदर्भात) सांगावी, असे समजावे.

[145] විභාවනියං පන

[१४५] परंतु विभाविनी टीकेमध्ये तर...

අට්ඨකථායං ආගතං ජරග්ගවොපමං දස්සෙත්වා ආසන්නමෙව පථමං විපාකං දෙතීති එකංසෙන වුත්තං. තං න සුන්දරං.

अट्ठकथेत आलेली वृद्ध बैलाची उपमा दाखवून, आसन्न कर्मच सर्वप्रथम विपाक देते, असे निश्चितपणे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න [Pg.216] හි අට්ඨකථායං එවං එකංසෙන වුත්තං. නච උට්ඨාතුංපි අසක්කොන්තො සො ජරග්ගවො පජද්වාරස්ස ආසන්නෙ ඨිතොපි පථමතරං නික්ඛමිස්සතීති. [ගරුකචතුක්කං]

कारण अट्ठकथेत अशा प्रकारे निश्चितपणे म्हटलेले नाही. आणि उठण्यास सुद्धा असमर्थ असलेला तो वृद्ध बैल गोठ्याच्या दाराजवळ उभा असला तरी सर्वप्रथम बाहेर पडू शकणार नाही. [गरुक चतुष्क]

147. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො. වෙදිතබ්බං අනු භවිතබ්බන්ති වෙදනීයං. ඵලං. දිට්ඨධම්මෙ වෙදනීයං ඵලං එතස්සාති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං.

१४७. प्रत्यक्ष आणि वर्तमानकालीन आत्मभावाला (अस्तित्वाला) 'दृष्टधर्म' (दिट्ठधम्म) म्हटले जाते. जे अनुभवण्यायोग्य (अनुभवले जाणारे) आहे, ते 'वेदनीय' (फळ) होय. ज्या कर्माचे फळ याच प्रत्यक्ष जन्मात (दृष्टधर्मात) अनुभवले जाते, त्याला 'दृष्टधर्मवेदनीय' (दिट्ठधम्मवेदनीय) कर्म म्हणतात.

[146] විභාවනියං පන

[१४६] परंतु, विभाविनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीकेमध्ये) -

‘‘දිට්ඨධම්මෙ වෙදිතබ්බං විපාකානුභවන වසෙනාති දිට්ඨධම්මවෙදනීය’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“दृष्टधर्मात विपाकाच्या अनुभवाच्या द्वारे जे अनुभवले जाते ते दृष्टधर्मवेदनीय होय,” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

දිට්ඨෙව ධම්මෙ විපාකං පටිසංවෙදෙතීති හි පාළියං වුත්තං. එත්ථ හි විපාකං පටිසංවෙදෙතීති එතෙන ඉධ වෙදනීයසද්දො කම්මසාධනො විපාකාතිධෙය්‍යොච හොතීති දස්සෙති. එවඤ්ච සති ඉධ අඤ්ඤපදත්ථසමාසො එව ලබ්භති. න උත්තරපදත්ථසමාසොති. දිට්ඨධම්මං උපෙච්ච තස්ස අනන්තරෙ පජ්ජිත්වා පාපුණිත්වා වෙදිතබ්බං ඵලං එතස්සාති උපපජ්ජවෙදනීයං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං උපපජ්ජ සද්දස්ස අත්ථං වදන්තෙන උපපජ්ජිත්වාති වුත්තං. සුත්තපදෙසු පන උපපජ්ජෙවාති පාඨො දිට්ඨො. තස්මා දිට්ඨධම්මස්ස සමීපෙ අනන්තරෙ පජ්ජිතබ්බො ගන්තබ්බොති උපපජ්ජො. දුතීයො අත්තභාවො උපපජ්ජෙවෙදිතබ්බං ඵලං එතස්සාති උපපජ්ජවෙදනීයන්ති එවමත්ථො පාඨස්ස වසෙන වෙදිතබ්බො. උපපජ්ජාතිවා අනන්තරෙ භවෙ පවත්තො එකො නිපාතො. යථා පච්චාති.

कारण पाळीमध्ये (मूळ पाठात) 'दृष्टधर्मातच विपाकाचा अनुभव घेतो' (दिट्ठेव धम्मे विपाकं पटिसंवेदेति) असे म्हटले आहे. येथे 'विपाकाचा अनुभव घेतो' या वाक्याने हे दर्शवले जाते की, 'वेदनीय' हा शब्द कर्मसाधन (कर्मवाचक) आहे आणि त्याचा अर्थ 'विपाक' (फळ) असा आहे. असे असताना, येथे केवळ अन्यपदार्थ समास (बहुव्रीहि समास) प्राप्त होतो, उत्तरपदार्थप्रधान समास (तत्पुरुष समास) नाही. म्हणून (विभाविनीचे मत) योग्य नाही. दृष्टधर्माच्या (या जन्माच्या) लागलीच नंतरच्या जन्मात पोहोचून ज्या कर्माचे फळ अनुभवले जाते, त्याला 'उपपज्जवेदनीय' म्हणतात. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'उपपज्ज' शब्दाचा अर्थ सांगताना अट्ठकथाकारांनी 'उपपज्जित्वा' (उत्पन्न होऊन) असे म्हटले आहे. परंतु सुत्तपाठांमध्ये 'उपपज्जेव' असा पाठ आढळतो. म्हणून दृष्टधर्माच्या अगदी जवळ, लागलीच नंतर जाण्यायोग्य (पोहोचण्यायोग्य) असल्यामुळे त्याला 'उपपज्ज' म्हणतात. दुसरा आत्मभाव (जन्म) प्राप्त झाल्यावर, त्या उपपज्जमध्ये (दुसऱ्या जन्मात) ज्या कर्माचे फळ अनुभवले जाते, त्याला 'उपपज्जवेदनीय' म्हणतात; त्या पाठाच्या आधारे असा अर्थ समजावे. किंवा 'उपपज्ज' हा लागलीच नंतरच्या जन्माच्या संदर्भात वापरला जाणारा एक निपात (अव्यय) आहे, जसे की 'पच्चा' हा निपात.

[147] විභාවනියං පන

[१४७] परंतु, विभाविनीमध्ये -

‘‘දිට්ඨධම්මතො අනන්තරං උපපජ්ජිත්වා වෙදිතබ්බන්ති උපවජ්ජවෙදනීය’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“दृष्टधर्माच्या लागलीच नंतर उत्पन्न होऊन अनुभवण्यायोग्य ते उपपज्जवेदनीय होय,” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

උපපජ්ජවා විපාකං පටිසංවෙදෙතීති හි පාළියං වුත්තං. පරියායති පුනප්පුනං ආගච්ඡතීති පරියායො. අපරොච සො පරියා යොචාති අපරපරියායො. දිට්ඨධම්මා නාගතා නන්තර භවෙහි අඤ්ඤො [Pg.217] අත්ත භාව පරිවත්තො. තෙ නෙව හි මහාටීකායං අඞ්ගුත්ත රටීකායඤ්ච අපරපරියායෙති දිට්ඨධම්මානන්තරානාගතතො අඤ්ඤස්මිං අත්තභාවපරියායෙ අත්තභාවපරිවත්තෙති වුත්තං. සුත්තපදෙසු පන අපරෙවා පරියායෙතිච අපරාපරෙවා පරියායෙතිච ද්විධා පාඨො දිට්ඨො. තත්ථ පච්ඡිමස්මිං පාඨෙසති ඉධ මජ්ඣෙ එකස්ස අපරසද්දස්ස ලොපො දට්ඨබ්බො. සඞ්ගහපොට්ඨකෙසු පන මජ්ඣෙ දීඝො යාකාරනට්ඨොච අපරාපරියසද්දො දිස්සති. සො බහූසු අට්ඨකථාසු නත්ථි. පාළියාච න සමෙති.

कारण पाळीमध्ये 'किंवा उपपज्जमध्ये (दुसऱ्या जन्मात) विपाकाचा अनुभव घेतो' असे म्हटले आहे. जो वारंवार येतो, पुन्हा पुन्हा येतो, तो 'पर्याय' (परियाय) होय. आणि जो दुसरा देखील आहे आणि पर्याय देखील आहे, तो 'अपरापरिय' (अपरपर्याय) होय. दृष्टधर्म (पहिला जन्म) आणि लागलीच नंतरचा जन्म (दुसरा जन्म) यांच्या व्यतिरिक्त इतर आत्मभावांची मालिका (पुढील जन्मपरंपरा) याने अभिप्रेत आहे. म्हणूनच महाटीकेमध्ये आणि अंगुत्तरटीकेमध्ये 'अपरापरिय म्हणजे दृष्टधर्म आणि लागलीच नंतरच्या जन्माव्यतिरिक्त इतर आत्मभावांच्या मालिकेत' असे म्हटले आहे. परंतु सुत्तपाठांमध्ये 'अपरे वा परियाये' आणि 'अपरापरे वा परियाये' असे दोन प्रकारचे पाठ आढळतात. त्यापैकी नंतरचा पाठ स्वीकारल्यास, येथे मध्यभागी एका 'अपर' शब्दाचा लोप झाला आहे असे समजावे. परंतु संगह ग्रंथांमध्ये (अभिधम्मत्थसंगहात) मध्यभागी दीर्घ स्वर असलेला आणि 'य' अक्षराचा लोप झालेला 'अपरापरिय' हा शब्द आढळतो. तो अनेक अट्ठकथांमध्ये नाही आणि पाळीशी (मूळ पाठाशी) देखील जुळत नाही.

[148] යඤ්ච විභාවනියං

[१४८] आणि विभाविनीमध्ये जे -

‘‘අපරෙ අපරෙ දිට්ඨධම්මතො අඤ්ඤස්මිං යත්ථකත්ථචි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං කම්මං අපරාපරිය වෙදනීය’’න්ති වුත්තං. තත්ථ දිට්ඨධම්මතොති ඉදං තාව නයුජ්ජති.

“दृष्टधर्माव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही पुढील जन्मात अनुभवण्यायोग्य कर्म म्हणजे अपरापरियवेदनीय होय,” असे म्हटले आहे. त्यापैकी, प्रथम तर 'दृष्टधर्मापासून' (दिट्ठधम्मतो) हा शब्द योग्य ठरत नाही.

න හි මජ්ඣෙ උපපජ්ජභවං වජ්ජෙත්වා පථමො දිට්ඨධම්මොව ඉධ තතීයෙ පදෙ අධිකතොති යුත්තො.

कारण मध्यभागी असलेला उपपज्ज भव (दुसरा जन्म) वगळून, केवळ पहिला दृष्टधर्मच येथे तिसऱ्या पदात अनुवृत्त (लागू) होतो असे मानणे योग्य नाही.

[149] අත්ථතො පන බ්‍යඤ්ජනතොච සබ්බං පාළියා න සමෙති.

[१४९] शिवाय, अर्थाच्या आणि शब्दाच्या दोन्ही दृष्टींनी हे सर्व पाळीशी (मूळ पाठाशी) जुळत नाही.

අපරෙවා පරියායෙ විපාකං පටිසංවෙදෙතීති හි පාළියං වුත්තං. අපරාපරෙවා පරියායෙතිවා. අහොසිනාමකං කම්මං අහොසිකම්මං. අහොසිකම්මං. භවිස්සතිකම්මං. අත්ථිකම්මං. නතස්ස විපාකොති එවං වුත්තපාඨවසෙන ආචරියෙහි තථාගහිතනාම ධෙය්‍යං සබ්බසො අලද්ධවිපාකවාරං කම්මන්ති වුත්තං හොති. තත්ථ සත්තසු කුසලාකුසලජවනෙසු පථමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙ දනීයංනාම. සා හි අලද්ධාසෙවනතාය සබ්බදුබ්බලත්තා අචිරට්ඨි තිකාච හොති අප්පතරවිපාකාචාති. පච්චයං ලද්ධා දිට්ඨධම්මෙඑව අහෙතුකමත්තං ඵලං දත්වා විගච්ඡති. න එකංපි මරණකාලං අතික්කම්ම සන්තානං අනුබන්ධිතුං සක්කොති. පච්චයං පන අලභමානා අහොසිකංනාම හොති. පච්චයොතිච අත්තනො ඵලුප්පත්තියා ඔකාසදායකො [Pg.218] නානා ඉරියාපථෙසු ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණසමා ගමාදිකො යොකොචි පච්චයොපි යුජ්ජතියෙව. ටීකාසු පන පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතායාතිආදිනා මහන්තං කත්වා පච්චයො වුත්තො. සො කාකවලියාදීනං විය පාකටතරඵලදානං සන්ධාය වුත්තොති වෙදිතබ්බො. න හි කම්මපථජවනසන්තානෙ පවත්තමානා ඉතරාපිවා පථමජවනචෙතනා ඉට්ඨානිට්ඨසමායොගවසෙනපි ලද්ධ පච්චයා කාචි අත්තනො බලානුරූපං ඵලං න දෙතීති අත්ථි. නචතාය දිය්‍යමානං සබ්බංපි ඵලං මහාජනස්සවා කම්මකාරකස්සෙව වාපාකටමෙව සියාති සක්කා වත්තුන්ති. යං පන ඤාණවිභඞ්ගට්ඨ කථායං එකං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං විපාකං දෙති. සෙසානි අවිපාකානීති වුත්තං. තං අලද්ධපච්චයානි සෙසානි සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. න හි එකො දිට්ඨධම්මො එකස්සෙව දිට්ඨධම්මවෙදනී යස්ස ඔකාසොති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. අත්ථසාධිකා පන සන්නිට්ඨාපකභූතා සත්ථමජවනචෙතනා උපපජ්ජ වෙදනීයංනාම. සා හි ලද්ධාසෙවනතාය ථොකං සාරභූතා හොතීති පථමචෙතනා විය සීඝතරං විපච්චිතුං නසක්කොති. බලවතීච හොතීති එකං භවං ජනෙතුං සක්කොති. පතිත ජව නෙසු පන අන්තිමජවනතාය මජ්ඣිමචෙතනායො විය චිරට්ඨිතිකා න හොතීති පච්චයං ලද්ධා අනන්තරෙ එව භවෙ පටිසන්ධිංවා පවත්ති ඵලමෙවවා දත්වා විගච්ඡති. අලද්ධා පන අහොසිකම්මමෙව හොති. න දුතීයං මරණකාලං අතික්කමිතුං සක්කොති. යංපන ඤාණවිභඞ්ගට්ඨකථායං එකං උපපජ්ජවෙදනීයං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. සෙසානි අවිපාකානීති වුත්තං. තංපි පටිසන්ධිවිපාකං සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. සෙසානිපි හි යාව දුතීයචුති නාගච්ඡති. තාව ලද්ධපච්චයානි පවත්ති විපාකං දෙන්තියෙව. ඉධ මිස්සක කම්මානි කත්වා අනන්තරභවෙ මිස්සකකම්මඵලං අනුභොන්තානි වෙමානික පෙතවත්ථූනි අඤ්ඤානිච තංතංකම්මං කත්වා අනන්තරභවෙ එව සුගති යං කබ්බිපාකභූතං විපත්තිං අනුභවන්තානි දුග්ගතියංවා තබ්බිපාකභූතං සම්පත්තිං අනුභවන්තානි අනෙකානි වත්ථුසතානි එත්ථ කථෙ තබ්බානීති.

कारण पाळीमध्ये 'किंवा अपरापरिय (पुढील) पर्यायात विपाकाचा अनुभव घेतो' किंवा 'अपरापरिय पर्यायात' असे म्हटले आहे. 'अहोसि' (झाले) नावाचे कर्म म्हणजे 'अहोसिकर्म' होय. 'कर्म झाले, कर्म होईल, कर्म चालू आहे, परंतु त्याचे फळ नाही' अशा प्रकारे पाळीच्या पाठाच्या आधारे आचार्यांनी (अट्ठकथाकारांनी) 'अहोसिकर्म' असे नाव दिले आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे की ज्या कर्माला विपाक देण्याची संधी पूर्णपणे मिळालेली नाही. त्यापैकी, सात कुशल आणि अकुशल जवनांमध्ये पहिली जवन चेतना 'दृष्टधर्मवेदनीय' कर्म म्हणून ओळखली जाते. कारण ती आसेवन प्रत्यय न मिळाल्यामुळे अत्यंत दुर्बळ असते, अल्पकाळ टिकणारी असते आणि अत्यंत अल्प विपाक देणारी असते. म्हणून अनुकूल प्रत्यय मिळाल्यास, ती याच दृष्टधर्मात (जन्मात) केवळ अहेतुक फळ देऊन नष्ट होते. ती एका मृत्यूच्या वेळेचे देखील उल्लंघन करून चित्तसंततीचा पाठलाग करण्यास असमर्थ असते. परंतु अनुकूल प्रत्यय न मिळाल्यास, ती 'अहोसिकर्म' बनते. 'प्रत्यय' म्हणजे स्वतःच्या फलोत्पत्तीसाठी संधी देणारा, विविध इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) इष्ट किंवा अनिष्ट आलंबनांचा संयोग इत्यादी कोणताही प्रत्यय योग्यच ठरतो. परंतु टीकांमध्ये 'प्रतिपक्षांकडून पराभूत न होणे' इत्यादींद्वारे प्रत्ययाचा विस्तार केला आहे. तो काकवलिय इत्यादींप्रमाणे अत्यंत स्पष्ट फळ देण्याच्या संदर्भाने सांगितला आहे असे समजावे. कारण कर्मपथ जवनसंततीमध्ये प्रवृत्त होणारी पहिली जवन चेतना असो किंवा इतर कोणतीही पहिली जवन चेतना असो, इष्ट किंवा अनिष्ट आलंबनांच्या संयोगाच्या द्वारे अनुकूल प्रत्यय मिळाल्यास, एखादी चेतना स्वतःच्या बलानुसार फळ देत नाही, असे नाही. आणि तिच्याद्वारे दिले जाणारे सर्व फळ बहुजन समाजाला असो किंवा केवळ कर्म करणाऱ्यालाच असो, स्पष्टच दिसेल असे म्हणता येत नाही. परंतु ज्ञानविभंग अट्ठकथेमध्ये जे 'एक दृष्टधर्मवेदनीय कर्म विपाक देते, उर्वरित विपाक देत नाहीत' असे म्हटले आहे, ते अनुकूल प्रत्यय न मिळालेल्या उर्वरित कर्मांच्या संदर्भाने म्हटले आहे, असे समजावे. कारण एक दृष्टधर्म (जन्म) केवळ एकाच दृष्टधर्मवेदनीय कर्मासाठी संधी आहे, असे मानता येत नाही. परंतु कार्य साधणारी आणि निर्णय घेणारी सातवी जवन चेतना 'उपपज्जवेदनीय' कर्म म्हणून ओळखली जाते. कारण ती आसेवन प्रत्यय मिळाल्यामुळे काहीशी सारभूत (बलवान) असते, म्हणून पहिल्या चेतनेप्रमाणे अत्यंत वेगाने विपाक देण्यास असमर्थ असते. आणि ती बलवान असल्यामुळे एक जन्म उत्पन्न करण्यास समर्थ असते. परंतु उत्पन्न झालेल्या जवनांमध्ये अंतिम जवन असल्यामुळे, मध्यम चेतनांप्रमाणे ती दीर्घकाळ टिकणारी नसते. म्हणून अनुकूल प्रत्यय मिळाल्यास, ती लागलीच नंतरच्या जन्मातच प्रतिसंधी किंवा प्रवृत्ती विपाक देऊन नष्ट होते. परंतु अनुकूल प्रत्यय न मिळाल्यास, ती 'अहोसिकर्म' च बनते. ती दुसऱ्या मृत्यूच्या वेळेचे उल्लंघन करण्यास असमर्थ असते. परंतु ज्ञानविभंग अट्ठकथेमध्ये जे 'एक उपपज्जवेदनीय कर्म प्रतिसंधी खेचून आणते, उर्वरित विपाक देत नाहीत' असे म्हटले आहे, ते देखील प्रतिसंधी विपाकाच्या संदर्भाने म्हटले आहे, असे समजावे. कारण उर्वरित कर्मे देखील जोपर्यंत दुसरी च्युती (मृत्यू) येत नाही, तोपर्यंत अनुकूल प्रत्यय मिळाल्यास प्रवृत्ती विपाक देतातच. येथे (या मनुष्यलोकात) मिश्र (कुशल-अकुशल मिश्रित) कर्मे करून लागलीच नंतरच्या जन्मात मिश्र कर्माचे फळ भोगणारे वैमानिक प्रेत असोत, याशिवाय इतर त्या त्या कर्मांना करून लागलीच नंतरच्या जन्मातच सुगतीमध्ये त्या कर्माचा विपाक म्हणून विपत्ती (दुःख) भोगणारे असोत, किंवा दुर्गतीमध्ये त्या कर्माचा विपाक म्हणून संपत्ती (सुख) भोगणारे असोत, अशी शेकडो उदाहरणे येथे सांगावीत असे समजावे।

[150] යං පන විභාවනියං

[१५०] परंतु, विभावनी (टीके) मध्ये...

‘‘සාච [Pg.219] පටිසන්ධිං දත්වාව පවත්තිවිපාකං දෙති. පටිසන්ධියා පන අදින්නාය පවත්තිවිපාකං දෙතීති නත්ථී’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

“आणि ते (कर्म) प्रतिसंधी (पुनर्जन्म-जोडणी) दिल्यानंतरच प्रवृत्ती-विपाक (जीवनातील विपाक) देते. प्रतिसंधी न देता प्रवृत्ती-विपाक देणे अस्तित्वात नाही,” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

යථාවුත්තවත්ථූහි සද්ධිං විරුජ්ඣනතො.

कारण आधी सांगितलेल्या कथांशी (वस्तू/उदाहरणांशी) ते विसंगत ठरते.

[151] යඤ්ච තත්ථ

[१५१] आणि तेथे (त्या टीकेमध्ये) जे...

‘‘චුති අනන්තරඤ්හි උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ඔකාසො’’ති කාරණං වුත්තං. තංපි අකාරණං.

“च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच उपपज्जवेदनीय (पुढील जन्मात विपाक देणाऱ्या) कर्माची संधी असते,” असे जे कारण सांगितले आहे, ते देखील अयोग्य (कारण नसलेले) आहे.

පුතිඅනන්තරතො පට්ඨාය යාවජීවංපි ඔකාසසම්භවතො.

कारण च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच सुरू होऊन आयुष्यभर (प्रवृत्ती-विपाक देण्याची) संधी संभवते.

[152] යඤ්ච තත්ථ

[१५२] आणि तेथे जे...

‘‘පටිසන්ධියා පන දින්නාය ජාතිසතෙපි පවත්තිවිපාකං දෙතීති වුත්තං’’. තංපි න ගහෙතබ්බං.

“परंतु प्रतिसंधी दिली असता, शंभर जन्मांतही प्रवृत्ती-विपाक देते,” असे जे म्हटले आहे, ते देखील स्वीकारण्यायोग्य नाही.

කම්මසඞ්කරාපත්තිතො. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරපරියාය වෙදනීයන්ති තෙසං සඞ්කමනං නත්ථි. යථාඨානෙයෙව පතිට්ඨන්තීති වුත්තං. න චෙත්ථ පටිසන්ධිවසෙන එවං වුත්තන්ති සක්කා වත්තුං. තදත්ථසාධකස්ස අට්ඨකථාපදෙසස්සවා වත්ථුස්සවා යුත්තියාවා අභාවතොති. මජ්ඣෙ පන පඤ්චජවන චෙතනා අපරපරියාය වෙදනීයංනාම. එතා හි සුට්ඨු බලවන්තී සාරභූතාච හොන්තීති න සීඝං විපච්චිතුං සක්කොන්ති. චිරට්ඨිතිකා පන හොන්ති. තස්මා තතීයභවතො පට්ඨාය යදා ඔකාසං ලභන්ති. තදා පඤ්චවාරෙ පටිසන්ධිං දත්වා සංසාරපවත්තියා සති කප්පසතසහස්සෙපි පවත්තිවිපාකං දෙන්තීති. ඉමානියෙව පන තීණි කම්මානි අත්තනො අත්තනො ඛෙත්තෙ සබ්බසො විපාකවාරං අලභමානානි අහොසිකම්මංනාම. ඛෙත්තඤ්ච නෙසං පථමස්ස දිට්ඨ ධම්මචුතියා පරිච්ඡින්නං. දුතීයස්ස අනාගතානන්තරභවචුතියා. තතීයස්ස පරිනිබ්බානචුතියාති දට්ඨබ්බං. [දිට්ඨධම්මචතුක්කං]

कारण यामुळे कर्माचा संकर (मिश्रण) होण्याचा प्रसंग येतो. अंगुत्तर-अट्ठकथा (टीका) मध्ये देखील म्हटले आहे की—दिट्ठधम्मवेदनीय, उपपज्जवेदनीय आणि अपरापरियवेदनीय कर्मांचे परस्परांमध्ये संक्रमण (मिश्रण) होत नाही; ते आपापल्या स्थानीच राहतात. आणि येथे 'हे प्रतिसंधीच्या दृष्टीने म्हटले आहे' असे म्हणता येत नाही. कारण या अर्थाचे समर्थन करणारा अट्ठकथेचा कोणताही भाग, कथा किंवा युक्ती उपलब्ध नाही. म्हणून हे स्वीकारू नये. परंतु, मधील पाच जवन-चेतनांना 'अपरापरियवेदनीय' म्हणतात. कारण या पाच जवन-चेतना अत्यंत बलवान आणि सारभूत असतात, त्यामुळे त्या लवकर विपाक देण्यास असमर्थ असतात. त्या दीर्घकाळ टिकणाऱ्या असतात. म्हणून, तिसऱ्या जन्मापासून पुढे जेव्हा जेव्हा त्यांना संधी मिळते, तेव्हा पाच वेळा प्रतिसंधी देऊन, संसार चालू असेपर्यंत एक लाख कल्प काळ देखील प्रवृत्ती-विपाक देतात, असे समजावे. परंतु हीच तीन कर्मे आपापल्या क्षेत्रात पूर्णपणे विपाक देण्याची संधी न मिळाल्यास 'अहोसिकर्म' ठरतात. आणि त्यांचे क्षेत्र पुढीलप्रमाणे समजावे: पहिल्या (दिट्ठधम्मवेदनीय) कर्माचे क्षेत्र याच जन्मातील च्युतीने (मृत्यूने) मर्यादित होते; दुसऱ्या (उपपज्जवेदनीय) कर्माचे क्षेत्र पुढील तात्काळ जन्माच्या च्युतीने मर्यादित होते; आणि तिसऱ्या (अपरापरियवेदनीय) कर्माचे क्षेत्र परिनिर्वाण-च्युतीने मर्यादित होते. [दिट्ठधम्मचतुष्क]

148. පාකට්ඨානවසෙනාති [Pg.220] අපායාදිකස්ස විපච්චනට්ඨානස්ස වසෙන තථා චත්තාරි කම්මානිනාම හොන්තීති යොජනා. තත්ථාති තෙසු අකුසලාදීසු චතූසු කම්මෙසු. කම්මද්වාරවසෙනාති කම්මසිද්ධියා අඞ්ගභූතානං කායාදි කම්මද්වාරානං වසෙන. පාණං අතිපාතෙන්ති එතෙනාති පාණාතිපාතො. අතිපාතනඤ්චෙත්ථ සරසතො පතිතුං අදත්වා අන්තරාඑව පයොගබලෙන පාතනං දට්ඨබ්බං. අදින්නං ආදියන්ති එතෙනාති අදින්නාදානං. අගමනී යවත්ථුසඞ්ඛාතෙසු වත්ථුකාමෙසු මිච්ඡා චරන්ති එතෙනාති කාමෙසුමිච්ඡාචාරො. තත්ථ පරපාණෙ පාණසඤ්ඤිනො තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියසන්තානුපච්ඡෙදකස්ස කායවචීපයොගස්ස සමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනා පාණාතිපාතොනාම. සයමෙව අත්තනො ජීවිතින්ද්‍රියං පාතෙන්තස්ස පාණාතිපාතොනාම නත්ථි. පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො තතො වියොගකාරණස්ස කාය වචීපයොගස්ස සමුට්ඨාපිකා අච්ඡින්දකචෙතනා අදින්නාදානංනාම. අගමනීයවත්ථූසු මග්ගෙනමග්ගපටිපාදකස්ස කායපයොගස්ස සමුට්ඨාපිකා අස්සාදචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරොනාම. කෙචි පනඑත්ථපි අගමනීය වත්ථුසඤ්ඤිනොති පදං ඉච්ඡන්ති. තං අට්ඨකථාය න සමෙති. අගමයනීවත්ථු තස්මිං සෙවනචිත්තන්ති හි තත්ථ වුත්තං. එතෙන අගමනීයවත්ථුම්හි සති ගමනීය සඤ්ඤායවා අගමනීය සඤ්ඤායවා සෙවන්තස්ස කම්මපථො හොති යෙවාති සිද්ධං හොති. ඉතරථා අගමනීයවත්ථු තථා සඤ්ඤිතා තස්මිං සෙවනචිත්තන්ති වුත්තං සියාති.

१४८. ‘पाकट्ठानवसेन’ (विपाक देण्याच्या स्थानानुसार) म्हणजे अपाय (दुर्गती) इत्यादी विपाक देण्याच्या स्थानानुसार देखील चार प्रकारची कर्मे असतात, असा अन्वय आहे. ‘तत्थ’ म्हणजे त्या अकुशल इत्यादी चार कर्मांमध्ये. ‘कम्मद्वारवसेन’ म्हणजे कर्माच्या सिद्धीसाठी अंगभूत असलेल्या काया इत्यादी कर्मद्वारांच्या द्वारे. ‘पाणं अतिपातेन्ति एतेन’ (ज्याद्वारे प्राणाचा नाश करतात) म्हणून तो ‘प्राणातिपात’ (जीवहत्या) होय. येथे ‘अतिपातन’ म्हणजे प्राण्याला स्वतःहून मरू न देता, मध्येच प्रयत्नांच्या बळाने मारणे असे समजावे. ‘अदिnnं आदियन्ति एतेन’ (ज्याद्वारे न दिलेले ग्रहण करतात) म्हणून ते ‘अदिन्नादान’ (चोरी) होय. ‘अगमनीयवत्थुसंखातेसु वत्थुकामेसु मिच्छा चरन्ति एतेन’ (ज्याद्वारे अगमनीय अशा कामभोगांमध्ये चुकीचे वर्तन करतात) म्हणून तो ‘कामेसुमिच्छाचार’ (व्यभिचार) होय. त्यामध्ये, दुसऱ्या प्राण्याच्या बाबतीत, तो प्राणी आहे अशी संज्ञा (जाणीव) असताना, त्याच्या जीवितेंद्रियाचा प्रवाह खंडित करणाऱ्या कायिक किंवा वाचिक प्रयोगाला प्रवृत्त करणारी मारण्याची चेतना (वधकचेतना) म्हणजे ‘प्राणातिपात’ होय. स्वतःच स्वतःचे जीवितेंद्रिय नष्ट करणाऱ्याच्या बाबतीत ‘प्राणातिपात’ होत नाही. दुसऱ्याच्या मालकीच्या वस्तूच्या बाबतीत, ती दुसऱ्याची वस्तू आहे अशी संज्ञा असताना, त्या वस्तूचा मालकापासून वियोग घडवून आणणाऱ्या कायिक किंवा वाचिक प्रयोगाला प्रवृत्त करणारी चोरण्याची चेतना म्हणजे ‘अदिन्नादान’ होय. अगमनीय (गमन न करण्यायोग्य) व्यक्तींच्या बाबतीत, इंद्रियाशी इंद्रियाचा संबंध घडवून आणणाऱ्या कायिक प्रयोगाला प्रवृत्त करणारी आस्वाद घेण्याची चेतना (आस्वादचेतना) म्हणजे ‘कामेसुमिच्छाचार’ होय. परंतु काही आचार्य येथे देखील ‘अगमनीयवत्थुसञ्ञिनो’ (ती अगमनीय व्यक्ती आहे अशी संज्ञा असणे) हे पद आवश्यक मानतात. ते अट्ठकथेशी सुसंगत नाही. कारण अट्ठकथेमध्ये ‘अगमनीयवत्थु तस्मिं सेवनचित्तं’ (अगमनीय वस्तू आणि तिच्याशी संभोग करण्याचे चित्त) असे म्हटले आहे. यावरून हे सिद्ध होते की, अगमनीय वस्तू असताना, ती गमनीय (योग्य) आहे अशा संज्ञेने किंवा अगमनीय (अयोग्य) आहे अशा संज्ञेने संभोग करणाऱ्याचा कर्मपथ पूर्ण होतोच. अन्यथा, जर वेगळा अर्थ अभिप्रेत असता, तर ‘अगमनीयवत्थु तथासञ्ञिता तस्मिं सेवनचित्तं’ (अगमनीय वस्तू, तशीच संज्ञा आणि संभोग करण्याचे चित्त) असे म्हटले गेले असते, असे समजावे.

අපරෙ පන සයං පයොගං කත්වා අත්තනි පරෙන කරීයමානං මග්ගෙන මග්ගපටිපාදනං අස්සාදෙන්තස්ස සෙවනචිත්තෙ සතිපි නත්ථි කම්මප්පථභෙදො. පයොගස්ස අභාවාති වදන්ති. සෙවනචිත්තෙ පන සති පයොගො අප්පමාණන්ති එකෙ. එවඤ්ච සති තියඞ්ගිකොව මිච්ඡාචාරො, න චතුරඞ්ගිකොති ආපජ්ජති. අට්ඨකථායං පන සෙවන පයොගෙන සහ චතුරඞ්ගිකොව වුත්තොති අඤ්ඤෙ. සෙවනපයොගො පන යෙභුය්‍යෙන ලබ්භමානත්තායෙව වුත්තො. න පන එකන්තඅඞ්ගභාවතො. ඉතරථා ඉත්ථීනං යෙභුය්‍යෙන පයොගකිච්චං [Pg.221] නත්ථීති තාසං මිච්ඡාචාරො දුල්ලභො සියාති ච වදන්ති. භික්ඛුනිදූසනංපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. සා හි රක්ඛිතාසු සඞ්ගහිතාති. ටීකාසු පන සා ධම්මරක්ඛිතාපි න හොති. කුතො මාතාදිරක්ඛිතා. ධම්මොති හි ඉධ පාසණ්ඩියධම්මොව අට්ඨකථායං වුත්තොති වදන්ති. සාසනධම්මොපි නන යුත්තො. සබ්‍රහ්මචාරි නියොපි උපජ්ඣායිනී ආදිකා තස්සා මාතාදිට්ඨානියාඑව හොන්ති. තථා හි සික්ඛාපදවිභඞ්ගට්ඨකථායං මිච්ඡාචාරොපි දුස්සීලාය.ල. සාමණෙරියා, පුථුජ්ජනභික්ඛුනියා, සොතාපන්නාය, සකදාගාමිනියා, තතො අනාගාමිනියා වීතික්කමො මහාසාවජ්ජො. ඛීණාසවාය පන එකන්තමහාසාවජ්ජොවාති වුත්තං.

परंतु इतर आचार्य म्हणतात की—स्वतः प्रयत्न न करता, दुसऱ्याने स्वतःवर केलेल्या इंद्रिय-संबंधाचा आस्वाद घेणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत, संभोगाची इच्छा (सेवनचित्त) असली तरीही, प्रयत्नाचा (प्रयोगाचा) अभाव असल्यामुळे कर्मपथाचा भंग होत नाही. परंतु काही आचार्यांचे म्हणणे आहे की, संभोगाची इच्छा असल्यास प्रयत्न महत्त्वाचा नाही. आणि असे मानल्यास, कामेसुमिच्छाचार हा तीन अंगांचाच ठरेल, चार अंगांचा नाही, असा प्रसंग येईल. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, अट्ठकथेमध्ये संभोगाच्या प्रयत्नासह (सेवनप्रयोगासह) तो चार अंगांचाच सांगितला आहे. संभोगाचा प्रयत्न हा सामान्यतः आढळतो म्हणूनच सांगितला आहे, तो अनिवार्य अंग आहे म्हणून नाही. अन्यथा, जर वेगळा अर्थ घेतला, तर स्त्रियांच्या बाबतीत सामान्यतः प्रयत्नाची आवश्यकता नसल्यामुळे, त्यांच्याकडून कामेसुमिच्छाचार घडणे कठीण होईल, असेही ते म्हणतात. भिक्खुणींचे दूषण (भिक्खुणींवर बलात्कार किंवा त्यांचे शील भ्रष्ट करणे) देखील याच कामेसुमिच्छाचारात समाविष्ट होते. कारण त्या (भिक्खुणी) रक्षित स्त्रियांमध्ये समाविष्ट आहेत, असे समजावे. परंतु टीकांमध्ये म्हटले आहे की, ती (भिक्खुणी) 'धम्मरक्खिता' (धर्माने रक्षित) देखील नाही, मग 'मातारक्खिता' (मातेने रक्षित) इत्यादी कशी असणार? कारण येथे अट्ठकथेमध्ये 'धम्म' म्हणजे पाखंडी लोकांचा (इतर पंथांचा) धर्म असा अर्थ सांगितला आहे, असे ते म्हणतात. परंतु 'शासनधम्म' (बुद्धशासन) अयोग्य आहे असे नाही, तो योग्यच आहे. उपाध्यायिनी (दीक्षा देणारी गुरु) इत्यादी सहब्रह्मचारिणी देखील तिच्यासाठी मातेच्या स्थानीच असतात. म्हणूनच, सिक्खापदविभंग-अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की—दुःशीला... सामणेरी, पृथग्जन भिक्खुणी, स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी यांच्याशी केलेला व्यभिचार हा महासावज्ज (मोठे पाप) आहे, परंतु क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खुणीच्या बाबतीत तो अत्यंत महासावज्ज (अतिशय गंभीर पाप) आहे.

කස්මාපනෙත්ථ සුරාපානං නගහි තං. තංපිහි අපායසංවත්තනි කභාවෙන වුත්තං. යථාහ-සුරාමෙරයපානං භික්ඛවෙ ආසෙවිතං භාවිතං බහුලීකතං නිරයසංවත්තනිකං තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකං පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකං. යොච සබ්බලහුකො සුරාමෙරය පානස්ස විපාකො. සො මනුස්සභූතස්ස උම්මත්තකසංවත්තනිකො හොතීති. අට්ඨකථාසුපි කොට්ඨාසතො පඤ්චපි පාණාතිපාතා දයො කම්මපථාඑවාති වුත්තන්ති. වුච්චතෙ, මූලටීකායං තාව තස්ස සභාගත්තෙන මිච්ඡාචාරෙ උපකාරකත්තෙන දසසුපි කම්මපථෙසු අනුපවෙසොති වුත්තං. තත්ථ සභාගත්තං ගහෙත්වා විභාවනියං සුරාපානංපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති වදන්ති රසසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡාචාරභාවතොති වුත්තං. උපකාරකත්තං ගහෙත්වා පටිසම්භිදාමග්ගටීකායං කුසලාකුසලාපිච පටිසන්ධිජනකායෙව කම්මපථාති වුත්තා. වුත්තාවසෙසා පටිසන්ධිජනනෙ අනෙකන්ති කත්තා කම්ම පථාති න වුත්තාති ඉමස්ස වාක්‍යස්ස සංවණ්ණනායං වුත්තාවසෙ සාති සුරාපානාදයො තබ්බිරමණාදයොච. සුරාපානඤ්හි මදස්ස පච්චයො. මදො අපුඤ්ඤපථස්ස. තබ්බිරතිපි නිම්මදතාය. සාච පුඤ්ඤපථස්සාති කම්මපථූපනිස්සයානි තානි තදාසන්නකම්මවසෙන සන්ධිජනකානිපි හොන්තීති වුත්තං. තත්ථ තදාසන්නකම්මවසෙනාති තස්ස සුරාපානස්සවා සුරාපානවිරතියාවා ආසන්නෙ පවත්තානං තම්මූලකානං අපුඤ්ඤකම්මානංවා පුඤ්ඤකම්මානංවා වසෙනාති අත්ථො. ඉදං [Pg.222] වුත්තං හොති-යො සුරං පිවිත්වා සුරාමදහෙතු පාණා පාතාදීසු යංකිඤ්චි කම්මං කරොති, තස්ස සුරාපානං තස්සති කම්මස්ස බලවූපනිස්සයො හොති පුබ්බචෙතනාඨානියඤ්ච. තදෙව විසුං පටිසන්ධිං ජනෙති, න ඉතරන්ති. යථා හි පුබ්බාපරචෙතනා යොපි කම්මපථපත්තස්ස කම්මස්ස පරිවාරභූතාඑව පටිසන්ධිං ජනෙන්ති, න ඉතරා. එවමිදංපීති. න හි කම්මපථසුත්තෙසු සරූපතො ආගතානිඑව පටිසන්ධිං ජනෙන්ති. න ඉතරානීති සක්කා නියමෙතුං. යානි පන එකන්තෙන පටිසන්ධිජනනසාමත්ථිය යුත්තානි, තානෙව තත්ථ සරූපතො වුත්තානි. යානිපන පටිසන්ධිජනනෙ අනෙකන්තිකානි හොන්ති. තානි තත්ථසරූපතො න වුත්තානීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තථා හි පටිසම්භිදා මග්ගට්ඨකථායං කුසලාකුසලාපිච පටිසන්ධිජනකායෙව කම්මපථාති වුත්තා. වුත්තාවසෙසා පටිසන්ධිජනනෙ අනෙකන්ති කත්තා කම්මපථාති න වුත්තාති වුත්තං. තස්මා ඉදංපි පටිසන්ධිජනනෙ අනෙකන්තිකත්තා තත්ථ සරූපතො න වුත්තන්තිච. යං තදා සන්නකම්මවසෙන පටිසන්ධිජනකන්ති පුබ්බෙ වුත්තං. තං තත්ථ සරූපතො වුත්තෙසු තදා සන්නකම්මෙසු අනුපවිට්ඨන්තිච සක්කා වත්තුන්ති. තස්ස පන දුවිධං කිච්චං පටිසන්ධිජනනං කම්මජනනඤ්චාති. තත්ථ පටිජනනතො කම්මජනනමෙවස්ස මහන්තං මහාවිප්ඵාරඤ්ච හොතීති කත්වා සක්කෙන දෙවානමින්දෙන කුම්භජාතකෙ –

पण येथे मद्यपान का घेतले गेले नाही? कारण ते मद्यपान देखील अपायकारक (नरकात नेणारे) होण्याच्या स्वभावामुळे सांगितले गेले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - 'हे भिक्खूहो! मद्यपान वारंवार केले असता, वाढवले असता, बहुलीकृत केले असता ते निरयात (नरकात) नेणारे, तिर्यक योनीत (पशू योनीत) नेणारे, पेत योनीत (प्रेत योनीत) नेणारे होते. आणि मद्यपानाचा जो सर्वात हलका विपाक (परिणाम) असतो, तो मनुष्य झाल्यावर वेडेपणाला कारणीभूत ठरतो.' अठ्ठकथांमध्ये देखील 'विभागाच्या दृष्टीने प्राणातिपातादी पाचही केवळ कम्मपथच आहेत' असे म्हटले आहे. यावर उत्तर दिले जाते: प्रथम मूलटीकेमध्ये, त्याच्या (मद्यपानाच्या) समानतेमुळे मिच्छाचारात (व्यभिचारात) आणि उपकारकतेमुळे दहाही कम्मपथांमध्ये त्याचा अंतर्भाव होतो असे म्हटले आहे. तेथे समानतेचा स्वीकार करून विभाविनीमध्ये 'मद्यपान देखील येथेच समाविष्ट होते, कारण ते रस नावाच्या कामभोगातील मिच्छाचार आहे' असे म्हटले आहे. उपकारकतेचा स्वीकार करून पटिसम्भिदामग्गटीकेमध्ये 'कुशल आणि अकुशल कम्मपथ हे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारेच असतात' असे म्हटले आहे. या वाक्याच्या स्पष्टीकरणात 'उर्वरित कम्मपथ प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याच्या बाबतीत अनैकांतिक (अनिश्चित) असल्यामुळे त्यांना कम्मपथ म्हटले गेले नाही' असे म्हटले आहे. येथे 'उर्वरित' म्हणजे मद्यपानादी आणि त्यापासून विरती (दूर राहणे) इत्यादी. कारण मद्यपान हे मदाचे (धुंदीचे) कारण आहे. मद हा अपुण्यपथाचा (अकुशल कर्माचा) मार्ग आहे. त्यापासून विरती ही अमदतेचे (धुंदी नसण्याचे) कारण आहे. आणि ती अमदता पुण्यपथाचे (कुशल कर्माचे) कारण आहे. अशा प्रकारे कम्मपथाचे बलवान कारण (उपनिश्रय) असणारी ती कर्मे, त्यांच्या जवळच्या कर्माच्या प्रभावाने प्रतिसंधी उत्पन्न करणारी देखील होतात, असे म्हटले आहे. तेथे 'त्याच्या जवळच्या कर्माच्या प्रभावाने' याचा अर्थ असा की, त्या मद्यपानाच्या किंवा मद्यपान विरतीच्या जवळ घडणाऱ्या आणि त्या मूळ असणाऱ्या अकुशल कर्मांच्या किंवा कुशल कर्मांच्या प्रभावाने. हे असे म्हटले आहे - जो मनुष्य मद्य पिऊन, मद्याच्या धुंदीमुळे प्राणातिपातादी कर्मांपैकी कोणतेही कर्म करतो, त्याचे ते मद्यपान त्या कर्मासाठी बलवान उपनिश्रय (कारण) आणि पूर्वचेतनेच्या स्थानी असणारे ठरते. तेच स्वतंत्रपणे प्रतिसंधी उत्पन्न करते, इतर नाही. जसे पूर्व आणि अपर चेतना देखील कम्मपथाला प्राप्त झालेल्या कर्माच्या परिवारभूत (सोबत असणाऱ्या) म्हणूनच प्रतिसंधी उत्पन्न करतात, इतर नाही. त्याचप्रमाणे हे मद्यपान देखील आहे. कारण कम्मपथ सुत्तांमध्ये प्रत्यक्षपणे आलेली कर्मेच प्रतिसंधी उत्पन्न करतात, इतर नाही, असा नियम करता येत नाही. परंतु जी कर्मे निश्चितपणे प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याने युक्त असतात, तीच तेथे प्रत्यक्षपणे सांगितली आहेत. परंतु जी कर्मे प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याच्या बाबतीत अनैकांतिक (अनिश्चित) असतात, ती तेथे प्रत्यक्षपणे सांगितली गेलेली नाहीत, असे समजले पाहिजे. तसेच पटिसम्भिदामग्ग अठ्ठकथेमध्ये 'कुशल आणि अकुशल कम्मपथ हे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारेच असतात' असे म्हटले आहे. 'उर्वरित कम्मपथ प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याच्या बाबतीत अनैकांतिक असल्यामुळे त्यांना कम्मपथ म्हटले गेले नाही' असे म्हटले आहे. म्हणून हे मद्यपान देखील प्रतिसंधी उत्पन्न करण्याच्या बाबतीत अनैकांतिक असल्यामुळे तेथे प्रत्यक्षपणे सांगितले गेले नाही. आणि जे पूर्वी 'जवळच्या कर्माच्या प्रभावाने प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे' असे म्हटले गेले आहे, ते तेथे प्रत्यक्षपणे सांगितलेल्या जवळच्या कर्मांमध्ये समाविष्ट होते, असे म्हणता येऊ शकते. परंतु त्याचे (मद्यपानाचे) कार्य द्विविध आहे - प्रतिसंधी उत्पन्न करणे आणि कर्म उत्पन्न करणे. त्यामध्ये प्रतिसंधी उत्पन्न करण्यापेक्षा कर्म उत्पन्न करण्याचे त्याचे कार्यच मोठे आणि व्यापक आहे, म्हणून देवांचा राजा शक्राने कुंभजातकात म्हटले आहे -

යං වෙ විවිත්වා දුච්චරිතං චරන්ති,කායෙන වාචාය චෙතසාච;

නිරයං වජන්ති දුච්චරිතං චරිත්වා,තස්සා පුණ්ණං කුම්භමිමං කිණාථාති.

जे मद्य पिऊन लोक काया, वाचा आणि मनाने दुश्चरित (वाईट आचरण) करतात; ते दुश्चरित करून नरकात जातात, त्या मद्याने भरलेला हा कुंभ (घडा) खरेदी करा.

එවං තදාසන්නකම්මවසෙනෙව තස්ස අපායගාමිතා වුත්තා. තදුභයං පනස්ස කිච්චං ගහෙත්වා සුරාමෙරයපානං භික්ඛවෙ ආසෙවිතං.ල. සංවත්තනිකන්ති අඞ්ගුත්තරෙ වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයඤ්හිසුත්තපදෙසු ධම්මතා. යදිදං සංවත්තනිකන්ති වුත්තට්ඨානෙ යථාලාභයොජනාති. තථාහි මූලටීකායංපුනබ්භවංදෙතිපුනබ්භවාය සංවත්තෙතීති පාඨෙ කම්මසහජාතා පුනබ්භවංදෙති. කම්මසහායභූතා අකම්මසහජා තාපුනබ්භවං [Pg.223] සංවත්තෙතීති වුත්තං. කෙචි පන ඉමමත්ථං අනුපධාරෙත්වා ඉමාය පාළියා තස්ස විසුං එකන්තකම්මපථභාවං මඤ්ඤන්ති. යං පන කොට්ඨාසතො පඤ්චපි කම්මපථාඑවාති අට්ඨකථාවාක්‍යං. තත්ථ එවසද්දෙන තෙසං චෙතනාධම්මත්තා ඣානාදිකොට්ඨාසිකත්තං නිවත්තෙති. චෙතනා හි කම්මපථං පත්තාපි අපත්තාපි කොට්ඨාසතො කම්ම පථකොට්ඨාසිකාඑව හොතීති. තෙනෙව මූලටීකායං කම්මපථා එවාති කම්මපථකොට්ඨාසිකාඑවාති වුත්තං. අනුටීකායඤ්ච කම්ම පථකොට්ඨාසිකාඑව. න ඣානාදිකොට්ඨාසිකාති වුත්තං. කෙචිපන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා ඉමිනා වාක්‍යෙන තස්ස විසුං කම්මපථභාවං වදන්ති.

अशा प्रकारे, त्याच्या जवळच्या कर्माच्या प्रभावानेच त्याचे अपायगामी (नरकात नेणारे) असणे सांगितले गेले आहे. परंतु त्याची ही दोन्ही कार्ये लक्षात घेऊन, अंगुत्तर निकायात 'हे भिक्खूहो! मद्यपान वारंवार केले असता... ते नरकात नेणारे होते' असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे. कारण सुत्तपदांमध्ये हाच नियम आहे. जेथे 'संवर्तनिक' (नेणारे/कारणीभूत ठरणारे) असे म्हटले आहे, तेथे योग्यतेनुसार योजना करावी. तसेच मूलटीकेमध्ये 'पुनर्भव देते, पुनर्भावासाठी संवर्तित करते' या पाठात 'कर्मासोबत उत्पन्न झालेली तृष्णा पुनर्भव देते. कर्माची साहाय्यक असणारी परंतु कर्मासोबत उत्पन्न न झालेली तृष्णा पुनर्भावाला संवर्तित करते (कारणीभूत ठरते)' असे म्हटले आहे. परंतु काही लोक या अर्थाचा विचार न करता, या पाळीवरून (वचनावरून) त्याचे स्वतंत्रपणे निश्चित कम्मपथ असणे मानतात. परंतु जे अठ्ठकथेचे वाक्य आहे की 'विभागाच्या दृष्टीने पाचही केवळ कम्मपथच आहेत'. तेथे 'एव' (केवळ) या शब्दाने त्यांच्या चेतनाधर्मत्वामुळे ध्यानादी विभागांमध्ये असण्याचा निषेध केला आहे. कारण चेतना कम्मपथाला प्राप्त झाली असो वा नसो, ती विभागाच्या दृष्टीने कम्मपथ विभागातीलच असते. त्यामुळेच मूलटीकेमध्ये 'कम्मपथच' म्हणजे 'कम्मपथ विभागातीलच' असे म्हटले आहे. आणि अनुटीकेमध्ये देखील 'कम्मपथ विभागातीलच, ध्यानादी विभागातील नाही' असे म्हटले आहे. परंतु काही लोक या अर्थाकडे लक्ष न देता, या वाक्यावरून त्याचे स्वतंत्रपणे कम्मपथ असणे सांगतात.

ඛුද්දකපාඨට්ඨකථායං පන සබ්බෙනසබ්බං තස්ස කම්මපථභාවො පටික්ඛිත්තොයෙව, තත්ථ හි පුරිමානං චතුන්නං කායකම්මාදිභාවඤ්ච කම්මපථභාවඤ්ච විසුං වත්වා සුරාපානංපත්වා කායකම්මමෙවාති වුත්තං. එතෙන වචීකම්මභාවඤ්ච කම්මපථභාවඤ්ච පටික්ඛිපතීති. ධාතුසංයුත්තට්ඨකථා යඤ්ච පටික්ඛිත්තො. යථාහ-තතීයංපඤ්චකම්මවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. චතුත්ථං සත්තකම්මපථවසෙන පඤ්චමං දස කම්මපථවසෙනාති. තත්ථ හි තතීයෙ සුරාපානමිස්සකත්තා පඤ්චකම්මවසෙන ඉච්චෙව වුත්තං. න පඤ්චකම්මපථවසෙනාති. එතාසුපිච පටිසන්ධිජනනෙ අනෙකන්ති කත්තාඑව පටික්ඛිත්තොති න නසක්කා වත්තුං එවඤ්හි සති සබ්බා පාළිට්ඨකථාටීකායො සංසන්දිතා හොන්තීති. කායකම්මන්ති එත්ථ කායො තිවිධො සසම්භාරකායො පසාදකායො චොපනකායොති. ඉධ කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො චොපනකායො අධිප්පෙතොති වුත්තං කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙති. චොපනකායො හි කදාචි කායඞ්ගෙන අත්තනොඅධිප්පායං පරස්ස විඤ්ඤා පනත්ථායපි කරීයතීති කායවිඤ්ඤත්තීති වුච්චතීති. සො යෙවච කම්මානං පවත්තිමුඛත්තා ද්වාරන්ති කායද්වාරං. තස්මිඤ්හි තෙන තෙන උපක්කම කිච්චෙන පවත්තමානෙඑව ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාදිකිච්චසිද්ධිතො තංජන කස්ස චෙතනාධම්මස්ස ආයූහන කිච්චනිබ්බත්තිච කායකම්මනාම ලාභොච හොතීති. තස්මිං කායද්වාරෙ. එත්ථච යස්මාසබ්බානිපි කම්මානි පුබ්බඞ්ගමභූතෙන සම්පයුත්තමනෙන විනා නසිජ්ඣන්ති. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා. [Pg.224] මනොසෙට්ඨා මනොමයාති හි වුත්තං. ධම්මාති චෙත්ථ සුචරිතදුච්චරිතධම්මා වුච්චන්ති. තස්මා මනොද්වාරං සබ්බකම්මසාධාරණත්තා කම්මානි විසෙසෙතුං නසක්කොති. අසාධාරණභූතා පන කායවචීයො එව සකොන්ති. යස්මාච පුරිමානි සත්තවිධානි කම්මානි කෙවලං මනොමත්තෙන නසිජ්ඣන්ති. තංසමුට්ඨිතෙහි පන කාය වචීපයොගෙහි එව සිජ්ඣන්ති. තස්මා තෙඑව තෙසං කම්මානං පවත්තිමුඛසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්තීති වුත්තං කායද්වාරෙති. පරතො වචීද්වාරෙති ච.

खुद्दकपाठ अट्ठकथेमध्ये तर सर्वतोपरीने त्या सुरापानाचे कम्मपथ (कर्मपथ) असणे नाकारलेच आहे. कारण तेथे पूर्वीच्या चार कर्मांचे कायकर्म इत्यादी असणे आणि कम्मपथ असणे स्वतंत्रपणे सांगून, सुरापानाप्रत पोहोचल्यावर 'कायकर्मच' असे म्हटले आहे. याद्वारे वचीकर्म असणे आणि कम्मपथाप्रत पोहोचणे नाकारले जाते, असे जाणावे. आणि धातुसंयुत्त अट्ठकथेमध्ये सुद्धा ते नाकारले आहे. जसे की अट्ठकथाकारांनी म्हटले आहे— 'तिसरे... द्वारे' असे म्हटले आहे. कारण तेथे तिसऱ्या सुत्तात सुरापानाशी मिश्रित असल्यामुळे 'पंचकर्मद्वारे' असेच म्हटले आहे, 'पंचकम्मपथद्वारे' असे म्हटले नाही. हे सर्व चांगल्या प्रकारे तपासून ग्रहण करावे. येथे 'कायकर्म' यामध्ये काय (शरीर) तीन प्रकारचा आहे— ससंभारकाय, प्रसादकाय आणि चोपनकाय. येथे कायविज्ञप्ति म्हणून ओळखला जाणारा 'चोपनकाय' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'कायविज्ञप्ति म्हणून ओळखला जाणारा' असे म्हटले आहे. कारण चोपनकाय कधीकधी शरीराच्या अवयवाद्वारे स्वतःचा हेतू दुसऱ्याला जाणवून देण्यासाठी सुद्धा केला जातो, म्हणून त्याला 'कायविज्ञप्ति' असे म्हटले जाते, असे जाणावे. आणि तोच कर्मांच्या प्रवृत्तीचे मुख (द्वार) असल्यामुळे 'कायद्वार' होय. कारण त्या चोपनकायामध्ये त्या त्या उपक्रम-कार्याद्वारे प्रवृत्त होत असतानाच जीवितेंद्रियाचा उच्छेद इत्यादी कार्य सिद्ध होत असल्यामुळे, त्याला उत्पन्न करणाऱ्या चेतनाधर्माचे संचय करण्याचे कार्य पूर्ण होते आणि 'कायकर्म' हे नाव प्राप्त होते, असे जाणावे. त्या कायद्वाराविषयी. आणि येथे ज्याअर्थी सर्वच कर्मे पूर्वगामी असलेल्या संप्रयुक्त मनाशिवाय सिद्ध होत नाहीत. कारण 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा... मनोमया' (सर्व धर्मांमध्ये मन पूर्वगामी आहे... ते मनोमय आहेत) असे म्हटले आहे. आणि येथे 'धम्मा' म्हणजे सुचरित आणि दुश्चरित धर्म म्हटले जातात. म्हणून मनोद्वार सर्व कर्मांसाठी सामायिक असल्यामुळे कर्मांना विशेषित करण्यास समर्थ नाही. परंतु असाधारण असलेले काय आणि वची (काया आणि वाचा) हेच समर्थ आहेत. आणि ज्याअर्थी पूर्वीची सात प्रकारची कर्मे केवळ मनानेच सिद्ध होत नाहीत, तर त्यापासून (मनापासून) उत्पन्न होणाऱ्या काय आणि वची प्रयोगांद्वारेच सिद्ध होतात. म्हणून तेच त्या कर्मांच्या प्रवृत्तीचे मुख (द्वार) म्हणून गणले जातात, म्हणून 'कायद्वाराविषयी' असे आणि पुढे 'वचीद्वाराविषयी' असे म्हटले आहे.

යස්මා පන කායද්වාරෙ වුත්තිතො කායකම්මං නාම. වචීද්වාරෙ වුත්තිතො වචීකම්මංනාමාති එත්තකමත්තෙ වුත්තෙ පාණාතිපාතාදීනි තීණි කායකම්මංනාම. මුසාවාදාදීනි චත්තාරි වචීකම්මංනාමාති එවං ද්වාරෙන කම්මානං නාමවවත්ථානං අසිද්ධං සියා. කථං. යදා හි පුරිමානි ද්වෙ ආණත්තිවසෙන අප්පකෙන වචීද්වාරෙ භිජ්ඣන්ති. තදා තානි කායකම්මන්ති නාමං ජහෙය්‍යුං. වචීකම්මන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡෙය්‍යුං කස්මා වචීද්වාරෙ වුත්තිතො වචීකම්මංනාමාති වුත්තත්තා. ද්වෙවා නෙසං නාමානි භවෙය්‍යුං. උභයද්වාරෙසුපි සන්දිස්සනතො. යදාපන මජ්ඣිමානි චත්තාරි හත්ථමුට්ඨාදිවසෙන අප්පකෙන කායද්වාරෙ සිජ්ඣන්ති. තදා තානිපි වචීකම්මන්ති නාමං ජහෙය්‍යුං. කායකම්මන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡෙය්‍යුං. කස්මා කායද්වාරෙ වුත්තිතො කායකම්මංනාමාති වුත්තත්තා. ද්වෙවා නෙසං නාමානි භවෙය්‍යුං. උභයද්වාරෙසුපි සන්දිස්සනතො. එවඤ්චසති පාණාතිපාතො.ල. මිච්ඡාචාරොචෙති කායකම්මංනාමාති ඉදං වවත්ථානමෙව නිරත්ථකං සියා. තථා පරතො මුසාවාදො.ල. ප්පලාපොචෙති වචීකම්මංනාමාති. බාහුල්ලවුත්තිතොති වුත්තෙපන එකමෙකෙන බාහුල්ලසද්දෙන ඡබ්බිධානි තානි වජ්ජානි වජ්ජෙත්වා වුත්තප්පකාරං ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං සිද්ධං භවති. යථා වනචරකො සඞ්ගාමාවචරොති.

परंतु येथे 'कायद्वाराद्वारे घडल्यामुळे कायकर्म नाव' आणि 'वचीद्वाराद्वारे घडल्यामुळे वचीकर्म नाव' असे केवळ एवढेच म्हटले असता, 'प्राणातिपात इत्यादी तीन कायकर्म' आणि 'मृषावाद इत्यादी चार वचीकर्म' अशा प्रकारे द्वाराद्वारे कर्मांचे नावांचे निर्धारण असिद्ध होईल. ते कसे असिद्ध होईल? कारण जेव्हा पूर्वीची दोन कर्मे आज्ञा देण्याच्या रूपाने थोड्या प्रमाणात वचीद्वारामध्ये सिद्ध होतात, तेव्हा ती 'कायकर्म' हे नाव सोडतील आणि 'वचीकर्म' या संज्ञेला प्राप्त होतील. कारण 'वचीद्वाराद्वारे घडल्यामुळे वचीकर्म नाव' असे म्हटल्यामुळे त्यांना दोन्ही नावे सुद्धा मिळतील, कारण दोन्ही द्वारांमध्ये सुद्धा ते दिसून येते. आणि जेव्हा मधली चार कर्मे हाताची मूठ दाखवणे इत्यादींच्या द्वारे थोड्या प्रमाणात कायद्वारामध्ये सिद्ध होतात, तेव्हा ती सुद्धा 'वचीकर्म' हे नाव सोडतील आणि 'कायकर्म' या संज्ञेला प्राप्त होतील. कारण 'कायद्वाराद्वारे घडल्यामुळे कायकर्म नाव' असे म्हटल्यामुळे त्यांना दोन्ही नावे सुद्धा मिळतील, कारण दोन्ही द्वारांमध्ये सुद्धा ते दिसून येते. आणि असे असताना, 'प्राणातिपात... कायकर्म नाव' हे निर्धारणच निरर्थक होईल. त्याचप्रमाणे पुढे 'मृषावाद... वचीकर्म नाव' हे निर्धारणच निरर्थक होईल. परंतु 'बाहुल्लवृत्तीने' (प्रामुख्याने घडण्याने) असे म्हटले असता तर, प्रत्येक 'बाहुल्ल' शब्दाने त्या सहा प्रकारच्या दोषांना वगळून, सांगितलेल्या प्रकारे द्वाराद्वारे कर्मांचे निर्धारण सिद्ध होते. जसे की 'वनचरक' (वनात फिरणारा) किंवा 'संग्रामावचर' (युद्धात फिरणारा) असे म्हटले जाते.

මනොකම්මානි පන ද්වාරන්තරෙසු චරන්තානිපි චරණමත්තානි එව හොන්ති. න ද්වාරන්තරානි තෙසං කම්මසිද්ධියා අඞ්ගං හොන්ති. තස්මා තානි විසුං කතානීති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන කායද්වාරස්ස කායොති නාමං අනෙකෙසු සුත්තසහස්සෙසු සයමෙව සිද්ධං පාකටඤ්ච. [Pg.225] තථා වචීද්වාරස්ස වාචාති නාමං. කුසලාකුසල ජවනචිත්තසඞ්ඛාකස්ස මනොද්වාරස්සච මනොති නාමං. තස්මා සබ්බත්ථ කායද්වාරං වචීද්වාරං මනොද්වාරන්ති වුත්තෙ කම්මෙන ද්වාරස්ස වවත්ථාන කිච්චංනාම නත්ථි. යත්ථ පන කායකම්මද්වාරං වචීකම්මද්වාරං මනොකම්මද්වාරන්ති ආගතං. තත්ථෙව ද්වාරකථාදීසු කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානංපි විසුං වත්තබ්බං හොතීති දට්ඨබ්බං.

परंतु मनोकर्मे इतर द्वारांमध्ये वावरत असली तरी केवळ वावरणे मात्रच असतात. इतर द्वारे त्यांच्या कर्मसिद्धीचे अंग होत नाहीत. म्हणून त्यांना स्वतंत्रपणे केले आहे, असे जाणावे. आणि ज्याअर्थी कायद्वाराचे 'काय' हे नाव अनेक हजारो सुत्तांमध्ये स्वतःच सिद्ध आणि स्पष्ट आहे, त्याचप्रमाणे वचीद्वाराचे 'वाचा' हे नाव स्वतःच सिद्ध आणि स्पष्ट आहे, आणि कुशल-अकुशल जवनचित्त म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मनोद्वाराचे 'मन' हे नाव स्वतःच सिद्ध आणि स्पष्ट आहे. म्हणून सर्व ग्रंथांमध्ये 'कायद्वार, वचीद्वार, मनोद्वार' असे म्हटले असता कर्माद्वारे द्वाराचे निर्धारण करण्याचे कार्य नसते. परंतु ज्या ग्रंथांमध्ये 'कायकर्मद्वार, वचीकर्मद्वार, मनोकर्मद्वार' असे आले आहे, तेथेच द्वार-कथा इत्यादींमध्ये कर्माद्वारे द्वाराचे निर्धारण सुद्धा स्वतंत्रपणे सांगितले पाहिजे, असे जाणावे.

[153] එතෙන යං වුත්තං විභාවනියං

[१५३] याद्वारे विभाविनी (टीके) मध्ये जे म्हटले आहे—

‘‘කායකම්මස්සච පවත්තිමුඛභූතං කායද්වාරන්ති වුච්චතීති’’. තං පටික්ඛිත්තං හොති.

“आणि कायकर्माच्या प्रवृत्तीचे मुख असणाऱ्याला कायद्वार म्हटले जाते”, ते नाकारले गेले आहे.

[154] යඤ්ච තත්ථ

[१५४] आणि जे तेथे—

‘‘තථා මුසාවාදාදිං කායවිකාරෙන කරොන්තස්ස වචීකම්මං කායද්වාරෙපි පවත්තතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානංපි නසියාති’’ වුත්තං. තංපි න යුජ්ජති.

“त्याचप्रमाणे, शरीराच्या हालचालीद्वारे मृषावाद इत्यादी करणाऱ्याचे वचीकर्म कायद्वारावर सुद्धा प्रवृत्त होते, म्हणून कर्माद्वारे द्वाराचे निर्धारण सुद्धा होणार नाही” असे म्हटले आहे, ते सुद्धा योग्य नाही.

න හි කායවිකාරෙන කරීයමානං වචීකම්මං කායද්වාරෙ පවත්තමානංපි තස්ස ද්වාරස්ස නාමං භින්දිතුංවා අත්තනො නාමං දාතුංවා සක්කොති. සභාව සිද්ධත්තා තස්ස නාමස්සාති.

कारण शरीराच्या हालचालीद्वारे केले जाणारे वचीकर्म कायद्वारावर प्रवृत्त होत असले तरी त्या द्वाराचे नाव बदलण्यास वा स्वतःचे नाव देण्यास समर्थ नाही, कारण त्या नावाचे अस्तित्व स्वभावानेच सिद्ध आहे, असे जाणावे.

[155] එතෙනෙව යඤ්ච තත්ථ

[१५५] याद्वारेच जे तेथे—

වුත්තං ‘‘තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති. න ඉතරානි. තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තනතො කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො. බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදි භාවොවියාති’’. තංපි පටික්ඛිත්තං හොති.

म्हटले आहे— “त्याचप्रमाणे, कायकर्मच प्रामुख्याने कायद्वारावर प्रवृत्त होते, इतर नाही. म्हणून कायकर्माचे प्रामुख्याने येथेच प्रवृत्त होण्यामुळे कायकर्मद्वार असणे सिद्ध होते, जसे की ब्राह्मणग्राम इत्यादींचे ब्राह्मणग्राम असणे”, ते सुद्धा नाकारले गेले आहे.

න හි කායකම්මද්වාරන්ති නාමං ඉධ වුත්තං අත්ථීති. [කායකම්මං]

कारण 'कायकर्मद्वार' हे नाव येथे (या ग्रंथात) म्हटले आहे असे नाही, असे जाणावे. [कायकर्म समाप्त झाले.]

149. මුසාති අභූතත්ථෙ නිපාතො. මුසා වදන්ති එතෙනාති මුසාවාදො. විසති පරෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්මොදභාවසඞ්ඛාතං සාමග්ගිරසං සංචුණ්ණෙති පරිභින්දති මිථු භෙදං කරොති එතායාති පිසුණා. අත්තනො පියභාවං පරෙසඤ්ච මිත්තසුඤ්ඤභාවං කරොති එතායාතිවා පිසුණා. නිරුත්තිනයෙන. වදන්ති එතායාති [Pg.226] වාචා. පිසුණාච සා වාචාචාති පිසුණවාචා. යෙන සුය්‍යති, තස්ස හදයං ඵරමානා උසති දහතීති ඵරුසා. ඵරුසාච සා වාචාචාති ඵරුසවාචා. සාධුජනෙහි අධිගන්තබ්බං සංසුඛං හිතඤ්ච ඵලති විසරති විනාසෙති හිතසුඛමග්ගං භින්දතීති සම්ඵං. තංවා ඵලති භිජ්ජති එතෙනාති සම්ඵං. අත්ථධම්මාපගතස්ස පටිභාණචිත්තස්ස භාරතයුද්ධසීතාහරණා දිකස්ස වාචා වත්ථුමත්තස්සෙතං නාමං. යත්ථ දිට්ඨධම්මහිතබුද්ධියාවා සම්පරායික හිතබුද්ධියාවා උපායදීපකං කිඤ්චි අත්ථධම්මවිනයපදං නත්ථි. සම්ඵං පලපන්තිපකාරෙන කථයන්ති එතෙනාති සප්ඵප්පලාපො. තත්ථ පරස්සවිසං වාදනපුරෙක්ඛාරෙන විසං වාදක කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා මුසාවාදො. සො පරස්ස අත්ථභඤ්ජනකොව කම්මපථභෙදො. ඉතරො කම්මමෙව. එත්ථ ච කම්ම පථොති පටිසන්ධිජනකානං කම්මානං උට්ඨානමුඛමග්ගො වුච්චති. යථා හි රජානං උට්ඨානපදෙසො රජපථොති වුච්චති. තථා ලොකෙ සන්දිස්සමානෙසු සත්තානං කායවචීචිත්තාභිසඞ්ඛරණකිච්චෙසුයෙහි කිච්චෙහි පටිසන්ධිජනකානි කම්මානි උට්ඨහන්ති. යෙසුවා කිච්චෙසු තානි උට්ඨහන්ති පවත්තන්ති. තානි කායවචීචිත්තා භිසඞ්ඛරණකිච්චානි පටිසන්ධිජනකානං කම්මානං උට්ඨානමුඛමග්ගත්තා කම්මපථොති වුච්චන්ති. කතමානි පන තානීති. අඞ්ගසම්පන්නානි අකුසලෙසු පාණඝාත කිච්චාදීනි කුසලෙසු තබ්බිරමණකිච්චාදීනි දසවිධානි කිච්චානීති. කම්මානියෙව සුගතිදුග්ගතීනං තදුප්පජ්ජනකසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථභූතත්තා කම්මපථොනාමාතිපි වදන්ති.

१४९. 'मुसा' (मृषा) हा शब्द असत्य (अभूत) या अर्थातील एक निपात (अव्यय) आहे. ज्याद्वारे असत्य बोलले जाते, तो 'मुसावाद' (मृषावाद) होय. ज्या चेतनेद्वारे इतरांच्या परस्परांमधील आनंदाच्या भावनेला, म्हणजेच एकतेच्या रसाला (सामग्रीरसला) चूर्ण केले जाते, नष्ट केले जाते आणि त्यांच्यात फूट पाडली जाते, ती 'पिसुणा' (चुगली) होय. अथवा ज्याद्वारे स्वतःला प्रिय बनवले जाते आणि इतरांना मित्रांपासून वंचित (मित्रशून्य) केले जाते, ती निरुक्तीच्या नियमानुसार 'पिसुणा' होय. ज्याद्वारे बोलले जाते ती 'वाचा' (वाणी) होय. ती पिसुणा (फूट पाडणारी) आणि वाचा (वाणी) दोन्ही असल्याने तिला 'पिसुणावाचा' (चुगलीची वाणी) असे म्हणतात. ज्या वाणीला ऐकल्याने ऐकणाऱ्याचे हृदय व्याकुळ होऊन जळू लागते, ती 'फरुसा' (कठोर) होय. ती कठोर आणि वाणी दोन्ही असल्याने तिला 'फरुसावाचा' (कठोर वाणी) असे म्हणतात. सज्जनांनी प्राप्त करण्यायोग्य असलेले सुख आणि हित जे नष्ट करते, विखुरते, नाहीसे करते आणि हित-सुखाचा मार्ग खंडित करते, ते 'सम्फ' (निरर्थक बडबड) होय. अथवा ज्याच्याद्वारे ते सुख-हित नष्ट होते किंवा भंग पावते, ते 'सम्फ' होय. अर्थ आणि धम्मापासून रहित असलेल्या, केवळ कल्पनाशक्तीने युक्त असलेल्या, जसे की महाभारत युद्ध किंवा सीताहरण इत्यादी केवळ काल्पनिक कथांच्या संदर्भातील वाणीला हे नाव दिले जाते. ज्यामध्ये या जन्मातील (दृष्टधम्म) हिताच्या बुद्धीने किंवा परलोकातील (सांपरायिक) हिताच्या बुद्धीने उपाय दाखवणारे कोणतेही अर्थ, धम्म किंवा विनय यांचे पद नसते. ज्याद्वारे निरर्थक गोष्टींची बडबड केली जाते किंवा विविध प्रकारे निरर्थक बोलले जाते, तो 'सम्फप्पलाप' (निरर्थक बडबड) होय. त्यामध्ये, दुसऱ्याची फसवणूक करण्याच्या उद्देशाने, फसवणूक करणाऱ्या शारीरिक किंवा वाचिक प्रयोगाला उत्पन्न करणारी अकुशल चेतना म्हणजे 'मुसावाद' होय. तो मुसावाद जेव्हा दुसऱ्याच्या हिताचा नाश करतो, तेव्हाच तो 'कम्मपथ' (कर्मपथ) बनतो. इतर वेळी ते केवळ 'कम्म' (कर्म) असते. आणि येथे 'कम्मपथ' म्हणजे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) उत्पन्न करणाऱ्या कर्मांच्या उत्पत्तीचा मुख्य मार्ग असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे धुळीच्या उत्पत्तीच्या स्थानाला 'रजपथ' (धुळीचा मार्ग) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे, जगात दिसून येणाऱ्या प्राण्यांच्या शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक संस्कारांच्या क्रियांमध्ये, ज्या क्रियांमुळे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारी कर्मे उदित होतात, किंवा ज्या क्रियांमध्ये ती कर्मे उदित होऊन प्रवृत्त होतात, त्या शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक संस्कारांच्या क्रियांना, प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कर्मांच्या उत्पत्तीचा मुख्य मार्ग असल्यामुळे, 'कम्मपथ' असे म्हटले जाते. परंतु ती कर्मे कोणती आहेत? अकुशल कर्मांमध्ये प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादी अंगांनी युक्त दहा प्रकारच्या क्रिया आणि कुशल कर्मांमध्ये त्या कर्मांपासून विरत राहणे इत्यादी दहा प्रकारच्या क्रिया आहेत, असे समजावे. कर्मेच सुगती आणि दुर्गतीची, तसेच तिथे उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाची कारणे (मार्ग) बनत असल्यामुळे, त्यांना 'कम्मपथ' असे म्हणतात, असेही काही आचार्य सांगतात.

පරස්ස භෙදපුරෙක්ඛාරෙන භෙදකකායගචීපයොගසමුට්ඨා පිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා පිසුණාවාචා. සාපි පරෙ භින්නෙයෙව කම්මපථභෙදො. අභින්නෙ කම්මමෙව. පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකාය වචීපයොගසමුට්ඨාපිකා දුට්ඨචෙතනා ඵරුසවාචා. එත්ථච මරන්ති සත්තා, මරණමත්තංවා දුක්ඛං නිගච්ඡන්ති එතස්මිං ඝට්ටියමානෙති මම්මං. දුට්ඨවණො. මම්මං ඡින්දති භින්දති ඝට්ටෙතීති මම්මච්ඡෙදකො. වණඝට්ටනපයොගො. ඉධ පන මම්මංවියාති මම්මං. ජාතිආදීසු දසසු අක්කොසවත්ථූසු යංකිඤ්චි. මම්මච්ඡෙදකොති ජාතිආදීසු ඝට්ටන වසෙන [Pg.227] පවත්තො ඵරුස කායවචී පයොගො. අය මත්ථො සීලක්ඛන්ධ ටීකා වසෙන වෙදිතබ්බො. අථවා. මමායතීති මමො. මිත්තො. මමස්ස භාවො මම්මං. මෙත්තාචිත්තං. මම්මං ඡින්දතීති මම්මච්ඡෙදකො. අයංපි අක්කොසිතබ්බස්ස සම්මුඛාඑව කම්මපථභෙදොති කෙචි. පරම්මුඛාපීති අපරෙ. යථා පන පරං අක්කොසිත්වා ඛමාපෙන්තස්ස ඛමාපනකම්මං පරස්ස දූරෙ ඨිතස්සපි මතස්සපි සම්පජ්ජති. එවං අක්කොසනකම්මංපීති දීඝමජ්ඣිමටීකාකාරා ඉච්ඡන්ති. අක්කොසාධිප්පායෙන චණ්ඩා මහිංසී තං අනුබන්ධතූතිවා චොරා තං ඛණ්ඩා ඛණ්ඩිකං කරොන්තූතිවා මුද්ධා තෙ ඵලතු සත්තධාතිවා එවමාදිනා නයෙන පරං අභිසපන්තස්සපි කම්මපථභෙදො හොතියෙවාතිච වදන්ති.

दुसऱ्यांमध्ये फूट पाडण्याच्या उद्देशाने, फूट पाडणाऱ्या शारीरिक किंवा वाचिक प्रयोगाला उत्पन्न करणारी क्लिष्ट (मलीन) चेतना म्हणजे 'पिसुणावाचा' (चुगली) होय. ती देखील जेव्हा दुसऱ्यांमध्ये खरोखरच फूट पडते, तेव्हाच 'कम्मपथ' बनते. फूट न पडल्यास ते केवळ 'कम्म' असते. दुसऱ्याच्या मर्मावर आघात करणाऱ्या शारीरिक किंवा वाचिक प्रयोगाला उत्पन्न करणारी दुष्ट चेतना म्हणजे 'फरुसावाचा' (कठोर वाणी) होय. आणि येथे, ज्यावर आघात केल्याने प्राणी मरतात किंवा मरणासमान दुःख प्राप्त करतात, त्याला 'मर्म' (मम्म) म्हणतात. जसे की एखादी गंभीर जखम (दुष्टव्रण). जे मर्माला छेदते, भेदते किंवा त्यावर आघात करते, ते 'मर्मच्छेदक' होय. जसे की जखमेवर आघात करण्याचा प्रयोग. परंतु येथे मर्मासारखे असल्यामुळे त्याला 'मर्म' म्हटले आहे. हे जात इत्यादी दहा आक्रोशाच्या (शिवीगाळीच्या) कारणांपैकी कोणतेही एक असू शकते. 'मर्मच्छेदक' म्हणजे जात इत्यादींवर आघात करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेला कठोर शारीरिक किंवा वाचिक प्रयोग होय. हा अर्थ 'शीलक्खंध-टीका' (शीलस्कंध टीका) च्या आधारे समजून घ्यावा. अथवा, जो 'माझा' मानतो तो 'मम' (मित्र) होय. ममाचा भाव म्हणजे 'मम्म' (मैत्रीचे चित्त) होय. त्या मैत्रीच्या चित्ताला जे छेदते, ते 'मर्मच्छेदक' होय. काही आचार्यांच्या मते, ही कठोर वाणी देखील ज्याला उद्देशून बोलली गेली आहे त्याच्या समोर (प्रत्यक्ष) उच्चारली गेल्यासच 'कम्मपथ' बनते. तर इतर आचार्यांच्या मते, ती पाठीमागे (परोक्ष) उच्चारली तरीही कम्मपथ बनते. परंतु, ज्याप्रमाणे एखाद्याला शिवीगाळ केल्यानंतर क्षमा मागणाऱ्याचे क्षमापनाचे कार्य, तो दुसरा व्यक्ती दूर असला किंवा मृत झालेला असला तरीही पूर्ण होते; त्याचप्रमाणे शिवीगाळ करण्याचे कर्म देखील (तो व्यक्ती दूर किंवा मृत असला तरी) पूर्ण होते, असे 'दीघनिकाय' आणि 'मज्झिमनिकाय' च्या टीकाकारांचे मत आहे. शिवीगाळ करण्याच्या किंवा शाप देण्याच्या उद्देशाने, 'तुझ्या मागे एखादी पिसाळलेली रानम्हैस लागो', किंवा 'चोरांनी तुझे तुकडे-तुकडे करावेत', किंवा 'तुझे मस्तक सात तुकड्यांत फाटो' अशा प्रकारे दुसऱ्याला शाप देणाऱ्याचे देखील 'कम्मपथ' पूर्ण होतेच, असेही ते सांगतात.

අනත්ථවිඤ්ඤාපන කායවචීපයොග සමුට්ඨාපිකා පාපචෙතනා සම්ඵප්පලාපො. සොපි භාරතයුද්ධ සීතාහරණාදිකෙසු පටිභාණචිත්තෙසු වාචාවත්ථුමත්තෙසුඑව කම්මපථභෙදො. සොචඛො පරෙ තං අනත්ථං සච්චතො ගණ්හන්තෙයෙව. අගණ්හන්තෙ පන කම්මමෙව. තථා රාජකථාදීසු ද්වත්තිංස තිරච්ඡාන කථාපභෙදෙසුපි කම්මමෙව. තඤ්ච ඛො තදස්සාදවසෙන කථෙන්තස්සෙව. අත්ථධම්මවිනයනිස්සිතං කත්වා කථෙන්තස්ස පන සබ්බංපි සත්ථකමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. වචීකම්මන්ති එත්ථ වචීති වාචායෙව. සා චතුබ්බිධා සද්දවාචා විරතිවාචා චෙතනාවාචා චොපනවාචාති. ඉධ පන සද්දසහිතා වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා චොපන වාචා අධිප්පෙතාති වුත්තං වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙති. චොපනවාචා හි කදාචි වාචඞ්ගෙන අත්තනො අධිප්පායං පරස්ස විඤ්ඤාපනත්ථායපි කරීයතීති වචීවිඤ්ඤත්තීති වුච්චතීති. සායෙවච කම්මානං පවත්ති මුඛත්තා ද්වාරන්ති වචීද්වාරං. තාය හි තංතංවචීපයොගකිච්චෙන පවත්තමානාය එව විසංවාදනාදිකිච්චසිද්ධිතො තංසමුට්ඨාපකස්ස චෙතනාධම්මස්ස ආයූහනක්‍රියානිබ්බත්තිච වචීකම්මනාමලාභොච හොතීති. තස්මිං වචීද්වාරෙ. යමෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කායකම්මෙ වුත්තමෙවාති. [වචීකම්මං]

निरर्थक गोष्टींचे ज्ञान करून देणाऱ्या शारीरिक किंवा वाचिक प्रयोगाला उत्पन्न करणारी पाप-चेतना म्हणजे 'सम्फप्पलाप' (निरर्थक बडबड) होय. ती देखील महाभारत युद्ध, सीताहरण इत्यादी कल्पनाविलासयुक्त केवळ काल्पनिक कथांच्या संदर्भातील वाणीमध्येच 'कम्मपथ' बनते. आणि ती देखील तेव्हाच कम्मपथ बनते जेव्हा इतर लोक त्या निरर्थक गोष्टीला सत्य मानून स्वीकारतात. त्यांनी न स्वीकारल्यास ते केवळ 'कम्म' असते. त्याचप्रमाणे, राजकथा (राजांविषयीच्या गोष्टी) इत्यादी बत्तीस प्रकारच्या तिरश्चानकथांमध्ये (हीन गोष्टींमध्ये) देखील ते केवळ 'कम्म' असते. आणि ते देखील केवळ त्या गोष्टींचा आस्वाद घेण्याच्या हेतूने बोलणाऱ्याच्या बाबतीतच घडते. परंतु, जो अर्थ, धम्म आणि विनय यांना अनुसरून बोलतो, त्याचे सर्व बोलणे अर्थपूर्णच (सार्थक) असते, असे समजावे. येथे 'वचीकम्म' या पदात 'वची' म्हणजे 'वाचा' (वाणी) च होय. ती चार प्रकारची आहे: शब्दवाचा, विरतीवाचा, चेतनावाचा आणि चोपनवाचा (उच्चारित वाणी). परंतु येथे, आवाजासह असणारी आणि 'वचीविञ्ञत्ती' (वाचिक संदेश) म्हटली जाणारी 'चोपनवाचा' अभिप्रेत आहे, म्हणूनच 'वचीविञ्ञत्ती' असे म्हटले आहे. कारण चोपनवाचा कधीकधी वाणीच्या अवयवांद्वारे स्वतःचा हेतू दुसऱ्याला समजवण्यासाठी वापरली जाते, म्हणून तिला 'वचीविञ्ञत्ती' असे म्हणतात, असे समजावे. आणि तीच कर्मांच्या प्रवृत्तीचे (उत्पत्तीचे) मुख असल्यामुळे तिला 'द्वार' म्हणजेच 'वचीद्वार' (वाचिक द्वार) असे म्हणतात. कारण त्या त्या वाचिक प्रयोगाच्या क्रियेद्वारे ती प्रवृत्त होत असतानाच, फसवणूक इत्यादी कार्ये सिद्ध होत असल्यामुळे, तिला उत्पन्न करणाऱ्या चेतनाधर्माची प्रयत्नक्रिया पूर्ण होते आणि त्याला 'वचीकम्म' हे नाव प्राप्त होते, असे समजावे. त्या वचीद्वाराच्या संदर्भात येथे जे काही सांगायचे आहे, ते 'कायिक कर्मा'च्या संदर्भात आधीच सांगितले गेले आहे, असे समजावे. [वचीकम्म समाप्त]

150. අභිජ්ඣායන්ති [Pg.228] අස්සාදමත්තෙ අට්ඨත්වා පරභණ්ඩස්ස අත්තනො පරිණාමනවසෙන අතිරෙකතරං ඣායන්ති නිජ්ඣායන්ති එතායාති අභිජ්ඣා. බ්‍යාපාදෙන්ති පරසත්තෙ විනාසං ආපන්නෙ කත්වා චින්තෙන්ති එතෙනාති බ්‍යාපාදො. මිච්ඡාදිට්ඨීති එත්ථ මිච්ඡාති විපරීතත්ථෙ නිපාතො. අත්ථිදින්නන්තිආදිනයපවත්තං සබ්බං සප්පුරිස මග්ගං සප්පුරිසපඤ්ඤත්තං භින්දිත්වා නත්ථි දින්නන්තිආදිනයෙන තබ්බිපරී තතො පස්සන්ති එතායාති මිච්ඡාදිට්ඨි. තත්ථ පරසන්තකං දිස්වා කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනරජ්ජනමත්තෙසු අට්ඨත්වා අහොවත ඉදං මමස්සාති එවං අත්තනො කත්වා චිත්තෙන පරිණාමෙන්තස්සෙව අභිජ්ඣාකම්මපථභෙදො හොති. පරසන්තකභාවෙයෙව ථපෙත්වා ලාභාවතිමෙ. යෙ ඊදිසං පරිභුඤ්ජන්ති. අහොවතාහංපි තාවකාලිකං පරිභුඤ්ජෙය්‍යං. යාචිත්වාවා කිණිත්වාවා අත්තනො කරෙය්‍යං. අඤ්ඤංවා ඊදිසං ලභෙය්‍යන්ති එවං අස්සාදෙන්තස්ස කම්මමෙව. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථාසු පරභණ්ඩවත්ථුකෙ හි ලොභෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති. යාව න අහොවත ඉදං මමස්සාති අත්තනො පරිණාමෙතීති. අන්තමසො ඩංසමකසාදිකෙපි ආරබ්භ ඉමෙ නස්සන්තු විනස්සන්තු. අහොවතිමෙ නස්සෙය්‍යුං විනස්සෙය්‍යුං. අවඩ්ඪිතාවා භවෙය්‍යුං චිරංවා නතිට්ඨෙය්‍යුං. කදාවා නස්සන්ති විනස්සන්තීති එවං පර සත්තස්ස ඛන්ධජීවවිනාසං චින්තෙන්තස්සෙව බ්‍යාපාදො. ඉතරො කම්මමෙව. වුත්තඤ්හෙතං පරසත්තවත්ථුකෙ හි කොධෙ උප්පන්නෙපි න තාව කම්මපථභෙදො හොති. යාව න අහොවතායං උච්ඡිජ්ජෙය්‍ය විනාසෙය්‍යාති තස්ස විනාසං චින්තෙතීති. කම්මස්සවා කම්මවිපාකස්සවා සබ්බසො පටිබාහිකා නත්ථිකාහෙ තුකාක්‍රියවසෙන තිවිධා නියත මිච්ඡාදිට්ඨිඑව කම්මපථභෙදො. දසවත්ථුකමිච්ඡාදිට්ඨි පන නත්ථිකදිට්ඨිපභෙදාඑව. සබ්බඤ්ඤුදෙසනං පටිබාහිත්වා පවත්තා අරිට්ඨකණ්ටකාදීනං දිට්ඨියොපි කම්මපථාඑවාති වදන්ති. වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨිවා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානිවාකම්මමෙවාති.

१५०. ज्या चेतनेद्वारे केवळ आस्वादापुरते मर्यादित न राहता, दुसऱ्याच्या संपत्तीला स्वतःकडे वळवण्याच्या इच्छेने अत्यंत तीव्रतेने ध्यान केले जाते (इच्छा केली जाते), तिला 'अभिज्झा' (अभिध्या) म्हणतात. ज्या चेतनेद्वारे इतर प्राण्यांचा विनाश व्हावा असा विचार केला जातो, तिला 'ब्यापाद' (व्यापाद) म्हणतात. 'मिच्छादिट्ठि' (मिथ्यादृष्टी) यामध्ये 'मिच्छा' हा शब्द विपरीत (चुकीचा) या अर्थाचा निपात आहे. 'आहे, दिले आहे' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या सत्पुरुषांच्या सर्व मार्गाचा आणि सत्पुरुषांनी प्रज्ञप्त केलेल्या (दान, शील इत्यादी) नियमांचा भंग करून, 'नाही, दिले नाही' इत्यादी विपरीत पद्धतीने ज्या दृष्टीने पाहिले जाते, तिला 'मिच्छादिट्ठि' म्हणतात. त्या तीन कर्मांमध्ये, दुसऱ्याची संपत्ती पाहून केवळ आस्वाद, आनंद किंवा आसक्ती एवढ्यावरच न थांबता, 'अरेरे! हे माझे झाले तर किती बरे होईल!' अशा प्रकारे ती स्वतःकडे वळवण्याचा मनाने प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीतच 'अभिज्झा-कम्मपथ' (अभिध्या-कर्मपथ) पूर्ण होतो. दुसऱ्याच्या मालकीची वस्तू तशीच ठेवून, 'जे लोक अशा वस्तूचा उपभोग घेतात, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत! मीसुद्धा काही काळासाठी याचा उपभोग घेऊ शकलो तर किती बरे होईल! किंवा मागून अथवा विकत घेऊन ती माझी करू शकलो तर किती बरे होईल! किंवा मलाही अशीच दुसरी वस्तू मिळाली तर किती बरे होईल!' असा विचार करून आनंद मानणाऱ्या व्यक्तीचे ते केवळ 'कम्म' (कर्म) ठरते. अट्ठकथांमध्येही हेच म्हटले आहे: 'दुसऱ्याच्या वस्तूविषयी लोभ उत्पन्न झाला तरी, जोपर्यंत 'अरेरे! हे माझे व्हावे' असे म्हणून ती स्वतःकडे वळवली जात नाही, तोपर्यंत कम्मपथ पूर्ण होत नाही.' अगदी डास-माशांसारख्या लहान प्राण्यांच्या बाबतीतही, 'हे नष्ट होवोत, मरून जावोत! अरेरे, हे नष्ट झाले तर किती बरे होईल! किंवा यांची प्रगती न होवो, किंवा हे जास्त काळ न टिकोत! हे कधी नष्ट होतील, कधी मरतील?' अशा प्रकारे दुसऱ्या प्राण्याच्या स्कंध आणि जीवाच्या विनाशाचा विचार करणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीतच 'ब्यापाद-कम्मपथ' (व्यापाद-कर्मपथ) पूर्ण होतो. याव्यतिरिक्त इतर द्वेषयुक्त विचार केवळ 'कम्म' ठरतात. अट्ठकथांमध्येही हेच म्हटले आहे: 'दुसऱ्या प्राण्याविषयी क्रोध उत्पन्न झाला तरी, जोपर्यंत 'अरेरे, हा नष्ट व्हावा, मरून जावा' असा त्याच्या विनाशाचा विचार केला जात नाही, तोपर्यंत कम्मपथ पूर्ण होत नाही.' कर्माचा किंवा कर्माच्या विपाकाचा (फळाचा) पूर्णपणे निषेध करणाऱ्या, नत्थिकदिट्ठि (नास्तिकदृष्टी), अहेतुकदिट्ठि (अहेतुकदृष्टी) आणि अक्रियदिट्ठि (अक्रियादृष्टी) या रूपाने तीन प्रकारची असणारी 'नियत मिच्छादिट्ठि' हीच कम्मपथ ठरते. दहा वस्तूंवर आधारित मिथ्यादृष्टी ही नास्तिकदृष्टीचेच भेद आहेत. सर्वज्ञ बुद्धांच्या देशनेचा विरोध करून प्रवृत्त झालेल्या अरिट्ठ (भिक्खू) आणि कण्टक (सामणेर) इत्यादींच्या दृष्टी देखील कम्मपथच आहेत, असे काही आचार्य म्हणतात. वीस प्रकारची सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी) किंवा बासष्ट प्रकारच्या दृष्टी (द्विषष्टी दृष्टीगत) या केवळ 'कम्म' आहेत, असे समजावे.

නියතාති [Pg.229] චෙත්ථ යථා තීණි ලක්ඛණානි යත්තකං පස්සිත්වා සද්ධාධිමොක්ඛෙන සන්නිට්ඨානං ගච්ඡන්තස්ස චිත්තුප්පාදො අත්තනො අනන්තරං ඵලදානනියමෙන නියතො හොති. තත්තකං පස්සන්තො කුසලෙසු ධම්මෙසු නියාමං ඔක්කමතීති වුත්තො. තථාදිට්ඨිට්ඨා නානි කාරණ පටිරූපකානි යත්තකං පස්සිත්වා මිච්ඡාධිමොක්ඛෙන සන්නිට්ඨානං ගච්ඡන්තස්ස චිත්තුප්පාදොචුතිඅනන්තරෙඵලදානනියමෙන නියතො හොති. තත්තකං පස්සිත්වා සන්නිට්ඨානං ගච්ඡන්තො අකුසලෙසු ධම්මෙසු නියාමං ඔක්කමති, අතෙකිච්ඡොනාම හොති. තථා පන අපස්සිත්වා කෙවලං මිච්ඡාධිමොක්ඛමත්තෙන එවමෙව භවිස්සතීති සන්නිට්ඨානං ගන්ත්වා සකං ආචරියකං සමයං පග්ගණ්හිත්වා ඨිතො අතෙකිච්ඡොනාම නහොති. කස්මා, ඵලදාන නියමාභාවාති. අයඤ්ච අත්ථො මිච්ඡත්තත්තිකෙන දීපෙතබ්බො. තත්ථ හි ඵලදාන නියමවසෙනෙව උභින්නංපි සම්මත්තමිච්ඡත්තධම්මානං නියතසඤ්ඤාපටිලාභො අට්ඨකථායං වුත්තොති. සුත්තන්තසංවණ්ණනාසු පන ගහණනියමවසෙනාපි තස්සා නියතභාවො වුත්තොති.

येथे 'नियत' या शब्दाच्या संदर्भात: ज्याप्रमाणे तीन लक्षणांना (अनित्य, दुःख, अनात्म) जितके पाहून, श्रद्धेच्या अधिमोक्षाने (निश्चयाने) निर्णयाप्रत पोहोचणाऱ्या व्यक्तीचा चित्तोत्पाद स्वतःच्या लगेचच नंतर फळ देण्याच्या नियमाने 'नियत' (निश्चित) होतो. तितके पाहणारा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये नियततेला (सम्यक्त्व-नियाम) प्राप्त होतो' असे म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, दृष्टीची स्थाने असणाऱ्या आभासी कारणांना जितके पाहून, मिथ्या-अधिमोक्षाने (चुकीच्या निश्चयाने) निर्णयाप्रत पोहोचणाऱ्या व्यक्तीचा चित्तोत्पाद च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेचच फळ देण्याच्या नियमाने 'नियत' होतो. तितके पाहून निर्णयाप्रत पोहोचणारा मनुष्य 'अकुशल धर्मांमध्ये नियततेला (मिथ्यात्व-नियाम) प्राप्त होतो' आणि तो 'अचिकित्स्य' (असाध्य) ठरतो. परंतु, तसे न पाहता केवळ मिथ्या-अधिमोक्षाने 'असेच होईल' अशा निर्णयाप्रत पोहोचून, आपल्या आचार्यांच्या मताचे समर्थन करून त्यातच स्थित राहणारा मनुष्य 'अचिकित्स्य' ठरत नाही. का? कारण तिथे फलदान-नियमाचा अभाव असतो, असे समजावे. आणि हा अर्थ 'मिच्छत्तत्तिक' (मिथ्यात्व-त्रिक) द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. कारण तिथे फलदान-नियमाच्या आधारेच सम्यक्त्व आणि मिथ्यात्व या दोन्ही धर्मांना 'नियत' ही संज्ञा प्राप्त होते, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु सुत्तंत-संवण्णनांमध्ये (सूत्र-अट्टकथांमध्ये) ग्रहण-नियमाच्या आधारे देखील त्या मिथ्यादृष्टीचे 'नियतत्व' सांगितले आहे, असे समजावे.

අඤ්ඤත්‍රාපිවිඤ්ඤත්තියාති විඤ්ඤත්තිද්වයෙන විනාපි. විඤ්ඤත්තිද්වයං අසමුට්ඨාපෙත්වාපීති අත්ථො. අපිසද්දෙන පන විඤ්ඤත්තිද්වයෙන සහාපීති දස්සෙති. ඉමානි හි තීණි කම්මානි යදා කායඞ්ගවා චඞ්ගානි අචොපෙත්වා මනස්මිංඑව සිජ්ඣන්ති. තදාවිඤ්ඤත්තියා විනාව පවත්තන්ති. යදා පන තානි චොපෙත්වා කායවචීද්වාරෙසු සිජ්ඣන්ති, තදා විඤ්ඤත්තියා සහෙව පවත්තන්තීති. එතෙන ඉමෙසං තීසුපි ද්වාරෙසු පවත්තිං දීපෙති. එවංසන්තෙපි ඉමානි මනොද්වාරෙඑව බහුලං පවත්තන්ති. කායවචීද්වාරෙසු පන අප්පකමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං මනස්මිංයෙවබාහුල්ලවුත්තිතොති. තත්ථ මනස්මිං යෙවාති කුසලා කුසලජවනචිත්තසඞ්ඛාතෙ මනොද්වාරෙඑව. එතෙන පුරිමෙසුපි කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙති පදෙසු එවසද්දසම්භවො දීපිතො හොති. එවඤ්හි සති තත්ථපි ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං සුට්ඨුතරං උපපන්නං හොතීති. ඉතරථා උපලක්ඛණාදිවසෙන අත්ථන්තරපසඞ්ගොපි සියාති. අපිච, ඉධ එවසද්දෙන අයංපි විසෙසත්ථො දීපිතො හොති. පාණවධාදීසු හි වධාමි නං අවහරාමි න න්තිආදිනා [Pg.230] සංවිධානාකාරෙන පවත්තා චෙතයිතක්‍රියාඑව පධානං හොති. සාච කායවචීපයොගෙහි විනා නසිජ්ඣති. තස්මා තෙසු කාය වචී පයොගා කම්මසිද්ධියා එකං අඞ්ගං හොන්ති. තං සහජාතාච අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාඑව හුත්වා අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡන්ති. පරභණ්ඩා භිජ්ඣායනාදීසු පන අභිජ්ඣාදීනං අත්තපධානානං කායවචීද්වාරෙසු පවත්තානංපි කාය වචීපයොගාකම්මසිද්ධියා අඞ්ගමෙව නහොන්ති. තථා චින්තාපවත්ති මත්තෙනෙව තත්ථ කම්මසිද්ධිතො. ඉති ඉමෙසු කම්මෙසු කාය වචීද්වාරානං සබ්බෙනසබ්බං අඞ්ගභාවපටික්ඛිපනත්ථං මනස්මිං යෙවාති එව ගහණං ඉධෙව කතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙසු පන ද්වාරෙසු පවත්තිමත්ත සබ්භාවං සන්ධාය බාහුල්ලසද්දොපි ඉධ ගහිතොති.

येथे 'अञ्ञत्रापि विञ्ञत्तिया' म्हणजे दोन विज्ञाप्तींशिवाय (काया-विज्ञाप्ती आणि वची-विज्ञाप्ती यांच्याशिवाय) देखील. दोन विज्ञाप्ती उत्पन्न न करताही, असा याचा अर्थ आहे. 'अपि' या शब्दाने दोन विज्ञाप्तींसह देखील, असे दर्शवले आहे. कारण ही तीन कर्मे जेव्हा शरीराचे अवयव किंवा वाणीचे अवयव न हलवता केवळ मनातच पूर्ण होतात, तेव्हा ती विज्ञाप्तीशिवायच प्रवृत्त होतात. परंतु जेव्हा ती अवयव हलवून काय-द्वार आणि वची-द्वारांमध्ये पूर्ण होतात, तेव्हा ती विज्ञाप्तीसह प्रवृत्त होतात. याद्वारे या कर्मांची तिन्ही द्वारांमध्ये प्रवृत्ती दर्शवली आहे. असे असले तरी, ही कर्मे बहुतांश करून मनोद्वारातच प्रवृत्त होतात. काय-द्वार आणि वची-द्वारांमध्ये ती फार कमी प्रमाणात प्रवृत्त होतात, म्हणूनच 'मनातच बहुतांश प्रवृत्ती होते' (मनस्मिंयेव बाहुल्लवृत्तितो) असे म्हटले आहे. तिथे 'मनस्मिंयेव' (मनातच) म्हणजे कुशल आणि अकुशल जवन-चित्त नावाच्या मनोद्वारातच. याद्वारे पूर्वीच्या 'कायद्वारे' आणि 'वचीद्वारे' या पदांमध्ये देखील 'एव' (च) या शब्दाचा संबंध स्पष्ट होतो. असे झाल्यास, तिथेही द्वाराच्या आधारे कर्माचे निर्धारण अतिशय योग्य प्रकारे सिद्ध होते, असे समजावे. अन्यथा, उपलक्षण इत्यादींच्या आधारे दुसऱ्या अर्थाचा प्रसंग उद्भवू शकतो, असे समजावे. शिवाय, येथे 'एव' शब्दाने हा विशेष अर्थ देखील दर्शवला आहे: प्राणातिपात (जीवहत्या) इत्यादींमध्ये 'मी याला मारतो', 'मी हे चोरतो' इत्यादी नियोजनाच्या प्रवृत्तीने होणारी चेतनेची क्रियाच प्रधान असते. आणि ती काय-पयोग (शारीरिक प्रयत्न) आणि वची-पयोग (वाचिक प्रयत्न) यांच्याशिवाय सिद्ध होऊ शकत नाही. म्हणून, त्या कायकर्म आणि वचीकर्मांमध्ये काय-पयोग आणि वची-पयोग हे कर्मसिद्धीचे एक अंग असतात. त्यांच्यासोबत उत्पन्न होणारे अभिज्झा इत्यादी धर्म देखील चेतनेच्या बाजूचेच (चेतना-पक्षीय) होऊन अव्यवहार्य (गौण) ठरतात. परंतु दुसऱ्याच्या संपत्तीचा लोभ करणे इत्यादींमध्ये, स्वतः प्रधान असणाऱ्या अभिज्झा इत्यादींची काय-द्वार आणि वची-द्वारांमध्ये प्रवृत्ती झाली तरी, काय-पयोग आणि वची-पयोग हे कर्मसिद्धीचे अंग ठरत नाहीत. कारण तिथे केवळ तशा प्रकारच्या विचारांच्या प्रवृत्तीनेच कर्म सिद्ध होते. म्हणून, या कर्मांमध्ये काय-द्वार आणि वची-द्वारांचे अंग असणे पूर्णपणे नाकारण्यासाठी 'मनस्मिंयेव' (मनातच) असा 'एव' शब्दाचा प्रयोग येथेच केला आहे, असे समजावे. परंतु त्या द्वारांमध्ये केवळ प्रवृत्तीचे अस्तित्व लक्षात घेऊन येथे 'बाहुल्ल' (बहुतांश) हा शब्द देखील वापरला आहे, असे समजावे.

[156] යං පන විභාවනියං

[१५६] परंतु जे 'विभावनी' (टीकेमध्ये)...

‘‘විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපක චිත්තසම්පයුත්තාචෙත්ථ අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාව හොන්තීති’’ වුත්තං. තං ඉධ න යුජ්ජති.

“येथे विज्ञाप्ती उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताशी संप्रयुक्त असणारे अभिज्झा इत्यादी धर्म चेतनेच्या बाजूचेच (चेतना-पक्षीय) असतात” असे जे म्हटले आहे, ते येथे योग्य ठरत नाही.

න හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තසම්පයුත්තාපි කෙවලං මනොකම්ම කිච්චවිසෙසෙන පවත්තමානා අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකා හොන්ති. චෙතනාඑව පන අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකා හොතීති. [මනොකම්මං]

कारण विज्ञाप्ती उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताशी संप्रयुक्त असूनही, केवळ मनोकर्म-कार्याच्या विशेष रूपाने प्रवृत्त होणारे अभिज्झा इत्यादी धर्म चेतनेच्या बाजूचे (चेतना-पक्षीय) होत नाहीत. उलट, चेतनाच अभिज्झा इत्यादींच्या बाजूची (अभिज्झा-पक्षीय) होते, असे समजावे. [मनोकर्म समाप्त]

151. එත්ථ ච දසන්නංපි ඉමෙසං කම්මපථානං පුබ්බාපරචෙතනායො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ අනෙකන්තිකපක්ඛං ගතාති පටිසම්භිදා මග්ගටීකායං වුත්තා. තස්මා තාපි ඉමං සත්තං මාරෙස්සාමි ඉමං භණ්ඩං අදින්නං ආදියිස්සාමීතිආදිනා නයෙන ආදිතො පට්ඨාය පවත්තා බලවපච්චයෙ ලද්ධා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්ති. අලද්ධා නාකඩ්ඪන්තීති යුත්තා. යානි පන කුසලාකුසලානි කම්මපථභෙදං අප්පත්තානි හොන්ති. තානි කායද්වාරෙ දිස්සමානානි කායකම්මානිනාම හොන්ති. වචීද්වාරෙ දිස්සමානානි වචීකම්මානිනාම. සුද්ධෙ මනොද්වාරෙ දිස්සමානානි මනොකම්මානිනාමාති වෙදිතබ්බානීති. දොසමූලෙනාති දොසසඞ්ඛාතමූලෙන දොසමූලකචිත්තෙනාති ද්විධා අත්ථො. තත්ථ පුරිමො බ්‍යාපාදවජ්ජෙහි ද්වීහි යුජ්ජති, පච්ඡිමො තීහිපි. [Pg.231] ලොභමූලෙනාති එත්ථ එසනයො. තත්ථාපිති පුරිමො අභිජ්ඣාවජ්ජෙහි ද්වීහි යුජ්ජති. පච්ඡිමො තීහීති. ද්වීහි මූලෙහීති කදාචි දොසමූලෙන කදාචි ලොභමූලෙනාති එවං ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්ති. මොහො පන සබ්බසාධාරණත්තා විසෙසකරො න හොතීති ඉධ න ගහිතො.

१५१. येथे या दहा कम्मपथांच्याही पूर्व आणि अपर चेतना प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) खेचून आणण्याच्या बाबतीत अनिश्चित पक्षाकडे गेल्या आहेत (म्हणजेच त्या प्रतिसंधी घडवून आणतीलच असे निश्चित नाही), असे 'पटिसम्भिदामग्ग-टीका' मध्ये सांगितले आहे. त्यामुळे, त्या (पूर्व-अपर चेतना) देखील 'मी या प्राण्याला मारीन', 'मी ही न दिलेली वस्तू घेईन' इत्यादी पद्धतीने सुरुवातीपासून प्रवृत्त होऊन, बलवान कारणे मिळाल्यास प्रतिसंधी खेचून आणतात; आणि ती कारणे न मिळाल्यास प्रतिसंधी खेचून आणत नाहीत, असे मानणे योग्य ठरते. परंतु जी कुशल आणि अकुशल कर्मे कम्मपथाच्या कोटीला प्राप्त होत नाहीत, ती शारीरिक द्वारावर (कायाद्वारावर) दिसून येत असताना 'कायकर्म' या नावाने ओळखली जातात; वाचिक द्वारावर (वचीद्वारावर) दिसून येत असताना 'वचीकर्म' या नावाने ओळखली जातात; आणि केवळ मनोद्वारावर दिसून येत असताना 'मनोकर्म' या नावाने ओळखली जातात, असे जाणावे. 'द्वेषमूलाने' (दोसमूलेन) याचा अर्थ 'द्वेष नावाच्या मूळ हेतूमुळे' किंवा 'द्वेषमूलक चित्तामुळे' अशा दोन प्रकारे जाणावा. त्यापैकी पहिला अर्थ 'व्यापाद' (द्रोह) वगळता इतर दोन कर्मांशी लागू होतो, आणि दुसरा अर्थ तिन्ही कर्मांशी लागू होतो. 'लोभमूलाने' (लोभमूलेन) यामध्येही हाच नियम आहे. त्यातही पहिला अर्थ 'अभिज्झा' (लोभ) वगळता इतर दोन कर्मांशी लागू होतो, आणि दुसरा अर्थ तिन्ही कर्मांशी लागू होतो. 'दोन मुळांनी' (द्विही मुलेही) म्हणजे कधी द्वेषमूलामुळे तर कधी लोभमूलामुळे, अशा प्रकारे दोन मुळांमुळे उत्पन्न होतात. परंतु मोह हा सर्व अकुशल चित्तांशी साधारण (समान) असल्यामुळे तो विशेष फरक करणारा ठरत नाही, म्हणून तो येथे घेतलेला नाही.

[157] යං පන විභාවනියං

[१५७] परंतु 'विभावनी' (टीके) मध्ये जे...

‘‘නිධිපාඨකපමාණතො දුට්ඨනිග්ගහත්ථං පරසන්තකං හරන්තානං රාජූනං බ්‍රාහ්මණානඤ්ච සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නං. තෙසං පන සබ්බදුබ්බලභාවෙන අඤ්ඤෙ භුඤ්ජන්ති. අත්තසන්තකමෙව බ්‍රාහ්මණා පරිභුඤ්ජන්තීති එවමාදීනි වත්වා සකසඤ්ඤාය එව යංකිඤ්චි හරන්තානං කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච මොහමූලෙනා’’ති වුත්තං. තං ඉධ න යුජ්ජති.

'नीतिग्रंथांच्या (किंवा निधीपाठांच्या) प्रमाणानुसार, दुष्टांचा निग्रह करण्यासाठी दुसऱ्याची संपत्ती हरण करणाऱ्या राजांना आणि ब्राह्मणांना 'हे सर्व ब्राह्मणांना राजांनी दिलेले आहे; परंतु त्यांच्या अत्यंत दुर्बलतेमुळे इतर लोक त्याचा उपभोग घेतात, ब्राह्मण तर केवळ स्वतःच्याच मालकीच्या वस्तूचा उपभोग घेतात' इत्यादी गोष्टी सांगून, स्वतःच्या समजुतीनेच काहीही हरण करणाऱ्यांना आणि कर्माच्या फळाचा संबंध नाकारणाऱ्यांना 'मोहमुलाने' (कर्म घडते) असे जे सांगितले आहे, ते येथे योग्य ठरत नाही.'

සහජාතමූලඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතං අසාධාරණභූතඤ්ච. තෙසඤ්ච තථාහරන්තානං හරණං හරණකාලෙ කදාචිදොසමූලෙන කදාචි ලොභමූලෙනාති එවං ද්වීහි මූලෙහි එව සම්භවතීති. යො පන මොහො මහාසම්මතාදීනංධම්මිකරාජූනං කාලෙ පවත්තං පොරාණක නිධිසත්ථං ථපෙත්වා පච්ඡා අධම්මිකානංරාජූනං කාලෙ පවත්තෙසු යෙභුය්‍යෙන අධම්මිකෙසු ධම්මසත්ථ රාජසත්ථ සඞ්ඛාතෙසු නිධිපාඨෙසු ධම්මිකසඤ්ඤීනං රාජූනං උප්පන්නො. යොච රාජූනං අභිසෙකකාලෙ දින්නඤ්ඤෙවසමණබ්‍රාහ්මණානංතිණකට්ඨොදකන්ති වචනං උපාදාය සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නන්ති එවං සඤ්ඤීනං බ්‍රාහ්මණානං උප්පන්නො. යොච නත්ථි සුකත දුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොති එවං දිට්ඨිකානං කම්මඵලසම්බන්ධා පවාදීනං උප්පන්නො. සොසබ්බොපි උපනිස්සයමොහො නාම හොති. සො ඉධ නාධිප්පෙතො. ඉතරථා ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයාය. දොසො නිදානං කම්මානං සමුදයාය. මොහො නිදානං කම්මානං සමුදයායාති වචනතො සබ්බෙපි අකුසලකම්ම පථාති මූලකාඑව ඉධ වත්තබ්බා සියුන්ති. එවංපනෙත්ථ වත්තබ්බං සියා, කම්මෙසුච කම්මඵලෙසුච සඤ්ජාතකඞ්ඛානං ජනානං කඞ්ඛා පරියුට්ඨාන චිත්තෙනසහෙවතදනුරූපානිඅදින්නාදානාදීනි චත්තාරිකම්මානි කරොන්තානං තානි [Pg.232] කම්මානි සුද්ධෙන මොහමූලෙන ජායන්තීති. එවඤ්හි සති පරතො විචිකිච්ඡා චෙතනාය පටිසන්ධිජනකෙසු ගහණංපි උපපන්නං හොතීති. [අකුසලකම්මං].

कारण येथे सहजात मूळ (कर्मासोबत उत्पन्न होणारे मूळ) आणि असाधारण (असामायिक) मूळ अभिप्रेत आहे. आणि त्या प्रकारे हरण करणाऱ्यांचे ते हरण करणे, हरण करण्याच्या वेळी कधी द्वेषमूलामुळे तर कधी लोभमूलामुळे अशा प्रकारे दोन मुळांमुळेच उत्पन्न होते, असे समजावे. परंतु जो मोह महासंमत इत्यादी धार्मिक राजांच्या काळात प्रवृत्त असलेल्या प्राचीन नीतिशास्त्राला बाजूला ठेवून, नंतरच्या काळातील अधार्मिक राजांच्या काळात प्रवृत्त झालेल्या आणि बहुतांश करून अधार्मिक असलेल्या, धर्मशास्त्र व राजशास्त्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नीतिपाठांमध्ये 'हे धार्मिक (न्याय्य) आहे' अशी समजूत असणाऱ्या राजांमध्ये उत्पन्न होतो; आणि जो मोह, राजांच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी 'श्रमण व ब्राह्मणांना तृण, काष्ठ आणि जल दिलेलेच आहे' या वचनाचा आधार घेऊन 'हे सर्व ब्राह्मणांना राजांनी दिलेले आहे' अशी समजूत असणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये उत्पन्न होतो; आणि जो मोह, 'सुकृत आणि दुष्कृत (चांगल्या व वाईट) कर्मांचे कोणतेही फळ किंवा विपाक नसतो' अशी दृष्टी असणाऱ्या आणि कर्म-फळाचा संबंध नाकारणाऱ्या लोकांमध्ये उत्पन्न होतो; तो सर्व मोह 'उपनिषय-मोह' (उपनिश्रय-मोह) नावाचा असतो. तो येथे अभिप्रेत नाही. अन्यथा (दुसरा अर्थ घेतल्यास), 'लोभ हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, द्वेष हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, मोह हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे' या वचनानुसार, येथील सर्वच अकुशल कम्मपथ हे 'तीन मुळे असणारेच' आहेत असे सांगावे लागेल. परंतु येथे असे सांगणे योग्य होईल की, कर्म आणि कर्माचे फळ याविषयी शंका उत्पन्न झालेल्या लोकांच्या, संदेहाने ग्रासलेल्या चित्तासह, त्याला अनुरूप अशी अदिन्नादान (चोरी) इत्यादी चार कर्मे करणाऱ्या लोकांची ती कर्मे केवळ मोहमुलामुळेच उत्पन्न होतात, असे जाणावे. कारण असे असल्यास, पुढे विचिकित्सा (शंका) चेतनेला प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कर्मांमध्ये ग्रहण करणे देखील योग्य ठरते. [अकुशल कर्म समाप्त झाले].

152. කාමාවචරකුසලංපි කායද්වාරෙ පවත්තං කාය කම්මන්ති එත්ථ ද්වෙ පරියායා වෙදිතබ්බා. කථං, වක්ඛමානෙසු හි පුඤ්ඤක්‍රියවත්ථූසු යංකිඤ්චි පුඤ්ඤක්‍රියවත්ථුං කායඞ්ගං චොපෙත්වා පවත්තිතං කායකම්මං නාම. වාචඞ්ගං චොපෙත්වා පවත්තිතං වචීකම්මං නාම. කායඞ්ග වාචඞ්ගානි අචොපෙත්වා මනොද්වාරෙඑව පවත්තිතං මනොකම්මං නාමාති අයමෙකො පරියායො. අයං පන මෙත්තං කායකම්මං පච්චුපට්ඨිතං හොති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවිචෙව රහො ච. මෙත්තං වචීකම්මං පච්චුපට්ඨිතං හොති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවිචෙව රහොච. මෙත්තං මනොකම්මං පච්චුපට්ඨිතං හොති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවිචෙව රහොචාතිච. සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තං. සබ්බං වචීකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තං. සබ්බං මනොකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තන්ති ච.

१५२. 'कामावचर कुशल देखील कायाद्वारावर प्रवृत्त होणारे कायकर्म आहे' या संदर्भात दोन पर्याय (पद्धती) जाणाव्यात. कसे? पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पुण्यक्रियावस्तूंमध्ये, कोणतीही पुण्यक्रियावस्तू शारीरिक अवयवांना (कायांगाला) हालवून प्रवृत्त केली असता, ती 'कायकर्म' या नावाने ओळखली जाते. वाचेच्या अवयवाला (वाचांगाला) हालवून प्रवृत्त केली असता, ती 'वचीकर्म' या नावाने ओळखली जाते. कायांग आणि वाचांग यांना न हालवता केवळ मनोद्वारावरच प्रवृत्त केली असता, ती 'मनोकर्म' या नावाने ओळखली जाते. हा एक पर्याय आहे. परंतु हा पर्याय 'सधर्माचाऱ्यांच्या (सब्रह्मचाऱ्यांच्या) प्रति प्रत्यक्ष व परोक्ष रूपात मैत्रीपूर्ण कायकर्म उपस्थित असते, मैत्रीपूर्ण वचीकर्म उपस्थित असते, मैत्रीपूर्ण मनोकर्म उपस्थित असते' आणि 'सर्व कायकर्म ज्ञानाने पूर्वगामी व ज्ञानाचे अनुगामी असते, सर्व वचीकर्म ज्ञानाने पूर्वगामी व ज्ञानाचे अनुगामी असते, सर्व मनोकर्म ज्ञानाने पूर्वगामी व ज्ञानाचे अनुगामी असते' या वचनांवरून स्पष्ट होतो.

පදක්ඛිණං කායකම්මං, වාචාකම්මං පදක්ඛිණං;

පදක්ඛිණං මනොකම්මං, පණීහිතෙ පදක්ඛිණෙ තිච.

तसेच, 'कायकर्म प्रदक्षिणा (मंगल) असते, वचीकर्म प्रदक्षिणा असते, मनोकर्म प्रदक्षिणा असते; प्रणिधान प्रदक्षिणा (मंगल) झाल्यावर सर्व काही प्रदक्षिणा (मंगल) होते' या वचनावरूनही हा पर्याय स्पष्ट होतो.

එවමාදීසු සුත්තපදෙසු ආගතො. අපිච, අට්ඨසාලිනියං සකලාය නවකම්මද්වාරකථාය අයමත්ථො දීපෙතබ්බො. තත්ථ හි දානමයංපි කායවචී මනොකම්මවසෙන තිධා විභත්තං. තථා සීලමයං භාවනාමයඤ්චාති. යස්මිං පන දුස්සිල්‍යෙ පවත්තමානෙ කායො අපරිසුද්ධො හොති. කායසංවරො භිජ්ජති. යං පන කුසලං පවත්තමානං තදඞ්ගපහානාදිවසෙන තං දුස්සිල්‍යං පජහිත්වා කායද්වාරං සොධයමානං කායසංවරං පූරයමානං පවත්තති. තං කායචොපන රහිතංපි කායඞ්ග සංවරණ කිච්චත්තා කිච්චසීසෙන කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මංනාම. කායසුචරිතන්තිපි වුච්චති. එත්ථච තං දුස්සිල්‍යං පජහිත්වාති යස්මිං චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ පාණඝාතාදිකං කායදුස්සිල්‍යං උප්පජ්ජෙය්‍ය. තස්ස චිත්තස්ස උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන තං කායදුස්සිල්‍යං පජහිත්වා. කායද්වාරං සොධ යමානන්ති [Pg.233] යස්මිං දුස්සිල්‍යෙ උප්පජ්ජමානෙ කායඞ්ගං අසුද්ධං හොති. තස්ස උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන කායද්වාරං සොධයමානං. කායසංවරං පූරයමානන්ති සයං කායඞ්ගසංවරණකිච්චසම්පාදනෙන කායසංවරං පූරෙන්තන්ති අත්ථො. වචීකම්මෙපි එසෙව නයො. අවයෙසං පන සබ්බංපි කල්‍යාණකම්මං තීසු ද්වාරෙසු පවත්තංපි මනොද්වාරංඑව සොධයමානං මනොසංවරංඑව පූරයමානං පවත්තතීති මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මංනාම. මනොසුචරිතන්තිපි වුච්චති. අයමෙකො පරියායො. අයං පන අනෙකසතෙසු කම්මපථසුත්තෙසු ආගතො. අපිච, අට්ඨසාලිනියං සකලාය ද්වාරකථාක අයමත්ථො දීපෙතබ්බොති. ඉමෙසු පන ද්වීසු පරියායෙසු සත්තුසාසනෙ කල්‍යාණධම්මපූරණංනාම යාවදෙව පාපධම්මපහානත්ථාය එව හොතීති පච්ඡිමොයෙව පධානන්ති වෙදිතබ්බොති. දිය්‍යති එතෙනාති දානං. වත්ථුපරිච්චාගචෙතනා. සීලයතීති සීලං. කාය වචීකම්මානි සාවජ්ජානි නීවාරෙත්වා අනවජ්ජානි සුසමාහිතානි කත්වා සම්මාදහති ථපෙති, උපරිමෙ කුසලධම්මෙච උපධාරෙති. තෙසං පතිට්ඨා හුත්වා ධාරෙතීති අත්ථො. භාවෙන්ති එතායාති භාවනා. අධිකුසලධම්මෙ අනුප්පන්නෙවා උප්පාදෙන්ති උප්පන්නෙවා වඩ්ඪෙන්තීති අත්ථො. අපචායන්ති එතෙනාති අපචායනං. පූජෙන්ති කායවාචාහි අත්තානං නීචවුත්තිං දස්සෙන්තීති අත්ථො.

अशा प्रकारच्या सूत्तपदांमध्ये आले आहे. शिवाय, अट्ठसालिनीमध्ये संपूर्ण नवकम्मद्वार कथेच्या आधारे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. कारण तेथे दानमय पुण्य देखील कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म या तीन प्रकारांनी विभागले गेले आहे. त्याचप्रमाणे शीलमय आणि भावनामय पुण्य देखील (तीन प्रकारे विभागले गेले आहे). परंतु, ज्या दुःशीलाच्या प्रवृत्तीमुळे शरीर अपवित्र होते आणि कायसंवर भंग पावतो. परंतु, जे कुशल प्रवृत्त होऊन, तदंगप्रहाण इत्यादींच्या द्वारे त्या दुःशीलाचा त्याग करून, कायद्वाराचे शोधन करत आणि कायसंवर पूर्ण करत प्रवृत्त होते. ते शरीराच्या हालचालींशिवाय असले तरीही, शरीराच्या अवयवांचे रक्षण करण्याचे कार्य असल्यामुळे, कार्याच्या मुख्यतेने कायद्वारावर प्रवृत्त झालेले 'कायकर्म' म्हटले जाते. त्याला 'कायसुचरित' असेही म्हणतात. आणि येथे 'त्या दुःशीलाचा त्याग करून' म्हणजे ज्या चित्ताच्या उत्पत्तीमुळे प्राणातिपात इत्यादी कायदुःशील उत्पन्न होऊ शकते, त्या चित्ताला उत्पन्न न होऊ देण्याच्या द्वारे त्या कायदुःशीलाचा त्याग करून. 'कायद्वाराचे शोधन करत' म्हणजे ज्या दुःशीलाच्या उत्पत्तीमुळे शरीराचे अवयव अपवित्र होतात, त्याला उत्पन्न न होऊ देण्याच्या द्वारे कायद्वाराचे शोधन करत. 'कायसंवर पूर्ण करत' म्हणजे स्वतः शरीराच्या अवयवांच्या संवरणाचे कार्य पूर्ण करून कायसंवर पूर्ण करणे, असा अर्थ आहे. वचीकर्माच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु, उर्वरित सर्व कल्याणकारी कर्म तिन्ही द्वारांवर प्रवृत्त होत असले तरी, केवळ मनद्वाराचेच शोधन करत आणि मनःसंवरच पूर्ण करत प्रवृत्त होते, म्हणून मनद्वारावर प्रवृत्त झालेले 'मनोकर्म' म्हटले जाते. त्याला 'मनःसुचरित' असेही म्हणतात. हा एक पर्याय आहे. आणि हा शेकडो कम्मपथ सूत्तांमध्ये आला आहे. शिवाय, अट्ठसालिनीमध्ये संपूर्ण द्वारकथेच्या आधारे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. परंतु, या दोन पर्यायांपैकी शास्त्यांच्या शासनात कल्याणधर्माची पूर्तता करणे हे केवळ पापदर्माच्या प्रहाणासाठीच असते, म्हणून नंतरचाच पर्याय मुख्य आहे, असे जाणावे. ज्याच्याद्वारे दिले जाते ते 'दान' होय, (अर्थात) वस्तूचा त्याग करण्याची चेतना. जे सुव्यवस्थित ठेवते ते 'शील' होय. सदोष कायकर्म आणि वचीकर्मांचे निवारण करून, निर्दोष कर्मांना चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून योग्य रीतीने ठेवते, आणि वरील कुशल धर्मांना धारण करते. त्यांचा आधार बनून धारण करते, असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे भावना केली जाते ती 'भावना' होय. न उत्पन्न झालेल्या उच्च कुशल धर्मांना उत्पन्न करतात आणि उत्पन्न झालेल्यांना वाढवतात, असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे आदर केला जातो ते 'अपचायन' होय. पूजा करतात, आणि काय व वाणीने स्वतःची नम्रता दर्शवतात, असा अर्थ आहे.

විසෙසෙන ආවරන්ති උස්සුක්කං ආපජ්ජන්තීති බ්‍යාවටානං භාවො කම්මංවා වෙය්‍යාවච්චං. පජ්ජිත්ථාති පත්ති. අත්තනි ලද්ධපුඤ්ඤකොට්ඨාසස්ස නාමං. පාපීයතීතිවා පත්ති. පරෙහි අනුමොදන්තෙහි ලද්ධබ්බස්ස පුඤ්ඤානිසන්දස්සෙතං නාමං. පත්තිං දදන්ති එතෙනාති පත්තිදානං. තදෙව පරෙහි දින්නං අනුමොදන්ති. සාධුකාරං දදන්ති එතෙනාති පත්තානුමොදනං. ධම්මං සුණන්ති එතෙනාති ධම්මසවනං. ධම්මං දෙසෙන්ති එතායාති ධම්මදෙසනා. අත්ථි දින්නං, අත්ථි යිට්ඨං, අත්ථි හුතං, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොතිආදිනා දසවත්ථුකං සම්මාදිට්ඨිං උජුං කරොන්ති එතෙනාති දිට්ඨිජුකම්මං. සබ්බානි පන තානි පුනෙන්ති චිත්තසන්තානං සොධෙන්ති එතෙහීති පුඤ්ඤානි. පූජනීයභාවං නිබ්බත්තෙන්තීති පුඤ්ඤානීතිපි වදන්ති. තානිඑව අවස්සං කත්තබ්බට්ඨෙන ක්‍රියානිචාති [Pg.234] පුඤ්ඤක්‍රියානි. තානියෙව සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථූනිචාති පුඤ්ඤක්‍රියවත්ථූනීති. එත්ථ එකමෙකං තිවිධං හොති පුරිමං මජ්ඣිමං පච්ඡිමන්ති. තත්ථ දානෙ තාව පටිග්ගාහකස්ස පරිච්චාගකරණං මජ්ඣිමංනාම. තතො පුබ්බෙ ඉමිනා පච්චයෙන දානමයං පුඤ්ඤං පවත්තයිස්සාමීති එවං පච්චයුප්පාදනතො පට්ඨාය දානං ආරබ්භ දානං උද්දිස්ස තීසු ද්වාරෙසු පවත්තා කුසලචෙතනා පුරිමංනාම. පච්ඡා භාගෙ පන අත්තනා දින්නදානං ආරබ්භ පුනප්පුනං අත්තමනචිත්තං උප්පාදෙන්තස්ස පවත්තා කුසලචෙතනා පච්ඡිමංනාමං. සබ්බංපි චෙතං අකුසලෙ වුත්තනයෙන බලවපච්චයෙ ලද්ධා පටිසන්ධිං දෙති. අලද්ධා න දෙතීති වෙදිතබ්බං.

विशेष रूपाने प्रयत्न करतात, तत्परता दाखवतात, म्हणून तत्पर असलेल्यांचा भाव किंवा कार्य म्हणजे 'वैय्यावच्च' (सेवाकार्य) होय. जे प्राप्त झाले आहे ते 'पत्ती' होय. स्वतःला मिळालेल्या पुण्यभागाचे हे नाव आहे. किंवा जे इतरांना प्राप्त करून दिले जाते ते 'पत्ती' होय. अनुमोदन करणाऱ्या इतरांना मिळणाऱ्या पुण्यफळाचे हे नाव आहे. ज्याच्याद्वारे प्राप्त झालेले पुण्य दिले जाते ते 'पत्तिदान' होय. इतरांनी दिलेले तेच पुण्य जे अनुमोदित करतात, साधुकार देतात, त्या कृतीला 'पत्तानुमोदन' म्हणतात. ज्याच्याद्वारे धम्म ऐकतात ते 'धम्मसवन' (धम्मश्रवण) होय. ज्याच्याद्वारे धम्म उपदेशितात ती 'धम्मदेसना' होय. 'दान दिल्याचे फळ असते, यज्ञाचे फळ असते, हवनाचे फळ असते, चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक असतो' इत्यादी दहा प्रकारच्या सम्यक् दृष्टीला सरळ करतात, ते 'दिट्ठिजुकम्म' (दृष्टी सरळ करणे) होय. परंतु, ती सर्व चित्तसंततीला पवित्र करतात, शुद्ध करतात, म्हणून त्यांना 'पुण्य' म्हणतात. पूजनीय अवस्था उत्पन्न करतात म्हणूनही त्यांना 'पुण्य' म्हणतात, असेही म्हणतात. तीच अवश्य करण्याजोगी असल्यामुळे 'क्रिया' देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'पुण्यक्रिया' म्हणतात. तीच सुखविशेषांचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'वस्तू' देखील आहेत, म्हणून त्यांना 'पुण्यक्रियावस्तू' असे म्हणतात. येथे प्रत्येक पुण्यक्रिया पूर्व, मध्यम आणि पश्चिम अशा तीन प्रकारची असते. त्यापैकी दानाच्या बाबतीत, प्रतिग्राहकाला वस्तूचा त्याग करणे हे 'मध्यम' पुण्य होय. त्यापूर्वी, 'या सामग्रीने मी दानमय पुण्य प्रवृत्त करीन' अशा प्रकारे सामग्री गोळा करण्यापासून सुरुवात करून, दानाचा आरंभ करून, दानाचा उद्देश ठेवून तिन्ही द्वारांवर प्रवृत्त झालेली कुशल चेतना म्हणजे 'पूर्व' पुण्य होय. आणि नंतरच्या भागात, स्वतः दिलेल्या दानाचा विचार करून वारंवार प्रसन्न चित्त उत्पन्न करणाऱ्याची प्रवृत्त झालेली कुशल चेतना म्हणजे 'पश्चिम' पुण्य होय. हे सर्व देखील, अकुशलाच्या बाबतीत सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे, बलवान प्रत्यय (कारण) मिळाल्यास प्रतिसंधी देते, न मिळाल्यास देत नाही, असे जाणावे.

පුන හීන මජ්ඣිමපණීතවසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ හීනෙන ඡන්දෙන චිත්තෙන වීරියෙන වීමංසායවා පවත්තිතං හීනං, මජ්ඣිමෙන ඡන්දාදිනා පවත්තිතං මජ්ඣිමං, පණීතෙන පණීතං. යසකාමතායවා පවත්තිතං හීනං. පුඤ්ඤඵලකාමතායවා පවත්තිතං මජ්ඣිමං. කත්තබ්බමෙ විදන්ති අරියභාවං නිස්සාය පවත්තිතං පණීතං. අත්තුක්කංසන පරවම්භනාදීහි උපක්කිලිට්ඨංවා හීනං. අනුපක්කිලිට්ඨං ලොකියසුඛභාගිතාය පවත්තිතං මජ්ඣිමං. මග්ගඵලසුඛභාගිතාය පවත්තිතං පණීතං. තණ්හාවසෙනවා භවභොගත්ථාය පවත්තිතං හීනං. අත්තනො විමොක්ඛත්ථාය පවත්තිතං මජ්ඣිමං. සබ්බසත්තවිමොක්ඛත්ථාය පවත්තිතං පාරමිතාදානං පණීතන්ති අයමත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ සීලනිද්දෙසං නිස්සාය වෙදිතබ්බොති. යථා චෙත්ථ, එවං සෙසෙසුපියථා සම්භවං තිකද්වයං විභජිත්වා වත්තබ්බන්ති. තත්ථ සීලං නාමභික්ඛුසීලං, භික්ඛුනිසීලං, සාමණෙරසීලං, ගහට්ඨසීලන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ පුරිමානං ද්වින්නං සමාදානකිච්චං කම්මවාචාය සිද්ධංහොති. අන්තිමවත්ථුඅජ්ඣාපන්නෙනවා සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනවා කම්මවාචාය භින්නාය සබ්බං සමාදානං භින්නං හොති. සබ්බානි උපසම්පන්න සීලානි භින්නානි හොන්ති. තදා භික්ඛුපටිඤ්ඤං අවිජහිත්වා ඨිතො දුස්සීලොනාම හොති. ථපෙත්වාපන අන්තිමවත්ථුං අඤ්ඤසික්ඛා පදානි වීතික්කමන්තස්ස යං වීතික්කමති. තස්මිංයෙව සංවරභෙදො හොති. න සමාදාන භෙදො. න හි තං පුන කම්මවාචාය සමාදාතබ්බන්ති අත්ථීති. පටිකම්මං කරොන්තස්ස [Pg.235] පන සංවරො පාකතිකො හොති. සඤ්චිච්ච වීතික්කමන්තොවා පටිකම්මං අකරොන්තොවා අලජ්ජීනාම හොති. න දුස්සීලොති. එසනයො සාමණෙරසීලෙපි. තත්ථ පන සරණගමනෙනෙව සමාදානංසිද්ධං හොති. ලිඞ්ගනාසනඞ්ගං කත්වා සරණගමනෙ භින්නෙ සබ්බං සමාදානං භිජ්ජති. ඉතරෙසු පන යං වීතික්කමති, තස්මිංයෙව සංවරභෙදො හොතීති වෙදිතබ්බං.

पुन्हा, हीन (कनिष्ठ), मध्यम आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) या भेदाने ते तीन प्रकारचे होते. त्यापैकी, हीन छंद, चित्त, वीर्य किंवा विमंसा (प्रज्ञा) द्वारे प्रवृत्त केलेले 'हीन' होय; मध्यम छंद इत्यादींद्वारे प्रवृत्त केलेले 'मध्यम' होय; आणि प्रणीत छंद इत्यादींद्वारे प्रवृत्त केलेले 'प्रणीत' होय. किंवा कीर्तीच्या इच्छेने प्रवृत्त केलेले 'हीन' होय. पुण्याच्या फळाच्या इच्छेने प्रवृत्त केलेले 'मध्यम' होय. 'हे करणे योग्यच आहे' अशा प्रकारे आर्यभावाचा (श्रेष्ठत्वाचा) आश्रय घेऊन प्रवृत्त केलेले 'प्रणीत' होय. स्वतःची प्रशंसा आणि दुसऱ्याची निंदा इत्यादींनी मलीन झालेले 'हीन' होय. मलीन नसलेले, लौकिक सुखाला कारणीभूत असणारे 'मध्यम' होय. मार्ग आणि फल यांच्या सुखाला कारणीभूत असणारे 'प्रणीत' होय. किंवा तृष्णेच्या वश होऊन भव आणि भोग (संपत्ती) यांच्या प्राप्तीसाठी प्रवृत्त केलेले 'हीन' होय. स्वतःच्या विमुक्तीसाठी प्रवृत्त केलेले 'मध्यम' होय. सर्व प्राण्यांच्या विमुक्तीसाठी प्रवृत्त केलेले पारमिता-दान हे 'प्रणीत' होय. हा अर्थ विसुद्धिमग्ग मधील 'शीलनिद्देस' च्या आधारे समजून घ्यावा. आणि ज्याप्रमाणे येथे (दानाच्या बाबतीत), त्याचप्रमाणे उर्वरित पुण्यक्रियांमध्येही यथासंभव दोन त्रिक (तिकद्वय) विभागून सांगावे. त्यामध्ये शील हे भिक्खू-शील, भिक्खुनी-शील, सामणेर-शील आणि गृहस्थ-शील असे चार प्रकारचे असते. त्यापैकी पहिल्या दोन शीलांचे समादान (स्वीकार करण्याचे कार्य) कम्मवाचेने सिद्ध होते. अंतिम वस्तूच्या (पाराजिकाच्या) उल्लंघनाने किंवा शिक्षेच्या प्रत्याख्यानाने (त्यागाने) कम्मवाचा भंग पावली असता सर्व समादान भंग पावते. सर्व उपसंपन्न शीले भंग पावतात. तेव्हा भिक्खू असल्याचा दावा न सोडता राहणारा मनुष्य 'दुःशील' ठरतो. परंतु अंतिम वस्तू वगळता, इतर शिक्षापदांचे उल्लंघन करणाऱ्याच्या बाबतीत, तो ज्या शिक्षापदाचे उल्लंघन करतो, केवळ त्याच शिक्षापदाच्या संवराचा (संयमाचा) भंग होतो, समादानाचा भंग होत नाही. कारण ते शील पुन्हा कम्मवाचेने समादान करावे लागत नाही, असा नियम आहे. परंतु प्रतिकर्म (प्रायश्चित्त) करणाऱ्याचा संवर पूर्ववत होतो. जाणूनबुजून उल्लंघन करणारा किंवा प्रतिकर्म न करणारा 'अलज्जी' ठरतो, 'दुःशील' नाही. हाच नियम सामणेर-शीलाच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु तेथे शरणगमनानेच समादान सिद्ध होते. लिंगनाशन-अंग केल्याने शरणगमन भंग पावले असता सर्व समादान भंग पावते. परंतु इतर (दंडकर्माच्या) बाबतीत, ज्याचे उल्लंघन केले जाते, केवळ त्याच बाबतीत संवराचा भंग होतो, असे समजावे.

ගහට්ඨසීලෙ පන පකති ගහට්ඨානං ගහණවසෙනෙව සමාදානං සිද්ධං හොති. තස්මා එකතොගණ්හන්තෙ සබ්බානි සමාදින්නානි හොන්ති. එකස්මිංච භින්නෙ සබ්බානි භින්නානි හොන්ති. සබ්බානි පුන සමාදාතබ්බානි. විසුං විසුං ගණ්හන්තෙ පන යං වීතික්කමති, එතදෙවභිජ්ජති. තදෙව පුන සමාදාතබ්බං හොතීති. පරිච්ඡින්නකාලා තික්කමනෙ පන සබ්බං සමාදානං වූපසම්මතියෙව. දුස්සීලභාවො පනෙත්ථ පඤ්චන්නං නිච්චසීලානං භෙදෙන වෙදිතබ්බො. නිච්චානිච්චෙසු පන යං නිච්චමෙව වට්ටති. අනිච්චං නවට්ටති සාවජ්ජං හොති. තං නිච්චසීලං නාම. යං පන නිච්චංපි වට්ටති. මහන්තං පුඤ්ඤාභිසන්දං හොති. අනිච්චංපි වට්ටති සාවජ්ජං න හොති. තං අනිච්චසීලංනාම. තත්ථ භික්ඛු භාවෙ ඨිතස්ස භික්ඛුසීලං සාමණෙරභාවෙ ඨිතස්ස සාමණෙරසීලං පකතිගහට්ඨානංපඤ්චසීලං පබ්බජිතසඞ්ඛෙපගතානං උපාසකානං තාපසපරිබ්බාජකානඤ්ච දසසීලං නිච්චසීලංනාම. තෙසඤ්හි තං තං යථාසකං සීලං නිච්චං සුද්ධං කත්වා රක්ඛිතුමෙව වට්ටති. අරක්ඛන්තානං භික්ඛුභාවාදිකො සාවජ්ජො හොති අසුද්ධො. කස්මා, අත්තනො අනුරූපස්ස ආචාරස්ස විපත්තිතො. පකතිගහට්ඨානං පන අට්ඨඞ්ගුපොසථසීලං අනිච්චසීලංනාම. තඤ්හි තෙසං වුත්තනයෙන නිච්චංපි වට්ටති. අනිච්චංපි වට්ටති. තථා දසසීලඤ්ච. තඤ්හි පකති ගහට්ඨානං අනිච්චසීලමෙව හොති. ගිහිනිවත්ථං පහාය කාසායවත්ථධාරණෙන පබ්බජිතසඞ්ඛෙපගතානං එව නිච්චසීලං. යථා හි පකතිමනුස්සානං පඤ්චසීලං සමාදින්නංපි අසමාදින්නංපි නිච්චං රක්ඛිතුමෙව වට්ටති. වීතික්කමිතුං නවට්ටති. තථා පබ්බජිතවෙසධාරීනං දසසීලං සමාදින්නංපි අසමාදින්නංපි නිච්චං රක්ඛිතුමෙව වට්ටති. වීතික්කමිතුං නවට්ටති. වෙසධාරණෙන සහ සිද්ධත්තාති.

परंतु गृहस्थ-शीलामध्ये, सामान्य गृहस्थांच्या ग्रहण करण्याच्या (स्वीकारण्याच्या) क्रियेनेच समादान सिद्ध होते. म्हणून, एकत्र ग्रहण केले असता सर्व शीले समादत्त (स्वीकृत) होतात. आणि एका शीलाचा भंग झाला असता सर्व शीले भंग पावतात. ती सर्व पुन्हा समादान करावी लागतात. परंतु स्वतंत्रपणे (वेगवेगळे) ग्रहण केले असता, ज्या शीलाचे उल्लंघन होते, केवळ तेच भंग पावते. आणि केवळ तेच शील पुन्हा समादान करावे लागते. परंतु निश्चित केलेली वेळ निघून गेल्यावर सर्व समादान आपोआपच समाप्त होते. येथे गृहस्थांच्या बाबतीत दुःशीलत्व (शीलभ्रष्टता) हे पाच नित्यशीलांच्या भंगाने समजून घ्यावे. नित्य आणि अनित्य शीलांमध्ये, जे शील नेहमीच पाळणे योग्य असते आणि जे न पाळल्यास (अनित्य असल्यास) ते दोषयुक्त ठरते, त्याला 'नित्यशील' म्हणतात. परंतु जे शील नेहमी पाळले तरी चालते (ज्यामुळे मोठा पुण्यप्रवाह निर्माण होतो) आणि नेहमी न पाळल्यास (अनित्य असल्यास) दोषयुक्त ठरत नाही, त्याला 'अनित्यशील' म्हणतात. त्यामध्ये, भिक्खूभावात राहिलेल्याचे भिक्खू-शील, सामणेरभावात राहिलेल्याचे सामणेर-शील, सामान्य गृहस्थांचे पंचशील, आणि प्रव्रजितांच्या श्रेणीत आलेल्या उपासकांचे तसेच तापस व परिव्राजकांचे दहा शील (दशशील) हे 'नित्यशील' होय. कारण त्यांनी आपापले ते ते शील नेहमी शुद्ध ठेवून त्याचे रक्षण करणेच योग्य आहे. रक्षण न करणाऱ्यांचा भिक्खूभाव इत्यादी अपवित्र आणि दोषयुक्त ठरतो. कारण काय? तर स्वतःच्या योग्य आचरणाचा (सदाचाराचा) नाश झाल्यामुळे. परंतु सामान्य गृहस्थांचे अष्टांग उपोसथ शील हे 'अनित्यशील' होय. कारण ते त्यांच्यासाठी सांगितलेल्या पद्धतीने नेहमी पाळले तरी चालते आणि न पाळले तरी चालते. तसेच दशशील देखील. कारण ते सामान्य गृहस्थांसाठी अनित्यशीलच असते. गृहस्थांचे वस्त्र त्यागून काषाय वस्त्र धारण करणाऱ्या प्रव्रजितांच्या श्रेणीत आलेल्यांसाठीच ते नित्यशील असते. कारण ज्याप्रमाणे सामान्य माणसांनी पंचशील समादान केले असो वा नसो, त्यांनी नेहमी त्याचे रक्षण करणेच योग्य आहे, त्याचे उल्लंघन करणे योग्य नाही. त्याचप्रमाणे प्रव्रजितांचा वेष धारण करणाऱ्यांनी दशशील समादान केले असो वा नसो, त्यांनी नेहमी त्याचे रक्षण करणेच योग्य आहे, त्याचे उल्लंघन करणे योग्य नाही. कारण वेष धारण करण्यासोबतच ते सिद्ध होते.

උපරි [Pg.236] වුච්චමානා සමථවිපස්සනාවසෙන දුවිධා භාවනා භාවනානාම. සා ඉධ අප්පනං අපත්තාව අධිප්පෙතා. ධම්මවිනයපරි යත්තියා සහ අනවජ්ජකම්මසිප්පවිජ්ජාඨානෙසු පරිචයකරණ චෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. රතනත්තයෙ පන මාතාපිතූසු කුලෙජෙට්ඨෙසු ආචරියෙසු ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණෙසු අඤ්ඤෙසුච ගුණවයවුද්ධෙසු යථාරහං පච්චුට්ඨානං වන්දනං අඤ්ජලිකරණං සාමිචිකරණං වත්තපටිවත්තකරණන්ති එවමාදිසබ්බං අපචායනංනාම. තෙසඤ්ඤෙව අඤ්ඤෙසඤ්ච ආගන්තුකගමිකඅද්ධිකානං ගිලානානං ජිණ්ණානං කිච්ච කරණීයෙසු සබ්‍රහ්මචාරීනං චීවරකම්මාදීසු පරෙසං තංතංපුඤ්ඤ කම්මෙසුච පරිසුද්ධෙන හිතඵරණචිත්තෙන අත්තනොකිච්චෙසු විය කායවාචාහි වායාමකරණං වෙය්‍යාවච්චංනාම. අත්තනා කතස්ස යස්සකස්සචි පුඤ්ඤස්ස පරෙහි සාධාරණකරණං පත්තිදානංනාම. පරෙහි දින්නාය පත්තියා අනුමොදනං අත්තමනතාපවෙදනං පත්තා නුමොදනංනාම. අදින්නස්ස පුඤ්ඤස්ස අනුමොදනං පන අනුමොදනමෙව හොති. න පත්තානුමොදනං. පත්තියාඑව අභාවතො. පත්තිච දුවිධා උද්දිසිකා අනුද්දිසිකාති. තත්ථ අත්තානං උද්දිසිකං අනුමොදන්තස්සෙව දිට්ඨධම්මවෙදනීයං ජාතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං පන ද්වයං දානපුඤ්ඤෙසුඑව විසෙසතො පාකටං. තඤ්හි උද්දිසකං කත්වා දෙවතානංවා පරදත්තුපජීවිපෙතානංවා වෙමානිකපෙතානංවා විනිපාතිකාසුරානංවා දින්නං අනුමොදිතඤ්ච තෙසං තඞ්ඛණෙඑව දිට්ඨධම්ම වෙදනීයං ජාතන්ති. අත්ථහිත පටිසංයුත්තාය ධම්මකථාය යොනිසො මනසිකාරෙ ඨත්වා සවනඤ්ච කථනඤ්ච ධම්මසවනං ධම්ම දෙසනාචනාම. නිරවජ්ජකම්මසිප්පවිජ්ජාඨානානං සවනකථනචෙතනාච එත්ථෙවසඞ්ගය්හන්ති.

वर (पुढे) सांगितल्या जाणाऱ्या शमथ आणि विपश्यनेच्या स्वरूपातील दोन प्रकारच्या भावनेला 'भावना' असे म्हणतात. येथे (या संदर्भात) अर्पणावस्थेला न पोहोचलेली भावनाच अभिप्रेत आहे. धम्म आणि विनय यांच्या अभ्यासासोबतच (परियत्ती), निर्दोष कर्म, कला, विद्या आणि स्थानांमध्ये सराव करण्याची चेतना देखील येथेच समाविष्ट केली जाते. परंतु, त्रिरत्न, माता-पिता, कुळातील ज्येष्ठ व्यक्ती, आचार्य, धार्मिक श्रमण व ब्राह्मण आणि इतर गुण व वयाने वृद्ध असलेल्या व्यक्तींचा योग्य प्रकारे आदर करणे (उठून उभे राहणे), वंदन करणे, हात जोडणे, सन्मान करणे, आणि त्यांच्याप्रती योग्य कर्तव्ये व सेवा करणे (वत्त-पटिवत्त), या सर्व गोष्टींना 'अपचायन' (आदरभाव) असे म्हणतात. त्यांच्याच आणि इतरांच्या, जसे की आगंतुक (पाहुणे), प्रवासी, आजारी, वृद्ध यांच्या कर्तव्यकर्मांमध्ये, तसेच सब्रह्मचाऱ्यांच्या चीवर इत्यादी कामांमध्ये आणि इतरांच्या विविध पुण्यकर्मांमध्ये, शुद्ध व हितकारक चित्ताने स्वतःच्या कामाप्रमाणेच काया व वाचेने प्रयत्न करणे म्हणजे 'वेय्यावच्च' (वैय्यावृत्य/सेवा) होय. स्वतः केलेल्या कोणत्याही पुण्याचा इतरांशी वाटा करणे (पुण्य देणे) म्हणजे 'पत्तिदान' होय. इतरांनी दिलेल्या पुण्याचा स्वीकार करून आनंद व्यक्त करणे म्हणजे 'पत्तानुमोदन' होय. परंतु, न दिलेल्या पुण्याचा आनंद मानणे हे केवळ 'अनुमोदन'च असते, 'पत्तानुमोदन' नव्हे; कारण तिथे पुण्याचा वाटा (पत्ति) दिलेला नसतो. आणि ती 'पत्ति' (पुण्यदान) दोन प्रकारची असते: उद्दिष्ट (विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून केलेली) आणि अनुद्दिष्ट (सामान्यपणे केलेली). त्यामध्ये, स्वतःला उद्देशून दिलेल्या पुण्याचा स्वीकार करणाऱ्यालाच या जन्मातच त्याचे फळ (दिट्ठधम्मवेदनीय) प्राप्त होते, असे जाणावे. परंतु, हे दोन्ही (पत्तिदान आणि पत्तानुमोदन) विशेषतः दानपुण्यामध्येच स्पष्टपणे दिसून येते. कारण, ते (दानपुण्य) उद्देशून देव, परदत्तूपजीवी प्रेत, वैमानिक प्रेत किंवा विनिपातिक असुर यांना दिले असता आणि त्यांनी त्याचा स्वीकार (अनुमोदन) केला असता, त्यांना त्याच क्षणी त्याचे प्रत्यक्ष फळ (दिट्ठधम्मवेदनीय) प्राप्त होते. आत्महित आणि परहिताशी संबंधित धम्मकथांचे योनिशो मनसिकारात (योग्य विचारपूर्वक) राहून श्रवण करणे आणि कथन करणे, याला अनुक्रमे 'धम्मसवण' (धम्मश्रवण) आणि 'धम्मदेसना' (धम्मदेशना) असे म्हणतात. निर्दोष कर्म, कला आणि विद्या यांच्या श्रवण व कथनाची चेतना देखील येथेच समाविष्ट केली जाते.

නත්ථි දින්නං නත්ථියිට්ඨන්තිආදිනයපවත්තාය දසවත්ථුකාය මිච්ඡා දිට්ඨියාවා ඉස්සරනිම්මානාදිදිට්ඨියාවා දිට්ඨමඞ්ගලාදිදිට්ඨියාවා විසුද්ධං කත්වා තෙහි තෙහි වත්ථූහිවා යුත්තීහිවා කාරණෙහිවා කම්මසකතා ඤාණසඞ්ඛාතාය සම්මාදිට්ඨියා වොදානකරණං දිට්ඨුජුකම්මංනාමාති. යත්ථ පන තිවිධමෙව පුඤ්ඤක්‍රියවත්ථු ආගතං. තත්ථ පත්තිදානානුමොදනානි දානෙ සඞ්ගය්හන්ති. ඉස්සාමච්ඡෙරානං [Pg.237] පටිපක්ඛභාවෙන තං සභාවත්තා. අපචායනවෙය්‍යාවච්චානි සීලෙ සඞ්ගය්හන්ති. තෙසං චාරිත්ත සීලත්තා. සෙසානි තීණි භාවනාමයෙ සඞ්ගය්හන්ති. තං සභාවත්තා. කම්මට්ඨානවිනිමුත්තො ධම්මොනාම නත්ථීති හි වුත්තං. දිට්ඨුජුකම්මඤ්ච ඤාණ වඩ්ඪනමෙවාති. තීස්වෙවවා එතං සඞ්ගය්හති. දිට්ඨුජුකම්මං සබ්බෙසං නියම ලක්ඛණන්තිති අට්ඨකථායං වුත්තං. සතියෙව හි කම්මසකතාඤාණෙ දානාදීනි තීණි සම්පජ්ජන්තීති. මනොකම්මමෙවාති මනස්මිංඑව කම්මපථ කිච්චසිද්ධිතො මනොකම්මංඑව.

"दिलेले दान निरर्थक आहे, यज्ञ-होम निरर्थक आहे" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या दहा प्रकारच्या मिथ्या दृष्टीपासून, किंवा ईश्वर-निर्मिती इत्यादी दृष्टीपासून, किंवा दृष्ट-मंगळ इत्यादी दृष्टीपासून स्वतःला शुद्ध करून, त्या त्या वस्तूंद्वारे, युक्तींद्वारे किंवा कारणांद्वारे, 'कम्मस्सकता ज्ञान' (कर्म हेच स्वतःचे आहे हे ज्ञान) नावाच्या सम्यक् दृष्टीने चित्त शुद्ध करणे म्हणजे 'दिट्ठुजुकम्म' (दृष्टी सरळ करणे) होय, असे जाणावे. परंतु, ज्या ठिकाणी केवळ तीनच प्रकारची पुण्यक्रियावस्तू (दान, शील, भावना) सांगितली आहे, तिथे 'पत्तिदान' आणि 'पत्तानुमोदन' यांचा अंतर्भाव 'दाना'मध्ये केला जातो. कारण, ईर्ष्या आणि मत्सर यांच्या विरोधी असल्यामुळे त्यांचा स्वभाव दानासारखाच असतो. 'अपचायन' (आदरभाव) आणि 'वेय्यावच्च' (सेवा) यांचा अंतर्भाव 'शीला'मध्ये केला जातो. कारण, ते चारित्र्य शीलाचे (चारित्त शील) अंग आहेत. उरलेल्या तिन्हींचा (धम्मश्रवण, धम्मदेशना आणि दृष्टी सरळ करणे) अंतर्भाव 'भावने'मध्ये केला जातो. कारण, त्यांचा स्वभाव भावनेसारखाच असतो. कारण, "कर्मस्थानापासून (कम्मट्ठान) मुक्त असा कोणताही धम्म नाही" असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. आणि दृष्टी सरळ करणे (दिट्ठुजुकम्म) हे केवळ ज्ञानाची वृद्धी करणारेच आहे. किंवा, या 'दिट्ठुजुकम्मा'चा अंतर्भाव (दान, शील, भावना) या तिन्हींमध्येच होतो. कारण, "दृष्टी सरळ करणे हे सर्वांचे नियमन करणारे लक्षण आहे" असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. कारण, 'कम्मस्सकता ज्ञान' असेल तरच दान इत्यादी तिन्ही गोष्टी पूर्णत्वास जातात, असे जाणावे. हे केवळ 'मनोकम'च आहे, कारण मनामध्येच या कर्मपथाच्या कार्याची सिद्धी होते.

[158] විභාවනියං පන

[१५८] परंतु, विभाविनी-टीकेमध्ये -

‘‘විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තා භාවෙන කාය ද්වාරාදීසු අප්පවත්තනතොති’’ වුත්තං. තං න සුන්දරං.

"विज्ञप्तीला (viññatti) उत्पन्न करणाऱ्या स्वभावामुळे काया-द्वारादींमध्ये प्रवृत्त न होण्यामुळे" असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකං අභිඤ්ඤාකුසලං කායද්වාරාදීසු පවත්තමානංපි කායවචීකම්මසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, කායවාචානං කම්මපථ අඞ්ගභාවාසම්භවතොති. තඤ්ච භාවනාමයන්ති දානසීලවසෙන අප්පවත්තනතො. කෙවලං භාවනාකම්මවිසෙසත්තා තඤ්ච මහග්ගත කුසලං භාවනාකම්ම මෙව හොති. යං පන පටිසම්භිදා මග්ගෙ පථමජ්ඣානෙන නීවරණානං. දුතීයෙන විතක්කවිචාරානං. තතීයෙන පීතියා. චතුත්ථෙන සුඛදුක්ඛානං පහානං සීලං. වෙරමණි සීලං. චෙතනා සීලං. සංවරො සීලං. අවීතික්කමො සීලන්ති වුත්තං. තං පරියායෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අප්පනාපත්තන්ති භාවනා බලෙන ආරම්මණෙ අනුපවිසිත්වා අචලට්ඨිතිභාවෙන පවත්තනතො අප්පනාපත්තං කම්මං හොති.

कारण, विज्ञप्तीला उत्पन्न करणारे अभिज्ञा-कुशल (abhiññākusala) काया-द्वारादींमध्ये प्रवृत्त होत असले तरी, त्याला कायकर्म किंवा वचीकर्म अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही. कारण, काया आणि वाचेच्या कर्मपथाचे अंग असणे तिथे संभवत नाही, असे जाणावे. आणि ते भावनामयच आहे, कारण ते दान किंवा शीलाच्या रूपाने प्रवृत्त होत नाही. केवळ भावना-कर्माच्या विशेषत्वामुळे ते mahaggata कुशल भावना-कर्मच असते. परंतु, पटिसम्भिदामग्ग (Paṭisambhidāmagga) मध्ये जे म्हटले आहे की - "प्रथम ध्यानाने नीवरणांचा त्याग करणे हे शील आहे, द्वितीय ध्यानाने वितर्क-विचारांचा त्याग करणे, तृतीय ध्यानाने प्रीतीचा त्याग करणे, चतुर्थ ध्यानाने सुख-दुःखाचा त्याग करणे हे शील आहे; विरती शील आहे, चेतना शील आहे, संवर शील आहे, अव्यतिक्रम (नियम न मोडणे) शील आहे" - ते लाक्षणिक अर्थाने (पर्यायाने) म्हटले आहे, असे जाणावे. 'अर्पणा-प्राप्त' (appanāpatta) म्हणजे भावनेच्या बलाने आलंबनामध्ये (आराम्मण) प्रवेश करून, अचल स्थितीच्या भावाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे ते अर्पणा-प्राप्त कर्म होते.

[159] විභාවනියං පන

[१५९] परंतु, विभाविनी-टीकेमध्ये -

‘‘පුබ්බභාගපවත්තානං කාමාවචරභාවතොති’’ කාරණං වුත්තං. තං න සුන්දරං.

"पूर्वभागात प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तांच्या कामावचर स्वभावामुळे" असे जे कारण सांगितले आहे, ते योग्य नाही.

න හි තෙසං කාමාවචරතාමත්තං අප්පනාපත්තියා කාරණං හොතීති. ඣානඞ්ගභෙදෙනාති වුත්තං. ඣානභෙදෙනාති පන වත්තබ්බං. ඣානඞ්ගභෙදෙනාතිවා ඣානඞ්ගසමුදායභෙදෙනාති අත්ථො, ඣානභෙදෙන ඉච්චෙව වුත්තං හොති. කුසලකම්මං

कारण, त्या चित्तांचे केवळ कामावचर असणे हे अर्पणा-प्राप्तीचे कारण होऊ शकत नाही, असे जाणावे. "ध्यान-अंगांच्या भेदाने" (jhānaṅgabhedena) असे म्हटले आहे. परंतु, "ध्यानाच्या भेदाने" (jhānabhedena) असे म्हणणे अधिक योग्य आहे. किंवा "ध्यान-अंगांच्या भेदाने" याचा अर्थ "ध्यान-अंगांच्या समूहाच्या भेदाने" असा आहे; म्हणजेच "ध्यानाच्या भेदाने" असेच म्हणायचे आहे. कुशल कर्म समाप्त झाले.

153. එත්ථාති [Pg.238] එතස්මිං පාකට්ඨානචතුක්කෙ. උද්ධච්චරහිතන්ති උද්ධච්චසහගතචෙතනාවජ්ජිතං. කස්මා පන උද්ධච්චචෙතනා ඉධ පජ්ජිතාති. පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො. කථං විඤ්ඤායතීති චෙ. ධම්මසඞ්ගහෙ දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු තං අවත්වා භාවනාය පහාතබ්බෙසු එව වුත්තත්තා. යථාහ-චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා විචිකිච්ඡාසහගතො චිත්තුප්පාදො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බාතිච, උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො, ඉමෙධම්මා භාවනායපහා තබ්බාතිච, සෙසා පන චත්තාරො දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදාච සියා දස්සනෙනපහාතබ්බා සියා භාවනාය පහාතබ්බාති තත්ථ වුත්තා. කථඤ්ච විඤ්ඤායති. යො දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු න වුත්තො, සො අකුසලධම්මො පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪතීති. පට්ඨානෙ දස්සනෙනපහාතබ්බධම්මෙසුඑව නානාක්ඛණික කම්මපච්චයස්ස උද්ධටත්තා ඉතරත්ථ තස්ස අනුද්ධටත්තාති. යථාහ-සහජාතා දස්සනෙනපහාතබ්බා චෙතනා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං කම්මපච්චයෙනපච්චයො. නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තාච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයොතිච සහජාතා භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනාසම්පයුත්තකානංධම්මානං චිත්තාසමුට්ඨානානඤ්චරූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයොතිච. නච නානාක්ඛණික කම්මපච්චයසත්තියා විනා විපාකුප්පාදනංනාම අත්ථීති. යදිඑවං සා පවත්තිවිපාකංපි නජනෙතීති සක්කා වත්තුන්තිචෙ.න. පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ තස්සා විපාකස්ස උද්ධටත්තා. යථාහ-කතමෙ ධම්මා අකුසලා. යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං රූපාරම්මණංවා.ල. ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා. තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදාති. තෙනාහ පවත්තියං පන සබ්බංපි ද්වාදසවිධන්තිආදි.

१५३. "येथे" (Etthāti) म्हणजे या चार प्रकट स्थानांमध्ये (etasmiṃ pākaṭṭhānacatukke). "उद्धच्चरहित" (Uddhaccarahitanti) म्हणजे उद्धच्चसहगत चेतनेने वर्जित (uddhaccasahagatacetanāvajjitaṃ). पण येथे उद्धच्च चेतना का वर्जित केली आहे? कारण ती प्रतिसंधी खेचून आणत नाही (प्रतिसंधी न खेचण्यामुळे). हे कसे समजते? असे विचारल्यास: धम्मसंगणीमध्ये दर्शनाने प्रहातव्य धम्मांमध्ये तिला न सांगता, केवळ भावनेने प्रहातव्य धम्मांमध्येच सांगितल्यामुळे. जसे भगवान म्हणाले आहेत— "चार दृष्टीगतसंप्रयुक्त चित्तोत्पाद आणि विचिकित्सासहगत चित्तोत्पाद, हे धम्म दर्शनाने प्रहातव्य आहेत; आणि उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद, हे धम्म भावनेने प्रहातव्य आहेत; उरलेले चार दृष्टीगतविप्रयुक्त चित्तोत्पाद आणि दोन प्रतिघसंप्रयुक्त चित्तोत्पाद हे कदाचित दर्शनाने प्रहातव्य तर कदाचित भावनेने प्रहातव्य आहेत," असे तेथे म्हटले आहे. आणि हे कसे समजते की, जो दर्शनाने प्रहातव्य धम्मांमध्ये सांगितलेला नाही, तो अकुशल धम्म प्रतिसंधी खेचून आणत नाही? कारण पट्ठानमध्ये केवळ दर्शनाने प्रहातव्य धम्मांमध्येच नानाक्षणिक कम्मप्रत्यय उद्धृत केला आहे, इतर ठिकाणी (भावनेने प्रहातव्य धम्मांमध्ये) तो उद्धृत केलेला नाही. जसे भगवान म्हणाले आहेत— "सहजात दर्शनाने प्रहातव्य चेतना ही संप्रयुक्त धम्मांना आणि चित्तसमुत्थान रूपांना कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते. नानाक्षणिक दर्शनाने प्रहातव्य चेतना ही विपाक स्कंधांना आणि कटत्तारूपांना कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होते; तसेच सहजात भावनेने प्रहातव्य चेतना ही संप्रयुक्त धम्मांना आणि चित्तसमुत्थान रूपांना कम्मप्रत्ययाने प्रत्यय होते." आणि नानाक्षणिक कम्मप्रत्यय शक्तीशिवाय विपाकाची उत्पत्ती होणे शक्य नाही. जर असे असेल, तर ती (उद्धच्च चेतना) प्रवृत्ती विपाक देखील उत्पन्न करत नाही, असे म्हणता येईल का? नाही, असे म्हणता येणार नाही. कारण पटिसंभिदामग्ग विभंगामध्ये तिच्या विपाकाचा उल्लेख केला आहे. जसे भगवान म्हणाले आहेत— "कोणते धम्म अकुशल आहेत? ज्या वेळी उपेक्षासहगत, उद्धच्चसंप्रयुक्त अकुशल चित्त उत्पन्न होते, जे रूपाला किंवा... आलंबन करते, हे धम्म अकुशल आहेत. या धम्मांविषयीचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसंभिदा होय. त्यांच्या विपाकाविषयीचे ज्ञान म्हणजे अत्थपटिसंभिदा होय." म्हणूनच (आचार्य अनुरुद्धांनी) "प्रवृत्तीमध्ये सर्व बारा प्रकारचे (अकुशल कम्म विपाक देते)" इत्यादी म्हटले आहे।

[160] යං පන විභාවනියං

[१६०] परंतु, विभाविनी (टीके) मध्ये जे...

‘‘අධිමොක්ඛවිරහෙන සබ්බදුබ්බලංපි විචිකිච්ඡාසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. අධිමොක්ඛසම්පයොගෙන තතො බලවන්තංපි උද්ධච්චසහගතං නාකඩ්ඪතීති’’ වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“अधिमोक्षाच्या अभावामुळे अत्यंत दुर्बल असलेले देखील विचिकित्सासहगत चित्त प्रतिसंधी खेचून आणते; आणि अधिमोक्षाच्या संप्रयोगामुळे त्यापेक्षा बलवान असलेले देखील उद्धच्चसहगत चित्त प्रतिसंधी खेचून आणत नाही,” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

න හි [Pg.239] අධිමොක්ඛවිරහමත්තෙන විචිකිච්ඡාසහගතං සබ්බදුබ්බලන්තිච අධිමොක්ඛසම්පයොගමත්තෙන උද්ධච්චසහගතං තතො බලවන්තන්තිච සක්කා වත්තුං. සත්ථරි කඞ්ඛති ධම්මෙ කඞ්ඛතීති එවමාදිනා නයෙන වුත්තාය විචිකිච්ඡාය අත්තනො විසයෙ මහාහත්ථිනාගස්ස විය බලවතරත්තා අතිවිය කාළකධම්මත්තාචාති. තථා හිසා එකන්තෙන දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු පධානභාවෙන වුත්තා. තතොයෙවච පටිසන්ධිආකඩ්ඪනංපි තස්සා විඤ්ඤාතබ්බං හොතීති. සභාවවිරුද්ධත්තායෙව පන විචිකිච්ඡාසහගතං අධිමොක්ඛරහිතං හොතීති යුත්තං. තස්මා උද්ධච්චසහගතමෙව සබ්බදුබ්බලන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බත්ථාපීති සුගතිදුග්ගතිවසෙන සබ්බස්මිංපි. යථාරහන්ති තෙසු ලොකෙසු ලද්ධවත්ථුද්වාරානුරූපං. විපච්චතීති විපාචෙති විපක්කභාවං ආපාදෙති. සබ්බංපිවාද්වාදසවිධං අකුසලකම්මං සත්තා කුසලපාකානි හුත්වා විපච්චති, විපක්කභාවං ගච්ඡතීති අත්ථො.

कारण केवळ अधिमोक्षाच्या अभावामुळे विचिकित्सासहगत चित्त सर्वात दुर्बल आहे आणि केवळ अधिमोक्षाच्या संप्रयोगामुळे उद्धच्चसहगत चित्त त्यापेक्षा बलवान आहे, असे म्हणता येत नाही. कारण 'शास्त्याविषयी शंका घेतो, धम्माविषयी शंका घेतो' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या विचिकित्सेचे स्वतःच्या विषयात महाहत्तीप्रमाणे अत्यंत बलवान असणे आणि ती अत्यंत अंधकारमय स्वभावाची असणे हेच आहे. म्हणूनच ती निश्चितपणे दर्शनाने प्रहातव्य धम्मांमध्ये प्रामुख्याने सांगितली आहे. आणि म्हणूनच तिचे प्रतिसंधी खेचून आणणे देखील समजून घेतले पाहिजे. परंतु, केवळ स्वभाव-विरुद्धतेमुळेच विचिकित्सासहगत चित्त हे अधिमोक्षरहित असते, हे म्हणणे योग्य आहे. म्हणून, उद्धच्चसहगत चित्तच सर्वात दुर्बल आहे, असे जाणावे. 'सर्वत्र देखील' (Sabbatthāpīti) म्हणजे सुगती आणि दुर्गतीच्या रूपाने सर्व ठिकाणी. 'योग्यतेनुसार' (Yathārahanti) म्हणजे त्या लोकांमध्ये प्राप्त झालेल्या वस्तू आणि द्वारांच्या अनुरूप. 'विपाकाला प्राप्त होते' (Vipaccatīti) म्हणजे विपाक देते किंवा विपाकभावाला प्राप्त होते. किंवा सर्व बारा प्रकारचे अकुशल कम्म सात अकुशल विपाक होऊन परिपक्व होतात, विपाकभावाला प्राप्त होतात, असा अर्थ आहे.

යස්මා කුසලකම්මානි අපායභූමියංපි පවත්තියං මහාසම්පත්තියො සමුට්ඨාපෙත්වා මහිද්ධිකානං නාගසුපණ්ණාදීනං සන්තානෙ සයමෙව අත්තනොවිපාකස්ස ඔකාසං කත්වා සුඛවිපාකං ජනයන්ති. අඤ්ඤෙසංපි ආපායිකානං තෙන තෙන කාරණෙන ඉට්ඨාරම්මණ සමායොගෙ සති අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං ලභිත්වා සුඛවිපාකං ජනයන්ති. තස්මා තථාපවත්තියඤ්චාතිආදි මාහ. න හි තානි සුඛවිපාකානි අකුසකම්මස්ස විපාකානි භවිතුං අරහන්ති. වුත්තෙඤ්හෙතං විභඞ්ගෙ අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං කායදුච්චරිතස්ස ඉට්ඨො කන්තො මනාපො විපාකො නිබ්බත්තෙය්‍යාතිආදි. තත්ථ මහාවිපාකානි සුගති කාමලොකෙ අහෙතුකානි අට්ඨපි සබ්බස්මිං කාමලොකෙ තෙසුච පඤ්චචක්ඛුවිඤ්ඤාණ සොතවිඤ්ඤාණ සම්පටිච්ඡන සන්තීරණ යුගළානි රූපලොකෙ විපච්චතීති වුත්තං යථාරහං විපච්චතීති. රූපාවචර කුසලඤ්හි කම්මසමුට්ඨානරූපානි ජනයන්තංපි සයං විපච්චමානං ආරම්මණන්තරෙ අඤ්ඤභූමික විපාකභාවෙන නවිපච්චති. කාමවිරාගභාවනාභාවෙන පන අප්පනාපත්ත කම්ම විසෙසත්තා කාමතණ්හාය අවිසයභූතෙ නිමිත්තා රම්මණෙ අත්තනා සබ්බසො සදිසෙන මහග්ගතභාවපත්තෙන රූප විපාකභාවෙනෙව [Pg.240] විපච්චති. තස්මා රූපලොකෙපි තානි පඤ්චවිපාකානි කාමාවචරකුසලස්සෙවාති වෙදිතබ්බානීති. ද්වීසු කම්මස්ස විපච්චනට්ඨානෙසු පටිසන්ධිනාම මහන්තංඨානං හොති. තස්මා තදා විපච්චන්තං කම්මං අත්තනො සාමත්ථියානුරූපං නාතිහීනං විපාකං ජනෙතුං සක්කොති. පවත්තියං පන නානාඨානෙසු නානාකිච්චෙහි විපච්චති. තස්මා තදා විපච්චන්තං කම්මං අත්තනො සාමත්ථියානුරූපං විපච්චෙතුං නසක්කොති. පඤ්චවිඤ්ඤාණට්ඨානාදීසු පරිත්තකෙසු විපච්චමානං ඨානා නුරූපං විපච්චති. තදාරම්මණට්ඨානෙ විපච්චමානං යෙභුය්‍යෙන ජවනා නුරූපං විපච්චති. තස්මා සොළසකමග්ගො ද්වාදසකමග්ගො අහෙතු කට්ඨකන්ති එවංඑකෙකස්ස කම්මස්ස විපාකප්පභෙදො පවත්තොතිතං පභෙදංදස්සෙතුං තත්ථාපීතිආදිමාහ.

कारण कुशल कम्मे अपाय भूमीमध्ये देखील प्रवृत्ती काळात महासंपत्ती उत्पन्न करून, महर्द्धिक नाग, गरुड इत्यादींच्या संततीमध्ये स्वतःच आपल्या विपाकासाठी संधी निर्माण करून सुखविपाक उत्पन्न करतात. आणि इतर अपायवासी जीवांना देखील त्या त्या कारणाने इष्ट आलंबनाचा संयोग झाला असता, आपल्या विपाकासाठी संधी मिळवून सुखविपाक उत्पन्न करतात. म्हणूनच 'तथा प्रवृत्तीमध्ये देखील' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ते सुखविपाक अकुशल कम्माचे विपाक असू शकत नाहीत. विभंगामध्ये असे म्हटलेच आहे की, 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की कायदुश्चरिताचा इष्ट, कांत, मनाप विपाक उत्पन्न होईल' इत्यादी. त्यामध्ये, महाविपाक हे सुगती कामलोकात, आठ अहेतुक विपाक हे संपूर्ण कामलोकात, आणि त्या अहेतुक विपाकांपैकी चक्षुविज्ञान, श्रोत्रविज्ञान, संपटिच्छन व संतीरण यांचे पाच जोडपे रूपलोकात विपाकाला प्राप्त होतात, म्हणून 'योग्यतेनुसार विपाकाला प्राप्त होतात' असे म्हटले आहे. कारण रूपावचर कुशल हे कम्मसमुत्थान रूपांना उत्पन्न करत असले तरी, स्वतः विपाकाला प्राप्त होताना दुसऱ्या आलंबनात किंवा दुसऱ्या भूमीतील विपाक रूपाने विपाकाला प्राप्त होत नाही. परंतु, कामविराग भावनेच्या रूपाने अप्पना प्राप्त विशिष्ट कम्म असल्यामुळे, कामतण्हेचा विषय नसलेल्या निमित्त आलंबनामध्ये, स्वतःशी सर्वथा समान असलेल्या महग्गतभावाला प्राप्त रूपविपाक रूपानेच ते विपाकाला प्राप्त होते. म्हणून रूपलोकात देखील ते पाच विपाक कामावचर कुशलाचेच आहेत, असे जाणावे. कम्माच्या विपाक देण्याच्या दोन स्थानांपैकी प्रतिसंधी हे मोठे स्थान आहे. म्हणून त्या प्रतिसंधी काळात विपाकाला प्राप्त होणारे कम्म आपल्या सामर्थ्यानुसार अत्यंत हीन नसलेला विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ असते. परंतु प्रवृत्ती काळात ते वेगवेगळ्या स्थानांवर वेगवेगळ्या कृत्यांनी विपाकाला प्राप्त होते. म्हणून त्या प्रवृत्ती काळात विपाकाला प्राप्त होणारे कम्म आपल्या सामर्थ्यानुसार विपाक देण्यास समर्थ नसते. पंचविज्ञान स्थान इत्यादी लहान स्थानांवर विपाकाला प्राप्त होताना ते स्थानाच्या अनुरूप विपाकाला प्राप्त होते. तदारंमण स्थानावर विपाकाला प्राप्त होताना ते बहुतांश करून जवनाच्या अनुरूप विपाकाला प्राप्त होते. म्हणून सोळा कम्ममार्ग, बारा कम्ममार्ग, अहेतुक अष्टक अशा प्रकारे प्रत्येक कम्माचा विपाकभेद प्रवृत्त होतो, तो भेद दर्शवण्यासाठी 'तेथे देखील' इत्यादी म्हटले आहे।

කුසලං දුවිධං සම්පජානකතං අසම්පජානකතන්ති. තත්ථ කම්මා යූහනකාලෙ අන්තමසො හෙට්ඨා වුත්තං දිට්ඨුජුකම්මඤාණංපි සුට්ඨු යොජෙත්වා කතං සම්පජානකතංනාම. යථාහ-කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා කතං සම්පජානකතං නාමාති. දිට්ඨුජුකම්මඤාණ මත්තංපි අයොජෙත්වා තං අසම්පජානකතං නාම. යථාහ-කම්මංපි කම්මඵලම්පි අජානිත්වා කතං අසම්පජානකතං නාමාති. තත්ථ සම්පජානකතං තිහෙතුකං හොති. අසම්පජානකතං දුහෙතුකං. යථාහ-සම්පජානකරණං පන චතුඤාණසම්පයුත්තෙහි හොති. අසම්පජාන කරණං චතූහි ඤාණවිප්පයුත්තෙහීති. තත්ථ එකමෙකං උක්කට්ඨං ඔමකන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ කුසලසමයෙ පරියුට්ඨිතෙ නීවරණධම්මෙවා අත්තුක්කංසන පරවම්භනාදිකෙ පාපධම්මෙවා සුට්ඨු සොධෙත්වා කතං උක්කට්ඨං නාම. අසොධෙත්වා කතං තෙහිවොකිණ්ණං ඔමකංනාම. අපිච, යං කත්වා පච්ඡා ලාභා වත මෙ. නච වත මෙ අලාභා. සුලද්ධං වත මෙ. නච වත මෙ දුල්ලද්ධං. යස්ස මෙ ඊදිසං පුඤ්ඤං පසුතන්ති එවං පුනප්පුනං අනුමොදිතං. තං උක්කට්ඨං. යං කත්වා පච්ඡා යෙනකෙනචි කාරණෙන දුට්ඨුකතං මයාති විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති. තංඔමකං. එවං චතුබ්බිධස්ස කම්මස්ස වසෙන චතුබ්බිධං විපාක කොට්ඨාසං විභජිත්වා දස්සෙතුං තථාපීතිආදි මාහ. තත්ථාපීති [Pg.241] තස්මිං කාමාවචරකුසලෙපි. තිහෙතුකමුක්කට්ඨන්ති උක්කට්ඨභූතං පණීතභූතං චතුබ්බිධං තිහෙතුකං. තිහෙතුකපටිසන්ධින්ති චතුබ්බිධං තිහෙතුක පටිසන්ධිවිපාකං. එත්ථච එකචෙතනා එකමෙව පටිසන්ධිං දෙති. පවත්තිවිපාකං පන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙසුපි භවෙසු දෙතියෙව. එත්ථ සියා –

कुशल दोन प्रकारचे आहे - समजून-उमजून केलेले (संपजानकत) आणि न समजता केलेले (असंपजानकत). त्यापैकी, कर्माचा संचय करताना (कम्मायूहनकाले), अगदी कमीत कमी खाली सांगितलेले 'दिट्ठुजुकम्मञाण' (कर्म आणि कर्माच्या फळाविषयीचे सम्यक ज्ञान) देखील चांगल्या प्रकारे जोडून केलेले कर्म 'संपजानकत' म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे - "कर्म आणि कर्माच्या फळावर श्रद्धा ठेवून केलेले कर्म 'संपजानकत' म्हटले जाते." 'दिट्ठुजुकम्मञाण' न जोडता केलेले कर्म 'असंपजानकत' म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे - "कर्म आणि कर्माचे फळ न जाणता केलेले कर्म 'असंपजानकत' म्हटले जाते." त्यापैकी, समजून-उमजून केलेले कर्म 'तिहेतुक' असते, आणि न समजता केलेले कर्म 'दुहेतुक' असते. जसे म्हटले आहे - "समजून-उमजून करणे हे चार ज्ञानसंप्रयुक्त चित्तांनी होते, आणि न समजता करणे हे चार ज्ञानविप्रयुक्त चित्तांनी होते." त्यापैकी प्रत्येक कुशल कर्म 'उक्कट्ठ' (उत्कृष्ट) आणि 'ओमक' (हीन) असे दोन प्रकारचे असते. त्यापैकी, कुशल कर्माच्या वेळी उद्भवणाऱ्या नीवरण धर्मांना किंवा स्वतःची प्रशंसा करणे व दुसऱ्याची निंदा करणे इत्यादी पापदर्मांना चांगल्या प्रकारे दूर करून केलेले कर्म 'उक्कट्ठ' म्हटले जाते. ते दूर न करता केलेले आणि त्या अकुशल धर्मांनी मिश्रित असलेले कर्म 'ओमक' म्हटले जाते. शिवाय, जे कर्म करून नंतर "माझा खरोखर लाभ झाला आहे, माझे कोणतेही नुकसान झाले नाही; मला सुदैवाने हे प्राप्त झाले आहे, दुर्दैवाने नाही; मी अशा पुण्याचा संचय केला आहे" अशा प्रकारे वारंवार आनंद व्यक्त केला जातो, ते 'उक्कट्ठ' होय. जे कर्म करून नंतर कोणत्याही कारणाने "मी हे वाईट केले" असा पश्चात्ताप (विप्पटिसार) उत्पन्न होतो, ते 'ओमक' होय. अशा प्रकारे चार प्रकारच्या कर्मांच्या आधारे चार प्रकारच्या विपाक समूहांचे विभाजन करून दाखवण्यासाठी 'तथापि' इत्यादी म्हटले आहे. 'तथापि' म्हणजे त्या कामावचर कुशलामध्ये सुद्धा. 'तिहेतुकमुक्कट्ठ' म्हणजे उत्कृष्ट व प्रणीत असलेले चार प्रकारचे तिहेतुक कुशल कर्म. 'तिहेतुकपटिसन्धि' म्हणजे चार प्रकारचे तिहेतुक प्रतिसंधी विपाक. आणि येथे एक चेतना एकच प्रतिसंधी देते. परंतु प्रवृत्ती विपाक हा असंख्य भवांमध्ये देखील मिळतच राहतो. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते -

එකපුප්ඵං යජිත්වාන, සහස්සකප්පකොටියො;

දෙවෙසුච මනුස්සෙසු, සෙසෙන පරිනිබ්බුතොති හි වුත්තං.

"केवळ एक फूल अर्पण करून, हजार कोटी कल्प देव आणि मनुष्यांमध्ये (सुख भोगून) आणि उरलेल्या कर्माच्या प्रभावाने परिनिर्वाण प्राप्त केले," असे खरोखर म्हटले आहे.

තස්මා එකා චෙතනා එකමෙව පටිසන්ධිං දෙතීති ඉදං න යුජ්ජතීති. න න යුජ්ජති. පුබ්බාපරචෙතනාහි සද්ධිං සහස්සකප්ප කොටි පරිමාණස්ස වත්තබ්බත්තා. චිත්තඤ්හිනාම එකච්ඡරක්ඛණෙපි අනෙකසත සහස්ස කොටිසඞ්ඛං උප්පජ්ජති. තතොචිරතරෙකාලෙවත්තබ්බමෙව නත්ථීති. සහස්ස කප්පකොටියොති ච සහස්සආයුකප්පකොටියො සහස්ස අත්තභාවකොටියොති නෙත්තිඅට්ඨකථායං වුත්තං. පුබ්බාපරචෙතනානඤ්ච පටිසන්ධිදානභාවො කොසලසංයුත්තකෙන දීපෙතබ්බො. එකපිණ්ඩපාතදානස්මිංහි එකාචෙතනාද්වෙ පටිසන්ධියො න දෙති. පුබ්බපච්ඡිමචෙතනාවසෙන සත්තක්ඛත්තුං සග්ගෙ සත්තක්ඛත්තුං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තොති හි සංයුත්තට්ඨකථායං වුත්තං. තිහෙතු කංපි කම්මං පටිපක්ඛෙහි අභිභුය්‍යමානං විහතසාමත්ථියං හුත්වා තිහෙතුකවිපාකං ජනෙතුං න සක්කොති. නච තං අතිදුබ්බලංපි සමානං කොසල්ලසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන යුත්තත්තා අතිබ්‍යාමුළ්හපච්චය භූහං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිසහිතං අහෙතුකවිපාකං ජනෙතීති වුත්තං තිහෙතුකමොමකන්තිආදි. ද්වාදසවිපාකානිවිපච්චති. අයං ද්වාද සකමග්ගොනාම අහෙතුකවිපාකානෙව විපච්චති. ඉදං අහෙතු කට්ඨකංනාම. එවං තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදවසෙන විපාකප්පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි මොරවාපිවාසි මහාදත්තත්ථෙරවාදං දස්සෙතුං ගාථමාහ. සො හි ථෙරොවිපාකානං අසඞ්ඛාරිකතා සසඞ්ඛාරිකතාච කම්මවසෙනෙව සිද්ධාපි කත්වා අසඞ්ඛාරං කම්මං සසඞ්ඛාරවිපාකානි න පච්චති. සසඞ්ඛාරංකම්මං අසඞ්ඛාරවිපාකානි නවච්චතීති වදති.

त्यामुळे, 'एक चेतना एकच प्रतिसंधी देते' हे म्हणणे योग्य ठरत नाही - अशी शंका (चोदना) उपस्थित होते. परंतु हे अयोग्य नाही, तर योग्यच आहे. कारण पूर्व आणि अपर चेतनांसह हजार कोटी कल्पांच्या मर्यादेपर्यंत (विपाक देण्यास समर्थ असल्याचे) सांगितले जाऊ शकते. कारण चित्त हे एका चुटकी वाजवण्याच्या काळातही (एकच्छरक्खणे) अनेक शत-सहस्र-कोटी वेळा उत्पन्न होते. त्यापेक्षा अधिक काळ टिकणाऱ्या कर्माविषयी तर सांगायलाच नको. 'नेत्ति-अट्ठकथा' मध्ये म्हटले आहे की - "हजार कोटी कल्प म्हणजे हजार आयुष्य-कल्प-कोटी किंवा हजार आत्मभाव-कोटी होय." पूर्व आणि अपर चेतनांचा प्रतिसंधी देण्याचा स्वभाव 'कोसलसंयुत्तक' द्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. कारण एका पिंडपात दानामध्ये एक चेतना दोन प्रतिसंधी देत नाही. परंतु पूर्व आणि पश्चिम (अपर) चेतनांच्या प्रभावाने सात वेळा स्वर्गात आणि सात वेळा श्रेष्ठ कुळात जन्म होतो, असे 'संयुत्त-अट्ठकथा' मध्ये म्हटले आहे. तिहेतुक कर्म देखील जर विरोधी (अकुशल) धर्मांनी दडपले गेले, तर त्याची शक्ती नष्ट होऊन ते तिहेतुक विपाक उत्पन्न करण्यास असमर्थ ठरते. परंतु ते अत्यंत दुर्बळ असले तरी, 'कोसल्ल' नावाच्या ज्ञानाने युक्त असल्यामुळे, अत्यंत संभ्रमित करणाऱ्या कारणांनी युक्त असलेला आणि जन्मांधत्व इत्यादी विपत्तींनी युक्त असलेला अहेतुक विपाक उत्पन्न करत नाही. म्हणूनच 'तिहेतुकमोमकं' इत्यादी म्हटले आहे. बारा विपाक परिपक्व होतात. याला 'द्वादसक-मग्ग' म्हणतात. केवळ अहेतुक विपाकच परिपक्व होतात. याला 'अहेतुकट्ठक' म्हणतात. अशा प्रकारे 'तिपिटक-चूळनाग थेर' यांच्या मतानुसार विपाकाची प्रवृत्ती दाखवून, आता 'मोरवापी-वासी महादत्त थेर' यांचे मत दर्शवण्यासाठी गाथा म्हटली आहे. कारण ते थेर असे मानतात की विपाकांचे असंखारिकत्व आणि ससंखारिकत्व हे केवळ कर्माच्या प्रभावानेच सिद्ध होते. म्हणून असंखारिक कर्म ससंखारिक विपाक उत्पन्न करत नाही, आणि ससंखारिक कर्म असंखारिक विपाक उत्पन्न करत नाही.

යථා [Pg.242] මුඛනිමිත්තං නාම මුඛෙ සන්නිසින්නෙ සන්නිසීදති. චලන්තෙ චලති. එවං පයොගෙන අසාධනීයානං විපාකානං තික්ඛමන්දතා විසෙසභූතො සඞ්ඛාරභෙදො කම්මවසෙනෙව වත්තබ්බො. න පයොගවසෙන. ඉතරථා කම්මවිසෙසෙන තික්ඛමන්දජාතානං තෙසං සන්නිහිතපච්චයමත්තෙන මන්දතික්ඛතාපත්තිනාම සියාති. අහෙතු කවිපාකානං පන පරිදුබ්බලත්තා අපරිබ්‍යත්තොව තික්ඛමන්දතා විසෙසොති උභයකම්මනිබ්බත්තන්ති අධිප්පායො. යස්මා පන තෙසං සසඞ්ඛාරාසඞ්ඛාරභාවො පටිසන්ධිවසෙනවා තදාරම්මණවසෙනවා උප්පත්තිකාලෙ පුබ්බපයොගසඞ්ඛාතස්ස පච්චයවිසෙසස්ස භාවාභාවෙන වත්තුං යුත්තො. න කම්මාගමනවසෙන, න හි කම්මභවෙ සඞ්ඛාරො භවන්තරෙ විපාකානි විසෙසෙතුං යුත්තො. තස්මා ඉමං වාදං කෙචිවාදංනාම කරොන්තො කෙචනාති ආහ.

जसे चेहऱ्याचे प्रतिबिंब चेहरा स्थिर असताना स्थिर राहते आणि चेहरा हलत असताना हलते. त्याचप्रमाणे, प्रयोगाने (प्रयत्नाने) साध्य न होणाऱ्या विपाकांच्या तीव्रतेचा किंवा मंदतेचा विशेष भेद (संखारभेद) हा केवळ कर्माच्या प्रभावानेच सांगितला पाहिजे, प्रयोगाच्या आधारे नव्हे. अन्यथा, कर्माच्या विशेषाने तीव्र किंवा मंद उत्पन्न झालेल्या त्या विपाकांना, केवळ जवळ असलेल्या प्रयोगाच्या कारणामुळे मंदता किंवा तीव्रता प्राप्त होईल. परंतु अहेतुक विपाकांच्या अत्यंत दुर्बळतेमुळे, तीव्र-मंदतेचा विशेष भेद स्पष्ट नसतो, म्हणून ते दोन्ही प्रकारच्या कर्मांमुळे उत्पन्न होतात, असा थेरांचा अभिप्राय आहे. परंतु, त्यांचा ससंखारिक किंवा असंखारिक भाव हा प्रतिसंधीच्या वेळी किंवा तदारंमणाच्या वेळी, उत्पत्तीच्या काळात 'पुब्बपयोग' (पूर्व प्रयोग) नावाच्या विशेष कारणाच्या असण्या-नसण्यावरून सांगणे योग्य आहे. कर्माच्या आगमनाच्या आधारे सांगणे योग्य नाही. कारण कर्मभवातील संस्कार दुसऱ्या भवातील विपाकांमध्ये भेद करण्यास योग्य ठरत नाही. म्हणूनच, या मताला 'केचिवाद' (काहींचे मत) असे संबोधून ग्रंथकारांनी 'केचन' (काही आचार्य) असे म्हटले आहे.

ඉමස්මිං කෙචිවාදෙ අසඞ්ඛාරිකකම්මෙ සසඞ්ඛාරික විපාකානි සසඞ්ඛාරිකකම්මෙච අසඞ්ඛාරිකවිපාකානි වජ්ජෙත්වා චතූසු තිහෙ තුකුක්කට්ඨෙසු කම්මෙසු අසඞ්ඛාරිකද්වයෙ විපාකානි පටිසන්ධියං ද්වෙ, පවත්තියං ද්වාදස. සසඞ්ඛාරිකද්වයෙ පටිසන්ධියං ද්වෙ, පවත්තියං ද්වාදස. චතූසු ද්විහෙතුකොමකකම්මෙසු අසඞ්ඛාරිකද්වයෙ පටිසන්ධියං ද්වෙ, පවත්තියං දස. සසඞ්ඛාරිකද්වයෙ පටිසන්ධියං ද්වෙ, පවත්තියං දස. තථා චතූසු ද්විහෙතුකුක්කට්ඨෙසු. චතූසු ද්විහෙතුකොමකෙසු පන පටිසන්ධියං එකං අහෙතුකං පවත්තියං අට්ඨඅහෙතුකානීති එවං විපාකානං ද්වෙ ද්වාදසකමග්ගා චත්තාරො දසකමග්ගා එකං අහෙතුකට්ඨකඤ්ච හොන්ති, තංසබ්බං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං තෙසන්ති ගාථමාහ.

या 'केचिवादा'मध्ये, असंखारिक कर्मामध्ये ससंखारिक विपाक आणि ससंखारिक कर्मामध्ये असंखारिक विपाक वर्ज्य करून; चार तिहेतुक उत्कृष्ट कर्मांमध्ये, दोन असंखारिक कर्मांचे विपाक प्रतिसंधीच्या वेळी २ आणि प्रवृत्तीच्या वेळी १२ असतात. दोन ससंखारिक कर्मांचे विपाक प्रतिसंधीच्या वेळी २ आणि प्रवृत्तीच्या वेळी १२ असतात. चार द्विहेतुक ओमक कर्मांमध्ये, दोन असंखारिक कर्मांचे विपाक प्रतिसंधीच्या वेळी २ आणि प्रवृत्तीच्या वेळी १० असतात. दोन ससंखारिक कर्मांचे विपाक प्रतिसंधीच्या वेळी २ आणि प्रवृत्तीच्या वेळी १० असतात. तसेच चार द्विहेतुक उत्कृष्ट कर्मांमध्ये देखील (असेच समजावे). परंतु चार द्विहेतुक ओमक कर्मांमध्ये प्रतिसंधीच्या वेळी १ अहेतुक विपाक आणि प्रवृत्तीच्या वेळी ८ अहेतुक विपाक असतात. अशा प्रकारे विपाकांचे दोन 'द्वादसक-मग्ग', चार 'दसक-मग्ग' आणि एक 'अहेतुकट्ठक' होतात. हे सर्व एकत्रित करून दाखवण्यासाठी 'तेसं' ही गाथा म्हटली आहे.

තෙසන්ති තෙසං කෙසඤ්චි ථෙරානං වාදෙ. අට්ඨසාලිනියං පන තිහෙතුකෙන කම්මෙන පටිසන්ධිතිහෙතුකාව හොති. න දුහෙතුකා නචඅහෙතුකා. දුහෙතුකෙන කම්මෙන පටිසන්ධි දුහෙතුකාපි හොති අහෙතුකාපි. තිහෙතුකා පන නහොතීති එවං පවත්තො මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදොපි ආගතො. තත්ථ යථා දුහෙතුකෙන හීනෙන කම්මෙන අහෙතුකා පටිසන්ධි අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බා හොති. තථා තිහෙතුකෙනපි හීනෙන කම්මෙන දුහෙතුකාපි [Pg.243] පටිසන්ධි අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බායෙවාති කත්වා ඉධ අයංවාදො ථෙරෙන න ගහිතොති වෙදිතබ්බො. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන-ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොති. කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තයො හෙතූ කුසලා. නිකන්තික්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ කුසලා. පටිසන්ධික්ඛණෙ තයො හෙතූ අබ්‍යාකතාතිච ගති සම්පත්තියා ඤාණ විප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොහි. කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ කුසලා. නිකන්තික්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ අකුසලා. පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ අබ්‍යාකතාතිච එවං තිහෙතුකෙන කම්මෙන පටිසන්ධි තිහෙතුකාව වුත්තා. ද්විහෙතුකෙන කම්මෙන ද්විහෙතුකාව. න පන ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයාතිආදිනා තිහෙතුකෙන කම්මෙන ද්විහෙතුකා පටිසන්ධි වුත්තා. නච චතුන්නං හෙතූනං පච්චයාතිආදිනා ද්විහෙතුකෙන කම්මෙන අහෙතුකා පටිසන්ධීති.

‘तेसं’ (त्यांच्या) म्हणजे ‘काही थेरांच्या मतात’. परंतु ‘अट्ठसालिनी’ मध्ये तर—तिहेतुक कर्मामुळे प्रतिसंधी ही तिहेतुकच होते; ती द्विहेतुक किंवा अहेतुक होत नाही. द्विहेतुक कर्मामुळे प्रतिसंधी ही द्विहेतुकही होते आणि अहेतुकही होते, परंतु तिहेतुक होत नाही—अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला महाधम्मरक्खित थेरांचा वादही (मतही) आला आहे. त्या मतात, ज्याप्रमाणे हीन अशा द्विहेतुक कर्मामुळे अहेतुक प्रतिसंधी अवश्य स्वीकारली पाहिजे, त्याचप्रमाणे हीन अशा तिहेतुक कर्मामुळे द्विहेतुक प्रतिसंधी देखील अवश्य स्वीकारलीच पाहिजे, असा विचार करून येथे थेरांनी (आचार्य अनुरुद्धांनी) हा वाद स्वीकारला नाही, असे समजावे. परंतु ‘पटिसम्भिदामग्ग’ मध्ये तर—गतीसंपत्तीमध्ये ज्ञानसंप्रयुक्त आठ हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पत्ती होते; कुशल कर्माच्या जवनक्षणी तीन हेतू कुशल असतात, निकंतीच्या (तृष्णेच्या) क्षणी दोन हेतू कुशल असतात, आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी तीन हेतू अव्याकृत असतात. तसेच गतीसंपत्तीमध्ये ज्ञानविप्रयुक्त सहा हेतूंच्या प्रत्ययाने उत्पत्ती होते; कुशल कर्माच्या जवनक्षणी दोन हेतू कुशल असतात, निकंतीच्या क्षणी दोन हेतू अकुशल असतात, आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी दोन हेतू अव्याकृत असतात—अशा प्रकारे तिहेतुक कर्माने प्रतिसंधी तिहेतुकच सांगितली आहे, आणि द्विहेतुक कर्माने द्विहेतुकच सांगितली आहे. परंतु ‘गतीसंपत्तीमध्ये ज्ञानविप्रयुक्त सात हेतूंच्या प्रत्ययाने...’ इत्यादीद्वारे तिहेतुक कर्माने द्विहेतुक प्रतिसंधी सांगितलेली नाही, आणि ‘चार हेतूंच्या प्रत्ययाने...’ इत्यादीद्वारे द्विहेतुक कर्माने अहेतुक प्रतिसंधी सांगितलेली नाही.

තත්ථ පන තීසු ඛණෙසු සහජාත හෙතූනං වසෙන හෙතු මූලකොව අයං දෙසනාවාරොති කත්වා අනොකාසතාය අහෙතුකපටිසන්ධි තත්ථ නවුත්තා. න පන අලබ්භමානතාය. ද්විහෙතුක පටිසන්ධි පන අනොකාසායෙව නහොති. අලබ්භ මානත්තායෙව සා නවුත්තාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තස්මා යුත්තිතො පාළියෙව බලවතරාති කත්වා මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදොව පාළියා සමෙතීති පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථායං වුත්තො. ටීකාකාරා පන කම්මසරික්ඛක විපාකදස්සනත්ථං සාවසෙස පාඨොව මහාථෙරෙන වුත්තොති ඉච්ඡන්ති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨසාලිනියංපි තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදොව පමාණං කත්වා වුත්තොති.

परंतु त्या (पटिसम्भिदामग्ग) मध्ये तर, तीन क्षणांमध्ये सहजात हेतूंच्या प्रभावाने हा देशनाक्रम ‘हेतू-मूलक’च आहे, असे मानून, वाव (संधी) नसल्यामुळे तेथे अहेतुक प्रतिसंधी सांगितलेली नाही; ती अस्तित्वात नसलेली असल्यामुळे सांगितलेली नाही असे नाही. परंतु द्विहेतुक प्रतिसंधीला वाव नाही असे नाही, तर ती न मिळण्याजोगी (अस्तित्वात नसलेली) असल्यामुळेच ती सांगितलेली नाही, असे समजता येऊ शकते. म्हणून युक्तीपेक्षा पाळी (मूळ पाठ) अधिक बलवान आहे, असे मानून महाधम्मरक्खित थेरांचा वादच पाळीशी सुसंगत आहे, असे ‘पटिसम्भिदामग्ग-अट्ठकथा’ मध्ये म्हटले आहे. परंतु टीकाकार कर्माच्या समान विपाकाचे दर्शन घडवण्यासाठी महाथेरांनी (सारिपुत्त थेरांनी) सावशेष (अपूर्ण) पाठच सांगितला आहे, असे मानतात. आणि असे मानून ‘अट्ठसालिनी’ मध्ये देखील तिपिटकचूळनाग थेरांचा वादच प्रमाण मानून सांगितला आहे.

විභාවනියං ඉදානි එකාය චෙතනාය ද්වාදසවිපාකානි එත්ථෙව දසකමග්ගොපි අහෙතුකට්ඨකම්පිති ආගතස්ස මොරවාපිවාසි මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්සාති පාඨො.

‘विभाविनी’ (टीके) मध्ये, 'आता एका चेतनेने बारा विपाक...' इत्यादी आणि 'येथेच दहा कम्मपथ आणि अहेतुक आठही...' इत्यादी पाठात आलेल्या 'मोरवापीवासी महाधम्मरक्खित थेरांचा' असा पाठ आहे.

මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරස්සාති පන වත්තබ්බො. මහාධම්ම රක්ඛිතත්ථෙරවාදොපි පන එත්ථ එකදෙසෙන සඞ්ගහිතොයෙව. තස්මිංපි හි අසඞ්ඛාරිකං කම්මං අසඞ්ඛාරිකවිපාකමෙව දෙති. නො සසඞ්ඛාරිකං[Pg.244]. සසඞ්ඛාරිකං කම්මං සසඞ්ඛාරිකවිපාකමෙව දෙති. නො අසඞ්ඛාරිකන්ති ආගතමෙවාති. [කාමාවචරකම්මං]

परंतु 'मोरवापीवासी महादत्त थेरांचा' असे म्हटले पाहिजे. परंतु महाधम्मरक्खित थेरांचा वादही येथे एका अंशाने समाविष्टच आहे. कारण त्यांच्या मतात देखील असंखारिक कर्म असंखारिक विपाकच देते, ससंखारिक नाही; आणि ससंखारिक कर्म ससंखारिक विपाकच देते, असंखारिक नाही, असे आलेलेच आहे. [कामावचर कर्म समाप्त]

154. රූපාවචරකම්මෙ පරිත්තන්ති දුවිධං පරිත්තං අපගුණතා යවා හීනතායවා. තත්ථ යං පණීතෙහි ඡන්දාදීහි යුත්තංපි අභාවිතං හොති පටිලද්ධමත්තං, තං අපගුණතාය පරිත්තංනාම. යං සන්ධාය යං අපගුණං හොති, උපරි ඣානස්ස පච්චයො භවිතුං න සක්කොති, ඉදං පරිත්තංනාමාති අට්ඨසාලිනියං වුත්තං. යං පන සුභාවිතංපි සමානං හීනෙහි ඡන්දාදීහි යුත්තං හොති. තං හීනතාය පරිත්තංනාම. යං සන්ධාය යස්ස ආයූහනක්ඛණෙ ඡන්දොවා හීනො හොති. වීරියංවා, චිත්තංවා, වීමංසාවා, තං හීනංනාමාති තත්ථෙව වුත්තං. මජ්ඣිමංපි දුවිධං. තත්ථ නාතිපගුණ තාය මජ්ඣිමං සන්ධාය නාතිසුභාවිතො මජ්ඣිමොති විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි යුත්තතාය මජ්ඣිමං සන්ධාය යස්ස ආයූහනක්ඛණෙ තෙ ධම්මා මජ්ඣිමා හොන්ති. තං මජ්ඣිමන්ති අට්ඨ සාලිනියං වුත්තං. පණීතංපි දුවිධං. තත්ථ අතිපගුණතාය පණීතං සන්ධාය සුභාවිතො වසිප්පත්තො පණීතොති විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං. පණීතෙහි පන ඡන්දාදීහි යුත්තතාය පණීතං සන්ධාය යස්ස ආයූහනක්ඛණෙ තෙ ධම්මා පණීතා හොන්ති. තං පණීතන්ති අට්ඨසාලිනියං වුත්තං. තත්ථ යානි අපගුණතාදි වසෙන පරිත්තාදීනි වුත්තානි, තානි ඉධ නාධිප්පෙතානි. යානි පන හීනාදීහි ඡන්දාදීහි යුත්තතාය පරිත්තාදීනි වුත්තානි, තානෙව ඉධාධිප්පෙතානි. ඉමානෙව හි තිවිධාසු භූමීසු තිවිධං බ්‍රහ්මුපපත්තිභෙදං සාධෙන්තීති. ඉත්ථීනං ඣානෙසු වසීපත්තානංපි ඡන්දාදීනං අපණීතතාය මහාබ්‍රහ්මෙසු අනුප්පජ්ජනඤ්චෙත්ථ සාධකං. තෙනෙවච අට්ඨකථායං ඡන්දාදිවසෙන සිද්ධානි හීන මජ්ඣිම පණීතානි අට්ඨාරසපභෙදෙන විභජිත්වා ඉමානි අට්ඨාරස කම්මද්වාරානි නාම ඉමෙහි පභාවිතත්තා ඉමෙසං වසෙන අට්ඨාරසඛත්තියා අට්ඨාරස බ්‍රාහ්මණා අට්ඨාරස වෙස්සා අට්ඨාරස සුද්දා අට්ඨචත්තා ලීස ගොත්ත චරණානි වෙදිතබ්බානීති වුත්තං. එතෙන හි දෙවානංපි බ්‍රහ්මූනංපි ලබ්භමානං උපපත්තිභෙදං උපලක්ඛෙතීති.

१५४. रूपावचर कर्मामध्ये 'परित्त' (मर्यादित/अल्प) हे दोन प्रकारचे असते—अभ्यासाच्या अभावामुळे (अनभ्यस्ततेमुळे) किंवा हीनतेमुळे. त्यापैकी, जे प्रणीत (उत्कृष्ट) छंद इत्यादींनी युक्त असूनही अभावीत (अविकसित) असते, केवळ प्राप्त झालेले असते, ते अभ्यासाच्या अभावामुळे 'परित्त' नावाचे होते. ज्याला उद्देशून 'जे अनभ्यस्त असते, ते वरील ध्यानाचा प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ नसते, हे परित्त नावाचे आहे' असे ‘अट्ठसालिनी’ मध्ये म्हटले आहे. परंतु जे सुभावित (चांगले विकसित) असूनही हीन छंद इत्यादींनी युक्त असते, ते हीनतेमुळे 'परित्त' नावाचे होते. ज्याला उद्देशून 'ज्याच्या प्रयत्नाच्या क्षणी छंद हीन असतो, किंवा वीर्य, किंवा चित्त, किंवा विमंसा (प्रज्ञा) हीन असते, ते हीन नावाचे आहे' असे तेथेच म्हटले आहे. 'मज्झिम' (मध्यम) देखील दोन प्रकारचे असते. त्यापैकी, अतिशय अभ्यस्त नसण्यामुळे मध्यम असलेल्याला उद्देशून 'जो अतिशय सुभावित नाही तो मध्यम' असे ‘विसुद्धिमग्ग’ मध्ये म्हटले आहे. मध्यम छंद इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे मध्यम असलेल्याला उद्देशून 'ज्याच्या प्रयत्नाच्या क्षणी ते धर्म मध्यम असतात, ते मध्यम होय' असे ‘अट्ठसालिनी’ मध्ये म्हटले आहे. 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) देखील दोन प्रकारचे असते. त्यापैकी, अतिशय अभ्यस्त असल्यामुळे प्रणीत असलेल्याला उद्देशून 'जो सुभावित आणि वशीभाव प्राप्त आहे तो प्रणीत' असे ‘विसुद्धिमग्ग’ मध्ये म्हटले आहे. परंतु प्रणीत छंद इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे प्रणीत असलेल्याला उद्देशून 'ज्याच्या प्रयत्नाच्या क्षणी ते धर्म प्रणीत असतात, ते प्रणीत होय' असे ‘अट्ठसालिनी’ मध्ये म्हटले आहे. त्यामध्ये, अभ्यासाच्या अभावामुळे इत्यादी वशाने जी परित्त इत्यादी ध्याने सांगितली आहेत, ती येथे अभिप्रेत नाहीत. परंतु हीन इत्यादी छंद इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे जी परित्त इत्यादी ध्याने सांगितली आहेत, तीच येथे अभिप्रेत आहेत. कारण हीच ध्याने तीन भूमींमध्ये तीन प्रकारच्या ब्रह्म-उत्पत्तीचे भेद साध्य करतात. ध्यानांमध्ये वशीभाव प्राप्त झालेल्या स्त्रियांचा देखील छंद इत्यादींच्या अप्रणीततेमुळे (उत्कृष्ट नसण्यामुळे) महाब्रह्मलोकात जन्म न होणे हे येथे साधक (प्रमाण) आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये छंद इत्यादींच्या वशाने सिद्ध झालेल्या हीन, मध्यम आणि प्रणीत ध्यानांचे अठरा प्रकारांत विभाजन करून 'ही अठरा कर्मद्वारे आहेत, यांच्या प्रभावामुळे आणि यांच्या वशाने अठरा क्षत्रिय, अठरा ब्राह्मण, अठरा वैश्य, अठरा शूद्र आणि अठ्ठेचाळीस गोत्र-चरण समजावेत' असे म्हटले आहे. कारण याद्वारे देवांच्या आणि ब्रह्मांच्या देखील प्राप्त होणाऱ्या उत्पत्ती-भेदाचे लक्षण दर्शवले जाते.

[161] විභාවනියං පන

[१६१] परंतु ‘विभाविनी’ मध्ये तर—

‘‘පටිලද්ධමත්තං [Pg.245] අනාසෙවිතං පරිත්තන්ති අවිසෙසතොව අට්ඨකථායං වුත්තං. තථා නාති සුභාවිතං අමරිපුණ්ණවසීභාවං මජ්ඣිමං. අතිවියසුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණ වසීභාවං පණීත’’න්ති වුත්තං. තං සබ්බං ඉධ නයුජ්ජතියෙව.

“केवळ प्राप्त झालेले आणि सेवन न केलेले (अनभ्यस्त) हे ‘परित्त’ होय, असे सामान्यपणे अट्ठकथेत म्हटले आहे. तसेच जे अतिशय सुभावित नाही आणि अपूर्ण वशीभाव असलेले आहे ते ‘मध्यम’ होय. परंतु जे अत्यंत सुभावित आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण वशीभाव असलेले आहे ते ‘प्रणीत’ होय” असे म्हटले आहे. ते सर्व येथे योग्य ठरत नाहीच.

තඤ්හි උපරි ඣානස්ස පච්චයො භවිතුං සමත්ථාසමත්ථංවා හාන භාගියතාදි විසෙසං වා සන්ධාය වුත්තං. න පන උපපත්ති භෙදජනක විසෙසන්ති.

कारण ते वरील ध्यानाचा प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ किंवा असमर्थ असण्याला, किंवा हीनभागी इत्यादी विशेषाला उद्देशून म्हटले आहे; उत्पत्तीचा भेद निर्माण करणाऱ्या विशेषाला उद्देशून सांगितलेले नाही.

[162] යඤ්ච තත්ථ

[१६२] आणि जे तेथे—

‘‘ආචරියෙන පනෙත්ථ පරිත්තංපි ඊසකං ලද්ධාසෙවනමෙව අධිප්පෙතන්ති දිස්සති. තථා හානෙන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ-

“परंतु येथे आचार्यांना ‘परित्त’ देखील थोडेसे प्राप्त झालेले आणि सेवन केलेलेच अभिप्रेत आहे असे दिसते. तसेच नामरूपपरिच्छेदाच्या हानीने—”

සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ, විජ්ජමානෙ මහබ්බලෙ;

අලද්ධා තාදිසං හෙතු, මභිඤ්ඤා න විපච්චතීති.

“समान सेवन प्राप्त झाल्यावर, महाबल विद्यमान असताना; तसा हेतू प्राप्त न झाल्याने अभिज्ञा विपाकाला प्राप्त होत नाही।”

සමානභූමිකතොව ආසෙවන ලාභෙන බලව භාවතො මහග්ගතධම්මානං විපාකදානං වත්වා තදභාවතො අභිඤ්ඤාය අවිපච්චනං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තංපි විචාරෙතබ්බමෙව.

समान भूमीतूनच आसेवन (पुनरावृत्ती) प्राप्त झाल्याने बलवान बनल्यामुळे महग्गत धर्मांचे विपाकदान (फळ देणे) सांगून, त्याच्या अभावामुळे अभिज्ञेचे अविपक्कत्व (विपाक न देणे) सांगितले गेले आहे, असे जे म्हटले आहे, त्याचाही विचार केलाच पाहिजे.

යථා හි අරියමග්ගචෙතනා අත්තනා සමානභූමකජවනතො අලද්ධාසෙවනාපි සමානා විපාකං න දෙතීති නත්ථි. තථා ආදි කම්මිකවීථියං එකවාරමත්තභූතා සබ්බසමාපත්ති වීථීසුච සබ්බපථ මභූතා මහග්ගතචෙතනාපි සමානභූමකධම්මතො අලද්ධාසෙවන තාය දුබ්බලත්තා විපාකං නදෙතීති නත්ථීති න න සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. එත්ථ සියා- තස්සෙව රූපාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං.ල. පථමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති වුත්තං. න ච සා චෙතනා උපචිතානාම හොති. සමානභූමක ධම්මතො අලද්ධාසෙවනත්තාති.න. මග්ගචෙතනායපි අවිපාකතාපත්තිතො. සාපිහි තස්සෙව ලොකුත්තරස්ස කුසලස්ස ඣානස්ස කතත්තා භාවිතත්තා විපාකං. ල. පථමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති වුත්තා. නච සාපි සමානභූමකධම්මතො ලද්ධාසෙවනා හොතීති. උභයත්ථ [Pg.246] පන පථමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය උපචිනිත්වා භාවෙත්වා ආගතත්තා අසමානභූමික ජවනෙහිපි ලද්ධාසෙවන භාවං පටිච්ච උපචිතතා භාවිතතාච වුත්තාති සක්කා වත්තුන්ති. තස්මා ආදි කම්මිකභූතාපි මහග්ගතචෙතනා මරණා සන්නෙ ලද්ධා අබ්භුණ්හා ආසන්නකම්මභූතා විපාකං නදෙතීති න වත්තබ්බා. අභිඤ්ඤාචෙතනා ච සමානභූමකෙහිපි නානාවජ්ජනවීථිජවනෙහි සුට්ඨුතරං ලද්ධාසෙවනත්තා තික්ඛතරභූතා කථං දුබ්බලානාම සියා. තෙනෙව අයං වාදො අනුටීකායං පටික්ඛිත්තො. වුත්තඤ්හි තත්ථ කෙචි පන සමාන භූමකතො ආසෙවනලාභෙන බලවන්තානි ඣානානීති තානි විපාකං දෙන්ති. අභිඤ්ඤා පන සතිපි ඣානභාවෙ තදභාවතො තස්මිං තස්මිං ආරම්මණෙ ආගන්තුකත්තාවා දුබ්බලා. තස්මා විපාකං න දෙන්තීති වදන්ති. තං අකාරණං. පුනප්පුනං පරිකම්මවසෙන අභිඤ්ඤා යපි වසීභාවසම්භවතොති. චතුත්ථජ්ඣානසමාධිස්ස පන ආනිසංසභූතා අභිඤ්ඤාචෙතනා තස්ස ඵලසදිසා ඵලට්ඨානෙ ඨිතා, තස්මා සා විපාකං නදෙතීති ඉච්ඡන්ති ටීකාකාරා. තස්ස පන ඉද්ධි විකුබ්බනාදිකිච්චං විපච්චනකිච්චතොපි මහන්තතරං හොති. සබ්බථා මෙනච විකුබ්බනාදිකිච්චං සාධෙන්තියා විපච්චනථාමෙපි තෙන ථාමෙන සහ පරික්ඛයං ගච්ඡති. තස්මා සා පුන විපාකං නදෙතීතිපි යුජ්ජතියෙව. පඤ්චමජ්ඣානන්ති අභිඤ්ඤාභාවං අපත්තං පරිත්තාදිභෙදෙන තිවිධං පඤ්චමජ්ඣානං. තදෙවාති පඤ්චමඣානමෙව. සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වාති චිත්තෙ සති රජ්ජන දුස්සන මුය්හනානි හොන්ති. තස්මිං අසති දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තොනාම හොතීති එවං චිත්තෙ එව ආදීනවං දිස්වා අචිත්තකභවපත්ථනා සහිතං වායොකසිණෙවා කෙසඤ්චි මතෙන පරිච්ඡින්නාකාස කසිණෙවා සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වා. අසඤ්ඤසත්තෙසු උප්පජ්ජන්තීති යෙන යෙන ඉරියාපථෙන ඉධ මරන්ති, තෙනෙව තත්ථ උප්පජ්ජන්ති. කම්මකිරියවාදිතිත්ථියා එවාති අධිප්පායො. න හි අකම්මකිරියවාදීනං ඣානභාවනා නාම අත්ථීති. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්තීති සුද්ධාවාසෙසු පන අනාගාමිනො එව උප්පජ්ජන්ති. න අඤ්ඤෙ සකදාගාමිආදයොති අත්ථො. එතෙන අනාගාමීනං අඤ්ඤස්මිංපි බ්‍රහ්මලොකෙ උප්පත්ති අප්පටිසිද්ධා [Pg.247] හොති. අනාගාමීසුච සද්ධාධිකො අවිහෙසු උප්පජ්ජති, වීරියාධිකො අතප්පෙසු. සතාධිකො සුදස්සෙසු. සමාධාධිකො සුදස්සීසු. පඤ්ඤාධිකො අකනිට්ඨෙසූති. යථාක්කමං භාවෙත්වා යථාක්කමං අරූපෙසු උප්පජ්ජන්තීති යොජනා. එත්ථච පථමජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වාතිආදි සබ්බං පථමජ්ඣානාදීනං යථා සකං විපච්චනභූමි වවත්ථානවසෙන වුත්තං. සමාපත්තිලාභිනො පන පුථුජ්ජන සොතාපන්න සකදාගාමිනො අත්තනා ලද්ධසමාපත්තීනං විපච්චනභූමීසු ඉච්ඡිතභූමියං නිබ්බත්තන්ති. තෙසු පුථුජ්ජනො නිකන්තියා සති කාමලොකෙපි නිබ්බත්තතියෙව. ඉතරෙ පන ඣානෙ අපරි හීනෙ සති කාමලොකෙපි නිබ්බත්තතියෙව. ඉතරෙ පන ඣානෙ අපරිහීනෙ සති කාමභවෙ නිකන්තිනාම තෙසං න සම්භවතීති පරිහීනජ්ඣානාඑව තත්ථ නිබ්බත්තන්ති.

जसे की, आर्यमार्ग चेतना स्वतःच्या समान भूमीच्या जवनाकडून आसेवन प्राप्त न झालेली असूनही विपाक देत नाही, असे नाही. तसेच, आदिकर्मिक वीथीमध्ये केवळ एकदाच उत्पन्न झालेली आणि सर्व समापत्ती वीथींमध्ये सर्वात प्रथम उत्पन्न झालेली महग्गत चेतना देखील समान भूमीच्या धर्मांकडून आसेवन न मिळाल्यामुळे दुर्बळ असल्याने विपाक देत नाही, असे नाही, हे समजणे अशक्य नाही. येथे अशी शंका असू शकते - 'त्याच रूपावचर कुशल कर्माच्या कृतत्वामुळे आणि उपचितत्वामुळे विपाक... (इत्यादी)... प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतो' असे म्हटले आहे. परंतु ती चेतना उपचित (संचित) होत नाही, कारण तिला समान भूमीच्या धर्मांकडून आसेवन प्राप्त झालेले नसते. हे योग्य नाही, कारण असे मानल्यास मार्ग चेतनेलाही विपाक न देण्याचा प्रसंग येईल. कारण ती (मार्ग चेतना) देखील 'त्याच लोकोत्तर कुशल ध्यानाच्या कृतत्वामुळे आणि भावितत्वामुळे विपाक... (इत्यादी)... प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतो' अशी सांगितली आहे. आणि तिलाही समान भूमीच्या धर्मांकडून आसेवन प्राप्त झालेले नसते. परंतु दोन्ही ठिकाणी प्रथम समन्नाहार (मनस्कार) पासून सुरुवात करून, उपचय करून आणि भावना करून आल्यामुळे, असमान भूमीच्या जवनांकडूनही आसेवन प्राप्त झाल्याच्या आधारावर 'उपचितत्व' आणि 'भावितत्व' सांगितले गेले आहे, असे म्हणता येऊ शकते. त्यामुळे, आदिकर्मिक असलेली देखील महग्गत चेतना मरणासन्न काळी प्राप्त होऊन, प्रबळ बनून आसन्नकर्म झाली असता विपाक देत नाही, असे म्हणता येणार नाही. आणि अभिज्ञा चेतना तर समान भूमीच्याच विविध आवर्जन वीथींच्या जवनांकडून अतिशय चांगल्या प्रकारे आसेवन प्राप्त झाल्यामुळे अत्यंत तीक्ष्ण झालेली असताना ती दुर्बळ कशी बरे असू शकेल? त्यामुळेच या वादाचे अनुटीकेमध्ये खंडन केले गेले आहे. तेथे म्हटले आहे की - 'काही आचार्य म्हणतात की समान भूमीकडून आसेवन प्राप्त झाल्याने ध्याने बलवान होतात, म्हणून ती विपाक देतात. परंतु अभिज्ञा ही ध्यानरूप असूनही, त्या आसेवनाच्या अभावामुळे किंवा त्या त्या आलंबनामध्ये आगंतुक (नवीन) असल्यामुळे दुर्बळ असते; म्हणून ती विपाक देत नाही.' हे म्हणणे अकारण (निराधार) आहे. कारण वारंवार परिकर्माच्या अभ्यासाने अभिज्ञेमध्येही वशीभाव (प्रभुत्व) संभवतो. परंतु चतुर्थ ध्यानाच्या समाधीचे फल (आनिशंस) असलेली अभिज्ञा चेतना ही त्याच्या फळासारखी असून फलस्थानी असते, म्हणून ती विपाक देत नाही, असे टीकाकारांचे मत आहे. आणि तिचे ऋद्धि-विकुर्वण (चमत्कार दाखवणे) इत्यादी कार्य हे विपाक देण्याच्या कार्यापेक्षाही खूप मोठे असते. आणि संपूर्ण शक्तीने विकुर्वण इत्यादी कार्य साध्य करताना, विपाक देण्याची शक्ती देखील त्याच शक्तीसोबत क्षीण होऊन जाते. त्यामुळे ती पुन्हा विपाक देत नाही, हे देखील योग्यच ठरते. 'पंचम ध्यान' म्हणजे अभिज्ञा अवस्थेला प्राप्त न झालेले, परित्त (मर्यादित) इत्यादी भेदाने तीन प्रकारचे पंचम ध्यान होय. 'तदेव' म्हणजे पंचम ध्यानच. 'संज्ञाविराग भावना करून' म्हणजे चित्त असताना राग, द्वेष आणि मोह उत्पन्न होतात; आणि चित्त नसताना दृष्टधम्मनिर्वाण प्राप्त होते, अशा प्रकारे चित्तामध्येच दोष पाहून, चित्तरहित भवाच्या (असंज्ञी भूमीच्या) प्रार्थनेसह वायू कसिण किंवा काहींच्या मते परिच्छिन्नाकाश कसिणामध्ये संज्ञाविरागाची भावना करून. 'असंज्ञी सत्त्वांमध्ये उत्पन्न होतात' म्हणजे ज्या ज्या इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) येथे मरतात, त्याच इरियापथाने तेथे उत्पन्न होतात. केवळ कर्मक्रियावादी तित्थिय (तीर्थंकर) च तेथे उत्पन्न होतात, असा अभिप्राय आहे. कारण अकर्मक्रियावाद्यांना ध्यानभावना नसते. परंतु 'अनागामी शुद्धवास लोकांमध्ये उत्पन्न होतात' म्हणजे शुद्धवास लोकांमध्ये केवळ अनागामीच उत्पन्न होतात, सकदागामी इत्यादी इतर नाही, असा अर्थ आहे. याने अनागामींचे इतर ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न होणे प्रतिषिद्ध (वर्जित) होत नाही. आणि अनागामींमध्ये श्रद्धाधिक अविह लोकांत उत्पन्न होतात, वीर्याधिक अतप्प लोकांत, स्मृत्याधिक सुदस्स लोकांत, समाध्याधिक सुदस्सी लोकांत आणि प्रज्ञाधिक अकनिठ्ठ लोकांत उत्पन्न होतात. 'अनुक्रमाने भावना करून अनुक्रमाने अरूप लोकांमध्ये उत्पन्न होतात' अशी योजना आहे. आणि येथे 'प्रथम ध्यान परित्त भावना करून' इत्यादी सर्व काही प्रथम ध्यान इत्यादींच्या आपापल्या विपाकभूमीच्या व्यवस्थेनुसार सांगितले आहे. परंतु समापत्ती प्राप्त केलेले पृथग्जन, स्रोतापन्न आणि सकदागामी हे स्वतः प्राप्त केलेल्या समापत्तींच्या विपाकभूमींपैकी इच्छित भूमीमध्ये उत्पन्न होतात. त्यांच्यामध्ये पृथग्जन हा निकंती (आसक्ती) असल्यास कामलोकातही उत्पन्न होतोच. इतर मात्र ध्यान अपरिहीन (नष्ट न झालेले) असताना कामलोकात उत्पन्न होत नाहीत. कारण ध्यान अपरिहीन असताना कामभवामध्ये निकंती त्यांना संभवत नाही, म्हणून ध्यान परिहीन (नष्ट) झालेलेच तेथे उत्पन्न होतात.

[163] විභාවනියං පන

[१६३] परंतु विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीकेमध्ये) -

තෙසංපි සොතාපන්නසකදාගාමීනං නිකන්තිවසෙන කාමභවෙනිබ්බත්තිං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘තථා කාමභවෙපි කාමාවචර කම්මබලෙන. ඉජ්ඣති භික්ඛවෙ සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තාති හි වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

त्या स्रोतापन्न आणि सकदागामींच्या देखील निकंतीच्या (आसक्तीच्या) वशाने कामभवामध्ये उत्पत्तीची इच्छा करणाऱ्या (टीकाकारांनी) 'तसेच कामभवामध्येही कामावचर कर्माच्या बलाने - भिक्खूहो, शीलवानाचा चेतोप्रणिधी (मानसिक संकल्प) शुद्धतेमुळे यशस्वी होतो, असे म्हटले आहे' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

තෙහි ඣානෙ අපරිහීනෙ එකන්තෙන බ්‍රහ්මලොකගාමිනොඑව හොන්ති. යතො තෙ ඣානඅනාගාමිනොනාමාති වුච්චන්ති. ඣානපරි හානිච තෙසං තංතං පලිබොධ වසෙනෙව හොති. න පන කාම රාගාදිවසෙන. කස්මා, මග්ගසහායෙන ඣානෙන සුට්ඨු වික්ඛම්භිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං අඞ්ගුත්තරෙ-සහදස්සනුප්පාදා භික්ඛවෙ අරියසාවකස්ස තීණි සංයොජනානි මහීයන්ති.ල. සො විවිච්චෙව.ල. පථමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්මිං චෙ සමයෙ භික්ඛවෙ අරියසාවකො කාලඞ්කරෙය්‍ය. නත්ථි තස්ස සංයොජනං. යෙන සංයොජනෙන සංයුත්තො අරියසාවකො පුන යිමං ලොකං ආගච්ඡෙය්‍යාති. එත්ථච තස්මිං චෙ සමයෙතිආදිනා සො ලද්ධජ්ඣානං අපරිහාපෙත්වා චෙ කාලඞ්කරොති. එකන්තෙන බ්‍රහ්මලොකමෙව ගමිස්සති. පරිහාපෙන්තස්ස පන තං සංයොජනං පාකතිමෙවාති දස්සෙති. [Pg.248] පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථායඤ්ච ඣානලාභීනං පන අනාගාමිස්සච බ්‍රහ්මලොකෙයෙව පටිසන්ධිදානතො පච්චයො නහොතීති වුත්තං. තත්ථ ඣානලාභීනන්ති මහග්ගතජ්ඣානලාභීනං සොතාපන්න සකදාගාමීනං. පච්චයො නහොතීති තෙසං විපස්සනානිකන්ති තණ්හා කාමසුගතිපටිසන්ධියා න හොතීති අත්ථො.

जर त्यांचे ध्यान नष्ट झाले नाही, तर ते निश्चितपणे ब्रह्मलोकात जाणारेच होतात. म्हणूनच त्यांना 'ध्यान-अनागामी' असे म्हटले जाते. आणि त्यांचे ध्यानातून घसरणे हे केवळ त्या त्या अडथळ्यांमुळे (पलिबोध) होते, कामरागादी क्लेशांमुळे नाही. कारण काय? तर मार्गाच्या साहाय्याने ध्यानाद्वारे क्लेश चांगल्या प्रकारे दाबले गेले असल्यामुळे. अंगुत्तर निकायात असे म्हटले आहे - 'हे भिक्खूहो, सम्यक दृष्टीच्या उत्पत्तीने आर्यश्रावकाची तीन संयोजने नष्ट होतात... तो विविक्त होऊन... प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे भिक्खूहो, जर त्या वेळी तो आर्यश्रावक काळ करेल (मृत्यू पावेल), तर त्याचे असे कोणतेही संयोजन उरत नाही, ज्या संयोजनाने बद्ध होऊन तो आर्यश्रावक पुन्हा या लोकात येईल.' येथे 'त्या वेळी' इत्यादी शब्दांद्वारे हे दर्शवले आहे की, जर तो प्राप्त केलेले ध्यान नष्ट न करता मृत्यू पावला, तर तो निश्चितपणे ब्रह्मलोकातच जाईल. परंतु ध्यान नष्ट करणाऱ्यासाठी ते संयोजन नेहमीसारखेच राहते, असे दर्शवले आहे. आणि पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथेत म्हटले आहे की, ध्यानलाभी आणि अनागामी यांच्यासाठी ब्रह्मलोकातच प्रतिसंधी देण्यास कारणीभूत असणारी तृष्णा प्रत्यय (कारण) ठरत नाही. तेथे 'ध्यानलाभी' म्हणजे महग्गत ध्यानाचा लाभ घेतलेले सोतापन्न आणि सकदागामी होय. 'प्रत्यय होत नाही' याचा अर्थ असा की, त्यांची विपश्यनेवरील आसक्तीरूप तृष्णा (निकन्ति तण्हा) कामसुगतीमध्ये प्रतिसंधी मिळण्यास कारणीभूत ठरत नाही.

තස්මා තෙසං ද්වින්නං සෙඛානං කුප්පධම්මානංපි සතං ඣානෙ විජ්ජමානෙ කාමභවෙ නිකන්ති නාම නත්ථීති වෙදිතබ්බං. අනාගාමිස්ස පන නිද්දායන්තස්සෙව සත්ථෙන ගීවං ඡින්දිත්වා මාරීයමානස්සපි ඣානං අලභිත්වා චවනංනාම නත්ථි. සො හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරීති වුත්තො. ඉත්ථියො පන අට්ඨසමාපත්තියො ලභිත්වා අනන්තරෙ භවෙ අකනිට්ඨෙ නිබ්බත්තමානාපි අධිපතිභූතෙසු මහාබ්‍රහ්මෙසු න නිබ්බත්තන්ති. හීනජ්ඣාසයත්තා පුරොහිත පාරිසජ්ජෙසුඑව නිබ්බත්තන්ති. තථාහි අට්ඨකථාසු යං ඉත්ථී බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති සුත්තපදස්ස අත්ථවචනෙ බ්‍රහ්මත්තන්ති මහාබ්‍රහ්මත්තං අධිප්පෙතං. ඉත්ථී ච ඉධ ඣානං භාවෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති, න මහාබ්‍රහ්මානන්ති වුත්තං. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානන්ති චෙත්ථ බ්‍රහ්මපුරොහිතානංපි සඞ්ගහණං වෙදිතබ්බං. තෙ හි බ්‍රහ්මානං පරිසභූතා හොන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං සංයුත්තකෙ –

म्हणून, त्या दोन शैक्ष (सोतापन्न व सकदागामी) पुद्गलांचे ध्यान जरी नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे असले, तरी ध्यान विद्यमान असताना कामभवामध्ये त्यांची कोणतीही आसक्ती (निकन्ति) नसते, असे जाणावे. परंतु अनागामी पुद्गलाचा, अगदी झोपेत असताना तलवारीने गळा कापून वध केला जात असला तरी, ध्यानाचा लाभ न घेता च्युती (मृत्यू) होणे शक्य नाही. कारण त्यांना 'समाधीमध्ये परिपूर्ण कार्य करणारे' म्हटले गेले आहे. स्त्रिया मात्र आठ समापत्ती प्राप्त करूनही, पुढील जन्मात अकनिठ्ठ लोकामध्ये उत्पन्न होत असल्या तरी, अधिपती असणाऱ्या महाब्रह्मांमध्ये उत्पन्न होत नाहीत. हीन अध्याशयामुळे त्या केवळ पुरोहित आणि पारिसज्ज ब्रह्मांमध्येच उत्पन्न होतात. म्हणूनच अट्ठकथांमध्ये 'स्त्री ब्रह्मपद प्राप्त करू शकेल, हे स्थान शक्य नाही' या सुत्तपदाचा अर्थ स्पष्ट करताना 'ब्रह्मत्व' म्हणजे 'महाब्रह्मत्व' अभिप्रेत आहे, असे म्हटले आहे. आणि 'स्त्री येथे ध्यानाची भावना करून, काळ करून ब्रह्मपारिसज्ज देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते, महाब्रह्मांमध्ये नाही' असे म्हटले आहे. येथे 'ब्रह्मपारिसज्ज' या शब्दात 'ब्रह्मपुरोहित' देवांचाही समावेश होतो, असे जाणावे. कारण ते महाब्रह्मांचेच परिषद (परिवर) असतात. संयुत्त निकायात असे म्हटले आहे -

අථඛො භික්ඛවෙ සිඛීභගවා අභිතුං භික්ඛුං ආමන්තෙසි. පටිභාතු තං බ්‍රාහ්මණ බ්‍රහ්මුනොච බ්‍රහ්මපරිසායච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානඤ්ච ධම්මිකථාති.

त्यानंतर, हे भिक्खूहो, शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्खूला आमंत्रित केले - 'हे ब्राह्मणा, महाब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मपारिसज्ज यांच्यासाठी तुला धर्मकथा सुचू दे (तू धर्मकथा सांग).'

පරිසභාවෙච සති පරිසාසු ජාතාපිනාම හොන්තීති. තත්ථ බ්‍රහ්මුනොති මහාබ්‍රහ්මුනො. බ්‍රහ්මපරිසායාති බ්‍රහ්මපුරොහිත ගණස්සාති අත්ථො. නනු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානන්ති වුත්තත්තා න මහාබ්‍රහ්මානන්ති එත්ථෙව තෙසං සඞ්ගහණං යුත්තන්ති චෙ. න. යං ඉත්ථී සක්කත්තං කරෙය්‍ය, මාරත්තං කරෙය්‍ය, බ්‍රහ්මත්තං කරෙය්‍ය, නෙතංඨානං විජ්ජතීති එවං අධිපති භූතෙහි සක්කාදීහි සහ වුත්තත්තා ඉධ අධිපතිපටික්ඛිපනස්සෙව සම්භවතො. තෙනෙව හි නෙත්තියං-ඉත්ථී මහාබ්‍රහ්මා සියාති, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති වුත්තං. එත්තාවතා වෙහප්ඵලාදීසු [Pg.249] උපරිබ්‍රහ්මලොකෙසුපි පුරොහිතපාරිසජ්ජබ්‍රහ්මානං අත්ථිතා සිද්ධා හොති. තෙනෙව සංයුත්තට්ඨකථායං ථෙරානඤ්හි භණ්ඩගාහකදහරා විය බ්‍රහ්මානංපි පාරිසජ්ජබ්‍රහ්මානො නාම හොන්තීති වුත්තං.

आणि परिषद भाव असल्यामुळे ते परिषदेमध्ये उत्पन्न झालेले असतात. तेथे 'ब्रह्मा' म्हणजे महाब्रह्मा. 'ब्रह्मपरिषद' म्हणजे ब्रह्मपुरोहितांचा समूह, असा अर्थ आहे. जर 'ब्रह्मपारिसज्ज' असे म्हटले असल्यामुळे, 'महाब्रह्मा नाही' याच वाक्यात त्यांचा (ब्रह्मपुरोहितांचा) समावेश करणे योग्य नाही का? अशी शंका घेतल्यास - तसे नाही. कारण 'स्त्री शक्रपद, मारपद किंवा ब्रह्मपद प्राप्त करू शकेल, हे स्थान शक्य नाही' असे अधिपती असणाऱ्या शक्रादी देवांसोबत सांगितले असल्यामुळे, येथे केवळ अधिपती पदाचाच निषेध करणे शक्य आहे. म्हणूनच नेत्तिप्रकरणात - 'स्त्री महाब्रह्मा होऊ शकेल, हे स्थान शक्य नाही' असे म्हटले आहे. यावरून वेहप्फल इत्यादी वरील ब्रह्मलोकांमध्येही पुरोहित आणि पारिसज्ज ब्रह्मांचे अस्तित्व सिद्ध होते. म्हणूनच संयुत्त अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'ज्याप्रमाणे थेर भिक्खूंचे पात्र-चीवर वाहणारे तरुण भिक्खू असतात, त्याचप्रमाणे महाब्रह्मांचेही पारिसज्ज नावाचे सेवक ब्रह्मदेव असतात.'

විභාවනියං පන

परंतु विभाविनी (टीके) मध्ये -

‘‘ඉත්ථියොපි පන අරියාවා අනරියාවා අට්ඨසමාපත්තිලා භිනියො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්තීති අට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වුත්තං.

'आर्य असो वा अनार्य, आठ समापत्ती प्राप्त करणाऱ्या स्त्रिया केवळ ब्रह्मपारिसज्ज देवांमध्येच उत्पन्न होतात, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे' असे सांगितले आहे.

තත්ථ බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙවාති අකනිට්ඨෙ නිබ්බත්තමානාපි බ්‍රහ්මානං පරිචාරික බ්‍රහ්මෙසුඑව නිබ්බත්තන්ති. න මහාබ්‍රහ්මෙසූති අත්ථො දට්ඨබ්බො.

तेथे 'केवळ ब्रह्मपारिसज्ज देवांमध्येच' याचा अर्थ असा जाणावा की, अकनिठ्ठ लोकामध्ये उत्पन्न होत असल्या तरी त्या महाब्रह्मांचे सेवक असणाऱ्या पारिसज्ज ब्रह्मांमध्येच उत्पन्न होतात, महाब्रह्मांमध्ये नाही.

මණිමඤ්ජූසායං පන

परंतु मणिमंजूषामध्ये -

බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්ති, න බ්‍රහ්මපුරොහිතාදීසූති වුත්තං. තං න ගහෙතබ්බං.

'त्या केवळ ब्रह्मपारिसज्ज देवांमध्येच उत्पन्न होतात, ब्रह्मपुरोहित इत्यादींमध्ये नाही' असे म्हटले आहे. ते स्वीकारू नये.

යඤ්ච තත්ථ

आणि तेथे जे -

සාමාවතියාදීනං පථමං බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු නිබ්බත්තනං වුත්තං. තංපි අට්ඨකථාය න සමෙති.

सामावती इत्यादींचे प्रथम ब्रह्मपारिसज्ज देवांमध्ये उत्पन्न होणे सांगितले आहे, ते देखील अट्ठकथेशी सुसंगत नाही.

යස්මා පන තා ඉමස්මිං අත්තභාවෙ අරියඵලානි සච්ඡාකංසු. තස්මා තත්ථ අනාගාමිනියො සුද්ධාවාසෙසු උප්පන්නා. ඉතරා කාචි තාවතිංසෙසු කාචි පරනිම්මිතවසවත්තීසු උප්පන්නා ඉච්චෙව උදානට්ඨකථායං වුත්තන්ති. අපිචෙත්ථ වෙහප්ඵලෙ අකනිට්ඨෙ චතුත්ථාරුප්පෙති තීසු භවග්ගෙසු නිබ්බත්තා අරියා අඤ්ඤත්ථ නුප්පජ්ජන්ති. සෙසබ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තා හෙට්ඨාභූමීසු නුප්පජ්ජන්තීති. [කම්මචතුක්කං].

कारण त्यांनी या आत्मभावात (जन्मात) आर्यफलांचा साक्षात्कार केला होता. म्हणून, त्यांच्यापैकी ज्या अनागामी होत्या, त्या शुद्धावास लोकांमध्ये उत्पन्न झाल्या. इतर काही तावतिंस लोकामध्ये आणि काही परनिर्मितवसवत्ती लोकामध्ये उत्पन्न झाल्या, असे उदान अट्ठकथेत म्हटले आहे, असे जाणावे. शिवाय, येथे वेहप्फल, अकनिठ्ठ आणि चौथे अरूप (नेवसञ्ञानासञ्ञायतन) या तीन भवग्ग (सर्वोच्च भवांमध्ये) उत्पन्न झालेले आर्य इतरत्र कोठेही उत्पन्न होत नाहीत. उर्वरित ब्रह्मलोकांमध्ये उत्पन्न झालेले आर्य खालच्या भूमींमध्ये उत्पन्न होत नाहीत. [कर्मचतुष्क समाप्त].

155. ආයුක්ඛයෙන මරණං කම්මක්ඛයෙන මරණන්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. තත්ථ අපරික්ඛීණෙයෙව කම්මානුභාවෙ තස්මිං තස්මිං [Pg.250] සත්තනිකායෙ යථානියමිතස්ස ආයුපරිමාණස්ස පරික්ඛයෙන පරිපුණ්ණෙන මරණං ආයුක්ඛය මරණංනාම. තස්මිං තස්මිං භවෙ දුබ්බලෙන කම්මෙන නිබ්බත්තස්ස සත්තස්ස අපරික්ඛීණෙයෙව ආයුපරිමාණෙ කෙවලං කම්මසත්තිපරික්ඛයෙන අන්තරාව මරණං කම්මක්ඛය මරණංනාම. තදුභයස්ස සමං පරික්ඛයෙන මරණං උභයක්ඛය මරණංනාම. ධරමානෙපි තදුභයෙ පුරිමභවෙසුවා ඉමස්මිංවාභවෙ කතෙන උපඝාතකකම්මෙන අජ්ඣත්තබහිද්ධාභූතෙ නානාරොගාබාධ පථවීපවෙස අසනිපාතාදිකෙ ජීවිතන්තරායෙ සමුට්ඨාපෙත්වා දුස්සිමාරකලාබුරාජාදීනංවිය අන්තරාව උපරොධිත ඛන්ධසන්තානස්ස සත්තස්ස මරණං උපච්ඡෙදක මරණංනාම. නනු චෙත්ථ මරන්තානං නාම සබ්බෙසංපි තංතංභවං ජනෙන්තං කම්මං ඛිය්‍යතියෙව. අථකස්මා ඉතරෙපි වුත්තාති. වුච්චතෙ, සරසවසෙනෙව හි කම්මසාමත්ථියස්ස ඛයො ඉධ කම්මක්ඛයොති අධිප්පෙතො. යෙ පන දසවස්ස වීසතිවස්ස යාව අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍ය වස්සාදි වසෙන නානාආයුකප්පවිධායකා තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ සබ්බජන සාධාරණා සත්තානං අජ්ඣත්තබහිද්ධසම්භූතා උතුආහාරානාම හොන්ති. තෙ තස්ස තස්ස ආයුකප්පස්ස ඨිතිකරා වුද්ධිකරා හානිකරාචාති තිවිධා හොන්ති. තත්ථ අකුසලමූලෙසු වඩ්ඪමානෙසු හානිකරා වඩ්ඪන්ති. කුසලමූලෙසු වඩ්ඪමානෙසු බුද්ධිකරා වඩ්ඪන්ති. උභයමූලෙසු සමං ඨිතෙසු ඨිතිකරා සමං පවත්තන්ති. තෙසං වසෙන සත්තානං ආයුකප්පො කත්ථචි සදා ඨිතිභාගො හොති. කත්ථචි කදාචි හානිභාගො කදාචි වුද්ධිභාගො හොති. තයොපි චෙතෙ ඨිතිකරාදයො තංතංසත්තනිකායං අජ්ඣොත්ථරමානා ආයුං පරිච්ඡින්දන්තා පවත්තන්තීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුක සංවත්තනිකං චක්කවත්තිසම්පත්ති සංවත්තනිකඤ්ච කම්මං දසවස්සිකෙ කාලෙ විපච්චමානං තදනුරූපංඑව භොගඤ්ච ඉස්සරියඤ්ච දත්වා දසවසෙන ඛිය්‍යති. තං තං සත්තනිකාය පරියාපන්නා සත්තා සන්තානභූතා රූපධම්මා සබ්බඤ්ඤු බුද්ධානං ඛන්ධසන්තාන භූතාපි තග්ගතිකා තදනූවත්තිකා එව හුත්වා පරිණමන්ති අඤ්ඤත්‍ර ඉද්ධිමය විජ්ජාමය රසායනවිධි ජීවිත සඞ්ඛාර විදූහීති. වුත්තඤ්හෙතං මහාපදානසුත්තට්ඨකථායං –

१५५. आयुष्य संपल्याने मरण (आयुष्यक्षय मरण), कर्म संपल्याने मरण (कर्मक्षय मरण) इत्यादी प्रकारे योजना केली पाहिजे. त्यामध्ये, कर्माचा प्रभाव नष्ट न होताच (शिल्लक असतानाच) त्या त्या प्राणीसमूहात निश्चित केलेल्या आयुष्याच्या मर्यादेच्या पूर्णपणे संपण्याने जे मरण येते, त्याला 'आयुष्यक्षय मरण' असे म्हणतात. त्या त्या भवामध्ये दुर्बल कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या प्राण्याचे आयुष्य संपलेले नसतानाही, केवळ कर्मशक्ती संपल्यामुळे जे मध्येच मरण येते, त्याला 'कर्मक्षय मरण' असे म्हणतात. त्या दोन्हीच्या (आयुष्य आणि कर्म यांच्या) एकाच वेळी संपण्याने जे मरण येते, त्याला 'उभयक्षय मरण' असे म्हणतात. ते दोन्ही (आयुष्य आणि कर्म) शिल्लक असतानाही, पूर्व जन्मांमध्ये किंवा या जन्मात केलेल्या उपघातक कर्मामुळे, अंतर्गत आणि बाह्य स्वरूपात विविध रोग, आजार, जमिनीत गाडले जाणे (भू-प्रवेश), वीज कोसळणे इत्यादी जीविताला असणारे धोके उत्पन्न करून, दुस्सी मार आणि कलाबू राजा इत्यादींप्रमाणे मध्येच ज्या प्राण्याच्या स्कंध-परंपरेचा निरोध होतो, त्याच्या मरणाला 'उपच्छेदक मरण' असे म्हणतात. येथे असा आक्षेप घेतला जाऊ शकतो की, मरण पावणाऱ्या सर्वच प्राण्यांचे त्या त्या भवाला उत्पन्न करणारे कर्म संपूनच जाते ना? मग इतर प्रकारच्या मरणांचा (आयुष्यक्षय, उभयक्षय आणि उपच्छेदक मरणांचा) उल्लेख का केला आहे? याचे उत्तर माझ्याद्वारे दिले जात आहे: हे सत्य आहे की, येथे स्वतःच्या नैसर्गिक स्वभावाच्या प्रभावानेच कर्मशक्तीचा क्षय होणे, यालाच 'कर्मक्षय' म्हणून अभिप्रेत आहे. जे १० वर्षे, २० वर्षे ते असंख्येय वर्षांपर्यंतच्या कालावधीनुसार विविध आयुष्य-कल्पांची रचना करणारे, त्या त्या प्राणीसमूहात सर्व लोकांसाठी सामायिक असणारे आणि प्राण्यांच्या अंतर्गत व बाह्य रूपाने उत्पन्न होणारे ऋतु (हवामान) आणि आहार आहेत, ते त्या त्या आयुष्य-कल्पाचे स्थिती राखणारे, वृद्धी करणारे आणि हानी करणारे अशा तीन प्रकारचे असतात. त्यामध्ये, अकुशल मुळे वाढत असताना हानी करणारे ऋतु आणि आहार वाढतात. कुशल मुळे वाढत असताना वृद्धी करणारे ऋतु आणि आहार वाढतात. दोन्ही मुळे समान रीतीने स्थिर असताना स्थिती राखणारे ऋतु आणि आहार समान रीतीने प्रवृत्त होतात. त्यांच्या प्रभावाने प्राण्यांचा आयुष्य-कल्प काही ठिकाणी नेहमी स्थिर राहणारा असतो, काही ठिकाणी कधीकधी कमी होणारा असतो, तर कधीकधी वाढणारा असतो. हे स्थिती राखणारे इत्यादी तीनही प्रकारचे आयुष्य-कल्प त्या त्या प्राणीसमूहाला व्यापून आणि आयुष्याला मर्यादित करत चालतात. म्हणून, असंख्येय वर्षांचे आयुष्य देणारे आणि चक्रवर्ती राजाची संपत्ती देणारे कर्म जेव्हा दहा वर्षांच्या आयुष्याच्या काळात विपाकाला (फळाला) प्राप्त होते, तेव्हा ते त्या काळाला अनुरूप असाच भोग आणि ऐश्वर्य देऊन दहा वर्षांतच संपून जाते. त्या त्या प्राणीसमूहात समाविष्ट असणारे आणि प्राण्यांच्या संततीमध्ये असणारे रूपधर्म, सर्वज्ञ बुद्धांच्या स्कंध-परंपरेत असणारे असले तरीही, त्याच गतीचे आणि त्याच्याच अधीन असणारे होऊन परिणत होतात; ऋद्धीमय शक्तीने, विद्यामय बळाने किंवा रसायनविधीने आयुष्य टिकवण्याच्या कलेत निपुण असणाऱ्यांना वगळता. हे महापदान सुत्ताच्या अट्ठकथेत सांगितले गेले आहे –

සබ්බෙපි [Pg.251] සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකා. කස්මා තෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං න අට්ඨංසූති. උතුභොජනවිපත්තියා. උතුභොජනවසෙන හි ආයු හායතිපි වඩ්ඪතිපීති.

सर्वच सर्वज्ञ बुद्ध असंख्येय वर्षांचे आयुष्य जगण्यास योग्य असतात. मग ते असंख्येय काळापर्यंत का राहिले नाहीत? ऋतु आणि भोजन यांच्या बिघाडामुळे (विपत्तीमुळे). कारण ऋतु आणि भोजनाच्या प्रभावाने आयुष्य कमीही होते आणि वाढतेही.

තස්මා පධානනිස්සයභූතෙසු ද්විසමුට්ඨානික රූපධම්මෙසු තං තං ආයුකප්පවසෙන පරිණමන්තෙසු ජිය්‍යමානෙසු යාවමහන්තංපි කම්මං අත්තනො විපාකාධිට්ඨානස්ස අභාවා ඛිය්‍යතියෙව. සොචස්ස ඛයො න සරසෙන හොති. අථඛො ආයුසඞ්ඛාරවිපත්තියා එව හොතීති ඉධ ආයුක්ඛයො විසුං ගහිතොති. එසනයො උපච්ඡෙදකමරණෙපි නෙතබ්බො. තත්ථ උපච්ඡෙදකමරණන්ති අකාලමරණං වුච්චති. තඤ්හිපවත්තමානං උපච්ඡෙදකකම්මුනාවා පවත්තති. අඤ්ඤෙහිවා අනෙක සහස්සෙහි කාරණෙහි. තානි පන පාළියං මූලභෙදතො සංඛිපිත්වා අට්ඨධා වුත්තානි. කතමානි පන තානීති. අත්ථි වාතසමුට්ඨානා ආබාධා. අත්ථි විත්තසමුට්ඨානා. අත්ථි සෙම්හ සමුට්ඨානා. අත්ථි සන්නිපාතිකා. අත්ථි උතුසමුට්ඨානා. අත්ථි විසමපරිහාරජා. අත්ථි ඔපක්කමිකා. අත්ථි කම්මවිපාකජා ආබාධාති. තත්ථ කම්මවිපාකජා කෙචි උපපීළකකම්මජාකෙචි උපච්ඡෙදකකම්මජා. යස්මා පන වාතො කුප්පමානො සීතුණ්හාදීහි දසහි කාරණෙහි කුප්පති. තෙසුච එකමෙව කම්ම විපාකජං හොති. සෙසානි පන අකම්මවිපාකජානීති මිලින්ද පඤ්හෙ වුත්තං. යස්මාච කම්මවිපාකජාපි ආබාධා උප්පජ්ජමානා වාත කුප්පනාදීහි විනා න උප්පජ්ජන්ති. තස්මා කෙචි වාතසමුට්ඨානාදයොපි කම්මවිපාකජා හොන්තියෙවාති දට්ඨබ්බා.

म्हणून, मुख्य आधार असलेल्या आणि ऋतु व आहार या दोन कारणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपधर्मांमध्ये, त्या त्या आयुष्य-कल्पाच्या प्रभावाने बदल होत असताना, ते जीर्ण होत असताना आणि संपत असताना, कर्म कितीही मोठे असले तरी स्वतःच्या विपाकाच्या (फळाच्या) आधाराच्या अभावामुळे संपूनच जाते. त्या कर्माचा क्षय स्वतःच्या स्वभावाने (नैसर्गिक रीतीने) होत नाही, तर उलट आयुष्याच्या मर्यादांच्या बिघाडामुळेच होतो; म्हणून येथे 'आयुष्यक्षय' स्वतंत्रपणे घेतला गेला आहे. हाच नियम उपच्छेदक मरणाच्या बाबतीतही लागू केला पाहिजे. त्यामध्ये, 'उपच्छेदक मरण' म्हणजे अकाल मरण (वेळेपूर्वी येणारे मरण) म्हटले जाते. कारण ते घडत असताना उपच्छेदक कर्मामुळे घडते किंवा इतर अनेक हजारो कारणांमुळे घडते. परंतु ती कारणे पालि ग्रंथात मूळ भेदांच्या आधारे संक्षेप करून आठ प्रकारांत सांगितली आहेत. ती आठ कारणे कोणती आहेत? १. वात-समुत्थान आजार (वातामुळे होणारे आजार) आहेत, २. पित्त-समुत्थान आजार आहेत, ३. श्लेष्म-समुत्थान आजार आहेत, ४. सन्निपातिक आजार आहेत, ५. ऋतु-समुत्थान आजार आहेत, ६. विषम-परिहारजन्य आजार आहेत, ७. औपक्रमिक आजार आहेत, ८. कर्मविपाकजन्य आजार आहेत. त्यामध्ये, कर्मविपाकजन्य आजारांपैकी काही उपपीडक कर्मामुळे उत्पन्न होतात आणि काही उपच्छेदक कर्मामुळे उत्पन्न होतात. कारण वात बिघडत असताना थंड, उष्ण इत्यादी दहा कारणांमुळे बिघडतो. आणि त्या दहा कारणांमध्ये केवळ एकच कारण कर्मविपाकजन्य असते, तर उरलेली इतर कारणे अ-कर्मविपाकजन्य असतात, असे 'मिलिंदपञ्ह' मध्ये सांगितले आहे. आणि ज्या अर्थी कर्मविपाकजन्य असलेले आजार देखील उत्पन्न होत असताना वात बिघडणे इत्यादींशिवाय उत्पन्न होत नाहीत, म्हणून काही वात-समुत्थान इत्यादी आजार देखील कर्मविपाकजन्य आजारच असतात, असे समजले पाहिजे।

තත්ථ සන්නිපාතිකාති වාතාදීනං ද්වින්නං තිණ්ණංවා සන්නිපතිතානං වසෙන පවත්තා. යෙ පන ලොකෙ සත්තානං පයොගමුත්තා සයං ජාතා නානාභයුපද්දවා. තෙ උතුසමුට්ඨානෙසු සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. විසමපරිහාරජාති අනිසම්මකාරීනං අනෙකවිධෙ විසමෙ විපත්තිමුඛෙ අත්තානං පයොජන්තානං තතො තතොවා තත්ථ තත්ථ වා පතන පක්ඛලනාදිවසෙන පවත්තා. ඔපක්කමිකාති අත්තනාවා පරෙහි රාජචොරවෙරීහිවා අමනුස්සවාළයක්ඛදෙවතාහිවා වාළමිගාදීහිවා කතානං පයොගානං වසෙන පවත්තා. කුප්පිතා හි දෙවතා [Pg.252] සකලං රජ්ජංවා රට්ඨංවා දීපකංවා එකප්පහාරෙන අසෙසං කත්වා විනාසෙන්ති දණ්ඩකරට්ඨ මජ්ඣරට්ඨ කලිඞ්ගරට්ඨ මාතඞ්ගරට්ඨෙසු විය. අනෙකසහස්සෙවා වාළයක්ඛෙ විස්සජ්ජන්ති වෙසාලියං විය. රක්ඛසෙවා විස්සජ්ජන්ති සුවණ්ණභූමියංවිය. වුත්තඤ්හෙතං අඞ්ගුත්තරෙ යක්ඛා වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්ති. තෙන බහුමනුස්සා කාලං කරොන්තීති. අට්ඨකථායංපි යක්ඛාති යක්ඛාධිපතිනො. වාළෙ අමනුස්සෙ ඔස්සජ්ජන්තීති චණ්ඩෙ යක්ඛෙ මනුස්සපථෙ විස්සජ්ජන්ති. තෙ ලද්ධොකාසා මහාජනං ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්තීති වුත්තං. තත්ථ විස්සජ්ජන්තීති විසමාචාර බහුලෙ මනුස්සෙ දිස්වා භින්නසද්ධා යක්ඛසෙනාපතිනො මනුස්සානං අත්ථාය පුබ්බෙවිය ආරක්ඛංන ගණ්හන්තීති අත්ථො. ජනපදනගරනිගමගාමෙසුචෙව තස්මිං තස්මිං පුග්ගලෙච වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අඞ්ගුත්තරෙ වුත්තා සත්ථදුබ්භික්ඛරොග කප්පාපි ඉධ වත්තබ්බාති. කම්මවිපාකජාති උපපීළකොපඝාතකානං කම්මානං විපච්චනවසෙන පවත්තා ආබාධාති අත්ථො. එවං අකාලමරණං උපච්ඡෙදකම්මුනාවා අඤ්ඤෙහිවා අනෙකසහස්සෙහි කාරණෙහි හොතීති. යෙහි කෙචි ලොකෙ දිස්සන්ති. පාණහරා ජීවිතවිනාසකා නානාරොගාවා නානාබාධාවා නානාභයා නිවා නානා දණ්ඩාවා නානා උපද්දවු පසග්ගාවා. සබ්බෙ තෙ සකකම්ම සමුට්ඨිතාඑව අත්තනො සාධාරණාති නත්ථි. පරකම්මසමුට්ඨිතාපි අත්තනො සාධාරණාඑව. සකකම්මසමුට්ඨිතාපි පරෙසං සාධාරණාඑව. කම්මෙන විනා යතො කුතොචි සමුට්ඨිතාපි අත්තනො වා පරෙසංවා සාධාරණාඑව. සබ්බසාධාරණකම්මසමුට්ඨිතෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. යථාහ-විසුද්ධිමග්ගෙ.

त्या (आठ प्रकारांमध्ये) 'सन्निपातिक' (त्रिदोषजन्य) म्हणजे वात इत्यादी दोन किंवा तीन दोषांच्या एकत्र येण्यामुळे (संयोगामुळे) उत्पन्न होणारे आजार. परंतु, जगात प्राण्यांच्या मानवी प्रयत्नांशिवाय स्वतःहून उत्पन्न होणारे जे विविध प्रकारचे भय आणि उपद्रव आहेत, ते 'ऋतुसमुत्थान' (ऋतूंमुळे उत्पन्न होणाऱ्या) आजारांमध्ये समाविष्ट केले जावेत असे समजावे. 'विषमपरिहारज' (अयोग्य काळजीमुळे उत्पन्न होणारे) म्हणजे जे अविचारी लोक स्वतःला अनेक प्रकारच्या विषम आणि संकटाच्या मार्गांवर ढकलतात, त्यांना त्या त्या ठिकाणी पडणे, घसरणे इत्यादींमुळे होणारे आजार. 'औपक्कमिक' (बाह्य प्रयोगामुळे उत्पन्न होणारे) म्हणजे स्वतःच्या किंवा इतरांच्या (जसे की राजे, चोर, शत्रू, अमणुष्य, हिंस्र यक्ष, देवता, किंवा हिंस्र श्वापद इत्यादी) प्रयत्नांमुळे (प्रयोगांमुळे) उत्पन्न होणारे आजार. कारण क्रुद्ध झालेल्या देवता संपूर्ण राज्य, देश किंवा द्वीप एकाच प्रहाराने पूर्णपणे नष्ट करतात; जसे की दण्डक राष्ट्र, मज्झ राष्ट्र, कलिंग राष्ट्र आणि मातंग राष्ट्र यांच्या बाबतीत झाले. किंवा वैशालीप्रमाणे हजारो हिंस्र यक्षांना मोकळे सोडतात. किंवा सुवर्णभूमीप्रमाणे राक्षसांना मोकळे सोडतात. अंगुत्तर निकायात देखील म्हटले आहे की: 'यक्ष हिंस्र अमणुष्यांना मोकळे सोडतात, ज्यामुळे अनेक लोक मृत्यूमुखी पडतात.' अट्ठकथेतही म्हटले आहे की 'यक्ष' म्हणजे यक्षांचे अधिपती (प्रमुख). 'हिंस्र अमणुष्यांना मोकळे सोडतात' म्हणजे क्रूर यक्षांना मानवी वस्तीत सोडतात. त्यांना संधी मिळताच ते लोकांचा जीव घेतात, असे म्हटले आहे. येथे 'सोडतात' याचा अर्थ असा आहे की, वाईट आचरण करणाऱ्या लोकांना पाहून श्रद्धा नष्ट झालेले यक्ष-सेनापती मानवांच्या कल्याणासाठी पूर्वीप्रमाणे त्यांचे रक्षण करत नाहीत. जनपद, नगर, निगम, गावे आणि त्या त्या व्यक्तींच्या बाबतीत तर वेगळे सांगण्याची गरजच नाही. अंगुत्तर निकायात सांगितलेले शस्त्र-कल्प, दुष्काळ-कल्प आणि रोग-कल्प देखील येथेच सांगितले पाहिजेत असे समजावे. 'कर्मविपाकज' म्हणजे उपपीडक आणि उपघातक कर्मांच्या विपाकामुळे (फळ मिळण्यामुळे) उत्पन्न होणारे आजार, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे, अकाल मृत्यू हा उपच्छेदक कर्मामुळे किंवा इतर हजारो कारणांमुळे होतो, असे समजावे. जगात जे काही प्राण हरण करणारे, जीवन नष्ट करणारे विविध रोग, विविध आजार, विविध भय, विविध दंड, विविध उपद्रव आणि संकटे दिसतात; ते सर्व केवळ स्वतःच्या कर्मामुळेच उत्पन्न होऊन स्वतःलाच प्राप्त होतात असे नाही. ते इतरांच्या कर्मामुळे उत्पन्न होऊनही स्वतःला प्राप्त होऊ शकतात. स्वतःच्या कर्मामुळे उत्पन्न होऊनही ते इतरांना प्राप्त होऊ शकतात. कर्माशिवाय इतर कोणत्याही कारणाने उत्पन्न झालेले उपद्रव देखील स्वतःला किंवा इतरांना प्राप्त होऊ शकतात. सर्वांच्या सामायिक कर्मामुळे उत्पन्न होणाऱ्या उपद्रवांबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. जसे विशुद्धिमग्गात म्हटले आहे -

යථා චතුමහාපථෙ ථපිතෙ ලක්ඛම්හි සබ්බදිසාහි ආගතා සරසත්තිතොමරපාසාණාදයො නිපතන්ති. එවං කායෙපි සබ්බුපද්දවා නිපතන්තීති.

ज्याप्रमाणे चार रस्त्यांच्या चौकात ठेवलेल्या लक्ष्यावर (निशाण्यावर) सर्व दिशांनी आलेले बाण, भाले, तोमर (शस्त्रे), दगड इत्यादी पडतात; त्याचप्रमाणे शरीरावर देखील सर्व प्रकारचे उपद्रव येऊन पडतात.

යෙසුච රජ්ජරට්ඨාදීසු තෙ උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ යෙජනා උපාය කුසලාවා න හොන්ති. නච පටිකාරකුසලා. නාපි පරිහාර කුසලා. කම්මඤ්ච යෙසං දුබ්බලං හොති. උප්පන්නො අනත්ථො බල වා. තෙජනා [Pg.253] විනාපි උපච්ඡෙදකකම්මුනා තතො න මුච්චන්ති. මරණං වා මරණමත්තංවා දුක්ඛං පාපුණන්තියෙව. කල්‍යාණභූතංපි හි කම්මං අත්තනො බලවතරං යතොකුතොචි සමුට්ඨිතං රොගංවා ආබාධං වා භයංවා දණ්ඩංවා උපද්දවුපසග්ගංවා පටිබාහිතුං නසක්කොති. රොගාදයොඑව තංඛෙපෙන්තා පවත්තන්ති. යථා හි උදකං අත්තනො බලවතරං අග්ගිං පටිබාහිතුං න සක්කොති. අග්ගිඑව තං ඛෙපෙන්තො පවත්තතීති එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ඉමෙසඤ්ච සත්තානං පකතියාපි කම්මස්ස දුබ්බලභාවො මහානිද්දෙසෙ ජරා සුත්තනිද්දෙසෙන විසුද්ධි මග්ගෙච මරණස්සති නිද්දෙසෙ ආයු දුබ්බලතොති පදස්ස නිද්දෙසෙ න දීපෙතබ්බො. යථාහ –

आणि ज्या राज्य, देश इत्यादींमध्ये ते उपद्रव उत्पन्न होतात, तेथील जे लोक उपायांमध्ये कुशल नसतात, उपचारांमध्ये कुशल नसतात, आणि टाळण्यात (बचाव करण्यात) कुशल नसतात, आणि ज्यांचे कर्म दुर्बळ असते, आणि उत्पन्न झालेले संकट बलवान असते, ते लोक उपच्छेदक कर्माशिवाय देखील त्या संकटातून सुटू शकत नाहीत. ते मृत्यूला किंवा मृत्यूतुल्य दुःखाला प्राप्त होतातच. कारण कल्याणकारी कर्म देखील स्वतःपेक्षा अधिक बलवान असलेल्या, कोणत्याही कारणाने उत्पन्न झालेल्या रोगाला, आजाराला, भयाला, दंडाला किंवा उपद्रव-संकटाला रोखू शकत नाही. उलट ते रोगादी उपद्रवच त्या कर्माला क्षीण करत राहतात. ज्याप्रमाणे पाणी स्वतःपेक्षा अधिक बलवान असलेल्या अग्नीला विझवू शकत नाही, उलट अग्नीच त्या पाण्याला आटवून (क्षीण करून) टाकतो; त्याचप्रमाणे हे उदाहरण येथे लागू पडते असे समजावे. आणि या प्राण्यांच्या कर्माचा स्वाभाविक दुर्बळपणा देखील महानिद्देसातील 'जरासुत्त निद्देस' द्वारे आणि विशुद्धिमग्गातील 'मरणस्सति निद्देस' मधील 'आयुदुब्बलतो' (आयुष्याच्या दुर्बळतेमुळे) या पदाच्या स्पष्टीकरणाद्वारे दर्शवला पाहिजे. जसे म्हटले आहे -

ආයුනාමෙතං අබලං දුබ්බලං. තථා හි සත්තානං ජීවිතං අස්සාසපස්සාසුපනිබන්ධඤ්චෙව ඉරියාපථුපනිබන්ධඤ්ච සීතුණ්හු පනිබන්ධඤ්ච මහාභූතුපනිබන්ධඤ්ච ආහාරුපනිබන්ධඤ්චාතිආදි.

'हे आयुष्य खरोखरच निर्बळ आणि दुर्बळ आहे. तसेच प्राण्यांचे जीवन हे श्वासोच्छ्वासावर अवलंबून आहे, शारीरिक हालचालींवर (इरियापथ) अवलंबून आहे, शीत आणि उष्णतेवर अवलंबून आहे, महाभूतांवर अवलंबून आहे आणि आहारावर अवलंबून आहे' इत्यादी.

තථා කායබහුසාධාරණතො අනිමිත්තතොති ඉමෙසං පදානං නිද්දෙසෙනපි පාකටොයෙව. කම්මනිබ්බත්තස්ස හි ආයුනො තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දුස්සෙව පරිදුබ්බලභාවෙ පාළියං අට්ඨකථා යඤ්ච වුත්තෙ කම්මසාපි තථෙව පරිදුබ්බලතා සිද්ධා හොතීති. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. ඉතරථා සබ්බං පුබ්බෙකතහෙතුදිට්ඨිනාම සියා. යථාහ –

तसेच 'शरीराच्या अनेक सामायिक कारणांमुळे' (कायबहुसाधारणतो) आणि 'अनिश्चिततेमुळे' (अनिमित्ततो) या पदांच्या स्पष्टीकरणावरून देखील हे स्पष्टच आहे. कारण कर्मामुळे उत्पन्न झालेल्या आयुष्याचा अत्यंत दुर्बळपणा हा गवताच्या पात्यावरील दवबिंदूसारखा आहे, असे पाळी आणि अट्ठकथेत सांगितले असताना, कर्माची देखील तशीच अत्यंत दुर्बळता सिद्ध होते. आणि हे अशाच प्रकारे स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा, 'सर्व काही पूर्वकर्माच्या हेतूमुळेच होते' (सब्बं पुब्बेकतहेतु दिट्ठि) हा चुकीचा दृष्टिकोन (मिथ्या दृष्टी) होईल. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे -

ඉධෙකච්චො සමණොවා බ්‍රාහ්මණොවා එවංවාදී හොති එවං දිට්ඨී. යං කිඤ්චායංපුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛංවා දුක්ඛංවා අදුක්ඛමසුඛංවා. සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූති.

'येथे एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण असा वाद मांडणारा आणि अशी दृष्टी असणारा असतो: हा पुरुष-पुद्गल (व्यक्ती) जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख (उदासीन) वेदन अनुभवतो, ते सर्व पूर्वकर्माच्या हेतूमुळेच (पूर्वकृत कर्मामुळेच) होते.'

අයඤ්ච අත්ථො මිලින්දපඤ්හෙ තීසු ඨානෙසු විත්ථාරතො ආගතො. යථාවුත්තෙහි පන අනෙකසහස්සෙහි කාරණෙහි පවත්තමරණංපි අකාලමරණතාසාමඤ්ඤෙන ඉධ උපච්ඡෙදකමරණෙ සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

आणि हा अर्थ मिलिन्दपञ्हमध्ये तीन ठिकाणी सविस्तरपणे आला आहे. परंतु, वर सांगितलेल्या हजारो कारणांमुळे होणारा मृत्यू देखील 'अकाल मृत्यू' या सामान्य साधर्म्यामुळे येथे 'उपच्छेदक मृत्यू' मध्ये समाविष्ट केला आहे, असे समजावे.

විභාවනියං

विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीका मध्ये):

‘‘ඉදං පන නෙරයිකානං උත්තරකුරුවාසිනං කෙසඤ්චි දෙවානඤ්ච නහොතීති’’ වුත්තං.

“परंतु, हे (अकाल मृत्यू) नारकीय प्राणी, उत्तरकुरुचे रहिवासी आणि काही देवतांच्या बाबतीत होत नाही,” असे म्हटले आहे.

යථා [Pg.254] පන මහාටීකායං කෙසඤ්චි පෙතානං ඉතො ඤාතකෙ හි දින්නං පුඤ්ඤපත්ති අනුමොදිත්වා තඞ්ඛණෙයෙව චවිත්වා සුගතියං නිබ්බත්තානං කුසලභූතං උපච්ඡෙදකං වුත්තං. තථා කෙසඤ්චි නෙරයි කානංපි යමරඤ්ඤො සමනුයුඤ්ජනකාලාදීසු අත්තනා කතපුඤ්ඤං අනුස්සරිත්වා තඞ්ඛණෙයෙව චවිත්වා සුගතියං නිබ්බත්තානං උපච්ඡෙ දකමරණංනාම න න සක්කා වත්තුං. කෙසඤ්චි තාවතිංසාදීනං දෙවානඤ්ච තං උපච්ඡෙදකමරණං හොතියෙව. තථා හි සුබ්‍රහ්මදෙව පුත්ත සංයුත්තට්ඨකථායං අථ රුක්ඛං අභිරුළ්හා උපච්ඡෙදකකම්මාදි වසෙනඑකප්පහාරෙනෙව කාලඞ්කත්වා අවීචිම්හි නිබ්බත්තාති වුත්තං. තත්ථ රුක්ඛන්ති තාවතිංසෙ පාරිච්ඡත්තකරුක්ඛං. අභිරුළ්හාති ආරුළ්හා පඤ්ච සතදෙවච්ඡරායො. මනොපදොසික ඛිට්ටාපදොසික දෙවානං මරණං මහාබොධිසත්තානං දිඝායුකෙ දෙවලොකෙවා බ්‍රහ්මලොකෙවා නිබ්බත්තානං අධිමුත්ති කාලඞ්කිරියා ඡන්නත්ථෙරගොධිකත්ථෙරාදීනංවිය සයමෙව සත්ථං ආහරිත්වා පරිනිබ්බායන්තානං මරණඤ්ච එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති දට්ඨබ්බං. තථාචාති තෙහි පකාරෙහිච. මරන්තානං ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාතීති සම්බන්ධො. මරණකාලෙති මරණාසන්නකාලෙ. යථාරහන්ති සුගතිදුග්ගතිගාමීනං අරහානුරූපං. යෙපන ඛීණාසවා කත්ථචි නුප්පජ්ජන්ති. තෙසු සුක්ඛවිපස්සකානං පකතියා යථො පට්ඨිතං නාමරූප මෙව අන්තිම ජවනානං ආරම්මණංහොති. සමාපත්තිලාභීනං පන ඣානසමනන්තරෙ පරිනිබ්බායන්තානං කසිණනිමිත්තාදිකං. පච්චවෙක්ඛනසමනන්තරෙ පරිනිබ්බායන්තානං ඣානඞ්ගානි අභිඤ්ඤාසමනන්තරෙ පරිනිබ්බායන්තානං අත්තනො කරජරූපං. ජීවිත සමසීසීනං පන අග්ගමග්ගස්ස පච්චවෙක්ඛනසමනන්තරෙ පරිනිබ්බායන්තානං මග්ගඞ්ගාදිනි අන්තිමජවනානං ආරම්මණං හොතීති. පරිනිබ්බානචුතිචිත්තස්ස පන සබ්බෙසංපි ආදිතො අත්තනො අත්තනො පටිසන්ධියායථාගහිතං කම්මාදීසු අඤ්ඤතරමෙව ආරම්මණං හොතීති දට්ඨබ්බං. යෙපන අනෙජොසන්ති මාරබ්භයං කාලමකරීමුනීති ඉමං සුත්තපදං දිස්වා නිබ්බානමෙව භගවතො පරිනිබ්බානචුතියා ආරම්මණන්ති වදන්ති. තෙ තෙන සයමෙව අභිධම්මෙ ආරම්මණත්තිකෙසු අත්තනො අකොවිදතං දස්සෙන්ති. යථාහ –

परंतु, ज्याप्रमाणे महाटीकेमध्ये सांगितले आहे की, या मनुष्यलोकातून नातेवाईकांनी दिलेल्या पुण्याच्या वाट्याचे (पुण्यप्रदानाचे) अनुमोदन करून त्याच क्षणी च्युत होऊन सुगतीमध्ये उत्पन्न झालेल्या काही प्रेतांना कुशलस्वरूप असलेले उपच्छेदक मरण होते. त्याचप्रमाणे, काही नरकवासीयांनाही यमराजाच्या चौकशीच्या वेळी इत्यादी प्रसंगी स्वतः केलेल्या पुण्याचे स्मरण करून त्याच क्षणी च्युत होऊन सुगतीमध्ये उत्पन्न होणाऱ्यांना 'उपच्छेदक मरण' होते, असे म्हणणे अशक्य नाही (तर ते शक्यच आहे). तावतींस इत्यादी देवलोकातील काही देवांनाही ते उपच्छेदक मरण होतेच. तसेच सुब्रह्मदेवपुत्तसंयुत्त अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, 'त्यानंतर वृक्षावर चढलेल्या (पाचशे अप्सरा) उपच्छेदक कर्माच्या प्रभावाने एकाच वेळी काळ करून (मृत्यू पावून) अवीची नरकात उत्पन्न झाल्या.' तेथे 'रुक्खं' म्हणजे तावतींस स्वर्गातील पारिच्छत्तक (पारिजात) वृक्ष. 'अभिरुळ्हा' म्हणजे त्यावर चढलेल्या पाचशे अप्सरा (देवकन्या). मनोपदोसिक आणि खिट्टापदोसिक देवांचे मरण, दीर्घायुषी देवलोकात किंवा ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या महाबोधिसत्त्वांचे अधिमुक्ति-कालक्रिया (इच्छामरण), आणि छन्न थेर, गोधिक थेर इत्यादींप्रमाणे स्वतःच शस्त्राचा प्रहार करून परिनिर्वाण पावणाऱ्यांचे मरण, हे सर्व याच उपच्छेदक मरणामध्ये समाविष्ट होते, असे जाणावे. 'तथा च' म्हणजे त्या प्रकारांनी मरण पावणाऱ्यांच्या सहा द्वारांपैकी कोणत्यातरी एका द्वारात (आलंबन) उपस्थित होते, असा संबंध आहे. 'मरणकाले' म्हणजे मरणासन्न काळात. 'यथारहं' म्हणजे सुगती किंवा दुर्गतीला जाणाऱ्यांच्या योग्यतेनुसार. परंतु जे क्षीणास्रव (अर्हत) कोणत्याही लोकात पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत, त्यांच्यापैकी शुष्कविपश्यक अर्हतांच्या बाबतीत स्वभावतः जसे उपस्थित होईल तसेच नाम-रूप हेच अंतिम जवनचित्तांचे आलंबन होते. परंतु समापत्ती प्राप्त केलेल्यांच्या बाबतीत, ध्यानानंतर लगेच परिनिर्वाण पावणाऱ्यांना कसिण-निमित्त इत्यादी अंतिम जवनांचे आलंबन होते. प्रत्यवेक्षणानंतर लगेच परिनिर्वाण पावणाऱ्यांना ध्यान-अंगे आलंबन होतात. अभिज्ञेनंतर लगेच परिनिर्वाण पावणाऱ्यांना स्वतःचे करज-रूप (भौतिक शरीर) आलंबन होते. परंतु जीवितसमसिसी अर्हतांच्या बाबतीत, अग्रमार्गाच्या (अर्हत् मार्गाच्या) प्रत्यवेक्षणानंतर लगेच परिनिर्वाण पावणाऱ्यांना मार्गांगे इत्यादी अंतिम जवनांचे आलंबन होते. परंतु सर्वच अर्हतांच्या परिनिर्वाण-च्युतिचित्ताचे आलंबन सुरुवातीला आपापल्या प्रतिसंधीच्या वेळी जसे ग्रहण केले होते, त्या कर्म इत्यादींपैकी कोणतेतरी एकच आलंबन होते, असे जाणावे. परंतु जे आचार्य 'अनेजो सन्तिमारब्भ यं कालमकरी मुनि' (निष्कंप मुनींनी शांतीला [निर्वाणाला] आलंबन करून काळ केला) हे सुत्त-पद पाहून 'निर्वाण हेच भगवंतांच्या परिनिर्वाण-च्युतिचित्ताचे आलंबन होते' असे म्हणतात, ते त्याद्वारे स्वतःच अभिधम्मातील आलंबन-तिकामध्ये आपले अज्ञान (अकुशलता) दर्शवितात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे -

කතමෙ [Pg.255] ධම්මා පරිත්තාරම්මණා, සබ්බො කාමාවචරවිපාකො ක්‍රියමනොධාතු ක්‍රියාහෙතුක මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු සොමනස්සසහගතා. ඉමෙ ධම්මා පරිත්තාරම්මණාති.

कोणते धर्म परित्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन असणारे) आहेत? सर्व कामावचर विपाक, क्रिया-मनोधातू आणि सोमनस्य-सहगत क्रिया-अहेतुक मनोविज्ञानधातू; हे धर्म परित्त-आलंबन आहेत.

යස්මා පන පරිනිබ්බානංනාම සන්ති අත්ථායෙව හොති. අජ්ඣාසයො චස්ස එකන්තෙන සන්තිනින්නොයෙව හොති. තස්මා අනෙජොසන්ති මාරබ්භාති සුත්තපදං වුත්තං. තථා හි අට්ඨකථායං සන්තිමාරබ්භාති අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං ආරබ්භ පටිච්ච සන්ධායාති වුත්තං. න පන වුත්තං ආරබ්භ ආලම්බිත්වා ආරම්මණං කත්වාති. ථෙරගාථට්ඨකථායං පන සන්තිමාරබ්භාති සන්තිං අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වාති වුත්තං. තං මහාපරිනිබ්බානපාළියා තදට්ඨකථායච නසමෙති. තාසු හි භගවතො පරිනිබ්බානං ඣානඞ්ග පච්චවෙක්ඛනසමනන්තරන්ති වුත්තං. එත්ථච පුරිමානි ද්වෙ සමනන්තරානි පරිනිබ්බානසුත්තට්ඨකථාසු වුත්තානි. අභිඤ්ඤාසමනන්තරං උදානට්ඨකථාදිසු ආගතං. යථාහ-වුට්ඨහිත්වා පරිනිබ්බායීති ඉද්ධිචිත්තතො වුට්ඨහිත්වා භවඞ්ගචිත්තෙන පරිනිබ්බායීති. අග්ගමග්ගස්ස පච්චවෙක්ඛනසමනන්තරං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිට්ඨකථාදීසු ආගතං. යථාහ-එකූනවීසති මෙ පච්චවෙක්ඛනඤ්ඤාණෙ පතිට්ඨාය භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතීති. සංයුත්තට්ඨකථායං පන අරහත්තමග්ගානන්තරං ඵලං. ඵලානන්තරං භවඞ්ගතො වුට්ඨාය පච්චවෙක්ඛනං. තං පන පරිපුණ්ණංවා හොති අපරිපුණ්ණංවා. තිඛිණෙන අසිනා සීසෙ ඡිජ්ජමානෙපි එකංවා ද්වෙවා පච්චවෙක්ඛනානි උප්පජ්ජන්තියෙවාති වුත්තං.

परंतु ज्याअर्थी परिनिर्वाण हे शांतीच्या (निर्वाणाच्या) प्राप्तीसाठीच असते, आणि भगवंतांचा आशय (इच्छा) एकांताने शांतीकडेच (निर्वाणाकडेच) झुकलेला असतो, म्हणूनच 'अनेजो सन्तिमारब्भ' हे सुत्त-पद म्हटले आहे. कारण अट्ठकथेमध्ये 'सन्तिमारब्भ' म्हणजे 'अनुपादिशेष निर्वाणाला उद्देशून, आश्रय करून, संधान साधून' असे म्हटले आहे. परंतु 'आरब्भ' म्हणजे 'आलंबन करून (आलंबन बनवून)' असे म्हटलेले नाही. परंतु थेरगाथा-अट्ठकथेमध्ये 'सन्तिमारब्भ' म्हणजे 'शांतीला म्हणजेच अनुपादिशेष निर्वाणाला आलंबन करून' असे म्हटले आहे. ते महापरिनिर्वाण सुत्त पाळी आणि त्याच्या अट्ठकथेशी जुळत नाही. कारण त्या पाळी आणि अट्ठकथांमध्ये भगवंतांचे परिनिर्वाण हे ध्यान-अंगांच्या प्रत्यवेक्षणानंतर लगेच झाले, असे म्हटले आहे. आणि येथे पूर्वीचे दोन समनंतर (लगेच नंतरचे क्षण) महापरिनिर्वाणसुत्त अट्ठकथांमध्ये सांगितले आहेत. अभिज्ञा-समनंतर (अभिज्ञेनंतर लगेच) हे उदान-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये आले आहे. जसे की म्हटले आहे - 'वुट्ठहित्वा परिनिब्बायी' म्हणजे ऋद्धिचित्तातून उठून भवांगचित्ताने परिनिर्वाण पावले. अग्रमार्गाच्या (अर्हत् मार्गाच्या) प्रत्यवेक्षणानंतर लगेच परिनिर्वाण होणे हे पुग्गलपञ्ञत्ति-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये आले आहे. जसे की म्हटले आहे - 'एकोणिसाव्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानात प्रतिष्ठित होऊन, भवांगात उतरून परिनिर्वाण पावतात.' परंतु संयुत्त-अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की - अर्हत् मार्गानंतर फल, फलानंतर भवांगातून उठून प्रत्यवेक्षण होते. ते प्रत्यवेक्षण परिपूर्ण किंवा अपूर्ण असू शकते. तीक्ष्ण तलवारीने मस्तक कापले जात असतानाही एक किंवा दोन प्रत्यवेक्षणे उत्पन्न होतातच.

[164] විභාවනියං පන

[१६४] परंतु विभावनी (टीके) मध्ये -

එවං වවත්ථානං අකත්වා යං වුත්තං. ‘‘කත්ථචි පන අනුප්පජ්ජමානස්ස ඛීණාසවස්ස යථොපට්ඨිතං නාමරූපධම්මාදිකමෙව චුතිපරියොසානානං ගොචරභාවං ගච්ඡති. න කම්ම කම්මනි මිත්තාදයොති.’’ තං න සුන්දරං.

अशा प्रकारे वर्गीकरण (निश्चिती) न करता जे म्हटले आहे की - 'परंतु कोठेही पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या क्षीणास्रवाचे (अर्हताचे) जसे उपस्थित होईल तसेच नाम-रूप धर्म इत्यादीच च्युतिचित्ताच्या शेवटी आलंबन बनते, कर्म किंवा कर्म-निमित्त इत्यादी नाही.' ते योग्य (सुंदर) नाही.

න හි තස්ස චුතිචිත්තං කම්මකම්මනිමිත්තාදයො ආරම්මණං නකරොති. නච චුතියා ගහිතානි කම්මාදීනිනාම සබ්බසත්තානංපි භවන්තරස්ස අත්ථාය භවන්තීති. අභිමුඛීභූතන්ති කම්මන්තරස්ස ඔකාසං අදත්වා අත්තනො ඔකාසං කත්වා පච්චුපට්ඨිතං. කම්මංවා පච්චුපට්ඨාතීති [Pg.256] සම්බන්ධො. උපලද්ධපුබ්බන්ති තස්ස කම්මස්ස ආරම්මණ භූතානි දෙය්‍යධම්ම වත්ථාදීනි පරපාණාදීනිච සන්ධාය වුත්තං. උපකරණභූතන්ති කම්මසිද්ධියා උපකරණභූතානි පරිවාරභූතානිච පටිග්ගාහකාදීනි ආවුධභණ්ඩාදිනිච සන්ධාය වුත්තං. යස්මාච ලක්ඛණ සංයුත්තෙ ගවාදීනි වධිත්වා රාසිකතානි අට්ඨිපුඤ්ජාදීනි කම්මනිමිත්තානි හුත්වා උපට්ඨහන්තීති අට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා කම්මසම්බන්ධානි යානි කානිචි වත්ථූනි වා ආරම්මණානිවා ඉධ උපකරණෙ සඞ්ගහි තානීති දට්ඨබ්බානි. උපලභිතබ්බන්ති දුග්ගතිනිමිත්තං සන්ධාය වුත්තං. උපභොගභූතන්ති සුගතිනිමිත්තං. උභයංපි වා යං කායපටිබද්ධං හුත්වා ලභිතබ්බං හොති. තං උපලභිතබ්බංනාම. අපටිබද්ධං හුත්වා කෙවලං සුඛදුක්ඛානුභවනත්ථාය ලභිතබ්බං උපභොග භූතංනාම. එත්ථච අග්ගිජාල ලොහකුම්භි නිරයපාල නිරයසුනඛාදීනි නිරයනිමිත්තං. තං පන කෙසඤ්චි ජනානං අත්තනො වසනට්ඨානෙවිය උපට්ඨාති. කෙසඤ්චි තතො තතො ආගන්ත්වා අත්තානං සංපරිවාරෙන්තං විය උපට්ඨාති. යථාහ-තස්ස ගිලානසෙය්‍යාය නිප්පන්නස්ස නිරයො උපට්ඨාති. සොණගිරිපාදතො මහන්තා මහන්තා සුනඛා ආගන්ත්වා ඛාදිතුකාමාවිය සංපරිවාරෙසුන්ති. තථා දෙව නිමිත්තෙපි. යථාහ-නන්දවන චිත්තලතාවන මිස්සකවන ඵාරුසකවන විමානානිචෙව දෙවනාටකානිච පරිවාරෙත්වා ඨිතානිවිය අහෙසුන්ති. කෙසඤ්චි පන සයං තත්ථ තත්ථ පත්වා දිට්ඨංවිය උපට්ඨාති. කම්බලයානසදිසො මාතුකුච්ඡිවණ්ණො මනුස්සනිමිත්තං. පබ්බතපාද වනසණ්ඩ නරකපපාතාදීනි තිරච්ඡානගතානං නිමිත්තානීති. කම්මබලෙනාති ඉදානි පටිසන්ධිං ජනෙතුං පච්චුපට්ඨිතස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙන. ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. පකතියා පන ආචිණ්ණ භූතංවා තඞ්ඛණකතංවා පරෙන සරාපිතංවා සයමෙව අනුස්සරිතංවා පකතියාව කුක්කුච්චංවා සොමනස්සංවා ජනෙත්වා ඨිතංවා කම්මංවා තස්සනිමිත්තංවා අඤ්ඤෙනපි කාරණබලෙන පච්චුපට්ඨාතියෙ වාති දට්ඨබ්බං. තමෙව තතොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භාති ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. තතො හි කෙසඤ්චි පථමං කම්මබලෙනවා කාරණන්තරෙනවා පාපපක්ඛියෙසු උපට්ඨහන්තෙසු පුන දුට්ඨ ගාමණි රඤ්ඤො [Pg.257] විය පුබ්බකතං බලවන්තං පුඤ්ඤං අනුස්සරන්තානංවා සොණත්ථෙර විතු විය තඞ්ඛණෙයෙව පසාදජනකං පුඤ්ඤං කරොන්තානංවා පච්ඡා කල්‍යාණපක්ඛියානි උපට්ඨහන්ති. තථා කෙසඤ්චි පථමං කල්‍යාණ පක්ඛියෙසු උපට්ඨහන්තෙසු ධම්මාසොකරඤ්ඤො විය පච්ඡා කෙනචි කාරණෙන දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා පාපකම්මස්ස ඔකාසං කරොන්තානං පාපපක්ඛියානි උපට්ඨහන්තීති. විපච්චමානක කම්මානුරූපන්ති යස්ස විපච්චමානකං කම්මං කුසලං හොති. තස්ස පරිසුද්ධං කුසලචිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තති. යස්ස තං අකුසලං හොති. තස්ස උපකිලිට්ඨං අකුසල චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තතීති අත්ථො. තථා හි අට්ඨකථායංපි සුගතිගාමීනං කුසලුප්පත්ති හෙතුභූතං පණීතං ආරම්මණං ආපාතමාගච්ඡතීතිච දුග්ගතිගාමීනං අකුසලුප්පත්ති හෙතුභූතං හීනාරම්මණං ආපාත මාගච්ඡතී තිච වුත්තං. මූලටීකායං මහාටීකායඤ්ච ආසන්නෙ අකුසලං දුග්ගතියං කුසලඤ්ච සුගතියං පටිසන්ධියා උපනිස්සයො හොතීති වුත්තං. එත්ථ සියා, යදා දෙවච්ඡරාදීනි සග්ගනිමිත්තානි උපට්ඨහන්ති. තදා තානි තණ්හාය අස්සාදෙන්තස්සෙව සතො චවන්තස්ස කථන්ති. වුච්චතෙ. උපකිලිට්ඨංයෙව තස්ස චිත්තං. තස්මා දුග්ගතිඑව තස්ස පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති වදන්ති. යස්මා පන පටිසම්භිදා මග්ගෙ තාදිසියා තණ්හාය කුසලකම්මස්ස සහකාරි කාරණ භාවො වුත්තො. යථාහ-නිකන්තික්ඛණෙ ද්වෙ හෙතූ අකුසලාති. තස්මා සුගතිභවනිබ්බත්තනෙපි අයං තණ්හා එකන්තෙන කුසල කම්මස්ස නියාමකසහකාරිපච්චයභූතාති කත්වා තස්ස තානිවා දෙවච්ඡරාදීනි කුසලකම්ම කම්මනිමිත්තානිවා අස්සාදෙන්තස්සෙව සතො චවන්තස්ස සාතණ්හා තදුපත්ථම්භිකාඑව භවිතුං අරහති. න තං පටිබාහිකාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. යඤ්ච නිමිත්තස්සාදගධිතංවා භික්ඛවෙ විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා. තස්මිං චෙ භික්ඛවෙ සමයෙ කාලඞ්කරෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජති. යං ද්වින්නංගතීනං අඤ්ඤතරගතිං ගච්ඡෙය්‍ය, නිරයංවා තිරච්ඡාන යොනිංවාතිආදිත්තපරියායෙ වුත්තං. තංපි අත්තනො පරෙසං වා හත්ථපාදාදීසු ගධිතං තණ්හං සන්ධාය වුත්තං. නකම්මාදීසූති සක්කා වත්තුන්ති. [Pg.258] උපලභිතබ්බ භවානුරූපන්ති උපලභිතබ්බො භවො යදි සුගතිභවො හොති, තං අස්සාදනාකාරෙන. යදි දුග්ගතිභවො හොති, තං අනස්සාදනාකාරෙනාති එවං උපලභි තබ්බස්ස භවස්ස අනුරූපං. තත්ථොණතංවාති තස්මිං යථො පට්ඨිතෙ ආරම්මණෙ ඔණමන්තංඑව. තථා හි බාලපණ්ඩිතසුත්තෙ තානිස්ස තස්මිං සමයෙ ඔලම්බන්ති අජ්ඣොලම්බන්ති අභිප්පලම්බන්තීති වුත්තං. තත්ථ තානිස්සාති අස්ස පුග්ගලස්ස තානි පුඤ්ඤාපුඤ්ඤ කම්මානි. කම්මසීසෙන වුත්තානි කම්මනිමිත්ත ගතිනිමිත්තානිච. ඔලම්බන්තීති තස්ස චිත්තසන්තානං අත්තනිඑව ඔණමන්තං අජ්ඣොණමන්තං අභිමුඛීභූතං කත්වා ලම්බන්ති පලම්බන්ති. බන්ධිත්වා ආකඩ්ඪන්තානි විය උපට්ඨහන්තීති අත්ථො. එවං පන තෙසු තථා ඔලම්බන්තෙසු තංචිත්තසන්තානං තෙසු නින්නපොණපබ්භාරමෙව හොතීති වුත්තං තත්ථොණතංවාති. තථා හි අට්ඨකථායං කිලෙසබලවිනාමිතං සුත්වා තදෙවං පවත්තමානං තණ්හාඅවිජ්ජානං අප්පහීනත්තා අවිජ්ජාය පටිච්ඡා දිතාදීනවෙ තස්මිං විසයෙ තණ්හා නාමෙති සහජාත සඞ්ඛාරා ඛිපන්තීති වුත්තං. තත්ථ තන්ති විඤ්ඤාණං. චිත්තසන්තානං ඉච්චෙව අත්ථො. තස්මිංවිසයෙති කම්මාදිආරම්මණෙ. තණ්හානාමෙතීති වට්ටමූලක තණ්හා තං තස්මිං ඔණමන්තං කත්වා නියොජෙතීති අත්ථො.

नक्कीच, त्या (मरणाऱ्या) पुद्गलाचे च्युतिचित्त कर्म, कर्मनिमित्त इत्यादींना आलंबन करत नाही असे नाही (तर ते आलंबन करतेच)। च्युतीसमयी ग्रहण केलेले कर्मादी सर्व प्राण्यांच्या दुसऱ्या भवाच्या (उत्पत्तीच्या) प्रयोजनासाठी होत नाहीत असे नाही, असे जाणावे। 'अभिमुखीभूत' म्हणजे इतर कर्माला संधी न देता, स्वतःसाठी संधी निर्माण करून समोर उपस्थित झालेले। 'किंवा कर्म समोर उपस्थित होते' असा (येथे) संबंध आहे। 'उपलद्धपुब्बं' (पूर्वी अनुभवलेले) हे त्या कर्माचे आलंबन बनलेल्या देयधर्म-वस्तू (दान देण्याच्या वस्तू) इत्यादी आणि परप्राण (इतरांचे प्राण) इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे। 'उपकरणभूत' हे कर्म सिद्ध होण्यासाठी साधनभूत आणि साहाय्यक ठरणाऱ्या प्रतिग्राहक (दान स्वीकारणारे) इत्यादी आणि शस्त्रे, भांडी इत्यादींना उद्देशून म्हटले आहे। आणि ज्याअर्थी लक्षण संयुत्तात 'गाई इत्यादींना मारून ढीग केलेले हाडांचे ढीग इत्यादी कर्मनिमित्त बनून समोर उपस्थित होतात' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे, त्याअर्थी कर्माशी संबंधित असलेली जी काही वस्तू किंवा आलंबने आहेत, ती येथे 'उपकरणात' अंतर्भूत आहेत असे जाणावे। 'उपलभितब्बं' (प्राप्त करण्याजोगे) हे दुग्गति-निमित्ताला उद्देशून म्हटले आहे। 'उपभोगभूतं' (उपभोग घेण्याजोगे) हे सुगति-निमित्ताला उद्देशून म्हटले आहे। किंवा, जे शरीराशी संबंधित होऊन प्राप्त करण्याजोगे असते, त्या दोन्ही प्रकारच्या आलंबनाला 'उपलभितब्ब' म्हणतात। आणि शरीराशी संबंधित नसून केवळ सुख-दुःख अनुभवण्यासाठी प्राप्त करण्याजोगे असते, त्याला 'उपभोगभूत' म्हणतात। आणि येथे अग्नीच्या ज्वाळा, लोखंडाची कढई (लोहकुंभी), यमदूत (नरकपाल), नरकाचे कुत्रे इत्यादी 'नरकनिमित्त' आहेत। ते निमित्त काही लोकांना स्वतःच्या राहण्याच्या जागेसारखे दिसून येते, तर काहींना चहूबाजूंनी येऊन स्वतःला वेढून घेत असल्यासारखे दिसून येते। जसे म्हटले आहे—'आजारपणाच्या खाटेवर पडलेल्या त्याला नरक दिसून येतो। सोणगिरी पर्वताच्या पायथ्यापासून मोठे मोठे कुत्रे येऊन, त्याला खाऊ इच्छितात याप्रमाणे वेढून घेतात।' त्याचप्रमाणे देवनिमितातही होते। जसे म्हटले आहे—'नंदनवन, चित्तलतावन, मिस्सकवन, फारुसकवन, विमाने आणि देव-नर्तकी वेढून उभ्या असल्यासारख्या भासतात।' परंतु काही लोकांना आपण स्वतः त्या त्या ठिकाणी पोहोचून प्रत्यक्ष पाहत असल्यासारखे दिसून येते। रक्तकंबलाच्या वाहनासारखा मातेच्या गर्भाचा रंग हे 'मनुष्यनिमित्त' आहे। पर्वताचा पायथा, घनदाट जंगल, दऱ्या-खोऱ्या इत्यादी तिर्यंच योनीचे (प्राण्यांचे) निमित्त आहेत, असे जाणावे। 'कर्मबलाने' म्हणजे आता प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) उत्पन्न करण्यासाठी उपस्थित झालेल्या कर्माच्या प्रभावाने। आणि हे प्रामुख्याने (बहुतांश प्रकरणांच्या अपेक्षेने) म्हटले आहे। परंतु सामान्यतः नेहमी आचरलेले (बहुळ कर्म), किंवा त्याच क्षणी केलेले (आसन्न कर्म), दुसऱ्याने स्मरण करून दिलेले, किंवा स्वतःच स्मरण केलेले, किंवा स्वभावानेच पश्चात्ताप (कुकुच्च) किंवा आनंद (सोमनस्य) उत्पन्न करून राहिलेले कर्म किंवा त्याचे निमित्त, इतरही कारणांच्या बलाने उपस्थित होतेच, असे जाणावे। 'त्याच तेथे उपस्थित झालेल्या आलंबनाला आरंभ करून' हे वचन सुद्धा प्रामुख्याने म्हटले आहे। कारण, काही लोकांना प्रथम कर्मबलाने किंवा इतर कारणाने अकुशल पक्षाचे (पापपक्षी) निमित्त उपस्थित होत असताना, पुन्हा दुट्ठगामणी राजाप्रमाणे पूर्वी केलेल्या बलवान पुण्याचे स्मरण करणाऱ्यांना, किंवा सोण थेरांच्या पित्याप्रमाणे त्याच क्षणी प्रसन्नता उत्पन्न करणारे पुण्य करणाऱ्यांना नंतर कुशल पक्षाचे (कल्याणपक्षी) निमित्त उपस्थित होते। त्याचप्रमाणे, काही लोकांना प्रथम कुशल पक्षाचे निमित्त उपस्थित होत असताना, धर्माशोक राजाप्रमाणे नंतर कोणत्यातरी कारणाने दौर्मनस्य (खिन्नता) उत्पन्न करून पापकर्माला संधी देणाऱ्यांना अकुशल पक्षाचे निमित्त उपस्थित होते, असे जाणावे। 'विपच्यमान कर्माच्या अनुरूप' म्हणजे ज्याचे विपाक देणारे कर्म कुशल असते, त्याच्या ठिकाणी परिशुद्ध कुशल चित्तसंतती सतत प्रवृत्त होते। आणि ज्याचे ते कर्म अकुशल असते, त्याच्या ठिकाणी मलिन अकुशल चित्तसंतती सतत प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे। त्याचप्रमाणे, अट्ठकथेत सुद्धा 'सुगतीला जाणाऱ्यांना कुशल उत्पन्न होण्यास कारणीभूत असलेले प्रणीत (उत्कृष्ट) आलंबन प्रकट होते' आणि 'दुग्गतीला जाणाऱ्यांना अकुशल उत्पन्न होण्यास कारणीभूत असलेले हीन आलंबन प्रकट होते' असे म्हटले आहे। मूलटीका आणि महाटीकेत सुद्धा 'मरणसमयी जवळ असलेले अकुशल दुग्गतीत आणि कुशल सुगतीत प्रतिसंधीसाठी उपनिषय (प्रत्यय) होते' असे म्हटले आहे। येथे शंका उपस्थित होऊ शकते की—'ज्यावेळी अप्सरा इत्यादी स्वर्गनिमित्त उपस्थित होतात, त्यावेळी तृष्णेने त्यांचा आस्वाद घेत असतानाच मरण पावणाऱ्या पुद्गलाची गती कशी होते?' याचे उत्तर दिले जाते—'त्याचे चित्त मलिनच असते, त्यामुळे त्याला दुग्गतीचीच प्राप्ती होते' असे काही आचार्य म्हणतात। परंतु ज्याअर्थी पटिसंभिदामग्गात तशा प्रकारच्या तृष्णेचा कुशल कर्माशी सहकारी कारणभाव सांगितला आहे। जसे म्हटले आहे—'निकान्ती (आस्वाद घेण्याच्या) क्षणी दोन अकुशल हेतू असतात।' त्यामुळे, ही तृष्णा सुगति भवाची उत्पत्ती करण्यात सुद्धा निश्चितपणे कुशल कर्माची नियामक आणि सहकारी प्रत्यय (कारण) बनते। असे मानून, त्या अप्सरा इत्यादींचा किंवा कुशल कर्म व कर्मनिमित्ताचा आस्वाद घेत असतानाच मरण पावणाऱ्या पुद्गलाची ती तृष्णा त्या कुशल कर्माची उपस्तंभक (साहाय्यक) होण्यासच योग्य आहे, ती कर्माला बाधक ठरत नाही, असे समजणे शक्य आहे। आणि आदित्तपरियाय सुत्तात जे वचन म्हटले आहे—'हे भिक्खूहो, जर विज्ञान निमित्ताच्या आस्वादात आसक्त होऊन किंवा अनुव्यंजनाच्या आस्वादात आसक्त होऊन स्थित राहिले, आणि जर त्या समयात तो काळ करेल (मरण पावेल), तर हे शक्य आहे की तो दोन गतींपैकी एका गतीला प्राप्त होईल—नरक किंवा तिर्यंच योनी।' ते वचन सुद्धा स्वतःच्या किंवा इतरांच्या हात, पाय इत्यादी अवयवांमध्ये आसक्त असलेल्या तृष्णेला उद्देशून म्हटले आहे, कर्मादींमधील आसक्तीला उद्देशून नाही, असे म्हणणे शक्य आहे। 'प्राप्त होणाऱ्या भवाच्या अनुरूप' म्हणजे प्राप्त होणारा भव जर सुगति भव असेल, तर त्याला आस्वादाच्या रूपाने, आणि जर दुग्गति भव असेल, तर त्याला अनास्वादाच्या (नापसंतीच्या) रूपाने; अशा प्रकारे प्राप्त होणाऱ्या भवाच्या अनुरूप। 'तेथे झुकलेले' (तत्थोणतं) म्हणजे जसे उपस्थित झाले आहे तशा त्या आलंबनाकडे झुकणारेच। कारण, बालपंडित सुत्तात 'त्याच्या त्या समयात ते लोंबकळतात, अतिशय लोंबकळतात, चहूबाजूंनी लोंबकळतात' असे म्हटले आहे। तेथे 'तानिस्स' म्हणजे त्या पुद्गलाची ती पुण्यापुण्य कर्मे आणि कर्माच्या मुख्यत्वाने सांगितलेली कर्मनिमित्त व गतिनिमित्त सुद्धा। 'लोंबकळतात' म्हणजे त्याच्या चित्तसंततीला स्वतःकडेच झुकवून, अतिशय झुकवून, अभिमुख करून लोंबकळतात, विशेष रूपाने लोंबकळतात; जणू काही बांधून ओढत असल्यासारखे भासतात, असा अर्थ आहे। अशा प्रकारे, ते (कर्म, कर्मनिमित्त, गतिनिमित्त) लोंबकळत असताना, ती चित्तसंतती त्या आलंबनांकडे प्रवण, प्रवृत्त आणि झुकलेलीच होते, म्हणून 'तेथे झुकलेले' असे म्हटले आहे। कारण, अट्ठकथेत म्हटले आहे—'क्लेशांच्या बलाने झुकवलेले ते (विज्ञान/चित्तसंतती) अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना, तृष्णा आणि अविद्या नष्ट न झाल्यामुळे, अविद्येने दोष झाकले गेलेल्या त्या विषयात तृष्णा (चित्तसंततीला) झुकवते आणि सहजात संस्कार त्याला ढकलतात।' येथे 'ते' म्हणजे विज्ञान किंवा चित्तसंतती असा अर्थ जाणावा। 'त्या विषयात' म्हणजे कर्मादी आलंबनात। 'तृष्णा झुकवते' म्हणजे संसारचक्राचे मूळ असलेली तृष्णा त्या चित्तसंततीला त्या आलंबनात झुकवून प्रवृत्त करते, असा अर्थ आहे।

[165] විභාවනියං පන

[१६५] परंतु, विभावनीमध्ये...

‘‘තත්ථොණතංවාති තස්මිං උපපජ්ජිතබ්බභවෙ ඔණතං විය ඔණතංඑව වා’’ති වුත්තං. තං අට්ඨකථාය න සමෙති.

तेथे, 'ओनतम्' (कललेले) म्हणजे ज्या अस्तित्वात (भवात) जन्म घ्यायचा आहे, त्याकडे कलल्यासारखे किंवा खरोखरच कललेले, असे म्हटले आहे. ते अट्ठकथेशी जुळत नाही.

අභිණ්හන්ති නිරන්තරං. තථාපවත්ති පන සණිකං මරන්තානං එව ලබ්භති. ලහුක මරණෙන මරන්තානං පන න ලබ්භතීති වුත්තං. බාහුල්ලෙනාති

'अभिण्हं' म्हणजे निरंतर (सतत). परंतु, अशी प्रवृत्ती (घडणे) केवळ हळूहळू मरणाऱ्यांच्या बाबतीतच शक्य होते. जलद गतीने मरणाऱ्यांच्या बाबतीत ती शक्य होत नाही. म्हणूनच, 'बाहुल्लेन' (बहुतांश करून) असे म्हटले आहे.

[166] යං පන විභාවනියං

[१६६] परंतु, विभावनीमध्ये जे...

‘‘බාහුල්ලෙනාතිඑත්ථ අධිප්පායො යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙති එත්ථ වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

'येथे 'बाहुल्लेन' चा अर्थ 'येभुय्येन भवन्तरे' (बहुतांश करून दुसऱ्या भवात) या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा', असे जे विभावनीमध्ये म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

න හි තස්මිං වුත්තානං අසඤ්ඤිසත්තානං චිත්තසන්තානස්ස අභිණ්හප්පගත්තිපසඞ්ගොනාම අත්ථි. චිත්තසන්තානස්සෙව තෙසං අභාවතොති. ඉදානි [Pg.259] අපරෙන පකාරෙන කම්මු පට්ඨානං දස්සෙතුං තමෙවවා පන.ල. ද්වාරපත්තං හොතීති වුත්තං. තත්ථ අභිනවකරණවසෙන ද්වාරප්පත්තං හොතීති පුබ්බෙ කතසඤ්ඤං අජනෙත්වා තඞ්ඛණෙ එව කරණාකාරං ජනෙත්වා අත්තානං අභිනවං විය කත්වා මනොද්වාරෙ තංසදිසජවනප්පවත්තිවසෙන පත්තං පාතුභූතං හොතීති අත්ථො. යථා හි ඉමස්මිංභවෙපවත්තං කිඤ්චි පාකටං කම්මං අසුකස්මිං කාලෙ ඉදංනාමමයාකතන්ති එවං පුබ්බෙකතසඤ්ඤං ජනෙත්වාපි උපට්ඨාති. න තථා භවන්තරෙ පවත්තං භවපටිච්ඡන්නංඤ්ච ඉමස්මිං භවෙ පවත්තං අපාකටඤ්චාති. අපිච, ඉධෙකච්චෙ බුද්ධාදීසු තීසු වත්ථුසු දානපූජාදිවසෙන ආචිණ්ණබහුලා හොන්ති. තෙ මරණන්ති කාබාධබලෙන විසීදප්පත්තා කිඤ්චි දුක්ඛංඅජානිත්වා විසීදන්තරෙ පුබ්බෙ විය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්තාචෙතියං වන්දන්තා පූජං කරොන්තා විප්පසන්නචිත්තා පමොදචිත්තා එව හොන්ති. තබ්බිපරීතෙන පාපකම්මබහුලාපි වත්තබ්බාති. ඉදංපි ද්වාරපත්තමෙවාති. සබ්බඤ්චෙතං ලක්ඛණ සංයුත්තට්ඨකථාය දීපෙතබ්බං. තත්ථ අසිලොමපෙතාදි පත්ථූසු තස්ස උක්ඛිත්තාසිකභාවොව නිමිත්තං අහොසීති ච. තස්ස සත්තියා විජ්ඣනක භාවොව නිමිත්තං අහොසීතිච. තස්ස උසුනා විජ්ඣනකභාවොව නිමිත්තං අහොසීතිච. තස්ස පතොදසූචියා විජ්ඣනකභාවොව නිමිත්තං අහොසීතිච. තස්ස සූචීහි පතොදනදුක්ඛං පච්චනුභවිතුං කම්මමෙව නිමිත්තං කත්වා සූචිලොමපෙතො ජාතොතිච එවං බහුංද්වාර පත්තවසෙන කම්මුපට්ඨානං වුත්තන්ති. තත්ථ හි තස්ස උක්ඛිත්තාසික භාවොව නිමිත්තං අහොසීති තස්ස නිරයෙ පචිත්වා පුන ආසන්න මරණස්ස තංකම්මං තදා තස්ස උක්ඛිත්තාසිකසඤ්ඤං ජනෙත්වා ද්වාර පත්තවසෙන නිමිත්තං අහොසීති අත්ථො. එසනයො සෙසෙසුපීති. සොච ද්වාරප්පත්තාකාරො කම්මකොට්ඨාසිකො එව හොති. තස්ස සත්තස්සච අපාකටොනාම නත්ථීති තස්ස පටිසන්ධියා ගහණයොග්‍යතා ජාතාති. පච්චාසන්න මරණස්සාති අන්තිම ජවනපවත්තිවසෙන පුන ආසන්නමරණස්ස. වීථිචිත්තා වසානෙවාති කාමභවතො චවිත්වා කාමභවෙයෙව උප්පජ්ජමානානං ජවන පරියොසානානංවා තදාරම්මණ පරියොසානානංවා වීථිචිත්තානං අවසානෙ. [Pg.260] ඉතරෙසං පන ජවනපරියොසානානංඑව වීථිචිත්තානං අවසානෙති අත්ථො. අයමත්ථො අට්ඨකථායංපි වුත්තොයෙව. යථාහ-තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය සුද්ධායවා ජවනවීථියා අනන්තරං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජතීති.

कारण, तेथे उल्लेखिलेल्या असज्ञीसत्त्वांच्या (असंज्ञी प्राण्यांच्या) चित्त-संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) निरंतर प्रवृत्तीचा प्रसंग उद्भवत नाही; कारण त्यांच्यामध्ये चित्त-संततीचाच अभाव असतो. आता, दुसऱ्या प्रकारे कर्माचे प्रकटीकरण (कम्मुपठ्ठान) दर्शवण्यासाठी 'तमेव वा पन... द्वारपत्तं होति' (किंवा तेच द्वाराप्रत पोहोचलेले असते) असे म्हटले आहे. तेथे, 'नवीन करण्याच्या स्वरूपात द्वाराप्रत पोहोचलेले असते' (अभिनवकरणवशेन द्वारपत्तं होति) याचा अर्थ असा आहे की, पूर्वी केलेल्या कर्माची संज्ञा (स्मरण) उत्पन्न न करता, त्याच क्षणी ते कर्म करण्याच्या आकाराला (कृतीला) उत्पन्न करून, स्वतःला जणू नवीन बनवून, मनोद्वारावर त्या कर्मासारख्याच जवन-प्रवृत्तीच्या प्रभावाने ते प्रकट होते. जसे या भवात (जन्मात) घडलेले एखादे स्पष्ट कर्म 'अमुक वेळी मी हे कर्म केले होते' अशा प्रकारे पूर्वी केलेल्या कर्माची संज्ञा उत्पन्न करून प्रकट होते, तसे दुसऱ्या भवात घडलेले व भवाने झाकलेले कर्म, किंवा या भवात घडलेले अस्पष्ट कर्म, पूर्वी केलेल्या कर्माची संज्ञा उत्पन्न करून प्रकट होऊ शकत नाही. शिवाय, या जगात काही लोक बुद्ध इत्यादी तीन रत्नांच्या ठिकाणी दान, पूजा इत्यादींच्या माध्यमातून वारंवार सराव करणारे (आचिण्णबहुला) असतात. ते मरणांतिक आजाराच्या प्रभावाने बेशुद्धावस्थेत गेले तरी, कोणत्याही दुःखाची जाणीव न ठेवता, त्या बेशुद्धावस्थेतही पूर्वीप्रमाणेच भिक्खू संघाला दान देत असल्यासारखे, चैत्याची वंदना करत असल्यासारखे आणि पूजा करत असल्यासारखे अत्यंत प्रसन्नचित्त व प्रमुदितचित्त असतात. याच्या उलट, ज्यांनी पुष्कळ पापकर्मे केली आहेत त्यांच्या बाबतीतही (त्यांच्या पापकर्मांच्या संदर्भात) असेच समजावे. हे देखील द्वाराप्रत पोहोचलेलेच (द्वारपत्त) आहे. आणि हे सर्व 'लक्खणसंयुत्त अट्ठकथा' मध्ये स्पष्ट केले पाहिजे. तेथे, असिलोमपेतादींच्या (तलवारीसारखे केस असलेल्या प्रेतांच्या) कथांमध्ये, 'त्याची उपसलेली तलवार असणे हेच निमित्त झाले', 'त्याचे भाल्याने टोचले जाणे हेच निमित्त झाले', 'त्याचे बाणाने टोचले जाणे हेच निमित्त झाले', 'त्याचे चाबकाच्या सुईने टोचले जाणे हेच निमित्त झाले', आणि 'त्या सुयांच्या टोचण्याचे दुःख भोगण्यासाठी कर्मालाच निमित्त करून तो सुचिलोमपेत (सुईसारखे केस असलेला प्रेत) म्हणून जन्मला' अशा प्रकारे द्वाराप्रत पोहोचण्याच्या प्रभावाने कर्माचे प्रकटीकरण (कम्मुपठ्ठान) विपुल प्रमाणात सांगितले आहे. तेथे, 'त्याची उपसलेली तलवार असणे हेच निमित्त झाले' याचा अर्थ असा आहे की, नरकात शिजल्यानंतर (यातना भोगल्यानंतर) पुन्हा मरणासन्न झालेल्या त्या व्यक्तीला, त्या मरणाच्या वेळी त्या कर्माने उपसलेल्या तलवारीची संज्ञा उत्पन्न करून, द्वाराप्रत पोहोचण्याच्या प्रभावाने ते निमित्त (आलंबन) झाले. हाच नियम उर्वरित कथांच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि तो द्वाराप्रत पोहोचण्याचा प्रकार केवळ कर्माचाच एक भाग असतो. आणि त्या प्राण्यासाठी काहीही अस्पष्ट नसते, म्हणूनच त्याच्या प्रतिसंधीसाठी (पुनर्जन्मासाठी) ते ग्रहण करण्यास योग्य ठरते. 'पच्चासन्नमरणस्स' (अतिशय जवळ आलेल्या मरणाच्या वेळी) म्हणजे अंतिम जवन-प्रवृत्तीच्या प्रभावाने पुन्हा मरणाच्या अगदी जवळ पोहोचलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत. 'वीथिचित्तावसाने' (वीथिचित्ताच्या शेवटी) म्हणजे कामभवातून च्युत होऊन कामभवातच जन्म घेणाऱ्यांच्या बाबतीत, जवनाच्या शेवटी किंवा तदारंमणाच्या शेवटी असणाऱ्या वीथिचित्तांच्या समाप्तीनंतर. परंतु, इतरांच्या (कामभवाव्यतिरिक्त इतर भवात जन्म घेणाऱ्यांच्या) बाबतीत केवळ जवनाच्या शेवटी असणाऱ्या वीथिचित्तांच्या समाप्तीनंतर, असा अर्थ आहे. हा अर्थ अट्ठकथेमध्येही सांगितलाच आहे. जसे म्हटले आहे— 'त्याला (आलंबनाला) आरंभ करून उत्पन्न झालेल्या, तदारंमणावर संपणाऱ्या किंवा शुद्ध जवनवीथीच्या लगेचच नंतर च्युतिचित्त उत्पन्न होते.

[167] විභාවනියං පන

[१६७] परंतु, विभावनीमध्ये...

‘‘තත්ථ කාමභවතො චවිත්වා තත්ථෙව උප්පජ්ජමානානං තදාරම්මණපරියොසානානි සෙසානං ජවනපරියොසානානීති ධම්මානුසාරණියං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

'तेथे कामभवातून च्युत होऊन तेथेच जन्म घेणाऱ्यांच्या बाबतीत तदारंमणावर संपणारे, आणि इतरांच्या बाबतीत जवनावर संपणारे (वीथिचित्त असते), असे धम्मानुसारिणीमध्ये म्हटले आहे', असे जे सांगितले आहे, ते योग्य (सुंदर) नाही.

අට්ඨකථායඤ්හි පරිපුණ්ණං කත්වා වුත්තෙ කිංඅපරිපුණ්ණාය ධම්මා නුසාරණියාති. භවඞ්ගක්ඛයෙවාති භවඞ්ගාවසානෙවා ඉච්චෙවත්ථො. යදි දුවිධපීථිචිත්තතො පරං පඤ්චවොකාරෙ වත්ථුරූපං චතුවොකාරෙ චිත්තසන්තානං ද්විචිත්තක්ඛණායුසෙසං හොති. තදා එකස්ස භවඞ්ගස්ස අවසානෙති වුත්තං හොති. එත්ථච සොමනස්ස පටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සචිත්තෙන චවන්තස්ස ආගන්තුකභවඞ්ග සම්භවො. තං සම්භවෙච සති අඤ්ඤභවඞ්ගසම්භවොපි අවාරි තොති සුවුත්තමෙතං භවඞ්ගක්ඛයෙවාති. තස්මිංනිරුද්ධාවසානෙති තස්මිං නිරුද්ධෙ තස්ස නිරුද්ධස්ස අවසානෙ. යෙ පන ලොකෙ චුති පටිසන්ධීනං අන්තරෙ එකො අන්තරාභවොනාම අත්ථි. යත්ථ උප්පන්නො සත්තො දිබ්බචක්ඛුකො විය ඉද්ධිමා විය ච ඛණෙන ඉච්ඡිතං ඨානං ගන්තුං සමත්ථො. ඉතො චුතා කෙචි තත්ථ උප්පජ්ජිත්වා මාතාපිතු සමාගමාදීනි ආගමෙන්තා සත්තාහංවා අතිරෙක සත්තාහංවා තිට්ඨන්තීති ලද්ධිං ගණ්හන්ති. තෙසං තංනිසෙධෙතුං තස්සානන්තරමෙවාති වුත්තං. සවත්ථුකං පඤ්චවොකාරෙ අවත්ථුකමෙවවා චතුවොකාරෙ. යථාරහන්ති කුසලභූතස්සවා අකුසලභූතස්ස වා සඞ්ඛාරස්ස අරහානුරූපං. අවිජ්ජාතණ්හානුසයා කුසලභූතස්ස අප්පහීනට්ඨෙන අකුසලභූතස්ස පන සහජාතභාවෙනාපි පරිවාරභූතා මූලභූතාච හොන්තීති අත්ථො. පරියුට්ඨානාවත්ථං අපත්වා කුසලාබ්‍යාකතචිත්තසන්තානෙනපි අවිරුද්ධභාවෙන අනුරූපං. අනුබන්ධමානොවා සෙති, අනුඅනුවානිරන්තරං සෙතීති අනුසයො. අනුසයභූතාය [Pg.261] අවිජ්ජාය පරික්ඛිත්තොති අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තො. තණ්හානුසයො මූලං එතස්සාති තණ්හානුසය මූලකො. අවිජ්ජානුසය මූලකෙන තණ්හානුසය පරික්ඛිත්තෙනාති පන වුත්තෙ සුට්ඨුතරං යුජ්ජති. අවිජ්ජා හි තණ්හායපි මූලභූතා හොති. තාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ එව ආරම්මණෙ තණ්හාපවත්තිසම්භවතො. තණ්හා ච පන සහකාරි කාරණ භාවෙන තං තං සඞ්ඛාරං නියොජෙන්තී පවත්තතීති සඞ්ඛාරස්ස පරිවාරභූතා බලවආසන්න සහායභූතා හොතීති.

कारण, अट्ठकथेमध्ये पूर्णपणे स्पष्ट करून सांगितले असताना, अपूर्ण अशा धम्मानुसारिणीचा काय उपयोग? 'भवंगक्खये' (भवंगाच्या क्षयावर) म्हणजे 'भवंगाच्या शेवटी', असाच अर्थ समजला पाहिजे. जर दोन प्रकारच्या वीथिचित्तानंतर, पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या) भवात वत्थुरूप (भौतिक रूप) आणि चतुवोकार (चार स्कंध असलेल्या) भवात चित्त-संतती दोन चित्तक्षणांइतकी शिल्लक राहत असेल, तर 'एका भवंगाच्या शेवटी' असे म्हटले जाते. आणि येथे, सोमनस्य (आनंददायी) प्रतिसंधी असलेल्या परंतु दोमनस्य (दुःखी) चित्ताने च्युत होणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत आगंतुक भवंगाची शक्यता असते. आणि ती शक्यता असताना, इतर भवंगाची उत्पत्ती देखील रोखली जात नाही; म्हणूनच 'भवंगक्खये' (भवंगाच्या क्षयावर) असे म्हणणे अत्यंत योग्य आहे. 'तस्मिं निरुद्धावसाने' (ते निरुद्ध झाल्यावर शेवटी) म्हणजे ते (च्युतिचित्त) निरुद्ध (नष्ट) झाल्यावर, त्या निरुद्ध झालेल्या चित्ताच्या शेवटी. परंतु, जे लोक जगात च्युति (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) यांच्या दरम्यान 'अंतराभव' नावाचे एक अस्तित्व असते असे मानतात; ज्या भवात उत्पन्न झालेला प्राणी दिव्यचक्षू प्राप्त केल्याप्रमाणे किंवा ऋद्धीमान असल्याप्रमाणे एका क्षणात इच्छित स्थळी जाण्यास समर्थ असतो; आणि या मनुष्यालोकातून च्युत झालेले काही लोक तेथे उत्पन्न होऊन, माता-पित्यांच्या मीलनाची वाट पाहत सात दिवस किंवा सात दिवसांपेक्षा जास्त काळ राहतात, असा चुकीचा दृष्टिकोन (लद्धि) स्वीकारतात; त्यांच्या या मताचे खंडन करण्यासाठी 'तस्सानन्तरमेव' (त्याच्या लगेचच नंतर) असे म्हटले आहे. पंचवोकार भवात वत्थू (इंद्रिय/भौतिक आधार) सहित, आणि चतुवोकार भवात वत्थू विरहित (केवळ मानसिक). 'यथारहं' (योग्यतेनुसार) म्हणजे कुशल किंवा अकुशल असलेल्या संस्कारांच्या योग्यतेनुसार. अविद्या-अनुशय आणि तण्हा-अनुशय (तृष्णा-अनुशय) हे कुशल संस्कारांच्या बाबतीत 'नष्ट न झाल्यामुळे' (अप्पहीणट्ठेन) आणि अकुशल संस्कारांच्या बाबतीत 'सहजात' (एकत्र उत्पन्न होणारे) असल्यामुळे देखील, त्यांचे परिवार (सहगामी) आणि मूळ (कारण) बनतात, असा अर्थ आहे. परियुठ्ठान (तीव्र प्रकटीकरण) अवस्थेला न पोहोचता, कुशल आणि अव्याकृत चित्त-संततीशी देखील सुसंगत (अविरुद्ध) राहून अनुकूल असणे. किंवा सतत पाठलाग करत सुप्त राहणे, वारंवार आणि निरंतर सुप्त राहणे म्हणजे 'अनुशय' होय. अनुशय रूपातील अविद्येने वेढलेला असणे म्हणजे 'अविज्जानुसयपरिक्खित्तो' (अविद्या-अनुशयाने वेढलेला). तृष्णा-अनुशय हे ज्याचे मूळ आहे तो 'तण्हाणुसयमूलको' (तृष्णा-अनुशयमूलक). परंतु, 'अविद्या-अनुशयमूलक आणि तृष्णा-अनुशयाने वेढलेला' असे म्हटले असता ते अधिक योग्य ठरते. कारण, अविद्या-अनुशय ही तृष्णेचे देखील मूळ असते. तिच्याद्वारे (अविद्येद्वारे) दोष झाकले गेलेल्या आलंबनावरच तृष्णेची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) संभवते. आणि तृष्णा ही सहकार्यकारी कारणाच्या रूपाने त्या-त्या संस्कारांना प्रवृत्त करत कार्यरत राहते; म्हणूनच ती संस्कारांची परिवार (सहगामी) आणि अत्यंत बलवान व जवळची सोबती बनते.

එත්ථච අකුසලකම්ම සහජාතානංවා කම්මනිකන්ති නිමිත්තනිකන්ති සහජාතානංවා විප්පටිසාර සහ ජාතානංවා මරණාසන්න ජවන සහජාතානංවා අවිජ්ජාතණ්හානංපි ධම්මතො අනුසයසදිසතාය අනුසය වොහාරසම්භවො වෙදිතබ්බො. අපිච, අනුසයානාම පටිසන්ධිජනනෙ කුසලසඞ්ඛාරස්සපි බලවසහායභූතා හොන්ති. තස්මා ඉධ එකන්තානුසයභූතාඑව පරියත්තාති කිංසහජාතානං ගහණෙනාති. තෙනෙව අට්ඨකථායංපි තණ්හා අවිජ්ජානං අප්පහීනත්තාති එවං අප්පහීනසද්දෙන එකන්තානුසයාඑව ගහිතාති. සඞ්ඛාරෙනාති පටිසන්ධිජනකකම්මසඞ්ඛාතෙන චෙතනාසඞ්ඛාරෙන. තං සහජාතඵස්සාදිධම්මසමූහෙනපිවා. සොපි හි උපනිස්සයභාවෙ න පටිසන්ධිං ජනෙතියෙවාති. අථවා, සඞ්ඛාරෙනාති මරණසන්න ජවනවිඤ්ඤාණ සහජාතෙන චෙතනාසඞ්ඛාරෙන. තං සහජාත ඵස්සාදිධම්මසමූහෙනපිවා. තදුභයංපි හි කම්මාදිවිසයෙ ඛිපනක සඞ්ඛාරභාවෙන පටිසන්ධිං ජනෙතීති. තථා හි අට්ඨකථායං තණ්හා අවිජ්ජානං අප්පහීනත්තා අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙ තස්මිං විසයෙ තණ්හා නාමෙති. සහජාතසඞ්ඛාරා ඛිපන්තීති වුත්තං. මූලටීකායඤ්ච සහජාතසඞ්ඛාරාති චුතිආසන්නජවනවිඤ්ඤාණසහජාතා චෙතනා. සබ්බෙපිවා ඵස්සාදයොති වුත්තං. සකලෙන පන වචනෙන අග්ගමග්ගෙන අප්පහීනා අවිජ්ජාකම්මාදිවිසයෙවා භවන්තරෙවා ආදීනවං පටිච්ඡාදෙති, තථා රූපායෙව තණ්හා තදුභයස්මිං චිත්තසන්තානං නාමෙති. යථාවුත්තසඞ්ඛාරා තං තත්ථ ඛිපන්ති. තස්මිං අභිනව විඤ්ඤාණපාතුභාවං සාධෙන්තීති දස්සෙතීති.

येथे (या मरणासन्न अवस्थेत) अकुशल कर्मासोबत उत्पन्न होणाऱ्या किंवा कम्म-निकन्ति (कर्माची आसक्ती) व निमित्त-निकन्ति (निमित्ताची आसक्ती) यांच्यासोबत उत्पन्न होणाऱ्या, किंवा विप्पटिसार (पश्चात्ताप) सोबत उत्पन्न होणाऱ्या, किंवा मरणासन्न जवनासोबत उत्पन्न होणाऱ्या अविद्या आणि तृष्णा यांच्या देखील स्वभावाने अनुसयाशी (सुप्त क्लेशांशी) सादृश्य असल्यामुळे, त्यांना 'अनुसय' असे म्हणणे संभवते, असे जाणावे. आणखी असे की, प्रतिसंधी उत्पन्न करण्यामध्ये अनुसय हे कुशल संस्कारांचे देखील प्रबळ सहाय्यक बनतात. म्हणून, येथे (या मरणासन्न उत्पत्तीमध्ये) एकांततः अनुसयरूप असणाऱ्या अविद्या व तृष्णाच समर्थ आहेत, तर मग सहजात (अविद्या-तृष्णा) ग्रहण करण्याचे काय प्रयोजन? म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये देखील 'तृष्णा व अविद्येचे प्रहाण न झाल्यामुळे' अशा प्रकारे 'अप्पहीन' (प्रहाण न झालेल्या) शब्दाने एकांततः अनुसयरूप असणाऱ्या अविद्या व तृष्णेचेच ग्रहण केले आहे. 'संस्काराने' म्हणजे प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कर्माने युक्त अशा चेतना-संस्काराने; किंवा त्या चेतनेसोबत उत्पन्न होणाऱ्या फस्स (स्पर्श) इत्यादी धर्मांच्या समूहाने. कारण तो देखील उपनिस्सय (उपनिश्रय) भावाने प्रतिसंधी उत्पन्न करतोच. अथवा, 'संस्काराने' म्हणजे मरणासन्न जवन विज्ञानासोबत उत्पन्न होणाऱ्या चेतना-संस्काराने; किंवा त्यासोबत उत्पन्न होणाऱ्या फस्स इत्यादी धर्मांच्या समूहाने. कारण हे दोन्ही देखील कर्म इत्यादी विषयांमध्ये (चित्ताला) फेकणाऱ्या संस्काराच्या रूपाने प्रतिसंधी उत्पन्न करतात. तसेच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की—'तृष्णा व अविद्येचे प्रहाण न झाल्यामुळे, अविद्येने दोष झाकले गेल्यावर, तृष्णा त्या विषयाकडे चित्ताला झुकवते आणि सहजात संस्कार त्याला तिथे फेकतात.' आणि मूलटीकेमध्ये देखील 'सहजात संस्कार म्हणजे च्युती-आसन्न जवन विज्ञानासोबत उत्पन्न होणारी चेतना किंवा फस्स इत्यादी सर्व धर्म' असे म्हटले आहे. परंतु या संपूर्ण वाक्याने—अर्हतमार्गाने प्रहाण न झालेली अविद्या कर्म इत्यादी विषयांमध्ये किंवा दुसऱ्या भवामध्ये दोष लपवते, आणि तशाच प्रकारची तृष्णा त्या दोन्हीमध्ये चित्तसंततीला झुकवते; पूर्वोक्त संस्कार त्याला तिथे फेकतात आणि तिथे नवीन विज्ञानाचा प्रादुर्भाव घडवून आणतात, असे दर्शवले आहे.

සම්පයුත්තෙහි [Pg.262] පරිග්ගය්හමානන්ති ඵස්සාදීහි සම්පයුත්තධම්මෙහි පරිවාරෙත්වා ගය්හමානං. සහජාතානන්ති නාමරූපධම්මානං. අධිට්ඨාන භාවෙනාති නිස්සයභාවෙන. පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති පධානභූතං. පද ද්වයෙන විජානනධාතුයා අතිවිය මහානුභාවභාවං දස්සෙති. යථා හි ලොකෙ එකස්මිං මහානුභාවෙ පුරිසවිසෙසෙ ජායමානෙ පරිවාරභූතා සහජාතජනාච තස්ස උපභොග පරිභොගභූතා පාසාදකප්පරුක්ඛාදයොව තෙන සහ ජායන්ති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. භවන්තරපටිසන්ධානවසෙනාති එකස්මිංභවෙ නිරුද්ධෙ තෙන සහ නිරන්තරං කත්වා භවන්තරස්ස පටිසන්දහන වසෙන. උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති න පුරිමභවෙ උප්පජ්ජිත්වා අනිරුජ්ඣිත්වා ඨිතිභාවෙන ගන්ත්වා භවන්තරෙ පතිට්ඨාතීති අධිප්පායො. න හි උප්පන්නුප්පන්නා ධම්මා පකතිකාලෙපි දෙසන්තරංවා ඛණන්තරංවාසඞ්කන්තා නාම අත්ථි. කුතො මරණකාලෙ භවන්තරං. යඤ්ච අනමතග්ගො යං භික්ඛවෙ සංසාරො. පුබ්බකොටි නපඤ්ඤායති අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරතන්ති වුත්තං, තංපි පරියායෙන වුත්තං. යෙසඤ්හි අවිජ්ජා තණ්හාසඞ්ඛාරානං වසෙන භවන්තරෙ පටිසන්ධි පාතුභවති. තෙච පුබ්බෙ යස්ස සන්තානෙ පවත්තන්ති, සො තෙසං හෙතුඵලසම්බන්ධෙන භවන්තරං සන්ධාවති සංසරතීති වුච්චතීති. තතොයෙවච තස්සා පටිසන්ධියා පුරිමභවපරි යාපන්නෙහි හෙතූහි විනා අනුප්පජ්ජනංපි සිද්ධං හොතීති. පටිඝොස පදීපමුද්ධාදීනි චෙත්ථ නිදස්සනානීති.

'संपयुत्तेहि परिग्गय्हमानं' म्हणजे फस्स (स्पर्श) इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांनी वेढून ग्रहण केले जाणारे. 'सहजातानं' म्हणजे नाम-रूप धर्मांचे. 'अधिट्ठानभावेन' म्हणजे आश्रयभावाने (निश्रयभावाने). 'पुब्बङ्गमभूतं' म्हणजे प्रधान असणारे. या दोन पदांद्वारे विजाननधातूचा (विज्ञानाचा) अत्यंत महान प्रभाव दर्शवला आहे. जसे की जगात एखाद्या महान प्रभावशाली विशिष्ट पुरुषाचा जन्म होतो तेव्हा, त्याचे सेवक असणारे सहजात लोक आणि त्याच्या उपभोग-परिभोगासाठी असणारे प्रासाद (वाडे), कल्पवृक्ष इत्यादी त्याच्यासोबतच उत्पन्न होतात; त्याचप्रमाणे हे देखील पूर्णत्वाने जाणावे. 'भवन्तरपटिसन्धानवसेन' म्हणजे एका भवाचा निरोध झाल्यावर, त्याच्याशी निरंतर (मध्यंतराशिवाय) संबंध जोडून दुसऱ्या भवाशी जोडले जाण्याच्या प्रक्रियेने. उत्पन्न होत असतानाच ते प्रस्थापित होते; पूर्व भवात उत्पन्न होऊन, नष्ट न होता, स्थिर राहून दुसऱ्या भवात जाऊन प्रस्थापित होत नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण उत्पन्न होणारे धर्म सामान्य काळात देखील एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी किंवा एका क्षणातून दुसऱ्या क्षणात संक्रमित होत नाहीत, मग मरणसमयी दुसऱ्या भवात संक्रमण कसे होणार? आणि भगवंतांनी जे म्हटले आहे की—'हे भिक्खूहो, हा संसार अनादि आहे. अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेचे बंधन असलेल्या, धावणाऱ्या व संसार करणाऱ्या प्राण्यांची पूर्व कोटी समजत नाही'—ते देखील उपचाराने (पर्यायाने) म्हटले आहे. कारण ज्या अविद्या, तृष्णा आणि संस्कारांच्या प्रभावाने दुसऱ्या भवात प्रतिसंधी प्रकट होते, आणि ते पूर्वी ज्याच्या संततीमध्ये अस्तित्वात होते, तो प्राणी त्यांच्या कार्य-कारण संबंधामुळे दुसऱ्या भवात धावतो किंवा संसार करतो, असे म्हटले जाते. आणि म्हणूनच, त्या प्रतिसंधीची पूर्व भवाशी संबंधित कारणांशिवाय अनुत्पत्ती देखील सिद्ध होते. आणि येथे प्रतिध्वनी (पडसाद), दिव्याची ज्योत, मुद्रा (शिक्का) इत्यादी उदाहरणे आहेत.

එත්ථාති මරණුප්පත්තිට්ඨානෙ. මන්දප්පවත්තානීති කම්මදුබ්බලභාවෙන වත්ථුදුබ්බලභාවෙනච මන්දං හුත්වා පවත්තානි. තස්මා පච්චුප්පන්නා ලම්බණකා ලබ්භතීති සම්බන්ධො. ධරන්තෙස්වෙවාති තිට්ඨන්තෙසු එව. පටිසන්ධි භවඞ්ගානංපීති පටිසන්ධියාපි කතිපයභවඞ්ගානංපි. ඉති කත්වාති ඉමිනා කාරණෙන. කාමඤ්චෙත්ථ අට්ඨකථායං ගතිනිමිත්තංනාම නිබ්බත්තනකඔකාසෙ එකො වණ්ණො උපට්ඨාතීති වත්වා සබ්බෙසු ගතිනිමිත්තවාරෙසු ගභිනිමිත්තං වණ්ණායතනමෙව මනොද්වාර ගහිතමෙව පච්චුප්පන්නමෙවච දස්සිතං. තථාපි ඡදෙවලොකතො අත්තනො සන්තිකං ආගතෙ දිබ්බරථෙයෙව ගතිනිමිත්තං කත්වා චවන්තානං [Pg.263] ධම්මිකඋපාසක දුට්ඨගාමණි අභයරාජාදීනං වසෙන තංපි කම්මනිමිත්තංවිය ඡබ්බිධංපි ඡද්වාරගහිතංපි පච්චුප්පන්නමතීතංපි සම්භවතීති අධිප්පායෙන තංකම්මනිමිත්තෙන නිබ්බිසෙසං කත්වා කාමාවචරපටිසන්ධියා.ල. උපලබ්භතීති වුත්තං. තථා චවන්තා හි දිබ්බවණ්ණොපි දෙවතානං ආනුභාවෙන චක්ඛුනා දිට්ඨොයෙව හොති. දිබ්බො රථසද්දොවා තූරියසද්දොවා වචනසද්දොවා සොතෙන සුතොයෙව. දිබ්බගන්ධොපි ඝානෙන ඝායිතොයෙව. නිරයතො උග්ගතෙන අග්ගිජාලෙන දය්හමානකායෙන චවන්තානං දෙවදත්ත නන්දයක්ඛ නන්දමාණ වකාදීනං ඛුරචක්කෙ ආසජ්ජමානානං මිත්තවින්දකාදීනඤ්ච වසෙන ඵොට්ඨබ්බංපි සම්භවතියෙව. රසධම්මාපි යථා සම්භවං යොජෙතබ්බාති. වුත්තඤ්ච සච්චසඞ්ඛෙපෙ –

'एत्थ' म्हणजे मरणाच्या उत्पत्तीच्या प्रसंगी (मरणासन्न अवस्थेत). 'मन्दप्पवत्तानि' म्हणजे कर्माच्या दुर्बलतेमुळे आणि वस्तूच्या (इंद्रियांच्या) दुर्बलतेमुळे मंद होऊन प्रवृत्त होणारे. म्हणून 'प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) आलंबन प्राप्त होते' असा संबंध जोडावा. 'धरन्तेस्वेव' म्हणजे अस्तित्वात असतानाच (टिकून असतानाच). 'प्रतिसंधी व भवांगांचे देखील' म्हणजे प्रतिसंधीचे आणि काही भवांगांचे देखील. 'इति कत्वा' म्हणजे या कारणाने. जरी येथे अट्ठकथेमध्ये 'गतिनिमित्त म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्या ठिकाणी एक वर्ण (रूप) प्रकट होतो' असे सांगून, सर्व गतिनिमित्ताच्या प्रसंगांमध्ये गतिनिमित्त हे केवळ रूपायतनच, केवळ मनोद्वारानेच ग्रहण केले जाणारे आणि केवळ वर्तमानकालीनच दर्शवले आहे, तरी देखील, सहा देवलोकांतून स्वतःच्या जवळ आलेल्या दिव्य रथांनाच गतिनिमित्त बनवून च्युत होणाऱ्या धम्मिक उपासक, दुट्ठगामणी अभय राजा इत्यादींच्या उदाहरणावरून, ते गतिनिमित्त देखील कर्मनिमित्ताप्रमाणे सहा प्रकारांचे, सहा द्वारांनी ग्रहण केले जाणारे, वर्तमान किंवा भूतकालीन देखील संभवते, या अभिप्रायाने त्याला कर्मनिमित्तापेक्षा अभिन्न मानून 'कामावचर प्रतिसंधीमध्ये... प्राप्त होते' असे म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे च्युत होणाऱ्यांना दिव्य वर्ण देखील देवतांच्या प्रभावाने चक्षूने दिसतोच. दिव्य रथाचा आवाज, वाद्यांचा आवाज किंवा बोलण्याचा आवाज श्रोत्रेंद्रियाने ऐकू येतोच. दिव्य गंध देखील घ्राणेंद्रियाने हुंगला जातोच. नरकातून निघणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी शरीर जळत असताना च्युत होणाऱ्या देवदत्त, नंद यक्ष, नंद तरुण इत्यादींच्या आणि वस्तऱ्यांच्या चक्रावर पडणाऱ्या मित्तविन्दक इत्यादींच्या उदाहरणावरून स्प्रष्टव्य (स्पर्श) देखील संभवतोच. रस आणि धम्म (धर्मायतन) देखील यथासंभव योजावेत. आणि सच्चसंखेप ग्रंथात म्हटले आहे की—

පඤ්චද්වාරෙ සියා සන්ධි, විනා කම්මං ද්විගොචරෙති.

पंचद्वारांवर प्रतिसंधी होऊ शकते, कर्माशिवाय इतर दोन आलंबनांमध्ये (कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त).

මහාටීකායංපි අයමත්ථො වුත්තොයෙව. යදා පන අන්තිම ජවනවීථිතො පුබ්බභාගෙ යථොපට්ඨිතං ගතිනිමිත්තං අන්තිමජවනස්ස ආරම්මණං හොති. තදා තං අතීතංපි හොතියෙවාති. අට්ඨකථායං පන සන්තතිවසෙන තස්ස පච්චුප්පන්නතාව වුත්තා. තථා වණ්ණාරම්මණභාවො මනොද්වාරෙන ගහිතභාවොච යෙභුය්‍යෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ඉතරථා කම්මනිමිත්තංපි පච්චුප්පන්නභූතං පඤ්චද්වාරෙඑව අට්ඨකථායං දස්සිතන්ති තංපි මනොද්වාරගහිතං පච්චුප්පන්නභූතං පඤ්චාරම්මණංවා ධම්මාරම්මණංවා නසම්භවතීති වත්තබ්බං සියා. නච සක්කා තථා වත්තුං. කස්මා, චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තීතිආදිනා පට්ඨානෙ වුත්තස්ස ඡළාරම්මණ භූතස්ස පුරෙජාතපච්චයස්ස මනොද්වාරික මරණාසන්න ජවනානම්පි ඉච්ඡිතබ්බත්තා. තතොයෙවච තදනුබන්ධාය පටිසන්ධියාපි සම්භව තොති.

महाटीकेमध्येसुद्धा हाच अर्थ सांगितला आहे. पण जेव्हा अंतिम जवनवीथीच्या आधीच्या भागात जसे उपस्थित झाले आहे तसे गतिनिमित्त अंतिम जवनाचे आलंबन होते, तेव्हा ते (गतिनिमित्त) अतीत (भूतकालीन) सुद्धा होतेच, असे जाणावे. परंतु अट्ठकथेमध्ये संततीच्या (प्रवाहाच्या) नियमाने त्याची केवळ वर्तमानकालीनताच सांगितली आहे. त्याचप्रमाणे, त्याचे रूपाचे आलंबन असणे आणि मनोध्वाराने ग्रहण केले जाणे हे बहुतांश करून सांगितले आहे, असे जाणावे. अन्यथा, जर कम्मनिमित्त सुद्धा वर्तमानकालीन होऊन केवळ पंचद्वारावरच प्रकट होते असे अट्ठकथेत दाखवले गेले आहे असे मानले, तर ते मनोध्वाराने ग्रहण केलेले, वर्तमानकालीन झालेले पंचालंबन किंवा धम्मालंबन असू शकत नाही, असे म्हणावे लागेल. आणि तसे म्हणणे शक्य नाही. कारण, 'चक्षूला अनित्य, दुःख, अनात्म रूपाने विपश्यना करतात' इत्यादी प्रकारे पट्ठान पाळीमध्ये सांगितलेल्या, सहा आलंबन रूप असलेल्या पुरेजात प्रत्ययाची मनोध्वारिक मरणासन्न जवनांना सुद्धा अपेक्षा असते. आणि म्हणूनच, त्याला अनुसरून होणाऱ्या प्रतिसंधीची सुद्धा उत्पत्ती संभवते.

[168] විභාවනියං පන

[१६८] परंतु विभाविनीमध्ये (टीकेत) तर -

තථා අවිචාරෙත්වා යංවුත්තං ‘‘පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාතමාගතෙසු මනොද්වාරෙ ගතිනිමිත්තවසෙන පඤ්චද්වාරෙ කම්මනිමිත්තවසෙනා’’ති. තං න සුන්දරං.

अशा प्रकारे, विचार न करता जे म्हटले आहे की— 'वर्तमान आलंबन समोर आले असता, मनोध्वारात गतिनिमित्ताच्या रूपाने आणि पंचद्वारात कम्मनिमित्ताच्या रूपाने (आलंबन ग्रहण होते)'— ते योग्य नाही.

[169] යඤ්ච තත්ථ

[१६९] आणि त्या (टीकेत) जे -

‘‘ඡද්වාරගහිතන්ති කම්මනිමිත්තං ඡද්වාරගහිතං ගතිනිමිත්තං ඡට්ඨද්වාරගහිතන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තංපි න යුජ්ජති.

'सहा द्वारांनी ग्रहण केलेले म्हणजे कम्मनिमित्त सहा द्वारांनी ग्रहण केलेले असते, आणि गतिनिमित्त सहाव्या (मनो) द्वाराने ग्रहण केलेले असते, असे योग्यतेनुसार जुळवून घ्यावे' असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य ठरत नाही.

එවඤ්හි සති කම්මං විය ගතිනිමිත්තංපි ථෙරෙන භින්දිත්වා වුත්තං සියා. නච තං වුත්තනයෙන පඤ්චද්වාරගහිතං න සම්භවතීති.

कारण जर असे असेल, तर कम्माप्रमाणेच गतिनिमित्ताचे देखील थेरांनी (आचार्य अनुरुद्धांनी) वर्गीकरण करून सांगायला हवे होते. आणि आधी सांगितलेल्या पद्धतीने ते पंचद्वाराने ग्रहण केले जाणे असंभव आहे असेही नाही.

[170] යඤ්ච තත්ථ

[१७०] आणि त्या (टीकेत) जे -

අට්ඨකථායං මූල ටීකාදීසුච යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං සාවසෙසපාඨං අවිචාරෙත්වා ‘‘අට්ඨකථායං පන ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාතමාගච්ඡතීති වුත්තත්තා තදාරම්මණායච පඤ්චද්වාරිකපටිසන්ධියා අදස්සිතත්තා මූලටීකාදීසුච කම්ම බලෙන උපට්ඨාපිතං වණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්සවිය දිබ්බ චක්ඛුස්ස වියච මනොද්වාරෙයෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතීති නියමෙත්වා වුත්තත්තා තෙසං වචනං නසම්පටිච්ඡන්ති ආචරියා’’ති වුත්තං. තත්ථපි අසම්පටිච්ඡන්තානං අඤ්ඤං කාරණං නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර අවිචාරණායාති.

अट्ठकथा आणि मूलटीका इत्यादींमध्ये बहुतांश करून सांगितलेल्या उर्वरित पाठाचा विचार न करता जे म्हटले आहे की— 'अट्ठकथेत तर गतिनिमित्त मनोध्वारात समोर येते असे म्हटले असल्यामुळे आणि तदारंमणावर संपणाऱ्या पंचद्वारिक प्रतिसंधीचे दर्शन न दिल्यामुळे, तसेच मूलटीका इत्यादींमध्ये कम्माच्या बलाने उपस्थित झालेले रूपायतन हे स्वप्न पाहणाऱ्याप्रमाणे किंवा दिव्य चक्षू असलेल्याप्रमाणे केवळ मनोध्वारातच गोचर (विषय) होते असा नियम करून सांगितल्यामुळे, आचार्य त्यांचे वचन स्वीकारत नाहीत'— त्या बाबतीत देखील, ते स्वीकार न करणाऱ्या आचार्यांच्या अविचारशीलतेशिवाय (योग्य विचार न करण्याशिवाय) दुसरे कोणतेही कारण नाही, असे जाणावे.

පච්චුප්පන්නමතීතන්ති එත්ථ යස්ස ජවනාවසානාය පඤ්චද්වාරිකවීථියා චවනං හොති. තස්ස පටිසන්ධියා ද්වින්නඤ්ච භවඞ්ගානං පච්චුප්පන්නා රම්මණතා උපලබ්භති. යස්ස තදාරම්මණාවසානාය, තස්ස පටිසන්ධියා එව. යස්ස පන ජවනාවසානාය පච්චුප්පන්නාරම්මණාය මනොද්වාරිකවීථියා චවනං හොති, තස්ස පටිසන්ධියා ඡන්නඤ්ච භවඞ්ගානං. යස්ස පන තදාරණාවසානාය, තස්ස පටිසන්ධියා චතුන්නඤ්ච භවඞ්ගානන්ති. එත්ථච ආරම්මණෙ බහුතරායුකෙ බලවන්තෙපි වත්ථුදුබ්බලභාවෙ සති කාමසත්තානංපි ජවනාවසානා වීථි හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. අට්ඨකථායං පන තදාරම්මණාවසානාය එව යොජිතත්තා මනොද්වාරෙ පටිසන්ධිතො පරං චතුන්නං භවඞ්ගානං පඤ්චද්වාරෙ පටිසන්ධියාඑව පච්චුප්පන්නාරම්මණතා වුත්තා. තදාරම්මණ පරියොසානායවා සුද්ධායවා ජවනවීථියාති වුත්තත්තා පන ඉධ ජවනාවසානාපි යොජිතාති වෙදිතබ්බා.

'पच्चुप्पन्नं अतीतं' (वर्तमान किंवा अतीत) या बाबतीत— ज्या व्यक्तीची च्युती (मरण) जवनावर संपणाऱ्या पंचद्वारिक वीथीने होते, त्याच्या प्रतिसंधीची आणि दोन भवांगांची वर्तमान-आलंबनता प्राप्त होते. ज्याची च्युती तदारंमणावर संपणाऱ्या वीथीने होते, त्याच्या केवळ प्रतिसंधीचीच वर्तमान-आलंबनता प्राप्त होते. परंतु ज्या व्यक्तीची च्युती जवनावर संपणाऱ्या वर्तमान-आलंबनयुक्त मनोध्वारिक वीथीने होते, त्याच्या प्रतिसंधीची आणि सहा भवांगांची वर्तमान-आलंबनता प्राप्त होते. आणि ज्याची च्युती तदारंमणावर संपणाऱ्या मनोध्वारिक वीथीने होते, त्याच्या प्रतिसंधीची आणि चार भवांगांची वर्तमान-आलंबनता प्राप्त होते, असे जाणावे. आणि येथे, आलंबन दीर्घायुष्य असलेले आणि बलवान असले तरीही, वस्तूच्या (हृदयवस्तूच्या) दुर्बलतेमुळे कामलोकातील प्राण्यांची देखील जवनावर संपणारी वीथी होतेच, असे समजावे. परंतु अट्ठकथेमध्ये केवळ तदारंमणावर संपणाऱ्या वीथीचीच योजना केल्यामुळे, मनोध्वारात प्रतिसंधीनंतर चार भवांगांची आणि पंचद्वारात केवळ प्रतिसंधीचीच वर्तमान-आलंबनता सांगितली आहे. परंतु 'तदारंमणावर संपणारी किंवा शुद्ध जवनवीथी' असे म्हटल्यामुळे, येथे (या नवीन टीकेत) जवनावर संपणारी वीथी देखील समाविष्ट केली आहे, असे जाणावे.

[171] විභාවනියං පන

[१७१] परंतु विभाविनीमध्ये तर -

එවං [Pg.265] අවිචාරෙත්වා යං වුත්තං ‘‘මනොද්වාරෙ තාව පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානඤ්ච පඤ්චද්වාරෙ පටිසන්ධියාඑව පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතී’’තිආදි. තං අනුපපන්නං.

अशा प्रकारे, विचार न करता जे म्हटले आहे की— 'मनोध्वारात तर प्रतिसंधीची आणि चार भवांगांची, आणि पंचद्वारात केवळ प्रतिसंधीचीच वर्तमान-आलंबनता प्राप्त होते' इत्यादी— ते अपूर्ण किंवा अयोग्य आहे.

එත්ථච යස්මා පටිසන්ධිජනකස්සෙව කම්මස්ස ආරම්මණංවා උපකරණංවා කම්මනිමිත්තන්ති අධිප්පෙතං. පඤ්චද්වාරිකකම්මඤ්ච පටිසන්ධිජනකමෙව න හොති. තස්මා තදා පටිසන්ධිජනකං කම්මං පුරිමභාගෙඑව මනොද්වාරවසෙන සිද්ධං හොති. තස්සච ආරම්මණභූතමෙව උපකරණභූතමෙවවා එකන්තෙන කම්මනිමිත්තංනාම හොති. යං පන පඤ්චද්වාරිකස්ස අන්තිමජවනස්ස ආරම්මණං හොති. තං පුරිමෙන නිරුද්ධෙන ආරම්මණෙන වත්ථුතො අභින්නත්තාවා තස්සදිසත්තාවා කම්මනිමිත්තන්තෙව වුච්චතීති. තථා හි වුත්තං මූලටීකායං පඤ්චද්වාරෙ ආපාතං ආගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණ සන්තතියං උප්පන්නං තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බන්ති. තත්ථ යෙසු දෙය්‍යධම්මවත්ථූසු චෙතියාදීසුවා යෙහි සත්ථාදීහිවා පුබ්බෙ කම්මං සිද්ධං. තෙසං පච්චක්ඛෙ ධරමානතං සන්ධාය සන්තතියං උප්පන්නන්ති වුත්තං. තෙහි සදි සවත්ථූනං ධරමානතං සන්ධාය තංසදිසඤ්චාති වුත්තං. සදිසවත්ථූනිපි හි කම්මස්ස ලද්ධොකාසකාරණානි හොන්තියෙව. යථා තං ඉතො පරිත්තකෙන පාපකම්මෙන නිරයෙ උස්සදසාමන්තෙ නිබ්බත්තානං පුබ්බෙ පුඤ්ඤකරණකාලෙ ලද්ධනිමිත්තසදිසං නිරයග්ගිජාලානං සද්දං සුත්වාවා වණ්ණං දිස්වාවා පුඤ්ඤං සරිත්වා චවිත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තානං අග්ගිජාලානි වියාති.

आणि येथे, कारण प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कम्माचेच जे आलंबन किंवा उपकरण (साधन) असते, त्यालाच 'कम्मनिमित्त' असे अभिप्रेत आहे. आणि पंचद्वारिक कम्म हे प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे नसतेच. म्हणून, त्या मरणासन्न वेळी प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कम्म आधीच्या काळात केवळ मनोध्वाराच्या माध्यमातूनच सिद्ध (पूर्ण) झालेले असते. आणि त्याचे आलंबन झालेले किंवा उपकरण झालेले जे काही असते, त्यालाच निश्चितपणे 'कम्मनिमित्त' म्हटले जाते. परंतु पंचद्वारिक अंतिम जवनाचे जे आलंबन होते, ते आधीच्या निरुद्ध (नष्ट झालेल्या) आलंबनाशी वस्तूच्या रूपाने अभिन्न असल्यामुळे किंवा त्याच्यासारखेच असल्यामुळे त्याला 'कम्मनिमित्त' असेच म्हटले जाते. म्हणूनच मूलटीकेमध्ये म्हटले आहे की— 'पंचद्वारावर समोर येणारे वर्तमान कम्मनिमित्त हे जवळच केलेल्या कम्माच्या आलंबनाच्या संततीमध्ये उत्पन्न झालेले किंवा त्याच्यासारखेच समजावे.' त्या मूलटीकेमध्ये, ज्या दानवस्तू किंवा चैत्य इत्यादींच्या बाबतीत, अथवा ज्या शस्त्र इत्यादींच्या साहाय्याने पूर्वी कम्म सिद्ध झाले होते, त्या वस्तू प्रत्यक्षपणे विद्यमान असण्याला उद्देशून 'संततीमध्ये उत्पन्न झालेले' असे म्हटले आहे. आणि त्या वस्तूंसारख्या इतर वस्तू विद्यमान असण्याला उद्देशून 'त्याच्यासारखेच' असे म्हटले आहे. कारण सारख्या वस्तू देखील कम्माला फल देण्याची संधी मिळवून देण्यास कारणीभूत ठरतातच. जसे की, या मनुष्यलोकातून थोड्याशा पापकम्मामुळे नरकातील उस्सद नरकाच्या जवळ उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांना, पूर्वी पुण्यकर्म करतेवेळी मिळालेल्या निमित्तासारख्या नरकाग्नीच्या ज्वालांचा आवाज ऐकून किंवा त्यांचे रूप पाहून पुण्याची स्मृती होते आणि ते च्युत होऊन स्वर्गात उत्पन्न होतात, त्यांच्यासाठी त्या अग्नीच्या ज्वालांप्रमाणे (ते निमित्त ठरते), असे जाणावे.

[172] විභාවනියං පන

[१७२] परंतु विभाविनीमध्ये तर -

මූලටීකාපාඨං අවිචාරෙත්වා තංසදිසඤ්චාතිඑත්ථ නට්ඨචකාරං පාඨං දිස්වා ‘‘මනොද්වාරික ජවනානං ආරම්මණභූතෙන සහ සමානත්තා තදෙකසන්තතිපතිතං චුතිආසන්නජවනගහි තංපි පච්චුප්පන්නං වණ්ණාදිකං කම්මනිමිත්ත භාවෙන වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං අනුපපන්නමෙව.

मूलटीकेच्या पाठाचा विचार न करता, 'तंसदिसञ्च' या पदातील 'च' हा वर्ण गाळलेला पाठ पाहून जे म्हटले आहे की— 'मनोध्वारिक जवनांच्या आलंबनाशी समान असल्यामुळे, त्याच संततीत पडलेले आणि च्युतीच्या जवळच्या जवनाने ग्रहण केलेले वर्तमान रूपादि देखील कम्मनिमित्त रूपाने सांगितले आहे'— ते सर्वथा अयोग्यच आहे.

අපිච, [Pg.266] අට්ඨකථායං අපරස්ස මරණසමයෙ ඤාතකා අයං තාත තවත්ථාය බුද්ධපූජා කරීයති. චිත්තං පසාදෙහීති වත්වා පුප්ඵදාමධජපටාකාදිවසෙන රූපාරම්මණංවා ධම්මසවනතූරියපූජාදි වසෙන සද්දාරම්මණංවා ධූමවාසගන්ධාදිවසෙන ගන්ධාරම්මණංවා ඉදං තාව සායස්සු, තවත්ථාය දාතබ්බං දෙය්‍යධම්මන්ති වත්වා මධුඵාණි තාදිවසෙන රසාරම්මණංවා ඉදං තාව ඵුසස්සු, තවත්ථාය දාතබ්බං දෙය්‍යධම්මන්ති වත්වා චීනපට සොමාරපටාදිවසෙන ඵොට්ඨබ්බා රම්මණංවා පඤ්චද්වාරෙ උපසංහරන්තීති වුත්තං. තත්ථ රූපසද්දගන්ධාරම්මණානි සන්ධාය ටීකායං සන්තතියං උප්පන්නන්ති වුත්තං. රසඵොට්ඨබ්බා රම්මණානි සන්ධාය තංසදිසඤ්චාති වුත්තං. තානි හි පථමං සායිත ඵුසිතානි අඤ්ඤානි හොන්ති. පච්ඡා දින්නානි අඤ්ඤානීති එත්ථච එවං උපසංහටානි රූපාරම්මණාදීනි පථමං පඤ්චද්වාරෙන ගහෙත්වා අචවිත්වා පච්ඡා පුන අත්ථි දානි එවරූපානීති සුද්ධෙන මනොද්වාරෙන ගහෙත්වා චවන්තානං තානි මනොද්වාරගහිතානි පච්චුප්පන්නභූතානි කම්මනිමිත්තානි හොන්තීති වෙදිතබ්බානීති. පථමතතීයාරුප්ප පටිසන්ධීනං පඤ්ඤත්ති භූතං දුතීයචතුත්ථාරුප්පපටිසන්ධීනං මහග්ගතභූතන්ති වුත්තං යථාරහන්ති. ආරුප්පෙසු උපරිභූමිනිබ්බත්තානං අරූපීනං හෙට්ඨිමජ්ඣානානි පටිපස්සම්භන්ති. න ච තෙ තානි පුන ආයූහන්තීති වුත්තං හෙට්ඨිමාරුප්ප වජ්ජිතාති. පමාදපක්ඛෙ පතිත්වා විස්සට්ඨජ්ඣානානං තතොයෙවච අප්පහීනෙහි ඔරම්භාවිය සංයොජනෙහි හෙට්ඨභාගං ආකඩ්ඪිත මානසානං කාමභවෙ උප්පජ්ජමානානං තෙසං ථපෙත්වා තිහෙතු කුක්කට්ඨභූතං උපචාරජ්ඣානචෙතනං අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඔකාසං නලභතීති වුත්තං තථා කාමතිහෙතුකාති. තථා හි අඞ්ගුත්තරට්ඨ කථායං-න හි තස්ස උපචාරජ්ඣානතො බලවතරංනාම කම්මං අත්ථීති වුත්තං. ටීකායඤ්ච න හි තස්ස.ල. අත්ථීති ඉමිනා තතො චවන්තානං උපචාරජ්ඣානමෙව පටිසන්ධිජනකං කම්මන්ති දීපෙතීති වුත්තන්ති. රූපාවචරපටිසන්ධි පන තෙසං නත්ථියෙව. එවඤ්ච කත්වා යමකෙඅරූපධාතුයා චුතස්ස අරූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්සාතිවා අරූප ධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සාතිවා වුත්තං. න පන වුත්තං අරූපධාතුයා චුතස්ස රූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්සාති. රූප ලොකතො [Pg.267] චවන්තානං පන අඤ්ඤං දුබ්බලකම්මං ඔකාසං නලභතීති නවත්තබ්බං. එවංසන්තෙපි සුට්ඨු වික්ඛම්භිතනීවරණානං තෙසං අප්පනා පත්තජ්ඣානවිසෙසෙන සුපරිභාවිතචිත්තසන්තානත්තා ජච්චන්ධාදිවිපත්ති ජනකං ද්විහෙතුකොමකකම්මංපි ඔකාසං න ලභති. කුතො අපායගාමිකම්මන්ති වුත්තං අහෙතුක රහිතා සියුන්ති.

शिवाय, अट्ठकथेत म्हटले आहे की, दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीच्या मरणाच्या वेळी त्याचे नातेवाईक 'हे प्रिय (तात), तुझ्या कल्याणासाठी ही बुद्धपूजा केली जात आहे. चित्त प्रसन्न कर,' असे सांगून फुलांचे हार, ध्वज, पताका इत्यादींच्या द्वारे रूपालंबनाला, किंवा धर्मश्रवण, वाद्यांचे वादन व पूजा इत्यादींच्या द्वारे शब्दालंबनाला, किंवा धूप, सुवासिक द्रव्ये व गंध इत्यादींच्या द्वारे गंधालंबनाला, 'आधी हे चाख, हे तुझ्या कल्याणासाठी देय असणारे दान (देय्यधम्म) आहे,' असे सांगून मध, गूळ इत्यादींच्या द्वारे रसालंबनाला, किंवा 'आधी याला स्पर्श कर, हे तुझ्या कल्याणासाठी देय असणारे दान आहे,' असे सांगून चीन देशातील वस्त्र (चीनपट), सोमार देशातील वस्त्र इत्यादींच्या द्वारे स्प्रष्टव्यालंबनाला पंचद्वारांवर उपस्थित करतात. त्यामध्ये, रूप, शब्द आणि गंध या आलंबनांच्या संदर्भात, टीकेमध्ये 'संततीमध्ये उत्पन्न झालेले' (सन्तातियं उप्पन्नं) असे म्हटले आहे. रस आणि स्प्रष्टव्य आलंबनांच्या संदर्भात 'त्याच्या सदृश' (तंसदिसञ्च) असे म्हटले आहे. कारण, आधी चाखलेले व स्पर्श केलेले ते आलंबन वेगळे असते आणि नंतर दिलेले आलंबन वेगळे असते. आणि येथे, अशा प्रकारे उपस्थित केलेल्या रूप इत्यादी आलंबनांना आधी पंचद्वाराने ग्रहण करून, च्युत न होता (न मरता), नंतर पुन्हा 'आता अशा प्रकारच्या वस्तू आहेत' असे केवळ मनोद्वाराने ग्रहण करून च्युत होणाऱ्या (मरण पावणाऱ्या) व्यक्तींसाठी, ती मनोद्वाराने ग्रहण केलेली, वर्तमानकाळात उत्पन्न झालेली 'कर्मनिमित्त' असतात, असे जाणावे. पहिल्या व तिसऱ्या अरूप प्रतिसंधीसाठी 'प्रज्ञप्तिरूप' (पञ्ञत्तिभूतं) आलंबन असते आणि दुसऱ्या व चौथ्या अरूप प्रतिसंधीसाठी 'महग्गत' (महग्गतभूतं) आलंबन असते, असे योग्यतेनुसार (यथारहं) म्हटले आहे. अरूप भूमींपैकी उच्च भूमींमध्ये उत्पन्न झालेल्या अरूप व्यक्तींचे खालचे ध्यान शांत (प्रतिप्रस्रब्ध) होतात. आणि ते त्या खालच्या ध्यानांचा पुन्हा अभ्यास करत नाहीत, म्हणूनच 'खालची अरूप ध्याने वर्ज्य करून' (हेट्ठिमारुप्पवज्जिता) असे म्हटले आहे. प्रमादपक्षात पडून ज्यांचे ध्यान सुटले आहे, आणि म्हणूनच ज्यांचे चित्त प्रहीन न झालेल्या ओरामभागिय (खालच्या भागातील) संयोजनांमुळे खालच्या गतीकडे खेचले गेले आहे, आणि जे कामभवात उत्पन्न होणार आहेत, अशा व्यक्तींच्या संदर्भात, त्रिहेतुक उत्कृष्ट अशा उपचारध्यान चेतनेला वगळून इतर कोणतेही दुर्बळ कर्म विपाकासाठी संधी मिळवू शकत नाही, म्हणूनच 'तथा कामतिहेतुक' (तथा कामतिहेतुका) असे म्हटले आहे. कारण, अंगुत्तर निकायाच्या अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'त्याच्या उपचारध्यानापेक्षा अधिक बलवान असे कोणतेही नामकर्म नसते.' आणि टीकेमध्येही 'na hi tassa... atthi' या वाक्याने, तेथून च्युत होणाऱ्यांसाठी उपचारध्यानच प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कर्म आहे, हे दर्शवले आहे, असे म्हटले आहे. परंतु त्यांच्यासाठी रूपावचर प्रतिसंधी नसतेच. आणि म्हणूनच यमक पाळीमध्ये 'अरूपधातू मधून च्युत होऊन अरूपधातू मध्ये उत्पन्न होणाऱ्याच्या' किंवा 'अरूपधातू मधून च्युत होऊन कामधातू मध्ये उत्पन्न होणाऱ्याच्या' संदर्भात सांगितले आहे. परंतु 'अरूपधातू मधून च्युत होऊन रूपधातू मध्ये उत्पन्न होणाऱ्याच्या' संदर्भात सांगितलेले नाही. परंतु रूपलोकातून च्युत होणाऱ्यांसाठी इतर कोणतेही दुर्बळ कर्म संधी मिळवू शकत नाही, असे म्हणता येणार नाही. असे असले तरी, ज्यांचे नीवरण चांगल्या प्रकारे दडपले गेले आहेत, अशा व्यक्तींचे चित्त अर्पणा प्राप्त ध्यानाच्या विशेषाने सुसंस्कृत (सुपरिभावित) झाल्यामुळे, जन्मांधत्व इत्यादी विपत्ती उत्पन्न करणारे द्विहेतुक ओमक कर्म देखील संधी मिळवू शकत नाही. मग अपायगामी (नरकात नेणारे) कर्म कोठून संधी मिळवणार? म्हणूनच 'अहेतुक रहित असावेत' (अहेतुकरहिता सियुं) असे म्हटले आहे.

[173] විභාවනියං පන

[१७३] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘උපචාරජ්ඣානා නුභාවෙනෙව දුහෙතුක තිහෙතුක පටිසන්ධියො සියු’’න්ති වුත්තං. තං විචාරෙතබ්බං.

“उपचारध्यानाच्या प्रभावानेच द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक प्रतिसंधी व्हाव्यात,” असे म्हटले आहे. त्यावर विचार केला पाहिजे.

යදි හි තං පටිසන්ධිදානං සන්ධාය වුත්තං සියා. දුහෙතුකපටි සන්ධි න යුජ්ජති. න හි සුට්ඨු වික්ඛම්භිතනීවරණානං අප්පනාවීථියං පවත්තං උපචාරජ්ඣානං තිහෙතුකොමකංනාම සම්භවතීති. අථ කම්මන්තරස්ස උපත්ථම්භනං සන්ධාය වුත්තං සියා. සයං බලවතරස්සපි සතො පටිසන්ධිං අදත්වා දුබ්බලස්ස කම්මන්තරස්ස උපත්ථම්භනෙ කාරණං නත්ථීති. යස්මා පන රූපබ්‍රහ්මානං උපචාරජ්ඣානතො අඤ්ඤානිපි කායවචීමනොකම්මකුසලානි උප්පජ්ජන්තියෙව තානියෙවච කානිචි තිහෙතුකොමකානිපි කානිචි ද්විහෙතුකුක්කට්ඨානිපි භවන්ති. ඔළාරිකානං පන නීවරණානං සුට්ඨු වික්ඛම්භිතත්තා සවිපත්තිකපටි සන්ධිජනකානි ද්විහෙතුකොමකානි තෙසං නුප්පජ්ජන්ති. අපරපරියාය භූතානිච තාදිසානි තෙසං ඔකාසං නලබ්භන්ති. නානාරම්මණෙසුච නෙසං ඡන්දොවා නිකන්තිවා පවත්තතියෙව. යෙන නානාකම්මානිපි විපච්චිතුං ඔකාසං ලභන්ති. යෙනච තෙ චක්ඛු සොතද්වාරෙහිපි තතො චවන්ති. තස්මා එත්ථ උපචාරජ්ඣානෙන කාරණං අවත්වා වුත්තනයෙනෙව තංකාරණං වත්තුං යුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කාමතිහෙතුම්හා චුතියා පරං සබ්බා වීසති පටිසන්ධියො සියුං. ඉතරා දුහෙතුකාහෙතුකචුතිතො පරං කාමෙස්වෙව භවෙසු දසපටිසන්ධියො සියුන්ති යොජනා. එවං පටිසන්ධික්ඛණෙ විසයප්පවත්තියා සහ වීථිමුත්තචිත්තානං පවත්තාකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි පවත්තිකාලෙ පරංපරභවෙසුච දස්සෙතුං ඉච්චෙවන්තිආදිමාහ. පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතොති පටිසන්ධියා නිරොධස්ස භඞ්ගස්ස අනන්තරකාලතො. [Pg.268] තමෙවචිත්තන්ති තස්සදිසෙ තබ්බොහාරො දට්ඨබ්බො. යථා තානියෙව ඔසධානීති. යාව චුතිචිත්තුප්පාදාති එත්ථ චුතිග්ගහණෙන තදාසන්න වීථිචිත්තානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙති අන්තරන්තරා වීථිචිත්තානං උප්පත්තියා අසති. භවස්සඅඞ්ගභාවෙනාති උපපත්තිභවස්ස අවිච්ඡෙද කාරණභාවෙන. තස්මිංති අවත්තමානෙ පච්ඡාජාතපච්චයරහිතානං රූපධම්මානං වස්සොදක රහිතානං තරුණසස්සානං විය මිලාත භාවපත්තියා උපපත්තිභවො ඔච්ඡිජ්ජතීති. චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති තමෙව චිත්තන්ති සම්බන්ධො. යථාක්කමං එව පරිවත්තන්තා පවත්තන්තීති යාව පරිනිබ්බානචුතියා යථාක්කමං පරිවත්තන්තා පවත්තන්තිඑව. න පන පරසමයෙ විය කදාචි කත්ථචි නිවත්තිං පාපුණන්තීති අත්ථො.

जर ते प्रतिसंधी देण्याच्या संदर्भात म्हटले गेले असेल, तर द्विहेतुक प्रतिसंधी योग्य ठरत नाही. कारण, ज्यांचे नीवरण चांगल्या प्रकारे दडपले गेले आहेत, अशा व्यक्तींच्या अर्पणा वीथीमध्ये प्रवृत्त होणारे उपचारध्यान 'त्रिहेतुक ओमक' असणे शक्य नाही, असे जाणावे. आणि जर ते दुसऱ्या कर्माच्या उपष्टंभाच्या (मदतीच्या) संदर्भात म्हटले गेले असेल, तर स्वतः अत्यंत बलवान असूनही प्रतिसंधी न देता, दुर्बळ अशा दुसऱ्या कर्माला उपष्टंभ देण्याचे काही कारण नाही, असे जाणावे. कारण, रूपब्रह्मांच्या बाबतीत उपचारध्यानाशिवाय इतरही कायिक, वाचिक आणि मानसिक कुशल कर्मे उत्पन्न होतातच; आणि ती कर्मे काही त्रिहेतुक ओमक असतात तर काही द्विहेतुक उत्कृष्ट असतात. परंतु स्थूल नीवरणांचे चांगल्या प्रकारे दमन केल्यामुळे, विपत्तीसह प्रतिसंधी उत्पन्न करणारी द्विहेतुक ओमक कर्मे त्यांच्यामध्ये उत्पन्न होत नाहीत. आणि अशा प्रकारची अपरिपर्यायभूत (अपरपरियाय) कर्मे देखील त्यांच्यासाठी संधी मिळवू शकत नाहीत. आणि विविध आलंबनांमध्ये त्यांची इच्छा (छंद) किंवा आसक्ती (निकंती) प्रवृत्त होतेच. ज्यामुळे विविध कर्मांना देखील विपाकासाठी संधी मिळते. आणि ज्यामुळे ते चक्षु व श्रोत्र द्वारांनी देखील तेथून च्युत होतात. म्हणून येथे उपचारध्यानाला कारण न सांगता, सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते कारण सांगणे योग्य आहे, असे पाहावे. काम-त्रिहेतुक च्युतीनंतर सर्व वीस प्रतिसंधी होऊ शकतात. इतर द्विहेतुक व अहेतुक च्युतीनंतर केवळ कामभवांमध्येच दहा प्रतिसंधी होऊ शकतात, अशी ही योजना (अन्वय) आहे. अशा प्रकारे प्रतिसंधीच्या क्षणी विषयाच्या प्रवृत्तीसह वीथीमुक्त चित्तांच्या प्रवृत्तीचा प्रकार दाखवून, आता प्रवृत्तीच्या काळात आणि परंपरेने या भवांमध्ये (वीथीमुक्त चित्तांची प्रवृत्ती) दाखवण्यासाठी 'इच्चेवं' (इच्चेवमादि) इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रतिसंधीनिरोधानंतर' (पटिसन्धिनिरोधानन्तरतो) म्हणजे प्रतिसंधीच्या निरोधाच्या (भंगाच्या) लगेचच नंतरच्या काळापासून. 'तेच चित्त' (तमेव चित्तं) म्हणजे त्याच्यासारख्याच धर्मामध्ये तोच व्यवहार (नाव) समजला पाहिजे, जसे 'तीच औषधे' (तानीयेव ओसधानि) असे म्हटले जाते. 'च्युतिचित्तोत्पादपर्यंत' (याव चुतिचित्तुप्पादा) यामध्ये 'च्युति' या शब्दाच्या ग्रहणाने त्याच्या जवळच्या वीथीचित्तांचे देखील ग्रहण समजले पाहिजे. 'वीथीचित्तोत्पाद नसताना' (असति वीथिचित्तुप्पादे) म्हणजे मध्ये-मध्ये वीथीचित्तांची उत्पत्ती नसताना. 'भवाचे अंग असल्यामुळे' (भवस्स अङ्गभावेन) म्हणजे उपपत्ती भवाच्या अविच्छिन्नतेचे (अखंडतेचे) कारण असल्यामुळे. ते (भवंग चित्त) प्रवृत्त न झाल्यास, पश्चाज्जात प्रत्ययाने रहित असलेल्या रूपधर्मांना, पावसाच्या पाण्याशिवाय कोवळ्या पिकांना जशी ग्लानी (म्लानता) येते, तशी ग्लानी प्राप्त झाल्यामुळे उपपत्ती भव खंडित होतो. 'तेच चित्त च्युतिचित्त होऊन निरुद्ध होते' असा हा संबंध आहे. 'अनुक्रमानेच फिरत प्रवृत्त होतात' (यथाक्कमं एव परिवर्तन्ता पवत्तन्ति) म्हणजे परिनिर्वाण च्युतीपर्यंत अनुक्रमाने फिरत प्रवृत्त होतच राहतात. परंतु इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) मताप्रमाणे कधीही, कोठेही ते थांबत (निवृत्तीला प्राप्त होत) नाहीत, असा अर्थ आहे.

[174] විභාවනියං පන

[१७४] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘යාව වට්ට මූල සමුච්ඡෙදා’’ති වුත්තං, වට්ටමූලසමුච්ඡෙදො වුච්චති අරහත්තමග්ගො. තතො පරංපි යාවඛන්ධපරිනිබ්බානා පවත්තන්තියෙව.

“जोपर्यंत संसाराच्या (वट्टाच्या) मुळाचा समूळ उच्छेद होत नाही तोपर्यंत” (याव वट्टमूलसमुच्छेदा) असे म्हटले आहे. संसाराच्या मुळाचा समूळ उच्छेद म्हणजे 'अर्हत् मार्ग' (अरहत्तमग्गो) म्हटला जातो. त्यानंतर देखील जोपर्यंत स्कंधपरिनिर्वाण होत नाही, तोपर्यंत ते प्रवृत्त होतच राहतात.

ඉහාති ඉමස්මිං භවෙ. ඉච්චයන්ති ඉති අයං. ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො. යථා ඉහ පටිසන්ධිච භවඞ්ගඤ්ච ආවජ්ජනාදි වීථියොච චුතිචාති අයං චිත්තසන්තති පවත්තති. තථා පුන භවන්තරෙපි සන්ධිභවඞ්ගාදිකා අයංචිත්තසන්තති පරිවත්තති පරිවත්තමානා පවත්තතීති අත්ථො. ඉදානි යස්ස විපස්සනා මග්ගඵලනිබ්බානස්ස අත්ථාය චිත්තචෙතසිකානං පභෙදපවත්තිසඞ්ගහා පට්ඨපියන්ති. තදත්ථං දස්සෙන්තො ගාථමාහ. තත්ථ පටිසඞ්ඛායාති පටිසඞ්ඛාන සඞ්ඛාතෙන විපස්සනා ඤාණෙන පුනප්පුනං ඤත්වා. එතන්ති යථාවුත්තං චිත්තචෙතසිකානං පභෙදපවත්තිවිධානං. අධුවන්ති අනිච්චං. අධිගන්ත්වාති අධිගමසඞ්ඛාතෙන චතුමග්ගඤ්ඤාණෙන පතිලභිත්වා සච්ඡිකත්වා. පදන්ති සඋපාදිසෙසං නිබ්බානං. බුධාති පණ්ඩිතා. සුට්ඨු අනුසය මත්තංපි අසෙසෙත්වා සෙසකිලෙසෙහි සද්ධිං උච්ඡින්නං යථා වුත්තෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු අධිසයිතං තණ්හාසිනෙහ සඞ්ඛාතං [Pg.269] බන්ධනං එතෙහීති සුසමුච්ඡින්න සිනෙහ බන්ධනා. සමන්ති වූපසමන්ති වට්ටදුක්ඛසන්තාපා එතස්මින්ති සමො. අනුපාදිසෙසනිබ්බානං. එස්සන්තීති ගමිස්සන්ති. චිරායාති චිරකාලං. සුන්දරං අධිගමාවහං සීල ධුතඞ්ගසඞ්ඛාතං වතං එතෙසන්ති සුබ්බතා. සුපරිසුද්ධසීලසල්ලෙඛ වුත්තිනොති අත්ථො. චිරාය සුබ්බතා බුධා එතං අධුවං පටිසඞ්ඛාය අච්චුතං පදං අධිගන්ත්වා සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා සමං එස්සන්තීති යොජනා.

'इह' म्हणजे 'या भवात'. 'इच्चायन्ति' चा पदच्छेद 'इति अयम्' असा करावा. 'इति' शब्दाचा अर्थ 'आदि' (सुरुवात इत्यादी) असा आहे. ज्याप्रमाणे या भवात प्रतिसंधी, भवांग, आवर्जनादी विथीचित्त आणि च्युती ही चित्तसंतती अखंडपणे प्रवृत्त होते (चालते). त्याचप्रमाणे पुन्हा दुसऱ्या भवातही प्रतिसंधी, भवांग इत्यादी ही चित्तसंतती फिरत राहून प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. आता ज्या विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण यांच्या प्राप्तीसाठी चित्त आणि चैतसिकांचे प्रभेद आणि प्रवृत्ती संग्रह मांडले जात आहेत. तो अर्थ दर्शवण्यासाठी गाथा म्हणतात. त्या गाथेत 'पटिसङ्खाय' (प्रतिसंख्यान करून) म्हणजे प्रतिसंख्यान नावाच्या विपश्यना ज्ञानाने वारंवार जाणून. 'एतम्' म्हणजे वर सांगितलेले चित्त आणि चैतसिकांचे प्रभेद व प्रवृत्तीचे विधान. 'अधुवम्' म्हणजे अनित्य. 'अधिगन्त्वा' म्हणजे अधिगम नावाच्या चार मार्गज्ञानाने प्राप्त करून, साक्षात करून. 'पदम्' म्हणजे सउपादिशेष निर्वाण. 'बुधा' म्हणजे पंडित (ज्ञानी लोक). ज्यांच्याद्वारे अनुशय मात्रही शिल्लक न ठेवता, इतर सर्व क्लेशांसह, वर सांगितलेल्या चित्त-चैतसिकांमध्ये राहिलेले तृष्णा-स्नेह नावाचे बंधन पूर्णपणे तोडले गेले आहे, ते 'सुसमुच्छिन्नस्नेहबंधना' (ज्यांचे स्नेहरूपी बंधन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे असे). 'समम्' म्हणजे शांत होणे; ज्यामध्ये संसारदुःखाचा संताप शांत होतो, म्हणून ते 'शम' (शांत) होय. हे अनुपादिशेष निर्वाण आहे. 'एस्सन्ति' म्हणजे जातील (प्राप्त करतील). 'चिराय' म्हणजे दीर्घकाळापर्यंत. ज्यांचे शील आणि धुतंग नावाचे सुंदर व अधिगम (मार्ग-फल) मिळवून देणारे व्रत आहे, ते 'सुब्बती' (सुव्रती). अत्यंत शुद्ध शील आणि सल्लेख वृत्ती असणारे, असा अर्थ आहे. 'दीर्घकाळ सुव्रत पाळणारे पंडित या अनित्य (चित्त-चैतसिक प्रवृत्तीला) प्रज्ञेने विचार करून, अच्युत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करून, स्नेहरूपी बंधने पूर्णपणे तोडून शम (निर्वाण) पदाला प्राप्त करतील' अशी योजना (अन्वय) आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, 'परमत्थदीपनी' नावाच्या अभिधम्मत्थसंग्रहाच्या...

චතුත්ථවණ්ණනාය වීථිමුත්ත සඞ්ගහස්ස

चौथ्या स्पष्टीकरणातील 'वीथीमुक्त संग्रहाची'...

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

'परमत्थदीपनी' (परमार्थ प्रकाशिका) समाप्त झाली.

රූප සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

रूपसंग्रह परमत्थदीपनी (रूपसंग्रहाची परमार्थ प्रकाशिका)

156. එවං [Pg.270] චිත්තචෙතසිකෙ ද්වීහි පභෙදප්පවත්තීහි දස්සෙත්වා ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපං දස්සෙන්තො ආදිගාථ මාහ. තත්ථ එතං පරිමාණං අස්සාති එත්තාවං. තෙන එත්තවතා. නිපාතපදංවා එතං. හි සද්දො පදපූරණෙ. පභෙදොච පවත්තිච පභෙදප්පවත්තියො. තාහි සහ යෙ වත්තන්ති තෙ සප්පභෙදප්පවත්තිකා. එත්තාවතා සප්පභෙදප්පවත්තිකා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා මයා විභත්තා. ඉදානි රූපං පවුච්චතීති යොජනා. සඞ්ඛෙපතො උද්දිසනං කථනං සමුද්දෙසො. සමුද්දිට්ඨස්ස රූපස්ස පුන විභජනං විභාගො. සමුට්ඨාති රූපං එතෙනාති සමුට්ඨානං. කම්මාදි. කලා වුච්චන්ති අවයවා. තා අප්පෙන්ති පවිසන්ති එත්ථාති කලාපො. පිණ්ඩීති අත්ථො. පවත්තික්කමතොති උප්පත්තික්කමතො. සලක්ඛණතො සසම්භාරතොච මහන්තානි හුත්වා භවන්ති පාතුභවන්තීති මහාභූතානි. තානි හි අත්තනො සභාවතොපි මහන්තානිඑව හුත්වා පාතුභවන්ති උපාදාරූපානි උපාදායාති.

१५६. अशा प्रकारे चित्त आणि चैतसिकांना प्रभेद आणि प्रवृत्ती या दोन प्रकारे दर्शवून, आता क्रमाने प्राप्त झालेल्या रूपाला दर्शवण्यासाठी पहिली गाथा म्हणतात. त्या गाथेत, 'एवढे परिमाण (मर्यादा) आहे ज्याचे' ते 'एत्तावम्'. त्यावरून 'एत्तावता' (एवढ्या मर्यादेने). किंवा हे एक निपात पद आहे. 'हि' हा शब्द पादपूरक (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आहे. प्रभेद आणि प्रवृत्ती म्हणजे 'प्रभेदप्रवृत्ती'. त्यांच्यासह जे प्रवृत्त होतात ते 'सप्रभेदप्रवृत्तिक'. 'एवढ्या मर्यादेने सप्रभेदप्रवृत्तिक असे चित्त आणि चैतसिक धर्म माझ्याद्वारे विभागून सांगितले गेले आहेत. आता रूपाचे वर्णन केले जात आहे' अशी योजना आहे. संक्षेपाने (थोडक्यात) निर्देश करणे किंवा सांगणे म्हणजे 'समुद्देश'. संक्षेपाने सांगितलेल्या रूपाचे पुन्हा वर्गीकरण करणे म्हणजे 'विभाग'. ज्याच्याद्वारे रूप उत्पन्न होते ते 'समुत्थान' (उत्पत्तीचे कारण), जसे की कर्म इत्यादी. अवयवांना (भागांना) 'कला' असे म्हणतात. ते अवयव ज्यामध्ये समाविष्ट होतात किंवा प्रवेश करतात तो 'कलाप' (समूह) होय. 'पिंडी' (एकत्रित समूह) असा याचा अर्थ आहे. 'प्रवृत्तिक्रमाने' म्हणजे उत्पत्तीच्या क्रमाने. स्वतःच्या लक्षणाने आणि स्वतःच्या सामग्रीने (ससंभाराने) महान होऊन जे प्रकट होतात, त्यांना 'महाभूत' म्हणतात. कारण ते स्वतःच्या स्वभावाने देखील महान होऊनच प्रकट होतात, उपादाय रूपांना आश्रय देऊन.

[175] විභාවනියං පන මහාටීකායඤ්ච

[१७५] परंतु 'विभावनी' (टीका) आणि 'महाटीका' यामध्ये...

‘‘සසම්භාරධාතුවසෙනාති’’ වුත්තං. තං අනුපපන්නං.

'ससंभारधातूच्या वशाने' असे म्हटले आहे. ते अयोग्य (असंगत) आहे.

න හි සසම්භාරවත්ථුවසෙනෙව තෙසං අයං වොහාරො පවත්තොති සක්කා වත්තුං. නච සලක්ඛණතො මහත්තෙන විනා තෙසං සසම්භාරතො මහත්තංනාම සම්භවතීති. තස්මා යං තෙසං ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධසන්තානෙසු පථවිපබ්බතාදිවසෙන සමුද්දෙ මච්ඡකච්ඡපාදිවසෙන සසම්භාරතො මහත්තං. තංපි සලක්ඛණමහත්තමූලකමෙවාති දට්ඨබ්බං. මහාභූතාතිවා ලොකෙ විසංවාද කට්ඨෙන මායාකාරාවා ආවිසනගහණෙසු අචින්තෙය්‍යට්ඨානට්ඨෙන යක්ඛාදයොවා වඤ්චකට්ඨෙන යක්ඛිනියොවා වුච්චන්ති. තෙනෙවට්ඨෙන තෙහි සදිසත්තා ඉමානිපි මහාභූතාවියාති මහාභූතානි. උභයත්ථපිච [Pg.271] මහන්තානි අභූතානි අබ්භුතානිවා එතෙසූති නිබ්බචනං යුජ්ජතියෙව.

कारण केवळ ससंभार वस्तूच्या वशानेच त्यांचा हा व्यवहार (महाभूत हा शब्दप्रयोग) प्रवृत्त होतो, असे म्हणता येत नाही. आणि स्वतःच्या लक्षणाच्या मोठेपणाशिवाय (महानतेशिवाय) ससंभाराच्या दृष्टीने त्यांचे मोठेपण संभवत नाही. म्हणून, इंद्रियबद्ध आणि अनिंद्रियबद्ध संतानांमध्ये पृथ्वी, पर्वत इत्यादींच्या रूपाने आणि समुद्रात मासे, कासव इत्यादींच्या रूपाने जे त्यांचे ससंभार मोठेपण आहे, ते देखील स्वतःच्या लक्षणाच्या मोठेपणावरच आधारित आहे, असे समजावे. किंवा, लोकात फसवणुकीच्या अर्थाने जादूगार, किंवा शरीरात प्रवेश करण्याच्या (पछाडण्याच्या) संदर्भात अचिंत्य स्थानाच्या अर्थाने यक्ष इत्यादी, किंवा फसवणुकीच्या अर्थाने यक्षिणी इत्यादींना 'महाभूत' म्हटले जाते. त्याच अर्थाने त्यांच्याशी साम्य असल्यामुळे हे (रूप) देखील महाभूतांसारखे आहेत म्हणून त्यांना 'महाभूत' म्हणतात. दोन्ही पक्षांमध्ये (उपमान आणि उपमेय) 'यांच्यामध्ये महान असे अभूत (असत्य/मायावी) किंवा अद्भुत (आश्चर्यकारक) गोष्टी आहेत' अशी व्युत्पत्ती योग्यच ठरते.

[176] විභාවනියං පන

[१७६] परंतु 'विभावनी' मध्ये...

යක්ඛිනිං විසුං උපමාමත්තං කත්වා ‘‘මනාපවණ්ණසණ්ඨානා දීහිවා සත්තානං වඤ්චිකා යක්ඛිනීආදයො විය මනාප ඉත්ථිපුරිසරූපදස්සනාදිනා සත්තානං වඤ්චකත්තා මහන්තානි අභූතානි එතෙසූති මහාභූතාති’’ වුත්තං. තං අට්ඨකථා ය න සමෙති.

यक्षिणीला स्वतंत्रपणे केवळ उपमा देऊन, 'मनोरम वर्ण आणि आकृती इत्यादींद्वारे प्राण्यांना फसवणाऱ्या यक्षिणीप्रमाणे, मनोरम स्त्री-पुरुष रूपाचे दर्शन इत्यादींद्वारे प्राण्यांना फसवणारे असल्यामुळे, ज्यांच्यामध्ये महान असे अभूत (फसवणूक) आहे ते महाभूत होत' असे म्हटले आहे. ते अट्ठकथेशी जुळत नाही.

අට්ඨකථායඤ්හි මහාභූතසාමඤ්ඤතොති පදස්ස විත්ථාරෙ එව මායාකාරො යක්ඛො යක්ඛිනීති තයො මහාභූතා වුත්තාති. චතුන්නඤ්චමහාභූතානන්ති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. උපාදායාති දළ්හං නිස්සාය. පවත්තන්ති පාඨසෙසො. උපාදාය රූපන්තිවා සමාසපදං දට්ඨබ්බං.

कारण अट्ठकथेमध्ये 'महाभूतसामञ्ञतो' या पदाच्या विस्तारातच जादूगार, यक्ष आणि यक्षिणी हे तीन महाभूत सांगितले आहेत. 'चतुन्नं च महाभूतानं' यामध्ये षष्ठी विभक्ती (सामीवचन) द्वितीयेच्या (उपयोग) अर्थात आहे. 'उपादाय' म्हणजे दृढपणे आश्रय घेऊन. 'प्रवृत्त होतात' (पवत्तन्ति) हा उर्वरित पाठ (पाठशेष) आहे. किंवा 'उपादाय रूपम्' असा सामासिक शब्द समजावा.

[177] විභාවනියං පන

[१७७] परंतु 'विभावनी' मध्ये...

‘‘උපාදාය පවත්තං රූපං උපාදාරූපන්ති’’ වුත්තං. තං ඉධ න යුජ්ජති.

'आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणारे रूप म्हणजे उपादारूप' असे म्हटले आहे. ते येथे योग्य ठरत नाही.

න හි ඉමස්මිං පාඨෙ කත්ථචි යකාරවිරහො දිට්ඨො. තථා හි මූලටීකායං උපාදායති නිස්සයතීති උපාදායං. තමෙව රූපන්තිපි වුත්තං. පථයතීති පථවී. සහජාතරූපානං පතිට්ඨාන භාවෙන පක්ඛායති උපට්ඨාතීති අත්ථො. පුථු මහන්තී හුත්වා ජායතීතිපි පථවී. පකාරෙන ථවීයති සබ්බෙසං රූපසම්භාරානං අධිට්ඨානත්තා. අයං තෙසං අධිට්ඨානා පතිට්ඨානා වත්ථුභූතා භූමි භූතාතිආදිනා නානාප්පකාරෙන ගුණපදෙන අභිත්ථවීයතීති පථවී. සාඑව නිසත්තනිජීවට්ඨෙන ධාතූති පථවීධාතු. ආපෙති සහජාතරූපානි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති, අප්පායති වා තානි සුට්ඨු බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙතීති ආපො. තානිවා අවිප්පකිණ්ණානි කත්වා භුසො පාති රක්ඛති, පිවතිවා විවන්තො විය තානි සඞ්ගණ්හති සම්පිණ්ඩෙතීති ආපො. සොයෙව ධාතූති ආපොධාතු. තෙ ජති තික්ඛභාවෙන සමුජ්ජලන්තො විය සහජාතධම්මානං මජ්ඣෙ පකාසති, [Pg.272] තෙජෙතිවා නිසෙති සහජාතධම්මෙ තික්ඛථාම බලෙ කරොති, පරිපාචෙතිවා උස්මාපෙතීති තෙජො, සො එව ධාතූති තෙජොධාතු. වායති සමීරෙති දෙසන්තරුප්පත්ති හෙතුභාවෙන භූතසඞ්ඝාටං දෙසන්තරං ගමෙතීති වායො. වායති වා සහජාතධම්මෙ අපතමානෙ කත්වා වහතීති වායො. සොඑව ධාතූති වායොධාතු. තත්ථ කක්ඛළලක්ඛණා පථවී. ආබන්ධනලක්ඛණො ආපො. උණ්හත්තලක්ඛණො තෙජො. විත්ථම්භනලක්ඛණො වායො. එත්ථ සියා, කස්මා පථවී කක්ඛළලක්ඛණාති වුත්තා. නනු සා මුදුභූතාපි හොතීති. සච්චං, මුදුභූතාපි පන සා සෙසභූතත්තයං උපාදාය කක්ඛළා ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදායෙව පන අයංමුදු අයං කක්ඛළාති භවති. තෙනෙව මුදුකක්ඛළානං දීඝරස්සානං විය අනවට්ඨානතා හොති. මුදුභූතාපි හි තතො මුදුතරං පත්වා කක්ඛළානාම ජාතා. කක්ඛළාපි කක්ඛළතරං පත්වා මුදුභූතානාම ජාතාති. ආබන්ධනලක්ඛණො ආපොති වුත්තො. සොච පකතිඋදකෙ අධිමත්තොති පකතිඋදකං බද්ධං ඝනීභූතමෙව සියාති චෙ. න. ආබන්ධිතබ්බාය පථවියා තත්ථ පරිදුබ්බලත්තාති, යත්ථ පන පථවී බලවතී හොති තත්ථෙව සො බද්ධතරං ආබන්ධතීති. උණ්හත්ත ලක්ඛණො තෙජොති වුත්තො. එවඤ්චසති සීතභාවො තෙජොයෙව න සියාති චෙ. න. උසති දහති පරිපාචෙති පරිණ තභාවං ගමෙතීති උණ්හොනාම. සීතභාවොච දහති පරිපාචෙති තබ්භාවං ගමෙතියෙවාති. වුත්තඤ්ච මූලටීකායං තෙජොඑව හි සීතං. හිමපාතසමයාදීසු සීතස්ස පරිපාචකතාදස්සන තොති. විත්ථම්භන ලක්ඛණො වායොති වුත්තො. සො පන ඝන ථද්ධෙසු සිලාථම්භාදීසු නලබ්භතීති චෙ. න. තත්ථ හි පථවී අත්තනා සහජාතවායුවිත්ථම්භනං ලභිත්වා ථාමප්පත්තා ථිරතරප්පත්තාච හුත්වා වහතීති. චක්ඛතීති චක්ඛු. සමවිසමං ආචික්ඛති සමවිසමජානනස්ස තම්මූලකත්තා. රූපංවා අස්සාදෙති ආපාතං ආගතාගතස්ස රූපස්ස අනිරාකරණතො. තංවා විභාවෙතීති අත්ථො. සුණාතීති සොතං. සුණන්ති සුය්‍යන්තිවා එතෙ නාති [Pg.273] සොතං. ඝායතීති ඝානං. ඝායන්ති ඝායියන්තිවා එතෙනාති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතන්ති වුච්චති. තස්මිං නින්නතාය තං අව්හායතීති ජිව්හා. අථවා. ජීවිතං වහති එතායවා තං වහන්ති පවත්තෙන්ති ජීවිතවුත්තිසම්පාදනත්තාති ජිව්හා. ජීතිවා ජයො පරාජයොවා වුච්චති. තදුභයං වහති වහන්තිවා එතායාති ජිව්හා. සසම්භාරජිව්හා. යථාහ –

या पाठात कुठेही 'य' अक्षराचा अभाव दिसत नाही. तसेच मूळटीकेमध्ये 'उपादायति निस्सयति' (आश्रय घेते) म्हणून 'उपादाय' म्हटले आहे. त्यालाच 'रूप' असेही म्हटले आहे. जे विस्तारते ते 'पथवी' (पृथ्वी) होय. सहजात रूपांचे अधिष्ठान (प्रतिष्ठा) म्हणून ते प्रकट होते किंवा उपस्थित होते, असा अर्थ आहे. विस्तीर्ण किंवा महान होऊन उत्पन्न होते, म्हणूनही ते 'पथवी' होय. सर्व रूप-सामग्रीचे अधिष्ठान असल्यामुळे विविध प्रकारे त्याची स्तुती केली जाते. 'हे त्यांचे अधिष्ठान आहे, प्रतिष्ठा आहे, वस्तूभूत आहे, भूमीभूत आहे' इत्यादी अनेक प्रकारच्या गुणवाचक शब्दांनी त्याची अत्यंत स्तुती केली जाते, म्हणून ते 'पथवी' होय. तीच (पथवी) सत्त्वरहित आणि जीवरहित (निर्जीव) असल्यामुळे 'धातू' आहे, म्हणून तिला 'पथवीधातू' म्हणतात. जी सहजात रूपांना व्यापून राहते, किंवा त्यांना तृप्त करते, त्यांचे चांगल्या प्रकारे पोषण करते व वाढवते, ती 'आपो' (जलधातू) होय. किंवा त्यांना विखुरण्यापासून रोखून त्यांचे अत्यंत रक्षण करते, किंवा जणू काही पीत असल्यासारखे त्यांना एकत्रित करते व बांधून ठेवते, ती 'आपो' होय. तोच (आपो) धातू असल्यामुळे 'आपोधातू' होय. जो तीक्ष्णतेने (उष्णतेने) प्रज्वलित झाल्यासारखा सहजात धर्मांच्या मध्ये प्रकाशित होतो, किंवा सहजात धर्मांना तीक्ष्ण व बलवान करतो, किंवा त्यांना परिपक्व करतो व उष्णता देतो, तो 'तेजो' (तेज) होय; तोच धातू असल्यामुळे 'तेजोधातू' होय. जो वाहतो, कंपन करतो, आणि दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न होण्याच्या कारणाने महाभूतांच्या समूहाला दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवतो, तो 'वायो' (वायू) होय. किंवा जो वाहतो आणि सहजात धर्मांना खाली पडू न देता धारण करतो, तो 'वायो' होय. तोच धातू असल्यामुळे 'वायोधातू' होय. त्यामध्ये, कठीणपणा (खरखरीतपणा) हे 'पथवी'चे लक्षण आहे. बांधून ठेवणे (संग्रहण) हे 'आपो'चे लक्षण आहे. उष्णता हे 'तेजो'चे लक्षण आहे. आधार देणे (स्तंभन/धारण करणे) हे 'वायो'चे लक्षण आहे. येथे शंका उपस्थित होऊ शकते की, पथवीला 'कठीण लक्षण' असे का म्हटले आहे? ती मऊ (मृदू) देखील असते की नाही? हे सत्य आहे, परंतु मऊ असली तरी ती उर्वरित तीन महाभूतांच्या तुलनेत 'कठीण' या संज्ञेलाच प्राप्त होते. परस्पर तुलना करूनच 'हे मऊ आहे, हे कठीण आहे' असा व्यवहार होतो. म्हणूनच, लांब आणि आखूड यांच्याप्रमाणे मऊ आणि कठीण यांची कोणतीही निश्चित मर्यादा नसते. कारण मऊ असलेली पथवी देखील तिच्यापेक्षा अधिक मऊ असलेल्या पथवीच्या संपर्कात आल्यावर 'कठीण' ठरते. आणि कठीण असलेली पथवी देखील तिच्यापेक्षा अधिक कठीण असलेल्या पथवीच्या संपर्कात आल्यावर 'मऊ' ठरते. 'आपो'चे लक्षण बांधून ठेवणे (संग्रहण) असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर सामान्य पाण्यात आपोधातूचे प्रमाण अधिक असल्यामुळे सामान्य पाणी घट्ट किंवा गोठलेलेच असायला हवे, अशी शंका घेतल्यास— तसे नाही. कारण तिथे बांधल्या जाणाऱ्या पथवीधातूचे प्रमाण अत्यंत कमी (दुर्बल) असते. परंतु ज्या ठिकाणी पथवीधातू बलवान असतो, तिथेच तो (आपोधातू) अधिक घट्टपणे बांधून ठेवतो, असे समजावे. 'तेजो'चे लक्षण उष्णता असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर थंडपणा (शीतभाव) हा तेजोधातू असू शकत नाही, अशी शंका घेतल्यास— तसे नाही. जे जाळते, दहन करते, परिपक्व करते आणि रूपांतरित करते, त्याला 'उष्ण' म्हणतात. आणि शीतभाव (थंडपणा) देखील दहन करतो, परिपक्व करतो आणि त्या अवस्थेला प्राप्त करून देतोच. आणि मूळटीकेमध्ये म्हटले आहे की: 'तेजोधातूच शीत (थंड) आहे, कारण बर्फवृष्टी इत्यादीच्या वेळी थंडीची परिपक्व करण्याची (दहन करण्याची) शक्ती दिसून येते.' 'वायो'चे लक्षण आधार देणे (स्तंभन) असे म्हटले आहे. जर असे म्हटले की, तो (वायोधातू) दगडी खांबांसारख्या अत्यंत कठीण व घट्ट वस्तूंमध्ये आढळत नाही, तर— तसे नाही. कारण तिथे पथवीधातू स्वतःसोबत सहजात असलेल्या वायूच्या आधाराला (स्तंभनाला) प्राप्त करून अत्यंत बलवान आणि स्थिर होऊन राहतो, असे समजावे. जे पाहते (किंवा आस्वाद घेते) ते 'चक्खू' (चक्षू/डोळा) होय. ते सम आणि विषम (समान आणि असमान) गोष्टी दर्शवते, कारण सम-विषम जाणण्याचे मूळ चक्षूमध्येच आहे. किंवा ते रूपाचा आस्वाद घेते, कारण दृष्टीपथात येणाऱ्या कोणत्याही रूपाचा ते निषेध करत नाही. किंवा ते रूपाला स्पष्टपणे प्रकट करते, असा अर्थ आहे. जे ऐकते ते 'सोत' (श्रोत्र/कान) होय. ज्याच्याद्वारे ऐकतात किंवा जे ऐकले जाते, ते 'सोत' होय. जे वास घेते ते 'घान' (घ्राण/नाक) होय. ज्याच्याद्वारे वास घेतात किंवा ज्याचा वास घेतला जातो, ते 'घान' होय. जीवनाचे निमित्त असलेल्या रसाला (चवीला) 'जीवित' असे म्हटले जाते. त्या रसाकडे झुकलेली असल्यामुळे आणि त्याला आकर्षित करत असल्यामुळे तिला 'जिव्हा' (जीभ) म्हणतात. अथवा, जी जीवन धारण करते, किंवा जिच्याद्वारे जीवनाची प्रवृत्ती चालवली जाते, कारण ती उपजीविका पूर्ण करण्याचे साधन आहे, म्हणून ती 'जिव्हा' होय. 'जि' म्हणजे जय किंवा पराजय असे म्हटले जाते. जी या दोन्ही गोष्टी (जय आणि पराजय) धारण करते, किंवा जिच्याद्वारे लोक या दोन्ही गोष्टी प्राप्त करतात, ती 'जिव्हा' होय. ही ससंभार जिव्हा (भौतिक जिभेसह) आहे. जसे की म्हटले आहे—

පුරිසස්ස හි ජාතස්ස, කුදාරී ජායතෙ මුඛෙ;

යාය ඡින්දති අත්තානං, නරො දුබ්භාසිතං භණන්ති.

नक्कीच, जन्मलेल्या मनुष्याच्या मुखात कुऱ्हाड उत्पन्न होते; जिच्याद्वारे वाईट (दुर्भाष्य) बोलणारा मनुष्य स्वतःलाच कापून टाकतो (स्वतःचाच घात करतो).

ඉධ පන තං සහචරිතත්තා ජිව්හාති පසාදරූපමො වුච්චති. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං පාපධම්මානඤ්ච ආයො උප්පත්තිට්ඨානන්ති කායො. සසම්භාරකායො. ඉධ පන තං සහචරිතො පසාද කායොඑව අධිප්පෙතො. පසීදන්තීති පසාදා. පසීදන්ති වා එත්ථ චන්දමණ්ඩලාදීනි ආරම්මණනිමිත්තානි තත්ථ සංසීදමානානි විය සරූපතො සන්දිස්සන්තීති පසාදා, සුපරිසුද්ධආදාසමණ්ඩසදිසා කම්මජමණ්ඩා. ඉමෙ පන පඤ්ච දට්ඨුකාමතාදි නිදාන කම්මසමුට්ඨාන භූතපසාද ලක්ඛණා රූපාදි අභිඝාතාරහ භූතපසාදලක්ඛණා වා චක්ඛුපසාදාදයො දට්ඨබ්බා. තත්ථ චක්ඛු තාව සෙතමණ්ඩල පරික්ඛිත්තස්ස කණ්හමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙ ඌකාසිරපමාණෙ අතිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්ති පදෙසභූතෙ දිට්ඨමණ්ඩලෙ තෙලමිව සත්තපිචුපටලානි සත්තඅක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති. සොතං සොතබිලබ්භන්තරෙ අඞ්ගුලිවෙඨනාකාරං උපචිතතනුතම්බලොමං පදෙසං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති. ඝානං නාසිකබ්භන්තරෙ අජපදසණ්ඨානං පදෙසං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති. ජිව්හා සසම්භාර ජිව්හාමජ්ඣෙ උප්පල දලග්ග සණ්ඨානං පදෙසං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨති. කායො පන මහන්ති යා කප්පාස පටලවට්ටියං ආසිත්තතෙලංවිය ථපෙත්වා පාචක තෙජස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං කෙසග්ග ලොමග්ග නඛග්ග සුක්ඛචම්මානිච අවසෙසං සකලසරීරං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතීති. තෙ පන පඤ්ච යථාරහං පඤ්චද්වාරිකචිත්තානං වත්ථුද්වාරභාවං සාධෙන්ති. තෙසුච එකෙකස්ස චතස්සො චතස්සො ධාතුයො සන්ධාරණආබන්ධන පරිපාචන සමුදීරණ කිච්චෙහි උපකාරං කරොන්ති. යථාඛත්ති යකුමාරස්ස [Pg.274] චතස්සො ධාතියො ධාරණ නහාපන මණ්ඩන බීජන කිච්චෙහීති. උතුචිත්තාහාරාච නං උපත්ථම්භෙන්ති. යථා තං ඛත්තියකුමාරං පිතු ජෙට්ඨභාතු ජෙට්ඨභගිනියොවිය. ආයුච නං සුට්ඨු අනුපාලෙති. යථා තං ඛත්තියකුමාරං දිසාපාමොක්ඛො රාජසම්මතො මහාභිසක්කොවිය. වණ්ණාදයොච නං පරිවාරෙන්ති. යථා තං ඛත්තියකුමාරං සහජාතා අමච්චපුත්තා වියාති. යස්මා පන සත්තානං චිත්තං නාම විචිත්තං හොති. චිත්තවිචිත්තතාය සඤ්ඤාවිචිත්තා. සඤ්ඤාවිචිත්තතාය තණ්හාවිචිත්තා. තණ්හාවිචිත්ත තාය කම්මානි විචිත්තානි. කම්මවිචිත්තතාය කම්මසමුට්ඨානානි භූතානි විචිත්තානි. භූතවිචිත්තතාය ඉමෙ පසාදා විචිත්තා. අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා හොන්ති. තෙහි පසාදමණ්ඩභූතාපි සමානා කෙචි රූපස්සෙව අභිඝාතාරහා හොන්ති, න සද්දාදීනං. කෙචි සද්දාදීනං එව, න රූපස්සාති. තස්මා තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අඤ්ඤරූපෙහිච ලක්ඛණතො අසංමිස්සතා වෙදිතබ්බාති.

परंतु येथे (या संदर्भात) त्या (ससंभार जिव्हेच्या) सहचरित्वामुळे 'जिव्हा' असे केवळ प्रसाद रूपालाच म्हटले जाते. कुत्सित (निंद्य) अशा केस इत्यादी आणि पापधर्मांचे जे उत्पत्तीचे स्थान (आय) आहे, म्हणून त्याला 'काय' (शरीर) म्हणतात. तो ससंभार काय होय. परंतु येथे त्या ससंभार कायाशी सहचरित असलेला 'प्रसाद काय' (स्पर्शेंद्रिय) च अभिप्रेत आहे. जे प्रसन्न (स्वच्छ/संवेदनशील) होतात, म्हणून त्यांना 'प्रसाद' म्हणतात. अथवा, ज्यांच्यामध्ये चंद्रमंडळ इत्यादी आलंबन-निमित्त प्रसन्न होतात (स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होतात) आणि जणू काही त्यात बुडाल्यासारखे स्वतःच्या रूपाने दिसतात, म्हणून ते 'प्रसाद' होत; जे अत्यंत स्वच्छ आरशाच्या मंडळासारखे कर्मज मंडल आहेत. हे पाच चक्षुप्रसाद इत्यादी (इंद्रिये) पाहण्याची इच्छा इत्यादी मूळ असलेल्या कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या महाभूतांना प्रसन्न करण्याचे लक्षण असलेले, किंवा रूप इत्यादींच्या आघाताला (संस्पर्शाला) योग्य अशा महाभूतांना प्रसन्न करण्याचे लक्षण असलेले म्हणून जाणावे. त्यात चक्षुप्रसाद हा पांढऱ्या मंडळाने वेढलेल्या काळ्या मंडळाच्या मध्यभागी, उवाच्या डोक्याच्या आकाराएवढ्या, समोर उभ्या असलेल्या लोकांच्या शरीराच्या आकाराचे प्रतिबिंब पडण्याचे स्थान असलेल्या 'दृष्टीमंडळात' (बाहुलीत), तेल जसे कापसाच्या सात थरांना व्यापून राहते, तसे डोळ्याच्या सात थरांना व्यापून राहतो. श्रोत्र (कान) हे कानपुडाच्या आत बोटाच्या वेढ्यासारख्या (अंगठीसारख्या) आकाराच्या, बारीक व तांबूस केसांनी युक्त असलेल्या प्रदेशाला व्यापून राहते. घ्राण (नाक) हे नाकाच्या आत शेळीच्या खुराच्या आकाराच्या प्रदेशाला व्यापून राहते. जिव्हा ही ससंभार जिव्हेच्या मध्यभागी कमळाच्या पाकळीच्या टोकाच्या आकाराच्या प्रदेशाला व्यापून राहते. परंतु काय (त्वचेची संवेदनशीलता) हा मोठ्या कापसाच्या थरावर ओतलेल्या तेलाप्रमाणे, पाचक तेजाचे (उष्णतेचे) अधिष्ठान असलेले स्थान, तसेच केसांचे टोक, रोमांचे टोक, नखांचे टोक आणि कोरडी त्वचा सोडून, उर्वरित संपूर्ण शरीराला व्यापून राहतो. ते पाच (प्रसाद) योग्यतेनुसार पंचद्वारिक चित्तांचे वस्तू (अधिष्ठान) आणि द्वार असणे सिद्ध करतात. आणि त्यांपैकी प्रत्येकाला चार-चार धातू (पृथ्वी, आप, तेज, वायू) अनुक्रमे धारण करणे, बांधून ठेवणे, परिपक्व करणे आणि गतिमान करणे या कृत्यांद्वारे उपकार (मदत) करतात. जसे एखाद्या क्षत्रिय राजकुमाराला चार दाई (परिचारिका) अनुक्रमे कडेवर घेणे, आंघोळ घालणे, नटवणे आणि वारा घालणे या कृत्यांद्वारे मदत करतात. ऋतू, चित्त आणि आहार देखील त्याला आधार देतात. जसे त्या राजकुमाराला त्याचे वडील, मोठा भाऊ आणि मोठी बहीण आधार देतात. आणि आयुष्य (जीवितेंद्रिय) त्याचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करते. जसे त्या राजकुमाराचे दिशाप्रसिद्ध आणि राजाने सन्मानित केलेला मोठा वैद्य रक्षण करतो. आणि वर्ण (रूप) इत्यादी त्याला वेढून राहतात. जसे त्या राजकुमाराला त्याचे सोबत जन्मलेले अमात्यपुत्र (मंत्र्यांची मुले) वेढून राहतात. कारण प्राण्यांचे चित्त हे विचित्र (विविध प्रकारचे) असते. चित्ताच्या विचित्रतेमुळे संज्ञा विचित्र होते. संज्ञेच्या विचित्रतेमुळे तृष्णा विचित्र होते. तृष्णेच्या विचित्रतेमुळे कर्मे विचित्र होतात. कर्माच्या विचित्रतेमुळे कर्मापासून उत्पन्न झालेली महाभूते विचित्र होतात. महाभूतांच्या विचित्रतेमुळे हे (इंद्रिय) प्रसाद विचित्र होतात. ते परस्परांपेक्षा भिन्न (असदृश) असतात. ते सर्व प्रसाद रूप असूनही, काही केवळ रूपाच्याच आघाताला (संस्पर्शाला) ग्रहण करण्यास योग्य असतात, शब्दादींच्या नाही. काही केवळ शब्दादींच्याच आघाताला ग्रहण करण्यास योग्य असतात, रूपाच्या नाही. म्हणून, त्यांची परस्परांपासून आणि इतर रूपांपासून लक्षणाच्या दृष्टीने असंमिश्रता (भिन्नता) जाणून घ्यावी.

රූපයතීති රූපං. වණ්ණවිසෙසං ආපජ්ජිත්වා හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙති. පකතියාපි වා යංකිඤ්චිදබ්බං සමවිසමංවා පකාසෙ තීති අත්ථො. සප්පති සොතවිඤ්ඤෙය්‍යභාවං ගච්ඡතීති සද්දො. සද්දයතීති සද්දො. තං තං අත්ථංවා අත්තනො වත්ථුංවා ආචික්ඛතීති අත්ථො. සදතිවා තං තං දිසංවා දෙසංවා ඛණෙන විස්සරති විප්ඵරතීති සද්දො. ගන්ධයතීති ගන්ධො. අත්තනො වත්ථුංසූචෙතීති අත්ථො. ගච්ඡතීති ගො. වාතො. තෙන ධාරීයතීති ගන්ධො. රසීයති අස්සාදීයතීති රසො. රසන්තිවා තං අස්සාදෙන්තීති රසො. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං. ඵුසනඤ්චෙත්ථ පසාදෙන සහ ඝට්ටනං කලාපන්තරභූතෙහි සද්ධිං පටිහනනඤ්ච වෙදිතබ්බං. තදුභයංපි ආපො ධාතුයා නත්ථීති වුත්තං ආපොධාතුවිවජ්ජිතන්ති. කස්මා පන තං තස්සා නත්ථි. නනු සීතතාවා ද්‍රවතාවා ඵුසිත්වා ගය්හතීති. වුච්චතෙ, සීතතා හි තෙජොයෙව, න ආපො. යදි හි සා ආපොයෙව සියා. පක්කුමිතෙ සන්තත්තෙ ලොහරසෙපිස්ස සීතතා ලබ්භමානා සියා. සො හි රසො ආපාධිකො හොතීති. එවං පන නලබ්භති. තස්මා සා තෙජොයෙව, න ආපොති. [Pg.275] අපිච, සීතුණ්හානං එකස්මිං කලාපෙ සහ අප්පවත්තනතො ඔරපාරානං විය තෙසං අනවට්ඨානතොච විඤ්ඤායති. න හි සීතකලාපෙ උණ්හං, උණ්හකලාපෙවා සීතං සහ පවත්තති. යස්මිංච වත්ථුම්හි පුබ්බෙ සීතසඤ්ඤා සණ්ඨාති. පච්ඡා තතො සීතතරෙ ආගතෙ තස්මිංයෙව පුන උණ්හසඤ්ඤා සණ්ඨාති. පුබ්බෙ උණ්හසඤ්ඤායංපි එසෙව නයො. තථා උණ්හෙ මන්දෙ සීතසඤ්ඤා සණ්ඨාති. සීතෙ මන්දෙ උණ්හසඤ්ඤාති.

जे रूपायित होते (विकार पावते किंवा दर्शविते), ते 'रूप' होय. विशिष्ट वर्णाला (रंगाला) प्राप्त होऊन मनातील भाव प्रकट करते. अथवा, स्वाभाविकपणे देखील जे काही द्रव्य सम किंवा विषम आहे, ते प्रकट करते, असा अर्थ आहे. जे श्रोत्रविज्ञानाचा विषय होण्यास प्राप्त होते, म्हणून तो 'शब्द' होय. जो आवाज करतो, म्हणून तो 'शब्द' होय. तो त्या त्या अर्थाला किंवा स्वतःच्या अधिष्ठानाला सांगतो (प्रकट करतो), असा अर्थ आहे. अथवा, जो त्या त्या देशात किंवा प्रदेशात एका क्षणात पसरतो, व्यापतो, म्हणून तो 'शब्द' होय. जो वास देतो (स्वतःची सूचना देतो), म्हणून तो 'गंध' होय. आपल्या अधिष्ठानाची (वस्तूची) सूचना देतो, असा अर्थ आहे. जो जातो तो 'गो' म्हणजे वायू. त्याच्याद्वारे जो वाहून नेला जातो, म्हणून तो 'गंध' होय. ज्याचा आस्वाद घेतला जातो, म्हणून तो 'रस' होय. अथवा, ज्याचा आस्वाद घेतात, म्हणून तो 'रस' होय. ज्याला स्पर्श केला जातो, ते 'फोट्टब्ब' (स्पर्शव्य) होय. आणि येथे 'स्पर्श' म्हणजे प्रसादाशी (इंद्रियाशी) होणारा संघट्ट (धडकणे) आणि इतर कलापांतील महाभूतांशी होणारा प्रतिघात (स्पर्श) असे जाणावे. ते दोन्हीही (संघट्ट आणि प्रतिघात) आपधातूमध्ये नसतात, म्हणून 'आपधातूवर्जित' असे म्हटले आहे. पण ते त्या आपधातूमध्ये का नसते? शीतता (थंडपणा) किंवा द्रवता (ओलेपणा) स्पर्श करून ग्रहण केली जाते की नाही? उत्तर दिले जाते: शीतता ही खरोखर तेजोधातूच आहे, आपधातू नाही. जर ती खरोखर आपधातूच असती, तर उकळत्या, अत्यंत गरम अशा वितळलेल्या लोखंडाच्या रसात देखील शीतता आढळली असती. कारण तो रस आपधातूने अधिक (प्रचुर) असतो. परंतु तसे आढळत नाही. म्हणून ती (शीतता) तेजोधातूच आहे, आपधातू नाही. शिवाय, शीत आणि उष्ण हे एकाच कलापात एकत्र प्रवृत्त होत नसल्यामुळे, आणि नदीच्या अलीकडच्या व पलीकडच्या तीराप्रमाणे त्यांचे एकत्र न राहणे असल्यामुळे देखील हे समजते. कारण शीत कलापात उष्णता, किंवा उष्ण कलापात शीतता एकत्र प्रवृत्त होत नाही. आणि ज्या वस्तूमध्ये पूर्वी 'शीत' अशी संज्ञा (जाणीव) प्रस्थापित होते, नंतर त्यापेक्षा अधिक शीत (थंड) वस्तू आल्यावर, त्याच वस्तूमध्ये पुन्हा 'उष्ण' अशी संज्ञा प्रस्थापित होते. पूर्वी उष्ण संज्ञा असताना देखील हाच न्याय लावावा. तसेच, उष्णता मंद (कमी) झाल्यावर शीत संज्ञा प्रस्थापित होते, आणि शीतता मंद झाल्यावर उष्ण संज्ञा प्रस्थापित होते.

අථ පන ද්‍රවභාවභූතො ආපො ඵුසිත්වා ගය්හති. අයො පිණ්ඩාදීසු ආබන්ධනභූතොපි ඵුසිත්වාව ගය්හෙය්‍ය. එවඤ්ච සති යථා තෙසු ඉතරානි තීණි භූතානි විනා ඉතරීතරෙන විසුං විසුං කායික සුඛදුක්ඛානං ආරම්මණභූතානි හොන්ති. තථා සොපි විනා ඉතරෙහි විසුං කායිකසුඛදුක්ඛානං ආරම්මණභූතොඑව සියා. න පන හොති. යඤ්හි තානි අයොපිණ්ඩාදීනි ඵුසන්තානං කායිකං සුඛංවා දුක්ඛංවා උප්පජ්ජති, තං සණ්හථද්ධතා වසෙනවා උප්පජ්ජති. සීතුණ්හතාවසෙනවා අබ්භන්තරථම්භනස්ස මන්දගාළ්හතාවසෙනවා. නො අඤ්ඤථාති. තස්මා පුරිමභාගෙ තීණි භූතානි ඵුසිත්වාවා වණ්ණං දිස්වාවා පච්ඡා භාගෙ සුද්ධෙන මනො විඤ්ඤාණසන්තානෙන දීඝරස්සාදිසණ්ඨානංවා රත්තියං අලාතචක්කං වා තංතංඡිද්දවිවරංවා ජානන්තා විය පථමං ද්‍රවතාසහිතානි විලීනානි මුදූනි තීණි භූතානි පථවිං එව වා ඵුසිත්වා පච්ඡා සුද්ධෙන මනො විඤ්ඤාණසන්තානෙන විසුං ද්‍රවභාවං අද්දතින්තභාවං ජානන්ති. එවං සන්තෙපි තං ඵුසිත්වා ජානන්තා ඉච්චෙව මඤ්ඤන්ති අවිසෙසවිදුනොති. ගුන්නං අභිණ්හං චරණට්ඨානං ගොචරො. ගොචරසදිසත්තා ඉධ ගොචරො. ගොතිවා ඉධ චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි වුච්චන්ති. තානි විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතානි හුත්වා එතෙසු චරන්ති. එතානිවාතෙසු චරන්ති පවත්තන්ති ඝට්ටෙන්තීති ගොචරා. තෙයෙව ඉධ එකත්තං උපනෙත්වා ගොචරරූපන්ති වුත්තං. ඉමානිපන පඤ්ච යථාක්කමං චක්ඛාදීසු පටිහනන ලක්ඛණානි රූපාදීනීති වෙදිතබ්බානි.

पण जर द्रवभावरूप असलेला आपो (जल) स्पर्श करून ग्रहण केला जातो असे मानले तर, लोखंडाच्या गोळ्या इत्यादींमध्ये बांधून ठेवणारा (आबंधनभूत) असलेला आपो देखील स्पर्श करूनच ग्रहण केला जावा. आणि असे झाले असता, ज्याप्रमाणे त्या लोखंडाच्या गोळ्या इत्यादींमध्ये इतर तीन महाभूते एकमेकांशिवाय वेगवेगळी कायिक सुख-दुःखाची आलंबने (विषय) होतात, त्याचप्रमाणे तो (आपो) देखील इतरांशिवाय स्वतंत्रपणे कायिक सुख-दुःखाचे आलंबनच व्हावा. परंतु तसे होत नाही. कारण त्या लोखंडाच्या गोळ्या इत्यादींना स्पर्श करणाऱ्यांना जे कायिक सुख किंवा दुःख उत्पन्न होते, ते मृदुता किंवा कठीणतेच्या (पठवीच्या) प्रभावाने उत्पन्न होते, किंवा शीत-उष्णतेच्या (तेजोच्या) प्रभावाने, किंवा अंतर्गत आधाराच्या (वायोच्या) मंद किंवा तीव्रतेच्या प्रभावाने उत्पन्न होते. इतर कोणत्याही प्रकारे (म्हणजे केवळ आपोमुळे) उत्पन्न होत नाही. म्हणून, पूर्वभागात (सुरुवातीला) तीन महाभूतांना स्पर्श करून किंवा वर्ण (रंग) पाहून, नंतरच्या भागात शुद्ध मनोविज्ञानाच्या प्रवाहाने लांब-आखाड इत्यादी आकाराला किंवा रात्रीच्या वेळी फिरणाऱ्या मशालीच्या चक्राला (अलातचक्र) किंवा त्या त्या छिद्र-विवराला जाणणाऱ्यांप्रमाणे; सुरुवातीला द्रवतेने युक्त, विरघळलेल्या, मृदू अशा तीन महाभूतांना किंवा केवळ पठवीलाच स्पर्श करून, नंतर शुद्ध मनोविज्ञानाच्या प्रवाहाने स्वतंत्रपणे द्रवभाव किंवा ओलेपणा जाणतात. असे असूनही, विशेष न जाणणारे लोक "त्याला स्पर्श करूनच जाणतात" असे मानतात. गाईंचे वारंवार फिरण्याचे ठिकाण म्हणजे 'गोचर' होय. गोचरासारखे (गाईंच्या चरण्याच्या जागेसारखे) असल्यामुळे येथे 'गोचर' म्हटले आहे. किंवा येथे 'गो' शब्दाने चक्षु इत्यादी इंद्रिये म्हटली जातात. ती विज्ञानाने अधिष्ठित होऊन या विषयांमध्ये संचार करतात. किंवा हे (चक्षु इत्यादी) त्या (रूपादी विषयांमध्ये) संचार करतात, प्रवृत्त होतात, आदळतात म्हणून 'गोचर' म्हणतात. त्यांनाच येथे एकत्व करून 'गोचररूप' असे म्हटले आहे. आणि ही पाच (रूपादी) अनुक्रमे चक्षु इत्यादींवर आघात करण्याचे (प्रतिहनन) लक्षण असणारी आहेत, असे जाणावे।

ඉත්ථී වුච්චති අවිසදාකාරසණ්ඨිතං ඛන්ධපඤ්චකං. යස්ස පන ධම්මස්ස ආනුභාවෙන තං තථා සණ්ඨාති පවත්තති. සො ඉත්ථි යා [Pg.276] භාවොති ඉත්ථත්තං. පුරිසො වුච්චති විසදාකාරසණ්ඨිතං ඛන්ධපඤ්චකං. සෙසං වුත්තනයමෙව. තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ග ඉත්ථිනිමිත්ත ඉත්ථි කුත්ත ඉත්ථාකප්පානං හෙතුභාව ලක්ඛණං ඉත්ථත්තං. පුරිසලිඞ්ග පුරිසනිමිත්ත පුරිසකුත්ත පුරිසාකප්පානං හෙතුභාව ලක්ඛණං පුරිසත්තං. තත්ථ ලිඞ්ගන්ති පධානඞ්ගභූතං මහාසණ්ඨානං. නිමිත්තන්ති පච්චඞ්ගභූතං ඛුද්දකසණ්ඨානං. කුත්තන්ති කීළාලිලාදි ක්‍රියාවිසෙසො. ආකප්පොති ගමනාදිකො ආකාරවිකාරො. සබ්බෙපෙතෙ ඛන්ධපඤ්චකස්ස පවත්තිවිසෙසාඑව. යෙ සද්දසත්ථෙසු ලිඞ්ගන්ති වුච්චන්ති. යෙසඤ්ච වසෙන අයං ඉත්ථීඑව, න පුරිසො. අයං පුරිසොඑව, න ඉත්ථීති සඤ්ජානන්ති. යස්මා පනෙත්ථ සණ්ඨානාදීනං අවිසදාදිභාවොඑව අත්ථතො ඉත්ථිපුරිසතා හොති. තදුභයමුත්තභාවොච නපුංසකතා. සොච අක්ඛරපද සඞ්ඛාතෙසු වචනෙසු ච වචනත්ථෙසුච යථාරහං සන්දිස්සතියෙව. තස්මා ඉන්ද්‍රියරහිතෙසුපි පදෙසුච රුක්ඛාදීසු පදත්ථෙසුච පරියායෙන ඉත්ථිපුමනපුංසකතාසිද්ධි වෙදිතබ්බාති.

अस्पष्ट (अविशद) आकाराने स्थित असलेल्या पंचस्कंधाला 'स्त्री' (इत्थी) असे म्हटले जाते. परंतु ज्या धर्माच्या प्रभावामुळे तो (पंचस्कंध) तशा प्रकारे स्थित होतो व प्रवृत्त होतो, तो स्त्रीचा भाव म्हणजे 'इत्थत्तं' (स्त्रीत्व) होय. स्पष्ट (विशद) आकाराने स्थित असलेल्या पंचस्कंधाला 'पुरुष' (पुरिस) असे म्हटले जाते. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीप्रमाणेच आहे. त्या दोन्हीमध्ये, स्त्री-लिंग, स्त्री-निमित्त, स्त्री-कुत्त (क्रीडा-लीला इत्यादी) आणि स्त्री-आकल्प (चालणे-बोलणे इत्यादी) यांचे कारण असणे हे 'स्त्रीत्व' (इत्थत्तं) चे लक्षण आहे. पुरुष-लिंग, पुरुष-निमित्त, पुरुष-कुत्त आणि पुरुष-आकल्प यांचे कारण असणे हे 'पुरुषत्व' (पुरिसत्तं) चे लक्षण आहे. त्यामध्ये 'लिंग' म्हणजे मुख्य अंग असणारे मोठे संस्थान (आकार). 'निमित्त' म्हणजे दुय्यम अंग असणारे लहान संस्थान (आकार). 'कुत्त' म्हणजे खेळ, विलास इत्यादी क्रियाविशेष. 'आकल्प' म्हणजे चालणे इत्यादी आकारातील बदल (विकार). हे सर्व देखील पंचस्कंधाचे प्रवृत्ती-विशेषच आहेत, ज्यांना व्याकरणशास्त्रात 'लिंग' असे म्हटले जाते. आणि ज्यांच्या प्रभावाने "ही स्त्रीच आहे, पुरुष नाही" किंवा "हा पुरुषच आहे, स्त्री नाही" असे लोक चांगल्या प्रकारे ओळखतात. कारण येथे संस्थान (आकार) इत्यादींचा अस्पष्टता इत्यादी भावच अर्थतः स्त्रीत्व व पुरुषत्व आहे. आणि त्या दोन्हीपासून मुक्त असलेला भाव म्हणजे 'नपुंसकता' होय. आणि तो (भाव) अक्षरे व पदांनी युक्त अशा शब्दांमध्ये आणि शब्दांच्या अर्थांमध्ये देखील योग्यतेनुसार दिसून येतोच. म्हणून, इंद्रियरहित असलेल्या पदांमध्ये आणि वृक्ष इत्यादी पदार्थांमध्ये देखील पर्यायाने स्त्री, पुरुष व नपुंसकत्वाची सिद्धी जाणावी।

[178] යං පන විභාවනියං

[१७८] परंतु विभाविनी (टीका) मध्ये...

‘‘ඉත්ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

"स्त्रियांचे जननेंद्रिय हे स्त्री-लिंग आहे" असे जे वचन म्हटले आहे, ते योग्य नाही।

න හි කත්ථචි පාළියං අට්ඨකථාසුච නිමිත්තසද්දොවිය ලිඞ්ගසද්දො අඞ්ගජාතෙ පාකටො දිට්ඨොති.

कारण पालिमध्ये किंवा अट्ठकथांमध्ये कोठेही 'निमित्त' शब्दाप्रमाणे 'लिंग' शब्द जननेंद्रियाच्या (अंगजाताच्या) अर्थात प्रसिद्ध असलेला आढळत नाही.

[179] යඤ්ච තත්ථ

आणि जे तेथे (त्या विभाविनी टीकेमध्ये)...

‘‘ඉත්ථිසණ්ඨානං ඉත්ථාකප්පො’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

[१७९] "स्त्रीचा आकार हा स्त्री-आकल्प आहे" असे जे वचन म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही।

න හි ලිඞ්ගසද්දො විය ආකප්පසද්දො සණ්ඨානෙ පාකටො දිට්ඨොති. සෙසංපන තත්ථ වුත්තං යංකිඤ්චි අට්ඨකථාය අසමෙන්තංපි තෙන පරියායෙන යුජ්ජතියෙව. භවන්ති පවත්තන්ති තංසහිතෙ ඛන්ධසන්තානෙ එසා ඉත්ථී, එසො පුරිසොති එවං පවත්තා සද්ද බුද්ධියො එතෙනාති භාවො භවන්තිවා පාතුභවන්ති තංසහිතෙ ඛන්ධසන්තානෙ ලිඞ්ගාදීනි එතස්මිං සතීති භාවො. සො එව රූපන්ති භාවරූපං. හදන්ති සත්තා තංතංඅත්ථංවා අනත්ථංවා පූරෙන්ති එතෙනාති හදයං. හදන්තිවා සත්තා ඉතො නානාවිකක්කෙ ඔසජන්ති [Pg.277] මුඤ්චන්තීති හදයං. හරන්තිවා පරිහරන්ති තං සත්තා ජීවිතංවිය දයන්ති රක්ඛන්තිචාති හදයං. වසන්ති නිවසන්ති චිත්තචෙත සිකාධම්මා එත්ථාති වත්ථු. හදයඤ්ච තං වත්ථුචාති හදයවත්ථු. ධාතුද්වයනිස්සයලක්ඛණං වත්ථුරූපං. තං පන හදයකොසබ්භන්තරෙ අඩ්ඪපසතමත්තං ලොහිතං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං. ධම්මසඞ්ගණියං පන දෙසනාභෙදරක්ඛනත්ථං අවත්වා පට්ඨානෙඑව තං වුත්තං. යථාහ-වත්ථු කුසලානං ඛන්ධානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථු අකුසලානං ඛන්ධානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයොතිආදි. එත්ථච ඡහි වත්ථූහි අඤ්ඤං වත්ථුනාම නත්ථි. තෙසුච පුරිමානි පඤ්ච කුසලාදීනං නිස්සයාඑව න හොන්ති. තස්මා තෙසං නිස්සයභාවෙන තත්ථ වුත්තං වත්ථුනාම විසුං එකං වත්ථුරූපමෙවාති සිද්ධන්ති.

कारण 'लिंग' शब्दाप्रमाणे 'आकल्प' शब्द आकाराच्या अर्थात प्रसिद्ध असलेला आढळत नाही. परंतु तेथे (टीकेमध्ये) सांगितलेले उर्वरित जे काही अट्ठकथेशी जुळत नसले तरी, त्या पर्यायाने योग्यच ठरते. ज्याच्याद्वारे, त्या भावाने युक्त असलेल्या स्कंधप्रवाहामध्ये "ही स्त्री आहे, हा पुरुष आहे" अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे शब्द व ज्ञान उत्पन्न होते, म्हणून तो 'भाव' होय. किंवा, हा (भाव) असताना, त्या भावाने युक्त असलेल्या स्कंधप्रवाहामध्ये लिंग इत्यादी प्रकट होतात, म्हणून तो 'भाव' होय. तोच रूप असल्यामुळे 'भावरूप' होय. ज्याच्याद्वारे प्राणी त्या त्या अर्थाला (कल्याणाला) किंवा अनर्थाला पूर्ण करतात, म्हणून ते 'हदय' होय. किंवा, प्राणी यातून विविध वितर्कांना सोडून देतात, मुक्त करतात, म्हणून ते 'हदय' होय. किंवा, प्राणी त्याचे जीविताप्रमाणे वहन करतात, रक्षण करतात, म्हणून ते 'हदय' होय. येथे चित्त आणि चैतसिक धर्म निवास करतात, म्हणून ते 'वस्तू' (वत्थु) होय. ते हृदय देखील आहे आणि वस्तू देखील आहे, म्हणून 'हदयवस्तू' (हदयवत्थु) होय. दोन धातूंच्या (मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू) आश्रयाचे लक्षण असणारे हे वस्तुरूप आहे. आणि ते हृदयकोशाच्या आत अर्धा पसा (अंजली) प्रमाणाच्या रक्ताला व्यापून राहते, असे जाणावे. परंतु धम्मसंगणीमध्ये देशनेचा भेद टाळण्यासाठी ते न सांगता, पट्ठानमध्येच ते सांगितले आहे. जसे की म्हटले आहे - "वस्तू ही कुशल स्कंधांचा निश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय आहे. वस्तू ही अकुशल स्कंधांचा निश्रयप्रत्ययाने प्रत्यय आहे" इत्यादी. आणि येथे सहा वस्तूंव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही वस्तू नावाचे रूप नाही. आणि त्या सहा वस्तूंमध्ये पूर्वोक्त पाच (चक्षु इत्यादी) वस्तू केवळ कुशलादींचेच आश्रय नसतात. म्हणून, त्यांच्या आश्रयभावाने तेथे सांगितलेली 'वस्तू' नावाचे रूप स्वतंत्रपणे एक वस्तुरूपच आहे, हे सिद्ध होते।

[180] විභාවනියං පන

परंतु विभाविनी (टीका) मध्ये...

යං රූපං නිස්සායාති පාඨස්ස උද්ධටත්තා රූපසාමඤ්ඤපසඞ්ගො හොතීති තං විසොධෙතුං යුත්තිනාම වුත්තා. පට්ඨානෙ පන බහූසු අනඤ්ඤසාධාරණෙසු ඨානෙසු වත්ථුනාමෙන විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා සොපසඞ්ගො නත්ථියෙවාති දට්ඨබ්බං.

[१८०] "ज्या रूपाचा आश्रय घेऊन" (यं रूपं निस्साय) हा पाठ उद्धृत केल्यामुळे सामान्य रूपाचा प्रसंग (अतिव्याप्ती) होतो, म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी युक्ती सांगितली आहे. परंतु पट्ठानमध्ये अनेक असाधारण ठिकाणी 'वस्तू' या नावाने विशेष करून सांगितल्यामुळे तो प्रसंग (अतिव्याप्ती) येतच नाही, असे जाणावे।

ජීවන්ති සහජාතධම්මා යෙනාති ජීවිතං. තෙසං ජීවනෙ ආධිපච්චයොගෙන තෙසු ඉන්දං ඉස්සරං අත්තානං කරොතීති ඉන්ද්‍රියං. ජීවිතඤ්ච තං ඉන්ද්‍රියඤ්චාති ජීවිතින්ද්‍රියං. සහජාතා නුපාලන ලක්ඛණං ජීවිතින්ද්‍රියං. යථා හි බීජනිබ්බත්තානි උප්පලාදීනි බීජෙවිනට්ඨෙපි උදකානුපාලිතානි චිරංපි කාලං ජීවන්ති. එවමෙවං නිරුද්ධ කම්මනිබ්බත්තානි කම්මජරූපානි කම්මෙ අසන්තෙපි ජීවිතානුපාලිතානි සන්තතිවසෙන වස්සසතංපි වස්සසහස්සංපි කප්පංපි සොළසකප්පසහස්සානිපි ජීවන්තියෙව, තථා හි ජීවිතරහිතානි ඉතරරූපානි ජීවන්තානිනාම නහොන්ති. තානි හි යෙන එකෙන චිත්තෙනවා උතුනාවා ආහාරෙනවා ජායන්ති. තස්මිං නිරුද්ධෙ නිරුජ්ඣන්ති, පරං මුහුත්තමත්තංපි සන්තානං ඝටෙතුං නසක්කොන්ති. තෙසු හි චිත්තජරූපානං සන්තතිපච්චුප්පන්නං එකවීථි එකජවනවාර එකසමාපත්තිවාරෙන පරිච්ඡින්නං හොති. උතුජාහාරජානඤ්ච සභාගෙක උතුආහාර වසෙන [Pg.278] පරිච්ඡින්නං හොති. කම්මජරූපානං පන විසුං සන්තතිපච්චුප්පන්නංනාම නත්ථි. තෙසං එකභවපරිච්ඡින්නං අද්ධාපච්චුප්පන්නමෙව හොතීති. යදි එවං අරූපධම්මානං කථන්ති. තෙහි ජීවිතයොගෙන ජීවන්තාඑව හොන්ති. එවංසන්තෙපි තෙසං සන්තතිපච්චුප්පන්නං දිස්සතීති. වුච්චතෙ, අරූපධම්මෙසු විපාකානි තාව කම්මජරූපසදිසානි. තානිපි හි අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙ යාවජීවංපි එකසන්තතිවසෙන පවත්තිස්සන්තියෙව. ඉතරානි පන යස්ස ආරම්මණස්ස ආපාතාගතත්තා උප්පජ්ජන්ති. තස්මිං නිරුද්ධෙ තදභාවෙපි තදාරම්මණා බහූ චිත්තසන්තතියො ජීවිතස්සඅද්ධානඵරණානුභාවෙන පවත්තන්තියෙව. අපිච, යාවඛන්ධපරිනිබ්බානා අනන්තරපච්චයුපනිබන්ධෙන අබ්බොච්ඡින්නං පවත්තමානාය චිත්තසන්තතියාවසෙනපි අයමත්ථො වත්තබ්බො. තෙනෙව හි කිලෙසසීසං අවිජ්ජා. පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියන්ති වුත්තං.

ज्याच्याद्वारे सहजात धर्म (सह-उत्पन्न होणारे धर्म) जिवंत राहतात, त्याला 'जीवित' म्हणतात. त्यांच्या जगण्यामध्ये आधिपत्य योगाने त्यांच्यावर स्वतःला स्वामी किंवा नियंता बनवते, म्हणून त्याला 'इन्द्रिय' म्हणतात. जे जीवितही आहे आणि इन्द्रियही आहे, ते 'जीवितेन्द्रिय' होय. सहजात धर्मांचे अनुपालन (संरक्षण) करणे हे जीवितेन्द्रियाचे लक्षण आहे. ज्याप्रमाणे बीजापासून उत्पन्न झालेली कमळे इत्यादी, बीज नष्ट झाले तरी पाण्याद्वारे संरक्षित राहून दीर्घकाळपर्यंत जिवंत राहतात; त्याचप्रमाणे, निरुद्ध (नष्ट झालेल्या) कर्मापासून उत्पन्न झालेली कर्मज रूपे, कर्म आता अस्तित्वात नसले तरीही, जीवितेन्द्रियाद्वारे संरक्षित राहून संततीच्या (प्रवाहाच्या) बळावर शंभर वर्षे, हजार वर्षे, एक कल्प किंवा सोळा हजार कल्प देखील जिवंतच राहतात. कारण जीविताशिवाय इतर रूपे जिवंत राहू शकत नाहीत. कारण ती ज्या एका चित्ताने, ऋतूने किंवा आहाराने उत्पन्न होतात, ते निरुद्ध झाल्यावर ती देखील निरुद्ध होतात; त्यानंतर एका क्षणासाठीही (मुहूर्तमात्र) आपला प्रवाह चालू ठेवण्यास ती असमर्थ असतात. त्यामध्ये, चित्तज रूपांचे 'संतती-प्रत्युत्पन्न' हे एका वीथीने, एका जवनवाराने किंवा एका समापत्तीवाराने मर्यादित असते. आणि ऋतुज व आहारज रूपांचे संतती-प्रत्युत्पन्न हे समान अशा एका ऋतूच्या किंवा आहाराच्या प्रभावाने मर्यादित असते. परंतु कर्मज रूपांचे असे स्वतंत्र 'संतती-प्रत्युत्पन्न' नसते. त्यांचे एकाच भवाने मर्यादित असलेले 'अद्धा-प्रत्युत्पन्न' (दीर्घकालीन वर्तमान) च असते, असे जाणावे. जर असे आहे, तर अरूप धर्मांचे कसे? ते जीवितेन्द्रियाच्या योगाने जिवंतच राहतात. असे असूनही त्यांचे 'संतती-प्रत्युत्पन्न' दिसून येतेच. यावर उत्तर दिले जाते की, अरूप धर्मांमध्ये विपाक हे कर्मज रूपांसारखेच असतात. कारण वीथी-चित्तोत्पाद नसतानाही, ती आयुष्यभर एकाच संततीच्या रूपाने प्रवृत्त होतच राहतात. परंतु इतर (चित्ते) ज्या आलंबनाच्या समोर येण्यामुळे उत्पन्न होतात, ते आलंबन निरुद्ध झाल्यावर आणि त्याचा अभाव असतानाही, त्या आलंबनाला ग्रहण करणाऱ्या अनेक चित्त-संतती जीवितेन्द्रियाच्या अद्धा-प्रसरण प्रभावामुळे प्रवृत्त होतच राहतात. शिवाय, स्कंध-परिनिर्वाणापर्यंत अनंतर-प्रत्ययाच्या बंधनाने अविच्छिन्नपणे प्रवृत्त होणाऱ्या चित्त-संततीच्या बळावरही हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे की, क्लेशांचे प्रमुख 'अविद्या' आहे आणि प्रवृत्तीचे प्रमुख 'जीवितेन्द्रिय' आहे.

[181] විභාවනියං පන

[१८१] परंतु विभावनीमध्ये -

ආහාරජාදීනං ආහාරාදියෙව උප්පත්තියාපි ඨිතියාපි කාරණං හොති. කස්මා, තඞ්ඛණෙ ධරමානත්තා. කම්ම ජානං පන කම්මං උප්පත්තියාඑව කාරණං, න ඨිතියා. කස්මා, තඞ්ඛණාභාවතො. ජීවිතෙන පන අනුපාලිතත්තා එව තෙසං ඛණට්ඨිති සිද්ධාති ඉමිනා ධිප්පායෙන යං වුත්තං ‘‘යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනංපි හි සහජාතානං පවත්තිහෙතුභාවෙන අනුපාලකං. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොති. ආහාරජාදීනං ආහාරාදි විය කම්මස්ස තඞ්ඛණාභාව තොති’’. තං න යුත්තං.

आहारज इत्यादी रूपांच्या उत्पत्तीसाठी आणि स्थितीसाठी आहार इत्यादीच कारण असतात. कारण काय? कारण त्या क्षणी ते प्रत्यक्ष विद्यमान असतात. परंतु कर्मज रूपांच्या उत्पत्तीसाठीच कर्म कारण असते, स्थितीसाठी नाही. कारण काय? कारण त्या क्षणी कर्माचा अभाव असतो. जीवितेन्द्रियाद्वारे संरक्षित असल्यामुळेच त्यांची क्षण-स्थिती सिद्ध होते, या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की: 'आपल्या स्वतःच्या केवळ क्षणमात्र काळ टिकणाऱ्या सहजात धर्मांच्या प्रवृत्तीचे कारण म्हणून ते त्यांचे अनुपालक आहे. कारण कर्म हे त्यांच्या स्थितीचे कारण असू शकत नाही, जसे आहारज इत्यादींसाठी आहार कारण असतो, कारण स्थितीच्या क्षणी कर्माचा अभाव असतो.' - हे म्हणणे योग्य नाही.

ධම්මානඤ්හි ඛණට්ඨිතිනාම එකකලාපගතසහජාතපච්චයා යත්තාඑව හොති. න නානාකලාපගතජනකපච්චයායත්තා. ඉතරථා උප්පාදක්ඛණෙ ලබ්භමානානං උපචයසන්තතීනං විය ඨිතික්ඛණෙ ලබ්භමානාය ජරතායපි කුතොචිසමුට්ඨානතා පාළියං වුත්තා සියාති. අපිච, ඛණට්ඨිතිනාම සභාවසිද්ධාඑව. න හි උප්පන්නා ධම්මා පච්චයවෙකල්ලෙන අත්තනො ඛණෙසු පරිපුණ්ණං අට්ඨත්වා අන්තරාව භිජ්ජන්තීති අත්ථි. නච පච්චයාධිමත්තෙන අතිරෙ කතරං [Pg.279] තිට්ඨන්තීති අත්ථි. තස්මා ඛණට්ඨිතියං උපත්ථම්භයමානාපි ආහාරාදයො අනුපාලයමානඤ්ච ජීවිතං පච්ඡා බලවරූපසන්තති පවත්තිඅත්ථායඑව උපත්ථම්භෙන්ති පාලෙතිච. න ඛණට්ඨිතිපවත්තියාති. එත්තාවතා සබ්බෙසංපි ඛණට්ඨිතිනාම ධරමානජනකායත්තා වා ජීවිතායත්තාවා නහොතීති සිද්ධං හොති. යදි පන තං සන්තතිපවත්තිමෙව සන්ධාය වුත්තං සියා, එවංසති යුජ්ජෙය්‍යාති. අට්ඨ කථායංපි සන්තෙපිච අනුපාලන ලක්ඛණාදිම්හි විධානෙ අත්ථික්ඛණෙයෙව තං තෙධම්මෙ පාලෙතීතිආදිවචනෙ යථාසන්තතිට්ඨිති ලබ්භති. තථා විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බාති. ඉදං පන පාචකග්ගිනා සහ සකලං උපාදින්නකසරීරං බ්‍යාපෙත්වා තිට්ඨතීති. කබළං කරීයතීති කබළීකාරො. ආහරීයති අජ්ඣොහරීයතීති ආහාරො. කබළීකාරොච සො ආහාරොචාති කබළීකාරාහාරො. කබළීකාරො ආහාරොතිපි පාඨො. ඉදඤ්ච සවත්ථුක වචනං දට්ඨබ්බං. අථවා, කබළීකාරාහාරභක්ඛානං සත්තානං අත්තභාවං භුසො හරති අද්ධානං පවත්තෙතීති ආහාරො. ඛජ්ජ භොජ්ජාදිකෙ කබළීකාරෙ ආහාරො තන්නිස්සිතත්තා තප්පරියා පන්නත්තාචාති කබළීකාරාහාරො. ඉමස්මිංඅත්ථෙ සති නිබ්බත්තිත ඔජා එව ලබ්භති. අත්ථතො පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො රසස්ස සාරභූතො උපත්ථම්භබලකාරො භූතනිස්සිතො පරමසිනිද්ධසි නෙහො ඉධ ආහාරරූපංනාම. තත්ථ අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො රසස්සාති අජ්ඣොහරිත්වා ආමාසයෙ පතිට්ඨිතානි ආහාරවත්ථූනි පාචකතෙජෙන විවෙචිතානි රසාදිභාවෙන පඤ්චධා විභාගං ගච්ඡන්ති. තත්ථ පණීත සිනිද්ධ ලහුක සිනෙහ කොට්ඨාසො රසොනාම. යෙ ලොකෙ රසධාතූති වුච්චති. සො පාචක තෙජබලෙන තතො උත්තරිත්වා රසහරණිධමනිජාලානුසාරෙන හෙට්ඨාච උද්ධඤ්ච සකලසරීරෙ අඞ්ගමඞ්ගානි අනුසරන්තො අනුඵරන්තො අඞ්ගමඞ්ගානුසාරීති වුච්චති. තස්ස සාරභූතො උපත්ථම්භං බලං කරොතීති උපත්ථම්භබලකාරො. සො හි ආමාසයෙ පතිට්ඨිත මත්තොව සකලසරීරෙ භූතෙසු උපත්ථම්භකබලං ජනෙතීති.

कारण धर्मांची 'क्षण-स्थिती' ही एकाच कलापामध्ये असलेल्या सहजात-प्रत्ययावरच अवलंबून असते. ती वेगवेगळ्या कलापांमधील जनक-प्रत्ययावर अवलंबून नसते. अन्यथा, उत्पाद-क्षणी प्राप्त होणाऱ्या उपचय आणि संततीप्रमाणे, स्थिती-क्षणी प्राप्त होणाऱ्या 'जरा' अवस्थेलाही कोणत्या तरी कारणापासून उत्पन्न मानले गेले असते, जे पाळीमध्ये सांगितलेले नाही. शिवाय, क्षण-स्थिती ही स्वभावसिद्धच असते. कारण उत्पन्न झालेले धर्म कारणाच्या अभावामुळे आपल्या क्षणांमध्ये पूर्णपणे न टिकता मध्येच नष्ट होतात, अशी कोणतीही युक्ती नाही. आणि कारणाच्या अतिरेकामुळे ते अधिक काळ टिकून राहतात, अशीही कोणतीही युक्ती नाही. म्हणून, क्षण-स्थितीमध्ये साहाय्य करणारे आहार इत्यादी आणि संरक्षण करणारे जीवितेन्द्रिय हे नंतरच्या बलवान रूप-संततीच्या प्रवृत्तीसाठीच साहाय्य आणि संरक्षण करतात, क्षण-स्थितीच्या प्रवृत्तीसाठी नाही. यावरून हे सिद्ध होते की, सर्वच धर्मांची क्षण-स्थिती ही प्रत्यक्ष विद्यमान असलेल्या जनक-प्रत्ययावर किंवा जीवितेन्द्रियावर अवलंबून नसते. जर ते केवळ संतती-प्रवृत्तीला उद्देशून म्हटले गेले असेल, तर ते योग्य ठरेल. अट्ठकथेतही 'अनुपालन लक्षण इत्यादींचे विधान असताना, अस्तित्व-क्षणीच ते त्या धर्मांचे रक्षण करते' इत्यादी वचनांमध्ये ज्या प्रकारे संतती-स्थिती प्राप्त होते, त्याच प्रकारे विचार करून त्याचा अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. हे जीवितेन्द्रिय पाचक अग्नीसह संपूर्ण उपादिन्नक शरीराला व्यापून राहते, असे जाणावे. ज्याचा घास केला जातो, त्याला 'कवळीकार' म्हणतात. जो ग्रहण केला जातो, गिळला जातो, त्याला 'आहार' म्हणतात. जो कवळीकार आहे आणि आहारही आहे, तो 'कवळीकार आहार' होय. 'कवळीकार आहार' असाही पाठ आढळतो. हे वचन सवस्तुक मानले पाहिजे. अथवा, कवळीकार आहाराचे भक्षण करणाऱ्या प्राण्यांच्या आत्मभावाला जो विशेष रूपाने धारण करतो आणि दीर्घकाळ प्रवृत्त ठेवतो, तो 'आहार' होय. खाद्य, भोज्य इत्यादी कवळीकार पदार्थांमध्ये आहार हा त्यावर आश्रित असल्यामुळे आणि त्यात समाविष्ट असल्यामुळे त्याला 'कवळीकार आहार' म्हणतात. या अर्थामध्ये केवळ उत्पन्न झालेली ओजाच प्राप्त होते. परंतु वास्तविक अर्थाने, अवयवांमध्ये पसरणाऱ्या रसाचा जो सारभूत भाग आहे, जो आधार देणारा व बळ देणारा आहे, महाभूतांवर आश्रित असलेला अत्यंत स्निग्ध असा स्नेह आहे, त्याला येथे 'आहार रूप' म्हटले जाते. त्यामध्ये, 'अवयवांमध्ये पसरणाऱ्या रसाचा' याचा अर्थ असा की, गिळल्यानंतर आमाशयात पोहोचलेले आहार-पदार्थ पाचक तेजोधातूद्वारे पचवले जाऊन रसादी रूपाने पाच प्रकारे विभागले जातात. त्या पाच भागांपैकी जो उत्तम, स्निग्ध आणि हलका असा स्नेहाचा भाग असतो, त्याला 'रस' म्हणतात. ज्याला लोकव्यवहारात 'रसधातू' म्हटले जाते. तो रस पाचक तेजोधातूच्या बळाने आमाशयातून वर येऊन, रस वाहून नेणाऱ्या शिरांच्या जाळ्याद्वारे खाली आणि वर संपूर्ण शरीरातील अवयवांमध्ये पसरतो आणि व्यापतो, म्हणून त्याला 'अंग-प्रत्यंगात पसरणारा' म्हटले जाते. त्याचा जो सारभूत भाग आधार आणि बळ देतो, त्याला 'उपस्तंभक-बलकारक' म्हणतात. कारण तो आमाशयात पोहोचल्याबरोबर संपूर्ण शरीरातील महाभूतांमध्ये आधार देणारे बळ उत्पन्न करतो.

[182] විභාවනියං පන

[१८२] परंतु विभावनीमध्ये -

‘‘අඞ්ගමඞ්ගා නසාරි රසහර සඞ්ඛාතාති’’ පාඨො. සො දුප්පාඨො.

“अंगमंगा नसारी रसहर संखाता” असा पाठ आहे. तो चुकीचा पाठ आहे.

තං පන සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනලක්ඛණං ආහාරරූපං. ඔජාලක්ඛණං වා. තත්ථ උදයති පසවතීති ඔජා. අවසද්දොවා රක්ඛණෙ. රක්ඛණඤ්චෙත්ථ උපත්ථම්භනමෙව. අවති ජනෙතිචාති ඔජා. කිං අවති. අත්තනො නිස්සයවත්ථුං. කිංච ජනෙති. ආහාරසමුට්ඨානරූපං. උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජාතිපි වදන්ති. අඤ්ඤාපදෙසරහිතෙන කක්ඛළත්තාදිනා අත්තනො භාවෙන සිද්ධං රූපං සභාවරූපං. උප්පාදාදිනා අනිච්චතාදිනාච සඞ්ඛහලක්ඛණෙන සහිතං රූපං සලක්ඛණරූපං. උජුකතොව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵාදිතං රූපං නිප්ඵන්නරූපං. රුප්පනලක්ඛණසම්පන්නං නිප්පරියායරූපං රූපරූපං. යථා දුක්ඛදුක්ඛං අජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තන්ති. සඞ්ඛතලක්ඛණයුත්ත තාය අනිච්චතාදිකං ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා සම්මසනාරහං රූපං සම්මසනරූපං. තෙ තෙ දබ්බසම්භාරාවා රූපකලාපාවා විසුංවිසුං භුසො කාසන්ති පකාසන්ති එතෙනාති ආකාසො. නිසත්ත නිජීවට්ඨෙන ධාතු. ආකාසසඞ්ඛාතා ධාතූති ආකාසධාතු. පරිතො සමන්තතො ඡින්දති කලාපන්තරභූතානි කලාපන්තර භූතෙහි සද්ධිං අසංමිස්සං එකත්තං අනුපගමනං කරොතීති පරිච්ඡෙදො. තෙහිවා පරිච්ඡින්දීයති අත්තනොවා පරෙසංවා අකත්වාමජ්ඣෙ විසුං ථපීයති. තෙසංවා ඡිද්දවිවරමත්තභූතො. න විසුං එකො උප්පාදසහිතො සභාවධම්මො. නාපි කස්සචි රූපකලාපස්ස පක්ඛභූතොති පරිච්ඡෙදො. විකාරලක්ඛණරූපානි හි අසභාවධම්මභූතානිපි තංතං රූපකලාපෙසු සන්දිස්සමානතා තංතංරූපකලාපපක්ඛිකානිඑව හොන්ති. අයං පන තෙහි රූප කලාපෙහි සබ්බසො විමුත්තභාවෙන බහිභූතත්තා කස්සචි රූප කලාපස්ස පක්ඛභූතො න හොතීති. අසභාවධම්මත්තාච පන කෙනචි රූපෙන ඵුසන පරියායොපි තස්ස සබ්බසො නත්ථීති කත්වා සො අසංඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහීති පාළියං වුත්තො. අට්ඨකථායං පන ඝනපිණ්ඩවත්ථූසු පටිඝඵොට්ඨබ්බසභාවානං නානා කලාපගතභූතානං [Pg.281] අඤ්ඤමඤ්ඤසංඵුට්ඨතා අත්ථීති කත්වා අසංඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහීති එතෙහි අසංඵුට්ඨං අජටාකාසං කංථිතන්ති වුත්තං. ටීකායං පන අයං නිද්දෙසො අජටාකාසනිද්දෙසො නහොති, පරිච්ඡෙදරූපනිද්දෙසොයෙව. සොච ඝනපිණ්ඩ වත්ථූසුඑව වෙදිතබ්බො. තෙසුච භූතානං අසංඵුට්ඨතානාම නත්ථි. තස්මා භූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅබ්‍යාපිතා එකත්තං අනුපගතතාඑව. තත්ථ අසංඵුට්ඨතානාම යුත්තා සියාති අධිප්පායෙන අබ්‍යාපිකතා හි අසංඵුට්ඨතාති වුත්තං. අත්ථතො පන නානාකලාපගතානං භූතානං පරියන්තතා සඞ්ඛාතො අන්තරාළධම්මො. රූපපරිච්ඡෙදලක්ඛණං පරිච්ඡෙදරූපං. යා පන චලමානෙන කායඞ්ගෙන අත්තානඤ්ච අත්තසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස අධිප්පායඤ්ච පච්චක්ඛෙ ඨිතෙ ජනෙ විඤ්ඤාපෙති පාකටං කත්වා දස්සෙති. සයඤ්ච තෙන කායඞ්ගෙන තෙහි ජනෙහි විඤ්ඤායති. සා කායවිඤ්ඤත්තිනාම. යා උච්චාරීයමානෙන වාචඞ්ගෙන සද්දෙන අත්තානඤ්ච අත්තසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස අධිප්පායඤ්ච සොතපථෙ ඨිතෙ ජනෙ විඤ්ඤාපෙති. සයඤ්ච තෙනවාචඞ්ගෙන තෙහි ජනෙහි විඤ්ඤායති. සා වචීවිඤ්ඤත්තිනාම. අථවා, විඤ්ඤාපෙන්ති ජනා විඤ්ඤායන්තිවා ජනෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස චිත්තානි එතායාති විඤ්ඤත්ති. සසම්භාරෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගභූතෙ කායෙ පවත්තා විඤ්ඤත්ති කායවිඤ්ඤත්ති. චොපන කායසඞ්ඛාතො කායො එවවා විඤ්ඤත්ති කායවිඤ්ඤත්ති. චිත්තජසද්දසඞ්ඛාතාය වාචාය පවත්තා විඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති. චොපනවාචා සඞ්ඛාතා වාචා එවවා විඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති. තත්ථ චිත්තවසෙන යංකිඤ්චි කායඞ්ගවිකාරං කරොන්තස්ස තංතංඅඞ්ගං සන්තම්භන්තා සන්ධාරෙන්තා චාලෙන්තා අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිසඞ්ඛාතා චිත්තජවාතකලාපා තංතංඅඞ්ගං පූරෙත්වා උප්පජ්ජන්ති. උප්පජ්ජන්තාච යථාවා තථාවා අනුප්පජ්ජිත්වා යස්ස තෙහි චිත්තජවාතකලාපෙති සහජාතස්ස චොපනකායස්ස ආනුභාවෙන සබ්බෙ තෙ කලාපා යථාධිප්පෙතදිසාභිමුඛාඑව උප්පජ්ජන්ති. අයං චොපනකායසඞ්ඛාතො ආකාරවිකාරො කායවිඤ්ඤත්ති නාම. නියාමකසදිසී හි අයං කායවිඤ්ඤත්ති. තෙච නාවාසදි සාති. යථා හි නියාමකො නාවාය මූලභාගෙ ඨත්වා එකං මහාඵියං [Pg.282] දළ්හං ගහෙත්වා නදිසොතෙ චාරෙත්වා සකලං මහානාවං ඉච්ඡිතදිසාභිමුඛං නියොජෙති. න යංවා තංවා දිසං ගන්තුං දෙති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. එකචිත්තක්ඛණිකා හි විඤ්ඤත්ති තෙසං මූලභාගෙඑව ලබ්භමානා තෙ යථාධිප්පෙතදිසාභිමුඛෙ එවං කත්වා නියොජෙතීති සා නියාමකසදිසී හොතීති. එත්ථච යදෙතං අට්ඨකථායං. එකජවනවීථියං සත්තසු ජවනෙසු පථම ජවනසමුට්ඨිතා වායොධාතු අත්තනා සහජාතරූපකායං සංථම්භෙතුං සන්ධාරෙතුං සක්කොති. අපරාපරං පන චාලෙතුං නසක්කොති. දුතීයාදීසුපි එසෙව නයො. සත්තමචිත්තෙන පන සමුට්ඨිතා වායොධාතු හෙට්ඨා ඡහිචිත්තෙහි සමුට්ඨිතං වායොධාතුං උපත්ථම්භනපච්චයං ලභිත්වාඅත්තනාසහජාතං රූපකායං සංථම්භෙතුං සන්ධාරෙතුං චාලෙතුං අභික්කමාපෙතුං සක්කොතීති වුත්තං. තං අභික්කමාමීති කායං පග්ගණ්හන්තානං අනෙකසහස්සෙසු ජවන වාරෙසු පවත්තමානෙසු යස්මිංවාරෙ චලනසඞ්ඛාතං දෙසන්තරපාපනං ජායති, තං සන්ධාය වුත්තං. න හි කතිපයජවනවාරෙහි චලනං ජායති. යදි ජායෙය්‍ය, ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධියාගමනං විය සබ්බෙසංපි සීඝතරං ගමනං පඤ්ඤායෙය්‍ය. කස්මා, එකච්ඡරක්ඛණෙපි අනෙකකොටිසතසහස්සචික්කපවත්තියා සම්භවතො. අයඤ්ච අත්ථො උපරි අක්ඛරුප්පත්තිවිචාරණායං පාකටො භවිස්සතීති. තස්මා තතො පුරිමවාරෙසු සංථම්භනසන්ධාරණානිඑව සම්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බං. යා චෙත්ථ සත්තයුගසකටොපමා වුත්තා, සාපි නානාජවනවීථීසු සමුට්ඨිතානං වායොධාතූනං අපරාපරං උපත්ථම්භනෙච යුජ්ජතියෙව. තථා හි චලනචිත්තජරූපසන්තතියං පවත්තානි උතුජරූපසඞ්ඝාටානිපි විඤ්ඤත්තිසහිතානි විය තදාකාරවන්තානි සවෙගානි සවිප්ඵාරානිඑව පවත්තන්ති. තස්මා පුබ්බාපරපවත්තානං නානා ජවනවීථීනං අන්තරන්තරා භවඞ්ගසමයෙසුපි අභික්කමනාදිකං චලනං සම්පජ්ජතියෙව. එකාබද්ධපවත්තානිච චතුසමුට්ඨානිකරූපානිනාම එකස්ස විසයෙ ඉතරානි එකසමුට්ඨානානි විය සබ්බසො තදනු පරිවත්තීනි හොන්තීති චිත්තජෙ චලන්තෙ ඉතරානිපි චලන්ති යෙවාති දට්ඨබ්බං. චලනඤ්චෙත්ථ පච්ඡිමපච්ඡිමානං රූපකලාපසඞ්ඝාටානං පුරිම පුරිමානං [Pg.283] උප්පන්නදෙසතො දෙසන්තරෙ යථාපවත්තසන්නිවෙසාකාරෙන අපරාපරං උප්පජ්ජමානං වෙදිතබ්බං. න හි රූපාරූපධම්මානං උප්පන්න දෙසෙ අනිරුජ්ඣිත්වා කෙසග්ගමත්තංපි දෙසන්තර සඞ්කමනංනාම අත්ථි. ඉතරථා ඛණිකධම්මතා අබ්‍යාපාරධම්මතා අවසවත්තිතාච තෙසං නසියාති. යංකිඤ්චි වචීභෙදං කරොන්තස්ස කණ්ඨට්ඨානාදි ගතඋපාදින්නක පථවීධාතූසු චලමානකණ්ඨපදෙසාදිගතචිත්තජ පථවීධාතූනං සඞ්ඝට්ටනසඞ්ඛාතෙන ඨානකරණසන්නිපාතෙන සහෙවයො වචීඝොසසඞ්ඛාතො චිත්තජසද්දො ජායති. සො යෙන අත්තනා සහ ජාතෙන ආකාරවිකාරෙන යථාධිප්පායං තංතං වණ්ණවිසෙසත්තං උපගච්ඡති. යෙනච සුණන්තානං තංතංඅත්ථජොතකො අක්ඛරසන්නිපාතභූතො පදබ්‍යඤ්ජනවිසෙසො උපලබ්භති. සො චොපනවාචාසඞ්ඛාතො ආකාරවිකාරො වචීවිඤ්ඤත්තිනාම. අට්ඨකථායං පන තස්සා පන චිත්තසමුට්ඨානාය පථවීධාතුයා උපාදින්නඝට්ටනස්ස පච්චයභූතො එකො ආකාරවිකාරො වචී විඤ්ඤත්තිනාමාති වුත්තං. තත්ථ උපාදින්නඝට්ටනස්ස පච්චයභූතොති කම්මජභූතාය චතුජභූතායඑවවා උපාදින්නපථවීධාතුයා සහඝට්ටනං පටිච්ච සද්දවිසෙසපවත්තියා පච්චයභූතොති අත්ථො. ඝට්ටනස්ස පච්චයො පන චලමානකණ්ඨපදෙසාදිවිකාරභූතො කායඞ්ගවිසෙසොඑව සියා. විකාරද්වයඤ්ච අසංමිස්සං කත්වා වෙදිතබ්බන්ති. එත්ථච උපාදින්නකපථවීහි සහ ඝට්ටනං චිත්තජපථවීනං කිච්චං. යං පන තාසං යථාවා තථාවා අඝට්ටෙත්වා යථා ඉච්ඡිතක්ඛරං සම්පජ්ජති. තථා ඝට්ටනපකාරවිධානං. ඉදං කායවිඤ්ඤත්තියා කිච්චං. ඝට්ටනෙන සහෙව උප්පන්නසද්දානං තංතංවණ්ණත්ත පත්තියා විදහනමෙව වචීවිඤ්ඤත්තියා කිච්චං. කුම්භථුනතලං වියච උපාදින්නකපථවී. පහරණහත්ථො විය චිත්තජපථවී. හත්ථපරි වත්තන විකාරො විය කායවිඤ්ඤත්ති. සද්දවිකාරො විය වචීවිඤ්ඤත්ති. කුම්භථුනස්ස නානාසද්දපභෙදොවිය නානාවණ්ණභෙදොති. එත්ථච යදෙතං අට්ඨකථායං ඉදං වක්ඛාමි එතං වක්ඛාමීති උප්පජ්ජමානං චිත්තං අට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙති. තෙසං අබ්භන්තරෙ චිත්ත සමුට්ඨානා පථවීධාතු උපාදින්නකං ඝට්ටයමානාව උප්පජ්ජති. තෙන ධාතුඝට්ටනෙන [Pg.284] සහෙව සද්දො උප්පජ්ජතීතිච පුරිමචිත්තසමුට්ඨා නාය උපත්ථම්භනකිච්චංපි නත්ථීතිච වුත්තං. තංපි අනෙකසතෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තමානෙසු යස්මිංවාරෙ පරිබ්‍යත්තං අක්ඛරං පවත්තති, තං සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. තෙනෙව හි මූල ටීකායං උපත්ථම්භනකිච්චං නත්ථි ලද්ධාසෙවනෙන චිත්තෙනෙව ඝට්ටනස්ස බලවභාවතොති වුත්තං. එත්ථච ලද්ධාසෙවනෙනාති එතෙන පුබ්බභාගෙ නානාජවනවීථීහි ලද්ධාසෙවනභාවං දස්සෙති. පථම ජවනචිත්තස්සපි ලද්ධාසෙවනතාය අධිප්පෙතත්තා. නච එකජවන වාරමත්තෙන පරිබ්‍යත්තං එකක්ඛරං සම්පජ්ජතීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. කස්මා, තස්ස එකද්විඅච්ඡරක්ඛණමත්තෙන කාලෙන වත්තබ්බත්තා එකච්ඡරක්ඛණෙච අනෙකසතසහස්සානං ජවනවීථීනං පවත්තිසම්භවතො. වුත්තඤ්ච –

ते आहाररूप सेंद्रिय शरीराला आधार देण्याचे (उपस्तंभन करण्याचे) लक्षण असलेले आहे, किंवा ओज लक्षण असलेले आहे. त्यात, जे उत्पन्न होते आणि वाढवते (पुष्टी करते) ते 'ओज' (ojā) होय. किंवा 'अव' हा शब्द रक्षणाच्या अर्थात आहे. आणि येथे रक्षण म्हणजे उपस्तंभन (आधार देणे) हेच होय. जे रक्षण करते आणि उत्पन्न करते, ते 'ओज' होय. ते कशाचे रक्षण करते? आपल्या आश्रयभूत वस्तूचे (शरीराचे). आणि काय उत्पन्न करते? आहारसमुत्थान रूप (आहारापासून उत्पन्न होणारे रूप). उत्पत्तीनंतर जे रूपाला उत्पन्न करते, त्याला 'ओज' असेही म्हणतात. इतर कोणत्याही निर्देशाशिवाय, कठीणपणा (काठिण्य) इत्यादी स्वतःच्या स्वभावाने सिद्ध असणारे रूप म्हणजे 'स्वभावरूप' (sabhāvarūpa) होय. उत्पाद इत्यादी आणि अनित्यता इत्यादी संस्कृत लक्षणांनी युक्त असणारे रूप म्हणजे 'सलक्षणरूप' (salakkhaṇarūpa) होय. थेट कर्म इत्यादी प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) निष्पन्न झालेले रूप म्हणजे 'निष्पन्नरूप' (nipphannarūpa) होय. रूपण (बदलणे/पीडित होणे) या लक्षणाने युक्त असलेले मुख्य रूप म्हणजे 'रूपरूप' (rūparūpa) होय. जसे की दुःख-दुःख किंवा अध्यात्म-अध्यात्म. संस्कृत लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे अनित्यता इत्यादी तीन लक्षणांचा आरोप करून मनन (चिंतन) करण्यास योग्य असणारे रूप म्हणजे 'संमसनरूप' (sammasanarūpa) होय. ज्याद्वारे ते ते द्रव्यसमूह किंवा रूपकलाप वेगवेगळे स्पष्टपणे दिसतात (प्रकाशतात), ते 'आकाश' (ākāsa) होय. सत्त्वरहित आणि जीवरहित असल्यामुळे ती 'धातू' (dhātu) आहे. आकाश संज्ञक धातू म्हणजेच 'आकाशधातू' (ākāsadhātu) होय. जे चहूबाजूंनी मर्यादा घालते, इतर कलापांतील महाभूतांना दुसऱ्या कलापांतील महाभूतांशी न मिसळता एकत्र न येण्याची क्रिया करते, ते 'परिच्छेद' (pariccheda) होय. किंवा त्यांच्याद्वारे जे मर्यादित केले जाते, स्वतःचे किंवा इतरांचे न करता मध्ये स्वतंत्रपणे ठेवले जाते. किंवा त्यांच्यामधील केवळ छिद्र किंवा पोकळीच्या रूपाने असणारे. हा स्वतंत्रपणे उत्पन्न होणारा एखादा स्वभावधर्म नाही, आणि कोणत्याही रूपकलापाचा भागही नाही, म्हणून याला 'परिच्छेद' म्हणतात. कारण विकार आणि लक्षण रूपे ही जरी स्वभावधर्म नसली, तरी त्या त्या रूपकलापांमध्ये दिसून येत असल्यामुळे ती त्या त्या रूपकलापांच्या पक्षाचीच (भागाचीच) असतात. परंतु हा (परिच्छेद) त्या रूपकलापांपासून पूर्णपणे मुक्त (वेगळा) असल्यामुळे आणि बाह्य असल्यामुळे कोणत्याही रूपकलापाचा भाग होत नाही. आणि स्वभावधर्म नसल्यामुळे कोणत्याही रूपाशी त्याचा स्पर्श होण्याचा प्रकार पूर्णपणे नसल्याने, पाळिमध्ये त्याला 'चार महाभूतांनी अस्पृष्ट' (asaṃphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehi) असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये, घन पदार्थांमध्ये प्रतिघात आणि स्प्रष्टव्य स्वभावाच्या वेगवेगळ्या कलापांतील महाभूतांचा परस्परांशी स्पर्श होतो, असे मानून 'चार महाभूतांनी अस्पृष्ट' म्हणजे 'अजटाकाश' (मुक्त आकाश) असे म्हटले आहे. परंतु टीकेमध्ये म्हटले आहे की, हा निर्देश अजटाकाशाचा निर्देश नसून केवळ परिच्छेदरूपाचाच निर्देश आहे. आणि तो घन पदार्थांमध्येच समजून घ्यावा. आणि त्या घन पदार्थांमध्ये महाभूतांचा अस्पर्श असणे शक्य नाही. म्हणून महाभूतांची परस्परांमध्ये न मिसळण्याची आणि एकरूप न होण्याची अवस्था म्हणजेच तेथे 'अस्पृष्टता' (अस्पर्श) असणे योग्य ठरेल, या अभिप्रायाने 'अव्यापिकता' म्हणजेच 'अस्पृष्टता' असे म्हटले आहे. परंतु परमार्थतः, वेगवेगळ्या कलापांतील महाभूतांची सीमा दर्शवणारा हा अंतराळधर्म (मध्यवर्ती अवकाश) आहे. रूपाचे परिच्छेदन (मर्यादा निश्चित करणे) हे लक्षण असणारे रूप म्हणजे 'परिच्छेदरूप' होय. आणि जे हलणाऱ्या शरीरावयवाद्वारे स्वतःला आणि त्या शरीराने युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) अभिप्रायाला (इच्छेला) समोर उपस्थित असलेल्या लोकांना स्पष्ट करून दाखवते (जाणवून देते). आणि स्वतः देखील त्या शरीरावयवाद्वारे त्या लोकांकडून जाणले जाते. ती 'कायविज्ञप्ती' (kāyaviññatti) होय. जी उच्चारल्या जाणाऱ्या वागवयवाच्या (वाणीच्या अवयवाच्या) आवाजाद्वारे स्वतःला आणि त्या वाणीने युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या अभिप्रायाला श्रवणपथात (ऐकण्याच्या टप्प्यात) असलेल्या लोकांना जाणवून देते. आणि स्वतः देखील त्या वागवयवाद्वारे त्या लोकांकडून जाणली जाते. ती 'वचीविज्ञप्ती' (vacīviññatti) होय. अथवा, ज्याच्याद्वारे लोक परस्परांचे चित्त जाणवून देतात किंवा लोकांद्वारे परस्परांचे चित्त जाणले जाते, ती 'विज्ञप्ती' (viññatti) होय. ससंभार (अवयवांसह) असलेल्या अंग-प्रत्यंग रूप शरीरात प्रवृत्त होणारी विज्ञप्ती म्हणजे 'कायविज्ञप्ती' होय. किंवा हालचाल करणाऱ्या शरीराच्या स्वरूपातील शरीरच विज्ञप्ती आहे, ती 'कायविज्ञप्ती' होय. चित्तज शब्दाच्या स्वरूपातील वाणीमध्ये प्रवृत्त होणारी विज्ञप्ती म्हणजे 'वचीविज्ञप्ती' होय. किंवा हालचाल करणाऱ्या वाणीच्या स्वरूपातील वाणीच विज्ञप्ती आहे, ती 'वचीविज्ञप्ती' होय. त्यात, चित्ताच्या प्रभावाने शरीराच्या अवयवांची कोणतीही हालचाल करणाऱ्या व्यक्तीच्या त्या त्या अवयवाला आधार देत, धारण करत आणि हलवत, अंगांगात पसरणारे 'चित्तज वायूकलाप' त्या त्या अवयवाला व्यापून उत्पन्न होतात. आणि उत्पन्न होताना ते कसेही उत्पन्न न होता, ज्यांच्याशी ते चित्तज वायूकलाप सहजात आहेत अशा हालचाल करणाऱ्या शरीराच्या प्रभावाने, ते सर्व कलाप इच्छित दिशेकडेच तोंड करून उत्पन्न होतात. हा हालचाल करणाऱ्या शरीराचा आकारविशेष (हालचाल) म्हणजेच 'कायविज्ञप्ती' होय. कारण ही कायविज्ञप्ती जहाजाच्या सुकाणू चालवणाऱ्या (नाविकासारखी) आहे. आणि ते (चित्तज वायूकलाप) जहाजासारखे (नावेसारखे) आहेत. जसे नाविक जहाजाच्या मागील भागात उभा राहून, एका मोठ्या वल्ह्याला घट्ट धरून, नदीच्या प्रवाहात वळवून संपूर्ण मोठ्या जहाजाला इच्छित दिशेकडे नेतो. त्याला वाटेल तसे कोणत्याही दिशेला जाऊ देत नाही. अशा प्रकारे हा दृष्टांत समजून घ्यावा. कारण एका चित्तक्षणापुरती असणारी विज्ञप्ती त्यांच्या मूळ भागातच प्राप्त होत असल्याने, त्यांना इच्छित दिशेकडे वळवून नियोजित करते, म्हणून ती नाविक सदृश असते. आणि येथे अट्ठकथेत जे म्हटले आहे की: एका जवनवीथीतील सात जवनांपैकी पहिल्या जवनाने उत्पन्न झालेली वायूधातू स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या रूपकायाला आधार देण्यास आणि धारण करण्यास समर्थ असते, परंतु पुढे हलवण्यास समर्थ नसते. दुसऱ्या इत्यादी जवनांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. परंतु सातव्या चित्ताने उत्पन्न झालेली वायूधातू खालील सहा चित्तांनी उत्पन्न झालेल्या वायूधातूचा उपस्तंभन प्रत्यय (पाठबळ) मिळवून, स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या रूपकायाला आधार देण्यास, धारण करण्यास, हलवण्यास आणि पुढे नेण्यास समर्थ असते. ते 'मी पुढे जात आहे' असे म्हणून शरीर उचलणाऱ्यांच्या हजारो जवनवारांमध्ये प्रवृत्त होत असताना, ज्या वारात हालचाल नावाचे देशान्तरप्राप्ती (एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे) घडते, त्याला उद्देशून म्हटले आहे. कारण केवळ काही जवनवारांनी हालचाल घडत नाही. जर तसे घडले असते, तर ऋद्धीवानांच्या ऋद्धीगमनाप्रमाणे सर्वांचेच जाणे अत्यंत वेगवान दिसले असते. का? कारण एका चुटकी वाजवण्याच्या क्षणातही अनेक कोटी-शत-सहस्र चित्तप्रवृत्ती संभवतात. आणि हा अर्थ पुढे अक्षरांच्या उत्पत्तीच्या विचारात स्पष्ट होईल. म्हणून त्यापूर्वीच्या वारांमध्ये केवळ आधार देणे आणि धारण करणे हेच घडते, असे समजावे. आणि येथे जो सात जोड्यांच्या बैलगाडीचा दृष्टांत दिला आहे, तो देखील वेगवेगळ्या जवनवीथींमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या वायूधातूंच्या परस्परांच्या उपस्तंभनात (आधारात) योग्यच ठरतो. तसेच, हालचाल करणाऱ्या चित्तज रूपसंततीमध्ये प्रवृत्त होणारे ऋतुज रूपसमूह देखील विज्ञप्तीसह असल्यासारखे, त्या आकाराने युक्त, वेगाने आणि प्रसारानेच प्रवृत्त होतात. म्हणून आधी आणि नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या वेगवेगळ्या जवनवीथींच्या मध्यंतरीच्या भवांग काळातही पुढे जाणे इत्यादी हालचाल घडतेच. आणि एकाशी बद्ध होऊन प्रवृत्त होणारी चतुःसमुत्थानिक रूपे ही एकाच्या विषयात इतरांप्रमाणे एकाच समुत्थानाची असल्यासारखी पूर्णपणे त्याचे अनुकरण करणारी असतात, म्हणून चित्तज रूप हलले असता इतर रूपेही हलतातच, असे समजावे. आणि येथे हालचाल म्हणजे नंतर नंतरच्या रूपकलापसमूहांची, आधी आधीच्या रूपकलापांच्या उत्पत्तीच्या ठिकाणापासून दुसऱ्या ठिकाणी, प्रवृत्तीच्या रचनेनुसार एकामागून एक उत्पन्न होणे होय, असे समजावे. कारण रूप आणि अरूप धर्मांचे ते उत्पन्न झालेल्या ठिकाणी नष्ट न होता, केसाच्या अग्राएवढेही दुसऱ्या ठिकाणी संक्रमण होणे शक्य नाही. अन्यथा, त्यांची क्षणिकता, अकारकता (व्यापाररहितता) आणि अनियंत्रितता (वश न होणे) नष्ट होईल. कोणताही शब्दोच्चार करणाऱ्या व्यक्तीच्या कंठस्थान इत्यादी ठिकाणी असलेल्या उपादिन्नक पृथ्वीधातूवर, हलणाऱ्या कंठप्रदेश इत्यादी ठिकाणी असलेल्या चित्तज पृथ्वीधातूच्या आघाताने (संघट्टनाने) म्हणजेच स्थान आणि करणाच्या संयोगाने जो वचीघोष नावाचा चित्तज शब्द उत्पन्न होतो. तो स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या ज्या आकारविकाराने (बदलाने) इच्छेनुसार त्या त्या विशिष्ट वर्णांच्या (अक्षरांच्या) स्वरूपाला प्राप्त होतो. आणि ज्याच्याद्वारे ऐकणाऱ्यांना त्या त्या अर्थाचा प्रकाशक असणारा, अक्षरांचा समूह असलेला विशिष्ट पद आणि व्यंजन प्राप्त होतो. तो हालचाल करणाऱ्या वाणीच्या स्वरूपातील आकारविकार म्हणजेच 'वचीविज्ञप्ती' होय. परंतु अट्ठकथेत म्हटले आहे की, त्या चित्तसमुत्थान पृथ्वीधातूच्या उपादिन्नक पृथ्वीधातूशी होणाऱ्या आघाताला कारणीभूत असणारा एक आकारविकार म्हणजेच 'वचीविज्ञप्ती' होय. तेथे 'उपादिन्नक आघाताला कारणीभूत' म्हणजे कर्मज किंवा चतुर्ज असलेल्या उपादिन्नक पृथ्वीधातूशी होणाऱ्या आघाताला अनुसरून विशिष्ट शब्दाच्या प्रवृत्तीला कारणीभूत असणारा, असा अर्थ आहे. परंतु आघाताचे कारण म्हणजे हलणाऱ्या कंठप्रदेश इत्यादींचा विकार असणारा विशिष्ट शरीरावयवच असू शकतो. आणि हे दोन्ही विकार न मिसळता स्वतंत्रपणे समजून घ्यावेत. आणि येथे उपादिन्नक पृथ्वीधातूशी आघात करणे हे चित्तज पृथ्वीधातूचे कार्य आहे. परंतु त्यांचा कसाही आघात न करता, इच्छित अक्षर जसे निष्पन्न होईल तशा प्रकारे आघाताची पद्धत निश्चित करणे, हे कायविज्ञप्तीचे कार्य आहे. आघातासोबतच उत्पन्न झालेल्या शब्दांना त्या त्या वर्णांचे (अक्षरांचे) स्वरूप देणे, हे वचीविज्ञप्तीचे कार्य आहे. उपादिन्नक पृथ्वीधातू हा मृदंगाच्या (किंवा ढोलाच्या) चामड्याच्या भागासारखा आहे. चित्तज पृथ्वीधातू हा प्रहार करणाऱ्या हातासारखा आहे. हाताची हालचाल (वळवणे) हा विकार कायविज्ञप्तीसारखा आहे. शब्दाचा विकार वचीविज्ञप्तीसारखा आहे. मृदंगाच्या विविध आवाजांप्रमाणे विविध वर्णांचे भेद आहेत, असे समजावे. आणि येथे अट्ठकथेत जे म्हटले आहे की, 'मी हे बोलेन, मी ते बोलेन' अशा इच्छेने उत्पन्न होणारे चित्त आठ रूपांना समुत्थापित करते. त्यांच्यामध्ये चित्तसमुत्थान पृथ्वीधातू उपादिन्नक पृथ्वीधातूवर आघात करतच उत्पन्न होते. त्या धातूंच्या आघातासोबतच शब्द उत्पन्न होतो आणि पूर्वीच्या चित्तसमुत्थानाचे उपस्तंभन कार्यही नसते, असे म्हटले आहे. ते देखील शेकडो जवनवारांमध्ये प्रवृत्त होत असताना, ज्या वारात स्पष्ट अक्षर प्रवृत्त होते, त्याला उद्देशून म्हटले आहे असे समजावे. त्यामुळेच मूलटीकेमध्ये म्हटले आहे की, उपस्तंभन कार्य नसते, कारण आसेवन प्राप्त झालेल्या चित्तामुळेच आघात बलवान होतो. आणि येथे 'लद्धासेवनेन' (आसेवन प्राप्त झाल्याने) या पदाद्वारे पूर्वभागात वेगवेगळ्या जवनवीथींकडून आसेवन भाव प्राप्त झाल्याचे दर्शवले आहे. कारण पहिल्या जवनचित्तालाही आसेवन प्राप्त होणे अभिप्रेत आहे. आणि केवळ एका जवनवाराने स्पष्ट असे एक अक्षर निष्पन्न होते, असे जाणणे शक्य नाही. का? कारण ते एका किंवा दोन चुटकी वाजवण्याच्या अत्यंत अल्प काळात बोलले जात असल्याने, आणि एका चुटकीच्या काळात अनेक लाख जवनवीथींची प्रवृत्ती संभवत असल्याने. आणि म्हटले आहे की -

එකමත්තා තයො රස්සා, ද්විමත්තා දීඝමුච්චරෙ;

තිමත්තො තු ගීතො ඤෙය්‍යො, බ්‍යඤ්ජනා අඩ්ඪමත්තිකාති.

तीन र्‍हस्व स्वरांना एक मात्रा काळ असतो, दीर्घ स्वरांचा उच्चार दोन मात्रा काळ केला जातो. तीन मात्रा काळ असलेल्या स्वराला गीत (गाणे) समजावे आणि व्यंजनांना अर्धी मात्रा काळ असतो.

මිලින්දපඤ්හෙච සාධිකෙ වීහිවාහසතෙ වීහිබීජානි එකච්ඡරක්ඛණෙ උප්පන්නස්ස චිත්තස්ස කලංපි නඋපෙන්ති. කලභාගංපි නඋපෙන්තීති දීපිතං. එකක්ඛරං උච්චාරෙන්තස්සච තත්තකංපි කාලං උච්චාරණචිත්තබ්‍යාපාරො සන්දිස්සතියෙව. නච පරමත්ථතො එකමෙව සද්දං උච්චාරෙමීතිවා සුණොමීතිවා සක්කා නියමෙත්වා උච්චාරෙතුං සොතුඤ්ච. තථා නියමෙන්තස්සපි සද්දානං පුබ්බාපරතො අනෙකසතසහස්සස්සෙව උච්චාරණ සවන සම්භවතො. එකමෙවාති අභිමානො පන සමූහඝන සන්තතිඝනෙහි පටිච්ඡන්නත්තාඑව හොතීති දට්ඨබ්බං. සෙසමෙත්ථ කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තන යෙන යථාසම්භවං වෙදිතබ්බන්ති. එත්ථච විඤ්ඤත්තිසද්දො කායෙන විඤ්ඤාපෙති වාචාය විඤ්ඤාපෙතීතිආදිසු බොධනත්ථො. සුදින්න කණ්ඩෙ තික්ඛත්තුං විඤ්ඤාපෙතීතිආදීසු පවත්තනත්ථො. ඉධ පන දුවිධොපි යුජ්ජති. එවඤ්හි සති පරං බොධෙතුකාමතාරහි තෙසු සබ්බෙසු කායඞ්ගවාචඞ්ගචොපනෙසුපි පවත්තකවිඤ්ඤත්තියා ලබ්භමානතා වෙදිතබ්බා හොතීති. මූලටීකායං පන පරං බොධෙතුකාමතාය [Pg.285] විනාපි අභික්කමනාදිපවත්තනෙන සො චිත්ත සහභූවිකාරො අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති. සයඤ්ච විඤ්ඤායතීති ද්විධාපි විඤ්ඤත්තියෙවාති වුත්තං, තත්ථ ද්වීසු බොධනවිඤ්ඤත්තීසු පුරිමා කායවිඤ්ඤත්ති අඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස චලමානවණ්ණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා චලමානඞ්ගපච්චඞ්ගං කායවිඤ්ඤාණවීථියා ගහෙත්වා පච්ඡා සුද්ධෙන මනොද්වාරිකජවනෙනඑව විඤ්ඤායති පච්ඡිමාච වචීවිඤ්ඤත්ති උච්චාරියමානං සද්දං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා ගහෙත්වා පච්ඡා සුද්ධෙන මනොද්වාරිකජවනෙනඑව විඤ්ඤායති, න පඤ්චද්වාරිකජවනෙන. සා හි අත්තානං ජානන්තෙඑව පරසත්තෙ අත්තනා සමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස චිත්තං විඤ්ඤාපෙති, න අජානන්තෙ. ඤාපක හෙතු හි නාම අත්තානං ජානන්තෙඑව ඤාපෙතබ්බං ඤාපෙති, නො අජානන්තෙ. එවඤ්ච කත්වා කායඞ්ග චොපනං දිස්වාවා පරාමසිත්වාවා සද්දං සුත්වාවා පරස්ස තංතංඅධිප්පායං ජානන්තානං තිරච්ඡාන ගතානංපි පථධං විඤ්ඤත්තිජානනං සිද්ධං භවති. තංජානනෙන විනා අධිප්පායජානනස්ස අසම්භවතො. විඤ්ඤත්තිං ජානන්තානංච පුරිමසිද්ධසඞ්කෙත සම්බන්ධ ජානනෙන විනා අධිප්පායජානනං න සම්භවතීති මජ්ඣෙ විසුං පුබ්බසඞ්කෙත සම්බන්ධගහනංපි ඉච්ඡන්ති, ද්වීසු පන පවත්තකවිඤ්ඤත්තීසු පරං අභික්කමන්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා දිස්වා අභික්කමනවිඤ්ඤත්තිඤ්ච අභික්කමනචිත්තඤ්ච මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ජානන්ති. එසනයො පටික්කමනාදීසු. තථා පරස්ස කථං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා සුත්වා කථනවිඤ්ඤත්තිඤ්ච කථනචිත්තඤ්ච මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ජානන්ති. පරං රත්තචිත්තෙන කායඞ්ගං චාලෙන්තං දිස්වා චලනවිඤ්ඤත්තිඤ්ච රාගචිත්තඤ්ච ජානන්ති. රත්තස්ස කථං සුත්වා කථන විඤ්ඤත්තිඤ්ච රාගචිත්තඤ්ච ජානන්ති. එසනයො සබ්බාසු කායිකවාචසිකක්‍රියාසූති. ලහුනො භාවො ලහුතා. මුදුනො භාවො මුදුතා. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං. කම්මයොග්‍යන්ති අත්ථො. කම්මඤ්ඤස්ස භාවො කම්මඤ්ඤතා.

आणि मिलिंदपञ्हामध्ये देखील स्पष्ट केले आहे की, शंभरहून अधिक धान्याच्या गाड्यांमधील धान्याचे दाणेसुद्धा एका चुटकी वाजवण्याच्या क्षणात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताच्या एका अंशाची (कला) किंवा अंशाच्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत. एका अक्षराचा उच्चार करणाऱ्या व्यक्तीला देखील तेवढ्या काळापुरती उच्चार करणाऱ्या चित्ताची क्रिया स्पष्टपणे जाणवतेच. परंतु परमार्थतः (वास्तविक पाहता) 'मी केवळ एकच ध्वनी उच्चारतो' किंवा 'मी केवळ एकच ध्वनी ऐकतो' असा नियम करून केवळ एकच ध्वनी उच्चारणे किंवा ऐकणे शक्य नाही. कारण तसा नियम करणाऱ्या व्यक्तीला देखील ध्वनींच्या पूर्व-अपर (मागे-पुढे येण्याच्या) क्रमामुळे शेकडो-हजारो ध्वनींचे उच्चारण आणि श्रवण घडतच असते. 'तो केवळ एकच ध्वनी आहे' असा जो अभिमान (भ्रम) होतो, तो समूहघन आणि संततिघन यांच्याद्वारे झाकलेला असल्यामुळेच होतो, असे समजावे. याविषयी उर्वरित भाग कायविज्ञप्तीमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जसा संभव असेल तसा समजून घ्यावा. येथे 'विज्ञप्ति' हा शब्द 'काय शरीराने जाणवून देतो, वाणीने जाणवून देतो' इत्यादी ठिकाणी 'बोधन' (जाणवून देणे) या अर्थाने वापरला आहे. सुदिन्न कांडातील 'तीन वेळा जाणवून देतो' इत्यादी ठिकाणी तो 'प्रवर्तन' (प्रवृत्त करणे किंवा घडवून आणणे) या अर्थाने वापरला आहे. परंतु येथे दोन्ही अर्थ योग्य ठरतात. असे असल्यामुळे, दुसऱ्याला समजून सांगण्याची इच्छा नसलेल्यांच्या देखील शरीर आणि वाणीच्या सर्व हालचालींमध्ये 'प्रवर्तक-विज्ञप्ति' प्राप्त होते, असे समजले पाहिजे. मूळटीकेमध्ये मात्र असे म्हटले आहे की, दुसऱ्याला समजून सांगण्याच्या इच्छेशिवाय देखील, पुढे जाणे इत्यादी क्रिया घडवून आणल्याने, चित्तासोबत उत्पन्न होणारा तो शारीरिक बदल (चित्तसहभूविकार) अभिप्राय (हेतू) जाणवून देतो आणि तो स्वतः देखील जाणवला जातो; अशा प्रकारे दोन्ही प्रकारे ती 'विज्ञप्ति'च आहे. त्या दोन बोधन-विज्ञप्तींपैकी पहिली 'कायविज्ञप्ति' (शारीरिक हालचाल) ही अवयवांच्या हालचालीचा वर्ण (रंग) चक्षुविज्ञानवीथीने ग्रहण करून आणि हालचाल करणाऱ्या अवयवांना कायविज्ञानवीथीने ग्रहण करून, त्यानंतर केवळ शुद्ध मनोद्वारिक जवनानेच जाणली जाते. दुसरी 'वचीविज्ञप्ति' (वाचिक हालचाल) ही उच्चारल्या जाणाऱ्या ध्वनीला श्रोतविज्ञानवीथीने ग्रहण करून, त्यानंतर केवळ शुद्ध मनोद्वारिक जवनानेच जाणली जाते, पंचद्वारिक जवनाने नाही. ती (विज्ञप्ति) स्वतःला जाणणाऱ्या इतर प्राण्यांनाच त्या व्यक्तीच्या चित्ताची जाणीव करून देते, न जाणणाऱ्यांना नाही. कारण 'ज्ञापक हेतू' (जाणवून देणारे कारण) स्वतःला जाणणाऱ्यालाच जाणवून देण्यासारखी गोष्ट जाणवून देतो, न जाणणाऱ्याला नाही. आणि असे असल्यामुळे, शरीराची हालचाल पाहून किंवा स्पर्श करून किंवा ध्वनी ऐकून दुसऱ्याचा तो तो अभिप्राय जाणणाऱ्या प्राण्यांना देखील सुरुवातीलाच विज्ञप्तीचे ज्ञान सिद्ध होते. कारण त्या (विज्ञप्तीच्या) ज्ञानाशिवाय अभिप्रायाचे ज्ञान होणे अशक्य आहे. आणि विज्ञप्ति जाणणाऱ्यांना देखील पूर्वी सिद्ध झालेल्या संकेताच्या संबंधाच्या ज्ञानाशिवाय अभिप्रायाचे ज्ञान संभवत नाही, म्हणून ते मध्ये स्वतंत्रपणे पूर्वसंकेत-संबंधाचे ग्रहण देखील स्वीकारतात. परंतु दोन प्रवर्तक-विज्ञप्तींपैकी, दुसऱ्याला पुढे जाताना चक्षुविज्ञानवीथीने पाहून, पुढे जाण्याची विज्ञप्ति आणि पुढे जाण्याचे चित्त मनोविज्ञानवीथीने जाणतात. हाच नियम मागे फिरणे इत्यादी क्रियांमध्येही लागू होतो. तसेच दुसऱ्याचे बोलणे श्रोतविज्ञानवीथीने ऐकून, बोलण्याची विज्ञप्ति आणि बोलण्याचे चित्त मनोविज्ञानवीथीने जाणतात. दुसऱ्याला रागयुक्त (आसक्त) चित्ताने शरीराची हालचाल करताना पाहून, हालचालीची विज्ञप्ति आणि रागचित्त जाणतात. आसक्त व्यक्तीचे बोलणे ऐकून, बोलण्याची विज्ञप्ति आणि रागचित्त जाणतात. हाच नियम सर्व शारीरिक आणि वाचिक क्रियांमध्ये लागू होतो. हलके असण्याचा भाव म्हणजे 'लघुता' (हलकेपणा). मऊ असण्याचा भाव म्हणजे 'मृदुता' (मऊपणा). कामामध्ये योग्य असणे म्हणजे 'कर्मण्य' (कामासाठी योग्य); 'कामासाठी योग्य असणे' हा याचा अर्थ आहे. कर्मण्य असण्याचा भाव म्हणजे 'कर्मण्यता' (कार्यक्षमता).

අදන්ධතාලක්ඛණා රූපස්ස ලහුතා. අථද්ධතා ලක්ඛණා රූපස්ස මුදුතා. සරීරක්‍රියානුකූලකම්මඤ්ඤභාවලක්ඛණා රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා. අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිජහන්තියොපි එතා විරුද්ධපච්චයසප්පාය පච්චයානං වසෙන අසංමිස්සතො වෙදිතබ්බා. තථා හි අත්තනො කායවිරුද්ධං [Pg.286] උතුංවා ආහාරංවා චිත්තක්‍රියංවා සෙවන්තානං සරීරගතා ධාතුයො කදාචි සකලසරීරංවා සරීරෙකදෙසංවා ඛොභෙත්වා විසෙසතො පූතිමුඛ සප්පසඞ්ඛාතආපො පරියුට්ඨානං කත්වා කායං අසය්හභාරං විය ගරුං භාරියං කරොන්ති. ඉරියා පථපරිවත්තනෙ කායභාරියනිමිත්තං දුක්ඛං උප්පාදෙන්ති. තදාරූපස්ස ලහුතා නපවත්තති. පුන අත්තනො සරීරසප්පායං උතුංවා ආහාරංවා චිත්තකිරියංවා සෙවන්තානං සො ධාතුක්ඛොභො වූපසම්මති. කායො සල්ලහුකො හොති. ඉරියාපථපරිවත්තනෙ කාය භාරියනිමිත්තං දුක්ඛංනාම නත්ථි. තදා සා පවත්තති. එසනයො සෙසාසුපි. විසෙසනතො පනෙත්ථ මුදුභායං කට්ඨමුඛසප්පසඞ්ඛාත පථවීපරියුට්ඨානං කත්වා සුක්ඛකට්ඨංවිය කායං ථද්ධං කක්ඛළංකරොන්ති. ඉරියාපථපරිවත්තනෙ අඞ්ගමඞ්ගානංඡිජ්ජනභිජ්ජනාකාරපත්තං ථද්ධං කක්ඛළනිමිත්තං දුක්ඛං උප්පාදෙන්තීති වත්තබ්බං. කම්මඤ්ඤතායං සත්ථමුඛසප්පසඞ්ඛාත වායො පරියුට්ඨානං වායොවිසමං කත්වා දාමරිකචොරපරියුට්ඨිතං පච්චන්තරට්ඨං විය කායං විවට්ටමානං කරොන්ති, සබ්බඉරියාපථෙසු සුඛංනාම නත්ථීති වත්තබ්බං. තෙජොධාතු පන තාසං සබ්බාසංපි මූලභූතා හොතීති වෙදිතබ්බා.

मंदता नसणे (चपळता) हे रूपाच्या लघुतेचे (हलकेपणाचे) लक्षण आहे. कडकपणा नसणे हे रूपाच्या मृदुतेचे (मऊपणाचे) लक्षण आहे. शरीराच्या क्रियांना अनुकूल अशी कार्यक्षमता असणे हे रूपाच्या कर्मण्यतेचे लक्षण आहे. या तिन्ही गोष्टी एकमेकांना कधीही सोडत नसल्या तरी, अनुकूल आणि प्रतिकूल कारणांच्या प्रभावामुळे त्या एकमेकांत न मिसळता स्वतंत्रपणे कशा कार्य करतात, हे समजून घेतले पाहिजे. जसे की, आपल्या शरीराला प्रतिकूल असणारे ऋतू, आहार किंवा मानसिक क्रियांचे सेवन करणाऱ्या लोकांच्या शरीरातील धातू कधी संपूर्ण शरीराला किंवा शरीराच्या एखाद्या भागाला क्षोभित (अस्वस्थ) करतात; आणि विशेषतः 'पूतिमुख' नावाच्या सर्पासारख्या आपोधातूचा (जलतत्त्वाचा) प्रकोप करून शरीराला सहन न होणाऱ्या ओझ्यासारखे जड व भारी बनवतात. इरियापथाच्या (शारीरिक स्थितीच्या/आसनाच्या) परिवर्तनात ते शरीराच्या जडपणामुळे दुःख उत्पन्न करतात. त्यावेळी रूपाची लघुता (हलकेपणा) कार्य करत नाही. पुन्हा, आपल्या शरीराला अनुकूल असणारे ऋतू, आहार किंवा मानसिक क्रियांचे सेवन करणाऱ्यांचा तो धातूंचा क्षोभ शांत होतो. शरीर अत्यंत हलके होते. इरियापथाच्या परिवर्तनात शरीराच्या जडपणामुळे होणारे दुःख उरत नाही. त्यावेळी ती (लघुता) कार्य करते. हाच नियम उर्वरित (मृदुता आणि कर्मण्यता) बाबतीतही लागू होतो. विशेषतः येथे मृदुतेच्या बाबतीत, 'कठमुख' नावाच्या सर्पासारख्या पठवीधातूचा (पृथ्वीतत्त्वाचा) प्रकोप करून, सुकलेल्या लाकडाप्रमाणे शरीराला कडक व कठीण बनवतात. इरियापथाच्या परिवर्तनात अवयव तुटल्यासारखे किंवा फाटल्यासारखे वाटणारे, कडकपणामुळे व कठीणपणामुळे होणारे दुःख ते उत्पन्न करतात, असे म्हटले पाहिजे. कर्मण्यतेच्या बाबतीत, 'शस्त्रमुख' नावाच्या सर्पासारख्या वायोधातूचा (वायू तत्त्वाचा) प्रकोप करून, वायूला विषम (असंतुलित) करून, बंडखोर चोरांनी वेढलेल्या सीमावर्ती देशाप्रमाणे शरीराला इकडेतिकडे तळमळणारे बनवतात; सर्व इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) सुख नावाचे काही उरत नाही, असे म्हटले पाहिजे. परंतु तेजोधातू (अग्नितत्त्व) हा त्या सर्व धातूंचा मूळ आधार आहे, असे समजले पाहिजे।

ඉමා පන අරොගිනො කල්ලභාවොවිය සුපරිමද්දිතචම්මස්ස මුදුභාවොවිය සුදන්ධසුවණ්ණස්ස කම්මක්ඛමභාවොවිය රූපකායස්ස ඉරියාපථපරිවත්තනෙ සල්ලහුකතාදිවසෙන සන්දිස්සමානා විසෙසාකාරා හොන්තීති කත්වා විකාරරූපං නාම. චයනං චයො. පිණ්ඩවසෙන අභිනිබ්බත්තීති අත්ථො. ආදිතො උපරිතොච චයො උපචයො. පථමාභිනිබ්බත්ති උපරුපරිවඩ්ඪිචාති අත්ථො. අයඤ්හි උපසද්දො උපඤ්ඤත්තන්තිආදීසු විය පථමත්ථො උපසිත්තන්තිආදීසු වියච උපරි අත්ථොති. වුත්තඤ්ච මූලටීකායං උපසද්දො පථමත්ථො උපරිඅත්ථොච හොතීති. තෙනෙවහි පාළියං යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යොරූපස්ස උපචයො, සා රූපස්ස සන්තතීති වුත්තං. තනනං විත්ථාරණං තති. සම්බන්ධා තති පුනප්පුනංවා තති සන්තති. යථා පවත්තානං ආයතනානං අද්ධානපූරණවසෙන පවත්තීති අත්ථො. තත්ථ ගබ්භසෙය්‍යකානං [Pg.287] සත්තානං පටිසන්ධික්ඛණෙ රූපානං උප්පාදො පථමානිබ්බත්තිඅත්ථෙන උපචයොනාම. තතො පරං යාව සබ්බපථමං උප්පන්නානං චක්ඛු සොත ඝානජිව්හානං උප්පාදො, එත්ථන්තරෙ රූපානං උප්පාදො උපරි වඩ්ඪිඅත්ථෙන උපචයොනාම. තතො පරං යාවජීවං චතුසන්තතිරූපානං උප්පාදො සන්තතිනාම. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං නදීතීරෙ නිඛාතකූපස්මිං උදකුග්ගමනකාලොවිය ආචයො නිබ්බත්ති. පරිපුණ්ණකාලොවිය උපචයො වඩ්ඪි. අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගමනකාලො විය සන්තති පවත්තීති.

पण हे (विकाररूप) निरोगी माणसाच्या सुदृढतेप्रमाणे, चांगल्या प्रकारे मळलेल्या कातड्याच्या मऊपणाप्रमाणे आणि चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्याच्या कार्यक्षमतेप्रमाणे (घडविण्यास योग्य असण्याप्रमाणे) रूपकायाच्या हालचालींमध्ये (इरियापथात) हलकेपणा इत्यादींच्या रूपाने दिसून येणारे जे विशेष आकार आहेत, त्यांना 'विकाररूप' असे म्हणतात. संचय म्हणजे चय. समूहाच्या रूपाने उत्पन्न होणे असा याचा अर्थ आहे. सुरुवातीला आणि नंतर वरचेवर होणारा चय म्हणजे 'उपचय' होय. प्रथम उत्पत्ती आणि उत्तरोत्तर वृद्धी असा याचा अर्थ आहे. कारण हा 'उप' हा उपसर्ग 'उपण्ञत्तं' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'प्रथम' (सुरुवातीचा) या अर्थात आहे, आणि 'उपसित्तं' इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'वर' (उत्तरोत्तर) या अर्थात आहे. आणि मूलटीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'उप' हा उपसर्ग प्रथम अर्थ आणि उपरि (वरचा) अर्थ दर्शवतो. म्हणूनच पालिमध्ये म्हटले आहे: 'जो आयतनांचा आचय आहे, तो रूपाचा उपचय आहे. जो रूपाचा उपचय आहे, ती रूपाची संतती आहे.' विस्तार करणे म्हणजे 'तति' (विस्तार). संबंधासह विस्तार किंवा वारंवार होणारा विस्तार म्हणजे 'संतती' होय. प्रवृत्त झालेल्या आयतनांच्या कालावधी पूर्ण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त राहणे असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, गर्भवासी प्राण्यांच्या प्रतिसंधीच्या क्षणी रूपांची जी उत्पत्ती होते, ती 'प्रथम उत्पत्ती' या अर्थाने 'उपचय' नावाचे रूप आहे. त्यानंतर, जोपर्यंत सर्वप्रथम उत्पन्न होणाऱ्या चक्षू, श्रोत्र, घ्राण आणि जिव्हा यांची उत्पत्ती होते, त्या दरम्यानच्या काळात रूपांची जी उत्पत्ती होते, ती 'उत्तरोत्तर वृद्धी' या अर्थाने 'उपचय' नावाचे रूप आहे. त्यानंतर आयुष्यभर चार प्रकारच्या संततीरूपांची जी उत्पत्ती होते, तिला 'संतती' म्हणतात. कारण अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे की: 'नदीच्या काठावर खणलेल्या विहिरीमध्ये पाणी वर येण्याच्या काळाप्रमाणे आचय (उत्पत्ती) आहे. विहीर पाण्याने पूर्ण भरण्याच्या काळाप्रमाणे उपचय (वृद्धी) आहे. आणि पाणी ओसंडून वाहून जाण्याच्या काळाप्रमाणे संतती (प्रवृत्ती) आहे.'

විභාවනියං පන

परंतु विभाविनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीकेमध्ये) तर...

පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාවචක්ඛාදි දසකානං උප්පත්ති. එත්ථන්තරෙ රූපුප්පාදො උපචයොනාම. තතො පරං සන්තති නාමාති වුත්තං. තංපි තෙන පරියායෙන යුජ්ජතියෙව.

प्रतिसंधीपासून घेऊन जोपर्यंत चक्षू इत्यादी दशकांची उत्पत्ती होते, त्या दरम्यानच्या काळातील रूपांची उत्पत्ती म्हणजे 'उपचय' होय. त्यानंतरच्या उत्पत्तीला 'संतती' म्हणतात, असे म्हटले आहे. ते देखील त्या पर्यायाने योग्यच ठरते.

සංසෙදජොපවාතිකානං පන පටිසන්ධික්ඛණෙ රූපානං උප්පාදො පථමා භිනිබ්බත්ති අත්ථෙන පරිපුණ්ණ වඩ්ඪි අත්ථෙනච උපචයො නාම, තතො පරං රූපානං උප්පාදො සන්තතිනාම. අපිච, තිසමුට්ඨානික රූපානංපි විසුං විසුං සන්තතිපච්චුප්පන්නංනාම අත්ථි. තස්සච එකෙකස්ස නිබ්බත්ති වඩ්ඪි පවත්ති වසෙන තිස්සො තිස්සොඅවත්ථා හොන්ති. තත්ථ එකෙකසන්තතියං ආදිම්හි සන්තතිසීසරූපානං සබ්බපථමං උප්පාදො නිබ්බත්තිනාම. තතො වඩ්ඪනරූපානං උප්පාදො වඩ්ඪීනාම. වඩ්ඪනෙ සමත්තෙ අවඩ්ඪිත්වා පබන්ධට්ඨිතිවසෙන වත්තනවසෙනඋප්පාදොපවත්තිනාම. තත්ථ ච නිබ්බත්තිවඩ්ඪියො උපචයොනාම. පවත්තිසන්තති නාම. සඞ්ඛෙපතො පන ලොකෙ සබ්බාසු ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියබද්ධරූපපවත්තීසු සන්දිස්සමානෙ ජායන වඩ්ඪන පවත්තනසඞ්ඛාතෙ අවත්ථාභෙදෙ දිස්වා උපචයසන්ත තියො වෙදිතබ්බා. තත්‍රායං නයො-රුක්ඛතිණාදීනිවා සාඛා පත්තපුප්ඵඵලාදීනිවා ආදිම්හි ජායන්ති. ජායිත්වා වඩ්ඪන්ති. වඩ්ඪනෙ සමත්තෙ අවඩ්ඪිත්වා පබන්ධවසෙන පවත්තිත්වා භිජ්ජන්තීති. ජීරණං ජරා, ජීරන්ති ජිණ්ණභාවං ගච්ඡන්ති එතායාති ජරා. සායෙව ජරතා. උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි නිච්චලති නකම්පතීති නිච්චො අසඞ්ඛත ධම්මො. න නිච්චො අනිච්චො, සඞ්ඛතධම්මො. අනිච්චස්ස භාවො අනිච්චතා, භඞ්ගො.

परंतु संसेदज आणि ओपपातिक प्राण्यांच्या प्रतिसंधीच्या क्षणी रूपांची जी उत्पत्ती होते, ती 'प्रथम उत्पत्ती' या अर्थाने आणि 'पूर्ण वृद्धी' या अर्थाने देखील 'उपचय' नावाचे रूप आहे. त्यानंतर रूपांची जी उत्पत्ती होते, तिला 'संतती' म्हणतात. शिवाय, तीन कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या (तिसमुट्ठाणिक) रूपांची देखील स्वतंत्रपणे 'संतती-प्रत्युत्पन्न' नावाची अवस्था असते. आणि त्यातील प्रत्येकाची उत्पत्ती, वृद्धी आणि प्रवृत्ती यानुसार तीन-तीन अवस्था असतात. त्यामध्ये, प्रत्येक संततीमध्ये सुरुवातीला संततीच्या मुख्य रूपांची जी सर्वप्रथम उत्पत्ती होते, तिला 'उत्पत्ती' (निब्बत्ती) म्हणतात. त्यानंतर वाढणाऱ्या रूपांची जी उत्पत्ती होते, तिला 'वृद्धी' म्हणतात. वृद्धी पूर्ण झाल्यावर, अधिक न वाढता प्रवाहाच्या सातत्याने टिकून राहण्याच्या रूपाने जी उत्पत्ती होते, तिला 'प्रवृत्ती' म्हणतात. आणि त्यामध्ये उत्पत्ती व वृद्धी यांना 'उपचय' म्हणतात, आणि प्रवृत्तीला 'संतती' म्हणतात. थोडक्यात सांगायचे तर, जगातील सर्व सेंद्रिय (इंद्रियबद्ध) आणि अनेंद्रिय (इंद्रियरहित) रूपांच्या प्रवृत्तीमध्ये दिसून येणाऱ्या जन्म, वृद्धी आणि प्रवृत्ती नावाच्या अवस्थाभेदांना पाहून 'उपचय' आणि 'संतती' समजून घ्यावी. त्याविषयी हा नियम आहे - जसे वृक्ष, गवत इत्यादी किंवा फांद्या, पाने, फुले, फळे इत्यादी सुरुवातीला उत्पन्न होतात. उत्पन्न होऊन वाढतात. वाढ पूर्ण झाल्यावर अधिक न वाढता प्रवाहाच्या रूपाने टिकून राहतात आणि नंतर नष्ट होतात. जीर्ण होणे म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व). ज्याच्याद्वारे रूपे जीर्ण होतात, जीर्णतेला प्राप्त होतात, ती 'जरा' होय. तिलाच 'जरता' असेही म्हणतात. उत्पत्ती, जरा आणि भंग यांनी जे विचलित होत नाही, कंप पावत नाही, ते 'नित्य' म्हणजे असंस्कृत धर्म होय. जे नित्य नाही ते 'अनित्य' म्हणजे संस्कृत धर्म होय. अनित्याचा भाव (अवस्था) म्हणजे 'अनित्यता' म्हणजेच भंग (नाश) होय.

[183] විභාවනියං පන

[१८३] परंतु विभाविनीमध्ये तर...

‘‘නිච්චධුවභාවෙන [Pg.288] න ඉච්චං අනුගන්තබ්බන්ති අනිච්ච’’න්ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“नित्य आणि ध्रुव भावाने ज्याचे अनुगमन केले जाऊ शकत नाही ते 'अनित्य' होय,” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

නිච්චසද්දො හි සාසනෙ ලොකෙච පාකටො. සො එව ඉධ නකාරයුත්තො අනිච්චොති වුත්තොති. ලක්ඛීයන්ති සල්ලක්ඛීයන්ති විනිච්ඡීයන්ති ධම්මා ඉමෙ සඞ්ඛතාති එතෙනාති ලක්ඛණං. සඞ්ඛත භාවජානනනිමිතන්ති අත්ථො. යථාහ- අඞ්ගුත්තරෙ තීණි මානි භික්ඛවෙ සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි, උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති. නනු පාළියං ජාතිනාම ආගතා. තස්මා සාපි ඉධ වත්තබ්බාති වුත්තං ජාතිරූපමෙවාතිආදි. එත්ථාති රූපසමුද්දෙසෙ. ජනනං පාතුභවනං ජාති. ජායන්තිවා එතායාති ජාති, උපචය සන්තති නාමෙනපවුච්චති තස්සාජාතියාතථා අවත්ථාභෙදයොගතොති අධිප්පායො. සා හි ආදිතො පටිසන්ධිරූපානි පාතුභවන්තානි කරොති. පුන අපරිපුණ්ණානිච ආයතනානි පූරෙති. පූරිතානි ච දීඝංපි අද්ධානං අබ්බොච්ඡින්නං කත්වා පවත්තෙති පබන්ධයතීති. එකා දසවිධංපීති මහාභූතාදිභාවෙන එකත්තං උපනයනවසෙන එකා දසපභෙදංපි. කථං සරූපවසෙන අට්ඨවීසතිවිධං හොතීති පුච්ඡිත්වා භූතප්පසාද විසයාතිආදිනා එකාදසවිධස්සෙව සරූපතො දස්සනං අන්තොගධභෙදානං පුබ්බෙ වුත්තභාවෙන සුපාකටත්තාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ-අට්ඨාරසවිධන්ති.

कारण 'नित्य' हा शब्द शासनात (बुद्धवचनात) आणि लोकात प्रसिद्ध आहे. तोच शब्द येथे 'न' (नकारार्थी) अक्षराने युक्त होऊन 'अनित्य' असा म्हटला गेला आहे, असे समजावे. ज्याच्याद्वारे 'हे धर्म संस्कृत आहेत' असे ओळखले जाते, निश्चित केले जाते आणि ठरविले जाते, ते 'लक्षण' होय. संस्कृत असण्याची अवस्था जाणण्याचे कारण असा याचा अर्थ आहे. जसे भगवंतांनी अंगुत्तर निकायात म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, संस्कृत धर्माची ही तीन संस्कृत लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पत्ती (उत्पाद) दिसून येते, व्यय (नाश) दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल (अन्यथात्व) दिसून येतो.' 'पण पालिमध्ये 'जाती' नावाचा शब्द आला आहे. म्हणून ती देखील येथे सांगायला हवी होती,' या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'जातीरूपमेव' (जाती हे रूपच आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे रूपसमुद्देशात. उत्पन्न होणे, प्रकट होणे म्हणजे 'जाती' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे रूपे उत्पन्न होतात ती 'जाती' होय. तीच जाती 'उपचय' आणि 'संतती' या नावांनी ओळखली जाते, कारण त्या जातीचा तशा अवस्थाभेदांशी संबंध येतो, असा अभिप्राय आहे. कारण ती सुरुवातीला प्रतिसंधीरूपांना प्रकट करते. पुन्हा अपूर्ण असलेल्या आयतनांना पूर्ण करते. आणि पूर्ण झालेल्या आयतनांना दीर्घ काळापर्यंत अखंड ठेवून प्रवृत्त करते व त्यांचा प्रवाह चालू ठेवते, असे समजावे. 'अकरा प्रकारचे देखील' म्हणजे महाभूत इत्यादींच्या रूपाने एकत्व आणण्याच्या दृष्टीने अकरा प्रकारांचे असणे होय. 'प्रत्यक्ष रूपाने ते अठ्ठावीस प्रकारचे कसे होते?' असा प्रश्न विचारून, 'भूत, प्रसाद, विषय' इत्यादींद्वारे केवळ अकरा प्रकारांचेच प्रत्यक्ष रूपाने दर्शन घडविले आहे, कारण त्यामध्ये समाविष्ट असलेले भेद पूर्वी सांगितल्यामुळे अत्यंत स्पष्ट आहेत, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अठरा प्रकारचे'.

චත්තාරි භූතානි පඤ්චපසාදා අගහිතගහණෙන චත්තාරො විසයා ගොචරා. දුවිධො භාවො. එකං හදයං. ඉති ඉදං සොළසවිධං රූපං ජීවිතාහාරරූපෙහි සහ අට්ඨාරසවිධං හොති තථා එකො පරිච්ඡෙදො. දුවිධා විඤ්ඤත්ති. අගහිතගහණෙන තිවිධො විකාරො. චතුබ්බිධං ලක්ඛණන්ති දස අනිප්ඵන්නාචාති රූපං සරූපතො අට්ඨවීසතිවිධං භවෙති යොජනා. එත්ථච පච්ඡිමානි දසරූපානි සභාවතො අනුපලබ්භමානත්තා පච්චයෙහි නිප්ඵාදිතානි රූපානි න හොන්තීති අනිප්ඵන්නානි නාම. අපි චෙත්ථ අභිධම්මෙ විසුං [Pg.289] උද්දිට්ඨානි නිද්දිට්ඨානිච එතානි සභාවතො අනුපලබ්භමානානීති වා පරමත්ථතො අවිජ්ජමානානීතිවා නසක්කා වත්තුං. වොහාරසිද්ධ මත්තභාවං අතික්කම්ම තාදිසෙන සුද්ධධම්මගතියා සිද්ධෙන පරමත්ථ ලක්ඛණෙන උපලද්ධත්තා. ඉතරථා නිබ්බත්තිලක්ඛණරහිතං අසඞ්ඛත නිබ්බානංපි සභාවතො අනුපලබ්භමානං පරමත්ථතො අවිජ්ජමානඤ්ච නාම සියාති. තස්මා නිබ්බත්ති ලක්ඛණරහිතත්තාඑව එතානි අනිප්ඵන්නානිනාම. න සභාවතො අනුපලබ්භමානත්තාති යුත්තං සියාති. [රූපසමුද්දෙසො]

चार महाभूते, पाच प्रसादरूपे, आणि (अद्याप न घेतलेल्यांचे ग्रहण करण्याच्या नियमाने) चार विषय (गोचररूपे), दोन प्रकारचे भावरूप, आणि एक हृदयरूप; अशा प्रकारे हे सोळा प्रकारचे रूप, जीवितरूप आणि आहाररूप यांच्यासह अठरा प्रकारचे (निष्पन्न रूप) होते. तसेच, एक परिच्छेदरूप (आकाशधातू), दोन प्रकारची विज्ञप्तिरूपे, (अद्याप न घेतलेल्यांचे ग्रहण करण्याच्या नियमाने) तीन प्रकारची विकाररूपे, आणि चार प्रकारची लक्षणरूपे; अशी ही दहा अनिष्पन्न रूपे मिळून, रूप स्वतःच्या स्वरूपानुसार अठ्ठावीस प्रकारचे होते, अशी ही योजना आहे. येथे, नंतरची दहा रूपे स्वभावाने उपलब्ध न होणारी असल्यामुळे प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) निष्पन्न झालेली रूपे नसतात, म्हणून त्यांना 'अनिष्पन्न रूपे' असे म्हणतात. परंतु, अभिधम्मात स्वतंत्रपणे उद्देशिलेली (थोडक्यात सांगितलेली) आणि निर्दिष्ट केलेली (सविस्तर सांगितलेली) ही दहा रूपे स्वभावाने उपलब्ध होत नाहीत किंवा परमार्थतः अस्तित्वात नाहीत, असे म्हणणे शक्य नाही. कारण, केवळ व्यावहारिक सिद्धतेला ओलांडून, शुद्ध धर्माच्या स्वरूपाने सिद्ध झालेल्या परमार्थ लक्षणाने ती उपलब्ध होतात. अन्यथा, उत्पत्तीच्या लक्षणाने रहित असलेले असंस्कृत निर्वाण देखील स्वभावाने उपलब्ध न होणारे आणि परमार्थतः अस्तित्वात नसलेले ठरेल. म्हणून, केवळ उत्पत्तीच्या लक्षणाने रहित असल्यामुळेच यांना 'अनिष्पन्न रूपे' म्हटले जाते, स्वभावाने उपलब्ध न होणारी असल्यामुळे नव्हे, असे मानणे योग्य ठरेल. [रूपसमुद्देश समाप्त]

157. රූපවිභාගෙසබ්බඤ්ච පන එතං යථාසමුද්දිට්ඨං අට්ඨවීසති විධං රූපං අහෙතුකට්ඨෙන එකවිධමෙව. න සහෙතුකා හෙතුක වසෙන දුවිධං. තථාසප්පච්චයට්ඨෙන එකවිධමෙව. න සප්පච්චයාපච්චය වසෙන දුවිධන්ති එවං පවත්තං එකවිධනයං තාව දස්සෙතුං සබ්බඤ්චාතිආදිමාරද්ධං.

१५७. रूपविभागामध्ये, हे सर्व जसे थोडक्यात सांगितले आहे तसे अठ्ठावीस प्रकारचे रूप अहेतुक (हेतूशी विप्रयुक्त) असण्याच्या अर्थाने एकाच प्रकारचे आहे; सहेतुक आणि अहेतुक अशा दोन प्रकारे विभागलेले नाही. तसेच, सप्रत्यय (प्रत्ययांसह असणे) असण्याच्या अर्थाने ते एकाच प्रकारचे आहे; सप्रत्यय आणि अप्रत्यय अशा दोन प्रकारे विभागलेले नाही. अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला हा एकविध नय (एक प्रकारची पद्धत) प्रथम दर्शवण्यासाठी 'सब्बं च' (आणि सर्व) इत्यादी ग्रंथाची सुरुवात केली आहे.

[184] විභාවනියං පන

[१८४] विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये) तर

එකවිධනයොපි රූපවිභාගොඑවාති කත්වා ‘‘යථා උද්දිට්ඨ රූපානං එකවිධාදිනයං දස්සනත්ථං සබ්බඤ්ච පනෙතන්තිආදි වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං න සමෙති.

विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये) तर 'एकविध नय देखील रूपविभागच आहे' असा विचार करून, 'यथा उद्देशिलेल्या रूपांचा एकविध इत्यादी नय दर्शवण्यासाठी 'सब्बं च पनेतं' (आणि हे सर्व तर) इत्यादी म्हटले आहे' असे जे म्हटले आहे, ते जुळत नाही (योग्य नाही).

වක්ඛති හි –

कारण पुढे असे म्हटले जाईल –

අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන, විභජන්ති යථාරහන්ති.

'अध्यात्मिक इत्यादी भेदाने योग्यतेनुसार विभागतात' (असे पुढे म्हटले जाईल).

එතෙන අජ්ඣත්තිකාදිභෙදො එව රූපවිභාගොනාමාති විඤ්ඤායති.

यावरून, आध्यात्मिक (आंतरिक) इत्यादी भेद हाच खरोखर 'रूपविभाग' होय, असे समजले जाते.

තත්ථ සබ්බංපි රූපං හෙතුසම්පයොගා භාවතො අහෙතුක මෙව, න කිඤ්චි සහෙතුකං. කිඤ්චි අහෙතුකන්ති එවං විභාගො අත්ථීති අධිප්පායො. සප්පච්චයං සාසවං සඞ්ඛතං ලොකියන්ති පාඨො. සප්පච්චයං සඞ්ඛතං ලොකියං සාසවන්ති පන යුත්තො. පාළියංපි තථා දිට්ඨත්තා සභාගයුගළසම්භවතොචාති. ඉතරානි පන පාළිකමෙන අසමෙන්තානිපි සභාග යුගළත්තා භාගතො යුත්තානිඑව. තත්ථ අත්තනො ජනකෙන පච්චයෙන සහෙව වත්තතීති සපච්චයං. පච්චයෙහි සඞ්ගම්ම කරීයතීති සඞ්ඛතං. පඤ්චුපාදා නක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ [Pg.290] ලොකෙඑව පරියාපන්නන්ති ලොකියං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි ආසවෙහි සහෙව වත්තතීති සාසවං. අකනිට්ඨ බ්‍රහ්මසන්තාන භූතංපි රූපං කාමතණ්හා විසයභාවෙන කාමෙඑව පරියාපන්නත්තා කාමාවචරං. නත්ථි අත්තනා ගහිතං කිඤ්චි ආරම්මණංනාම අස්සාති අනාරම්මණං. යො ධම්මො අඤ්ඤෙන පයොගෙන පහීනොපි සමුදයපහානෙ අසති අපහීනොව හොති. පුන අවස්සං උප්පජ්ජමානත්තා. අප්පහීනොපි තස්මිං සති පහීනොව හොති. පුන අනුප්පජ්ජමානත්තා. තාදිසො ධම්මො පහානවායාමස්ස අට්ඨානත්තා අප්පහාතබ්බොනාම. රූපංපි එදිසමෙව හොතීති වුත්තං අප්පහාතබ්බ මෙවාති. අට්ඨානත්තා පහාන වායාමං න අරහතීති අත්ථො. අථවා, විනා සමුදයපහානෙන පහාතුං අසක්කුණෙය්‍යොති අත්ථො. යදි එවං රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං. තං පජහථ. තං වො පහීනං දීඝරත්තං අත්ථාය හිතාය සුඛාය භවිස්සතීති ඉදං කථන්ති. තංපි තබ්බිසයස්ස රාගස්ස පහානං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යථාහ –

त्यामध्ये, सर्वच रूप हेतूशी संप्रयोग (संबंध) नसण्याच्या स्वभावामुळे अहेतुकच आहे; 'काही सहेतुक आहे आणि काही अहेतुक आहे' असा कोणताही विभाग येथे नाही, असा अभिप्राय आहे. 'सप्पच्चयं सासवं सङ्खतं... लोकियं' (सप्रत्यय, सास्रव, संस्कृत, लौकिक) असा पाठ आढळतो. परंतु 'सप्पच्चयं सङ्खतं लोकियं सासवं' असा पाठ असणे अधिक योग्य आहे; कारण पाळीमध्ये देखील तसेच निर्दिष्ट केले आहे आणि समान जोड्यांच्या संभवतेमुळे देखील हे योग्य ठरते. इतर पदे पाळीच्या क्रमानुसार जुळत नसली तरी, समान जोड्यांच्या स्वरूपात असल्यामुळे ती योग्यच आहेत. त्यामध्ये, स्वतःला उत्पन्न करणाऱ्या प्रत्ययाशी (कारणाशी) सहचरित होऊन जे प्रवृत्त होते, ते 'सप्रत्यय' होय. प्रत्ययांनी (कारणांनी) एकत्र येऊन जे निर्माण केले जाते, ते 'संस्कृत' होय. पाच उपादानस्कंध रूपी लोकामध्येच जे समाविष्ट आहे, ते 'लौकिक' होय. स्वतःला आलंबन करून प्रवृत्त होणाऱ्या आसवांसह जे प्रवृत्त होते, ते 'सास्रव' होय. अकनिष्ठ ब्रह्मलोकातील ब्रह्मांच्या संतानामध्ये उत्पन्न झालेले रूप देखील कामतृष्णेचा विषय असल्यामुळे कामलोकातच समाविष्ट होते, म्हणून ते 'कामावचर' होय. ज्याच्याद्वारे स्वतः ग्रहण केलेले कोणतेही आलंबन (विषय) नसते, ते 'अनालंबन' होय. जो धर्म इतर प्रयत्नाने प्रहीण (नष्ट) केला असला तरी, त्याच्या समुदयाचा (कारणाचा) प्रहाण झाला नसेल तर तो अप्रहीणच राहतो; कारण तो पुन्हा नक्कीच उत्पन्न होणारा असतो. आणि जो अप्रहीण असला तरी, त्या कारणाचा प्रहाण झाल्यावर तो प्रहीणच होतो; कारण तो पुन्हा उत्पन्न न होणारा असतो. असा धर्म प्रहाण करण्याच्या प्रयत्नाचे स्थान नसल्यामुळे 'अप्रहातव्य' (त्याग न करण्याजोगा) म्हटला जातो. रूप देखील असेच असते, म्हणून त्याला 'अप्रहातव्यच' म्हटले आहे. अयोग्य स्थान असल्यामुळे ते प्रहाण करण्याच्या प्रयत्नाला पात्र नाही, असा अर्थ आहे. अथवा, समुदयाच्या प्रहाणाशिवाय त्याचा त्याग करणे अशक्य आहे, असा अर्थ आहे. जर असे आहे, तर 'भिक्खूहो! रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी होईल' हे भगवंतांचे वचन कसे काय जुळते? ते वचन देखील त्या रूपाच्या विषयासंबंधी असलेल्या रागाच्या (आसक्तीच्या) प्रहाणाला उद्देशून म्हटले आहे, असे समजावे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

රූපෙ ඛො රාධ යො ඡන්දො, යො රාගො, යානන්දී, යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං තංරූපං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්මන්ති.

राधा! रूपामध्ये खरोखर जी इच्छा आहे, जो राग आहे, जो आनंद आहे, जी तृष्णा आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे त्या रूपाचा प्रहाण होईल, त्याचे मूळ नष्ट होईल, ते ताडाच्या बुंध्यासारखे (पुन्हा न उगवणारे) केले जाईल, त्याचा अत्यंत अभाव केला जाईल आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल.

අයං නයො අඤ්ඤෙසුපි කුසලාදීසු අප්පහාතබ්බෙසු වෙදිතබ්බොති. එවසද්දො චෙත්ථ පුරිමපදෙසුපි යොජෙතබ්බො. ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථොවා. තෙන පාළියං ආගතං න හෙතු හෙතුවිප්පයුත්තන්තිආදිං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස අත්තභාවපරියාපන්නො ධම්මසමූහො අජ්ඣත්තංනාම. තස්මිංපිච යත්ථ තණ්හාය අතිරෙකතරං දළ්හපරිග්ගහො හොති. සො චක්ඛාදිකො චිත්තෙන සහ ඡබ්බිධො ධම්මො අජ්ඣත්තිකො නාම. අජ්ඣත්තෙ විදිතො පාකටොති කත්වා. තථා හි සො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තන්තිපි වුත්තො. ඉතරානි පන රූපාදිනි ඵස්සාදීනිච තදුපාදාය තණ්හාපරිග්ගහස්ස මන්දත්තා බාහිරානි නාම. යථා හි ලොකෙ මණිවා සුවණ්ණංවා රජතංවා බහිගෙහෙ නිදහිත්වා ථපිතං හොති. පච්ඡිවා සුප්පංවා ඝටොවා සරාවොවා අන්තො ගෙහෙ ථපිතො. තත්ථ පච්ඡිමානි ඡඩ්ඩෙත්වාපි පුරිමානි රක්ඛන්ති. තස්මා තානෙව තණ්හාපරිග්ගහදළ්හතාය අන්තොපරිභොගාත්වෙව වුච්චන්ති. පච්ඡිමානි පන බාහිර පරිභොගාත්වෙව. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ඉධපි හි යදි සක්කුණෙය්‍ය. රූපාදීනි ඵස්සාදිනිච සබ්බානි ඡඩ්ඩෙත්වාපි චක්ඛාදිකං ඡබ්බිධමෙව අවස්සං රක්ඛිස්සන්තීති. ඉති තණ්හා පරිග්ගහස්ස දළ්හමන්දතා වසෙනෙව තෙසං ද්වින්නං අජ්ඣත්තික බාහිරතා වුත්තා. න පවත්තිදෙසවසෙනාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

हाच नियम इतर देखील कुशल इत्यादी अप्रहातव्य धर्मांच्या बाबतीत समजून घ्यावा. आणि येथील 'एव' (च) हा शब्द मागील पदांमध्ये देखील जोडला पाहिजे. 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने किंवा 'प्रकार' या अर्थाने आहे. त्याद्वारे पाळीमध्ये आलेले 'न हेतु हेतुविप्पयुत्तं' (हेतू नसलेले आणि हेतूविप्रयुक्त असलेले) इत्यादींचा संग्रह होतो. त्या त्या पुद्गलाच्या आत्मभावात (शरीर-चित्त संतानात) समाविष्ट असलेला धर्मसमूह म्हणजे 'अध्यात्म' होय. आणि त्यामध्ये देखील, जिथे तृष्णेद्वारे अत्यंत दृढतेने ग्रहण केले जाते, तो चक्षू इत्यादी चित्तासह सहा प्रकारचा धर्म 'आध्यात्मिक' म्हटला जातो; कारण तो अध्यात्मामध्ये (स्वतःमध्ये) स्पष्टपणे जाणवला जातो. म्हणूनच त्याला 'अध्यात्म-अध्यात्म' असे देखील म्हटले आहे. परंतु इतर रूप इत्यादी आणि स्पर्श इत्यादी धर्म, त्या सहा धर्मांच्या तुलनेत तृष्णेचे ग्रहण मंद असल्यामुळे, 'बाह्य' म्हटले जातात. जसे की जगात मणी, सुवर्ण किंवा रजत घराबाहेर सुरक्षित ठेवलेले असते, आणि टोपली, सूप, घडा किंवा परळ घराच्या आत ठेवलेले असते. त्यामध्ये, नंतरच्या वस्तूंचा त्याग करून देखील लोक आधीच्या वस्तूंचे (मणी, सुवर्ण इत्यादींचे) रक्षण करतात. म्हणून, तृष्णेच्या ग्रहणाच्या दृढतेमुळे त्यांनाच 'अंतःपरिभोग' (अंतर्गत उपयोगाच्या वस्तू) असे म्हटले जाते. परंतु नंतरच्या वस्तूंना 'बाह्य परिभोग' (बाह्य उपयोगाच्या वस्तू) असेच म्हटले जाते. अशा प्रकारे ही उपमा पूर्णपणे समजून घ्यावी. येथे देखील, जर शक्य झाले तर, रूप इत्यादी आणि स्पर्श इत्यादी सर्व वस्तूंचा त्याग करून देखील लोक चक्षू इत्यादी सहा प्रकारच्या धर्मांचेच नक्कीच रक्षण करतील. अशा प्रकारे, तृष्णेच्या ग्रहणाच्या तीव्रतेच्या आणि मंदतेच्या प्रभावामुळेच त्या दोन्हीची 'आध्यात्मिक' आणि 'बाह्य' अशी विभागणी सांगितली आहे, त्यांच्या उत्पत्तीच्या स्थानावरून नव्हे, असा येथे निष्कर्ष काढावा.

[185] යං පන විභාවනියං

परंतु विभावनीमध्ये जे म्हटले आहे की –

‘‘අජ්ඣත්තිකරූපං අත්ථභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි. රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකමෙව අජ්ඣත්තිකන්ති’’ වුත්තං. තං න සුන්දරං.

[१८५] 'आध्यात्मिक रूप हे आत्मभाव नावाच्या आत्म्याला अधिकृत करून (उद्देशून) प्रवृत्त होते. जरी इतर देखील अध्यात्मात उत्पन्न झालेले धर्म आहेत, तरी रूढीनुसार केवळ चक्षू इत्यादींनाच 'आध्यात्मिक' म्हटले जाते' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

[186] යඤ්ච තත්ථ

आणि तेथे जे –

‘‘අත්තසඞ්ඛාතංපා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීථි අජ්ඣත්තං. තදෙව අජ්ඣත්තිකන්ති’’ වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

[१८६] 'आत्मा म्हटल्या जाणाऱ्या चित्ताला अधिकृत करून त्याचे द्वार म्हणून जे प्रवृत्त होते ते 'अध्यात्म' होय, आणि तेच 'आध्यात्मिक' होय' असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

තස්මිං අත්ථෙ හි සති චිත්තස්ස අජ්ඣත්තතා න සම්පජ්ජති. අජ්ඣත්තධම්ම අජ්ඣත්තිකම්මොනඤ්ච අවිසෙසො ආපජ්ජතීති.

त्या अर्थाच्या ठिकाणी (तो अर्थ स्वीकारल्यास) चित्ताची आध्यात्मिकता (अज्झत्तता - आंतरिकता) सिद्ध होत नाही. आणि आध्यात्मिक धर्म (अज्झत्तधम्म) व आध्यात्मिक (अज्झत्तिक) यांच्यात काही भेद उरणार नाही (अविशेष होईल), असे जाणावे.

යං පන තත්ථ

परंतु, त्या (टीकेमध्ये) जे...

අථවා යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සතීති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස සාතිසයං උපකාරකත්තා චක්ඛාදිනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානීති වුත්තං. තං යුත්තතරං.

अथवा, 'जर आम्ही नसतो, तर तू लाकडाच्या ओंडक्यासारखा किंवा कचऱ्यासारखा झाला असतास' असे म्हणण्याप्रमाणे, आत्मभावाला (शरीर-चित्त संघाताला) अत्यंत उपकारक असल्यामुळेच चक्षू इत्यादींना विशेष रूपाने 'आध्यात्मिक' (अज्झत्तिक) म्हटले गेले आहे. ते अधिक योग्य आहे.

තථා උපකාරාතිසයත්තාඑව හි තෙසු සත්තානං පරිග්ගහ දළ්හතා හොතීති. සත්තවිධංපි ද්වාරරූපංනාම. යථාක්කමං වීථි චිත්තානං පාණාතිපාතාදිකම්මානඤ්ච පවත්තිමුඛත්තා. තත්ථ පන පඤ්ච විධං පසාදරූපං උපපත්තිද්වාරංනාම. විඤ්ඤත්තිද්වයං කම්මද්වාරංනාමාති ඔළාරිකරූපං පකතියා ථූලසභාවත්තා ඝට්ටනසඞ්ඛාතස්සච අත්තනො කිච්චස්ස ඔළාරිකත්තා. සන්තිකෙරූපං දූරෙ පවත්තස්සපි සීඝතරං ඤාණෙන ගහණයොග්‍යත්තා. සප්පටිඝරූපඤ්චාති එත්ථ පටිහනනං [Pg.292] පටිඝො. සො දුවිධො විසයවිසයීනං පටිඝට්ටනං මහා භූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිඝට්ටනන්ති. තත්ථ යෙන පටිඝට්ටනෙන පසාද ද්වාරානං භවඞ්ගස්සච විකාරප්පත්ති හොති. ඉදං විසයවිසයීනං පටිඝට්ටනංනාම. යෙන රුප්පනලක්ඛණානං රූපධම්මානං රුප්පන කුප්පන ඝට්ටන පීළන භිජ්ජනාදයො පවත්තන්ති. ඉදං මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිඝට්ටනං නාම. පටිඝෙන සහ වත්තතීති සප්පටිඝං.

तशा प्रकारे, अत्यंत उपकारक असल्यामुळेच त्या (चक्षू इत्यादीं) मध्ये प्राण्यांचे दृढ ममत्व (परिग्गह-दळ्हता) निर्माण होते, असे जाणावे. सात प्रकारचे रूप देखील 'द्वाररूप' म्हटले जाते. कारण ते अनुक्रमाने वीथिचित्तांच्या आणि प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी कर्मांच्या प्रवृत्तीचे (उत्पत्तीचे) कारण (द्वार) आहे. त्यात पाच प्रकारचे प्रसाद रूप हे 'उपपत्तिद्वार' नावाचे आहे. दोन प्रकारचे विज्ञाप्ति रूप हे 'कर्मद्वार' नावाचे आहे, असे जाणावे. औदारिक रूप (ओळारिक रूप) हे स्वभावाने स्थूल असल्यामुळे आणि आघात (घट्टन) नावाच्या स्वतःच्या कार्याच्या स्थूलतेमुळे 'औदारिक रूप' म्हटले जाते. संतिक रूप (जवळचे रूप) हे दूरवर अस्तित्वात असले तरी ज्ञानाने अत्यंत वेगाने ग्रहण करण्यास योग्य असल्यामुळे 'संतिक रूप' म्हटले जाते. 'सप्रतिघ रूप' (सप्पटिघ रूप) या संज्ञेमध्ये आघात करणे म्हणजे 'प्रतिघ' (पटिघ) होय. तो प्रतिघ दोन प्रकारचा आहे: विषय आणि विषयी (इंद्रिय आणि विषय) यांचा परस्परांशी होणारा आघात, आणि महाभूतांचा परस्परांशी होणारा आघात. त्यात ज्या आघातामुळे प्रसादद्वार आणि भवांग यांच्यात विकार (बदल) उत्पन्न होतो, त्याला 'विषय-विषयींचा आघात' म्हणतात. ज्या आघातामुळे रूपण-लक्षण (विकार पावणे हे लक्षण) असलेल्या रूपधर्मांचे रूपण (विकार पावणे), कुप्पन (क्षोभ पावणे), घट्टन (टक्कर लागणे), पीडन (पीडित होणे), भिब्जन (नष्ट होणे) इत्यादी घडून येतात, त्याला 'महाभूतांचा परस्परांशी होणारा आघात' म्हणतात. जो प्रतिघासह (आघातासह) अस्तित्वात असतो, त्याला 'सप्रतिघ' (सप्पटिघ) म्हणतात.

[187] විභාවනියං පන

[१८७] परंतु, विभावनी (टीके) मध्ये...

‘‘යො සයං නිස්සයවසෙනච සම්පත්තානං අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං. සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථාහි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති. එවං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොතීති’’ එවං මහාභූතඝට්ටනං උපමාමත්තං කත්වා විසයවිසයිඝට්ටනමෙව ගහිතං. තං අනුපපන්නං.

'जो स्वतःच्या किंवा आश्रयाच्या बळावर प्राप्त झालेल्या आणि अप्राप्त असलेल्या विषयांचा परस्परांसमोरील भाव (सामना) किंवा परस्परांवर आदळणे आहे, तो प्रतिघासारखा (आघातासारखा) असल्यामुळे 'प्रतिघ' म्हटला जातो. जसे आघात झाल्यावर दुर्बलाचे कंपन होते, तसेच परस्परांसमोर येणे घडल्यास अरूप स्वभाव असल्यामुळे दुर्बल असलेल्या भवांगाचे कंपन होते.' अशा प्रकारे महाभूतांच्या आघाताला केवळ एक उपमा मानून, केवळ विषय आणि विषयी यांच्या आघातालाच ग्रहण केले गेले आहे. ते अयोग्य (असंगत) आहे.

එවඤ්හි සති යානි ලොකෙ අජ්ඣත්තබහිද්ධාසන්තානෙසු ඝට්ටනානි දිස්සන්ති. යෙසං වසෙන රූපධම්මෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං ලග්ගන බන්ධන ථම්භන ධාරණ චලනාදීනිවා වඩ්ඪන හායන ඡෙදන භෙදන විලීන විකිරණාදීනිවා පවත්තන්ති. තානි ඉධ අසඞ්ගහිතානි සියුං. නච තානි අනුග්ගහ උපඝාත වසෙන පවත්තිභූත සන්නිපාත සඞ්ඛාතං ඝට්ටනංවිනා අඤ්ඤපකාරානිඑව සක්කා භවිතුන්ති. ඉතරං සොළසවිධං වුත්තපටිපක්ඛවසෙන සුඛුමරූපං දූරෙරූපං අපටිඝරූපඤ්ච. උපාදින්නරූපං නාම කත්ථචි යංකිඤ්චි සරීරට්ඨකරූපං වුච්චති. කත්ථචි කම්මසමුට්ඨාන මෙව තදුභයංපි තණ්හාදිට්ඨීහි තුසං ආදින්නපරාමට්ඨත්තා උපාදින්නං නාම නිප්පරියායතො පන කම්මසමුට්ඨානමෙව උපාදින්නංනාම. කස්මා තස්සෙව සත්තසන්තානෙ නිච්චකාලං පවත්තිවසෙන සාතිසයං භුසං ආදින්නගහිතපරාමට්ඨතාසම්භවතොති වුත්තං කම්මජංඋපාදින්නරූපන්ති. එතං මමාතිආදිනා තණ්හාදිට්ඨීහි භුසං ආදියතීති උපාදින්නං. අට්ඨකථායං පන තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නං ගහිතන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. සහ නිදස්සනෙන [Pg.293] සනිදස්සනං. නිදස්සනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දට්ඨබ්බභාවො වුච්චති. සො පන ධම්මතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙ විය කත්වා උපචරීයති. එවඤ්හි සති අත්ථවිසෙසබොධො හොතීති. නිදස්සනන්තිවා චක්ඛුවිඤ්ඤාණකිච්චං වුච්චති. තෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනන්තිපි යුජ්ජතියෙව. චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තවසෙන ගොචරග්ගාහිකං. ඝානාදිත්තයං සම්පත්තවසෙන ගොචරග්ගාහිකන්ති පඤ්චවිධංපි ගොචරග්ගාහිකරූපන්ති යොජනා. තත්ථ පසාදෙ අල්ලීයිත්වා ලග්ගිත්වා උප්පන්නං ආරම්මණං සම්පත්තංනාම. කෙසග්ගමත්තංපි මුඤ්චිත්වා උප්පන්නං අසම්පත්තංනාම. කස්මා පනෙත්ථ චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තමෙව ගණ්හාති. ඝානාදිත්තයං සම්පත්තමෙවාති, පච්චයවිසෙසතො. ආලොකො හි රූපගහණෙ චක්ඛුස්ස පච්චයො. ආකාසොච සද්දගහණෙ සොතස්සාති චක්ඛුරූපෙසුච අඤ්ඤමඤ්ඤං ලග්ගිත්වා උප්පජ්ජමානෙසු ආලොකපරිවාරස්ස ඔකාසො නත්ථි. තථා සොතසද්දෙසුච ආකාසපරිවාරස්සාති. වායුආපපථවියො පන ඝානාදිත්තයස්ස ගන්ධාදිගහණෙ පච්චයා හොන්ති. තත්ථ වායුනාම ගන්ධාකඩ්ඪනකො නාසවාතොයෙව, සොච සම්පත්තස්සෙව පච්චයො. ආපොනාම ජිව්හාතෙමනකො ආපො, සොපි සම්පත්තස්සෙව පච්චයො. න හි රසො සුක්ඛජිව්හාය ඵරතීති. පථවීච ඝට්ටනත්ථාය පච්චයො. න හි දුබ්බලපථවීසන්නිස්සයො ආලොකොවා රජොවාකායෙ පතමානොපි පසාදෙ ඝට්ටෙතීති. ඉති පච්චයවිසෙසතො තෙසං සම්පත්තාසම්පත්තවසෙන ගහණ විසෙසො හොතීති. තත්ථ චක්ඛුස්ස තාව අසම්පත්තගහණං පාකටං. තඤ්හි සමීපෙ අක්ඛිවණ්ණංවා භමුකමූලංවා නපස්සති. දූරෙ පන මහන්තං චන්දමණ්ඩලාදිකංවා ඵලිකාදිතිරොහිතංවා වණ්ණං පස්සති. දිසාදෙසවවත්ථානඤ්චස්ස පඤ්ඤායතීති. සොතස්ස පන කථන්ති, තත්ථ හි දූරෙ සද්දො චිරෙන සුය්‍යමානො දිස්සති පච්ඡිමදිසාභාගෙ උප්පන්නොපි සද්දො අන්තරා මහන්තෙ චෙතියාදිකෙ අන්තරිතෙ සති දක්ඛිණපස්සතොවා සුය්‍යති. උත්තරපස්සතොවා. අසුය්‍යමානොවා හොතීති. වුච්චතෙ, උප්පන්නො සද්දසඞ්ඝාටො ආසන්නෙ ඨිතානං ආදිතො පට්ඨාය යාව අවසානා කමෙන [Pg.294] පාකටීභූතො හොති. පටිඝට්ටනානිඝංසොච බලවා හොති. අහං සුණොමීති පවත්තා සල්ලක්ඛණවීථියො සීඝතරං නිරන්තරං විය පවත්තන්ති. දූරෙ ඨිතානං පන පටිඝට්ටනානිඝංසො මන්දතරො හොති. ආදිතො අපාකටො. මජ්ඣෙවා අවසානෙවා පිණ්ඩවසෙන පාකටීභූතො. සල්ලක්ඛණවීථියො චිරෙන පරෙන පවත්තන්ති. තස්මා තෙසං ලහුං සුතො. චිරෙන සුතොති අතිමානො හොතීති. අපිච, සද්දොනාම නිස්සයධාතුපරංපරාය පවත්තිත්වා දූරංපි දෙසං ගච්ඡතියෙව. එවං ගච්ඡන්තොච ගතගතට්ඨානෙඑව ඨත්වා සවනූපචාරෙ ඨිතානං සොතසහස්සංපි ඝට්ටෙති. මහන්තෙ පන චෙතියාදිකෙ අන්තරිතෙ සති යතො ආකාසො උජුං විවටො හොති. තතො දක්ඛිණපස්සතොවා උත්තරපස්සතොවා ගතගතඨානතොවසොතං ඝට්ටෙති. මන්දතරො පන සද්දොඅසුය්‍ය මානොපි හොති. එවං ගච්ඡන්තොච යාව සොතපසාදෙ අල්ලීයිත්වා නුප්පජ්ජති. තාව අසම්පත්තොයෙව හොති. යො පන අල්ලී යිත්වා උප්පජ්ජති. සො සම්පත්තොනාම හොති. න සො සුය්‍යතීති. යදි පන සොතං සම්පත්තවිසයං සියා. යථා අන්තො කුච්ඡිගතො ගන්ධො බහි නඝායියති. තථා අන්තො කුච්ඡිගතො සද්දොපි බහි නසුයෙය්‍ය. ගන්ධස්ස විය දිසාදෙසවවත්ථානං විස්සන සියාති.

असे असताना, जगात अध्यात्म (अंतर्गत) आणि बहिद्धा (बाह्य) संतानांमध्ये जे संघट्टन (स्पर्श/आघात) दिसतात, ज्यांच्या प्रभावाने रूपधर्मांमध्ये परस्परांचे अडकणे, बांधले जाणे, स्तंभन, धारण करणे, कंपन इत्यादी किंवा वाढणे, क्षय होणे, छेदणे, भेदणे, विलीन होणे, विखुरणे इत्यादी घडतात, ते येथे (या विभागात) समाविष्ट न केलेले (असंगृहीत) असावेत. आणि ते अनुग्रह (मदत) आणि उपघात (विनाश) यांच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या महाभूतांच्या संनिपाताने (एकत्र येण्याने) होणाऱ्या संघट्टनाशिवाय इतर प्रकारांचे असणे शक्य नाही, असे जाणावे. इतर सोळा प्रकारचे रूप, आधी सांगितलेल्याच्या विरुद्ध असल्याने, 'सुखुमरूप' (सूक्ष्म रूप), 'दूरेरूप' (दूरचे रूप) आणि 'अपटिघरूप' (अप्रतिघ रूप) म्हटले जाते. 'उपादिnnरूप' (उपात्त रूप) म्हणजे काही ठिकाणी शरीरात असणारे कोणतेही रूप म्हटले जाते. काही ठिकाणी केवळ कर्मसमुत्थान (कर्मापासून उत्पन्न होणारे) रूपच म्हटले जाते. ते दोन्हीही तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे अत्यंत दृढपणे ग्रहण केले गेल्याने आणि परामृष्ट (आसक्त) झाल्याने 'उपादिन्न' म्हटले जाते. परंतु मुख्य अर्थाने (निप्परियायतः) केवळ कर्मसमुत्थान रूपच 'उपादिन्न' नावाचे आहे. का? कारण त्याच कर्मज रूपाचे प्राण्यांच्या संतानामध्ये निरंतर प्रवृत्तीच्या वशतेने अत्यंत प्रकर्षाने आणि दृढतेने ग्रहण व परामर्ष होणे संभवते, म्हणून कर्मज रूपाला 'उपादिन्नरूप' असे म्हटले आहे. 'हे माझे आहे' इत्यादी प्रकारे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे जे दृढपणे ग्रहण केले जाते, ते 'उपादिन्न' होय. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'तृष्णा आणि दृष्टी यांनी युक्त असलेल्या कर्माद्वारे स्वतःचे फल म्हणून जे ग्रहण केले गेले आहे' हा अर्थ दर्शविला आहे. निदर्शनासह (दर्शनासह) असणारे ते 'सनिदस्सन' (सनिदर्शन) होय. 'निदस्सन' म्हणजे चक्षुविज्ञानाद्वारे पाहिले जाण्याची योग्यता (दृश्यत्व) म्हटले जाते. जरी ते धर्मापेक्षा (रूपापेक्षा) भिन्न नसले, तरी भिन्न असल्यासारखे मानून त्याचा उपचार (लाक्षणिक प्रयोग) केला जातो. कारण असे केल्याने अर्थाचा विशेष बोध होतो. किंवा 'निदस्सन' म्हणजे चक्षुविज्ञानाचे कार्य म्हटले जाते. त्याच्यासह जे प्रवृत्त होते, त्याला 'सनिदस्सन' म्हणणे देखील योग्यच आहे. चक्षु आणि श्रोत्र ही दोन इंद्रिये अप्राप्त (विषयाला स्पर्श न करता) विषयाचे ग्रहण करणारी (गोचरग्गाहिक) आहेत. घ्राण, जिव्हा आणि काय ही तीन इंद्रिये प्राप्त (विषयाला स्पर्श करून) विषयाचे ग्रहण करणारी आहेत; अशा प्रकारे पाचही प्रकारच्या रूपांना 'गोचरग्गाहिक रूप' (विषय ग्रहण करणारे रूप) म्हटले जाते, अशी योजना आहे. त्यामध्ये, प्रसादाला (इंद्रियाला) चिकटून किंवा स्पर्श करून उत्पन्न होणारे आलंबन (विषय) 'संपत्त' (प्राप्त) नावाचे आहे. केसाच्या टोकाएवढेही अंतर ठेवून उत्पन्न होणारे 'असंपत्त' (अप्राप्त) नावाचे आहे. परंतु येथे चक्षु आणि श्रोत्र हे दोन अप्राप्त विषयालाच का ग्रहण करतात आणि घ्राण आदी तीन प्राप्त विषयालाच का ग्रहण करतात? याचे कारण 'प्रत्ययविशेष' (कारणांची विशिष्टता) हे आहे. कारण रूपग्रहणामध्ये चक्षुसाठी प्रकाश हा प्रत्यय (कारण) आहे आणि शब्दग्रहणामध्ये श्रोत्रासाठी आकाश (पोकळी) हा प्रत्यय आहे. जर चक्षु आणि रूप परस्परांना चिकटून उत्पन्न झाले, तर प्रकाशाच्या अस्तित्वासाठी जागाच उरणार नाही. त्याचप्रमाणे श्रोत्र आणि शब्द परस्परांना चिकटून उत्पन्न झाले, तर आकाशाच्या अस्तित्वासाठी जागा उरणार नाही. परंतु वायू, आप आणि पृथ्वी हे घ्राण आदी तिन्हींच्या गंध आदी ग्रहणात प्रत्यय (कारण) होतात. त्यामध्ये 'वायू' म्हणजे गंधाला खेचून आणणारा नाकातील श्वासच होय, आणि तो केवळ प्राप्त होण्यासाठीच प्रत्यय ठरतो. 'आप' म्हणजे जिभेला ओले करणारे पाणी होय, ते देखील केवळ प्राप्त होण्यासाठीच प्रत्यय ठरते. कारण कोरड्या जिभेवर रसाचा प्रसार होत नाही. आणि 'पृथ्वी' ही संघट्टनासाठी (स्पर्शासाठी) प्रत्यय ठरते. कारण दुर्बल पृथ्वीचा आश्रय असलेला प्रकाश किंवा धूळ शरीरावर पडली तरी ती प्रसादाला (इंद्रियाला) स्पर्श करत नाही. अशा प्रकारे प्रत्ययविशेषाच्या मुळे त्यांच्या प्राप्त आणि अप्राप्त वशतेने ग्रहणाचा हा विशेष भेद होतो. त्यामध्ये चक्षूचे अप्राप्त ग्रहण तर स्पष्टच आहे. कारण ते अगदी जवळ असलेले डोळ्याचे रंग किंवा भुवयांचे मूळ पाहत नाही. परंतु दूर असलेले मोठे चंद्रमंडळ इत्यादी किंवा स्फटिक इत्यादींनी झाकलेले रूप पाहू शकते. आणि त्याला दिशा व स्थानाचे निर्धारण देखील समजते. परंतु श्रोत्राचे कसे? त्यामध्ये दूरचा शब्द काही वेळाने ऐकू येतो असे दिसते. पश्चिम दिशेला उत्पन्न झालेला शब्द देखील, मध्ये मोठे चैत्य इत्यादींचे व्यवधान (आडथळा) असल्यास, उजव्या (दक्षिण) बाजूने किंवा डाव्या (उत्तर) बाजूने ऐकू येतो, किंवा कधीकधी ऐकू येत नाही. यावर उत्तर दिले जाते: उत्पन्न झालेला शब्दसमूह जवळ असलेल्यांना सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत क्रमाने स्पष्ट ऐकू येतो. आणि त्याचा संघट्टन-वेग (आघात) देखील बलवान असतो. 'मी ऐकतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या संलक्षण-वीथी (निश्चय करणाऱ्या चित्तवीथी) अत्यंत वेगाने आणि निरंतर असल्यासारख्या प्रवृत्त होतात. परंतु दूर असलेल्यांसाठी संघट्टन-वेग मंद असतो. सुरुवातीला तो अस्पष्ट असतो. मध्यंतरी किंवा शेवटी समूहाच्या रूपाने तो स्पष्ट होतो. संलक्षण-वीथी विलंबाने प्रवृत्त होतात. त्यामुळे त्यांना 'लवकर ऐकले' किंवा 'उशिरा ऐकले' असा अभिमान (समज) होतो. शिवाय, शब्द हा आश्रयभूत धातूंच्या परंपरेने प्रवृत्त होऊन दूरच्या देशात देखील जातोच. आणि अशा प्रकारे जात असताना, तो ज्या ज्या ठिकाणी पोहोचतो, त्या त्या ठिकाणी श्रवण-मर्यादेत असलेल्या हजारो कानांना देखील स्पर्श करतो. परंतु मोठे चैत्य इत्यादींचे व्यवधान असताना, ज्या बाजूने आकाश (मार्ग) सरळ आणि उघडा असतो, त्या दक्षिण बाजूने किंवा उत्तर बाजूने, पोहोचलेल्या स्थानावरूनच तो कानाला स्पर्श करतो. अत्यंत मंद असलेला शब्द मात्र ऐकू येत नाही. आणि अशा प्रकारे जात असताना, जोपर्यंत तो श्रोत्रप्रसादाला चिकटून उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत तो अप्राप्तच असतो. परंतु जो चिकटून उत्पन्न होतो, तो 'संपत्त' (प्राप्त) नावाचा होतो, आणि तो ऐकू येत नाही. जर श्रोत्र हे प्राप्त विषयाचे ग्रहण करणारे असते, तर ज्याप्रमाणे पोटातील गंध बाहेर हुंगता येत नाही, त्याचप्रमाणे पोटातील शब्द देखील बाहेर ऐकू आला नसता. आणि गंधाप्रमाणे दिशा व स्थानाचे निर्धारण देखील झाले नसते.

[188] විභාවනියං පන

[१८८] परंतु विभावनीमध्ये (टीकेत)...

‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ. අධිට්ඨාන විධා නෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා.’’ තිපි විචාරිතං. තං න සුන්දරං.

“जर (चक्षु आणि श्रोत्र) त्या विषयाच्या ठिकाणी जाऊन, तिथे पसरून त्याचे ग्रहण करतात असे मानले, तर त्यांच्या अधिष्ठानाच्या (डोळा व कान यांच्या गोलकांच्या) बाबतीत देखील तो त्यांचा विषय ठरेल।” यावर देखील विचार केला गेला आहे. परंतु ते योग्य नाही.

න හි චක්ඛාදිද්වයස්ස බහිද්ධා විසයදෙසගමනසඞ්ගො අත්ථීති. ගොචරං ගණ්හාතීති ගොචරග්ගාහිකං. පසාද මණ්ඩභූතත්තා ආපාතමාගතං ආරම්මණනිමිත්තං සම්පටිච්ඡතීති අත්ථො.

कारण चक्षु आणि श्रोत्र या दोन्हींचे बाहेर विषयाच्या ठिकाणी जाणे शक्य नाही. जे विषयाचे ग्रहण करते, ते 'गोचरग्गाहिक' (विषयग्राहक) होय. प्रसाद रूप (इंद्रिय) हे स्वच्छ असल्याने, समोर आलेल्या आलंबनाच्या (विषयाच्या) निमित्ताचा स्वीकार करते, असा याचा अर्थ आहे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये...

විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතං ගොචරගහණ සභාවත්තාති වුත්තං.

“विज्ञानाचे अधिष्ठान होऊन त्या त्या विषयाचे ग्रहण करण्याचा स्वभाव असल्याने (त्याला गोचरग्गाहिक म्हटले आहे),” असे सांगितले आहे.

වණ්ණොති [Pg.295] රූපාරම්මණස්සෙතං නාමං. ඔජාති ආහාර රූප මාහ. විනිභුජ්ජතීති විනිබ්භොගො. ඨානතො දෙසතො උප්පත්තිකාරණතො විසුංවිසුං වවත්ථපීයතීති අත්ථො. නවිනිබ්භො ගොති අවිනිබ්භොගො. සො එව රූපන්ති අවිනිබ්භොගරූපං. ආචරියානන්දත්ථෙරෙනපනෙත්ථ ගන්ධරසඔජා කත්ථචි විනීභුත්තා දිස්සන්තීති පඤ්චවිධමෙව අවිනිබ්භොගරූපං ඉච්ඡිතං. තං පරතො ආගමිස්සතීති. [රූපවිභාගො].

'वर्ण' हे रूपालंबनाचे (रूपाचे) नाव आहे. 'ओजा' म्हणजे आहाररूप सांगितले आहे. जे विभक्त (वेगळे) केले जाते, ते 'विनिब्भोग' होय. स्थान, देश आणि उत्पत्तीच्या कारणावरून जे वेगवेगळे निश्चित केले जाते, असा याचा अर्थ आहे. जे विभक्त केले जात नाही, ते 'अविनिब्भोग' होय. तेच रूप असल्याने त्याला 'अविनिब्भोगरूप' म्हणतात. परंतु येथे आचार्य आनंद स्थविरांनी 'गंध, रस आणि ओजा हे काही ठिकाणी विभक्त झालेले दिसतात' असे मानून केवळ पाच प्रकारच्या रूपांनाच 'अविनिब्भोगरूप' म्हणून स्वीकारले आहे. ते पुढे स्पष्ट केले जाईल. [रूपविभाग समाप्त]

158. කම්මන්ති එකා චෙතනාඑව. සායෙව හි පට්ඨානෙ නානාක්ඛණික කම්මපච්චයභාවෙන වුත්තා. යථාහ-නානාක්ඛණිකා කුසලාකුසලා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තාච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයොති. චිත්තන්ති පන සසම්පයුත්තධම්මං අධිප්පෙතං. පට්ඨානෙ චෙතසිකධම්මානංපි රූපසමුට්ඨාපනභාවෙන වුත්තත්තා. යථාහ-හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තං සමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතු පච්චයෙන පච්චයොතිආදි. උතූති තෙජොයෙව. සො හි කප්පසණ්ඨාපනවසෙන සකලං ඔකාස ලොකංපි නානාසරීරසණ්ඨාපනවසෙන සක ලං රූපමයං කායං සත්තලොකංපි නානාරුක්ඛතිණාදීනං අබ්භපටලමෙඝවුට්ඨිජලඅග්ගි වාතාදීනඤ්ච සණ්ඨාපනවසෙන සකලං සඞ්ඛාරලොකංපි උදයති පසවති ජනෙති වඩ්ඪෙති. තස්මා උතූති වුච්චතීති. අරති ගච්ඡති පවත්තතීති උතූතිපි වදන්ති. ආහාරොති ඔජාඑව. රූපවිරාගභාවනාභූතං අරූපකුසලං කම්මජරූපං නජනෙතීති වුත්තං පඤ්චවීසතිවිධංපීති. අතිසඞ්ඛතන්ති අතීතකාලෙ යථාකා ලන්තරෙ රූපං ජනෙති, තථා විසෙසෙත්වා සුට්ඨුකතං. අජ්ඣත්ති කසන්තානෙති වුත්තං, අජ්ඣත්තසන්තානෙති පන වත්තබ්බං. අජ්ඣත්ත මෙව අජ්ඣත්තිකන්තිවා ඉකසද්දස්ස අත්ථො දට්ඨබ්බො. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු. ආචරියානන්දත්ථෙරො පන සබ්බෙසංපි චතුසමුට්ඨානිකරූපානං එකෙකස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙඑව උප්පාදං භඞ්ගක්ඛණෙඑව නිරොධඤ්ච ආහ. අහං පනස්සා [Pg.296] ධිප්පායො-සබ්බානිපි චතුසමුට්ඨානිකරූපානි චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙඑව උප්පජ්ජන්ති, න භඞ්ගක්ඛණෙ. යථාහ –

१५८. 'कर्म' म्हणजे एक चेतनाच होय. तीच चेतना पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये 'नानाक्षणिक कर्मप्रत्यय' भावाने सांगितली आहे. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे - "नानाक्षणिक कुशल आणि अकुशल चेतना ही विपाकात्मक स्कंधांना आणि कतत्ता-रूपांना कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते." 'चित्त' या शब्दाने त्याचे संप्रयुक्त धर्म (चैतसिक) अभिप्रेत आहेत. कारण पट्ठानमध्ये चैतसिक धर्मांना देखील रूप समुत्थापन (उत्पन्न) करण्याच्या भावाने सांगितले आहे. जसे की म्हटले आहे - "हेतू हे हेतुसंप्रयुक्त धर्मांना आणि त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपांना हेतुप्रत्ययाने प्रत्यय होतात" इत्यादी. 'ऋतु' (उतु) म्हणजे तेजोधातूच होय. कारण तो (तेजोधातू) कल्प स्थापन करण्याच्या (विश्वाच्या निर्मितीच्या) सामर्थ्याने संपूर्ण अवकाशलोकाला, विविध शरीरांच्या रचनेच्या सामर्थ्याने संपूर्ण रूपमय शरीर असलेल्या सत्त्वलोकाला, आणि विविध वृक्ष, तृण इत्यादींच्या तसेच अभ्रपटल (ढग), मेघवृष्टी, जल, अग्नी, वायू इत्यादींच्या स्थापन करण्याच्या सामर्थ्याने संपूर्ण संस्कारलोकाला देखील उदय करतो, वाढवतो, उत्पन्न करतो आणि वृद्धिंगत करतो. म्हणून त्याला 'ऋतु' (उतु) असे म्हटले जाते. "जे गमन करते, प्रवृत्त होते ते ऋतु होय" असेही म्हणतात. 'आहार' म्हणजे ओजच होय. रूपविराग भावनेने युक्त असलेले अरूप-कुशल (चित्त) कर्मज रूपाला उत्पन्न करत नाही, म्हणून (कर्मज रूप उत्पन्न करणारे चित्त) पंचवीस प्रकारचे आहे असे म्हटले आहे. 'अतिसंखत' म्हणजे भूतकाळात योग्य काळाच्या अंतराने रूप उत्पन्न करते, अशा प्रकारे विशेषत्वाने चांगल्या प्रकारे केलेले (कर्म). 'अध्यात्मिक संतानात' असे म्हटले आहे, परंतु 'अध्यात्म संतानात' असे म्हणायला हवे. किंवा 'अध्यात्म' हेच 'अध्यात्मिक' होय, असा 'इक' प्रत्ययाचा अर्थ समजला पाहिजे. 'प्रतिसंधीपासून' म्हणजे प्रतिसंधी चित्ताच्या उत्पादक्षणापासून आरंभ करून. 'क्षणोक्षणी' म्हणजे प्रत्येक चित्ताच्या तिन्ही क्षणांमध्ये (उत्पाद, स्थिती, भंग). परंतु आचार्य आनंद थेर यांनी सर्वच चतुःसमुत्थानिक रूपांचा प्रत्येक चित्ताच्या उत्पादक्षणीच उत्पाद आणि भंगक्षणीच निरोध (नाश) होतो असे सांगितले आहे. परंतु त्यांचा (आचार्यांचा) अभिप्राय असा आहे - सर्वच चतुःसमुत्थानिक रूपे चित्ताच्या उत्पादक्षणीच उत्पन्न होतात, भंगक्षणी नाही. जसे की म्हटले आहे -

යස්සවා පන සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣති, තස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති. නොති.

"किंवा ज्याचे समुदयसत्य निरुद्ध होते, त्याचे दुःखसत्य उत्पन्न होते काय? नाही."

තථා තානි චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙඑව නිරුජ්ඣන්ති. න උප්පාදක්ඛණෙ. යථාහ –

तसेच, ती (चतुःसमुत्थानिक रूपे) चित्ताच्या भंगक्षणीच निरुद्ध होतात, उत्पादक्षणी नाही. जसे की म्हटले आहे -

යස්ස කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, තස්ස අබ්‍යාකතා ධම්මා නිරුජ්ඣන්තීති. නොති.

"ज्याला कुशल धर्म किंवा अकुशल धर्म उत्पन्न होतात, त्याचे अव्याकृत धर्म निरुद्ध होतात काय? नाही."

අරූපභවං සන්ධාය එතං යමකද්වයං වුත්තං. රූපානි පන චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙපි උප්පජ්ජන්ති. උප්පාදක්ඛණෙපි නිරුජ්ඣන්තීති චෙ. න. එවඤ්හි සති –

हे यमकद्वय (यमकाची दोन सूत्रे) अरूपभवाला अनुसरून सांगितले आहे. परंतु जर असे म्हटले की, रूपे चित्ताच्या भंगक्षणी देखील उत्पन्न होतात आणि उत्पादक्षणी देखील निरुद्ध होतात, तर ते योग्य नाही. कारण असे मानल्यास -

යස්සවා පන සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣති, තස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති. අරූපෙ තණ්හාය භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣති. නොච තෙසං දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති. පඤ්චවොකාරෙ තණ්හාය භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං සමුදයසච්චඤ්ච නිරුජ්ඣති, දුක්ඛසච්චඤ්ච උප්පජ්ජතීතිච.

"किंवा ज्याचे समुदयसत्य निरुद्ध होते, त्याचे दुःखसत्य उत्पन्न होते काय? अरूपभूमीत तृष्णेच्या भंगक्षणी त्यांचे समुदयसत्य निरुद्ध होते, परंतु त्यांचे दुःखसत्य उत्पन्न होत नाही. पंचवोकार (पंचस्कंध) भूमीत तृष्णेच्या भंगक्षणी त्यांचे समुदयसत्य देखील निरुद्ध होते आणि दुःखसत्य देखील उत्पन्न होते."

ඉතරත්ථච

आणि दुसऱ्या ठिकाणी (दुसऱ्या यमकात) -

අරූපෙ කුසලානං උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති. නොච තෙසං අබ්‍යාකතා ධම්මා නිරුජ්ඣන්ති. පඤ්චවොකාරෙ කුසලානං උප්පාදක්ඛණෙ තෙසං කුසලා ධම්මාච උප්පජ්ජන්ති. අබ්‍යාකතා ධම්මාච නිරුජ්ඣන්තීතිච.

"अरूपभूमीत कुशलांच्या उत्पादक्षणी त्यांचे कुशल धर्म उत्पन्न होतात, परंतु त्यांचे अव्याकृत धर्म निरुद्ध होत नाहीत. पंचवोकार भूमीत कुशलांच्या उत्पादक्षणी त्यांचे कुशल धर्म देखील उत्पन्न होतात आणि अव्याकृत धर्म देखील निरुद्ध होतात."

එවං පරිපුණ්ණපඤ්හාඑව උද්ධටා සියුං. නොති පන පටිසෙධොව උද්ධටො. තස්මා නයිදං අරූපභවං සන්ධාය වුත්තන්ති සක්කා වත්තුන්ති. චිත්තජරූපං සන්ධාය වුත්තන්ති චෙ. තම්පි න. කම්මජරූපස්ස විගහණෙ විරොධස්ස යමකපාඨන්තරස්ස අභාවතො. අනුලොමස්සෙවච භාවතො. යථාහ –

अशा प्रकारे परिपूर्ण प्रश्नच उद्धृत केले गेले असते. परंतु 'नाही' (नो) असा केवळ निषेधच उद्धृत केला आहे. म्हणून, 'हे अरूपभवाला अनुसरून म्हटले आहे' असे म्हणता येत नाही. जर असे म्हटले की, 'हे चित्तज रूपाला अनुसरून म्हटले आहे', तर तेही योग्य नाही. कारण कर्मज रूपाच्या ग्रहणात विरोध असणाऱ्या इतर यमक पाठाचा अभाव आहे आणि ते केवळ अनुलोमच आहे. जसे की म्हटले आहे -

යස්සවාපන යත්ථ මනින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති. තස්ස තත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං නඋප්පජ්ජතීති. අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං තත්ථ මනින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති. නොච තෙසං තත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං න උප්පජ්ජති.

"किंवा ज्याचे ज्या ठिकाणी मनिंद्रिय उत्पन्न होत नाही, त्याचे त्या ठिकाणी जीवितिंद्रिय उत्पन्न होत नाही काय? असंश्र्ज्ञी सत्त्वांचे (असंज्ञसत्त्वांचे) त्या ठिकाणी मनिंद्रिय उत्पन्न होत नाही, परंतु त्यांचे त्या ठिकाणी जीवितिंद्रिय उत्पन्न होत नाही असे नाही (म्हणजे उत्पन्न होते)."

සබ්බෙසං [Pg.297] චවන්තානං පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං තත්ථ මනින්ද්‍රියඤ්ච නඋප්පජ්ජති. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච නඋප්පජ්ජතීති.

"सर्व च्युत होणाऱ्यांच्या प्रवृत्तीकाळात चित्ताच्या भंगक्षणी त्यांचे त्या ठिकाणी मनिंद्रिय देखील उत्पन्न होत नाही आणि जीवितिंद्रिय देखील उत्पन्न होत नाही."

එත්ථ හි අසඤ්ඤසත්තානන්ති එතෙන රූපජීවිතින්ද්‍රිය මෙව වුත්තං. යදිච තං චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙපි උප්පජ්ජෙය්‍ය, පුරිමකොට්ඨාසෙ පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ අසඤ්ඤසත්තානං තෙසං.ල. ජීවිතින්ද්‍රියං නඋප්පජ්ජතීති වුත්තං සියා, පච්ඡිමකොට්ඨාසෙච සබ්බෙසං චවන්තානං ඉච්චෙව වුත්තං සියාති. පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ පන අරූප ජීවිතින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තන්ති චෙ. න. තථා ගහණත්ථං යමක පාඨන්තරාභාවතො සබ්බඤ්ඤුවිසයෙච ඨානෙ පාළියො සංසන්දිත්වා බලවතියා පාළියුත්තියාඑව ඨාතබ්බතොති. යස්මාච රූපධම්මා නාම දන්ධපවත්තිනො හොන්ති. අරූපධම්මා ලහුපවත්තිනො ඨිතික්ඛණොච තෙසං විසුං ගණනූපගො නත්ථි. තස්මා අඤ්ඤොයෙව රූප ධම්මානං ඛණපබන්ධො. අඤ්ඤො අරූපධම්මානං. තත්ථ සබ්බෙපි රූපධම්මා එකචිත්තක්ඛණපරිමාණෙන අත්තනො උප්පාදක්ඛණෙන යුත්තා ඛණෙ ඛණෙ නිරන්තරමෙව උප්පජ්ජන්ති. පටිසන්ධිතො පට්ඨාය සහුප්පන්නත්තාච පන ද්වින්නං තෙසං උප්පාදාදිවා නිරොධන්තොවා යාවජීවංපිසහෙව හොතීතිපි තස්ස අධිප්පායොති. යමක පාළියො පන නානාත්ථා, නානාබ්‍යඤ්ජනා, ගම්භීරොච සත්ථු අධිප්පායො. තස්මා සුට්ඨු විචාරෙත්වා සල්ලක්ඛෙතබ්බො. න පන ධම්මතා එසා යමකස්ස. යදිදං යථාලාභයොජනාති කත්වා අත්තනො අධිප්පායෙ ඨත්වා දිට්ඨං දිට්ඨං යමකපාඨං යථාලාභයො ජනායඑව සක්කා යොජෙතුන්ති. රූපවිරාගභාවනාවිසෙසභූතං අරූපකුසලං තස්මිං ලොකෙ රූපසහිතං පටිසන්ධිං නජනෙති. සුද්ධඅරූපමෙව ජනෙති. තස්මා රූපසන්තතිසීසස්ස සබ්බසො අභාවා තත්‍රුප්පන්නානි සබ්බානි ඡචත්තාලීසචිත්තානි රූපං ජනෙතුං න න සක්කොන්ති. අරූපවිපාකා පන තත්ථෙව නියමුප්පන්නාති අරූපපාකස්සෙව ගහණං කතං, තෙනෙව අට්ඨකථායං, අඤ්ඤානිපි බහූනි ආරුප්පෙ උප්පන්නානි අනොකාසත්ථා රූපං නසමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං තත්ථ අනොකාසතානාම ආදිතො පට්ඨාය උප්පන්නස්ස රූපසන්තතිසීසස්ස අභාවො එව දට්ඨබ්බොති.

येथे 'असंज्ञसत्त्वांना' (asaññasattānaṃ) या शब्दाने केवळ रूपजीवितेंद्रियच सांगितले आहे. जर ते चित्ताच्या भंगक्षणातही उत्पन्न झाले असते, तर पहिल्या भागात प्रवृत्तीमध्ये चित्ताच्या भंगक्षणात असंज्ञसत्त्वांच्या... (इत्यादी) 'जीवितेंद्रिय उत्पन्न होत नाही' असे म्हटले गेले असते. आणि दुसऱ्या भागात 'सर्व च्युत होणाऱ्यांच्या' असेच म्हटले गेले असते. जर असे म्हटले की, दुसऱ्या भागात अरूप जीवितेंद्रियाला उद्देशून म्हटले आहे, तर ते योग्य नाही. कारण तसे ग्रहण करण्यासाठी दुसरा यमक पाठ उपलब्ध नाही आणि सर्वज्ञ-विषय असलेल्या स्थानामध्ये पाठांची तुलना करून बलवान अशा पाळियुक्तीवरच ठाम राहिले पाहिजे. कारण रूपधर्म हे मंद प्रवृत्तीचे असतात आणि अरूपधर्म हे जलद प्रवृत्तीचे असतात. त्यांच्या स्थितीक्षणाचा वेगळा असा हिशोब नसतो. म्हणून रूपधर्मांचा क्षणप्रबंध वेगळाच आहे आणि अरूपधर्मांचा वेगळाच आहे. त्यामध्ये सर्वच रूपधर्म एका चित्तक्षणाच्या परिमाणाने स्वतःच्या उत्पादक्षणाशी युक्त होऊन क्षणाक्षणाला निरंतरच उत्पन्न होतात. प्रतिसंधीपासून घेऊन एकत्र उत्पन्न झाल्यामुळे त्या दोन्हीच्या उत्पाद इत्यादी किंवा निरोध हा आयुष्यभर एकत्रच होतो, असाही त्या आचार्यांचा अभिप्राय आहे, असे जाणावे. यमक पाळी हे विविध अर्थांचे आणि विविध व्यंजनांचे असतात, आणि शास्त्यांचा अभिप्राय अत्यंत गंभीर आहे. म्हणून चांगल्या प्रकारे विचार करून तो समजून घेतला पाहिजे. परंतु यमकाचा हा स्वभाव नाही की, जसा लाभ होईल तशी योजना करावी, असे मानून स्वतःच्या अभिप्रायावर ठाम राहून, जे जे यमक पाठ दिसतील त्यांची जसा लाभ होईल तशा योजनेनेच योजना करणे शक्य आहे, असे मानू नये. रूपावरील विराग भावनेचा विशेष रूप असलेले अरूप कुशल त्या लोकात रूपाने युक्त असलेली प्रतिसंधी उत्पन्न करत नाही. ते केवळ शुद्ध अरूप प्रतिसंधीच उत्पन्न करते. म्हणून रूपसंततीच्या सुरुवातीचा सर्वथा अभाव असल्यामुळे, तेथे उत्पन्न होणारी सर्व शेचाळीस चित्ते रूप उत्पन्न करण्यास समर्थ नसतात. परंतु अरूप विपाक तेथेच नियमाने उत्पन्न होतात, म्हणून केवळ अरूप विपाकाचेच ग्रहण केले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, 'इतरही अनेक अरूप लोकात उत्पन्न झालेली चित्ते अवकाश नसल्यामुळे रूप उत्पन्न करत नाहीत.' तेथे 'अनवकाशता' म्हणजे सुरुवातीपासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपसंततीच्या मुळाचा अभावच समजला पाहिजे।

[189] විභාවනියං පන

[१८९] परंतु विभाविनीमध्ये तर -

‘‘රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා [Pg.298] හෙතුනො තබ්බිධුරතායා’’තිපි කාරණං වුත්තං. තං අකාරණං.

'रूपावरील विराग भावनेमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे, त्या कारणाचा अभाव असल्यामुळे' असेही कारण सांगितले आहे. ते अकारण आहे।

රූපාරූපවිරාගභාවනාභූතමග්ගනිබ්බත්තස්ස ලොකුත්තරවිපාකස්ස රූපොකාසෙ සති රූපජනකතාදස්සනතොති. ඣානඞ්ගවිරහෙන අඞ්ගදුබ්බලානිපි රූපං න ජනෙන්තීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණගහණං කතං. ඉතරා නිපි පන පන්නරසකාමරූප පටිසන්ධිචිත්තානි ඛීණාසවානං පරිනිබ්බානචුති චිත්තන්ති ඉමානි චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තියෙව. එවංසන්තෙපි තානි සබ්බානිපි භවඞ්ගකාලෙ අඛීණාසවානඤ්ච චුතිකාලෙ සමුට්ඨාපෙන්තීති තෙසං ඉධ අගහණං දට්ඨබ්බං.

कारण रूप आणि अरूपावरील विराग भावनेरूप मार्गापासून उत्पन्न झालेल्या लोकोत्तर विपाकाचे, रूपाचा अवकाश असताना, रूप उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य दिसून येते. ध्यानअंगांच्या विरहामुळे अंगे दुर्बळ असलेली चित्तेही रूप उत्पन्न करत नाहीत, म्हणून द्विपंचविज्ञान ग्रहण केले आहे. इतरही पंधरा काम आणि रूप प्रतिसंधी चित्ते आणि क्षीणासवांचे परिनिर्वाण च्युती चित्त - ही चित्ते रूप मुळीच उत्पन्न करत नाहीत. असे असले तरी, ती सर्व चित्ते भवांग काळात आणि अक्षीणासवांच्या च्युती काळात रूप उत्पन्न करतात, म्हणून त्यांचे येथे ग्रहण न करणे योग्य समजले पाहिजे।

[190] විභාවනියං පන

[१९०] परंतु विभाविनीमध्ये तर -

පටිසන්ධිචිත්තං පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙවාති න වත්තබ්බං.

'प्रतिसंधी चित्त आणि च्युती चित्त हे एकोणीस भवांगांमध्येच समाविष्ट असल्यामुळे ते वेगळे चित्त होत नाही, म्हणून त्यांचे वर्जन केले नाही' असे म्हटले आहे. तेथे 'एकोणीस भवांगांचेच' असे म्हणू नये।

අරූපවිපාකස්ස සරූපතො වජ්ජිතත්තාති. කස්මා පන යථා වුත්තානි පන්නරස පටිසන්ධිචිත්තානි පටිසන්ධික්ඛණෙ රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති, පරිදුබ්බලත්තා. චිත්තඤ්හිනාම උප්පාදක්ඛණෙඑව පරිපුණ්ණං පච්චයං ලභිත්වා බලවං හොති. රූපඤ්ච ඨිතික්ඛණෙව.

कारण अरूप विपाकाचे प्रत्यक्ष रूपाने वर्जन केले गेले आहे. परंतु पूर्वोक्त पंधरा प्रतिसंधी चित्ते प्रतिसंधीच्या क्षणी रूप का उत्पन्न करत नाहीत? अत्यंत दुर्बळ असल्यामुळे. कारण चित्त हे उत्पादक्षणीच परिपूर्ण प्रत्यय मिळवून बलवान होते. आणि रूप हे स्थितीक्षणीच।

තස්මා අත්තනො බලවන්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානභාවෙන දුබ්බලං වත්ථුං නිස්සාය උප්පන්නත්තා සයංපි පරිදුබ්බලං හොතීති සබ්බානිපි තානි තදා රූපං නසමුට්ඨා පෙන්තීති. එත්ථච කෙචි අනන්තරාසෙවනාදිපච්චයා චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙඑව ඵරන්ති. රූපස්ස පන උපත්ථම්භකභූතා උතුආහාරා පච්ඡාජාතපච්චයධම්මාච ඨිතික්ඛණෙඑවඵරන්තීති තෙසං යථාක්කමං උප්පාදක්ඛණෙ ඨිතික්ඛණෙච පරිපුණ්ණපච්චයලාභො වෙදිතබ්බො.

म्हणून स्वतःच्या बलवान क्षणी उत्पन्न होण्याच्या भावाने दुर्बळ वस्तूचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झाल्यामुळे ते स्वतःही अत्यंत दुर्बळ होते, म्हणून ती सर्व चित्ते त्या वेळी रूप उत्पन्न करत नाहीत. आणि येथे काही अनंतर, आसेवन इत्यादी प्रत्यय चित्ताच्या उत्पादक्षणीच पसरतात. परंतु रूपाचे उपष्टंभक असलेले ऋतू, आहार आणि पश्चाज्जात प्रत्यय धर्म हे स्थितीक्षणीच पसरतात, म्हणून त्यांना अनुक्रमे उत्पादक्षणी आणि स्थितीक्षणी परिपूर्ण प्रत्ययाचा लाभ होतो, असे जाणावे।

[191] විභාවනියං පන

[१९१] परंतु विभाविनीमध्ये तर -

‘‘පච්ඡාජාත පච්චයරහිතං පන ආහාරාදීහිච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා අත්තනොච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහිච චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා’’ති කාරණං වුත්තං. තත්ථ පච්ඡාජාත පච්චය රහිතන්ති ඉදං විචාරෙතබ්බං.

'पश्चाज्जात प्रत्ययाने रहित असलेले, आहार इत्यादींनी उपष्टंभित न झालेले, दुर्बळ वस्तूचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झाल्यामुळे, स्वतः आगंतुक असल्यामुळे आणि कर्मज रूपांनी चित्तसमुत्थान रूपांचे स्थान घेऊन स्थित असल्यामुळे' असे कारण सांगितले आहे. तेथे 'पश्चाज्जात प्रत्ययाने रहित' या विधानाचा विचार केला पाहिजे।

පටිසන්ධිචිත්තස්ස [Pg.299] ඨිතික්ඛණෙ පච්ඡාජාත පච්චය රහිතස්ස පිඋතුස්ස රූපජනකභාවස්ස වක්ඛමානත්තා. න හි අත්තනා අවිජ්ජමානං පච්ඡිමචිත්තං පුරිමචිත්තක්ඛණෙ ඨිතස්ස කස්සචි රූපස්ස පච්ඡාජාත පච්චයො හොති. අත්ථි පච්චයෙකදෙසත්තා තස්ස පච්චයස්සාති. ඛීණාසවානං චුතිචිත්තං පන පකතියාව වූපසන්තවට්ටමූලෙ සන්තානෙ පවත්තත්තා සන්තතරං හොති. පුන ආයුසඞ්ඛාරානං පරික්ඛයෙන දුබ්බලතරෙ පරියන්තගතෙ ච වත්ථුම්හි නිස්සිතත්තා දුබ්බලතරඤ්ච හොතීති තං රූපං නසමුට්ඨාපෙතීති, ආචරියානන්දත්ථෙරො පන සබ්බසත්තානංපි චුතිචිත්තං රූපං නසමුට්ඨාපෙතීති ඉච්ඡති. යථාහ-ඛීණාසවානං චුතිචිත්තන්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං.

कारण प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थितीक्षणी पश्चाज्जात प्रत्ययाने रहित असलेल्याही ऋतूचे रूपजनकत्व पुढे सांगितले जाणार आहे. कारण स्वतः विद्यमान नसलेले नंतरचे चित्त हे पूर्वीच्या चित्तक्षणी स्थित असलेल्या कोणत्याही रूपाचा पश्चाज्जात प्रत्यय होत नाही, कारण तो प्रत्यय अस्ति-प्रत्ययाचा एक भाग आहे. परंतु क्षीणासवांचे च्युती चित्त हे स्वभावतःच शांत झालेल्या वट-मुळाच्या संतानामध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे अत्यंत शांत असते. पुन्हा, आयुष्यसंस्कारांच्या क्षयामुळे अत्यंत दुर्बळ आणि शेवटास गेलेल्या वस्तूवर आश्रित असल्यामुळे ते अत्यंत दुर्बळ होते, म्हणून ते रूप उत्पन्न करत नाही. परंतु आचार्य आनंद थेर तर सर्वच सत्त्वांचे च्युती चित्त रूप उत्पन्न करत नाही, असे मानतात. जसे की त्यांनी म्हटले आहे - 'क्षीणासवांचे च्युती चित्त' असे विशेष करून सांगितले आहे।

කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තං උප්පජ්ජිස්සති. රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ පච්ඡිමභවිකානං යෙච රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං, චවන්තානං තෙසං වචී සඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සති, නොච තෙසං කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣතීති –

कामावचर व्यक्तींच्या अंतिम चित्ताच्या उत्पादक्षणी, ज्या चित्तानंतर कामावचर व्यक्तींचे अंतिम चित्त उत्पन्न होईल; रूपावचर आणि अरूपावचर भूमीतील अंतिम भविक व्यक्तींच्या, जे रूपावचर आणि अरूपावचर भूमीत उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील, अशा च्युत होणाऱ्यांच्या वाक्-संस्कारांचा निरोध होईल, परंतु त्यांच्या काय-संस्कारांचा निरोध होत नाही -

පන වචනතො අඤ්ඤෙසංපි චුතිචිත්තං රූපං නසමුට්ඨාපෙතීති විඤ්ඤායති. න හි රූපසමුට්ඨාපක චිත්තස්ස ගබ්භගමනාදි විනිබද්ධාභාවෙ කායසඞ්ඛාරාසමුට්ඨාපනං අත්ථි, න ච යුත්තං චුතොච චිත්තසමුට්ඨානඤ්චස්ස පවත්තතීති. නාපි චුතිචිත්තං රූපං සමුට්ඨාපෙතීති පාළි අත්ථීති.

या वचनावरून इतरांचेही च्युती चित्त रूप उत्पन्न करत नाही, असे समजते. कारण रूप उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताचा गर्भात प्रवेश करणे इत्यादी प्रतिबंधक कारणांचा अभाव असताना काय-संस्कारांचे अनुत्पादन घडत नाही. आणि 'च्युत झाला आहे आणि त्याचे चित्तसमुत्थान रूप प्रवृत्त होत आहे' हे म्हणणे योग्य नाही. तसेच 'च्युती चित्त रूप उत्पन्न करते' असा कोणताही पाळी पाठही नाही।

අනුටීකායං පන

परंतु अनुटीकेमध्ये तर -

තස්මිං පාඨෙ තෙසං චවන්තානං නොච කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣතීති වචනං න කෙවලං චුතිචිත්තස්සෙව රූපසමුට්ඨාපනාභාවං සාධෙති, අථඛො තතො පුරිමානං සබ්බෙසං මරණාසන්න චිත්තානං රූපසමුට්ඨාපනාභාවංපි සාධෙතියෙවාති දීපෙති. චුති චිත්තස්මිංහි කායසඞ්ඛාරස්ස නිරොධෙ පටිසිද්ධෙ තතො පුබ්බෙ යාව සත්තරසමචිත්තා එත්ථන්තරෙ තස්ස උප්පාදොපි පටිසිද්ධොඑව හොතීති. සබ්බඤ්චෙතං විචාරෙතබ්බං.

त्या पाठात, 'तेसं चवन्तानं नो च कायसङ्खारो निरुज्झति' (मरण पावणाऱ्यांच्या बाबतीत कायसंस्कार निरुद्ध होत नाही) हे वचन केवळ च्युतिचित्ताच्याच रूप-समुत्थापनाचा (रूप उत्पन्न करण्याच्या शक्तीचा) अभाव सिद्ध करत नाही, तर त्या च्युतिचित्ताच्या आधीच्या सर्व मरणासन्न चित्तांच्या देखील रूप-समुत्थापनाचा अभाव सिद्ध करते, असे दर्शविते. कारण, च्युतिचित्तामध्ये कायसंस्काराचा निरोध प्रतिषिद्ध (प्रतिबंधित) केला असता, त्या च्युतिचित्ताच्या आधीच्या सतराव्या चित्तापर्यंतच्या या अंतराळात त्या कायसंस्काराची उत्पत्ती देखील प्रतिषिद्धच होते. या सर्व गोष्टींचा विचार केला पाहिजे.

කායසඞ්ඛාරොති [Pg.300] හි අස්සාසපස්සාසො වුච්චති. සොච සුට්ඨු ඔළාරිකො රූපධම්මොති නචුතිචිත්තෙ තන්නිරොධාභාව වචනෙන ඉතරානි සුඛුමානිපි රූපානි චුතිචිත්තං නජනෙතීති සක්කා වත්තුං.

कारण 'कायसंस्कार' म्हणजे श्वासोच्छ्वास (अस्सास-पस्सास) असे म्हटले जाते. आणि तो अत्यंत ओळारिक (स्थूल) रूपधर्म आहे. त्यामुळे, च्युतिचित्तामध्ये त्याच्या निरोधाच्या अभावाच्या वचनाने, च्युतिचित्त इतर सूक्ष्म रूपांना देखील उत्पन्न करत नाही, असे म्हणता येत नाही.

[192] යඤ්ච තත්ථ

[१९२] आणि जे तिथे (त्या मूलटीकेत)...

න හි රූපසමුට්ඨාපකචිත්තස්ස ගබ්භගමනාදි විනිබද්ධාභාවෙ කායසඞ්ඛාරාසමුට්ඨාපනං අත්ථීති වුත්තං. තංපි න යුජ්ජති.

'कारण रूप-समुत्थापक चित्ताचा गर्भाशयात प्रवेश इत्यादींशी संबंध नसल्यामुळे कायसंस्काराचे असमुत्थापन (उत्पन्न न होणे) घडते' असे जे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

තානිඑව හි ගබ්භගමනාදීනි ඉමස්සත්ථස්ස සාධකානි භවිතුං අරහන්ති ඔළාරිකස්ස කායසඞ්ඛාරස්ස අසමුට්ඨාපකංපි චිත්තං ඉතරං සුඛුමරූපං පන සමුට්ඨාපෙතියෙවාති.

कारण ते गर्भाशयात प्रवेश करणे इत्यादीच या अर्थाचे साधक (पुरावे) होण्यास योग्य आहेत की, स्थूल कायसंस्काराला उत्पन्न न करणारे चित्त देखील इतर सूक्ष्म रूपाला मात्र नक्कीच उत्पन्न करते.

[193] යංපි තත්ථ

[१९३] आणि जे तिथे...

න ච යුත්තං චුතොච චිත්තසමුට්ඨානඤ්චස්ස පවත්තතීති වුත්තං. තංපි අකාරණං.

'आणि च्युतीनंतर त्याचे चित्तसमुत्थान रूप प्रवृत्त होते, हे योग्य नाही' असे जे म्हटले आहे, ते देखील अकारण (निराधार) आहे.

න හි චුතිතො පරං කතිපයඛණමත්තං චිත්තජරූපපවත්තියා කොචි විරොධො අත්ථීති.

कारण च्युतीनंतर काही मोजक्या क्षणांपर्यंत चित्तज रूपाच्या प्रवृत्तीमध्ये कोणताही विरोध नाही.

යඤ්ච තත්ථ

आणि जे तिथे...

නාපි චුතිචිත්තං රූපං සමුට්ඨාපෙතීති පාළි අත්ථීති වුත්තං. තත්ථපි චුතිචිත්තං රූපං නසමුට්ඨාපෙතීතිපි නත්ථි, අඤ්ඤත්‍ර කායසඞ්ඛාරාති න න සක්කා වත්තුන්ති.

'च्युतिचित्त रूप उत्पन्न करत नाही, अशी पाळी (वचन) देखील नाही' असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये देखील 'च्युतिचित्त रूप उत्पन्न करत नाही' असे नाही, तर 'कायसंस्काराशिवाय इतर रूप उत्पन्न करत नाही' असे म्हणता येत नाही असे नाही, तर म्हणता येणे शक्यच आहे.

එවං පන යුත්තං සියා, යථා රූපධම්මා ආදිතො පටිසන්ධිකාලෙ එකචිත්තක්ඛණමත්තෙ පච්චයපරිත්තතායවා අත්තනො දන්ධවුත්ති තායවා දුබ්බලා හොන්ති, තථා පරියොසානෙපි මරණකාලෙ පරික්ඛීයමානපච්චයතායවා නිරොධාසන්නතායවා පරිදුබ්බලාඑව හොන්තීති සක්කා වත්තුං. තස්මා වත්ථුස්ස ආදිඅන්තනිස්සිතානි පටිසන්ධිචුතිචිත්තානි සමදුබ්බලානිඑව හොන්තීති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති.

परंतु असे म्हणणे योग्य होईल की, ज्याप्रमाणे रूपधर्म सुरुवातीला प्रतिसंधीच्या वेळी एका चित्तक्षणापुरते प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अल्पतेमुळे किंवा स्वतःच्या मंद प्रवृत्तीमुळे दुर्बल असतात, उसीप्रमाणे शेवटी मरणाच्या वेळी देखील क्षीण होत जाणाऱ्या प्रत्ययांमुळे किंवा निरोधाच्या समीपतेमुळे अत्यंत दुर्बलच असतात, असे म्हणता येऊ शकते. म्हणूनच, वस्तूच्या (शरीराच्या) सुरुवातीला आणि शेवटी आश्रित असणारी प्रतिसंधी आणि च्युतिचित्ते समान रीतीने दुर्बलच असतात, असे समजणे शक्य आहे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनीमध्ये)...

අභිධම්මත්ථවිකාසනියඤ්ච පාළිවිරොධං මඤ්ඤමානො කිඤ්චිමත්තම්පි අවිචාරෙත්වා ටීකාසු වුත්තනයමෙව සුට්ඨු විකාසයිත්වා ගතොති.

आणि अभिधम्मत्थविकासनीमध्ये देखील पाळीशी (वचनाशी) विरोध आहे असे मानून, थोडा देखील विचार न करता, टीकांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीचेच चांगल्या प्रकारे स्पष्टीकरण करून पुढे गेले आहेत, असे जाणावे.

පථමභවඞ්ගමුපාදායාති [Pg.301] පථම භවඞ්ගචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙවාති උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජ මානමෙව, න තිට්ඨන්තං. නච භිජ්ජමානන්ති අත්ථො. කාරණං වුත්තමෙව. තත්ථාති තස්මිං පඤ්චසත්තතිවිධෙ චිත්තෙ. අප්පනාජවනන්ති අභිඤ්ඤාද්වයවජ්ජිතං ඡබ්බීසතිවිධං අප්පනාජවනචිත්තං. ඉරියාපථන්ති ගමනවජ්ජිතං තිවිධංපි ඉරියාපථං.

'पठमभवाङ्गमनुपादाय' (पहिल्या भवांग चित्तापासून सुरू करून) म्हणजे पहिल्या भवांग चित्ताच्या उत्पादक्षणापासून सुरू करून. 'जायन्तमेव' (उत्पन्न होत असतानाच) म्हणजे प्रत्येक उत्पादक्षणात उत्पन्न होत असतानाच (रूप उत्पन्न करते), स्थिती क्षणात (तिट्ठन्तं) नाही आणि भंग क्षणात (भिज्जमानं) नाही, असा अर्थ आहे. याचे कारण आधीच सांगितले आहे. 'तत्थ' (त्यामध्ये) म्हणजे त्या ७५ प्रकारच्या चित्तांमध्ये. 'अप्पना जवनं' म्हणजे दोन अभिज्ञा वगळून २६ प्रकारचे अर्पणा जवन चित्त. 'इरियापथं' (इर्यापथ) म्हणजे गमन (चालणे) वगळून इतर तीन प्रकारचा इर्यापथ (उभे राहणे, बसणे, निजणे).

[194] විභාවනියං පන

[१९४] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘ගමනාදී’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

'गमनादी' (गमन इत्यादी) असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි අඞ්ගපච්චඞ්ගානං චලනඵන්දනමත්තංපි විඤ්ඤත්තියා විනා සිජ්ඣති. කුතො ගමනං. නච යථාවුත්තං අප්පනාජවනං විඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙතුං සක්කොතීති. පි සද්දෙන තං නකෙවලං රූපසමුට්ඨාපකමත්තංති දස්සෙති. සන්නාමෙතීති සන්ධාරෙති අයමෙවවා පාඨො සියා, වක්ඛමානෙහි චිත්තෙහි අභිසඞ්ඛතං යථාපවත්තං ඉරියාපථං අපතමානං අචලමානං ධාරෙති උපත්ථම්භෙතීති අත්ථො. උපත්ථම්භනඤ්චෙත්ථ යථාපවත්තස්ස ඉරියාපථස්ස රක්ඛනමත්තං දට්ඨබ්බං. නඋක්ඛිපිත්වා විය අභිනීහරණං. ඉතරථා ථම්භනවිඤ්ඤත්තියා පසඞ්ගො සියාති. එත්ථච යථානිසින්නස්සවා ඨිතස්සවා භවඞ්ග චිත්තෙ අබ්බොකිණ්ණෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති පතන්ති. න තථා ඉමස්මිං ඡබ්බීසතිවිධෙ ජාගරණචිත්තෙ වක්ඛමානෙසුචද්වත්තිංස විධෙසු ජාගරණචිත්තෙසුපවත්තමානෙසු. තෙසු පන පවත්තමානෙසු අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි හොන්ති. න ඔසීදන්ති න පතන්ති. පුබ්බෙ යථා ථපිතානෙව පවත්තන්තීති වෙදිතබ්බං.

कारण विज्ञाप्तीशिवाय (विञ्ञत्ति) अवयवांचे थोडे हलणे किंवा थरथरणे देखील शक्य होत नाही, मग गमन (चालणे) कसे शक्य होणार? आणि वर सांगितलेले अर्पणा जवन विज्ञाप्ती उत्पन्न करू शकत नाही. 'पि' (देखील) या शब्दाने ते केवळ रूप उत्पन्न करणारेच नाही, असे दर्शविले आहे. 'सन्नामेति' म्हणजे धारण करते (सन्धारेति), किंवा हाच मूळ पाठ असावा. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या चित्तांनी संस्कारित झालेल्या, जशा प्रवृत्त आहेत तशा इर्यापथाला खाली न पडता, न हलता धारण करते, आधार देते, असा अर्थ आहे. आणि येथे 'उपत्थम्भन' (आधार देणे) म्हणजे जशा प्रवृत्त आहेत तशा इर्यापथाचे केवळ रक्षण करणे असे समजावे, वर उचलून पुढे नेण्यासारखे नाही. अन्यथा, स्तंभन-विज्ञाप्तीचा प्रसंग येईल. आणि येथे, बसलेल्या किंवा उभे राहिलेल्या व्यक्तीचे भवांग चित्त वीथीचित्ताशी न मिसळता प्रवृत्त होत असताना जसे अवयव शिथिल होतात किंवा खाली पडतात, तसे या २६ प्रकारच्या चित्तांमध्ये आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या ३२ प्रकारच्या जागृत चित्तांमध्ये प्रवृत्त होत असताना होत नाही. उलट, ती चित्ते प्रवृत्त असताना अवयव ताठ (दृढ) राहतात, शिथिल होत नाहीत, खाली पडत नाहीत. पूर्वी जसे ठेवले होते तसेच प्रवृत्त राहतात, असे जाणावे.

[195] විභාවනියං පන

[१९५] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘න එව මෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසති යා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසූ’’ති පාඨො.

'न एव मेतेसु द्वत्तिंसविधेसु वक्खमानेसु च छब्बीसति या जागरणचित्तेसु पवत्तमानेसु' असा पाठ आहे. तो चुकीचा पाठ आहे.

න එවමෙතෙසු ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු වක්ඛමානෙ සුච ද්වත්තිංස විධෙසු පවත්තමානෙසූති පන පාඨො යුත්තො. වොට්ඨබ්බනන්ති මනොද්වාරෙ ආවජ්ජනමාහ. න හි පඤ්චද්වාරිකානි ජවන චිත්තානිපි [Pg.302] විඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙන්ති. ඉරියාපථුපත්ථම්භන මත්තං වා පිසද්දෙන ගහිථං සන්ධාය වොට්ඨබ්බනාදීනි පඤ්චද්වාරිකානිපි ගහිතානිති දට්ඨබ්බං. එත්ථච ඉරියාපථොනාම ගමනාදිනා තෙන තෙන අවත්ථාවිසෙසෙන පවත්තා රූපධම්මාඑව. එවං සන්තෙපි කිඤ්චිචිත්තං රූප සාමඤ්ඤමෙව ජනෙති න තතොපරං. කිඤ්චි අඤ්ඤචිත්තස්ස වසෙන යථාපවත්තං ඉරියාපථං රක්ඛිතුංඑව සක්කොති, න අප්පවත්තං ඉරියාපථං පවත්තෙතුං. කිඤ්චි විඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා අප්පවත්තඤ්ච ඉරියාපථං පවත්තෙතුං සක්කොති. අඤ්ඤානිච කායික වාචසික විකාරානි ජනෙතුං සක්කොති. යානිච චිත්තානි උත්තරකිච්චං ජනෙතුං සක්කොන්ති. තානි හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමං කිච්චං ජනෙතුං සක්කොන්තියෙවාති දස්සනත්ථං අයං විභාගො කතොති වෙදිතබ්බො.

परंतु 'न एवमेतेसु छब्बीसतिया जागरणचित्तेसु वक्खमानेसु च द्वत्तिंसविधेसु पवत्तमानेसू' हा पाठ योग्य आहे. 'वोठब्बनं' (व्यवस्थापन) म्हणजे मनोध्वारातील आवर्जन चित्त असे म्हटले आहे. कारण पंचद्वारातील जवन चित्ते देखील विज्ञाप्ती उत्पन्न करत नाहीत. किंवा 'पि' (देखील) या शब्दाने ग्रहण केलेल्या केवळ इर्यापथाच्या उपस्तंभनाला (आधाराला) उद्देशून वोठब्बन इत्यादी पंचद्वारीय चित्ते देखील ग्रहण केली आहेत, असे समजावे. आणि येथे 'इर्यापथ' म्हणजे गमन इत्यादी त्या त्या विशिष्ट अवस्थांद्वारे प्रवृत्त होणारे रूपधर्मच होत. असे असले तरी, काही चित्त केवळ सामान्य रूपच उत्पन्न करते, त्यापलीकडे नाही. काही चित्त दुसऱ्या चित्ताच्या प्रभावाने जसा प्रवृत्त आहे तसा इर्यापथ केवळ रक्षित करू शकते, अप्रवृत्त (न सुरू झालेला) इर्यापथ प्रवृत्त करू शकत नाही. काही चित्त विज्ञाप्ती उत्पन्न करून अप्रवृत्त इर्यापथाला प्रवृत्त करू शकते, आणि इतर कायिक व वाचिक विकारांना (हालचालींना) उत्पन्न करू शकते. आणि जी चित्ते पुढील कार्य (उत्तरकृत्य) उत्पन्न करू शकतात, ती त्याखालील कार्य देखील उत्पन्न करू शकतात, हे दर्शविण्यासाठी हा विभाग केला आहे, असे जाणावे.

[196] යං පන විභාවනියං

[१९६] परंतु विभावनीमध्ये जे...

‘‘යංපන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථු පත්ථම්භකං. ඉරියා පථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

'परंतु जे चित्त विज्ञाप्ती उत्पन्न करणारे असते, ते निश्चितपणे इर्यापथाला आधार देणारे असते. कारण इर्यापथाचा विज्ञाप्तीशी अविनाभाव संबंध (अविभाज्य संबंध) असतो' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही. कारण येथे 'इर्यापथाला आधार देणे' म्हणजे विज्ञाप्तीशिवाय असणेच अभिप्रेत आहे, विज्ञाप्तीसह असणे अभिप्रेत नाही.

ඉධ හි ඉරියාපථුපත්ථම්භනංනාම විඤ්ඤත්තිරහිතමෙවා ධිප්පෙතං, න විඤ්ඤත්තිසහිතං. ඉතරථා අප්පනාජවනානංපි විඤ්ඤත්තිජනකතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. සොමනස්සජවනානි තෙරසාති හසිතුප්පාදෙන සද්ධිං ලොභමූලතො මහා කුසලතො මහා ක්‍රියතො ච චත්තාරිචත්තාරීති තෙරස සොමනස්සජවනානි. තෙසුපන කුසලා කුසලතො අට්ඨපුථුජ්ජනානං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තා කුසලකුසලතො ඡසෙක්ඛානං. ක්‍රියතො පඤ්චඛීණාසවානන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බං කායවචීමනොකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තන්ති වචනතො විචාරණකිච්චරහිතො හසිතුප්පාදො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං නසම්භවතීති එවං පවත්තො වාදො අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තොයෙව. තස්මිංවාදෙ හි සති ඉතරෙසංපි අහෙතුකචිත්තානං ඤාණවිප්පයුත්තමහා ක්‍රියජවනානඤ්ච බුද්ධානං අසම්භවො ආපජ්ජති. තස්මා තෙසං හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තස්ස සිතකම්මස්ස පුබ්බාපරපවත්තානං ඤාණානං වසෙන ඤාණපුබ්බඞ්ගමතා ඤාණානුපරිවත්තතා ච වෙදිතබ්බාති. සීතුණ්හොතු [Pg.303] සමඤ්ඤාතාති ඉදං සීතං ඉදං උණ්හන්ති එවං සබ්බ ලොකියමහාජනෙහි සුට්ඨු පරිච්ඡින්දිත්වා ඤාතා. ඨිතිප්පත්තාවාති අත්තනො ඨිතිභාවං ඨිතික්ඛණංවා පත්තාඑව. න පන චිත්තමිව ජායන්ත මත්තාති අත්ථො. කාරණං වුත්තමෙව.

येथे खरोखर 'इरियापथ-उपत्थम्भन' (शारीरिक हालचालींना आधार देणे) हे विञ्ञत्ति (विज्ञप्ति) विरहितच अभिप्रेत आहे, विञ्ञत्तिसहित नाही. अन्यथा, अप्पना जवनांना (अर्पणा जवनांना) देखील विञ्ञत्ति उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होईल. 'सोमनस्स जवने तेरा आहेत' म्हणजे हसितुप्पाद (हसितोत्पाद चित्त) यासह लोभमूल चित्तातील चार, महाकुशल चित्तातील चार आणि महाक्रिया चित्तातील चार, अशी ही तेरा सोमनस्स जवने आहेत. त्यांपैकी, कुशल आणि अकुशल जवनांमधील आठ जवने पृथग्जनांना (पुथुज्जनांना) होतात. दृष्टीविप्रयुक्त कुशल आणि अकुशल जवनांमधील सहा जवने शैक्षांना (सेक्खांना) होतात. आणि क्रिया जवनांमधील पाच जवने क्षीणासवांना (अरिहंतांना) होतात, असे समजावे. 'सर्व कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म हे ज्ञानाच्या पूर्वगामी आणि ज्ञानाच्या अनुगामी असतात' या वचनानुसार, विचारण-कृत्यापासून रहित असलेले हसितुप्पाद चित्त सर्वज्ञ बुद्धांना संभवत नाही, असा जो वाद (मत) मांडला गेला आहे, तो अट्ठकथेत पूर्णपणे नाकारला गेला आहे. कारण, जर हा वाद स्वीकारला, तर बुद्धांच्या ठिकाणी इतर अहेतुक चित्ते आणि ज्ञानविप्रयुक्त महाक्रिया जवने देखील संभवणार नाहीत, असा प्रसंग ओढवेल. त्यामुळे, त्या बुद्ध भगवंतांच्या हसितुप्पाद चित्ताने प्रवृत्त होणाऱ्या स्मितकर्माच्या (हसण्याच्या क्रियेच्या) पूर्व आणि उत्तर काळात प्रवृत्त होणाऱ्या ज्ञानाच्या प्रभावाने, ते ज्ञानपूर्वगामी आणि ज्ञानानुगामीच असते, असे जाणावे. 'सीतुण्होतु समञ्ञाता' (शीत-उष्ण ऋतु म्हणून ओळखले जाणारे) म्हणजे 'हे शीत आहे, हे उष्ण आहे' अशा प्रकारे सर्व लौकिक महाजनांनी (सामान्य लोकांनी) चांगल्या प्रकारे निश्चित करून जाणलेले. 'ठितिप्पत्ता' (स्थितीला प्राप्त झालेले) म्हणजे स्वतःच्या स्थितीभावाला किंवा स्थितिक्षणाला प्राप्त झालेलेच होय. चित्ताप्रमाणे केवळ उत्पन्न होणारेच नव्हे, असा याचा अर्थ आहे. याचे कारण आधीच सांगितले आहे।

[197] යං පන විභාවනියං

[१९७] परंतु जे विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये) म्हटले आहे -

‘‘පච්ඡාජාතාදිපච්චයුපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙඑව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තාතිආදි’’. තත්ථ පච්ඡාජාතපච්චයවචනං හෙට්ඨා විචාරිතමෙව.

“पश्चाजात-प्रत्यय इत्यादींच्या उपस्तंभाचा (आधाराचा) लाभ मिळाल्यामुळे स्थितिक्षणातच ऋतु आणि ओजा यांचा बलवान भाव होतो, असे म्हटले आहे, ते तेजोधातू स्थितीला प्राप्त झाल्यावरच होते इत्यादी.” त्यामध्ये पश्चाजात-प्रत्ययाचे वचन खाली आधीच विचारात घेतले गेले आहे।

අපිච, යදි උතුනො බලවභාවො රූපුප්පාදනඤ්ච පච්ඡාජාතපච්චයායත්තං සියා. එවං සති සො පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ රූපං න සමුට්ඨාපෙය්‍ය, තදා පච්ඡාජාතපච්චයස්සෙව අභාවතො. වක්ඛතිච ඨිතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානාති. එත්ථච ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨීතිකාලො වුත්තොති. තස්මා පච්ඡාජාතපච්චයවචනං විචාරෙත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති. ඔජාසඞ්ඛාතො ආහාරොති කම්මසමුට්ඨානාදිවසෙන චතුබ්බිධො අජ්ඣත්තසන්තාන ගතොඅසිතපීතඛායිතසායිතවසෙන චතුබ්බිධො, බහිද්ධසන්තා නගතොච ඔජාසඞ්ඛාතො දුවිධාහාරො. තදුභයාපිච සංසග්ග වසෙන ලද්ධුපත්ථම්භා එවරූපං සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං අජ්ඣොහරණ කාලෙති. එත්ථච බහිද්ධාසම්භූතෙන උතුනා සහ අජ්ඣත්ත සම්භූතානං චතුසමුට්ඨානානං උතුඔජානං විය බහිද්ධාසම්භූතාය ඔජායපි අජ්ඣත්තං රූපසමුට්ඨානං සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්තං.

शिवाय, जर ऋतूचा बलवान भाव आणि रूपाची उत्पत्ती पश्चाजात-प्रत्ययावर अवलंबून असती, तर त्या स्थितिक्षणात तो (ऋतू) प्रतिसंधी चित्ताच्या स्थितिक्षणात रूप उत्पन्न करू शकला नसता; कारण त्यावेळी पश्चाजात-प्रत्ययाचाच अभाव असतो. आणि पुढे 'स्थितिकाल उपादाय ऋतुसमुत्थान' (स्थितिकालाला धरून ऋतूपासून उत्पन्न होणारे) असे म्हटले जाईल. येथे 'स्थितिकाल' म्हणजे प्रतिसंधी चित्ताचा स्थितिकाल म्हटला आहे, असे जाणावे. म्हणून पश्चाजात-प्रत्ययाच्या वचनाचा विचार करून ते स्वीकारले पाहिजे, असे जाणावे. 'ओजा नावाचा आहार' म्हणजे कर्मापासून उत्पन्न होणाऱ्या इत्यादींच्या प्रभावाने चार प्रकारचा, आध्यात्मिक संतानामध्ये (शरीराच्या आत) असलेला; आणि खाणे, पिणे, चावणे, चाखणे यांच्या प्रभावाने चार प्रकारचा, बाह्य संतानामध्ये (शरीराबाहेर) असलेला, असा ओजा नावाचा दोन प्रकारचा आहार आहे. ते दोन्हीही संसर्गाच्या (एकत्र येण्याच्या) प्रभावाने उपस्तंभ (आधार) प्राप्त झाल्यावरच रूप उत्पन्न करतात, म्हणून 'अज्झोहरणकाले' (गिळंकृत करण्याच्या वेळी) असे म्हटले आहे. येथे बाह्य ऋतूच्या सोबत आध्यात्मिक संतानात उत्पन्न झालेल्या चारही प्रकारच्या ऋतू आणि ओजा यांच्याप्रमाणेच, बाह्य ओजेमुळे देखील अध्यात्मात (शरीराच्या आत) रूप उत्पन्न होते, असे सर्व अट्ठकथांमध्ये सांगितले आहे।

යථාහ-මජ්ඣිමට්ඨකථායං

जसे मज्झिम-अट्ठकथेत म्हटले आहे -

කබළීකාරාහාරො තාව මුඛෙ ථපිතමත්තො එව අට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙති. දන්තවිචුණ්ණිතං පන අජ්ඣොහරීයමානං එකෙකං සිත්ථං අට්ඨ අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතීති.

कबाळीकार आहार (कवलीकार आहार) तोंडात ठेवल्याबरोबरच आठ रूपे उत्पन्न करतो. दातांनी चावून बारीक केलेला आणि गिळला जाणारा एकेक घासाचा कण आठ-आठ रूपे उत्पन्न करतोच।

ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන යදි බහිද්ධසම්භූතා ඔජා රූපං සමුට්ඨාපෙය්‍ය, එවං සති යථා බහිද්ධසම්භූතො උතු අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධාච රූපං සමුට්ඨාපෙති. තථා සා බහිද්ධාපි රූපං සමුට්ඨාපෙය්‍ය. න පන සමුට්ඨාපෙති. තස්මා සා අජ්ඣත්තං පත්වාපි රූපං න සමුට්ඨා පෙතියෙව. [Pg.304] එකන්තෙන පන අජ්ඣත්තඔජාඑව සමුට්ඨාපෙති. සා පන තස්සා උපත්ථම්භනපච්චයොඑව හොතීති අධිප්පායෙන මුඛෙ ථපිතමත්තොඑව. න සඞ්ඛාදිතො. තත්තකෙනපි අබ්භන්තරස්ස පච්චයො හොතියෙව, කෙනාහ අට්ඨ අට්ඨ රූපානි සමුට්ඨාපෙතීති මජ්ඣිමටීකායං වුත්තං. යස්මා පන උපාදින්නකා උතු ඔජානාම සුට්ඨු පණීතරූපා හොන්ති, තස්මා බහිද්ධා ඔජාපි අජ්ඣත්තං පත්වා තෙන උතුනා සුට්ඨු සෙදියමානා තායච ඔජාය සුට්ඨු උපත්ථම්භීය මානා සරීරෙ මෙදසිනෙහුපචයවසෙන රූපං සමුට්ඨාපෙතියෙවාති යුත්තං. අජ්ඣොහරණකාලෙති ඉදඤ්ච සුට්ඨු බලවභාවප්පත්ත කාලං සන්ධාය වුත්තං. විසුද්ධිමග්ගෙ පන මාතරා පරිභුත්තාහාරොපි දාරකස්ස සරරං ඵරිත්වා රූපං සමුට්ඨාපෙති. සරීරෙ මක්ඛිතාහා රොපි රූපං සමුට්ඨාපෙතීති වුත්තං. මුඛෙ ථපිතමත්තොඑව අට්ඨරූපානි සමුට්ඨාපෙතීතිච පුබ්බෙ වුත්තන්ති. ඨාන පත්තොවාති අත්තනො ඨිතික්ඛණං පත්තොඑව. එත්ථච චතූසු සමුට්ඨානෙසු උතුඑව මහන්තො මහාථාමො මහාවිප්ඵාරොච හොති. සො හි සකලස්සපි ඔකාසලොකස්ස බහිද්ධා සඞ්ඛාරලොකස්සච සමුට්ඨා පකො විනාසකො ච හොති. සත්තලොකස්සච සොඑව මහන්තො අජ්ඣත්තසම්භාරභූතො හොති. ඉතරානි පන තීණි තස්ස පරිවාරමත්තානිඑව සම්පජ්ජන්තීති.

परंतु आचार्य धम्मपाल थेरांच्या मते, जर बाह्य ओजा रूप उत्पन्न करू शकत असती, तर ज्याप्रमाणे बाह्य ऋतू अध्यात्मात (आत) आणि बाह्य जगात (बाहेर) रूप उत्पन्न करतो, त्याचप्रमाणे ती बाह्य ओजा बाहेर देखील रूप उत्पन्न करू शकली असती. परंतु ती तसे उत्पन्न करत नाही. म्हणून, ती बाह्य ओजा अध्यात्मात (शरीरात) पोहोचूनही रूप उत्पन्न करत नाही. निश्चितपणे आध्यात्मिक ओजाच रूप उत्पन्न करते. ती बाह्य ओजा तर केवळ तिच्यासाठी उपस्तंभ-प्रत्यय (पोषक आधार) बनते, याच अभिप्रायाने 'तोंडात ठेवल्याबरोबरच, चावल्यानंतरच नव्हे' असे मज्झिम-टीकेमध्ये म्हटले आहे. तेवढ्याने देखील अंतर्गत आहाराला प्रत्यय (मदत) मिळतोच, म्हणूनच 'आठ-आठ रूपे उत्पन्न करते' असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी उपादिन्नक (शरीराशी संबंधित) ऋतू आणि ओजा हे अत्यंत प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपाचे असतात, त्याअर्थी बाह्य ओजा देखील अध्यात्मात पोहोचल्यावर, त्या आध्यात्मिक ऋतूने चांगल्या प्रकारे शिजवली (पचवली) गेल्यावर आणि त्या आध्यात्मिक ओजेने चांगल्या प्रकारे उपस्तंभित (पोषित) झाल्यावर, शरीरात मेद आणि स्नेह (चरबी व स्निग्धता) वाढवण्याच्या प्रभावाने रूप उत्पन्न करतेच, हे म्हणणे योग्य आहे. आणि 'अज्झोहरणकाले' (गिळण्याच्या वेळी) हे देखील अत्यंत बलवान भाव प्राप्त झालेल्या काळाला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) म्हटले आहे की, मातेने सेवन केलेला आहार देखील बालकाच्या शरीरात पसरून रूप उत्पन्न करतो, आणि शरीरावर लावलेला (लेप केलेला) आहार देखील रूप उत्पन्न करतो. आणि 'तोंडात ठेवल्याबरोबरच आठ रूपे उत्पन्न करतो' असे पूर्वी सांगितलेच आहे. 'ठाणपत्तो' (स्थानाला प्राप्त झालेला) म्हणजे स्वतःच्या स्थितिक्षणाला प्राप्त झालेलेच होय. येथे चार समुत्थानांमध्ये (उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये) ऋतूच सर्वात मोठा, महा-सामर्थ्यवान आणि महा-विस्तार असणारा आहे. कारण तो (ऋतू) संपूर्ण ओकासलोकाचा (अवकाशलोकाचा) आणि बाह्य संपूर्ण संखालोकाचा (संस्कारलोकाचा) उत्पादक आणि विनाशक देखील असतो. आणि सत्त्वलोकासाठी (सत्तलोकासाठी) देखील तोच मोठा आध्यात्मिक आधारभूत घटक असतो. इतर तीन (कर्म, चित्त आणि आहार) तर त्याचे केवळ परिवार (सहकारी) म्हणून सिद्ध होतात।

හදය ඉන්ද්‍රිය රූපානි කම්මජානෙව, න චිත්තජාදිනි. යදිඑවං විප්පසන්නානි ඛො තෙ ආවුසො සාරිපුත්ත ඉන්ද්‍රියානි. කතරෙන ත්වං එතරහි විහාරෙන විහරසීති කස්මා වුත්තන්ති. ඉන්ද්‍රියසම්භාරානං වණ්ණානං සමාපත්ති චිත්තසමුට්ඨිතානං විසදවිප්පසන්නතාවසෙන උපචරි තත්තාති. තථා හි එකාබද්ධපවත්තානි චතුජරූපානි එකස්මිං විප්පසන්නෙ සබ්බානි විප්පසන්නානෙව හොන්ති. මිලාතෙච මිලාතානෙවාති. උතුචිත්තාහාරා පන තෙසං නවන්නං උපත්ථම්භනපච්චයා හොන්තීති වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච උප්පලපදුමානි විය කම්මජරූපානි දට්ඨබ්බානි. තෙසං බීජං විය කම්මං. කද්දමොදකානි විය උතුආහාරාදීනි. විඤ්ඤත්ති ද්වයං චිත්තජමෙව. තථා හි තං චිත්තසහභූ චිත්තානුපරිවත්තිධම්මෙසු භගවතා නිද්දිට්ඨන්ති. සද්දොචිත්තොතුජොති කස්මා වුත්තං. නනුනිධිකණ්ඩසුත්තෙ [Pg.305] සුවණ්ණතා සුසරතා සුසණ්ඨානං සුරූපතාතිආදිනා තාදිසෙන කම්මවිසෙසෙන සද්දසම්පත්තිනාම වුත්තාති. සච්චං, කම්මවිසෙසෙන පන යථා සුවිසදො සුමධුරො සද්දො පවත්තති, තථා ඨානකරණගතානං උපාදින්නකසරීරානං සුසණ්ඨිතතා වාත සෙම්හාදීහි අපලිබුද්ධතාච හොති. තස්මා තම්මූලිකාසද්දසම්පත්ති කම්මඵලෙසු පක්ඛිපිත්වා සුසරතාති වුත්තා. න එකන්තෙන සද්දස්ස කම්මජනිතත්තාති වෙදිතබ්බා.

हृदय आणि इंद्रिय रूपे ही कर्मजच (कर्मापासून उत्पन्न होणारीच) आहेत, चित्तज इत्यादी नव्हेत. 'जर असे असेल तर, हे आवुसो सारिपुत्त! तुमची इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न आहेत. तुम्ही सध्या कोणत्या विहाराने विहार करत आहात?' असे का म्हटले गेले आहे? इंद्रियांचे घटक असलेल्या आणि समापत्ती चित्तामुळे उत्पन्न झालेल्या वर्णांच्या (रंगांच्या) स्वच्छ व अत्यंत प्रसन्नतेमुळे हे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले गेले आहे. कारण की, एकत्र संबद्ध होऊन प्रवृत्त होणारी चारही प्रकारची रूपे (चतुज रूपे) एका रूपाच्या प्रसन्नतेने सर्वच प्रसन्न होतात, आणि एकाच्या कोमेजण्याने सर्वच कोमेजतात. परंतु ऋतु, चित्त आणि आहार हे त्या नऊ (इंद्रिय रूपांच्या) उपस्तंभन (आधार देणारे) प्रत्यय होतात, असे जाणावे. येथे नीळकमळ व रक्तकमळ (उत्पल व पद्म) प्रमाणे कर्मज रूपांना पाहावे. त्यांच्या बीजाप्रमाणे कर्माला पाहावे. चिखल आणि पाण्याप्रमाणे ऋतु व आहारादींना पाहावे. दोन्ही विज्ञप्ति (कायविज्ञप्ति व वचीविज्ञप्ति) चित्तजच आहेत. कारण की, भगवंतांनी त्यांना चित्तसहभू आणि चित्तानुपरिवत्ती धर्मांमध्ये निर्दिष्ट केले आहे. 'शब्द हा चित्तज आणि ऋतुज आहे' असे का म्हटले आहे? निधीकंड सुत्तात 'सुवर्णता, सुस्वरता, सुसंस्थान, सुरूपता' इत्यादींद्वारे तशा प्रकारच्या विशिष्ट कर्मामुळे 'शब्दसंपत्ती' (उत्तम आवाज) मिळते असे म्हटले आहे की नाही? हे सत्य आहे, परंतु विशिष्ट कर्मामुळे ज्याप्रमाणे अत्यंत स्पष्ट व मधुर शब्द प्रवृत्त होतो, त्याचप्रमाणे स्थान व करण (उच्चार स्थाने) मध्ये असलेल्या उपादिन्नक शरीराची सुस्थिती आणि वात-श्लेष्मा (कफ) इत्यादींचा अडथळा नसणे घडून येते. म्हणून, त्या मूळ कारणाने होणाऱ्या शब्दसंपत्तीला कर्माच्या फलांमध्ये समाविष्ट करून 'सुस्वरता' असे म्हटले गेले आहे. केवळ शब्द हा पूर्णपणे कर्मज आहे म्हणून असे म्हटले गेले नाही, असे जाणावे।

ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතීති කස්මා වුත්තං. නනු අප්පාබාධසංවත්තනිකා එසා මාණව පටිපදා, යදිදං අවිහිංසාති වුත්තං. අප්පාබාධ පච්චයසමුට්ඨිතඤ්ච එතං රූපත්තයං. තථා හි දන්ධත්තාදි කර ධාතුක්ඛොත පටිපක්ඛපච්චය සමුට්ඨානතා එතස්ස වුත්තාති. වුච්චතෙ, කම්මජරූපානිනාම උදකෙ පක්ඛිත්තානි සතපාකතෙලානි විය පකතියාව කම්මානුරූපං ලහු මුදු කම්මඤ්ඤ භූතානි හොන්ති. තස්මා තෙසං විසුං ලහුතාදි විකාරොනාම නත්ථි. යතො තෙසං එකස්මිංභවෙ එකාඅද්ධා පච්චුප්පන්නතාව ලබ්භතීති. එවඤ්ච කත්වා යමකෙසුපි තෙසං කාලභෙදො පටිසන්ධිවුතිපරිච්ඡින්නෙන අද්ධා පච්චුප්පන්නෙනෙව ගහිතොති. යස්මා පන චිත්තංනාම නානානීවරණභෙදවසෙනවා සුඛ දුක්ඛ පීති පස්සද්ධි සද්ධා පඤ්ඤාදි වසෙනවා නානා ඛණෙසු නානා අවත්ථා යුත්තං හොති. තථා උතුආහාරාච සප්පායා සප්පායභෙදවසෙන. තස්මා තෙහි තීහි සමුට්ඨිත රූපානිඑව නානාඛණෙසු ගරුකලහුකාදි වසෙන නානාවිකාරයුත්තානි හොන්ති. යතො තෙසං සන්තති සමය වසෙන කාලභෙදො ලබ්භති. එවඤ්ච කත්වා යමකෙසුපි අකම්මජානං පවත්තිකාලෙ ඛණසන්තතිවසෙනපි කාලභෙදො ගහිතොති. නනු කම්මවිපාකජා ආබාධාති වුත්තං. සතිච කම්ම සමුට්ඨානෙ ආබාධරූපෙ තතොවුට්ඨානභූතො කම්මජො ලහුතාදි ගුණොපි විසුං ලබ්භමානො සියාති. න. යෙසඤ්හි වසෙන ඉමස්මිං සරීරෙ කම්මවිපාකජානාම ආබාධා උප්පජ්ජන්ති. තානි උපපීළකුප ඝාතකකම්මානිපි ගතිකාලපයොග විපත්තියො ලභමානානි එව සරීරට්ඨකා පථවාදයො වාතපිත්තාදයොච උතුසමුට්ඨානා ධාතුයො [Pg.306] ඛොභෙත්වා නානාබාධෙ උප්පාදෙන්ති. උතුසමුට්ඨානාසු පන ඛුබ්භිතාසු ඉතරානි තදනුගතිකානි එව හොන්ති. තෙනෙව හි සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිගච්ඡායපි රුප්පති, විපාසායපි රුප්පතීතිආදිනා උතුපධානොව රූපධම්මානං රුප්පනපච්චයො වුත්තොති. තස්මා කෙවලං කම්මසමුට්ඨානො ආබාධොනාම නත්ථි. යතො යථාවුත්තො කම්මජො ලහුතාදිගුණොනාම විසුං ලබ්භමානො සියාති.

लहुता (लघुता) इत्यादी तीन रूपे ऋतु, चित्त आणि आहारापासून उत्पन्न होतात, असे का म्हटले आहे? 'हे माणव! ही अहिंसा नावाची प्रतिपदा अल्प-आबाध (अल्प आजारपण) देणारी आहे' असे म्हटले आहे की नाही? आणि हे रूपत्रय (लहुतादी तीन रूपे) अल्प-आबाध (आरोग्य) या प्रत्ययापासून उत्पन्न होणारे आहे. कारण की, शरीराचा जडपणा इत्यादी निर्माण करणाऱ्या धातूंच्या विकृतीच्या विरोधी प्रत्ययापासून याची उत्पत्ती होते, असे म्हटले आहे की नाही? उत्तर दिले जाते: कर्मज रूपे ही पाण्यात टाकलेल्या शतपाक तेलाप्रमाणे (शंभर वेळा शिजवलेल्या तेलाप्रमाणे) निसर्गतःच कर्माच्या अनुरूप लहु (हलकी), मृदु (मऊ) आणि कर्मण्य (कार्यक्षम) असतात. म्हणून, त्यांच्यामध्ये स्वतंत्रपणे 'लहुता' इत्यादी विकार (बदल) नसतो. कारण की, त्यांना एकाच भवात केवळ एकच 'अद्धा-प्रत्युत्पन्नता' (दीर्घकालीन वर्तमानकाळ) प्राप्त होते. आणि असे असल्यामुळे यमक ग्रंथामध्ये देखील त्यांचा कालभेद हा प्रतिसंधी आणि च्युती यांनी मर्यादित अशा 'अद्धा-प्रत्युत्पन्न' काळानेच ग्रहण केला आहे. परंतु चित्त हे विविध नीवरणांच्या भेदाने किंवा सुख, दुःख, प्रीती, प्रस्सद्धी, श्रद्धा, प्रज्ञा इत्यादींच्या प्रभावाने वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये वेगवेगळ्या अवस्थांनी युक्त असते. त्याचप्रमाणे ऋतु आणि आहार देखील अनुकूल व प्रतिकूल भेदाने वेगवेगळ्या क्षणांत वेगवेगळ्या अवस्थांनी युक्त असतात. म्हणून, त्या तिन्हींपासून (चित्त, ऋतु, आहार) उत्पन्न झालेली रूपेच वेगवेगळ्या क्षणांमध्ये जडपणा, हलकेपणा इत्यादींच्या रूपाने विविध विकारांनी (बदलांनी) युक्त असतात. ज्यायोगे त्यांच्या संतती आणि समय (क्षण) च्या प्रभावाने कालभेद प्राप्त होतो. आणि असे असल्यामुळे यमक ग्रंथामध्ये देखील अकर्मज रूपांच्या प्रवृत्तीकाळात क्षण आणि संततीच्या प्रभावाने कालभेद ग्रहण केला आहे. 'कर्माच्या विपाकापासून उत्पन्न होणारे आजार (आबाध)' असे म्हटले आहे की नाही? आणि जर कर्मसमुत्थान आबाध-रूप (आजारपण) अस्तित्वात असेल, तर त्यापासून मुक्त होण्याच्या स्वरूपातील कर्मज लहुतादी गुण देखील स्वतंत्रपणे प्राप्त व्हायला हवेत की नाही? नाही, असे नाही. कारण ज्या (उपपीडक व उपघातक) कर्मांच्या प्रभावाने या शरीरात 'कर्मविपाकज' नावाचे आजार उत्पन्न होतात, ती उपपीडक आणि उपघातक कर्मे देखील गती, काल, प्रयोग आणि विपत्ती यांना प्राप्त करूनच शरीरात असलेल्या पृथ्वी इत्यादी आणि वात-पित्त इत्यादी ऋतुसमुत्थान धातूंना क्षुब्ध करून विविध आजार उत्पन्न करतात. आणि ऋतुसमुत्थान धातू क्षुब्ध झाले असता, इतर (कर्मज) धातू देखील त्यांच्याच अनुगामी होतात. म्हणूनच 'थंडीने देखील पीडित होते, उष्णतेने देखील पीडित होते, भुकेने देखील पीडित होते, तहानेने देखील पीडित होते' इत्यादींद्वारे ऋतुप्रधान असाच रूपधर्मांच्या पीडेचा (रुप्पन) प्रत्यय सांगितला आहे. म्हणून, केवळ कर्मसमुत्थान असा कोणताही आजार (आबाध) नसतो. ज्यायोगे वर सांगितलेला कर्मज लहुतादी गुण स्वतंत्रपणे प्राप्त होईल।

යස්මා පන අවිහිංසා කම්මනිබ්බත්තා සත්තා තෙසං උපපීළකාදීනං කම්මානං සුවිදූරතායචෙව සරීරකොට්ඨාසානං ඝනසිනිද්ධසණ්ඨිතියා දුක්ඛොභනියතායච නිබ්බත්තභවෙ නිරාබාධා හොන්ති. තස්මා තදත්ථං සන්ධාය අප්පාබාධසංවත්තනිකා එසා මාණවපටිපදා. යදිදං අවිහිංසාති වුත්තං, න පන අප්පාබාධනිමිත්තස්ස ලහුතාදිත්තයස්ස කම්මසමුට්ඨානතාය. එවඤ්ච කත්වා රූපකණ්ඩෙන කම්මස්සකටත්තාරූපෙසු එව එතං රූපත්තයං නිද්දිට්ඨන්ති දට්ඨබ්බං. රූපකලාපානාම එකස්මිං පරමාණුස්මිංපි බහුවිධා හුත්වා පවත්තන්ති. තස්මා චතුජරූප කලාපෙසු ඝනභාවෙන පවත්තමානෙසු කලාපන්තරභූතා ආකාසධාතුපි දිස්සමානාඑව හොතීති කත්වා චතුජෙසු තස්සා ගහණං කතං. කාමං සබ්බානිපි අනිප්ඵන්නරූපානි කෙනචි පච්චයෙන අනිප්ඵාදිතානි හොන්ති. තෙසු පන න තථා ලක්ඛණරූපානි. යථා ඉතරානි චිත්තාදි පච්චය විසෙසෙන දිස්සමාන විසෙසානි හොන්තීති වුත්තං ලක්ඛණරූපානි න කුතොචි ජායන්තීති. ජායමානාදි රූපානන්ති ජායමාන ජිය්‍යමාන මිය්‍යමානානං රූපකලාපානං. සභාවත්තාති ජාතිජරාමරණසඞ්ඛාතලක්ඛණසභාවමත්තත්තා. එත්ථච රූපකණ්ඩෙ උතුසමුට්ඨානන්ති ච ආහාරසමුට්ඨානන්ති ච වුත්තං නත්ථි. පට්ඨානෙ එව වුත්තං.

परंतु, ज्या अर्थी अहिंसा कर्मापासून उत्पन्न झालेले प्राणी हे त्या उपपीडक इत्यादी कर्मांपासून अत्यंत दूर असल्यामुळे, आणि शरीराच्या अवयवांची रचना घट्ट व स्निग्ध असल्यामुळे तसेच ते क्षुब्ध होणे कठीण असल्यामुळे, उत्पन्न झालेल्या भवात निरोगी (आजाररहित) असतात. म्हणून, त्या अर्थाचा संदर्भ घेऊन 'हे माणव! ही अहिंसा नावाची प्रतिपदा अल्प-आबाध (आरोग्य) देणारी आहे' असे म्हटले आहे, परंतु अल्प-आबाधाचे (आरोग्याचे) कारण असलेल्या लहुतादी तीन रूपांच्या कर्मसमुत्थानतेमुळे नव्हे. आणि असे असल्यामुळे रूपकांडात 'कम्मस्सकता' (कर्मज) रूपांमध्येच या रूपत्रयाचा (लहुतादी तीन रूपांचा) निर्देश केला आहे, असे पाहावे. रूपकलाप हे एका परमाणूमध्ये देखील अनेक प्रकारचे होऊन प्रवृत्त होतात. म्हणून, चारही प्रकारच्या रूपकलापांमध्ये घट्टपणाने प्रवृत्त होत असताना, कलापांच्या दरम्यान असलेली आकाशधातू देखील दिसून येतेच, असे मानून चारही प्रकारच्या रूपांमध्ये तिचे ग्रहण केले गेले आहे. जरी सर्वच अनिष्पन्न रूपे कोणत्याही प्रत्ययाने निष्पन्न (उत्पन्न) होत नसली, तरी त्यांच्यामध्ये लक्षण रूपे तशी (इतर अनिष्पन्न रूपांसारखी) नसतात. ज्याप्रमाणे इतर रूपे चित्त इत्यादी विशिष्ट प्रत्ययांमुळे स्पष्टपणे दिसून येणाऱ्या विशेषांनी युक्त असतात, तशी लक्षण रूपे नसतात, म्हणून 'लक्षण रूपे कशापासूनही उत्पन्न होत नाहीत' असे म्हटले आहे. 'जायमान इत्यादी रूपांचे' म्हणजे उत्पन्न होणाऱ्या, जीर्ण होणाऱ्या आणि नष्ट होणाऱ्या रूपकलापांचे. 'स्वभाव असल्यामुळे' म्हणजे जाती, जरा आणि मरण नावाच्या लक्षण-स्वभावाचेच असल्यामुळे. आणि येथे रूपकांडात 'ऋतुसमुत्थान' आणि 'आहारसमुत्थान' असे म्हटलेले नाही. ते केवळ पट्ठान ग्रंथातच म्हटले आहे।

එත්ථ සියා, ජරතා අනිච්චතා පාළියමෙව න කුතොචි සමුට්ඨානාති වුත්තා. තස්මා ඉධපි තාසං නකුතොචි සමුට්ඨානෙසු ගහණං යුත්තං. උපචයසන්තතියො පන පාළියංපි කුතොචි සමුට්ඨානෙසු වුත්තා. අට්ඨකථායංපි තාහි සද්ධිං විසති කම්මජරූපානි සත්තරස චිත්තජරූපානි චුද්දස උතුජරූපානි තෙරස ආහාරජ රූපානි [Pg.307] වුත්තානි. තස්මා ඉධ තාසං නකුතොචිසමුට්ඨානතා නවත්තබ්බාති. වුච්චතෙ, රූපජනකානං ජනනබ්‍යාපාරොනාම අත්තනා ජනිතරූපානං උප්පාදක්ඛණෙ එව ඵරති. න-තතො පරං, තස්මා තස්මිං ඛණෙ ලබ්භමානා උපචයසන්තතියොයෙව කුතොචි ජාතපරියායං අරහන්ති, න ජරතා අනිච්චතායොති කත්වා පාළියං අට්ඨකථා යංච තාසංඑව කුතොචි සමුට්ඨානෙසු ගහණං කතං. අපිච, පුබ්බෙ අජාතා ධම්මා පච්චයෙ සති ජායන්ති. අසති න ජායන්තීති අත්ථි. ජාතා පන ධම්මා පච්චයෙ සති ජිය්‍යන්ති, මිය්‍යන්ති. අසති නජිය්‍යන්ති නමිය්‍යන්තීති නත්ථි, තස්මා පුරිමානං ද්වින්නං පවත්ති එකන්තෙන පච්චයායත්තා හොති. පච්ඡිමානං ද්වින්නං පවත්ති පන එකන්තෙන පච්චය නිරපෙක්ඛා හොතීති ඉමිනා පරියායෙන තාසං තෙසු ගහණං අගහණඤ්ච වෙදිතබ්බං. යං පන සුත්තපදෙසු ජරාමරණං භික්ඛවෙ සඞ්ඛතං පටිච්ච සමුප්පන්නන්ති වුත්තං. තං ජාතියා සතිඑව තදුභයං පඤ්ඤායති. අසති න පඤ්ඤායතීති ඉමිනා පරියායෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉධ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ඉතර අනිප්ඵන්නරූපානි විය චත්තාරිපි එතානි චිත්තාදිපච්චයවිසෙසෙන දිස්සමානවිසෙසානි න හොන්තීති චතුන්නංපි න කුතොචි ජාතතා වුත්තා. එවංසන්තෙපි සාරතරං පාළිනයං අතිධාවන්තො විය හොතීති උපචයසන්ත තීනං කුතොචි සමුට්ඨානෙසු සඞ්ගහොඑව සෙය්‍යොති. [රූපසමුට්ඨානනයො]

येथे अशी शंका असू शकते की, जरा आणि अनित्यता हे पाळीमध्येच (अभिधम्म पाळीमध्ये) 'कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न न होणारे' (न कुतोचि समुट्ठाना) असे म्हटले आहे. म्हणून येथेही (या संगहामध्येही) त्यांचे 'कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न न होणारे' म्हणून ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु उपचय आणि संतती हे पाळीमध्येही 'कोणत्यातरी कारणापासून उत्पन्न होणारे' (कुतोचि समुट्ठानेसु) असे म्हटले आहे. अट्ठकथेमध्येही त्यांच्यासोबत (उपचय आणि संततीसोबत) २० कर्मज रूपे, १७ चित्तज रूपे, १४ उतुज (ऋतुज) रूपे आणि १३ आहारज रूपे सांगितली आहेत. म्हणून येथे त्यांची 'कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न न होणारी' अशी अवस्था सांगू नये. यावर उत्तर दिले जाते: रूप उत्पन्न करणाऱ्या प्रत्ययांचा (कारणांचा) 'उत्पादन व्यापार' (उत्पन्न करण्याची क्रिया) हा स्वतः उत्पन्न केलेल्या रूपांच्या केवळ 'उत्पादक्षणामध्येच' (उत्पत्तीच्या क्षणीच) व्यापतो, त्यानंतर (स्थिति आणि भंग क्षणात) नाही. म्हणून त्या (उत्पाद) क्षणात प्राप्त होणारे उपचय आणि संतती हेच 'कोणत्यातरी कारणापासून उत्पन्न होणारे' या संज्ञेस पात्र ठरतात, जरा आणि अनित्यता नव्हे. असे मानून पाळी आणि अट्ठकथेमध्ये केवळ त्यांचेच (उपचय आणि संततीचेच) 'कोणत्यातरी कारणापासून उत्पन्न होणारे' म्हणून ग्रहण केले गेले आहे. शिवाय, पूर्वी उत्पन्न न झालेले धर्म प्रत्यय (कारण) असताना उत्पन्न होतात, प्रत्यय नसताना उत्पन्न होत नाहीत, असा नियम आहे. परंतु उत्पन्न झालेले धर्म प्रत्यय असताना जीर्ण होतात किंवा नष्ट होतात, आणि प्रत्यय नसताना जीर्ण होत नाहीत किंवा नष्ट होत नाहीत, असा नियम नाही. म्हणून पहिल्या दोघांची (उत्पाद आणि संतती/उपचय यांची) प्रवृत्ती एकांताने प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असते. परंतु नंतरच्या दोघांची (जरा आणि अनित्यता यांची) प्रवृत्ती एकांताने प्रत्यय-निरपेक्ष (कारणांवर अवलंबून नसलेली) असते. या पर्यायाने (पद्धतीने) त्यांचे त्या (समुत्थानांमध्ये) ग्रहण करणे आणि न करणे समजून घ्यावे. सूत्रांमध्ये जे म्हटले आहे की, 'भिक्खूहो! जरामरण हे संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे', ते 'जाती' (जन्म) असतानाच ते दोन्ही (जरा आणि मरण) प्रज्ञापित होतात (दिसून येतात), जाती नसताना दिसून येत नाहीत, या पर्यायाने (दृष्टिकोनातून) म्हटले आहे, असे समजावे. परंतु येथे, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने, इतर अनिष्पन्न रूपांप्रमाणे हे चारही (लक्षणरूपे) चित्त इत्यादी प्रत्ययांच्या विशेषांमुळे कोणताही विशेष भेद दर्शवणारे नसतात, म्हणून या चारही रूपांची 'कोणत्याही कारणापासून उत्पन्न न होणारी' अशी अवस्था सांगितली आहे. असे असले तरी, अधिक श्रेष्ठ अशा पाळी-पद्धतीचे उल्लंघन केल्यासारखे होते, म्हणून उपचय आणि संततीचा 'कोणत्यातरी कारणापासून उत्पन्न होणाऱ्या' रूपांमध्ये संग्रह करणेच अधिक श्रेयस्कर आहे. [रूपसमुत्थाननय समाप्त]

159. එකො එව ජාති සඞ්ඛාතො උප්පාදො එතෙසන්ති එකුප්පාදා. එකොඑව අනිච්චතාසඞ්ඛාතො නිරොධො එතෙසන්ති එකනිරොධා. එකසද්දො චෙත්ථ සඞ්ඛානෙ පවත්තො. තස්මා තෙන යානි රූපානි එකායඑව ජාතියා ජායන්ති. එකාය එව අනිච්චතාය නිරුජ්ඣන්ති. තෙසං පිණ්ඩි ඉධ රූපකලාපොනාමාති දස්සෙති. යෙ පන කලාපගත රූපගණනාය එකස්මිං කලාපෙපි අනෙකානි ජාතිආදීනි කප්පෙන්ති, තෙසං මූලටීකාය නසමෙති. යුත්තිච නත්ථි. වුත්තඤ්හි තත්ථ එකෙකකලාප පරියාපන්නානං රූපානං සහෙව උප්පාදාදිපවත්තිතො එකෙකකලාපස්ස උප්පාදාදයො එකෙකාව හොන්තීති යථා එකෙකස්ස කලාපස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං කලාපා නුපාලකං [Pg.308] උපාදාය රූපන්ති වුච්චති. එවං කලාපුප්පාදාදි සභාවා ජාතිආදයො උපාදායරූපානිච්චෙව වුච්චන්ති. එවං විකාරපරිච්ඡෙද රූපානිච යොජෙතබ්බානීති. යදිච යො ආයතනානං ආචයො. සො රූපස්ස උපචයොතිච යො රූපස්ස උපචයො. සාරූපස්ස සන්තතීතිච වුත්තත්තා තානි ජාතිආදීනි ලක්ඛණරූපානි විසුංවිසුං රූපානංඑව, නකලාපස්සාති වුච්චෙය්‍යුං. චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො රූපීනං ධම්මානං ආයූතිආදිනා වුත්තත්තා චක්ඛාදි ජීවිතාදීනිපි එකස්මිං කලාපෙ අනෙකානිඑව ආපජ්ජෙය්‍යුං. තස්මා තථා කප්පනං අකත්වා එකස්මිං කලාපෙ අඤ්ඤානි උපාදාරූපානි විය ලක්ඛණරූපානිපි එකෙකානිඑවාති නිට්ඨං ගන්තබ්බන්ති.

१५९. ज्यांची 'जाती' (उत्पत्ती) संज्ञक उत्पाद एकच आहे, ते 'एकूत्पाद' (एकुप्पादा) होत. ज्यांचा 'अनित्यता' संज्ञक निरोध (नाश) एकच आहे, ते 'एकनिरोध' (एकनिरोधा) होत. येथे 'एक' हा शब्द संख्येच्या अर्थाने वापरला आहे. म्हणून, त्याद्वारे जी रूपे एकाच जातीने (उत्पत्तीने) उत्पन्न होतात आणि एकाच अनित्यतेने निरुद्ध होतात, त्यांच्या समूहाला येथे 'रूपकलाप' असे म्हणतात, हे दर्शविले आहे. परंतु जे आचार्य कलापामध्ये असलेल्या रूपांच्या गणनेनुसार एकाच कलापामध्ये अनेक जाती इत्यादींची कल्पना करतात, त्यांचे मत मूळटीकेशी जुळत नाही. आणि त्यात युक्ती (तर्कशुद्धता) देखील नाही. कारण तेथे (मूळटीकेत) म्हटले आहे की, प्रत्येक कलापात समाविष्ट असलेल्या रूपांची उत्पत्ती इत्यादी प्रवृत्ती एकत्रच होत असल्याने, प्रत्येक कलापाचे उत्पाद इत्यादी (लक्षणे) एकेकच असतात. ज्याप्रमाणे प्रत्येक कलापाचे जीवितेंद्रिय हे संपूर्ण कलापाचे रक्षण करणारे 'उपादाय रूप' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे कलापाच्या उत्पाद इत्यादी स्वभावाचे असणारे जाती इत्यादी देखील 'उपादाय रूपे'च म्हटले जातात. याचप्रमाणे विकाररूपे आणि परिच्छेदरूपे यांचेही योजन करावे. आणि जर असे म्हटले गेले की, 'आयतनांचा जो आचय (संग्रह) आहे, तो रूपाचा उपचय आहे' आणि 'रूपाचा जो उपचय आहे, ती रूपाची संतती आहे' असे म्हटल्यामुळे, ती जाती इत्यादी लक्षणरूपे वेगवेगळ्या रूपांचीच लक्षणे आहेत, कलापाची नाहीत; तर 'चार महाभूतांना आश्रित असणारा प्रसाद हा रूपी धर्मांचा आयू (विस्तार) आहे' इत्यादी वचनांमुळे चक्षू, जीवित इत्यादी रूपे देखील एका कलापामध्ये अनेकच प्राप्त होतील. म्हणून तशी कल्पना न करता, एका कलापामध्ये इतर उपादाय रूपांप्रमाणे लक्षणरूपे देखील एकेकच असतात, अशा निष्कर्षाप्रत यावे.

එකො සමානො මහාභූතසඞ්ඛාතො නිස්සයො එතෙසන්ති එකනිස්සයා. එත්ථ පන සමානත්ථෙ එකසද්දො යුත්තො. චතුන්නං භූතානං නිස්සයතාසම්භවතො. යානිචඑකුප්පාදතාදීහිතීහිලක්ඛණෙහි යුත්තානි. තානි එකන්තෙන සහවුත්තීනි නාම හොන්තීති වුත්තං සහවුත්තිනොති. දසපරිමාණානිඅස්සාතිදසකං. දසන්නං සමූහො වා දසකං. චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං දසකන්ති චක්ඛුදසකං. චක්ඛුපධානංවා දසකං චක්ඛුදසකං. එසනයො සෙසෙසුපි. යස්මා පන චිත්තජො සද්දො විඤ්ඤත්තිවිකාරෙන විනා නපවත්තති. විඤ්ඤත්තිවිකාරොච තෙන සද්දෙන විනා නපවත්තති. තස්මා චිත්තජං සද්දනවකංවා වචීවිඤ්ඤත්තිනවකංවා නසම්භවතීති අධිප්පායෙන වචීවිඤ්ඤත්ති සද්දෙ හි ච සහවචීවිඤ්ඤත්ති දසකන්ති වුත්තං. එත්ථ පන විඤ්ඤත්ති විකාරො සද්දෙන විනා නපවත්තතීති ඉදං තාව යුජ්ජති. යා තාය වාචාය විඤ්ඤත්ති විඤ්ඤාපනා විඤ්ඤාපිතත්තං. ඉදං තංරූපං වචීවිඤ්ඤත්තීති හි වුත්තං. විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතං පන චිත්තජං සද්දනවකං. අට්ඨකථාසු ආගතමෙව. යථාහ-පටිච්චසමුප්පාද නිද්දෙසෙසු පටිසන්ධික්ඛණතො උද්ධං පවත්තඋතුතොචෙව චිත්තතොච සද්දනවකන්ති.

ज्यांचा महाभूत संज्ञक आश्रय एकच (समान) आहे, ते 'एकनिश्रय' (एकनिस्सया) होत. येथे 'एक' हा शब्द 'समान' या अर्थी वापरणे योग्य आहे, कारण चार महाभूतांचे आश्रय असणे संभवते. आणि जी रूपे एकूत्पाद इत्यादी तीन लक्षणांनी युक्त असतात, ती एकांताने सहवृत्ती (एकत्र राहणारी) असतात, म्हणून त्यांना 'सहवृत्ती' (सहवुत्तिनो) असे म्हटले आहे. ज्याचे परिमाण दहा आहे, तो 'दशक' (दसकं) होय, किंवा दहा रूपांचा समूह म्हणजे 'दशक' होय. चक्षूने उपलक्षित असणारा दशक म्हणजे 'चक्षु-दशक' (चक्खुदसकं) होय, किंवा चक्षू प्रधान असणारा दशक म्हणजे 'चक्षु-दशक' होय. हाच नियम उर्वरित कलापांनाही लागू होतो. परंतु ज्याअर्थी चित्तज शब्द हा विज्ञाप्ती-विकाराशिवाय प्रवृत्त होत नाही, आणि विज्ञाप्ती-विकार देखील त्या शब्दाशिवाय प्रवृत्त होत नाही, म्हणून चित्तज 'शब्द-नवक' किंवा 'वची-विज्ञाप्ती-नवक' संभवत नाही, या अभिप्रायाने 'वची-विज्ञाप्ती आणि शब्दासह वची-विज्ञाप्ती दशक' असे म्हटले आहे. येथे 'विज्ञाप्ती-विकार शब्दाशिवाय प्रवृत्त होत नाही' हे म्हणणे योग्यच आहे. कारण 'त्या वाणीद्वारे जी विज्ञाप्ती, विज्ञापना किंवा विज्ञापित भाव होतो, ते रूप म्हणजे वची-विज्ञाप्ती होय' असे म्हटले आहे. परंतु विज्ञाप्ती-विकाररहित चित्तज 'शब्द-नवक' अट्ठकथांमध्ये आलेलेच आहे. जसे की म्हटले आहे—प्रतीत्यसमुत्पाद निर्देशात, 'प्रतिसंधी क्षणानंतर प्रवृत्त होणाऱ्या ऋतूपासून आणि चित्तापासून उत्पन्न होणारे शब्द-नवक' असे म्हटले आहे.

මහාඅට්ඨකථා නයෙන විඤ්ඤත්ති රහිතො විතක්ක විප්ඵාර සද්දොනාම අසොත විඤ්ඤෙය්‍යො චිත්තජො සද්දො ලබ්භති. සො පන සඞ්ගහකාරෙන පටිසිද්ධො. යථාහ-පට්ඨානෙපි චිත්තසමුට්ඨානං සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති ආවතං. [Pg.309] තස්මා විනා විඤ්ඤත්තිඝට්ටනාය උප්පජ්ජමානො අසොත විඤ්ඤෙය්‍යො විතක්කවිප්ඵාරසද්දොනාම නත්ථීති. විසුද්ධිමග්ගෙ අස්සාස පස්සාසෙ චිත්තජං සද්දනවකං වුත්තං. යථාහ-චිත්තජෙ අස්සාස පස්සාස කොට්ඨාසෙපි ඔජට්ඨමකඤ්චෙව සද්දොචාති නවාති, සද්දනවකෙච ආගතෙ සද්දලහුතාදි ද්වාදසකංපි ආගතමෙව හොති. තස්මා සුද්ධට්ඨකං, සද්දනවකං, කායවිඤ්ඤත්ති නාකං, වචීවිඤ්ඤත්ති දසකං, ලහුතාදෙකා දසකං, සද්දලහුතාදිද්වාදසකං, කායවිඤ්ඤත්ති ලහුතාදි ද්වාදසකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදි තෙ රසකන්ති අට්ඨචිත්තජකලාපා පච්චෙතබ්බාති. සච්චසඞ්ඛෙපෙ පන සද්ද ලහුතාදි ද්වාදසකං විසුං අගහෙත්වා චිත්තජ කලාපා සත්තෙව වුත්තා.

महाअट्ठकथेच्या पद्धतीने, विज्ञाप्तीरहित 'वितर्क-विस्फार शब्द' नावाचा, श्रोत्रविज्ञानाने न जाणता येणारा चित्तज शब्द प्राप्त होतो. परंतु संगहकारांनी (ग्रंथकर्त्यांनी) त्याचा निषेध केला आहे. जसे की म्हटले आहे—पट्ठानमध्येही 'चित्तसमुत्थान शब्दायतन हे श्रोत्रविज्ञानाचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे आले आहे. म्हणून विज्ञाप्ती-घर्षणाशिवाय उत्पन्न होणारा, श्रोत्रविज्ञानाने न जाणता येणारा 'वितर्क-विस्फार शब्द' नावाचा शब्द अस्तित्वात नाही. विशुद्धिमग्गात श्वासोच्छ्वासात चित्तज 'शब्द-नवक' सांगितले आहे. जसे की म्हटले आहे—'चित्तज श्वासोच्छ्वास कोष्ठासात ओजष्टमक (शुद्धष्टक) आणि शब्द मळून नऊ रूपे असतात.' आणि शब्द-नवक आले असता, 'शब्द-लघुतादी द्वादशक' देखील आलेलेच असते. म्हणून शुद्धष्टक, शब्द-नवक, काय-विज्ञाप्ती नवक, वची-विज्ञाप्ती दशक, लघुतादी एकादशक, शब्द-लघुतादी द्वादशक, काय-विज्ञाप्ती-लघुतादी द्वादशक आणि वची-विज्ञाप्ती-शब्द-लघुतादी त्रयोदशक—असे आठ चित्तज कलाप जाणावेत. परंतु सच्चसंग्रहात (सच्चसंखेपमध्ये) 'शब्द-लघुतादी द्वादशक' वेगळे न घेता चित्तज कलाप सातच सांगितले आहेत.

ටීකාසු පනස්ස පොරාණටීකායං

परंतु याच्या टीकांमध्ये, पोराणटीकेत (प्राचीन टीकेत)...

මහාට්ඨකථානයෙන විඤ්ඤත්තිරහිතෙ අසොත විඤ්ඤෙය්‍යෙ විතක්ක විප්ඵාරසද්දෙ සද්දනවකං දස්සෙත්වා පුන වාදන්තරං දස්සෙන්තෙන. අපිච, මහාජනසන්නිපාතස්ස දූරතො අපඤ්ඤායමානක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනත්ථො චිත්තසමුට්ඨානනිඝොසසද්දො අවිඤ්ඤත්තිකො එවාති වදන්ති. තථා මිගපක්ඛීනංච අඤ්ඤමඤ්ඤං භාසං අජානන්තානං අන්ධදමිළාදිනං අවිඤ්ඤත්තිකො චිත්තසමුට්ඨානසද්දො අත්ථීති වුත්තං.

महाअट्ठकथा नियमानुसार विञ्ञत्तिरहित आणि असोतविञ्ञेय अशा वितर्कविप्फार शब्दात 'सद्दनवक' (शब्द-नवक) दर्शवून, पुन्हा दुसरे मत दर्शविताना असे म्हटले आहे की— 'शिवाय, मोठ्या जनसमुदायाच्या कोलाहलाचा आवाज, जो दूर असलेल्यांना स्पष्टपणे अक्षरे, पदे आणि व्यंजनांच्या अर्थासह ऐकू येत नाही, तो चित्तसमुट्ठान आवाज अविञ्ञत्तिकच आहे असे म्हणतात. तसेच, एकमेकांची भाषा न समजणाऱ्या पशू-पक्ष्यांचा आणि अंध-तमिळ इत्यादींचा चित्तसमुट्ठान आवाज हा अविञ्ञत्तिक असतो, असे म्हटले आहे.'

තත්ථ විඤ්ඤත්තිරහිතො අසොතවිඤ්ඤෙය්‍යො විතක්කවිප්ඵාර සද්දො අට්ඨසාලිනියං පටික්ඛිත්තො. මහාජනසන්නිපාතස්ස චිත්ත සමුට්ඨාන නිඝොසසද්දොපි ආසන්නෙ ඨිතානං පඤ්ඤායමානක්ඛරපද බ්‍යඤ්ජනත්ථො සවිඤ්ඤත්තිකොඑව හොති. ඉතරථා සබ්බෙපි චිත්ත ජසද්දා දූරතරෙ ඨිතානං අපඤ්ඤායමාන පදබ්‍යඤ්ජනාඑව හොන්තීති සබ්බෙපි විඤ්ඤත්තිරහිතා සියුන්ති. නච මිගපක්ඛිආදීනං චිත්තජො සද්දො විඤ්ඤත්තිරහිතො හොති. සමානජාතියානං පරෙසං අධිප්පායත්ථ විඤ්ඤාපනතොති.

त्यात, विञ्ञत्तिरहित आणि असोतविञ्ञेय असलेला वितर्कविप्फार शब्द हा अट्ठसालिनीमध्ये नाकारला गेला आहे. मोठ्या जनसमुदायाच्या कोलाहलाचा चित्तसमुट्ठान आवाज देखील जवळ उभ्या असलेल्यांना अक्षरे, पदे आणि व्यंजनांच्या अर्थासह स्पष्टपणे समजत असल्यामुळे तो सविञ्ञत्तिकच असतो. अन्यथा, सर्वच चित्तज शब्द अतिशय दूर अंतरावर असलेल्यांना पदे आणि व्यंजने स्पष्ट न ऐकू आल्यामुळे अस्पष्ट होतील आणि त्यामुळे सर्वच चित्तज शब्द विञ्ञत्तिरहित होतील. तसेच, पशू-पक्षी इत्यादींचा चित्तज शब्द विञ्ञत्तिरहित नसतो. कारण तो त्यांच्याच समान जातीच्या इतरांना त्यांचा अभिप्राय आणि अर्थ समजावून सांगणारा असतो.

පච්ඡිම ටීකායං පනස්ස

परंतु, याच्या पश्चिमतिका (नवीन टीका) मध्ये तर—

සද්දනවකං පනෙත්ථ අච්ඡරා සඞ්ඝාත පාණිප්පහාරාදි සද්ද සහිතං අට්ඨකමෙවාති වුත්තං. තංපි න යුත්තං.

येथे 'सद्दनवक' हे चिमूट वाजवणे, टाळी वाजवणे, हाताने मारणे इत्यादी शब्दांसह केवळ आठच (अट्ठक) आहे, असे म्हटले आहे. ते देखील योग्य नाही.

තාදිසො හි සද්දො චිත්තපච්චයො උතුසමුට්ඨානොඑව. තස්මා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන අස්සාසපස්සාසෙවා අවචීඝොසෙසු කදාචි චිත්තසහිතෙසු උක්කාසිත ඛිපිත වමිත ඡඩ්ඩිතසද්දාදීසු පිවා එතං සද්දනවකං වෙදිතබ්බන්ති. උතුජකලාපෙසු පච්ඡිමා ද්වෙපි කස්මා බහිද්ධා නලබ්භන්ති. නනු බහිද්ධාපි රූපානං ලහු ගරු මුදු ථද්ධ කම්මඤ්ඤතා දිස්සන්තීති. සච්චං, තා පන භූතානං ඔමත්තාධිමත්ත වසෙන හොන්ති, න පන ලහුතාදිත්තයවසෙනාති දට්ඨබ්බං. කස්මා පන ආකාසධාතුච ලක්ඛණරූපානිච රූපකලාපෙසු නගහිතානීති වුත්තං කලාපානන්තිආදි. ආකාසධාතුකලාපානං පරිච්ඡෙද මත්තත්තා කස්සචි රූපකලාපස්ස අඞ්ගභූතා අවයවභූතා න හොති, ලක්ඛණරූපානිච සබ්බෙසංපි කලාපානං උප්පාදාදි ලක්ඛණ මත්තත්තා විකාරරූපානි විය කලාපානං භෙදකරානි අඞ්ගභූතානි කලාපවිසෙසපඤ්ඤාපනස්ස කාරණභූතානි න හොන්ති. තස්මා තානි තෙසු නගහිතානීති දස්සෙති. එතෙන එකුප්පාදාතිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනියමො නිප්ඵන්නරූපානඤ්ඤෙව, න අනිප්ඵන්නරූපානං. තෙසං පන කලාප භෙද කරණ මෙව කලාපඞ්ගන්ති ච දීපෙති. එවඤ්ච කත්වා එකනිරොධඞ්ගරහිතස්සපි විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස කලාපභෙද කරත්තාඑව තෙසු ගහණං සුට්ඨු උපපන්නං හොතීති වෙදිතබ්බන්ති. [කලාපයොජනා]

कारण तशा प्रकारचा शब्द हा चित्तप्रत्यय नसून केवळ ऋतुसमुट्ठानच आहे. म्हणून विसुद्धिमग्गमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, श्वासोच्छ्वासात किंवा वचीघोस नसलेल्या, कधीकधी चित्तसहित असलेल्या खोकणे, शिंकणे, ढेकर देणे, ओकणे इत्यादींच्या आवाजात देखील हे 'सद्दनवक' जाणावे. ऋतुज कलापांमध्ये शेवटचे दोन देखील बाह्य जगात का आढळत नाहीत? बाह्य जगात देखील रूपांची लघुता, गुरुता, मृदुता, दृढता, कर्मण्यता इत्यादी दिसून येतात की नाही? हे खरे आहे, परंतु त्या अवस्था त्या त्या महाभूतांच्या कमी किंवा जास्त असण्याच्या प्रभावाने होतात, परंतु लघुता इत्यादी त्रिक रूपाने होत नाहीत, असे जाणावे. परंतु आकाशधातू आणि लक्षणरूपे रूपकलापांमध्ये का घेतली जात नाहीत? म्हणून 'कलापानां...' इत्यादी म्हटले आहे. आकाशधातू हा कलापांच्या केवळ सीमा निश्चित करणारा (परिच्छेदमात्र) असल्यामुळे कोणत्याही रूपकलापाचा अंगभूत किंवा अवयवभूत भाग होत नाही. आणि लक्षणरूपे देखील सर्व कलापांच्या केवळ उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादींचे लक्षणमात्र असल्यामुळे, विकाररूपांप्रमाणे कलापांचे भेद करणारे अंगभूत किंवा कलापांच्या विशेषाचे प्रज्ञापन करणारे कारण होत नाहीत. म्हणून ती त्या कलापांमध्ये घेतली जात नाहीत, असे दर्शविले आहे. याद्वारे, 'एकुप्पाद...' इत्यादी पूर्वी सांगितलेला नियम केवळ निष्पन्न रूपांनाच लागू होतो, अनिष्पन्न रूपांना नाही. आणि त्या अनिष्पन्न रूपांचे कलापामध्ये भेद करणे हेच कलापाचे अंग असण्याचे कारण होते, असे दर्शविले आहे. असे केल्याने, एकनिरोध अंगाने रहित असलेल्या देखील दोन्ही विञ्ञत्तींचे कलापाचे भेद करणारे असल्यामुळेच त्या कलापांमध्ये ग्रहण करणे पूर्णपणे योग्य ठरते, असे जाणावे. [कलापयोजना समाप्त]

160. යථාරහන්ති සභාවකා භාවකානං පරිපුණ්ණාපරි පුණ්ණින්ද්‍රියානඤ්ච අරහානුරූපතො. අනූනානීති පරිපුණ්ණානි. නඤ්හි ඉදං නාමරූපං කාමලොකෙ පවත්තියං න ලබ්භතීති අත්ථීති.

१६०. यथायोग्य, स्वभाव असलेल्या आणि स्वभाव नसलेल्या प्राण्यांना, तसेच परिपूर्ण इंद्रिये असलेल्या आणि अपूर्ण इंद्रिये असलेल्या प्राण्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार. 'अनूनानि' म्हणजे परिपूर्ण. कारण कामलोकात प्रवृत्तीच्या वेळी हे नामरूप मिळत नाही, असे नाही.

[198] විභාවනියං පන

[१९८] परंतु, विभाविनीमध्ये तर—

‘‘යථාරහන්ති සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං අනුරූපතො’’ති වුත්තං, තං න සුන්දරං.

“यथारहन्ति सभावकपरिपुण्णायतनानं अनुरूपतो” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

න හි අනූනානීති ඉදං පුග්ගලවසෙන විසෙසනං හොතීති. සංසෙදජානඤ්චෙවඔපපාතිකානඤ්චාති එත්ථ මහාසීහනාදසුත්තෙ-

कारण 'अनूनानि' हे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने विशेषण होत नाही. 'संसेंदजानां चेव ओपपातिकानां च' या संदर्भात महासीहनाद सुत्तात—

චතස්සො ඛො ඉමා සාරිපුත්ත යොනියො. කතමා චතස්සො, අණ්ඩජා යොනි ජලාබුජා යොනි සංසෙදජායොනි [Pg.311] ඔපපාතිකා යොනීති. යෙ ඛො තෙ සාරිපුත්ත සත්තා අණ්ඩකොසං අභිනිබ්භිජ්ජ අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්ති, අයං වුච්චති සාරිපුත්ත අණ්ඩජා යොනි. යෙ ඛො තෙ සාරිපුත්ත සත්තා වත්ථිකොසං අභිනිබ්භිජ්ජ අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්ති. අයං වුච්චති සාරිපුත්ත ජලාබුජා යොනි. යෙ ඛො තෙසාරි පුත්තසත්තාපූතිමච්ඡෙවා ජායන්ති. පූතිකුණපෙවා පූතිකුම්මාසෙවා චන්දනිකායවා ඔළිගල්ලෙවා ජායන්ති, අයං වුච්චති සාරිපුත්ත සංසෙදජා යොනි. දෙවා නෙරකා එකච්චෙ ච මනුස්සා එකච්චෙච විනිපාතිකා අයං වුච්චති සාරිපුත්ත ඔපපාතිකා යොනීති වුත්තං.

“हे सारिपुत्त, या चार योनी आहेत. कोणत्या चार? अण्डज योनी, जलाबुज योनी, संसेदज योनी आणि ओपपातिक योनी. हे सारिपुत्त, जे प्राणी अंड्याचे कवच फोडून जन्म घेतात, त्याला अण्डज योनी म्हणतात. हे सारिपुत्त, जे प्राणी गर्भाशयाचे पटल (वत्थिकोस) फोडून जन्म घेतात, त्याला जलाबुज योनी म्हणतात. हे सारिपुत्त, जे प्राणी कुजलेल्या माशांमध्ये जन्म घेतात, किंवा कुजलेल्या शवात, कुजलेल्या अन्नात, गटारात किंवा चिखलात जन्म घेतात, त्याला संसेदज योनी म्हणतात. देव, नरकातील प्राणी, काही मनुष्य आणि काही विनिपातिक (प्रेत इत्यादी), याला ओपपातिक योनी म्हणतात,” असे भगवान म्हणाले.

අට්ඨකථායඤ්ච අණ්ඩෙ ජාතා අණ්ඩජා. ජලාබුම්හි ජාතා ජලාබුජා. සංසෙදෙ ජාතා සංසෙදජා. විනා එතෙහි කාරණෙහි උප්පත්තිත්වා විය නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තාති ඔපපාතිකා. අභිනිබ්භිජ්ජ ජායන්තීති භින්දිත්වා නික්ඛමනවසෙන ජායන්ති. පූති කුණපෙතිආදීහි අනිට්ඨට්ඨානානෙව දස්සිතානි. ඉට්ඨෙසු සප්පි තෙලමධුඵාණිතාදීසු සත්තා ජායන්තිඑවාති වුත්තං. එත්ථච පුරිමෙසු ද්වීසු පාළිනයෙන අණ්ඩං වුච්චති අණ්ඩකොසො. ජලාබුවුච්චති වත්ථිකොසො, තතො ජාතා විජාතා නික්ඛන්තාති අණ්ඩජා ජලාබුජාතිච වුච්චන්තීති වෙදිතබ්බා. තත්ථ ජරං ජීරණං භෙදං යාති උපෙතීති ජලාබූති සද්දනීතියං වුත්තං. ජලං වුච්චති කලලං. තං ආවුනාති පටිච්ඡාදෙති අවතිවා රක්ඛතීති ජලාබු, ගබ්භපලිවෙඨනාසයො. සංසීදන්ති එත්ථාති සංසෙදො. පූතිමච්ඡා දිකො සප්පිතෙලාදිකො පදුමගබ්භවෙළුගබ්භරුක්ඛසුසිරපුප්ඵඵලාදි කොච අල්ලකිලින්නපදෙසො. උපපත්තික්ඛණෙඑව පරිපුණ්ණඅඞ්ගපච්චඞ්ගත්තා තතො තතො උප්පතිත්වා විය ජායන්තීති ඔපපාතිකා.

आणि अट्ठकथेमध्ये देखील— अंड्यात जन्मलेले ते 'अण्डज'. गर्भाशयात (जलाबूमध्ये) जन्मलेले ते 'जलाबुज'. संसेदामध्ये (दमट जागी) जन्मलेले ते 'संसेदज'. या कारणांशिवाय जणू काही उडून आल्यासारखे प्रकट झालेले ते 'ओपपातिक'. 'अभिनिब्भिज्ज जायन्ति' म्हणजे कवच फोडून बाहेर पडण्याच्या रूपाने जन्म घेतात. 'कुजलेले शव' इत्यादी शब्दांद्वारे केवळ अनिष्ट (अप्रिय) स्थानेच दर्शविली आहेत. परंतु तूप, तेल, मध, गूळ इत्यादी इष्ट (प्रिय) स्थानांमध्ये देखील प्राणी जन्म घेतातच, असे म्हटले आहे. आणि येथे पहिल्या दोन पदांमध्ये (अण्डज आणि जलाबुज), पाळि नियमानुसार अंड्याच्या कवचाला 'अण्ड' म्हटले जाते आणि गर्भाशयाच्या पटलाला (वत्थिकोस) 'जलाबु' म्हटले जाते; त्या अंड्याच्या कवचातून आणि गर्भाशयातून जन्मलेले किंवा बाहेर पडलेले असल्यामुळे त्यांना 'अण्डज' आणि 'जलाबुज' म्हटले जाते, असे जाणावे. त्यात, जे जीर्णतेला किंवा भेदाला प्राप्त होते, त्याला 'जलाबु' म्हणतात, असे सद्दनीतीमध्ये म्हटले आहे. 'जल' म्हणजे कलल (गर्भाचा पहिला टप्पा). त्या कललाला जे झाकून ठेवते आणि त्याचे रक्षण करते, त्याला 'जलाबु' म्हणतात, म्हणजेच गर्भाला वेढणारे गर्भाशय. यात (दमट किंवा ओल्या वस्तूत) जे बुडतात किंवा उत्पन्न होतात, त्याला 'संसेद' म्हणतात. कुजलेले मासे इत्यादी, तूप-तेल इत्यादी, कमळाचा गर्भ, बांबूचा गर्भ, झाडाची ढोली, फुले, फळे इत्यादी ओलसर आणि दमट जागा यात घेतली जाते. उत्पत्तीच्या क्षणीच सर्व अवयव परिपूर्ण असल्यामुळे, त्या त्या जुन्या भवातून जणू काही उडून आल्यासारखे जन्म घेतात, म्हणून त्यांना 'ओपपातिक' म्हणतात.

විභාවනියං පන

परंतु, विभाविनीमध्ये तर— अण्डज इत्यादी देखील

අණ්ඩජාදයොපි අණ්ඩකොසාදිම්හි ඔක්කමන්තා උප්පතන්තා එව නාම හොන්තීති තෙසංපි ඔපපාතිකත්තපසඞ්ගං මඤ්ඤමානො උපපාතො නෙසං අත්ථීති ඔපපාතිකාති වත්වා උක්කංසගති [Pg.312] පරිච්ඡෙදවසෙන චෙත්ථ විසිට්ඨඔපපාතො ගහිතො. යථා අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බාති වදති.

अण्डज इत्यादी देखील अंड्याच्या कवचात प्रवेश करताना जणू काही उडून पडल्यासारखेच होतात, त्यामुळे त्या अण्डज इत्यादी प्राण्यांना देखील ओपपातिकत्वाचा प्रसंग येईल असे मानून, 'त्यांचा उपपात (उत्पत्ती) आहे म्हणून ते ओपपातिक' असे म्हणून, येथे उत्कृष्ट गतीच्या मर्यादेनुसार विशिष्ट ओपपातिक ग्रहण केले आहे. जसे की, 'रूपवान पुरुषालाच कन्या दिली पाहिजे' असे म्हटले जाते.

උක්කට්ඨවසෙනාති පරිපුණ්ණායතනභාවසඞ්ඛාතෙන උක්කංසතාවෙන, තත්ථ ඔපපාතිකා අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි සහ සබ්බසො පරිපුණ්ණෙන අත්තභාවෙන ජායන්ති. පුන තෙසං වඩ්ඪනකිච්චං නත්ථි. සංසෙදජානං පන ආයතනානි එව පරිපුණ්ණානි හොන්ති. අඞ්ගපච්චඞ්ගානි පන පුන වඩ්ඪිත්වාඑව පරිපුණ්ණානි ජාතානීති වෙදිතබ්බං. ඔමකවසෙනාති අවකංසවසෙන. චක්ඛුසොතඝානභාවසෙකානිකදාචිපි න ලබ්භන්ති ජාතිබධිර ජච්චඝානකානං අභාවකානඤ්ච සම්භවතොති අප්පොයො. තත්ථ තානි සබ්බානිපි සුගති දුග්ගති ජාතියානං අහෙතුකසංසෙදජානං කදාචි නලබ්භන්ති. සුගතියං පන ඔපපාතිකභාවොනාම සෙට්ඨො අත්තභාව පටිලාභොති නයෙන කෙනචි ඔමකෙන කම්මෙන ලබ්භති. තස්මා සුගතිජාති යානං ඔපපාතිකානං අපරිපුණ්ණින්ද්‍රියතානාම නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර අභාවකෙහි ආදිකප්පිකෙහිති. දුග්ගතිජාතියානංපි පන තෙසං කදාචි චක්ඛු සොත භාව වෙකල්ලතාඑව වත්තබ්බා. න ඝානවෙකල්ලතා. කාමධාතුයං පන අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථීති හි අට්ඨ කථායං වුත්තං. ජිව්හාවෙකල්ලතානාම සබ්බෙසංපි නත්ථි යෙවාති වෙදිතබ්බං. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ –

उत्कृष्टतेच्या दृष्टीने म्हणजे परिपूर्ण आयतन असण्याच्या स्थितीमुळे होणाऱ्या उत्कृष्टतेने; तेथे ओपपातिक (स्वयंभू) प्राणी सर्व अवयव व उप-अवयवांसह पूर्णपणे विकसित शरीराने जन्म घेतात. पुन्हा त्यांच्या वाढीचे काही कार्य उरत नाही. परंतु संसेदज प्राण्यांचे केवळ आयतनेच परिपूर्ण असतात. परंतु अवयव आणि उप-अवयव नंतर वाढूनच परिपूर्ण होतात, असे समजावे. 'ओमकवसेन' म्हणजे हीनतेच्या (किंवा कमतरतेच्या) दृष्टीने. जन्मांध, जन्मबधिर, जन्मघ्राणहीन आणि भावहीन प्राणी उत्पन्न होऊ शकत असल्यामुळे, कधीकधी चक्षु, श्रोत्र, घ्राण आणि भाव (दशके) प्राप्त होत नाहीत, असा याचा अभिप्राय आहे. तेथे सुगती आणि दुर्गतीमध्ये जन्म घेणाऱ्या अहेतुक संसेदज प्राण्यांना ही सर्व कधीकधी प्राप्त होत नाहीत. परंतु सुगतीमध्ये ओपपातिक असणे हा सर्वश्रेष्ठ आत्मभाव (शरीर) प्राप्त होण्याचा मार्ग आहे, म्हणून तो कोणत्याही हीन कर्माने प्राप्त होत नाही. म्हणून, सुगतीमध्ये जन्म घेणाऱ्या ओपपातिक प्राण्यांमध्ये अपूर्ण इंद्रिये असणे शक्य नाही, केवळ आदिकल्पिक भावहीन प्राण्यांना वगळून. परंतु दुर्गतीमध्ये जन्म घेणाऱ्या त्या ओपपातिक प्राण्यांच्या बाबतीत कधीकधी केवळ चक्षु, श्रोत्र आणि भाव यांचीच विकलता सांगावी, घ्राणाची विकलता सांगू नये. कारण कामधातूमध्ये घ्राणहीन ओपपातिक प्राणी नसतो, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. जिव्हा-विकलता ही सर्वांमध्येच नसतेच, असे समजावे. तसेच धम्महदयविभंगामध्ये म्हटले आहे –

කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසා යතනානි පාතුභවන්ති. කස්සචි දස. කස්සචිඅපරානි දස. කස්සචි නව. කස්සචි සත්තායතනානි පාතුභවන්තීති වුත්තං.

कामधातूमध्ये उत्पत्तीच्या क्षणी कोणाचे अकरा आयतने प्रकट होतात, कोणाचे दहा, कोणाचे इतर दहा, कोणाचे नऊ, तर कोणाचे सात आयतने प्रकट होतात, असे म्हटले आहे.

තත්ථ කාමධාතුයන්ති කාමලොකෙ. උපපත්තික්ඛණෙති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ. කස්සචි එකාදසා යතනානීතිආදිසු චතූසු වාක්‍යෙසු සංසෙදජොපපාතිකා වුත්තා. කස්සචි සත්තායතනානීති එත්ථ පන ගබ්භසෙය්‍යකොව වුත්තො. තත්ථ යස්මා සත්තායතනං නාම පටිසන්ධික්ඛණෙ න ලබ්භති. පවත්ති කාලෙයෙව ලබ්භති. තස්මා එකාදසයතනානීති වුත්තං. කස්සචි දසාති චක්ඛුවෙකල්ලවසෙන. කස්සචි අපරානි දසාති සොත වෙකල්ලවසෙන. [Pg.313] කස්සචි නවාති චක්ඛුසොත ද්වය වෙකල්ල වසෙන වුත්තං. යදිච අඝානකො ඔපපාතිකොනාම සියා. තදා සුද්ධජච්චඝානකෙන සද්ධිං තයො දසකවාරා වුත්තා සියුං. තථා ජච්චන්ධඝානක ජච්චබධිරඝානකෙහි සද්ධිං තයො නවකවාරා එකොච අට්ඨකවාරො වුත්තො සියා තිණ්ණං විපන්නානං වසෙන. තථා අවුත්තත්තා පන නත්ථි අඝානකො ඔපපාති කොති විඤ්ඤායතීති. තස්මිං පන විභඞ්ගෙ ඉන්ද්‍රියවාරෙ නපුංසකානං ඔපපාතිකානන්ති අවුත්තත්තා ථපෙත්වා ආදිකප්පිකෙ අභාවකොපි ඔපපාතිකො නත්ථියෙවාති. පාළියං අවුත්තංපි පන සංසෙදජානං වුත්තපකාරං චක්ඛාදිවෙකල්ලං අට්ඨකථාවසෙන වෙදිතබ්බං. යථාහ-සත්තති උක්කංසතොව රූපානි සංසෙදජොපපාත යොනීසු. අථවා, අවකංසතො තිංසාති. තත්ථ තිංසාති ජිව්හාකාය වත්ථු දසකානං වසෙන තිංසරූපානීති ච වුත්තං. ඉදඤ්හි වචනං සංසෙදජානං වසෙන වුත්තන්ති මහාටීකායං වුත්තං. ආචරියා නන්දත්ථෙරෙන පන යමකෙ ඝානජිව්හානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාව වුත්තිතා වුත්තාති ජිව්හා වෙකල්ලතා විය ඝානවෙකල්ලතාපි නත්ථීති ඉච්ඡිතං. ඉන්ද්‍රිය යමකෙ පන –

तेथे 'कामधातूमध्ये' म्हणजे कामलोकात. 'उत्पत्तीच्या क्षणी' म्हणजे प्रतिसंधी चित्ताच्या उत्पादक्षणी. 'कोणाचे अकरा आयतने' इत्यादी चार वाक्यांमध्ये संसेदज आणि ओपपातिक प्राण्यांविषयी सांगितले आहे. 'कोणाचे सात आयतने' यामध्ये केवळ गर्भशय्यक प्राण्यांविषयी सांगितले आहे. तेथे ज्याअर्थी सात आयतने प्रतिसंधीच्या क्षणी प्राप्त होत नाहीत, तर केवळ प्रवृत्ती काळातच प्राप्त होतात, म्हणून 'अकरा आयतने' असे म्हटले आहे. 'कोणाचे दहा' हे चक्षु-विकलतेमुळे म्हटले आहे. 'कोणाचे इतर दहा' हे श्रोत्र-विकलतेमुळे म्हटले आहे. 'कोणाचे नऊ' हे चक्षु आणि श्रोत्र या दोन्हीच्या विकलतेमुळे म्हटले आहे. जर घ्राणहीन ओपपातिक प्राणी असता, तर केवळ जन्मघ्राणहीनासह तीन दशकवार सांगितले गेले असते. तसेच जन्मांध-घ्राणहीन आणि जन्मबधिर-घ्राणहीनासह तीन नवकवार आणि तिन्ही इंद्रिये नसलेल्यांच्या दृष्टीने एक अष्टकवार सांगितला गेला असता. परंतु असे न सांगितल्यामुळे घ्राणहीन ओपपातिक प्राणी नसतो, हे स्पष्ट होते. त्या विभंगामधील इंद्रियवारामध्ये नपुंसक ओपपातिक प्राण्यांविषयी न सांगितल्यामुळे, आदिकल्पिक प्राण्यांना वगळून भावहीन ओपपातिक प्राणी नसतोच. पाळीमध्ये थेट न सांगितले असले तरी, संसेदज प्राण्यांच्या चक्षु इत्यादींची वर सांगितलेली विकलता अट्ठकथेच्या आधारे समजून घ्यावी. जसे म्हटले आहे—'संसेदज आणि ओपपातिक योनींमध्ये उत्कृष्टतेच्या दृष्टीने सत्तर रूपे असतात, किंवा निकृष्टतेच्या दृष्टीने तीस रूपे असतात.' तेथे 'तीस' म्हणजे जिव्हा, काय आणि वस्तू दशकांच्या दृष्टीने तीस रूपे आहेत, असे म्हटले आहे. हे वचन संसेदज प्राण्यांच्या दृष्टीने म्हटले आहे, असे महाटीकेमध्ये सांगितले आहे. आचार्य आनंद थेरांनी मात्र यमकामध्ये घ्राण आणि जिव्हा यांचा परस्परांशी अविनाभाव संबंध सांगितला आहे, म्हणून जिव्हा-विकलतेप्रमाणे घ्राण-विकलता देखील नसते, असे त्यांना अभिप्रेत आहे. परंतु इंद्रिय यमकामध्ये –

යස්සවා පන ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝානින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති. අඝානකානං ඉත්ථීනං උපපජ්ජන්තීනං තාසං ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නොච තාසඞ්ඝානින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීතිච. යස්සවා පන පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝානින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති. අඝානකානං පුරිසානං උපපජ්ජන්තානං තෙසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, නොච තෙසං ඝානින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීතිච වුත්තං.

किंवा ज्याला इत्थिंद्रिय उत्पन्न होते, त्याला घ्राणिंद्रिय उत्पन्न होते का? घ्राणहीन स्त्रिया जन्म घेत असताना, त्यांना इत्थिंद्रिय उत्पन्न होते, पण घ्राणिंद्रिय उत्पन्न होत नाही. किंवा ज्याला पुरिसिंद्रिय उत्पन्न होते, त्याला घ्राणिंद्रिय उत्पन्न होते का? घ्राणहीन पुरुष जन्म घेत असताना, त्यांना पुरिसिंद्रिय उत्पन्न होते, पण घ्राणिंद्रिय उत्पन्न होत नाही, असे म्हटले आहे.

තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන ඝානවෙකල්ලතාපි අත්ථීති යුත්තං.

म्हणून, अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनुसार घ्राण-विकलता देखील असते, हेच योग्य आहे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये –

අපරෙ පන යමකෙ ඝානජිව්හානං සහචාරිතා වුත්තාති අජිව්හස්ස අසම්භවතො අඝානකස්සපි අභාවමෙව වණ්ණෙන්ති. තත්ථාපි යථා චක්ඛුසොතානි රූපභවෙ ඝාන ජිව්හාහි විනා පවත්තන්ති. න එවං ඝානජිව්හා අඤ්ඤමඤ්ඤං විනා පවත්තන්ති. [Pg.314] ද්වින්නංපි රූපභවෙ අනුප්පජ්ජනතොති එවං විසුං විසුං කාමභවෙ අපවත්ති වසෙන තෙසං සහචාරිතා වුත්තාති න න සක්කා වත්තුන්ති වුත්තං. තං යුත්තං.

इतर आचार्य मात्र यमकामध्ये घ्राण आणि जिव्हा यांचे सहचारित्व सांगितले असल्यामुळे, जिव्हा नसणे जसे असंभव आहे, तसेच घ्राण नसणे देखील असंभव आहे, असे वर्णन करतात. तेथेही, ज्याप्रमाणे चक्षु आणि श्रोत्र हे रूपभवामध्ये घ्राण व जिव्हा यांच्याशिवाय प्रवृत्त होतात, त्याप्रमाणे घ्राण आणि जिव्हा हे परस्परांशिवाय प्रवृत्त होत नाहीत. रूपभवामध्ये या दोन्हीची उत्पत्ती होत नसल्यामुळे, कामभवामध्ये वेगवेगळ्या प्रवृत्तीच्या दृष्टीने त्यांचे सहचारित्व सांगितले आहे, म्हणून 'असे म्हणता येत नाही' असे म्हटले आहे. ते योग्यच आहे.

ඔකාසවාරෙ හි එකන්තසහචාරිතා වුත්තමත්තෙන පුග්ගලෙසු එකන්තසහචාරිතා න සක්කා වත්තුන්ති. ගබ්භෙ මාතුකුච්ඡිම්හි සෙන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකා. රූපාදීසු ඛන්ධෙසු සඤ්ජන්ති ලග්ගන්තීති සත්තා. යථාහ-රූපෙ ඛො රාධ යො ඡන්දො, යො රාගො, යා නන්දි, යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තෙන සත්තොති වුච්චතීතිආදි. ගබ්භසෙය්‍යාච තෙ සත්තාචාති සමාසො. අණ්ඩජාචෙව ජලාබුජාච. තීණිදසකානි පාතු භවන්ති. යානි කලලන්ති වුච්චන්ති. භාවදසකං කදාචි නලබ්භති නපුංසකස්සාති අධිප්පායො. එවඤ්චකත්වා ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං අහෙතුකානං නපුංසකානං උපපත්තික්ඛණෙ චත්තාරින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති වුත්තං. තතොපරන්ති ගබ්භසෙය්‍යකානං පටිසන්ධික්ඛණතො පරං. පවත්තිකාලෙති එකදසමෙ සත්තාහෙ. තථා හි කථාවත්ථුඅට්ඨකථායං සෙසානි චත්තාරි සත්තසත්තති රත්තිම්හි ජායන්තීති වුත්තං. තත්ථ සෙසානීති කායායතන මනායතනතො අවසෙසානි චත්තාරි චක්ඛුසොතඝානජිව්හා යතනානි. සත්තසත්තතිරත්තිම්හීති එකාදසමසත්තාහස්ස පරියොසානරත්තිම්හි. අයඤ්ච අත්ථො යමකටීකාය දීපෙතබ්බො. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

कारण ओकासवारामध्ये केवळ एकांत-सहचारित्व सांगितले गेल्याने, पुद्गलांमध्ये एकांत-सहचारित्व सांगता येत नाही. गर्भात, मातेच्या कुशीत शयन करतात म्हणून त्यांना 'गर्भशय्यक' म्हणतात. रूप इत्यादी स्कंधांमध्ये जे आसक्त होतात, चिकटतात, म्हणून त्यांना 'सत्त' (प्राणी) म्हणतात. जसे म्हटले आहे—'हे राध! रूपामध्ये जो छंद आहे, जो राग आहे, जी नंदी आहे, जी तण्हा आहे, तेथे तो आसक्त होतो, तेथे तो अत्यंत चिकटतो, म्हणून त्याला सत्त म्हटले जाते' इत्यादी. 'गर्भशय्या आणि ते सत्त' असा हा समास आहे. ते अण्डज आणि जलाबुज देखील असतात. तीन दशके प्रकट होतात, ज्यांना 'कलल' म्हटले जाते. नपुंसकाला कधीकधी भावदशक प्राप्त होत नाही, असा याचा अभिप्राय आहे. असे मानून धम्महदयविभंगामध्ये गर्भशय्यक, अहेतुक आणि नपुंसक प्राण्यांच्या उत्पत्तीच्या क्षणी चार इंद्रिये प्रकट होतात—कायिंद्रिय, मनिंद्रिय, जीवितिंद्रिय आणि उपेक्खिंद्रिय, असे म्हटले आहे. 'त्यानंतर' म्हणजे गर्भशय्यक प्राण्यांच्या प्रतिसंधीच्या क्षणानंतर. 'प्रवृत्ती काळात' म्हणजे अकराव्या आठवड्यात. कारण कथावस्तू-अट्ठकथेत म्हटले आहे—'उर्वरित चार सत्याहत्तरव्या रात्री उत्पन्न होतात.' तेथे 'उर्वरित' म्हणजे कायायतन आणि मनायतनाव्यतिरिक्त उर्वरित चार—चक्षु, श्रोत्र, घ्राण आणि जिव्हा आयतने. 'सत्याहत्तरव्या रात्री' म्हणजे अकराव्या आठवड्याच्या शेवटच्या रात्री. हा अर्थ यमकटीकेद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. कारण तेथे म्हटले आहे—

ගබ්භසෙය්‍යකස්ස පච්ඡිමභවිකස්ස උපපජ්ජන්තස්ස එකදස මසත්තාහා ඔරතො ඨිතස්ස රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, නොච චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති.

गर्भशय्यक असलेल्या आणि अंतिम जन्मात जन्म घेणाऱ्या, अकराव्या आठवड्यापेक्षा कमी काळ राहिलेल्या प्राण्याला रूपायतन उत्पन्न होणार नाही, परंतु चक्षुआयतन उत्पन्न होणार नाही असे नाही.

යං පන යස්සවා පන යත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති. කාමාවචරා චවන්තානං අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානං රූපාවචරානං තෙසං තත්ථ රූපායතනං උප්පජ්ජිත්ථ. නොච තෙසං තත්ථ ඝානායතනං උප්පජ්ජතීති එත්ථ අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානන්ති වුත්තං.

परंतु, ज्या ठिकाणी ज्याचे रूपायतन उत्पन्न झाले होते, त्याचे त्या ठिकाणी घाणायतन उत्पन्न होते काय? कामावचरामधून च्युत होणाऱ्या, घाणायतन नसलेल्या (अघाणक) आणि कामावचरात उत्पन्न होणाऱ्या तसेच रूपावचरात उत्पन्न होणाऱ्या त्यांच्या बाबतीत तेथे रूपायतन उत्पन्न झाले होते, परंतु त्यांचे तेथे घाणायतन उत्पन्न होत नाही; येथे 'अघाणक कामावचरात उत्पन्न होणाऱ्यांच्या' असे म्हटले आहे.

තං [Pg.315] යෙ එකාදසමසත්තාහා ඔරතො කාලඞ්කරිස්සන්ති. තෙසං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මෙන ගහිතපටිසන්ධිකානං වසෙන වුත්තන්තිච වුත්තං. එත්ථච චක්ඛුඝානෙසු වුත්තෙසු සොතජිව්හා අවුත්තාපි අත්ථතො සිද්ධාඑව හොන්තීති.

ते जे अकराव्या आठवड्यापूर्वीच काळ करतील (मृत्यू पावतील). घाणायतन उत्पन्न न करणाऱ्या कर्मामुळे ज्यांनी प्रतिसंधी ग्रहण केली आहे, त्यांच्या संदर्भात हे म्हटले आहे. आणि येथे चक्षू व घाण (नाक) यांचे वर्णन केले असता, श्रोत (कान) आणि जिव्हा (जीभ) यांचा उल्लेख नसला तरी अर्थावरून ते सिद्धच होते.

[199] යං පන විභාවනියං

[१९९] परंतु, जे विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये)...

‘‘පවත්තිකාලෙති සත්තමෙ සත්තාහෙති’’ වුත්තං. තං න ගහෙතබ්බං.

“प्रवृत्तिकाल म्हणजे सातव्या आठवड्यात” असे म्हटले आहे, ते स्वीकारू नये.

අට්ඨකථා විරොධතො ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අට්ඨකථා පමාණතොති.

कारण की ते अट्ठकथेशी विसंगत आहे आणि अशा बाबतीत अट्ठकथाच प्रमाण मानली जाते.

[200] යඤ්ච තත්ථ

[२००] आणि जे तेथे...

‘‘ටීකාකාරමතෙන එකාදසමෙ සත්තාහෙ වාති’’ වුත්තං. තම්පි න සුන්දරං.

“टीकाकारांच्या मते अकराव्या आठवड्यात किंवा...” असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

නහි අට්ඨකථායං නිද්දිට්ඨතො වුත්තො විනිච්ඡයො ටීකාකාර මතොනාම සක්කා වත්තුන්ති.

कारण की अट्ठकथेमध्ये स्पष्टपणे सांगितलेला निर्णय हा टीकाकारांचे मत आहे असे म्हणणे शक्य नाही.

[201] යඤ්ච තත්ථ

[२०१] आणि जे तेथे...

‘‘කමෙනාති චක්ඛුදසකපාතුභාවතො සත්තාහාතික්කමෙන සොතදසකං. තතො සත්තාහාතික්කමෙන ඝාන දසකං. තතො සත්තාහා තික්කමෙන ජිව්හාදසකන්ති එවං අනුක්කමෙනාති වුත්තං’’. තංපි න දට්ඨබ්බ.

“क्रमाने म्हणजे चक्षु-दशकाच्या प्रादुर्भावानंतर एक आठवडा उलटल्यावर श्रोत-दशक, त्यानंतर एक आठवडा उलटल्यावर घाण-दशक, त्यानंतर एक आठवडा उलटल्यावर जिव्हा-दशक, अशा अनुक्रमाने म्हटले आहे.” हे देखील योग्य मानू नये.

යථාවුත්ත අට්ඨකථාවිරොධත්තා එව.

कारण की ते वर सांगितलेल्या अट्ठकथेशी विसंगतच आहे.

[202] යංපි තත්ථ

[२०२] आणि जे तेथे...

‘‘අට්ඨකථායංපි හි අයමත්ථො දස්සිතො වා’’ති වුත්තං. තංපි න යුත්තං.

“अट्ठकथेमध्ये देखील हाच अर्थ दर्शविला आहे” असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

න හි සානාම අට්ඨකථා අත්ථි. යත්ථ ඊදිසො උප්පත්තික්කමො දස්සිතො සියා. නනු පටිච්චසමුප්පාදට්ඨකථාසු ගබ්භලෙය්‍යකවසෙනවා පුරිමංභවචක්කං වුත්තං. අනුපුබ්බපවත්තිදීපනතොති වුත්තන්ති චෙ.න. තඤ්හි විඤ්ඤාණාදීනං පඤ්චන්නං අඞ්ගානං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවපවත්තික්කමෙන පාළියං ආගතං පඤ්චපදං සන්ධාය වුත්තන්ති. ආයතනනිද්දෙසට්ඨකථාසු [Pg.316] පන සො පටික්ඛිත්තොයෙව. නච අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තො උප්පත්තික්කමො ථෙරෙන ඉධ කමෙනාති ඉමිනා පාඨෙන දස්සිතොති සක්කා වත්තුන්ති. තස්මා කමෙනාති ඉධපි දෙසනක්කමෙනාති අත්ථො. දෙසිතානීති සම්බන්ධොච වෙදිතබ්බො.

कारण की अशी कोणतीही अट्ठकथा अस्तित्वात नाही, ज्यामध्ये असा उत्पत्तीचा क्रम दर्शविला गेला असेल. जर असे म्हटले की, 'पठिच्चसमुत्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) अट्ठकथांमध्ये गर्भशय्यक (गर्भाशयात वाढणारे प्राणी) च्या संदर्भाने पूर्व भवचक्र सांगितले आहे, कारण ते अनुक्रमे प्रवृत्ती दर्शविणारे आहे' - तर तसे नाही. कारण ते विज्ञानादी पाच अंगांच्या कार्य-कारण भावाच्या प्रवृत्तीच्या क्रमाने पाळीमध्ये आलेल्या पाच पदांच्या संदर्भाने सांगितले आहे. परंतु आयतन-निर्देश अट्ठकथांमध्ये तर तो (क्रम) नाकारलाच आहे. आणि अट्ठकथांमध्ये नाकारलेला उत्पत्तीचा क्रम थेरांनी येथे 'क्रमाने' या पाठाने दर्शविला आहे, असे म्हणणे शक्य नाही. म्हणून येथे 'क्रमाने' याचा अर्थ 'देशना-क्रमाने' (उपदेशाच्या क्रमाने) असा आहे. आणि 'देशितानि' (उपदेशिलेले) असा संबंध येथे समजून घ्यावा.

සච්චසඞ්ඛෙප ටීකායං පන

परंतु, सच्चसंखेप टीकेमध्ये...

සාඛාවත්ථං අතික්කම්ම පච්ඡා සත්තමෙ සත්තාහෙ චක්ඛු සොතඝානජිව්හාදසකාච උප්පජ්ජන්ති. ටීකාකාරොපන එකාදසමෙ සත්තාහෙති ආහාති වුත්තං. තංපි නයුජ්ජති යෙවාති.

“शाखा-अवस्था (पाच अवयव फुटण्याची अवस्था) ओलांडल्यानंतर, नंतर सातव्या आठवड्यात चक्षु, श्रोत, घाण आणि जिव्हा-दशक उत्पन्न होतात. परंतु टीकाकारांनी अकराव्या आठवड्यात असे म्हटले आहे.” हे देखील मुळीच योग्य नाही.

එත්ථ ච කලලාදීනං උප්පත්තික්කමො සංයුත්තකෙ වුත්තො. යථාහ –

आणि येथे कलल इत्यादींच्या उत्पत्तीचा क्रम संयुत्त निकाय (संयुत्तक) मध्ये सांगितला आहे. जसे की म्हटले आहे -

පථමං කලලං හොති, කලලා හොති අබ්බුදං;

අබ්බුදා ජායතෙ පෙසි, පෙසියා නිබ්බත්තතෙ ඝනො;

ඝනා පසාඛා ජායන්ති, කෙසා ලොමා නඛාපිචාති.

“प्रथम कलल (द्रवरूप) असते, कललापासून अब्बुद (बुडबुड्यासारखे) होते; अब्बुदापासून पेसी (पेशी/मांसपेशी) निर्माण होते, पेसीपासून घन (घनरूप मांसपिंड) उत्पन्न होतो; घनापासून शाखा (हातपाय इत्यादी पाच अवयव) निर्माण होतात, तसेच केस, रोम (अंगावरील केस) आणि नखे देखील उत्पन्न होतात.”

අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං. තත්ථ පථමන්ති පථමෙන පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන තිස්සොති වා ඵුස්සොතිවා නාමං නත්ථි. අථඛො තීහි ජාතිඋණ්ණංසූහි කතසුත්තග්ගෙ සණ්ඨිතතෙලබින්දුපමාණං කලලං හොති. යං සන්ධාය වුත්තං –

आणि अट्ठकथेमध्ये देखील म्हटले आहे. तेथे 'प्रथम' म्हणजे पहिल्या प्रतिसंधी-विज्ञानासह 'तिस्स' किंवा 'फुस्स' असे नाव नसते. तर शुद्ध लोकरीच्या तीन धाग्यांनी बनविलेल्या दोऱ्याच्या टोकावर राहिलेल्या तेलाच्या थेंबाच्या आकाराचे कलल असते. ज्याच्या संदर्भात म्हटले आहे -

තිලතෙලස්ස යථා බින්දු, සප්පිමණ්ඩො අනාවිලො;

එවං වණ්ණපටිභාගං, කලලං සංපවුච්චතීති.

“जसा तिळाच्या तेलाचा थेंब किंवा स्वच्छ तूप असते, तशाच रंगाचे व आकाराचे कलल म्हटले जाते.”

කලලා හොති අබ්බුදන්ති තස්මා කලලා සත්තාහච්චයෙන මංසධොවනඋදකවණ්ණං අබ්බුදංනාම හොති, කලලන්ති නාමං අන්ත රධායති. වුත්තංපි චෙතං –

“कललापासून अब्बुद होते” म्हणजे त्या कललापासून सात दिवसांनंतर मांस धुतलेल्या पाण्याच्या रंगाचे 'अब्बुद' नावाचे रूप तयार होते, आणि 'कलल' हे नाव नाहीसे होते. हे देखील म्हटले आहे -

සත්තාහං කලලං හොති, පරිපක්කසමූහකං;

විවත්තමානං තබ්භාවං, අබ්බුදංනාම ජායතීති.

“सात दिवस कलल राहते, जे परिपक्व व संघटित होते; ते आपले रूप बदलून 'अब्बुद' नावाचे रूप धारण करते.”

අබ්බුදා ජායතෙ පෙසීති තස්මාපි අබ්බුදා සත්තාහච්චයෙන විලීන තිපුසදිසා පෙසිනාම සඤ්ජායති. සා මරිචඵාණිතෙන දීපෙතබ්බා. ගාමදාරකා හි සුපක්කානි මරිචානි ගහෙත්වා සාටකන්තරෙ [Pg.317] භණ්ඩිකං කත්වා පීළෙත්වා මණ්ඩං ආදාය කපාලෙ පක්ඛිපිත්වා ආතපෙ ථපෙන්ති. තං සුක්ඛමානං සුක්ඛමානං සබ්බභාගෙහි මුච්චති. එවරූපා පෙසි හොති. අබ්බුදන්ති නාමං අන්තරධායති. වුත්තංපි චෙතං –

“अब्बुदापासून पेसी निर्माण होते” म्हणजे त्या अब्बुदापासून देखील सात दिवसांनंतर वितळलेल्या शिशासारखी 'पेसी' नावाची अवस्था निर्माण होते. ती मिरचीच्या रसाच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली पाहिजे. गावातील मुले चांगली पिकलेली मिरची घेऊन, कपड्यामध्ये तिची पुरचुंडी करून, ती पिळून तिचा रस काढतात आणि तो रस खापरात (मातीच्या भांड्यात) टाकून उन्हात ठेवतात. तो रस सुकत सुकत सर्व बाजूंनी सुटा होतो. अशा प्रकारची पेसी तयार होते. आणि 'अब्बुद' हे नाव नाहीसे होते. हे देखील म्हटले आहे -

සත්තාහං අබ්බුදං හොති, පරිපක්කසමූහකං;

විවත්තමානං තබ්භාවං, පෙසිනාම පජායතීති.

“सात दिवस अब्बुद राहते, जे परिपक्व व संघटित होते; ते आपले रूप बदलून 'पेसी' नावाचे रूप धारण करते.”

පෙසියා නිබ්බත්තතෙ ඝනොති තතො පෙසිතො සත්තාහච්ච යෙන කුක්කුටණ්ඩසණ්ඨානො ඝනොනාම මංසපෙසි පිණ්ඩො නිබ්බත්තති. පෙසීතිනාමං අන්තරධායති. වුත්තංපි චෙතං –

“पेसीपासून घन उत्पन्न होतो” म्हणजे त्या पेसीपासून सात दिवसांनंतर कोंबडीच्या अंड्यासारखा 'घन' नावाचा मांसपिंड उत्पन्न होतो. 'पेसी' हे नाव नाहीसे होते. हे देखील म्हटले आहे -

සත්තාහං පෙසි භවති, පරිපක්කං සමූහකං;

විවත්තමානං තබ්භාවං, ඝනොතිනාම ජායතීති;

යථා කුක්කුටියා අණ්ඩං, සමන්තං පරිමණ්ඩලං;

එවං ඝනස්ස සණ්ඨානං, නිබ්බත්තං කම්මපච්චයාතිච.

“सात दिवस पेसी राहते, जी परिपक्व व संघटित होते; ती आपले रूप बदलून 'घन' नावाचे रूप धारण करते. ज्याप्रमाणे कोंबडीचे अंडे सर्व बाजूंनी गोल असते, त्याचप्रमाणे कर्माच्या प्रत्ययाने (कारणानी) घनाची रचना उत्पन्न होते.”

ඝනා පසාඛා ජායන්තීති පඤ්චමෙ සත්තාහෙ ද්වින්නං හත්ථපාදානං සීසස්සච අත්ථාය පඤ්චපීළකා ජායන්ති. යං සන්ධායෙතං වුත්තංපඤ්චමෙ ඛො භික්ඛවෙ සත්තාහෙ පඤ්චපීළකා ජායන්ති. සණ්ඨන්ති කම්ම තොති. කෙසා ලොමා නඛාපිචාති ද්වාචත්තාලීසමෙ සත්තාහෙ එතානි ජායන්තීති. එත්ථ ච ඡට්ඨසත්තාහාදයො ඡසත්තාහා පසාදනිස්සයානං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා පරිණතකාලා හොන්ති. චක්ඛාදීනි පන එකාදසම සත්තාහස්ස පරියො සානදිවසෙ එකතො ජායන්තීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. යං පනෙත්ථ තිලතෙලස්ස යථාබින්දූතිආදිනා කලලස්ස වණ්ණසණ්ඨානං වුත්තං. තං ථොකං වඩ්ඪිතං සන්ධාය වුත්තං. න පටිසන්ධික්ඛණෙ පවත්තමානං. න හි තදා තාදිසං පකතිචක්ඛුනා දිට්ඨං වණ්ණජාතංවා සණ්ඨානංවා තස්ස පඤ්ඤායෙය්‍යාති. අනුමානතො පන එවං වෙදිතබ්බං. එකාය ඌකාය සත්තමො භාගො ලික්ඛානාම. ලික්ඛාය ඡත්තිංසතිමො භාගො රථරෙණුනාම. රථරෙණුස්ස ඡත්තිංසතිමො. තජ්ජාරී නාම. තජ්ජාරියා ඡත්තිංසතිමො අණුනාම. අණුස්ස ඡත්තිංසතිමො භාගො පරමාණුනාම. සො පන ආකාසකොට්ඨාසිකො [Pg.318] මංසචක්ඛුස්ස ආපාතං නාගච්ඡති. දිබ්බචක්ඛුස්සෙව ආගච්ඡතීති අට්ඨකථායං වුත්තං. තෙසං ඡත්තිංස පරිමානො අණු පන තිත්තිච්ඡිද්ද තාලච්ඡිද්දෙහි පවිට්ඨසූරියරස්මීසු වට්ටිවට්ටි හුත්වා පරිබ්භමන්තො පඤ්ඤායතීති වුත්තං. සකලං පන කලාපත්තයපරිමාණමත්තභූතං පටිසන්ධික්ඛණෙ පරමාණුතොපි පරිත්තකමෙව සියා. සො හි සන්තානානුබන්ධවසෙන පවත්තත්තා ඛණෙ ඛණෙ උපචිතරූපකලාපසමූහොඑව හොතීති හෙට්ඨිම කොටියා එකූනපඤ්ඤාසකලාපපරිමාණොඑව සියා. තතො පරිත්තකෙ සති සන්තාන ඝටනස්සෙව අසම්භවතොති. යං පන මහාටීකායං තෙ පන කලාපා පරමාණුපරිමාණා හොන්තීති වුත්තං. තං ධාතූනං චුණ්ණමනසිකාරානුරූපමත්තවසෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. දුතීයචිත්තන්ති පථම භවඞ්ගචිත්තං. ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධි චිත්තස්ස ඨිතිකාලං. ඔජාඵරණමුපාදායාති ගබ්භසෙය්‍යකානං තාව අබ්බුදභාව පෙසිභාව ඝනභාවාදි පත්තකාලෙ මාතුයා ආමාසයගතාය අජ්ඣොහටාහාර සිනෙහභූතාය ඔජාය ජලාබුමූලා නුසාරෙන වත්ථුස්මිං ඵරණකාලං උපාදාය, යථාහ –

"घना पसाखा जायंती" (घट्ट शाखा उत्पन्न होतात) म्हणजे पाचव्या आठवड्यात दोन हात, दोन पाय आणि डोके यांच्या निर्मितीसाठी पाच अंकुर (उंचवटे) उत्पन्न होतात. ज्याला उद्देशून हे म्हटले आहे की, "भिक्खूहो! पाचव्या आठवड्यात पाच अंकुर उत्पन्न होतात आणि ते कर्मामुळे प्रस्थापित होतात." "केसा लोमा नखापि च" (केस, रोम आणि नखे देखील) म्हणजे बेचाळीसाव्या आठवड्यात हे उत्पन्न होतात. आणि येथे सहाव्या आठवड्यापासून सुरू होणारे सहा आठवडे हे प्रसाद-रूपांचे आश्रय असलेल्या अंग-प्रत्यंगांच्या अनुक्रमाने वाढून परिपक्व होण्याचा काळ आहे. परंतु चक्षु (डोळे) इत्यादी इंद्रिये अकराव्या आठवड्याच्या शेवटच्या दिवशी एकत्रच उत्पन्न होतात, असा येथे निष्कर्ष काढावा. येथे जे तिळाच्या तेलाच्या थेंबासारखे इत्यादी प्रकारे कललाचे (गर्भाच्या पहिल्या अवस्थेचे) रंग व आकार सांगितले आहेत, ते थोडे वाढलेल्या अवस्थेला उद्देशून सांगितले आहे, प्रतिसंधीच्या क्षणी असणाऱ्या अवस्थेला उद्देशून नाही. कारण त्यावेळी तशा प्रकारचा रंग किंवा आकार सामान्य डोळ्यांनी दिसू शकत नाही. परंतु अनुमानाने ते याप्रमाणे जाणावे: एका उवेचा (ऊ) सातवा भाग म्हणजे 'लिख' होय. लिखचा ३६ वा भाग म्हणजे 'रथरेणू' होय. रथरेणूचा ३६ वा भाग म्हणजे 'तज्जारी' होय. तज्जारीचा ३६ वा भाग म्हणजे 'अणू' होय. अणूचा ३६ वा भाग म्हणजे 'परमाणू' होय. तो परमाणू केवळ आकाशाचा भाग असून मांसचक्षूंच्या (भौतिक डोळ्यांच्या) कक्षेत येत नाही, तो केवळ दिव्यचक्षूंनाच दिसतो, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. त्या परमाणूंच्या ३६ पट असलेला 'अणू' हा भिंतीच्या किंवा खिडकीच्या छिद्रातून प्रवेश करणाऱ्या सूर्यकिरणांमध्ये गोल-गोल फिरताना दिसतो, असे म्हटले आहे. परंतु प्रतिसंधीच्या क्षणी तीन कलापांच्या परिमाणाचा असलेला कलल हा परमाणूपेक्षाही लहान असावा. कारण तो संततीच्या (प्रवाहाच्या) सातत्याने प्रवृत्त होत असल्यामुळे क्षणाक्षणाला संचित होणाऱ्या रूपकलापांचा समूहच असतो, म्हणून कनिष्ठ मर्यादेने तो एकोणपन्नास कलापांच्या परिमाणाचाच असावा. त्यापेक्षा लहान असल्यास संततीचे संघटन होणे अशक्य असल्यामुळे. महाटीकेमध्ये जे "ते कलाप परमाणूच्या परिमाणाचे असतात" असे म्हटले आहे, ते धातूंच्या चूर्णमनसिकाराच्या (सूक्ष्म विश्लेषणाच्या) अनुरूपतेच्या केवळ प्रभावाने म्हटले आहे, असे समजावे. "दुसरे चित्त" म्हणजे पहिले भवांगचित्त. "स्थितिकाल" म्हणजे प्रतिसंधी चित्ताचा स्थितिकाल. "ओजा पसरण्याला आरंभ करून" म्हणजे गर्भवासी जीवांच्या अर्बुद अवस्था, पेशी अवस्था, घन अवस्था इत्यादी प्राप्त होण्याच्या काळात, मातेच्या आमाशयात गेलेल्या आणि पचलेल्या आहाराचा रस (ओज) गर्भाशयाच्या नाळेच्या द्वारे गर्भाच्या शरीरात पसरण्याच्या काळापासून आरंभ करून, जसे म्हटले आहे –

යඤ්චස්ස භුඤ්ජති මාතා, අන්නං පානඤ්ච භොජනං;

තෙන සො තත්ථ යාපෙති, මාතුකුච්ඡිගතො තිරොති.

"त्या बालकाची माता जे काही अन्न, पेय आणि भोजन ग्रहण करते; मातेच्या गर्भात असलेला तो बालक तेथे त्याच आहाराने आपले जीवन कंठतो (जगतो)."

අට්ඨකථායඤ්ච තෙන සො තත්ථ යාපෙතීති තස්ස හි නාතිතො උට්ඨිතො නාළො මාතුඋදර පටලෙන එකාබද්ධො හොති. සො උප්පලදණ්ඩකො විය ඡිද්දො. තෙන ආහාරරසො සංසරිත්වා ආහාරසමුට්ඨානරූපං සමුට්ඨාපෙති. එවං සො දසමාසෙ යාපෙති. මාතුකුච්ඡිගතො තිරොති මාතුයා තිරො කුච්ඡිගතො. මාතුකුච්ඡියා අබ්භන්තරගතොති අත්ථොති වුත්තං. තත්ථ පන නාභිනාළස්ස උට්ඨිතකාලං සන්ධාය නාතිතො උට්ඨිතො නාළොති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. න හි අබ්බුදාදිකාලෙ තස්ස නාතිනාළොනාම උට්ඨිතො සියාති. සංසෙදජොපපාතිකානං පන යංකිඤ්චි ලද්ධංවා අත්තනො ඛෙළංවා අජ්ඣොහරණකාලෙ ඔජාඵරණං උපාදාය. තෙන වුත්තං ඔජාඵරණමුපාදායආහාරසමුට්ඨානාති[Pg.319]. චුතිචිත්තොපරි සත්තරසමචිත්තස්සාති චුතිචිත්තතො උපරි පුබ්බකාලෙ සත්තරසමස්ස භවඞ්ගචිත්තස්ස. කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති තෙසං තතො පට්ඨාය අනුප්පන්නත්තායෙව තතො සත්ත රසමං චුතිචිත්තංනාම හොති. නො අඤ්ඤථාති. පුරෙතරන්ති තස්ස සත්තරසමස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණංඑව සන්ධාය වුත්තං. තතොපරන්ති චුතිචිත්තතො පරස්මිං සොළසචිත්තක්ඛණපරිමාණෙ ඛණෙ. චිත්තජාහාරජරූපඤ්චාති චිත්තජරූපසන්තානං ආහාරජ රූපසන්තානඤ්ච වොච්ඡිජ්ජති අනුපාදින්නකසන්තානෙ තෙසං උප්පත්තියා අසම්භවතො. යමෙත්ථ වත්තබ්බං තං රූපසමුට්ඨානෙ වුත්තමෙව. භාවදසකංනාම කාමරාගනිදානකම්මසමුට්ඨානං හොතීති තබ්බිරාග භාවනාකම්මනිබ්බත්තෙ රූපලොකෙ තස්ස අලාභො වුත්තො. ආහාරජකලාපානිච න ලබ්භන්ති අජ්ඣොහටා හාරා භාවතො, තතොයෙවච සරීරගතස්ස අජ්ඣත්තාහාරස්සපි රූපසමුට්ඨානා භාවතො. ආචරියානන්දත්ථෙරො පන තත්ථ ලබ්භමාන රූපකලාපෙසුපි ගන්ධරසානං ඔජායච අභාවං වණ්ණෙති. රූපධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ පඤ්චායතනානි පාතුභවන්ති චක්ඛායතනං රූපායතනං, සොතා යතනං, මනා යතනං, ධම්මායතනන්ති ච, පඤ්චධාතුයො පාතුභවන්ති චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, සොතධාතු, මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු, ධම්මධාතූතිච, තයො ආහාරා පාතුභවන්ති ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනා හාරො, විඤ්ඤාණා හාරොති ච විභඞ්ගෙවුත්තත්තා. එත්ථච පාළියං රූපලොකෙ ඵොට්ඨබ්බෙ පටික්ඛිත්තෙපි කිච්චන්තරසබ්භාවා මහාභූතානං තත්ථ පටිලාභො අවාරිතො එව හොති. ගන්ධාදීනං පන කිච්චන්තරමෙව නත්ථි. යෙන තෙ ධම්මමත්තභාවෙපි තිට්ඨෙය්‍යං තස්මා තෙසං අවචනං තත්ථ අභාවමෙව දීපෙතීති ආචරියස්ස අධිප්පායො. තථා පන භූතචතුක්කං තත්ථ අත්ථියෙව, යථාහ-අසඤ්ඤසත්තානං එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතාතිආදි. ඵොට්ඨබ්බායතනං පන ඵොට්ඨබ්බ ධාතුච තත්ථ පටික්ඛිත්තා. තස්මා සබ්බෙසං සභාවධම්මානං ධම්මභාවෙ සමානෙපි යෙන කිච්චවිසෙසෙන ගන්ධො රසො ඵොට්ඨබ්බං කබළීකාරාහාරොතිච වුච්චති. තස්ස නත්ථිතාය තෙසං තෙන නාමෙ න තත්ථ [Pg.320] අනුපලබ්භමානතං සන්ධාය විභඞ්ගෙ කථාවත්ථුම්හි යමකෙ සූති සබ්බත්ථ තෙසං තත්ථ පටික්ඛෙපො. මහාභූතානං පන නිසන්ද ධම්මමත්තභාවෙන විජ්ජමානානං තෙසං ධම්මායතනධම්මධාතූසු අනුපවෙසොති යුත්තො සියාති වදන්ති. තීණිදසකානි ජීවිතනවකඤ්චාති එත්ථ ආචරියානන්ද මතියා චක්ඛුසත්තකං සොතසත්තකං වත්ථුසත්තකන්ති එවං තීණි සත්තකානි ජීවිතඡක්කඤ්චාති වත්තබ්බං. අභිරිච්ඡතීති අලබ්භමානෙ පථමං වජ්ජිතෙ තත්ථ ලබ්භමානතාවසෙන අවසිස්සති. අතිරෙකංවා හොතීති අත්ථො. එත්ථච රූපලොකෙ විය කාමලොකෙ ජීවිතනවකං කස්මා විසුං න වුත්තන්ති. රූපලොකෙ පන ආහාරුපත්ථම්භකස්ස අඤ්ඤස්සච සකලසරීරබ්‍යාපිනො අනුපාලක ජීවිතස්ස අභාවා එතදෙව තදුභයට්ඨානෙ ඨත්වා සකලසරීරං අනුපාලෙතීති පාකටං තත්ථ ජීවිතනවකන්ති විසුං වුත්තං. කාමලොකෙ පන අඤ්ඤානි උපත්ථම්භකා නුපාලකානි බහූනි පාකටානිච හොන්ති. තස්මා ජීවිතනවකං අපාකටන්ති කත්වා විසුං න වුත්තං සියා. කාමලොකෙපි පන එතං අසිතාදිපාචකග්ගිවසෙන තස්සෙවච උදයභූතස්ස සකලසරී රානුපාලකස්ස උස්මාසඞ්ඛාතස්ස කායග්ගිනො වසෙන පාකටමෙව. යං සන්ධාය –

अट्ठकथेमध्ये 'तेन सो तत्थ यापेति' (त्याद्वारे तो तिथे जगतो) असे म्हटले आहे, कारण त्या बालकाची नाभीपासून निघालेली नाळ (नाभिनाळ) आईच्या पोटाच्या पडद्याशी (उदरपटल) जोडलेली असते. ती नाळ निळ्या कमळाच्या देठाप्रमाणे सच्छिद्र (पोकळ) असते. त्या छिद्रातून आहाराचा रस (आहाररस) प्रवाहित होऊन आहार-समुत्थान रूपाला (आहारजन्य रूपाला) उत्पन्न करतो. अशा प्रकारे तो बालक दहा महिने जगतो. 'मातुकुच्छिगतो तिरो' म्हणजे आईच्या गर्भाच्या आत गेलेला, असा अर्थ सांगितला आहे. तेथे नाळेच्या उत्पत्तीच्या काळाचा संदर्भ घेऊन 'नाभीपासून निघालेली नाळ' असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे. कारण 'अब्बुद' (गर्भधारणेची सुरुवातीची अवस्था) इत्यादी काळात त्याची नाळ उत्पन्न झालेली नसते. संसेदज (घाम किंवा ओलसरपणातून उत्पन्न होणारे) आणि ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राण्यांच्या बाबतीत, त्यांना मिळालेला कोणताही आहार किंवा स्वतःची लाळ गिळताना होणाऱ्या ओजा-प्रसरणाचा (पोषक तत्वाच्या प्रसाराचा) संदर्भ घेऊन 'ओजा-प्रसरणाचा आश्रय घेऊन आहार-समुत्थान रूपे उत्पन्न होतात' असे म्हटले आहे. 'चुतिचित्तोपरि सत्तरसमचित्तस्स' म्हणजे च्युतिचित्ताच्या (मृत्युचित्ताच्या) पूर्वीच्या काळातील सतरावे भवंगचित्त होय. त्या सराव्या भवंगचित्तापासून पुढे कर्मज रूपे उत्पन्न होत नाहीत; कारण तिथून पुढे ती अनुत्पन्न राहतात, म्हणूनच त्या सराव्या चित्ताला च्युतिचित्ताच्या पूर्वीचे चित्त म्हटले जाते, अन्य प्रकारे नाही. 'पुरेतरं' (पूर्वीचे) हे त्या सराव्या चित्ताच्या केवळ उत्पादक्षणाचा (उत्पत्तीच्या क्षणाचा) संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. 'ततो परं' म्हणजे च्युतिचित्तानंतरच्या सोळा चित्तक्षणांच्या कालावधीत. 'चित्तजाहारजरूपञ्च' म्हणजे चित्तज रूपसंतती आणि आहारज रूपसंतती खंडित होते, कारण अनुपादिन्नक संततीमध्ये (मृत शरीरात) त्यांची उत्पत्ती होणे असंभव असते. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते रूपसमुत्थान (रूपांची उत्पत्ती) या भागात आधीच सांगितले आहे. 'भावदसक' (स्त्री-पुरुष भाव दशक) हे कामरागावर आधारित असलेल्या कर्मापासून उत्पन्न होते, म्हणून कामरागाचा निरोध करणाऱ्या भावना-कर्मामुळे उत्पन्न होणाऱ्या रूपलोकात त्याचा अभाव सांगितला आहे. तसेच, गिळलेल्या आहाराचा अभाव असल्यामुळे आणि शरीरात गेलेल्या अंतर्गत आहारापासून रूप उत्पन्न होत नसल्यामुळे रूपलोकात आहारज कलापही प्राप्त होत नाहीत. परंतु, आचार्य आनंद थेर तेथे प्राप्त होणाऱ्या रूपकलापांमध्ये देखील गंध, रस आणि ओजा (पोषक तत्व) यांचा अभाव असल्याचे वर्णन करतात. कारण विभंगामध्ये म्हटले आहे की, 'रूपधातूच्या उत्पत्तीच्या क्षणी पाच आयतने प्रकट होतात—चक्षुआयतन, रूपआयतन, श्रोत्रआयतन, मनायतन आणि धर्मायतन; पाच धातू प्रकट होतात—चक्षुधातू, रूपधातू, श्रोत्रधातू, मनोविज्ञाणधातू आणि धर्मधातू; आणि तीन आहार प्रकट होतात—स्पर्शाहार, मनःसंचेतनाहार आणि विज्ञाणाहार.' येथे पाळिमध्ये रूपलोकात स्प्रष्टव्याचा (स्पर्शाचा) निषेध केला असला, तरी इतर कार्यांच्या अस्तित्वामुळे महाभूतांची प्राप्ती तेथे अनिवार्यच असते. परंतु गंध इत्यादींचे इतर कोणतेही कार्य नसते, ज्यामुळे ते केवळ धर्मरूपाने देखील अस्तित्वात राहू शकतील. म्हणून, त्यांचा उल्लेख न करणे हे तेथे त्यांचा अभावच दर्शवते, असा आचार्यांचा अभिप्राय आहे. तरीही, तेथे चार महाभूतांचा समूह अस्तित्वात असतोच, जसे की म्हटले आहे—'असंज्ञसत्त्वांच्या एका महाभूतावर अवलंबून तीन महाभूते उत्पन्न होतात' इत्यादी. परंतु स्प्रष्टव्यायतन आणि स्प्रष्टव्यधातू यांचा तेथे निषेध केला आहे. म्हणून, सर्व स्वभावधर्मांचे धर्मत्व समान असले, तरी ज्या विशिष्ट कार्यामुळे गंध, रस, स्प्रष्टव्य आणि कबाळीकार आहार (कवळी आहार) म्हटले जाते, त्या कार्याच्या अभावामुळे ते त्या नावाने तेथे आढळत नाहीत, हा संदर्भ घेऊन विभंग, कथावत्थु आणि यमक या सर्व ग्रंथांमध्ये त्यांचा तेथे निषेध केला आहे. परंतु, महाभूतांचे केवळ निसंदधर्म (स्वाभाविक परिणाम) म्हणून अस्तित्वात असलेल्या गंध इत्यादींचा धर्मायतन आणि धर्मधातूमध्ये अंतर्भाव करणे योग्य ठरेल, असे काही आचार्य म्हणतात. 'तीणि दसकानि जीवितनवकञ्च' (तीन दशके आणि जीवित-नवक) या संदर्भात आचार्य आनंदांच्या मतानुसार 'चक्षु-सप्तक, श्रोत्र-सप्तक आणि वस्तू-सप्तक अशी तीन सप्तके आणि जीवित-षट्क' असे म्हटले पाहिजे. 'अतिरिच्चति' (उरते) म्हणजे प्राप्त न होणारे रूप आधी वगळले असता, तेथे प्राप्त होण्याच्या क्षमतेनुसार जे शिल्लक राहते या अर्थाने ते उरते, किंवा जे अधिक असते, असा अर्थ आहे. येथे प्रश्न असा आहे की, रूपलोकाप्रमाणे कामलोकात 'जीवित-नवक' स्वतंत्रपणे का सांगितले नाही? रूपलोकात आहाराचा आधार देणारे रूप आणि संपूर्ण शरीरात पसरलेले इतर रक्षक जीवित रूप नसल्यामुळे, हे जीवित-नवकच त्या दोन्ही ठिकाणी राहून संपूर्ण शरीराचे रक्षण करते; म्हणून तेथे जीवित-नवक स्पष्ट असल्याने ते स्वतंत्रपणे सांगितले आहे. कामलोकात मात्र आधार देणारे आणि रक्षण करणारे इतर अनेक घटक स्पष्ट असतात. म्हणून जीवित-नवक अस्पष्ट मानून ते स्वतंत्रपणे सांगितले नसावे. परंतु कामलोकात देखील हे जीवित-नवक खाल्लेल्या अन्नाचे पचन करणाऱ्या पाचक अग्नीच्या द्वारे आणि त्या पाचक अग्नीपासून उत्पन्न होणाऱ्या, संपूर्ण शरीराचे रक्षण करणाऱ्या 'उष्मा' नावाच्या कायाग्नीच्या (शारीरिक उष्णतेच्या) द्वारे स्पष्टच असते. ज्याचा संदर्भ घेऊन—

ආයු උස්මාච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං;

අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගරන්ති වුත්තං.

जेव्हा आयुष्य (आयु), उष्णता (उष्मा) आणि विज्ञान (चेतना) या शरीराला सोडून जातात, तेव्हा हे शरीर लाकडाच्या निरुपयोगी ओंडक्याप्रमाणे टाकून दिलेले होऊन पडून राहते, असे म्हटले आहे.

තත්ථ ආයූති තෙසු ද්වීසු අග්ගීසු පතිට්ඨිතං ජීවිතමෙව වුච්චති. උස්මාති තෙ ද්වෙ අග්ගයො වුච්චන්ති. යෙසු තික්ඛමන්දවසෙන විසම භූතෙසු කායෙ නානාබාධා උප්පජ්ජන්ති. යථාහ-බහ්වාබාධො හොති බහ්වාතඞ්කො. විසමවෙපාකිනියා ගහණියා සමන්නා ගතො හොති අතිඋණ්හායඅතිසීතලායාති. සමභූතෙසු පන සත්තා නිරාබාධා හොන්ති. යථාහ-අප්පාබාධො හොති. අප්පාතඞ්කො. සමවෙපාකිනියාගහණියා සමන්නාගතොහොති. නාතිසීතාය නච්චුණ්හාය මජ්ඣිමාය පධානක්ඛමායාති. කෙචි පන අසිතාදිපාචකග්ගිස්මිං එව එතංමඤ්ඤන්ති. ථෙරෙනචනාමරූපපරිච්ඡෙදෙජීවිතනවකං නාම, රූපලොකෙ විසුං සියාති වුත්තං.

त्या गाथेमध्ये 'आयु' म्हणजे त्या दोन्ही अग्नींवर (पाचक अग्नी आणि शारीरिक उष्णता) अधिष्ठित असलेले जीवित-इंद्रियच (जीवित) म्हटले आहे. 'उष्मा' म्हणजे ते दोन्ही अग्नी (पाचक अग्नी आणि कायाग्नी) म्हटले जातात. हे दोन्ही अग्नी अति-तीव्र किंवा अति-मंद झाल्यामुळे विषम झाले असता शरीरात विविध रोग उत्पन्न होतात. जसे की म्हटले आहे—'तो अत्यंत आजारी आणि रोगट होतो. त्याची पचनशक्ती (ग्रहणी) विषम रीतीने पचवणारी, अतिशय उष्ण किंवा अतिशय थंड असते.' परंतु हे अग्नी समप्रमाणात (संतुलित) झाले असता प्राणी निरोगी राहतात. जसे की म्हटले आहे—'तो अल्प-आजारी आणि अल्प-रोगट असतो. त्याची पचनशक्ती समप्रमाणात पचवणारी, अतिशय थंड नसलेली, अतिशय उष्ण नसलेली, मध्यम आणि ध्यानाचा सराव करण्यास (प्रधानास) योग्य अशी असते.' काही आचार्य मात्र खाल्लेल्या अन्नाचे पचन करणाऱ्या पाचक अग्नीमध्येच या जीवित-नवकाचे अस्तित्व मानतात. आणि थेरांनी (अभिधम्म आचार्य अनुरुद्ध थेरांनी) 'नामरूपपरिच्छेद' ग्रंथात म्हटले आहे: 'जीवित-नवक नावाचा कलाप रूपलोकात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असतो.'

විසුද්ධිමග්ගෙ [Pg.321] පන සෙසෙසු චතුසමුට්ඨානෙසු අට්ඨසු ජීවිතනව කඤ්චෙව තීණි ඔජට්ඨමකානි චාති තෙත්තිංස තෙත්තිංස රූපානි පාකටානි හොන්තීති වුත්තං. තත්ථ අට්ඨසූති පාචකග්ගිඅස්සාස පස්සාසවජ්ජිතෙසු තීසු තෙජොකොට්ඨාසෙසු පඤ්චසු වායො කොට්ඨාසෙසූති අට්ඨසු. ඉති කාමලොකෙපි සකලසරීරබ්‍යාපීසු තෙජොවායො කොට්ඨාසෙසු ලබ්භමානත්තා එතං සකල සරීරෙඑව දට්ඨබ්බන්ති. එත්ථ සියා, කස්මා පනෙත්ථ කාමලොකෙ විය රූපලොකෙ රූපකලාපානං නිරොධක්කමො න වුත්තොති. විසෙසාභාවතො, රූපලොකෙපි හි මරණකාලෙ පන චුතිචිත්තො පරි සත්තරසමචිත්තස්ස ඨිතිකාල මුපාදාය කම්මජරූපානි නුප්පජ්ජන්තීතිආදිකො නිරොධක්කමො කාමලොකසදිසොයෙව. කෙවලං පනෙත්ථ ආහාරජරූප නිරොධොනාම නත්ථි, තථා කළෙවර නික්ඛෙපොච. තස්මා තත්ථපි චුතිචිත්තතො පරං සොළසචිත්තක්ඛණ පරිමාණෙ එකස්මිං ඛණෙ චිත්තජරූපසන්තානං වොච්ඡිජ්ජති. තතො පරං උතුසමුට්ඨානරූපපරංපරා එකද්විති අච්ඡරාකාලමත්තංපි පවත්තිත්වා වොච්ඡිජ්ජතීති යුත්තං. නච එත්තකමත්තෙන කාලෙන පවත්තමානායපි රූපසන්තතියා මතකළෙවරංනාම සක්කා ලද්ධුං. පස්සන්තානං එකක්ඛණෙන විය සරීරස්ස අන්තරධානස්ස පඤ්ඤායනතොති. යථාච රූපලොකෙ, තථා කාමලොකෙපි උපපත්තිදෙවානං අඤ්ඤෙසඤ්ච ඔපපාතිකානන්ති. තෙසඤ්හි සරීරානි පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව සබ්බසො පරිපුණ්ණෙන කම්මජකායෙන නිබ්බත්තත්තා කම්මජරූපෙහි ඝනපූරිතානි සල්ලහුකභරානි ච හොන්ති. ඉතරරූපානි කම්මජරූපෙසු පතිට්ඨාය පවත්තන්ති. තස්මා තෙසං චුතිකාලෙ කම්මජරූපෙසු නිරුද්ධෙසු තානි තින්න පතිට්ඨානි හුත්වා චිරං සන්තානං ඝට්ටෙතුං නසක්කොන්ති. ථොකං පවත්තිත්වා සබ්බසො නිරුජ්ඣන්ති. සරීරනික්ඛෙපොනාම තෙසං නත්ථීති දට්ඨබ්බං.

विसुद्धिमग्गात तर उर्वरित चार समुत्थानांमध्ये (उत्पत्तीच्या कारणांमध्ये) आठ कोष्ठासांत (भागांत) जीवितनवक आणि तीन ओजट्ठमक (ओज-अष्टक) मिळून तेहतीस-तेहतीस रूपे प्रकट होतात, असे म्हटले आहे. त्या आठ मध्ये म्हणजे—पाचक अग्नी (पाचकतेज) आणि श्वास-प्रश्वास वगळलेल्या तीन तेज-कोष्ठासांमध्ये आणि पाच वायू-कोष्ठासांमध्ये अशा आठ मध्ये. अशा प्रकारे कामलोकातही संपूर्ण शरीरात पसरलेल्या तेज आणि वायू कोष्ठासांमध्ये प्राप्त होत असल्यामुळे, हे (जीवितनवक कलाप) संपूर्ण शरीरातच पाहावे (समजावे). येथे शंका उपस्थित होऊ शकते की, 'कामलोकाप्रमाणे येथे रूपलोकात रूपकलापांचा निरोधक्रम (लय पावण्याचा क्रम) का सांगितला नाही?' याचे उत्तर असे की, यात कोणताही विशेष फरक नसल्यामुळे तो सांगितला नाही. कारण रूपलोकातही मृत्यूच्या वेळी च्युतीचित्ताच्या आधीच्या सतराव्या चित्ताच्या स्थितीक्षणापासून कर्मज रूपे उत्पन्न होत नाहीत, इत्यादी निरोधक्रम कामलोकासारखाच आहे. केवळ येथे एवढाच विशेष आहे की, येथे आहारज रूपांचा निरोध नसतो आणि त्याचप्रमाणे मृतदेह (कळेवर) टाकून देणेही नसते. म्हणून तेथेही च्युतीचित्तानंतर सोळा चित्तक्षणांच्या प्रमाणात एका क्षणात चित्तज रूपांची संतती खंडित होते. त्यानंतर ऋतुसमुत्थान रूपांची परंपरा एक, दोन किंवा तीन क्षण (चिमूटभर काळ) टिकून खंडित होते, हे योग्य आहे. आणि एवढ्या अल्प काळासाठी टिकणाऱ्या रूपसंततीमुळे 'मृतदेह' (शव) मिळणे शक्य नाही. कारण पाहणाऱ्या देव-ब्रह्मांना एका क्षणातच शरीर नाहीसे (अदृश्य) झाल्यासारखे दिसते. आणि ज्याप्रमाणे रूपलोकात घडते, त्याचप्रमाणे कामलोकातील उपपत्ती देवांच्या आणि इतर औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणाऱ्या) प्राण्यांच्या बाबतीतही निरोध होतो. कारण त्यांची शरीरे प्रतिसंधीच्या क्षणीच पूर्णपणे परिपूर्ण अशा कर्मज कायाने उत्पन्न होत असल्यामुळे कर्मज रूपांनी गच्च भरलेली आणि अत्यंत हलकी असतात. इतर रूपे कर्मज रूपांवर आधारून टिकून राहतात. म्हणून त्यांच्या च्युतीसमयी (मृत्यूसमयी) कर्मज रूपे निरुद्ध झाल्यावर, ती इतर रूपे आधार नष्ट झाल्यामुळे दीर्घकाळ संतती चालू ठेवण्यास असमर्थ ठरतात. ती थोडा वेळ टिकून पूर्णपणे निरुद्ध होतात. त्यांच्या बाबतीत मृतदेह उरणे (शरीर टाकणे) नसते, असे समजावे।

[203] යං පන විභාවනියං

[२०३] परंतु 'विभावनी' (टीकेत) जे म्हटले आहे की—

‘‘මරණකාලෙ පන බ්‍රහ්මානං සරීරනික්ඛෙපාභාවතො සබ්බෙසංපි තිසමුට්ඨානානි ද්විසමුට්ඨානානිච සහෙව නිරුජ්ඣන්තී’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“मृत्यूच्या वेळी ब्रह्मांचा मृतदेह उरत नसल्यामुळे, सर्वांचीच त्रिसमुत्थान आणि द्विसमुत्थान रूपे एकाच वेळी निरुद्ध होतात.” हे म्हणणे योग्य नाही.

එවඤ්හි [Pg.322] සති සබ්බෙසං රූපබ්‍රහ්මානං මරණාසන්නචිත්තානි රූපං නසමුට්ඨාපෙන්තීති ආපජ්ජති. න හි මරණාසන්න චිත්ත සමුට්ඨිතානි රූපානි කම්මජරූපෙහි සහෙව නිරුජ්ඣන්තීති සක්කා වත්තුන්ති. යථාචතානි කම්මජරූපනිරොධතො ථොකං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්ති. තථා උතුජරූපානිපි චිත්තජරූපනිරොධතො ථොකං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්තීති න න සක්කා විඤ්ඤාතුං. නච තාවත්තකෙන කාලෙන තෙසු පවත්ත මානෙසුපි සරීරනික්ඛෙපොනාම සක්කා භවිතුන්ති. බ්‍රහ්මානං පන ථින මිද්ධාදීනං නීවරණජාතියානං අත්ථිතාය තදනුරූපං චිත්තජරූපානං තදනුගතිකානඤ්ච උතුජරූපානං ලහුකගරුකතාදිවිකාරො න න සම්භවතීති ලහුතාදිත්තයංපි ගහෙත්වා වුත්තං තෙවීසරූපෙසූති. ඝානාදිත්තයභාවද්වයවජ්ජානි තෙවීසරූපානි හොන්ති. තානියෙව චක්ඛු සොතවත්ථු විඤ්ඤත්තිද්වයවජ්ජානි අසඤ්ඤීනං සත්තරසෙව රූපානි හොන්තීති යොජනා. අසඤ්ඤීනං පන ගරුලහුතාදිපකාරො චින්තෙ තබ්බො. න වා චින්තෙතබ්බො රූපධම්මානං රුප්පනවිකාරස්ස බහුකාරණත්තාති. උපපත්තියන්ති කාමරූපාසඤ්ඤීනං පටිසන්ධියා උප්පාදක්ඛණෙ. උප්පාදක්ඛණොඑව හි එකන්තෙන උපපත්තිඛණොනාම හොතීති. පවත්තෙතූති පටිසන්ධියා ඨිතික්ඛණතො පට්ඨාය සකලෙ පවත්තිකාලෙ පන නකිඤ්චිපි නලබ්භති. ලබ්භතියෙවාති අධිප්පායො. න හි ඉදංනාම රූපං පවත්තෙ නලබ්භති. පටිසන්ධියංඑව ලබ්භතීති අත්ථීති. [රූපපවත්තික්කමො]

असे मानल्यास, सर्व रूपब्रह्मांची मरणासन्न चित्ते रूप उत्पन्न करत नाहीत, असा प्रसंग येईल. कारण मरणासन्न चित्तापासून उत्पन्न झालेली रूपे कर्मज रूपांसोबतच निरुद्ध होतात, असे म्हणता येत नाही. आणि ज्याप्रमाणे ती (चित्तज रूपे) कर्मज रूपांच्या निरोधानंतर थोडा वेळ टिकून निरुद्ध होतात, त्याचप्रमाणे ऋतुज रूपे देखील चित्तज रूपांच्या निरोधानंतर थोडा वेळ टिकून निरुद्ध होतात, हे जाणणे अशक्य नाही (म्हणजे ते शक्यच आहे). आणि तेवढ्या अल्प काळासाठी ती रूपे टिकून राहिली तरी मृतदेह उरणे शक्य होत नाही. परंतु ब्रह्मांमध्ये स्त्यान-मिद्ध (आळस-गुंगी) इत्यादी नीवरण धर्मांचे अस्तित्व असल्यामुळे, त्याला अनुरूप अशा चित्तज रूपांचा आणि त्यांच्या अनुगामी ऋतुज रूपांचा हलकेपणा-जडपणा इत्यादी विकार संभवत नाही असे नाही (म्हणजे संभवतोच). म्हणून लघुता इत्यादी तीन (लघुता, मृदुता, कर्मण्यता) घेऊन 'तेवीस रूपांमध्ये' असे म्हटले आहे. घ्राण (नाक), रस (जीभ), काय (शरीर) या तीन इंद्रियांची संवेदनशीलता आणि दोन भाव रूपे (स्त्रीभाव व पुरुषभाव) वगळून तेवीस रूपे होतात. तीच रूपे चक्षू, श्रोत्र, वस्तू (हृदयवस्तू) आणि दोन विज्ञाप्ती (कायाविज्ञाप्ती, वागविज्ञाप्ती) वगळून असंज्ञी ब्रह्मांच्या बाबतीत सतराच रूपे होतात, अशी योजना करावी. असंज्ञी ब्रह्मांच्या बाबतीत जडत्व-लघुत्व इत्यादी प्रकारांचा विचार करावा किंवा विचार करू नये, कारण रूपधर्मांच्या विकारांची (बदलांची) अनेक कारणे असतात. 'उपपत्तीमध्ये' म्हणजे काम, रूप आणि असंज्ञी जीवांच्या प्रतिसंधीच्या उत्पादक्षणी. कारण उत्पादक्षण हाच निश्चितपणे 'उपपत्तीक्षण' (उत्पत्तीचा क्षण) असतो. 'प्रवृत्तीत' म्हणजे प्रतिसंधीच्या स्थितीक्षणापासून सुरू होणाऱ्या संपूर्ण प्रवृत्तीकाळात (जीवनात) काहीच मिळत नाही असे नाही, तर मिळतेच, असा अभिप्राय आहे. कारण असे कोणतेही रूप नाही जे प्रवृत्तीकाळात मिळत नाही आणि केवळ प्रतिसंधीच्या वेळीच मिळते. [रूपप्रवृत्तीक्रम समाप्त]

161. එවං චිත්තචෙතසික රූපසඞ්ගහං කත්වා ඉදානි යථා නුප්පත්තං නිබ්බානසඞ්ගහං කරොන්තො නිබ්බානංපනාතිආදි මාහ. නිබ්බානං පන නිබ්බානන්ති පවුච්චතීති සම්බන්ධො. ලොකුත්තරසඞ්ඛාතන්ති ලොකුත්තරන්ති භගවතා කථිතං, යථාහ-කතමෙ ධම්මා ලොකුත්තරා. චත්තාරොච අරියමග්ගා චත්තාරිච සාමඤ්ඤඵලානි අසඞ්ඛතාච ධාතු, ඉමෙ ධම්මා ලොකුත්තරාති. එතෙන නිබ්බානස්ස පඤ්ඤත්තිමත්තභාවං නිවත්තෙති. න හි ලොකවොහාරසිද්ධා පඤ්ඤත්ති ලොකුත්තරානාම සක්කා භවිතුන්ති. චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බන්ති චක්ඛුමන්තෙන චන්දමණ්ඩලංවිය චක්ඛුනා පටිලද්ධමග්ගඤාණෙහි අරියජනෙහි චතූහි අරියමග්ගඤාණෙහි පච්චක්ඛතො දට්ඨබ්බං. පටිවිජ්ඣිතබ්බන්ති [Pg.323] අත්ථො. තත්ථ චතුමග්ගඤාණෙනාති එතෙන තාදි සම්හා පටිපත්තිමග්ගතො විමුඛානං අන්ධපුථුජ්ජනානං ජච්චන්ධානං විය චන්ද මණ්ඩලස්ස තස්ස අවිසයභාවං දස්සෙති. න ච ජච්චන්ධානං චක්ඛුම්හි අනුපලද්ධමත්තෙන චන්දමණ්ඩලං නත්ථිනාම හොතීති. සච්ඡිකාතබ්බන්ති එතෙන පරමත්ථතො විජ්ජමානභාවං දස්සෙති. යඤ්හි කිඤ්චි පරමත්ථතො විජ්ජමානං නහොති. තං සරූපතො කස්ස පච්චක්ඛංනාම භවිස්සතීති. තදුභයෙන පනස්ස පඤ්ඤවන්තානං කල්‍යාණකපුථුජ්ජනානං අනුමානතො සිද්ධතං දීපෙති, න හි අනුමානතොපි අත්තනො බුද්ධියං අසිද්ධස්ස අපාකටස්ස සච්ඡිකිරියාය වායාමොපිනාම අත්ථි. යෙන සච්ඡිකිරියා සිද්ධියාති. එවං නිබ්බානස්ස පරමත්ථතො විජ්ජමානතං දස්සෙත්වා ඉදානි කෙවලං විජ්ජමානමත්තමෙව න හොති. අථඛො මහාතෙජවන්තං මහොජවන්තඤ්ච තං හොතීති දස්සෙතුං මග්ගඵලානමාලම්බණභූතන්ති වුත්තං. එතෙන නිබ්බානෙන විනාමග්ග ඵලානං අකිච්චසිද්ධිං දස්සෙති. තතො තස්ස මහාතෙජවන්ත තං මහොජවන්තතඤ්ච දීපෙති. යථා හි මහිද්ධිකො එකො රාජා හොති. තස්ස රට්ඨෙ එකස්මිං මහාගාමෙ එකො ගාමභොජකො එකොච චොරජෙට්ඨකො මහාපරිවාරො වසති. තෙච අඤ්ඤමඤ්ඤං වධාය පරිසක්කන්තා විචරන්ති. තත්ථ ගාමභොජකො නගරං ගන්ත්වා රාජානං උපට්ඨහි. සො න චිරස්සෙව රාජවල්ලභො හොති. රාජතො මහතිං ආණං ලභති. තං සුත්වා චොරජෙට්ඨකො ඉදානි ඉධවසන්තස්ස මමජීවිතං නත්ථීති අත්තනො පරිවාරෙන සද්ධිං අට්ටවිං පවිට්ඨො. ගාමභොජකොච තංඅට්ටවිං පවිට්ඨංපි මුඤ්චිතුං අදත්වා ගහෙත්වා වධි. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. මහිද්ධිකරාජා විය හි නිබ්බානං. ගාම භොජකො විය ඤාණං. චොරජෙට්ඨකො විය මොහො. පරිවාර චොරා විය සෙසකිලෙසා. පුබ්බෙ රඤ්ඤො අනුපට්ඨා නකාලෙ ගාමභොජකො විය පුථුජ්ජනඤාණං. උපට්ඨානකාලෙ ගාම භොජකො විය මග්ගඤාණන්ති. තණ්හා පවත්තමානා අජ්ඣත්තබහිද්ධාදි භෙදෙසු ඛන්ධාදිධම්මෙසු විනන්ධමානාව පවත්තති. යථාහ –

१६१. अशा प्रकारे चित्त, चेतसिक आणि रूप यांचा संग्रह करून, आता क्रमाने प्राप्त झालेल्या निर्वाण संग्रहाचे निरूपण करण्यासाठी 'निर्वाणं पन' (परंतु निर्वाण) इत्यादी गाथा भगवंतांनी म्हटली आहे. 'परंतु निर्वाणाला निर्वाण असे म्हटले जाते' हा संबंध आहे. 'लोकोत्तर' असे जे म्हटले आहे, ते भगवंतांनी लोकोत्तर म्हणून सांगितले आहे. जसे की त्यांनी म्हटले आहे - 'कोणते धर्म लोकोत्तर आहेत? चार आर्यमार्ग, चार श्रामण्यफळे आणि असंस्कृत धातू (निर्वाण), हे धर्म लोकोत्तर आहेत.' याद्वारे निर्वाण हे केवळ प्रज्ञप्ती (नाव) मात्र आहे, या मताचे खंडन होते. कारण लोकव्यवहाराने सिद्ध झालेली प्रज्ञप्ती ही 'लोकोत्तर' असू शकत नाही. 'चार मार्गांच्या ज्ञानाने साक्षात करण्यायोग्य' म्हणजे, जसे डोळस माणसाने आपल्या डोळ्यांनी चंद्रमंडळ प्रत्यक्ष पाहावे, तसेच ज्यांनी मार्गज्ञान प्राप्त केले आहे अशा आर्य पुरुषांनी चार आर्य मार्गज्ञानांद्वारे प्रत्यक्ष पाहावे (अनुभवावे). ते प्रत्यक्ष जाणले पाहिजे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, 'चार मार्गज्ञानांद्वारे' या शब्दाने, अशा प्रकारच्या प्रतिपत्ती मार्गापासून विन्मुख असलेल्या अंध पृथग्जनांना (अज्ञानी लोकांना), जन्मांधाला चंद्रमंडळ न दिसण्याप्रमाणे, निर्वाण हा त्यांच्या विषयाचा भाग नाही (अविषय आहे) हे दर्शविले आहे. आणि जन्मांधाला डोळ्यांनी दिसत नाही म्हणून चंद्रमंडळ अस्तित्वातच नाही, असे होत नाही. 'साक्षात करण्यायोग्य' या शब्दाने निर्वाणाचे परमार्थतः अस्तित्व (विद्यमानता) दर्शविले आहे. कारण जे परमार्थतः अस्तित्वातच नाही, ते स्वतःच्या स्वरूपात कोणाला प्रत्यक्ष कसे बरे दिसणार? परंतु या दोन्ही शब्दांद्वारे (मार्गज्ञान आणि साक्षात्करणीय), प्रज्ञावान कल्याणकारी पृथग्जनांना अनुमानाने निर्वाणाचे अस्तित्व सिद्ध होते, हे स्पष्ट होते. कारण अनुमानाने देखील ज्याच्या बुद्धीला जे सिद्ध किंवा स्पष्ट झालेले नाही, त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी कोणताही प्रयत्न केला जात नाही, ज्या प्रयत्नाने साक्षात्काराची सिद्धी होईल. अशा प्रकारे निर्वाणाचे परमार्थतः अस्तित्व दर्शवून, आता ते केवळ अस्तित्वातच आहे असे नाही, तर ते अत्यंत तेजस्वी (महान प्रभाव असलेले) आणि अत्यंत ओजस्वी (महान सामर्थ्य असलेले) आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'मार्ग आणि फळांचे आलंबन असणारे' असे म्हटले आहे. याद्वारे निर्वाणाशिवाय मार्ग आणि फळांच्या कार्याची सिद्धी (क्लेश नष्ट करण्याचे कार्य) होऊ शकत नाही, हे दर्शविले आहे. त्यावरून त्याचे महातेजस्वीपण आणि महौजस्वीपण स्पष्ट होते. जसे की, एक महान ऋद्धीवान (सामर्थ्यशाली) राजा असतो. त्याच्या राज्यातील एका मोठ्या गावात एक ग्रामभोजक (गावचा प्रमुख) आणि एक मोठा परिवार असलेला चोरांचा नायक (दरोडेखोर) राहत असतो. आणि ते दोघे एकमेकांचा वध करण्यासाठी संधी शोधत फिरत असतात. त्यामध्ये, तो ग्रामभोजक शहरात जाऊन राजाची सेवा करतो. तो लवकरच राजाचा प्रिय (विश्वासू) बनतो आणि राजाकडून मोठी सत्ता (अधिकार) प्राप्त करतो. ते ऐकून चोरांचा नायक विचार करतो की, 'आता येथे राहिलो तर माझे जीवन सुरक्षित नाही,' आणि तो आपल्या परिवारासह जंगलात निघून जातो. आणि ग्रामभोजक त्याला जंगलात गेलेला असतानाही सोडून न देता, पकडून त्याचा वध करतो. हे उदाहरण अशा प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. सामर्थ्यशाली राजाप्रमाणे निर्वाण आहे. ग्रामभोजकाप्रमाणे (मार्ग) ज्ञान आहे. चोरांच्या नायकाप्रमाणे मोह आहे. चोरांच्या परिवाराप्रमाणे उर्वरित क्लेश आहेत. पूर्वी राजाची सेवा न करत असतानाच्या काळातील ग्रामभोजकाप्रमाणे पृथग्जनाचे ज्ञान आहे. राजाची सेवा करत असतानाच्या काळातील ग्रामभोजकाप्रमाणे मार्गज्ञान आहे. तृष्णा उत्पन्न होते तेव्हा ती अध्यात्म (अंतर्गत) आणि बाह्य इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या स्कंधादी धर्मांमध्ये विणल्यासारखी (गुंफल्यासारखी) प्रवृत्त होते. जसे की म्हटले आहे -

අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජාති.

आत जटा (गुंतागुंत), बाहेर जटा; ही प्रजा जटेनेच (तृष्णेने) वेढलेली (गुंफलेली) आहे.

තස්මා [Pg.324] සා වෙළුගුම්බෙ වෙළුසාඛා විය විනනට්ඨෙන සංසිබ්බනට්ඨෙන වානසමඤ්ඤං ලභතීති වුත්තං වානසඞ්ඛාතායතණ්හායාති. නික්ඛන්තත්තාති නිස්සටත්තා. තස්සා විසයභාවං අතික්කමිත්වා ඨිතත්තාති අත්ථො. එතෙන වානතො නික්ඛන්තන්ති නිබ්බානන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. සභාවතොති සන්තිලක්ඛණෙන. අජ්ඣත්තසම්භූතානං තිවිධවට්ටසන්තාපානං නිබ්බුතිඅත්ථෙන. තෙසං සබ්බසො අභාවට්ඨෙනාති අත්ථො. එකවිධංපීති යථා චිත්තං සභාවතො එකවිධංපි ජාතිධම්මත්තා ජාතිභූමිසම්පයොගාදි භෙදෙන කාල දිසාදෙසපුග්ගලභෙදෙනච වත්ථුතො භින්නමෙව හොති. න තථා ඉදං නිබ්බානං. ඉදං පන සභාවතොපි වත්ථුතොපි අභින්නමෙව හුත්වා එකවිධං හොති. ඉදඤ්හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අතීතෙ එතරහි අනාගතෙච පරිනිබ්බුතානං බුද්ධානංවා පච්චෙකබුද්ධානංවා බුද්ධසාවකානංවා සබ්බෙසංපි එකමෙව හොති. කස්මා, අනිද්දිසිතබ්බධම්මත්තා. විඤ්ඤාණං අනිදස්සනං අනන්තං සබ්බතොපභන්ති හි භගවතා වුත්තං. තත්ථ විඤ්ඤාණන්ති සඞ්ඛතධම්මානං ඛයනිරොධභාවෙන සිද්ධත්තා එතං තබ්භාවෙනඑව සුට්ඨු අභිබ්‍යත්තං කත්වා ඤාතබ්බං. අනිදස්සනන්ති අනිමිත්තධම්මත්තා බාලපුථුජ්ජනානං දස්සනවිසයභූතෙන කෙනචිනිමිත්තෙන නිදස්සිතුංවා කාලභෙදෙන දිසාදෙසපුග්ගලසන්තාන භෙදෙන හීනපණීතාදිභෙදෙන ච භින්නං කත්වා නිදස්සිතුංවා නාරහතීති අත්ථො. අනන්තන්ති පුබ්බන්තාපරන්තවිරහිතං. සබ්බතොපභන්ති වට්ටදුක්ඛපටිපක්ඛසිද්ධෙහි අනන්තෙහි ගුණොභාසෙහි සබ්බතො පභාවන්තන්ති අත්ථො. තථා අනිද්දිසිතබ්බධම්මත්තාච පන අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සබ්බාසුච දිසාසු අසුකස්මිං නාම කාලෙ අසුකායනාම දිසාය නත්ථීති නවත්තබ්බං. කස්මා, අරියමග්ගං භාවෙන්තෙන යදා කදාචි යත්ථ කත්ථචි අවස්සං අධිගන්තබ්බතාවසෙන සබ්බදා සබ්බත්ථ ච ලබ්භමානත්තා. වුත්තඤ්හෙතං විනයෙ, අඞ්ගුත්තරෙ, උදානෙච –

म्हणून, ती (तृष्णा) बांबूच्या झाडीत बांबूच्या फांद्यांप्रमाणे विणण्याच्या किंवा गुंफण्याच्या अर्थाने 'वान' (गुंतागुंत) हे नाव प्राप्त करते, म्हणून 'वान' नावाच्या तृष्णेपासून, असे म्हटले आहे. 'निक्खन्तत्ता' म्हणजे मुक्त झाल्यामुळे. तिच्या (तृष्णेच्या) विषयभावाचे उल्लंघन करून स्थित असल्यामुळे, असा अर्थ आहे. याद्वारे 'वानापासून (तृष्णेपासून) मुक्त होणे म्हणजेच निर्वाण' हा अर्थ दर्शविला आहे. स्वभावाने म्हणजे शांतीच्या लक्षणाने. अध्यात्मात (अंतःकरणात) उत्पन्न झालेल्या तीन प्रकारच्या वट्ट (संसार) संतापांच्या शांत होण्याच्या अर्थाने. त्यांचा सर्वथा अभाव असण्याच्या अर्थाने, असा अर्थ आहे. 'एकविध' असूनही, जसे चित्त स्वभावाने एकविध असले तरी, उत्पत्तीच्या धर्मामुळे, उत्पत्तीची भूमी, संप्रयोग इत्यादी भेदांनी आणि काळ, दिशा, देश, पुद्गल यांच्या भेदाने वस्तूच्या रूपाने भिन्नच असते, हे निर्वाण तसे नाही. परंतु हे निर्वाण स्वभावाने आणि वस्तूच्या रूपाने देखील अभिन्नच (एकच) राहून एकविध असते. कारण या अनादी संसारात भूतकाळात, वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळात परिनिर्वाण प्राप्त झालेल्या सर्व बुद्धांचे, प्रत्येकबुद्धांचे किंवा बुद्धश्रावकांचे हे निर्वाण एकच असते. कारण ते निर्देश न करता येण्याजोग्या (वर्णनातीत) धर्माचे असल्यामुळे होय. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे - 'विज्ञान (विशेष ज्ञान), जे अदृश्य (अनिर्देश्य), अनंत आणि सर्व बाजूंनी प्रकाशमान आहे (तेच निर्वाण होय).' त्यामध्ये 'विज्ञान' म्हणजे संस्कृत धर्मांच्या क्षय आणि निरोधाच्या भावाने सिद्ध झाल्यामुळे, त्या भावानेच ते चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करून जाणले पाहिजे. 'अनिर्देश्य' म्हणजे निमित्तविरहित धर्म असल्यामुळे, अज्ञानी पृथग्जनांच्या दृष्टीचा विषय असलेल्या कोणत्याही निमित्ताने ते दाखवता येत नाही, किंवा काळाच्या भेदाने, दिशा, देश, पुद्गल-संतानाच्या भेदाने आणि हीन-प्रणीत (कनिष्ठ-उत्कृष्ट) इत्यादी भेदांनी त्याला भिन्न करून दाखवणे योग्य नाही, असा अर्थ आहे. 'अनंत' म्हणजे पूर्व सीमा आणि अपर सीमा (सुरुवात आणि शेवट) नसलेले. 'सब्बतपभं' (सर्व बाजूंनी प्रकाशमान) म्हणजे संसार-दुःखाच्या विरुद्ध सिद्ध झालेल्या अनंत गुणांच्या प्रकाशाने सर्व बाजूंनी प्रकाशमान असणारे, असा अर्थ आहे. तसेच, निर्देश न करता येण्याजोग्या धर्माचे असल्यामुळे, या अनादी संसारात आणि सर्व दिशांमध्ये, 'अमुक एका काळात किंवा अमुक एका दिशेला निर्वाण नाही' असे म्हणता येत नाही. कारण, आर्यमार्गाची भावना करणाऱ्या व्यक्तीला कोणत्याही वेळी, कोणत्याही ठिकाणी ते अवश्य प्राप्त होण्याजोगे असल्यामुळे, ते सर्वदा आणि सर्वत्र प्राप्त होणारे आहे. कारण विनयपिटक, अंगुत्तरनिकाय आणि उदान यामध्ये असे म्हटले आहे -

සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ යාකාචි ලොකෙ සවන්තියො මහාසමුද්දං අප්පෙන්ති. යාච අන්තලික්ඛා ධාරා පපතන්ති. න තෙන මහාසමුද්දස්ස ඌනත්තංවා පූරත්තංවා පඤ්ඤායති. එව මෙව ඛො [Pg.325] භික්ඛවෙ බහූචෙපි භික්ඛූ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාන ධාතුයා පරිනිබ්බායන්ති. න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තං වා පූරත්තංවා පඤ්ඤායතීති.

हे भिक्खूहो! ज्याप्रमाणे जगातील ज्या काही नद्या महासागराला मिळतात आणि आकाशातून ज्या पावसाच्या धारा पडतात, त्याने महासागराची कमतरता (उणेपणा) किंवा भरती (पूर्णता) दिसून येत नाही. त्याचप्रमाणे, हे भिक्खूहो! जरी अनेक भिक्खू अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले, तरी त्याने निर्वाणधातूची कमतरता किंवा पूर्णता दिसून येत नाही।

අට්ඨකථාසුච න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තංවා පූරත්තංවා පඤ්ඤායතීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි මහාකප්පෙ බුද්ධෙසු අනුප්පජ්ජන්තෙසු එකසත්තොපි පරිනිබ්බාතුං නසක්කොති. තදාපි තුච්ඡා නිබ්බාන ධාතූති නසක්කා වත්තුං. බුද්ධකාලෙ පන එකෙකස්මිං සමාගමෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාපි සත්තා අමතං ආරාධෙන්ති. තදාපි නසක්කා වත්තුං පූරා නිබ්බානධාතූති වුත්තං. බ්‍රහ්මනිමන්තනසුත්තෙච විඤ්ඤාණං අනිදස්සනං අනන්තං සබ්බතොපභන්ති වුත්තං. අට්ඨකථායඤ්ච සබ්බතොපභන්ති සබ්බතො පභාසම්පන්නං. නිබ්බානතො හි අඤ්ඤො කොචි ධම්මො පභස්සරතරොවා ජොතිවන්තතරොවා පරිසුද්ධතරොවා පණ්ඩර තරොවා නත්ථි. සබ්බතොවා පභූතමෙව හොති. නකත්ථචි නත්ථීති සබ්බතොපතං. පුරත්ථිමදිසාදීසු හි අසුකදිසායංනාම නිබ්බානං නත්ථීති නවත්තබ්බන්ති වුත්තං.

अट्ठकथांमध्ये सुद्धा म्हटले आहे की, 'त्यामुळे निर्वाणधातूची उणीव किंवा पूर्णता दिसून येत नाही.' असंख्य महाकल्पांमध्ये सुद्धा जेव्हा बुद्ध उत्पन्न होत नाहीत, तेव्हा एकही प्राणी परिनिर्वाण प्राप्त करू शकत नाही. त्या काळातही 'निर्वाणधातू रिक्त आहे' असे म्हणता येत नाही. परंतु बुद्धकाळात, प्रत्येक समागमात (सभेत) असंख्य प्राणी सुद्धा अमृताची (निर्वाणाची) प्राप्ती करतात. त्या वेळी सुद्धा 'निर्वाणधातू पूर्ण झाली आहे' असे म्हणता येत नाही. ब्रह्मनिमंतन सुत्तात सुद्धा 'विज्ञाण अनिदस्सनं अनंतं सब्बतोपभं' (विज्ञान जे अदृश्य, अनंत आणि सर्व बाजूंनी प्रकाशमान आहे) असे म्हटले आहे. आणि अट्ठकथेमध्ये 'सब्बतोपभं' म्हणजे 'सर्व बाजूंनी प्रभासंपन्न' (प्रकाशमान) असे म्हटले आहे. कारण निर्वाणापेक्षा अधिक देदीप्यमान, अधिक तेजस्वी, अधिक परिशुद्ध किंवा अधिक शुभ्र असा दुसरा कोणताही धर्म नाही. किंवा सर्व ठिकाणी ते विद्यमानच असते. ते कुठेही नाही असे नाही, म्हणून ते 'सर्वतोप्रभ' आहे. कारण पूर्व इत्यादी दिशांमध्ये 'अमुक एका दिशेला निर्वाण नाही' असे म्हणता येत नाही, असे म्हटले आहे।

එවංසන්තෙපි එතං නිරුද්ධතෙකාලිකධම්ම සන්නිස්සයෙන විඤ්ඤාය මානත්තා නිරුද්ධධම්මභෙදෙන භින්නං කත්වා උපචරිතුං ලබ්භතීති වුත්තං සඋපාදිසෙසාතිආදි. තත්ථ උපාදීයති තණ්හාදිට්ඨීහි භුසං ගණ්හීයතීති උපාදි. උපාදින්නඛන්ධපඤ්චකං. සොයෙව එකදෙසෙනවා අනවසෙසෙනවා පහීනෙහි කම්මකිලෙසෙහි සෙසොති උපාදිසෙසො. සංවිජ්ජති තස්මිං සන්තානෙ උපාදිසෙසො යස්සා අධිගතකාලෙති සඋපාදිසෙසා. නිබ්බානධාතූති නිබ්බූතිස භාවො. සඋපාදිසෙසාච සා නිබ්බානධාතුචාති සමාසො. නත්ථි තස්මිං සන්තානෙ උපාදිසෙසො යස්සා අධිගතකාලෙති අනුපාදිසෙසා, අනුපාදිසෙසාච සා නිබ්බානධාතුචාති විග්ගහො. වුත්තඤ්හෙතං ඉති වුත්තකෙ-ද්වෙ මා භික්ඛවෙ නිබ්බානධාතුයො. කතමා ද්වෙ, සඋපාදිසෙසාච නිබ්බානධාතු, අනුපාදිසෙසාච නිබ්බානධාතූතිආදි. තත්ථ පුරිමා කිලෙසනිබ්බානංනාම. පච්ඡිමා ඛන්ධනිබ්බානංනාම. පුරිමාවා දිට්ඨධම්මික නිබ්බානංනාම. පච්ඡිමා සම්පරායික නිබ්බානංනාම. [Pg.326] යථාහ-එකා හි ධාතු ඉධ දිට්ඨධම්මිකා සඋපාදිසෙසා භවනෙත්ති සඞ්ඛයා. අනුපාදිසෙසා පන සම්පරායිකාති. අඞ්ගුත්තරෙ පන සත්තනිපාතෙ උභතොභාගවිමුත්ත පඤ්ඤාපි මුත්තානං ද්වින්නං ඛීණාසවානං ඛන්ධුපාදිසෙසවසෙන කායසක්ඛිදිට්ඨිපත්ත සද්ධාවිමුත්තධම්මානුසාරීසඞ්ඛාතානං චතුන්නං සෙක්ඛානං ආරද්ධවිපස්ස කස්සච යොගීකල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස කිලෙසු පාදිසෙසවසෙන සඋපාදිසෙසතා අනුපාදිසෙසතාච වුත්තා. තත්ථෙව නවනිපාතෙ අන්තරාපරිනිබ්බායී, උපහච්චපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධං සොතඅකනිට්ඨගාමීති පඤ්චන්නං අනාගාමීනං සකදාගාමිස්ස තිණ්ණං සොතාපන්නානන්ති නවන්නං සෙක්ඛපුග්ගලානං කිලෙසුපාදිසෙසවසෙන සඋපාදිසෙසතා වුත්තා.

असे असले तरी, या निर्वाणाला, निरुद्ध झालेल्या त्रैकालिक धर्मांच्या आश्रयाने जाणले जात असल्यामुळे, निरुद्ध झालेल्या धर्मांच्या भेदाने भिन्न करून उपचार रूपाने (लाक्षणिक अर्थाने) बोलणे शक्य होते, म्हणून 'सउपादिशेष' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जे उपादान केले जाते, म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे तीव्रतेने ग्रहण केले जाते, ते 'उपादि' होय. म्हणजेच उपादिन्न पंचस्कंध होय. तोच (पंचस्कंध) एकदेशीय (अंशतः) किंवा पूर्णपणे नष्ट झालेल्या कर्म-क्लेशांमधून शिल्लक राहिलेला भाग असल्यामुळे 'उपादिशेष' म्हटला जातो. ज्या निर्वाणधातूच्या प्राप्तीसमयी त्या संततीमध्ये उपादिशेष विद्यमान असतो, ती 'सउपादिशेषा' होय. निर्वाणधातू म्हणजे शांत होण्याचा स्वभाव होय. ती सउपादिशेषही आहे आणि निर्वाणधातूही आहे, असा हा समास आहे. ज्या निर्वाणधातूच्या प्राप्तीसमयी त्या संततीमध्ये उपादिशेष विद्यमान नसतो, ती 'अनुपादिशेषा' होय. ती अनुपादिशेषही आहे आणि निर्वाणधातूही आहे, असा हा विग्रह आहे. इतिवृत्तकमध्ये असे म्हटले आहे की—'हे भिक्खूहो, या दोन निर्वाणधातू आहेत. कोणत्या दोन? सउपादिशेष निर्वाणधातू आणि अनुपादिशेष निर्वाणधातू.' त्यामध्ये, पहिलीला 'क्लेश-निर्वाण' असे म्हणतात आणि दुसरीला 'स्कंध-निर्वाण' असे म्हणतात. किंवा पहिलीला 'दृष्टधार्मिक (याच जन्मातील) निर्वाण' म्हणतात आणि दुसरीला 'सांपरायिक (परलोकातील) निर्वाण' म्हणतात. जसे म्हटले आहे—'एक धातू याच जन्मात अनुभवता येणारी, सउपादिशेष आहे, जी भव-नेत्तीच्या (भव-तृष्णेच्या) क्षयामुळे प्राप्त होते. तर अनुपादिशेष धातू सांपरायिक आहे.' अंगुत्तर निकायाच्या सत्तक निपातात मात्र, उभतोभागविमुक्त आणि प्रज्ञाविमुक्त अशा दोन प्रकारच्या क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) बाबतीत 'स्कंध-उपादिशेष' या अर्थाने, आणि कायसाक्षी, दृष्टीप्राप्त, श्रद्धाविमुक्त, धम्मानुसारी अशा चार प्रकारच्या शैक्ष पुद्गलांच्या तसेच आरब्धविपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) कल्याण-पृथग्जनाच्या बाबतीत 'क्लेश-उपादिशेष' या अर्थाने सउपादिशेषता आणि अनुपादिशेषता सांगितली आहे. त्याचप्रमाणे नवक निपातात अंतरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, असंखारपरिनिब्बायी, ससंखारपरिनिब्बायी आणि उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामी अशा पाच प्रकारच्या अनागामी, एक सकदागामी आणि तीन प्रकारचे सोतापन्न अशा नऊ शैक्ष पुद्गलांच्या बाबतीत 'क्लेश-उपादिशेष' या अर्थाने सउपादिशेषता सांगितली आहे।

නෙත්තියං පන අරහත්තඵලංපි සඋපාදිසෙසනිබ්බානන්ති වුත්තං. තං ඉධ නාධිප්පෙතං. එත්ථච මග්ගක්ඛණෙ කිලෙසානං ඛයො සඋපාදි සෙසංනාම. චුති අනන්තරෙ ඛන්ධානං අනුප්පාදො අනුපාදිසෙසංනාම. යස්මා පන පටිසන්ධිවන්ධානාම කිලෙසෙසු සතිඑව ජායන්ති. අසති නජායන්ති, තස්මා තෙපි කිලෙසක්ඛයෙන සහෙව ඛිය්‍යන්ති. යාවචුතියා පවත්තමානං පච්චුප්පන්නඛන්ධසන්තානං පන ඛීණාසවස්සපි පුරිමභවෙ පවත්තකම්මකිලෙසානං ඵලනිසන්දභූතං සබ්බසත්තානං ධම්ම තාසිද්ධං. තස්මා තං ඛීණෙසුපි කිලෙසෙසු යාවචුතියා පවත්ත තියෙව. චුතික්ඛණෙ තස්ස නිරොධොපි ධම්මතානිරොධො එව. යො පන තදනන්තරෙ පුනභවස්ස අනුප්පාදො. සො කිලෙසක්ඛයෙන සහෙව සිද්ධො. න කෙවලං තදනන්තරෙ පුන භවස්සෙව. තතො පරංපි අනමතග්ග සංසාරෙ භවපරංපරාය අනුප්පාදොපි තෙන සහෙව සිද්ධො. සබ්බඤ්චෙතං එකමෙව නිබ්බානං. එවංසන්තෙපි ඛන්ධාවසෙසස්ස භාවා භාවලෙසං උපාදාය අයං භෙදො වුත්තොති වුත්තං දුවිධං හොති කාරණපරියායෙනාති දුවිධ පඤ්ඤාපනස්ස කාරණලෙසෙනාති අත්ථො.

नेत्तिपकरणामध्ये (नेत्तिपाळिमध्ये) अर्हत्त्वफलाला सुद्धा 'सउपादिशेष निर्वाण' असे म्हटले आहे. परंतु ते येथे अभिप्रेत नाही. आणि येथे मार्गक्षणी क्लेशांचा क्षय होणे म्हणजे 'सउपादिशेष' होय. च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) स्कंधांचा पुन्हा उत्पन्न न होणे म्हणजे 'अनुपादिशेष' होय. कारण प्रतिसंधी स्कंध हे क्लेश विद्यमान असतानाच उत्पन्न होतात. क्लेश नसताना ते उत्पन्न होत नाहीत. म्हणून ते सुद्धा क्लेशांच्या क्षयाबरोबरच नष्ट होतात (पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत). परंतु च्युतीपर्यंत (मृत्यूपर्यंत) चालू राहणारी वर्तमान स्कंध-संतती ही क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) बाबतीतही पूर्वजन्मात केलेल्या कर्म-क्लेशांचे फळ (विपाक) असल्यामुळे, सर्व प्राण्यांप्रमाणेच स्वाभाविक नियमाने (धम्मतेने) सिद्ध होते. म्हणून क्लेश नष्ट झाले तरी ती स्कंध-संतती च्युतीपर्यंत चालूच राहते. च्युतीक्षणी तिचा निरोध होणे हा सुद्धा स्वाभाविक निरोधच (धम्मता निरोधच) आहे. परंतु त्यानंतर पुनर्जन्म न होणे, हे क्लेशांच्या क्षयाबरोबरच सिद्ध होते. केवळ त्यानंतरच्याच पुनर्जन्माचे नव्हे, तर त्यापुढील अनादी संसारात भव-परंपरेचा (जन्म-मरणाच्या साखळीचा) निरोध होणे सुद्धा त्याच क्लेशक्षयाबरोबर सिद्ध होते. आणि हे सर्व मिळून एकच निर्वाण आहे. असे असले तरी, स्कंधांच्या अवशेषाचे असणे किंवा नसणे या कारणाचा आश्रय घेऊन हा भेद सांगितला आहे, म्हणून 'कारण-पर्यायाने ते दोन प्रकारचे आहे' असे म्हटले आहे; म्हणजेच दोन प्रकारच्या प्रज्ञप्तीचे (वर्गीकरणाचे) कारण दर्शवले आहे, असा अर्थ आहे।

යස්මා පන සඞ්ඛතධම්මානාම සපලිබොධධම්මත්තා නානාපලිබොධෙහි නිච්චකාලං ජනං පීළෙන්ති. සන්තසුඛංනාම ලද්ධුං නදෙන්ති. සනිමිත්ත ධම්මත්තාච කිලෙසානං ජරාමරණාදීනඤ්ච සබ්බෙසං අනත්ථානං වත්ථු භූතා [Pg.327] භූමිභූතා හොන්ති. සපණිහිතධම්මත්තාච සබ්බදුක්ඛානං මූලභූතං ආසාදුක්ඛංනාම නිච්චකාලංපි ජනෙන්ති. තස්මා තප්පටිපක්ඛසිද්ධෙන ගුණභෙදෙන තිවිධංභෙදං දස්සෙතුං සුඤ්ඤතන්තිආදි මාහ. තත්ථ සබ්බපලිබොධ විවිත්තත්තා සුඤ්ඤතං. සක්කායදිට්ඨියා හි සති බාලානං යත්තකා පාපකම්මපලිබොධා අපාය දුක්ඛපලිබොධාච සන්දිස්සන්ති. පණ්ඩිතානංච තතො අත්තානං රක්ඛනත්ථං යත්තකා කල්‍යාණකම්මපලිබොධා සන්දිස්සන්ති. සක්කායදිට්ඨිනිරොධොයෙව සබ්බෙ තෙ සක්කායදිට්ඨිමූලකෙ පලිබොධෙ නිරොධෙතුං සක්කොති. න විනා තෙන අඤ්ඤො කොචි. තස්මා සොනිරොධො තෙහි පලිබොධෙහි විවිත්තො හොති, තථා රාගක්ඛයොයෙව රාගමූලකෙ පලිබොධෙ නිරොධෙතුං සක්කොති. න විනා තෙන අඤ්ඤො කොචි. දොසක්ඛයොයෙව දොසමූලකෙ. මොහක්ඛයොයෙව මොහමූලකෙතිආදි වත්තබ්බං. ඉති නිබ්බානං සබ්බපලි බොධෙහි විවිත්තත්තා සුඤ්ඤතංනාම.

कारण संस्कृत (संखत) धर्म हे अडथळ्यांसह (सपलिबोध) असणारे धर्म असल्यामुळे, ते विविध अडथळ्यांनी (पलिबोधांनी) नेहमी लोकांना पीडित करतात. ते शांत सुख प्राप्त करू देत नाहीत. आणि सनिमित्त (निमित्तासह असणारे) धर्म असल्यामुळे, ते क्लेश, जरा-मरण इत्यादी सर्व अनर्थांचे अधिष्ठान आणि आधार बनतात. आणि सप्रणिहित (आकांक्षेसह असणारे) धर्म असल्यामुळे, ते सर्व दुःखांचे मूळ असणारे 'आशा-दुःख' (इच्छांचे दुःख) नेहमी उत्पन्न करतात. म्हणून त्यांच्या विरोधी गुणांनी सिद्ध होणाऱ्या गुणभेदाने तीन प्रकारचा भेद दर्शवण्यासाठी 'शून्य' (सुञ्ञतं) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, सर्व अडथळ्यांपासून (पलिबोधांपासून) विविक्त (मुक्त) असल्यामुळे ते 'शून्य' (सुञ्ञत) होय. कारण सत्कायदृष्टी असताना, अज्ञानांना जितके पापकर्मांचे अडथळे आणि अपाय-दुःखांचे अडथळे दिसून येतात, आणि पंडितांना त्यापासून स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी जितके कल्याणकर्मांचे अडथळे दिसून येतात, केवळ सत्कायदृष्टीचा निरोधच त्या सर्व सत्कायदृष्टी-मूलक अडथळ्यांचा निरोध करण्यास समर्थ आहे. त्याशिवाय दुसरा कोणताही धर्म समर्थ नाही. म्हणून तो निरोध त्या अडथळ्यांपासून विविक्त (मुक्त) असतो. त्याचप्रमाणे केवळ रागक्षयच राग-मूलक अडथळ्यांचा निरोध करण्यास समर्थ आहे, त्याशिवाय दुसरा कोणताही नाही. केवळ द्वेषक्षयच द्वेष-मूलक अडथळ्यांचा आणि केवळ मोहक्षयच मोह-मूलक अडथळ्यांचा निरोध करण्यास समर्थ आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, निर्वाण हे सर्व अडथळ्यांपासून (पलिबोधांपासून) विविक्त असल्यामुळे 'शून्य' (सुञ्ञत) म्हटले जाते।

නිමිත්තං වුච්චති උප්පාදපවත්තමූලකො ඔළාරිකාකාරො. යෙන සමන්නාගතා සඞ්ඛතධම්මා සබ්බෙසං කිලෙසානං ජරාමරණානඤ්ච වත්ථුභූතා භූමිභූතා හොන්ති. තථා සබ්බෙසං මාරානං සබ්බෙසං වෙරානං සබ්බෙසං රොගාදි අනත්ථානං වත්ථුභූතා භූමිභූතා හොන්ති. යතො තෙ මාරධෙය්‍යාතිපි මච්චුධෙය්‍යාතිපි වුච්චන්ති. කාල දිසා දෙස සන්තානාදි භෙදෙන හීනපණීතාදි භෙදෙනච භෙදං ගච්ඡන්ති. නිබ්බානං පන සබ්බෙසං නිමිත්තධම්මානං ඛයනිරොධභාවෙන සිද්ධත්තා නත්ථි. තස්මිං නිමිත්තන්ති අනිමිත්තං. තඤ්හි සබ්බෙසං කිලෙ සාදීනං අනත්ථානං වත්ථුභූතෙ නිමිත්තධම්මෙ විද්ධංසෙත්වා තෙසං අනත්ථානං අභාවං සාධෙන්තං නිච්චං තිට්ඨති. නච තං කාලභෙදෙන භින්නං හොති. ඉදං අතීතෙ අසුකකප්පෙ අසුකබුද්ධස්ස නිබ්බානං, ඉදං අනාගතෙ, ඉදං එතරහීති. නාපි දිසාභෙදෙන භින්නං. ඉදං දසසු දිසාසු අසුකායනාම දිසාය නිබ්බානං, ඉදං අසුකාය නාමාති. නචාපි දෙසභෙදෙනවා සන්තානභෙදෙනවා භින්නං. ඉදං මනුස්සලොකෙ ඉදං දෙවලොකෙ ඉදං බ්‍රහ්මලොකෙති වා ඉදං මනුස්සානං ඉදං දෙවානං ඉදං බ්‍රහ්මානන්තිවාති. තථා පණීතාදි භෙදෙන [Pg.328] භින්නං න හොති. ඉදං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං. ඉදං පච්චෙකබුද්ධානං. ඉදං බුද්ධසාවකානන්ති.

उत्पत्ती आणि प्रवृत्ती (अस्तित्व) ज्याचे मूळ आहे अशा स्थूल आकाराला (स्वरूपाला) 'निमित्त' असे म्हटले जाते. ज्याने युक्त असलेले संस्कृत धर्म (संस्कारित धर्म) हे सर्व क्लेशांचे आणि जरा-मरणाचे अधिष्ठान (वस्तूभूत) व भूमी (स्थान) बनतात. तसेच ते सर्व मारांचे, सर्व वैरांचे आणि रोगादी सर्व अनर्थांचे अधिष्ठान व भूमी बनतात. म्हणूनच त्यांना 'मारधेय्य' (माराचे साम्राज्य) आणि 'मच्चुधेय्य' (मृत्यूचे साम्राज्य) असेही म्हटले जाते. ते काळ, दिशा, देश, संतती (प्रवाह) इत्यादींच्या भेदाने आणि हीन-प्रणीत (कनिष्ठ-उत्कृष्ट) इत्यादींच्या भेदाने भिन्नतेला प्राप्त होतात. परंतु, निर्वाण हे सर्व निमित्त-धर्मांच्या क्षय आणि निरोधाच्या भावाने सिद्ध होत असल्यामुळे, त्यात कोणतेही निमित्त नसते; म्हणून त्याला 'अनिमित्त' म्हणतात. कारण ते (निर्वाण) सर्व क्लेशादी अनर्थांचे अधिष्ठान असलेल्या निमित्त-धर्मांचा विध्वंस करून, त्या अनर्थांचा अभाव सिद्ध करत नित्य स्थित राहते. आणि ते काळाच्या भेदाने भिन्न होत नाही, जसे की 'हे भूतकाळातील अमुक कल्पामध्ये अमुक बुद्धांचे निर्वाण आहे, हे अनागत (भविष्यातील) आहे, हे वर्तमानकाळातील आहे.' तसेच ते दिशांच्या भेदानेही भिन्न होत नाही, जसे की 'हे दहा दिशांपैकी अमुक नावाच्या दिशेतील निर्वाण आहे, हे अमुक नावाच्या दिशेतील आहे.' तसेच ते देशभेदाने किंवा संततीभेदानेही भिन्न होत नाही, जसे की 'हे मनुष्यलोकातील निर्वाण आहे, हे देवलोकातील निर्वाण आहे, हे ब्रह्मलोकातील निर्वाण आहे' किंवा 'हे मनुष्यांचे निर्वाण आहे, हे देवांचे निर्वाण आहे, हे ब्रह्मांचे निर्वाण आहे.' तसेच ते हीन-प्रणीत (कनिष्ठ-उत्कृष्ट) इत्यादी भेदानेही भिन्न होत नाही, जसे की 'हे सर्वज्ञ बुद्धांचे निर्वाण आहे, हे प्रत्येकबुद्धांचे निर्वाण आहे, हे बुद्धश्रावकांचे निर्वाण आहे.'

පණිහිතං, පණිධානං, පණිධි, පත්ථනා, ආසා, ජීඝච්ඡා, පිපාසාති අත්ථතො එකං. සඞ්ඛතධම්මාච ලබ්භමානාපි භිජ්ජනධම්මත්තා පුනප්පුනං ලද්ධුං ආසා දුක්ඛංනාම වඩ්ඪෙන්ති. ආසාදුක්ඛස්ස පරියන්තොනාම නත්ථි. සබ්බඤ්ච දුක්ඛං ආසාමූලකං හොති. ආසාසදිසං දුක්ඛනිදානංනාම නත්ථි, නිබ්බානං පන සයං පිපාසවිනයධම්මත්තා ආසාසඞ්ඛාතං සබ්බං තණ්හාපණිධිංවා ඡන්දපණිධිංවා විනෙන්තං විධමෙන්තං වත්තතීති නත්ථි. තස්මිං පණිහිතන්ති අප්පණීහිතං. එත්ථච දුවිධං සුඛං වෙදයිතසුඛං සන්තිසුඛන්ති. තත්ථ මනුස්ස දිබ්බ බ්‍රහ්ම සම්පත්තියො ලභිත්වා අනුභවනවසෙන පවත්තං පීතිසොමනස්ස සුඛං වෙදයිතසුඛංනාම. තං පන ඛණෙඛණෙ විජ්ජුවිය භිජ්ජනධම්මං. සම්පත්තියොච අනිච්චධම්මා. සබ්බෙ තෙ අපරියන්තං ආසාදුක්ඛං භිය්‍යො වඩ්ඪෙන්තියෙව. තස්මා සබ්බං වෙදයිතසුඛංනාම ආසා දුක්ඛජනකත්තා එකන්තෙන දුක්ඛමෙව හොති. යථාහ-යංකිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති. ධම්මසෙනාපතිනාච කතමං තං ආවුසො සාරිපුත්ත නිබ්බානෙ සුඛං, යදෙත්ථ වෙදයිතං නත්ථීති පුට්ඨෙන එතදෙවෙත්ථ ආවුසො නිබ්බානෙ සුඛං, යදෙත්ථ වෙදයිතං නත්ථීති වුත්තං. සන්තිසුඛංනාම අත්තනි උප්පන්නානංවා උප්පජ්ජිතුං පච්චුපට්ඨි තානංවා කිලෙසාදීනං අපායදුක්ඛාදීනඤ්ච අත්තනො සම්මාපයොගං පටිච්ච විමුච්චනසුඛං. එතදෙවෙත්ථ එකන්තසුඛං අචලසුඛං. එතස්මිඤ්හි අසති පුථුජ්ජනානං මනුස්ස දිබ්බබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අනුභවන්තානංපි අවස්සං පත්තබ්බට්ඨෙන පච්චුපට්ඨිතානෙව හොන්ති අවිචිනිරය භයාදීනීති. තස්මා සබ්බස්ස වෙදයිතසුඛමූලකස්ස ආසාදුක්ඛස්ස සන්තිසුඛදීපකං ඉදං අප්පණිහිතපදං නිබ්බානස්ස එකං මහන්තං ගුණපදං හොතීති.

'प्रणिहित', 'प्रणिधान', 'प्रणिधी', 'प्रार्थना' (इच्छा), 'आशा' (आकांक्षा), 'जिघत्सा' (भूक) आणि 'पिपासा' (तहान) हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. आणि संस्कृत धर्म (संस्कारित धर्म) प्राप्त झाले तरीही, त्यांच्या नाशवंत स्वभावामुळे (भंजनशीलतेमुळे) ते पुन्हा पुन्हा प्राप्त करण्याची आशा नावाचे दुःख वाढवतात. आशेच्या दुःखाला अंत नसतो. आणि सर्व दुःख हे आशेवरच आधारित (आशामूलक) असते. आशेसारखे दुःखाचे दुसरे कोणतेही कारण (निदान) नाही. परंतु निर्वाण हे स्वतः तहान शमवण्याच्या स्वभावाचे (पिपासा-विनय-धर्मी) असल्यामुळे, ते आशा नावाच्या सर्व तृष्णा-प्रणिधीला किंवा छंद-प्रणिधीला दूर करत आणि नष्ट करत अस्तित्वात असते; म्हणून त्यात प्रणिहित (आकांक्षा) नसते, म्हणूनच त्याला 'अप्पणिहित' (आकांक्षारहित/प्रणिधिरहित) म्हणतात. आणि येथे सुख दोन प्रकारचे आहे: वेदयित सुख (संवेदनाजन्य सुख) आणि शांती सुख. त्यापैकी, मनुष्य, देव आणि ब्रह्म यांच्या संपत्ती प्राप्त करून त्यांचा उपभोग घेण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारे प्रीती-सौमनस्ययुक्त सुख म्हणजे 'वेदयित सुख' होय. परंतु ते क्षणोक्षणी विजेसारखे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे असते. आणि त्या संपत्ती देखील अनित्य स्वभावाच्या असतात. त्या सर्व केवळ अमर्याद अशा आशेच्या दुःखाला अधिकच वाढवतात. म्हणून, सर्व वेदयित सुख हे आशेच्या दुःखाला जन्म देणारे असल्यामुळे निश्चितपणे दुःखच आहे. जसे की म्हटले आहे—'जे काही वेदयित (अनुभूत) आहे, ते सर्व दुःखातच आहे.' आणि धर्मसेनापती (सारिपुत्त) यांना जेव्हा विचारले गेले की, 'हे आवुसो (बंधू) सारिपुत्त, निर्वाणामध्ये कोणते सुख आहे, जिथे कोणतीही संवेदना (वेदयित) नाही?' तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले, 'हे आवुसो, हेच तर निर्वाणातील सुख आहे की, जिथे कोणतीही संवेदना (वेदयित) नाही.' शांती सुख म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या किंवा उत्पन्न होण्यास प्रवृत्त झालेल्या क्लेशादी आणि अपाय-दुःखादींपासून स्वतःच्या सम्यक प्रयोगाच्या (प्रयत्नाच्या) आधारे मुक्त होण्याचे सुख होय. हेच केवळ एकांत सुख (अत्यंतिक सुख) आणि अचल सुख आहे. कारण हे (शांती सुख) नसताना, मनुष्य, देव आणि ब्रह्म यांच्या संपत्तीचा उपभोग घेणाऱ्या पृथग्जनांनाही (सामान्य लोकांनाही) अवश्य प्राप्त होणाऱ्या अर्थाने अवीची नरकाचे भय इत्यादी समोर उभेच ठाकलेले असते. म्हणून, वेदयित सुखावर आधारित असलेल्या सर्व आशा-दुःखाचा निरोध करून शांती सुख प्रकाशित करणारे हे 'अप्पणिहित' पद निर्वाणाचे एक मोठे गुणपद (वैशिष्ट्यपूर्ण नाव) आहे.

ආකාර භෙදෙනාති තිවිධස්ස සුඤ්ඤතාදිකස්ස ගුණකොට්ඨාසස්ස භෙදෙන. එත්ථච යදෙතං අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අජ්ඣත්තං අනුසයිත්වා ආගතානං කිලෙසානං මග්ගක්ඛණෙ අජ්ඣත්තමෙව නිරුජ්ඣනං ඛිය්‍යනං. තං ඛයධාතු නිරොධධාතු සඞ්ඛාතං එකං ධම්මායතනං හොති. [Pg.329] එකා ධම්මධාතු හොති. එකො පරමත්ථධම්මො හොති. ඛයට්ඨෙන නිරොධට්ඨෙන සභාවතො විජ්ජමානත්තා, න හි තං පඤ්ඤත්තිරූපං හොති. කායෙ ඤාණෙච සරූපතො උපලද්ධත්තා, දුවිධඤ්හි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණං කායසච්ඡිකරණං ඤාණසච්ඡිකරණඤ්ච. යථාහ-ඡන්දජාතො උස්සහති. උස්සහිත්වා තුලෙති. තුලයිත්වා පදහති. පහිතත්තො සමානො කායෙනචෙව පරමත්ථසච්චං සච්ඡිකරොති. පඤ්ඤායච තං පටිවිජ්ඣ පස්සතීති. තත්ථ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අජ්ඣත්තං නිච්චං සන්තාපෙත්වා පරිදය්හිත්වා ආගතානං කිලෙසානං මග්ගක්ඛණෙ අජ්ඣත්තමෙව නිරුජ්ඣනං නිබ්බායනං කායසච්ඡිකරණංනාම. එවං කායෙන සච්ඡිකත්වා පුන පච්චවෙක්ඛන්තො අජ්ඣත්තං තං නිරුජ්ඣනං ඤාණෙන පච්චක්ඛතො පස්සති. නිරුද්ධා මෙ කිලෙසාති ජානාති, ඉදං ඤාණසච්ඡිකරණංනාම. තෙසු කාය සච්ඡිකරණං අනන්තං අපරිමාණං වට්ටදුක්ඛං ඛෙපෙති. ඤාණසච්ඡිකරණං අනප්පකං පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙති. පඤ්ඤත්තිධම්මෙසු එව රූපං සච්ඡිකරණංනාම නත්ථීති. තස්ස පන නිරුජ්ඣනස්ස සුඤ්ඤතධම්මත්තා මන්දබුද්ධීනං තස්මිං තුච්ඡසඤ්ඤා නිරත්ථකසඤ්ඤා සණ්ඨාති. අනිමිත්ත ධම්මත්තා තස්මිං අභාවමත්තසඤ්ඤා පරමත්ථතො අවිජ්ජමානසඤ්ඤා සණ්ඨාති. අප්පණිහිතධම්මත්තා තණ්හාවසිකා ජනා තස්මිං සුඛං නාම කිඤ්චි නත්ථීති මඤ්ඤන්ති.

'आकारभेदाने' म्हणजे शून्यता इत्यादी तीन प्रकारच्या गुणांच्या समूहाच्या भेदाने. आणि येथे, या अनादी (अनमतग्ग) संसारामध्ये अध्यात्मात (अंतःकरणात) अनुशय रूपाने वारंवार उत्पन्न होऊन आलेल्या क्लेशांचा मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) अध्यात्मातच जो निरोध आणि क्षय होतो; तो क्षयधातू आणि निरोधधातू नावाचा एक 'धम्मायतन' (धर्म-आयतन) आहे, एक 'धम्मधातू' (धर्म-धातू) आहे, एक 'परमार्थ धर्म' आहे. कारण तो क्षय आणि निरोधाच्या रूपाने स्वभावानेच विद्यमान असतो; तो केवळ प्रज्ञप्ती (संकल्पनात्मक) स्वरूपाचा नसतो. कारण तो शरीरात आणि ज्ञानात प्रत्यक्ष स्वरूपात प्राप्त होतो. निर्वाणाचा साक्षात्कार दोन प्रकारचा असतो: काय-साक्षात्कार (शारीरिक साक्षात्कार) आणि ज्ञान-साक्षात्कार. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे—'छंद (तीव्र इच्छा) उत्पन्न झालेला मनुष्य प्रयत्न करतो. प्रयत्न करून तो तुलना (मूल्यमापन) करतो. तुलना करून तो पराक्रम (प्रयत्न) करतो. दृढनिश्चयी होऊन तो शरीरानेच परमार्थ सत्याचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करतो आणि प्रज्ञेने (ज्ञानाने) त्या परमार्थ सत्याचा वेध घेऊन ते पाहतो.' त्यामध्ये, अनादी संसारामध्ये अध्यात्मात निरंतर संतप्त आणि दग्ध करून आलेल्या क्लेशांचा मार्गक्षणी अध्यात्मातच जो निरोध आणि शांत होणे (निर्वाण) आहे, त्याला 'काय-साक्षात्कार' म्हणतात. अशा प्रकारे शरीराने साक्षात्कार करून पुन्हा प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करताना, तो अध्यात्मातील त्या निरोधाला ज्ञानाने प्रत्यक्ष पाहतो. 'माझे क्लेश निरुद्ध (नष्ट) झाले आहेत' असे तो जाणतो; याला 'ज्ञान-साक्षात्कार' म्हणतात. त्यापैकी, काय-साक्षात्कार हा अनंत आणि अमर्याद अशा संसार-दुःखाचा (वट्टदुःखाचा) क्षय करतो. ज्ञान-साक्षात्कार हा विपुल प्रीती आणि सौमनस्य उत्पन्न करतो. प्रज्ञप्ती-धर्मांमध्ये (संकल्पनात्मक गोष्टींमध्ये) अशा प्रकारचा साक्षात्कार नसतो, हे जाणावे. परंतु, त्या निरोधाच्या शून्यतेच्या स्वभावामुळे, मंद बुद्धीच्या लोकांमध्ये त्या निर्वाणाविषयी 'तुच्छ संज्ञा' (शून्यतेची किंवा निरर्थकतेची भावना) निर्माण होते. अनिमित्त (चिन्हांविरहित) स्वभावामुळे, त्यात केवळ अभावाचीच संज्ञा किंवा परमार्थतः अविद्यमानतेची संज्ञा निर्माण होते. अप्पणिहित (आकांक्षारहित) स्वभावामुळे, तृष्णेच्या अधीन झालेले लोक असे मानतात की त्यात सुख नावाचे काहीच नाही।

යෙ පන යථාවුත්තං ඛයනිරොධමත්තං නිබ්බානංනාම නහොති. තඤ්හි අභාවමත්තං පඤ්ඤත්තිරූපං හොති. නිබ්බානඤ්චනාම ගම්භීරාදීනං අනන්තගුණානං වත්ථු හොති, නච අභාවමත්තං තෙසං වත්ථු භවිතුං අරහති. නිබ්බානං පරමං සුඛන්ති වුත්තං. නච අභාවමත්තෙ කිඤ්චි සුඛංනාම සක්කාලද්ධුං. තස්මා යො තස්ස ඛයනිරොධස්ස පච්චයො අත්ථි. යස්සච ආනුභාවෙන සො ඛයනිරොධො සිජ්ඣති. එත දෙව නිබ්බානං නාමාති ඉච්ඡන්ති. තෙසංපි වට්ටදුක්ඛ සන්තිතො අතිරෙකපයොජනංනාම නලබ්භති. නිබ්බානස්සච ගුණපදානි නාම අනන්තානං වට්ටධම්මානං පටිපක්ඛවසෙන සිජ්ඣන්ති, නො අඤ්ඤථා. තස්මා යත්තකානි අගුණපදානි වට්ටධම්මෙසු ලබ්භන්ති, තත්තකානි තෙසං ඛය නිරොධෙ අනන්තානි ගුණපදානි හුත්වා සිජ්ඣන්ති. යො ඛයනිරොධොපි [Pg.330] තාව විසුං ධම්මභාවෙනවිඤ්ඤාතුං දුක්කරොගම්භීරො හොති. යතො තං අභාවමත්තං පඤ්ඤත්තිරූපං මඤ්ඤන්ති. ගුණපදානං පනස්ස ගම්භීරභාවෙ වත්තබ්බමෙවනත්ථි. සන්තිසුඛඤ්ච නාම වට්ටදුක්ඛානං වූපසන්තතාඑව. තෙසං වූපසමො සුඛොති හි වුත්තං. වූපසන්තතාතිච තෙසං සබ්බසො ඛයනිරොධොඑවාති වට්ටදුක්ඛපරියාපන්නානං සබ්බ වෙදයීතසුඛානං උක්කංසගතා තස්ස ඛයනිරොධස්ස පරමසුඛතා සිද්ධා හොතීති. තස්ස පන පරමත්ථතො විජ්ජමානභාවෙ තාව ඉදං සුත්තං.

परंतु जे आचार्य असे मानतात की, पूर्वोक्त केवळ क्षय आणि निरोध म्हणजेच निर्वाण नाही. कारण तो केवळ अभावमात्र असून प्रज्ञप्तिरूप आहे. निर्वाण हे गंभीर इत्यादी अनंत गुणांचे अधिष्ठान आहे, आणि केवळ अभाव हा त्या गुणांचे अधिष्ठान होण्यास योग्य नाही. 'निर्वाण हे परम सुख आहे' असे म्हटले गेले आहे. आणि केवळ अभावामध्ये कोणतेही सुख प्राप्त करणे शक्य नाही. त्यामुळे, त्या क्षय-निरोधाचे जे काही कारण आहे, आणि ज्याच्या प्रभावाने तो क्षय-निरोध सिद्ध होतो, त्यालाच ते निर्वाण मानतात. त्यांच्या मतातही, संसार-दुःखाच्या शांततेपेक्षा अधिक दुसरा कोणताही विशेष फायदा मिळत नाही. आणि निर्वाणाचे गुण हे अनंत संसार-धर्मांच्या विरोधी असण्याने सिद्ध होतात, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही. म्हणून, संसार-धर्मांमध्ये जेवढे दोष आढळतात, तेवढेच त्यांच्या क्षय आणि निरोधात अनंत गुण म्हणून सिद्ध होतात. तो क्षय-निरोध देखील स्वतंत्र धर्म म्हणून समजण्यास कठीण आणि गंभीर आहे. ज्याच्यामुळे लोक त्याला केवळ अभाव किंवा प्रज्ञप्तिरूप मानतात. परंतु त्याच्या गुणांच्या गंभीरतेबद्दल तर काही बोलण्याची गरजच नाही. आणि शांती-सुख म्हणजे संसार-दुःखाचा उपशमच होय. कारण 'त्यांचा उपशम हेच सुख आहे' असे म्हटले आहे. आणि 'उपशम' म्हणजे त्या सर्व संस्कारांचा पूर्णपणे क्षय आणि निरोधच होय. म्हणून, संसार-दुःखात समाविष्ट असलेल्या सर्व वेदयित सुखांपेक्षा त्या क्षय-निरोधरूपी निर्वाणाचे परम सुखत्व सिद्ध होते. त्या निर्वाणाच्या परमार्थतः अस्तित्वाविषयी सर्वप्रथम हे सुत्त आहे:

අත්ථි භික්ඛවෙ අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං. නො චෙ තං භික්ඛවෙ අභවිස්ස අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං, න යිමස්ස ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායෙථ. යස්මාච ඛො භික්ඛවෙ අත්ථි අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛතං, තස්මා ජාතස්ස භූතස්ස කතස්ස සඞ්ඛතස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායතීති.

भिक्खूहो! जे अजन्म (अजात), अभूत (उत्पन्न न झालेले), अकृत (न बनवलेले) आणि असंस्कृत (संस्काररहित) आहे, ते अस्तित्वात आहे. भिक्खूहो! जर ते अजन्म, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत अस्तित्वात नसले असते, तर या जन्मलेल्या, उत्पन्न झालेल्या, बनवलेल्या आणि संस्कृत असलेल्या संसारातून सुटका दिसून आली नसती. परंतु, भिक्खूहो! जे अजन्म, अभूत, अकृत आणि असंस्कृत आहे, ते अस्तित्वात आहे; म्हणूनच या जन्मलेल्या, उत्पन्न झालेल्या, बनवलेल्या आणि संस्कृत असलेल्या संसारातून सुटका दिसून येते.

තත්ථ අජානනං අජාතං. ජාතික්ඛයොති අත්ථො. අභවනං අභූතං. අභාවොති අත්ථො. අකරණං අකතං. අසඞ්ඛරණං අසඞ්ඛතං. උප්පාදෙතුංවා පවත්තෙතුංවා සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස අභාවොති අත්ථො. ජාතික්ඛයොතිවා විසුං එකා ධම්මධාතු හොති. තස්මා විසුං ධම්මභාවං සන්ධාය නත්ථි ජාතං එත්ථාති අජාතන්තීපි යුජ්ජතියෙව. ඉදං වුත්තං හොති, සඞ්ඛතධම්මානාම පච්චයෙ සති ජායන්ති. අසති න ජායන්තීති ජාතං විය අජාතංපි තෙසං අත්ථි. පරමත්ථතො විජ්ජමානං හොතීති අත්ථො. යදිච අජාතංනාම නත්ථි, ජාතමෙව අත්ථි. එවංසති අත්තනි කිලෙසානං අජාතත්ථාය සම්මා පටිපජ්ජන්තානංපි සබ්බෙ කිලෙසධම්මා ජාතායෙව සියුං. නො අජාතා. කස්මා, අජාතස්සනාම නත්ථිතායාති. එසනයො සබ්බෙසු දුච්චරිතධම්මෙසු අපායදුක්ඛවට්ටදුක්ඛෙසු, දිට්ඨධම්මෙච සබ්බෙසු රොගාබාධභයුපද්දවෙසු. එවඤ්ච සති ලොකෙ සබ්බෙ පුරිසකාරා පුරිසථාමා පුරිසපරක්කමා නිරත්ථකා එව සියුන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය නො චෙතං භික්ඛවෙ.ල. පඤ්ඤායෙථාති වුත්තං. යස්මා පන [Pg.331] අජාතංනාම එකන්තෙන අත්ථියෙව. තස්මා අත්තනි අජාතත්ථාය සම්මාපටිපජ්ජන්තානං තෙ එකන්තෙන නජායන්ති. එවං සති සබ්බෙ පුරිසකාරා පුරිසථාමා පුරිසපරක්කමා සත්ථකා එව හොන්තීති ඉමමත්ථං සන්ධාය යස්මාච ඛො භික්ඛවෙතිආදි වුත්තං. එත්තාවතා අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාර නිරොධො. සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො.ල. දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතීති එවං වුත්තස්ස නිරොධස්ස පරමත්ථතො විජ්ජමානභාවං දස්සෙති. අත්ථි සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථවචනත්තා. තත්ථ නිරොධො දුවිධො ජාතනිරොධො අජාතනිරොධොති. තත්ථ උප්පජ්ජිත්වා නිරොධො ජාතනිරොධොනාම. මච්චූතිච මරණන්තිච එතස්සෙවනාමං. අජ්ඣත්තපරියා පන්නානං කිලෙසාදීනං උප්පාදස්සපි සබ්බසො අභාවො අජාත නිරොනාම. යො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බුපධිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානන්ති වුච්චති. අයමිධාධිප්පෙතො, අයමෙව හි සබ්බපලිබොධෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතොනාම. කිලෙසානං ජාරාමරණාදීනඤ්ච වත්ථුභූතස්ස නිමිත්තස්ස අභාවා අනිමිත්තොනාම. සබ්බදුක්ඛානං නිදානභූතස්ස ආසාදුක්ඛස්ස අභාවා අප්පණිහිතොනාම. තෙන වුත්තං සුඤ්ඤතංඅනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්චෙති තිවිධං හොතීති. පදන්තිආදි නිබ්බානස්ස වෙවචනානි. තඤ්හි විසුං අසංමිස්සො කෙවලො උපලබ්භමානො එකො පරමත්ථ ධම්මොති පදං නාම. කොට්ඨාසත්ථො හි පදසද්දො. යථා පදසො ධම්මං වාචෙය්‍යාති. චවනාභාවෙන අච්චුතං. පුබ්බන්තාපරන්තෙ අතික්කම්ම පවත්තත්තා අච්චන්තං. සඞ්ඛරණකිච්චරහිතත්තා අසඞ්ඛතං. අත්තනො උත්තරිතරස්ස කස්සචි ධම්මස්ස අභාවතො අනුත්තරන්ති. වානමුත්තා තණ්හා විමුත්තා, මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ ධම්මෙ එසිංසු අධිගච්ඡිංසූති මහෙසයො, බුද්ධා.

तेथे, उत्पन्न न होणे म्हणजे 'अजात' होय. याचा अर्थ 'जातीचा क्षय' असा आहे. अस्तित्वात न येणे म्हणजे 'अभूत' होय. याचा अर्थ 'अभाव' असा आहे. न बनवले जाणे म्हणजे 'अकृत' होय. संस्कारित न केले जाणे म्हणजे 'असंस्कृत' होय. संस्कार-दुःखाची उत्पत्ती किंवा प्रवृत्ती न होणे, हाच याचा अर्थ आहे. किंवा 'जातीचा क्षय' हा एक स्वतंत्र धर्मधातू आहे. म्हणून, स्वतंत्र धर्मभावाचा विचार करता, 'येथे जन्म नाही' या अर्थाने त्याला 'अजात' म्हणणे अत्यंत योग्यच आहे. याचा अर्थ असा आहे की, संस्कृत धर्म हे प्रत्यय (कारण) असताना उत्पन्न होतात. प्रत्यय नसताना ते उत्पन्न होत नाहीत. म्हणून, ज्याप्रमाणे त्यांचा 'जात' भाव आहे, त्याचप्रमाणे त्यांचा 'अजात' भाव देखील अस्तित्वात आहे. तो परमार्थतः विद्यमान आहे, असा याचा अर्थ आहे. आणि जर 'अजात' नावाचा कोणताही धर्म अस्तित्वात नसता, आणि केवळ 'जात' धर्मच अस्तित्वात असता, तर स्वतःमधील क्लेशांच्या अनुत्पत्तीसाठी सम्यक रीतीने प्रतिपन्न करणाऱ्यांचे देखील सर्व क्लेशधर्म उत्पन्नच झाले असते, ते अनुत्पन्न राहिले नसते. का? कारण 'अजात' नावाच्या धर्माचे अस्तित्वच नसले असते. हाच नियम सर्व दुश्चरित धर्मांना, अपाय-दुःखांना, संसार-दुःखांना आणि या जन्मातील सर्व रोग, आजार, भय व उपद्रवांना लागू होतो. आणि असे झाले असते तर जगातील सर्व पुरुषार्थ, मानवी शक्ती आणि मानवी पराक्रम निरर्थकच ठरले असते. हाच अभिप्राय मनात ठेवून भगवंतांनी 'नो चेतं भिक्खवे... पञ्ञायेथ' असे म्हटले आहे. परंतु, 'अजात' नावाचा धर्म निश्चितपणे अस्तित्वात आहेच. म्हणून, स्वतःमध्ये क्लेशांच्या अनुत्पत्तीसाठी सम्यक साधना करणाऱ्यांचे ते क्लेश निश्चितपणे उत्पन्न होत नाहीत. असे असल्याने, सर्व मानवी प्रयत्न, मानवी शक्ती आणि मानवी पराक्रम सार्थकच ठरतात. हाच अभिप्राय मनात ठेवून भगवंतांनी 'यस्मा च खो भिक्खवे...' इत्यादी म्हटले आहे. यावरून, 'अविद्येच्या निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो, संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो... अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा निरोध होतो' या वचनातील निरोधाचे परमार्थतः अस्तित्व सिद्ध होते. 'अत्थि' हा शब्द अस्तित्वाचा वाचक असल्यामुळे हे सिद्ध होते. त्यात निरोध दोन प्रकारचा आहे: 'जात-निरोध' आणि 'अजात-निरोध'. त्यापैकी, उत्पन्न होऊन नष्ट होणे म्हणजे 'जात-निरोध' होय. 'मच्चु' आणि 'मरण' ही याच जात-निरोधाची नावे आहेत. स्वतःमधील क्लेश इत्यादींच्या उत्पत्तीचा देखील पूर्णपणे अभाव असणे, याला 'अजात-निरोध' म्हणतात. ज्याला 'सर्वसंस्कारशमथ', 'सर्वोपधिनिसर्ग', 'तृष्णाक्षय', 'विराग', 'निरोध' आणि 'निर्वाण' असे म्हटले जाते. येथे हाच अभिप्रेत आहे. कारण हाच सर्व अडथळ्यांपासून शून्य असल्यामुळे 'शून्य' या नावाने ओळखला जातो. क्लेश आणि जरामरण इत्यादींचे कारण असलेल्या निमित्ताचा अभाव असल्यामुळे याला 'अनिमित्त' म्हणतात. सर्व दुःखांचे मूळ असलेल्या आशेच्या दुःखाचा अभाव असल्यामुळे याला 'अप्रणिहित' म्हणतात. म्हणूनच, 'शून्य, अनिमित्त आणि अप्रणिहित' असे हे तीन प्रकारचे आहे, असे म्हटले गेले आहे. 'पद' इत्यादी निर्वाणाचे समानार्थी शब्द आहेत. कारण ते स्वतंत्र, अमिश्रित, केवळ, प्राप्त होणारे आणि एकमेव परमार्थ धर्म असल्यामुळे त्याला 'पद' असे म्हणतात. कारण 'पद' या शब्दाचा अर्थ 'भाग' असाही होतो. जसे 'पवचन' किंवा 'धर्माचे पद' शिकवताना म्हटले जाते. च्युतीचा अभाव असल्यामुळे त्याला 'अच्युत' म्हणतात. पूर्व सीमा आणि अपर सीमा ओलांडून अस्तित्वात राहत असल्यामुळे त्याला 'अत्यंत' म्हणतात. संस्कार करण्याच्या क्रियेपासून रहित असल्यामुळे त्याला 'असंस्कृत' म्हणतात. स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही धर्म अस्तित्वात नसल्यामुळे त्याला 'अनुत्तर' म्हणतात. जे तृष्णेपासून मुक्त आहेत, आणि ज्यांनी शीलस्कंध इत्यादी महान धर्मांचा शोध घेतला व ते प्राप्त केले, त्यांना 'महेसी' म्हणजेच बुद्ध असे म्हणतात.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, अभिधम्मत्थसंगहाची 'परमत्थदीपनी' नावाची ही टीका,

චතුත්ථවණ්ණනාය රූපනිබ්බාන සඞ්ගහස්ස

चौथ्या स्पष्टीकरणातील, रूप आणि निर्वाण संग्रहाची (सहाव्या भागाची),

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

සමුච්චය සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

समुच्चय संग्रह परमत्थदीपनी

162. එවං [Pg.332] ඡහි පරිච්ඡෙදෙහි චත්තාරො පරමත්ථෙ දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසං තංතංරාසිසඞ්ඛාතං සමුච්චයං දස්සෙන්තො ආදිගාථ මාහ. යෙ සලක්ඛණා ද්වාසත්තතිවිධා වත්ථුධම්මා මයා වුත්තා. ඉදානි තෙසං සමුච්චයං යථායොගං පවක්ඛාමීති යොජනා. තත්ථ සලක්ඛණාවත්ථුධම්මාති පදෙහි දසවිධානි අනිප්ඵන්නරූපානි පටික්ඛිපති. න හි තානි අත්තනො ආවෙනිකභූතෙන සභාව ලක්ඛණෙන අනිච්චතාදි සාමඤ්ඤලක්ඛණෙනච සලක්ඛණානි හොන්ති. එකන්තපරමත්ථතාය අභාවතො. තතොයෙවච වත්ථුධම්මාච නහොන්ති. සරූපතො අනුපලබ්භමානත්තා. දබ්බවාචකො හි ඉධ වත්ථුසද්දො. දබ්බඤ්චනාම ඉධ සරූපතො ලබ්භමානො සභාවො එව. එතෙන නිබ්බානස්සපි මග්ගඵල පච්චවෙක්ඛනඤාණෙසු සරූපතො ලබ්භමාන සභාවතා වුත්තා හොති. අනිප්ඵන්නරූපානං විය ච වත්ථුධම්ම සන්නිස්සයෙන දිස්සමානධම්මමත්තභාවං වා පඤ්ඤත්තිධම්මානං විය පරිකප්පිතාකාරමත්තභාවංවා සසවිසාණ කච්ඡපලොමාදීනං විය සබ්බසො අභූත පරිකප්පිත මත්තභාවංවා නිවාරෙතීති වෙදිතබ්බං. එත්ථච ද්වාසත්තතිවිධාසලක්ඛණාවත්ථුධම්මාති වචනෙ පයොජනං නදිස්සති. තෙසු හි ද්වාසත්තතිවිධෙසු එකච්චෙ එව ධම්මා පුරිමෙසු තීසු සඞ්ගහෙසු ආගතා. පච්ඡිමෙච සබ්බසඞ්ගහෙ අනිප්ඵන්නරූපානිපි අධිප්පෙතානිඑවාති. එත්ථච වත්ථුධම්මාසලක්ඛණාති පදෙහි අනිප්ඵන්නරූපානං සලක්ඛණතා පටික්ඛිපනෙ යං වත්තබ්බං. තං රූපසමුද්දෙස දීපනියං වුත්තමෙවාති. එකන්තාකුසලජාතියානං ආසව චතුක්කාදීනං සඞ්ගහො අකුසලසඞ්ගහො, න අකුසල සම්පයුත්තත්තායෙව අකුසලභූතානං චිත්තඵස්සාදීනන්ති. කුසලා කුසලාබ්‍යාකතමිස්සකානං සඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො.

१६२. अशा प्रकारे सहा परिच्छेदांद्वारे चार परमार्थ दाखवून, आता त्यांचा त्या त्या समूहाच्या रूपाने संग्रह (समुच्चय) दाखवण्यासाठी पहिली गाथा म्हणतात. 'माझ्याद्वारे जे स्वलक्षणयुक्त ७२ प्रकारचे वस्तुधर्म सांगितले गेले आहेत, आता त्यांचा संग्रह योग्यतेनुसार सांगेन' अशी ही योजना आहे. तेथे 'स्वलक्षण-वस्तुधर्म' या पदांद्वारे दहा प्रकारच्या अनिष्पन्न रूपांचा निषेध केला जातो. कारण ती स्वतःच्या असाधारण अशा स्वभावलक्षणाने आणि अनित्यता इत्यादी सामान्यलक्षणाने युक्त (स्वलक्षण) नसतात. निश्चितपणे परमार्थ स्वरूपाचा अभाव असल्यामुळे. आणि म्हणूनच ते वस्तुधर्मही नसतात. स्वतःच्या रूपात उपलब्ध न होत असल्यामुळे. कारण येथे 'वस्तु' हा शब्द द्रव्याचा वाचक आहे. आणि येथे 'द्रव्य' म्हणजे स्वतःच्या रूपात उपलब्ध असणारा स्वभावच होय. याद्वारे निर्वाणाची देखील मार्ग, फल आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञानांमध्ये स्वतःच्या रूपात उपलब्ध असणारी स्वभावता सांगितली गेली आहे. अनिष्पन्न रूपांप्रमाणे वस्तुधर्माच्या आश्रयाने दिसणारा केवळ धर्ममात्र भाव, किंवा प्रज्ञप्तिधर्मांप्रमाणे कल्पित आकारमात्र भाव, किंवा सशाचे शिंग, कासवाचे केस इत्यादींप्रमाणे सर्वथा असत्य कल्पितमात्र भाव यांचा हा निषेध करतो, असे समजावे. आणि येथे '७२ प्रकारचे स्वलक्षण वस्तुधर्म' या वचनाचे प्रयोजन दिसत नाही. कारण त्या ७२ प्रकारांपैकी काहीच धर्म पूर्वीच्या तीन संग्रहांमध्ये आले आहेत. आणि शेवटच्या सर्वसंग्रहात अनिष्पन्न रूपे देखील अभिप्रेतच आहेत. आणि येथे 'वस्तुधर्म-स्वलक्षण' या पदांद्वारे अनिष्पन्न रूपांच्या स्वलक्षणतेचा निषेध करण्याबाबत जे काही सांगायचे आहे, ते 'रूपसमुद्देश दीपनी' मध्ये सांगितलेच आहे. एकांततः अकुशल जातीच्या आसव-चतुष्क इत्यादींचा संग्रह म्हणजे 'अकुशल संग्रह' होय; केवळ अकुशलाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे अकुशल झालेल्या चित्त, स्पर्श इत्यादींचा यात संग्रह नाही. कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांच्या मिश्र स्वरूपाचा संग्रह म्हणजे 'मिश्रक संग्रह' होय.

බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, බුජ්ඣන්ති එතායාති කත්වා. බොධියා පක්ඛා බොධිපක්ඛා. බොධිසම්භාරාති අත්ථො. බොධි පක්ඛෙසු භවා [Pg.333] අන්තොගධාති බොධිපක්ඛියා. තෙසං සඞ්ගහොති බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො. සබ්බෙසං අනවසෙසානං පරමත්ථධම්මානං සඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො. චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදනියට්ඨෙනච ආසව සදිසත්තා ආසවා. යදිච තදුභයට්ඨෙන ආසවානාම සියුං. ඉමෙ ලොභාදයො එව ආසවානාම සියුං. පුප්ඵාසවාදයො හි ලොකෙ ඡ පඤ්ච රත්තිමත්තං වා සත්තට්ඨරත්තිමත්තං වා සයංපි කුම්භෙසු පරිවාසං ගණ්හන්ති. කුම්භෙච පරිවාසං ගාහාපෙන්ති. ඉමෙ පන අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සයංපි සත්තසන්තානෙ පරිවාසං ගණ්හන්ති. සත්තසන්තානඤ්ච පරිවාසං ගාහාපෙන්ති. සකලං සත්තසන්තානං සදා ආසවපූරිතමෙව හොති. යථාහ-චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති. එත්ථ නිවීසමානා නිවීසතීතිආදි. තත්ථ එසා තණ්හා පරියුට්ඨානවසෙන උප්පජ්ජමානා එත්ථෙව උප්පජ්ජති. උප්පජ්ජිත්වාච පුන අනුසයභාවෙන පරිවාසං කත්වා නිවීසමානා එත්ථෙව නිවීසතීති අත්ථො. යාවච අරියමග්ගධොවනං නලබ්භති. තාව සන්තානං ගූථපූරිතකූපං විය දුබ්බිසොධං කත්වා පවත්තති. පුප්ඵාසවාදයොච මදං ජනෙන්තා මුහුත්තමෙව ජනෙන්ති. ඉමෙ පන යාව අරියමග්ගං නලභති. තාව නිච්චමදං ජනෙන්ති. තස්මා එකන්තෙන ඉමෙයෙව චිරපාරිවාසියට්ඨෙන මදනි යට්ඨෙනච ආසවානාම භවිතුං අරහන්තීති.

चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'बोधी' म्हटले जाते, कारण याद्वारे सत्य जाणले जाते. बोधीचे जे पक्ष (सहाय्यक घटक) आहेत ते 'बोधिपक्ष' होत. याचा अर्थ 'बोधीचे संभार' (साधने) असा आहे. बोधिपक्षांमध्ये उत्पन्न होणारे किंवा त्यात अंतर्भूत असणारे ते 'बोधिपक्खिय' (बोधिपाक्षिक) होत. त्यांचा संग्रह म्हणजे 'बोधिपक्खिय संग्रह' होय. सर्व उर्वरित परमार्थ धर्मांचा संग्रह म्हणजे 'सर्वसंग्रह' होय. दीर्घकाळ साठवून ठेवण्याच्या (परिवसनाच्या) अर्थाने आणि मदोन्मत्त (मद निर्माण करणाऱ्या) करण्याच्या अर्थाने मद्यासारखे (आसवासारखे) असल्यामुळे त्यांना 'आसव' म्हणतात. जर या दोन्ही अर्थांनी 'आसव' म्हटले जात असेल, तर हे लोभ इत्यादीच खरोखर 'आसव' म्हणण्यास योग्य आहेत. कारण जगामध्ये फुलांचे आसव इत्यादी पाच-सहा रात्री किंवा सात-आठ रात्री स्वतः घागरीत राहून परिवास (आंबण्याची प्रक्रिया) प्राप्त करतात आणि घागरीलाही परिवासित करतात. परंतु हे लोभ इत्यादी आसव अनादी संसारात स्वतः देखील सत्त्वांच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) परिवास प्राप्त करतात आणि सत्त्वांच्या संतानालाही परिवासित करतात. संपूर्ण सत्त्व-संतान नेहमी आसवाने भरलेलेच असते. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - 'जगात डोळा हा प्रिय रूप आणि मधुर रूप आहे, येथेच ही तृष्णा उत्पन्न होताना उत्पन्न होते, येथेच निवास करताना निवास करते' इत्यादी. तेथे ही तृष्णा पर्युत्थान रूपाने उत्पन्न होताना येथेच उत्पन्न होते, आणि उत्पन्न होऊन पुन्हा अनुशय रूपाने परिवास करून निवास करताना येथेच निवास करते, असा अर्थ आहे. आणि जोपर्यंत आर्यमार्गरूपी प्रक्षालन मिळत नाही, तोपर्यंत ते संतान विष्ठेने भरलेल्या विहिरीप्रमाणे अत्यंत कठीणपणे शुद्ध करता येणारे होऊन प्रवृत्त राहते. फुलांचे आसव इत्यादी मद निर्माण करताना केवळ काही क्षणांसाठीच निर्माण करतात. परंतु हे लोभ इत्यादी जोपर्यंत आर्यमार्ग प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत निरंतर मद निर्माण करतात. म्हणून निश्चितपणे हेच लोभ इत्यादी दीर्घकाळ राहण्याच्या अर्थाने आणि मद निर्माण करण्याच्या अर्थाने 'आसव' म्हणण्यास योग्य आहेत.

විසන්දනට්ඨෙනවා ආසවසදිසත්තා ආසවා, යථා හි කුධිත කුට්ඨිනො මහාවණමුඛෙහි යූසසඞ්ඛාතො ආසවො විසන්දිත්වා පිලොතිකඛණ්ඩානි දූසෙති, එවං ඉමෙපි ඡහිද්වාරෙහි විසන්දිත්වා ඡළාරම්මණානිදූසෙන්තීති. ආයතංවා සංසාරදුක්ඛං සවන්තිපසවන්ති වඩ්ඪෙන්තීති ආසවා. අථවා, භවතො ආභවග්ගා ධම්මතො ආගොත්‍රතුම්හා සවන්ති ආරම්මණකරණවසෙන පවත්තන්තීති ආසවා. ආසද්දස්ස අවධිඅත්ථජොතකත්තා. අවධිච දුවිධො මරියාදවිසයො අභිවිධිවිසයොචාති තත්ථ යස්ස සම්බන්ධිනීක්‍රියා අවධිභූතං අත්තානං බහිකත්වා පවත්තති. සො මරියාදවිසයො නාම. යථා ආපාතලිපුත්තා දෙවො වුට්ඨොති. යස්ස සම්බන්ධිනීක්‍රියා අවධිභූතං අත්තානං බ්‍යාපෙත්වා අන්තො කත්වා පවත්තති, සො [Pg.334] අභිවිධිවිසයොනාම. යථා ආබ්‍රහ්මලොකා භගවතො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතොති. ඉධ පන අභිවිධිවිසයො දට්ඨබ්බො. තස්මා භවග්ගඤ්ච ගොත්‍රභුඤ්ච බ්‍යාපෙත්වා අන්තො කත්වා සවන්තීති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

किंवा पाझरण्याच्या अर्थाने आसवासारखे असल्यामुळे त्यांना 'आसव' म्हणतात. जसे की, तीव्र कुष्ठरोग असलेल्या व्यक्तीच्या मोठ्या जखमांच्या मुखातून पू-रूपी स्राव पाझरून कपड्याच्या तुकड्यांना दूषित करतो, त्याचप्रमाणे हे लोभ इत्यादी देखील सहा द्वारांमधून पाझरून सहा आलंबनांना दूषित करतात. किंवा दीर्घकालीन संसारदुःखाला वाहतात, प्रसवतात आणि वाढवतात म्हणून ते 'आसव' होत. अथवा, भवाच्या दृष्टीने भवाग्रापर्यंत आणि धर्माच्या दृष्टीने गोत्रभूपर्यंत वाहतात (आलंबन करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होतात) म्हणून ते 'आसव' होत. 'आ' हा शब्द अवधी (मर्यादा) अर्थाचा द्योतक असल्यामुळे. आणि अवधी दोन प्रकारचा असतो - मर्यादाविषय आणि अभिविधीविषय. त्यापैकी ज्याच्याशी संबंधित क्रिया अवधीभूत स्वतःला वगळून प्रवृत्त होते, तो 'मर्यादाविषय' होय. जसे की, 'पाटलीपुत्रापर्यंत पाऊस पडला'. ज्याच्याशी संबंधित क्रिया अवधीभूत स्वतःला व्यापून, अंतर्भूत करून प्रवृत्त होते, तो 'अभिविधीविषय' होय. जसे की, 'ब्रह्मलोकापर्यंत भगवंतांचा कीर्तीशब्द पसरला'. येथे मात्र 'अभिविधीविषय' समजला पाहिजे. म्हणून भवाग्र आणि गोत्रभू यांना व्यापून, अंतर्भूत करून ते वाहतात, असा अर्थ समजला पाहिजे.

[204] විභාවනියං පන

[२०४] परंतु विभावनीमध्ये...

අවධිච මරියාදඅභිවිධිවසෙන දුවිධොති වත්වා පුන තං විභාවෙන්තො ‘‘තත්ථ ආපාතලිපුත්තා දෙවො වුට්ඨොතිආදීසුවිය ක්‍රියං බහිකත්වා පවත්තො මරියාදො. ආභවග්ගාසද්දො අබ්භුග්ගතොතිආදීසුවිය ක්‍රියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තො අභිවිධී’’ති වදති. තං න යුජ්ජති.

"अवधी मर्यादा आणि अभिविधीच्या भेदाने दोन प्रकारचा असतो" असे सांगून, पुन्हा त्याचे स्पष्टीकरण करताना - "तेथे 'पाटलीपुत्रापर्यंत पाऊस पडला' इत्यादींप्रमाणे क्रियेला वगळून प्रवृत्त होणारा मर्यादाविषय होय. 'भवाग्रापर्यंत शब्द पसरला' इत्यादींप्रमाणे क्रियेला व्यापून प्रवृत्त होणारा अभिविधीविषय होय" असे म्हणतात. ते योग्य नाही.

න හි අවවිධිවිසයභූතො භවග්ගො ලොකත්තයබ්‍යාපකං සද්දස්ස අබ්භුග්ගමනක්‍රියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති. නච අවධිභූතො අත්ථො ක්‍රියං බහිවා අන්තොවා කත්වා පවත්තතීති යුත්තො. ක්‍රියාඑව පන තං බහිවා අන්තොවා කත්වා පවත්තතීති යුත්තො. එවඤ්ච කත්වා මූලටීකායං-දුවිධොහි අවධි අභිවිධිවිසයො අනභිවිධිවිසයොච. අභිවිධිවිසයං ක්‍රියාබ්‍යාපෙත්වා පවත්තති, ආභවග්ගා භගවතො යසො ගතොති. ඉතරං බහිකත්වා, ආපාතලිපුත්තා වුට්ඨො දෙවොති. කාමෙති ඉච්ඡතීති කාමො. සොඑව ආසවොති කාමාසවො. කාමීයතිවා ඔළාරිකෙන කාමෙන ඉච්ඡීයතීති කාමො. පඤ්චකාමගුණමුඛෙන දෙසිතො සබ්බො කාමාවචරධම්මො. ඉධ පන තං නාමෙන තදාරම්මණා තණ්හාඑව අධිප්පෙතා, කාමොඑව ආසවොති කාමාසවො. කාමාවචරධම්මෙසු අස්සාදනාභිනන්දන වසෙන පවත්තො කාමරාගො. ථෙරෙන පන අයමත්ථොව ඉච්ඡිතො. වක්ඛති හි කාමභව නාමෙන තබ්බත්ථුකා තණ්හා අධිප්පෙතාති.

कारण मर्यादाविषय (अवधि) न बनलेला भवाग्र (अस्तित्वाचे सर्वोच्च शिखर) तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेल्या शब्दाच्या प्रगटीकरणाच्या क्रियेला व्यापून प्रवृत्त होत नाही. तसेच, मर्यादारूप अर्थ क्रियेला बाहेर किंवा आत ठेवून प्रवृत्त होतो, असे म्हणणे योग्य नाही. परंतु, क्रियाच त्याला बाहेर किंवा आत ठेवून प्रवृत्त होती, हे म्हणणे योग्य आहे. आणि असे मानूनच मूलटीकेमध्ये म्हटले आहे - 'मर्यादा (अवधि) दोन प्रकारची असते: अभिविधिविषय (समावेशक) आणि अनभिविधिविषय (अपवर्जक). अभिविधिविषयाला क्रिया व्यापून प्रवृत्त होते, जसे की - भवाग्रापर्यंत भगवंतांची कीर्ती पोहोचली (आभवग्गा भगवतो यसो गतो). दुसऱ्याला (अनभिविधिविषयाला) क्रियेबाहेर ठेवून क्रिया प्रवृत्त होते, जसे की - पाटलिपुत्रापर्यंत पाऊस पडला (आपाटलिपुत्ता वुट्ठो देवो).' जो इच्छा करतो किंवा आकांक्षा धरतो तो 'काम' होय. तोच आसव आहे म्हणून 'कामासव'. किंवा स्थूल कामाद्वारे ज्याची इच्छा केली जाते ते 'काम' होय. पाच कामगुणांच्या माध्यमातून उपदेशिलेले सर्व कामावचर धर्म यात समाविष्ट होतात. परंतु येथे त्या नावाने, त्या आलंबनावर आधारित असणारी तृष्णाच अभिप्रेत आहे. काम हाच आसव आहे म्हणून 'कामासव'. कामावचर धर्मांमध्ये आस्वादन आणि अभिनंदनाच्या (आनंद घेण्याच्या) स्वरूपात प्रवृत्त होणारा तो 'कामराग' होय. स्थविरांना मात्र हाच अर्थ अभिप्रेत आहे. कारण ते पुढे सांगतील की, 'कामभव' या नावाने त्यावर आधारित असणारी तृष्णाच अभिप्रेत आहे.

[205] විභාවනියං පන

[२०५] परंतु विभावनीमध्ये...

පුරිමත්ථොව වුත්තො. සො අනුපපන්නො, ථෙරමතානුගතස්ස ඉධාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස අවුත්තත්තා.

पूर्वीचाच अर्थ सांगितला आहे. तो अयोग्य आहे, कारण स्थविरांच्या मताचे अनुकरण करणाऱ्या आणि येथे अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे कथन केलेले नाही.

භවාසවොති [Pg.335] එත්ථ දුවිධො භවො කම්මභවො උපපත්තිභවො ච. තත්ථ මහග්ගතකුසලධම්මා කම්මභවො. තංනිබ්බත්තා විපාක ධම්මා උපපත්තිභවො. ඉධපි භවසද්දෙන තදාරම්මණා තණ්හාඑව අධිප්පෙතා. භවොඑව ආසවොති භවාසවො. තස්මිං දුවිධෙ භවෙ නිකන්තිවසෙන පවත්තො රූපාරූපරාගො.

'भवासव' यामध्ये 'भव' दोन प्रकारचा आहे: कर्मभव आणि उपपत्तिभव. त्यापैकी महग्गत कुशल धर्म म्हणजे 'कर्मभव' होय. त्यापासून उत्पन्न होणारे विपाक धर्म म्हणजे 'उपपत्तिभव' होय. येथेही 'भव' शब्दाने त्यावर आधारित असणारी तृष्णाच अभिप्रेत आहे. भव हाच आसव आहे म्हणून 'भवासव'. त्या द्विध प्रकारच्या भवामध्ये निकंतीच्या (आसक्तीच्या) स्वरूपात प्रवृत्त होणारा तो 'रूप-अरूप राग' होय.

[206] යං පන විභාවනියං

[२०६] परंतु विभावनीमध्ये जे...

‘‘සස්සත දිට්ඨිසහගතොච රාගො එත්ථෙව සඞ්ගය්හතී’’ති වුත්තං. තං න යුත්තං.

'शाश्वत दृष्टीशी युक्त असलेला राग देखील येथेच संग्रहित होतो' असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

භවාසවො චතූසු දිට්ඨිගත විප්පයුත්ත ලොභසහගතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතීති හි අට්ඨකථාකණ්ඩෙ වුත්තං. යත්ථ පන කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති ආගතං. තත්ථෙව සස්සතදිට්ඨි සහගතො රාගො යාකාචි කුසලාකුසල කම්මභවනිකන්ති යාකාචි උපපත්තිභවපත්ථනා. සබ්බා භවතණ්හායං සඞ්ගහිතාති යුත්තා. ඉධ පන යථාවුත්තං භවාසවං ථපෙත්වා සබ්බො ලොභො කාමාසවෙ එව සඞ්ගහිතොති යුත්තොති.

कारण 'भवासव हा दृष्टीगत-विप्रयुक्त अशा चार लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो' असे अट्ठकथाकांडात म्हटले आहे. परंतु ज्या ठिकाणी 'कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा' असा उल्लेख येतो, तिथेच शाश्वत दृष्टीशी युक्त असलेला राग, कोणतीही कुशल-अकुशल कर्मभवाची निकंती (आसक्ती) आणि कोणतीही उपपत्तिभवाची प्रार्थना, या सर्वांचा 'भवतृष्णे'मध्ये संग्रह करणे योग्य आहे. परंतु येथे मात्र, वर सांगितलेला भवासव वगळता सर्व लोभ 'कामासवा'मध्येच संग्रहित होतो, असे मानणे योग्य आहे.

[207] එතෙනෙව යඤ්ච තත්ථ වුත්තං.

[२०७] यावरूनच, तिथे जे म्हटले आहे की -

‘‘තතියො භාදිට්ඨිසහගතො’’ති. තංපි පටික්ඛිත්තං හොති.

'तिसरा (आसव) हा भवदृष्टीशी युक्त आहे', त्याचेही खंडन होते.

යාකාචි දිට්ඨි දිට්ඨාසවො. යොකොචි මොහො අවිජ්ජාසවො. එත්ථ සියා, කස්මා ඉමෙ එව ආසවාති වුත්තා. නනු අඤ්ඤෙපි මානාදයො චිරපාරිවාසියට්ඨාදියුත්තා එව හොන්තීති. සච්චං. ඉමෙසු පන කාමාසවෙ පරිවුට්ඨෙ සති සබ්බෙකාමවිසයා මානාදයො පරිවුට්ඨාඑව හොන්ති. තස්මිං විමුත්තෙ විමුත්තාඑව, තථා භවාසවෙ පරිවුට්ඨෙ සති භවවිසයා. දිට්ඨාසවෙච පරිවුට්ඨෙ සති දිට්ඨිවිසයාති. අවිජ්ජාපන තෙසං තිණ්ණංපි මූලභූතාති. ඉති ඉමෙ එව පාරිවාසියට්ඨාදීසු පධානභූතා හොන්ති. ඉතරෙ පන තදනුබන්ධමත්තාඑව සම්පජ්ජන්තීති න තෙ ආසවාති විසුං වත්තුං අරහන්තීති. අත්තනි පතිතං ජනං අනස්සාසිකං කත්වා අජ්ඣොත්ථ රන්තො [Pg.336] හනති මාරෙතීති ඔඝො. පකතිමහොඝො. තථා අවහනනට්ඨෙන දුත්තරට්ඨෙනච ඔඝසදිසාති ඔඝා. යදිච අවහඤ්ඤනට්ඨෙච දුත්තරට්ඨෙනච ඔඝානාම සියුන්තිආදිකො පසඞ්ගො මානාදීනඤ්ච ඔඝභාව පරිහාරො වුත්ත නයෙන වෙදිතබ්බො.

कोणतीही दृष्टी म्हणजे 'दृष्टीआसव' होय. कोणताही मोह म्हणजे 'अविद्यासव' होय. येथे अशी शंका येऊ शकते की, केवळ यांनाच 'आसव' का म्हटले गेले आहे? मान (अहंकार) इत्यादी इतर क्लेश देखील दीर्घकाळ टिकणारे असणे इत्यादी लक्षणांनी युक्त असतात की नाही? हे खरे आहे. परंतु, या आसवांमध्ये जेव्हा कामासव प्रबळ होतो, तेव्हा कामविषयक मान इत्यादी सर्व क्लेश प्रबळ होतात. तो (कामासव) मुक्त झाला असता ते देखील मुक्त होतात. त्याचप्रमाणे, भवासव प्रबळ झाला असता भवविषयक क्लेश प्रबळ होतात आणि तो मुक्त झाला असता ते देखील मुक्त होतात. दृष्टीआसव प्रबळ झाला असता दृष्टीविषयक क्लेश प्रबळ होतात. आणि अविद्या ही या तिन्ही आसवांचे मूळ आहे. म्हणूनच, दीर्घकाळ टिकणे इत्यादी बाबतीत हेच प्रधान आहेत. इतर क्लेश (मान इत्यादी) तर केवळ त्यांचे अनुगामी असतात, म्हणून त्यांना स्वतंत्रपणे 'आसव' म्हणणे योग्य नाही. स्वतःमध्ये पडलेल्या माणसाला असहाय्य करून, त्याच्यावर स्वार होऊन जो त्याला मारतो किंवा नष्ट करतो, तो 'ओघ' (प्रवाह) होय; जसे की नैसर्गिक महापूर. त्याचप्रमाणे, वाहून नेण्याच्या (पीडा देण्याच्या) अर्थाने आणि पार करण्यास कठीण असल्याच्या अर्थाने जे ओघासारखे असतात, त्यांना 'ओघ' म्हणतात. जर पीडा देण्याच्या आणि पार करण्यास कठीण असण्याच्या अर्थाने त्यांना 'ओघ' म्हटले गेले, तर मान इत्यादींचा ओघभावातून होणारा परिहार (वगळणे) पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

වට්ටස්මිංවා භවයන්තකෙවා සත්තෙ යොජෙන්තීති යොගා. භවන්තරචුතියා සහ භවන්තරපටිසන්ධිං ගන්තෙන්ති ඝටෙන්තීති ගන්ථා. අභිජ්ඣාති සබ්බස්ස රාගස්සෙතං නාමං. තස්මා රූපාරූප රාගාපි එත්ථ සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. බ්‍යාපාදොතිපි සබ්බො දොසො එව. ඉදං සච්චාති නිවෙසොති ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති පවත්තො මිච්ඡාභිනිවෙසො. වට්ටදුක්ඛතො විමුත්තියා අමග්ගභූතංයෙව ගොසීලගොවතාදිකං පරතො ආමසනං තථා තථා කප්පෙත්වා ගහණං සීලබ්බතපරාමාසො. එත්ථච පරතොති භූතසභාවපච්චනිකතොති අත්ථො. කායසද්දො පන සබ්බත්ථ රූපකායෙ නාමකායෙච පවත්තොති අතිතකායෙන පච්චුප්පන්න කායං පච්චුප්පන්නකායෙනච අනාගතකායං ගන්ථෙති ඝටෙතීති කායගන්ථො. අථවා, කායෙ ගණ්ඨොති කායගණ්ඨො. අජ්ඣත්ත ගණ්ඨොති අත්ථො. නිගණ්ඨොනාටපුත්තොතිආදීසුවිය ගණ්ඨසද්දො ගණ්ඨියං පවත්තො. භුසං ආදියන්ති අමුඤ්චනගාහං ගණ්හන්තීති උපාදානානි. කිලෙසභූතො කාමොඑව උපාදානං කාමු පාදානං. වත්ථුභූතංවා කාමං උපාදියතීති කාමුපාදානං.

जे प्राण्यांना संसारात किंवा भवरूपी यंत्रात जोडतात (गुंतवून ठेवतात), ते 'योग' होत. जे एका भवातील च्युतीला (मृत्यूला) दुसऱ्या भवातील प्रतिसंधीशी (पुनर्जन्माशी) जोडतात किंवा बांधतात, ते 'ग्रंथ' (गंथ) होत. 'अभिज्झा' (अभिलाषा) हे सर्व प्रकारच्या रागाचेच नाव आहे. म्हणून रूपराग आणि अरूपराग देखील येथेच संग्रहित होतात, असे समजावे. 'व्यापाद' देखील सर्व प्रकारचा द्वेषच आहे. 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा चुकीचा अभिनिवेश म्हणजे 'इदंसच्चाभिनिवेश' होय. संसारदुःखातून मुक्ती मिळवण्यासाठी जो मार्गच नाही अशा गो-शील, गो-व्रत इत्यादींचे चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करणे, आणि तशा तशा प्रकारे कल्पना करून ते कवटाळणे म्हणजे 'शीलव्रत-परामर्श' (सीलब्बतपरामास) होय. येथे 'परतः' याचा अर्थ 'वास्तविक स्वभावाच्या विरुद्ध' असा आहे. 'काय' हा शब्द सर्वत्र रूपकाय आणि नामकाय या दोन्ही अर्थांनी प्रवृत्त होतो. म्हणून, जो भूतकाळातील कायाला वर्तमानकाळातील कायाशी आणि वर्तमानकाळातील कायाला भविष्यकाळातील कायाशी जोडतो किंवा बांधतो, तो 'कायग्रंथ' (कायगंथ) होय. किंवा, कायामधील गाठ म्हणजे 'कायग्रंथ'. याचा अर्थ 'अंतर्गत गाठ' असा आहे. 'निगंठ नातपुत्त' इत्यादी नावांप्रमाणे येथे 'गंठ' शब्द गाठीच्या अर्थाने प्रवृत्त झाला आहे. जे अत्यंत दृढतेने ग्रहण करतात, न सोडणारी पकड घेतात, ते 'उपादान' होत. क्लेशरूप काम हाच उपादान आहे म्हणून 'कामुपादान' (कामोपादान). किंवा वस्तुरूप कामाचे जे दृढ ग्रहण करते, ते 'कामुपादान' होय.

ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො තිවිධ මහාදිට්ඨියො අඤ්ඤාපිවා සාසනෙ ලොකෙච සන්දිස්සමානා විපරීතගාහභූතා දිට්ඨියො දිට්ඨුපාදානං. යථාගහිතංවා පුරිමදිට්ඨිං ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති උපාදියතීති දිට්ඨුපාදානං. ගොණකුක්කුරාදීනං තංතංපකතිචාරිත්තං සීලං නාම. තමෙව සුට්ඨුං සමාදින්නං වතංනාම. තදුභයං සංසාරමුත්තියා මග්ගොති දළ්හගහණං සීලබ්බතු පාදානං නාම. අත්තවාදුපාදානන්ති එත්ථ අත්තා වුච්චති පරිකප්පබුද්ධියා ගහිතො එකෙකස්මිං සත්ත සන්තානෙ පධානිස්සරො. යං ලොකියමහාජනා සත්තොතිවා පුග්ගලොතිවා ජීවොතිවා තථාගතොතිවා ලොකොතිවා සඤ්ජානන්ති. යඤ්ච නානාතිත්ථියා ඉස්සරනිම්මිතංවා අධිච්චසමුප්පන්නංවා අච්චන්තසස්සතංවා [Pg.337] එකච්චසස්සතංවා උච්ඡෙදංවා පඤ්ඤපෙන්තීති. තං අත්තානං අභිවදන්තිචෙව උපාදියන්තිච සත්තා එතෙනාති අත්තවා දුපාදානං. වීසතිවිධා සක්කායදිට්ඨි. තත්ථ අභිවදන්තීති විසිට්ඨං පධානං කත්වා වදන්ති. උපාදියන්තීති දළ්හං ආදියන්ති. යථාහ –

बासष्ट दृष्टी (६२ प्रकारची चुकीची मते), तीन प्रकारच्या महादृष्टी, किंवा इतरही ज्या बुद्धशासनात आणि लोकात आढळणाऱ्या विपरीत ग्रहण करणाऱ्या दृष्टी आहेत, त्या म्हणजे 'दृष्टीउपादान' (दिट्ठुपादान) होय. किंवा पूर्वी ग्रहण केलेल्या दृष्टीला 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा प्रकारे दृढतेने पकडून ठेवणे म्हणजे 'दृष्टीउपादान' होय. बैल, कुत्रा इत्यादींचे जे आचरण असते, त्याला 'शील' म्हणतात. तेच आचरण चांगल्या प्रकारे अंगीकारणे म्हणजे 'व्रत' (वत) होय. हे दोन्ही संसारातून मुक्ती मिळवण्याचा मार्ग आहेत, असे दृढतेने मानणे म्हणजे 'शीलव्रत-उपादान' (सीलब्बतुपादान) होय. 'आत्मवाद-उपादान' (अत्तवादुपादान) यामध्ये 'आत्मा' म्हणजे काल्पनिक बुद्धीने ग्रहण केलेला, प्रत्येक प्राणी-संतानातील मुख्य अधिष्ठाता किंवा स्वामी होय. ज्याला लौकिक लोक 'सत्त्व' (प्राणी), 'पुद्गल', 'जीव', 'तथागत' किंवा 'लोक' म्हणून ओळखतात. आणि ज्याला विविध इतर पंथांचे आचार्य 'ईश्वरनिर्मित', 'अकारण उत्पन्न झालेला' (अधिच्चसमुप्पन्न), 'अत्यंत शाश्वत', 'एकदेशीय शाश्वत' किंवा 'उच्छेद' (नष्ट होणारा) म्हणून प्रज्ञापित करतात. त्या आत्म्याची प्राणी स्तुती करतात आणि याच्याद्वारे त्याला दृढतेने पकडून ठेवतात, म्हणून याला 'आत्मवाद-उपादान' म्हणतात. ही वीस प्रकारची सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) आहे. त्यामध्ये 'अभिवदन्ति' म्हणजे त्याला विशिष्ट आणि प्रधान मानून बोलणे. 'उपादियन्ति' म्हणजे दृढतेने ग्रहण करणे. जसे की म्हटले आहे -

තත්ථ කතමා සක්කායදිට්ඨි. ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති. රූපවන්තංවා අත්තානං. අත්තනි වා රූපං. රූපස්මිංවා අත්තානං. වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති. වෙදනාවන්තංවා අත්තානං. අත්තනිවා වෙදනං. වෙදනාපවා අත්තානං. සඤ්ඤං. සඞ්ඛාරෙ. විඤ්ඤාණන්ති.

तेथे सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि) कोणती आहे? येथे अश्रुतवान (धम्माचे श्रवण न केलेला) पृथग्जन रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला रूपवान (रूपाने युक्त) मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप आहे असे पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा आहे असे पाहतो. वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना आहे असे पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा आहे असे पाहतो. संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानयुक्त मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान आहे असे पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा आहे असे पाहतो.

තත්ථ රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති රූපමෙව අත්තාති ගණ්හාති. රූපවන්තංවා අත්තානන්ති අත්තා මෙ රූපවාති ගණ්හාති. අත්තනි වා රූපන්ති අත්තානං පටිච්ච රූපං තිට්ඨතීති ගණ්හාති. රූපස්මිංවා අත්තානන්ති රූපං පටිච්ච අත්තා තිට්ඨතීති ගණ්හාති. කථං රූපකායං උද්දිස්ස අජ්ජ අහං ථද්ධොම්හීති වා අජ්ජ අහං මුදුකොම්හීතිවා වදන්තො පථවි සඞ්ඛාතං රූපං අත්තතො සමනුපස්සතිනාම. අජ්ජ මම කායො ථද්ධොතිවා මුදූතිවා වදන්තො සෙසධම්මෙවා ධම්මමුත්තකංවා අත්තානං ගහෙත්වා තං අත්තානං පථවීවන්තං සමනුපස්සතිනාම. අජ්ජ ථද්ධභාවොවා මුදුභාවොවා මයි ජාතොති වදන්තො අත්තනි පථවිංස මනුපස්සතිනාම. අජ්ජාහං ථද්ධභාවෙ ඨිතොම්හි මුදුභාවෙ ඨිතො ම්හීති වදන්තොපථවිම්හි අත්තානං සමනුස්සතිනාම. අයං පථවිම්හි චතුරාවත්ථිකාය සංක්කායදිට්ඨියා පවත්තාකාරො. සෙසෙසු සත්තවීසතිරූපෙසු යථාසම්භවං වත්තබ්බො. අහං මරාමි මරිස්සාමීතිආදිනා හි අනිච්චතායංපි සාදිට්ඨි පවත්තතියෙව. සෙසරූපෙසු වත්තබ්බං නත්ථි. ඉදං නාම අහං පුබ්බෙ සංභුඤ්ජිං. අජ්ජ සංභුඤ්ජාමි. පරතො සංභුඤ්ජිස්සාමීතිවා සුඛිතොම්හි දුක්ඛිතොම්හීතිවා වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති. අජ්ජ මම කායො සුඛිතො දුක්ඛිතොතිවා මමචිත්තං සුඛිතං දුක්ඛිතන්තිවා අත්තානං වෙදනාවන්තං සමනුපස්සති. අජ්ජසුඛංවා දුක්ඛංවා මයිජාතන්ති අත්තනි වෙදනං සමනුපස්සති. අජ්ජාහං සුඛිත භාවෙ ඨිතොම්හි දුක්ඛිතභාවෙ ඨිතොම්හීති වෙදනාය අත්තානං සමනුපස්සතීති.

तेथे 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' म्हणजे रूपालाच आत्मा म्हणून ग्रहण करतो. 'किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो' म्हणजे 'माझा आत्मा रूपवान आहे' असे ग्रहण करतो. 'किंवा आत्म्यामध्ये रूप आहे' म्हणजे आत्म्याला अनुसरून रूप राहते असे ग्रहण करतो. 'किंवा रूपामध्ये आत्मा आहे' म्हणजे रूपाला अनुसरून आत्मा राहतो असे ग्रहण करतो. कसे? रूपकायाला उद्देशून "आज मी कठीण (ताठर) आहे" किंवा "आज मी कोमल (मऊ) आहे" असे म्हणणारा मनुष्य पृथ्वी नावाच्या रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो. "आज माझे शरीर कठीण आहे" किंवा "कोमल आहे" असे म्हणणारा मनुष्य, इतर धर्मांना किंवा धर्मांपासून मुक्त अशा आत्म्याला ग्रहण करून, त्या आत्म्याला पृथ्वीयुक्त (कठीणतायुक्त) म्हणून पाहतो. "आज माझ्यामध्ये कठीणपणा किंवा कोमलपणा उत्पन्न झाला आहे" असे म्हणणारा मनुष्य आत्म्यामध्ये पृथ्वीला (रूपाला) पाहतो. "आज मी कठीण अवस्थेत स्थित आहे" किंवा "कोमल अवस्थेत स्थित आहे" असे म्हणणारा मनुष्य पृथ्वीमध्ये (रूपात) आत्म्याला पाहतो. हा पृथ्वीच्या बाबतीत चार प्रकारच्या सत्कायदृष्टीचा प्रवृत्तीचा प्रकार आहे. उर्वरित सत्तावीस रूपांच्या बाबतीतही यथासंभव असेच म्हटले पाहिजे. कारण "मी मरतो" किंवा "मी मरेन" इत्यादी प्रकारे अनित्यता असलेल्या रूपावरही ती दृष्टी प्रवृत्त होतेच. उर्वरित रूपांच्या बाबतीत अधिक सांगण्याची आवश्यकता नाही. "मी पूर्वी अमुक भोग भोगला, आज भोगत आहे, भविष्यात भोगीन" किंवा "मी सुखी आहे, दुःखी आहे" असे मानून वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो. "आज माझे शरीर सुखी किंवा दुःखी आहे" किंवा "माझे चित्त सुखी किंवा दुःखी आहे" असे म्हणणारा मनुष्य आत्म्याला वेदनायुक्त पाहतो. "आज माझ्यामध्ये सुख किंवा दुःख उत्पन्न झाले आहे" असे म्हणणारा मनुष्य आत्म्यामध्ये वेदनेला पाहतो. "आज मी सुखी अवस्थेत स्थित आहे" किंवा "दुःखी अवस्थेत स्थित आहे" असे म्हणणारा मनुष्य वेदनेमध्ये आत्म्याला पाहतो.

සඤ්ඤාය [Pg.338] සබ්බෙසුච පඤ්ඤාසමත්තෙසු සඞ්ඛාරෙසු විසුං විසුං විත්ථාරෙත්වා වත්තබ්බො. අහං පස්සාමීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති. දස්සනං මෙති අත්තානං විඤ්ඤාණවන්තං සමනුපස්සති. මයිදස්සනංනාම අත්ථීති අත්තනි විඤ්ඤාණං සමනුපස්සති, අහං දස්සනෙ සමත්ථොම්හීති විඤ්ඤාණස්මිං අත්තානං සමනුපස්සති. එසෙ වනයො සෙසෙසු පඤ්චසු විඤ්ඤාණෙසූති. අහ මස්මි අහං එකො සත්තො එකොපුග්ගලො එකො ජීවො එකො ලොකො එකො නරො මනුස්සො දෙවොසක්කො බ්‍රහ්මාතිවා අහංගච්ඡාමි අහං තිට්ඨාමි අහං නිසීදාමි අහං නිප්පජ්ජාමි අහං සමිඤ්ජෙමි පසාරෙමීතිආදිනා වා ඛන්ධපඤ්චකංවා එකමෙකංවා ඛන්ධං සමූහතො ගහෙත්වා පවත්තිපි වත්තබ්බා. අපරිඤ්ඤාතවත්ථුකානඤ්හි එකමුහුත්ත මත්තෙපි යංකිඤ්චි අත්තනොවා පරස්සවා අත්තපටිසංයුත්තවචනං කථෙන්තානං චිත්තංවා වචනංවා යථාවුත්තෙ රූපාරූපධම්මෙ කදාචි අත්තතො උපාදියිත්වා පවත්තති. කදාචි අත්තපරිවාර භාවෙන. කදාචි අත්තනිස්සිතභාවෙන. කදාචි අත්තනිස්සයභාවෙන. කදාචි එකෙකධම්මවසෙන. කදාචි සමූහධම්මවසෙනාති.

संज्ञेच्या बाबतीत आणि सर्व पन्नास प्रकारच्या संस्कारांच्या बाबतीतही स्वतंत्रपणे विस्तार करून सांगितले पाहिजे. "मी पाहतो" असे मानून चक्षुविज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो. "दर्शन (पाहणे) माझे आहे" असे मानून आत्म्याला विज्ञानयुक्त पाहतो. "माझ्यामध्ये दर्शन नावाची क्रिया आहे" असे मानून आत्म्यामध्ये विज्ञानाला पाहतो. "मी पाहण्यास समर्थ आहे" असे मानून विज्ञानामध्ये आत्म्याला पाहतो. हाच नियम उर्वरित पाच विज्ञानांच्या बाबतीतही लागू होतो. "मी आहे", "मी एक प्राणी आहे", "एक पुद्गल आहे", "एक जीव आहे", "एक लोक आहे", "एक मनुष्य आहे", "देव आहे", "शक्र (इंद्र) आहे", "ब्रह्मा आहे" असे मानून; किंवा "मी जातो", "मी उभा राहतो", "मी बसतो", "मी झोपतो", "मी आकुंचन करतो", "मी प्रसरण करतो" इत्यादी प्रकारे; पंचस्कंधांना किंवा एका एका स्कंधाला समूहाने ग्रहण करून प्रवृत्ती सांगितली पाहिजे. कारण ज्यांनी वस्तूंचे (स्कंधांचे) यथार्थ ज्ञान मिळवलेले नाही, अशा लोकांचे चित्त किंवा वचन एका मुहूर्तापुरते का होईना, स्वतःच्या किंवा इतरांच्या आत्म्याशी संबंधित काहीही बोलताना, पूर्वोक्त रूप आणि अरूप धर्मांना कधी आत्मा म्हणून उपादान करून प्रवृत्त होते. कधी आत्म्याचा परिवार (अनुगामी) म्हणून, कधी आत्म्यावर आश्रित म्हणून, कधी आत्म्याचा आश्रय म्हणून, कधी एका एका धर्माच्या प्रभावाने, तर कधी समूहधर्माच्या प्रभावाने प्रवृत्त होते.

යස්මා පන අත්තනිමිත්තංනාම වසවත්තනාකාරං පටිච්ච උපට්ඨාති. වසවත්තනා කාරොච රූපාරූපධම්මානං පච්චයායත්ත වුත්තිකත්තං ඛණි කත්තඤ්ච සුට්ඨු පස්සන්තානං නත්ථි. තස්මා පරිඤ්ඤාතවත්තුකානං අත්ත පටිසංයුත්තවචනං කථෙන්තානංපි චිත්තං පදුමිනිපත්තෙ උදකබින්දු විය තෙසු ධම්මෙසු අලග්ගිත්වාඑව පවත්තතීති වෙදිතබ්බං. සත්තානං චිත්තසන්තානෙ කුසලෙ ධම්මෙ අනුප්පන්නෙවා උප්පාදෙතුං උප්පන්නෙවා වා සෙතුං අදත්වා නීවාරෙන්තීති නීවරණානි. කාමනට්ඨෙන කාමො, ඡන්දනට්ඨෙනඡන්දොති කාමච්ඡන්දො. බලවරාගො. සොඑවනීවරණන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. පට්ඨානෙආරුප්පෙකාමච්ඡන්දං නීවරණං පටිච්චඋද්ධච්චනීවරණන්ති වුත්තත්තා පන ථපෙත්වා රූපාරූපරාගෙ අවසෙසො සබ්බොලොභො කාමච්ඡන්දෙ අසඞ්ගහිතොනාම නත්ථි. ඣානපටිපක්ඛභාවොපන පඤ්චකාමගුණිකරාගස්සෙව හොතීති වෙදිතබ්බො. බ්‍යාපජ්ජනං බ්‍යාපාදො. චිත්තස්ස පූතිභාවොති අත්ථො. යොකොචිදොසො. කස්මා පනෙත්ථ ථිනමිද්ධ නීවරණන්ති ච උද්ධච්ච කුක්කුච්ච නීවරණන්ති [Pg.339] ච ද්වෙ ද්වෙ ධම්මා එකං නීවරණං කත්වා වුත්තාති. කිච්චතො පච්චයතො පටිපක්ඛතොච සදිසත්තා. තථා හි කිච්චතො තාව ථිනමිද්ධද්වයං චිත්තුප්පාදානං ලීනභාවා පාදනකිච්චං. උද්ධච්චකුක්කුච්චද්වයං අවූපසන්තභාවාපාදනකිච්චං. පච්චයතො පුරිමද්වයං තන්දිවිජම්භි තතාපච්චයං. පච්ඡිමද්වයං ඤාතිබ්‍යසනාදිවිතක්කපච්චයං. පටිපක්ඛතො පුරිමද්වයං වීරියපටිපක්ඛං. පච්ඡිමද්වයං සමථපටිපක්ඛන්ති.

कारण 'आत्म्याचे निमित्त' हे आपल्या इच्छेनुसार चालण्याच्या (वशवर्तित्व) आकारावर अवलंबून प्रकट होते. आणि रूप-अरूप धर्मांचे प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असणे आणि त्यांचे क्षणिकत्व चांगल्या प्रकारे पाहणाऱ्या (आर्य पुद्गलांना) आपल्या इच्छेनुसार चालण्याचा आकार (वशवर्तित्व) जाणवत नाही. म्हणून, ज्यांनी वस्तूंचे यथार्थ ज्ञान मिळवले आहे अशा (आर्य) पुद्गलांचे चित्त, आत्म्याशी संबंधित बोलतानाही, कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे त्या धर्मांमध्ये न अडकताच प्रवृत्त होते, असे जाणावे. प्राण्यांच्या चित्तसंततीमध्ये अनुत्पन्न कुशल धर्मांना उत्पन्न होऊ न देणे आणि उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांना टिकून राहू न देणे, अशा प्रकारे जे अडथळा आणतात, त्यांना 'नीवरण' (अडथळे) म्हणतात. इच्छिण्याच्या अर्थाने 'काम' आणि इच्छेच्या अर्थाने 'छंद' मिळून 'कामच्छंद' होतो. हा तीव्र राग (आसक्ती) आहे. तोच नीवरण असल्याने त्याला 'कामच्छंद नीवरण' म्हणतात. प्रस्थानग्रंथात (पट्ठानमध्ये) "आरूप्य भूमीत कामच्छंद नीवरणाचा आश्रय करून उद्धच्च नीवरण होते" असे म्हटल्यामुळे, रूपराग आणि अरूपराग सोडून उर्वरित सर्व लोभ कामच्छंदात समाविष्ट नाही असे नाही (म्हणजे तो समाविष्ट आहेच). परंतु ध्यानाचा विरोधक असणे हे केवळ पाच कामगुणांविषयीच्या रागाचेच लक्षण आहे, असे जाणावे. बिघडणे किंवा द्वेष करणे म्हणजे 'व्यापाद' होय. चित्ताचा सडलेला भाव (दूषित होणे) हा याचा अर्थ आहे. कोणताही द्वेष (दोष) यात येतो. येथे 'स्त्यान-मिद्ध नीवरण' आणि 'औद्धत्य-कौकृत्य नीवरण' अशा दोन-दोन धर्मांना एकत्र करून एकच नीवरण का म्हटले आहे? कारण त्यांचे कार्य (कृत्य), कारण (प्रत्यय) आणि प्रतिपक्ष (विरोधक) समान आहेत. तथाहि, कार्याच्या दृष्टीने स्त्यान आणि मिद्ध या दोन्हीचे कार्य चित्तोत्पादाला लीन (आळशी/मंद) बनवणे हे आहे. औद्धत्य आणि कौकृत्य या दोन्हीचे कार्य चित्ताला अशांत (अव्युपशांत) बनवणे हे आहे. कारणाच्या दृष्टीने, पहिल्या दोन्हींचे (स्त्यान-मिद्धचे) कारण आळस आणि जांभई देणे (तंदी-विजंभिका) हे आहे. नंतरच्या दोन्हींचे (औद्धत्य-कौकृत्यचे) कारण नातेवाईकांचा नाश इत्यादींविषयीचे वितर्क (चिंता) हे आहे. प्रतिपक्षाच्या दृष्टीने, पहिले दोन वीर्याचे (उत्साहाचे) विरोधी आहेत. नंतरचे दोन शमथाचे (एकाग्रतेचे) विरोधी आहेत.

අනුසෙන්තීති අනුසයා. අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. අනුඅනු සෙන්තීතිවා අනුසයා. යාව මග්ගං නපටිලභති. තාව අන්තරා අපරික්ඛිය්‍යමානා හුත්වා කාරණලාභෙ සති පුනප්පුනං උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. උප්පජ්ජනඤ්චෙත්ථ අප්පහීනට්ඨෙන උප්පජ්ජනා රහභාවො වෙදිතබ්බො. න පන සරූපතො උප්පත්ති, කථං විඤ්ඤා යතීති චෙ. යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්සෙව පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති වුත්තත්තා. එවඤ්ච කත්වා පාළියං පුථුජ්ජනස්ස සත්තපි අනුසයා අනුසයවාරෙ සහ අනුසෙන්තීති උප්පජ්ජනවාරෙ සහ උප්පජ්ජන්තීති වුත්තා. යථාහ පුථුජ්ජනස්ස අවිජ්ජානුසයොච අනුසෙති. කාමරාග. පටිඝ. මාන. දිට්ඨි. විචිකිච්ඡා. භවරාගනුසයොච අනුසෙතීති. තථා උප්පජ්ජනවාරෙපීති.

जे सुप्त राहतात (अनुशयन करतात), त्यांना 'अनुशय' म्हणतात. अनुकूल कारण मिळवून जे उत्पन्न होतात, असा याचा अर्थ आहे. किंवा जे वारंवार सुप्त राहतात, ते अनुशय होत. जोपर्यंत (आर्य) मार्ग प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत अंतराळात नष्ट न होता राहून, कारण प्राप्त झाल्यावर जे वारंवार उत्पन्न होतात, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे 'उत्पन्न होणे' म्हणजे नष्ट न केल्यामुळे उत्पन्न होण्यास योग्य असणे, असे जाणावे. परंतु प्रत्यक्ष रूपाने उत्पन्न होणे नव्हे. हे कसे समजते? "ज्याला कामरागानुशय उत्पन्न होतो, त्यालाच प्रतिघानुशय उत्पन्न होतो" असे म्हटल्यामुळे. आणि असे मानूनच पाळिमध्ये "पृथग्जनाचे सातही अनुशय अनुशयवारामध्ये एकत्र सुप्त राहतात आणि उत्पन्नवारामध्ये एकत्र उत्पन्न होतात" असे म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे: "पृथग्जनाचा अविद्यानुशय सुप्त राहतो, कामराग, प्रतिघ, मान, दृष्टी, विचिकित्सा आणि भवरागानुशय सुप्त राहतो." तसेच उत्पन्नवारामध्येही जाणावे.

අපිච, සරූපතො පරියුට්ඨානං අපත්වා සන්තානෙ පවත්තමානෙහි කුසලාකුසලා බ්‍යාකතචිත්තුප්පාදෙහි සහ අනුරූපා අවිරුද්ධා හුත්වා සෙන්ති. විසුං සම්පයුත්තධම්මභාවෙන අවුට්ඨිතා හුත්වා සයිතා හොන්තීති අනුසයා. අනු අනු සෙන්තීතිවා අනුසයා. පකතියා යථානුසයිතෙසුඑව කාමරාගාදීසු පුනප්පුනං උප්පජ්ජිත්වා දිගුණ තිගුණාදි වසෙන පුනප්පුනං සෙන්ති. සයනාකාරෙන උපරුපරි පලිවෙඨෙන්තීති අත්ථො.

शिवाय, स्वतःच्या स्वरूपाने उद्रेकाला (परियुत्थान) प्राप्त न होता, चित्तसंततीमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत चित्तोत्पादांसोबत सुसंगत व अविरुद्ध होऊन जे सुप्त राहतात; स्वतंत्रपणे संप्रयुक्त धर्माच्या रूपाने प्रकट न होता जे सुप्त राहतात, म्हणून त्यांना 'अनुशय' म्हणतात. किंवा जे वारंवार सुप्त राहतात (अनु-अनु शयन करतात), ते अनुशय होत. स्वभावाने ज्या कामरागादींमध्ये ते सुप्त असतात, तिथेच वारंवार उत्पन्न होऊन दुप्पट, तिप्पट इत्यादी रूपाने पुन्हा पुन्हा सुप्त राहतात. सुप्त राहण्याच्या स्वरूपात ते एकावर एक वेढून राहतात, असा याचा अर्थ आहे.

තීසු රාගාදීනං අවත්ථාසු පථමාවත්ථාය ඨිතානං කාමරාගා දීනමෙතං අධිවචනං. තිස්සො හි අවත්ථා අනුසයාවත්ථා පරියුට්ඨානාවත්ථා වීතික්කමාවත්ථාති. තත්ථ යෙ කාමරාගාදයො උප්පජ්ජිත්වා කායඞ්ගවාචඞ්ගං චාලෙන්ති, තෙසං තථාපවත්තා අවත්ථා වීතික්කමාවත්ථානාම. යෙ මනස්මිං එව ජවනචිත්තසහජාතා හුත්වා පවත්තන්ති, තෙසං තථාපවත්තා අවත්ථා පරියුට්ඨානාවත්ථානාම. යෙ [Pg.340] පන ජවනසහජාතභාවංපි අපත්වා වාසනාධාතුයො විය චික්කසන්තානා නුසයිතා හුත්වා පරියුට්ඨානප්පත්තියා බීජභාවෙන තිට්ඨන්ති, සුභනිමිත්තාදිකෙච ආරම්මණෙ ආපාතමාගතෙ යෙසං වසෙන ආවජ්ජනං රාගාදිපාතුභාවත්ථාය අයොනිසො භවඞ්ගං ආවට්ටෙති, අභාවිතඤ්ච චිත්තං යෙසං වසෙන දමථං නඋපෙති, තෙසං තථා පවත්තා අවත්ථා අනුසයාවත්ථානාම. තදවත්ථිකා කාමරාගාදයො අනුසයානාම. තෙ පන අපරමත්ථභූතාපි න හොන්ති. එකන්තපරමත්ථජාතිකත්තා. නච කුසලාබ්‍යාකතභූතා එකන්තාකුසලජාතිකත්තා. නාපි කුසලාබ්‍යාකතවිරුද්ධා, විසුං සම්පයුත්තධම්මභාවෙන අනුපලද්ධත්තා. නාපි කාලත්තයවිනිමුත්තා, තෙකාලිකධම්මසන්නිස්සයෙන පවත්තනතො. යදා පන තෙ සමුට්ඨ හිත්වා පරියුට්ඨානභාවං ගච්ඡන්ති, තදා විසුං සම්පයුත්තධම්ම භාවඤ්ච ගච්ඡන්ති. සාරම්මණාදිභාවොච තෙසං පරිබ්‍යත්තො හොති. එතදත්ථං සන්ධාය කථාවත්ථුම්හි තෙසං සාරම්මණධම්මභාවො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධභාවොච පතිට්ඨාපිතො හොතීති.

रागादींच्या तीन अवस्थांपैकी पहिल्या अवस्थेत राहिलेल्या कामरागादींचे हे नाव (अधिवचन) आहे. कारण तीन अवस्था असतात: अनुशय अवस्था, परियुत्थान अवस्था आणि वीतिक्कम (अतिक्रमण) अवस्था. त्यापैकी जे कामरागादी उत्पन्न होऊन कायिक आणि वाचिक अंगांना (शरीर व वाणीला) विचलित करतात, त्यांची तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारी अवस्था म्हणजे 'वीतिक्कम अवस्था' होय. जे केवळ मनातच जवनचित्तासोबत सहजात (एकत्र उत्पन्न) होऊन प्रवृत्त होतात, त्यांची तशी अवस्था म्हणजे 'परियुत्थान अवस्था' होय. परंतु जे जवन-सहजात भावालाही प्राप्त न होता, वासनाधातूंप्रमाणे चित्तसंततीमध्ये अनुसयित (सुप्त) होऊन, परियुत्थान (उद्रेक) प्राप्त होण्यासाठी बीजरूपाने राहतात; आणि शुभनिमित्त इत्यादी आलंबन समोर आले असता, ज्यांच्या प्रभावाने आवर्जन हे रागादींच्या प्रकटीकरणासाठी अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) भवंगाला विचलित करते; आणि ज्यांच्या प्रभावाने अभावीत (अविकसित) चित्त दमनाला (नियंत्रणाला) प्राप्त होत नाही, त्यांची तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारी अवस्था म्हणजे 'अनुशय अवस्था' होय. त्या अवस्थेतील कामरागादींना 'अनुशय' म्हणतात. आणि ते परमार्थ नसलेले (काल्पनिक) देखील नसतात, कारण ते पूर्णपणे परमार्थ स्वभावाचे (वास्तविक) असतात. तसेच ते कुशल किंवा अव्याकृत देखील नसतात, कारण ते पूर्णपणे अकुशल स्वभावाचे असतात. ते कुशल आणि अव्याकृतांच्या विरुद्धही नसतात, कारण स्वतंत्रपणे संप्रयुक्त धर्माच्या रूपात ते उपलब्ध होत नाहीत. ते तिन्ही काळांपासून मुक्तही नसतात, कारण त्रैकालिक धर्मांच्या आश्रयाने ते प्रवृत्त होतात. परंतु जेव्हा ते जागृत होऊन परियुत्थान अवस्थेला प्राप्त होतात, तेव्हा ते स्वतंत्र संप्रयुक्त धर्माच्या अवस्थेलाही प्राप्त होतात. आणि त्यांचा सालंबनत्व (आलंबन असणे) इत्यादी स्वभाव स्पष्ट होतो. हाच अर्थ लक्षात घेऊन 'कथावत्थु' मध्ये त्यांचा सालंबन-धर्म-भाव आणि संस्कारस्कंध-भाव प्रस्थापित केला गेला आहे.

යථා පන ඵලධාරිම්හි රුක්ඛම්හි විසකණ්ටකෙ දින්නෙ රුක්ඛානුසයිතො ඵලුප්පත්තියා පච්චයභූතො සිනෙහො පරික්ඛයං ගච්ඡති. සමයෙ උප්පජ්ජිස්සමානානි ඵලානි නුප්පජ්ජන්ති. එවං සානුසයෙ චිත්ත සන්තානෙ යස්මිං ඛණෙ මග්ගො පාතුභවති, තස්මිං සහමග්ගුප්පාදා සො සො අනුසයො පරික්ඛයං ගච්ඡති. පරික්ඛීණස්ස පන පුන පරියුට්ඨානංනාම නත්ථි, කුතො වීතික්කමොති ඉමමත්ථං සන්ධාය මග්ගො අනාගතසාමඤ්ඤං කිලෙසජාතං පජහතීති තත්ථ තත්ථ වුත්තො. තත්ථ අනාගතසාමඤ්ඤන්ති අනාගතසම්මතං, න එකන්ත අනාගතං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං මග්ගො යෙකිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතාකිවා අනාගතාතිවා පච්චුප්පන්නාතිවා නවත්තබ්බාති වුත්තං. එතෙනච මග්ගො කිලෙසමුඛෙන යානි කුසලාකුසලකම්මානිච උපාදින්නකඛන්ධපඤ්චකෙච පජහති, තෙ අතීතාතිවාඅනාගතාතිවා පච්චුප්පන්නාතිවා නවත්තබ්බාති දීපෙති. යදි එවං මග්ගෙන පහීනා සබ්බෙ තෙභූමකධම්මා කාලවිමුත්තානාම අතඞ්ඛතා නාම අපච්චයානාම සියුන්ති.න. තෙකාලිකජාතිකත්තා සඞ්ඛත සපච්චයජාතිකත්තා [Pg.341] ච. තෙ හි මග්ගෙ අනුප්පන්නෙ ඉමෙ නාමධම්මා උප්පජ්ජිස්සන්ති නිරුජ්ඣිස්සන්තීති එවං සඞ්ඛතලක්ඛණං ආහච්ච ඤාණෙන ගහිතත්තා ලක්ඛණවසෙන තෙභූමකාදිභාවං භජන්තීති. එවඤ්ච කත්වා විසුං සම්පයුත්තධම්මභාවං අපත්තානං අනුසයාවත්ථාය වා වාසනාවත්ථායවා කම්මසමඞ්ගීතාවත්ථායවා ආසයජ්ඣාසයා ධිමුත්තිචරිතවත්ථාසුවා ඨිතානං සභාවානං ජාතිවසෙන පරමත්ථ ධම්මතා අකුසලාදිතාච පච්චෙතබ්බා හොතීති.

ज्याप्रमाणे फळ देणाऱ्या झाडाला विषारी काटा टोचला असता, झाडामध्ये सुप्त असलेला आणि फळ उत्पत्तीला कारणीभूत असलेला रस (स्नेह) नष्ट होतो, आणि योग्य वेळी उत्पन्न होणारी फळे उत्पन्न होत नाहीत; त्याचप्रमाणे, अनुशयाने युक्त असलेल्या चित्तसंततीमध्ये ज्या क्षणी मार्ग (आर्यमार्ग) प्रकट होतो, त्या क्षणी मार्गाच्या उत्पत्तीसोबतच तो तो अनुशय नष्ट होतो. जो नष्ट झाला आहे, त्याचे पुन्हा परियुत्थान (उद्रेक) होत नाही, मग वीतिक्कम (अतिक्रमण) कुठून होणार? हाच अर्थ लक्षात घेऊन 'मार्ग हा अनागत सामान्य क्लेशसमूहाचा प्रहाण करतो' असे तिथे तिथे म्हटले आहे. तिथे 'अनागत सामान्य' म्हणजे अनागत मानलेले (अनागतसंमत), पूर्णपणे अनागत (भविष्यकालीन) नव्हे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, 'मार्ग ज्या क्लेशांचे प्रहाण करतो, ते अतीत (भूतकाळ), अनागत (भविष्यकाळ) किंवा प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ) आहेत असे म्हणता येत नाही.' आणि यावरून हे स्पष्ट होते की, मार्ग क्लेशांच्या माध्यमातून ज्या कुशल-अकुशल कर्मांचे आणि उपादिन्नक पंचस्कंधांचे प्रहाण करतो, ते अतीत, अनागत किंवा प्रत्युत्पन्न आहेत असे म्हणता येत नाही. जर असे असेल, तर मार्गाने प्रहीण झालेले सर्व तैभूमिक (तीन भूमींमधील) धर्म हे कालमुक्त, असंस्कृत आणि अप्रत्यय (कारणरहित) ठरतील, अशी शंका उपस्थित होते. नाही, कारण ते त्रैकालिक स्वभावाचे आणि संस्कृत व सप्रत्यय (कारणयुक्त) स्वभावाचे असतात. कारण मार्ग उत्पन्न न झाला असता, 'हे अमुक धर्म उत्पन्न होतील आणि निरुद्ध होतील' अशा प्रकारे संस्कृत लक्षणाला स्पर्श करून ज्ञानाने ग्रहण केले गेल्यामुळे, लक्षणाच्या प्रभावाने ते तैभूमिकत्वाचा स्वीकार करतात. आणि असे असल्यामुळे, स्वतंत्र संप्रयुक्त धर्मभावाला प्राप्त न झालेल्या, अनुशय अवस्थेत किंवा वासना अवस्थेत किंवा कर्मसमंगीता अवस्थेत किंवा आशय-अध्याशय-अधिमुक्ती-चरित अवस्थांमध्ये राहिलेल्या स्वभावांची उत्पत्तीच्या प्रभावाने परमार्थ धर्मता आणि अकुशलता इत्यादी समजून घेतली पाहिजे.

[208] විභාවනියං පන

[२०८] परंतु विभावनीमध्ये (असे म्हटले आहे की -)

‘‘අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනා රහා සන්තානෙ අනුඅනුසයිතා විය හොන්තීති තදවත්ථා අනුසයාති වුච්චන්ති. තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගත කිලෙසා. අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්තී’’ති වුත්තං. තත්ථ අනුසයානාම සන්තානෙ කදාචිපි අනුප්පන්න පුබ්බා අනාගත කිලෙසා එවාති කත්වා සන්තානෙ අනු අනුසයිතා විය හොන්තීති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

‘कारण प्रहीण न झालेले क्लेश, कारण प्राप्त झाले असता उत्पन्न होण्यास योग्य असे चित्तसंततीमध्ये वारंवार सुप्त असल्यासारखे असतात, म्हणून त्या अवस्थेला अनुशय म्हणतात. आणि ते मुख्य अर्थाने (निप्परियायतः) अनागत क्लेश आहेत. अतीत आणि प्रत्युत्पन्न देखील त्या स्वभावाचे असल्यामुळे तसेच म्हटले जातात,’ असे म्हटले आहे. तिथे 'अनुशय' म्हणजे चित्तसंततीमध्ये कधीही उत्पन्न न झालेले केवळ अनागत क्लेशच आहेत, असे मानून 'चित्तसंततीमध्ये वारंवार सुप्त असल्यासारखे असतात' असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න හි තෙ අනුඅනුසයිතා විය හොන්ති. එකන්තෙන අනුසයිතාඑව හොන්තීති.

कारण ते वारंवार सुप्त असल्यासारखे नसतात. ते निश्चितपणे सुप्तच असतात.

[209] යඤ්ච තත්ථ

[२०९] आणि तिथे जे -

‘‘තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගතකිලෙසා’’ති වුත්තං. තංපි න යුත්තං.

‘परंतु ते मुख्य अर्थाने अनागत क्लेश आहेत’ असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

න හි මග්ගෙන අප්පහීනා අනුසයා අනාගතානාම හොන්ති. පහීනාපිච නිප්පරියායතො අනාගතාති නසක්කා වත්තුං. අනාගත සාමඤ්ඤස්ස අධිප්පෙතත්තාති. එතෙන අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තාතථා වුච්චන්තීති ඉදංවිපටික්ඛිත්තං හොති. අපිච, උප්පාදට්ඨිතිභඞ්ග පත්තානංඑව එකන්තෙන තෙකාලිකතා හොතීති තදපත්තානං අනුසයානං පච්චුප්පන්නතා පරියායොව වත්තුං යුත්තො. එවඤ්ච කත්වා පාළියං යස්ස කාමරාගනුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීතිආදිනා පච්චුප්පන්නකාලිකො උප්පාදවාරො එව වුත්තො, න නිරොධවාරො, නච අතීතානාගත වාරාති. යං පන [Pg.342] පටිසම්භිදාමග්ගෙ හඤ්චි පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහති. තෙන හි රත්තො රාගං පජහති, දුට්ඨො දොසං, මුළ්හො මොහන්ති වුත්තං. තං පරියුට්ඨානපත්තානං එකන්තපච්චුප්පන්නක්ඛණං සන්ධාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං වත්තමානුප්පන්නං භුත්වා විගතුප්පන්නං ඔකාසකතුප්පන්නං සමුදාචාරුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං උප්පන්නං න මග්ගවජ්ඣං. භූමිලද්ධුප්පන්නං ආරම්මණා ධිග්ගහි තුප්පන්නං අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං අසමුග්ඝාටිතුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං මග්ගවජ්ඣන්ති වුත්තං. තත්ථ වත්තමානුප්පන්නං සමුදා චාරුප්පන්නන්ති ඉදං ද්වයං ඛණපච්චුප්පන්නමෙව. භුත්වාවිගතුප්පන්නං අතීතමෙව. ඔකාස කතුප්පන්නං අනාගතමෙව. තදුභයං පන පච්චුප්පන්නසමීපත්තා උප්පන්නන්ති වුත්තං. සමීපපච්චුප්පන්නන්ති වුත්තං හොති.

कारण, मार्गाने जे अनुशय नष्ट (प्रहीण) केलेले नाहीत, त्यांना 'अनागत' (भविष्यातील) म्हणता येत नाही. आणि जे नष्ट केले गेले आहेत, त्यांनाही मुख्य अर्थाने (निप्परियायतो) 'अनागत' असे म्हणता येत नाही; कारण येथे सामान्य अनागत अभिप्रेत आहे. यावरून, 'अतीत आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) देखील त्यांच्या स्वभावामुळे तसेच म्हटले जातात' या मताचे खंडन होते. शिवाय, जे केवळ उत्पाद, स्थिती आणि भंग या अवस्थेला प्राप्त झाले आहेत, त्यांनाच निश्चितपणे त्रैकालिकत्व (तीन काळांशी संबंधित असणे) लागू होते; म्हणून त्या अवस्थेला प्राप्त न झालेल्या अनुशयांना 'प्रत्युत्पन्न' (वर्तमान) म्हणणे केवळ लाक्षणिक (पर्याय) रूपानेच योग्य आहे. आणि असे मानल्यानेच पाळि ग्रंथात 'ज्याला कामरागानुशय उत्पन्न होतो, त्याला प्रतिघानुशय उत्पन्न होतो' इत्यादी प्रकारे केवळ वर्तमानकालीन 'उत्पादवार'च सांगितला आहे, 'निरोधवार' किंवा 'अतीत-अनागत वार' सांगितलेला नाही. परंतु, पटिसम्भिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये जे म्हटले आहे की: 'जर तो वर्तमानकालीन क्लेशांचा त्याग करतो, तर रागीट मनुष्य रागाचा त्याग करतो, द्वेषी मनुष्य द्वेषाचा त्याग करतो, आणि मूढ मनुष्य मोहाचा त्याग करतो'; ते पर्युत्थान (सक्रिय) अवस्थेला प्राप्त झालेल्या क्लेशांच्या निश्चित वर्तमान क्षणाला (एकांत-प्रत्युत्पन्न-क्षण) उद्देशून म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की: वर्तमान-उत्पन्न, भूत-विगत-उत्पन्न, अवकाशकृत-उत्पन्न आणि समुदाचार-उत्पन्न हे चार प्रकारचे 'उत्पन्न' मार्गाने नष्ट करण्यायोग्य (मार्गवज्झ) नाहीत. तर भूमिलब्ध-उत्पन्न, आलंबन-अधिगृहीत-उत्पन्न, अविष्कंभित-उत्पन्न आणि असमुद्घाटित-उत्पन्न हे चार प्रकारचे 'उत्पन्न' मार्गाने नष्ट करण्यायोग्य आहेत, असे म्हटले आहे. त्यापैकी, 'वर्तमान-उत्पन्न' आणि 'समुदाचार-उत्पन्न' हे दोन्ही केवळ क्षण-प्रत्युत्पन्न (क्षणिक वर्तमान) आहेत. 'भूत-विगत-उत्पन्न' हे केवळ अतीत (भूतकाल) आहे. 'अवकाशकृत-उत्पन्न' हे केवळ अनागत (भविष्यकाल) आहे. परंतु, हे दोन्ही वर्तमानकाळाच्या समीप असल्यामुळे त्यांना 'उत्पन्न' म्हटले गेले आहे; म्हणजेच त्यांना 'समीप-प्रत्युत्पन्न' (समीप वर्तमान) म्हटले गेले आहे.

භූමිලද්ධුප්පන්නංනාම අත්තනො ඛන්ධෙසු අනුසයිතානං මග්ගෙන අප්පහීනානං අනුසයානංඑව නාමං. ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං නාම සුභනිමිත්තාදිකෙ ආරම්මණෙ සකිං ජවිත්වා යාව තම්මූලකො පරියුට්ඨානවෙගො න වූපසම්මති, තාව අධිමත්තථාමගත භාවෙන ඨිතානං තෙසඤ්ඤෙව නාමං. අනුසයා හි නාම අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පුනප්පුනං පරියුට්ඨානපත්තානං කිලෙසානං වසෙන උපරුපරි ථිර තර දළ්හතර පත්තියා පකතියාපි ථාමගතාඑවනාම හොන්ති. න යෙනවා තෙනවා වායාමෙන පජහිතුං සක්කුණෙය්‍යා. එවං සන්තෙපි යදා යො යො අනුසයො පච්චයලාභෙන පරියුට්ඨාන බහුලො හොති, තදා සො සො විසෙසෙන අධිමත්තථාම ගතභාවං පත්වා ඨිතො හොති. යදා යො යො පටිපක්ඛධම්ම සමාදානෙන නිග්ගහපත්තො හොති, තදා සො සො මන්දථාම ගතභාවං පත්වා ඨිතො හොතීති. අවික්ඛම්භිතුප්පන්නංනාම සමථ විපස්සනාහි සුට්ඨුඅනිග්ගහිතානං තෙසඤ්ඤෙව නාමං. අසමුග්ඝාටි තුප්පන්නංනාම මග්ගෙන අප්පහීනානං භූමිලද්ධානං තෙසංඑව නාමන්ති. යස්මා පන ලොකුත්තරධම්මානාම කිලෙසානං අච්චන්තපටිපක්ඛා හොන්තීති හෙට්ඨිමා මග්ගට්ඨඵලට්ඨා සෙක්ඛා අත්තනො මග්ගඵලක්ඛණෙසු උපරි මග්ගාජ්ඣෙහිපි අනුසයෙහි සානුසයාතිවා නිරානුසයාතිවා ථාමවතාතිවා අථාමගතාතිවා නවත්තබ්බා. තස්මා අනුසයානං තාදිසෙ පච්චුප්පන්න භාවෙ සතිපි හඤ්චි පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහති. [Pg.343] තෙනහි ථාමගතො අනුසයං පජහතීති වුත්ත දොසො නත්ථීති වෙදිතබ්බොති. කාමරාගොඑව අනුසයො කාමරාගානුසයො.

'भूमिलब्ध-उत्पन्न' म्हणजे स्वतःच्या स्कंधांमध्ये सुप्त असलेल्या आणि मार्गाने नष्ट न झालेल्या अनुशयांचेच नाव आहे. 'आलंबन-अधिगृहीत-उत्पन्न' म्हणजे शुभ-निमित्त इत्यादी आलंबनांवर एकदा जवन होऊन, जोपर्यंत त्या मूळ पर्युत्थानाचा (सक्रियतेचा) वेग शांत होत नाही, तोपर्यंत अत्यंत प्रबळ अवस्थेत राहिलेल्या त्या अनुशयांचेच नाव आहे. कारण अनुशय हे अनादी संसारात वारंवार पर्युत्थान (सक्रिय) अवस्थेला प्राप्त होणाऱ्या क्लेशांच्या प्रभावामुळे उत्तरोत्तर अधिक स्थिर आणि अधिक दृढ होत गेल्याने, ते निसर्गतःच अत्यंत बलवान झालेले असतात. ते कोणत्याही सामान्य प्रयत्नाने नष्ट केले जाऊ शकत नाहीत. असे असूनही, जेव्हा जेव्हा जो जो अनुशय प्रत्यय (कारण) मिळाल्यामुळे अत्यंत सक्रिय (पर्य्युत्थान-बहुल) होतो, तेव्हा तो विशेष रूपाने अत्यंत प्रबळ अवस्थेला प्राप्त होऊन राहतो. आणि जेव्हा जेव्हा जो जो अनुशय विरोधी धर्मांच्या (प्रतिपक्ष-धर्मांच्या) आचरणामुळे दमित (निग्रहप्राप्त) होतो, तेव्हा तो मंद-बल अवस्थेला प्राप्त होऊन राहतो. 'अविष्कंभित-उत्पन्न' म्हणजे शमथ आणि विपश्यनेद्वारे चांगल्या प्रकारे दमित न झालेल्या त्या अनुशयांचेच नाव आहे. 'असमुद्घाटित-उत्पन्न' म्हणजे मार्गाने नष्ट न झालेल्या आणि भूमिलब्ध असलेल्या त्या अनुशयांचेच नाव आहे. परंतु, लोकोत्तर धर्म हे क्लेशांचे अत्यंत विरोधी असल्यामुळे, खालच्या मार्गावर आणि फलावर स्थित असलेले शैक्ष (सेक्ख) हे स्वतःच्या मार्ग आणि फल क्षणांमध्ये, वरच्या मार्गांनी नष्ट होणाऱ्या अनुशयांच्या बाबतीत 'सानुशय' (अनुशयांसह असलेले) किंवा 'निरनुशय' (अनुशयरहित), अथवा 'बलवान' किंवा 'दुर्बल' असे म्हटले जाऊ शकत नाहीत. म्हणून, अनुशयांची अशी वर्तमान स्थिती असतानाही, 'जर तो वर्तमान क्लेशांचा त्याग करतो, तर तो बलवान अनुशयाचा त्याग करतो' या विधानात कोणताही दोष नाही, असे समजले पाहिजे. कामराग हाच अनुशय म्हणजे 'कामरागानुशय' होय.

සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි, තානි පන සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදොති පඤ්ච ඔරම්භාගියානි. රූපරාගො අරූපරාගො මානො උද්ධච්චං අවිජ්ජාති පඤ්ච උද්ධංභාගියානීති සුත්තන්තෙ අභිධම්මෙච දසසංයොජනානි ආගතානි. ඉතරානි පන අභිධම්මෙඑව ආගතානීති තතො විසෙසකරණත්ථං සුත්තන්තෙති වුත්තං. කමො පන ද්වින්නංපි පාළියා නසමෙති. සභාග ධම්මසඞ්ගහවසෙන පන ඉධ අඤ්ඤථා කමො වුත්තො සියාති. චිත්තං කිලිස්සන්ති විබාධෙන්ති උපතාපෙන්තිචාති කිලෙසා. කිලිස්සන්තිවා මලීනභාවං නිහීනභාවඤ්ච ගච්ඡන්ති සත්තා එතෙහීති කිලෙසා. කාමභවනාමෙනාති වත්ථුකාමදීපකෙන කාමනාමෙන රූපාරූපභවදීපකෙන ච භවනාමෙන. තාදිසං කාම භවසඞ්ඛාතං ආරම්මණභූතං වත්ථු එතිස්සාති තබ්බත්ථුකා. තථා පවත්තන්ති සීලබ්බතානි පරතො ආමසනාකාරෙන ඉදං මෙ සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති අභිනිවිසනාකාරෙන ඛන්ධෙසු අත්තාභිනිවෙසාකාරෙනච පවත්තං. වත්ථුතොති සභාවධම්මතො. අයං පාපසඞ්ගහො අකුසලඞ්ගහො නවධා වුත්තොති යොජනා. [අකුසලසඞ්ගහො]

जे बांधून ठेवतात किंवा जखडून ठेवतात, त्यांना 'संयोजने' म्हणतात. ती म्हणजे: सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा, शीलव्रतपरामर्श, कामच्छंद आणि व्यापाद - ही पाच 'ओरंभागिय' (खालच्या लोकातील) संयोजने आहेत. रूपराग, अरूपराग, मान, उद्धच्च (औद्धत्य) आणि अविद्या - ही पाच 'उद्धंभागिय' (वरच्या लोकातील) संयोजने आहेत; अशी दहा संयोजने सुत्तंत (सूत्रपिटक) आणि अभिधम्म (अभिधम्मपिटक) या दोन्हीमध्ये आली आहेत. परंतु इतर (काही संयोजने) केवळ अभिधम्मातच आली आहेत, म्हणून त्यांच्यापासून वेगळेपण दाखवण्यासाठी येथे 'सुत्तंत' (सूत्रानुसार) असे म्हटले आहे. परंतु या दोन्हीचा क्रम पाळि ग्रंथाशी जुळत नाही. तथापि, समान स्वभावाच्या धर्मांचा संग्रह करण्याच्या उद्देशाने येथे वेगळ्या क्रमाने सांगितले असावे. जे चित्ताला क्लेश देतात, पीडा देतात आणि तापवून सोडतात, त्यांना 'क्लेश' म्हणतात. किंवा ज्यांच्यामुळे प्राणी क्लिष्ट (मलीन) होतात, मलीनतेला आणि हीनतेला प्राप्त होतात, त्यांना 'क्लेश' म्हणतात. 'कामभवनामेन' म्हणजे वस्तुकान दर्शवणाऱ्या 'काम' या नावाने आणि रूप-अरूप भव दर्शवणाऱ्या 'भव' या नावाने. अशा काम आणि भव संज्ञक आलंबनभूत वस्तू जिच्यामध्ये आहेत, ती 'तद्वस्तुक' होय. 'तथा प्रवृत्त' म्हणजे शील आणि व्रतांना चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करण्याच्या (परामर्श) रूपाने, 'हेच माझे सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा अभिनिवेश (आग्रह) रूपाने, आणि स्कंधांमध्ये 'हाच आत्मा आहे' अशा अभिनिवेश रूपाने प्रवृत्त होणे. 'वस्तूतः' म्हणजे स्वभावधर्माच्या दृष्टीने. हा पापसंग्रह म्हणजेच अकुशलसंग्रह नऊ प्रकारे सांगितला आहे, अशी ही योजना आहे. [अकुशलसंग्रह समाप्त]

163. මිස්සක සඞ්ගහෙ පාණාතිපාතාදීනි පාපකම්මානි කරොන්තානංපි චිත්තස්ස ආරම්මණෙ උජුකරණංනාම ඣානෙන විනා න සිජ්ඣතීති වුත්තං සත්තඣානඞ්ගානීති. කල්‍යාණෙවා පාපකෙවා ආරම්මණෙ උජුකං චිත්තපටිපාදනසඞ්ඛාතස්ස උපනිජ්ඣායන කිච්චස්ස අඞ්ගානීති අත්ථො. තත්ථ දොමනස්සං අකුසලජ්ඣානඞ්ගං. සෙසානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානීති. කල්‍යාණකම්ම පාපකම්මසඞ්ඛාතාසු සුගති දුග්ගති විවට්ටසඞ්ඛාතාසුච නානාදිසාසු තංතංදිසාති මුඛප්පවත්තිසඞ්ඛාතා චිත්තස්ස ගතිනාම සම්මාවා මිච්ඡාවා පවත්තෙහි දස්සනාදීහි එව සිජ්ඣතීති වුත්තං ද්වාදසමග්ගඞ්ගානීති. චිත්තස්ස උජුගතියාවා වඞ්කගතියාවා ගමනස්ස පථඞ්ගානි උපායඞ්ගානීති අත්ථො. [Pg.344] තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්ප මිච්ඡාවායාම මිච්ඡාසමාධයො පාපකම්ම දුග්ගතිභව සඞ්ඛාතාසු අහිතදිසාසු චිත්තස්ස වඞ්කගතියා ගමනස්ස උපායඞ්ගානි, ඉතරානි කල්‍යාණකම්ම සුගතිභව විවට්ටධම්මසඞ්ඛාතාසු හිතදිසාසු උජුගතියාති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පාණාතිපාතකම්මෙ විතක්ක විචාර දොමනස්සෙකග්ගතා සඞ්ඛාතං චතුරඞ්ගිකජ්ඣානං මිච්ඡාසඞ්කප්ප මිච්ඡාවායාම මිච්ඡාසමාධි සඞ්ඛාතො තියඞ්ගීකමග්ගොච වෙදිතබ්බො. එවං සෙසෙසු සුචරිතදුච්චරිතකම්මෙසු ඣානමග්ගා උද්ධරිතබ්බා. විභඞ්ගෙ පන සුත්තන්තෙසුච මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවො මිච්ඡාසතීති ඉමෙපි චත්තාරො ආගතා. ඉමෙ පන විසුං චෙතසිකධම්මා නහොන්ති. තථා තථා පවත්තානං චතුන්නං ඛන්ධානං අධිවචනන්ති කත්වා ඉධ නගහිතා.

१६३. मिश्रक संग्रहात (मिस्सक संगह), प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी पापकर्मे करणाऱ्यांच्या देखील चित्ताला आलंबनावर सरळ (एकाग्र) करणे ध्यानाशिवाय (झानाशिवाय) साध्य होत नाही, म्हणून 'सात ध्यान-अंगे' (सत्तझानङ्गानि) असे म्हटले आहे. चांगल्या किंवा वाईट आलंबनावर चित्ताला सरळपणे प्रवृत्त करणे या स्वरूपाच्या उपनिध्यान (चिंतन) कार्याची ही अंगे (किंवा घटक) आहेत, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, दौर्मनस्य (डोमनस्स) हे अकुशल ध्यान-अंग आहे. उर्वरित अंगे कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत आहेत, असे जाणावे. कुशल कर्म व पापकर्म संज्ञक, तसेच सुगती, दुर्गती आणि विवर्त (निर्वाण) संज्ञक अशा विविध दिशांमध्ये, त्या-त्या दिशेकडे अभिमुख होऊन प्रवृत्त होणारी चित्ताची 'गती' ही सम्यक् किंवा मिथ्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या दर्शनादी (दृष्टी इत्यादी) द्वारेच साध्य होते, म्हणून 'बारा मार्ग-अंगे' (द्वादसमग्गङ्गानि) असे म्हटले आहे. चित्ताच्या सरळ मार्गाने जाण्याच्या किंवा वक्र (वाकड्या) मार्गाने जाण्याच्या प्रवासाचे हे मार्ग-घटक किंवा उपाय-घटक आहेत, असा याचा अर्थ आहे. त्यामध्ये, मिथ्या दृष्टी, मिथ्या संकल्प, मिथ्या व्यायाम आणि मिथ्या समाधी हे पापकर्म व दुर्गती-भव संज्ञक अशा अहितकारक दिशांमध्ये चित्ताच्या वक्र गतीने जाण्याचे उपाय-घटक आहेत; आणि इतर (मार्ग-अंगे) हे कल्याणकारी कर्म, सुगती-भव आणि विवर्त-धर्म (निर्वाण) संज्ञक अशा हितकारक दिशांमध्ये सरळ गतीने जाण्याचे उपाय-घटक आहेत, असे समजावे. त्यामध्ये, प्राणातिपात कर्मामध्ये वितर्क, विचार, दौर्मनस्य आणि एकाग्रता संज्ञक असे 'चार अंगांचे ध्यान' (चतुरङ्गिक झान) आणि मिथ्या संकल्प, मिथ्या व्यायाम व मिथ्या समाधी संज्ञक असा 'तीन अंगांचा मार्ग' (तियङ्गिक मग्ग) जाणावा. याचप्रमाणे, इतर उर्वरित सुचरित आणि दुश्चरित कर्मांमध्ये ध्यान व मार्ग यांचे वर्गीकरण करून ते ग्रहण करावेत. परंतु, विभंग आणि सूत्रांमध्ये मिथ्या वाचा, मिथ्या कर्मांत, मिथ्या आजीव आणि मिथ्या स्मृती हे चार देखील आले आहेत. परंतु, हे स्वतंत्र चैतसिक धर्म नाहीत. त्या-त्या प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या चार (नाम) स्कंधांचेच हे केवळ नाव (अधिवचन) असल्यामुळे, येथे त्यांचे ग्रहण केलेले नाही.

[210] යං පන විභාවනියං

[२१०] परंतु, जे 'विभावनी' (टीके) मध्ये म्हटले आहे की -

‘‘සුගති දුග්ගතීනං නිබ්බානස්ස ච අභිමුඛං පාපනතො මග්ගා;

තෙසං පථභූතානි අඞ්ගානි මඞ්ගානී’’ති වුත්තං;

තං න සුන්දරං;

න හි අඞ්ගානි මග්ගානං පථභූතානිනාම හොන්ති;

මග්ගසද්දොයෙව පථපරියායො අට්ඨකථාසු වුත්තො න අඞ්ගසද්දොති;

“सुगती, दुर्गती आणि निर्वाणाकडे अभिमुख करून पोहोचवणारे ते 'मार्ग' आहेत; त्यांचे पथस्वरूप (मार्गस्वरूप) असणारी अंगे म्हणजेच 'मार्ग-अंगे' (मग्गङ्गानि) होत” असे जे म्हटले आहे; ते योग्य नाही. कारण अंगे ही मार्गांचे पथस्वरूप (मार्गस्वरूप) नसतात. अट्ठकथांमध्ये केवळ 'मार्ग' (मग्ग) हा शब्दच 'पथ' (रस्ता) या अर्थाचा पर्याय म्हणून वापरला आहे, 'अंग' हा शब्द नाही.

[211] යඤ්ච තත්ථ

[२११] आणि जे तिथे -

‘‘මග්ගස්සවා අට්ඨඞ්ගිකස්ස අඞ්ගානි මග්ගඞ්ගානී’’ති වුත්තං. තංපි අනුපපන්නං.

“किंवा अष्टांगिक मार्गाची अंगे म्हणजे 'मार्ग-अंगे' होत” असे म्हटले आहे, ते देखील अयोग्य (विसंगत) आहे.

ඉධ හි කත්ථචි චිත්තෙ තියඞ්ගිකො කත්ථචි චතුරඞ්ගිකොතිආදිනා නානාමග්ගොව අධිප්පෙතොති. ආධිපච්චට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි. කිඤ්ච ආධිපච්චං. අත්තාධීනවුත්තිකෙ ධම්මෙ අත්තනො ගතියං සබ්බසො වත්තෙතුං සමත්ථභාවො. ඉති තෙසු තෙසු කිච්චෙසු අත්තනො ආධිපච්චසඞ්ඛාතං ඉන්දට්ඨං කරොන්ති සාධෙන්තීති ඉන්ද්‍රියානි. ඉන්දට්ඨං කාරෙන්තීතිපි ඉන්ද්‍රියානි. ඉස්සරා අධිපතිනොති වුත්තං හොති. තත්ථ පඤ්චචක්ඛාදීනි දස්සනාදිකිච්චෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ඉස්සරාහොන්ති. බලවදුබ්බලමන්ද තික්ඛාදීසු අත්තාකාරානුවත්තාපනතො. භාවද්වයං ඉත්ථාකාරාදිවසෙන පවත්තියං චතුසමුට්ඨානික රූපානං සකලඛන්ධපඤ්චකස්සෙව වා ඉස්සරො හොති. අඤ්ඤථා අප්පවත්තිතො. [Pg.345] තථා හි යස්මිං සන්තානෙ පටිසන්ධියං ඉත්ථිභාවො පවත්තති. තස්මිං සබ්බෙ කම්මාදිපච්චයා චතුසමුට්ඨානරූපසන්තතිං සමුට්ඨාපෙන්තා ඉත්ථාකාරසහිතමෙව සමුට්ඨාපෙන්ති, නො අඤ්ඤථා. ඡන්දචිත්තාධිප්පායාපි තස්මිං මන්දාකාරසහිතාව පවත්තන්ති. තබ්බිපරීතෙන පුරිසසන්තානං වෙදිතබ්බං. ජීවිතද්වයං රූපා රූපසන්තතීනං රත්ති දිව මාස සංවච්ඡරානුක්කමෙන අද්ධානඵරණෙ සහජාතධම්මානං ඉස්සරො හොති. තෙසං තදායත්තවුත්ති කත්තා. මනො විජානනකිච්චෙ. වෙදනාපඤ්චකං තථා තථා ආරම්මණරසානුභවනෙ. සද්ධා ආරම්මණාවීමුච්චනෙ. වීරියං කම්මනි අලීන වුත්තිභාවෙ. සති ආරම්මණුපට්ඨානෙ. සමාධි ආරම්මණෙ නිච්චලට්ඨි තියං. පඤ්ඤා අසම්මොහකිච්චෙ සම්පයුත්තධම්මානං ඉස්සරො හොති. අනඤ්ඤාභිභවනීයභාවෙන පවත්තනතො. යථා හි සිලායං පථවී සහජාතෙහි අනභිභවනීයා හොති. අත්තනාවතෙ අභිභවිත්වා විසුං අවිජ්ජමානෙවිය කත්වා පවත්තති. යථා ච උදකෙ ආපො අග්ගිම්හි තෙජො වාතෙ වායො. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

कारण येथे (या मिश्रक संग्रहात) काही चित्तांमध्ये तीन अंगांचा मार्ग, तर काही चित्तांमध्ये चार अंगांचा मार्ग इत्यादी प्रकारे विविध मार्गांचेच ग्रहण अभिप्रेत आहे. अधिपत्य (प्रभुत्व) या अर्थाने 'इंद्रिये' (इन्द्रियाणि) म्हटले जाते. अधिपत्य म्हणजे काय? आपल्या अधीन राहून प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांना आपल्याच गतीमध्ये (प्रवृत्तीमध्ये) पूर्णपणे अनुगमन करण्यास समर्थ असणे, हाच अधिपत्य भाव आहे. अशा प्रकारे, त्या-त्या कार्यांमध्ये आपले अधिपत्य संज्ञक 'इंद्रत्व' (प्रभुत्व) गाजवतात किंवा साध्य करतात, म्हणून त्यांना 'इंद्रिये' म्हणतात. किंवा जे इंद्रत्व (प्रभुत्व) प्रस्थापित करतात, म्हणूनही ती 'इंद्रिये' होत. याचा अर्थ ते 'स्वामी' (ईश्वर) किंवा 'अधिपती' आहेत, असा होतो. त्यामध्ये, चक्षू इत्यादी पाच (इंद्रिये) दर्शन इत्यादी कार्यांमध्ये चक्षुविज्ञान इत्यादींचे स्वामी असतात. कारण बलवान, दुर्बल, मंद, तीक्ष्ण इत्यादी अवस्थांमध्ये ते त्यांना स्वतःच्या आकारानुसार (प्रवृत्तीनुसार) अनुगमन करण्यास भाग पाडतात. दोन भाव-रूपे (स्त्री-भाव आणि पुरुष-भाव) हे स्त्री-भाव इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त होण्यात चतुःसमुत्थानिक रूपांचे किंवा संपूर्ण पंचस्कंधांचेच स्वामी असतात. कारण त्यांच्याशिवाय ती प्रवृत्ती होऊ शकत नाही. तथाहि, ज्या संततीमध्ये प्रतिसंधीच्या वेळी स्त्री-भाव प्रवृत्त होतो, त्या संततीमध्ये कर्म इत्यादी सर्व प्रत्यय (कारण) चतुःसमुत्थानिक रूप-संततीला उत्पन्न करताना स्त्री-आकाराने युक्तच उत्पन्न करतात, अन्यथा नाही. त्या संततीमध्ये छंद, चित्त आणि अभिप्राय देखील मंद आकाराने (सौम्य रूपाने) युक्त होऊनच प्रवृत्त होतात. याच्या उलट पुरुष-संततीचे स्वरूप जाणावे. दोन जीवित-इंद्रिये (रूप-जीवित आणि अरूप-जीवित) हे रूप आणि अरूप संततीला रात्र, दिवस, महिना, वर्ष यांच्या क्रमाने काळाच्या प्रवाहात टिकवून ठेवण्यात सहजात धर्मांचे स्वामी असतात. कारण त्यांची प्रवृत्ती त्या जीवित-इंद्रियावरच अवलंबून असते. मन हे जाणण्याच्या कार्यात (स्वामी असते). पाच प्रकारच्या वेदना (वेदनापंचक) हे त्या-त्या प्रकारे आलंबनाच्या रसाचा (अनुभवाचा) आस्वाद घेण्यात संप्रयुक्त धर्मांचे स्वामी असतात. श्रद्धा ही आलंबनावर अधिमुक्ती (श्रद्धेची प्रवृत्ती) ठेवण्यात संप्रयुक्त धर्मांची स्वामी असते. वीर्य (ऊर्जा/प्रयत्न) हे कार्यात अलीन (आळस नसलेल्या) प्रवृत्तीमध्ये संप्रयुक्त धर्मांचे स्वामी असते. स्मृती ही आलंबनाच्या उपस्थान (स्मरण) कार्यात संप्रयुक्त धर्मांची स्वामी असते. समाधी ही आलंबनावर निश्चल (स्थिर) राहण्यात संप्रयुक्त धर्मांची स्वामी असते. प्रज्ञा ही असंमोह (भ्रमरहित) कार्यात संप्रयुक्त धर्मांची स्वामी असते. कारण ती इतरांकडून पराभूत न होण्याच्या भावाने प्रवृत्त होते. जसे खडकामध्ये पृथ्वी (पठवी धातू) ही सहजात धर्मांकडून पराभूत न होणारी असते. ती स्वतःच त्या सहजात धर्मांना पराभूत करून, ते जणू काही स्वतंत्रपणे अस्तित्वातच नाहीत असे करून प्रवृत्त होते. आणि जसे पाण्यात आप (जल धातू), अग्नीमध्ये तेज (अग्नी धातू) आणि वाऱ्यामध्ये वायू (वायू धातू) हे सहजात धर्मांकडून पराभूत न होता, स्वतःच त्यांना पराभूत करून प्रवृत्त होतात. याचप्रमाणे हे उदाहरण येथे पूर्णपणे लागू होते असे समजावे.

අඤ්ඤායිත්ථ පටිවිජ්ඣිත්ථාති අඤ්ඤාතං. න අඤ්ඤාතං අනඤ්ඤාතං. චතුසච්චධම්මො. අමතංවා පදං. අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමි ජානිස්සාමීති අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමි. ආඛ්‍යාතිකංපි හි පදං සඤ්ඤාසද්දභාවෙ ඨිතං නාමිකට්ඨානෙ තිට්ඨති. යථා මක්ඛලිගොසාලො එහිපස්සි කොති. එවඤ්හි සති තස්ස පදන්තරෙන සහ සමාසභාවො නවිරුජ්ඣතීති. අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීති එවං පටිපන්නස්ස ඉන්ද්‍රියං අනඤ්ඤා තඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආදිමනසිකාරතො පට්ඨාය තාදිසෙන උස්සාහෙන සහ විපස්සනං ආරභන්තස්ස තස්මිං උස්සාහෙ අපටිපස්සද්ධෙයෙව සොතාමත්තිමග්ගං පටිලභන්තස්ස ඉන්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. ආජානාතීති අඤ්ඤං. තමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියං, පථමමග්ගෙන අනඤ්ඤාතං ඤත්වාපි කිලෙසප්පහානකිච්චස්ස අපරිනිට්ඨිතත්තා තස්ස ජානනකිච්චස්ස විප්පකතභාවෙන යථා දිට්ඨෙ තස්මිං චතුසච්චධම්මෙ අමතපදෙඑව වා පුනප්පුනං ජානනකිච්ච යුත්තානං ඉන්ද්‍රියන්ති වුත්තං හොති. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤා තාවිනො [Pg.346] පරිනිට්ඨිත ආජානන කිච්චස්ස ඛීණාසවස්ස ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. තිවිධං පෙතං තථාරූපෙ ජානනෙ සම්පයුත්ත ධම්මානං ඉස්සරො හොතීති වෙදිතබ්බං.

“जाणले गेले, भेदून जाणले गेले” म्हणून ते 'अज्ञात' (अञ्ञात) होय. जे पूर्वी जाणले गेले नाही ते 'अनाज्ञात' (अनञ्ञात) होय. याचा अर्थ 'चतुःसत्य धर्म' किंवा 'अमृत पद' (निर्वाण) असा होतो. “मी अनाज्ञाताला जाणीन (समजून घेईन)” म्हणून ते 'अनाज्ञातञ्ञस्सामि' (अनाज्ञातं ज्ञास्यामि) होय. कारण आख्यात (क्रियापद) रूप असणारे पद देखील जेव्हा संज्ञा (नाव) म्हणून वापरले जाते, तेव्हा ते नामाच्या स्थानी राहते. जसे 'मक्खलिगोसालो' किंवा 'एहिपस्सिको' या शब्दांमध्ये होते. असे असल्यावर, त्याचा इतर पदांसोबत समास होणे विसंगत ठरत नाही. “मी अनाज्ञाताला जाणीन” अशा प्रकारे प्रतिपन्न झालेल्या (साधना करणाऱ्या) पुद्गलाचे जे इंद्रिय, त्याला 'अनाज्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय' (अनज्ञात-ज्ञास्यामीन्द्रिय) म्हणतात. आदि-मनसिकारापासून (प्रारंभीच्या मनन-चिंतनापासून) सुरुवात करून, तशा प्रकारच्या उत्साहाने (प्रयत्नाने) युक्त होऊन विपश्यनेचा आरंभ करणाऱ्या आणि तो उत्साह शांत न होताच 'स्रोतापत्ती मार्ग' प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाचे हे इंद्रिय आहे, असा याचा अर्थ होतो. “जे जाणते” ते 'आज्ञा' (अञ्ञा) होय. तेच इंद्रिय म्हणजे 'आज्ञेंद्रिय' (अञ्ञिन्द्रिय) होय. पहिल्या मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) अनाज्ञाताला जाणले असले तरी, क्लेश प्रहाणाचे (नष्ट करण्याचे) कार्य अद्याप पूर्ण न झाल्यामुळे, त्या जाणण्याच्या कार्याच्या अपूर्णतेमुळे, जसा पाहिलेला आहे तशाच त्या चतुःसत्य धर्मामध्ये किंवा अमृत पदावर (निर्वाणावर) वारंवार जाणण्याच्या कार्यात युक्त असणाऱ्या पुद्गलांचे हे इंद्रिय आहे, असा याचा अर्थ होतो. 'आज्ञातावींद्रिय' (अञ्ञाताविन्द्रिय) म्हणजे ज्यांनी सर्व काही जाणले आहे अशा, जाणण्याचे कार्य पूर्ण केलेल्या क्षीणास्रवांचे (अर्हतांचे) जे इंद्रिय, त्याला 'आज्ञातावींद्रिय' म्हणतात. हे तिन्ही प्रकारचे इंद्रिय तशा प्रकारच्या ज्ञान-कार्यात संप्रयुक्त धर्मांचे स्वामी असते, असे जाणावे।

තත්ථ ඉමෙසං සත්තානං පාකටෙ රූපකායෙ අත්තගාහදළ්හත්තං තබ්බිමුත්තිච ඉමෙසං අපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤායච හොතීති දීපෙතුං ආදිතො පඤ්ච පසාදින්ද්‍රියානි වුත්තානි. තස්ස අත්තස්ස ඉත්ථිපුම තාභෙදො ඉමෙසං වසෙන හොති. තස්මිං වා ඉත්ථිපුරිස ගාහො තබ්බිමුත්තිච ඉමෙසං අපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤායච හොතීති දීපෙතුං කදනන්තරං භාවින්ද්‍රියද්වයං වුත්තං. සොච අත්තා ඉමස්ස වසෙන ජීවසඤ්ඤං ලභති. තස්මිංවා ජීවගාහො තබ්බිමුත්තිච ඉමස්ස අපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤායච හොතීති දීපෙතුං තදනන්තරං ජීවිතින්ද්‍රියං වුත්තං. ඉදං පන භාවින්ද්‍රියතො පුරෙ වත්තබ්බංපි රූපාරූප මිස්සකත්තා ඉධ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නාමකායෙ අත්තගාහදළ්හත්තං තබ්බිමුත්තිච ඉමස්ස අපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤායච හොතීති දීපෙතුං නාමින්ද්‍රියෙසු මනින්ද්‍රියං ආදිතො වුත්තං. සොච අරූපී අත්තා ඉමෙසං වසෙන සංකිලිට්ඨො විප්ඵන්දිතොච හොති. තස්මිංවා සුඛිතදුක්ඛිතගාහො තබ්බිමුත්තිච ඉමෙසං අපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤායච හොතීති දීපෙතුං තදනන්තරං පෙදනින්ද්‍රියපඤ්චකං වුත්තං. තස්ස සංකිලිට්ඨස්ස වොදානප්පත්තියා තංතංගාහවිමුත්තියාවා පටිපත්තිදස්සනත්ථං තදනන්තරං සද්ධාදිපඤ්චින්ද්‍රියං වුත්තං. තාය පටිපත්තියා වොදානප්පත්ති යා ආදි මජ්ඣ පරියොසාන දස්සනත්ථං අන්තෙ තීණි ලොකුත්තරින්ද්‍රියානි වුත්තානීති.

तेथे, या प्राण्यांच्या प्रकट रूपकायामध्ये आत्मग्रहाची दृढता आणि त्यापासून मुक्ती यांच्या अपरिज्ञानाने (अपूर्ण ज्ञानाने) व परिज्ञानाने (पूर्ण ज्ञानाने) होते, हे दर्शवण्यासाठी सुरुवातीला पाच प्रसादिन्द्रिये सांगितली आहेत. त्या आत्म्याचा स्त्री-पुरुष असा भेद यांच्या वशामुळे (प्रभावामुळे) होतो. किंवा त्यामध्ये स्त्री-पुरुष असा ग्रह आणि त्यापासून मुक्ती यांच्या अपरिज्ञानाने व परिज्ञानाने होते, हे दर्शवण्यासाठी त्यानंतर दोन भाविन्द्रिये सांगितली आहेत. आणि तो आत्मा याच्या वशामुळे 'जीव' अशी संज्ञा प्राप्त करतो. किंवा त्यामध्ये जीव-ग्रह आणि त्यापासून मुक्ती याच्या अपरिज्ञानाने व परिज्ञानाने होते, हे दर्शवण्यासाठी त्यानंतर जीवितेन्द्रिय सांगितले आहे. हे (जीवितेन्द्रिय) भाविन्द्रियाच्या आधी सांगायला हवे होते, तरीही रूप आणि अरूपाच्या मिश्रित स्वभावामुळे येथे सांगितले आहे, असे समजावे. नामकायामध्ये आत्मग्रहाची दृढता आणि त्यापासून मुक्ती याच्या अपरिज्ञानाने व परिज्ञानाने होते, हे दर्शवण्यासाठी नामिन्द्रियांमध्ये मनिन्द्रिय सुरुवातीला सांगितले आहे. आणि तो अरूपी आत्मा यांच्या वशामुळे संक्लिष्ट (मलीन) आणि विस्पंदित (चंचल) होतो. किंवा त्यामध्ये सुखी-दुःखी असा ग्रह आणि त्यापासून मुक्ती यांच्या अपरिज्ञानाने व परिज्ञानाने होते, हे दर्शवण्यासाठी त्यानंतर पाच वेदनेंद्रिये सांगितली आहेत. त्या संक्लिष्टतेच्या विशुद्धीसाठी किंवा त्या त्या ग्रहापासून मुक्तीसाठी प्रतिपत्ती (साधना) दर्शवण्यासाठी त्यानंतर श्रद्धा इत्यादी पाच इन्द्रिये सांगितली आहेत. त्या प्रतिपत्तीद्वारे विशुद्धीची सुरुवात, मध्य आणि समाप्ती दर्शवण्यासाठी शेवटी तीन लोकोत्तर इन्द्रिये सांगितली आहेत.

[212] විභාවනියං පන

[२१२] परंतु विभावनीमध्ये -

‘‘එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති අඤ්ඤෙසං අගහණන්ති’’ වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

"एवढ्यानेच अभिप्रेत अर्थाची सिद्धी होत असल्यामुळे इतरांचे ग्रहण केले नाही" असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

නහි සන්තෙසුපි අඤ්ඤෙසු ඉන්ද්‍රියභාවාරහෙසු ධම්මෙසු එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධියා තෙසං අඤ්ඤෙසං භගවතො ථෙරස්සච අගහණන්ති යුත්තං වත්තුං. ඉන්ද්‍රියභාවාරහස්ස අඤ්ඤස්ස අසම්භවතො. යදි හි සම්භවෙය්‍ය, සතංපි සහස්සංපි ගණ්හිස්සතියෙවාති. [Pg.347] බලියන්ති උප්පන්නුප්පන්නෙ පටිපක්ඛධම්මෙ සහන්ති මද්දන්තීති බලානි. යථා අබලානං බලියන්ති. මද්දන්තෙනං පරිස්සයාති. එත්ථච අබලාති දුබ්බලා. නන්ති හීනවීරියං ජනං. බලියන්තීති බලසා කරොන්ති අජ්ඣොත්ථරන්ති. පරිස්සයාති අබලා රාගාදි පරිස්සයාති අත්ථො. අපිච, පටිපක්ඛධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන අක්ඛො භණියට්ඨෙන බලානිනාම. තස්මා අස්සද්ධියසඞ්ඛාතෙන පටිපක්ඛධම්මෙන කම්පෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතා සද්ධාබලංනාම. කොසජ්ජසඞ්ඛාතෙන කම්පෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතා වීරියබලංනාම. මුට්ඨසච්චෙන කම්පෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාසතිබලංනාම. උද්ධච්චෙන කම්පෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාසමාධිබලංනාම. අවිජ්ජායකම්පෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතා පඤ්ඤාබලං නාම. සෙසදුකද්වයං පන අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිපක්ඛෙනයොජෙතබ්බං.

कारण इन्द्रिय होण्यास योग्य असे इतर धर्म अस्तित्वात असतानाही, "एवढ्यानेच अभिप्रेत अर्थाची सिद्धी होत असल्यामुळे त्या इतरांचे ग्रहण भगवंतांनी किंवा स्थविरांनी केले नाही" असे म्हणणे योग्य नाही. कारण इन्द्रिय होण्यास योग्य असा दुसरा कोणताही धर्म संभवत नाही. जर तो संभवला असता, तर शंभर किंवा हजार देखील ग्रहण केलेच असते. उत्पन्न होणाऱ्या विरोधी (प्रतिपक्ष) धर्मांना जे पराभूत करतात, सहन करतात आणि चिरडतात, त्यांना 'बले' म्हणतात. जसे की, "दुर्बलांना संकटे पराभूत करतात आणि चिरडतात." येथे 'अबला' म्हणजे दुर्बल. 'नम्' म्हणजे हीन वीर्य असलेला मनुष्य. 'बलियन्ति' म्हणजे बळाने पराभूत करतात, आक्रमित करतात. 'परिस्सया' म्हणजे राग इत्यादी उपद्रव किंवा संकटे, असा अर्थ आहे. शिवाय, विरोधी धर्मांमुळे कंपित न होण्याच्या अर्थाने आणि क्षोभ न पावण्याच्या अर्थाने त्यांना 'बले' म्हणतात. म्हणून, 'अश्रद्धा' नावाच्या विरोधी धर्माने कंपित न करता येणे म्हणजे 'श्रद्धाबल' होय. 'आळस' (कोसज्ज) नावाच्या विरोधी धर्माने कंपित न करता येणे म्हणजे 'वीर्यबल' होय. 'स्मृतिभ्रंश' (मुट्ठसच्च) नावाच्या विरोधी धर्माने कंपित न करता येणे म्हणजे 'स्मृतिबल' होय. 'औद्धत्य' (उद्धच्च) नावाच्या विरोधी धर्माने कंपित न करता येणे म्हणजे 'समाधिबल' होय. 'अविद्या' द्वारे कंपित न करता येणे म्हणजे 'प्रज्ञाबल' होय. उरलेल्या दोन द्विकांची योजना परस्परांच्या विरोधी धर्मांशी करावी.

[213] විභාවනියං පන

[२१३] परंतु विभावनीमध्ये -

පාපබලදුකං පටිපක්ඛෙන යොජෙතුං නලබ්භතීති කත්වා ‘‘අහිරිකානොත්තප්පද්වයං පන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙ නෙවාති’’ වුත්තං. තං න සුන්දරං.

पाप-बल द्विकाची (अकुशल बलांची) विरोधी धर्माशी योजना करता येत नाही, असा विचार करून "अह्रीक आणि अनोत्तप्प हे दोन धर्म संप्रयुक्त धर्मांमध्ये केवळ दृढतेसाठीच आहेत" असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවොතිච පටිපක්ඛෙහි අකම්පියතා තිච අත්ථතො නානත්තාභාවතොති. වීරියසමාධිබලානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතානි. අහිරිකානොත්තප්පානි අකුසලබලානි. සෙසානි කුසලාබ්‍යාකතානීති. අධිපතීති එත්ථ පතීති සාමි ඉස්සරො. සො පන පදෙස ඉස්සරො සකලිස්සරොති දුවිධො. තත්ථ ඉන්ද්‍රියානි පරෙසං විසයෙ සයං පරවසෙ වත්තිත්වා අත්තනො විසයෙඑව පරෙහි අත්තනො වසෙ වත්තාපෙන්තීති පදෙසිස්සරා නාම. පුබ්බාති සඞ්ඛාරවසෙන පුබ්බාගමනවසෙන වා විසෙසෙත්වා පවත්තං අධිපතිට්ඨානං පත්වා පන අඤ්ඤො දුතියො ඉස්සරොනාම නත්ථි. තස්මා අධිකො පතීති අධිපති. අත්තා ධීනවුත්තීනං පතීති අධිපතීතිච වදන්ති.

कारण "संप्रयुक्त धर्मांमध्ये दृढता असणे" आणि "विरोधी धर्मांद्वारे अकंप्य असणे" या दोन्ही गोष्टींमध्ये अर्थाच्या दृष्टीने कोणताही फरक नाही. वीर्य आणि समाधी ही बले कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत असतात. अह्रीक आणि अनोत्तप्प ही अकुशल बले आहेत. उरलेली बले कुशल आणि अव्याकृत आहेत. 'अधिपती' यामध्ये 'पती' म्हणजे स्वामी किंवा शासक होय. तो शासक प्रादेशिक शासक आणि सार्वभौम शासक असा दोन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, इन्द्रिये इतरांच्या विषयात स्वतः परवश होऊन वागतात, परंतु स्वतःच्या विषयात मात्र इतरांना आपल्या वशामध्ये ठेवतात; म्हणून त्यांना 'प्रादेशिक शासक' म्हणतात. पूर्व-अभिसंस्काराच्या प्रभावाने किंवा पूर्व-आगमनाच्या प्रभावाने विशेष रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या अधिपती-स्थानाला प्राप्त झाल्यावर मात्र दुसरा कोणताही शासक नसतो. म्हणून, जो अधिक (श्रेष्ठ) पती आहे, तो 'अधिपती' होय. "आपल्या अधीन असणाऱ्या प्रवृत्तींचा स्वामी" या अर्थाने देखील त्याला 'अधिपती' म्हणतात, असेही म्हणतात.

ඡන්දොඑව අධිපතීති ඡන්දාධිපති. ඡන්දවතො කිංනාම කම්මං නසිජ්ඣතීති එවං පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනවා පුබ්බෙ අතීතභවෙසු සුට්ඨු ආසෙවිතඡන්දාගමනවසෙනවා තෙසු තෙසු කල්‍යාණ පාපකම්මෙසු සම්පයුත්තධම්මෙ මහොඝොවිය තිණපණ්ණකසටෙ අත්තපරාධීනෙ [Pg.348] නිච්චං පග්ගහිතධුරෙ කත්වා පවත්තො කත්තුකම්‍යතා ඡන්දො. එස නයො සෙසෙසුපි. නනු චෙත්ථ පච්ඡිමා තයො ධම්මා අධිපතිභාවං ගණ්හන්තා ඉන්ද්‍රියභාවං අවිජහිත්වාව ගණ්හන්තීති අධිපතිභූතාව සමානා ඉන්ද්‍රියකිච්චවසෙන පරවසෙපි වත්තන්තීති. සච්චං, අඤ්ඤං පන අධිපතිකිච්චං, අඤ්ඤං ඉන්ද්‍රියකිච්චන්ති නත්ථෙත්ථ දොසොති. යථා හි රාජා චක්කවත්තී එකස්ස අත්තනො පුරොහිතස්ස සන්තිකෙ එකං දිබ්බවිජ්ජං ගණ්හාති. න එත්තාවතා රාජා චක්කවත්තිනාම නහොති. නච විජ්ජාහෙතු අඤ්ඤස්ස වසෙන වත්තති. අඤ්ඤඤ්හි චක්කවත්ති රජ්ජකිච්චං, අඤ්ඤං විජ්ජාගහණ කිච්චන්ති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. තත්ථ අධිපතිකිච්චංනාම තංතංකිච්ච විසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා අතුල්‍යබලෙන අභිභවිත්වා සහජාත ධම්මෙ අත්තනො අත්තනො කිච්චෙසු අනිවත්තමානෙ කත්වා ධුර වාහිතා. ඉන්ද්‍රියකිච්චං පන විජානනාදිකිච්චං ආරබ්භ පවුච්චතීති.

छंद हाच अधिपती आहे, म्हणून तो 'छंदाधिपती' होय. "छंद (तीव्र इच्छा) असणाऱ्या व्यक्तीचे कोणते काम पूर्ण होणार नाही?" अशा प्रकारे पूर्व-अभिसंस्काराच्या प्रभावाने किंवा पूर्वीच्या अतीत जन्मांमध्ये चांगल्या प्रकारे आचरिलेल्या छंदाच्या आगमनाच्या प्रभावाने, त्या त्या कल्याणकारी (कुशल) किंवा पापकारी (अकुशल) कर्मांमध्ये, संप्रयुक्त धर्मांना, जसा मोठा पूर गवत, पाने आणि कचरा यांना आपल्या अधीन करतो, तसे आपल्या अधीन करून, नेहमी धुरा वाहणारे बनवून प्रवृत्त होणारा 'कर्तुकम्यता छंद' होय. हाच नियम उरलेल्या अधिपतींच्या बाबतीतही लागू होतो. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, "शेवटचे तीन धर्म अधिपती-भाव ग्रहण करताना आपला इन्द्रिय-भाव न सोडताच तो ग्रहण करतात; मग अधिपती असूनही ते इन्द्रियाच्या कार्याच्या प्रभावाने परवश होऊन का वागतात?" हे खरे आहे, परंतु अधिपतीचे कार्य वेगळे आहे आणि इन्द्रियाचे कार्य वेगळे आहे; त्यामुळे येथे कोणताही दोष नाही. जसे की, एखादा चक्रवर्ती राजा आपल्या पुरोहिताकडून एक दिव्य विद्या शिकतो. एवढ्यावरून तो चक्रवर्ती राजा राहत नाही असे नाही. आणि त्या विद्येच्या कारणाने तो इतरांच्या वशामध्ये वागतो असेही नाही. कारण चक्रवर्ती राजाचे राज्य चालवण्याचे कार्य वेगळे आहे आणि विद्या ग्रहण करण्याचे कार्य वेगळे आहे. याच प्रकारे हे देखील समजून घेतले पाहिजे. त्यामध्ये, अधिपतीचे कार्य म्हणजे त्या त्या विशिष्ट कार्याची अपेक्षा न करता, अतुलनीय बलाने पराभूत करून, सहजात धर्मांना आपापल्या कार्यात मागे न हटणारे बनवून त्यांचे नेतृत्व (धुरा वाहणे) करणे होय. परंतु इन्द्रियाचे कार्य हे विशेष रूपाने जाणणे (विज्ञानादी कार्य) या संदर्भात सांगितले जाते.

ආහරන්ති සහජාතාදිපච්චයසාමඤ්ඤතො අතිරෙකෙන අසාධාරණපච්චයසත්තිවිසෙසෙන හරන්ති පවත්තෙන්තීති ආහාරා. ආහරන්තිවා අජ්ඣත්තසම්භූතා තෙ තෙ පච්චයධම්මා පච්චයුප්පන්නධම්මාච අත්තානඤ්චෙව අත්තනො අත්තනො පච්චයකිච්චං පච්චයුප්පන්නකිච්චඤ්ච සුට්ඨු හරන්ති වහන්ති එතෙහීති ආහාරා. යථාහසබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති. එත්ථච සබ්බෙ සත්තාති එතෙන සබ්බෙ අජ්ඣත්තසම්භූතා පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මා වුත්තා. ආහාරට්ඨිතිකාති පච්චයට්ඨිතිකා. යථාරහං චතුවීසතිපච්චයෙහි ඨිතිසභාවාති අත්ථො. නනුචෙත්ථ පච්චයාහාරොව වුත්තො. න ආහාරපච්චයො. ඉධ පන චතුබ්බිධො ආහාරපච්චයධම්මොව වුත්තොති. සච්චං, පච්චයට්ඨෙන පන ආහාරනාමකානං සබ්බෙසං චතුවීසතිපච්චයධම්මානං මජ්ඣෙ යෙධම්මා චත්තාරො ආහාරාති විසෙසෙත්වා වුත්තා. තෙ තෙසං පච්චයාහාරානංපි ආහාරභූතාති සිද්ධා හොන්තීති. ඉමස්මිං අත්ථෙ චතුන්නං ආහාරානං මහන්ත භාවො පාකටො හොතීති.

सहजात इत्यादी सामान्य प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) तुलनेत अतिरिक्त अशा असाधारण प्रत्यय-शक्तीच्या विशेष सामर्थ्याने जे (कार्य) घडवून आणतात किंवा प्रवृत्त करतात, म्हणून त्यांना 'आहार' म्हणतात. किंवा, अध्यात्मात (स्वतःच्या संततीत) उत्पन्न झालेले ते ते प्रत्ययधर्म (कारणधर्म) आणि प्रत्ययोत्पन्नधर्म (कार्यधर्म) स्वतःला तसेच आपापल्या प्रत्यय-कार्याला व प्रत्ययोत्पन्न-कार्याला ज्यांच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे वाहून नेतात (पार पाडतात), म्हणून त्यांना 'आहार' म्हणतात. जसे की म्हटले आहे—'सर्व प्राणी आहारावर टिकून राहतात' (सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका). येथे 'सर्व प्राणी' या शब्दाने अध्यात्मात उत्पन्न झालेले सर्व प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न धर्म सांगितले आहेत. 'आहारट्ठितिका' म्हणजे प्रत्ययांवर (कारणांवर) टिकून राहणारे. योग्यतेनुसार चोवीस प्रत्ययांच्या आधारे टिकून राहण्याचा स्वभाव असणारे, असा याचा अर्थ आहे. येथे अशी शंका घेतली जाऊ शकते की—'येथे केवळ प्रत्यय-आहारच सांगितला आहे, आहार-प्रत्यय नाही. परंतु येथे चार प्रकारचा आहार-प्रत्यय धर्मच सांगितला आहे.' हे सत्य आहे; परंतु प्रत्यय (कारण) या अर्थाने 'आहार' नावाच्या सर्व चोवीस प्रत्ययधर्मांच्या मध्ये ज्या धर्मांना विशेष रूपाने 'चार आहार' असे म्हटले आहे, ते त्या प्रत्यय-आहारांचेही आहार (पोषक) बनतात, हे सिद्ध होते. या अर्थाने चार आहारांचे मोठेपण (महत्त्व) स्पष्ट होते.

තත්ථ යථා යවබීජානංවා සාලිබීජානංවා ආනුභාවො නාම කළිරඞ්කුරානං උප්පාදාන පධානං හොති. තතොපරං පන සස්සභාවං [Pg.349] පත්වා ඡ පඤ්ච මාසෙ වඩ්ඪියාවා ඨිතියාවා පථවි රසආපොරසානං ආනුභාවො පධානං හොති. එවමෙවං කබළී කාරාහාරූපජීවීනං කාමසත්තානං කම්මස්ස ආනුභාවොනාම පටිසන්ධිරූපුප්පාදනෙ පධානං හොති. තතොපරං පන යාවතායුකං වඩ්ඪීයාවාඨිතියාවා උතුආහාරානං ආනුභාවො පධානං හොති. කම්මජරූපානි හි යාව ආසන්නමරණා පවත්තමානානිපි උතුආහාරෙහි අනුග්ගහිතානිඑව පවත්තන්ති. උතුච ආහාරු පත්ථම්භිතොයෙව අත්තනො කිච්චං කරොති. තස්මා තෙසං සත්තානං චතුසන්තතිරූපං කබළීකාරාහාරෙන අනුපත්ථම්භීයමානං චිරං නපවත්තති. උපත්ථම්භීයමානංඑව යාවතායුකං පවත්තති. යථාච සකුණාවා ඩංසමකසා දයොවා තුණ්ඩෙන ආහාරං ගහෙත්වා අත්තභාවං පොසෙන්ති. තුණ්ඩෙ අසන්තෙ ආහාරං අලභන්තා මරන්ති. එවමෙව ඉමෙ සත්තා ඵස්සෙන ආරම්මණෙසු රසං ගහෙත්වා වෙදනාසඞ්ඛාතං උපභොගපරිභොගං සම්පාදෙත්වා තණ්හාවෙපුල්ලං පත්වා තිවිධං වට්ටං පූරෙත්වා යාවජ්ජතනාපි වට්ටෙ අනුකණ්ඨමානා පවත්තන්ති.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे यव (जव) किंवा शालि (तांदूळ) यांच्या बीजांचा प्रभाव केवळ अंकुर उत्पन्न करण्यापुरताच मुख्य असतो; परंतु त्यानंतर, पिकाच्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यावर पाच-सहा महिने वाढण्यासाठी आणि टिकून राहण्यासाठी पृथ्वीरस आणि आपरस (पाणी) यांचा प्रभाव मुख्य असतो. त्याचप्रमाणे, कवलिकार आहारावर जगणाऱ्या कामलोकातील प्राण्यांच्या कर्माचा प्रभाव केवळ प्रतिसंधी-रूपाच्या उत्पत्तीमध्येच मुख्य असतो; परंतु त्यानंतर, आयुष्य संपेपर्यंत वाढण्यासाठी आणि टिकून राहण्यासाठी ऋतू आणि आहार यांचा प्रभाव मुख्य असतो. कारण कर्मज रूपे मरणासन्न काळापर्यंत प्रवृत्त होत असली, तरी ती ऋतू आणि आहाराद्वारे उपकृत (पोषित) झाल्यावरच टिकून राहतात. आणि ऋतू देखील आहाराचे साहाय्य मिळाल्यावरच आपले कार्य करतो. म्हणून, त्या प्राण्यांचे चतुःसंतती रूप जर कवलिकार आहाराद्वारे साहाय्यित झाले नाही, तर ते दीर्घकाळ टिकत नाही; साहाय्यित झाल्यावरच ते आयुष्य संपेपर्यंत टिकून राहते. आणि ज्याप्रमाणे पक्षी किंवा डास-माशा इत्यादी चोचीने आहार ग्रहण करून आपल्या शरीराचे पोषण करतात; चोच नसती तर आहार न मिळाल्यामुळे ते मरून गेले असते. त्याचप्रमाणे, हे प्राणी स्पर्शाद्वारे (फस्स) आलंबनांमधील (विषयांमधील) रस ग्रहण करून, वेदना नावाचा उपभोग व परिभोग पूर्ण करून, तृष्णेच्या विस्ताराला प्राप्त होऊन आणि त्रिविध वट्टाला (संसारचक्राला) पूर्ण करून आजतागायत या संसारात न कंटाळता प्रवृत्त होत आहेत.

යදි හි ඵස්සොනාම න සියා, ආරම්මණරසං අලභිත්වා වෙදනා පරිභොගරහිතෙන තණ්හුප්පත්තියා ඔකාසො නත්ථීති තිවිධවට්ටමෙව නසියාති. යථාච තෙ සකුණාදයො පක්ඛෙ වියූහිත්වා අන්තරා අපතමානා රුක්ඛතො රුක්ඛං වනතො වනං විචරිත්වා අත්තානං යාපෙන්ති. පක්ඛෙසු අසන්තෙසු ගමනං අසම්පාදෙන්තා පතිත්වා මරන්ති. එවමෙවං ඉමෙ සත්තා ආයූහනලක්ඛණාය චෙතනාය චෙතයිත්වා කම්මසමඞ්ගිතං සම්පාදෙත්වා භවතො භවං විචරිත්වා යාවජ්ජතනා වට්ටෙ සංසරන්ති. යදි හි චෙතනානාම න සියා, කම්මවට්ටස්ස අභාවො. තදභාවෙච විපාකවට්ටස්ස අභාවො. තදභාවෙච තදනුසයිතස්ස කිලෙසවට්ටස්ස අභාවොති වට්ටංනාම න සියාති. යථාච තෙ සකුණාදයො චක්ඛුනා ගොචරට්ඨානංවා තංතංදිසාභාගංවා විභාවෙත්වා යාවජීවං අත්තානං යාපෙන්ති. චක්ඛුස්මිං අසන්තෙ කිඤ්චිගහෙතබ්බවත්ථුංවා ගන්තබ්බට්ඨානංවා අලභිත්වා තත්ථෙව මරන්ති. එවමෙවං [Pg.350] සම්පයුත්තා ධම්මා ආරම්මණවිජානලක්ඛණෙන විඤ්ඤාණෙන තංතංආරම්මණං ලභිත්වා තස්මිං තස්මිං ඵස්සාදයො උප්පාදෙත්වා තිවිධං වට්ටං වට්ටෙන්ති. යදි හි විඤ්ඤාණංනාම න සියා, ඵස්සාදීනං ආරම්මණලාභොයෙව නත්ථීති වට්ටමෙව න සියාති. තෙනාහ චත්තාරො ආහාරා.ල. විඤ්ඤාණං චතුත්ථන්ති. සංයුත්තකෙච –

जर खरोखर स्पर्श (फस्स) नावाचा धर्म नसता, तर आलंबनाचा रस न मिळाल्यामुळे आणि वेदनेच्या उपभोगाशिवाय तृष्णेच्या उत्पत्तीला वाव नसता, त्यामुळे त्रिविध वट्ट (संसारचक्र) देखील नसता. आणि ज्याप्रमाणे ते पक्षी इत्यादी पंख पसरून, मध्येच खाली न पडता, एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर, एका वनातून दुसऱ्या वनात फिरून स्वतःचे जीवन व्यतीत करतात; पंख नसतील तर उडणे शक्य न झाल्यामुळे ते खाली पडून मरतात. त्याचप्रमाणे, हे प्राणी प्रयत्न-लक्षण असलेल्या चेतनेद्वारे विचार करून (कर्म करून), कर्माची परिपूर्णता साध्य करून, एका भवातून दुसऱ्या भवात फिरून आजतागायत संसारात भटकत आहेत. जर चेतना नसती, तर कर्मवट्टाचा अभाव झाला असता; त्याच्या अभावामुळे विपाकवट्टाचा अभाव झाला असता; आणि त्याच्या अभावामुळे त्यात अनुशयित असलेल्या क्लेशवट्टाचा अभाव झाला असता; अशा प्रकारे संसारचक्र (वट्ट) अस्तित्वातच नसले असते. आणि ज्याप्रमाणे ते पक्षी इत्यादी डोळ्यांनी आपले गोचरस्थान किंवा वेगवेगळ्या दिशा स्पष्टपणे पाहून आयुष्यभर स्वतःचे जीवन व्यतीत करतात; डोळे नसतील तर कोणतीही ग्रहण करण्यायोग्य वस्तू किंवा जाण्याचे ठिकाण न मिळाल्यामुळे ते तिथेच मरून जातात. त्याचप्रमाणे, संप्रयुक्त धर्म (चित्त-चैतसिक) आलंबन जाणण्याचे लक्षण असलेल्या विज्ञानाद्वारे ते ते आलंबन प्राप्त करून, त्या त्या आलंबनात स्पर्श इत्यादींना उत्पन्न करून त्रिविध वट्टाला फिरवत राहतात. जर विज्ञान नावाचा धर्म नसता, तर स्पर्श इत्यादींना आलंबनाची प्राप्तीच झाली नसती, आणि त्यामुळे संसारचक्रच नसले असते. म्हणूनच म्हटले आहे—'चार आहार... आणिे चौथे विज्ञान.' आणि संयुत्त निकाय पाठात देखील—

චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ ආහාරා භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනංවා සත්තානං අනුග්ගහාය කබළීකාරො ආහාරො ඔළාරිකොවා සුඛුමොවා, ඵස්සො දුතීයො, මනොසඤ්චෙතනා තතීයා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථන්ති වුත්තං.

भगवान म्हणाले—'भिक्खूहो, हे चार आहार उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांच्या स्थितीसाठी (टिकून राहण्यासाठी) किंवा जन्माच्या शोधात असलेल्या प्राण्यांच्या कल्याणासाठी आहेत. ते म्हणजे—स्थूल किंवा सूक्ष्म कवलिकार आहार, दुसरा स्पर्श, तिसरी मनःसंचेतना आणि चौथे विज्ञान असे म्हटले आहे.'

තත්ථ භූතානන්ති වුද්ධිප්පත්තානං. සම්භවෙසීනන්ති කලලාදි කාලෙ ඨිතානං. චතුන්නංපන ආහාරානං යථාසම්භවං අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙවා තස්මිං තස්මිං භවෙවා ඨිතියාවා අනුග්ගහායවා පවත්ති ආකාරො වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අට්ඨකථායං පන කොපනෙත්ථ ආහාරො. කිං ආහාරෙතීති. කබළීකාරා හාරො ඔජට්ඨමකරූපානි ආහාරෙති. ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා. මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ. විඤ්ඤාණා හාරො පටිසන්ධිනාමරූපන්ති වුත්තං. තං පාකටඵලවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඔජට්ඨමකරූපුප්පාදනං පන කබළීකාරාහාරස්ස මහන්තං කිච්චං නහොති. චතුසන්තතිරූපුපත්ථම්භනමෙව මහන්තං. තෙනෙව හි පාළියං ඨිතියාතිච අනුග්ගහායාතිච වුත්තං.

त्यामध्ये, 'भूत' म्हणजे वृद्धीला (पूर्णतेला) प्राप्त झालेले प्राणी. 'संभवेसी' म्हणजे कलल इत्यादी काळात असलेले प्राणी. आणि या चार आहारांच्या योग्यतेनुसार, अनादी संसारचक्रात किंवा त्या त्या भवात टिकून राहण्यासाठी किंवा उपकारासाठी प्रवृत्तीचा प्रकार पूर्वोक्त पद्धतीने समजून घ्यावा. परंतु अट्ठकथेत म्हटले आहे—'येथे आहार कोणता आहे? तो काय आहारित करतो?' 'कवलिकार आहार ओजष्टमक रूपांना आहारित करतो (उत्पन्न करतो), स्पर्श-आहार तीन प्रकारच्या वेदनांना आणतो, मनःसंचेतना-आहार तीन भवांना आणतो आणि विज्ञान-आहार प्रतिसंधी नाम-रूपाला आणतो' असे म्हटले आहे. हे स्पष्ट फलाच्या (परिणामाच्या) दृष्टीने सांगितले आहे, असे समजावे. परंतु ओजष्टमक रूपांची उत्पत्ती करणे हे कवलिकार आहाराचे मोठे कार्य नाही, तर चतुःसंतती रूपाला साहाय्य (पोषण) देणे हेच त्याचे मोठे कार्य आहे. म्हणूनच पाळीमध्ये 'स्थितीसाठी' आणि 'कल्याणासाठी' असे म्हटले आहे।

අපිච යථා උපනිස්සයාසෙවනපච්චයා සුත්තන්ති කපරියායා අභිධම්මපරියායාතිච දුවිධා හොන්ති. තථා ආහාරපච්චයොපි දුවිධො. තත්ථ යං වුත්තං මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයොභවෙති. තං සුත්තන්තිකපරියායං සන්ධාය වුත්තං. නහි පට්ඨානෙ අරූපා හාරා අසහජාතානං ධම්මානං ආහාරට්ඨෙන පච්චයානාම හොන්තීති. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ඣානඞ්ගානි නලබ්භන්ති. තානි හි දුබ්බලකිච්චට්ඨානවත්ථුකත්තා රූපාදීසු අභිනිපාතමත්තානි හොන්තීති න තෙසු විජ්ජමානා වෙදනා එකග්ගතා ඣානකිච්චං සාධෙන්තීති. විතක්කපච්ඡිමකං ඣානන්තිච [Pg.351] වුත්තං. ඣානඞ්ගානං නායකභූතොච විතක්කො තෙසු නත්ථීති තත්ථ තාවෙදනා එකග්ගතායො තං න සාධෙන්තීති. වීරියුපත්ථම්භරහිතා ධම්මා සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවප්පත්තා නහොන්තීති අවීරියෙසු සොළසාහෙතුකචිත්තෙසු සමාධිබලකිච්චං න සාධෙති. වීරියපච්ඡිමකං බලන්ති හි වුත්තන්ති ආහ අවීරියෙසු බලානි නලබ්භන්තීති. හෙතුරහිතා ච ධම්මා වට්ටස්ස විවට්ටස්සච පත්තියා පථභාවං නගච්ඡන්ති. හෙතුපච්ඡිමකො මග්ගොති හි වුත්තන්ති ආහ අහෙතුකෙසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්තීති. විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තෙචිත්තෙ එකග්ගතා අධිමොක්ඛරහි තත්තා එකන්තෙන සංසප්පනසභාවාය විචිකිච්ඡාය අභිභූතත්තා ච මග්ගින්ද්‍රියබලභාවාය බලවතී නහොතීති වුත්තං විචිකිච්ඡා චිත්තෙ එකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡතීති. ද්විහෙතුක තිහෙතුක ජවනෙස්වෙවාති එත්ථ ද්විහෙතුක තිහෙතුකසද්දෙන මොමූහද්වයහසනජවනානි නිවත්තෙති. ජවනසද්දෙන තිභූමකානි ද්විහෙතුකතිහෙතුකවිපාකානි නිවත්තෙති.

शिवाय, ज्याप्रमाणे उपनिस्सय आणि आसेवन प्रत्यय हे सुत्तन्त पर्याय आणि अभिधम्म पर्याय अशा दोन प्रकारचे असतात, त्याचप्रमाणे आहारप्रत्यय देखील दोन प्रकारचा आहे. त्यामध्ये, 'मनोसंचेतनाहार हा तीन भवांना उत्पन्न करतो' असे जे म्हटले आहे, ते सुत्तन्तिक पर्यायाला अनुसरून म्हटले आहे. कारण, पट्ठानमध्ये अरूप आहार हे असहजात धर्मांसाठी आहार अर्थाने प्रत्यय होत नाहीत. पंचविज्ञानांमध्ये ध्यानअंगे प्राप्त होत नाहीत. कारण, ते (पंचविज्ञान) दुर्बल कार्य, स्थान आणि वस्तू (इंद्रिय) असणारे असल्यामुळे, रूपादी विषयांवर केवळ पडण्यामात्र (अभिपातमात्र) असतात; म्हणून त्यांच्यामध्ये विद्यमान असणारी वेदना आणि एकाग्रता ध्यानकार्य साध्य करत नाहीत. आणि 'वितर्क हा ध्यानाचा अंतिम अवयव आहे' (वितक्कपच्छिमकं झानं) असेही म्हटले आहे. ध्यानअंगांचा नायक असणारा वितर्क त्यांच्यामध्ये नसल्यामुळे, तेथील त्या वेदना आणि एकाग्रता त्या ध्यानकार्याला साध्य करत नाहीत. वीर्य (उत्साह) च्या उपष्टंभाने (आधाराने) रहित असणारे धर्म संप्रयुक्त धर्मांमध्ये स्थिरता प्राप्त करत नाहीत; म्हणून वीर्यरहित अशा सोळा अहेतुक चित्तांमध्ये समाधी बलाचे कार्य साध्य करत नाही. कारण 'वीर्य हे बलाचा अंतिम अवयव आहे' असे म्हटले आहे, म्हणूनच 'अवीर्य चित्तांमध्ये बले प्राप्त होत नाहीत' असे म्हटले आहे. आणि हेतूने रहित असणारे धर्म संसाराच्या (वट्ट) किंवा संसारातून मुक्तीच्या (विवट्ट) प्राप्तीसाठी मार्ग (कारण) बनत नाहीत. कारण 'हेतू हा मार्गाचा अंतिम अवयव आहे' असे म्हटले आहे, म्हणूनच 'अहेतुक चित्तांमध्ये मार्गअंगे प्राप्त होत नाहीत' असे म्हटले आहे. विचिकित्सा-संप्रयुक्त चित्तामध्ये एकाग्रता ही अधिमोक्षाने रहित असल्यामुळे आणि एकांताने संशयात्मक स्वभाव असणाऱ्या विचिकित्सेने दडपलेली (अभिभूत) असल्यामुळे, मार्गेंद्रिय आणि बल होण्यासाठी बलवान नसते; म्हणूनच 'विचिकित्सा चित्तातील एकाग्रता मार्गेंद्रिय आणि बल भावाला प्राप्त होत नाही' असे म्हटले आहे. 'द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक जवनांमध्येच' येथे 'द्विहेतुक-त्रिहेतुक' या शब्दाने दोन मोमूह (मोहयुक्त) चित्ते आणि हसितुत्पाद जवन यांचे निवारण केले जाते. 'जवन' या शब्दाने तिन्ही भूमींमधील द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक विपाक चित्तांचे निवारण केले जाते.

[214] විභාවනියං පන

[२१४] परंतु, विभावनीमध्ये जे -

‘‘ද්විහෙතුකතිහෙතුකගහණෙන එකහෙතුකෙසු අධිපතීනං අභාවං දස්සෙතී’’ති වුත්තං, ජවනභාවසාමඤ්ඤත්තා පන හසනචිත්තෙපි තෙසං අභාවො දස්සෙතබ්බොයෙව හොතීති.

“द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक यांच्या ग्रहणाने एकहेतुक चित्तांमध्ये अधिपतींचा अभाव दर्शविला जातो” असे म्हटले आहे. परंतु, जवनभावाच्या समानतेमुळे हसितुत्पाद चित्तामध्ये देखील त्यांचा अभाव दर्शविणे आवश्यकच ठरते.

යථාසම්භවන්ති ලද්ධපුබ්බාති සඞ්ඛාරස්ස ලද්ධපුබ්බාගමස්ස ච එකෙකස්ස අධිපතිනො සම්භවානුරූපං එකොව ලබ්භති. න දුතියො. ඉතරථා අධිපතිඑව නසියාති. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ යථා ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ගෙ අරූපිනොඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානංධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයොති වුත්තං. න තථා අධිපතිපච්චයවිභඞ්ගෙ. තත්ථ පන ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකානන්තිආදිනා එකෙකාධිපති විභාගවසෙනෙව වුත්තන්ති. එවඤ්හි සති අධිපති ඉන්ද්‍රියානං විසෙසො පාකටො හොතීති. නවෙරිතාති නව ඊරිතා කථිතා. කුසලා කුසලා බ්‍යාකතෙහි සමාකිණ්ණො කුසලාදි සමාකිණ්ණො. [මිස්සකසඞ්ගහො]

‘यथासंभव’ म्हणजे ज्याने पूर्वी संस्कार प्राप्त केले आहेत आणि ज्याने पूर्वी आगम प्राप्त केला आहे, अशा प्रत्येक अधिपतीचा त्याच्या संभवतेनुसार एकच (अधिपती) प्राप्त होतो, दुसरा नाही. अन्यथा, अधिपतीच राहणार नाही. आणि असे करून, पट्ठानमध्ये ज्याप्रमाणे इंद्रियप्रत्ययविभागात 'अरूप इंद्रिये हे संप्रयुक्त धर्मांना आणि त्यांच्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपांना इंद्रियप्रत्ययाने प्रत्यय होतात' असे म्हटले आहे, तसे अधिपतीप्रत्ययविभागात म्हटलेले नाही. परंतु तेथे 'छंदाधिपती हा छंदसंप्रयुक्त धर्मांना...' इत्यादी प्रकारे एकेका अधिपतीच्या विभागाच्या द्वारेच म्हटले आहे. कारण असे असतानाच अधिपती आणि इंद्रिये यांमधील फरक स्पष्ट होतो. 'नवेरिता' म्हणजे नऊ (प्रकारचे) सांगितले आहेत. कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत यांनी संकीर्ण (मिश्रित) असल्यामुळे 'कुशलादी संकीर्ण' म्हटले जाते. [मिश्रकसंग्रह समाप्त]

164. චත්තාරි [Pg.352] සච්චානි බුජ්ඣතීති බොධි. බුජ්ඣන්තිවා තානි තං සමඞ්ගිනො එතායාති බොධි. චතුමග්ගඤාණං. වුත්තඤ්හෙතං මහා නිද්දෙසෙ බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු-ඤාණන්ති. පක්ඛොති කොට්ඨාසො සම්භාරො. බොධියා පක්ඛෙ භවාති බොධිපක්ඛියා. අධිසීලා ධිචිත්තා ධිපඤ්ඤා සඞ්ඛාතාසු තීසු සික්ඛාසු පරියාපන්නානං සත්ථුසාසනධම්මානං එතංනාමං. තෙ පන කොට්ඨාසතො සත්ත විධා හොන්තීති ආහ චත්තාරොසතිපට්ඨානාතිආදි. සම්පයුත්ත ධම්මෙසු පමුඛා පධානා හුත්වා කායාදීසු ආරම්මණෙසු තිට්ඨන්ති නානාරම්මණෙසු චිත්තගමනං නිවත්තෙත්වා තෙස්වෙව කායාදීසු චිත්ත නිබන්ධනවසෙන පවත්තන්තීති පට්ඨානානි. සතිඑව පට්ඨානානීති සති පට්ඨානානි. චත්තාරිසතිපට්ඨානානීති වත්තබ්බෙ ධම්මභාවං අපෙක්ඛිත්වා චත්තාරොසතිපට්ඨානා තිවුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කායෙඅනුපස්සනා කායා නුපස්සනා. රූපකායෙ රූපසමූහෙ අස්සාසපස්සාසාදිකස්ස අවයවකායස්ස තංතංකායභාවෙනවා අනිච්චාදිභාවෙනවා යාව තස්මිං තස්මිං කායෙ සම්මොහො පහිය්‍යති. තාව පුනප්පුනං නිරන්තරං සමනුපස්සනාති අත්ථො. නවප්පභෙදාසු වෙදනාසු සුඛවෙදනාදි කායඅවයවවෙදනාය තංතං වෙදනාභාවෙන උදයබ්බයවසෙන ච අනුපස්සනා වෙදනානුපස්සනා. සොළස පභෙදෙසු සරාගා දීසු චිත්තෙසු සරාගාදිකස්ස අවයවචිත්තස්ස තංතං චිත්තභාවෙන උදයබ්බයවසෙනච අනුපස්සනා චිත්තානුපස්සනා. පඤ්චපභෙදෙසු නීවරණාදීසු ධම්මෙසු කාමච්ඡන්දාදිකස්ස අවයවධම්මස්ස තං තං ධම්මභාවෙන උදයබ්බයවසෙනච අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා.

१६४. चार सत्यांना जाणते म्हणून 'बोधी' (बोध) म्हटले जाते. किंवा ज्याच्याद्वारे त्या मार्गाने युक्त असणारे पुरुष त्या चार सत्यांना जाणतात म्हणून 'बोधी' म्हटले जाते. हे चार मार्गज्ञान आहे. महानिद्देसामध्ये म्हटले आहे की, 'चार मार्गांमधील ज्ञानाला बोधी म्हटले जाते.' 'पक्ख' म्हणजे भाग किंवा सामग्री. बोधीच्या पक्षात (भागात) असणारे ते 'बोधिपक्खिय' (बोधिपाक्षिक) होत. अधिशील, अधिचित्त आणि अधिपज्ञा या तीन शिक्षांमध्ये समाविष्ट असणाऱ्या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनधर्मांचे हे नाव आहे. ते भागांच्या दृष्टीने सात प्रकारचे आहेत, म्हणून 'चत्तारो सतिपट्ठाना' (चार स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी म्हटले आहे. संप्रयुक्त धर्मांमध्ये प्रमुख व प्रधान होऊन जे काया इत्यादी आलंबनांवर स्थिर राहतात, चित्ताला इतर विविध आलंबनांकडे जाण्यापासून रोखून त्याच काया इत्यादी आलंबनांवर चित्त एकाग्र करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होतात, म्हणून त्यांना 'पट्ठान' (प्रस्थान) म्हणतात. स्मृतीच प्रस्थान आहे म्हणून 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान). 'चत्तारि सतिपट्ठानानि' असे म्हणणे योग्य असताना, धर्मभावाची अपेक्षा करून 'चत्तारो सतिपट्ठाना' असे म्हटले आहे, असे समजावे. कायेमध्ये अनुदर्शन (पुन्हा पुन्हा पाहणे) म्हणजे 'कायानुपस्सना' (कायानुपश्यना). रूपकायेमध्ये, रूपसमूहामध्ये, श्वास-प्रश्वास इत्यादी अवयवरूप कायेला त्या त्या कायरूपाने किंवा अनित्यता इत्यादी रूपाने, जोपर्यंत त्या त्या कायेविषयीचा संमोह नष्ट होत नाही, तोपर्यंत वारंवार आणि निरंतर चांगल्या प्रकारे पाहणे, असा याचा अर्थ आहे. नऊ प्रकारच्या वेदनांमध्ये, सुखवेदना इत्यादी कायावयव वेदनेला त्या त्या वेदनेच्या रूपाने आणि उदय-व्यय (उत्पत्ती व विनाश) च्या रूपाने अनुदर्शन करणे म्हणजे 'वेदनानुपस्सना' (वेदनानुपश्यना). सोळा प्रकारच्या सराग इत्यादी चित्तांमध्ये, सराग इत्यादी अवयव चित्ताला त्या त्या चित्ताच्या रूपाने आणि उदय-व्यय रूपाने अनुदर्शन करणे म्हणजे 'चित्तानुपस्सना' (चित्तानुपश्यना). पाच प्रकारच्या नीवरणादी धर्मांमध्ये, कामच्छंद इत्यादी अवयव धर्माला त्या त्या धर्माच्या रूपाने आणि उदय-व्यय रूपाने अनुदर्शन करणे म्हणजे 'धम्मानुपस्सना' (धर्मानुपश्यना).

[215] යං පන විභාවනියං

[२१५] परंतु, विभावनीमध्ये जे -

‘‘කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. අස්සාස පස්සාසානංවා සමූහො කායො’’ති වුත්තං. තං න සුන්දර මෙව.

“कुत्सित अशा केस (केस) इत्यादींचा आय (समूह) म्हणजे काय होय. किंवा श्वास-प्रश्वासांचा समूह म्हणजे काय होय” असे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

[216] යඤ්ච තත්ථ

[२१६] आणि जे तेथे -

‘‘කායස්ස අනුපස්සනා කායානුපස්සනා’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං.

“कायेचे अनुदर्शन म्हणजे कायानुपस्सना” असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

කායෙ [Pg.353] කායානුපස්සී විහරතීති හි වුත්තං. එතෙන හි කායෙ අනුපස්සනා කායානුපස්සනාති අයමත්ථොව පධානතො දස්සිතොති.

कारण 'कायेमध्ये कायानुपश्यी होऊन विहरतो' असे म्हटले आहे. यावरून 'कायेमध्ये अनुदर्शन म्हणजे कायानुपस्सना' हाच अर्थ प्रामुख्याने दर्शविला गेला आहे.

[217] යඤ්ච තත්ථ

[२१७] आणि जे तेथे -

‘‘වෙදනානං වසෙන අනුපස්සනා’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරං. වෙදනාසු වෙදනානුපස්සීති හි වුත්තං. තථා චිත්තානුපස්සනා පදෙපි.

“वेदनांच्या द्वारे अनुदर्शन” असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही. कारण 'वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यी' असे म्हटले आहे. तसेच चित्तानुपस्सना या पदाच्या बाबतीतही आहे.

[218] යංපි තත්ථ

[२१८] आणि जे काही तेथे -

‘‘සඤ්ඤාසඞ්ඛාරානං ධම්මානං භින්නලක්ඛණානමෙව අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා’’ති වුත්තං. තංපි න සුන්දරමෙව.

“संज्ञा आणि संस्कार या भिन्न लक्षणे असणाऱ्या धर्मांचेच अनुदर्शन म्हणजे धम्मानुपस्सना” असे म्हटले आहे, ते देखील योग्य नाही.

න හි කත්ථචි පාළියං සඤ්ඤාසඞ්ඛාරාව විසෙසෙත්වා ධම්මාති වුත්තා අත්ථීති. පාළියඤ්හි ඡනීවරණා පථමං ධම්මාති වුත්තා. තතො පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. තතො ද්වාදසායතනානි. තතො සත්තබොජ්ඣඞ්ගා. තතො චත්තාරි සච්චානීති. යදිඑවං එකාය ධම්මානුපස්සනාය වුත්තාය ඉතරාපි සිද්ධාති සතිපට්ඨානං එකමෙව වත්තබ්බං, න චත්තාරොති.න. යො හි ධම්මානුපස්සනායං රූපක්ඛන්ධො වුත්තො. සො රුප්පනලක්ඛණානුපස්සනවසෙන වුත්තො. රුප්පනලක්ඛණඤ්හි නිබ්බත්තිතපර මත්ථධම්මො. සොච තථා අනුපස්සන්තස්ස විසෙසතො සුඛුමස්ස අත්තවිපල්ලාසස්ස පහානාය හොතීති. කායොති පන තංතං සමූහභූතරූපධම්මවසෙන වෙදිතබ්බො. නරුප්පනලක්ඛණවසෙන. නච තංතං කායභාවෙන ගහිතො තංතං රූපධම්මසමූහො නිබ්බත්තිත පරමත්ථධම්මොනාම හොති. පඤ්ඤත්තිමිස්සකත්තා. සොච තථා අනුපස්සන්තස්ස විසෙසතො ඔළාරිකස්ස සුභාදි විපල්ලාසස්ස පහානාය හොතීති. තථා වෙදනාචිත්තෙසුපි ඔළාරිකවිපල්ලාසො සුඛුමවිපල්ලාසොති ද්වෙ ද්වෙ විපල්ලාසා හොන්ති. තත්ථ අත්තුපනිබන්ධා නිච්චසුඛ විපල්ලාසා ඔළාරිකා. අත්තවිපල්ලාසො සුඛුමො. තත්ථ වෙදනා චිත්තා නුපස්සනා ඔළාරිකවිපල්ලාසානං පහානාය විසුං වුත්තා. ධම්මෙසු වෙදනාක්ඛන්ධවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධා සුඛුම විපල්ලාස පහානායාති. තස්මා චත්තාරොව සතිපට්ඨානා වත්තබ්බාති. සම්මා පදහන්ති එතෙහීති සම්මප්පධානානි. කාමං තචොච [Pg.354] න්හාරුච, අට්ඨිච අවසිස්සතු. උපස්සුස්සතු මෙ සරීරෙ මංසලොහිතං. යන්තං පුරිසථාමෙන පුරිසපරක්කමෙන පත්තබ්බං. න තං අපත්වා වීරියස්ස සණ්ඨානං භවිස්සතීති එවං අනිවත්තනවුත්ති වසෙන පවත්තස්ස සම්මාවායාමස්ස එතං නාමං. සො පන තථා පවත්තො එකොපි සමානො කිච්චසිද්ධිවසෙන චතුධා හොතීති. වුත්තං උප්පන්නානන්තිආදි.

पाळीमध्ये (पिटकात) कुठेही केवळ संज्ञा आणि संस्कारांनाच विशेष करून 'धम्म' असे म्हटलेले नाही. कारण पाळीमध्ये प्रथम सहा नीवरण (अडथळे) यांना 'धम्म' म्हटले आहे. त्यानंतर पाच उपादानस्कंधांना. त्यानंतर बारा आयतनांना. त्यानंतर सात बोज्झंगांना (बोध्यंगांना). त्यानंतर चार आर्या सत्यांना 'धम्म' म्हटले आहे. जर असे असेल, तर एकाच धम्मानुपस्सना सांगितल्याने इतरही सिद्ध होतात, म्हणून 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) एकच म्हणावे, चार नाही, अशी शंका उपस्थित होते. तसे नाही. कारण धम्मानुपस्सनामध्ये जो रूपस्कंध सांगितला आहे, तो 'रुप्पन-लक्षण' (विकार पावण्याच्या लक्षणाच्या) अनुदर्शनाच्या (अनुपस्सना) वशाने सांगितला आहे. कारण रुप्पन-लक्षण (विकार पावणारे लक्षण) हा निश्चितच परमार्थ धम्म आहे. आणि तो अशा प्रकारे अनुदर्शन करणाऱ्या व्यक्तीच्या विशेषतः सूक्ष्म अशा 'अत्त-विपल्लास' (आत्म-विपर्यास) नष्ट करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो. परंतु 'काय' (शरीर) हा त्या त्या समूहरूप रूपधम्माच्या वशाने जाणला पाहिजे, रुप्पन-लक्षणाच्या वशाने नाही. आणि त्या त्या कायभावाने ग्रहण केलेला तो तो रूपधम्माचा समूह हा निश्चितच परमार्थ धम्म ठरत नाही, कारण तो प्रज्ञप्तीशी (संकल्पनेशी) मिश्रित असतो. आणि तो अशा प्रकारे अनुदर्शन करणाऱ्या व्यक्तीच्या विशेषतः स्थूल अशा 'सुभ-विपल्लास' (शुभ-विपर्यास) इत्यादींच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) कारणीभूत ठरतो. त्याचप्रमाणे वेदना आणि चित्त यांच्यामध्येही स्थूल विपर्यास आणि सूक्ष्म विपर्यास असे दोन दोन विपर्यास असतात. त्यामध्ये आत्म्याशी संबंधित असलेले नित्य आणि सुख हे विपर्यास स्थूल आहेत, तर आत्म-विपर्यास हा सूक्ष्म आहे. त्यामध्ये वेदनानुपस्सना आणि चित्तानुपस्सना या स्थूल विपर्यासांच्या प्रहाणासाठी स्वतंत्रपणे सांगितल्या आहेत. धम्मांमध्ये वेदनास्कंध आणि विज्ञानस्कंध हे सूक्ष्म विपर्यासाच्या प्रहाणासाठी सांगितले आहेत. म्हणूनच चारच सतिपट्ठान सांगितले पाहिजेत. ज्यांच्याद्वारे सम्यक् प्रकारे प्रयत्न केला जातो, म्हणून त्यांना 'सम्मदप्पधान' (सम्यक्प्रधान) म्हणतात. 'माझी त्वचा, शिरा आणि हाडे भलेही उरोत, माझ्या शरीरातील मांस आणि रक्त भलेही सुकोत. पुरुषाच्या बळाने, पुरुषाच्या पराक्रमाने जे प्राप्त करण्यासारखे आहे, ते प्राप्त केल्याशिवाय माझ्या वीर्याची (प्रयत्नाची) शिथिलता होणार नाही,' अशा प्रकारे न मागे हटण्याच्या प्रवृत्तीने प्रवृत्त झालेल्या सम्यक् व्यायामाचे (सम्यक् प्रयत्नाचे) हे नाव आहे. तो अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला व्यायाम जरी एकच असला, तरी कार्यसिद्धीच्या वशाने चार प्रकारचा होतो, म्हणून 'उप्पन्नानं...' (उत्पन्न झालेल्या...) इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථ උප්පන්නානංපාපකානන්ති අසුකස්මිං කාලෙ දෙසෙ ඨානෙ වා අහං ඉදඤ්චිදඤ්ච නාම පාපං අකාසිං, ඉදඤ්චිදඤ්චනාම මය්හං උප්පන්නන්ති එවං අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නභාවෙන විදිතානං අකුසලානං. පහානායාති තෙසං අත්තනො සන්තානෙ අජ්ජතග්ගෙ යාවපරිනිබ්බානාපුන අනුප්පාදධම්මතාපාදනකරණත්ථං. වායාමොති සීල පූරණ සමථ විපස්සනාභාවනාකම්මෙසු දළ්හං වායාමො. අනුප්පන්නානන්ති අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නපුබ්බන්ති අවිදිතානං පරසන්තානෙසුවා සුත්තන්තෙසුවා දිස්වාවා සුත්වාවා විදිතානං. අනුප්පාදායාති යෙසං අකුසල මූලානං අත්ථිතාය ඉමෙසං සත්තානං ඊදිසානි කිලෙසජාතානි වා පාපකම්මානිවා උප්පජ්ජන්ති. තානි මයි විජ්ජන්තිඑව. අහංපි තෙහි කිලෙසෙහිවා කම්මෙහිවා අපරිමුත්තොයෙව. අහංපි ස්වෙවා පරසුවෙවා භවන්තරෙසුවා තානි අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙස්සා මියෙවාති එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා තෙසං අකුසලමූලානං අත්තනො සන්තානෙ උප්පත්තියා පච්චයසමුච්ඡින්දනත්ථං. අනුප්පන්නානංකුසලානන්ති චතුභූමකෙසු කුසලධම්මෙසු සත්තවිසුද්ධිපභෙදෙසු ඉමෙනාම විසුද්ධිධම්මා මයා අප්පත්තා අනධිගතාඑව හොන්තීති එවං ඤත්වා සමයෙ අනතික්කන්තෙඑව අප්පත්තානං අනධිගතානං උපරි විසුද්ධිධම්මානං අධිගමනත්ථාය.

त्यामध्ये 'उत्पन्न झालेल्या पापी (अकुशल) धर्मांच्या' म्हणजे 'मी अमुक वेळी, अमुक देशात किंवा अमुक ठिकाणी हे आणि हे पाप केले आहे, माझ्यामध्ये हे आणि हे पाप उत्पन्न झाले आहे,' अशा प्रकारे स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पन्न झाल्यामुळे ज्ञात झालेल्या अकुशल धर्मांच्या. 'प्रहाणासाठी' (नष्ट करण्यासाठी) म्हणजे स्वतःच्या संतानामध्ये आजपासून परिनिर्वाण होईपर्यंत ते पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्वभावाचे करण्यासाठी. 'व्यायाम' म्हणजे शील पूर्ण करणे, समथ आणि विपश्यना भावना यांच्या कार्यामध्ये दृढ प्रयत्न करणे. 'अनुत्पन्न' म्हणजे स्वतःच्या संतानामध्ये पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेले म्हणून अज्ञात असलेले, परंतु इतरांच्या संतानामध्ये किंवा सूत्रांमध्ये पाहून किंवा ऐकून ज्ञात झालेले. 'अनुत्पत्तीसाठी' म्हणजे ज्या अकुशल मुळांच्या अस्तित्वामुळे या प्राण्यांमध्ये अशा प्रकारचे क्लेश किंवा पापकर्मे उत्पन्न होतात, 'ती माझ्यामध्येही विद्यमान आहेतच. मीसुद्धा त्या क्लेशांपासून किंवा कर्मांपासून मुक्त झालेलो नाहीच. मी उद्या किंवा परवा किंवा इतर जन्मांमध्ये ती माझ्या संतानामध्ये नक्कीच उत्पन्न करीन,' अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करून, त्या अकुशल मुळांच्या स्वतःच्या संतानामध्ये उत्पत्तीच्या कारणांचा समूळ उच्छेद करण्यासाठी. 'अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या' म्हणजे चार भूमींमधील कुशल धर्मांमध्ये आणि सात विशुद्धींच्या भेदांमध्ये 'माझ्याकडून हे विशुद्धी धम्म अजून प्राप्त झालेले नाहीत, अवगत झालेले नाहीत,' असे जाणून, योग्य वेळ निघून जाण्यापूर्वीच, अप्राप्त आणि अनवगत अशा उच्च विशुद्धी धम्मांच्या प्राप्तीसाठी.

උප්පන්නානං කුසලානං භිය්‍යො භාවායාති යානි සීලාදීනි කුසලානි මයි උප්පන්නානි. තානි යාව නියාමං නඔක්කමන්ති, තාව මය්හං එතානීති වත්තුං නාරහන්ති. ස්වෙවා පරසුවෙවා භවන්තරං පත්වාවා භිජ්ජිස්සන්ති යෙවාති එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා අත්තනො සන්තානෙ උප්පන්නානං තෙසං සබ්බසො අකුප්පධම්මතාපාදනවසෙන සුට්ඨුතරං වඩ්ඪනත්ථාය. එතෙසු පන චතූසු මුඛෙසු යෙන කෙනචි එකෙන මුඛෙන [Pg.355] උප්පන්නො වායාමො චතුකිච්චසාධකොඑව හොතීති වෙදිතබ්බො. අට්ඨකථායං පන මග්ගක්ඛණෙ එව එකස්ස තස්ස චතුකිච්චසාධකතා වුත්තාති.

जी शील इत्यादी कुशल कर्मे माझ्यामध्ये उत्पन्न झाली आहेत, ती जोपर्यंत नियत स्थितीला (सम्यक्त्व-नियाम) प्राप्त होत नाहीत, तोपर्यंत 'ती माझी आहेत' असे म्हणणे योग्य नाही. 'ती उद्या किंवा परवा किंवा दुसऱ्या जन्मात गेल्यावर नष्ट होऊ शकतात,' असे प्रत्यवेक्षण करून, स्वतःच्या संतानामध्ये उत्पन्न झालेल्या त्या कुशल धर्मांना सर्व प्रकारे अपरिवर्तनीय (अकुप्पधम्म) बनवण्याच्या वशाने अधिक चांगल्या प्रकारे वाढवण्यासाठी. परंतु या चार मार्गांपैकी कोणत्याही एका मार्गाने उत्पन्न झालेला व्यायाम (प्रयत्न) हा चारही कार्यांना सिद्ध करणाराच असतो, असे जाणावे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (टीकेमध्ये) मार्गक्षणीच (मार्गाच्या क्षणीच) त्या एका व्यायामाची चार कार्ये सिद्ध करण्याची क्षमता सांगितली आहे.

ඉජ්ඣනං ඉද්ධි, තස්ස තස්ස යොගකම්මස්ස සිද්ධි සමිද්ධි නිබ්බත්තීති අත්ථො. සා පන සඞ්ඛෙපතො අභිඤ්ඤෙය්‍යානං ධම්මානං අභිඤ්ඤාසිද්ධි, පරිඤ්ඤෙය්‍යානං පරිඤ්ඤාසිද්ධි, පහාතබ්බානං පහානසිද්ධි, සච්ඡිකා තබ්බානං සච්ඡිකරණසිද්ධි, භාවෙතබ්බානං භාවනාසිද්ධීති පඤ්චවිධා හොති. ඉජ්ඣතීතිවා ඉද්ධි සත්ථුසාසනෙ යොගකම්මෙන ඉජ්ඣන්තානං සබ්බෙසං මහග්ගත ලොකුත්තරධම්මානං නාමං. පජ්ජති එතෙනාති පාදො. ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො. ඉද්ධිපත්තියා බලවුපායො පධානකාරණන්ති වුත්තං හොති. සො පන චතුන්නං අධිපතිධම්මානං වසෙන චතුධා හොතීති වුත්තං චත්තාරො ඉද්ධිපාදාතිආදි. අධිපතිභූතො ඡන්දොව ඉද්ධිපාදොති ඡන්දිද්ධිපාදො. එසනයො සෙසෙසුපීති. එත්ථච සබ්බෙ මහග්ගතානුත්තරභූතා උත්තරිමනුස්ස ධම්මානාම නපාකතිකෙන ඡන්දෙනවා වීරියෙනවා චිත්තෙනවා පඤ්ඤාය වා අධිගන්තබ්බා හොන්ති. යෙන කෙනචි පලිබොධෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙන අධිපතිභාවපත්තෙන ඡන්දාදිනාඑව අධිගන්තබ්බා. තස්මා ඉමෙ චත්තාරො ධම්මා අධිපතිභූතාව ඉධ අධිප්පෙතාති දට්ඨබ්බාති.

'इज्झन' म्हणजे इद्धी (ऋद्धी/सिद्धी), याचा अर्थ त्या त्या योगाभ्यासाची (प्रयत्नाची) सिद्धी, समृद्धी किंवा निष्पत्ती असा आहे. ती संक्षेपाने पाच प्रकारची असते: अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) धर्मांची 'अभिज्ञा-सिद्धी', परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) धर्मांची 'परिज्ञा-सिद्धी', प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) धर्मांची 'प्रहाण-सिद्धी', साक्षात्करणीय (साक्षात्कृत करण्यायोग्य) धर्मांची 'साक्षात्करण-सिद्धी' आणि भावयितव्य (विकसित करण्यायोग्य) धर्मांची 'भावना-सिद्धी'. किंवा 'जे सिद्ध होते ते इद्धी', शास्त्यांच्या शासनात योगाभ्यासाने सिद्ध होणाऱ्या सर्व महग्गत (महान) आणि लोकोत्तर धर्मांचे हे नाव आहे. 'ज्याच्याद्वारे प्राप्त केले जाते तो पाद (पाऊल/मार्ग).' इद्धीचा पाद म्हणजे 'इद्धिपाद' (ऋद्धिपाद). इद्धीच्या प्राप्तीचा प्रबळ उपाय किंवा मुख्य कारण, असा याचा अर्थ सांगितला आहे. तो चार अधिपती धर्मांच्या वशाने चार प्रकारचा होतो, म्हणून 'चार इद्धिपाद' इत्यादी म्हटले आहे. अधिपती असलेला छंद (इच्छा) हाच इद्धिपाद म्हणजे 'छंदिद्धिपाद' (छंद-ऋद्धिपाद). हाच नियम उर्वरित इद्धिपादांनाही लागू होतो. आणि येथे, सर्व महग्गत आणि अनुत्तर (लोकोत्तर) असलेले 'उत्तरिमनुस्सधम्म' (उत्तरी मनुष्य धर्म) हे सामान्य छंद, वीर्य, चित्त किंवा प्रज्ञेने प्राप्त करता येत नाहीत. कोणत्याही अडथळ्याने रोखता न येणाऱ्या आणि अधिपती भावाला प्राप्त झालेल्या छंद इत्यादींच्या द्वारेच ते प्राप्त केले जाऊ शकतात. म्हणूनच हे चार धर्म येथे अधिपती स्वरूपातच अभिप्रेत आहेत, असे जाणावे.

[219] යංපන විභාවනියං

[२१९] परंतु जे 'विभावनी' (टीका) मध्ये म्हटले आहे:

‘‘ඉජ්ඣති අධිට්ඨානාදිකං එතායාති ඉද්ධි, ඉද්ධිවිධඤ්ඤාණං. ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො’’ති වුත්තං. තං සංයුත්තකෙ කතමාච භික්ඛවෙ ඉද්ධි. ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොති.ල. යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ ඉද්ධීති ඉමාය පාළියා සමෙති. එවංසන්තෙපි ඉධ අභිධම්මපරියායොව අධිප්පෙතොති තං න යුජ්ජතියෙව.

“ज्याच्याद्वारे अधिष्ठान इत्यादी सिद्ध होते ती इद्धी, म्हणजे इद्धिविध-ज्ञान (ऋद्धिविध ज्ञान). इद्धीचा पाद तो इद्धिपाद,” असे जे म्हटले आहे. ते संयुत्त निकायातील “भिक्खूंनो, इद्धी कोणती? येथे भिक्खू अनेक प्रकारच्या इद्धिविधींचा अनुभव घेतो. एक असून अनेक होतो... इत्यादी... ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने वश करतो. भिक्खूंनो, याला इद्धी म्हणतात,” या पाळीशी जुळते. असे असले तरी, येथे अभिधम्म-पर्यायच अभिप्रेत असल्याने ते (विभावनीचे मत) योग्य ठरत नाही.

විභඞ්ගෙ පන පථමවාරෙ ලොකිය ලොකුත්තරමිස්සකා චිත්ත චෙතසිකරාසීඑව ඉද්ධිපාදාති වුත්තා. අට්ඨකථායඤ්ච-පථමජ්ඣාන පරිකම්මංහි [Pg.356] ඉද්ධිපාදොනාම. පථමජ්ඣානං ඉද්ධිනාම.ල. නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනජ්ඣානපරිකම්මං ඉද්ධිපාදොනාම. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා යතනජ්ඣානං ඉද්ධිනාම. සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනා ඉද්ධිපාදො නාම. සොතාපත්තිමග්ගො ඉද්ධිනාම.ල. අරහත්තමග්ගස්ස විපස්සනා ඉද්ධිපාදොනාම. අරහත්තමග්ගො ඉද්ධිනාමාතිච. පථමජ්ඣානං ඉද්ධිපාදොනාම. දුතියජ්ඣානං ඉද්ධිනාම. ල. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ්ඣානං ඉද්ධි පාදොනාම. නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා යතනජ්ඣානං ඉද්ධිනාම. සොතා පත්තිමග්ගො ඉද්ධිපාදොනාම. සකදාගාමිමග්ගො ඉද්ධිනාම.ල. අරහත්තමග්ගො ඉද්ධිනාමාති ච වුත්තං. තංතං පාදකජ්ඣානං ඉද්ධිපාදොනාම. තතො තතො වුට්ඨහිත්වා උප්පාදිතමග්ගො ඉද්ධිනාමාතිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. ඉධ පන උත්තරචූළභාජනියෙ ආගතනයෙන චත්තාරො අධිපතිධම්මාඑව ඉද්ධිපාදාති වුත්තා.

विभंग ग्रंथात पहिल्या वारात लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित अशा चित्त आणि चेतसिकांच्या समूहालाच 'इद्धिपाद' (ऋद्धिपाद) म्हटले आहे. आणि अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की: प्रथम ध्यान परिकर्म हे 'इद्धिपाद' आहे, प्रथम ध्यान हे 'इद्धि' आहे... इत्यादी. नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यान परिकर्म हे 'इद्धिपाद' आहे, नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यान हे 'इद्धि' आहे. सोतापत्ति मार्गाची विपश्यना ही 'इद्धिपाद' आहे, सोतापत्ति मार्ग हा 'इद्धि' आहे... इत्यादी. अरहत्त मार्गाची विपश्यना ही 'इद्धिपाद' आहे, अरहत्त मार्ग हा 'इद्धि' आहे, असेही म्हटले आहे. प्रथम ध्यान हे 'इद्धिपाद' आहे, द्वितीय ध्यान हे 'इद्धि' आहे... इत्यादी. आकिंचन्यायतन ध्यान हे 'इद्धिपाद' आहे, नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यान हे 'इद्धि' आहे. सोतापत्ति मार्ग हा 'इद्धिपाद' आहे, सकदागामी मार्ग हा 'इद्धि' आहे... इत्यादी. अरहत्त मार्ग हा 'इद्धि' आहे, असे म्हटले आहे. ते ते पादक ध्यान (ज्या ध्यानाचा आधार घेतला आहे) हे 'इद्धिपाद' आहे, आणि त्या त्या ध्यानातून उठून उत्पन्न केलेला मार्ग हा 'इद्धि' आहे, असे म्हणणे देखील योग्यच आहे. परंतु येथे, उत्तरचूळभाजिनीय मध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार, चार अधिपति-धर्मांनाच 'इद्धिपाद' म्हटले गेले आहे.

තත්ථ පන ලොකුත්තරභූතාඑව අධිප්පෙතා. ඉධ ලොකිය ලොකුත්තර මිස්සකභූතාති. ඉන්ද්‍රියබලානි අත්ථතො හෙට්ඨා වුත්තානෙව. පාකටට්ඨානතො පන චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු සද්ධාය ථාමො වෙදිතබ්බො. යථාහ-කත්ථ භික්ඛවෙ සද්ධින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු එත්ථ සද්ධින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බන්ති. චතූසු සම්මප්පධානෙසු වීරියස්ස. යථාහ-කත්ථ භික්ඛවෙ වීරියින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. චතූසු සම්මප්පධානෙසු එත්ථ වීරියින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බන්ති. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සතියා. යථාහ-කත්ථ භික්ඛවෙසතින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. චතූසු සතිපට්ඨානෙසුඑත්ථ සතින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බන්ති. චතූසු ඣානෙසු සමාධිස්ස. යථාහ-කත්ථ භික්ඛවෙ සමාධින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. චතූසු ඣානෙසු එත්ථ සමාධින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බන්ති. චතූසු අරියසච්චෙසු පඤ්ඤාය ථාමො වෙදිතබ්බො. යථාහ-කත්ථ භික්ඛවෙ පඤ්ඤින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බං. චතූසු අරියසච්චෙසු එත්ථ පඤ්ඤින්ද්‍රියං දට්ඨබ්බන්ති. සම්බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං, සමන්තතො බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣති බුජ්ඣන්ති වා එතායාති කත්වා. සා හි චතුසච්චධම්මං බුජ්ඣමානා එකක්ඛණෙ සොළසහි අත්ථෙහි සද්ධිං සමන්තතො බුජ්ඣති, න එකදෙස තොති තස්සා සම්බොධියා සමුට්ඨාපනට්ඨෙන සම්බොධියා අඞ්ගො සහකාරීබලවපච්චයොති සම්බොජ්ඣඞ්ගො. සතිඑව සම්බොජ්ඣඞ්ගො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. [Pg.357] සා හි කායාදීසු චතූසු අත්තනො ගොචරෙසු භාවනාවසෙන සුට්ඨුසංවඩ්ඪමානා අනුපුබ්බෙන සබ්බපමාද පක්ඛං විධමෙත්වා සබ්බං අප්පමාදපක්ඛඤ්ච පූරෙත්වා චතුමග්ගඤ්ඤාණ සඞ්ඛාතං සම්බොධිං සමුට්ඨාපෙතීති. විපස්සනාය භූමිභූතෙ අජ්ඣත්ත බහිද්ධාධම්මෙ විචිනාති කක්ඛළත්තඵුසනාදීහි අනිච්චතාදීහිච විවිධා කාරෙහි චුණ්ණවිචුණ්ණං කුරුමානොවිය තෙසු දට්ඨබ්බාකාරං අසෙසං උපධාරෙතීති ධම්මවිචයො. සොඑව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣඞ්ගො. සොපි හි අත්තනො ගොචරභූතෙසු තෙසු ධම්මෙසු භාවනාවසෙන සුට්ඨුසංවඩ්ඪමානො අනුපුබ්බෙන සබ්බංසම්මොහ පක්ඛං විධමෙත්වා සබ්බං අසම්මොහපක්ඛං පූරෙත්වා සයං චතුමග්ගඤාණ සම්බොධි හුත්වා සමුට්ඨහතීති. සම්මප්පධානවීරියමෙව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තම්පි හි චතුබ්බිධෙසු අත්තනො ගොචරෙසු භාවනාවසෙන සුට්ඨු සංවඩ්ඪමානං අනුපුබ්බෙන සබ්බං කුසලෙසු ධම්මෙසු ලීනසඞ්කොච කොසජ්ජපක්ඛං කිලෙසජාතං විධමෙත්වා සබ්බං ධුරසංපග්ගහපක්ඛං පූරෙත්වා වුත්තප්පකාරං සම්බොධිං සමුට්ඨා පෙතීති.

तेथे (उत्तरचूळभाजनीमध्ये) केवळ लोकोत्तर धर्मच अभिप्रेत आहेत. येथे (या अभिधम्मसंग्रहात) लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित धर्म अभिप्रेत आहेत. इंद्रिये आणि बले यांचा अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु, त्यांच्या प्रकट होण्याच्या स्थानावरून, चार सोतापत्त्यंगांमध्ये श्रद्धेचे सामर्थ्य (बल) जाणावे. जसे की म्हटले आहे—'भिक्खूहो! श्रद्धेंद्रिय कोठे पाहावे? चार सोतापत्त्यंगांमध्ये श्रद्धेंद्रिय पाहावे.' चार सम्यक्प्रधानांमध्ये वीर्याचे सामर्थ्य जाणावे. जसे की म्हटले आहे—'भिक्खूहो! वीर्येंद्रिय कोठे पाहावे? चार सम्यक्प्रधानांमध्ये वीर्येंद्रिय पाहावे.' चार सतिपट्ठानांमध्ये सतीचे (स्मृतीचे) सामर्थ्य जाणावे. जसे की म्हटले आहे—'भिक्खूहो! सतींद्रिय कोठे पाहावे? चार सतिपट्ठानांमध्ये सतींद्रिय पाहावे.' चार ध्यानांमध्ये समाधीचे सामर्थ्य जाणावे. जसे की म्हटले आहे—'भिक्खूहो! समाधींद्रिय कोठे पाहावे? चार ध्यानांमध्ये समाधींद्रिय पाहावे.' चार आर्यसत्यांमध्ये प्रज्ञेचे सामर्थ्य जाणावे. जसे की म्हटले आहे—'भिक्खूहो! प्रज्ञेंद्रिय कोठे पाहावे? चार आर्यसत्यांमध्ये प्रज्ञेंद्रिय पाहावे.' चार मार्गांमधील ज्ञानाला 'संबोधी' म्हटले जाते, कारण याद्वारे सर्व बाजूंनी जाणले जाते, भेदले जाते किंवा याद्वारे ते (सत्य) जाणतात. ती (संबोधी) चार आर्यसत्य धर्मांना जाणताना एकाच क्षणी सोळा अर्थांसह सर्व बाजूंनी जाणते, एका अंशाने (एकदेशीय) नाही. त्या संबोधीला चांगल्या प्रकारे जागृत करण्याच्या अर्थाने, संबोधीचे अंग किंवा सहकारी बलवान कारण असल्यामुळे त्याला 'संबोज्झंग' (बोध्यंग) म्हणतात. सती (स्मृती) स्वतःच संबोज्झंग आहे, म्हणून त्याला 'सतिसंबोज्झंग' म्हणतात. ती सती काया इत्यादी चार स्वतःच्या गोचरांमध्ये (विषयांमध्ये) भावनेच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे वाढवली असता, अनुक्रमाने सर्व प्रमाद-पक्षाचा (अनावधानाचा) नाश करून आणि सर्व अप्रमाद-पक्ष पूर्ण करून, चार मार्गज्ञानाने युक्त अशा संबोधीला जागृत करते. विपश्यनेची भूमी असलेल्या आध्यात्मिक आणि बाह्य धर्मांची निवड (शोध) करणे, कठीणपणा, स्पर्श इत्यादींद्वारे आणि अनित्यता इत्यादी विविध प्रकारांनी जणू काही त्यांचे चूर्ण-विचूर्ण करून, त्या विषयांमध्ये पाहण्यायोग्य असलेल्या सर्व आकारांचे पूर्णपणे परीक्षण करणे म्हणजे 'धम्मविचय' होय. तोच संबोज्झंग असल्यामुळे त्याला 'धम्मविचयसंबोज्झंग' म्हणतात. तो धम्मविचय देखील स्वतःचे गोचर असलेल्या त्या धर्मांमध्ये भावनेच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे वाढवला असता, अनुक्रमाने सर्व संमोह-पक्षाचा (मोहाचा) नाश करून, सर्व असंमोह-पक्ष पूर्ण करून, स्वतः चार मार्गज्ञानाची संबोधी बनून जागृत होतो. सम्यक्प्रधान असलेले वीर्यच संबोज्झंग आहे, म्हणून त्याला 'वीर्यसंबोज्झंग' म्हणतात. ते वीर्य देखील चार प्रकारच्या स्वतःच्या गोचरांमध्ये भावनेच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे वाढवले असता, अनुक्रमाने कुशल धर्मांमधील संकोच, आळस आणि सुस्ती या पक्षाच्या क्लेशांचा नाश करून, सर्व धुरसंपग्गह-पक्ष (धैर्य धारण करण्याचा पक्ष) पूर्ण करून, पूर्वोक्त संबोधीला जागृत करते.

පීතියෙව සම්බොජ්ඣඞ්ගො පීති සම්බොජ්ඣඞ්ගො. සාපි හි වුත්තප්පකාරෙසු ගොචරෙසු සුට්ඨු සංවඩ්ඪමානා කුසලෙසු ධම්මෙසු සබ්බං චිත්තස්ස අරතිඋක්කණ්ඨපක්ඛං විධමෙත්වා සබ්බං ධම්මරති ධම්මනන්දිධම්මාරාම පක්ඛං පූරෙත්වා වුත්තප්පකාරං සම්බොධිං සමුට්ඨාපෙති. පස්සද්ධිඑව සම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣඞ්ගො. සාපි හි වුත්තපකාරෙසු ගොචරෙසු භාවනාවසෙන සුට්ඨු සංවඩ්ඪමානා සබ්බං චිත්තස්ස සාරම්භ දරථපක්ඛං විධමෙත්වා සබ්බං වූපසන්තසීතලපක්ඛං පූරෙත්වා වුත්තප්පකාරං සම්බොධිං සමුට්ඨාපෙති. සමාධිඑව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති සමාධි සම්බොජ්ඣඞ්ගො. තස්ස සම්බොධිසමුට්ඨාපනතා පාකටා. තත්‍රමජ්ඣත්තතා සඞ්ඛාතා උපෙක්ඛාඑව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣඞ්ගො. සාපිහි වුත්තප්පකාරෙසු සතිආදීනං ගොචරෙසු භාවනාවසෙන සුට්ඨු සංවඩ්ඪමානා සබ්බං චිත්තස්ස ලීනුද්ධච්චපක්ඛං විධමෙත්වා සමවාහිතපක්ඛං පූරෙත්වා වුත්තප්පකාරං සම්බොධිං සමුට්ඨාපෙතීති. සම්මා අවිපරීතතො දස්සනං සම්මාදිට්ඨි. සා පන දුක්ඛෙ [Pg.358] ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං, දුක්ඛනිරො ධගාමිනිපටිපදාය ඤාණන්ති චතුබ්බිධා හොති. සම්මා අවිපරීතතො සංකප්පනං සම්මාසඞ්කප්පො. යථා සම්මාදිට්ඨි දට්ඨබ්බසභාවෙසු ඵරමානා පවත්තති තථා තස්සා සංවිධානන්ති අත්ථො. තෙනෙව හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතොති. යථාහ-යාචාවුසො විසාඛ සම්මාදිට්ඨි, යොච සම්මාසඞ්කප්පො, ඉමෙ ධම්මා පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතාති. සම්මාවාචා දයො පුබ්බෙ වුත්තත්ථායෙව. සම්මා වායමන්ති එකෙනාති සම්මාවායාමො. චතුකිච්චසාධකං සම්මප්පධාන වීරියං. පස්සද්ධිද්වයං පස්සද්ධිසාමඤ්ඤෙන එකං කත්වා චුද්දසෙතෙ සභාවතොති වුත්තං. සත්තධාති වුත්තප්පකාරානං සතිපට්ඨානචතුක්ක සම්මප්පධානචතුක්කාදීනං වසෙන සත්තධා. ඉදානි තෙසං චුද්දසන්නං කිච්චානං ඨානභෙදං දස්සෙතුං සඞ්කප්පපස්සද්ධිචාතිආදිමාහ.

प्रीतीच संबोध्यंग आहे, म्हणून त्याला 'प्रीति-संबोध्यंग' म्हणतात. ती देखील पूर्वोक्त विषयांमध्ये चांगल्या प्रकारे वृद्धिंगत होत असताना, कुशल धर्मांमध्ये चित्ताची सर्व अरती (अरुची) आणि उत्कंठा (अस्वस्थता) नष्ट करून, सर्व धर्मरती, धर्मनंदी आणि धर्माराम (धर्मातील आनंद व क्रीडा) पक्षाला परिपूर्ण करून, पूर्वोक्त संबोधीला (ज्ञान/बोधीला) उत्पन्न करते. प्रस्सद्धीच संबोध्यंग आहे, म्हणून त्याला 'प्रस्सद्धि-संबोध्यंग' म्हणतात. ती देखील पूर्वोक्त विषयांमध्ये भावनेच्या बळावर चांगल्या प्रकारे वृद्धिंगत होत असताना, चित्ताचा सर्व सारंभ (उत्तेजना) आणि दरथ (दाह/थकवा) नष्ट करून, सर्व शांत व शीतल पक्षाला परिपूर्ण करून, पूर्वोक्त संबोधीला उत्पन्न करते. समाधीच संबोध्यंग आहे, म्हणून त्याला 'समाधि-संबोध्यंग' म्हणतात. त्याची संबोधी उत्पन्न करण्याची क्षमता स्पष्टच आहे. 'तत्रमज्झत्तता' (तटस्थता) म्हणून ओळखली जाणारी उपेक्षाच संबोध्यंग आहे, म्हणून त्याला 'उपेक्षा-संबोध्यंग' म्हणतात. ती देखील पूर्वोक्त सती (स्मृती) इत्यादींच्या विषयांमध्ये भावनेच्या बळावर चांगल्या प्रकारे वृद्धिंगत होत असताना, चित्ताचा सर्व लीन (आळस) आणि उद्धच्च (विक्षेप) नष्ट करून, समवाहित (संतुलित) पक्षाला परिपूर्ण करून, पूर्वोक्त संबोधीला उत्पन्न करते. योग्य प्रकारे, अविपरीत (यथार्थ) दर्शन म्हणजे 'सम्यक् दृष्टी'. ती दुःखाचे ज्ञान, दुःखसमुदयाचे ज्ञान, दुःखनिरोधाचे ज्ञान आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेचे ज्ञान अशा चार प्रकारची असते. योग्य प्रकारे, अविपरीत विचार करणे म्हणजे 'सम्यक् संकल्प'. ज्याप्रमाणे सम्यक् दृष्टी पाहण्यायोग्य स्वभावांमध्ये पसरून प्रवृत्त होते, त्याप्रमाणे तिचे नियोजन करणे (किंवा तिच्यासमोर विषयाला ठेवणे) हा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच तो (सम्यक् संकल्प) प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट केला आहे. जसे म्हटले आहे - 'हे आवुसो विशाख! जी सम्यक् दृष्टी आणि जो सम्यक् संकल्प आहे, हे धर्म प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहेत.' सम्यक् वाचा इत्यादींचे अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. ज्याच्याद्वारे योग्य प्रकारे प्रयत्न केला जातो, तो 'सम्यक् व्यायाम' होय. हा चार कृत्ये साधणारा सम्यक्प्रधान वीर्य आहे. दोन्ही प्रस्सद्धींना (कायप्रस्सद्धि व चित्तप्रस्सद्धि) प्रस्सद्धीच्या सामान्य रूपाने एक मानून, स्वभावाच्या दृष्टीने हे 'चौदा' आहेत असे म्हटले आहे. 'सात प्रकारे' म्हणजे पूर्वोक्त चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक्प्रधान इत्यादींच्या द्वारे सात प्रकारचा संग्रह आहे. आता त्या चौदा धर्मांच्या कार्यांचा स्थानभेद दाखवण्यासाठी 'संकल्पप्रस्सद्धि च' इत्यादी गाथा म्हणतात.

[220] යංපන විභාවනියං

[२२०] परंतु, विभाविनी (टीके) मध्ये जे...

‘‘සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහොති වත්වා පුන තං දස්සෙතුං සඞ්කප්පපස්සද්ධිචාතිආදිමාහා’’ති වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

“तेथे सात प्रकारचा संग्रह आहे असे सांगून, पुन्हा ते दाखवण्यासाठी 'संकल्पप्रस्सद्धि च' इत्यादी म्हटले आहे” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य नाही.

න හි තත්ථ සත්ත සරූපං ලබ්භතීති. සඞ්කප්පො විරතිත්තයඤ්ච එකං මග්ගඞ්ගට්ඨානං පාපුණාති. පස්සද්ධිච පීතිච උපෙක්ඛාච එකං බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානං. ඡන්දොච චිත්තඤ්ච එකං ඉද්ධිපාදට්ඨානන්ති එවං නවධම්මා එකට්ඨානිකා හොන්ති. එකං වීරියං චතුසම්මප්පධාන ඉද්ධි පාදින්ද්‍රිය බලබොජ්ඣඞ්ග මග්ගඞ්ග වසෙන නවට්ඨානිකං. එකා සති චතුසතිපට්ඨාන ඉන්ද්‍රිය බල බොජ්ඣඞ්ග මග්ගඞ්ග වසෙන අට්ඨට්ඨානිකා. එකො සමාධි ඉන්ද්‍රිය බල බොජ්ඣඞ්ග මග්ගඞ්ග වසෙන චතුට්ඨානිකො. එකාපඤ්ඤා ඉද්ධිපාදින්ද්‍රිය බල බොජ්ඣඞ්ග මග්ගඞ්ග වසෙන පඤ්චට්ඨානිකා. එකා සද්ධා ඉන්ද්‍රිය බල වසෙන දුට්ඨානිකාති. තෙ පන සත්තතිංස පභෙදා ධම්මා පුබ්බභාගෙ නානාරම්මණා නානාඛණිකාච හොන්ති. මග්ගඵලෙසු පන නවට්ඨානිකං වීරියං එකමෙව නිබ්බානං ආරම්මණංකත්වා නවසුඨානෙසු අත්ත පටිපක්ඛානං පාප ධම්මානං පච්චය යමුග්ඝාතවසෙන නව කිච්චානි සාධයමානං එකමෙව පවත්තති. එස නයො අට්ඨට්ඨානිකාදීසු. තස්මා තෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ සබ්බෙ එකතො උපලබ්භන්තීති [Pg.359] වුත්තං සබ්බෙ ලොකුත්තරෙ හොන්තීති. නවාසඞ්කප්ප පීතියොති එත්ථ වාසද්දො ක්වචි සද්දත්ථො. සඞ්කප්පො ක්වචි දුතීයජ්ඣානිකා දිකෙපීතිච ක්වචි චතුත්ථජ්ඣානිකාදිකෙ ලොකුත්තරෙ නහොන්තීති අත්ථො.

कारण तेथे सात रूपे (सप्त स्वरूप) प्राप्त होत नाहीत. संकल्प आणि तीन विरती हे एकच मार्गंग स्थान प्राप्त करतात. प्रस्सद्धि, प्रीती आणि उपेक्षा हे एकच बोध्यंग स्थान प्राप्त करतात. छंद आणि चित्त हे एकच ऋद्धिपाद स्थान प्राप्त करतात; अशा प्रकारे हे नऊ धर्म 'एकस्थानिक' (एकाच स्थानाचे) आहेत. एकच वीर्य हे चार सम्यक्प्रधान, ऋद्धिपाद, इंद्रिय, बल, बोध्यंग आणि मार्गंग यांच्या रूपाने 'नऊ स्थानांचे' (नवस्थानिक) आहे. एकच स्मृती ही चार स्मृतिप्रस्थान, इंद्रिय, बल, बोध्यंग आणि मार्गंग यांच्या रूपाने 'आठ स्थानांची' (अष्टस्थानिक) आहे. एकच समाधी ही इंद्रिय, बल, बोध्यंग आणि मार्गंग यांच्या रूपाने 'चार स्थानांची' (चतुःस्थानिक) आहे. एकच प्रज्ञा ही ऋद्धिपाद, इंद्रिय, बल, बोध्यंग आणि मार्गंग यांच्या रूपाने 'पाच स्थानांची' (पंचस्थानिक) आहे. एकच श्रद्धा ही इंद्रिय आणि बल यांच्या रूपाने 'दोन स्थानांची' (द्विस्थानिक) आहे. परंतु, ते सदतीस प्रकारचे बोधिपाक्षिक धर्म पूर्वभागात (लौकिक अवस्थेत) वेगवेगळ्या आलंबनांचे आणि वेगवेगळ्या क्षणांचे असतात. परंतु, मार्ग आणि फळांच्या क्षणी, नऊ स्थानांचे वीर्य केवळ एकाच निर्वाणाला आलंबन करून, नऊ स्थानांमध्ये स्वतःच्या विरोधी असणाऱ्या पापी धर्मांच्या कारणांचा समूळ नाश करण्याच्या रूपाने नऊ कृत्ये साध्य करत एकाच वेळी प्रवृत्त होते. हाच नियम आठ स्थानांच्या (स्मृती इत्यादी) बाबतीतही लागू होतो. म्हणूनच, ते सर्व एकाच क्षणी, एकाच चित्तात एकत्र प्राप्त होतात, म्हणून 'ते सर्व लोकोत्तर आहेत' असे म्हटले आहे. 'नवा संकल्प आणि प्रीती' (navāsaṅkappa pītiyo) यातील 'वा' हा शब्द 'काही ठिकाणी' (क्वचित्) या अर्थी आहे. संकल्प काही ठिकाणी द्वितीय ध्यान इत्यादी लोकोत्तर चित्तांमध्ये आणि प्रीती काही ठिकाणी चतुर्थ ध्यान इत्यादी लोकोत्तर चित्तांमध्ये नसते, असा याचा अर्थ आहे.

ලොකියෙපීති සීලවිසොධනාදිවසෙන පවත්තෙ කාමා වචරකුසලාදිකෙ ලොකියකුසල ක්‍රියචිත්තුප්පාදෙපි. යථා යොගන්ති සීලවිසොධනකම්ම සමථකම්මනාමරූපපරිග්ගහාදිකම්මෙසු යුජ්ජිතබ්බානං විරතිත්තයාදීනං අනුරූපං. ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියන්ති සීල විසුද්ධාදීනං ඡන්නං විසුද්ධීනං අනුක්කමෙන පවත්තිකාලෙ. එතෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ මග්ගඵලපතිට්ඨාභාවත්ථාය පූරිතෙ චතුපාරිසුද්ධි සීලෙපි සද්ධාසතිආදයො බොධිපක්ඛියෙසු සඞ්ගහිතා එව හොන්ති. තථා මග්ගපාදකත්ථාය උප්පාදිතෙසු මහග්ගතජ්ඣානෙසු මීති දස්සෙති. තථා හි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තකෙ –

“लौकिकातही” (lokiyepi) म्हणजे शील-विशोधन (शीलाची शुद्धी) इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या कामावचर कुशल इत्यादी लौकिक कुशल आणि क्रिया चित्तोत्पादांमध्ये देखील. “यथायोग्य” (yathāyogaṃ) म्हणजे शील-विशोधन कार्य, समथ कार्य, नाम-रूप परिग्रह इत्यादी कार्यांमध्ये जोडल्या जाणाऱ्या तीन विरती इत्यादींच्या अनुरूप. “सहा विशुद्धींच्या प्रवृत्तीच्या वेळी” (chabbisuddhipavattiyaṃ) म्हणजे शीलविशुद्धी इत्यादी सहा विशुद्धींच्या अनुक्रमाने प्रवृत्तीच्या काळात. यावरून, याच जन्मात (दृष्टधर्मात) मार्ग आणि फल प्राप्त करण्यासाठी परिपूर्ण केलेल्या चतुःपारिशुद्धी शीलामध्ये देखील श्रद्धा, स्मृती इत्यादी धर्म बोधिपाक्षिक धर्मांमध्ये समाविष्टच असतात. तसेच, मार्गाचा पाया (आधार) बनण्यासाठी उत्पन्न केलेल्या महग्गत ध्यानांमध्ये देखील श्रद्धा, स्मृती इत्यादी धर्म बोधिपाक्षिक धर्मांमध्ये समाविष्टच असतात, असे दर्शविते. कारण बोध्यंग संयुक्तामध्ये म्हटले आहे -

එවං භාවිතො ඛො කුණ්ඩලිය ඉන්ද්‍රියසංවරො තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙති. එවං භාවිතානි තීණි සුචරිතානි චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ පරිපූරෙන්ති. එවං භාවිතා චත්තාරො සතිපට්ඨානා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති. එවං භාවිතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ විජ්ජාවිමුත්තියො පරිපූරෙන්තීති වුත්තං.

“हे कुंडलिय! अशा प्रकारे भावित केलेला इंद्रियसंवर तीन सुचरितांना परिपूर्ण करतो. अशा प्रकारे भावित केलेली तीन सुचरिते चार स्मृतिप्रस्थानांना परिपूर्ण करतात. अशा प्रकारे भावित केलेली चार स्मृतिप्रस्थाने सात बोध्यंगांना परिपूर्ण करतात. अशा प्रकारे भावित केलेली सात बोध्यंगे विद्या आणि विमुक्तीला परिपूर्ण करतात,” असे म्हटले आहे.

අට්ඨකථායංපි නකෙවලං බලවවිපස්සනා මග්ගඵලෙසුඑව බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති. විපස්සනාපාදක කසිණජ්ඣාන ආනාපාණා සුක බ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි උද්ධරන්තීති වුත්තං. [බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො]

अट्ठकथेमध्ये देखील, केवळ बलवान विपश्यना आणि मार्ग-फळांमध्येच बोध्यंगांचा उल्लेख केला जात नाही, तर विपश्यनेचा पाया असणाऱ्या कसिण ध्यान, आनापान ध्यान आणि ब्रह्मविहार ध्यानांमध्ये देखील बोध्यंगांचा उल्लेख केला जातो, असे म्हटले आहे. [बोधिपाक्षिक संग्रह समाप्त]

165. සබ්බසඞ්ගහෙ පඤ්චක්ඛන්ධාති පඤ්ච රාසයො. අතීතාදි භෙද භින්නානං රූපානං ඛන්ධො රාසීති රූපක්ඛන්ධො. එකස්මිං රුප්පන ලක්ඛණෙ රාසිං කත්වා ඤාණෙන පරිග්ගහිතා රූපධම්මාඑව. තථා එකස්මිං වෙදයිතලක්ඛණෙ සඤ්ජානන ලක්ඛණෙ රාසිං කත්වා පරිග්ගහිතා අතීතාදිභෙදභින්නා වෙදනාසඤ්ඤායො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො චනාම. සඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා. ඵස්ස චෙතනා දයො. තෙහි ඡසුවා උපපත්තිද්වාරෙසු තීසුවා කම්මද්වාරෙසු එකතො සඞ්ගම්ම සමාගම්ම ඵුසනචෙතයිතාදීහි අත්තනො අත්තනො [Pg.360] කිච්චෙහි දස්සනසවනාදීනි සාධාරණකිච්චානිවා කායික වාචසිකමානසිකානිවා සයන නිසජ්ජට්ඨාන ගමන කථන චින්තනාදීනි සබ්බානි කිච්චානි කරොන්ති විදහන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං සංයුත්තකෙ –

१६५. सर्वसंग्रहात 'पंचस्कंध' म्हणजे पाच समूह (राशी) होत. भूतकाळ इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या रूपांचा समूह (राशी) म्हणजेच 'रूपस्कंध' होय. एकाच 'रुप्पन' (बाधित होणे/रूपण) लक्षणात एकत्र करून ज्ञानाने ग्रहण केलेले केवळ रूपधर्मच (यात समाविष्ट) आहेत. त्याचप्रमाणे, एकाच वेदयित (अनुभवणे) लक्षणात आणि संजानन (ओळखणे) लक्षणात एकत्र करून ग्रहण केलेल्या, भूतकाळ इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या वेदना आणि संज्ञा अनुक्रमे 'वेदनास्कंध' आणि 'संज्ञास्कंध' म्हणून ओळखल्या जातात. जे अभिसंस्कार करतात ते 'संस्कार' (संखार) होत; जसे की स्पर्श, चेतना इत्यादी. ते सहा उत्पत्ती-द्वारांमध्ये किंवा तीन कर्म-द्वारांमध्ये एकत्र येऊन, स्पर्श करणे, चेतवणे इत्यादी आपापल्या कृत्यांद्वारे, पाहणे, ऐकणे इत्यादी साधारण कृत्ये किंवा कायिक, वाचिक व मानसिक अशी निजणे, बसणे, उभे राहणे, चालणे, बोलणे, विचार करणे इत्यादी सर्व कृत्ये करतात व घडवून आणतात. संयुक्त निकायात हे म्हटले आहे की –

කිඤ්ච භික්ඛවෙ සඞ්ඛාරෙ වදෙථ. සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා සඞ්ඛාරාති වුච්චන්ති. කිඤ්ච සඞ්ඛතං අභි සඞ්ඛරොන්ති, රූපං රූපත්ථාය සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්ති. වෙදනං වෙදනත්ථාය සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්ති. සඤ්ඤං සඤ්ඤත්ථාය සඞ්ඛත අභිසඞ්ඛරොන්ති. සඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛාරත්ථාය සඞ්ඛත මභිසඞ්ඛරොන්ති. විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණත්ථාය සඞ්ඛත මභි සඞ්ඛරොන්තීති. සඞ්ඛත මභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො භික්ඛවෙ තස්මා සඞ්ඛාරාති වුච්චන්තීති.

“भिक्खूहो, तुम्ही संस्कार कशाला म्हणता? भिक्खूहो, जे संकृताचे (संस्कारित गोष्टींचे) अभिसंस्करण करतात, म्हणून त्यांना ‘संस्कार’ असे म्हणतात. ते कोणत्या संकृताचे अभिसंस्करण करतात? रूपाच्या अस्तित्वासाठी ते रूपाचे अभिसंस्करण करतात. वेदनेच्या अस्तित्वासाठी ते वेदनेचे अभिसंस्करण करतात. संज्ञेच्या अस्तित्वासाठी ते संज्ञेचे अभिसंस्करण करतात. संस्कारांच्या अस्तित्वासाठी ते संस्कारांचे अभिसंस्करण करतात. विज्ञानाच्या अस्तित्वासाठी ते विज्ञानाचे अभिसंस्करण करतात. भिक्खूहो, जे संकृताचे अभिसंस्करण करतात, म्हणून त्यांना ‘संस्कार’ असे म्हणतात.”

තත්ථ රූපං රූපත්ථාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති යස්මිං යස්මිං කාලෙ සයන නිසජ්ජාදිවසෙන පවත්තා යා යා රූපවිකති ඉච්ඡීයති, තස්මිංතස්මිං කාලෙ තස්සා තස්සා රූපවිකතියා ජාතත්ථාය ඉරියාපථ පරිවත්තනාදි වසෙන තං තං රූපවිකතිං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තීති අත්ථො. ඛජ්ජභොජ්ජාදිකං වත්ථාලඞ්කාරාදිකං මඤ්ච පීඨ ගෙහ රථාදිකං සබ්බං උපභොග පරිභොගභූතං බාහිර රූපංපි ගහෙත්වා යොජෙතුං වට්ටතියෙව. වෙදනන්ති දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච සබ්බංපි වෙදනං. තත්ථ දිට්ඨධම්මිකං වෙදනං සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තා චිත්තකම්මනච්චගීතාදීනි තං තං වෙදනුපකරණානි සම්පාදන වසෙන සම්පරායිකඤ්ච අභිසඞ්ඛරොන්තා මානුසකංවා දිබ්බංවා තංතං වෙදනං පත්ථෙත්වා දාන සීලාදි සම්පාදන වසෙන අභිසඞ්ඛරොන්ති. එසනයො සෙසෙසුපි. සඞ්ඛාරෙසු පන ඵස්සං ඵස්සත්ථාය චෙතනං චෙතනත්ථායාතිආදිනා දානං දානත්ථාය සීලං සීලත්ථාය පාණාතිපාතං පාණාතිපාතත්ථායාතිආදිනා වා සබ්බං ලොකපවත්තිං ඤත්වා විත්ථාරෙතබ්බාති. එත්ථ සියා, කස්මා සඞ්ඛාරෙසු පාකටා චෙතනාදයො විතක්කාදයො ලොභාදයො සද්ධාසතිපඤ්ඤාදයොච ධම්මෙ විසුං විසුං ඛන්ධභාවෙන අවත්වා වෙදනාසඤ්ඤාව වුත්තාති. වුච්චතෙ.

त्यामध्ये, ‘रूपाच्या अस्तित्वासाठी रूपाचे अभिसंस्करण करतात’ याचा अर्थ असा की, ज्या ज्या वेळी निजणे, बसणे इत्यादींच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणाऱ्या ज्या ज्या रूप-विकृतीची (रूपाच्या विशिष्ट अवस्थेची) इच्छा केली जाते, त्या त्या वेळी त्या त्या रूप-विकृतीच्या उत्पत्तीसाठी, ईर्यापथ (शारीरिक हालचाली) बदलणे इत्यादींद्वारे त्या त्या रूप-विकृतीचे अभिसंस्करण केले जाते. खाद्य-भोज्य इत्यादी, वस्त्र-अलंकार इत्यादी, पलंग, आसन, घर, रथ इत्यादी सर्व उपभोग्य व परिभोग्य बाह्य रूपांना देखील यात समाविष्ट करणे योग्यच आहे. ‘वेदना’ म्हणजे इहलोकातील (दृष्टधार्मिक) आणि परलोकातील (सांपरायिक) अशी सर्व प्रकारची वेदना होय. त्यापैकी, इहलोकातील वेदनेचे अभिसंस्करण करणारे लोक चित्रकला, नृत्य, संगीत इत्यादी त्या त्या वेदनेच्या साधनांची पूर्तता करण्याद्वारे ते करतात; आणि परलोकातील वेदनेचे अभिसंस्करण करणारे लोक मानवी किंवा दिव्य अशा त्या त्या वेदनेची आकांक्षा धरून, दान, शील इत्यादींच्या पूर्ततेद्वारे अभिसंस्करण करतात. हाच नियम उर्वरित संकृतांच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु संस्कारांच्या बाबतीत, ‘स्पर्शाच्या अस्तित्वासाठी स्पर्श, चेतनेच्या अस्तित्वासाठी चेतना’ इत्यादी प्रकारे, किंवा ‘दानाच्या अस्तित्वासाठी दान, शीलाच्या अस्तित्वासाठी शील, प्राणातिपाताच्या (हिंसेच्या) अस्तित्वासाठी प्राणातिपात’ इत्यादी प्रकारे संपूर्ण जगाची प्रवृत्ती जाणून घेऊन याचा विस्तार केला पाहिजे. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, संस्कारांमध्ये स्पष्ट असणारे चेतना इत्यादी, वितर्क इत्यादी, लोभ इत्यादी, आणि श्रद्धा, स्मृती, प्रज्ञा इत्यादी धर्मांना स्वतंत्रपणे स्कंध न म्हणता केवळ वेदना आणि संज्ञा यांनाच (स्वतंत्र स्कंध म्हणून) का सांगितले गेले? याचे उत्तर दिले जात आहे:

යථා [Pg.361] හි ඡෙකො මහාභිසක්කො භෙසජ්ජමූලානි ගහෙත්වා චුණ්ණං කරොන්තො තෙසු මූලෙසු ඉමානි ථූලානිපි මුදූනි හොන්ති. ඉමානි ඛුද්දකානිපි කක්ඛළානි හොන්තීති ඤත්වා තතො පථමතරං කක්ඛළානි විසුං උද්ධරිත්වා සුට්ඨු කොට්ටෙත්වා චුණ්ණං කරොති. සෙසානි පන සබ්බානි මුදූනි එකතො කත්වා කොට්ටෙත්වා චුණ්ණං කරොති. තතො උභයානි මිස්සෙත්වා සිලායං පිසෙත්වා භෙසජ්ජකම්මෙ උපනෙති. එවං කරොන්තො නකිලමති. එවමෙවං භගවාපි නාමරූපධම්මෙසු තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා නිච්චසුඛඅත්ත විපල්ලාසානං පහානත්ථාය අනුයුඤ්ජන්තා දෙවමනුස්සා විභාගෙ අකතෙ තීසු ධම්මෙසු කිලමිස්සන්තීති ඤත්වා නාමධම්මෙසු වෙදනාසඤ්ඤාචිත්තසඞ්ඛාතෙ තයො ධම්මෙ විසුං උද්ධරිත්වා එකමෙකං ඛන්ධං නාම කත්වා දෙසෙසි. තථා හි යථා මච්ඡානාම උදකෙ සති උක්කණ්ඨිතා නාම නත්ථි. අසති පන එකන්තෙන උක්කණ්ඨිතායෙව හොන්ති. යථාවා මධුකරාවා භමරාවා යස්මිං වනෙ පුප්ඵරස ඵලරසෙ ලභන්ති, තත්ථ උක්කණ්ඨිතානාම නත්ථි. අලභමානා පන එකන්තෙන උක්කණ්ඨිතාඑව හොන්ති. එවමෙව ඉමෙසං සත්තානං සුඛ සඤ්ඤිතෙසු පතිසරණෙසු වෙදනාසදිසං පතිසරණංනාම නත්ථි. මනුස්සදෙවබ්‍රහ්මසම්පත්තියො අස්සාදෙන්තාපි සුඛවෙදනත්ථායඑව අස්සාදෙන්ති. යදිච තාහි විනා යථිච්ඡිතං සුඛවෙදනං ලභෙය්‍යුං. කොනාම තා සාදියිස්සති. තථා ඵස්සචෙතනාදීහි විතක්කවිචාරවීරියාදීහි ලොභදොසාදීහි සද්ධාසතිපඤ්ඤාදීහි ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මෙහි දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච යංකිඤ්චි සඞ්ඛතං අභිසඞ්ඛරොන්තාපි සුඛවෙදනත්ථායඑව අභිසඞ්ඛරොන්ති. යදිච තාදිසෙන අභිසඞ්ඛරණෙන විනාපි යථිච්ඡිතං සුඛං ලභෙය්‍යුං, තෙහි ධම්මෙහි අත්ථො නත්ථීති කොනාම තෙ ධම්මෙ අභිසඞ්ඛරිස්සතීති.

ज्याप्रमाणे एखादा चतुर वैद्य औषधी मुळ्या घेऊन त्यांचे चूर्ण बनवताना, त्या मुळ्यांमध्ये ‘या मुळ्या मोठ्या असल्या तरी मऊ आहेत, आणि या मुळ्या लहान असल्या तरी कठीण आहेत’ हे जाणून, त्यातून सर्वप्रथम कठीण मुळ्या वेगवेगळ्या काढून, चांगल्या प्रकारे कुटून त्यांचे चूर्ण बनवतो. उर्वरित सर्व मऊ मुळ्या एकत्र करून, कुटून त्यांचे चूर्ण बनवतो. त्यानंतर दोन्ही चूर्णे एकत्र मिसळून, पाटा-वरवंट्यावर वाटून औषधोपचारात वापरतो. असे केल्याने तो थकत नाही. त्याचप्रमाणे, भगवंतांनी देखील नाम-रूप धर्मांवर त्रिलक्षण (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपित करून, नित्य, सुख आणि आत्म या विपर्यासांचा (विपल्लासांचा) त्याग करण्यासाठी प्रयत्नशील असणारे देव व मनुष्य जर विभागणी केली नाही तर तीन धर्मांच्या बाबतीत थकतील (गोंधळात पडतील) हे जाणून, नामधर्मांमधून वेदना, संज्ञा आणि चित्त (विज्ञान) या तीन धर्मांना स्वतंत्रपणे वेगळे करून, प्रत्येकाला एक-एक स्कंध म्हणून उपदेशिला. कारण, ज्याप्रमाणे मासे पाण्यात असताना कधीही व्याकुळ होत नाहीत, परंतु पाणी नसताना ते निश्चितपणे व्याकुळच होतात. किंवा ज्याप्रमाणे मधमाश्या किंवा भुंगे ज्या वनात फुलांचा रस व फळांचा रस मिळवतात, तिथे ते व्याकुळ होत नाहीत, परंतु तो रस न मिळाल्यास ते निश्चितपणे व्याकुळच होतात. त्याचप्रमाणे, या प्राण्यांच्या दृष्टीने सुख मानल्या गेलेल्या आश्रयस्थानांमध्ये वेदनेसारखे दुसरे कोणतेही आश्रयस्थान नाही. मनुष्य, देव आणि ब्रह्मा यांच्या संपत्तीचा उपभोग घेणारे देखील केवळ सुखवेदनेसाठीच तिचा उपभोग घेतात. आणि जर त्या संपत्तीशिवायच इच्छित सुखवेदना मिळत असती, तर त्या संपत्तीचा कोण स्वीकार करेल? तसेच, स्पर्श, चेतना इत्यादींद्वारे, वितर्क, विचार, वीर्य इत्यादींद्वारे, लोभ, द्वेष इत्यादींद्वारे, आणि श्रद्धा, स्मृती, प्रज्ञा इत्यादी संस्कारस्कंधाच्या धर्मांद्वारे इहलोकातील किंवा परलोकातील कोणत्याही संकृताचे अभिसंस्करण करणारे लोक देखील केवळ सुखवेदनेसाठीच अभिसंस्करण करतात. आणि जर अशा अभिसंस्करणाशिवायच इच्छित सुख मिळत असते, तर त्या धर्मांची काहीच गरज नसती; मग त्या धर्मांचे अभिसंस्करण कोण करेल?

ඉති සුඛසඤ්ඤිතෙසු ධම්මෙසු වෙදනානාම ඉමෙසං සත්තානං පරමුක්කංසගතං සුඛසඤ්ඤිතට්ඨානං හොති. තස්මා භගවා තං විසුං එකං ඛන්ධං කත්වා ඛන්ධදෙසනං දෙසෙතීති. තථා ඉමෙසං සත්තානං අත්තසඤ්ඤිතෙසු පතිසරණෙසු සඤ්ඤාසදිසං පතිසරණං නාම නත්ථි. තථා හි තස්මිං තස්මිං සත්තනිකායෙ උප්පන්නා තෙ තෙ සත්තා [Pg.362] අත්තානො අත්තනො විසයෙසු සබ්බං ජානිතබ්බං සඤ්ඤාය සඤ්ජානිත්වා විඤ්ඤුත්තං ආපජ්ජන්ති. තථා විඤ්ඤුත්තං ආපජ්ජන්තා යත්තකං පරෙ ජානන්ති. තත්තකං මයංපි ජානාම. කො අම්හාකං උත්තරිතරොති එවං ලොකෙ ඤාණසම්මභං සඤ්ඤං පරමං අත්තානං කත්වා විචරන්ති. ඉති අත්තසඤ්ඤිතෙසු ධම්මෙසු සඤ්ඤානාම ඉමෙසං සත්තානං පරමුක්කං සගතං අත්තසඤ්ඤිතට්ඨානං හොති. තස්මා භගවාතංපි විසුං එකං ඛන්ධං කත්වා ඛන්ධදෙසනං දෙසෙතීති. තථා ඉමෙසං සත්තානං නිච්චසඤ්ඤිතෙසු පතිසරණෙසු චිත්තසදිසං පතිසංරණං නාම නත්ථි. තථා හි සත්තා සුඛං දුක්ඛංනාම අනිච්චං සුඛපත්තානං දුක්ඛං නත්ථි. දුක්ඛ පත්තානං සුඛං නත්ථීතිවා. සඤ්ඤානාම අනිච්චා, කදාචි පමුස්සති කදාචි නපමුස්සතීතිවා. වීරියංනාම අනිච්චං. කදාචි ආරභති, කදාචි න ආරභතීතිවා. ලොභොනාම අනිච්චො. කදාචි උප්පජ්ජති, කදාචි නඋප්පජ්ජතීතිවා. දොසොනාම අනිච්චො. කදාචි උප්පජ්ජති, කදාචි න උප්පජ්ජතීතිවා. සද්ධානාම අනිච්චා. කදාචි පසන්නචිත්තො හොති, කදාචි අප්පසන්නචිත්තො හොතීතිවා. පඤ්ඤානාම අනිච්චා. ජානිතබ්බංපි කදාචි ජානාති, කදාචි න ජානාතීතිවා එවං චෙතසිකධම්මානං අනිච්ච භාවොනාම කෙසඤ්චි ලොකියජනානංපි පාකටො හොති. න පන චිත්තස්ස. න හි සත්තා චිත්තංනාම අනිච්චං. කදාචි උප්පජ්ජති, කදාචි න උප්පජ්ජතීති ගණ්හන්ති. තං පන සයං නිච්චං පවත්තමානං හුත්වා කදාචි සුඛෙන යුත්තං හොති, කදාචි දුක්ඛෙනාතිආදිනා තස්මිං නිච්චසඤ්ඤමෙව උප්පාදෙන්තීති. ඉති චිත්තංනාම නිච්චසඤ්ඤිතෙසු ධම්මෙසු පරමුක්කං සගතං නිච්චසඤ්ඤිතට්ඨානං හොති. තස්මා භගවා තංපි විසුං එකං ඛන්ධං කත්වා ඛන්ධදෙසනං දෙසෙතීති.

अशा प्रकारे, सुख म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या (सुखसंज्ञित) धर्मांमध्ये, 'वेदना' ही या प्राण्यांसाठी सर्वोच्च सुखाचे स्थान (सुखसंज्ञित स्थान) ठरते. म्हणूनच, भगवंतांनी तिला स्वतंत्रपणे एक स्कंध करून स्कंधदेशना उपदेशिली आहे. त्याचप्रमाणे, या प्राण्यांच्या आत्मसंज्ञित (आत्मा मानल्या गेलेल्या) आश्रयस्थानांमध्ये 'संज्ञे'सारखा दुसरा कोणताही आश्रय नाही. कारण, त्या त्या प्राणीसमूहात उत्पन्न झालेले ते ते प्राणी आपापल्या विषयांमध्ये जे काही जाणण्यासारखे आहे, ते संज्ञेच्या साहाय्याने ओळखून शहाणपण प्राप्त करतात. अशा प्रकारे शहाणपण मिळवताना, "इतर लोक जेवढे जाणतात, तेवढे आम्हीही जाणतो. आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण आहे?" अशा प्रकारे जगात ज्ञानाचा भ्रम निर्माण करणाऱ्या संज्ञेलाच परम आत्मा मानून ते वावरतात. अशा प्रकारे, आत्मसंज्ञित धर्मांमध्ये 'संज्ञा' ही या प्राण्यांसाठी सर्वोच्च आत्मसंज्ञित स्थान ठरते. म्हणूनच, भगवंतांनी तिलाही स्वतंत्रपणे एक स्कंध करून स्कंधदेशना उपदेशिली आहे. त्याचप्रमाणे, या प्राण्यांच्या नित्यसंज्ञित (नित्य मानल्या गेलेल्या) आश्रयस्थानांमध्ये 'चित्ता'सारखा दुसरा आश्रय नाही. कारण, प्राणी असे मानतात की सुख आणि दुःख हे अनित्य आहेत; सुख प्राप्त झालेल्यांना दुःख नसते, किंवा दुःख प्राप्त झालेल्यांना सुख नसते. 'संज्ञा' ही अनित्य आहे, कधी ती विसरते तर कधी विसरत नाही. 'वीर्य' (प्रयत्न) हे अनित्य आहे, कधी ते आरंभिले जाते तर कधी आरंभिले जात नाही. 'लोभ' हा अनित्य आहे, कधी तो उत्पन्न होतो तर कधी उत्पन्न होत नाही. 'द्वेष' हा अनित्य आहे, कधी तो उत्पन्न होतो तर कधी उत्पन्न होत नाही. 'श्रद्धा' ही अनित्य आहे, कधी चित्त प्रसन्न असते तर कधी अप्रसन्न असते. 'प्रज्ञा' ही अनित्य आहे, कधी जाणण्यासारखे जाणते तर कधी जाणत नाही. अशा प्रकारे चैतसिक धर्मांचा अनित्यभाव काही लौकिक लोकांनाही स्पष्टपणे जाणवतो. परंतु चित्ताच्या बाबतीत असे घडत नाही. कारण प्राणी 'चित्त हे अनित्य आहे, ते कधी उत्पन्न होते तर कधी उत्पन्न होत नाही' असे मानत नाहीत. उलट, ते स्वतः नित्य प्रवृत्त राहून कधी सुखाने युक्त असते तर कधी दुःखाने युक्त असते, इत्यादी प्रकारे त्या चित्ताविषयी 'नित्यसंज्ञा'च उत्पन्न करतात. अशा प्रकारे, नित्यसंज्ञित धर्मांमध्ये 'चित्त' हे या प्राण्यांसाठी सर्वोच्च नित्यसंज्ञित स्थान ठरते. म्हणूनच, भगवंतांनी त्यालाही स्वतंत्रपणे एक स्कंध करून स्कंधदेशना उपदेशिली आहे.

[221] යංපන විභාවනියං

[२२१] परंतु, विभाविनीमध्ये (टीकेमध्ये) जे म्हटले आहे...

‘‘භාජන භොජන බ්‍යඤ්ජන භත්තකාරක භුඤ්ජක විකප්පවසෙන පඤ්චෙව වුත්තා’’ති වත්වා තං විභාවන්තෙන ‘‘රූපඤ්හි වෙදනා නිස්සයත්තා භාජනට්ඨානියං. වෙදනා භුඤ්ජිතබ්බත්තා භොජනට්ඨානියා. සඤ්ඤා වෙදනස්සාද ලාභ හෙතුත්තා බ්‍යඤ්ජනට්ඨානියා. සඞ්ඛාරා අභිසඞ්ඛරණතො භත්තකාරකට්ඨානියා. විඤ්ඤාණං උපභුඤ්ජකත්තා භුඤ්ජකට්ඨානියං. එත්තාවතාච අධිප්පෙ තත්ථසිද්ධීති පඤ්චෙව වුත්තා’’ති වුත්තං. තං සාරතො නදට්ඨබ්බං.

“भांडे, भोजन, व्यंजने, आचारी आणि भोक्ता यांच्या भेदाने पाचच स्कंध सांगितले आहेत” असे म्हणून, त्याचे स्पष्टीकरण करताना: “रूप हे वेदनेचा आश्रय असल्याने भांड्यासारखे आहे. वेदना ही भोगली जात असल्याने भोजनासारखी आहे. संज्ञा ही वेदनेच्या आस्वादाचे कारण असल्याने व्यंजनासारखी आहे. संस्कार हे अभिसंस्कार करत असल्याने आचाऱ्यासारखे आहेत. विज्ञान हे उपभोग घेणारे असल्याने भोक्त्यासारखे आहे. एवढ्यानेच अभिप्रेत अर्थाची सिद्धी होत असल्याने पाचच स्कंध सांगितले आहेत” असे जे म्हटले आहे, ते सारभूत मानू नये.

න හි තං අට්ඨකථායං එතප්පරමවිනිච්ඡයෙ ආගතං. උපමාදීපනෙඑව ආගතං. න ච භගවතා භාජනාදිවිකප්පසිද්ධිමත්තං උද්දිස්ස පඤ්චෙව ඛන්ධා වුත්තාති සක්කා වත්තුං. තථාසිද්ධස්ස අත්ථස්ස පයොජනාභාවතොති.

कारण, ते अट्ठकथेमध्ये या अंतिम निर्णयाच्या संदर्भात आलेले नाही. ते केवळ उपमेचे स्पष्टीकरण करण्यासाठीच आलेले आहे. आणि भगवंतांनी केवळ भांडे इत्यादींच्या कल्पनेची सिद्धी करण्यासाठीच पाच स्कंध सांगितले आहेत, असे म्हणता येत नाही. कारण अशा प्रकारे सिद्ध होणाऱ्या अर्थाचे काही प्रयोजन नाही.

[222] යඤ්ච තත්ථ

[२२२] आणि जे तिथे...

‘‘දෙසනාක්කමෙපි ඉදමෙව කාරණං. යත්ථ භුඤ්ජති, යඤ්ච භුඤ්ජති, යෙනච භුඤ්ජති, යොච භොජකො, යොච භුඤ්ජිතා. තෙසං අනුක්කමෙන දස්සෙතුකාමත්තා’’ති වුත්තං. තංපි අසාරං.

“देशनेच्या क्रमामध्येही हेच कारण आहे. जिथे जेवले जाते, जे जेवले जाते, ज्याच्याद्वारे जेवले जाते, जो भोजन बनवणारा आहे आणि जो जेवणारा आहे, त्यांचा अनुक्रमे निर्देश करण्याची इच्छा असल्यामुळे (हा क्रम आहे)” असे जे म्हटले आहे, ते देखील निस्सार आहे.

චතුන්නං උපාදානානං විසයභූතා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා. සබ්බ සභාගධම්ම පරියාදානවසෙන සාසවා අනාසවාච ධම්මා පඤ්චක්ඛන්ධාති වුත්තා, විපස්සනා භූමිපරිග්ගහවසෙන සාසවාඑව පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති වුත්තා. ආයතන්ති අත්තනො ඵලුප්පත්තියා භුසං උස්සහන්තා විය හොන්තීති ආයතනානි. ආයතනසද්දො පන ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ද්වාරධම්මෙසු පවත්තමානො සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙන, ඡසු බාහිරෙසු ආරම්මණධම්මෙසු පවත්තමානො සමොසරණට්ඨෙන, උභයත්ථපි කාරණට්ඨෙන පවත්තති. තත්ථ චිත්ත චෙතසිකා ධම්මා එකස්මිංවා භවෙ අනමතග්ගෙවා සංසාරෙ පුනප්පුනං සහ ජායමානා චක්ඛාදීසු ඡසු ද්වාරපදෙසෙසුඑව ජායන්ති, න අඤ්ඤත්ථ. සන්තානානුබන්ධවසෙන නිවසන්තාපි තෙස්වෙව නිවසන්ති, න අඤ්ඤත්ථ. ආකිරිත්වා ථපිතා විය පවත්තමානාපි තෙස්වෙව පවත්තන්ති, න අඤ්ඤත්ථ. තස්මා චක්ඛාදීනි ඡසඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන නිවාසට්ඨානට්ඨෙන ආකරට්ඨෙනච ආයතනානිනාම. දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙනාතිපි වත්තුං වට්ටතියෙව.

चार उपादानांचे विषय असणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानस्कंध' होत. सर्व समानधर्मीय धर्मांचा समावेश करण्याच्या दृष्टीने, सासव आणि अनासव धर्मांना 'पंचस्कंध' म्हटले आहे; तर विपश्यनेच्या भूमीचा स्वीकार करण्याच्या दृष्टीने केवळ सासव धर्मांनाच 'पंचोपादानस्कंध' म्हटले आहे. आपल्या फलोत्पत्तीसाठी अत्यंत प्रयत्नशील असल्यासारखे जे असतात, म्हणून त्यांना 'आयतन' म्हणतात. 'आयतन' हा शब्द सहा आध्यात्मिक द्वारधर्मांच्या संदर्भात प्रवृत्त होतो तेव्हा तो उत्पत्तीचे स्थान, निवासस्थान आणि खाण या अर्थाने वापरला जातो; तर सहा बाह्य आलंबनधर्मांच्या संदर्भात प्रवृत्त होतो तेव्हा तो एकत्र येण्याचे स्थान या अर्थाने वापरला जातो; आणि दोन्ही ठिकाणी तो 'कारण' या अर्थाने प्रवृत्त होतो. त्यात, चित्त आणि चैतसिक धर्म एकाच जन्मात किंवा अनादी संसारात वारंवार एकत्र उत्पन्न होत असताना, चक्षू इत्यादी सहा द्वारप्रदेशांमध्येच उत्पन्न होतात, इतरत्र नाही. संततीच्या प्रवाहामुळे राहत असतानाही ते तिथेच राहतात, इतरत्र नाही. ओतून ठेवल्यासारखे प्रवृत्त होत असतानाही ते तिथेच प्रवृत्त होतात, इतरत्र नाही. म्हणूनच, चक्षू इत्यादी सहा इंद्रिये ही उत्पत्तीचे स्थान, निवासस्थान आणि खाण या अर्थाने 'आयतन' म्हटली जातात. देवांचे निवासस्थान याप्रमाणे ते 'अधिष्ठान स्थान' आहे, असे म्हणणे देखील योग्यच आहे.

යථාච සම්පන්නපුප්ඵඵලෙසු ඛෙමෙසු රුක්ඛෙසු තතො තතො පක්ඛිනො නිලිනත්ථාය ආහාරත්ථායච නිච්චං සමොසරන්ති. එවං රූපාදීසු [Pg.364] ඡසුඨානෙසු තතො තතො චිත්තචෙතසිකා ධම්මා ආරම්මණකරණත්ථාය නිච්චං සමොසරන්ති. තස්මා රූපාදීනි ඡ සමොසරණට්ඨෙන ආයතනානිනාම. තදුභයානි පන තෙසං චිත්ත චෙතසිකානං කාරණට්ඨෙන ආයතනානිනාම. චක්ඛුච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං. එවං සෙසානි. තත්ථ චක්ඛුසොතානි සත්තානං හිතක්‍රියාසු බහුපකාරත්තා කාමරූප බ්‍යාපිතත්තා ච පාකටානීතිආදිම්හි වුත්තානි. තෙහි ආසන්නත්තා තදනන්තරං ඝානං. තතො ජිව්හාති ඉමානි චත්තාරි පදෙසායතනානිනාම. තතො සකලකායබ්‍යාපකො කායො. තතො තෙසං සබ්බෙසං ගොචරවිසයග්ගාහකං මනොති. සෙසානි පන තෙසං විසයත්තා තදනුක්කමෙනෙව වුත්තානීති.

आणि ज्याप्रमाणे फुलाफळांनी समृद्ध व सुरक्षित अशा वृक्षांवर निरनिराळ्या दिशांहून पक्षी आश्रयासाठी आणि आहारासाठी नेहमी एकत्र येतात; त्याचप्रमाणे रूप इत्यादी सहा विषयांच्या ठिकाणी निरनिराळ्या दिशांहून चित्त आणि चैतसिक धर्म आलंबन ग्रहण करण्यासाठी नेहमी एकत्र येतात. म्हणूनच, रूप इत्यादी सहा विषय एकत्र येण्याचे स्थान या अर्थाने 'आयतन' म्हटले जातात. आणि ते दोन्ही त्या चित्त व चैतसिकांचे कारण असल्यामुळे 'आयतन' म्हटले जातात. चक्षू आणि ते आयतन म्हणून 'चक्षुरायतन'. याचप्रमाणे उर्वरित आयतने जाणावीत. त्यात, चक्षू आणि श्रोत्र हे प्राण्यांच्या हितकारक क्रियांमध्ये अत्यंत उपकारक असल्यामुळे आणि काम व रूप भूमीमध्ये व्याप्त असल्यामुळे ते सुरुवातीला स्पष्ट केले आहेत. त्यांच्याशी निकट असल्यामुळे त्यानंतर घ्राण सांगितले आहे. त्यानंतर जिव्हा सांगितली आहे; या चार आयतनांना 'प्रदेशायतन' म्हणतात. त्यानंतर संपूर्ण शरीरात पसरलेले काय सांगितले आहे. त्यानंतर त्या सर्वांच्या गोचर विषयांचे ग्रहण करणारे मन सांगितले आहे. उर्वरित आयतने ही त्यांच्या विषय असल्यामुळे त्याच अनुक्रमाने सांगितली आहेत.

කස්සචි පන පුග්ගලස්සවා සත්තස්සවා මනුස්සස්සවා දෙවස්සවා බ්‍රහ්මුනොවා වසෙ අවත්තිත්වා අත්තනොඑව සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. විසුං විසුං වවත්ථිතසභාවත්තාවා යථාසභාවං ධාරීයන්ති සල්ලක්ඛීයන්ති වවත්ථපීයන්තීති ධාතුයො. අපිච, නිස්සත්ත නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයො. තත්ථ නිස්සත්තට්ඨෙනාති සත්තාකාරා භාවට්ඨෙන සත්තකිච්චාභාවට්ඨෙන. කො පනෙත්ථ සත්තාකාරො කිං සත්තකිච්චන්ති. ජීවයොගො සත්තාකාරො. ඊහාච බ්‍යාපාරො ච සත්තකිච්චං. නිජ්ජීවට්ඨෙනාති එකස්මිං භවෙ යාව නමරති. භවපරංපරායවා යාව සංසාරො න නිවත්තති. තාව අභිජ්ජමානො අච්ඡිජ්ජමානො එකොව වත්තතීති එවං ගහිතස්ස ජීවස්ස අභාවට්ඨෙන. චක්ඛාදයොච ධම්මා සබ්බසො සත්තාකාරරහිතා සත්ත කිච්චරහිතාච හොන්ති. නච සයං ජීවානාම හොන්ති. නාපි ජීවයොගාති. ඉති නිස්සත්තට්ඨෙන නිජ්ජීවට්ඨෙනචතෙධාතුයොනාමාති. තෙසං පන දට්ඨබ්බාකාරො අට්ඨකථායං වුත්තො. යථාහ-භෙරිතලං විය චක්ඛුධාතු දට්ඨබ්බා. දණ්ඩො විය රූපධාතු. සද්දොවිය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා ආදාසතලං විය චක්ඛුධාතු. මුඛං විය රූපධාතු. මුඛනිමිත්තං විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. අථවා, උච්ඡුයන්ත කිලයන්තං විය චක්ඛුධාතු. යන්තචක්කයට්ඨි විය රූපධාතු. උච්ඡුරස තෙලානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා අධරාරණි විය [Pg.365] චක්ඛුධාතු. උත්තරාරණි විය රූපධාතු. අග්ගි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. එසනයො සොතවිඤ්ඤාණධාතුආදීසු. මනොධාතු පන යථාසම්භවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං පුරෙචරානුචරා විය දට්ඨබ්බා.

कोणत्याही व्यक्तीच्या (पुग्गल), प्राण्याच्या (सत्त), मनुष्याच्या, देवाच्या किंवा ब्रह्माच्या इच्छेच्या अधीन न राहता, जे केवळ स्वतःचाच स्वभाव धारण करतात, म्हणून त्यांना 'धातू' (dhātuyo) म्हणतात. किंवा, वेगवेगळ्या निश्चित केलेल्या स्वभावाचे असल्यामुळे, जे आपापल्या स्वभावाप्रमाणे धारण केले जातात, ओळखले जातात आणि निश्चित केले जातात, म्हणून त्यांना 'धातू' म्हणतात. शिवाय, 'निःसत्त्व' (जीवविरहित) आणि 'निर्जीव' या अर्थाने देखील त्यांना 'धातू' म्हटले जाते. तेथे 'निःसत्त्व' या अर्थाचा अर्थ 'प्राण्याच्या आकाराचा (सत्त्वाकार) अभाव' आणि 'प्राण्याच्या कार्याचा (सत्त्वकृत्य) अभाव' असा आहे. येथे प्राण्याचा आकार (सत्त्वाकार) काय आहे आणि प्राण्याचे कार्य (सत्त्वकृत्य) काय आहे? जीवाशी (आत्म्याशी) जोडले जाणे म्हणजे 'सत्त्वाकार' होय. आणि प्रयत्न (ईहा) व व्यापार (व्यापृतता) म्हणजे 'सत्त्वकृत्य' होय. 'निर्जीव' या अर्थाचा अर्थ असा आहे की, जोपर्यंत एकाच भवात मृत्यू होत नाही, किंवा जोपर्यंत भवांच्या परंपरेत संसार थांबत नाही, तोपर्यंत नष्ट न होता, खंडित न होता, एकच होऊन टिकून राहतो, अशा प्रकारे मानल्या गेलेल्या 'जीवाचा' (आत्म्याचा) अभाव असणे. आणि चक्षू (डोळा) इत्यादी धर्म सर्वतोपरी सत्त्वाकाराने रहित आणि सत्त्वकृत्याने रहित असतात. ते स्वतः 'जीव' (आत्मा) नव्हेत आणि जीवाशी जोडलेलेही नाहीत. अशा प्रकारे, निःसत्त्व अर्थाने आणि निर्जीव अर्थाने त्यांना 'धातू' असे म्हणतात. परंतु, त्यांच्याकडे कशा प्रकारे पाहावे (दृष्टव्य आकार), हे अट्ठकथेत (टीकेमध्ये) सांगितले आहे. जसे म्हटले आहे— चक्षूधातू (डोळा) हा ढोलाच्या चामड्यासारखा (भेरीतल) समजावा. रूपधातू (विषय) हा काठीसारखा (दंड) समजावा. चक्षूविज्ञानधातू हा आवाजासारखा (शब्द) समजावा. तसेच, चक्षूधातू हा आरशाच्या पृष्ठभागासारखा समजावा. रूपधातू हा चेहऱ्यासारखा समजावा. चक्षूविज्ञानधातू हा चेहऱ्याच्या प्रतिबिंबासारखा समजावा. अथवा, चक्षूधातू हा ऊस पिळण्याच्या किंवा तीळ पिळण्याच्या यंत्रासारखा समजावा. रूपधातू हा यंत्राच्या चाकासारखा किंवा आसासारखा समजावा. चक्षूविज्ञानधातू हा उसाच्या रसासारखा किंवा तिळाच्या तेलासारखा समजावा. तसेच, चक्षूधातू हा खालच्या अरणीसारखा (अधरारणि) समजावा. रूपधातू हा वरच्या अरणीसारखा (उत्तरारणि) समजावा. चक्षूविज्ञानधातू हा अग्नीसारखा समजावा. हाच नियम श्रोतविज्ञानधातू इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. परंतु, मनोधातू हा त्याच्या उत्पत्तीनुसार चक्षूविज्ञानधातू इत्यादींचा मार्गदर्शक (पुढे चालणारा) किंवा अनुयायी (मागे चालणारा) म्हणून समजावा.

ධම්මධාතුයා වෙදනාක්ඛන්ධො සල්ලමිව සූලමිවච දට්ඨබ්බො. සඤ්ඤා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධා වෙදනාසල්ල සූලයොගා ආතුරා විය දට්ඨබ්බා. පුථුජ්ජනානංවා සඤ්ඤා ආසා දුක්ඛජනනතො රිත්තමුට්ඨි විය අයථාභුච්චනිමිත්තගාහතො වනමිගොවිය. සඞ්ඛාරා පටිසන්ධියං පක්ඛිපනතො අඞ්ගාරකාසුයං ඛිපනපුරිසා විය. ජාතිදුක්ඛානුබන්ධතො රාජපුරිසානුබන්ධචොරො විය. සබ්බානත්ථාවහස්ස ඛන්ධසන්තානස්ස හෙතුතො විසරුක්ඛබීජානි විය. රූපං නානාවිධුපද්දවනිමිත්තතො ඛුර චක්කංවිය දට්ඨබ්බං. අසඞ්ඛතාපිධාතු අමතතො සන්තතො ඛෙමතො ච දට්ඨබ්බා. කස්මා, සබ්බානත්ථපටිපක්ඛභූතත්තා. මනොවිඤ්ඤාණධාතු ගහිතාරම්මණං මුඤ්චිත්වාපි අඤ්ඤං ගහෙත්වා පවත්තනතො වනමක්කටො විය, දුද්දමනතො අස්සඛලුඞ්ගො විය, යත්ථ කාමනිපාතිතො වෙහාසං ඛිත්තදණ්ඩො විය, ලොභදොසාදි නානාප්පකාර කිලෙසයොගතො රඞ්ගනටො විය දට්ඨබ්බාති. අරියසච්චානීති එත්ථ සන්තස්ස ධම්මස්ස භාවො සච්චං. සන්තස්සාති භූතස්ස තථස්ස අවිපරීතස්ස. අපිච, කෙනට්ඨෙන සච්චන්ති. තථට්ඨෙන අවිතථට්ඨෙන අනඤ්ඤථට්ඨෙන. යඤ්හි චක්ඛුස්ස දුක්ඛත්තං, තං තථං හොති අවිතථං අනඤ්ඤථං. දුක්ඛදුක්ඛ සඞ්ඛාරදුක්ඛ විපරිණාමදුක්ඛ සඞ්ඛාතෙහි තීහි දුක්ඛෙහි තං සමඞ්ගිපුග්ගලස්ස අභිණ්හපීළනතො. තත්ථ සඞ්ඛාරදුක්ඛං නාම කම්මජානං උප්පත්තියා පගෙව තංතංකම්මා භිසඞ්ඛරණදුක්ඛං. තථා උතුජාදීනං උප්පත්තියා පගෙව තංතං උතුචිත්තාහාරානං අභිසඞ්ඛරණදුක්ඛං.

धम्मधातूमध्ये वेदनास्कंध हा बाणासारखा (शल्य) किंवा शूलासारखा (खिळ्यासारखा) समजावा. संज्ञास्कंध आणि संस्कारस्कंध हे वेदनेच्या शल्य व शूलाशी जोडलेले असल्यामुळे आजारी माणसासारखे (आतुर) समजावे. किंवा, पृथग्जनांची (सामान्य लोकांची) संज्ञा ही तृष्णा व दुःख निर्माण करणारी असल्यामुळे रिकाम्या मुठीसारखी समजावी, आणि चुकीच्या निमित्ताचे ग्रहण करत असल्यामुळे जंगलातील हरणासारखी (वनमृग) समजावी. संस्कार हे प्रतिसंधीमध्ये (पुनर्जन्मात) ढकलणारे असल्यामुळे, एखाद्याला धगधगत्या कोळशाच्या खड्ड्यात (अंगारकासू) फेकणाऱ्या माणसासारखे समजावे. आणि जन्मदुःखाचा पाठलाग होत असल्यामुळे, राजाच्या माणसांनी (सैनिक) पाठलाग केलेल्या चोरासारखे समजावे. सर्व अनर्थ घडवून आणणाऱ्या स्कंध-प्रवाहाचे (स्कंधसंतान) कारण असल्यामुळे, विषारी झाडाच्या बियांसारखे समजावे. रूप हे विविध प्रकारच्या उपद्रवांचे (संकटांचे) कारण असल्यामुळे वस्तऱ्याच्या चक्रासारखे (क्षुरचक्र) समजावे. असंस्कृत धातू (निर्वाण) हा अमृत (अमर), शांत आणि क्षेम (सुरक्षित) म्हणून समजावा. का? कारण तो सर्व अनर्थांचा विरोधी (प्रतिपक्ष) आहे. मनोविज्ञानधातू हा ग्रहण केलेले आलंबन (विषय) सोडून दुसरे आलंबन ग्रहण करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे जंगलातील माकडासारखा (वनमर्कट) समजावा; आवरण्यास कठीण असल्यामुळे न शिकवलेल्या जंगली घोड्यासारखा (अश्वखळुंग) समजावा; इच्छेनुसार कुठेही पडत असल्यामुळे आकाशात फेकलेल्या काठीसारखा समजावा; आणि लोभ, द्वेष इत्यादी विविध प्रकारच्या क्लेशांशी जोडलेला असल्यामुळे रंगमंचावरील नर्तकासारखा (रंगनट) समजावा. 'अरीयसच्चानि' (आर्यसत्ये) यामध्ये विद्यमान असलेल्या धर्माचा भाव म्हणजे 'सत्य' होय. 'संतस्स' म्हणजे जे वास्तविक (भूत), यथार्थ (तथ) आणि अविपरीत (अपरिवर्तनीय) आहे. शिवाय, कोणत्या अर्थाने हे सत्य आहे? यथार्थ (तथ) अर्थाने, अवितथ (अपरिवर्तित) अर्थाने आणि अनन्यथ (दुसऱ्या प्रकारे न होणाऱ्या) अर्थाने हे सत्य आहे. कारण चक्षूचे जे दुःखत्व आहे, ते यथार्थ आहे, अवितथ आहे आणि अनन्यथ आहे. कारण दुःख-दुःख, संस्कार-दुःख आणि विपरिणाम-दुःख या तीन प्रकारच्या दुःखांद्वारे त्या चक्षूने युक्त असलेल्या व्यक्तीला निरंतर पीडा दिली जाते. त्यामध्ये 'संस्कार-दुःख' म्हणजे कर्मज (कर्मापासून उत्पन्न होणाऱ्या) धर्मांच्या उत्पत्तीपूर्वी त्या-त्या कर्मांचे अभिसंस्कार करण्याचे (कर्म गोळा करण्याचे) दुःख होय. त्याचप्रमाणे ऋतुज (तापमानापासून उत्पन्न) इत्यादींच्या उत्पत्तीपूर्वी त्या-त्या ऋतू, चित्त आणि आहाराचे अभिसंस्कार करण्याचे दुःख होय.

චක්ඛු හි නාම රූපිබ්‍රහ්මානංපි පුරිමභවෙ ඣානභාවනා සඞ්ඛාතං මහන්තං කම්මාභිසඞ්ඛරණ දුක්ඛං අනුභවන්තානංයෙව උප්පජ්ජති. නො අඤ්ඤථා. කාමසත්තානං පන පුරිමභවෙ කම්මසඞ්ඛාරදුක්ඛං අනුභවිත්වා උප්පන්නංපි යාවජීවං පවත්තියා ආහාරාදිසඞ්ඛාරදුක්ඛඤ්ච පටිජග්ගන දුක්ඛඤ්ච [Pg.366] අනුභවන්තානඤ්ඤෙව පවත්තති, නො අඤ්ඤථා. පවත්තමානඤ්ච පච්චයවෙකල්ලෙවා ජාතෙ අන්තරායෙවා ආගතෙ යදාකදාචි භිජ්ජති. මරණකාලං පත්වා පන එකන්තෙන භිජ්ජතියෙව. තස්මා තං අස්සාදෙත්වා තදත්ථාය කම්මංවා ආහාරාදිපච්චයංවා පටිජග්ගනං වා සඞ්ඛරොන්තානං අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස පරියන්තොනාම නත්ථි. ඉති සබ්බං චක්ඛු අපරියන්තෙන සඞ්ඛාරදුක්ඛෙන පුග්ගලං අභිණ්හං පීළෙතියෙව. ඉදමස්ස සඞ්ඛාරදුක්ඛං. ඉදං චක්ඛු නාම පච්චයවෙකල්ලෙවා ජාතෙ අන්තරායෙවා ආගතෙ යදා කදාචි භිජ්ජනජාතිකං. තස්මා තස්ස භිජ්ජනභයෙන පගෙව පච්චය සම්පාදනදුක්ඛං රක්ඛාවරණගුත්තිසංවිධානදුක්ඛං භිජ්ජනනිමිත්තානි දිස්වා වා භිජ්ජමානෙවා භින්නෙවා සොචනපරිදෙවනාදිදුක්ඛඤ්ච විපරිණාම දුක්ඛංනාම. ඉති සබ්බං චක්ඛු අපරියන්තෙන විපරිණාමදුක්ඛෙන පුග්ගලං අභිණ්හං පීළෙතියෙව. ඉදමස්ස විපරිණාමදුක්ඛං. දුක්ඛදුක්ඛං පන තදුභයෙන දුක්ඛෙන සහෙව සිජ්ඣති. එවං චක්ඛු දුක්ඛදුක්ඛ සඞ්ඛාර දුක්ඛ විපරිණාම දුක්ඛසඞ්ඛාතෙහි තීහි දුක්ඛෙහි තං සමඞ්ගිපුග්ගලං අභිණ්හං පීළෙතියෙව. යඤ්ච තස්ස තථාපීළනං, තං තථං හොති, අවිතථං, අනඤ්ඤථං. තස්මා චක්ඛු දුක්ඛසච්චංනාම. එස නයො සොතාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු.

कारण चक्षू हा रूपी ब्रह्मांना देखील पूर्वभवात ध्यानभावनेच्या रूपातील मोठ्या कर्माभिसंस्काराच्या दुःखाचा अनुभव घेत असतानाच उत्पन्न होतो, अन्यथा नाही. परंतु कामलोकातील प्राण्यांच्या बाबतीत, पूर्वभवात कर्मसंस्काराच्या दुःखाचा अनुभव घेऊन चक्षू उत्पन्न झाला तरी, तो आयुष्यभर टिकून राहण्यासाठी आहार इत्यादींच्या संस्काराचे दुःख आणि देखभालीचे (प्रतिजागरण) दुःख अनुभवणाऱ्यांनाच टिकून राहतो, अन्यथा नाही. आणि तो टिकून असतानाही, कारणांची कमतरता निर्माण झाल्यास किंवा अंतराय (अडथळा) आल्यास कधीही नष्ट होतो. परंतु मृत्यूची वेळ आल्यावर तो निश्चितपणे नष्ट होतोच. त्यामुळे, त्या चक्षूचा आस्वाद घेऊन, त्याच्यासाठी कर्म किंवा आहार इत्यादी प्रत्यय (कारण) किंवा देखभालीचे अभिसंस्कार करणाऱ्यांना या अनादी संसारात संस्कार-दुःखाचा अंत कधीच नसतो. अशा प्रकारे, संपूर्ण चक्षू अनंत संस्कार-दुःखाने व्यक्तीला निरंतर पीडित करत राहतो. हे त्याचे संस्कार-दुःख आहे. हा चक्षू कारणांची कमतरता निर्माण झाल्यास किंवा अंतराय आल्यास कधीही नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचा आहे. त्यामुळे, त्याच्या नष्ट होण्याच्या भयाने आधीच कारणांची जुळवाजुळव करण्याचे दुःख, त्याचे रक्षण, आवरण आणि सुरक्षिततेची व्यवस्था करण्याचे दुःख; आणि तो नष्ट होण्याची लक्षणे पाहून किंवा तो नष्ट होत असताना किंवा नष्ट झाल्यावर होणारे शोक, परिदेव (रडणे) इत्यादी दुःख म्हणजे 'विपरिणाम-दुःख' होय. अशा प्रकारे, संपूर्ण चक्षू अनंत विपरिणाम-दुःखाने व्यक्तीला निरंतर पीडित करत राहतो. हे त्याचे विपरिणाम-दुःख आहे. परंतु दुःख-दुःख हे त्या दोन्ही दुःखांच्या सोबतच सिद्ध होते. अशा प्रकारे, चक्षू हा दुःख-दुःख, संस्कार-दुःख आणि विपरिणाम-दुःख या तीन प्रकारच्या दुःखांनी त्या चक्षूने युक्त असलेल्या व्यक्तीला निरंतर पीडित करत राहतो. आणि त्याचे ते पीडित करणे यथार्थ आहे, अवितथ आहे आणि अनन्यथ आहे. म्हणून चक्षूला 'दुःख-आर्यसत्य' (दुक्खसच्च) म्हणतात. हाच नियम श्रोत्र (कान) इत्यादी तिन्ही भूमींमधील (तेभूमक) धर्मांच्या बाबतीतही लागू होतो.

සෙසසච්චෙසුපි යං ලොභස්සෙව දුක්ඛසමුදයත්තං. යං නිබ්බානස්සෙව දුක්ඛනිරොධත්තං. යං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගස්සෙව දුක්ඛනිරොධමග්ගත්තං තං කථං හොතීතිආදිනා වත්තබ්බං. යාවච ලොභො න පහිය්‍යති. තාව චක්ඛාදීනි අස්සාදෙතියෙව. යාවච තානි අස්සාදෙති. තාව තෙසං පවත්තියා කම්මාදීනි සඞ්ඛරොන්තියෙව. යාවච කම්මාදීනි සඞ්ඛරොන්ති. තාව චක්ඛාදීනි පවත්තන්තියෙව. යාවචතානි පවත්තන්ති. තාව තෙසං වුත්තප්පකාරෙහි සඞ්ඛාර දුක්ඛාදීහි නමුච්චතියෙව. තස්මා ලොභස්ස දුක්ඛසමුදයත්තං තථං හොති. චක්ඛාදීසුච පවත්තමානෙසු වුත්තප්පකාරං සබ්බං දුක්ඛං ආගච්ඡතියෙව. අපවත්තමානෙසු නාගච්ඡති. තස්මා තෙසං පවත්තිනිරොධභූතස්ස නිබ්බානස්සෙව දුක්ඛනිරොධත්තං තථං හොති. තථා ලොභපහානතො අඤ්ඤො දුක්ඛමුත්තිමග්ගොනාම නත්ථි. අට්ඨඞ්ගිකමග්ගොච උප්පජ්ජ මානො [Pg.367] එකන්තෙන තං පජහති. තස්මා අට්ඨඞ්ගිකමග්ගස්සෙව දුක්ඛනිරොධමග්ගත්තං තථං හොති, අවිතථං, අනඤ්ඤථන්ති.

इतर सत्यांमध्ये देखील, लोभाचेच दुःखसमुदयत्व (दुःखाचे मूळ असणे), निर्वाणाचेच दुःखनिरोधत्व (दुःखाचा निरोध असणे) आणि अष्टांगिक मार्गाचेच दुःखनिरोधमार्गत्व (दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा असणे) हे कसे घडते, हे सांगितले पाहिजे. जोपर्यंत लोभाचा प्रहाण (त्याग) होत नाही, तोपर्यंत डोळे इत्यादींचा आस्वाद घेतलाच जातो. जोपर्यंत त्यांचा आस्वाद घेतला जातो, तोपर्यंत त्यांच्या प्रवृत्तीसाठी कर्मादींचे संस्कार केलेच जातात. जोपर्यंत कर्मादींचे संस्कार केले जातात, तोपर्यंत डोळे इत्यादी प्रवृत्त होतच राहतात. जोपर्यंत ते प्रवृत्त होतात, तोपर्यंत पूर्वोक्त संस्कार-दुःख इत्यादींपासून सुटका होतच नाही. म्हणून, लोभाचे दुःखसमुदयत्व हे तथ्य (सत्य) आहे. डोळे इत्यादी प्रवृत्त होत असताना पूर्वोक्त सर्व दुःख येतेच. ते प्रवृत्त न झाल्यास दुःख येत नाही. म्हणून, त्यांच्या प्रवृत्तीचा निरोध असलेल्या निर्वाणाचेच दुःखनिरोधत्व हे तथ्य (सत्य) आहे. त्याचप्रमाणे, लोभाच्या प्रहाणाशिवाय दुसरा कोणताही दुःखमुक्तीचा मार्ग नाही. आणि अष्टांगिक मार्ग उत्पन्न झाला असता, तो निश्चितपणे त्या लोभाचा त्याग करतो. म्हणून, अष्टांगिक मार्गाचेच दुःखनिरोधमार्गत्व हे तथ्य (सत्य), अवितथ (अपरिवर्तनीय सत्य) आणि अनन्यथा (दुसरे काहीही नसलेले) आहे.

එවංසන්තෙපි සච්චසද්දො පරියාය සච්චෙසුපි වත්තතීති වුත්තං චත්තාරිඅරියසච්චානීති. තත්ථ දුක්ඛසච්චෙ තාව සක්කායපරියා පන්නා අජ්ඣත්තධම්මාඑව අරියසච්චංනාම. තෙයෙව හි අස්මිමානස්ස අධිට්ඨානභූතා හුත්වා යාවතං මානං න සමූහනති. තාව දුක්ඛකිච්චං කරොන්ති. දුක්ඛපරිඤ්ඤාචනාම යාවදෙව අස්මිමානසමුග්ඝාතාය හොති. අස්මිමානොච තෙස්වෙව අජ්ඣත්තධම්මෙසු නිවිසතීති තෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු පරිඤ්ඤාකිච්චං සිද්ධමෙව හොතීති. තබ්බිපරී තෙන පන අනින්ද්‍රිය බද්ධධම්මා මග්ගඵලධම්මාච අට්ඨඞ්ගිකවජ්ජා උදයබ්බය පීළනතො සඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛෙහිච අපරිමුත්තත්තා දුක්ඛසච්චං නාම. සමුදයසච්චෙ එකො ලොභොයෙව අරියසච්චංනාම. සොහි අත්තසමඞ්ගිනො සත්තෙ අත්තනිච ආරම්මණධම්මෙසුච අස්සාදං ජනයිත්වා නිච්චං වට්ටදුක්ඛතො අනුක්කණ්ඨමානෙ කරොතීති තෙසං ලොභසදිසො අඤ්ඤො ඤාතිවා මිත්තොවා සහායොවා අත්තාවා අත්තනියංවා නත්ථිවිය ඛායති. තස්මා තංසදිසො අඤ්ඤො කොචි වට්ටදුක්ඛසංවිධායකොනාම නත්ථි. තඤ්ච පජහිතුං සක්කොන්තස්ස අඤ්ඤො දුජ්ජහොනාම නත්ථි. අවසෙසාපන සබ්බෙපි සාසවා කුසලාකුසලධම්මා සමුදයසච්චංනාම.

असे असले तरी, 'सत्य' हा शब्द पर्यायी (लाक्षणिक) सत्यांमध्ये देखील वापरला जातो, म्हणून 'चार आर्यसत्ये' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, प्रथम दुःखसत्यात, केवळ सत्काय (सक्काय) अंतर्गत असलेले आध्यात्मिक धर्मच आर्यसत्य आहेत. कारण तेच 'अस्मिमान' (अहंकार/मी-पणा) चे अधिष्ठान बनून, जोपर्यंत त्या मानाचे समूळ उच्चाटन होत नाही, तोपर्यंत दुःखाचे कार्य करत राहतात. दुःखाची परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) ही केवळ अस्मिमानाच्या विनाशासाठीच असते. आणि अस्मिमान देखील त्या आध्यात्मिक धर्मांमध्येच प्रतिष्ठित होतो, म्हणून ते धर्म परिज्ञात (पूर्णपणे जाणले) असता परिज्ञेचे कार्य सिद्धच होते. परंतु, याच्या उलट, इंद्रियांशी न जोडलेले धर्म (अचेतन वस्तू) आणि अष्टांगिक मार्ग वगळता इतर मार्ग व फल धर्म, हे उत्पत्ती आणि विनाशाच्या पीडेमुळे तसेच संस्कार-दुःख व विपरिणाम-दुःख यांपासून मुक्त न झाल्यामुळे 'दुःखसत्य' म्हटले जातात. समुदयसत्यामध्ये केवळ एक लोभच आर्यसत्य आहे. कारण तो लोभ स्वतःशी युक्त असलेल्या प्राण्यांना स्वतःमध्ये आणि आलंबन (विषय) धर्मांमध्ये आस्वाद उत्पन्न करून देऊन, त्यांना संसार-दुःखाचा कंटाळा न येणारे बनवतो. त्यामुळे त्या प्राण्यांना लोभासारखा दुसरा कोणताही नातेवाईक, मित्र, सोबती, स्वतः (आत्मा) किंवा स्वतःची संपत्ती नसल्यासारखा भासतो. म्हणून, त्याच्यासारखा दुसरा कोणताही संसार-दुःखाची रचना करणारा धर्म नाही. आणि जो त्या लोभाचा त्याग करण्यास समर्थ आहे, त्याच्यासाठी त्याग करण्यास कठीण असे दुसरे काहीही नाही. उर्वरित सर्व सास्रव (आसवांसह असलेले) कुशल आणि अकुशल धर्म हे 'समुदयसत्य' आहेत.

එත්ථ සියා, නනු අවිජ්ජාපි සබ්බස්ස වට්ටදුක්ඛස්ස මූලභාවෙන වුත්තාති සාපි සමුදයෙ අරියසච්චෙඑව වත්තබ්බාති. වුච්චතෙ, යථාහි එකො ඡෙකො උය්‍යානපාලො සම්පත්තියුත්තං භූමි භාගං ලභිත්වා අත්තනො ඤාණබලෙන භූමිභාගඤ්ච නානාබීජානිච අභිසඞ්ඛරිත්වා නන්දනසදිසං උය්‍යානං මාපෙසි. තත්ථ භූමි උය්‍යාන පාලස්ස බීජානං රුක්ඛානඤ්ච පතිට්ඨානකිච්චං සාධෙති. බීජානිච අඞ්කුරුප්පාදනකිච්චං සාධෙන්ති, උය්‍යානපාලොයෙව පන සබ්බකිච්චානි සාධෙති. සො හි භූමියං බීජෙසු රුක්ඛෙසුච යංයං කත්තබ්බං හොති. තං සබ්බං කරොති. මමෙතන්ති පරිග්ගණ්හාති රක්ඛති. තතො උප්පන්නෙ භොගෙ භුඤ්ජති. තස්මා කො ඉදං මාපෙසි, කස්සෙදං උය්‍යානන්ති වුත්තෙ උය්‍යානපාලොයෙව මාපෙසි. තස්සෙදං උය්‍යානං ඉච්චෙව වුච්චති. [Pg.368] න භූමිං මාපෙසි. බීජානි මාපෙන්ති. තෙසං ඉදං උය්‍යානන්ති වුච්චති. කා පන උය්‍යානසම්පත්තියා පච්චයපරංපරාති වුත්තෙ පන භූමිඑව ආදිතො වත්තබ්බා. න උය්‍යානපාලො. නච බීජානීති. එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. පටිච්චසමුප්පාද නයඤ්හි පත්වා පච්චයපරං පරවසෙන දුක්ඛ ධම්මානං පවත්ති නිවත්තිවිධානෙ අවිජ්ජාඑව ආදි පභවපධානභූතා හොති, න තණ්හා. සච්චදෙසනායං පන තෙසං නිබ්බත්තකධම්මවිධානෙ තණ්හාඑව සාමිජෙට්ඨක පධානභූතා හොති. න අවිජ්ජාති නත්ථි සමුදයාරියසච්චභාවෙ අවිජ්ජාය ඔකාසොති දට්ඨබ්බො. කිලෙසානං තදඞ්ගනිරොධවික්ඛම්භන නිරොධා නිරොධසච්චංනාම. නිබ්බානං නිරොධාරියසච්චංනාම. ඡසු ලොකියවිසුද්ධීසු මග්ගඞ්ගානි මග්ගසච්චං නාම. අට්ඨඞ්ගිකො ලොකුත්තරමග්ගොඑව මග්ගඅරියසච්චංනාමාති.

येथे शंका उपस्थित होऊ शकते की, अविद्या देखील सर्व संसार-दुःखाचे मूळ कारण म्हणून सांगितली गेली असल्याने, ती देखील समुदय आर्यसत्यातच समाविष्ट केली पाहिजे, नाही का? यावर उत्तर दिले जाते - जसे की, एखादा चतुर माळी सुपीक जमीन मिळवून आपल्या बुद्धीच्या बळावर त्या जमिनीची आणि विविध प्रकारच्या बियांची मशागत करून नंदनवनासारखी सुंदर बाग तयार करतो. तेथे जमीन ही माळी, बिया आणि झाडे यांना आधार देण्याचे कार्य करते. बिया अंकुर वाढवण्याचे कार्य करतात, परंतु माळीच सर्व कार्ये पूर्ण करतो. कारण तो जमिनीमध्ये, बियांमध्ये आणि झाडांमध्ये जे जे काही करणे आवश्यक असते, ते सर्व करतो. 'हे माझे आहे' असे मानून तो त्याचे रक्षण करतो. त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या फळांचा उपभोग घेतो. म्हणून, 'हे कोणी निर्माण केले? ही बाग कोणाची आहे?' असे विचारले असता, 'माळ्यानेच ही निर्माण केली आहे, ही त्याचीच बाग आहे' असेच म्हटले जाते. 'जमिनीने ही निर्माण केली' किंवा 'बियांनी ही निर्माण केली, ही त्यांची बाग आहे' असे म्हटले जात नाही. परंतु, 'बागेच्या समृद्धीची कारणपरंपरा काय आहे?' असे विचारल्यास, सुरुवातीला जमिनीचाच उल्लेख केला पाहिजे, माळ्याचा किंवा बियांचा नाही. याप्रमाणे ही सुसंगती समजून घेतली पाहिजे. कारण प्रतीत्यसमुत्पाद नियमानुसार, कारणपरंपरेच्या प्रभावाने दुःखधर्मांच्या प्रवृत्ती आणि निवृत्तीच्या व्यवस्थेत अविद्याच ही आदि-उत्पत्तीचे मुख्य कारण ठरते, तृष्णा नाही. परंतु सत्यदेशनेमध्ये, त्या दुःखाच्या उत्पत्तीच्या व्यवस्थेत तृष्णाच स्वामी, श्रेष्ठ आणि मुख्य कारण ठरते, अविद्या नाही. म्हणून, समुदय आर्यसत्याच्या स्वरूपात अविद्येला स्थान नाही, असे समजले पाहिजे. क्लेशांचा तदंग निरोध आणि विष्कंभन निरोध म्हणजे 'निरोध सत्य' होय. निर्वाण हे 'निरोध आर्यसत्य' होय. सहा लौकिक विशुद्धींमधील मार्ग-अंगे म्हणजे 'मार्ग सत्य' होय. आणि अष्टांगिक लोकोत्तर मार्ग हाच 'मार्ग आर्यसत्य' होय.

අරියසද්දො චෙත්ථ කත්ථචි කදාචි කෙසඤ්චි කුතොචි කථඤ්චි අවිතථභාවෙන උත්තමත්ථවාචකොති. විභාවනියං පන අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන සච්චසද්දස්ස අත්ථො විභාවිතො දුක්ඛංඅරිය සච්චන්ති එත්ථ පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨොති ඉමෙහි චතූහි අත්ථෙහි චක්ඛාදිකස්ස එකෙකස්ස තෙභූමකධම්මස්ස දුක්ඛසච්චතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ සඞ්ඛතට්ඨ විපරිණාමට්ඨා පුබ්බෙ සඞ්ඛාර දුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛෙසු වුත්තනයාඑව. පදත්ථතොපන පච්චයෙහි සඞ්ඛරීයතීති සඞ්ඛතො. පගෙව කම්මාදිපච්චයාභිසඞ්ඛරණදුක්ඛෙන විනා න උප්පජ්ජති, නපවත්තතීති වුත්තං හොති. විරූපො හුත්වා පරිණාමො විපරිණාමො. පරිහානිචෙව පරිභෙදොච. පීළනට්ඨොති එත්ථ පීළිතබ්බන්ති පීළනං. පීළෙතීති පීළනං. පීළීයතෙ පීළනං. අත්ථොති සභාවො. පීළනං අත්ථො යස්සාති විග්ගහො. තත්ථ යථා එකිස්සා දුග්ගතිත්ථියා කුච්ඡිම්හි පුත්තො උප්පජ්ජති. සොච නානාරොගෙහි සයං නිච්චං පීළිතො හුත්වා පටිජග්ගනදුක්ඛෙහි මාතරඤ්ච නිච්චං පීළෙතියෙව. යඤ්ච තස්සා කුච්ඡිම්හි තාදිසස්ස පුත්තස්ස උප්පජ්ජනං, තඤ්ච තස්සා ඉත්ථියා පීළනකිච්චමෙව හොති. එවමෙවං යෙ චක්ඛාදයො ධම්මා ජරාමරණෙහි නිච්චං පීළීයන්ති, තෙ පටිජග්ගනදුක්ඛෙහි තං සමඞ්ගීනං පුග්ගලං නිච්චං පීළෙන්තියෙව. යඤ්ච තස්ස සන්තානෙ තෙසං උප්පජ්ජනං, තඤ්ච තස්ස පීළනකිච්චමෙවාති. යථාහයො [Pg.369] භික්ඛවෙ චක්ඛුස්ස උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො. දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො. රොගානං ඨිති ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො භික්ඛවෙ සොතස්ස ඝානස්ස ජිව්හාය කායස්ස මනස්ස උප්පාදොතිආදි.

येथे 'अरिय' (आर्य) हा शब्द काही ठिकाणी, काही प्रसंगी, काही व्यक्तींच्या बाबतीत, काही कारणांमुळे आणि काही प्रकारे, सत्यतेच्या (अवितथभावाच्या) आधारे श्रेष्ठ अर्थाचा (उत्तम अर्थाचा) वाचक आहे. परंतु, 'विभावनी' मध्ये अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने 'सच्च' (सत्य) या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'दुक्खं अरियसच्चं' (दुःख आर्यसत्य) यामध्ये: पीळनार्थ (पीडा देण्याचा अर्थ), संखतार्थ (संस्कारित असण्याचा अर्थ), संतापार्थ (दाह होण्याचा अर्थ) आणि विपरिणामार्थ (बदलाचा अर्थ) या चार अर्थांनी चक्षू इत्यादी प्रत्येक त्रिभूमिक धर्माची (तीनही लोकांतील अस्तित्वाची) दुःखसत्यता समजून घेतली पाहिजे. त्यामध्ये, संखतार्थ आणि विपरिणामार्थ हे पूर्वी 'संखारदुःख' आणि 'विपरिणामदुःख' यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहेत. शब्दाच्या व्युत्पत्तीनुसार (पदत्थतो) तर, जे प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) संस्कारित केले जाते, त्याला 'संखत' म्हणतात. याचा अर्थ असा की, ते कर्मादी प्रत्ययांच्या अभिसंस्कार-दुःखाशिवाय आधीच उत्पन्न होत नाही आणि टिकूनही राहत नाही. विकृत (विरूप) होऊन बदलणे म्हणजे 'विपरिणाम' होय. म्हणजेच ऱ्हास (परिहाणी) आणि विनाश (परिभेद) होणे. 'पीळनार्थ' यामध्ये, जे पीळीत केले जाण्यायोग्य आहे ते 'पीळन' होय. जे पीळते (पीडा देते) ते 'पीळन' होय. जे पीळीत होते ते 'पीळन' होय. 'अत्थ' (अर्थ) म्हणजे स्वभाव. 'पीळन हाच ज्याचा स्वभाव आहे' असा याचा विग्रह केला पाहिजे. त्यामध्ये, जसे एखाद्या दरिद्री स्त्रीच्या गर्भात मुलगा जन्मला येतो, आणि तो मुलगा स्वतः विविध रोगांनी नेहमी पीळीत राहून, आपल्या संगोपनाच्या दुःखांनी आईला देखील नेहमी पीळतोच (पीडा देतोच). आणि तिच्या गर्भात अशा पुत्राचा जो जन्म होतो, तो त्या स्त्रीसाठी केवळ पीळनकृत्यच (पीडा देणारे कार्यच) ठरतो. त्याचप्रमाणे, चक्षू इत्यादी जे धर्म जरा आणि मरणाने नेहमी पीळीत होतात, ते त्यांच्याशी युक्त असलेल्या व्यक्तीला संगोपनाच्या दुःखांनी नेहमी पीळतातच. आणि त्या व्यक्तीच्या प्रवाहात त्यांचे जे उत्पन्न होणे आहे, ते त्या व्यक्तीसाठी केवळ पीळनकृत्यच आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो! चक्षूची जी उत्पत्ती, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती आणि प्रादुर्भाव आहे, ती दुःखाची उत्पत्ती, रोगांची स्थिती आणि जरा-मरणाचा प्रादुर्भाव आहे. भिक्खूहो! श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय आणि मनाची जी उत्पत्ती आहे...' इत्यादी.

සන්තාපට්ඨොති රාගග්ගිආදීහි එකාදසහි අග්ගීහි භුසං පරිදය්හනට්ඨො. යථාහ –

'संतापार्थ' म्हणजे रागाग्नी इत्यादी अकरा अग्नींनी तीव्रपणे जळण्याचा (दाह होण्याचा) अर्थ होय. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे –

චක්ඛුං ආදිත්තං. කෙන ආදිත්තං. රාගග්ගිනා ආදිත්තං. දොසග්ගිනා. මොහග්ගිනා. ජාතියා. ජරාය. මරණෙන. සොකෙන. පරිදෙවෙන. දුක්ඛෙන. දොමනස්සෙන. උපායාසෙන ආදිත්තන්ති වදාමි. සොතං ආදිත්තං. ඝානං ආදිත්තං. ජිව්හා ආදිත්තා. කායො ආදිත්තො. මනො ආදිත්තොති.

'चक्षू प्रदीप्त आहे. तो कशाने प्रदीप्त आहे? तो रागाग्नीने प्रदीप्त आहे, द्वेषाग्नीने प्रदीप्त आहे, मोहाग्नीने प्रदीप्त आहे. तो जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (आक्रोश), दुःख, डोमनस्य आणि उपायास (हताशपणा) यांनी प्रदीप्त आहे, असे मी सांगतो. श्रोत्र प्रदीप्त आहे. घ्राण प्रदीप्त आहे. जिव्हा प्रदीप्त आहे. काय प्रदीप्त आहे. मन प्रदीप्त आहे.'

ආදිපනං සන්තාපනං පරිදය්හනන්ති ඉධ අත්ථතො එකන්ති. එත්ථ සියා, අරියමග්ගොපි චිරකාලං පාරමිතාභිසඞ්ඛරණදුක්ඛෙන අන්තිමභවෙච සීලාදිවිසුද්ධිභාවනාභිසඞ්ඛරණදුක්ඛෙන පුග්ගලං සුසං පීළෙතියෙව. තථා විපරිණාමධම්මොච. තස්මා සොපි පිළනාදිඅත්ථෙන දුක්ඛසච්චසඞ්ගහො සියාති.න. සබ්බදුක්ඛසන්ති වංහත්තා. සො හි වුත්තප්පකාරං අභිසඞ්ඛරණදුක්ඛං පරිපුණ්ණං අනුභූතස්ස පුග්ගලස්ස සකිං උප්පජ්ජමානො සබ්බං කිලෙසජාතං ඛෙපෙන්තො උප්පජ්ජති. නිරුජ්ඣමානොච සබ්බං ආයතිං අනමතග්ගෙ සංසාරෙ වට්ටදුක්ඛං වූපසමෙන්තො නිරුජ්ඣති. වූපසන්තංච අනාගත දුක්ඛං උපාදාය වුත්තප්පකාරං අභිසඞ්ඛරණදුක්ඛං ගණනුපගං නහොති. භිජ්ජන්තොච අනුත්තරං විමුත්තිසුඛං දත්වාව භිජ්ජති. තස්මා තස්ස විපරිණාමපච්චයාපි පුග්ගලස්ස කාචි හානිනාම නත්ථීති න සො දුක්ඛසච්චසඞ්ගහොති. ලොකියධම්මා පන උප්පජ්ජමානා පවත්ත මානාච පුබ්බෙ වුත්තපකාරෙහි සඞ්ඛාරදුක්ඛෙහි භුසං පීළෙත්වා එව උප්පජ්ජන්ති පවත්තන්තිච. නිරුජ්ඣමානා මහන්තං පරිළාහදුක්ඛං ජනෙත්වා අපරියන්තෙ ඛුරචක්කසදිසෙ වට්ටදුක්ඛයන්තෙ පුග්ගලං යොජෙන්තාව නිරුජ්ඣන්ති. තස්මා තෙඑව පීළනාදිඅත්ථෙහි එකන්තදුක්ඛා හොන්තීති. එතෙන නිබ්බානස්සපි සම්පාපකපච්චයාභිසඞ්ඛරණලෙසං ගහෙත්වා දුක්ඛසච්චත්තපසඞ්ගො නිවත්තිතො හොතීති.

येथे 'आदीपन' (प्रदीप्त होणे), 'संतापन' (तप्त होणे) आणि 'परिदहन' (जळणे) हे तिन्ही अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. येथे अशी शंका उपस्थित होऊ शकते की, 'आर्यमार्ग देखील दीर्घकाळापर्यंत पारमितांच्या अभिसंस्कार-दुःखाने आणि अंतिम जन्मात शीलादी विशुद्धीच्या भावनेच्या अभिसंस्कार-दुःखाने व्यक्तीला अत्यंत पीळतोच. तसेच तो विपरिणामधर्मी देखील आहे. म्हणून, तो देखील पीळनादी अर्थांमुळे दुःखसत्यामध्ये समाविष्ट झाला पाहिजे.' नाही, असे नाही. कारण तो सर्व दुःखांचे शमन करणारा आहे. कारण, ज्या व्यक्तीने पूर्वोक्त प्रकारचे अभिसंस्कार-दुःख पूर्णपणे अनुभवले आहे, तिच्यामध्ये तो आर्यमार्ग एकदाच उत्पन्न होऊन सर्व क्लेशांचा क्षय करत उत्पन्न होतो. आणि निरुद्ध होताना देखील, तो अनादी संसारात भविष्यातील सर्व वट्टदुःख शांत करत निरुद्ध होतो. आणि शांत झालेल्या भविष्यातील दुःखाच्या तुलनेत, पूर्वोक्त प्रकारचे अभिसंस्कार-दुःख मोजण्यायोग्य देखील उरत नाही. आणि नष्ट पावताना देखील, तो अनुपम विमुक्तीचे सुख देऊनच नष्ट होतो. म्हणून, त्याच्या विपरिणाम-प्रत्ययामुळे देखील व्यक्तीची कोणतीही हानी होत नाही; म्हणूनच तो दुःखसत्यामध्ये समाविष्ट होत नाही. परंतु लौकिक धर्म मात्र उत्पन्न होताना आणि टिकून राहताना, पूर्वी सांगितलेल्या संस्कार-दुःखांनी अत्यंत पीळन करूनच उत्पन्न होतात आणि टिकून राहतात. आणि निरुद्ध होताना देखील, ते तीव्र परिदाह-दुःख निर्माण करून, अनंत आणि वस्तऱ्याच्या चक्रासारख्या संसारदुःखाच्या यंत्रात व्यक्तीला जखडूनच निरुद्ध होतात. म्हणून, तेच केवळ पीळनादी अर्थांमुळे एकांततः दुःखदायक ठरतात. याद्वारे, निर्वाणाप्रत पोहोचवणाऱ्या कारणांच्या अभिसंस्काराचा लेशमात्र आधार घेऊन निर्वाणाला देखील दुःखसत्य मानण्याचा जो प्रसंग येत होता, त्याचे देखील निवारण होते.

දුක්ඛසමුදයො [Pg.370] අරියසච්චන්ති එත්ථ භවාභවසඞ්ඛාතං දුක්ඛක්ඛන්ධං සමුදෙති. පුනප්පුනං අබ්බොච්ඡින්නං කත්වා උදයති උට්ඨාපෙති වඩ්ඪෙතිවාති දුක්ඛසමුදයො, ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො, පලිබොධට්ඨොති චතූහි අත්ථෙහි ලොභස්ස දුක්ඛසමුදයතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ ආයූහනට්ඨොති භවාභව සඞ්ඛාතස්ස එකෙකස්මිං භවෙපි වත්ථුකාමපටිසංයුත්තස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස භිය්‍යො පරිබ්‍යූහනට්ඨො රාසිකරණට්ඨො නිදානට්ඨොති තදෙව නිරන්තරං කත්වා අනුප්පදානට්ඨො නිය්‍යාතනට්ඨොති වුත්තං හොති. සංයොගට්ඨොති දුක්ඛක්ඛන්ධස්මිංඑව දළ්හං බන්ධනට්ඨො. පලිබොධට්ඨොති තතො තස්ස තස්ස මුච්චනුපායස්ස නීවාරණ වසෙන පලිබුන්ධනට්ඨො උපරුන්ධනට්ඨොති අත්ථො. දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චන්ති එත්ථ වට්ටදුක්ඛස්ස නිරුජ්ඣනං අනුප්පාද ධම්මතාපත්ති වසෙන ඛිය්‍යානං දුක්ඛනිරොධො. දුක්ඛං වා නිරුජ්ඣති නපවත්තති එතස්මින්ති දුක්ඛනිරොධො. නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨොති චතූහි අත්ථෙහි නිබ්බානස්ස දුක්ඛනිරොධතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ නිස්සරණට්ඨොති නිස්සරණ විමුත්තියා විමුච්චනට්ඨො. විවෙකට්ඨොති වට්ටදුක්ඛපලිබොධතො විවිච්චනට්ඨො. අසඞ්ඛතට්ඨොති සඞ්ඛාරදුක්ඛස්ස අභාවට්ඨො. අමතට්ඨොති මරණදුක්ඛස්ස අභාවට්ඨොති.

'दुःखसमुदय आर्यसत्य' यामध्ये, जे विविध भवांमध्ये पसरलेल्या दुःखस्कंधाला उत्पन्न करते. जे वारंवार आणि अखंडपणे दुःखाला उदित करते, जागृत करते किंवा वाढवते, म्हणून ते 'दुःखसमुदय' होय. लोभाची दुःखसमुदयता ही: आयूहनार्थ (दुःख गोळा करण्याचा अर्थ), निदानार्थ (मूळ कारणाचा अर्थ), संयोगार्थ (बांधून ठेवण्याचा अर्थ) आणि पलिबोधार्थ (अडथळा आणण्याचा अर्थ) या चार अर्थांनी समजून घेतली पाहिजे. त्यामध्ये, 'आयूहनार्थ' म्हणजे विविध भवांमध्ये प्रत्येक भवात देखील वस्तुकमाशी संबंधित असलेल्या दुःखस्कंधाला अधिक वाढवणे किंवा संचित करणे होय. 'निदानार्थ' म्हणजे त्याच दुःखस्कंधाला निरंतरपणे प्रदान करणे किंवा सोपवणे होय, असे म्हटले आहे. 'संयोगार्थ' म्हणजे दुःखस्कंधामध्येच घट्ट बांधून ठेवण्याचा अर्थ होय. 'पलिबोधार्थ' म्हणजे त्या दुःखस्कंधातून मुक्त होण्याच्या त्या-त्या उपायांना अडथळा आणून रोखणे किंवा कोंडून ठेवणे असा अर्थ आहे. 'दुःखनिरोध आर्यसत्य' यामध्ये, संसारचक्राच्या दुःखाचा (वट्टदुःखाचा) निरोध होणे, म्हणजेच पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माप्रत पोहोचून त्याचा क्षय होणे, हा 'दुःखनिरोध' होय. अथवा ज्यामध्ये दुःख निरुद्ध होते आणि पुढे प्रवृत्त होत नाही, तो 'दुःखनिरोध' होय. निस्सरणार्थ (मुक्त होण्याचा अर्थ), विवेकप्रद अर्थ (अलिप्ततेचा अर्थ), असंखतार्थ (असंस्कृत असण्याचा अर्थ) आणि अमतार्थ (अमृतत्वाचा अर्थ) या चार अर्थांनी निर्वाणाची दुःखनिरोधता समजून घेतली पाहिजे. त्यामध्ये, 'निस्सरणार्थ' म्हणजे निस्सरण-विमुक्तीद्वारे मुक्त होण्याचा अर्थ होय. 'विवेकप्रद अर्थ' म्हणजे संसारचक्राच्या दुःखाच्या अडथळ्यापासून अलिप्त होण्याचा अर्थ होय. 'असंखतार्थ' म्हणजे संस्कार-दुःखाचा अभाव असण्याचा अर्थ होय. 'अमतार्थ' म्हणजे मरण-दुःखाचा अभाव असण्याचा अर्थ होय.

දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදාති එත්ථ දුක්ඛනිරොධං ගමෙති සම්පාපෙතීති දුක්ඛනිරොධගාමිනී. අත්තනො සන්තානෙ පටිලාභකරණ වසෙන පටිපජ්ජිතබ්බාති පටිපදා. දුක්ඛනිරොධගාමිනීච සා පටිපදා චාති විග්ගහො. නිය්‍යානට්ඨො, හෙත්වට්ඨො, දස්සනට්ඨො, අධිපතෙය්‍යට්ඨොති චතූහි අත්ථෙහි අට්ඨඞ්ගිකමග්ගස්ස දුක්ඛනිරොධමග්ගතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ නිය්‍යානට්ඨොති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිකං වට්ටසොතං පටිනිවත්තෙත්වා අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධොතිආදිකං වට්ටපටිසොතං අභිමුඛං නිග්ගමනට්ඨො. හෙත්වට්ඨොති සබ්බෙසං අරියගුණානං සුප්පතිට්ඨිතභාව සාධනට්ඨො. දස්සනට්ඨොති අඤ්ඤාණඅදස්සනසඞ්ඛාතස්ස සම්මොහස්ස පහාන වසෙන චතුසච්චධම්මස්ස පටිවිජ්ඣනට්ඨො. අධිපතෙය්‍යට්ඨොති තණ්හා දාසබ්‍යවිමුත්තියා [Pg.371] භූජිස්සභාවපත්තිවසෙන සයමෙව අත්තනො අධිපති හුත්වා විරොචනට්ඨො. ලොකියමග්ගා හි තණ්හාය ආරම්මණභාවෙ ඨිතා තණ්හාදාසබ්‍යං නාතිවත්තන්තීති. එත්ථච ඉමෙ සත්තානාම එකන්තෙන දුක්ඛපටිකූලා හොන්ති දුක්ඛභීරුකා. යෙච අත්තනි දුක්ඛං ජනෙන්ති. තෙසු වෙරිසඤ්ඤං උප්පාදෙන්ති. අත්තනො පන එකන්තදුක්ඛංවා එකන්තදුක්ඛජනකංවා තෙ නජානන්ති. තස්මා තෙ අත්තනො දුක්ඛමුත්තියා යං යං කම්මං ආයූහන්ති. තං තං අත්තනො දුක්ඛවඩ්ඪියාඑව සම්පජ්ජති. කිං පන එකන්තදුක්ඛං, කිංච එකන්ත දුක්ඛජනකන්ති. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නභූතා අත්තනො අත්තනො අත්තහාවපරියාපන්නා තෙභූමකධම්මාඑව අත්තනො අත්තනො එකන්තදුක්ඛානාම. කස්මා, තෙහි මුත්තෙඑව සබ්බදුක්ඛෙහි මුච්චනතො, අමුත්තෙච අමුච්චනතොති. අත්තනො තණ්හාඑව අත්තනො එකන්තදුක්ඛජනකංනාම. කස්මා, තාය පහීනායඑව එකන්ත දුක්ඛෙහි මුච්චනතො, අපහීනායච අමුච්චනතොති.

येथे 'दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा' म्हणजे दुःखनिरोधाप्रत घेऊन जाते, पोहोचवते म्हणून 'दुःखनिरोधगामिनी'. स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये प्राप्ती करून घेण्याच्या दृष्टीने आचरण केले पाहिजे म्हणून 'प्रतिपदा'. ती दुःखनिरोधगामिनी देखील आहे आणि प्रतिपदा देखील आहे, असा विग्रह करावा. निर्याणार्थ (संसारातून बाहेर पडणे), हेत्वर्थ (कारण असणे), दर्शनार्थ (सत्य पाहणे) आणि अधिपतेय्यार्थ (प्रभुत्व असणे) या चार अर्थांनी अष्टांगिक मार्गाची दुःखनिरोधगामी मार्गता समजून घ्यावी. त्यात निर्याणार्थ म्हणजे 'अविद्याप्रत्यया संस्कारा' इत्यादी संसारप्रवाहाला थांबवून, 'अविद्यानिरोधा संस्कारनिरोधो' इत्यादी संसार-प्रतिप्रवाहाच्या (संसारातून बाहेर पडण्याच्या मार्गाच्या) सन्मुख होऊन बाहेर पडण्याचा अर्थ. हेत्वर्थ म्हणजे सर्व आर्यगुणांच्या सुप्रतिष्ठित भावाला साध्य करण्याचा अर्थ. दर्शनार्थ म्हणजे अज्ञान आणि अदर्शन रूप संमोहाचा (भ्रमाचा) प्रहाण करण्याद्वारे चार आर्य सत्यांचे प्रतिवेध (थेट ज्ञान) करण्याचा अर्थ. अधिपतेय्यार्थ म्हणजे तृष्णेच्या दासत्वातून मुक्त होऊन स्वतंत्र भाव प्राप्त करण्याद्वारे स्वतःच स्वतःचा अधिपती होऊन प्रकाशण्याचा अर्थ. कारण लौकिक मार्ग हे तृष्णेच्या आलंबनभावात स्थित असल्यामुळे तृष्णेच्या दासत्वाला ओलांडू शकत नाहीत. आणि येथे हे प्राणी निश्चितपणे दुःखाचा द्वेष करणारे आणि दुःखाला भ्यालेले असतात. आणि जे स्वतःमध्ये दुःख निर्माण करतात, त्यांच्याविषयी ते शत्रूची संज्ञा (भावना) उत्पन्न करतात. परंतु स्वतःचे अत्यंतिक दुःख किंवा अत्यंतिक दुःखाचे कारण काय आहे, हे ते जाणत नाहीत. त्यामुळे ते स्वतःच्या दुःखमुक्तीसाठी जे जे कर्म करतात, ते ते त्यांच्या दुःखाच्या वाढीसाठीच कारणीभूत ठरते. तर मग अत्यंतिक दुःख काय आहे आणि अत्यंतिक दुःखाचे कारण काय आहे? भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील, स्वतःच्या स्वतःच्या आत्मभावात (अस्तित्वात) समाविष्ट असलेले तिन्ही भूमींमधील (काम, रूप, अरूप भूमींमधील) धर्म हेच स्वतःचे अत्यंतिक दुःख होय. का? कारण त्यांच्यापासून मुक्त झाल्यावरच सर्व दुःखांतून मुक्ती मिळते आणि मुक्त न झाल्यास मुक्ती मिळत नाही म्हणून. स्वतःची तृष्णा हीच स्वतःच्या अत्यंतिक दुःखाचे कारण होय. का? कारण त्या तृष्णेचा प्रहाण केल्यावरच अत्यंतिक दुःखांतून मुक्ती मिळते आणि प्रहाण न केल्यास मुक्ती मिळत नाही म्हणून.

තථා ඉමෙ සත්තා එකන්තෙන සුඛකාමා හොන්ති සුඛාභිනන්දිනො. යෙච අත්තනි සුඛං ජනෙන්ති. තෙසු පියමිත්තසඤ්ඤං උප්පාදෙන්ති. අත්තනොපන එකන්තසුඛංවා එකන්තසුඛමග්ගංවාතෙ නජානන්ති. තස්මා තෙ අත්තනො සුඛවඩ්ඪියා යං යං කම්මං ආයූහන්ති. තං තං අත්තනො දුක්ඛවඩ්ඪියාඑව සම්පජ්ජති. කිං පන එකන්තසුඛං කොච එකන්ත සුඛමග්ගොති. එකන්තදුක්ඛධම්මස්ස අභාවොඑව අත්තනො එකන්ත සුඛංනාම. එකන්තදුක්ඛජනකස්ස පහානමග්ගොඑව අත්තනො එකන්ත සුඛමග්ගොනාමාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ඉමානි චතුසච්චපදානි කථෙසීති වෙදිතබ්බං.

त्याचप्रमाणे हे प्राणी निश्चितपणे सुखाची इच्छा करणारे आणि सुखाचे अभिनंदन करणारे (सुखात रमणारे) असतात. आणि जे स्वतःमध्ये सुख निर्माण करतात, त्यांच्याविषयी ते प्रिय मित्राची संज्ञा (भावना) उत्पन्न करतात. परंतु स्वतःचे अत्यंतिक सुख किंवा अत्यंतिक सुखाचा मार्ग काय आहे, हे ते जाणत नाहीत. त्यामुळे ते स्वतःच्या सुखवृद्धीसाठी जे जे कर्म करतात, ते ते त्यांच्या दुःखाच्या वाढीसाठीच कारणीभूत ठरते. तर मग अत्यंतिक सुख काय आहे आणि अत्यंतिक सुखाचा मार्ग कोणता आहे? अत्यंतिक दुःखधर्माचा अभाव असणे हेच स्वतःचे अत्यंतिक सुख होय. अत्यंतिक दुःखाच्या कारणाचा प्रहाण करण्याचा मार्ग हाच स्वतःचा अत्यंतिक सुखाचा मार्ग होय. हा अर्थ दर्शवताना भगवंतांनी ही चार आर्य सत्यांची पदे सांगितली आहेत, असे समजावे.

[223] යං පන විභාවනියං

[२२३] परंतु जे विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये)...

‘‘දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො එත්ථ එතෙනාතිවා දුක්ඛනිරොධො’’ති වුත්තං. තත්ථ එතෙනාති ඉදං නයුජ්ජති.

'येथे किंवा याच्याद्वारे दुःखाचा अनुत्पाद निरोध होतो म्हणून दुःखनिरोध' असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये 'याच्याद्वारे' (एतेन) हे म्हणणे योग्य ठरत नाही.

න හි නිබ්බානං දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධ ක්‍රියාසාධනෙ දුක්ඛෙන සහකාරී කාරණං හොතීති. සෙසචෙතසිකාති වෙදනා සඤ්ඤාහි සෙසා පඤ්ඤාස චෙතසිකා. අතීතාදිවසෙන තිවිධ භින්නානං [Pg.372] අජ්ඣත්තාදි ඔළාරිකාදි හීනාදි දූරාදිවසෙන දුවිධභින්නානඤ්ච ධම්මානං රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරො හොති. නිබ්බානස්ස පන තාදි සො භෙදො නත්ථීති වුත්තං භෙදාභාවෙනාතිආදි. තඤ්හි අතීතාදිකෙ තිවිධභෙදෙ එකංපි න හොති. කස්මා. අනිද්දිසිතබ්බ ධම්මත්තා. තඤ්හි තෙකාලිකධම්මානං ඛයවිරාගනිරොධභූතො අනිමිත්ත ධම්මොයෙව හොති. තස්මා ඉදං අතීතෙ අසුකබුද්ධකාලෙ නිබ්බානං. ඉදං අනාගතෙ. ඉදං එතරහීති එවං කාලභෙදෙන නිද්දිසිතබ්බං නහොති. තථා දිසා දෙසඨානභෙදෙන පරිනිබ්බුතපුග්ගලභෙදෙන ච. කෙවලං පන අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ යත්තකානි අනත්ථ පදානි දිස්සන්ති. තප්පටිපක්ඛසිද්ධෙහි ගුණපදෙහිඑව තං කථෙ තබ්බන්ති. දුකෙසු පන අජ්ඣත්තදුකං පත්වා තං බහිද්ධාඑව හොති. න අජ්ඣත්තං. ඔළාරිකදුකං පත්වා සුඛුමමෙව හොති, න ඔළාරිකං. හීනදුකං පත්වා පණීතමෙව හොති, න හීනං. දූරෙ දුකං පත්වා දූරෙඑව හොති, න සන්තිකෙති. ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටන්ති ඛන්ධසඞ්ගහතො විමුත්තං.

कारण निर्वाण हे दुःखाच्या अनुत्पाद निरोध रूप क्रियेच्या सिद्धीमध्ये दुःखासोबत सहकारी कारण होत नाही. 'शेष चैतसिक' म्हणजे वेदना आणि संज्ञा यांशिवाय उर्वरित पन्नास चैतसिक होत. भूतकाळ इत्यादींच्या आधारे तीन प्रकारांनी विभागलेल्या आणि आध्यात्मिक इत्यादी, औदारिक इत्यादी, हीन इत्यादी, दूर इत्यादींच्या आधारे दोन प्रकारांनी विभागलेल्या धर्मांच्या समूहाच्या अर्थाने 'स्कंध' असा व्यवहार होतो. परंतु निर्वाणाचा तसा भेद नाही, म्हणून 'भेदाच्या अभावामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. कारण ते (निर्वाण) भूतकाळ इत्यादी तीन प्रकारच्या भेदांपैकी एकही नाही. का? कारण ते निर्देश न करता येण्याजोग्या स्वरूपाचे असल्यामुळे. कारण ते त्रैकालिक धर्मांच्या क्षय, विराग आणि निरोध रूप असलेला, निमित्त नसलेला (अनिमित्त) धर्मच आहे. त्यामुळे 'हे भूतकाळात अमुक बुद्धांच्या काळात निर्वाण होते, हे भविष्यकाळात असेल, हे आता वर्तमानकाळात आहे' अशा प्रकारे काळाच्या भेदाने त्याचा निर्देश करता येत नाही. तसेच दिशा, देश, स्थान यांच्या भेदाने आणि परिनिर्वाण पावलेल्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) भेदानेही त्याचा निर्देश करता येत नाही. केवळ अनादी संसारचक्रात जितकी अनर्थ पदे दिसतात, त्यांच्या विरोधी सिद्ध झालेल्या गुणपदांद्वारेच त्या निर्वाणाचे वर्णन केले पाहिजे, असे समजावे. द्विकांमध्ये (दुक) विचार केला असता, आध्यात्मिक द्विकाच्या बाबतीत ते केवळ बाह्यच (बहिर) असते, आध्यात्मिक नाही. औदारिक द्विकाच्या बाबतीत ते केवळ सूक्ष्मच असते, औदारिक नाही. हीन द्विकाच्या बाबतीत ते केवळ प्रणीत (उत्कृष्ट) च असते, हीन नाही. दूर द्विकाच्या बाबतीत ते केवळ दूरच असते, समीप (अंतिक) नाही. 'स्कंधसंग्रहातून सुटलेले' म्हणजे स्कंधसंग्रहातून मुक्त असलेले.

ද්වාරාලම්බණභෙදෙනාති ද්වාරඡක්ක ආරම්මණඡක්කානං භෙදෙන. ආයතනානි ද්වාදස භවන්තීති යොජනා. එත්ථච ද්වාරඡක්කං ධම්මාරම්මණංඑවාති සෙසධම්මාලම්බණං සන්ධාය ආරම්මණඡක්කං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ද්වාරා.ල. පරියායෙනාති ඡන්නං ද්වාරානං ඡන්නං ආලම්බණානං තෙසු ද්වාරාලම්බණෙසු උප්පන්නානං විඤ්ඤාණානඤ්ච කමෙන ධාතුයො අට්ඨාරස භවන්තීති යොජනා. එත්ථපි ද්වාරඡක්කෙ මනොද්වාරං විඤ්ඤාණෙකදෙසමෙව හොති. ද්වාරඡක්කං විඤ්ඤාණසත්තකඤ්ච ධම්මා ලම්බණෙකදෙසමෙවාති. මග්ගො ලොකුත්තරො මග්ගොනාම මතොති යොජනා. මග්ගයුත්තා එකූනතිංසධම්මා ඵලභූතාච සත්තතිංස ධම්මා චතුසච්ච විනිස්සටා චතූහි අරියසච්චෙහි විනිස්සටා විමුත්තා. යමෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙවාති.

'द्वार आणि आलंबन यांच्या भेदाने' म्हणजे सहा द्वारे आणि सहा आलंबने यांच्या भेदाने. 'आयतन बारा होतात' अशी योजना आहे. येथे सहा द्वारे ही धर्म आलंबनच आहेत, म्हणून उर्वरित धर्म आलंबनांना उद्देशून आलंबनषट्क (सहा आलंबने) म्हटले आहे, असे समजावे. 'द्वारे... पे... पर्यायाने' म्हणजे सहा द्वारे, सहा आलंबने आणि त्या द्वार-आलंबनांमध्ये उत्पन्न होणारी विज्ञाने यांच्या क्रमाने 'धातू अठरा होतात' अशी योजना आहे. येथे देखील सहा द्वारांमध्ये मनोध्दार हा विज्ञानाचा एक भागच आहे. सहा द्वारे आणि सात विज्ञानधातू हे धर्म आलंबनाचा एक भागच आहेत. 'मार्ग हा लोकोत्तर मार्ग म्हणून मानला गेला आहे' अशी योजना आहे. मार्गाशी संप्रयुक्त असलेले एकोणतीस धर्म आणि फलभूत असलेले सदतीस धर्म हे चार आर्य सत्यांतून सुटलेले आहेत, म्हणजेच चार आर्य सत्यांपासून विमुक्त आहेत. येथे जे काही सांगण्यासारखे आहे, ते आधीच सांगितले गेले आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे अभिधम्मत्थसंगहाच्या 'परमत्थदीपनी' नावाच्या...

චතුත්ථවණ්ණනාය සමුච්චය සඞ්ගහස්ස

चौथ्या वर्णनेतील समुच्चयसंग्रहाची...

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

පච්චය සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

प्रत्ययसंग्रह परमत्थदीपनी.

166. එවං [Pg.373] සත්තහි පරිච්ඡෙදෙහි පථමස්ස නාමරූපපරිච්ඡෙද ඤාණස්ස විධානං දස්සෙත්වා ඉදානි දුතීයස්ස පච්චයපරිග්ගහඤාණස්ස විධානං දස්සෙන්තො යෙසංසඞ්ඛතධම්මානන්තිආදි මාහ. ඉදානි යෙසං සඞ්ඛතධම්මානං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභූතා යෙධම්මා යථා යෙහි හෙතාදීහි පච්චයාකාරෙහි පච්චයා උපකාරකා හොන්ති. තං විභාගං තෙසං සඞ්ඛතධම්මානං පච්චයුප්පන්නභූතානං විභාගඤ්ච තෙසං පච්චයධම්මානං විභාගඤ්ච තෙසංපච්චයාකාරානං ඉහ විභාගඤ්ච ඉමස්මිං වුච්චමානෙ පච්චයසඞ්ගහෙ යථාරහං පවක්ඛාමීති යොජනා.

१६६. अशा प्रकारे सात परिच्छेदांद्वारे पहिल्या नामरूपपरिच्छेद ज्ञानाची पद्धत दाखवून, आता दुसऱ्या प्रत्ययपरिग्रह ज्ञानाची पद्धत दाखवण्यासाठी 'येसं संखतधम्मानं' इत्यादी (गाथा) आचार्य अनुरुद्धांनी म्हटली आहे. आता ज्या संस्कृत धर्मांचे, संस्कृत आणि असंस्कृत रूप असलेले जे धर्म, ज्या ज्या हेतू इत्यादी प्रत्यय-प्रकारांनी प्रत्यय (उपकारक) होतात, त्या संस्कृत-असंस्कृत कारणांचे वर्गीकरण, प्रत्ययोत्पन्न असलेल्या त्या संस्कृत धर्मांचे वर्गीकरण, त्या प्रत्यय धर्मांचे वर्गीकरण आणि त्या प्रत्यय-प्रकारांचे वर्गीकरण, या पुढे सांगण्यात येणाऱ्या प्रत्ययसंग्रहामध्ये योग्यतेनुसार सविस्तर सांगेन, अशी योजना आहे.

[224] විභාවනියං පන

[२२४] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘පච්චයෙ දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං. තං තං විභාගන්ති ඉමිනා න සමෙති.

"प्रत्यय (कारण) दाखवण्यासाठी" (पच्चये दस्सेतुं) असे म्हटले आहे. ते "त्या विभागाला" (तं विभागं) या शब्दाशी जुळत नाही.

[225] යඤ්ච තත්ථ

[२२५] आणि तेथे (त्या टीकेमध्ये)...

‘‘ඉහ ඉමස්මිං සමුච්චය සඞ්ගහානන්තරෙ ඨානෙ’’ති ඉහ සද්දස්ස අත්ථවිභාවනං වුත්තං. තංපි න යුජ්ජති.

"येथे, या समुच्चय-संग्रहाच्या लगेचच नंतरच्या स्थानावर" (इह इमस्मिं समुच्चयसंगहानन्तरे ठाने) असे 'इह' (येथे) या शब्दाचे अर्थ-स्पष्टीकरण दिले आहे. ते देखील योग्य वाटत नाही.

එතස්මිඤ්හි අත්ථෙ සති ඉදානි සද්දො නිරත්ථකො හොතීති, පටිච්ච ඵලං සමුප්පජ්ජති එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො. තත්ථ පටිච්චාති අවිනා, අමුඤ්චිත්වාති අත්ථො. අවිජ්ජාදිකො පච්චයධම්මොති වණ්ණෙන්ති. අථවා, සමුප්පජ්ජනං සමුප්පාදො. සහජාතධම්මෙහි සහෙව කලාපවසෙන අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවොති අත්ථො. යථාසකං පච්චයං පටිච්ච තෙන අවිනාභාවීහුත්වා සමුප්පාදො පටිච්ච සමුප්පාදො, අත්ථතො පන සබ්බෙසං පච්චයපච්චයුප්පන්නභූතානං සඞ්ඛත ධම්මානං පච්චයායත්තවුත්තිතාසඞ්ඛාතං සබ්බසඞ්ඛතසාධාරණං එකං සාමඤ්ඤලක්ඛණං. යං ඉදප්පච්චයතාතිච වුච්චති. තත්ථච ඉදප්පච්චය තාති අයං ඉමස්ස පච්චයො අයං ඉමස්ස පච්චයොති එවං නිද්දිසිතබ්බො අයං පච්චයො එතෙසන්ති ඉදප්පච්චයා. සඞ්ඛතධම්මා. ඉදප්පච්චයානං භාවො ඉදප්පච්චයතා. යථාවුත්ත සාමඤ්ඤලක්ඛණං එවාති [Pg.374] අත්ථො වෙදිතබ්බො, න පටිච්ච ඵලං සමුප්පජ්ජති එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො. අවිජ්ජාදිකො පච්චයධම්මොතිච ඉමෙසං පච්චයා ඉදප්පච්චයා. ඉදප්පච්චයාඑව ඉදප්පච්චයතාතිච. විසුද්ධිමග්ගෙ පන සමුප්පජ්ජනං සමුප්පාදොති අයමත්ථො පටික්ඛිත්තො. පාළියං පන අයමෙව අධිප්පෙතො විය දිස්සති. යථාහ –

कारण या अर्थामध्ये 'इदानि' (आता) हा शब्द निरर्थक ठरतो. ज्याच्यावर अवलंबून (प्रतीत्य) फळ उत्पन्न होते, तो 'प्रतीत्यसमुत्पाद' (पटिच्चसमुप्पाद) होय. तेथे 'पटिच्च' (प्रतीत्य) म्हणजे विना नाही (अविना), न सोडता (अमुञ्चित्वा) असा अर्थ आहे. अविद्या इत्यादी प्रत्ययधर्म (कारणधर्म) आहेत, असे वर्णन करतात. अथवा, उत्पन्न होणे म्हणजे 'समुत्पाद' (समुप्पाद) होय. सहजात धर्मांसोबतच समूहाच्या रूपाने (कलापवशाने) उत्पन्न होणे, प्रकट होणे असा अर्थ आहे. आपापल्या प्रत्ययावर (कारणावर) अवलंबून राहून, त्याच्याशी अविनाभावी (वेगळे न होता) होऊन उत्पन्न होणे म्हणजे 'प्रतीत्यसमुत्पाद' होय. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, सर्व प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न (कारण आणि कारणापासून उत्पन्न) झालेल्या संस्कृत (संखत) धर्मांचे प्रत्ययाधीन अस्तित्व (प्रत्ययायत्तवृत्तित्व) हेच सर्व संस्कृत धर्मांचे एक सामान्य लक्षण आहे. ज्याला 'इदंप्रत्ययता' (इदप्पच्चियता) असेही म्हटले जाते. आणि तेथे 'इदंप्रत्ययता' म्हणजे "हा याचा प्रत्यय आहे, हा याचा प्रत्यय आहे" अशा प्रकारे निर्देश करण्यास योग्य असलेला हा प्रत्यय ज्यांचा आहे, ते 'इदंप्रत्यय' (इदप्पच्चया) होत, म्हणजेच संस्कृत धर्म. या इदंप्रत्ययांचा भाव म्हणजे 'इदंप्रत्ययता' होय. वर सांगितलेले सामान्य लक्षणच याचा अर्थ आहे, असे जाणावे. "याच्यावर अवलंबून फळ उत्पन्न होते म्हणून प्रतीत्यसमुत्पाद" आणि "अविद्या इत्यादी प्रत्ययधर्म आहेत" आणि "यांचे प्रत्यय म्हणजे इदंप्रत्यय, आणि इदंप्रत्यय म्हणजेच इदंप्रत्ययता" असा अर्थ येथे समजू नये. परंतु विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) मध्ये "उत्पन्न होणे म्हणजे समुत्पाद" हा अर्थ नाकारला आहे. परंतु पाळी (मूळ पाठात) मध्ये हाच अर्थ अभिप्रेत असल्यासारखा दिसतो. जसे की म्हटले आहे –

කතමොච භික්ඛවෙ පටිච්චසමුප්පාදො. ජාතිපච්චයා භික්ඛවෙ ජරාමරණං, උප්පාදාවා තථාගතානං අනුප්පාදාවා තථාගතානං ඨිතාව සා ධාතු, ධම්මට්ඨිතතා ධම්මනියාමතා ඉදප්පච්චයතාති.ල. අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා උප්පාදාවා.ල. ඉදප්පච්චයතා. ඉති ඛො භික්ඛවෙ තත්‍ර තථතා අවිතථතා අනඤ්ඤථතා ඉදප්පච්චයතා. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ පටිච්චසමුප්පාදොති.

"भिक्खूहो, प्रतीत्यसमुत्पाद कोणता आहे? भिक्खूहो, जातीच्या (जन्माच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) जरा-मरण होते. तथागतांचा उत्पाद (जन्म) होवो वा न होवो, ती धातू (नियम) स्थिरच राहते, ती धम्मस्थितता, धम्मनियामता आणि इदंप्रत्ययता होय... पे... अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार उत्पन्न होतात... पे... इदंप्रत्ययता होय. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तेथील जी तथता (तथ्यता), अवितथता (सत्यता), अनन्यता (अनन्यथाभाव) आणि इदंप्रत्ययता आहे, भिक्खूहो, यालाच प्रतीत्यसमुत्पाद असे म्हटले जाते."

එත්ථ හි ඨිතාව සා ධාතූතිආදිනා තත්‍ර තථතා අවිතථතාතිආදිනාච යථාවුත්තං ඉදප්පච්චයතා සඞ්ඛාතං සාමඤ්ඤ ලක්ඛණමෙව පටිච්චසමුප්පාදොනාමාති දස්සෙති. න චෙත්ථ භාවසාධනෙ කතෙ සති පටිච්චසද්දෙන සහ සමුප්පාදසද්දස්ස අසමානකත්තුතාසඞ්ඛාතො බ්‍යඤ්ජනයුත්තිවිරොධො අත්ථි. යො පටිච්ච ක්‍රියාය කත්තා, තස්සෙව සමුප්පාදක්‍රියායපි කත්තුතා සම්භවතො. න හි ක්‍රියානාම කත්තුරහිතාසම්භවතීති. සඞ්ඛතධම්මෙසුච ගම්භීරෙසු සති අනිච්චතාදිලක්ඛණං විය ඉදංපි සඞ්ඛතලක්ඛණං ගම්භීරමෙව හොතීති නයිධ ගම්භීරවචනවිරොධො සම්භවති. අථඛො සඞ්ඛතධම්මතො සඞ්ඛතලක්ඛණමෙව ගම්භීරතරං හොතීති. තාදිසෙන පන සාමඤ්ඤලක්ඛණෙන සම්පන්නා යථාවුත්තා අවිජ්ජාදයො සඞ්ඛතධම්මා පටිච්චසමුප්පන්නානාම. යථාහ-කතමෙච භික්ඛවෙ පටිච්චසමුප්පන්නාධම්මා ජරාමරණං භික්ඛවෙ පටිච්චසමුප්පන්නං.ල. අවිජ්ජා භික්ඛවෙ පටිච්චසමුප්පන්නාති. ඉති සබ්බෙසං පච්චයපච්චයුප්පන්න භූතානං සඞ්ඛතධම්මානං පච්චයා සත්ත වුත්තිතාසඞ්ඛාතො පටිච්චසමුප්පාදොච සො නීයති ඤායති පටිවිජ්ඣීයතීති කත්වා නයොචාති පටිච්චසමුප්පාදනයො. පඨපෙති සඞ්ඛතධම්මෙ නානාපකාරෙහි පච්චයභෙදෙහි [Pg.375] පවත්තෙති දෙසෙති එත්ථාති පට්ඨානං. මහාපකරණං. පට්ඨානෙ දෙසිතො නයො පට්ඨානනයො.

येथे "ती धातू स्थिरच राहते" इत्यादी आणि "तेथील तथता, अवितथता" इत्यादी वाक्यांद्वारे वर सांगितलेले 'इदंप्रत्ययता' नावाचे सामान्य लक्षणच 'प्रतीत्यसमुत्पाद' आहे, असे दर्शवले आहे. आणि येथे भावसाधन (भाववाचक व्युत्पत्ती) केल्यावर 'पटिच्च' (प्रतीत्य) शब्दासोबत 'समुप्पाद' (समुत्पाद) शब्दाचा भिन्न-कर्तृकत्वाचा (वेगवेगळे कर्ते असण्याचा) व्याकरणिक विरोध येत नाही. कारण जो 'पटिच्च' (अवलंबून राहणे) या क्रियेचा कर्ता आहे, तोच 'समुप्पाद' (उत्पन्न होणे) या क्रियेचा देखील कर्ता असणे शक्य आहे. कारण कोणतीही क्रिया कर्त्याशिवाय असणे शक्य नाही. आणि संस्कृत धर्म गंभीर (गहन) असताना, अनित्यता इत्यादी लक्षणांप्रमाणे हे संस्कृत लक्षण देखील गंभीरच असते; त्यामुळे येथे "गंभीर" या शब्दाशी कोणताही विरोध संभवत नाही. उलट, संस्कृत धर्मांपेक्षा संस्कृत लक्षणच अधिक गंभीर असते. अशा सामान्य लक्षणाने युक्त असलेले वर सांगितलेले अविद्या इत्यादी संस्कृत धर्म 'प्रतीत्यसमुत्पन्न' (पटिच्चसमुप्पन्न) म्हणून ओळखले जातात. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – "भिक्खूहो, प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्म कोणते आहेत? भिक्खूहो, जरा-मरण हे प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे... पे... अविद्या, भिक्खूहो, प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे." अशा प्रकारे, सर्व प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न झालेल्या संस्कृत धर्मांचे प्रत्ययाधीन अस्तित्व म्हणजेच प्रतीत्यसमुत्पाद होय. आणि तो (प्रतीत्यसमुत्पाद) जाणला जातो, समजला जातो, त्याचा वेध घेतला जातो (प्रतिवेध केला जातो) म्हणून तो 'नय' (पद्धत/मार्ग) आहे; म्हणून याला 'प्रतीत्यसमुत्पाद-नय' म्हणतात. ज्यामध्ये संस्कृत धर्मांना विविध प्रकारच्या प्रत्यय-भेदांद्वारे प्रस्थापित केले जाते, प्रवृत्त केले जाते आणि उपदेशिले जाते, ते 'पट्ठान' (प्रस्थान) होय, जे महाप्रकरण (महान ग्रंथ) आहे. पट्ठान ग्रंथात उपदेशिलेला नय म्हणजे 'पट्ठान-नय' (प्रस्थान-नय) होय.

තස්මිං තස්මිං පච්චයධම්මෙ භාවෙ විජ්ජමානෙ සති තෙ තෙ භවන්ති සීලෙනාති තබ්භාවභාවිනො. සඞ්ඛතධම්මා. තෙසං භාවො තබ්භාවභාවිභාවො, ඉමස්මිං සති ඉදං හොති. ඉමස්ස උප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති එවං පවත්තො සඞ්ඛතධම්මනියාමො. තබ්භාවභාවිභාවොඑව ආකාරො තබ්භාවභාවිභාවාකාරො. සො එව තබ්භාවභාවිභාවාකාරමත්තං. මත්තසද්දෙන හෙතාදිපච්චය සත්තිනියමං නිවත්තෙති. තෙන උපලක්ඛිතො නයො පටිච්චසමුප්පාද නයො. ආහච්චපච්චයට්ඨිතිං ආරබ්භාති එත්ථ හෙතු ආරම්මණා දිවසෙන තථාතථා උපකාරකතාසඞ්ඛාතො පච්චයසත්ති විසෙසො ආහච්චපච්චයට්ඨිතිනාම. සො හි අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදීසු විය පච්චයධම්මුද්ධාරමත්තෙ අට්ඨත්වා හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චහොතිආදිනා පච්චයසත්ති විසෙසුද්ධාරවසෙන ආහච්ච මත්ථකං පාපෙත්වා දෙසිතත්තා ආහච්චපච්චයට්ඨිතීති වුච්චති. පච්චයධම්මා තිට්ඨන්ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නාභිසඞ්ඛරණ කිච්චං පත්වා අනොසක්කමානා හුත්වා පවත්තන්ති එතායාති කත්වා. ආරබ්භාති පටිච්ච. වුච්චතීති භගවතා කථීයති.

त्या त्या प्रत्ययधर्माचे (कारणाचे) अस्तित्व असताना, ते ते (कार्य) स्वभावतःच उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांना 'तद्भावभावी' (तब्भावभावी) म्हणतात, म्हणजेच संस्कृत धर्म. त्यांचा भाव म्हणजे 'तद्भावभावीभाव' होय. "हे असताना हे होते, याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला संस्कृत धर्मांचा नियम (नियमता) होय. तद्भावभावीभाव हाच आकार (प्रकार/स्वरूप) म्हणजे 'तद्भावभावीभावाकार' होय. तोच 'तद्भावभावीभावाकारमात्र' होय. 'मात्र' (मत्त) या शब्दाने हेतू इत्यादी प्रत्यय-शक्तीचा नियम वगळला जातो. त्याने लक्षित केलेला नय म्हणजे 'प्रतीत्यसमुत्पाद-नय' होय. "आहच्चपच्चयट्ठितिं आरब्भ" (आहृत्य-प्रत्यय-स्थितीला अनुसरून) यामध्ये हेतू, आलंबन इत्यादींच्या द्वारे त्या त्या प्रकारे उपकारक असणे म्हणजेच 'आहृत्य-प्रत्यय-स्थिती' (आहच्चपच्चयट्ठिति) नावाची विशेष प्रत्यय-शक्ती होय. कारण ती (प्रत्यय-शक्ती) "अविद्याप्रत्यया संस्कार" इत्यादींप्रमाणे केवळ प्रत्ययधर्माचा उल्लेख करण्यापुरती मर्यादित न राहता, हेतूप्रत्यय, आलंबनप्रत्यय इत्यादी विशेष प्रत्यय-शक्तींच्या उल्लेखाद्वारे थेट अंतिम निष्कर्षापर्यंत पोहोचवून उपदेशिली गेल्यामुळे तिला 'आहृत्य-प्रत्यय-स्थिती' (आहच्चपच्चयट्ठिति) असे म्हटले जाते. ज्या शक्तीद्वारे प्रत्ययधर्म स्थिर राहतात आणि आपल्या प्रत्ययोत्पन्न धर्मांच्या निर्मितीचे कार्य प्राप्त करून मागे न हटता प्रवृत्त होतात, म्हणून तिला 'आहच्चपच्चयट्ठिति' म्हणतात. 'आरब्भ' म्हणजे अवलंबून (प्रतीत्य/पटिच्च). 'वुच्चति' म्हणजे भगवंतांद्वारे सांगितले जाते.

උභයං පන වොමිස්සිත්වා පපඤ්චෙන්ති ආචරියාති ඉදං පටිච්ච සමුප්පාදං පපඤ්චෙන්තෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙහි තං පපඤ්චයන්තා පට්ඨාන නයංපි ආහරිත්වා පපඤ්චෙන්තීති. යථා සූරියො උදයන්තො අන්ධකාරෙ විධමෙත්වා දබ්බසම්භාරෙ මහාජනස්ස පාකටෙ කරොති. එවමෙවං උප්පන්නං චතුසච්චඤාණං අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා චතුසච්ච ධම්මං විදති පාකටං කරොතීති විජ්ජා. තප්පටිපක්ඛත්තා මොහො අවිජ්ජානාම. සො හි උප්පජ්ජමානො ධම්මෙසු අඤ්ඤාණඅදස්සන සඞ්ඛාතං අන්ධකාරං ජනෙත්වාව උප්පජ්ජති. පටිච්ච ඵලං එති ආගච්ඡති එතස්මා එතෙනාති වා පච්චයො. අවිජ්ජාච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො. තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති සම්බන්ධො. සඞ්ඛතං කායවචීමනොකම්මං අභිසඞ්ඛරොන්ති සත්තා එතෙහීති සඞ්ඛාරා. විජානාතීති විඤ්ඤාණං. විජානන්ති සත්තා එතෙනාති [Pg.376] වා විඤ්ඤාණං. ආරම්මණෙ නමතීති නාමං. රුප්පති විකාරං ආපජ්ජතීති රූපං. අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනං. දෙවානං දෙවායතනමිව. ඵුසතීති ඵස්සො. ඵුසන්ති සම්පයුත්තකා ධම්මා එතෙනාති වා ඵස්සො. වෙදයතීති වෙදනා. වෙදයන්ති පච්චනුභවන්ති සත්තා එතායාතිවා වෙදනා. තස්සති පරිතස්සතීති තණ්හා. නිච්චපිපාසවසෙන ආරම්මණහෙතු නිච්චං චඤ්චලති පත්ථෙති වාති අත්ථො. තස්සන්ති පරිතස්සන්ති චඤ්චලන්ති සත්තා එතායාති වා තණ්හා. උපාදියතීති උපාදානං. අමුඤ්චගාහං ගණ්හාතීති අත්ථො. උපාදියන්ති සත්තා එතෙනාති වා උපාදානං.

परंतु 'दोन्हींचे मिश्रण करून आचार्य विस्तार करतात' हे विधान प्रतीत्यसमुत्पादाचा विस्तार करणाऱ्या आचार्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. ते त्याचा विस्तार करताना पट्ठान पद्धतीचाही अवलंब करून विस्तार करतात, असे समजावे. ज्याप्रमाणे उगवणारा सूर्य अंधाराचा नाश करून लोकांना भौतिक वस्तू स्पष्ट करतो, त्याचप्रमाणे उत्पन्न झालेले चतुरार्यसत्य ज्ञान अविद्यारूपी अंधाराचा नाश करून चतुरार्यसत्य धर्माला जाणते आणि स्पष्ट करते, म्हणून त्याला 'विद्या' म्हणतात. त्याच्या विरोधी असल्यामुळे मोहाला 'अविद्या' म्हणतात. कारण तो (मोह) उत्पन्न होताना धर्मांविषयी अज्ञान आणि अदर्शन नावाचा अंधार निर्माण करूनच उत्पन्न होतो. ज्याच्यापासून किंवा ज्याच्याद्वारे फळ प्राप्त होते किंवा येते, तो 'प्रत्यय' (कारण) होय. अविद्या आणि तीच प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे 'अविद्याप्रत्यय' असा शब्द बनतो. म्हणून 'अविद्याप्रत्ययामुळे संस्कार उत्पन्न होतात' असा हा संबंध आहे. प्राणी ज्यांच्याद्वारे संस्कृत (निर्मित) अशा कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्मांचे अभिसंस्कार करतात, ते 'संस्कार' होत. जे जाणते ते 'विज्ञान' होय. किंवा प्राणी ज्याच्याद्वारे विशेष रूपाने जाणतात ते 'विज्ञान' होय. जे आलंबनाकडे (विषयाकडे) झुकते ते 'नाम' होय. जे विकृत होते किंवा बदल पावते ते 'रूप' होय. अधिष्ठानाच्या (आश्रयाच्या) अर्थाने 'आयतन' म्हटले जाते, जसे देवांचे देवालय (देवांचे निवासस्थान). जे स्पर्श करते तो 'स्पर्श' होय. किंवा संप्रयुक्त धर्म ज्याच्याद्वारे स्पर्श करतात तो 'स्पर्श' होय. जे वेदन (अनुभव) करते ती 'वेदना' होय. किंवा प्राणी ज्याच्याद्वारे वेदन करतात, प्रत्यक्ष अनुभव घेतात ती 'वेदना' होय. जी तृष्णा (तहान) निर्माण करते, अत्यंत व्याकुळ करते ती 'तृष्णा' होय. निरंतर तहान लागल्यामुळे आलंबनाच्या कारणाने जे नेहमी चंचल असते किंवा इच्छा करते, असा याचा अर्थ आहे. किंवा प्राणी ज्याच्याद्वारे तृषित होतात, अत्यंत व्याकुळ होतात आणि चंचल होतात ती 'तृष्णा' होय. जे उपादान (ग्रहण) करते ते 'उपादान' होय. न सोडता घट्ट पकडून ठेवणे असा याचा अर्थ आहे. किंवा प्राणी ज्याच्याद्वारे उपादान (ग्रहण) करतात ते 'उपादान' होय।

භවති වඩ්ඪතීති භවො. භවන්ති ජායන්ති වඩ්ඪන්ති සුඛදුක්ඛානි එතෙනාති වා භවො. ජනනං ජාති. ජායන්ති පාතුභවන්ති සඞ්ඛත ධම්මා එතායාති වා ජාති. ජීරණං ජරා. ජීරන්ති ජිණ්ණභාවං ගච්ඡන්ති එතායාති වා ජරා. සොචනං සොකො. සොචන්ති චිත්තපරිළාහං ගච්ඡන්ති එතෙනාති වා සොකො. පරිදෙවනං පරිදෙවො. තං තං පවත්තිං පරිකිත්තෙත්වා දෙවන්ති කන්දන්ති එතෙනාති වා පරිදෙවො. ඛමිතුං සහිතුං දුක්කරන්ති දුක්ඛං. දුම්මනස්ස විරූපචිත්තස්ස භාවො දොමනස්සං. භුසො ආයාසනං උපායාසො. ආයාසනන්ති අනස්සාසනං. විසීදනන්ති අත්ථො. එවන්ති ඉමිනා යථාවුත්තෙන. අවිජ්ජාදි සඞ්ඛාරාදිපච්චයපච්චයුප්පන්න පරංපරවිධිනා සමුදයො හොතීති සම්බන්ධො. එතස්සකෙවලස්සදුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති අවිජ්ජාදිකස්ස එතස්ස සකලස්ස දුක්ඛරාසිස්ස කෙනචි සුඛෙන අසංමිස්සස්ස වා දුක්ඛරාසිස්ස අභිනිබ්බත්ති හොතීති අත්ථො. එත්ථච දුවිධො පටිච්චසමුප්පාදනයො සුත්තන්තිකනයො අභිධම්මනයොති. තත්ථ සුත්තන්තිකනයෙන තාව අවිජ්ජා චතුබ්බිධා දුක්ඛපටිච්ඡාදිකා සමුදයපටිච්ඡාදිකා නිරොධපටිච්ඡාදිකා මග්ගපටිච්ඡාදිකාචාති. අභිධම්මනයෙන පන පුබ්බන්තපටිච්ඡාදිකා අපරන්ත පටිච්ඡාදිකා පුබ්බන්තාපරන්තපටිච්ඡාදිකා පටිච්චසමුප්පාදපටිච්ඡාදිකාති චතූහි සද්ධිං අට්ඨ විධාති වෙදිතබ්බා.

जे होते किंवा वाढते तो 'भव' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे सुख-दुःख उत्पन्न होतात, वाढतात तो 'भव' होय. उत्पन्न होणे म्हणजे 'जाती' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे संस्कृत धर्म उत्पन्न होतात, प्रकट होतात ती 'जाती' होय. जीर्ण होणे म्हणजे 'जरा' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे ते जीर्ण होतात, जीर्णावस्थेला प्राप्त होतात ती 'जरा' होय. शोक करणे म्हणजे 'शोक' होय. किंवा ज्याच्याद्वारे ते शोक करतात, चित्ताच्या संतापाला (दाहाला) प्राप्त होतात तो 'शोक' होय. विलाप करणे म्हणजे 'परिदेव' होय. किंवा त्या त्या प्रसंगाचे वर्णन करून ज्याच्याद्वारे ते रडतात, आक्रोश करतात तो 'परिदेव' होय. सहन करणे किंवा सोसणे कठीण आहे ते 'दुःख' होय. दुर्मनस्क किंवा विरूप चित्ताची अवस्था म्हणजे 'दौर्मनस्य' होय. अत्यंत तीव्र क्लेश म्हणजे 'उपायास' (हताशपणा) होय. उपायास म्हणजे उसासे टाकणे, खचून जाणे असा याचा अर्थ आहे. 'अशा प्रकारे' म्हणजे या पूर्वोक्त अविद्या इत्यादी आणि संस्कार इत्यादी प्रत्यय (कारण) व प्रत्ययोत्पन्न (कार्यात्मक) परंपरेच्या विधीने 'उत्पत्ती होते' असा संबंध जोडला पाहिजे. 'या केवळ दुःखस्कंधाचा' म्हणजे अविद्या इत्यादी या संपूर्ण दुःखसमूहाचा, जो कोणत्याही सुखाने अमिश्रित आहे अशा दुःखसमूहाचा प्रादुर्भाव होतो, असा अर्थ आहे. आणि येथे प्रतीत्यसमुत्पाद पद्धती दोन प्रकारची आहे: सुत्तंत पद्धती आणि अभिधम्म पद्धती. त्यामध्ये सुत्तंत पद्धतीने अविद्या चार प्रकारची आहे: दुःख झाकणारी, समुदय झाकणारी, निरोध झाकणारी आणि मार्ग झाकणारी. परंतु अभिधम्म पद्धतीने, पूर्वान्त (भूतकाळ) झाकणारी, अपरान्त (भविष्यकाळ) झाकणारी, पूर्वान्त-अपरान्त (भूत-भविष्यकाळ) झाकणारी आणि प्रतीत्यसमुत्पाद झाकणारी, या चार प्रकारांसह ती आठ प्रकारची आहे असे जाणावे।

සඞ්ඛාරා සුත්තන්තිකනයෙන සාසවා කුසලාකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජා භිසඞ්ඛාරොති පන [Pg.377] තිවිධා හොන්ති. තත්ථ ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාති සඞ්ඛාරොනාම. කාමරූප කුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරොනාම. අරූපකුසලචෙතනා ආනෙඤ්ජාතිසඞ්ඛාරොනාම. අභිධම්මනයෙන පන සබ්බාපි ලොකියලොකුත්තරභූතා කුසලාකුසලචෙතනා සඞ්ඛාරානාම. කිරියචෙතනා පන සබ්බාපි විභඞ්ගෙ නගහිතා. අට්ඨකථායඤ්ච කිරියධම්මානං පන යස්මා නෙව අවිජ්ජා න කුසලා කුසලමූලානි උපනිස්සයපච්චයත්තං ලභන්ති. තස්මා කිරියවසෙන පච්චයාකාරො නවුත්තොති වුත්තං. අවිජ්ජාච කුසලාකුසලමූලා නිච කිරියධම්මානං උපනිස්සය පච්චයා න හොන්ති. තස්මා කිරියධම්මා පටිච්චසමුප්පාදදෙසනායං නගහිතාති වුත්තං හොති. සංයුත්තෙපි යතො ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛුනො අවිජ්ජා පහීනා හොති. විජ්ජාඋප්පන්නා. සො අවිජ්ජා විරාගා විජ්ජුප්පාදා නෙව පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති. න අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං. න ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතීති වුත්තං. අත්තනො අනුරූපපච්චයවසෙන පන තෙසංපි පටිච්ච සමුප්පාදො අවාරිතොයෙව. නහි කොචි පටිච්චසමුප්පාදරහිතො සඞ්ඛතධම්මොනාම අත්ථීති. එස නයො විඤ්ඤාණාදීසුපීති. විඤ්ඤාණන්ති බාත්තිංසවිධං ලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණං සුත්තන්තිකනයෙන. අභිධම්මනයෙන පන කිරියචිත්තවජ්ජිතං එකූනසත්තතිවිධං ලොකියලොකුත්තරවිඤ්ඤාණං. නාමරූපන්ති ලොකිය විඤ්ඤාණ සහජාතං වෙදනාදිඛන්ධත්තයං පටිසන්ධියං කම්මජරූපං පවත්තියං චිත්තජ රූපඤ්ච සුත්තන්තිකනයෙන. අභිධම්මනයෙන පන සබ්බං කුසලාකුසල විපාකසම්පයුත්තං ඛන්ධත්තයං වුත්තප්පකාරරූපඤ්ච. අට්ඨකථායං පන ලද්ධපච්ඡාජාතපච්චයං සබ්බංපි චතුසමුට්ඨානරූපං ගහිතමෙව.

सुत्तंत पद्धतीने संस्कार हे आसवांसह असणारे कुशल आणि अकुशल चेतनांचे अपुण्य-अभिसंस्कार, पुण्य-अभिसंस्कार आणि आणेञ्ज-अभिसंस्कार (अचल संस्कार) असे तीन प्रकारचे असतात. त्यामध्ये बारा अकुशल चेतनांना 'अपुण्य-अभिसंस्कार' म्हणतात. काम आणि रूप भूमीतील कुशल चेतनांना 'पुण्य-अभिसंस्कार' म्हणतात. अरूप भूमीतील कुशल चेतनांना 'आणेञ्ज-अभिसंस्कार' म्हणतात. परंतु अभिधम्म पद्धतीने सर्वच लौकिक आणि लोकोत्तर असणाऱ्या कुशल-अकुशल चेतनांना 'संस्कार' म्हणतात. परंतु सर्व क्रिया चेतना विभंगामध्ये ग्रहण केल्या गेलेल्या नाहीत. आणि अट्ठकथेमध्येही म्हटले आहे: 'कारण क्रिया धर्मांना अविद्या किंवा कुशल-अकुशल मूले उपनिस्सय-प्रत्यय (उपनिश्रय कारण) म्हणून प्राप्त होत नाहीत, म्हणून क्रियांच्या प्रभावाने प्रत्ययाकार (कारणभाव) सांगितलेला नाही.' अविद्या आणि कुशल-अकुशल मूले ही क्रिया धर्मांचे उपनिस्सय-प्रत्यय नसतात, म्हणूनच प्रतीत्यसमुत्पाद देशनेमध्ये क्रिया धर्म ग्रहण केलेले नाहीत, असा याचा अर्थ आहे. संयुत्तनिकायातही म्हटले आहे: 'हे भिक्खूहो, जेव्हा भिक्खूची अविद्या नष्ट होते आणि विद्या उत्पन्न होते, तेव्हा तो अविद्येच्या विरागामुळे आणि विद्येच्या उत्पत्तीमुळे पुण्य-अभिसंस्कारांचे अभिसंस्करण करत नाही, अपुण्य-अभिसंस्कारांचे अभिसंस्करण करत नाही आणि आणेञ्ज-अभिसंस्कारांचे अभिसंस्करण करत नाही.' परंतु त्यांच्या स्वतःच्या अनुरूप कारणांच्या प्रभावाने त्यांचा प्रतीत्यसमुत्पाद मुळीच रोखला जात नाही. कारण प्रतीत्यसमुत्पादाशिवाय कोणताही संस्कृत धर्म अस्तित्वात नाही, असे जाणावे. हाच नियम विज्ञान इत्यादींच्या बाबतीतही लागू करावा, असे जाणावे. सुत्तंत पद्धतीने 'विज्ञान' म्हणजे बत्तीस प्रकारचे लौकिक विपाक विज्ञान होय. परंतु अभिधम्म पद्धतीने क्रिया चित्त वगळून एकोणसत्तर प्रकारचे लौकिक व लोकोत्तर विज्ञान होय. सुत्तंत पद्धतीने 'नामरूप' म्हणजे लौकिक विपाक विज्ञानासोबत उत्पन्न होणारे वेदना इत्यादी तीन स्कंध, प्रतिसंधीच्या वेळी कर्मज रूप आणि प्रवृत्तीच्या वेळी (जीवनावस्थेत) चित्तज रूप होय. परंतु अभिधम्म पद्धतीने सर्व कुशल, अकुशल आणि विपाकांशी संप्रयुक्त असणारे तीन स्कंध आणि पूर्वोक्त प्रकारचे रूप होय. अट्ठकथेमध्ये मात्र पश्चाज्जात-प्रत्यय प्राप्त झालेले सर्वच चतुःसमुत्थान रूप ग्रहण केले गेले आहे।

[226] විභාවනියං පන

[२२६] परंतु विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये)...

‘‘තදුභයංපි ඉධ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගත’’න්ති වුත්තං. තං අනුපපන්නං.

“ते दोन्हीही येथे प्रतिसंधी विज्ञानासोबत असतात” असे म्हटले आहे. ते अयोग्य (असंगत) आहे।

සළායතනන්ති ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි එව සබ්බත්ථ පාළියං විභත්තානි. එකච්චෙ පන ආචරියා බාහිරායතනානි ඵස්සස්ස පච්චයා හොන්තීති කත්වා තානිපි ඉධ ගණ්හන්ති. තංපි නිදානවග්ග පාළියා සමෙතියෙව. යථාහ –

‘षडायतन’ म्हणजे केवळ सहा आध्यात्मिक (अंतर्गत) आयतनेच सर्व पाळी ग्रंथांमध्ये विश्लेषित केली आहेत. परंतु काही आचार्य बाह्य आयतने देखील स्पर्शाचे प्रत्यय (कारण) असतात असे मानून, त्यांनाही येथे ग्रहण करतात. ते देखील निदानवग्ग पाळीशी सुसंगतच आहे. जसे की म्हटले आहे –

කතමොච [Pg.378] භික්ඛවෙ ලොකස්ස සමුදයො. චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො. ඵස්සපච්චයා වෙදනා. වෙදනාපච්චයා තණ්හා.ල. දොමනස්සුපායාසා සම්භවන්තීති අයං ලොකස්ස සමුදයො. සොතඤ්ච.ල. මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණං. තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො.ල. ලොකස්ස සමුදයොති.

आणि भिक्खूहो, जगाचा (लोकाचा) उदय कोणता? डोळा आणि रूपांवर अवलंबून चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होते. तिन्हींच्या संगतीला स्पर्श म्हणतात. स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना होते. वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा होते... [तसेच] दौर्मनस्य आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात. हा जगाचा उदय आहे. कान... मन आणि धर्मांवर अवलंबून मनोविज्ञान उत्पन्न होते. तिन्हींच्या संगतीला स्पर्श म्हणतात... हा जगाचा उदय आहे.

ඵස්සවෙදනාදයොපි නයද්වයෙ තං තං විඤ්ඤාණසම්පයුත්තා වෙදිතබ්බා. තණ්හුපාදානානි පාකටානි. භවො දුවිධො කම්මභවො උපපත්තිභවොච. ලොකියකුසලාකුසලභූතා චෙතනාච. චෙතනාසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො අනභිජ්ඣාදයොච කම්මභවො. යථාහ-සබ්බංපි භවගාමිකම්මං කම්මභවොති. කම්මනිබ්බත්තා පන සබ්බෙපි ලොකියවිපාකක්ඛන්ධා සබ්බානිච කම්මජරූපානි උපපත්තිභවො සුත්තන්තිකනයෙන. අභිධම්මනයෙන පන ලොකුත්තර ඛන්ධාපි විභඞ්ගෙ ආගතාඑව. ජාතිජරාමරණානි සබ්බෙසං සඞ්ඛත ධම්මානං ලක්ඛණපත්තානි. සොකාදීසු ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස සොචනාකාරෙන පවත්තා දොමනස්සවෙදනා සොකොනාම. රොදනාකාරෙන පවත්තො අනිට්ඨො චිත්තජසද්දො පරිදෙවොනාම. කායිකා දුක්ඛවෙදනා දුක්ඛංනාම. චෙතසිකා දුක්ඛවෙදනා දොමනස්සංනාම. ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං සංසීදනවිසීදනාකාරපවත්තො දොසො උපායාසොනාම. අයමෙත්ථ විභාගො. යෙසං පන ඛන්ධදුක්ඛෙ අවිජ්ජා අප්පහීනා හොති. තෙසං ඉතරසච්චෙසුපි සා අප්පහීනාඑව හොතීති තෙ ඛන්ධපවත්තියංඑව සුඛසඤ්ඤං ලභන්ති. ඛන්ධනිරොධෙ දුක්ඛසඤ්ඤං. ඛන්ධපවත්තිමග්ගෙඑව සුඛමග්ගසඤ්ඤං ලභන්ති. ඛන්ධනිරොධමග්ගෙ දුක්ඛමග්ගසඤ්ඤං. තස්මා ඛන්ධපවත්තිපච්චයභූතා පුඤ්ඤා පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරධම්මාඑව තෙසං අවිජ්ජානිවුටානං සුඛකාමානං දුක්ඛපටිකූලානං සත්තානං පටිසරණා හොන්තීති වුත්තං අවිජ්ජාපච්ච යාසඞ්ඛාරාති. එත්ථච විසෙසතො පච්චුප්පන්නඛන්ධපටිච්ඡාදිකාය අවිජ්ජාය දුච්චරිතභූතා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරා සම්භවන්ති. අනාගත ඛන්ධපටිච්ඡාදිකාය අවිජ්ජාය සුචරිතභූතා පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරා සම්භවන්තීති [Pg.379] වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛාරෙසු සති අප්පහීනභවතණ්හානං සත්තානං චුතිඅනන්තරං පුනභවාභිනිබ්බත්තියා කොචි විබන්ධො නාම නත්ථි. තස්මා සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනාති ඉමෙ අත්තභාවසඤ්ඤිතා පඤ්චධම්මා භවන්තරෙ පාතු භවන්ති. තත්ථ පන විඤ්ඤාණමෙව පධානං ජෙට්ඨකං හොතීති වුත්තං. සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණෙච සති තස්ස උදයභූතානං නාමරූපානං උප්පත්තියා විබන්ධොනාම නත්ථීති වුත්තං. විඤ්ඤාණපච්චයානාම රූපන්ති. එත්තාවතා සාමඤ්ඤතො පරිපුණ්ණොනාම කායො රූප කායොච වුත්තො හොති. එවංසන්තෙපි තෙසු ද්වීසු කායෙසු යෙධම්මා සත්තපඤ්ඤත්තියා පධානඞ්ගභූතා හොන්ති. යෙහිච ඵස්සා දීනි උපරි අඞ්ගානි ආගතානි හොන්ති. යෙසුච සත්තා අත්තගාහං දළ්හතරං ගණ්හන්ති. තෙ විසුං නීහරිත්වා දස්සෙතුං නාමරූපපච්චයා සළායතනන්ති වුත්තං. නාමරූපෙ සති තෙසංපි උප්පත්තියා විබන්ධො නත්ථියෙව. සළායතනසමුට්ඨිතොච ඵස්සො සළායතනෙ සති එකන්තෙන සම්භවතීති වුත්තං සළායතනපච්චයාඵස්සොති. ඵස්සසමුට්ඨිතාච වෙදනා ඵස්සෙ සති එකන්තෙන සම්භවතියෙවාති වුත්තං ඵස්සපච්චයාවෙදනාති. සුඛවෙදනාසදිසො තණ්හාය අවස්සයොනාම නත්ථීති වුත්තං වෙදනාපච්චයාතණ්හාති. කාමුපාදානඤ්චනාම එකස්මිං ආරම්මණෙ පුනප්පුනං සමුදාචරිත්වා දළ්හත්තප්පත්තා තණ්හාඑව, දිට්ඨියොච අත්තනිච අත්තනො ආරම්මණෙසුච අස්සාදන ඛමන රොචන භූතාය තණ්හාය වසෙන දළ්හත්තං ආපජ්ජන්තීති වුත්තං තණ්හාපච්චයාඋපාදානන්ති. උපාදියන්තාච තස්ස තස්ස උපාදානියස්ස අත්ථස්ස හිතවුඩ්ඪිසඤ්ඤිතං තංතං කම්මභවං ආයූහන්තියෙවාති වුත්තං උපාදානපච්චයාභවොති. භවසද්දො හෙත්ථ වඩ්ඪිපරියායො. යථා –

दोन्ही पद्धतींमध्ये स्पर्श, वेदना इत्यादी देखील त्या त्या विज्ञानाशी संप्रयुक्त (युक्त) असल्याचे जाणावे. तृष्णा आणि उपादान हे स्पष्ट आहेत. भव दोन प्रकारचा आहे: कम्मभव आणि उपपत्तिभव. लौकिक कुशल आणि अकुशल चेतना, तसेच चेतनेशी संप्रयुक्त असलेले अभिज्झा (लोभ) इत्यादी आणि अनभिज्झा (अलोभ) इत्यादी म्हणजे कम्मभव होय. जसे म्हटले आहे—'भवाकडे नेणारे सर्व कम्म म्हणजे कम्मभव होय.' परंतु सुत्तंत पद्धतीनुसार, कम्माने उत्पन्न झालेले सर्व लौकिक विपाक-स्कंध आणि सर्व कम्मज-रूप म्हणजे उपपत्तिभव होय. अभिधम्म पद्धतीनुसार तर लोकोत्तर स्कंध देखील विभंगामध्ये आलेलेच आहेत. जाती, जरा आणि मरण हे सर्व संस्कृत धर्मांचे केवळ लक्षण आहेत. शोक इत्यादींमध्ये, नातेवाईकांचा नाश इत्यादींमुळे पीडित झालेल्या व्यक्तीला शोक करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारी जी दौर्मनस्य-वेदना आहे, तिला 'शोक' म्हणतात. रडण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा, अनिष्ट असा चित्तजन्य आवाज म्हणजे 'परिदेव' होय. शारीरिक दुःखद वेदनेला 'दुःख' म्हणतात. मानसिक दुःखद वेदनेला 'दौर्मनस्य' म्हणतात. नातेवाईकांचा नाश इत्यादी कारणांमुळे अत्यंत खचून जाण्याच्या किंवा हताश होण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा जो द्वेष आहे, त्याला 'उपायास' म्हणतात. हा येथे धर्मांचा विभाग आहे. परंतु ज्यांना स्कंध-दुःखाविषयी अविद्या नष्ट झालेली नाही, त्यांना इतर सत्यांविषयी देखील ती अविद्या नष्ट झालेलीच नसते; म्हणून ते स्कंधांच्या प्रवृत्तीमध्येच (अस्तित्वातच) सुखसंज्ञा प्राप्त करतात, स्कंधांच्या निरोधात दुःखसंज्ञा प्राप्त करतात, स्कंधांच्या प्रवृत्तीच्या मार्गात सुखमार्गसंज्ञा प्राप्त करतात आणि स्कंधांच्या निरोधाच्या मार्गात दुःखमार्गसंज्ञा प्राप्त करतात. म्हणूनच, स्कंधांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणारे पुण्य, अपुण्य आणि आणेञ्ज (अचल) अभिसंस्कार धर्मच, अविद्येने झाकलेल्या, सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा तिरस्कार करणाऱ्या त्या प्राण्यांचे आश्रयस्थान होतात; म्हणून 'अविद्याप्रत्यया संस्कार' असे म्हटले आहे. आणि येथे विशेषतः, वर्तमान स्कंधांना झाकणाऱ्या अविद्येमुळे दुष्कृत्यरूप अपुण्य-अभिसंस्कार उत्पन्न होतात; तर अनागत (भविष्यातील) स्कंधांना झाकणाऱ्या अविद्येमुळे सुकृत्यरूप पुण्य आणि आणेञ्ज-अभिसंस्कार उत्पन्न होतात, असे जाणावे. संस्कार असताना, ज्यांची भव-तृष्णा नष्ट झालेली नाही अशा प्राण्यांना, च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) पुनर्भव उत्पन्न होण्यात कोणताही अडथळा नसतो. म्हणूनच, संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान, नामरूप, सळायतन (सहा इंद्रिये), स्पर्श आणि वेदना हे आत्मभाव संज्ञेचे पाच धर्म दुसऱ्या भवात प्रकट होतात. त्यामध्ये विज्ञानच प्रधान आणि ज्येष्ठ असते, म्हणून 'संस्कारप्रत्यया विज्ञान' असे म्हटले आहे. आणि विज्ञान असताना, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या नामरूपांच्या उत्पत्तीत कोणताही अडथळा नसतो, म्हणून 'विज्ञानप्रत्यया नामरूप' असे म्हटले आहे. एवढ्याने सामान्यतः परिपूर्ण असा नामकाय आणि रूपकाय सांगितले जातो. असे असूनही, त्या दोन कायांमध्ये जे धर्म प्राणी-प्रज्ञप्तीचे प्रधान अंग आहेत, आणि ज्यांच्यामुळे स्पर्श इत्यादी पुढील अंगे प्राप्त होतात, आणि ज्यांच्यामध्ये प्राणी अत्यंत दृढतेने 'आत्मभाव' ग्रहण करतात, त्यांना स्वतंत्रपणे दाखवण्यासाठी 'नामरूपप्रत्यया सळायतन' असे म्हटले आहे. नामरूप असताना त्यांच्याही उत्पत्तीत अडथळा नसतोच. आणि सळायतनापासून उत्पन्न होणारा स्पर्श, सळायतन असताना निश्चितपणे संभवतो, म्हणून 'सळायतनप्रत्यया स्पर्श' असे म्हटले आहे. स्पर्शापासून उत्पन्न होणारी वेदना, स्पर्श असताना निश्चितपणे संभवतेच, म्हणून 'स्पर्शप्रत्यया वेदना' असे म्हटले आहे. सुखद वेदनेसारखा तृष्णेला दुसरा कोणताही आश्रय नाही, म्हणून 'वेदनाप्रत्यया तृष्णा' असे म्हटले आहे. कामुपादान म्हणजे एकाच आलंबनावर वारंवार प्रवृत्त होऊन दृढता प्राप्त झालेली तृष्णाच होय; आणि दृष्टी (चुकीची मते) स्वतःमध्ये आणि स्वतःच्या आलंबनांमध्ये आस्वादन, सहनशीलता आणि आवड निर्माण करणाऱ्या तृष्णेच्या प्रभावाने दृढता प्राप्त करतात, म्हणून 'तृष्णाप्रत्यया उपादान' असे म्हटले आहे. आणि उपादान (आसक्ती) करणारे लोक त्या त्या उपादानीय विषयाच्या हित आणि वृद्धीच्या संज्ञेने त्या त्या कम्मभवाचा संचय करतात, म्हणून 'उपादानप्रत्यया भव' असे म्हटले आहे. येथे 'भव' हा शब्द वृद्धीचा (वाढीचा) वाचक आहे. जसे की—

සුවිජානො භවං හොති, දුවිජානො පරාභවොති.

प्रगती करणारा सहज ओळखता येतो, आणि अधोगती करणाराही सहज ओळखता येतो.

කම්මභවෙ සති එකන්තෙන පුනභවොපි සම්භවතීති වුත්තං භවපච්චයාජාතීති. ජාතියාච සති එකන්තෙන ජරාමරණං හොතියෙවාති වුත්තං ජාතිපච්චයාජරාමරණන්ති. අයමෙත්ථ තබ්භාවභාවිභාවවිධි. [Pg.380] සොකාදිවචනඤ්චෙත්ථ ඊදිසෙන තබ්භාව භාවිභාවෙන පවත්තස්ස සකලස්ස වට්ටධම්මස්ස ආදීනවරාසිදස්ස නත්ථං වුත්තන්ති. එත්ථාති ඉමස්මිං පච්චයසඞ්ගහෙ. තත්ථාති තස්මිං පටිච්චසමුප්පාදනයෙ. අද්ධානවන්තෙ ධම්මෙ භුසො ධාරෙතීති අද්ධා. කාලො. සො හි තෙකාලිකෙ ධම්මෙ සන්තානානුපබන්ධවසෙන කප්පපරංපරා වස්ස උතු මාස පක්ඛ රත්ති දිව පරංපරාච හුත්වා අපතමානෙ ධාරෙන්තො විය උපට්ඨාතීති. අථවා, භුසො දහන්ති තිට්ඨන්ති පවත්තන්ති තෙකාලිකා ධම්මා එත්ථාති අද්ධා. කාලොයෙව. සො පන සයං අභින්නොපි භෙදවන්තෙ ධම්මෙ උපාදාය භින්නො විය උපචරිතුං යුත්තොති වුත්තං තයොඅද්ධාති.

कम्मभव असताना निश्चितपणे पुनर्जन्मही संभवतो, म्हणून म्हटले आहे: 'भवप्रत्यया जाती' (भवाच्या प्रत्ययाने जन्म होतो). आणि जन्म झाल्यावर निश्चितपणे जरा-मरण होतेच, म्हणून म्हटले आहे: 'जातिप्रत्यया जरामरणं' (जन्माच्या प्रत्ययाने जरा-मरण होते). हा येथे 'तद्भाव-भावी-भाव' (त्याच्या असण्याने हे असणे) चा नियम आहे. आणि येथे शोक इत्यादींचे कथन अशा प्रकारच्या 'तद्भाव-भावी-भावाने' प्रवृत्त होणाऱ्या संपूर्ण संसारचक्राच्या (वट्टधम्म) आणि आदिनाव-राशीच्या (दोषांच्या समूहाच्या) विनाशासाठी केले आहे. 'येथे' म्हणजे या प्रत्यय-संग्रहात. 'तेथे' म्हणजे त्या प्रतीत्यसमुत्पाद-नयात. 'अद्धा' म्हणजे जो अद्धावान (दीर्घकाळ टिकणाऱ्या) धर्मांना अत्यंत धारण करतो, तो काळ (वेळ) होय. कारण तो त्रैकालिक धर्मांना संतती-अनुबंधाच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने कल्प-परंपरा, वर्ष, ऋतू, महिना, पंधरवडा, रात्र आणि दिवस यांच्या परंपरेने नष्ट न होता धारण केल्यासारखा भासतो. अथवा, ज्यामध्ये त्रैकालिक धर्म अत्यंत राहतात, टिकतात आणि प्रवृत्त होतात, तो 'अद्धा' म्हणजे काळच होय. तो स्वतः अभिन्न (अविभाज्य) असला तरी, भिन्न धर्मांच्या अपेक्षेने भिन्न असल्यासारखा मानणे योग्य आहे, म्हणून 'तीन काळ' (तयो अद्धा) असे म्हटले आहे.

[227] යං පන විභාවනියං

[२२७] परंतु जे विभावनीमध्ये...

‘‘අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධාති වුත්තං’’. තං න සුන්දරං.

असे म्हटले आहे की: 'जो सतत चालतो, जातो, प्रवृत्त होतो तो अद्धा (काळ) आहे.' ते योग्य नाही.

එවඤ්හි සති අද්ධානන්ති නසිජ්ඣති. යථා අද්ධානමග්ගපටිපන්නොති. අඞ්ගානීති අවයවපධානඞ්ගානි. පධානසම්භාරාති වුත්තං හොති. ආකාරාති අවයවකොට්ඨාසා. කොට්ඨාසත්ථො හෙත්ථ ආකාරසද්දො. යථා ද්වත්තිංසාකාරාති. ආකිරන්ති තත්ථ තත්ථ පකිරිත්වා ථපිතා විය හොන්තීති ආකාරාතිපි වදන්ති. සන්ධීති ද්වින්නං ද්වින්නං සඞ්ඛෙපානං සඞ්ඝටනට්ඨානං. සඞ්ඛෙපාති පධානධම්මසඞ්ගහා. වට්ටන්ති පුනප්පුනං ආවට්ටන්තීති වට්ටානි. මූලයන්ති සබ්බෙපි වට්ටධම්මා එත්ථ තිට්ඨන්ති තදායත්තවුත්තිතායාති මූලානි. පතිට්ඨා. පභවාති අත්ථො. යස්මා එකො පුරිසො එකාය අඞ්ගුලියා සමුද්දො දකං ගහෙත්වා මහාජනස්ස මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා චතූසු මහාසමුද්දෙසු උදකස්ස ලොණභාවං සඤ්ඤාපෙන්තො විය භගවාපි අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිනා එකමෙව පච්චුප්පන්නභවං පරිපුණ්ණං දෙසෙත්වා අනමතග්ගස්ස සකලස්ස සංසාරවට්ටස්ස පවත්තිං ඤාපෙසි. පරිපුණ්ණං දෙසෙන්තෙනච නාම තස්ස එකස්ස භවස්ස හෙතුච දෙසෙතබ්බො හොති. ඵලඤ්ච දෙසෙතබ්බං හොති. තත්ථ හෙතූ නාම පුරිමභවෙ සිද්ධා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා. ඵලංනාම අනාගතභවෙ ජාති. [Pg.381] ඉති එකභවවිසයාපි අයං දෙසනා එකදෙසෙන අතීතානාගත සාධාරණාච හොතීති වුත්තං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාඅතීතොඅද්ධාතිආදි. එත්ථච අද්ධුනො අද්ධාවන්තානඤ්ච අභෙදං විය කත්වා වචනං ධම්මතො විසුං අද්ධාසඞ්ඛාතස්ස කාලස්ස අභාවං දස්සෙති. කාලොයෙව ලොකං පවත්තෙති නිවත්තෙතීති පවත්තං මිච්ඡාවාදඤ්ච නීවාරෙති. න හි සයං අභාවභූතො කාලො කස්සචි පවත්තකො නිවත්තකොච භවිතුං යුත්තොති. කස්මා පනෙත්ථ එකමෙකස්ස පච්චුප්පන්නස්ස අත්තභාවස්ස පවත්තිං දස්සෙන්තො භගවා අතීතභවෙ හෙතුඤ්ච අනාගතභවෙ ඵලඤ්ච දස්සෙතීති. අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං නීවාරණත්ථං අතීතහෙතු දස්සනං. උච්ඡෙදදිට්ඨි නීවාරණත්ථං අනාගතඵලදස්සනං. සස්සත දිට්ඨිනීවාරණත්ථං උභයදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ අහෙතු අපච්චයා සත්තා පවත්තන්ති නිවත්තන්ති සංකිලිස්සන්ති විසුජ්ඣන්තීති පවත්තා දිට්ඨි අහෙතුදිට්ඨිනාම. බ්‍රහ්මා පජාපති ඉස්සරනිම්මානාදිවසෙන අභූත හෙතුදස්සනං විසමහෙතුදිට්ඨිනාම. සත්තා මරණෙ උච්ඡිජ්ජන්ති, අනාගතෙ ජාතිනාම නත්ථීති පවත්තා දිට්ඨි උච්ඡෙදදිට්ඨිනාම. අත්තානිච්චො ධුවො, සොව භවතො භවං සන්ධාවති සංසරතීති පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨිනාම. එවං නිච්චො හුත්වා සන්ධාවන්තොපන අවිජ්ජාදීහි සාධෙතබ්බො නහොති. තස්මා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරෙහි භවන්තරෙ පුන විඤ්ඤාණුප්පත්තිං වදන්තෙන සස්සතදිට්ඨි නීවාරිතා හොතීති.

असे असताना 'अद्धा' (काळ) सिद्ध होत नाही. जसे 'अद्धानमार्गप्रतिपन्न' (मार्गावर चालणारा). 'अंगे' म्हणजे अवयव किंवा मुख्य अंग. 'मुख्य संभार' (साहित्य) असे म्हटले आहे. 'आकार' म्हणजे अवयवांचे भाग. येथे 'आकार' शब्दाचा अर्थ 'भाग' असा आहे. जसे 'बत्तीस आकार' (द्वत्तिंसाकार). तिथे तिथे विखुरलेले किंवा ठेवल्यासारखे असतात म्हणून त्यांना 'आकार' असेही म्हणतात. 'संधी' म्हणजे दोन दोन संक्षेपांचे (गटांचे) जोडण्याचे स्थान. 'संक्षेप' म्हणजे मुख्य धम्मांचा संग्रह. जे वारंवार फिरतात ते 'वट्ट' (चक्रे) होत. 'मुळे' म्हणजे सर्व वट्टधम्म येथे टिकून राहतात आणि त्यांच्यावर अवलंबून असतात; म्हणून मूळ, प्रतिष्ठा किंवा प्रभव (उत्पत्तिस्थान) असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य एका बोटाने समुद्राचे पाणी घेऊन लोकांच्या तोंडावर शिंपडून चार महासागरांतील पाण्याच्या खारटपणाची जाणीव करून देतो, त्याचप्रमाणे भगवंतांनी देखील 'अविद्या-प्रत्ययाने संस्कार' इत्यादींद्वारे एकाच वर्तमान भवाचा परिपूर्ण उपदेश करून अनादी अशा संपूर्ण संसारचक्राची प्रवृत्ती समजावून सांगितली. परिपूर्ण उपदेश करताना त्या एका भवाचा हेतू आणि त्याचे फल देखील सांगावे लागते. त्यामध्ये 'हेतू' म्हणजे पूर्वभवात सिद्ध झालेले अविद्या आणि संस्कार होत. 'फल' म्हणजे अनागत भवातील 'जाती' (जन्म) होय. अशा प्रकारे, ही देशना एका भवाच्या विषयाशी संबंधित असली तरी, ती अंशतः भूतकाळ आणि भविष्यकाळाशीही साधारण (समान) आहे, म्हणूनच 'अविद्या आणि संस्कार हा भूतकाळ' इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे काळ आणि काळात वाहणारे धम्म यांच्यात अभेद करून बोलणे हे धम्मापेक्षा वेगळा असा 'काळ' नावाचा कोणताही स्वतंत्र अस्तित्वाचा अभाव दर्शवते. 'काळच जगाला प्रवृत्त करतो आणि निवृत्त करतो' या चालू असलेल्या मिथ्यावादाचे हे निवारण करते. कारण स्वतःच अभावरूप असलेला काळ हा कोणाचा प्रवृत्त करणारा किंवा निवृत्त करणारा असणे योग्य नाही. परंतु येथे प्रत्येक वर्तमान आत्मभावाची प्रवृत्ती दाखवताना भगवंत भूतकाळातील हेतू आणि भविष्यकाळातील फल का दाखवतात? अहेतु-दृष्टी आणि विषमहेतु-दृष्टीच्या निवारणासाठी भूतकाळातील हेतूचे दर्शन दिले आहे. उच्छेददृष्टीच्या निवारणासाठी भविष्यकाळातील फलाचे दर्शन दिले आहे. आणि शाश्वतदृष्टीच्या निवारणासाठी दोन्हीचे दर्शन दिले आहे, असे समजावे. त्यामध्ये, 'प्राणी कोणत्याही हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय प्रवृत्त होतात, निवृत्त होतात, संक्लिष्ट होतात आणि शुद्ध होतात' अशी जी दृष्टी आहे, तिला 'अहेतुदृष्टी' म्हणतात. ब्रह्मा, प्रजापती किंवा ईश्वर-निर्मिती इत्यादींच्या रूपाने असत्य हेतू दाखवणे म्हणजे 'विषमहेतुदृष्टी' होय. 'प्राणी मृत्यूनंतर नष्ट होतात, भविष्यात जन्म नावाचा काही प्रकार नसतो' अशी जी दृष्टी आहे, तिला 'उच्छेददृष्टी' म्हणतात. 'आत्मा नित्य आणि ध्रुव आहे, तोच एका भवातून दुसऱ्या भवात धावतो आणि संसरण करतो' अशी जी दृष्टी आहे, तिला 'शाश्वतदृष्टी' म्हणतात. अशा प्रकारे नित्य होऊन धावणारा आत्मा अविद्या इत्यादींद्वारे सिद्ध केला जाऊ शकत नाही. म्हणून, अविद्या आणि संस्कारांमुळे दुसऱ्या भवात पुन्हा विज्ञानाची उत्पत्ती होते असे सांगून शाश्वतदृष्टीचे निवारण केले गेले आहे.

කස්මා පනෙත්ථ සොකාදයො අඞ්ගෙසු නගහිතාති. ජාතියා සති සොකාදයො එකන්තෙන සම්භවන්තීති එවං තබ්භාව භාවිභාව ලක්ඛණස්ස අභාවතො. සතිපි හි ජාතියා රූප ලොකෙ අරූපලොකෙච තෙ න සම්භවන්ති. කාමලොකෙපි කෙසඤ්චි න සම්භවන්තියෙවාති. යදිඑවං කිමත්ථං තෙසං වචනන්ති. ජාතියාවා අවිජ්ජාදිකස්සවා වුත්තප්පකාරස්ස සකලස්ස වට්ටපවත්තස්ස මහාආදීනවරාසිදස්සනත්ථන්ති දස්සෙතුං සොකාදිවචනං පනෙත්ථ නිස්සන්ද ඵලනිදස්සනන්ති වුත්තං. තත්ථ නිස්සන්දඵලනිදස්සනන්ති ජාතියා මහාආදීනව රාසිසඞ්ඛාතස්ස උදයඵලස්ස නිදස්සනන්ති අත්ථො. [Pg.382] කස්මා පන ඉමස්ස පච්චුප්පන්න භවස්ස අතීතපච්චයා ද්වෙ අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා එව පාළියං වුත්තා. කිං පන තෙ එව ද්වෙ ඉමස්ස පච්චයා හොන්තීති. අඤ්ඤෙපි හොන්තියෙව. අථ කස්මා තෙ පාළියං න වුත්තාති. අවුත්තානංපි තෙසං අත්ථතො ලද්ධත්තාති. කථඤ්ච තෙ අවුත්තාපි ලද්ධාති. තබ්භාව භාවිභාවලක්ඛණෙන තදවිනාභාවිභාවලක්ඛණෙනච ලද්ධාති දස්සෙන්තො අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙනාතිආදි මාහ. එස නයො පරත්ථපි. තත්ථ අවිජ්ජා සඞ්ඛාරග්ගහණෙනාති පාළියං ආදිතො වුත්තෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාර වචනෙන. තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා භවන්තීති අවිජ්ජාභාවෙ භාවතො, අභාවෙච අභාවතො අවිජ්ජාගහණෙන තණ්හුපාදානානිපි ගහිතානි භවන්ති. සඞ්ඛාරභාවෙච භාවතො, අභාවෙච අභාවතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවොපි ගහිතො භවතීති අත්ථො.

परंतु येथे शोक इत्यादींचा अंगांमध्ये का समावेश केला गेला नाही? कारण 'जाती (जन्म) असताना शोक इत्यादी निश्चितपणे उत्पन्न होतातच' अशा प्रकारच्या 'तद्भाव-भावीभाव' (त्याच्या असण्याने त्याचे असणे या) लक्षणाचा अभाव असल्यामुळे. कारण जन्म असूनही रूपलोकात आणि अरूपलोकात ते उत्पन्न होत नाहीत. कामलोकातही काही जणांना ते उत्पन्न होतच नाहीत. जर असे आहे, तर मग त्यांचा उल्लेख कशासाठी केला आहे? जातीचा किंवा अविद्या इत्यादींनी युक्त अशा वर सांगितलेल्या संपूर्ण संसारचक्राच्या महान आदिनावाचा (दोषांचा) समूह दाखवण्यासाठी, येथे शोक इत्यादींचे वचन 'निष्यंद-फल-निदर्शन' (परिणामी फलाचे उदाहरण) म्हणून सांगितले आहे. त्यामध्ये 'निष्यंदफलनिदर्शन' म्हणजे जातीच्या महान आदिनवसमूहरूप उदित होणाऱ्या फलाचे उदाहरण, असा अर्थ आहे. परंतु या वर्तमान भवाचे भूतकालीन प्रत्यय म्हणून केवळ 'अविद्या' आणि 'संस्कार' हे दोनच पाळीमध्ये का सांगितले आहेत? काय केवळ हे दोनच याचे प्रत्यय आहेत का? इतरही आहेतच. मग ते पाळीमध्ये का सांगितले नाहीत? कारण ते सांगितले नसले तरी अर्थावरून प्राप्त होतात. आणि ते न सांगताही कसे प्राप्त होतात? 'तद्भाव-भावीभाव' लक्षणाने आणि 'तदविनाभाव' (त्याच्याशिवाय न असणे या) लक्षणाने ते प्राप्त होतात, हे दाखवण्यासाठी 'अविद्या-संस्कार-ग्रहणाने' इत्यादी म्हटले आहे. हाच नियम इतरत्रही लागू होतो. त्यामध्ये 'अविद्या-संस्कार-ग्रहणाने' म्हणजे पाळीमध्ये सुरुवातीला सांगितलेल्या अविद्या आणि संस्कार या शब्दांनी. तृष्णा, उपादान आणि भव यांचेही ग्रहण होते; कारण अविद्येच्या असण्याने ते असतात आणि तिच्या अभावाने ते नसतात, म्हणून अविद्येच्या ग्रहणाने तृष्णा आणि उपादान यांचेही ग्रहण होते. आणि संस्कारांच्या असण्याने तो असतो आणि त्यांच्या अभावाने तो नसतो, म्हणून संस्कारांच्या ग्रहणाने 'कर्मभव' देखील गृहीत धरला जातो, असा अर्थ आहे.

විභාවනියං පන

परंतु विभावनीमध्ये (अभिधम्मत्थविभावनी टीकमध्ये) -

කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො අවිජ්ජාගහණෙන තණ්හුපාදානානි. කම්මභාව සාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවො ගහිතොති වුත්තං. තංපි යුජ්ජති.

क्लेशभाव सामान्य असल्यामुळे अविद्येच्या ग्रहणाने तृष्णा आणि उपादान, आणि कर्मभाव सामान्य असल्यामुळे संस्कारांच्या ग्रहणाने कर्मभव गृहीत धरला जातो, असे म्हटले आहे. ते देखील योग्यच आहे.

තථා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා ගහිතා භවන්තීති සම්බන්ධො. තදවිනා භාවිභාවෙන තණ්හුපාදානවචනෙන අවිජ්ජාච භවවචනෙන සඞ්ඛාරාච ගහිතාති අත්ථො. ලක්ඛණධම්මානං ලක්ඛිතබ්බධම්මෙහි අවිනාභාවිභාවතො තදවිනාභාවිභාවෙන ජාතිජරා.ල. ගහිතන්ති වුත්තං. ඉතිකත්වාති ඉමිනා කාරණෙන. වීසතාකාරා භවන්තීති සම්බන්ධො. පථමං හෙතුපඤ්චකං එකො සඞ්ඛෙපො. දුතීයං ඵලපඤ්චකං එකො. තතීයං හෙතුපඤ්චකං එකො. චතුත්ථං ඵලපඤ්චකං එකො සඞ්ඛෙපොති චතුසඞ්ඛෙපා හොන්ති. චත්තාරො සඞ්ගහා හොන්තීති අත්ථො. චතූසු පන සඞ්ඛෙපෙසු සිද්ධෙසු පථමෙන දුතීයස්ස දුතීයෙන තතීයස්ස තතීයෙන චතුත්ථස්සාති එවං තිස්සො සන්ධියොපි සිජ්ඣන්තියෙවාති වුත්තං තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපාච භවන්තීති. එත්ථච හෙතුපඤ්චකං ඵලපඤ්චකන්ති එතං ලොකස්ස [Pg.383] පාකටවොහාරවසෙන වුත්තං. හෙතුඵල සද්දා පන පච්චයපච්චයුප්පන්නපරියායා එව හොන්තීති දුතීයපඤ්චකස්ස පථමං උපාදාය ඵලපඤ්චකතා තතීයං උපාදාය හෙතුපඤ්චකතාච න න සම්භවති. තථා තතීයස්සපි චතුත්ථං උපාදාය හෙතුපඤ්චකතා දුතීයං උපාදාය ඵලපඤ්චකතාචාති. එවඤ්හි සති හෙතුතො ඵලමෙව සියා. න ඵලතො හෙතූති චොදනා අනොකාසාඑව හොතීති. ද්වීසු පන හෙතුපඤ්චකෙසු සඞ්ඛාරකම්මභවානං විසෙසො අට්ඨකථායං වුත්තොයෙව. යථාහ-දානං දස්සාමීති චිත්තං උප්පාදෙත්වා මාසංපි සංවච්ඡරංපි දානුපකරණානි සජ්ජන්තස්ස උප්පන්නා පුරිමචෙතනායො ආයූහනසඞ්ඛාරානාම. පටිග්ගාහකානං පන හත්ථෙ දක්ඛිණං පතිට්ඨාපයතො උප්පන්නා චෙතනා භවොති වුච්චති. එකාවජ්ජනෙසුවා ඡසු ජවනෙසු චෙතනා ආයූහන සඞ්ඛාරානාම. සත්තමජවනචෙතනා භවො. යාකාචිවා පන චෙතනා භවො. තංසම්පයුත්තා ආයූහන සඞ්ඛාරානාමාති. කම්මභවො උපපත්තිභවොති ද්වෙ භවා ද්වාදසසු අඞ්ගෙසු එකස්සෙව භව අඞ්ගස්ස අවයවානාම හොන්තීති වුත්තං කම්මභවසඞ්ඛාතොභවෙ කදෙසොතිආදි. එත්ථච සඞ්ඛාරකම්මභවානං විසෙසො වුත්ත නයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

तसेच 'अविज्जा' (अविद्या) आणि 'सङ्खार' (संस्कार) ग्रहण केले जातात, असा संबंध आहे. त्यांच्या अविनाभावी (एकमेकांशिवाय न राहू शकणाऱ्या) भावामुळे 'तण्हा' (तृष्णा) व 'उपादान' या शब्दांनी 'अविज्जा' आणि 'भव' या शब्दाने 'सङ्खार' ग्रहण केले जातात, असा अर्थ आहे. लक्षणधर्मांचा लक्षितव्यधर्मांशी अविनाभावी संबंध असल्यामुळे, त्या अविनाभावी भावाने 'जाति' (जन्म) आणि 'जरा' (वृद्धत्व) इत्यादी ग्रहण केले जातात, असे म्हटले आहे. 'इतिकत्वा' म्हणजे या कारणाने. 'वीस आकार (प्रकार) होतात' असा संबंध आहे. पहिले पाच हेतूंचा समूह (हेतुपंचक) हा एक संक्षेप (विभाग) आहे. दुसरे फलपंचक (फळांचा समूह) हा एक. तिसरे हेतुपंचक हा एक. चौथे फलपंचक हा एक संक्षेप, असे चार संक्षेप होतात. चार संग्रह होतात, असा अर्थ आहे. चार संक्षेप सिद्ध झाल्यावर पहिल्याने दुसऱ्याचा, दुसऱ्याने तिसऱ्याचा, तिसऱ्याने चौथ्याचा, अशा प्रकारे तीन संधी (जोडण्या) देखील सिद्ध होतातच, म्हणून 'तीन संधी आणि चार संक्षेप होतात' असे म्हटले आहे. येथे 'हेतुपंचक' आणि 'फलपंचक' हे जगातील व्यावहारिक भाषेनुसार म्हटले आहे. परंतु 'हेतू' आणि 'फल' हे शब्द 'पच्चय' (प्रत्यय/कारण) आणि 'पच्चयउप्पन्न' (प्रत्ययोत्पन्न/कार्यान्वित) यांचेच पर्याय असल्याने, दुसऱ्या पंचकाचे पहिल्याच्या अपेक्षेने 'फलपंचकत्व' आणि तिसऱ्याच्या अपेक्षेने 'हेतुपंचकत्व' असणे असंभाव्य नाही. तसेच तिसऱ्याचे देखील चौथ्याच्या अपेक्षेने 'हेतुपंचकत्व' आणि दुसऱ्याच्या अपेक्षेने 'फलपंचकत्व' असणे (असंभाव्य नाही). असे असल्यास 'हेतूपासून फलच होईल, फलापासून हेतू नाही' हा आक्षेप निरर्थक ठरतो. दोन हेतुपंचकांमध्ये 'सङ्खार' आणि 'कम्मभव' (कर्मभव) यांच्यातील भेद अट्ठकथेत (अट्टकथेत) सांगितलाच आहे. जसे म्हटले आहे—'मी दान देईन' असा चित्त विचार उत्पन्न करून महिनाभर किंवा वर्षभर दानाची सामग्री तयार करणाऱ्याच्या मनात उत्पन्न होणाऱ्या पूर्व चेतनांना 'आयुहनसङ्खार' (प्रयत्नशील संस्कार) म्हणतात. परंतु प्रतिग्राहकांच्या (दान स्वीकारणाऱ्यांच्या) हातात दान अर्पण करताना उत्पन्न होणाऱ्या चेतनेला 'भव' (कम्मभव) म्हटले जाते. किंवा एकाच आवर्तनात (आवर्जनात) सहा जवनांमधील चेतना म्हणजे 'आयुहनसङ्खार' होय. सातव्या जवनातील चेतना म्हणजे 'भव' होय. किंवा कोणतीही चेतना म्हणजे 'भव' होय आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या चेतना म्हणजे 'आयुहनसङ्खार' होत. 'कम्मभव' आणि 'उपपत्तिभव' हे दोन भव बारा अंगांपैकी एकाच 'भव' अंगाचे अवयव (भाग) आहेत, म्हणूनच 'कम्मभवसंज्ञक भवाचा एक भाग' इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'सङ्खार' आणि 'कम्मभव' यांमधील भेद सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा।

[228] යං පන විභාවනියං

[२२८] परंतु जे 'विभावनी' मध्ये (म्हटले आहे)—

‘‘කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති එත්ථ ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං. තං ඉධ න යුජ්ජති.

“'कम्मभवसंज्ञक भवाचा एक भाग' यामध्ये भविष्यातील प्रतिसंधीसाठी कारणीभूत असणारी चेतना म्हणजे 'सङ्खार' असे समजावे,” असे जे म्हटले आहे, ते येथे योग्य ठरत नाही.

තෙසං ද්වින්නංපි ද්වීසු හෙතුපඤ්චකෙසු සඞ්ගහිතත්තාති. යථා රුතපාළිනයෙනවා එතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අවසෙසාචාති ඉදං ජාතිජරාමරණෙහි සද්ධිං විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථච යදෙතං පුබ්බෙ ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන විඤ්ඤාණාදි ඵල පඤ්චකං ගහිතං. තං අත්ථතො උපපත්තිභවොඑව. නහි ඵලපඤ්චකතො අඤ්ඤො උපපත්තිභවොනාම අත්ථීති. එවං සන්තෙපි ධම්මවිභාග රක්ඛණත්ථං උපපත්තිභවසද්දෙන චතුත්ථපඤ්චකං ගහිතන්ති යුත්තං. ද්වාදසසු [Pg.384] අඞ්ගෙසු අවිජ්ජානාම මොහො. සොච අකුසලමූලං. තණ්හානාම ලොභො. සොච අකුසල මූලන්ති වුත්තං අවිජ්ජා තණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානීති. අථවා, මූලන්ති සීසං. ද්වෙ වට්ටසීසානීති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන පුරිමං පඤ්චකද්වයං එකං භවචක්කං පච්ඡිමං පඤ්චකද්වයං එකං භවචක්කන්ති කත්වා පුරිමං අවිජ්ජාමූලං. තඤ්ච දිට්ඨිචරිතානංවා අපායගාමීනංවා චක්කං. පච්ඡිමං තණ්හාමූලං. තඤ්ච රාගචරිතානංවා සුගතිගාමීනංවා චක්කන්ති දස්සිතං. චක්කන්ති පන යතො පට්ඨාය වට්ටසන්තානස්ස ආරබ්භො හොති. තස්මිං පුන ආගතෙඑව චක්කංනාම සියා. තස්මා ඉධ දුතීයෙන හෙතුඵල යුගළෙන සද්ධිං සබ්බං එකමෙව චක්කන්ති යුත්තං.

कारण त्या दोन्हीचाही दोन हेतुपंचकांमध्ये समावेश होतो. किंवा हे मूळ पाळि नियमानुसार म्हटले आहे असे समजावे. 'अवसेसा च' (आणि उर्वरित) हे 'जाति' व 'जरामरण' यांच्यासह 'विञ्ञाण' (विज्ञान) इत्यादी फलपंचकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. आणि येथे पूर्वी 'जाति' व 'जरामरण' यांच्या ग्रहणाने जे 'विञ्ञाण' इत्यादी फलपंचक ग्रहण केले गेले होते, ते अर्थतः 'उपपत्तिभव'च आहे. कारण फलपंचकाव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही 'उपपत्तिभव' नसतो. असे असूनही, धर्मविभागाचे रक्षण करण्यासाठी 'उपपत्तिभव' या शब्दाने चौथे पंचक ग्रहण केले गेले आहे, हे योग्यच आहे. बारा अंगांमध्ये 'अविज्जा' म्हणजे मोह होय. आणि तो अकुशलमूळ आहे. 'तण्हा' म्हणजे लोभ होय. आणि तो देखील अकुशलमूळ आहे, म्हणूनच 'अविज्जा आणि तण्हा यांच्या रूपाने दोन मुळे आहेत' असे म्हटले आहे. अथवा, 'मूळ' म्हणजे प्रमुख (शीर्ष). 'दोन संसारचक्रांची प्रमुखे' असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेत पहिले दोन पंचक म्हणजे एक 'भवचक्र' आणि नंतरचे दोन पंचक म्हणजे दुसरे 'भवचक्र' असे मानून, पहिल्याचे मूळ 'अविज्जा' आहे, आणि ते दृष्टीचरित (चुकीची धारणा असणारे) किंवा अपायगामी (दुर्गतीला जाणाऱ्या) लोकांचे चक्र आहे; तर दुसऱ्याचे मूळ 'तण्हा' आहे, आणि ते रागचरित (आसक्ती असणारे) किंवा सुगतिगामी (सुगतीला जाणाऱ्या) लोकांचे चक्र आहे, असे दर्शविले आहे. 'चक्र' म्हणजे ज्या ठिकाणापासून संसारपरंपरेचा आरंभ होतो, तिथे पुन्हा परत आल्यावरच त्याला 'चक्र' म्हटले जाऊ शकते. म्हणून येथे दुसऱ्या हेतू-फल जोडीसह सर्व मिळून एकच चक्र मानणे योग्य आहे.

කස්මා පනෙත්ථ ආගමනසම්භාරෙසු අවිජ්ජාඑව සීසං කත්වා වුත්තා. ගමනසම්භාරෙසුච තණ්හාඑව. නනු උභයත්ථ උභයංපි සීසං කත්වා වත්තබ්බන්ති. වුච්චතෙ, සුඛවෙදනාසදිසො හි තණ්හාය ආහාරොනාම නත්ථි. තස්මා වෙදනඞ්ගතො පරං වට්ටඞ්ගං ඝටෙන්තෙන වෙදනා නුරූපාතණ්හාඑව වත්තබ්බා. න අවිජ්ජාති ගමනසම්භාරෙසු තාව අවිජ්ජාය ඔකාසො නත්ථි. සබ්බපථමං ආරබ්භට්ඨානෙච සබ්බපධානා අවිජ්ජාඑව වත්තබ්බා හොති. සාච සඞ්ඛාරුප්පාදනෙ අවිරජ්ඣනකඞ්ගභූතාති න තෙසං අන්තරෙ එකස්ස අඞ්ගස්ස අත්ථාය කිඤ්චි වත්තබ්බං අත්ථීති ආගමනසම්භාරෙසු තණ්හාය ඔකාසො නත්ථීති. අයඤ්හි පටිච්චසමුප්පාදදෙසනානාම පධානඞ්ගපරිග්ගහ වසෙන පවත්තා. න ලබ්භමාන සබ්බධම්ම පරිග්ගහ වසෙනාති.

परंतु येथे आगमनाच्या (संसारात येण्याच्या) कारणांमध्ये 'अविज्जा'लाच प्रमुख करून का सांगितले आहे? आणि गमनाच्या (संसारातून बाहेर पडण्याच्या किंवा पुढील गतीच्या) कारणांमध्ये 'तण्हा'लाच (प्रमुख का केले आहे)? दोन्ही ठिकाणी दोन्हीलाही प्रमुख करून सांगायला हवे होते की नाही? यावर उत्तर दिले जाते—सुखवेदनेसारखा 'तण्हा'चा दुसरा कोणताही आहार (पोषक) नाही. म्हणून वेदना-अंगानंतर संसाराचे पुढील अंग जोडताना, वेदनेला अनुरूप अशी 'तण्हा'च सांगितली पाहिजे, 'अविज्जा' नाही; त्यामुळे गमनाच्या कारणांमध्ये 'अविज्जा'ला स्थान नाही. आणि सर्वात प्रथम आरंभस्थानामध्ये सर्वात प्रधान अशी 'अविज्जा'च सांगावी लागते. आणि ती संस्कारांच्या उत्पत्तीमध्ये न विसरता येणारे अंग असल्याने, त्यांच्या दरम्यान एका अंगासाठी काही सांगण्याची आवश्यकता नसते, म्हणून आगमनाच्या कारणांमध्ये 'तण्हा'ला स्थान नाही. कारण ही 'पटिच्चसमुप्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद) देशना प्रधान अंगांच्या ग्रहणाने प्रवृत्त झाली आहे, उपलब्ध असणाऱ्या सर्व धर्मांच्या ग्रहणाने नाही.

යං පන විභාවනියං

परंतु जे 'विभावनी' मध्ये (म्हटले आहे)—

පුබ්බන්තස්ස අවිජ්ජාමූලං. අපරන්තස්ස තණ්හාමූලන්ති වුත්තං.

“पूर्वांताचे (भूतकाळाचे) मूळ 'अविज्जा' आहे आणि अपरांताचे (भविष्याकाळाचे) मूळ 'तण्हा' आहे,” असे म्हटले आहे.

තත්ථ පුබ්බන්තස්සාති පුබ්බස්ස හෙතුඵලකොට්ඨාසස්ස. අපරන්තස්සාති පච්ඡිමස්ස හෙතුඵල කොට්ඨාසස්සාති අත්ථොති. කස්මා පනෙතානි ද්වෙමූලානිනාම හොන්තීති ආහ –

तेथे 'पूर्वांताचे' म्हणजे पूर्व हेतू-फल भागाचे, आणि 'अपरांताचे' म्हणजे नंतरच्या हेतू-फल भागाचे, असा अर्थ आहे. परंतु ही दोनच मुळे का आहेत? यावर म्हणतात—

තෙසමෙවච මූලානං, නිරොධෙන නිරුජ්ඣතීති.

“आणि त्याच मुळांच्या निरोधाने (हा संसार) निरुद्ध होतो.”

තෙසං සමුදයෙන සකලවට්ටං සමුදෙති. නිරොධෙනච නිරුජ්ඣති. තස්මා තානි ද්වෙමූලානිනාමාති වුත්තං හොති. කෙචි පන පටිලොම [Pg.385] පටිච්චසමුප්පාද දස්සනමෙතන්ති වදන්ති. පටිලොම පටිච්ච සමුප්පාදොනාම අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධොතිආදිකො නිරොධවාරො. ඉදානි සොකාදි වචනං න කෙවලං නිස්සන්දඵල නිදස්සනත්ථමෙව හොති. අථඛො ජරාමරණෙන සද්ධිං එකං අඞ්ගං හුත්වා උපරි වට්ටමූලධම්මපටිපාදකානං දුක්ඛධම්මානං නිදස්සනත්ථංපි හොතීති දස්සෙන්තො ජරාමරණ මුච්ඡායාතිආදි මාහ. තත්ථ මුච්ඡාසද්දෙන සොකාදීනං ගහණං. තෙපි හි සයං ආසවසම්භූතා හුත්වා පුන ආසවුප්පාදාය පච්චයා හොන්තීති එතෙන තෙසං ජරාමරණඞ්ගෙ ගහණං සිද්ධං භවති. ජරාමරණමුච්ඡාය අභිණ්හසො පීළිතානං බාලානං ආසවා අභිණ්හසො සමුප්පජ්ජන්ති. ආසවානංසමුප්පාදාඅවිජ්ජාච පවඩ්ඪති. ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයොති හි වුත්තං. එවඤ්ච සති අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති පුන ආබන්ධමෙව වට්ටන්ති අත්ථො. එත්ථච –

त्यांच्या (अविद्या आणि तृष्णा यांच्या) समुदयाने संपूर्ण संसारचक्र (सकलवट्ट) उत्पन्न होते. आणि त्यांच्या निरोधाने ते निरुद्ध होते. म्हणूनच, 'ती दोन मुळे आहेत' असे म्हटले गेले आहे. परंतु काही लोक याला प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पाद दर्शन असे म्हणतात. प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पाद म्हणजे 'अविद्यानिरोधाने संस्कारनिरोध, संस्कारनिरोधाने विज्ञाननिरोध' इत्यादी निरोधवार (निरोधक्रम) होय. आता, शोक इत्यादींचे वचन केवळ निस्यन्दफल (स्वाभाविक परिणाम) दर्शवण्यासाठीच नाही. तर जरामरणासोबत एक अंग होऊन, वर सांगितलेल्या संसारचक्राच्या मूळ धर्मांना कारणीभूत असणाऱ्या दुःखधर्मांचे दर्शन घडवण्यासाठी देखील आहे, हे दर्शवताना 'जरामरणमूर्च्छा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'मूर्च्छा' या शब्दाने शोक इत्यादींचे ग्रहण होते. कारण ते स्वतः आसवांपासून उत्पन्न होऊन पुन्हा आसवांच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) बनतात, यावरून त्यांचे जरामरण अंगामध्ये ग्रहण सिद्ध होते. जरामरणरूपी मूर्च्छेने वारंवार पीडित झालेल्या अज्ञानी लोकांचे (बालांचे) आसव वारंवार उत्पन्न होतात. आसवांच्या उत्पत्तीमुळे अविद्या वाढते. कारण 'आसवसमुदयाने अविद्यासमुदय होतो' असे म्हटले आहे. आणि असे असताना, 'अविद्याप्रत्ययाने संस्कार' असे पुन्हा चक्राकार बंधनच फिरत राहते, असा अर्थ आहे. आणि येथे –

නානා බ්‍යසනඵුට්ඨස්ස, සොකාදීනං පවත්තිතො;

අවිජ්ජා තණ්හා වඩ්ඪන්ති, යතො වට්ටං පවත්තතී තිපි.

'विविध संकटांनी (व्यसनांनी) ग्रासलेल्या व्यक्तीच्या शोक इत्यादींच्या प्रवृत्तीमुळे अविद्या आणि तृष्णा वाढतात, ज्याच्यापासून संसारचक्र प्रवृत्त होते.' असेही म्हटले आहे.

වත්තබ්බං. යථාහ-කතමොච භික්ඛවෙ දුක්ඛස්ස විපාකො. සම්මොහවෙපක්කං වාහං භික්ඛවෙ දුක්ඛං වදාමි. පරියෙට්ඨිවෙපක්කංවාති තත්ථ සම්මොහො අවිජ්ජා. පරියෙට්ඨි තණ්හා. තදුභයං විපාකං එතස්සාති කත්වාජරාමරණසොකාදිකං දුක්ඛං සම්මොහවෙපක්කං පරියෙට්ඨිවෙපක්කන්තිච වුච්චතීති. තත්ථ සම්මොහොනාම ඤාතිබ්‍යසනා දිනා ඵුට්ඨොසොචති පරිදෙවති උරතාළි කන්දති, සම්මොහං ආපජ්ජතීති එවං ආගතො සම්මොහො. පරියිට්ඨිනාම යථා ජිගච්ඡාති පීළිතො. භොජනං පත්ථෙති පරියෙසති පිපාසාභිපීළිතො. පාණියං පත්ථෙති පරියෙසති, එවං කෙනචි දුක්ඛෙන ඵුට්ඨො සුඛං පත්ථෙති පරියෙසතීති එවං පවත්තා පරියිට්ඨිතණ්හා. එත්ථ පන යස්මා ජරාමරණසදිසං මහන්තං විසටං නියතඤ්ච ඉමස්ස ලොකස්ස දුක්ඛට්ඨානංනාම නත්ථි. දුක්ඛනිස්සරණත්ථඤ්ච සත්ථුසාසනං. තස්මා අයං පටිච්චසමුප්පාදදෙසනා ජරාමරණනිදානා හොති. යථාහ-කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායතිච ජිය්‍යතිච [Pg.386] මිය්‍යතිච චවතිච උපපජ්ජතිච. අථච පනිමස්සං දුක්ඛස්ස නිස්සරණං නප්පජානාති ජරාමරණස්සාතිආදි. යෙසු පන අඞ්ගෙසු ආදිතො පට්ඨාය ඤාතෙසු ජරාමරණං සමූලං ඛනිත්වා තතො අත්තානං මොචෙතුං සක්කොති. තානි දස්සෙතුං ජාතිආදීනි පුරිමානි අඞ්ගානි දෙසිතානි. අපිච. එකස්මිං භවෙ ඨත්වා ආගමනසම්භාරෙහිච ගමනසම්භාරෙහිච ආගතියාච ගතියාච සද්ධිං අත්තභාවනිබ්බත්තියා දස්සිතාය අතීතෙ අනාගතෙච සකලසංසාරෙ තස්මිං තස්මිං භවෙ තස්ස තස්ස අත්තභාවස්ස නිබ්බත්ති දස්සිතාඑව හොති. සබ්බානිච දිට්ඨිගතානි නිවත්තිතානි. භවචක්කඤ්ච අනාදිමන්තං හුත්වා ආබන්ධතියෙව. තස්මා ජරාමරණවචනෙනවා සොකාදිවචනෙනවා අවිජ්ජං අචින්තෙත්වා වට්ටපවත්තස්ස මහාආදීනවරාසිදස්සනමෙව පච්චෙතබ්බන්ති. ඉච්චෙවන්තිආදි නිගමනං. ඉච්චෙවං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාතිආදිනා නයෙන පඨපෙසීති සම්බන්ධො. ඉච්චෙවං ආබන්ධං අනාදිකං තෙභූමකං වට්ටන්තිපි යොජෙන්ති.

असे म्हटले पाहिजे. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, दुःखाचा विपाक कोणता? भिक्खूहो, मी दुःखाला संमोहविपाक (संमोहाचा विपाक) किंवा पर्येषणविपाक (शोधण्याचा विपाक) असे म्हणतो.' तेथे 'संमोह' म्हणजे अविद्या आणि 'पर्येषण' (परियेट्ठि) म्हणजे तृष्णा होय. या दोन्हीचा हा विपाक आहे, म्हणून जरामरण-शोक इत्यादी दुःखाला 'संमोहविपाक' आणि 'पर्येषणविपाक' असे म्हटले जाते. तेथे 'संमोह' म्हणजे नातेवाईकांच्या नाशाने (ज्ञातिव्यसनाने) इत्यादींनी ग्रासलेला मनुष्य शोक करतो, विलाप करतो, उरताळी (छाती) बडवून रडतो आणि संमोहित होतो, अशा प्रकारे आलेला संमोह होय. 'पर्येषण' (परियिट्ठि) म्हणजे जसे भुकेने पीडित झालेला मनुष्य अन्नाची इच्छा करतो, शोध घेतो; तहानेने व्याकुळ झालेला पाण्याचा शोध घेतो; त्याचप्रमाणे कोणत्याही दुःखाने ग्रासलेला मनुष्य सुखाची इच्छा करतो, शोध घेतो, अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली 'पर्येषण-तृष्णा' होय. येथे तर, कारण या जगात जरामरणासारखे मोठे, व्यापक आणि निश्चित असे दुसरे कोणतेही दुःखाचे स्थान नाही. आणि शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन दुःखातून मुक्त होण्यासाठीच आहे. म्हणूनच ही प्रतीत्यसमुत्पाद देशना जरामरणाला कारण (निदान) मानणारी आहे. जसे की म्हटले आहे - 'हा लोक खरोखरच संकटात सापडला आहे, तो जन्माला येतो, म्हातारा होतो, मरतो, च्युत होतो आणि पुन्हा उत्पन्न होतो. तरीही या जरामरणरूपी दुःखातून सुटकेचा मार्ग त्याला माहीत नाही' इत्यादी. परंतु ज्या अंगांना सुरुवातीपासून जाणून घेतल्यावर जरामरणाला मुळासकट उपटून टाकून स्वतःला त्यातून मुक्त करता येते, ती दर्शवण्यासाठी 'जाती' इत्यादी पूर्ववर्ती अंगांची देशना केली आहे. शिवाय, एकाच भवात राहून येण्याच्या साधनांनी (आगमनसंभार) आणि जाण्याच्या साधनांनी (गमनसंभार), तसेच आगती (येणे) आणि गती (जाणे) यांसह आत्मभावाची (अस्तित्वाची) उत्पत्ती दर्शवली असता, भूतकाळात आणि भविष्यकाळात संपूर्ण संसारात त्या त्या भवामध्ये त्या त्या आत्मभावाची उत्पत्ती दर्शवलेलीच असते. आणि सर्व प्रकारची चुकीची मते (दृष्टिगत) निवृत्त होतात. आणि भवचक्र अनादी होऊन सतत बांधलेच राहते. म्हणून जरामरण वचनाने किंवा शोक इत्यादी वचनाने अविद्येचा विचार न करता, संसारचक्राच्या प्रवृत्तीतील मोठ्या दुष्परिणामांचा (आदीनव) समूह दर्शवणे हेच अभिप्रेत आहे, असे मानले पाहिजे. 'इच्चेवं' (अशा प्रकारे) इत्यादी निष्कर्ष (निगमन) आहे. 'अशा प्रकारे अविद्याप्रत्ययाने संस्कार' इत्यादी पद्धतीने त्यांनी (भगवंतांनी) प्रस्थापित केले, असा संबंध आहे. 'अशा प्रकारे अनादी आणि त्रिभूमिक (तीन भूमींमधील) संसारचक्राचे बंधन फिरत राहते' अशीही योजना करतात.

තත්ථ ඉච්චෙවං ආබන්ධන්ති ජරාමරණමුච්ඡායාතිආදිනා වුත්ත නයෙන පුනප්පුනං ආබන්ධං. අනාදිකන්ති කස්මා වුත්තං. නනු අවිජ්ජා ආදිම්හි වුත්තාති. වුච්චතෙ, වට්ටස්ස ආදිභූතත්තා සා ආදිම්හි වුත්තා න හොති. වට්ටකථාය සීස භූතත්තාඑව සා ආදිම්හි වුත්තා. එවං වුත්තාය පන තාය වට්ටස්ස අනාදිකභාවොපි දස්සිතො. අවිජ්ජා හි නාම බහිද්ධා න ලබ්භති. සත්තසන්තානෙ එව ලබ්භතීති පච්චක්ඛතොව සිද්ධමෙතං. තස්මා ඉධ අතීතභවෙ අවිජ්ජාය සිද්ධාය තස්සාඅධිට්ඨානභූතො අත්තභාවොපි තස්මිං භවෙ සිජ්ඣතියෙව. සිජ්ඣන්තො ච ඉමස්සං දසනොයං වුත්ත නයෙන අඤ්ඤාය අවිජ්ජාය එව සිජ්ඣති, න අඤ්ඤථා. එවඤ්ච සභි පුන තස්සපි අධිට්ඨානභූතො අත්තභාවො සිජ්ඣතියෙවාති අවිජ්ජා අත්තභාවොචාති උභයං පෙතං අනවට්ඨිතං අනාදිකමෙව හොතීති. වට්ටස්ස පන තිවිධස්සපි පධානපච්චයභූතත්තා සා වට්ටකථාය සීසභූතා හොති. යදි සා වට්ටස්ස ආදිභූතා න හොති. අථ තස්සාපි පච්චයො වත්තබ්බොති. සච්චං. තස්සා පන [Pg.387] පච්චයෙ වුත්තෙපි තස්ස පච්චයස්සපි පච්චයො වත්තබ්බොති ආගච්ඡතියෙව. එවඤ්ච සති තස්ස තස්සාති නිට්ඨානමෙව නපඤ්ඤා යෙය්‍යාති. අඤ්ඤත්ථ පන වුත්තොයෙව. යථාහ-ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයොති. යථාචාහ-අවිජ්ජං පාහං භික්ඛවෙ සාහාරං සනිදානං වදාමි. කොචස්සා ආහාරො. පඤ්චනීවරණා තිස්ස වචනීයන්ති. යථාචාහ-අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයුප්පන්නා. උභයමෙතං පටිච්ච සමුප්පන්නන්ති. පඨපෙසීති පඤ්ඤාපෙසි දෙසෙසීති අත්ථො. [පටිච්චසමුප්පාදනයො.]

तेथे 'इच्चेवं आबंधं' (अशा प्रकारे बंधन) म्हणजे 'जरामरणमूर्च्छा' इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने वारंवार होणारे बंधन होय. 'अनादी' असे का म्हटले आहे? अविद्या सुरुवातीला सांगितली आहे ना? उत्तर दिले जाते - ती संसारचक्राची मूळ उत्पत्ती (आदी) आहे म्हणून सुरुवातीला सांगितलेली नाही. तर संसारचक्राच्या कथेत ती मुख्य (शीर्षभूत) असल्यामुळेच सुरुवातीला सांगितली आहे. असे म्हटले असता, तिच्याद्वारे संसारचक्राचे अनादित्व देखील दर्शवले गेले आहे. कारण अविद्या बाहेर कुठे मिळत नाही. ती प्राण्यांच्या संततीमध्येच (चित्तप्रवाहात) आढळते, हे प्रत्यक्षच सिद्ध आहे. म्हणून येथे भूतकाळातील भवात अविद्या सिद्ध झाली असता, तिचे अधिष्ठान असलेला आत्मभावही त्या भवात सिद्ध होतोच. आणि सिद्ध होत असताना, तो या देशनेत सांगितलेल्या पद्धतीने दुसऱ्या अविद्येमुळेच सिद्ध होतो, अन्यथा नाही. आणि अशा प्रकारे, पुन्हा त्याचे अधिष्ठान असलेला आत्मभावही सिद्ध होतोच, म्हणून अविद्या आणि आत्मभाव हे दोन्ही अनवस्थित (अस्थिर) आणि अनादीच आहेत. परंतु तिन्ही प्रकारच्या संसारचक्रासाठी (क्लेशवट्ट, कम्मवट्ट, विपाकवट्ट) ती मुख्य प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे ती संसारचक्राच्या कथेत मुख्य (शीर्षभूत) आहे. जर ती संसारचक्राची मूळ उत्पत्ती (आदी) नसेल, तर तिचेही कारण (प्रत्यय) सांगितले पाहिजे ना? हे सत्य आहे. परंतु तिचे कारण सांगितले तरी त्या कारणाचेही कारण सांगावे लागेल, असा प्रसंग येईल. आणि असे झाले तर 'त्याचे त्याचे...' असे करत कुठेच अंत (निष्ठा) दिसणार नाही. परंतु दुसऱ्या ठिकाणी ते (कारण) सांगितलेच आहे. जसे की म्हटले आहे - 'आसवसमुदयाने अविद्यासमुदय होतो.' आणि जसे म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, मी अविद्येला आहारासहित आणि कारणासहित (सनिदान) म्हणतो. तिचा आहार कोणता? पाच नीवरणे हा तिचा आहार आहे असे म्हटले पाहिजे.' आणि जसे म्हटले आहे - 'अविद्या प्रत्यय (कारण) आहे, संस्कार प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेले) आहेत. हे दोन्ही प्रतीत्यसमुत्पन्न आहेत.' 'पठपेसि' (प्रस्थापित केले) म्हणजे प्रज्ञापित केले, देशना केली असा अर्थ आहे. [प्रतीत्यसमुत्पाद पद्धती समाप्त.]

167. ඉදානි පට්ඨානනයං දස්සෙතුං හෙතුපච්චයොතිආදි ආරද්ධං. තත්ථහෙතුච සො පච්චයොචාති හෙතුපච්චයො, හෙතු හුත්වා පච්චයො හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. තත්ථ කෙනට්ඨෙන හෙතූති මූලට්ඨෙන, කොච මූලට්ඨොති. රුක්ඛානං රුක්ඛමූලස්ස විය භූමියං සහජාතධම්මානං ආරම්මණෙසු සුප්පතිට්ඨි තභාවසාධනට්ඨො මූලට්ඨොනාම. සහජාතධම්මානං කුසලාදි භාවසාධනට්ඨො මූලට්ඨොනාමාතිපි වදන්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං. තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. සද්දත්ථතො පන හිනොන්ති වුද්ධිවිරුළ්හිවෙපුල්ලපත්තිවසෙන සුට්ඨු පතිට්ඨහන්ති සහජාතධම්මා එත්ථ එතෙනවා ආරම්මණෙ දළ්හනිපාතිනා ථාමබලසම්පන්නෙනාති හෙතු. පච්චය සද්දො පන උපකාරකට්ඨො. උපකාරකොතිච සයං යාදිසෙන සභාවෙන උපලබ්භමානෙ අනුප්පන්නාවා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති. උප්පන්නාවා තිට්ඨන්ති ඨිතාවා උපරුපරිවුද්ධිවිරුළ්හියා පච්චයත්තං උපගච්ඡන්ති. තාදි සෙනසභාවෙන උපලද්ධියෙව. නහි සභාවධම්මෙසු ඊහාවා බ්‍යාපාරොවා උපලබ්භති. යෙන කත්තාවා කාරෙතාවා උපලබ්භෙය්‍යාති. තථා උපලද්ධියං පන සති අනුරූපානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං අනුප්පන්නානංවා උප්පජ්ජනතො උප්පන්නානංවා ඨිතිභාවපත්තිතො ඨිතානං වා උපරුපරිවුද්ධිවිරුළ්හියා පච්චයත්තුපගමනතො සුට්ඨු කරාන්තො විය සාධෙන්තො විය හොතීති කත්වා උපකාරකො ත්වෙව වුච්චතීති. ඉති ආරම්මණෙ ථිරභාවවුද්ධි විරුළ්හිභාවසාධන සඞ්ඛාතෙන මූලභාවෙන උපකාරකා ඡහෙතුධම්මා හෙතුපච්චයො නාම.

१६७. आता, पट्ठान पद्धती (पट्ठाननय) दर्शवण्यासाठी 'हेतुपच्चयो' (हेतुप्रत्यय) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये, जो 'हेतु' देखील आहे आणि 'पच्चय' (प्रत्यय) देखील आहे, तो 'हेतुपच्चयो' होय. हेतु होऊन प्रत्यय होणे, म्हणजेच हेतुभावाने प्रत्यय होणे, असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, कोणत्या अर्थाने 'हेतु' आहे? मूळ (मूलाधार) या अर्थाने. आणि मूळ अर्थ (मूलाठ्ठ) म्हणजे काय? ज्याप्रमाणे वृक्षांचे मूळ जमिनीमध्ये असते, त्याचप्रमाणे सहजात धर्मांचे (सहजातधम्म) आलंबनांमध्ये (आरम्मण) चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होण्याचे साधन असणे, याला 'मूलाठ्ठ' (मूळ अर्थ) म्हणतात. सहजात धर्मांच्या कुशल इत्यादी भावांचे साधन असणे, यालाही 'मूलाठ्ठ' म्हणतात, असेही म्हणतात. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. शब्दार्थाच्या दृष्टीने पाहिल्यास, ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यामध्ये सहजात धर्म वृद्धी, वाढ आणि विपुलता प्राप्त करून चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित होतात, आणि जे आलंबनावर दृढपणे पडणारे व सामर्थ्य-बलाने संपन्न असते, ते 'हेतु' होय. 'पच्चय' (प्रत्यय) हा शब्द उपकारक (मदत करणारा) या अर्थाने आहे. आणि उपकारक म्हणजे, स्वतः ज्या प्रकारच्या स्वभावाने विद्यमान असताना, अनुत्पन्न (उत्पन्न न झालेले) धर्म उत्पन्न होतात; किंवा उत्पन्न झालेले धर्म टिकून राहतात, किंवा टिकून राहिलेले धर्म उत्तरोत्तर वृद्धी आणि वाढीसाठी प्रत्ययभावाला (कारणभावाला) प्राप्त होतात. अशा प्रकारच्या स्वभावाने उपलब्ध असणे म्हणजेच (उपकारकत्व) होय. कारण स्वभावधर्मांमध्ये कोणतीही चेष्टा (क्रिया) किंवा व्यापार (प्रयत्न) आढळत नाही, ज्यायोगे कोणी कर्ता किंवा करवून घेणारा आढळेल. परंतु, अशा प्रकारे (त्या स्वभावाची) उपलब्धता असताना, अनुरूप अशा प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचे (पच्चयउप्पन्नधम्म) - जे अनुत्पन्न आहेत त्यांचे उत्पन्न होण्यामुळे, किंवा जे उत्पन्न आहेत त्यांचे स्थितीभावाला (टिकून राहण्याला) प्राप्त होण्यामुळे, किंवा जे टिकून आहेत त्यांचे उत्तरोत्तर वृद्धी व वाढीसाठी प्रत्ययभावाला प्राप्त होण्यामुळे - ते (कारण) जणू काही चांगल्या प्रकारे करत असल्यासारखे किंवा साध्य करत असल्यासारखे होते, म्हणून त्याला 'उपकारक' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, आलंबनामध्ये स्थिरता, वृद्धी आणि वाढ साध्य करणाऱ्या 'मूळ' भावाने उपकारक असणारे सहा हेतुधर्म (छहेतुधम्मा) म्हणजेच 'हेतुपच्चय' (हेतुप्रत्यय) होय।

ආරමන්ති [Pg.388] චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සුට්ඨු රතිං අනුභවන්තා විය අජ්ඣොලම්බමානා පවත්තන්ති එත්ථාති ආරම්මණං. ආරම්මණභානෙව උපකාරකා ඡළාරම්මණධම්මා ආරම්මණපච්චයො. අධිපති සද්දත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. අධිපති භාවෙන උපකාරකො ධම්මො අධිපතිපච්චයො. සො දුවිධො ආරම්මණාධිපති සහාජාතාධිපතිවසෙන. ආරම්මණධම්මාපි හි කෙචි ගරුකතා අත්තනො ආරම්මණිකධම්මෙ සාමිනො විය දාසෙ අත්තනො වසෙවත්තයමානා අත්තනි නිච්චං නින්නපොණපබ්භාරෙඑව කරොන්තීති. නත්ථි අන්තරං එතස්සාති අනන්තරො, අනන්තරභාවෙන උපකාරකො ධම්මො අනන්තරපච්චයො. සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සමනන්තරපච්චයො. ඉමෙසං ද්වින්නං පච්චයානං ධම්මතො විසෙසො නත්ථි. අත්ථතො පන පුරිමචිත්තෙ නිරුද්ධෙපි පච්ඡා සන්තානං උච්ඡිජ්ජිතුං අදත්වා සන්තානානුබන්ධවසෙන සාරම්මණධම්ම භාවෙන අත්තසදිසස්ස ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනං අනන්තරපච්චයතා. ධම්මන්තරෙ උප්පාදියමානෙපි යංකිඤ්චි ධම්මං අනුප්පාදෙත්වා පටිසන්ධාදීනං කිච්චට්ඨානානං පටිපාටියා චිත්තනියාමං නාම සාධෙත්වා අනුරූපස්සෙව ධම්මන්තරස්ස උප්පාදනං සමනන්තරපච්චයතාති. එවඤ්හි සති නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස අසඤ්ඤසත්තා චවන්තස්සච පුරිමපච්ඡිමභාගපවත්තානං චිත්තුප්පාදානංපි අනන්තරතා සමනන්තරතාච උපපන්නා හොතීති. නහි අභාව භූතො අන්තරෙ කාලො තෙසං අන්තරං කරොතිනාම. නච අඤ්ඤසන්තානභූතො අන්තරෙ රූපධම්මො. අඤ්ඤඤ්හි රූපසන්තානං, අඤ්ඤං අරූපසන්තානං. අට්ඨකථායං පන කාලානන්තරතා සමනන්තරපච්චයොති වාදං පටික්ඛිපිත්වා සණ්ඨානාභාවතො සුට්ඨු අනන්තරාති සමනන්තරාති වුත්තං. එතෙන යථාසණ්ඨානවන්තානං රූපධම්මානං අනන්තරතානාම මජ්ඣෙ පරිච්ඡෙදසහිතායෙව හොති. න තථා සණ්ඨානරහිතානං අරූපධම්මානං. තස්මා පුරිමපච්ඡිමානං තෙසං එකීභූතානං විය පවත්තිසමනන්තරතානාම. තථා පවත්තන සමත්ථතා සමනන්තරපච්චයතාති දස්සෙති.

ज्याच्यामध्ये चित्त आणि चेतसिक धर्म जणू काही उत्तम आनंद अनुभवत, त्यावर अवलंबून राहून प्रवृत्त होतात, ते 'आरम्मण' (आलंबन/विषय) होय. आलंबनभावानेच उपकारक असणारे सहा आलंबनधर्म (छळारम्मणधम्मा) म्हणजेच 'आरम्मणपच्चय' (आलंबनप्रत्यय) होय. 'अधिपति' या शब्दाचा अर्थ खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. अधिपतिभावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'अधिपतिपच्चय' (अधिपतिप्रत्यय) होय. तो दोन प्रकारचा आहे: आरम्मणाधिपति (आलंबनाधिपति) आणि सहजाताधिपति यांच्या भेदाने. कारण काही आलंबनधर्म देखील आदरणीय (महत्त्वाचे) मानले गेल्यावर, मालक जसा दासाला आपल्या वशामध्ये ठेवतो, त्याप्रमाणे आपल्या आलंबन घेणाऱ्या धर्मांना (आरम्मणिकधम्म) आपल्या वशामध्ये ठेवून, त्यांना नेहमी स्वतःकडेच झुकलेले, प्रवृत्त आणि प्रवण करतात. ज्याच्यामध्ये कोणतेही अंतर (व्यवधान) नाही, तो 'अनन्तर' होय; आणि अनन्तरभावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'अनन्तरपच्चय' (अनंतरप्रत्यय) होय. अत्यंत चांगल्या प्रकारे अनन्तरभावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'समनन्तरपच्चय' (समनंतरप्रत्यय) होय. या दोन्ही प्रत्ययांमध्ये स्वभावतः (धम्मतः) कोणताही फरक नाही. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, पूर्व चित्त निरुद्ध (नष्ट) झाले तरी देखील, नंतरच्या प्रवाहाला खंडित होऊ न देता, प्रवाहाच्या सातत्यामुळे आलंबनयुक्त धर्मभावाने स्वतःसारख्याच दुसऱ्या धर्माची उत्पत्ती करणे, ही 'अनन्तरपच्चायता' (अनंतरप्रत्ययता) होय. आणि दुसरा धर्म उत्पन्न होत असताना देखील, कोणताही भलताच धर्म उत्पन्न न करता, प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) इत्यादी कृत्यांच्या स्थानांच्या क्रमाने 'चित्तनियम' (चित्तनियाम) साध्य करून, केवळ अनुरूप अशाच दुसऱ्या धर्माची उत्पत्ती करणे, ही 'समनन्तरपच्चायता' (समनंतरप्रत्ययता) होय. असे मानल्यासच, निरोध समाधीतून उठणाऱ्याच्या आणि असंज्ञी सत्त्वांमधून (असंज्ञसत्त) च्युत (मृत्यू) होणाऱ्याच्या पूर्व आणि पश्चिम भागात प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तोत्पादांची देखील अनंतरता आणि समनंतरता योग्य ठरते. कारण त्यांच्यामध्ये असलेला अभाव रूप काळ हा त्यांच्यात अंतर (व्यवधान) निर्माण करत नाही. आणि त्यांच्यामध्ये दुसऱ्या संतानाचा (प्रवाहाचा) भाग असलेला रूपधर्म देखील अंतर निर्माण करत नाही. कारण रूपसंतान वेगळे आहे आणि अरूपसंतान (चित्तसंतान) वेगळे आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथा) 'कालांतरता हाच समनंतरप्रत्यय आहे' हा वाद फेटाळून लावून, आकाराचा (संस्थान) अभाव असल्यामुळे 'अत्यंत अनंतर असणे म्हणजेच समनंतर असणे' असे म्हटले आहे. यावरून, ज्याप्रमाणे आकार असणाऱ्या रूपधर्मांची अनंतरता ही त्यांच्यामध्ये परिच्छेदासह (मर्यादेसह) असते, तशी आकाररहित असणाऱ्या अरूपधर्मांची (नामधर्मांची) नसते. म्हणून, पूर्व आणि पश्चिम असणाऱ्या त्या धर्मांची, जणू काही एकरूप झाल्यासारखी प्रवृत्ती असणे, यालाच 'समनंतरता' म्हणतात. अशा प्रकारे प्रवृत्त होण्याची जी सामर्थ्यता आहे, तीच 'समनन्तरपच्चायता' (समनंतरप्रत्ययता) होय, असे देशावले आहे.

යෙ පන ධම්මා අත්තනි ජාතෙ එව ජායන්ති, නො අජාතෙ. අත්තනා සහෙවච ජායන්ති, නො පුරෙ පච්ඡාච, තෙසං ජාතත්ථාය විය [Pg.389] සයං තෙහි සහ ජාතභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතපච්චයො. පකාසස්ස පදීපො විය. පදීපජාලඤ්හි උප්පජ්ජමානං පකාසසඞ්ඛාතෙන ආලොකෙන සහෙව උප්පජ්ජතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භන්තං තිදණ්ඩං විය අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භනවසෙන උපකාරකො ධම්මො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. එවඤ්ච සති ඉමස්ස පච්චයස්ස පුරිමෙන සහ විසෙසො පාකටො හොති. නහි සහ ජාතසද්දො එවරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤොපත්ථම්භනං බොධෙතීති. නිස්සයන්ති එත්ථාති නිස්සයො. නිස්සයභාවෙන උපකාරකො ධම්මො නිස්සයපච්චයො. සො පන සහජාතනිස්සයො වත්ථුපුරෙජාත නිස්සයොති දුවිධො හොති. තත්ථ සහජාතොව සමානො පටකොට්ඨකො විය චිත්තකම්මානං පතිට්ඨාභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතනිස්සයො. පථවී විය තිණරුක්ඛාදීනං පුරෙ ජාතො හුත්වා අධිට්ඨානභාවෙන උපකාරකො වත්ථුපුරෙජාත නිස්සයො. බලවතරො පන නිස්සයො උපනිස්සයො. යථා හි සාලිභත්තස්ස උප්පත්තියා සූදොවා උක්ඛලිවාකට්ඨංවා අග්ගිවානිස්සයො එව හොති, න උපනිස්සයො. සාලිඛෙත්තවුට්ඨිධාරා එව පන උපනිස්සයො, න හි තාසුඅසති භත්තුප්පත්තියා සූදාදීනංපි ථාමොනාම අත්ථීති. තථා යහිං පච්චයෙ අසති නිස්සයධම්මාපි නත්ථි. කුතො නිස්සිතධම්මා. සො පච්චයො නිස්සයතොපි බලවතරට්ඨෙන උපනිස්සයොති වුච්චතීති.

परंतु जे धर्म स्वतः उत्पन्न झाल्यावरच उत्पन्न होतात, उत्पन्न न झाल्यावर नाही; आणि स्वतःसोबतच उत्पन्न होतात, आधी किंवा नंतर नाही; त्यांच्या उत्पत्तीसाठी जणू काही स्वतः त्यांच्यासोबत उत्पन्न होण्याच्या भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'सहजातपच्चय' (सहजातप्रत्यय) होय. ज्याप्रमाणे प्रकाशासाठी दिवा असतो. कारण दिव्याची ज्योत उत्पन्न होत असताना, प्रकाश नावाच्या प्रकाशासोबतच (उजेडासोबतच) उत्पन्न होते. एकमेकांना आधार देणाऱ्या तिपाईच्या (तीन काठ्यांच्या) प्रमाणे, परस्परांना आधार देण्याच्या भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'अञ्ञमञ्ञपच्चय' (अन्योन्यप्रत्यय) होय. आणि असे असल्यामुळे, या प्रत्ययाचा मागील (सहजात) प्रत्ययासोबतचा फरक स्पष्ट होतो. कारण 'सहजात' हा शब्द अशा प्रकारच्या परस्पर आधाराचा (परस्पर उपस्तंभाचा) बोध करून देत नाही. ज्याच्यावर आश्रय घेतला जातो, तो 'निस्सय' (निश्रय/आश्रय) होय. आश्रयभावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'निस्सयपच्चय' (निश्रयप्रत्यय) होय. तो दोन प्रकारचा आहे: सहजातनिस्सय आणि वस्तुपुरेजातनिस्सय. त्यामध्ये, सहजात असतानाच, चित्रांसाठी कॅनव्हास (किंवा भिंत/कापड) ज्याप्रमाणे आधार असतो, त्याप्रमाणे चित्त आणि चेतसिक कर्मांच्या प्रतिष्ठेच्या (आधाराच्या) भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'सहजातनिस्सय' होय. ज्याप्रमाणे गवत आणि वृक्षांसाठी पृथ्वी आधी उत्पन्न होऊन अधिष्ठानभावाने (आधाराने) उपकारक असते, त्याप्रमाणे आधी उत्पन्न होऊन उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'वत्थुपुरेजातनिस्सय' होय. आणि अधिक बलवान असणारा आश्रय म्हणजे 'उपनिस्सय' (उपनिष्रय/उपाश्रय) होय. ज्याप्रमाणे तांदळाचा भात तयार करण्यासाठी आचारी, भांडे, लाकूड किंवा अग्नी हे केवळ 'निस्सय' (आश्रय) असतात, 'उपनिस्सय' नाही. परंतु भाताचे शेत आणि पावसाची धार हेच 'उपनिस्सय' आहेत; कारण त्यांच्या अभावी भात तयार करण्यासाठी आचारी इत्यादींचे काहीही सामर्थ्य चालत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्या प्रत्ययाच्या अभावी आश्रय धर्म देखील नसतात, तर मग आश्रित धर्म कुठून असणार? तो प्रत्यय आश्रयापेक्षाही अधिक बलवान असल्यामुळे त्याला 'उपनिस्सय' असे म्हटले जाते.

සො පන ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයොති තිවිධො හොති. තත්ථ ගරුකතා ආරම්මණ ධම්මා ගරුකතත්තාඑව අධිපතිභූතා බලව නිස්සයභූතාච හොන්ති. අනන්තරපච්චයධම්මාච තෙහි විනා චිත්තසන්තානපවත්තියා එව අභාවතො බලවනිස්සයාඑව හොන්ති. පකතූපනිස්සයොති එත්ථ පන පකතො උපනිස්සයොති පකතූපනිස්සයො. පකතොතිච යථා කතෙ සති අනුරූපෙ කාලෙ තස්මිංසන්තානෙ එකන්තෙන පච්චයුප්පන්නධම්මා පාතුභවන්ති, තථා සුට්ඨු කතොති අත්ථො. කරණඤ්චෙත්ථ සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤාතිච රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්ථනාතිච වුත්තානං ධම්මානං අත්තනො [Pg.390] සන්තානෙ පුබ්බභාගෙ වුත්තප්පකාරෙන සුට්ඨු උප්පාදනං. කායිකං සුඛං කායිකං දුක්ඛං පුග්ගලො උතු භොජනං සෙනාසනන්ති එවං වුත්තානං ධම්මානං සුට්ඨු උපසෙවනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

तो (उपनिश्रय प्रत्यय) आरम्मण-उपनिश्रय (आलंबन-उपनिश्रय), अनन्तर-उपनिश्रय आणि पकत-उपनिश्रय (प्रकृत-उपनिश्रय) असा तीन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, आदरणीय (गरुकत) आलंबन धर्म हे आदरणीय असल्यामुळेच अधिपतिरूप आणि बलवान आश्रयरूप (निश्रयभूत) होतात. आणि अनन्तर-प्रत्यय धर्म हे त्यांच्याशिवाय चित्त-संततीच्या प्रवृत्तीचा अभाव असल्यामुळे बलवान आश्रयच (बलव-निश्रय) होतात. 'पकत-उपनिश्रय' (प्रकृत-उपनिश्रय) यामध्ये 'पकत' (प्रकृत) आणि 'उपनिश्रय' मिळून 'पकत-उपनिश्रय' असा शब्द बनतो. 'पकत' (प्रकृत) म्हणजे जसे (काही कर्म) केले असता, योग्य वेळी त्या संततीमध्ये निश्चितपणे प्रत्ययोत्पन्न धर्म (पच्चय्युप्पन्न धम्म) प्रकट होतात, तसे 'चांगल्या प्रकारे केलेले' असा अर्थ आहे. आणि येथे 'करण' (करणे) म्हणजे श्रद्धा, शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग (चाग), प्रज्ञा आणि राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी, प्रार्थना (इच्छा) इत्यादी सांगितलेल्या धर्मांचे आपल्या संततीमध्ये पूर्वभागात सांगितलेल्या प्रकारे चांगल्या प्रकारे उत्पन्न करणे होय. तसेच कायिक सुख, कायिक दुःख, पुद्गल (व्यक्ति), ऋतू, भोजन, सेनासन (निवासस्थान) इत्यादी सांगितलेल्या गोष्टींचे चांगल्या प्रकारे सेवन करणे (उपसेवन) असे जाणावे.

පුරෙතරං උප්පජ්ජිත්වා වත්තමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො පුරෙජාතපච්චයො. සො දුවිධො ආරම්මණපුරෙජාත නිස්සය පුරෙජාත වසෙන. නිස්සයාරම්මණධම්මා එව හි කෙචි පුරෙජාත තාමත්තවිසිට්ඨා පුරෙජාතපච්චයොති වුත්තාති. ආචරියානන්දත්ථෙරෙන පන නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා පුරෙජාතාකාරෙන උපකාරකතා පුරෙජාතපච්චයතාති වුත්තං. එවං සන්තෙපි පුරෙ ජාතතාවිසිට්ඨෙහි නිස්සයාරම්මණසත්තිවිසෙසෙහි අඤ්ඤො විසුං පුරෙජාතසත්තිවිසෙසොනාම නදිස්සතියෙව. පුරෙ රොපෙත්වා ජාතානං රුක්ඛපොතකානං විය පච්ඡා ආසිඤ්චියමානං උදකං පුරෙ ජාතානං චතුසමුට්ඨානිකරූපධම්මානං වුද්ධවිරුළ්හභාවඤ්ච පච්ඡාපි අත්තනා සදිසස්ස රූපසන්තානස්ස පවත්තියා පච්චයභාවඤ්ච පාපෙත්වා උපත්ථම්භනවසෙන උපකාරකො පච්ඡාජාතො අරූපධම්මො පච්ඡා ජාතපච්චයො. අට්ඨකථායං පන ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසා චෙතනාවියාති වුත්තං. මූලටීකායඤ්ච එතෙන මනොසඤ්චෙ තනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහි අරූපධම්මෙහි රූපකායස්ස උපත්ථම්භිත භාවං දස්සෙති, තෙනෙව ආහාරාසා වියාති අවත්වා චෙතනාගහණං කරොතීති වුත්තං. සා පන පච්ඡාජාතා සසම්පයුත්තා ආහාරාසා චෙතනා පුරෙජාතානං තෙසං ගිජ්ඣසරීරරූපානං චිරකාලං කබළීකාරාහාරෙන විනාපි අමිලාත භාවං උපරූපරිච වුද්ධවිරුළ්හරූපසන්තානුප්පත්තියා පච්චයභාවං පාපෙත්වා උපත්ථම්භතියෙව. යස්මා සුපාකටෙන පච්ඡාජාතපච්චයෙක දෙසෙන සකලස්ස පච්ඡාජාතපච්චයස්ස සාධනත්ථාය අයං උපමා ඉධ වුත්තා විය දිස්සති. චෙතනා ගහණඤ්ච පච්ඡාජාත පච්චයං පත්වාපි චෙතනාඑව පධානා ජාතාති දස්සනත්ථං ගහිතන්ති න න සක්කා වත්තුං. එවඤ්හි සති පච්ඡාජාතස්ස අත්ථස්ස පච්ඡා ජාතාය එව උපමාය සාධනං උපපන්නං හොතීති. යථාවුත්ත ටීකාපාඨෙපි අයමත්ථො ලබ්භතියෙව.

आधी उत्पन्न होऊन आणि वर्तमान काळात विद्यमान राहून उपकार करणारा धर्म म्हणजे 'पुरेजात-प्रत्यय' (पूर्वजात प्रत्यय) होय. तो आरम्मण-पुरेजात (आलंबन-पूर्वजात) आणि निस्सय-पुरेजात (आश्रय-पूर्वजात) या दोन प्रकारचा आहे. कारण काही आश्रय आणि आलंबन धर्मच केवळ आधी उत्पन्न होण्याच्या वैशिष्ट्यामुळे 'पुरेजात-प्रत्यय' असे म्हटले जातात. परंतु आचार्य आनंद थेरांनी म्हटले आहे की, आश्रय आणि आलंबन यांच्या आकाराने विशिष्ट असलेल्या, आधी उत्पन्न होण्याच्या रूपाने उपकार करण्याची अवस्था म्हणजे 'पुरेजात-प्रत्ययता' होय. असे असले तरी, आधी उत्पन्न होण्याच्या वैशिष्ट्याने युक्त असलेल्या आश्रय आणि आलंबन शक्तींच्या विशेषांपेक्षा वेगळी अशी कोणतीही स्वतंत्र 'पुरेजात-शक्ती' दिसून येत नाही. जसे आधी लावून वाढवलेल्या लहान झाडांना नंतर सिंचन केलेले पाणी (उपकारक ठरते), तसेच आधी उत्पन्न झालेल्या चतुःसमुत्थानिक रूपधर्मांच्या वृद्धी आणि विकासासाठी, आणि नंतरही स्वतःसारख्याच रूप-संततीच्या प्रवृत्तीला प्रत्ययभाव प्राप्त करून देऊन, उपस्तंभन (आधार देणे) या रूपाने उपकार करणारा नंतर उत्पन्न झालेला अरूप धर्म म्हणजे 'पच्छाजात-प्रत्यय' (पश्चातजात प्रत्यय) होय. अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथा) म्हटले आहे की, हे गिधाडाच्या पिल्लांच्या शरीरासाठी आहाराची इच्छा करणाऱ्या चेतनेसारखे आहे. आणि मूलटीकेमध्ये म्हटले आहे की, याद्वारे मनोसंचेतना आहाराच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या अरूप धर्मांद्वारे रूपकायाला मिळणारा आधार (उपस्तंभित भाव) दर्शविला जातो; म्हणूनच 'आहाराची इच्छा' असे न म्हणता 'चेतना' असे ग्रहण केले आहे. ती नंतर उत्पन्न झालेली, संप्रयुक्त धर्मांसह असलेली आहाराची इच्छा करणारी चेतना, आधी उत्पन्न झालेल्या त्या गिधाडाच्या शरीराच्या रूपांना दीर्घकाळपर्यंत कवळिकार आहाराशिवाय (घास आहाराशिवाय) देखील कोमेजून न जाण्याची अवस्था प्राप्त करून देते आणि उत्तरोत्तर वृद्धी व विकासाने युक्त अशा रूप-संततीच्या उत्पत्तीला प्रत्ययभाव प्राप्त करून देऊन आधारच (उपस्तंभन) देते. कारण अत्यंत स्पष्ट असलेल्या पच्छाजात-प्रत्ययाच्या एका अंशाद्वारे संपूर्ण पच्छाजात-प्रत्ययाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी ही उपमा येथे दिली गेली आहे असे दिसते. आणि चेतनेचे ग्रहण हे पच्छाजात-प्रत्यय प्राप्त झाल्यावरही चेतनाच प्रधान ठरते, हे दर्शवण्यासाठी केले गेले आहे, असे म्हणणे अयोग्य ठरणार नाही. कारण असे मानले तरच नंतर उत्पन्न झालेल्या अर्थाचे नंतर उत्पन्न झालेल्या उपमेद्वारे स्पष्टीकरण करणे योग्य ठरते. वर उल्लेखिलेल्या टीकापाठात देखील हाच अर्थ प्राप्त होतो.

ආසෙවන්ති [Pg.391] තං සුට්ඨු භජන්ති අපරාපරං උප්පජ්ජමානා ධම්මා සුට්ඨු සෙවමානා විය භජමානා විය තස්ස පුරිමස්ස සබ්බපාරිපූරං ආකාරං ගහෙත්වා එව පුනප්පුනං පවත්තන්තීති ආසෙවනං. ආසෙවෙතිවා තෙ ධම්මෙ අත්තනො පරිවාසං සුට්ඨු ගාහාපෙති. වඩ්ඪෙතීතිවා ආසෙවනං. අපිච කුසලාදිභාවෙන අත්තනා සදිසස්ස පයොගෙන කරණීයස්ස අනන්තරධම්මස්ස පුනප්පුනං කරණං පවත්තනං අත්තසදිසස්සවා අත්තසදිසභාවාපාදනං වාසනං ආසෙවනට්ඨොති මූලටීකායං වුත්තං. තත්ථ පයොගෙන කරණීයස්සාති එතෙන ආවජ්ජනද්වයඤ්ච සබ්බවිපාකධම්මෙච නිවත්තෙති. නහි ආවජ්ජන ද්වයස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානස්සපි වඩ්ඪෙතුංවා හාපෙතුංවා පයොගෙන කරණීයතානාම අත්ථි පරිදුබ්බලත්තා. විපාකෙසුච අරියඵලානි පරිකම්මපයොගෙන කරණීයානිපි මග්ගචෙතනානුභාවෙන විනා කෙවලෙන තෙන පයොගෙනෙව සාධෙතබ්බානි න හොන්ති. කෙවලං කම්මවෙගෙන සන්තානෙ පාතිතෙසු ලොකියවිපාකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. පුනප්පුනං කරණං පවත්තනන්ති උපරුපරි පගුණ බලවභාවාපාදනෙන සහ පවත්තනං සන්ධාය වුත්තං. එවඤ්හි සති පරියත්තිධම්ම විජ්ජාසිප්පුග්ගහණෙසු පුරිමාභියොගො විය ආසෙවනට්ඨෙන අනන්තරෙ පවත්තානං සජාතියානං ධම්මානං පගුණබලවභාවාය උපකාරකො ධම්මො ආසෙවනපච්චයො නාමාති සිද්ධං හොතීති.

‘आसेवन्ति’ म्हणजे त्याचे चांगल्या प्रकारे सेवन करतात. वारंवार उत्पन्न होणारे धर्म हे जणू काही चांगल्या प्रकारे सेवन करत असल्यासारखे, जणू काही भजत असल्यासारखे, त्या पूर्वीच्या धर्माचा सर्व प्रकारे परिपूर्ण आकार ग्रहण करूनच वारंवार प्रवृत्त होतात, म्हणून त्याला ‘आसेवन’ म्हणतात. किंवा ते धर्म स्वतःचा वास (संस्कार) चांगल्या प्रकारे ग्रहण करायला लावतात, किंवा वाढवतात, म्हणून ‘आसेवन’ म्हणतात. शिवाय, कुशल इत्यादी भावाने स्वतःसारख्याच, प्रयोगाने (प्रयत्नाने) करावयाच्या अनन्तर धर्माचे वारंवार करणे किंवा प्रवृत्त करणे, अथवा स्वतःसारख्या धर्माला स्वतःसारखा भाव प्राप्त करून देणे किंवा वासना (संस्कारित करणे) म्हणजे ‘आसेवन-अर्थ’ होय, असे मूलटीकेमध्ये म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘प्रयोगाने करावयाच्या’ या शब्दाने आवर्जन-द्वय (दोन आवर्जन चित्ते) आणि सर्व विपाक धर्मांना वगळले (निवृत्त केले) आहे. कारण दोन आवर्जन चित्ते दोन-तीन वेळा प्रवृत्त होत असली तरी, अत्यंत दुर्बळ असल्यामुळे त्यांना वाढवणे किंवा कमी करणे या रूपाने प्रयोगाने करावयाचे काही नसते. आणि विपाकांमध्ये, आर्यफले ही परिकर्म-प्रयोगाने करावयाची असली तरी, मार्ग-चेतनेच्या प्रभावाशिवाय केवळ त्या प्रयोगानेच साध्य होणारी नसतात. केवळ कर्मवेगाने संततीमध्ये उत्पन्न झालेल्या लौकिक विपाकांबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. ‘वारंवार करणे किंवा प्रवृत्त करणे’ हे उत्तरोत्तर प्राविण्य (पगुण) आणि बलवान भाव प्राप्त करून देण्यासह प्रवृत्त होण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण असे मानले तरच, परियत्ति-धर्म (ग्रंथ अभ्यास), विद्या आणि शिल्प यांच्या ग्रहणामध्ये पूर्वीच्या अभ्यासाप्रमाणे, आसेवन-अर्थाने अनन्तर प्रवृत्त होणाऱ्या सजातीय धर्मांच्या प्राविण्य व बलवान भावासाठी उपकार करणारा धर्म म्हणजे ‘आसेवन-प्रत्यय’ होय, हे सिद्ध होते.

කායඞ්ගවාචඞ්ගචිත්තඞ්ගාභිසඞ්ඛරණභූතෙන චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතෙ න කිරියාභාවෙන උපකාරකො ධම්මො කම්මපච්චයො. සො දුවිධො සහජාතනානාක්ඛණිකවසෙන. තත්ථ ජෙට්ඨසිස්ස මහා වඩ්ඪකිආදයො විය සකිච්චපරකිච්චසාධනවසෙන පවත්තා සබ්බාපි සහජාතචෙතනා සහජාතපච්චයො. යථා පන ඉත්ථිපුරිසානං සකිං සන්නිපාතප්පයොගො කාමසුඛානුභවනකිච්චඤ්ච කාලන්තරෙ පුත්තපාතුභාවත්ථායවත්ථුම්හි බීජනිධාන කිච්චඤ්ච සම්පාදෙති. එවමෙවං යථාවුත්තාභිසඞ්ඛරණකිච්චඤ්ච තදභිසඞ්ඛරණවෙගජනිතං කාලන්තරෙ විපාකකටත්තාරූපානං පාතුභාවත්ථාය සන්තානෙ කිරියා විසෙසනිධාන කිච්චඤ්ච සම්පාදෙත්වා නිරුද්ධා කුසලාකුසල චෙතනා නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයොනාම. [Pg.392] විපච්චනමත්තභාවෙන උපකාරකො ධම්මො විපාකපච්චයො. විපච්චන භාවොච නාම ලොකෙ සබ්බෙසං පුප්ඵඵලාදීනං සුට්ඨු විපක්කභාවං පත්තකාලෙ සබ්බාකාරෙන මන්දභාවො හොති. එවං නිරුස්සාහසන්ත භාවසඞ්ඛාකෙන මන්දමන්දාකාරෙන සන්තානෙ පාතුභාවො. තතොයෙවච විපාකානං පවත්ති අවිභූතා හොති. සබ්බරත්තිං නිද්දායන්තස්ස පුරිමභවසිද්ධෙ කම්මාදි ආරම්මණෙ පවත්තානිපි තානි වුට්ඨිතකාලෙ කිඤ්චිජානනචිත්ත පවත්තියා පච්චයා නහොන්තීති. පඤ්චවිඤ්ඤාණාදීනි පන පච්ඡාජානනචිත්ත පවත්තියා පච්චයා හොන්තානිපි වත්ථාරම්මණ ඝට්ටනානුභාව බලෙන සහෙව හොන්ති. න තෙසං උස්සාහබ්‍යාපාරමත්ත වසෙනාති දට්ඨබ්බං.

कायांग, वाचांग आणि चित्तांग यांच्या अभिसंस्करणाने बनलेल्या, चित्तप्रयोगाने युक्त अशा क्रियाभावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'कम्मपच्चय' (कर्मप्रत्यय) होय. तो सहजात आणि नाणाक्खणिक (नानाक्षणिक) अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, जसे मुख्य शिष्य किंवा मुख्य सुतार इत्यादी स्वतःचे काम आणि इतरांचे काम साधण्याच्या हेतूने प्रवृत्त होतात, त्याचप्रमाणे प्रवृत्त होणारी सर्व सहजात चेतना ही 'सहजातपच्चय' (सहजातप्रत्यय) आहे. ज्याप्रमाणे स्त्री आणि पुरुषांचा एकदा झालेला समागम हा कामसुखाचा अनुभव घेण्याचे कार्य करतो आणि कालांतराने पुत्राच्या उत्पत्तीसाठी गर्भाशयात बीज रोवण्याचे कार्यही पूर्ण करतो. त्याचप्रमाणे, वर सांगितलेले अभिसंस्करण कार्य आणि त्या अभिसंस्कराच्या वेगामुळे निर्माण झालेले, कालांतराने विपाक आणि कटत्तारूपांच्या (कर्मज रूपांच्या) उत्पत्तीसाठी संतानामध्ये (प्रवाहात) विशेष क्रियांचे बीजारोपण करण्याचे कार्य पूर्ण करून निरुद्ध झालेली (नष्ट झालेली) कुशल-अकुशल चेतना म्हणजे 'नाणाक्खणिककम्मपच्चय' (नानाक्षणिक कर्मप्रत्यय) होय. केवळ विपाकभावाने (परिपक्व होण्याच्या भावाने) उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'विपाकपच्चय' (विपाकप्रत्यय) होय. विपाकभाव म्हणजे जगात सर्व फुले, फळे इत्यादी पूर्णपणे पिकण्याच्या अवस्थेला पोहोचतात, तेव्हा ते सर्व प्रकारे मंद (निष्क्रिय) होतात. अशा प्रकारे, निरुत्साह आणि शांत भावाने युक्त अशा अतिशय मंद गतीने संतानामध्ये प्रकट होणे होय. आणि म्हणूनच विपाकांची प्रवृत्ती ही अस्पष्ट (अविभूत) असते. रात्रभर झोपलेल्या व्यक्तीच्या पूर्वभवात सिद्ध झालेल्या कर्मादी आलंबनांवर प्रवृत्त होणारे ते (विपाक चित्त) जागे झाल्यावर काहीतरी जाणणाऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) बनत नाहीत. परंतु पंचविज्ञान इत्यादी चित्ते नंतरच्या जाणणाऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीसाठी प्रत्यय बनत असली, तरी ती वस्तू (इंद्रिय) आणि आलंबन यांच्या संघर्षाच्या प्रभावाच्या बळाने एकाच वेळी होतात. ती त्यांच्या केवळ उत्साह किंवा व्यापाराच्या (प्रयत्नाच्या) बळावर होत नाहीत, असे समजावे.

අරූපිනො තයො ආහාරා සහජාතධම්මානං ජනනට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙනච, කබළීකාරාහාරො පන ඉමස්ස චතුසමුට්ඨානි කස්ස කායස්ස උපත්ථම්භනට්ඨෙනෙව උපකාරකතා ආහාරපච්චයො. අපිච, ආහාරට්ඨොනාම උපත්ථම්භනප්පධානො හොති. තෙනෙව හි පාළියං කබළීකාරො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානස්ස රූපස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති අවත්වා ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයොත්වෙව වුත්තං. තස්මා අරූපාහාරානංපි ආහාරට්ඨො උපත්ථම්භනවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. ජනයන්තාපි හි ආහාරා අත්තනා ජනිතානඤ්ච තදඤ්ඤෙසඤ්චසන්තානට්ඨිතියා පච්චයභාවත්ථාය උපත්ථම්භනෙන සහෙව ජනෙන්තීති.

अरूपी (मानसिक) तीन आहार हे सहजात धर्मांना उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने आणि उपस्तंभन (आधार देण्याच्या) अर्थाने उपकारक ठरतात, तर कबाळीकार आहार (कवलिकार आहार - घास घेऊन खाल्ला जाणारा अन्नरूप आहार) हा या चतुःसमुत्थानिक कायेला (शरीराला) केवळ उपस्तंभन (पुष्टी) देण्याच्या अर्थाने उपकारक ठरतो, याला 'आहारपच्चय' (आहारप्रत्यय) म्हणतात. शिवाय, 'आहारत्व' (आहार अर्थ) हा प्रामुख्याने उपस्तंभनप्रधान (आधार देणारा) असतो. म्हणूनच पाळीमध्ये (पाळि ग्रंथात) 'कबाळीकार आहार हा आहारसमुत्थानिक रूपाचा आहारप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे न म्हणता, 'या कायेचा (शरीराचा) आहारप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असेच म्हटले आहे. म्हणून अरूप आहारांचाही आहार अर्थ केवळ उपस्तंभनाच्या (आधाराच्या) रूपानेच समजला पाहिजे. कारण उत्पन्न करणारे आहार देखील स्वतः उत्पन्न केलेल्या आणि त्याव्यतिरिक्त इतर धर्मांच्या संतानाच्या (प्रवाहाच्या) स्थितीसाठी प्रत्ययभाव होण्याच्या हेतूने उपस्तंभनासहच उत्पन्न करतात.

ඉස්සරියට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො ඉන්ද්‍රියපච්චයො. සො තිවිධො සහජාතාදිවසෙන. තත්ථ සහජාතධම්මානං අත්තනො අත්තනො කිච්චෙසු ඉස්සරභූතා අරූපින්ද්‍රියධම්මා සහජාතින්ද්‍රියපච්චයො. පච්ඡා ජාතානං පඤ්චවිඤ්ඤාණ ධම්මානං දස්සනාදි කිච්චෙසු ඉස්සරභූතා පුරෙ ජාතා පඤ්චපසාදින්ද්‍රියධම්මා පුරෙ ජාතින්ද්‍රියපච්චයො. සහජාතානං කටත්තාරූපානං චිරතරපවත්තියං ඉස්සරභූතං රූපජීවිතං රූපජීවිතින්ද්‍රියපච්චයො. කස්මා පනෙත්ථ භාවින්ද්‍රියද්වයං ඉධ න ගහිතන්ති. වුච්චතෙ, යස්ස ජනකත්තංවා උපත්ථම්භකත්තංවා අනුපාලකත්තංවා අත්ථි. සො පච්චයධම්මොනාම. භාවද්වයස්ස [Pg.393] පන සහජාත ධම්මානං අත්ථාය එතං තයංපි නත්ථි. කෙවලං පන තංසහිතෙ සන්තානෙ කම්මාදීහි අත්තනො අත්තනො පච්චයෙහි පවත්තමානානං චතුසමුට්ඨානිකධම්මානං ඉත්ථාකාරාදිවසෙනෙව යො පවත්තිනියමො අත්ථි, සො භාවරූපා නුභාවෙන සිද්ධො. තස්මා තෙසං ධම්මානං තාදිසෙ නියාමකිච්චෙ ඉස්සරත්තායෙව ද්වයං ඉන්ද්‍රියංනාම හොති. න ඉන්ද්‍රියපච්චයත්තෙ නාති තං ඉධ නගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ආරම්මණං උපගන්ත්වා තස්මිං භුසං දළ්හං නිපතිත්වා විය ඣායනට්ඨෙන ඔලොකනට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො ඣානපච්චයො. දුග්ගති සුගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො මග්ගපච්චයො. එත්ථච යෙනයෙන සම්මාදස්සනාදිනා ලක්ඛණවිසෙසෙන සම්පන්නත්තා කුසලභූතා සම්මාදිට්ඨාදයො සුගති නිබ්බාන සම්පාපකට්ඨෙන මග්ගපච්චයානාම හොන්ති. අබ්‍යාකතභූතානංපි තෙසං සො සො ලක්ඛණවිසෙසො අත්ථියෙවාති තෙසම්පි තෙනෙවට්ඨෙන මග්ගපච්චයතා වුත්තාති දට්ඨබ්බා. සතිපි මග්ගඞ්ගානං තංතං සම්පාපකට්ඨෙනච උපකාරකත්තෙ තංසමුට්ඨිතානං රූපධම්මානං සො අත්ථො න පාපුණාති. තෙසං පන මග්ගපච්චයධම්මෙහි සමුට්ඨිතත්තායෙව මග්ගපච්චයුප්පන්නතා පච්චෙතබ්බා. එසනයො හෙතුකම්මින්ද්‍රියඣාන පච්චයෙසුපීති.

ऐश्वर्यभावाने (अधिपती किंवा नियंत्रक भावाने) उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'इंद्रियपच्चय' (इंद्रियप्रत्यय) होय. तो सहजात इत्यादींच्या भेदाने तीन प्रकारचा आहे. त्यापैकी, सहजात धर्मांच्या आपापल्या कार्यात अधिपती असणारे अरूप इंद्रियधर्म हे 'सहजातइंद्रियपच्चय' आहेत. नंतर उत्पन्न होणाऱ्या पंचविज्ञान धर्मांच्या दर्शनादी (पाहणे इत्यादी) कार्यात अधिपती असणारे, आधी उत्पन्न झालेले पाच प्रसादेंद्रिय धर्म हे 'पुरेजातइंद्रियपच्चय' आहेत. सहजात असणाऱ्या कटत्तारूपांच्या दीर्घकाळ प्रवृत्तीमध्ये अधिपती असणारे रूपजीवित हे 'रूपजीवितेंद्रियपच्चय' आहे. परंतु येथे दोन भावेंद्रिये (स्त्री-इंद्रिय आणि पुरुष-इंद्रिय) का घेतली नाहीत? उत्तर दिले जाते की, ज्याच्यामध्ये जनकत्व (उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य), उपस्तंभकत्व (आधार देण्याचे सामर्थ्य) किंवा अनुपालकत्व (रक्षण करण्याचे सामर्थ्य) असते, तोच 'प्रत्ययधर्म' (पच्चयधम्म) म्हटला जातो. परंतु दोन भावेंद्रियांच्या बाबतीत, सहजात धर्मांच्या कल्याणासाठी हे तिन्ही सामर्थ्य नसतात. केवळ त्यांच्याशी युक्त असलेल्या संतानामध्ये (प्रवाहात) कर्मादी आपापल्या प्रत्ययांनी प्रवृत्त होणाऱ्या चतुःसमुत्थानिक धर्मांचा स्त्री-भाव इत्यादी रूपाने जो प्रवृत्तीचा नियम असतो, तो भावरूपाच्या प्रभावाने सिद्ध होतो. म्हणून त्या धर्मांच्या अशा नियामक कार्यात अधिपती असल्यामुळेच या दोघांना 'इंद्रिय' म्हटले जाते, परंतु इंद्रियप्रत्ययत्वाच्या रूपात नाही; म्हणून ते येथे घेतले गेले नाहीत, असे समजावे. आलंबनाजवळ जाऊन, त्यावर अत्यंत दृढपणे पडल्यासारखे ध्यान करण्याच्या (एकाग्र होण्याच्या) अर्थाने आणि पाहण्याच्या अर्थाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'झानपच्चय' (ध्यानप्रत्यय) होय. दुर्गती, सुगती आणि निर्वाण प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'मग्गपच्चय' (मार्गप्रत्यय) होय. आणि येथे ज्या ज्या सम्यक्-दर्शनादी विशेष लक्षणांनी युक्त असल्यामुळे कुशल असणारे सम्यक्-दृष्टी इत्यादी मार्ग सुगती आणि निर्वाण प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने 'मार्गप्रत्यय' होतात. अव्याकृत असणाऱ्या त्यांच्यामध्येही तो तो विशेष लक्षणभाव असतोच, म्हणून त्यांचीही त्याच अर्थाने मार्गप्रत्ययता सांगितली आहे, असे समजावे. मार्गांगांचे त्या त्या गतीला प्राप्त करून देण्याच्या अर्थाने उपकारकत्व असले, तरी त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपधर्मांना तो अर्थ (गती प्राप्त करणे) प्राप्त होत नाही. परंतु मार्गप्रत्यय धर्मांद्वारे ते समुत्थित (उत्पन्न) झाल्यामुळेच त्यांची 'मार्गप्रत्ययोत्पन्नता' मानली पाहिजे. हाच नियम हेतू, कर्म, इंद्रिय आणि ध्यान प्रत्ययांच्या बाबतीतही लागू होतो.

එකුප්පාදතාදීහි පකාරෙහි සමං එකීභූතො විය හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤයුත්තභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සම්පයුත්තපච්චයො. සමානෙපි සහජාතභාවෙන නිස්සය නිස්සිත භාවෙනච යුත්තභාවෙ එකුප්පාදතාදිකස්ස සම්පයොගලක්ඛණස්ස විරහතො විප්පයුත්තභාවෙන උපකාරකො ධම්මො විප්පයුත්තපච්චයො. යත්ථ සම්පයුත්තා සඞ්කා සම්භවති, තත්ථෙව තදාසඞ්කා විගමනත්ථං අයං විප්පයුත්තපච්චයොනාම වුත්තොති තදාසඞ්ඛා රහිතෙසු ආරම්මණානන්තරාදීසු විප්පයුත්තපච්චයපසඞ්ගො නත්ථීති වෙදිතබ්බො. හෙට්ඨාවුත්තප්පකාරෙසු එව පච්චයධම්මෙසු යො යො අත්ථිතා සඞ්ඛාතෙන ඛණපච්චුප්පන්න සමඞ්ගිභාවෙන තාදිසස්සෙව ඛණපච්චුප්පන්න සමඞ්ගිනො ධම්මස්ස සහජාතාදිවසෙන උපකාරකො සො සො අත්ථිපච්චයො. යස්මිං විජ්ජාමානෙ සති අඤ්ඤො උප්පජ්ජිතුං ඔකාසං [Pg.394] නලභති. සො තස්ස අඤ්ඤස්ස ඔකාසදාන සඞ්ඛාතෙන සයං අන්තරහිතභාවෙන උපකාරකො ධම්මො නත්ථිපච්චයො. අයංපි විසුං සත්තිවිසෙසො න හොති. තෙනෙව චිත්තෙන ගච්ඡති නිසීදති තිට්ඨතීතිආදිනා පච්ඡිමචිත්තෙ ඨිතානංපි පුරිමචිත්තං වත්තතියෙවාති ලොකස්ස අභිමානො හොති. තස්මා යත්ථ අත්ථිතාසඞ්කා සම්භවති. තත්ථ තදාසඞ්කා නිවත්තනත්ථං අයං පච්චයො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

एकोत्पाद (एकाच वेळी उत्पन्न होणे) इत्यादी प्रकारांनी एकत्र येऊन एकरूप झाल्यासारखे होऊन, परस्परांशी युक्त असण्याच्या भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'संपयुत्तपच्चय' (संप्रयुक्तप्रत्यय) होय. सहजातभाव आणि निश्रय-निश्रित (आश्रय-आश्रित) भावाने युक्त असणे समान असले, तरी एकोत्पाद इत्यादी संप्रयोग लक्षणाचा अभाव असल्यामुळे विप्रयुक्त (वियुक्त) भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'विप्पयुत्तपच्चय' (विप्रयुक्तप्रत्यय) होय. जेथे संप्रयुक्त असण्याची शंका निर्माण होऊ शकते, तेथेच त्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी हा 'विप्रयुक्तप्रत्यय' सांगितला आहे; म्हणून त्या शंकेने रहित असलेल्या आलंबन, अनंतर इत्यादी प्रत्ययांमध्ये विप्रयुक्तप्रत्ययाचा प्रसंग येत नाही, असे समजावे. वर सांगितलेल्या प्रकारच्याच प्रत्ययधर्मांमध्ये, जो जो 'अस्तित्व' नावाच्या क्षण-प्रत्युत्पन्न (वर्तमान क्षणी उपस्थित असणाऱ्या) समंगीभावाने (युक्ततेने) तशाच क्षण-प्रत्युत्पन्न समंगी धर्माला सहजात इत्यादी रूपाने उपकारक ठरतो, तो तो 'अत्थिपच्चय' (अस्तिप्रत्यय) होय. ज्याच्या अस्तित्वात असताना दुसऱ्याला उत्पन्न होण्यास वाव (संधी) मिळत नाही, तो दुसऱ्याला वाव देण्याच्या रूपाने स्वतः अंतर्हित (नष्ट) होण्याच्या भावाने उपकारक असणारा धर्म म्हणजे 'नत्थिपच्चय' (नास्तिप्रत्यय) होय. हा देखील काही वेगळा शक्तीविशेष नाही. 'त्याच चित्ताने तो चालतो, बसतो, उभा राहतो' इत्यादी व्यवहाराने, नंतरच्या चित्ताच्या वेळीही पूर्वीचे चित्त अस्तित्वातच असते, असा लोकांचा भ्रम असतो. म्हणून जेथे अस्तित्वाची शंका निर्माण होते, तेथे त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी हा प्रत्यय सांगितला आहे, असे समजावे.

විනාසං ගතො විගතො. යස්මිං අවිගතෙ අඤ්ඤො උප්පජ්ජිතුං ඔකාසං නලභති, සො තස්ස ඔකාසදානසඞ්ඛාතෙන සයං විගතභාවෙන උපකාරකො ධම්මො විගතපච්චයො. වත්තමානතා සඞ්ඛාතෙන අවිගතභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපකාරකො ධම්මො අවිගතපච්චයො. පුරිමපච්චය දුකමෙව චෙත්ථ නානත්ථ පසඞ්ගනිවත්තනත්ථං ඤාණවිසදත්ථඤ්ච පරියායන්තරෙන විගතදුකංනාම කත්වා දෙසිතන්ති වෙදිතබ්බං. තථා හි අත්ථීති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො. නත්ථීති අයං දුතීයො අන්තොතිආදිනා නානාඅත්ථදීපකා අත්ථි නත්ථි සද්දා සාසනෙ ලොකෙච දිස්සන්ති. පුබ්බෙ වුත්තස්සෙව ච අත්ථස්ස පුන පරියායන්තරෙන වචනං සොතූනං ඤාණවිසදත්ථාය හොතීති. ටීකාකාරා පන බහුං තෙසං පච්චය දුකානං නානත්ථසම්භවං වණ්ණෙන්තියෙවාති. [පච්චයුද්දෙසො]

विगत म्हणजे विनाशाला प्राप्त झालेला (नष्ट झालेला). ज्याच्या अविगत (नष्ट न होण्याने) असताना दुसरा उत्पन्न होण्यास वाव (अवकाश) मिळवत नाही, तो त्याला अवकाश देण्याच्या स्वरूपात स्वतः विगत (नष्ट) होऊन उपकारक ठरणारा धर्म म्हणजे 'विगतप्रत्यय' (विगतपच्चयो) होय. वर्तमानतेच्या स्वरूपातील अविगतभावाने (नष्ट न होण्याने) तशाच प्रकारच्या धर्माला उपकारक ठरणारा धर्म म्हणजे 'अविगतप्रत्यय' (अविगतपच्चयो) होय. येथे पूर्वी सांगितलेल्या प्रत्यय-द्विकालाच (दुका) भिन्न अर्थाच्या प्रसंगाचे निवारण करण्यासाठी आणि ज्ञानाच्या स्पष्टतेसाठी दुसऱ्या पर्यायाने 'विगतद्विक' (विगतदुक) असे नाव देऊन उपदेशिले आहे, असे जाणावे. कारण की, 'हे कच्चान! "आहे" (अत्थि) हा एक अंत (अतिरेक) आहे, "नाही" (नत्थि) हा दुसरा अंत आहे' इत्यादी प्रकारे विविध अर्थ दर्शवणारे 'अत्थि' आणि 'नत्थि' हे शब्द शासनात (बुद्धवचनात) आणि लोकात दिसून येतात. आणि पूर्वी सांगितलेल्याच अर्थाचे पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने सांगणे हे श्रोत्यांच्या ज्ञानाच्या स्पष्टतेसाठी असते. परंतु, टीकाकार त्या प्रत्यय-द्विकांच्या विविध अर्थांच्या संभवाचे पुष्कळ वर्णन करतातच. [प्रत्ययोद्देश]

168. ඉදානි යථා උද්දිට්ඨෙ චතුවීසතිපච්චයෙ පථමං ඡහි රාසීහි සඞ්ගහෙත්වා පුන රාසීනං අනුක්කමෙන තෙසං පච්චයානං නිද්දෙසං දස්සෙන්තො ඡධානාමන්තුනාමස්සාති ගාථාද්වය මාහ. නාමං නාමස්ස ඡධා ඡබ්බිධෙහි පච්චයෙහි පච්චයො හොති. නාමං නාමරූපීනං පඤ්චධා. පුන නාමං රූපස්ස එකධා, රූපං නාමස්ස එකධාඑව. පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස දුවිධා, ද්වයං නාමරූපං ද්වයස්සෙව නාමරූපස්ස නවධාති එවං ඡක්කපඤ්චකාදිවසෙන පච්චයා ඡබ්බිධා හොන්ති. කථං හොන්තීති යොජනා.

१६८. आता, ज्याप्रमाणे उद्दिष्ट केलेल्या चोवीस प्रत्ययांचा प्रथम सहा समूहांमध्ये (राशींमध्ये) संग्रह करून, पुन्हा त्या समूहांच्या अनुक्रमाने त्या प्रत्ययांचा निर्देश (स्पष्टीकरण) दाखवताना 'छधा नामं तु नामस्स' इत्यादी दोन गाथा सांगितल्या आहेत. नाम हे नामाचा सहा प्रकारे, म्हणजे सहा प्रकारच्या प्रत्ययांनी प्रत्यय (कारण) होते. नाम हे नाम-रूपांचा पाच प्रकारे प्रत्यय होते. पुन्हा, नाम हे रूपाचा एक प्रकारे, आणि रूप हे नामाचा केवळ एक प्रकारेच प्रत्यय होते. प्रज्ञप्ती, नाम आणि रूप हे नामाचे दोन प्रकारे, आणि दोन्ही नाम-रूप हे दोन्ही नाम-रूपांचे नऊ प्रकारे प्रत्यय होतात; अशा प्रकारे षट्क (सहा), पंचक (पाच) इत्यादींच्या द्वारे प्रत्यय सहा प्रकारचे होतात. 'कसे होतात?' अशी ही योजना (अन्वय) आहे.

[229] යංපන විභාවනියං

[२२९] परंतु, जे 'विभावनी' मध्ये...

‘‘පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස ද්විධා ද්විපකාරා පච්චයා හොන්තීති වුත්තං’’. තං න සුන්දරං.

'प्रज्ञप्ती, नाम आणि रूप हे नामाचे दोन प्रकारे, म्हणजे दोन प्रकारच्या प्रत्ययांनी प्रत्यय होतात, असे जे म्हटले आहे', ते योग्य (सुंदर) नाही.

පච්චයකථා [Pg.395] හි නාම පච්චයතො පච්චයුප්පන්නතො පච්චයසත්තිතොති තීහි පකාරෙහි වුත්තායෙව සුවුත්තා හොතීති. යස්මා පන අනන්තරාදිපච්චයානාම චිත්තසන්තානස්ස අවිච්ඡෙදාය කිච්චට්ඨානානුක්කමපටිපාදනාය එව ච හොන්ති. තස්මා කුසලාදීසු අරූපධම්මෙසු යොකොචි ධම්මො යස්ස කස්සචි අවිරුද්ධස්ස ධම්මස්ස පච්චයො න න හොතීති වුත්තං අනන්තරනිරුද්ධාචිත්තචෙතසිකාධම්මාතිආදි. තත්ථ අවිරුද්ධස්සාතිඑතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං කුසලාකුසලානං සොමනස්සදොමනස්සානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තර පච්චයපටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො. පටුප්පන්නානන්ති පුනුප්පන්නානං පටිපාටියා උප්පන්නානංවා. පුනප්පුනං සන්තානපරිභාවනාවසෙන පවත්තො ආසෙවනපච්චයොනාම, කෙවලං පයොගසාධනීයෙසු ජවවෙග සහිතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු එව ලබ්භතීති වුත්තං පුරිමානි ජවනානීතිආදි. තත්ථ ජවනානීති මග්ගඵලජවනවජ්ජානි ලොකිය කුසලා කුසලක්‍රියජවනානි පච්ඡිමානංජවනානන්ති ඵලජවනවජ්ජානං කුසලාකුසලක්‍රියජවනානං. භින්නජාතිකා හි ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සබ්බාකාරපාරිපූරං පරිවාසංනාම ගහෙතුංවා ගාහාපෙතුංපා න සක්කොන්ති. යදි සක්කුණෙය්‍යුං, ජාතිමත්තෙනපි ධම්මා පුබ්බාපරං අභින්නාඑව සියුන්ති. තස්මා භින්නජාතිකං ඵලජවනං මග්ගතො පරිවාසං ගහෙතුං න සක්කොති. මග්ගොපි අත්තනො පරිවාසං ඵලස්ස දාතුං න සක්කොති. ඵලචිත්තානිච පරිකම්මපයොගබලෙන ජවන කිච්චානි හොන්ති, න අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිවාසදාන ගහණ බලෙනාති. යස්මා කාමාවචරභාවතො මහග්ගතා නුත්තර භාවප්පත්තිනාම ආසෙවනබලෙන හොති, තස්මා ගොත්‍රභු ඣාන මග්ගානං භූමි භෙදො ඉධ අප්පමාණන්ති දට්ඨබ්බං.

कारण की, प्रत्ययकथा ही प्रत्यय (कारण), प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) आणि प्रत्ययशक्ती या तीन प्रकारांनी सांगितली तरच ती सुस्पष्ट (सुभाषित) होते. परंतु, ज्या अर्थी अनंतर इत्यादी प्रत्यय हे चित्त-संततीच्या अविच्छेदासाठी (अखंडतेसाठी) आणि कृत्यांच्या स्थानांचा अनुक्रम प्रतिपादन करण्यासाठीच असतात, म्हणूनच कुशल इत्यादी अरूप धर्मांमध्ये जो कोणी धर्म, ज्या कोणा अविरुद्ध धर्माचा प्रत्यय होत नाही असे नाही, म्हणून 'अनंतरनिरुद्ध चित्त-चैतसिक धर्म' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अविरुद्ध' या शब्दाने परस्परांच्या विरुद्ध असणाऱ्या कुशल-अकुशल आणि सौमनस्य-दौमनस्य यांच्या परस्परांमधील अनंतर-प्रत्ययाचा निषेध जाणावा. 'पटुप्पन्नानं' (पटुत्पन्नांना) म्हणजे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या किंवा अनुक्रमाने उत्पन्न होणाऱ्यांना. वारंवार संततीच्या परिभावन (संस्कार) करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा 'आसेवनप्रत्यय' हा केवळ प्रयोगाने साध्य होणाऱ्या आणि जवनवेगाने युक्त असणाऱ्या चित्तोत्पादांमध्येच प्राप्त होतो, म्हणून 'पूर्वीची जवने' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'जवने' म्हणजे मार्ग आणि फल जवने वगळून, लौकिक कुशल, अकुशल आणि क्रिया जवने होय; आणि 'नंतरच्या जवनांना' म्हणजे फल जवने वगळून, कुशल, अकुशल आणि क्रिया जवनांना होय. कारण की, भिन्न जातीचे धर्म परस्परांकडून सर्व प्रकारे परिपूर्ण असा 'परिवास' (संस्कार किंवा वासना) ग्रहण करण्यास किंवा ग्रहण करवण्यास समर्थ नसतात. जर ते समर्थ असते, तर केवळ जातीच्या दृष्टीनेही पूर्व आणि उत्तर धर्म अभिन्नच झाले असते. म्हणूनच, भिन्न जातीचे फलजवन हे मार्गाकडून परिवास ग्रहण करू शकत नाही. मार्ग देखील आपला परिवास फलाला देऊ शकत नाही. आणि फलचित्ते ही परिकर्म-प्रयोगाच्या बलाने जवनकृत्ये करतात, परस्परांच्या परिवास देण्याच्या आणि घेण्याच्या बलाने नाही. ज्या अर्थी कामावचर भावातून महद्गत आणि अनुत्तर भावाची प्राप्ती ही आसेवनबलाने होते, त्या अर्थी गोत्रभू, ध्यान आणि मार्ग यांच्या भूमीचा भेद येथे अप्रमाण (बाधक नाही) आहे, असे पाहावे.

හෙතු.ල. නාමරූපානන්ති එත්ථ හෙතුමග්ගඞ්ගානි අහෙතුකවජ්ජිතානං, ඣානඞ්ගානි පඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානං සහජාතානං නාමරූපානං. සහජාතරූපලක්ඛණං පන සයමෙව වක්ඛති. චෙතනානාම පවත්තමානා ද්වෙ කිච්චානි සාධෙති සහජාතානං සංවිධානඤ්ච ආයතිං විපාකපාතු භාවත්ථාය තස්මිං සන්තානෙ අත්තනො පවත්තා කාරසඞ්ඛාත බීජනිධානඤ්චාති. තත්ථ සංවිධානකිච්චං සබ්බචෙතනා සාධාරණං [Pg.396] හොති. බීජනිධානකිච්චං පන කුසලාකුසලභාවප්පත්තායඑව චෙතනාය හොතීති වුත්තං සහජාතාචෙතනාතිආදි. තත්ථ සහජාතාචෙතනාති අන්තමසො පඤ්චවිඤ්ඤාණ සහජාතාපි චෙතනා. සාපි හි සහජාතානං සංවිදහනසඞ්ඛාතෙන කම්මභාවෙන පවත්තත්තා කම්මංඑවනාම හොතීති. යස්මා අත්තනො පවත්තාකාරසඞ්ඛාතස්ස විපාකබීජස්ස නිදහනංනාම, න තාවදෙව බීජකිච්චං සම්පාදෙති. අම්බබීජාදීනි විය පරිණතභාවං පත්වා ඛණන්තරෙඑව සම්පාදෙතීති වුත්තං නානාක්ඛණිකා චෙතනාතිආදි. තත්ථ නානාක්ඛණිකාචෙතනාති අත්තනො පච්චයුප්පන්නධම්ම පවත්තික්ඛණතො විසුං භූතෙ අතීතකාලෙ සිද්ධා කුසලා කුසලචෙතනා. කුසලාකුසලචෙතනාතිවා පාඨො සියා.

'हेतु... पे... नामरूपानां' (हेतू इत्यादी नाम-रूपांना) यामध्ये हेतू आणि मार्गांगे ही अहेतुक वगळून, आणि ध्यानांगे ही पंचविज्ञान वगळून, सहजात नाम-रूपांचे प्रत्यय होतात. सहजात रूपाचे लक्षण तर स्वतःच पुढे सांगतील. चेतना प्रवृत्त होताना दोन कृत्ये साध्य करते—सहजातांचे संविधान (नियोजन) करणे आणि भविष्यात विपाकाच्या प्रकटीकरणासाठी त्या संततीमध्ये स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या आकाराचे बीज रोपण (निधान) करणे. त्यामध्ये संविधानाचे कृत्य हे सर्व चेतनांना साधारण (समान) असते. परंतु, बीजारोपणाचे कृत्य हे केवळ कुशल-अकुशल भावाला प्राप्त झालेल्या चेतनेचेच असते, म्हणून 'सहजात चेतना' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सहजात चेतना' म्हणजे अगदी पंचविज्ञानासोबत सहजात असणारी चेतना देखील होय. कारण ती देखील सहजातांच्या संविधानाच्या स्वरूपातील कर्मभावाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'कर्म' याच नावाने ओळखली जाते. ज्या अर्थी स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या आकाराच्या विपाक-बीजाचे रोपण करणे हे लगेचच बीजाचे कार्य पूर्ण करत नाही, तर आंब्याच्या बीजाप्रमाणे परिपक्वतेला प्राप्त होऊन दुसऱ्याच क्षणी ते कार्य पूर्ण करते, म्हणून 'नानाक्षणिक चेतना' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'नानाक्षणिक चेतना' म्हणजे स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्न धर्माच्या प्रवृत्तीच्या क्षणापेक्षा भिन्न अशा भूतकाळात सिद्ध झालेली कुशल-अकुशल चेतना होय. किंवा 'कुशलाकुशलचेतना' असा पाठ असावा.

විපාකක්ඛන්ධාඅඤ්ඤමඤ්ඤංසහජාතානංරූපානන්ති එත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්සච සහජාතරූපානඤ්චාති අත්ථො. යථානාම පුරෙ ජාතා සාලරුක්ඛපොතකා පච්ඡා අනුවස්සං වස්සන්තානං වුට්ඨිධාරානං වසෙන වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං පත්වා තස්මිං ඨානෙ යාවකප්පාවසානාපි මහන්තස්ස සාලවනසණ්ඩස්ස පවත්තියා පච්චයා හොන්ති. එවං පටිසන්ධික්ඛණතො පට්ඨාය පුරිමචිත්තක්ඛණෙසු උප්පන්නා සකලසරීරෙ කම්මජකායො චිත්තජකායො උතුජකායො ආහාරජ කායොති සබ්බෙ සකලසරීරට්ඨකා චතුසමුට්ඨානික රූපධම්මා පච්ඡාජාතානං පථමභවඞ්ගාදීනං චිත්තචෙතසිකානං වසෙන වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං පත්වා උපරුපරි චතුසමුට්ඨානික රූපපරංපරාපවත්තියා පච්චයත්තං උපගච්ඡන්තීති වුත්තං පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මාතිආදි. තත්ථ පුරෙජාතස්සාති ආතීතානන්තරචිත්තෙ ජාතස්සාති වදන්ති. යාව අට්ඨමචිත්තාවා පුරෙජාතස්ස. එත්තකො හි කාලො රූපධම්මානං වඩ්ඪනකාලොනාම. තතොපරං හායනකාලෙ පච්ඡාජාතෙන පයොජනං නත්ථීති. යාව සොළසමචිත්තා එව වා පුරෙජාතස්ස. යදග්ගෙන හි මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුරූපං චුතිචිත්තස්ස පුරෙජාතපච්චයතං උපගච්ඡති. තදග්ගෙන චුතිචිත්තංපි තස්ස වත්ථුරූපස්ස පච්ඡාජාතපච්චයො න හොතීති නවත්තබ්බො. තථා සෙසරූපානඤ්ච. යථා හි උපත්ථම්භන්තො ආහාරො [Pg.397] වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතමෙව උපත්ථම්භති. හායනපක්ඛෙ ඨිතං නුපත්ථම්භතීති නත්ථි. තදාපි තදනුරූපස්ස උපත්ථම්භනස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා. එවමයංපීති.

विपाकक्खंध (विपाक स्कंध) एकमेकांना आणि सहजात रूपांना, येथे एकमेकांना आणि सहजात रूपांना असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे पूर्वी उगवलेली सालाची लहान झाडे (रोपे) नंतर दरवर्षी पडणाऱ्या पावसाच्या धारांच्या बळावर वृद्धी, वाढ आणि विशालता प्राप्त करून त्या ठिकाणी कल्प संपेपर्यंतही मोठ्या सालवनाच्या अस्तित्वासाठी (प्रवृत्तीसाठी) प्रत्यय (कारण) ठरतात. त्याचप्रमाणे प्रतिसंधीच्या क्षणापासून सुरू होऊन, पूर्वीच्या चित्तक्षणांमध्ये उत्पन्न झालेले, संपूर्ण शरीरातील कर्मज काय, चित्तज काय, ऋतुज काय आणि आहारज काय - हे सर्व संपूर्ण शरीरात राहणारे चतुःसमुत्थानिक रूपधर्म, नंतर उत्पन्न होणाऱ्या प्रथम भवांग इत्यादी चित्त-चेतसिकांच्या प्रभावाने वृद्धी, वाढ आणि विशालता प्राप्त करून, उत्तरोत्तर चतुःसमुत्थानिक रूपपरंपरेच्या प्रवृत्तीसाठी प्रत्ययभाव (कारणभाव) प्राप्त होतात; म्हणूनच 'पच्छाजाता चित्तचेतसिका धम्मा' (पश्चातजात चित्त-चेतसिक धर्म) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'पुरेजात' (पूर्वजात) म्हणजे 'अतीत अनंतर चित्तात उत्पन्न झालेले' असे म्हणतात. आठव्या चित्तापर्यंत पूर्वजात असते. कारण रूपधर्मांच्या वाढीचा काळ एवढाच असतो. त्यानंतरच्या ऱ्हासकाळात पश्चातजाताचे काही प्रयोजन नसते. किंवा सोळाव्या चित्तापर्यंतच पूर्वजात असते. कारण ज्या मर्यादेने मरणकाल जवळ असताना वत्थुरूप (वस्तुरूप) च्युतिचित्तासाठी पुरेजातप्रत्ययभाव प्राप्त करते, त्या मर्यादेने च्युतिचित्तही त्या वत्थुरूपाचा पश्चातजातप्रत्यय होत नाही, असे म्हणता येत नाही. तसेच उर्वरित रूपांच्या बाबतीतही आहे. ज्याप्रमाणे उपस्तंभन करणारा आहार केवळ वाढीच्या अवस्थेत असलेल्यालाच उपस्तंभन (आधार) देतो आणि ऱ्हास पावणाऱ्या अवस्थेत असलेल्याला देत नाही, असे नाही. त्या वेळीही त्याला अनुरूप अशा उपस्तंभनाची आवश्यकता असतेच. त्याचप्रमाणे हे देखील आहे.

අරූපධම්මානං ආනුභාවොනාම මහාවිප්ඵාරො හොති. තස්මා තෙ කායෙකදෙසෙ වත්ථුම්හි උප්පන්නාපි සකලං ඉමං චතුජකායං උපත්ථම්භෙතුං සක්කොන්තියෙවාති වුත්තං ඉමස්සකායස්සාති. චක්ඛාදීනි පසාදවත්ථූනි රූපාදීහි සහලද්ධඝට්ටනානිඑව විඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවං ගච්ඡන්ති. ඝට්ටනඤ්ච ඨිතිපත්තකාලෙඑවාති තෙසං නිච්චකාලංපි අත්තනො විඤ්ඤාණස්ස පුරෙජාතපච්චයතා සිද්ධි හොති. විඤ්ඤාණඤ්චනාම පඤ්චවොකාරභවෙ වත්ථුනිස්සයෙන විනා උප්පජ්ජිතුං නසක්කොතීති, යදා පුරෙජාතංවා වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතංවා වත්ථුං න ලභති, තදා පටිසන්ධිකාලෙවා මරණාසන්නකාලෙවා යං යං ලභති, තං තං නිස්සාය උප්පජ්ජතියෙව. යදා පන පුරෙ ජාතං සුට්ඨු බලවන්තඤ්ච වත්ථුං ලභති, තදා තදෙව නිස්සාය පවත්තති. තඤ්ච නියමතො පවත්තිකාලෙඑව ලබ්භති, නො පටිසන්ධිකාලෙ. නහි තදා විඤ්ඤාණපච්චයෙන උප්පන්නං වත්ථුපුරෙජාතං භවිතුං සක්කොතීති වුත්තං ඡවත්ථූනි පවත්තියන්ති.

अरूपधर्मांचा प्रभाव अत्यंत मोठा (महाविस्फार) असतो. म्हणूनच ते शरीराच्या एका भागात असलेल्या वत्थूमध्ये (वस्तूमध्ये) उत्पन्न झाले तरी या संपूर्ण चतुर्ज कायाला (चार कारणांनी उत्पन्न झालेल्या शरीराला) उपस्तंभित (आधारित) करू शकतात; म्हणूनच 'इमस्स कायस्स' (या शरीराचे) असे म्हटले आहे. चक्षू इत्यादी प्रसादवस्तू रूपादी विषयांसोबत संघट्टन (स्पर्श) पावल्यावरच विज्ञानाचा आधार बनतात. आणि हे संघट्टन 'स्थिती' प्राप्त होण्याच्या काळातच होते, म्हणून त्यांना नेहमीच आपल्या विज्ञानासाठी पुरेजातप्रत्ययत्व सिद्ध होते. विज्ञान हे पंचवोकार भवात (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वात) वत्थूच्या (वस्तूच्या) आश्रयाशिवाय उत्पन्न होऊ शकत नाही. त्यामुळे जेव्हा त्याला पुरेजात किंवा वाढीच्या अवस्थेत असलेले वत्थू मिळत नाही, तेव्हा प्रतिसंधीच्या वेळी किंवा मरणासन्न वेळी जे जे वत्थू मिळते, त्याचाच आश्रय घेऊन ते उत्पन्न होते. परंतु जेव्हा त्याला आधी उत्पन्न झालेले आणि अत्यंत बलवान वत्थू मिळते, तेव्हा त्याचाच आश्रय घेऊन ते प्रवृत्त होते. आणि ते नियमाने प्रवृत्तीच्या काळातच मिळते, प्रतिसंधीच्या काळात नाही. कारण त्या वेळी विज्ञानाच्या प्रत्ययाने उत्पन्न झालेले वत्थू हे पुरेजात असू शकत नाही; म्हणूनच 'छ वत्थूनि पवत्तियं' (प्रवृत्ती काळात सहा वत्थू असतात) असे म्हटले आहे.

පඤ්චාලම්බණානිච පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියාති ඉදං නියමසිද්ධිගහණ වසෙන වුත්තං. සබ්බානි පන පච්චුප්පන්නභූතානි නිප්ඵන්නරූපානි මනොවිඤ්ඤාණ වීථියා පුරෙජාතපච්චයා හොන්තියෙව. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණපුරෙජාතං චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. සොතං, ඝානං, ජිව්හං, කායං, රූපෙ, සද්දෙ, ගන්ධෙ, රසෙ, ඵොට්ඨබ්බෙ, වත්ථුං, පච්චුප්පන්නෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති, පච්චුප්පන්නං චක්ඛුං අස්සාදෙති අභිනන්දතීතිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායඤ්ච උප්පාදක්ඛණං අතික්කමිත්වා ඨිතිපත්තං අට්ඨාරසවිධං රූපමෙව පුරෙජාතපච්චයොති වුත්තන්ති. එත්ථච කිඤ්චාපි පට්ඨානෙ පච්චුප්පන්නාරම්මණං පටිසන්ධිචිත්තං පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස භවඞ්ගස්සඅනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති එවං පටිසන්ධිභවඞ්ගානංපි පච්චුප්පන්නාරම්මණතාය වුත්තත්තා [Pg.398] පච්චුප්පන්නභූතානි කම්මනිමිත්ත ගතිනිමිත්තානි ආරබ්භ පවත්ති කාලෙ පටිසන්ධිචිත්තානංපි ආරම්මණපුරෙජාතං ලබ්භමානං විය දිස්සති. එවංසන්තෙපි පුරෙජාතපච්චයස්ස පච්චනියෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකා බ්‍යාකතො එකො ඛන්ධොතිආදිනා පාළියංඑව තං පටික්ඛිත්තන්ති. එත්ථච ආරුප්පෙ විය පටිසන්ධික්ඛණෙපි වත්ථුපුරෙ ජාතස්ස අභාවා අපරිබ්‍යත්තත්තාවා තස්ස ආරම්මණස්ස ආරම්මණමත්තභාවෙඑව ඨිතත්තා පටික්ඛිත්තන්ති කාරණං වදන්ති. ආරම්මණමෙවගරුකතන්ති පච්චවෙක්ඛනවසෙන අස්සාදනාදිවසෙනච ගරුකතං ඉට්ඨාරම්මණ මාහ. තඤ්ච ඛො තස්සතස්ස පුග්ගලස්ස ඉච්ඡාවසෙන වෙදිතබ්බං. ගූථකුණපාදීනිපි හි තදභිනන්දන්තානං කිමිමක්ඛික සුනඛ ගිජ්ඣ කාකාදීනං ගරුකතානිඑව ආරම්මණානි හොන්තීති.

'पाच आलंबने आणि पाच विज्ञानवीथी' हे नियम सिद्ध करण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे. परंतु सर्व वर्तमानकालीन निष्पन्न रूपे ही मनोविज्ञानवीथीसाठी पुरेजातप्रत्यय असतातच. आणि असे मानूनच पट्ठान ग्रंथात 'वर्तमान धर्म हा वर्तमान धर्माचा पुरेजातप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे म्हटले आहे. आलंबन-पुरेजात चक्षूला अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने विपश्यना करतो. श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, रूप, शब्द, गंध, रस, स्प्रष्टव्य, वत्थू आणि वर्तमान स्कंधांना अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने विपश्यना करतो; वर्तमान चक्षूचे आस्वादन करतो, अभिनंदन करतो इत्यादी म्हटले आहे. अट्ठकथेतही उत्पादक्षण ओलांडून स्थिती प्राप्त झालेले अठरा प्रकारचे रूपच पुरेजातप्रत्यय आहे, असे म्हटले आहे. आणि येथे जरी पट्ठान ग्रंथात 'वर्तमान आलंबन केलेले प्रतिसंधीचित्त हे वर्तमान आलंबन असलेल्या भवांगाचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' अशा प्रकारे प्रतिसंधी आणि भवांग यांनाही वर्तमान आलंबनत्व सांगितले असल्यामुळे, वर्तमानकालीन कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त यांना घेऊन प्रवृत्तीच्या काळात प्रतिसंधीचित्तांनाही आलंबन-पुरेजात प्राप्त होत असल्यासारखे दिसते. असे असले तरी, पुरेजातप्रत्ययाच्या विरोधी असलेल्या प्रतिसंधीच्या क्षणी 'विपाको अब्याकतो एको खन्धो' (विपाक अव्याकृत एक स्कंध) इत्यादी पाळीमध्येच (पालिपाठातच) त्याचा निषेध केला आहे. येथे अरूप लोकाप्रमाणे प्रतिसंधीच्या क्षणी वत्थु-पुरेजाताचा अभाव असल्यामुळे किंवा ते स्पष्ट नसल्यामुळे, त्या आलंबनाचे केवळ आलंबनत्वच शिल्लक राहत असल्यामुळे त्याचा निषेध केला आहे, असे कारण सांगितले जाते. 'आलंबनालाच महत्त्व देणे' (आरम्मणमेव गरुकतं) म्हणजे प्रत्यावेक्षणामुळे किंवा आस्वादन इत्यादींमुळे महत्त्व दिलेले इष्ट आलंबन होय. आणि ते त्या त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) इच्छेनुसार समजून घ्यावे. कारण विष्ठा, मृतदेह इत्यादींचे अभिनंदन करणाऱ्या किडे, माश्या, कुत्रे, गिधाडे, कावळे इत्यादींसाठी तीच अत्यंत महत्त्वाची आलंबने असतात.

[230] යං පන විභාවනියං

[२३०] परंतु जे विभावनीमध्ये

‘‘ගරුකතන්ති ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛිත’’න්තිආදි වුත්තං. තං අනුපපන්නං.

“गरुकतन्ति गरुं कत्वा पच्चवेक्खितं” (महत्त्व देऊन प्रत्यावेक्षण केले) इत्यादी म्हटले आहे, ते अयोग्य (असंगत) आहे.

චක්ඛුං ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දතීතිආදිනා අස්සා දනාදිවසෙනපි අස්ස නිද්දෙසස්ස පවත්තත්තාති. රාගාදයො පන ධම්මාති එතෙන රාගො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි පත්ථනාති එවං වුත්තෙහි ධම්මෙහි සහ දස අකුසලකම්මපථා පඤ්චඅනන්තරිය කම්මානිච ගහිතානි හොන්ති. තත්ථ අනන්තරියවජ්ජානි තානි සමතික්කමමුඛෙන යථාරහං අජ්ඣත්තං සබ්බෙසං චතුභූමක කුසලානං අනන්තරියකම්මානි පන කාමාවචරකුසලානමෙව උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්ති. තානියෙවච සබ්බානි යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධාච රාගාදීනං පාණාතිපාතාදීනඤ්ච සබ්බෙසං අකුසලානං කායිකසුඛදුක්ඛාදීනඤ්ච අබ්‍යාකතධම්මානං උප්පත්තියා බලව නිස්සයා හොන්ති. සද්ධාදයොති එතෙන සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤාති එවං වුත්තෙහි ධම්මෙහි සහ සබ්බෙ දානසීලාදයො චතුභූමකකු සලානං රාගාදි අකුසලානං සුඛදුක්ඛාදිචතුභූමක අබ්‍යාකතා නඤ්ච උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්තීති. සුඛං දුක්ඛං පුග්ගලො භොජනං උතුසෙනාසනන්ති එතෙන නිබ්බානවජ්ජා සබ්බෙ චතුභූමකා බ්‍යාකතා [Pg.399] ගහිතා, තෙපි හි යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධාච කුසලාකුසලා බ්‍යාකතධම්මානං උප්පත්තියා බලවනිස්සයා හොන්තීති. කම්මංවිපාකානන්ති එත්ථ සුට්ඨු බලවං කම්මං අධිප්පෙතං, න දුබ්බලන්ති. කස්මා පනෙත්ථ රූපධම්මා පච්චයුප්පන්නෙසු න ගහිතා. නනු තෙසංපි බහිද්ධා රුක්ඛතිණාදීනං වුද්ධිවිරුළ්හි වෙපුල්ලත්ථාය අජ්ඣත්තඤ්ච ආරොග්‍යාදිඅත්ථාය පථවිරස ආපොරස වස්සොදක බිජමූලභෙසජ්ජාදයො බලවනිස්සයා හොන්තීති. අයං පනත්ථො මූලටීකායං කථිතොයෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

कारण 'डोळ्याला आदरयुक्त मानून त्याचा आस्वाद घेतो, त्याचे अभिनंदन करतो' इत्यादी प्रकारे आस्वादादींच्या वशने देखील हा निर्देश प्रवृत्त होतो. परंतु 'रागादी धर्म' या शब्दाने राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टी, इच्छा या सांगितलेल्या धर्मांसह दहा अकुशल कर्मपथ आणि पाच आनंतर्य कर्मे देखील ग्रहण केली जातात. त्यामध्ये, आनंतर्य कर्मांशिवाय इतर अकुशल कर्मे ही त्यांच्या अतिक्रमणाच्या मार्गाने योग्य प्रकारे अध्यात्मिक रूपाने सर्व चतुर्भूमिक कुशलांसाठी बलवान उपनिषय होतात; परंतु आनंतर्य कर्मे ही केवळ कामावचर कुशलांच्या उत्पत्तीसाठीच बलवान उपनिषय होतात. आणि ती सर्वच योग्य प्रकारे अध्यात्मिक आणि बाह्य रूपाने रागादींच्या, प्राणातिपातादी सर्व अकुशलांच्या आणि कायिक सुख-दुःखादी अव्याकृत धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी बलवान उपनिषय होतात. 'श्रद्धादी' या शब्दाने श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग, प्रज्ञा या सांगितलेल्या धर्मांसह सर्व दान-शीलादी धर्म हे चतुर्भूमिक कुशलांच्या, रागादी अकुशलांच्या आणि सुख-दुःखादी चतुर्भूमिक अव्याकृत धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी बलवान उपनिषय होतात. 'सुख, दुःख, पुद्गल, भोजन, ऋतू, सेनासन' या शब्दाने निर्वाण वगळता सर्व चतुर्भूमिक अव्याकृत धर्म ग्रहण केले जातात, कारण ते देखील योग्य प्रकारे अध्यात्मिक आणि बाह्य रूपाने कुशल, अकुशल आणि अव्याकृत धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी बलवान उपनिषय होतात. 'कर्म विपाकांचे' यामध्ये अत्यंत बलवान कर्म अभिप्रेत आहे, दुर्बल नाही. परंतु येथे प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये रूपधर्मांचे ग्रहण का केले गेले नाही? बाहेरील झाडे, गवत इत्यादींच्या वृद्धी, वाढ आणि विस्तारासाठी आणि शरीराच्या आरोग्यादी हितासाठी पृथ्वीरस, आपरस, पावसाचे पाणी, बी, मूळ, औषधी इत्यादी बलवान उपनिषय होतातच की नाही? परंतु हा अर्थ मूळटीकेमध्ये सांगितलेलाच आहे. कारण तेथे म्हटले आहे -

නහි රූපාබ්‍යාකතං පකතූපනිස්සයං ලභති. අචෙතනෙන රූපසන්තානෙන පකතස්සෙව අභාවතො. යථා හි අරූපසන්තානෙන කත්තුභූතෙන සද්ධාදයො නිප්ඵාදිතා උතුභොජනාදයොච උපසෙවිතා. න එවං රූපසන්තානෙන. යස්මිඤ්ච උතුබීජාදිකෙ කම්මාදිකෙච සති රූපං පවත්තති. න තං තෙන රූපෙන පකතං හොති. සචෙතනස්සෙව හි උප්පාදනුපසෙවනපයොගවසෙන චෙතනං පකප්පනං පකරණං. රූපඤ්ච අචෙතනන්ති.

कारण रूपात्मक अव्याकृत धर्म हा प्रकृतोपनिषय प्राप्त करत नाही. अचेतन अशा रूपसंतानाद्वारे 'प्रकृत' असण्याचाच अभाव असतो. जसे की, कर्ता असलेल्या अरूपसंतानाद्वारे श्रद्धादी धर्म निष्पादित केले जातात आणि ऋतू, भोजन इत्यादींचा उपभोग घेतला जातो, तसे रूपसंतानाद्वारे होत नाही. आणि ज्या ऋतू, बी इत्यादी आणि कर्मादींच्या अस्तित्वात रूप प्रवृत्त होते, ते त्या रूपाद्वारे प्रकृत नसते. कारण सचेतन संतानाचेच उत्पत्ती, उपभोग आणि प्रयोगाच्या वशने चेतनामय नियोजन व संपादन असते. आणि रूप हे अचेतन आहे.

ඉදං වුත්තං හොති, දුවිධං සන්තානං රූපසන්තානං අරූපසන්තානන්ති. තත්ථ යෙන සන්තානෙන පුබ්බෙ කිඤ්චි සුට්ඨුඋප්පාදිතංවා හොති උපසෙවිතංවා, තස්සෙව පුබ්බෙ අත්තනා උප්පාදිතුපසෙවිතා ධම්මා කාලන්තරෙ අත්තනො උපනිස්සයපච්චයා හොන්ති. පකරණසඞ්ඛාතඤ්ච තථා උප්පාදනුපසෙවනංනාම සචෙතනෙ අරූපසන්තානෙඑව ලබ්භති, න අචෙතනෙ රූපසන්තානෙති. තස්මා රූපධම්මා උපනිස්සයංනාම නලබ්භන්තීති. ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, අසති න හොතීති එවං වුත්තෙන සුත්තන්තිකපරියායෙන පන උපනිස්සයො නාම රූපධම්මානං මජ්ඣෙපි වත්තබ්බොයෙවාති.

याचा अर्थ असा आहे की, संतान दोन प्रकारचे असते - रूपसंतान आणि अरूपसंतान. त्यामध्ये, ज्या संतानाद्वारे पूर्वी काही चांगल्या प्रकारे उत्पन्न केले गेले असेल किंवा उपभोगले गेले असेल, त्याच संतानाला स्वतःद्वारे पूर्वी उत्पन्न केलेले किंवा उपभोगलेले धर्म कालांतराने स्वतःसाठी उपनिषयप्रत्यय होतात. आणि 'प्रकरण' संज्ञक अशी ती उत्पत्ती आणि उपभोग केवळ सचेतन अरूपसंतानामध्येच शक्य आहे, अचेतन रूपसंतानामध्ये नाही. म्हणून रूपधर्मांना उपनिषय प्राप्त होत नाही. परंतु 'हे असताना हे होते, हे नसताना हे होत नाही' या सूत्रांतील पर्यायानुसार रूपधर्मांच्या बाबतीतही उपनिषय सांगितलाच पाहिजे.

[231] විභාවනියං පන

[२३१] परंतु विभावनीमध्ये -

‘‘යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධාච රාගාදයො.ල. සෙනාසනඤ්චාති’’ වියොජෙත්වා ‘‘රාගාදයො හි අජ්ඣත්තං නිප්ඵාදිකා. පුග්ගලාදයො බහිද්ධා සෙවිතාති’’ වුත්තං. තං නසුන්දරං.

“योग्य प्रकारे अध्यात्मिक आणि बाह्य रूपाने रागादी... पे... सेनासन” अशी विभागणी करून, “कारण रागादी हे अध्यात्मिक रूपाने निष्पादक आहेत आणि पुद्गलादी हे बाह्य रूपाने उपभोगले जातात” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

න [Pg.400] හි අත්තනො පරස්සච උප්පන්නා රාගාදයො පරස්ස අත්තනො ච සන්තානෙ රාගාදීනං බලවනිස්සයා න හොන්ති. සමානච්ඡන්දානං ඉත්ථි පුරිසාදීනං මනොපදොසික දෙවාදීනඤ්චෙත්ථ රාගාදයො නිදස්සනං.

कारण स्वतःमध्ये आणि दुसऱ्यामध्ये उत्पन्न झालेले रागादी धर्म हे दुसऱ्याच्या आणि स्वतःच्या संतानामध्ये रागादींच्या उत्पत्तीसाठी बलवान उपनिषय होत नाहीत असे नाही. समान आवड असणारे स्त्री-पुरुष इत्यादी आणि मनात द्वेष असणारे देव इत्यादींमधील रागादी धर्म हे याचे उदाहरण आहे.

[232] යාච තත්ථ

[२३२] आणि तेथे जी -

‘‘යථාඨිතවසෙන යොජනං’’ කත්වා ‘‘අත්තනොහි රාගාදයො’’තිආදිනා අත්ථවිභාවනා කතා. සාපි අනුපපන්නායෙව.

“यथास्थित योजनेनुसार” करून “स्वतःचेच रागादी” इत्यादी प्रकारे जी अर्थ-विभावना केली आहे, ती देखील अयोग्यच आहे.

තාය හි අත්තනො රාගාදයො සද්ධාදයොච අජ්ඣත්තං කුසලාදීනං අත්තනො සද්ධායො පන බහිද්ධා කුසලස්සාති එවං අපරිපුණ්ණස්ස අත්ථස්ස විභාවිතත්තාති.

कारण त्याद्वारे 'स्वतःचे रागादी आणि श्रद्धादी हे अध्यात्मिक रूपाने कुशलादींचे कारण होतात, परंतु स्वतःचे श्रद्धादी हे बाह्य रूपाने कुशलाचे कारण होतात' अशा अपूर्ण अर्थाचेच स्पष्टीकरण होते.

[233] යඤ්ච

[२३३] आणि जे -

‘තත්ථා’තිආදිනා අත්තනොරාගාදයොනිස්සායඅජ්ඣත්තං කුසලාකුසලානමෙව උප්පත්තිවිධානං වුත්තං. තංපි අනුපපන්නමෙව.

‘तेथे’ इत्यादी शब्दांनी स्वतःच्या रागादींच्या आश्रयाने केवळ अध्यात्मिक कुशल-अकुशलांच्या उत्पत्तीची व्यवस्था सांगितली आहे, ती देखील अयोग्यच आहे.

නයදස්සනමත්තභූතංපි හි සංවණ්ණනාවාක්‍යංනාම නයමුඛං පරිපුණ්ණං කත්වා වත්තබ්බං හොතීති. ගරුකතංආරම්මණන්ති එත්ථ සබ්බං ලොකියකුසලං හෙට්ඨිමමග්ගඵලනිබ්බානානි ච කාමාවචර කුසලස්ස අරහත්තමග්ගඵලනිබ්බානානි චතුන්නං ඤාණසම්පයුත්ත මහාක්‍රියජවනානං. නිබ්බානං අට්ඨවිධලොකුත්තරස්ස ථපෙත්වා පටිඝද්වය මොමූහ ද්වය දුක්ඛසහගත කායවිඤ්ඤාණානි අවසෙසං සබ්බං ලොකිය කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මජාතං ලොභසහගතචිත්තස්සාති එවං පච්චය පච්චයුප්පන්න විභාගො වෙදිතබ්බො.

नयदर्शनमात्र (पद्धतीचे दर्शन घडवणारे) असलेले व्याख्या-वाक्य देखील नयमुख (पद्धतीचे द्वार) परिपूर्ण करूनच सांगितले पाहिजे. 'गरुकतं आरम्मणं' (आदरणीय/महत्त्वपूर्ण केलेले आलंबन) यामध्ये कामावचर कुशलासाठी सर्व लौकिक कुशल, खालचे मार्ग-फल आणि निर्वाण; आणि चार ज्ञानसंप्रयुक्त महाक्रिया जवनांसाठी अर्हत्त्वमार्ग, फल आणि निर्वाण; आठ प्रकारच्या लोकोत्तर चित्तांना सोडून निर्वाण; आणि लोभसहगत चित्तासाठी दोन प्रतिघ (द्वेष), दोन मोमूह (मोह), दुःखसहगत कायविज्ञान आणि उर्वरित सर्व लौकिक कुशल, अकुशल व अव्याकृत धर्मसमूह - अशा प्रकारे प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न यांचा विभाग समजून घ्यावा.

[234] යං පන විභාවනියං

[२३४] परंतु जे विभावनीमध्ये (म्हटले आहे) -

‘‘ගරුක තංආලම්බණන්ති පච්චවෙක්ඛනඅස්සාදාදිනා ගරුකතං ආරම්මණ’’න්ති වත්වා තං විභාවෙන්තෙන ‘‘තඤ්හි ඣානමග්ග ඵලවිපස්සනා නිබ්බානාදිභෙදං පච්චවෙක්ඛන අස්සාදාදිමග්ගඵලාදිධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති ආරම්මණාධිපතිනාමා’’ති වුත්තං. තං න සුන්දරං.

“'गरुकं तं आलंबणं' म्हणजे प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन), आस्वादन इत्यादींद्वारे आदरणीय (महत्त्वपूर्ण) केलेले आलंबन” असे सांगून, त्याचे स्पष्टीकरण करताना “कारण ते ध्यान, मार्ग, फल, विपश्यना, निर्वाण इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या प्रत्यावेक्षण, आस्वादन इत्यादी मार्ग-फल इत्यादी धर्मांना आपल्या अधीन करते, म्हणून त्याला 'आलंबनाधिपती' म्हणतात” असे म्हटले आहे. ते योग्य (सुंदर) नाही.

දාන [Pg.401] සීල උපොසථකම්ම පුබ්බෙ සුචිණ්ණගොත්‍රභු වොදාන මග්ගඵල නිබ්බානානිචෙව රාගදිට්ඨිචක්ඛුසොතාදීනිචාති පන වත්තබ්බං. විපස්සනාතිච ඉදං ගොත්‍රභුවොදානානියෙව සන්ධාය වුත්තං සියා. නච තානි නිබ්බානාරම්මණානි විපස්සනානාම හොන්තීති. සහජාතානංනාමරූපානන්ති ද්විහෙතුක තිහෙතුක ජවනසහ ජාතානන්ති අධිප්පායො. අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාත රූපානඤ්චාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්සච පටිසන්ධික්ඛණෙ කම්මසමුට්ඨානරූපානං පවත්තියං චිත්ත සමුට්ඨානරූපානඤ්ච. එස නයො පරත්ථපි. පඤ්චවොකාරභවෙ පටිසන්ධික්ඛණෙ විඤ්ඤාණං වත්ථුනා විනා පතිට්ඨං නලභති. වත්ථුචතෙන විනා පතිට්ඨං නලභතීති වුත්තං පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ යො අත්තනො උපත්ථම්භකං පච්චුපත්ථම්භති. සොඑව පච්චයුප්පන්නභාවං ගච්ඡති. චිත්තසමුට්ඨාන රූපානිච චිත්තං කිඤ්චි උපත්ථම්භෙතුං නසක්කොන්ති. තථා උපාදාරූපානිච මහාභූතෙති වුත්තං චිත්තචෙතසිකාධම්මාඅඤ්ඤමඤ්ඤන්තිආදි.

परंतु दान, शील, उपोसथकर्म, पूर्वी चांगल्या प्रकारे आचरलेले (सुचीर्ण), गोत्रभू, वोदान, मार्ग, फल, निर्वाण तसेच राग, दृष्टी, चक्षु, श्रोत्र इत्यादी असे म्हटले पाहिजे. 'विपश्यना' हे देखील गोत्रभू आणि वोदान यांनाच उद्देशून म्हटले असावे. आणि ती निर्वाण-आलंबन असलेली चित्ते विपश्यना नसतात. 'सहजातांना नामरूपांना' म्हणजे द्विहेतुक आणि त्रिहेतुक जवनांसोबत उत्पन्न झालेल्यांना, असा अभिप्राय आहे. 'परस्परांना आणि सहजात रूपांना' म्हणजे परस्परांना आणि प्रतिसंधीच्या क्षणी कर्मसमुत्थान रूपांना, आणि प्रवृत्तीच्या वेळी चित्तसमुत्थान रूपांना. हाच नियम इतर ठिकाणीही लागू होतो. पंचवोकार भवामध्ये प्रतिसंधीच्या क्षणी विज्ञान हे वस्तूशिवाय (भौतिक आधाराशिवाय) प्रतिष्ठा प्राप्त करत नाही, आणि वस्तू देखील विज्ञानाशिवाय प्रतिष्ठा प्राप्त करत नाही, म्हणून प्रतिसंधीच्या क्षणी 'वस्तू आणि विपाक परस्परांना (प्रत्यय आहेत)' असे म्हटले आहे. परस्परप्रत्ययामध्ये जो स्वतःच्या उपस्तंभकाला (आधाराला) प्रति-उपस्तंभित करतो (परत आधार देतो), तोच प्रत्ययोत्पन्न भाव प्राप्त करतो. चित्तसमुत्थान रूपे चित्ताला काही आधार देण्यास समर्थ नसतात. त्याचप्रमाणे उपादाय रूपे महाभूतांना आधार देऊ शकत नाहीत, म्हणून 'चित्त-चैतसिक धर्म परस्परांना...' इत्यादी म्हटले आहे.

[235] විභාවනියං පන

[२३५] परंतु विभावनीमध्ये...

‘‘යස්මා පන අඤ්ඤමඤ්ඤුවත්ථම්භනවසෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා. න සහජාතමත්තතොති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති. තස්මා වුත්තං චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති’’ වුත්තං. තත්ථ න සහජාතමත්තතොති එතෙන යදි සහජාතමත්තතො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාසියා. එවංසති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො සියාති අනුඤ්ඤාතං හොති. සහජාතපච්චයෙපි පන පවත්තියං රූපං නාමානං පච්චයො නහොතියෙව. තස්මා න සුන්දරමෙතන්ති.

“परंतु ज्या अर्थी परस्पर-उपस्तंभनाच्या (परस्परांना आधार देण्याच्या) बळावरच परस्परप्रत्ययता असते, केवळ सहजात असल्यामुळे नाही, म्हणून प्रवृत्तीच्या वेळी रूप हे नामांना परस्परप्रत्यय होत नाही. म्हणूनच 'चित्त-चैतसिक धर्म परस्परांना (प्रत्यय आहेत)' असे म्हटले आहे” असे म्हटले आहे. तेथे 'केवळ सहजात असल्यामुळे नाही' या कथनाने जर केवळ सहजात असल्यामुळे परस्परप्रत्ययता असती, तर प्रवृत्तीच्या वेळी रूप हे नामांना परस्परप्रत्यय झाले असते, हे मान्य केल्यासारखे होते. परंतु सहजात प्रत्यय असतानाही प्रवृत्तीच्या वेळी रूप हे नामांना प्रत्यय होतच नाही. म्हणून हे योग्य (सुंदर) नाही.

ඡවත්ථූනි සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනන්ති එත්ථ වත්ථුසහජාත නිස්සයො වත්ථුපුරෙජාතනිස්සයො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතනිස්සයොති තිවිධො වත්ථුනිස්සයො. තත්ථ පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථු විපාකානං ඛන්ධානං වත්ථුසහජාතනිස්සයො. යං පන පවත්තියං පුරෙජාතං, වත්ථුං නිස්සාය චිත්තං උප්පජ්ජති, තං තස්ස චිත්තස්ස වත්ථුපුරෙජාතනිස්සයොනාම. යං පන පුරෙජාතං වත්ථු යස්ස චිත්තස්ස [Pg.402] නිස්සයොචෙව හොති ආරම්මණඤ්ච, තං තස්ස වත්ථාරම්මණ පුරෙජාතනිස්සයොනාම. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ ආරම්මණ නිස්සය පුරෙජාතවිප්පයුත්ත අත්ථිඅවිගතන්ති තීණීති. කථඤ්ච තං චිත්තස්ස නිස්සයොච ආරම්මණඤ්ච හොතීති. පච්චුප්පන්නං වත්ථුං ආරබ්භ සම්මසනවසෙනවා අස්සාදනාදිවසෙනවා ඉද්ධිවිධකිච්චාධිට්ඨානවසෙනවා චිත්තං උප්පජ්ජති, එවං තං චිත්තස්ස නිස්සයොච ආරම්මණඤ්ච හොතීති. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ-අජ්ඣත්තං වත්ථුං අනිච්චතො දුක්ඛතො විපස්සති, අස්සාදෙති. අභිනන්දති. තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි උප්පජ්ජති, විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, උද්ධච්චං උප්පජ්ජති. දොමනස්සං උප්පජ්ජතීති.

“सहा वस्तू (इंद्रियांचे भौतिक आधार) सात विज्ञानधातूंचे (प्रत्यय आहेत)” यामध्ये वस्तू-सहजात-निश्रय, वस्तू-पुरेजात-निश्रय आणि वस्तू-आलंबन-पुरेजात-निश्रय असे तीन प्रकारचे वस्तूनिश्रय आहेत. त्यापैकी प्रतिसंधीच्या क्षणी वस्तू ही विपाक स्कंधांसाठी 'वस्तू-सहजात-निश्रय' असते. परंतु प्रवृत्तीच्या वेळी जे पूर्वी उत्पन्न झालेले (पुरेजात) असते, त्या वस्तूचा आश्रय घेऊन जे चित्त उत्पन्न होते, त्याला त्या चित्ताचा 'वस्तू-पुरेजात-निश्रय' म्हणतात. आणि जी पूर्वी उत्पन्न झालेली वस्तू ज्या चित्ताचा आश्रयही असते आणि आलंबनही असते, त्याला त्या चित्ताचा 'वस्तू-आलंबन-पुरेजात-निश्रय' म्हणतात. प्रस्थान (पट्ठान) ग्रंथामध्ये म्हटलेच आहे की - 'आलंबन, निश्रय, पुरेजात, विप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत हे तीन आहेत.' आणि ते चित्ताचा आश्रय आणि आलंबन कसे होते? वर्तमानकालीन वस्तूचा आश्रय घेऊन संमर्शन (परीक्षण) करण्याच्या द्वारे किंवा आस्वादन इत्यादींच्या द्वारे किंवा ऋद्धिविधीच्या कार्याच्या अधिष्ठानाच्या द्वारे चित्त उत्पन्न होते, अशा प्रकारे ते चित्ताचा आश्रय आणि आलंबन दोन्ही होते. प्रस्थान ग्रंथामध्ये म्हटलेच आहे - 'अध्यात्म वस्तूचे अनित्यतेने, दुःखाने विपश्यन करतो, आस्वादन करतो, अभिनंदन करतो. त्याचा आश्रय घेऊन राग उत्पन्न होतो, दृष्टी उत्पन्न होते, विचिकित्सा उत्पन्न होते, औद्धत्य उत्पन्न होते, दौर्मनस्य उत्पन्न होते.'

එත්ථ පන ආචරියා ඉමං වත්ථාරම්මණපුරෙජාතනිස්සයංනාම මරණාසන්නකාලෙඑව වාචනාමග්ගං ආරොපයිංසු. අයංපනෙත්ථ තෙසං අධිප්පායො. අට්ඨකථායං තාව අනිට්ඨෙ ඨානෙ ආවජ්ජනෙන විනා වීථිචිත්තානං පවත්ති පටිසිද්ධා හොති. තථා එකාවජ්ජනවීථි යඤ්ච චිත්තානං ආරම්මණංනාම ධම්මතොච කාලතොච අභින්නමෙව ඉච්ඡන්ති අට්ඨකථාචරියා. පකතිකාලෙච චිත්තානිනාම පච්චෙක වත්ථුනිස්සයානි හොන්ති. තස්මා යදා පච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වත්ථුං ආරබ්භඅනිච්චාදිවසෙන සම්මසන්ති, එතං මමාතිවා අස්සාදෙන්ති, තදායං වත්ථු ආවජ්ජිතං හොති. ජවනානිපි තදෙව ගණ්හන්ති. න අත්තනො අත්තනො නිස්සයවත්ථූනි. යදි හි තානිවා අඤ්ඤංවා ආරම්මණං ගණ්හෙය්‍යුං. නිරාවජ්ජනානිනාම ජවනානි හොන්ති. කස්මා, ආවජ්ජනෙන ආවජ්ජිතං අගහෙත්වා අඤ්ඤං ගහෙත්වා පවත්තනතොති. භින්නා රම්මණානිචනාම හොන්ති. පච්ඡා උප්පන්නානි පච්චෙකවත්ථූනිවා අඤ්ඤංවා ගහෙත්වා පවත්තනතොති. නච තථා සක්කා භවිතුං අට්ඨකථා විරොධතො. තස්මා සො වත්ථාරම්මණ පුරෙජාතපච්චයො පකති කාලෙ න සක්කා ලද්ධුන්ති. මරණාසන්නකාලෙ පන සබ්බානි ආවජ්ජනාදීනි චිත්තානි එකමෙව වත්ථුං නිස්සාය පවත්තන්තීති තං ආරබ්භ පවත්තානං ආවජ්ජනාදීනං තෙසං තදෙව වත්ථුච ආරම්මණඤ්ච හොති. එවඤ්හි සති තෙසං නිරාවජ්ජනතාවා භින්නාරම්මණතාවා නත්ථීති අයං තෙසං අධිප්පායොති.

येथे आचार्यांनी या 'वस्तू-आलंबन-पुरेजात-निश्रया'ला केवळ मरणासन्न काळातच वाचनामार्गावर (शिकवण्याच्या पद्धतीवर) आणले आहे. येथे त्यांचा हा अभिप्राय आहे - अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथेत) अनिष्ट स्थानी आवर्तनाशिवाय (आवर्जन) वीथिचित्तांची प्रवृत्ती निषिद्ध मानली आहे. तसेच अट्ठकथाचार्य एकाच आवर्तन-वीथीतील चित्तांचे आलंबन हे स्वभावतः आणि काळानुसार अभिन्न (एकच) असावे असे मानतात. आणि सामान्य काळात (प्रकृतिकाल) चित्ते ही आपापल्या स्वतंत्र वस्तूच्या (इंद्रियाच्या) आश्रयाने राहतात. म्हणून जेव्हा वर्तमानकालीन अध्यात्म वस्तूचा आश्रय घेऊन अनित्य इत्यादी रूपाने संमर्शन करतात, किंवा 'हे माझे आहे' अशा प्रकारे आस्वादन करतात, तेव्हा ती वस्तू आवर्जित होते. जवने देखील त्यालाच ग्रहण करतात, आपापल्या आश्रय-वस्तूंना नाही. जर ती जवने स्वतःच्या किंवा दुसऱ्या आलंबनाला ग्रहण करतील, तर ती आवर्तनरहित (निरावर्जन) जवने होतील. कारण, आवर्तनाने आवर्जित केलेले ग्रहण न करता दुसरे ग्रहण करून ती प्रवृत्त होतात. आणि ती भिन्न-आलंबन असलेली होतील, कारण नंतर उत्पन्न झालेली चित्ते आपापल्या स्वतंत्र वस्तूंना किंवा दुसऱ्याला ग्रहण करून प्रवृत्त होतात. आणि अट्ठकथेशी विरोध होत असल्यामुळे तसे होणे शक्य नाही. म्हणून तो 'वस्तू-आलंबन-पुरेजात-प्रत्यय' सामान्य काळात प्राप्त करणे शक्य नाही. परंतु मरणासन्न काळात सर्व आवर्तनादी चित्ते एकाच वस्तूचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होतात, म्हणून त्या वस्तूचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणाऱ्या आवर्तनादी चित्तांसाठी तीच वस्तू आणि तेच आलंबन असते. असे झाले असता त्यांच्यात निरावर्जनता (आवर्तनरहित असणे) किंवा भिन्न-आलंबनता राहत नाही, हा त्यांचा अभिप्राय आहे.

තත්ථ [Pg.403] පන යදි ආවජ්ජනෙන ආවජ්ජිතං වත්ථුං අගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො නිස්සයවත්ථූනි ගණ්හෙය්‍යුං. නිරාවජ්ජනානිනාම ජවනානි භවෙය්‍යුන්ති ඉදං තාව න යුජ්ජති. ආවජ්ජනෙන ආවජ්ජි තප්පකාරස්සෙව ගහණතො. යථා හි ආවජ්ජනංපි වත්ථුන්ත්වෙව ආවජ්ජති. තථා ජවනානිච වත්ථුන්ත්වෙව ජවන්ති. නො අඤ්ඤථාති නත්ථි ජවනානං නිරාවජ්ජනතාති. යථා ච නිරාවජ්ජනතා නත්ථි, තථා භින්නාරම්මණතාපි තෙසං නත්ථියෙව. කස්මා, විභාගස්ස අසම්භවතො. නහි සන්තතිඝනවසෙන එකීභූතමිව පුබ්බාපරං පවත්ත මානෙසු බහූසු වත්ථුසු එකමෙකං වත්ථුං ඉදමෙවාති විසුං කත්වා ආවජ්ජනංවාජවනානිවා ගහෙතුං සක්කොන්ති. නච තථා අසක්කුණෙය්‍යෙසු ඨානෙසු එකන්තෙන ධම්මතොවා කාලතොවා භින්නා රම්මණතානාම සක්කා ලද්ධුන්ති ඉති භින්නාරම්මණතාපි තෙසං නත්ථි යෙවාති. එත්තාවතා ඉමස්ස වත්ථාරම්මණපුරෙජාතනිස්සය විධානස්ස පකතිකාලෙපි ලබ්භමානතා සාධිතා හොතීති.

तेथे जर आवज्जनाने (चित्ताच्या आवर्जक प्रवृत्तीने) आवर्जित केलेल्या वस्तूला ग्रहण न करता आपापल्या निश्रयवस्तूंना (आश्रयवस्तूंना) ग्रहण केले असते, तर जवने (जवनचित्ते) 'निर-आवज्जन' (आवज्जनरहित) होतील, हे मुळीच योग्य ठरत नाही. कारण आवज्जनाने ज्या प्रकारे आवर्जित केले आहे, त्याच प्रकारे ग्रहण केले जाते. जसे आवज्जन देखील वस्तूलाच आवर्जित करते, तसेच जवने देखील वस्तूलाच जवन (गतिमान/अनुभव) करतात, अन्यथा नाही; म्हणून जवनांचे निर-आवज्जनत्व नाही. आणि जसे त्यांचे निर-आवज्जनत्व नाही, तसेच त्यांचे भिन्न-आलंबनत्व (वेगळे आलंबन असणे) देखील नाहीच. का? कारण विभागाचा (विभाजनाचा) असंभव आहे. कारण संतती-घनामुळे (प्रवाहाच्या अखंडतेमुळे) एकीभूत झाल्यासारख्या पूर्व आणि अपूर्व (मागे आणि पुढे) प्रवृत्त होणाऱ्या अनेक वस्तूंमध्ये 'हीच ती वस्तू' असे एकेका वस्तूला वेगळे करून आवज्जन किंवा जवने ग्रहण करू शकत नाहीत. आणि अशा अशक्य स्थानांमध्ये केवळ स्वभावतः (धम्मतः) किंवा कालतः भिन्न आलंबन प्राप्त करणे शक्य नाही, म्हणून त्यांचे भिन्न-आलंबनत्व देखील नाहीच. यावरून या 'वत्थारम्मणपुरेजातनिस्सय' (वस्तू-आलंबन-पुरेजात-निश्रय) विधानाची सामान्य काळातही प्राप्ती सिद्ध होते.

අපිච, සබ්බං පච්චුප්පන්නං අත්තනො රූපකායං ආරබ්භ රූපං මෙ අනිච්චන්තිවා එතං මමාතිවා සමනුපස්සන්තානං අජ්ඣත්තරූපෙසු ඉදං නාමරූපං තස්සචිත්තස්ස ආරම්මණං නහොතීති නවත්තබ්බං. ආරම්මණ භූතෙසු පන තෙසු කිඤ්චි ආරම්මණමත්තං කිඤ්චි ආරම්මණපුරෙජාතං කිඤ්චි වත්ථාරම්මණපුරෙජාතං හොතීති සක්කා වත්තුන්ති. කබළී කාරො ආහාරොති කාමාවචරසත්තානං පටිසන්ධිතො පට්ඨාය උප්පන්නො චතුසමුට්ඨානික රූපාහාරොචෙව බහිද්ධාහාරොච. ගබ්භසෙය්‍යකානඤ්හි යාව මාතුයා ආහාරඵරණං නලබ්භති, තාව කලලාදිකාලෙසු තිසමුට්ඨානිකො අජ්ඣත්තාහාරොයෙව උපත්ථම්භනකිච්චං සාධෙති. වුත්තඤ්හෙතං පට්ඨානෙ-පටිසන්ධික්ඛණෙ කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයොති, ඔජට්ඨමකරූපසමුට්ඨාපනං පනස්ස බහිද්ධාහාරුපත්ථම්භනං ලද්ධකාලෙයෙවාති දට්ඨබ්බං. යදිඑවං –

शिवाय, सर्व वर्तमानकालीन स्वतःच्या रूपकायाला आधार मानून "माझे रूप अनित्य आहे" किंवा "हे माझे आहे" असे पाहणाऱ्यांच्या आंतरिक रूपांमध्ये "हे नामरूप त्या चित्ताचे आलंबन (आरम्मण) होत नाही" असे म्हणता येणार नाही. आलंबन झालेल्या त्या रूपांमध्ये काही केवळ आलंबन (आरम्मणमत्त), काही आलंबन-पुरेजात (आरम्मणपुरेजात) आणि काही वस्तू-आलंबन-पुरेजात (वत्थारम्मणपुरेजात) असतात, असे म्हणता येणे शक्य आहे. कबाळीकार आहार (कवळ करून खाल्ला जाणारा आहार) म्हणजे कामावचर सत्त्वांच्या प्रतिसंधीपासून (पुनर्जन्माच्या क्षणापासून) उत्पन्न होणारा चतुसमुत्थानिक रूप-आहार आणि बाह्य आहार होय. गर्भाशयात वाढणाऱ्या जीवांना (गब्भसेय्यक) जोपर्यंत मातेकडून आहाराचे पोषण मिळत नाही, तोपर्यंत कलल इत्यादी अवस्थांमध्ये त्रिसमुत्थानिक आंतरिक आहारच (अज्झत्ताहार) उपस्तंभनाचे (पोषणाचे) कार्य साधतो. पट्ठानमध्ये हे म्हटलेच आहे - "प्रतिसंधीच्या क्षणी कबाळीकार आहार या कायेचा आहारप्रत्ययाने प्रत्यय (हेतू) होतो." परंतु, ओजष्टमक रूपाचे समुत्थान (उत्पत्ती) हे बाह्य आहाराचे उपस्तंभन मिळाल्यावरच होते, असे समजले पाहिजे. जर असे असेल तर -

යඤ්චස්ස භුඤ්ජති මාතා, අන්නං පානඤ්ච භොජනං. තෙන සො තත්ථ යාපෙති, මාතුකුච්ඡිගතො තිරොති

"त्याची माता जे अन्न, पान आणि भोजन ग्रहण करते, त्यानेच तो मातेच्या उदरात असलेला गर्भ तिथे जगतो (जीवन कंठतो)."

කස්මා [Pg.404] වුත්තන්ති. පාකටාහාරෙන තස්ස යක්ඛස්ස බොධනත්ථන්ති. ඉමස්සකායස්සාති ගබ්භසෙය්‍යකානං තාව පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ එකසමුට්ඨානිකස්ස ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසු ද්විසමුට්ඨානි කස්ස තතොපරං තිසමුට්ඨානිකස්ස ඔජාඵරණකාලෙ චතුසමුට්ඨානිකස්සච කායස්ස. ඉතරෙසංපි යථාසම්භවං වත්තබ්බං. රූපලොකෙ පන විනාපි දුවිධෙන ඔජාහාරකිච්චෙන අප්පනාපත්ත කම්මවිසෙසෙන සිද්ධස්ස සුචිරංපි අද්ධානං ඵරිතුං සමත්ථස්ස රූප ජීවිතින්ද්‍රියස්ස තථාරූපානඤ්ච භවඞ්ගපරියාපන්නානං අරූපාහාරානං වසෙන අනෙකකප්පානිපි අත්තභාවස්ස පවත්ති වෙදිතබ්බා. එතෙනුපායෙන කම්මජකායබහුතරෙසු දෙවෙසු පෙතනිරයෙසුච සුචිරංපි කාලං බහිද්ධාහාරෙන විනා අත්තභාවස්ස පවත්ති වත්තබ්බා. තෙසු පන අජ්ඣත්තාහාරොපි ලබ්භතියෙවාති කිඤ්චාපි ඔක්කන්තික්ඛණෙ විපාකක්ඛන්ධාපි වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති. තෙ පන චිත්තචෙතසිකාධම්මා සහජාතරූපානන්ති එත්ථ සඞ්ගය්හිස්සන්තීති කත්වා ඔක්කන්තික්ඛණෙවත්ථුවිපාකානන්ති වුත්තං.

हे कशासाठी म्हटले आहे? स्पष्ट आहाराच्या उदाहरणाने त्या यक्षाला बोध करण्यासाठी. "या कायेचा" म्हणजे गर्भाशयात राहणाऱ्यांच्या प्रतिसंधीचित्ताच्या उत्पादक्षणी एकसमुत्थानिक, स्थिती आणि भंग क्षणांमध्ये द्विसमुत्थानिक, त्यानंतर त्रिसमुत्थानिक आणि ओजा पसरण्याच्या वेळी चतुसमुत्थानिक कायेचा. इतरांच्या बाबतीतही यथासंभव असेच म्हणावे. रूपलोकात मात्र, दोन्ही प्रकारच्या ओजाहार-कार्याशिवाय, अर्पणा प्राप्त झालेल्या विशेष कर्माने सिद्ध झालेल्या आणि दीर्घकाळपर्यंत टिकून राहण्यास समर्थ असलेल्या रूप-जीवितेंद्रियाच्या आणि तशाच प्रकारच्या भवंग-परियापन्न (भवंगात समाविष्ट) अरूप आहारांच्या बळावर अनेक कल्पपर्यंत आत्मभावाची (अस्तित्वाची) प्रवृत्ती (सातत्य) जाणून घ्यावी. याच उपायाने, कर्मज कायेचे प्राधान्य असलेल्या अनेक देवांमध्ये, पेत (प्रेत) आणि निरय (नरक) लोकांमध्ये सुद्धा दीर्घकाळापर्यंत बाह्य आहाराशिवाय आत्मभावाची प्रवृत्ती सांगितली पाहिजे. त्यांच्यामध्ये आंतरिक आहार देखील मिळतोच. जरी अवक्रांतीच्या (गर्भात प्रवेशाच्या) क्षणी विपाकस्कंध देखील वस्तूचे विप्रयुक्तप्रत्यय असतात, तरी ते चित्त-चेतसिक धर्म 'सहजात रूपांचे' यामध्ये समाविष्ट होतील, असे मानून "अवक्रांतीच्या क्षणी वस्तू विपाकांचे" असे म्हटले आहे.

සබ්බථාති සබ්බපකාරං සහජාතන්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. පකාරොච තිවිධො හොති සහජාතපච්චයොතිආදිවසෙන වෙදිතබ්බො. රූපජීවිතමිච්චයන්ති එවං පොරාණෙහි වුත්තො අයං අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයොචාති යොජෙතබ්බං. නනු කබළීකාරාහාරො රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච සහජාතෙ සඞ්ගහෙතබ්බං. එවඤ්හි සති තිවිධොව අත්ථිපච්චයො සියාති.න. සහජනනසඞ්ඛාතස්ස සහුප්පාදනලක්ඛණස්ස අභාවා. සහුප්පාදනලක්ඛණො හි සහජාතපච්චයො. කබළීකාරාහාරොච ඔජට්ඨමකරූපානි උප්පාදෙන්තොපි අත්තනො ඨිතික්ඛණෙඑව උප්පාදෙති, නො උප්පාදක්ඛණෙ. යථාච මහාභූතා සහජාතරූපානි උපත්ථම්භන්තා අත්තනා සහ උප්පාදනපුබ්බකාඑව උපත්ථම්භන්ති, න තථා සො ආහාරො. සො පන විනාව සහුප්පාදනකිච්චෙන සහජාතානිපි අසහජාතානිපි උපත්ථම්භතීති රූපජීවිතංපි සහ උප්පාදනකිච්චෙන විනාව සහ ජාතරූපානි අනුපාලෙති. ඉති ඉමෙ ද්වෙපි ධම්මා සහජාත ලක්ඛණාභාවාඑව සහජාතපච්චයෙ අසඞ්ගහිතා. ඉදානි සබ්බෙපි [Pg.405] චතුවීසතිපච්චයා සඞ්ගය්හමානා චත්තාරොපච්චයා හොන්තීති දස්සෙතුං ආරම්මණූපනිස්සය.ල. සමොධානං ගච්ඡන්තීති වුත්තං. තත්‍රායං සමොධානවිධි, චතුවීසතියා පච්චයෙසු අධිපති පච්චයො තාව දුවිධො ආරම්මණසහජාතවසෙන. තත්ථ ආරම්මණාධිපති තීසු කම්මවජ්ජෙසු සමොධානං ගච්ඡති. ආරම්මණ මත්තංපි හි කම්මෙන සහ සමොධානං නගච්ඡති. කුතො අධිපති භූතන්ති.

"सर्वथा" म्हणजे सर्व प्रकारे "सहजात" इत्यादींशी जोडले पाहिजे. प्रकार तीन प्रकारचा असतो, तो "सहजातप्रत्यय" इत्यादींच्या आधारे समजून घ्यावा. "रूपजीवित" इत्यादी, अशा प्रकारे पोराणांनी (प्राचीन आचार्यांनी) सांगितलेला हा "अत्थिप्रत्यय" (अस्तिप्रत्यय) आणि "अविगतप्रत्यय" आहे, असे जोडले पाहिजे. शंका: कबाळीकार आहार आणि रूप-जीवितेंद्रिय हे सहजात मध्ये समाविष्ट केले पाहिजेत ना? जर असे असेल तर अत्थिप्रत्यय तीन प्रकारचाच होईल. उत्तर: नाही. सहजनन नावाच्या सह-उत्पादन लक्षणाचा अभाव असल्यामुळे. कारण सह-उत्पादन लक्षण असलेलाच सहजातप्रत्यय असतो. कबाळीकार आहार ओजष्टमक रूपे उत्पन्न करत असताना देखील स्वतःच्या स्थितीक्षणीच उत्पन्न करतो, उत्पादक्षणी नाही. आणि ज्याप्रमाणे महाभूत सहजात रूपांना उपस्तंभन (आधार) देतात, तेव्हा स्वतः सोबत उत्पन्न होऊनच उपस्तंभन देतात, तसा तो आहार देत नाही. तो आहार तर सह-उत्पादन कार्याशिवायच सहजातांना आणि असहजातांना देखील उपस्तंभन देतो. तसेच रूपजीवित देखील सह-उत्पादन कार्याशिवायच सहजात रूपांचे रक्षण करते. अशा प्रकारे हे दोन्ही धर्म सहजात लक्षणाचा अभाव असल्यामुळेच सहजातप्रत्ययात समाविष्ट केलेले नाहीत. आता सर्व चोवीस प्रत्यय संकलित केले असता चार प्रत्यय होतात, हे दर्शवण्यासाठी "आरम्मण, उपनिस्सय... इत्यादींमध्ये समाविष्ट होतात" असे म्हटले आहे. तिथे हा संकलन विधी असा आहे - चोवीस प्रत्ययांमध्ये अधिपती प्रत्यय आधी आरम्मण आणि सहजात या दोन प्रकारांनी होतो. त्यातील आरम्मणाधिपती तीन कर्मवर्ज्यांमध्ये समाविष्ट होतो. कारण केवळ आलंबन देखील कर्मासोबत समाविष्ट होत नाही, मग अधिपती झालेले कसे होईल?

එත්ථ සියා, කස්මා ආරම්මණමත්තංපි.ල. න ගච්ඡතීති වුත්තං. නනු කම්මාරම්මණාපි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතියො හොන්තීති. සච්චං. එත්ථ පන මූලටීකායං කම්මං පන තස්මිං කතෙ පවත්තමානානං කතූපචිත භාවෙන කම්මපච්චයො හොති. න ආරම්මණාකාරෙන. විසය මත්තතාවසෙනච ආරම්මණපච්චයො හොති. න සන්තානවිසෙසනං කත්වා ඵලුප්පාදනසඞ්ඛාතෙන කම්මපච්චයාකාරෙන. තස්මා තෙ පච්චයාකාරවිසභාගත්තා සහ ඝටනං නගච්ඡන්තීති විසජ්ජිතන්ති. සහජාතාධිපති පන අත්ථිපච්චයෙ. නිස්සයපච්චයො තිවිධො සහජාතො වත්ථුපුරෙජාතො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතොති. තත්ථ පුරිමා ද්වෙ අත්ථිපච්චයෙ, පච්ඡිමො පන ද්වීසු ආරම්මණත්ථි පච්චයෙසු. සො චෙ ගරුකතො හොති උපනිස්සයෙපීති. පුරෙජාතපච්චයො තිවිධො ආරම්මණපුරෙජාතො වත්ථුපුරෙ ජාතො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතොති. තත්ථ වත්ථුපුරෙජාතො අත්ථිපච්චයෙ. ඉතරෙ ද්වෙ ද්වීසු ආරම්මණත්ථිපච්චයෙසු. තෙචෙ ගරුකතා හොන්ති. උපනිස්සයෙපීති. කම්මපච්චයො දුවිධො සහජාතො නානාක්ඛණිකොති. තත්ථ සහජාතො අත්ථිපච්චයෙ. නානාක්ඛණිකො පන දුවිධො බලවා දුබ්බලොච. තත්ථච බලවා දුවිධො අකාලිකො කාලිකොච, තදුභයාපි උපනිස්සයෙ. දුබ්බලො පන විසුං කම්මපච්චයොයෙව. සබ්බො ආහාරපච්චයො සබ්බොච ඉන්ද්‍රියපච්චයො අත්ථිපච්චයෙ.

येथे शंका असू शकते - केवळ आलंबन देखील... का समाविष्ट होत नाही, असे म्हटले आहे? प्रतिसंधी, भवंग आणि च्युती या देखील कर्माचे आलंबन असणाऱ्या असतात ना? सत्य आहे. परंतु येथे मूलटीकेमध्ये - "कर्म तर ते केले असता प्रवृत्त होणाऱ्यांच्या कृत-उपचित भावाने (केलेल्या व साठवलेल्या भावाने) कर्मप्रत्यय होते, आलंबन रूपाने नाही. आणि केवळ विषयत्वाच्या (विषयमात्रतेच्या) बळावर आरम्मणप्रत्यय होते, संतानाला विशेष करून फल उत्पन्न करण्याच्या संज्ञेच्या कर्मप्रत्यय रूपाने नाही. म्हणून ते प्रत्ययाकाराच्या विसभागामुळे (भिन्न स्वभावामुळे) एकत्र जुळत नाहीत," असे उत्तर दिले आहे. सहजाताधिपती मात्र अत्थिप्रत्ययात समाविष्ट होतो. निस्सयप्रत्यय (निश्रयप्रत्यय) तीन प्रकारचा आहे - सहजात, वत्थुपुरेजात आणि वत्थारम्मणपुरेजात. त्यातील पहिले दोन अत्थिप्रत्ययात समाविष्ट होतात, आणि शेवटचा दोन आरम्मण-अत्थिप्रत्ययांमध्ये समाविष्ट होतो. जर तो आदरणीय (गरुकत) असेल तर उपनिस्सयमध्ये देखील समाविष्ट होतो. पुरेजातप्रत्यय तीन प्रकारचा आहे - आरम्मणपुरेजात, वत्थुपुरेजात आणि वत्थारम्मणपुरेजात. त्यातील वत्थुपुरेजात अत्थिप्रत्ययात समाविष्ट होतो. इतर दोन दोन आरम्मण-अत्थिप्रत्ययांमध्ये समाविष्ट होतात, जर ते आदरणीय (गरुकत) असतील तर उपनिस्सयमध्ये देखील समाविष्ट होतात. कर्मप्रत्यय दोन प्रकारचा आहे - सहजात आणि नानाक्षणिक. त्यातील सहजात अत्थिप्रत्ययात समाविष्ट होतो. नानाक्षणिक मात्र बलवान आणि दुर्बल अशा दोन प्रकारचा आहे. त्यातील बलवान दोन प्रकारचा आहे - अकालिक आणि कालिक, हे दोन्ही उपनिस्सयमध्ये समाविष्ट होतात. दुर्बल मात्र स्वतंत्रपणे कर्मप्रत्ययच असतो. सर्व आहारप्रत्यय आणि सर्व इंद्रियप्रत्यय अत्थिप्रत्ययात समाविष्ट होतात.

විප්පයුත්තපච්චයො චතුබ්බිධො සහජාතො වත්ථුපුරෙජාතො වත්ථාරම්මණපුරෙජාතො පච්ඡාජාතොති. තත්ථ පුරිමා ද්වෙ පච්ඡිමොච අත්ථිපච්චයෙ. තතීයො පන ද්වීසු ආරම්මණත්ථි පච්චයෙසු. [Pg.406] සො චෙ ගරුකතො හොති, උපනිස්සයෙපීති. සෙසෙසු පන සත්තරසපච්චයෙසු හෙතු, සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, විපාක, ඣාන, මග්ග, සම්පයුත්ත, අවිගතවසෙන අට්ඨපච්චයා පච්ඡා ජාතොච අත්ථිපච්චයෙ. අනන්තර සමනන්තර ආසෙවන නත්ථි විගත වසෙන පඤ්චපච්චයා උපනිස්සයෙති. ඉති සබ්බෙපි චතුවීසතිපච්චයා සභාගසඞ්ගහවසෙන සංඛිප්පමානා ආරම්මණාදීසු චතූසු පච්චයෙසු සමොධානං ගච්ඡන්තීති.

विप्पयुत्तप्रत्यय (विप्रयुक्त-प्रत्यय) चार प्रकारचा आहे: सहजात, वत्थुपुरेजात, वत्थारम्मणपुरेजात आणि पच्छाजात. त्यापैकी, पहिले दोन आणि शेवटचा हे 'अत्थिप्रत्यया'त समाविष्ट होतात. तिसरा (वत्थारम्मणपुरेजात) हा दोन प्रत्ययांमध्ये—आरम्मण आणि अत्थि प्रत्ययांमध्ये समाविष्ट होतो. जर तो आदरयुक्त (गरुकत) केला गेला, तर तो उपनिस्सय प्रत्ययातही समाविष्ट होतो. उर्वरित सतरा प्रत्ययांपैकी, हेतू, सहजात, अञ्ञमञ्ञ (अन्योन्य), विपाक, झान (ध्यान), मग्ग (मार्ग), सम्पयुत्त आणि अविगत या आठ प्रत्ययांच्या रूपाने, तसेच पच्छाजात प्रत्यय हा 'अत्थिप्रत्यया'त समाविष्ट होतो. अनन्तर, समनन्तर, आसेवन, नत्थि आणि विगत या पाच प्रत्ययांच्या रूपाने 'उपनिस्सयप्रत्यया'त समाविष्ट होतात. अशा प्रकारे, सर्व चोवीस प्रत्यय सभागसंग्रहाच्या नियमाने संकुचित केले असता, आरम्मण इत्यादी चार प्रत्ययांमध्ये एकत्रित होतात.

[236] විභාවනියං පන

[२३६] परंतु, 'विभावनी' मध्ये तर...

තෙසු චතූසු එකෙකස්මිංපි සබ්බෙ චතුවීසතිපච්චයා සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඉමිනා අධිප්පායෙන යං වුත්තං ‘‘නහි සො කොචිපච්චයොති’’ආදි. තං සබ්බංපි ආචරියස්ස මතිමත්තමෙව.

“त्या चार प्रत्ययांपैकी प्रत्येकामध्ये सर्व चोवीस प्रत्यय समाविष्ट होतात” या अभिप्रायाने जे म्हटले आहे की, “असा कोणताही प्रत्यय नाही...” इत्यादी, ते सर्व आचार्यांचे केवळ वैयक्तिक मतच आहे.

[237] යඤ්හි තත්ථ

[२३७] कारण तिथे जे...

‘‘නහි සො කොචිපච්චයො අත්ථි. යො චිත්තචෙතසි කානං ආරම්මණභාවං නගච්ඡෙය්‍යාති’’ වුත්තං, තං තාව න යුජ්ජති. නහි ඉධ ධම්මසරූපමත්තෙන සමොධානං අධිප්පෙතං. පච්චයට්ඨෙන සහෙව අධිප්පෙතං. නච හෙතාදිපච්චයට්ඨො ආරම්මණාදිපච්චයට්ඨො හොතීති. එසනයො ‘‘සක සකපච්චයුප්පන්නස්සච උපනිස්සයභාවං නගච්ඡතීති’’ එත්ථාපි.

“असा कोणताही प्रत्यय नाही, जो चित्त आणि चेतसिकांच्या आरम्मणभावाला प्राप्त होत नाही,” असे जे म्हटले आहे, ते योग्य ठरत नाही. कारण येथे केवळ धर्माच्या स्वरूपानेच समावेशन अभिप्रेत नाही, तर प्रत्ययाच्या अर्थासह अभिप्रेत आहे. आणि हेतू इत्यादी प्रत्ययांचा अर्थ हा आरम्मण इत्यादी प्रत्ययांचा अर्थ होऊ शकत नाही. हाच नियम “आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्नासाठी उपनिस्सयभावाला प्राप्त होत नाही” यामध्येही लागू होतो.

එත්ථ පන යො සකසකපච්චයුප්පන්නස්ස උපනිස්සයභාවං නගච්ඡති. නහි සො කොචි පච්චයො අත්ථීති යොජනා.

येथे तर, “जो आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्नासाठी उपनिस्सयभावाला प्राप्त होत नाही, असा कोणताही प्रत्यय नाही” अशी योजना (अन्वय) आहे.

[238] යඤ්ච තත්ථ

[२३८] आणि तिथे जे...

‘‘කම්මහෙතුකත්තාච ලොකප්පවත්තියා ඵලහෙතූපචාර වසෙන සබ්බෙපි කම්මසභාවං නාතිවත්තන්තීති’’ වුත්තං.

“लोकाच्या प्रवृत्तीचे कारण कर्म असल्यामुळे, फल-हेतूच्या उपचाराने सर्वच कर्माच्या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाहीत,” असे जे म्हटले आहे.

[239] යඤ්ච

[२३९] आणि जे...

‘‘තෙච පරමත්ථතො ලොකසම්මුතිවසෙනච විජ්ජමානා යෙවාති’’ වුත්තං. තදුභයං පන සබ්බසො සාසනයුත්ති යාපි විරුද්ධමෙවාති.

“आणि ते परमार्थतः आणि लोकसंमूर्तीनुसार (लोकव्यवहारानुसार) विद्यमानच आहेत,” असे जे म्हटले आहे; हे दोन्हीही पूर्णपणे शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) युक्तीच्या विरुद्धच आहे.

එත්ථාති [Pg.407] එතස්මිං පට්ඨානනයෙ. සබ්බත්ථාපීති සබ්බෙසු සහ ජාතසභාගෙසු පච්චයෙසු. යස්මා පන පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණංනාම නාමරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපටිබද්ධඔකාසෙ චුතිපරිච්ඡින්නස්ස සකලස්ස තස්ස තස්ස භවස්ස සීසභූතං බීජභූතඤ්ච හොති. යතො සකලකායභූතස්ස නානාරූපාරූපසන්තානස්ස නිබ්බත්ති හොති. බීජතො විය මහාරුක්ඛස්ස. යථාහ –

“येथे” म्हणजे या पट्ठाननयात (पट्ठान पद्धतीत). “सर्व ठिकाणीही” म्हणजे सर्व सहजात-सभाग प्रत्ययांमध्ये. कारण, प्रतिसंधी-विज्ञान (पटिसन्धिविञ्ञाण) हे नाम-रूपांच्या परस्परावलंबी अवस्थेत, च्युतीने (मृत्यूने) मर्यादित झालेल्या त्या त्या संपूर्ण भवाचे मुख्य (शिरोभाग) आणि बीजस्वरूप असते. ज्यापासून संपूर्ण शरीररूप अशा विविध रूप आणि अरूप संतानाची (प्रवाहाची) उत्पत्ती होते; जसे बीजापासून महावृक्षाची होते. जसे की म्हटले आहे –

විඤ්ඤාණඤ්ච හි ආනන්ද මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ. අපිනුඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථාති. නො හෙතං භන්තෙ. විඤ්ඤාණඤ්ච හි ආනන්ද මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමිත්වා වොක්කමිස්සථ. අපිනුඛො නාමරූපං ඉත්ථත්තාය අභිනිබ්බත්තිස්සථාති. නොහෙතං භන්තෙ. විඤ්ඤාණඤ්ච හි ආනන්ද දහරස්සෙව සතො වොච්ඡිජ්ජිස්සථ කුමාරස්සවා කුමාරිකායවා. අපිනුඛො නාමරූපං වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජිස්සථාති. නොහෙතං භන්තෙ. තස්මා හි ආනන්ද එසෙව හෙතු එස නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො නාමරූපස්ස. යදිදං විඤ්ඤාණන්ති.

“हे आनंदा, जर विज्ञान मातेच्या उदरात अवतरले नसते, तर काय नाम-रूप मातेच्या उदरात वृद्धिंगत झाले असते का?” “नाही, भंते!” “हे आनंदा, जर विज्ञान मातेच्या उदरात अवतरून पुन्हा निघून गेले असते, तर काय नाम-रूप या मनुष्यभावासाठी उत्पन्न झाले असते का?” “नाही, भंते!” “हे आनंदा, जर लहान असतानाच बालकाचे किंवा बालिकेचे विज्ञान खंडित झाले असते, तर काय नाम-रूप वृद्धी, वाढ आणि विशालतेला प्राप्त झाले असते का?” “नाही, भंते!” “म्हणूनच, हे आनंदा, हेच कारण आहे, हेच निदान आहे, हाच उदय आहे, हाच प्रत्यय आहे नाम-रूपाचा; म्हणजेच हे विज्ञान.”

තත්ථ සමුච්චිස්සථාති වඩ්ඪිස්සථ. නාමරූපඤ්හි විඤ්ඤාණස්ස වඩ්ඪියෙවාති. වොක්කමිස්සථාති භිජ්ජිස්සථ. ඉත්ථත්ථායාති ඊදිසස්ස අත්තභාවස්ස අත්ථායාති අත්ථො. වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලන්ති පථමවයවසෙන වුද්ධිං. මජ්ඣිමවයවසෙන විරුළ්හිං. පච්ඡිමවයවසෙන වෙපුල්ලන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා පටිසන්ධික්ඛණෙ රූපුප්පත්තියා එකන්තෙන විඤ්ඤාණපච්චයතා වෙදිතබ්බා. එවං උප්පන්නඤ්ච පනෙතං පටිසන්ධිරූපං පුන සයං තස්මිං භවෙ යාව චුතියා පවත්තමානානං සබ්බාසං චතුසමුට්ඨානිකරූපසන්තතීනං සිත භූතං බීජභූතඤ්ච හොති. අතිබලවන්තංපි හි චිත්තං පුරිමුප්පන්නාය රූපපවෙණියා අසති රූපං ජනෙතුං නසක්කොති. එවං උතු ආහාරාපීති. තතොයෙව හි අරූපභවෙ කාමාවචරාදීනි රූපජනකචිත්තානිපි තත්ථ රූපං නජනෙන්තීති. අසඤ්ඤසත්තෙපි උතු සමුට්ඨානරූපසන්තතියො පථමුප්පන්නාය කම්මජරූපසන්තතියා විජ්ජ මානත්තාඑව උප්පජ්ජන්තීති. වුත්තඤ්හි විභඞ්ගටීකායං අරූපං පන රූපස්ස ඔකාසො [Pg.408] න හොතීති යස්මිං රූපෙ සති චිත්තං අඤ්ඤං රූපං උප්පාදෙය්‍ය. තදෙව තත්ථ නත්ථීති අත්ථො. පුරිමරූපස්සාපි හි පච්චයභාවො අත්ථි පුත්තස්ස පිතිසදිසතාදස්සනතොති. එත්ථච පුත්තස්ස පිතිසදිසතාදස්සනතොති එතෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති. යථා තිණරුක්ඛානං බීජභාවසඞ්ඛාතං නියාමරූපංනාම අත්ථි. යස්ස ආනුභාවෙන තන්නිබ්බත්තාතිණරුක්ඛා වඩ්ඪන්තා යථාවා තථාවා අවඩ්ඪිත්වාඅත්තනා සමානබීජෙහිඑව තිණරුක්ඛෙහි සබ්බසො සදිසා කාරං ගහෙත්වා වඩ්ඪන්ති. එවමෙවං ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං යොනි භාවසඞ්ඛාතං නියාම රූපංනාම අත්ථි. යස්සානුභාවෙන තෙ සමාන ජාතිකෙහිඑව කුලෙහි විසෙසතො මාතාපිතූහි එව සබ්බසො සදිසරූපසණ්ඨානා හොන්ති. ඉති බීජනියාමො විය යොනිනියාමොපි හොති. සොච පටිසන්ධිරූපස්සෙව ආනුභාවොති වෙදිතබ්බො.

त्यामध्ये, 'समुच्चिस्सथ' म्हणजे वाढेल. कारण नाम-रूपाची वाढ ही विज्ञानाचीच वाढ आहे. 'वोक्कमिस्सथ' म्हणजे नष्ट होईल. 'इत्थत्ताय' म्हणजे अशा प्रकारच्या आत्मभावासाठी असा अर्थ आहे. 'वृद्धी, वाढ आणि विशालता' म्हणजे पहिल्या वयाच्या दृष्टीने वृद्धी, मध्यम वयाच्या दृष्टीने वाढ (विरुळ्ही) आणि शेवटच्या वयाच्या दृष्टीने विशालता असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून प्रतिसंधीच्या क्षणी रूपाच्या उत्पत्तीसाठी निश्चितपणे विज्ञान-प्रत्ययता (विज्ञानाचे प्रत्यय असणे) समजली पाहिजे. आणि अशा प्रकारे उत्पन्न झालेले हे प्रतिसंधी-रूप पुन्हा स्वतः त्या भवात च्युतीपर्यंत प्रवृत्त होणाऱ्या सर्व चतुःसमुत्थानिक रूप-संतानांचे (चार कारणांनी उत्पन्न होणाऱ्या रूपप्रवाहांचे) आश्रयभूत आणि बीजभूत असते. कारण अत्यंत बलवान असलेले चित्त देखील, पूर्वी उत्पन्न झालेल्या रूप-परंपरेच्या अभावी रूप उत्पन्न करू शकत नाही. याचप्रमाणे ऋतू आणि आहार देखील आहेत. म्हणूनच, अरूप भवात कामावचर इत्यादी रूप-जनक चित्ते देखील तिथे रूप उत्पन्न करत नाहीत. असंज्ञी सत्त्वांमध्ये (असञ्ञसत्तात) देखील ऋतू-समुत्थान रूप-संतान हे पूर्वी उत्पन्न झालेल्या कर्मज रूप-संतानाच्या विद्यमानतेमुळेच उत्पन्न होते. विभंग-टीकेमध्ये म्हटले आहे की, “अरूप हे रूपासाठी अवकाश (स्थान) होत नाही,” याचा अर्थ असा की, ज्या रूपाच्या अस्तित्वात चित्त इतर रूप उत्पन्न करू शकेल, तेच तिथे नसते. पूर्वीच्या रूपाचा देखील प्रत्ययभाव असतो, कारण “पुत्राचे पित्यासारखे दिसणे” यावरून हे स्पष्ट होते. आणि येथे “पुत्राचे पित्यासारखे दिसणे” याने हा अर्थ दर्शवला आहे: ज्याप्रमाणे तृण आणि वृक्षांचे 'बीजभाव' नावाचे एक नियम-रूप असते, ज्याच्या प्रभावाने त्यापासून उत्पन्न झालेले तृण व वृक्ष वाढताना जसेतसे न वाढता, स्वतःसारख्याच बीजांच्या तृण व वृक्षांशी सर्व प्रकारे सादृश्य धारण करून वाढतात. त्याचप्रमाणे, गर्भशय्यक (गर्भातून जन्म घेणाऱ्या) प्राण्यांचे 'योनिभाव' नावाचे एक नियम-रूप असते, ज्याच्या प्रभावाने ते समान जातीच्या कुलांशी, विशेषतः माता-पित्यांशी सर्व प्रकारे समान रूप आणि आकाराचे होतात. अशा प्रकारे, बीज-नियमाप्रमाणे योनि-नियम देखील असतो. आणि तो प्रतिसंधी-रूपाचाच प्रभाव आहे असे समजले पाहिजे.

අපිච, අයං යොනිනියාමොනාම කලලකාලාදීසු පුත්තානං සරීරෙසු මාතාපිතූහි සමුදාගතං උතුජරූපසන්තානංඑව. යස්ස ආනුභාවෙන තංසන්තානං සමානජාතිකසත්තසණ්ඨානසදිසං අත්තනො ඤාතිකුලසදිසඤ්ච හොති. යථාහිඉත්ථිභාවාදිරූපං සත්තානං ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි බීජරූපඤ්ච තිණරුක්ඛානං තංතංවණ්ණසණ්ඨානා දීනි නියාමෙති. එවං යොනිරූපං නානාජාතිවසෙන සත්තානං නියාමකං වවත්ථාපකං හොතීති. එත්තාවතා පවත්තියං ථපෙත්වා චිත්තජරූපං සබ්බෙසං තිසමුට්ඨානිකරූපානං උප්පත්තියා චිත්තනිරපෙක්ඛතා පුරිමුප්පන්න රූපපවෙණි පටිබද්ධතාච සාධිතා හොති. තෙනෙවච තෙසං චිත්තස්ස ඨිතිභඞ්ගක්ඛණෙසුපි චිත්තරහිතෙ නිරොධසමාපත්ති කාලෙපි උප්පත්ති හොතීති. තෙන වුත්තං සහජාතරූපන්ති පනෙත්ථාතිආදි. ඉතීතිආදි නිගමනං. තත්ථ සම්භවංති යථා සම්භවං. සම්භවාතිවා සම්භූතා. අජ්ඣත්තඤ්චාති අජ්ඣත්තභූතාච. බහිද්ධාචාති බහිද්ධාභූතාච. සඞ්ඛතාති සඞ්ඛතභූතා. අසඞ්ඛතාති අසඞ්ඛතභූතා. එවං තෙකාලිකාච කාලමුත්තාච අජ්ඣත්තබහිද්ධා සම්භූතාච. තථා සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභූතාච පඤ්ඤත්ති නාමරූපානං වසෙන තිවිධා ඨිතා ධම්මා පට්ඨානෙ සබ්බථා චතුවීසති පච්චයානාම [Pg.409] හොන්තීති යොජනා. එත්ථච තිවිධා ඨිතානං ධම්මානං තෙකාලිකාදිභාවෙ සති චතුවීසතිපච්චයානංපි යථාසම්භවං තෙකාලිකාදිභෙදො සිද්ධො හොති. තත්ථ ආරම්මණඅධිපති උපනිස්සයපච්චයා තෙකාලිකා කාලමුත්තාච හොන්ති.

शिवाय, हा ‘योनि-नियम’ म्हणजे कलल-काळादींमध्ये पुत्रांच्या शरीरात मातापित्यांकडून उत्पन्न होणारा ऋतुज-रूप-प्रवाहच होय. ज्याच्या प्रभावाने तो प्रवाह समान जातीच्या प्राण्यांच्या आकृतीसारखा आणि स्वतःच्या नातेवाईकांच्या कुळासारखा होतो. जसे प्राण्यांचे स्त्रीभावादि रूप हे स्त्रीलिंगादींचे नियमन करते आणि तृण-वृक्षांचे बीजरूप हे त्यांच्या त्या त्या वर्ण-आकृती आदींचे नियमन करते. त्याचप्रमाणे योनिरूप हे विविध जातींच्या भेदाने प्राण्यांचे नियामक आणि व्यवस्थापक असते. इतक्याने प्रवृत्तीमध्ये चित्तज रूपाला वगळून, सर्व त्रिसमुत्थानिक रूपांच्या उत्पत्तीसाठी चित्ताची निरपेक्षता आणि पूर्वी उत्पन्न झालेल्या रूपपरंपरेची बद्धता सिद्ध होते. आणि म्हणूनच त्यांच्या चित्ताच्या स्थिती आणि भंग क्षणांमध्येही, तसेच चित्तरहित अशा निरोधसमापत्तीच्या काळातही उत्पत्ती होते. म्हणूनच येथे ‘सहजातरूपं पन एत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘इति’ इत्यादी हा निष्कर्ष आहे. तेथे ‘संभवं’ म्हणजे यथासंभव (शक्यतेनुसार). किंवा ‘संभव’ म्हणजे संभूत (उत्पन्न झालेले). ‘अज्झत्तं च’ म्हणजे आध्यात्मिक (अंतर्गत) देखील. ‘बहिद्धा च’ म्हणजे बाह्य देखील. ‘संखता’ म्हणजे संस्कृत (संस्कारित). ‘असंखता’ म्हणजे असंस्कृत (असंस्कारित). अशा प्रकारे त्रैकालिक आणि कालमुक्त, तसेच आध्यात्मिक व बाह्य संभूत, तसेच संस्कृत आणि असंस्कृत, प्रज्ञप्ती व नामरूपांच्या द्वारे तीन प्रकारे स्थित असलेले धर्म प्रस्थान (पट्ठान) ग्रंथात सर्वथा चोवीस प्रत्यय होतात, अशी योजना आहे. आणि येथे तीन प्रकारे स्थित असलेल्या धर्मांचा त्रैकालिकादि भाव असताना, चोवीस प्रत्ययांचा देखील यथासंभव त्रैकालिकादि भेद सिद्ध होतो. त्यात आलंबन, अधिपती आणि उपनिश्रय हे प्रत्यय त्रैकालिक आणि कालमुक्त असतात.

[240] විභාවනියං පන

[२४०] परंतु विभावनीमध्ये

‘‘ආරම්මණඅධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං තිකාලිකානන්ති’’ වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

“आलंबन, अधिपती आणि उपनिश्रय हे प्रत्यय त्रैकालिक आहेत” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

පඤ්ඤත්තිනිබ්බානානංපි කාලමුත්තානං තෙසු පවිට්ඨත්තාති. තත්ථ ඉමස්මිං භවෙ අභිනවානං ධනධඤ්ඤභොගානංවා විජ්ජාසිප්පසුතපරි යත්තීනංවා සීලසමාධිපඤ්ඤානංවා භවන්තරෙ භවසම්පත්තිභොග සම්පත්ති මග්ගඵලසම්පත්තීනංවා පටිලාභත්ථාය පුබ්බයොගං කරොන්තස්ස අනාගතානං තාසං උපනිස්සයපච්චයතා වෙදිතබ්බා. පට්ඨානෙ පන අනාගතං චක්ඛුසම්පදං පත්ථයමානො සොත, ඝාන, ජිව්හා, කායසම්පදං, වණ්ණසම්පදං, සද්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බසම්පදං පත්ථයමානො අනාගතෙ ඛන්ධෙ පත්ථයමානො දානං දෙති සීලං සමාදියතීතිආදිනා භවන්තරපරියාපන්නාඑව සම්පත්තියො වුත්තා. තා පන දානාදීනං කම්මානං අනුරූපවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බා. කම්මපච්චයො පන පච්චුප්පන්නාතීතවසෙන ද්විකාලිකො. අනන්තර සමනන්තර ආසෙවන නත්ථි විගත පච්චයා අතීතකාලිකා. සෙසා පන්නරස පච්චයා පච්චුප්පන්නකාලිකාති. අජ්ඣත්තබහිද්ධාදුකෙ ආරම්මණා ධිපති සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය උපනිස්සය පුරෙජාත ආහාර අත්ථි අවිගතා අජ්ඣත්තබහිද්ධා හොන්ති. සෙසා චුද්දස පච්චයා අජ්ඣත්තාව. ආරම්මණ අධිපති උපනිස්සයා සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතාච හොන්ති. සෙසා සඞ්ඛතාවාති. පඤ්චවිධංපිඅරූපන්ති පවුච්චති. කස්මා, කදාචිපි රූපසඞ්ඛාතං සණ්ඨානත්ථං අනුපගමනතො නාමන්තිච පවුච්චති. කස්මා, අධිවචනසඞ්ඛාතනාමාභිධානවසෙනෙව සුණන්තෙහි ගහෙතබ්බභාවුපගමනතොති.

कारण कालमुक्त असलेल्या प्रज्ञप्ती आणि निर्वाण यांचाही त्यांच्यात समावेश होतो. तेथे, या भवात नवीन धन-धान्य-भोगांच्या किंवा विद्या, शिल्प, श्रुत (ज्ञान) आणि परियत्ती (अभ्यास) यांच्या किंवा शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या प्राप्तीसाठी, अथवा दुसऱ्या भवात भवसंपत्ती, भोगसंपत्ती किंवा मार्गफलसंपत्तीच्या प्राप्तीसाठी पूर्वप्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीसाठी, त्या अनागत (भविष्यातील) गोष्टींची उपनिश्रय-प्रत्ययता जाणावी. परंतु प्रस्थान (पट्ठान) ग्रंथात, अनागत चक्षुसंपत्तीची इच्छा करणारा, श्रोत्र-, घ्राण-, जिव्हा-, कायसंपत्तीची, वर्णसंपत्तीची, शब्द-, गंध-, रस-, स्प्रष्टव्यसंपत्तीची इच्छा करणारा, अनागत स्कंधांची इच्छा करणारा दान देतो, शील ग्रहण करतो इत्यादी प्रकारे दुसऱ्या भवाशी संबंधित असलेल्याच संपत्ती सांगितल्या आहेत. त्या संपत्ती दानादी कर्मांच्या अनुरूपतेनुसार सांगितल्या आहेत असे समजावे. कर्मप्रत्यय हा वर्तमान आणि भूतकाळाच्या भेदाने द्वैकालिक आहे. अनंतर, समनंतर, आसेवन, नास्ती आणि विगत हे प्रत्यय भूतकालिक आहेत. उरलेले पंधरा प्रत्यय हे वर्तमानकालिक आहेत. आध्यात्मिक-बाह्य द्विकामध्ये आलंबन, अधिपती, सहजात, अन्योन्य, निश्रय, उपनिश्रय, पुरेजात, आहार, अस्ती आणि अविगत हे आध्यात्मिक व बाह्य दोन्ही असतात. उरलेले चौदा प्रत्यय केवळ आध्यात्मिकच असतात. आलंबन, अधिपती आणि उपनिश्रय हे संस्कृत आणि असंस्कृत दोन्ही असतात. उरलेले केवळ संस्कृतच असतात. पाच प्रकारच्या रूपालाही ‘अरूप’ असे म्हटले जाते. का? कारण ते कधीही रूप नावाच्या आकृतीभावाला प्राप्त होत नाही; आणि त्याला ‘नाम’ असेही म्हटले जाते. का? कारण अधिवचन नावाच्या नामाभिधानाच्या (नावाच्या उच्चारणाच्या) द्वारेच ऐकणाऱ्यांकडून ते ग्रहण करण्यायोग्य भावाला प्राप्त होते म्हणून.

169. පඤ්ඤපීයතීති පඤ්ඤත්ති. අයංපි එකො වචනත්ථොති ලොකියමහාජනෙහි ථපීයති. වොහරීයති චෙව සම්පටිච්ඡී යතිචාති [Pg.410] අත්ථො. යොකොචි සම්මුතිසච්චභූතො බ්‍යඤ්ජනත්ථො. තථා පඤ්ඤාපෙතබ්බා අත්ථා පඤ්ඤපීයන්ති එතායාති පඤ්ඤත්ති. බ්‍යඤ්ජනත්ථජොතකො පඤ්ඤත්තිසද්දොති එවං දුවිධා පඤ්ඤත්තීති වුත්තං තතොඅවසෙසා.ල. දුවිධාහොතීති. තත්ථ පඤ්ඤාපීයත්තා පඤ්ඤත්තීති අත්ථ පඤ්ඤත්තිමාහ. පඤ්ඤාපනතොපඤ්ඤත්තීති සද්දපඤ්ඤත්තිං. තංතංභූතවිපරිණාමාකාරන්ති පථවියාදීනං තෙසං තෙසං මහාභූතානං අධිමත්තභාවප්පකාරසඞ්ඛාතං තථා තථා පරිණා මාකාරං. පවත්තිවිසෙසාකාරන්ති අත්ථො. උපාදායාති පටිච්ච. නිස්සාය. පථමං චිත්තෙන ගහෙත්වාති අත්ථො. තථාතථා පඤ්ඤත්තාති අයං පථවීනාම අයං පබ්බතොනාමාති එවමාදි නයෙන මහාජනෙන පඤ්ඤත්තා, කථිතා, වොහරිතාති අත්ථො. පථවිපබ්බතාදිකාතිආදිසද්දෙන නදි සමුද්දාදිකායො සඞ්ගණ්හති. අයං සමූහපඤ්ඤත්තිනාම.

१६९. जी प्रज्ञापित केली जाते (जाणवून दिली जाते), ती ‘प्रज्ञप्ती’ होय. हा देखील एक शब्दार्थ आहे की, लौकिक लोकांद्वारे ती स्थापित केली जाते, तिचा व्यवहार केला जातो आणि ती स्वीकारली जाते, असा अर्थ आहे. जो कोणी संमृती-सत्यरूप व्यंजनाचा अर्थ आहे. तसेच, ज्याच्याद्वारे प्रज्ञापित करण्यायोग्य अर्थ प्रज्ञापित केले जातात, ती ‘प्रज्ञप्ती’ होय. व्यंजनार्थाचा प्रकाशक असलेला ‘प्रज्ञप्ती’ शब्द, अशा प्रकारे दोन प्रकारची प्रज्ञप्ती सांगितली आहे, त्यातून उरलेली... पे... दोन प्रकारची होते. त्यात ‘प्रज्ञापित केल्या जाण्यामुळे प्रज्ञप्ती’ याने ‘अर्थ-प्रज्ञप्ती’ सांगितली आहे. ‘प्रज्ञापित करण्यामुळे प्रज्ञप्ती’ याने ‘शब्द-प्रज्ञप्ती’ सांगितली आहे. ‘त्या त्या भूतांच्या विपरिणामाचा आकार’ म्हणजे पृथ्वी इत्यादी त्या त्या महाभूतांच्या अतिरेकी भावाच्या प्रकाराने युक्त असलेला तसा तसा परिणामाचा आकार. प्रवृत्तीच्या विशेष आकाराचा, असा अर्थ आहे. ‘उपादाय’ म्हणजे प्रतीत्य (अवलंबून), निश्रय करून. प्रथम चित्ताने ग्रहण करून, असा अर्थ आहे. ‘तशी तशी प्रज्ञापित’ म्हणजे ‘ही पृथ्वी आहे’, ‘हा पर्वत आहे’ इत्यादी पद्धतीने लोकांनी प्रज्ञापित, कथित, व्यवहृत केली गेली आहे, असा अर्थ आहे. ‘पृथ्वी, पर्वत आदि’ यातील ‘आदि’ शब्दाने नदी, समुद्र इत्यादींचा संग्रह होतो. याला ‘समूह-प्रज्ञप्ती’ असे म्हणतात.

[241] විභාවනියං පන

[२४१] परंतु विभावनीमध्ये

‘‘සණ්ඨානපඤ්ඤත්තීති’’ වුත්තා. සා යුත්තා විය නදිස්සති.

“संस्थान-प्रज्ञप्ती” (आकृती-प्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. ती योग्य वाटत नाही.

නහි ඉධ සණ්ඨානං පධානං හොතීති. සම්භාරසන්නිවෙසාකාරන්ති කට්ඨාදීනං සම්භාරානං තථා තථා සන්නිවෙසාකාරං. එත්ථාපි ආදිසද්දෙන නාවාදයො සඞ්ගණ්හති. අයං සණ්ඨාන පඤ්ඤත්ති. කට්ඨාදයො එව හි ගෙහාකාරෙන සණ්ඨිතා ගෙහන්ති රථාකාරෙන සණ්ඨිතා රථොති වුච්චන්තීති.

कारण येथे संस्थान (आकृती) प्रधान नसते. ‘संभार-सन्निवेश-आकार’ म्हणजे लाकूड इत्यादी संभारांची (साहित्याची) तशी तशी रचना किंवा मांडणी. येथेही ‘आदि’ शब्दाने नौका इत्यादींचा संग्रह होतो. ही ‘संस्थान-प्रज्ञप्ती’ (आकृती-प्रज्ञप्ती) होय. कारण लाकूड इत्यादीच घराच्या आकाराने रचले असता ‘घर’ आणि रथाच्या आकाराने रचले असता ‘रथ’ असे म्हटले जाते.

[242] විභාවනියං පන

[२४२] परंतु विभावनीमध्ये

‘‘සමූහපඤ්ඤත්තීති’’ වුත්තං. තං න යුජ්ජති.

“समूह-प्रज्ञप्ती” असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही.

නහි ඉධ සමූහො පධානන්ති. පුරිසපුග්ගලාදිකා සත්තපඤ්ඤත්ති උපාදාපඤ්ඤත්තීතිපි වුච්චති. චන්දාවට්ටනාදිකන්ති චන්දසූරියාදීනං සිනෙරුං පදක්ඛිණං කත්වා ආවට්ටනාදිකං. යතො චන්දිමසූරියා උදෙන්ති, සා පුබ්බදිසානාම. පුබ්බතරං ලද්ධප්පකාසත්තා. යත්ථ පන අත්ථං ගච්ඡන්ති, සා පච්ඡිමදිසානාම. පච්ඡාලද්ධපකාසත්තා. තාසං දක්ඛිණපස්සා දිසා වුඩ්ඪිඅත්ථෙන දක්ඛිණදිසානාම. ඉතරා පන උච්චතරට්ඨෙන උත්තරාදිසාති වුච්චති. යදා සූරියො උදෙති, තදා සකලස්ස [Pg.411] අහස්ස පුබ්බභාගත්තා පුබ්බන්හොති වුච්චතීති. එවමාදිකා දිසා පඤ්ඤත්ති කාලපඤ්ඤත්තියොනාම. ආදිසද්දෙන ථලනින්නාදිකා දෙසපඤ්ඤත්ති සඞ්ගහිතාති. අසම්ඵුට්ඨාකාරන්ති මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්ඵුසනාකාරං. අයං ආකාසපඤ්ඤත්තිනාම. තං තං භූතනිමිත්තන්ති පථවීකසිණාදිකං උද්ධුමාතකාදිකඤ්ච භූතනිමිත්තං. නීලකසිණාදිකං වණ්ණනිමිත්තඤ්ච එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. භාවනා විසෙසන්ති පරිකම්මාදිකං භාවනාවිසෙසංච. එතෙන පරිකම්මනිමිත්ත උග්ගහනිමිත්ත පටිභාගනිමිත්තානං සිද්ධකාරණං වදති. අයං නිමිත්තපඤ්ඤත්තිනාම.

येथे (या संदर्भात) समूह मुख्य नाही. पुरुष-पुद्गल इत्यादी 'सत्तपञ्ञत्ति' (सत्त्व-प्रज्ञप्ती) ला 'उपादापञ्ञत्ति' (उपादाय-प्रज्ञप्ती) असेही म्हटले जाते. 'चन्दावट्टनादिकं' म्हणजे चंद्र, सूर्य इत्यादींनी सिनेरू (सुमेरू) पर्वताला प्रदक्षिणा घालून फिरणे इत्यादी होय. ज्या दिशेकडून चंद्र आणि सूर्य उगवतात, तिला 'पुब्बदिसा' (पूर्व दिशा) असे म्हणतात; कारण तिथे आधी प्रकाश प्राप्त होतो. आणि जिथे ते मावळतात, तिला 'पच्छिमदिसा' (पश्चिम दिशा) असे म्हणतात; कारण तिथे नंतर प्रकाश प्राप्त होतो. त्यांच्या उजव्या बाजूची दिशा, वृद्धीच्या (वाढीच्या) अर्थाने 'दक्खिणदिसा' (दक्षिण दिशा) म्हणून ओळखली जाते. तर दुसरी (डावी) दिशा, उच्चतेच्या अर्थाने 'उत्तरदिसा' (उत्तर दिशा) म्हणून ओळखली जाते. जेव्हा सूर्य उगवतो, तेव्हा संपूर्ण दिवसाचा पूर्व भाग असल्यामुळे त्याला 'पुब्बण्ह' (पूर्वाह्न/सकाळ) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारच्या दिशा-प्रज्ञप्ती आणि काल-प्रज्ञप्ती आहेत. 'आदि' शब्दाने स्थळ, सखल भाग इत्यादी 'देसपञ्ञत्ति' (देश-प्रज्ञप्ती) समाविष्ट केली आहे. 'असम्फुट्टहाकारं' म्हणजे महाभूतांचा परस्परांना स्पर्श न होण्याचा आकार (अस्पर्शित अवस्था). याला 'आकासपञ्ञत्ति' (आकाश-प्रज्ञप्ती) असे म्हणतात. 'तं तं भूतनिमित्तं' म्हणजे पठवीकसिण (पृथ्वी-कृत्स्न) इत्यादी आणि उद्धुमातक (सुजलेले प्रेत) इत्यादी भूतनिमित्त होय. नील-कसिण (निळे-कृत्स्न) इत्यादी वर्णनिमित्त देखील येथेच समाविष्ट होते. 'भावनाविसेस' म्हणजे परिकर्म इत्यादी भावना-विशेष होय. याद्वारे परिकर्मनिमित्त, उग्गहनिमित्त (उद्ग्रह-निमित्त) आणि पटिभागनिमित्त (प्रतिभाग-निमित्त) यांच्या सिद्धीचे कारण सांगितले जाते. याला 'निमित्तपञ्ञत्ति' (निमित्त-प्रज्ञप्ती) असे म्हणतात।

එවමාදිභෙදාති එත්ථ ආදිසද්දෙන අට්ඨකථායං ආගතා උපාදාපඤ්ඤත්ති උපනිධාපඤ්ඤත්තිආදයො සඞ්ගහිතා. පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපීති එතෙන සම්මුතිතො ලද්ධභාවං දස්සෙති. තෙනෙව හි තාසං විජ්ජමානභාවං ගහෙත්වා තථා තථා වොහරන්තානං මුසාවාදොනාම නහොතීති. අත්ථච්ඡායාකාරෙනාති තං තං භූතාදීනං පරමත්ථානං සමූහසණ්ඨානාදිඡායාකාරෙන. අත්ථච්ඡා යාකාරෙනාතිවා සද්දාභිධෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන දබ්බපටිබිම්බාකාරෙන සවිග්ගහාකාරෙනාති අත්ථො, තංතංඋපාදායාති පරමත්ථධම්මානං තංතංපවත්තිවිසෙසං උපාදාය. උපනිධායාති ඔලුම්බිය. පරිකප්පියමානාති පරිකප්පබුද්ධියා පරිකප්පෙත්වා ගය්හමානා. එත්ථ පන එවමාදිපභෙදා ආලම්බණභූතා පරිකප්පියමානා සබ්බා පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපීයතීති අත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති යොජනා. සඞ්ඛායතීති ගණීයති. ගණනුපගං කත්වා ථපීයතීති අත්ථො. සමඤ්ඤායතීති සම්මන්නීයති. නාමං, නාමකම්මං, නාමධෙය්‍යං, නිරුත්ති, බ්‍යඤ්ජනං, අභිලාපොති ඉමෙ ඡ නාම නාමකම්මා. තත්ථ අත්ථෙ නමතීති නාමං. අත්ථවිසයං එව හුත්වා පවත්තතීති අත්ථො. අත්තනිච අත්ථං නාමෙතීති නාමං. පිටකත්තයසඞ්ඛාතෙ හි නාමෙ සති තදුග්ගණ්හන්තානං සබ්බෙ තදත්ථා පදෙපදෙ වාක්‍යෙවාක්‍යෙ ආගච්ඡන්ති යෙවාති.

'एवमादिभेदा' यामध्ये 'आदि' शब्दाने अट्ठकथा (अट्टकथा) मध्ये आलेल्या 'उपादापञ्ञत्ति' (उपादाय-प्रज्ञप्ती), 'उपनिधापञ्ञत्ति' (उपनिधा-प्रज्ञप्ती) इत्यादींचा संग्रह केला आहे. 'परमत्थतो अविज्जmanaपि' (परमार्थतः अविद्यमान असूनही) याद्वारे संवृत्तीने (लोकव्यवहाराने) प्राप्त झालेला भाव दर्शविला जातो. म्हणूनच, त्यांचे अस्तित्व स्वीकारून त्या त्या प्रकारे व्यवहार करणाऱ्यांना 'मुसावाद' (असत्य भाषण) दोष लागत नाही. 'अत्थच्छायाकारेण' म्हणजे त्या त्या महाभूत इत्यादी परमार्थ धर्मांच्या समूह-संस्थान (रचना) इत्यादींच्या छायेच्या आकाराने. किंवा 'अत्थच्छायाकारेण' म्हणजे शब्दाने अभिधेय (वाच्य) मानल्या गेलेल्या वस्तूच्या प्रतिबिंबाच्या आकाराने, सविग्रह (मूर्तिमंत) आकाराने असा अर्थ आहे. 'तं तं उपादाय' म्हणजे परमार्थ धर्मांच्या त्या त्या प्रवृत्ती-विशेषाला ग्रहण करून (आश्रय करून). 'उपनिधाय' म्हणजे तुलना करून (किंवा अवलंबून). 'परकप्पियमाना' म्हणजे कल्पक बुद्धीने (परिकल्पना करून) ग्रहण केली जाणारी. येथे अशा प्रकारच्या भेदांनी युक्त, आलंबन बनलेल्या आणि कल्पिल्या जाणाऱ्या सर्व प्रज्ञप्ती 'प्रज्ञापित केल्या जातात' (जाणवून दिल्या जातात) या अर्थाने 'पञ्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती) अशी योजना आहे. 'सङ्खायति' म्हणजे गणना केली जाते. गणनेत आणून स्थापित केली जाते असा अर्थ आहे. 'समञ्ञायति' म्हणजे संमत केली जाते (मान्यता दिली जाते). नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुत्ती, व्यंजन आणि अभिलाप हे सहा नाम आणि नामकर्म आहेत. त्यापैकी, जे अर्थाकडे झुकते (किंवा अर्थाला नमविते) ते 'नाम' होय. अर्थालाच विषय बनवून जे प्रवृत्त होते, असा अर्थ आहे. आणि जे स्वतःकडे अर्थाला आकर्षित करते (नमविते) ते 'नाम' होय. कारण त्रिपिटक संज्ञक नामाच्या अस्तित्वामुळे, त्याचे अध्ययन करणाऱ्यांना त्याचे सर्व अर्थ पावलोपावली आणि वाक्यावाक्यामध्ये स्पष्ट होत जातात।

අපිච සුණන්තානං ඤාණං තංතංඅත්ථාභිමුඛං නාමෙතීති නාමං නාමගහණවසෙන කත්තබ්බත්තා නාමමෙව කම්මන්ති නාමකම්මං. ධීයති ධාරීයතීති [Pg.412] ධෙය්‍යං. නාමමෙව ධෙය්‍යන්ති නාමධෙය්‍යං. අවිදිතපක්ඛෙ ඨිතො අත්ථො එතාය තතො නීහරිත්වා වුච්චති කථීයතීති නිරුත්ති. අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො පාකටකරණතො බ්‍යඤ්ජනං. අභිබ්‍යත්තං කත්වා ලපීයති කථීයති අත්ථො එතෙනාති අභිලාපො. එත්ථච වණ්ණපඤ්ඤත්ති, අක්ඛරපඤ්ඤත්ති, සරපඤ්ඤත්ති, දීඝපඤ්ඤත්ති, රස්ස පඤ්ඤත්ති. බ්‍යඤ්ජනවග්ගඝොසාඝොසපඤ්ඤත්ති, ලිඞ්ගපඤ්ඤත්ති. පදපඤ්ඤත්ති, වාක්‍යපඤ්ඤත්තියොපි එතස්සෙව පභෙදාති දට්ඨබ්බා. පරමත්ථතො විජ්ජමානෙසු අත්ථෙසු පවත්තා පඤ්ඤත්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. අවිජ්ජ මානෙසු භූමිපබ්බතාදීසු පවත්තා පඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. එතා එව සමාසට්ඨානං පත්වා ද්විපදසංයොගවසෙන ඉතරා චතස්සොපි හොන්තීති දස්සෙතුං තත්ථාතිආදි වුත්තං. එතාය පඤ්ඤාපෙන්තීති එතෙන විජ්ජමානං අත්ථං පඤ්ඤපෙන්ති එතායාති විජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති ඉමමත්ථං වදති. එසනයො පරත්ථපි. ඡ අභිඤ්ඤා අස්සාති ඡළභිඤ්ඤොති කත්වා විසෙසනභූතානං ඡන්නං අභිඤ්ඤානං විජ්ජමානත්තා විසෙසිතබ්බභූතස්ස පුග්ගලස්ස අවිජ්ජමානත්තා ඡළ භිඤ්ඤොති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. ඉත්ථී අවිජ්ජමානා සද්දො විජ්ජමානොති ඉත්ථියාසද්දො ඉත්ථිසද්දොති අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමාන පඤ්ඤත්ති නාම. චක්ඛුච චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්ච උභයංපි විජ්ජාමානන්ති චක්ඛුස්මිං විඤ්ඤාණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. රාජාච පුත්තොච ද්වෙපි අවිජ්ජමානාඑවාති රඤ්ඤො පුත්තො රාජපුත්තොති අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිනාමාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො උභින්නන්තිආදිමාහ.

शिवाय, ऐकणाऱ्यांचे ज्ञान त्या त्या अर्थाभिमुख करते (वळवते) म्हणून ते 'नाम' होय. नामग्रहणाच्या स्वरूपात केले जाण्यामुळे नाम हेच कर्म म्हणजे 'नामकर्म' होय. जे धारण केले जाते ते 'धेय' होय. नाम हेच धेय म्हणजे 'नामधेय' होय. अज्ञात पक्षात (अस्पष्ट स्वरूपात) असलेला अर्थ जिच्याद्वारे बाहेर काढून सांगितला जातो किंवा बोलला जातो, ती 'निरुत्ती' होय. अर्थाचे प्रकटीकरण (स्पष्टीकरण) करण्यामुळे ते 'व्यंजन' होय. जिच्याद्वारे अर्थ अत्यंत स्पष्ट करून बोलला किंवा सांगितला जातो, तो 'अभिलाप' होय. आणि यामध्ये वर्ण-प्रज्ञप्ती, अक्षर-प्रज्ञप्ती, स्वर-प्रज्ञप्ती, दीर्घ-प्रज्ञप्ती, र्‍हस्व-प्रज्ञप्ती, व्यंजनवर्ग-घोष-अघोष-प्रज्ञप्ती, लिंग-प्रज्ञप्ती, पद-प्रज्ञप्ती आणि वाक्य-प्रज्ञप्ती हे देखील याचेच भेद समजावेत. परमार्थतः विद्यमान (अस्तित्वात असलेल्या) अर्थांमध्ये प्रवृत्त होणारी प्रज्ञप्ती म्हणजे 'विज्जमानपञ्ञत्ति' (विद्यमान-प्रज्ञप्ती) होय. परमार्थतः अविद्यमान (अस्तित्वात नसलेल्या) भूमी, पर्वत इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणारी प्रज्ञप्ती म्हणजे 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' (अविद्यमान-प्रज्ञप्ती) होय. याच प्रज्ञप्ती समासाच्या रूपात येऊन दोन पदांच्या संयोगाने इतर चार प्रकारच्या देखील होतात, हे दर्शविण्यासाठी 'तत्थ' (तिथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'एताय पञ्ञापेन्ति' (याच्याद्वारे प्रज्ञापित करतात) याद्वारे विद्यमान अर्थ प्रज्ञापित केला जातो, म्हणून ती 'विद्यमान-प्रज्ञप्ती' होय, असा अर्थ सांगितला आहे. हाच नियम इतर ठिकाणीही लागू होतो. 'ज्याला सहा अभिज्ञा आहेत तो षडभिज्ञ (छळभिञ्ञो)' असे म्हटले असता, विशेषण असलेल्या सहा अभिज्ञा विद्यमान (अस्तित्वात) असल्यामुळे आणि विशेष्य असलेला पुद्गल (व्यक्ती) अविद्यमान असल्यामुळे, 'छळभिञ्ञो' (षडभिज्ञ) ही 'विद्यमानाने अविद्यमान प्रज्ञप्ती' (विज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्ति) होय. 'स्त्री' अविद्यमान आहे आणि 'शब्द' विद्यमान आहे, म्हणून 'स्त्रीचा शब्द' (इत्थिसद्दो) ही 'अविद्यमानाने विद्यमान प्रज्ञप्ती' (अविज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्ति) होय. 'चक्षु' (डोळा) आणि 'चक्षुविज्ञान' हे दोन्ही विद्यमान असल्यामुळे, 'चक्षूमधील विज्ञान म्हणजे चक्षुविज्ञान' (चक्खुविञ्ञाणं) ही 'विद्यमानाने विद्यमान प्रज्ञप्ती' (विज्जमानेन विज्जमानपञ्ञत्ति) होय. 'राजा' आणि 'पुत्र' हे दोन्हीही अविद्यमान असल्यामुळे, 'राजाचा पुत्र म्हणजे राजपुत्र' (राजपुत्तो) ही 'अविद्यमानाने अविद्यमान प्रज्ञप्ती' (अविज्जमानेन अविज्जमानपञ्ञत्ति) होय, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'उभिण्णं' (दोन्हींचे) इत्यादी म्हटले आहे।

එත්ථ පන වචනතො ච වචනත්ථතොච විනිමුත්තා සද්දසභාවා නාමපඤ්ඤත්තිනාම විසුං නත්ථීති වදන්ති. තං න යුජ්ජති. අත්ථජොතක භාවෙන විසුං සිද්ධත්තා. සද්දො හි නාම අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනභාවං උපගතොයෙව අත්ථජොතනෙ සමත්ථො හොති. පරමත්ථ සද්දොච ඛණිකො චුණ්ණවිචුණ්ණභූතො තබ්භාවං උපගතො නහොතීති. තස්මා සද්දසභාවානාම පඤ්ඤත්තිනාම විසුං අත්ථියෙව. අත්ථිභාවොචස්සා වචනසද්දං සුත්වා අනන්තරෙ අක්ඛර පද බ්‍යඤ්ජනගොචරචිත්තස්ස තදනන්තරෙච තදත්ථවිජානනචිත්තස්ස පවත්තියා පාකටොති [Pg.413] දස්සෙන්තො ගාථාද්වයං ආහ. තත්ථ වචීඝොසා නුසාරෙනාති උච්චාරියමානසද්දසඞ්ඛාතස්ස වචීඝොසස්ස ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන අනුසාරෙන උප්පන්නාය සොතවිඤ්ඤාණ වීථියා පවත්තියා අනන්තරෙ උප්පන්නස්ස මනොද්වාරස්ස ගොචර භූතා සායං පඤ්ඤත්තීති සම්බන්ධො. කීදිසී පන සායං පඤ්ඤත්තීති ආහ අත්ථායස්සා.ල. තතොපරන්ති. තත්ථ තතොපරන්ති තතො නාමපඤ්ඤත්තාරම්මණස්ස මනොද්වාරස්ස උප්පත්තිතො පරං අත්ථා විඤ්ඤායන්තීති සම්බන්ධො. යස්සා නාමපඤ්ඤත්තියා අනුසාරෙන පරමත්ථපඤ්ඤත්තිභූතා අත්ථා විඤ්ඤායන්ති. සා අයං පඤ්ඤත්ති ලොකසඞ්කෙතනිම්මිතාති විඤ්ඤෙය්‍යාති යොජනා.

येथे काही लोक म्हणतात की, बोलण्यापासून (वचन) आणि बोलण्याच्या अर्थापासून (वचनत्थ) मुक्त असा 'सद्दसभाव' (ध्वनीचा स्वभाव) नावाचा 'नामपण्णत्ति' (नामप्रज्ञप्ती) पेक्षा वेगळा असा कोणताही स्वतंत्र अस्तित्वाचा प्रकार नाही. पण ते योग्य नाही. कारण अर्थाचे प्रकटीकरण (अत्थजोतकभाव) करण्याच्या स्वरूपात त्याचे स्वतंत्र अस्तित्व सिद्ध होते. कारण शब्द जेव्हा अक्षर, पद आणि व्यंजनाच्या स्वरूपात प्राप्त होतो, तेव्हाच तो अर्थ प्रकट करण्यास समर्थ होतो. आणि परमार्थ शब्द हा क्षणिक असून, चूर्ण-विचूर्ण (नष्टप्राय) होणारा असल्यामुळे तो त्या (स्थिर) भावाला प्राप्त होऊ शकत नाही. म्हणून, सद्दसभाव आणि पण्णत्ति (प्रज्ञप्ती) हे स्वतंत्रपणे अस्तित्वात आहेतच. आणि तिचे अस्तित्व, बोलण्याचा शब्द ऐकल्यानंतर लगेचच अक्षर, पद आणि व्यंजनांना विषय करणाऱ्या चित्ताच्या आणि त्यानंतर लगेचच त्या अर्थाचे आकलन करणाऱ्या चित्ताच्या प्रवृत्तीवरून स्पष्ट होते, हे दर्शवण्यासाठी दोन गाथा सांगितल्या आहेत. त्यामध्ये 'वचीघोसानुसारेन' म्हणजे उच्चारल्या जाणाऱ्या शब्दात्मक वाक्-घोषाला (वचीघोष) आलंबन करण्याच्या अनुषंगाने उत्पन्न झालेल्या 'सोतविञ्ञाणवीथि'च्या (श्रोत्रविज्ञानवीथी) प्रवृत्तीनंतर लगेचच उत्पन्न झालेल्या 'मनोद्वार'चा विषय बनलेली ती 'पण्णत्ति' (प्रज्ञप्ती) होय, असा संबंध आहे. पण ती पण्णत्ति कशी आहे? हे सांगताना 'अत्थायस्सा...पे... ततोपरं' असे म्हटले आहे. तेथे 'ततोपरं' म्हणजे त्या नामपण्णत्तीला आलंबन करणाऱ्या मनोद्वाराच्या उत्पत्तीनंतर अर्थ समजले जातात, असा संबंध आहे. ज्या नामपण्णत्तीच्या अनुषंगाने परमार्थप्रज्ञप्तीरूप अर्थ समजले जातात, ती ही पण्णत्ति 'लोकसंकेताने निर्माण झालेली' (लोकसङ्केतनिम्मिता) आहे असे जाणावे, अशी योजना आहे.

එත්ථච සොතවිඤ්ඤාණවීථියාති එත්ථ අතීතසද්දමත්තා රම්මණා තදනුවත්තිකානාම මනොවිඤ්ඤාණවීථිපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. වුත්තඤ්හි සාරත්ථදීපනියං-තෙන වුත්තවචනෙ යත්තකානි අක්ඛරානි හොන්ති. තෙසු එකමෙකං පච්චුප්පන්නං අතීතඤ්ච ගහෙත්වා සොත විඤ්ඤාණවීථියා මනොවිඤ්ඤාණවීථියාච උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධාය අවසානෙ තානි අක්ඛරානි සම්පිණ්ඩෙත්වා අක්ඛරසමූහං ගහෙත්වා එකා මනොවිඤ්ඤාණවීථි උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තදනන්තරං අයං අක්ඛරසමූහො එතස්ස නාමන්ති නාමපඤ්ඤත්තිගහණවසෙන අපරාය මනොවිඤ්ඤාණ වීථියා උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධාය තදනන්තරං උප්පන්නාය මනොවිඤ්ඤාණ වීථියා අයමෙතස්ස අත්ථොති පකතියා තදත්ථවිජානනං සම්භවතීති. මණිසාරමඤ්ජූසායං පන තදනුවත්තිකවීථිතො පරං එකං විනිච්ඡයවීථිං විඤ්ඤත්තිගහණවීථිඤ්ච වදති. තතො පරං එකක්ඛරෙ සද්දෙ එකත්ථජොතිකාය නාමපඤ්ඤත්තියා ගහණං හොති. යා වදන්තස්ස පුබ්බභාගෙ මනසා වවත්ථාපිතො පඤ්ඤත්තිසද්දොනාම වුච්චති. තතොපරං තදත්ථගහණන්ති. ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු තත්ථ තත්ථ ජවනවීථිවාරානං පටිපාටිකථනංනාම පධානපාකටගහණවසෙනෙවාති දට්ඨබ්බං. එකච්ඡරක්ඛණෙ අනෙක කොටිසතසහස්සානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්තීති හි වුත්තං. තථා –

आणि येथे 'सोतविञ्ञाणवीथि' (श्रोत्रविज्ञानवीथी) यामध्ये भूतकाळातील केवळ शब्दाला आलंबन करणारी आणि तिचे अनुकरण करणारी 'मनोविञ्ञाणवीथि' (मनोविज्ञानवीथी) देखील समाविष्ट आहे असे समजावे. कारण 'सारत्थदीपनी'मध्ये म्हटले आहे की—त्याने बोललेल्या वचनात जेवढी अक्षरे असतात, त्यातील प्रत्येक वर्तमान आणि भूतकालीन अक्षराला ग्रहण करून, श्रोत्रविज्ञानवीथी आणि मनोविज्ञानवीथी उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यावर, शेवटी त्या अक्षरांना एकत्रित करून, अक्षरांचा समूह ग्रहण करून एक मनोविज्ञानवीथी उत्पन्न होऊन निरुद्ध होते. त्यानंतर, 'हा अक्षरसमूह याचे नाव आहे' अशा प्रकारे नामपण्णत्तीच्या ग्रहणाने दुसऱ्या मनोविज्ञानवीथीच्या उत्पन्न व निरुद्ध झाल्यावर, त्यानंतर उत्पन्न झालेल्या मनोविज्ञानवीथीद्वारे 'हा याचा अर्थ आहे' अशा प्रकारे स्वाभाविकपणे त्या अर्थाचे ज्ञान संभवते. परंतु 'मणिसारमञ्जूषा'मध्ये त्या अनुवर्ती वीथीनंतर एक 'विनिच्छयवीथि' (विनिश्चयवीथी) आणि 'विञ्ञत्तिgहणवीथि' (विज्ञप्तिग्रहणवीथी) सांगितली आहे. त्यानंतर एका अक्षराच्या शब्दात, एका अर्थाला प्रकट करणाऱ्या नामपण्णत्तीचे ग्रहण होते. जिला बोलणाऱ्याच्या पूर्वभागात मनाने निश्चित केलेला 'पण्णत्तिसद्द' (प्रज्ञप्ती शब्द) म्हटले जाते. त्यानंतर त्या अर्थाचे ग्रहण होते. अशा प्रकारच्या ठिकाणी ठिकठिकाणी जवनवीथीच्या वारांचे (क्रमांचे) अनुक्रमाने केलेले कथन हे प्रामुख्याने स्पष्ट ग्रहणाच्या उद्देशानेच आहे असे समजावे. कारण एका डोळ्याच्या पापणी लवण्याच्या काळात (एकच्छरक्खणे) अनेक कोटी-शत-सहस्र चित्ते उत्पन्न होतात असे म्हटले आहे. तसेच—

එකමත්තො භවෙ රස්සො, ද්විමත්තො දීඝමුච්චතෙ;

තිමත්තොතුප්ලුතො ඤෙය්‍යො, බ්‍යඤ්ජනං අද්ධමත්තිකන්තිචං.

'ऱ्हस्व (स्वर) हा एक मात्रा असलेला असतो, दीर्घ हा दोन मात्रांचा म्हटला जातो; प्लुत हा तीन मात्रांचा समजावा, आणि व्यंजन हे अर्ध्या मात्रेचे असते.'

න ච පරමත්ථසද්දසඞ්ඝාටානං සතසහස්සංපි එකක්ඛරංනාම භවිතුං පහොති. තස්මා ඉධ බහුං විචාරණා අම්හෙහි නකතාති.

आणि परमार्थ शब्दांच्या समूहांचे लाखो भाग देखील एक अक्षर होऊ शकत नाहीत. म्हणून आम्ही येथे अधिक विचार (चर्चा) केलेला नाही.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, 'अभिधम्मत्थसङ्गह' या ग्रंथाच्या 'परमत्थदीपनी' नामक टीकेतील—

චතුත්ථවණ්ණනාය අට්ඨමස්ස පච්චයසඞ්ගහස්ස

चौथ्या स्पष्टीकरणातील आठव्या 'पच्चयसङ्गह' (प्रत्ययसंग्रह) चे—

පරමත්ථදීපනා නිට්ඨිතා.

'परमत्थदीपनी' व्याख्या समाप्त झाली.

කම්මට්ඨාන සඞ්ගහ පරමත්ථදීපනී

कम्मट्ठानसङ्गह परमत्थदीपनी (कर्मस्थानसंग्रह परमार्थदीपनी)

170. එවං [Pg.415] අට්ඨහි පරිච්ඡෙදෙහි සපච්චයපභෙදං නාමරූප විභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි විදිතනාමරූප විභාගස්ස කම්මට්ඨානවිධානං දස්සෙන්තො සමථවිපස්සනානන්තිආදි මාහ. ඉතො පච්චය සඞ්ගහතො පරං සමථවිපස්සනානං භාවනානං දුවිධංපි කම්මට්ඨානං යථාක්කමං පවක්ඛාමීති යොජනා. තත්ථ කිලෙසෙ අඤ්ඤෙපිවා විතක්කාදයො ඔළාරිකධම්මෙ සමෙතීති සමථො. තථා පවත්තො එකග්ගතාසඞ්ඛාතො සමාධි. විසෙසෙන පස්සන්ති එතායාති විපස්සනා. අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තාය හි යොගිනො ඛන්ධෙසු ලොකියමහාජනෙන පස්සිතං ඉත්ථිපුරිසාදිකං නිච්චසුඛාදිකඤ්ච අතික්කමිත්වා විසෙසෙන අනිච්චාදිකමෙව පස්සන්තීති. භාවෙතබ්බාති භාවනා. භාවෙන්තිවා චිත්තසන්තානං එතාහීති භාවනා. කිරියා කම්මං. තිට්ඨති එත්ථාති ඨානං. කම්මස්ස ඨානන්ති කම්මට්ඨානං. වීරියාරබ්භසඞ්ඛාතස්ස යොගකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානන්ති අත්ථො. කසිණමණ්ඩලාදිකං කසිණභාවනාදිකඤ්ච. ආදිමජ්ඣ පරියොසානානඤ්හි සමුදායභූකං එකමෙතං පථවීකසිණ භාවනාදිකං භාවනාකම්මංපි අත්තනො අවයවභූතස්ස යොග කම්මස්ස පවත්තිට්ඨානං සම්භවතීති.

१७०. अशा प्रकारे आठ परिच्छेदांद्वारे प्रत्ययांच्या भेदांसह नाम-रूपाचा विभाग दर्शवून, आता नाम-रूपाचा विभाग समजलेल्या साधकासाठी कर्मस्थानाचा विधी दर्शवताना 'समथविपस्सनानां...' इत्यादी म्हटले आहे. या प्रत्ययसंग्रहानंतर (पच्चयसङ्गह) शमथ आणि विपश्यना या दोन्ही प्रकारच्या भावनांचे कर्मस्थान अनुक्रमाने सांगेन, अशी योजना आहे. त्यामध्ये जे क्लेशांना किंवा इतरही वितर्क इत्यादी स्थूल धर्मांना शांत करते, ते 'समथ' (शमथ) होय. तसेच प्रवृत्त झालेली एकाग्रता म्हणजेच 'समाधी' होय. जिच्याद्वारे विशेष रूपाने पाहतात, ती 'विपस्सना' (विपश्यना) होय. म्हणजेच अनित्यानुपश्यना इत्यादी भावनारूप प्रज्ञा होय. कारण तिच्याद्वारे योगी पुरुष स्कंधांमध्ये लौकिक महाजनांनी पाहिलेल्या स्त्री-पुरुष इत्यादी आणि नित्य-सुख इत्यादींचा अतिक्रम करून, विशेष रूपाने अनित्य इत्यादींचेच दर्शन घेतात. जिची भावना केली पाहिजे ती 'भावना' होय. किंवा जिच्याद्वारे चित्तसंतानाची भावना केली जाते ती 'भावना' होय. क्रिया म्हणजे 'कम्म' (कर्म). ज्यामध्ये स्थित राहतात ते 'ट्ठान' (स्थान). कर्माचे स्थान म्हणजे 'कम्मट्ठान' (कर्मस्थान). वीर्य आरंभ करण्याच्या स्वरूपातील योगकर्माच्या प्रवृत्तीचे स्थान, असा याचा अर्थ आहे. जसे की कसिणमंडळ इत्यादी आणि कसिणभावना इत्यादी. कारण आदि, मध्य आणि अवसान (अंत) यांचा समुदाय असलेले हे एक 'पठवीकसिण' (पृथ्वीकृत्स्न) भावना इत्यादी भावनारूप कर्म देखील आपल्या अवयवरूप योगकर्माच्या प्रवृत्तीचे स्थान बनते.

විභාවනියං පන

परंतु 'विभावनी'मध्ये—

උත්තරුත්තර යොගකම්මස්ස පදට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතං භාවනාවිධිඤ්චාතිපි වුත්තං. තම්පි යුජ්ජතියෙව.

'उत्तरोत्तर योगकर्माचे पदस्थान (कारण) असल्यामुळे कर्मस्थानरूप असलेल्या भावनाविधीला देखील (कर्मस्थान म्हटले आहे)' असे म्हटले आहे. ते देखील योग्यच आहे.

යොගකම්මමෙවවා සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානට්ඨෙනඨානන්ති කම්මට්ඨානං. තත්ථාති තස්මිං දුවිධෙපි කම්මට්ඨානෙ. සමථසඞ්ගහෙති සමථ කම්මට්ඨානසඞ්ගහෙ. දසකසිණානීති දසකසිණමණ්ඩලානි කසිණජ්ඣානානිච. තදුභයානිපි හි යොගානුයොගසඞ්ඛාතස්ස සමථ කම්මස්ස පවත්තිට්ඨානත්තා සමථකම්මට්ඨානානිනාම හොන්තීති. දසඅසුභාති දසඅසුභවත්ථූනි අසුභජ්ඣානානිච. දසඅනුස්සති යොති [Pg.416] බුද්ධගුණාදීනි දසඅනුස්සතිට්ඨානානි අනුස්සරණසති යොච. සෙසානිපි යථානුරූපං වත්තබ්බානීති. චරණං චරියා. සමුදාචරණන්ති අත්ථො. පවත්තිබහුලතාති වුත්තං හොති. රාගස්ස චරියා රාගචරියා. රාගචරිතාති පාඨො, සො අට්ඨකථායං නත්ථි, පුග්ගලට්ඨානෙඑව සො යුත්තොති. එසනයො සෙසෙසුපි.

अथवा योगकर्मच सुखविशेषांचे अधिष्ठान असल्यामुळे 'स्थान' आहे, म्हणून ते 'कम्मट्ठान' (कर्मस्थान) होय. 'तत्थ' म्हणजे त्या दोन्ही प्रकारच्या कर्मस्थानांमध्ये. 'समथसङ्गहे' म्हणजे शमथ कर्मस्थानसंग्रहामध्ये. 'दसकसिणानि' म्हणजे दहा कसिणमंडळे आणि कसिणध्यान. कारण हे दोन्ही देखील योगाभ्यासात्मक शमथकर्माच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे 'समथकम्मट्ठान' (शमथकर्मस्थान) ठरतात. 'दसअसुभा' म्हणजे दहा अशुभ वस्तू आणि अशुभध्यान. 'दसअनुस्सतिओ' म्हणजे बुद्धगुणादी दहा अनुस्मृतींची स्थाने आणि अनुस्मरण करणारी स्मृती. उर्वरित विषयांचे देखील योग्यतेनुसार वर्णन करावे. 'चरणं' म्हणजे चर्या. याचा अर्थ 'समुदाचरण' (आचरण) असा आहे. प्रवृत्तीची बहुलता असा याचा अर्थ होतो. रागाची चर्या म्हणजे 'रागचर्या'. 'रागचरिता' असा जो पाठ आहे, तो अट्ठकथेमध्ये नाही, तो पुद्गलस्थानावरच योग्य आहे. हाच नियम उर्वरित चर्यांच्या बाबतीतही लागू होतो.

[243] යො පන විභාවනියං

[२४३] परंतु 'विभावनी'मध्ये जो—

චරියානං සංසග්ගභෙදො වුත්තො. සො ඉධ නාධිප්පෙතො.

चर्यांचा संसर्गभेद सांगितला आहे, तो येथे अभिप्रेत नाही.

නහි කම්මට්ඨානානංනාම සංසග්ගචරිතස්සපි එකස්ස ද්වෙ තීණි දාතබ්බානි හොතීති. තෙනෙව හි සො භෙදො අට්ඨකථායං නගරුකතොති. සබ්බාපි අප්පනාය පුබ්බභාගපවත්තා කාමාවචර භාවනා පරිකම්මභාවනානාම. සා පන අප්පනාය ආසන්නෙ දූරෙති දුවිධා හොති. තත්ථ යා ආසන්නෙ, සා අප්පනං උපෙච්ච සමීපෙ ඨත්වා පවත්තත්තා උපචාරභාවනාති වුච්චති. ඉතරා පන පරිකම්ම භාවනාඑවනාම. ඉති පරිකම්මභාවනාපි සමානා පුබ්බාපරවිසෙස පාකටභාවත්ථං අට්ඨකථාසු ද්වීහි නාමෙහි ගහිතාති වුත්තං පරිකම්මභාවනා.ල. තිස්සොභාවනාති තාසං පන විසෙසො පරතො ආගමිස්සති. පරිකම්මනිමිත්තන්ති පරිකම්මභාවනාය ආරම්මණභූතං කසිණමණ්ඩලාදිනිමිත්තං. තඤ්ච තස්සා ආරම්මණ භාවෙන එකංපි සමානං පුබ්බාපරවිසෙසපාකටභාවත්ථං පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තන්ති ද්විධා භින්දිත්වා වුත්තං. තෙසංපි විසෙසො ආගමිස්සති. විදත්ථිචතුරඞ්ගුලසඞ්ඛාතෙන පරිත්තපමාණෙනවා ඛල මණ්ඩලාදිසඞ්ඛාතෙන මහන්තපමාණෙනවා කතං අකතංවා පථවී මණ්ඩලතලමෙව අසෙසඵරිතබ්බට්ඨෙන කසිණන්ති පථවීකසිණං. සකලසද්දපරියායො හි කසිණසද්දො. යථා කසිණෙන ජම්බුදීපස්සාති. තස්මා යත්තකෙ පථවීතලෙ නිමිත්තං ගණ්හාති, තත්තකං චිත්තෙන අසෙසං ඵරිත්වා එව ගහෙතබ්බං හොති. න පන තස්ස එකදෙසෙ ඨත්වාති, තෙන වුත්තං පථවීමණ්ඩලතලමෙව අසෙසඵරිතබ්බට්ඨෙන කසිණන්ති පථවීකසිණන්ති. එසනයො සෙසකසිණෙසුපීති. එත්ථච, අවිභූතවණ්ණාය පථවියා එක තලභාවෙනසන්නිවිට්ඨාසණ්ඨානපඤ්ඤත්තිඉධපථවීකසිණංනාම[Pg.417]. තථා ආපොකසිණං තෙජොකසිණඤ්ච. ඵුට්ඨට්ඨානෙ චිත්තෙන සණ්ඨානං කත්වා ගහිතා වායුවට්ටි වායොකසිණංනාම. නීලවණ්ණවිසිට්ඨාඑකා සණ්ඨානපඤ්ඤත්ති නීලකසිණංනාම. තථා පීතලොහිතො දාතකසිණානිපි. චන්දසූරියඅග්ගොභාසවිසිට්ඨා කත්ථචි දිස්සමානා සණ්ඨානපඤ්ඤත්ති ආලොකකසිණංනාම. තිත්තිඡිද්දවාත පානඡිද්දාදීසු දිස්සමානා ආකාසවිසිට්ඨා සණ්ඨානපඤ්ඤත්ති ආකාසකසිණංනාමාති. අතිවිය ධුමාතං සුනභාවං ගතන්ති උද්ධුමාතං. තදෙව කුච්ඡිතත්තා උද්ධුමාතකං. තථාභූතස්ස ඡවසරීරස්සෙතං නාමං. තදෙව පූතිභාවං ගතකාලෙ පුරිමවණ්ණං විජහිත්වා පුන නීලභාවං පත්තං විනීලකං. තදෙව පුන පච්චිත්වා තතො තතො විසන්දමානපුබ්බයුත්තං විපුබ්බකං. යුද්ධභූමියාදීසු සත්ථෙන මජ්ඣෙ ඡින්දිත්වා ථපිතං විරූපඡින්නසරීරං විච්ඡින්නකංනාම. සොණ සිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතපදෙසයුත්තං සරීරං වික්ඛායිතකංනාම. සොණසිඞ්ගාලාදීහි එව ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කත්වා අපකඩ්ඪිත්වා තතො තතො ඛිත්තඅඞ්ගපච්චඞ්ගයුත්තං සරීරං විත්තක්ඛිකං නාම. අඞ්ගපච්චඞ්ගෙසු සත්ථෙන හනිත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කත්වා තතො තතො ඛිත්තඅඞ්ගපච්චඞ්ගයුත්තං සරීරං හතවික්ඛිත්තකංනාම. පග්ඝරිත ලොහිතසරීරං ලොහිතකං නාම. පුළුවපරිපූරං සරීරං පුළුවකං. සකලො අට්ඨිසඞ්ඝාටොවා එකමෙකංවා අට්ඨි අට්ඨිකං නාම. පුනප්පුනං නිරන්තරං සරණං අනුස්සති. බුද්ධගුණස්ස අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. එස නයො සෙසාසුපීති. තත්ථ අරහතාදිගුණො බුද්ධගුණොනාම. ස්වක්ඛාතතාදිගුණො ධම්මගුණොනාම. සුප්පටිපන්නතාදිගුණො සඞ්ඝගුණො නාම. අත්තනො සීලස්ස අඛණ්ඩතාදි ගුණො සීලගුණොනාම. අත්තනො දානස්ස විගතමලමච්ඡෙරතාදි ගුණො චාගගුණොනාම. අත්තානං දෙවත්තංවා සක්කත්තංවා බ්‍රහ්මත්තංවා වහිතුං සමත්ථා අත්තනො සද්ධාදිගුණා දෙවතාගුණානාම. වත්ත පටිපත්තිවසෙනවා ධුතඞ්ගසමාදානවසෙනවා ඣානසමාපත්තිවසෙනවා විපස්සනාවසෙනවා අත්තනො සන්තානෙ චිරංවිකාලං වික්ඛම්භිතානං කාමරාගාදීනං වූපසමො අත්තනාඅධිගතනිබ්බානඤ්ච උපසමොනාම. එකභවපරියාපන්නස්ස [Pg.418] අත්තනො ඛන්ධසන්තානස්ස භෙදො මරණං නාම. කෙසකායාදීනං නානාකායානං සමූහභූතො අයං කායො කායොනාම. අත්තනි නිරන්තරං පවත්තමානා අස්සාස පස්සාසා ආනාපාණංනාම. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා. යං ආරබ්භ උප්පජ්ජති. තස්ස හිතසුඛං අවිප්පකිණ්ණං කත්වා සඞ්ගණ්හතීති අත්ථො. මිත්තස්සවා එසා මිත්තෙසුවා භවාති මෙත්තා. අත්ථතො පන පරසත්තානං හිතූපසංහාරවසෙන පවත්තො අදොසොඑව. පරසත්තානං හිතූපසංහාර හිතමොදන අහිතාපනයනසඞ්ඛාතං බ්‍යාපාරත්තයං පහාය තෙසං කම්මසකතානුබ්‍රූහනවසෙන උපපත්තිතො යුත්තිතො පෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා. තථා පවත්තා තත්‍රමජ්ඣත්තතාඑව. අප්පමාණෙසුසත්තෙසු භවාති අප්පමඤ්ඤා. න හි එත්තකෙසු එව සත්තෙසු එතා පවත්තෙතබ්බා. න තතො අඤ්ඤෙසූති එවං එතාසං විසයපරිච්ඡෙදොනාම අත්ථීති. එවංසන්තෙපි ආදිකම්මි කෙන ආදිතො එකස්මිං පුග්ගලෙ අත්තනො භාවනාචිත්තං ලද්ධාසෙවනං ලද්ධවිසෙසඤ්ච කත්වා පච්ඡා ද්වීසු තීසූතිආදිනා වඩ්ඪිත්වා සීමසම්භෙදොච ඔධිසොඵරණ අනොධිසොඵරණ දිසාඵරණානිව කත්තබ්බානීති. යං පන විභඞ්ගෙ මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතීතිආදිනා පටිසම්භිදාමග්ගෙච සබ්බෙසත්තා අවෙරා හොන්තූතිආදිනා මෙත්තාවිධානං නාම වුත්තං. තං මෙත්තාඣානෙ වසීභාවප්පත්තානං වසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. එතා පන විසෙසෙන දොසපක්ඛිකානං කිලෙසානං උජුපටිපක්ඛභූතා හොන්තීති තංසමඞ්ගිනොච නිච්චං සොම්මහදයභාවෙන බ්‍රහ්මසදි සත්තා බ්‍රහ්මානොනාම. තෙසං විහාරොති බ්‍රහ්මවිහාරො. සෙට්ඨානංවා සෙට්ඨභූතොවා විහාරොති බ්‍රහ්මවිහාරොති. ආහාරෙති අසිත පීත ඛායිත සායිත වසෙන චතුප්පභෙදෙ අජ්ඣොහටාහාරෙ. පටිකූලසඤ්ඤාති ආහාරහෙතු අනුභවිතබ්බානං දුක්ඛධම්මානං පච්චවෙක්ඛනවසෙන සරසපටිකූලතා පච්චවෙක්ඛනවසෙන ආසයනිධාන පක්කාපක්කඵලනිස්සන්දපච්චවෙක්ඛන වසෙන ච තත්ථ නිකන්ති පහානසඤ්ඤා. චතුධාතුවවත්ථානන්ති සරීරගතානං පථවිආදීනං චතුන්නං මහාධාතූනං සලක්ඛණා දිවසෙන [Pg.419] විසුං විසුං පරිච්ඡින්දිත්වා සමනුපස්සනං. තඤ්හි චතස්සො ධාතුයො වවත්ථපියන්ති විනිච්ඡියන්ති සල්ලක්ඛියන්ති එතෙනාති චතුධාතුවවත්ථානන්ති වුච්චතීති. අසුභසඤ්ඤා භාවෙතබ්බා රාගස්සපහානායාති වචනතො දසඅසුභා.ල. රාගචරිතස්ස සප්පායාති වුත්තං. තත්ථ රාගෙන චරතීති රාගචරිතො. සො හි කාමං කදාචි දොසෙන චරති. කදාචි මොහෙන. කදාචි සද්ධාදීසුපි අඤ්ඤතරෙන. රාගො පනස්ස උස්සන්නො. තස්මා උස්සන්නෙන රාගෙන සො රාගචරිතොති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති. එසනයො සෙසෙසුපි. මෙත්තා භාවෙතබ්බා බ්‍යාපාදස්ස පහානායාති වචනතො මෙත්තාදීනං තිණ්ණං බ්‍රහ්මවිහාරානං යථාක්කමං බ්‍යාපාදවිහිංසා අරතීනං නිස්සරණතාවචනතො සුපරිසුද්ධානඤ්ච වණ්ණකසිණානං දොසවත්ථුත්තාභාවතො චතස්සොඅප්පමඤ්ඤායො.ල. දොසචරිතස්සාති වුත්තං. එත්ථච ආදිකම්මිකස්සෙවායං චරියවිභාගො. උපෙක්ඛාච ආදිකම්මිකස්ස නසම්භවති. වක්ඛතිහි උපෙක්ඛාපඤ්චමජ්ඣානිකාති. තස්මා යස්ස පුරිමා තිස්සො සප්පායා. තස්ස තදනුගතිකා උපෙක්ඛාපි සප්පායානාම හොතීති කත්වා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායොති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරථා නිස්සරණඤ්හෙතං රාගස්ස. යදිදං උපෙක්ඛා චෙතො විමුත්තීති වචනතො උපෙක්ඛා රාගචරිතස්සාති වත්තබ්බං සියාති. නීලාදීනිච චත්තාරි කසිණානීති ඉදඤ්ච මනාපියරූපානි නීලාදීනි සන්ධාය වුත්තං. අමනාපියානි පන තානි රාගචරිතස්සෙව සප්පායානීති. ආනාපාණසති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායාති වචනතො ආනාපාණංවිතක්කචරිතස්සාති වුත්තං. මොහචරිතො පන පකතියා පමාදබහුලො හොති වික්ඛිත්තචිත්තොච. ආනාපාණඤ්චනාම නිරන්තරං පවත්තමානං තස්ස සතිං උප්පාදෙන්තං විය පවත්තතීති තං මොහචරිතස්සසප්පායන්ති වුත්තං සියා.

कारण संसर्गचरित (मिश्र स्वभाव) असलेल्या एकाच व्यक्तीला दोन किंवा तीन कर्मस्थान दिले जाऊ नयेत. म्हणूनच अट्ठकथेत असा भेद केलेला नाही. अर्पणा (ध्यान) च्या पूर्वभागात प्रवृत्त होणारी सर्वच कामावचर भावना 'परिकर्मभावना' (पूर्व तयारीची भावना) या नावाने ओळखली जाते. ती अर्पणाच्या जवळ असणारी (आसन्न) आणि दूर असणारी (दूर) अशी दोन प्रकारची असते. त्यापैकी जी जवळ असते, ती अर्पणाच्या समीप राहून प्रवृत्त होत असल्यामुळे तिला 'उपचारभावना' असे म्हणतात. दुसरीला 'परिकर्मभावना' असेच म्हणतात. अशा प्रकारे परिकर्मभावना एकच असली, तरी पूर्व आणि उत्तर अवस्थेतील भेद स्पष्ट करण्यासाठी अट्ठकथांमध्ये ती दोन नावांनी ग्रहण केली गेली आहे, म्हणून 'परिकर्मभावना... इत्यादी तीन भावना' असे म्हटले आहे. त्यांचा विशेष भेद पुढे येईल. 'परिकर्मनिमित्त' म्हणजे परिकर्मभावनेचे आलंबन (विषय) बनलेले कसिणमंडळ इत्यादी निमित्त होय. आणि ते तिच्या आलंबन रूपाने एकच असले, तरी पूर्व आणि उत्तर अवस्थेतील भेद स्पष्ट करण्यासाठी 'परिकर्मनिमित्त' आणि 'उग्गहनिमित्त' (उद्ग्रहनिमित्त) अशा दोन भागात विभागून सांगितले आहे. त्यांचाही विशेष भेद पुढे येईल. विस्ती (एक वीत) आणि चार बोटे या प्रमाणात लहान आकाराचे किंवा खळवाडीच्या मंडळासारख्या मोठ्या आकाराचे, बनवलेले किंवा नैसर्गिक असलेले पृथ्वीचे मंडलच, संपूर्णपणे व्याप्त करण्याच्या अर्थाने 'कसिण' (कृत्स्न/सर्व) असल्यामुळे त्याला 'पथवीकसिण' (पृथ्वी-कृत्स्न) म्हणतात. कारण 'कसिण' हा शब्द 'सकल' (संपूर्ण) या शब्दाचा समानार्थी आहे. जसे की, 'संपूर्ण जम्बुद्वीपाचे' (कसिणेन जम्बुदीपस्स). म्हणून जितक्या पृथ्वीतलावर मनुष्य निमित्त ग्रहण करतो, तितके सर्व चित्ताने संपूर्णपणे व्याप्त करूनच ग्रहण केले पाहिजे, त्याच्या केवळ एका भागावर लक्ष केंद्रित करून नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'पृथ्वीचे मंडलच संपूर्णपणे व्याप्त करण्याच्या अर्थाने कसिण असल्यामुळे त्याला पथवीकसिण म्हणतात.' हाच नियम उर्वरित कसिणांच्या बाबतीतही लागू होतो. आणि येथे, स्पष्ट नसलेल्या रंगाच्या पृथ्वीच्या एका सपाट पृष्ठभागाच्या स्वरूपात प्रस्थापित झालेली 'संस्थानप्रज्ञप्ती' (आकाराची संकल्पना) म्हणजेच 'पथवीकसिण' होय. त्याचप्रमाणे 'आपोकसिण' (जल-कृत्स्न) आणि 'तेजोकसिण' (तेज-कृत्स्न) देखील समजावे. स्पर्शाच्या ठिकाणी चित्ताने आकार निश्चित करून ग्रहण केलेला वायूचा झोत म्हणजे 'वायोकसिण' (वायू-कृत्स्न) होय. निळ्या रंगाने विशिष्ट असलेली एक संस्थानप्रज्ञप्ती म्हणजे 'नीलकसिण' होय. त्याचप्रमाणे पीत (पिवळे), लोहित (तांबडे) आणि ओदात (पांढरे) कसिण देखील समजावे. चंद्र, सूर्य किंवा अग्नीच्या प्रकाशाने विशिष्ट असलेली आणि कोठेही दिसणारी संस्थानप्रज्ञप्ती म्हणजे 'आलोककसिण' (प्रकाश-कृत्स्न) होय. भिंतीचे छिद्र, खिडकीचे छिद्र इत्यादींमध्ये दिसणारी आणि आकाशाने (अवकाशाने) विशिष्ट असलेली संस्थानप्रज्ञप्ती म्हणजे 'आकासकसिण' (आकाश-कृत्स्न) होय. अत्यंत फुगलेले आणि सुजलेले ते 'उद्धुमात' होय. तेच अत्यंत घृणास्पद असल्यामुळे 'उद्धुमातक' (फुगलेले प्रेत) म्हटले जाते. अशा अवस्थेतील मृत शरीराला (प्रेताला) हे नाव दिले जाते. तेच मृत शरीर जेव्हा सडू लागते, तेव्हा आपला पूर्वीचा रंग सोडून पुन्हा निळसर-काळे होते, त्याला 'विनीलक' म्हणतात. तेच मृत शरीर पुन्हा सडून जागोजागी पू वाहू लागल्याने 'विपुब्बक' (पू वाहणारे प्रेत) म्हटले जाते. युद्धभूमी इत्यादी ठिकाणी शस्त्राने मध्यभागातून कापून टाकलेले आणि विद्रूप झालेले छिन्नविच्छिन्न शरीर म्हणजे 'विच्छिन्नक' होय. कुत्रे, कोल्हे इत्यादींनी वेगवेगळ्या प्रकारे खाल्लेले अवयव असलेले शरीर म्हणजे 'विक्खायितक' (खाल्लेले प्रेत) होय. कुत्रे, कोल्हे इत्यादींनीच तुकडे-तुकडे करून, ओढून इकडेतिकडे फेकून दिलेले अंग-प्रत्यंग असलेले शरीर म्हणजे 'विक्खित्तक' (विखुरलेले प्रेत) होय. अंग-प्रत्यंगांवर शस्त्राने प्रहार करून तुकडे-तुकडे करून इकडेतिकडे फेकून दिलेले शरीर म्हणजे 'हतविक्खित्तक' (छिन्नविच्छिन्न करून विखुरलेले प्रेत) होय. ज्यातून रक्त वाहत आहे असे शरीर म्हणजे 'lohitaka' (रक्तबंबाळ प्रेत) होय. किड्यांनी (अळ्यांनी) भरलेले शरीर म्हणजे 'पुळुवक' (किडलेले प्रेत) होय. संपूर्ण सांगाडा किंवा एक-एक हाड म्हणजे 'अट्ठिक' (अस्थी/हाडांचे प्रेत) होय. वारंवार आणि निरंतर स्मरण करणे म्हणजे 'अनुस्सती' (अनुस्मृती) होय. बुद्धगुणांचे अनुस्मरण करणे म्हणजे 'बुद्धानुस्सती' होय. हाच नियम उर्वरित अनुस्मृतींच्या बाबतीतही लागू होतो. त्यामध्ये अर्हत्त्व इत्यादी गुण म्हणजे 'बुद्धगुण' होत. सुविख्यात (स्वाक्खात) इत्यादी गुण म्हणजे 'धम्मगुण' होत. सुप्रतिपन्न (सुप्पटिपन्न) इत्यादी गुण म्हणजे 'संघगुण' होत. स्वतःच्या शीलाचे अखंडत्व इत्यादी गुण म्हणजे 'शीलगुण' होत. स्वतःच्या दानाचे मत्सराच्या मळापासून मुक्त असणे इत्यादी गुण म्हणजे 'चागगुण' (त्यागगुण) होत. स्वतःला देवत्व, शक्रत्व किंवा ब्रह्मत्व मिळवून देण्यास समर्थ असलेले स्वतःचे श्रद्धा इत्यादी गुण म्हणजे 'देवतागुण' होत. व्रत आणि प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) बळावर, किंवा धुतंगांच्या समादानाने, किंवा ध्यान-समापत्तीच्या बळावर, किंवा विक्षेपाच्या अभावी विपश्यनेच्या बळावर स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) दीर्घकाळापर्यंत दाबून ठेवलेल्या कामराग इत्यादी क्लेशांचा उपशम होणे आणि स्वतः प्राप्त केलेले निर्वाण म्हणजे 'उपसम' होय. एकाच अस्तित्वात (भवात) समाविष्ट असलेल्या स्वतःच्या स्कंध-संतानाचा (पंचस्कंधांच्या प्रवाहाचा) भेद (नाश) होणे म्हणजे 'मरण' होय. केस इत्यादी विविध अवयवांचा समूह असलेले हे शरीर म्हणजे 'काय' (शरीर) होय. स्वतःमध्ये निरंतर चालणारा श्वास आणि उच्छ्वास म्हणजे 'आनापान' होय. जी स्नेह करते, प्रेमळ असते, ती 'मेत्ता' (मैत्री) होय. ज्याच्याविषयी ती उत्पन्न होते, त्याचे हित आणि सुख अखंड ठेवून ती त्याचा संग्रह करते, असा याचा अर्थ आहे. किंवा जी मित्राची असते किंवा मित्रांमध्ये असते, ती 'मेत्ता' होय. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, इतर प्राण्यांचे हित साधण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा 'अदोष' (द्वेषरहित भाव) म्हणजेच मेत्ता होय. इतर प्राण्यांचे हित साधणे, त्यांच्या हिताने आनंदित होणे आणि त्यांचे अहित दूर करणे या तीन व्यापारांचा त्याग करून, त्यांच्या 'कर्मस्वकता' (स्वतःच्या कर्माचे मालक असणे) आणि योग्यतेनुसार तटस्थतेने पाहणे म्हणजे 'उपेक्षा' होय. अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारी 'तत्रमज्झत्तता' (तटस्थता) म्हणजेच उपेक्षा होय. अमर्याद प्राण्यांच्या प्रति उत्पन्न होत असल्यामुळे त्यांना 'अप्पमञ्ञा' (अप्रमाण/अपरिमित भावना) म्हणतात. कारण 'फक्त इतक्याच प्राण्यांच्या प्रति या प्रवृत्त कराव्यात, इतरांच्या प्रति नाही' असा यांच्या विषयाचा कोणताही परिच्छेद (मर्यादा) नसतो. असे असले तरी, नवशिक्या साधकाने सुरुवातीला एकाच व्यक्तीवर आपले भावनाचित्त अभ्यस्त आणि विशेष करून, नंतर दोन, तीन इत्यादी व्यक्तींवर त्याचा विस्तार करावा आणि 'सीमासंभेद' (भेदभाव नष्ट करणे), 'ओधिसोफरण' (मर्यादित व्याप्ती), 'अनोधिसोफरण' (अमर्यादित व्याप्ती) आणि 'दिसाफरण' (दिशांची व्याप्ती) करावी. परंतु विभंगामध्ये 'मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्याप्त करून विहरतो' इत्यादी प्रकारे आणि पटिसम्भिदामग्गमध्ये 'सर्व प्राणी वैररहित होवोत' इत्यादी प्रकारे जी मैत्रीची विधी सांगितली आहे, ती मैत्रीध्यानात वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त केलेल्या साधकांच्या संदर्भात सांगितली आहे, असे समजावे. परंतु या भावना विशेषतः द्वेषपक्षातील क्लेशांच्या थेट विरोधी असतात आणि या भावनांनी युक्त असलेले साधक नेहमी सौम्य अंतःकरण असलेले असल्यामुळे ब्रह्मासारखे असतात, म्हणून त्यांना 'ब्रह्म' म्हटले जाते. त्यांचा विहार (राहणे/अवस्था) म्हणजेच 'ब्रह्मविहार' होय. किंवा श्रेष्ठांचा विहार किंवा श्रेष्ठ असलेला विहार म्हणजे 'ब्रह्मविहार' होय. 'आहारात' म्हणजे खाल्लेले, प्यायलेले, चघळलेले आणि चाखलेले अशा चार प्रकारच्या गिळलेल्या आहारात. 'प्रतिकूलसंज्ञा' म्हणजे आहाराच्या कारणाने अनुभवाव्या लागणाऱ्या दुःखदायक गोष्टींचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करून, त्याच्या चवीच्या प्रतिकूलतेचे प्रत्यवेक्षण करून, आणि त्याचे स्थान (आशय), पचन आणि पक्व-अपक्व अन्नाचा निचरा यांचे प्रत्यवेक्षण करून, त्या आहाराविषयीची आसक्ती नष्ट करणारी संज्ञा होय. 'चतुर्धातुव्यवस्थान' म्हणजे शरीरात असलेल्या पृथ्वी इत्यादी चार महाभूतांचे आपापल्या लक्षणांनुसार वेगवेगळे वर्गीकरण करून त्यांचे सम्यक दर्शन घेणे होय. कारण याद्वारे चार धातूंचे व्यवस्थान (निश्चिती), विनिर्णय आणि लक्षण निश्चित केले जाते, म्हणून याला 'चतुर्धातुव्यवस्थान' असे म्हणतात. 'रागाच्या (आसक्तीच्या) प्रहाणासाठी अशुभसंज्ञेची भावना करावी' या वचनानुसार दहा अशुभ... इत्यादी रागचरित (आसक्ती स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल सांगितले आहेत. त्यामध्ये जो रागाने (आसक्तीने) आचरण करतो तो 'रागचरित' होय. तो कधी द्वेषाने आचरण करतो, कधी मोहाने, तर कधी श्रद्धा इत्यादींपैकी एखाद्या गुणाने आचरण करतो. परंतु त्याची आसक्ती (राग) तीव्र असते. म्हणून तीव्र आसक्तीमुळे त्याला 'रागचरित' म्हटले जाते. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) प्रहाणासाठी मैत्रीची भावना करावी' या वचनानुसार मैत्री इत्यादी तीन ब्रह्मविहारांचे अनुक्रमे व्यापाद (द्वेष), विहिंसा (हिंसा) आणि अरती (अरुची) यांपासून मुक्त करणारे असणे आणि अत्यंत शुद्ध असलेले वर्णकसिण (रंगांचे कसिण) हे द्वेषाचे कारण बनत नसल्यामुळे, चार अप्पमञ्ञा (अपरिमित भावना)... इत्यादी 'दोषचरित' (द्वेष स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल सांगितले आहेत. आणि येथे, स्वभावाचा हा विभाग केवळ नवशिक्या साधकासाठीच आहे. आणि नवशिक्या साधकासाठी उपेक्षा संभवत नाही. कारण पुढे सांगितले जाईल की, 'उपेक्षा ही पाचव्या ध्यानाची असते.' म्हणून ज्याच्यासाठी पहिल्या तीन भावना अनुकूल आहेत, त्याच्यासाठी त्यांचे अनुकरण करणारी उपेक्षा देखील अनुकूल असते, म्हणूनच 'चार अप्पमञ्ञा' असे म्हटले आहे, असे समजावे. अन्यथा, 'हा रागापासून मुक्त होण्याचा मार्ग आहे, म्हणजेच उपेक्षा चेतोविमुक्ती' या वचनानुसार उपेक्षा ही रागचरित व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे, असे म्हणावे लागले असते. आणि 'नील इत्यादी चार कसिण' हे मनपसंत (मनोज्ञ) अशा नील इत्यादी रूपांच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु जर ती अमनोज्ञ (अप्रिय) असतील, तर ती रागचरित व्यक्तीसाठीच अनुकूल असतात. 'वितर्कांचा (विचारांचा) उच्छेद करण्यासाठी आनापानसतीची भावना करावी' या वचनानुसार आनापान हे 'वितर्कचरित' (विचारप्रधान स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल सांगितले आहे. परंतु मोहचरित (अज्ञानी स्वभाव) केलेली व्यक्ती स्वभावानेच अत्यंत प्रमादी (आळशी) आणि विक्षिप्त चित्त असलेली असते. आणि आनापान हे निरंतर चालणारे असल्यामुळे त्याच्यामध्ये स्मृती (जागरूकता) उत्पन्न करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते, म्हणून ते 'मोहचरित' व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे, असे म्हटले गेले असावे.

[244] විභාවනියං පන

[२४४] परंतु, विभाविनीमध्ये

බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහපටිපක්ඛත්තාති කාරණං වුත්තං. තං යුත්තං විය න දිස්සති.

‘बुद्धीचा विषय असल्यामुळे आणि मोहाचा प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे’ असे कारण सांगितले आहे. ते योग्य असल्यासारखे दिसत नाही.

එවඤ්හි [Pg.420] සති සො බුද්ධිචරිතෙන සහ වත්තබ්බො සියාති. කාමඤ්ච බුද්ධගුණාදයොපි එකන්තෙන බුද්ධිවිසයාඑව හොන්ති. තෙ පන විසෙසතො සද්ධං උපබ්‍රූහයන්තීති වුත්තං බුද්ධානුස්සති ආදයො.ල. සද්ධාචරිතස්සාති. පරමත්ථතො සුඛුමතරානි මරණාදීනි විපුලබුද්ධීනං එව විසයානාම හොන්තීති වුත්තං මරණ. ල. බුද්ධිචරිතස්සාති. සෙසානිපනසබ්බානිපීති චත්තාරි භූත කසිණානි ද්වෙ ආලොකාකාසකසිණානි චත්තාරො ආරුප්පාචාති දසවිධානි කම්මට්ඨානානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු සෙස කම්මට්ඨානෙසුපි. පුථුලං ඛලමණ්ඩලාදිපමාණං මොහචරිතස්ස සප්පායං. සම්බාධස්මිඤ්හි ඔකාසෙ චිත්තං භිය්‍යො සංමොහං ආපජ්ජතීති. ඛුද්දකං විදත්ථිචතුරඞ්ගුලපමාණං විතක්කචරිතස්සෙව සප්පායං. මහන්තඤ්හි විතක්කසන්ධාවනස්ස පච්චයො හොතීති. තත්ථච විතක්කචරිතස්සෙවාති එත්ථ එවසද්දො ඛුද්දකන්තිපදෙ යුජ්ජති. විතක්කචරිතස්ස ඛුද්දකමෙව සප්පායං. න පුථුලන්ති. සබ්බඤ්චෙතං උජුවිපච්චනිකවසෙනචෙව අතිසප්පායතායච වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා සද්ධාදීනඤ්ච අනුපකාරිකා කුසලභාවනානාම නත්ථීතිපි අට්ඨකථායං වුත්තං. සබ්බත්ථාපීති සබ්බෙසුපි චත්තාලීස කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව පරිකම්මෙන විනා එකස්සපි කම්මට්ඨානස්ස අසම්පජ්ජනතො. දසසුකම්මට්ඨානෙසුඋපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති නත්ථි අප්පනා. කස්මා ඉති චෙ. බුද්ධ ධම්ම සඞ්ඝ සීල චාග දෙවතා උපසම ගුණානං තාව ගම්භීරතාය නානාප්පකාරගුණා නුස්සරණාධිමුත්තතායගාති හි අට්ඨකථායං වුත්තං. තත්ථ ගම්භීර තායාති එතෙන එකෙකස්සපි ගුණපදස්ස ගම්භීරත්තා තබ්බිසයො සමාධි මහාසමුද්දෙ සසකො විය තත්ථ අප්පනං පත්වා නිච්චලභාවෙන පතිට්ඨාතුං නසක්කොතීති දස්සෙති. නානාප්පකාර ගුණානුස්සරණාධිමුත්තතායවාති එතෙන තෙසං ගුණානං අතප්ප නියසභාවත්තා එත්තකෙඑව ගුණපදෙ ඨත්වා අප්පනං පාපෙස්සාමීති අත්තනො චිත්තං සන්ධාරෙතුංපි නසක්කොතීති දස්සෙතීති. සෙසෙසු පන මරණසඤ්ඤාවවත්ථානෙසු මරණං තාව සභාව ධම්මත්තා සංවෙජනීයධම්මත්තාච ඉතරානිච ද්වෙ සභාවධම්මතාය ගම්භීරත්තා [Pg.421] අප්පනාය පතිට්ඨා නහොන්තීති. යදිඑවං කස්මා ලොකුත්තරජ්ඣානානි අතිගම්භීරෙ නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ සභාවධම්මෙ අප්පනං පාපුණන්ති. දුතීයචතුත්ථාරුප්පජ්ඣානානිච පථමතතීයාරුප්ප සඞ්ඛාතෙ සභාවධම්මෙති. වුච්චතෙ, ලොකුත්තරජ්ඣානානි තාව විසුද්ධිතො සම්මසනඤාණතොච පට්ඨාය අනුක්කමෙන උපරුපරිපවත්තානං විසුද්ධිභාවනානං බලෙන අතිගම්භීරෙපි නිබ්බානසඞ්ඛාතෙ සභාවධම්මෙ අප්පනාභාවෙන පතිට්ඨාතුං සක්කොන්ති. ආරුප්පජ්ඣානානිච අප්පනාපත්තස්සෙව පඤ්චමජ්ඣානසමාධිස්ස උදයමත්තානි හොන්තීති ආරම්මණසමතික්කමනමත්තකරණෙන සභාවධම්මෙපි ආරම්මණෙ අප්පනාභාවෙන පතිට්ඨාතුං සක්කොන්තීති. තත්ථාපීති තෙසු සමතිංසඅප්පනාකම්මට්ඨානෙසුපි. පඤ්චකජ්ඣානෙ නියුත්තානි පඤ්චකජ්ඣානි කානි. ඣානපඤ්චකස්ස ආරම්මණභාවයොග්‍යානීති වුත්තංහොති. පටිකූලාරම්මණානිනාම අතිඅනිට්ඨානි ලූඛානි චිත්තරභිජනනෙ පරිදුබ්බලානි හොන්තීති න තානි අත්තනි චිත්තං රොචෙත්වා ථපෙතුං සක්කොන්ති. තස්මා විතක්කෙන විනා චිත්තං තත්ථ එකග්ගං හුත්වා න තිට්ඨති. විතක්කබලෙනෙව තිට්ඨතීති වුත්තං දසඅසුභා.ල. පථමජ්ඣානිකාති. යදිඑවං කථං තෙසු සොමනස්සජ්ඣානං හොතීති නීවරණසන්තාපං පහානබලෙනචෙව තං තං ආනිසංසදස්සන ඤාණබලෙනච. බ්‍යාධිදුක්ඛපීළිතස්ස රොගිනො වමනවිරෙචනපවත්තියං විය බහුං දානි වෙත්තනං ලභිස්සාමීති ආනිසංසදස්සාවිනො පුප්ඵච්ඡට්ටකස්ස ගූථරාසිදස්සනෙ විය චාති දට්ඨබ්බං. මෙත්තාදයො තයො බ්‍රහ්මවිහාරා දොමනස්සසමුට්ඨිතානං බ්‍යාපාදවිහිං සාඅරතීනං නිස්සරණභූතා හොන්තීති න තෙ කදාචි සොමනස්සෙන විනා අප්පනං පාපුණන්තීති වුත්තං මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකාති. උපෙක්ඛා පන සත්තෙසු සබ්බසො උදාසිනපක්ඛෙ ඨත්වා භාවිතබ්බත්තා කදාචිපි උපෙක්ඛාවෙදනාය විනා අප්පනං නපාපුණාතීති වුත්තං උපෙක්ඛාපඤ්චමජ්ඣානිකාති. චත්තාරොපනආරුප්පාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසාදීනි චත්තාරි ආරුප්පාරම්මණානි. සබ්බත්ථාපීති සබ්බෙසුපි චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසු. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපං. ආරම්මණෙන විනා පරිකම්මංනාම න සිජ්ඣති. ආරම්මණස්ස සුට්ඨු [Pg.422] දළ්හවිභූතගහණසඞ්ඛාතෙන උග්ගහෙන විනා ආරම්මණසම්පත්ති නාම නත්ථි. අසතිච ආරම්මණසම්පත්තියා උපචාරජ්ඣානංපි තාව න සම්පජ්ජති. පගෙව අප්පනාඣානන්ති වුත්තං පරිකම්මනිමිත්තං.ල. ලබ්භන්තෙවාති. තත්ථ සබ්බත්ථාපීති සබ්බෙසුපි චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසු. යථාරහන්ති තංතංකම්මට්ඨානානුරූපං. පරියායෙනාති ඉදං පන කස්සචි ආරම්මණස්ස චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව අවිභූතතරත්තා වුත්තං. යත්ථ පන පථමං සභාවධම්මං ගණ්හිත්වා පච්ඡා තාදිසෙ තදාකාරෙ තංසණ්ඨානෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණෙ උපචාරොවා අප්පනාවා පවත්තති. තත්ථෙව පටිභාගනිමිත්තංනාම ලබ්භතීති වුත්තං පටිභාග නිමිත්තංපනාතිආදි. වුත්තමෙවත්ථං දළ්හං කරොන්තො තත්ථහීතිආදිමාහ. එවං සමථකම්මෙ පථමං උග්ගහකොසල්ලං දස්සෙත්වා ඉදානි ආදිතො පට්ඨාය භාවනාවිධානං දස්සෙන්තො කථන්තිආදි මාහ. නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආරම්මණස්ස යථා සණ්ඨිතං ආකාරං චිත්තෙ උපරුපරි විභූතං කත්වා ගණ්හන්තස්ස සමනුපස්සන්තස්ස. සාචභාවනාති උග්ගහණාකාරෙන පවත්ත ජවනවීථිපරංපරසඞ්ඛාතා සා චිත්තභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. පුනප්පුනං කරණවසෙන වඩ්ඪනාකාරසණ්ඨිතත්තා. සමුග්ගහිතං හොතීති වත්වා යථා සුට්ඨු උග්ගහිතං සමුග්ගහිතංනාම හොති තං දස්සෙතුං චක්ඛුනාපස්සන්තස්සෙවමනොද්වාරස්ස ආපාතමාගතන්ති වුත්තං. තත්ථ මනොද්වාරස්සආපාතමාගතන්ති චක්ඛූනි නිම්මිලිත්වාවා අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ඨත්වාවා ආවජ්ජන්තස්ස චක්ඛුනා දිට්ඨසදිසං මනොද්වාරෙ පච්චුපට්ඨිතං හොති. උග්ගහනිමිත්තංනාම. සුට්ඨු අවිනස්සමානං කත්වා ගහිතත්තා. සාච භාවනා සමාධියති. න තාව භාවනන්තරභාවං පාපුණාතීති අධිප්පායො. තථා සමාහිතස්සාති තෙන මත්ථකපත්තෙන පරිකම්මසමාධිනා සමාහිතස්ස එතස්ස යොගිනො. තතොපරන්ති උග්ගහනිමිත්තුප්පත්ති තො පරං. භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස චිත්තෙ සන්නිසින්නන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ අනුයුඤ්ජන්ථස්සාති නිරන්තරං පදහන්තස්ස. තප්පටිභාගන්ති සභාව ධම්මභූතෙන තෙන උග්ගහනිමිත්තෙන සදිසං. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති මෙඝවලාහකන්තරතොවා රාහුමුඛතොවා නික්ඛන්තචන්දමණ්ඩලං විය [Pg.423] සභාවධම්මභූතා උග්ගහනිමිත්තතො විමුච්චිත්වා විසුං උපට්ඨිතං. තතොයෙව පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං නිමිත්තපඤ්ඤත්තිඉති කථිතං. භාවනා මයන්ති කෙවලං භාවනාචිත්තබලෙන පසිද්ධං. ආලම්බණන්ති තදෙව සමුග්ගහිතං නිමිත්තාලම්බණං චිත්තෙසන්නිසන්නංසමප්පිතංහොතීති මනොද්වාරිකචිත්තසන්තානෙ සන්නිසින්නං නිච්චලභාවෙන සණ්ඨිතං හුත්වා සුට්ඨු අප්පිතං පවෙසිතං හොති. තන්ති නිමිත්තාලම්බණං පවුච්චතීති සම්බන්ධො. යස්මා චන්දමණ්ඩලාදිකස්ස විය තස්ස නිමිත්තාලම්බණස්ස පරිසුද්ධපරියොදාතභාවෙන උපට්ඨිතතානාම කිලෙසමලවික්ඛම්භනෙන පරිසුද්ධපරියොදාතභාවං පත්වා ඔභාසජාතස්ස චිත්තස්ස වසෙනෙව හොති. න තස්ස ආලම්බණස්ස වසෙන. නහි පඤ්ඤත්ති ධම්මෙ තාදිසො ගුණොනාම උපලබ්භතීති. තස්මා පටිභාග නිමිත්තෙ සමුප්පන්නෙ නීවරණසඞ්ඛාතානං පටිබන්ධකධම්මානං වික්ඛම්භිතතා සිද්ධා හොතීති වුත්තං තතොපට්ඨායාතිආදි. පටිබන්ධන්ති නීවාරෙන්ති නිස්සරණපක්ඛිකං චිත්තං පාතෙන්තීති පටිබන්ධා. නීවරණ ධම්මා. විසෙසෙන පහීනා පටිබන්ධා එතායාති පටිබන්ධවිප්පහීනා. සමාසෙවන්තස්සාති සුට්ඨු ආසෙවන්තස්ස. සත්තවිධං නිමිත්ත රක්ඛණවිධානං සම්පාදෙත්වා චක්කවත්තිගබ්භං විය සුට්ඨු රක්ඛිත්වා පුනප්පුනං භාවනාවසෙන සෙවන්තස්සාති අත්ථො.

असे असल्यास, ते बुद्धीचरितासोबत (बुद्धीस्वभावासोबत) सांगितले पाहिजे. आणि खरोखर बुद्धगुणादी देखील एकांताने बुद्धीचेच विषय असतात. परंतु ते विशेषतः श्रद्धेला वाढवतात, म्हणून 'बुद्धानुस्सती' इत्यादी श्रद्धाचरितासाठी (श्रद्धास्वभावाच्या व्यक्तीसाठी) योग्य आहेत असे म्हटले आहे. परमार्थतः अत्यंत सूक्ष्म असलेले मरणादी विषय हे विशाल बुद्धी असणाऱ्यांचेच विषय असतात, म्हणून 'मरणानुस्सती' इत्यादी बुद्धीचरितासाठी योग्य आहेत असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व म्हणजे चार महाभूत कसिण, दोन आलोक (प्रकाश) व आकाश कसिण आणि चार आरुप्प (अरूप ध्यान) मिळून हे दहा प्रकारचे कम्मट्ठान (ध्यानविषय) आहेत. 'तेथेही' म्हणजे त्या दहा उर्वरित कम्मट्ठानांमध्ये सुद्धा. खळवाडीच्या मंडळाएवढे मोठे (विस्तीर्ण) कसिण हे मोहचरितासाठी अनुकूल असते. कारण अरुंद जागेत चित्त अधिक मोहात पडते. वीतभर आणि चार बोटे एवढ्या लहान आकाराचे कसिण हे वितर्कचरितासाठीच अनुकूल असते. कारण मोठे कसिण हे वितर्कांच्या धावण्याला (चित्ताच्या भटकण्याला) कारणीभूत ठरते. आणि तेथे 'वितर्कचरितासाठीच' यातील 'च' हा शब्द 'लहान' या शब्दाशी जोडला जातो. वितर्कस्वभावाच्या व्यक्तीसाठी लहानच अनुकूल असते, मोठे नाही. आणि हे सर्व थेट विरोधी असण्याने आणि अत्यंत अनुकूल असण्याच्या दृष्टीने सांगितले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये असेही म्हटले आहे की, अशी कोणतीही कुशल भावना नाही जी रागादी क्लेशांचे दमन करत नाही किंवा श्रद्धादी गुणांना उपकारक ठरत नाही. 'सर्व ठिकाणीही' म्हणजे सर्व चाळीस कम्मट्ठानांमध्ये. परिकम्मभावना (पूर्व तयारीची भावना) तर प्राप्त होतेच, कारण परिकम्माशिवाय एकाही कम्मट्ठानाची सिद्धी होत नाही. दहा कम्मट्ठानांमध्ये केवळ उपचारभावनाच साध्य होते, अप्पना (अर्पणा समाधी) नाही. असे का? असे विचारल्यास: 'बुद्ध, धम्म, संघ, शील, त्याग, देवता आणि उपशम (शांती) यांच्या गुणांच्या गंभीरतेमुळे आणि विविध प्रकारच्या गुणांच्या अनुस्मरणात मग्न असल्यामुळे,' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. तेथे 'गंभीरतेमुळे' याने हे दर्शवले आहे की, प्रत्येक गुणाच्या गंभीरतेमुळे त्या विषयावरील समाधी ही महासागरात सशाप्रमाणे तेथे अप्पना प्राप्त करून निश्चल भावाने प्रतिष्ठित होऊ शकत नाही. 'विविध प्रकारच्या गुणांच्या अनुस्मरणात मग्न असल्यामुळे' याने हे दर्शवले आहे की, त्या गुणांच्या अमर्याद स्वभावामुळे 'मी केवळ एवढ्याच गुणांवर स्थिर राहून अप्पना प्राप्त करेन' असे स्वतःच्या चित्ताला धरून ठेवणे देखील शक्य होत नाही. परंतु उर्वरित मरणसञ्ञा आणि ववत्थान यांमध्ये: मरण हे स्वभावधर्म असल्यामुळे आणि संवेजनीय (संवेग उत्पन्न करणारा) धर्म असल्यामुळे, आणि इतर दोन हे स्वभावधर्माच्या गंभीरतेमुळे अप्पनामध्ये प्रतिष्ठित होत नाहीत. जर असे असेल, तर लोकोत्तर ध्याने अत्यंत गंभीर अशा निब्बान (निर्वाण) नावाच्या स्वभावधर्मामध्ये अप्पना कशी प्राप्त करतात? आणि दुसरे व चौथे आरुप्प ध्यान हे पहिल्या व तिसऱ्या आरुप्प नावाच्या स्वभावधर्मामध्ये अप्पना कशी प्राप्त करतात? याचे उत्तर दिले जाते: लोकोत्तर ध्याने ही विशुद्धी आणि सम्मसनञाण (संमर्शन ज्ञान) यांपासून सुरुवात करून अनुक्रमाने वरवर प्रवृत्त होणाऱ्या विशुद्धी भावनांच्या बलाने, अत्यंत गंभीर अशा निब्बान नावाच्या स्वभावधर्मामध्ये देखील अप्पना भावाने प्रतिष्ठित होऊ शकतात. आणि आरुप्प ध्याने ही अप्पना प्राप्त झालेल्या पाचव्या ध्यानाच्या समाधीचाच उदय मात्र असतात; त्यामुळे केवळ आलंबनाचे (विषयाचे) अतिक्रमण करण्याच्या क्रियेने ती स्वभावधर्म असलेल्या आलंबनामध्ये देखील अप्पना भावाने प्रतिष्ठित होऊ शकतात. 'तेथेही' म्हणजे त्या तीस अप्पना कम्मट्ठानांमध्ये सुद्धा. 'पंचकज्झानात नियुक्त' म्हणजे पाचव्या ध्यानाशी संबंधित असणारे. 'ध्यानपंचकाचे आलंबन होण्यास योग्य असणारे' असा याचा अर्थ आहे. प्रतिकूल आलंबने ही अत्यंत अनिष्ट, रूक्ष आणि चित्तामध्ये आनंद निर्माण करण्यास अत्यंत दुर्बळ असतात; त्यामुळे ती चित्ताला स्वतःमध्ये रमवून स्थिर ठेवू शकत नाहीत. म्हणून, वितक्काशिवाय चित्त तेथे एकाग्र होऊन स्थिर राहू शकत नाही. ते केवळ वितक्काच्या बलानेच स्थिर राहते, म्हणून 'दहा अशुभादी' हे पहिल्या ध्यानाचे आहेत असे म्हटले आहे. जर असे असेल, तर त्यांच्यामध्ये सोमनस्स ध्यान कसे होते? नीवरणांच्या संतापाचा त्याग करण्याच्या बलाने आणि त्या त्या आनिशंसाचे (फायद्यांचे) दर्शन घडवणाऱ्या ज्ञानाच्या बलाने ते होते. हे रोगाच्या दुःखाने पीडित असलेल्या रुग्णाला उलट्या किंवा जुलाब होण्यासारखे आहे, किंवा 'आता मला भरपूर मजुरी मिळेल' असा फायदा पाहणाऱ्या कचरा गोळा करणाऱ्याला विष्ठेचा ढीग दिसण्यासारखे आहे, असे समजावे. मेत्ता इत्यादी तीन ब्रह्मविहार हे दोमनस्सामुळे उत्पन्न होणाऱ्या व्यापाद, विहिंसा आणि अरती यांपासून मुक्त करणारे असतात; त्यामुळे ते कधीही सोमनस्साशिवाय अप्पना प्राप्त करू शकत नाहीत, म्हणून 'मेत्ता इत्यादी तीन हे चतुकज्झानिक आहेत' असे म्हटले आहे. उपेक्खा ही प्राण्यांच्या बाबतीत पूर्णपणे तटस्थ राहून भावना करायची असल्यामुळे, ती कधीही उपेक्खा वेदनेशिवाय अप्पना प्राप्त करू शकत नाही, म्हणून 'उपेक्षा ही पंचमज्झानिक आहे' असे म्हटले आहे. आणि चार आरुप्प म्हणजे कसिण काढून घेतलेले आकाश इत्यादी चार आरुप्प आलंबने होत. 'सर्व ठिकाणीही' म्हणजे सर्व चाळीस कम्मट्ठानांमध्ये. 'यथायोग्य' म्हणजे त्या त्या आलंबनाच्या अनुरूप. आलंबनाशिवाय परिकम्म सिद्ध होत नाही. आलंबनाचे चांगल्या प्रकारे दृढ व स्पष्ट ग्रहण करण्यारूप 'उग्गह' केल्याशिवाय आलंबन-संपत्ती होत नाही. आणि आलंबन-संपत्ती नसताना उपचार ध्यान देखील साध्य होत नाही, मग अप्पना ध्यानाचा तर प्रश्नच उरत नाही; म्हणून 'परिकम्मनिमित्त प्राप्त होतेच' असे म्हटले आहे. तेथे 'सर्व ठिकाणीही' म्हणजे सर्व चाळीस कम्मट्ठानांमध्ये. 'यथायोग्य' म्हणजे त्या त्या कम्मट्ठानाच्या अनुरूप. 'पर्यायाने' हे तर एखाद्याला डोळ्यांनी पाहत असतानाच आलंबन अधिक स्पष्ट न झाल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु जेथे प्रथम स्वभावधर्माचे ग्रहण करून, नंतर तशाच प्रकारच्या, तशाच आकाराच्या आणि तशाच रचनेच्या प्रज्ञप्ती आलंबनावर उपचार किंवा अप्पना प्रवृत्त होते. तेथेच 'पतिभागनिमित्त' प्राप्त होते, म्हणून 'पतिभागनिमित्त तर...' इत्यादी म्हटले आहे. याच अर्थाला दृढ करत त्यांनी 'तेथेच हि...' इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे समथ कर्मामध्ये प्रथम 'उग्गह-कौशल्य' दर्शवून, आता सुरुवातीपासून ध्यान करण्याची पद्धत दर्शवताना 'कसे?' इत्यादी म्हटले आहे. 'निमित्ताचे ग्रहण करणाऱ्यासाठी' म्हणजे आलंबनाचा जसा आकार आहे तसाच तो चित्तामध्ये वारंवार स्पष्ट करून ग्रहण करणाऱ्या आणि पाहणाऱ्यासाठी. 'आणि ती भावना' म्हणजे ग्रहण करण्याच्या पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या जवनवीथींच्या परंपरेला 'परिकम्मभावना' असे म्हणतात. कारण वारंवार करण्याच्या प्रक्रियेने ती वाढणाऱ्या आकाराची बनलेली असते. 'चांगल्या प्रकारे ग्रहण केले जाते' असे सांगून, जसे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले 'समुग्गहीत' होते, ते दर्शवण्यासाठी 'डोळ्यांनी पाहणाऱ्याप्रमाणेच ते मनोध्वाराच्या कक्षेत येते' असे म्हटले आहे. तेथे 'मनोध्वाराच्या कक्षेत आलेले' म्हणजे डोळे मिटून किंवा दुसऱ्या ठिकाणी उभे राहून आवर्जन करणाऱ्याला डोळ्यांनी पाहिलेल्या वस्तू सारखेच मनोध्वारात उपस्थित होते. याला 'उग्गहनिमित्त' म्हणतात, कारण ते नष्ट न होणाऱ्या स्वरूपात चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले असते. आणि ती भावना समाधीयुक्त होते. याचा अर्थ असा की, ती अजून दुसऱ्या ध्यानावस्थेला प्राप्त झालेली नसते. 'तशा प्रकारे समाहित झालेल्या' म्हणजे त्या शिखरावर पोहोचलेल्या परिकम्म समाधीने समाहित झालेल्या या योग्याचे. 'त्यानंतर' म्हणजे उग्गहनिमित्त उत्पन्न झाल्यानंतर. 'भावनेचा अभ्यास करणाऱ्याच्या चित्तात स्थिर होते' असा संबंध आहे. तेथे 'अभ्यास करणाऱ्याच्या' म्हणजे निरंतर प्रयत्न करणाऱ्याच्या. 'त्याच्या प्रतिरूपासारखे' म्हणजे स्वभावधर्म असलेल्या त्या उग्गहनिमित्तासारखेच. 'वस्तूधर्मापासून मुक्त झालेले' म्हणजे ढगांच्या आडून किंवा राहूच्या मुखातून बाहेर पडलेल्या चंद्रमंडळाप्रमाणे, स्वभावधर्म असलेल्या उग्गहनिमित्तापासून मुक्त होऊन वेगळे उपस्थित झालेले. म्हणूनच याला प्रज्ञप्ती संज्ञक 'निमित्त-प्रज्ञप्ती' असे म्हटले जाते. 'भावना-मय' म्हणजे केवळ भावना-चित्ताच्या बलाने सिद्ध झालेले. 'आलंबन' म्हणजे तेच चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले निमित्त-आलंबन चित्तात स्थिर व अर्पित होते; म्हणजेच मनोध्वारिक चित्तप्रवाहात निश्चल भावाने स्थित होऊन चांगल्या प्रकारे अर्पित (प्रविष्ट) होते. 'त्याला निमित्त-आलंबन म्हटले जाते' असा संबंध आहे. कारण चंद्रमंडळाप्रमाणे त्या निमित्त-आलंबनाचे अत्यंत शुद्ध व निर्मळ रूपाने उपस्थित होणे हे क्लेशांच्या दमन प्रक्रियेमुळे अत्यंत शुद्ध व निर्मळ होऊन प्रकाशित झालेल्या चित्ताच्या प्रभावामुळेच असते. त्या आलंबनाच्या प्रभावामुळे नाही. कारण प्रज्ञप्ती धर्मामध्ये असा गुण आढळत नाही. म्हणून, पतिभागनिमित्त उत्पन्न झाल्यावर नीवरण नावाच्या अडथळा आणणाऱ्या धर्मांचे दमन सिद्ध होते, म्हणून 'तेव्हापासून...' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रतिबंध' म्हणजे जे अडथळा आणतात, मुक्तीच्या मार्गावरील चित्ताला खाली पाडतात, म्हणून ते प्रतिबंध म्हणजेच नीवरण धर्म होत. 'प्रतिबंधांपासून विशेष रूपाने मुक्त' म्हणजे ज्याच्याद्वारे प्रतिबंध विशेष रूपाने नष्ट झाले आहेत. 'चांगल्या प्रकारे सराव करणाऱ्यासाठी' म्हणजे उत्तम प्रकारे अभ्यास करणाऱ्यासाठी. याचा अर्थ असा की, सात प्रकारच्या निमित्त-रक्षण पद्धतीचे पालन करून, चक्रवर्ती राजाच्या गर्भाप्रमाणे त्याचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करून, वारंवार भावनेच्या माध्यमातून अभ्यास करणाऱ्यासाठी।

ආවාසො ගොචරො භස්සං, පුග්ගලො භොජනං උතු;

ඉරියාපථොති සත්තෙ තෙ, අසප්පායෙ විවජ්ජයෙ.

आवास (निवास), गोचर (भिक्षेचे ठिकाण), भाषण (संभाषण), पुग्गल (व्यक्ती), भोजन (अन्न), उतु (ऋतू) आणि इरियापथ (शारीरिक हालचाली); या सात अहितकारक (असाप्पाय) गोष्टींचा त्याग करावा.

සප්පායෙ සත්ත සෙවෙථ, එවඤ්හි පටිපජ්ජතො;

නචිරෙනෙව කාලෙන, හොති කස්සචි අප්පනාති හි වුත්තං.

सात हितकारक (साप्पाय) गोष्टींचे सेवन करावे, कारण अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याला लवकरच अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त होते, असे म्हटले आहे.

රූපාවචරපථමජ්ඣානංඅප්පෙතීති කාමතණ්හාය විසයභාවං අතික්කමිත්වා සාතිසයං සණ්හසුඛුමභාවප්පත්තං උපචාරජ්ඣානතො සතගුණෙනවා සහස්සගුණෙනවා ථිරතරජ්ඣානඞ්ගයුත්තං රූපාවචර සඞ්ඛාතං පථමජ්ඣානං තස්මිං නිමිත්තෙ අනුපවිසිත්වා විය වත්තතීති අත්ථො. තමෙව පථමජ්ඣානං වසීභූතං කත්වාති සම්බන්ධො. පඤ්චසු වසීතාසු පන පථමජ්ඣානතො වුට්ඨාය පථමං විතක්කං ආවජ්ජති. තතො විචාරං. තතො පීතිං. තතො සුඛං. තතො සමාධිං. තතො [Pg.424] පුන විතක්කං. තතො විචාරන්ති එවං පුනප්පුනං ඣානඞ්ගානි ආවජ්ජන්තස්ස යදා තංතංඣානඞ්ගාලම්බණා චිත්තවාරා අන්තරන්තරා කතිපයභවඞ්ගෙහි අන්තරිතා හුත්වා නිරන්තරභූතා විය පවත්තන්ති. තදා ආවජ්ජන පච්චවෙක්ඛන වසිතායො වසීභූතානාම හොන්ති. එතා පන සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං මත්ථකප්පත්තා හොන්ති. තෙසඤ්හි යමකපාටි හාරියාදිකාලෙසු ලහුකපවත්තිං ඉච්ඡන්තානං තංතංඣානඞ්ගා රම්මණාචිත්තවාරාපි චතුපඤ්චජවනිකාඑව පවත්තන්ති. අන්තරභවඞ්ගානිපි පච්ඡිමවාරස්ස උපචාර භූතානි භවඞ්ග චලන සඞ්ඛාතානි ද්වෙඑව පවත්තන්ති. යත්ථ අපරං ඣානඞ්ගං ආපාත මාගච්ඡති. නහි ආරම්මණෙ ආපාතං අනාගතෙ භවඞ්ගං චලති. නච විනා භවඞ්ගචලනෙන ආවජ්ජනුප්පත්තිනාම අත්ථීති. ථපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙ අඤ්ඤෙසං වසිභාවපත්තානංපි අන්තරන්තරා භවඞ්ගචාරෙ ගණනානාම නත්ථීති පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථායං වුත්තං. විසුද්ධිමග්ගෙ පන අයං පන මත්ථකප්පත්තාවසී භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ ලබ්භති. අඤ්ඤෙසංවා එවරූපෙ කාලෙති වුත්තං. ඣානස්ස සීඝතරං සමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසීනාම. තෙනෙව හි පාළියං සමාපජ්ජනෙ දන්ධායිතත්තං නත්ථීති වුත්තං. එසනයො සෙසාසුපීති. තථා සමාපජ්ජිතං ඣානං අච්ඡරාමත්තාදිවසෙන අතිපරිත්තකංපි ඛණං ථපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසීනාම. සමාපජ්ජිතජ්ඣානතො සීඝතරං වුට්ඨාතුං සමත්ථතා වුට්ඨානවසීනාම. පච්චවෙක්ඛනවසී පන ආවජ්ජනවසියා සිද්ධාය සිද්ධාඑව හොතීති.

"रूपावचर प्रथमध्यान प्राप्त करतो" याचा अर्थ असा की, कामतण्हा (काम-तृष्णा) च्या विषयभावाचे उल्लंघन करून, अतिशय सूक्ष्म व सुकुमार भावाला प्राप्त झालेल्या, उपचारध्यानापेक्षा शंभर पटीने किंवा हजार पटीने अधिक स्थिर अशा ध्यान-अंगांनी युक्त असलेल्या, रूपावचर नावाच्या प्रथमध्यानात त्या निमित्तामध्ये प्रवेश केल्यासारखे प्रवृत्त होणे, असा अर्थ आहे. "त्याच प्रथमध्यानाला वशीभूत करून" असा संबंध आहे. पाच वशितांमध्ये (प्रभुत्वांमध्ये) प्रथमध्यानातून उठून प्रथम वितक्काचे आवर्जन करतो. त्यानंतर विचाराचे, त्यानंतर प्रीतीचे, त्यानंतर सुखाचे, त्यानंतर समाधीचे. त्यानंतर पुन्हा वितक्काचे, त्यानंतर विचाराचे; अशा प्रकारे वारंवार ध्यान-अंगांचे आवर्जन करणाऱ्याच्या मनात जेव्हा त्या-त्या ध्यान-अंगांच्या आलंबनाचे चित्तवार (चित्त-वीथी) मध्ये-मध्ये काही भवंगांनी खंडित होऊनही निरंतर असल्यासारखे प्रवृत्त होतात, तेव्हा 'आवर्जन वशिता' आणि 'प्रत्यवेक्षण वशिता' वशीभूत (सिद्ध) झाल्या असे म्हणतात. या वशिता सर्वज्ञ बुद्धांच्या बाबतीत सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेल्या असतात. कारण यमकप्रातिहार्य इत्यादी प्रसंगी जेव्हा ते (भगवान बुद्ध) जलद प्रवृत्तीची इच्छा करतात, तेव्हा त्यांचे त्या-त्या ध्यान-अंगांच्या आलंबनाचे चित्तवार देखील केवळ चार किंवा पाच जवन-चित्तांचेच प्रवृत्त होतात. आणि मधील भवंग क्षण देखील, जे पुढील चित्तवाराचे उपचारभूत असतात आणि ज्यांना 'भवंग-चलन' म्हटले जाते, ते केवळ दोनच प्रवृत्त होतात. जिथे दुसरे ध्यान-अंग समोर येते. कारण आलंबन समोर आल्याशिवाय भवंग विचलित होत नाही. आणि भवंग-चलनाशिवाय आवर्जनाची उत्पत्ती होत नाही. सर्वज्ञ बुद्धांना वगळता, इतर वशिता प्राप्त व्यक्तींच्या बाबतीत मध्ये-मध्ये होणाऱ्या भवंग-प्रवृत्तींची गणना करता येत नाही, असे 'पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा' मध्ये म्हटले आहे. विसुद्धिमग्ग मध्ये मात्र असे म्हटले आहे की, "ही सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेली वशिता भगवंतांना यमकप्रातिहार्याच्या वेळी किंवा इतरांना अशाच प्रकारच्या प्रसंगी प्राप्त होते." ध्यानामध्ये अतिशय वेगाने समापन्न होण्याची क्षमता म्हणजे 'समापज्जन वशिता' होय. म्हणूनच पाळीमध्ये म्हटले आहे की, "समापत्तीमध्ये कोणताही संथपणा नसतो." हाच नियम उर्वरित वशितांच्या बाबतीतही लागू होतो. त्याचप्रमाणे, समापन्न झालेल्या ध्यानाला चुटकी वाजवण्याइतक्या अतिशय अल्प काळासाठी देखील टिकवून ठेवण्याची क्षमता म्हणजे 'अधिट्ठान वशिता' होय. समापन्न झालेल्या ध्यानातून अतिशय वेगाने बाहेर पडण्याची क्षमता म्हणजे 'वुट्ठान वशिता' होय. आणि 'पच्चवेक्खण वशिता' तर 'आवर्जन वशिता' सिद्ध झाल्यावर सिद्ध होतेच.

විභාවනියං පන

परंतु, विभावनी टीकामध्ये...

යත්තකං කාලං ඉච්ඡති. තත්තකං චිරතරං ඣානං ථපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතානාමාතිපි වුත්තං. තථා පරිච්ඡින්න කාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතානාමාති. තංපි යුජ්ජතියෙව.

"जितका वेळ इच्छा असेल, तितका वेळ दीर्घकाळापर्यंत ध्यान टिकवून ठेवण्याची क्षमता म्हणजे 'अधिट्ठान वशिता' होय," असेही म्हटले आहे. तसेच, निश्चित केलेल्या वेळेच्या आधी बाहेर न पडता, निश्चित केलेल्या वेळेनुसारच बाहेर पडण्याची क्षमता म्हणजे 'वुट्ठान वशिता' होय. हे देखील योग्यच आहे.

පාළියඤ්හි පථමජ්ඣානං යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං අධිට්ඨාති. අධිට්ඨානාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීතිආදිනා සීඝතරංවා හොතු. [Pg.425] චිරතරංවා. යත්තකං කාලං ඣානං ථපෙතුංවා යත්තකෙ කාලෙ තතො උට්ඨාතුංවා ඉච්ඡති. තත්තකං කාලං අනූනංවා අනධිකංවා කත්වා අධිට්ඨාතුංවා වුට්ඨාතුංවා සමත්ථතාපි දස්සිතායෙව හොතීති. එවඤ්චසති වුට්ඨානවසිතාපි අධිට්ඨානවසිතාය සිද්ධාය සිද්ධාඑවාති තාසං ද්වින්නං විසෙසකප්පනාපි නිප්පයොජනා හොතීති දට්ඨබ්බා. වසනං වසී. සමත්ථතාති අත්ථො. ඉස්සර භාවොති වුත්තං හොති. වසීඑව වසිතා. යථා දෙවොඑව දෙවතාති. කත්වා පදහතොති සම්බන්ධො. විතක්කාදිකං ඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති එත්ථ පථමජ්ඣානං තාව වසීභූතං කත්වා ඨිතස්ස විතක්කො ඔළාරිකතො උපට්ඨාති. තදා අහොවතමෙ අවිතක්කං ඣානං අස්සාති එවමස්ස අජ්ඣාසයො සණ්ඨාති. තදා අවිතක්කං ඣානං සමාපජ්ජිස්සාමීති පුන තස්මිං පටිභාගනිමිත්තෙ පරිකම්මං කරොන්තස්ස සා භාවනා විතක්කවිරාගභාවනානාම හොති. සාපි යාව විතක්කෙ නිකන්ති න පරියාදියති, තාව පරිකම්මභාවනානාම. පරියාදින්නාය පන විතක්කනිකන්තියා උපචාර භාවනානාම හොති. එසනයො සෙසජ්ඣානුපචාරෙසුපි. එවං තංතංඣානඞ්ගවිරාගභාවනාබලෙන විතක්කාදිකස්ස ඔළාරිකස්ස තස්ස තස්ස ඣානඞ්ගස්ස පජහනත්ථාය. විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුප්පත්තියාති විචාරාදීනං සුඛුමානං චතුන්නං තිණ්ණං ද්වින්නං පුන ද්වින්නංවා ඣානඞ්ගානං තෙන තෙන විතක්කාදිනා ඔළාරිකෙන අඞ්ගෙන විනා පුන උප්පත්තියා. පාහතොති පදහන්තස්ස. පධානනාමකං ආතාපවීරියං කරොන්තස්සාති අත්ථො. දුතීයජ්ඣානාදයොති දුතීයජ්ඣානාදීනි සෙසරූපාවචරජ්ඣානානි. යථාරහන්ති ඉදං ද්වාවීසකම්මට්ඨානෙසු දුතීයජ්ඣානාදීනං අනුරූපානි කසිණආනාපාණානි සන්ධාය වුත්තං. අවසෙසෙසු පන අට්ඨාරසකම්මට්ඨානෙසු යස්මා අරූපජ්ඣානානි නාම ආරම්මණාතික්කමනවසෙනෙව පවත්තන්ති. තදතික්කමනත්ථඤ්ච කසිණුග්ඝාටනංනාම හොති. තස්මා යෙසු තදුග්ඝාටනං සම්භවති. තානියෙව කසිණානි දස්සෙතුං ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසූති වුත්තං. ආකාසකසිණඤ්හි උග්ඝාටීයමානංපි ආකාස මෙව හොතීති නත්ථි තත්ථ තදතික්කමනසම්භවොති. උග්ඝාටෙත්වාති යථාදිට්ඨෙ [Pg.426] කසිණනිමිත්තෙ කසිණනිමිත්තසඤ්ඤං අකත්වා තත්ථ ආකාසං අනන්තං ආකාසං අනන්තන්ති ආකාසසඤ්ඤං පවත්තෙන්තස්ස චිත්තෙ තංකසිණනිමිත්තං අන්තරධායති. තප්පමාණං ආකාසමෙව උපට්ඨාති. එවං කසිණසඤ්ඤාවිධමනෙන ආකාසසඤ්ඤාපවත්තනෙනච යංකිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා වියොජෙත්වාති අත්ථො. ලද්ධං ආකාසං ආරබ්භාති පාට්ඨසෙසෙන සම්බන්ධො. එසනයො පථමා රුප්පවිඤ්ඤාණන්තිආදීසුපි. අනන්තවසෙනාති අනන්තං ආකාසන්ති එවං පවත්තමනසිකාරවසෙන. සන්තමෙතං පණීතමෙතන්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති එත්ථ තථා සම්භාවෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්සපි ආරම්මණස්ස සමතික්කන්තත්තා උපරි ඣානං හොතියෙවාති වුත්තං චතුත්ථාරුප්පමප්පෙතීති. පරිකම්මංකත්වාති සො භගවා ඉතිපි අරහන්තිආදිනා සමනුස්සරණපරිකම්මං කත්වා. තස්මින්ති තස්මිං බුද්ධගුණාදිකෙ ආලම්බණෙ. භූමත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. නිමිත්තෙති තස්ස ආරම්මණස්ස ආකාරසඞ්ඛාතෙ නිමිත්තෙ. භාවලක්ඛණෙ චෙතං භුම්මවචනං. සාධුකමුග්ගහිතෙති ආරම්මණස්ස විභූතතර වසෙනවා චිත්තස්ස තස්මිං නින්නපොණපබ්භාරවසෙනවා සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. උපචාරොච සම්පජ්ජති අරියසාවකානං දිට්ඨසච්චානන්ති අධිප්පායො. ඉතරෙසංපි වා මරණසඤ්ඤාවවත්ථානෙසූති. එත්ථච නීවරණවික්ඛම්භනෙන ඣානඞ්ගපාතුභාවෙනචඋපචාරසම්පදා වෙදිතබ්බා. එවං චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුයථාරහංසමථජ්ඣානානං පවත්තිං දස්සෙත්වාඉදානිතෙසුසමථජ්ඣානෙසුකසිණජ්ඣානානං නිසන්දභූතංඅභිඤ්ඤා පවත්තිං දස්සෙතුං අභිඤ්ඤාවසෙනපවත්තමානන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො කතාධිකාරො හොති. ආසන්නභවෙ සමථජ්ඣානෙසු කතාභියොගොවා හොති, පූරිතබොධිසම්භාරො මහාපුරිස ජාතිකොවා. තස්ස අට්ඨවිධෙසු නවවිධෙසුවා සමථජ්ඣානෙසුසිජ්ඣ මානෙසු අභිඤ්ඤාපි සිජ්ඣතියෙව. රූපජ්ඣානමත්තෙසුපි සිජ්ඣන්තෙසු සිජ්ඣති යෙවාතිපි වදන්ති. තෙනෙව හි අට්ඨසාලිනියං විසුද්ධිමග්ගෙච ආරුප්පජ්ඣානානංපච්චයභාවංඅනුපගතස්සපිආකාසකසිණජ්ඣානස්ස අභිඤ්ඤාපාදකතාසම්භවො වුත්තොති. දීඝනිකායට්ඨකථායං පන නහි අට්ඨසු සමාපත්තීසු චුද්දසහාකාරෙහි චිණ්ණවසීභාවං විනා උපරි [Pg.427] අභිඤ්ඤාධිගමො හොතීති වුත්තං. තං පන ථපෙත්වා පුරිස විසෙසෙ අවසෙසානං බහූනං ආදිකම්මිකකුලපුත්තානං සාධාරණවසෙන වුත්තන්ති යුත්තං. තෙනෙව හි විසුද්ධිමග්ගෙ ඉමෙහි පන චුද්දසහි ආකාරෙහි චිත්තං අපරිදමෙත්වා පුබ්බෙ අභාවිතභාවනො ආදිකම්මිකො යොගාවචරො ඉද්ධිවිකුබ්බනං සම්පාදෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති වුත්තං. තස්මා තාදිසානං අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිණ්ණවසීභාවානං අභිඤ්ඤාකම්මෙ ආදිකම්මිකකුලපුත්තානං කසිණා නුලොමතො කසිණපටිලොමතොතිආදිනා නයෙන වුත්තෙහි චුද්දසහි ආකාරෙහි අත්තනො රූපපඤ්චමජ්ඣානචිත්තං පරිදමෙත්වා තික්ඛං සූරං අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා ඉදානි ඉද්ධිවිකුබ්බනං කරිස්සා මීති ආරභන්තානං අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්ච මජ්ඣානං රූපාදීසු ඡසු ආලම්බණෙසු යථාරහං අප්පෙතීති යොජනා වෙදිතබ්බා. අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති අභිඤ්ඤාය පාදකත්ථාය යංඅභිඤ්ඤාජාතිකං රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං සබ්බපථමං සමාපජ්ජියති. තතො භවඞ්ගපවත්තිවසෙන වුට්ඨහිත්වා. අධිට්ඨාතබ්බන්ති අධිට්ඨෙය්‍යං. සවත්ථුකං සතරූපසහස්සරූපාදිකං නිම්මිතරූපං. තං අධිට්ඨෙය්‍යං ආදි යස්ස අවත්ථුකස්ස ආවිභාවතිරොභාවාදිකස්ස කම්මස්සාති අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං. ආවජ්ජිත්වා පරිකම්මංකරොන්තස්සාති එත්ථ ඉද්ධිවිධෙ තාව යංයංසතාදිකං නිම්මිතරූපංවා ආවිභාවාදිකං නිම්මිතකම්මංවා නිප්ඵාදෙතුං ඉච්ඡති. තං තං අවජ්ජිත්වා සල්ලක්ඛෙත්වා සතං හොමි සහස්සං හොමීතිවා සතං හොතු සහස්සං හොතූතිවා ඉදඤ්චිදඤ්ච හොතු එවඤ්චෙවඤ්ච හොතූතිවා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. දිබ්බසොතාදීසු පන යං යං ආරම්මණං සොතුංවා පස්සිතුංවා ජානිතුංවා අනුස්සරිතුංවා ඉච්ඡති. තං තං සල්ලක්ඛෙත්වා අසුකස්ස අසුකානංවා සද්දං සුණොමීතිආදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. අට්ඨකථායං පන පරිකම්මං කත්වා පුන පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනං ආගතමෙව. යථාහ අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සචෙ සතං ඉච්ඡති. සතං හොමීති පරිකම්මං කත්වා පුන අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨාති. අධිට්ඨානචිත්තෙන සහෙව සතං හොතීති. [Pg.428] තත්ථච ආදිතො පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනං පරිකම්ම චිත්තස්ස සමාදානත්ථාය හොති. පච්ඡිමං පන අභිඤ්ඤාය අනු බලප්පදානත්ථායාති. තථා හි පාදකජ්ඣානබලෙන සුට්ඨු සමාහිතං පරිකම්මචිත්තංනාම අත්තනො විසයෙ අභිඤ්ඤාචිත්තගතිකං හොති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සරණකාලෙ තෙනෙව චිත්තෙන තස්මිං භවෙ අතීතං ධම්මජාතං යාව පටිසන්ධියා ජානාති. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං තංසම්පයුත්තං ඤාණං පරිකම්මසමාධිඤාණන්ති වුත්තං. අතීතංසඤාණන්තිපි වුච්චතීති. සෙසාභිඤ්ඤාසුපි තස්ස ඤාණස්ස විසයවිසෙසො යථාරහං වත්තබ්බොති. ථෙරෙන පන පච්ඡිමං පාදකජ්ඣානසමාපජ්ජනංනාම න සබ්බෙසං හොති. න හි අභිඤ්ඤාසු වසීභාවපත්තානං පුන පාදකජ්ඣානෙන කිච්චං අත්ථීති කත්වා තං ඉධ නගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. රූපාදීසුආලම්බණෙසුයථාරහමප්පෙතීති එත්ථ ඉද්ධිවිධඤාණං තාව තෙකාලිකභූතෙසු ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. තඤ්හි රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණධම්මෙසු යං යං නිප්ඵාදෙති. තං තං ආරම්මණං කත්වා පවත්තති. පාදකජ්ඣානචිත්තං පන කායගතිකං අධිට්ඨහිත්වා දිස්සමානෙනකායෙන ආකාසෙගමනකාලෙ අතීතං පාදකජ්ඣානචිත්තං ආරබ්භ පවත්තති. කායං චිත්තගතිකං අධිට්ඨහිත්වා අදිස්සමානෙන කායෙන ගමනකාලෙ පච්චුප්පන්නං රූපකායං ආරබ්භ පවත්තති. තථාපවත්තමානස්ස පන තස්ස ඤාණස්ස කිඤ්චිරූපං ආරම්මණ මත්තං හොති. කිඤ්චි ආරම්මණපුරෙජාතං. කිඤ්චි වත්ථාරම්මණ පුරෙජාතං හොතීති දට්ඨබ්බං. අනාගතෙ ඉදංනාම හොතූති අධිට්ඨාන කාලෙ අනාගතං තංතංරූපධම්මං ආරබ්භ පවත්තතීති. පච්චුප්පන්නො සද්දො දිබ්බසොතස්ස ආරම්මණං හොති. අතීතෙ සත්තදිවසානි අනාගතෙ සත්තදිවසානීති එත්ථන්තරෙ කාලෙ අතීතා නාගතපච්චුප්පන්නභූතං පරස්සචිත්තං චත්තාරොවා ඛන්ධා චෙතොපරිය ඤාණස්ස. චිත්තඤ්හි ජානන්තො තං සම්පයුත්තධම්මංපි ඉච්ඡන්තො ජානිස්සතියෙව. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ කුසලා ඛන්ධා චෙතො පරියඤාණස්ස යථාකම්මුපගඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයොති ඤාණද්වයං එකතො කත්වා වුත්තං. එත්ථච අට්ඨකථායං තාව පරචිත්තස්ස පච්චුප්පන්නාලම්බණතානාම සන්තතිවසෙනවා අද්ධා වසෙනවා [Pg.429] යොජිතා. යදි හි ඛණිකවසෙන යොජෙය්‍ය. ආවජ්ජනෙ පච්චුප්පන්නං යංකිඤ්චි එකං චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා නිරුද්ධෙ ජවනානිපි තදෙව ආවජ්ජනෙන සද්ධිං නිරුද්ධං අතීතං ගණ්හන්තීති තානි කාලතො ආවජ්ජනෙන සහ භින්නාලම්බණානි නාම හොන්ති. නච අනිට්ඨෙ මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ කාලමත්තෙනාපි තෙසං තෙන සහ භින්නාලම්බණතා අට්ඨකථාචරියෙහි අනු මතාති. තස්මා ඊදිසෙසු ඨානෙසු පච්චුප්පන්නංනාම සන්තතිවසෙන අද්ධාවසෙනච ගහෙතුං යුත්තන්ති. මූලටීකායං පන ඛණිකපච්චුප්පන්න වසෙනෙව යොජිතං. නහි අභිධම්මෙ අතීතාරම්මණත්තිකං සන්තති අද්ධානවසෙනෙව වුත්තන්ති සක්කා වත්තුං. ඉතරථා පච්චුප්පන්නො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයොති වත්තබ්බො සියා. න තු වුත්තො. අතීතො ධම්මො පච්චුප්පන්නස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයොතිච්චෙව පන වුත්තො, තස්මා ආවජ්ජනාදීනි සබ්බානි චිත්තානි පච්චෙකං අත්තනා ඛණවසෙන සහුප්පන්නානි පරස්ස චිත්තානිගණ්හන්තීති යුත්තං, නච තානි ධම්මතො භින්නා ලම්බණානිනාම හොන්ති. ගහණා කාරස්ස අභින්නත්තා. ආවජ්ජනංපි හි චිත්තන්තෙව ආවජ්ජති. ජවනානිච චිත්තං චිත්තන්තෙව ජවන්ති. තානිච සබ්බානි චිත්තානිඑව හොන්තීති. අතීතානන්තර චුතිතො පන පට්ඨාය අතීතා ඛන්ධා ඛන්ධුපනි බන්ධා නාම ගොත්තකසිණ නිමිත්තාදිකා පඤ්ඤත්තියො නිබ්බානඤ්ච පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස ආරම්මණං හොති. පච්චුප්පන්නං රූපාරම්මණං දිබ්බචක්ඛුස්සාති එවං රූපාදීසු ඡසු ආලම්බණෙසු යථාරහ මප්පෙතීති. ඉදානි අභිඤ්ඤාවසෙන පවක්ඛස්ස තස්ස පඤ්චමජ්ඣානස්ස කිච්චභෙදෙන පභෙදං දස්සෙතුං ඉද්ධිවිධන්තිආදිගාථ මාහ. තත්ථ යං යං අධිට්ඨාති. යථා යථාච අධිට්ඨාති. තස්ස තස්ස තථා තථාවා ඉජ්ඣන සඞ්ඛාතො විධො කොට්ඨාසො පකාරොවා එතස්සාති ඉද්ධිවිධං. තං පන තිවිධං අධිට්ඨා නිද්ධි විකුබ්බනිද්ධි මනොමයිද්ධි වසෙන. තත්ථ අත්තනො පකතිවණ්ණං අවිජහිත්වා තස්සෙව සත සහස්සාදි බහුභාව කරණ වසෙනවා ආකාසගමනාදිවසෙන වා බහිද්ධා නානාවණ්ණ පාටිහාරිය [Pg.430] දස්සන වසෙනවා පවත්තිතා ඉද්ධි අධිට්ඨානිද්ධිනාම. පකතිවණ්ණං පන විජහිත්වා අත්තානමෙව කුමාරවණ්ණනාගවණ්ණාදිකං කත්වා දස්සනවසෙන පවත්තිතා ඉද්ධි විකුබ්බනිද්ධිනාම. අත්තනො සරීරබ්භන්තරෙ අඤ්ඤං සබ්බසො අත්තනා සදිසං සරීරං නිම්මිනිත්වා නීහරිත්වා දස්සනවසෙන පවත්තිතා ඉද්ධි මනොමයිද්ධිනාම. දිවෙ භවං දිබ්බං. දෙවලොකෙ ජාතන්ති අත්ථො. දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. දෙවානං උළාරකම්මනිබ්බත්තා දූරෙපි පටිච්ඡන්නෙපි ආරම්මණසම්පටිච්ඡනසමත්ථං පසාදසොතං. දිබ්බසොතසදිසත්තා පන ඉදං අභිඤ්ඤාඤාණංපි දිබ්බසොතන්ති වුච්චති. කසිණජ්ඣාන සඞ්ඛාතෙනවා දිබ්බවිහාරෙන පටිලද්ධත්තා සයඤ්ච තස්මිං දිබ්බවිහාරෙ පරියාපන්නත්තා දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරස්ස චිත්තං විජානන්ති එතෙනාති පරචිත්තවිජානනං. තදෙව චෙතොපරියායන්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්ති එතෙනාති කත්වා චෙතොපරියඤාණන්තිපි වුච්චති. පුබ්බෙ නිවාසො වුච්චති අතීතභවෙසු අත්තනො ඡසු ද්වාරෙසු ආපාතං ආගතා සුට්ඨු විදිතා ධම්මා. පුබ්බෙ අතීතජාතීසු ගොචර නිවාසවසෙන නිවසිංසු අත්තනො ඡද්වාරිකානි චිත්තානි එත්ථාති කත්වා. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පන පරෙසං ඡද්වාරගහිතාපි ධම්මා පුබ්බෙ නිවාසො හොතියෙව, පුබ්බෙ නිවාසස්ස අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. ඉධ පන තං සම්පයුත්තඤාණං අධිප්පෙතං. පුබ්බෙ වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛුචාති දිබ්බචක්ඛු. තං සදිසත්තා ඉදං අභිඤ්ඤාඤාණංපි දිබ්බචක්ඛූති වුච්චති. දිබ්බවිහාර වසෙන පටිලද්ධත්තා සයඤ්ච දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තා දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛුචාති දිබ්බචක්ඛු. යථාකම්මුපගඤාණං අනාගතංසඤාණන්ති ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි ඉමස්සෙව පරිභණ්ඩඤාණානිනාම. නහි තෙසං පටිලාභත්ථාය විසුං චිත්තපරිදමනපරිකම්මංනාම අත්ථි. දිබ්බචක්ඛුඤාණෙ පටිලද්ධෙ තෙසංපි පටිලද්ධත්තාති. තත්ථ දිබ්බචක්ඛුනා නිරයෙසු දුක්ඛං දෙවෙසුවා සුඛං අනුභවන්තෙ සත්තෙ දිස්වා තෙසං අතීතං කම්මං ජානිස්සාමීති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තං කම්මාරම්මණං යථාකම්මුපගඤාණං පවත්තති. තතො චවිත්වා කත්ථ භවිස්සන්තීති තෙසං අනාගතෙ පවත්තිං පස්සිස්සාමීති පරිකම්මං [Pg.431] කරොන්තස්ස තෙසං අනාගතඛන්ධාරම්මණං අනාගතංසඤාණං පවත්තති. පුබ්බෙ නිවාසානුස්සති ඤාණං වියච සබ්බංපි අනාගතධම්මජාතං එතස්ස ආරම්මණං හොතියෙව. එතඤ්හි අත්තනො විසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණගතිකන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං.

कारण, पाळीमध्ये (मूळ पाठात) प्रथम ध्यान जेथे पाहिजे तेथे, जसे पाहिजे तसे आणि जितका वेळ पाहिजे तितका वेळ अधिष्ठित (निश्चित) केले जाते. 'अधिष्ठानामध्ये मंदता (हळूपणा) नसते' इत्यादीद्वारे ते अधिक वेगाने किंवा अधिक विलंबाने होते. जितका वेळ ध्यानात राहण्याची किंवा जितक्या वेळानंतर त्यातून उठण्याची (व्युत्थान करण्याची) इच्छा असते, तितका वेळ कमी किंवा जास्त न करता अधिष्ठान करण्याची किंवा व्युत्थान करण्याची क्षमता देखील दर्शविली जाते. आणि असे असताना, अधिष्ठानवशिता सिद्ध झाल्यावर व्युत्थानवशिता देखील सिद्धच होते, त्यामुळे या दोघांमध्ये वेगळी कल्पना करणे निरर्थक ठरते, असे समजावे. वश असणे म्हणजे वशी (वशित्व). याचा अर्थ क्षमता असा आहे. यालाच ईश्वरभाव (प्रभुत्व) असे म्हटले आहे. वशी म्हणजेच वशिता, जसे देव म्हणजेच देवता. 'प्रयत्न करतो' या पदाशी संबंध आहे. वितर्क इत्यादी स्थूल अंगांच्या प्रहाणासाठी (त्याग करण्यासाठी) - येथे प्रथम ध्यानावर वशित्व मिळवून राहिलेल्या योग्याला वितर्क हा स्थूल वाटू लागतो. तेव्हा 'अहाहा! मला वितर्करहित ध्यान प्राप्त व्हावे' अशी त्याची इच्छा निर्माण होते. तेव्हा 'मी वितर्करहित ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करीन' असे म्हणून पुन्हा त्या प्रतिभागनिमित्तावर परिकर्म (अभ्यास) करणाऱ्याची ती भावना 'वितर्क-विराग-भावना' (वितर्कापासून विरक्त होण्याची भावना) ठरते. जोपर्यंत वितर्काविषयीची आसक्ती पूर्णपणे नष्ट होत नाही, तोपर्यंत तिला 'परिकर्म-भावना' म्हणतात. वितर्काची आसक्ती नष्ट झाल्यावर तिला 'उपचार-भावना' म्हणतात. हाच नियम उर्वरित ध्यानांच्या उपचारांच्या बाबतीतही लागू होतो. अशा प्रकारे त्या त्या ध्यान-अंगाच्या विराग-भावनेच्या बळावर वितर्क इत्यादी स्थूल ध्यान-अंगाचा त्याग करण्यासाठी. विचार इत्यादी सूक्ष्म अंगांच्या उत्पत्तीसाठी - विचार इत्यादी सूक्ष्म चार, तीन, दोन किंवा पुन्हा दोन ध्यान-अंगांची, त्या त्या वितर्क इत्यादी स्थूल अंगांशिवाय पुन्हा उत्पत्ती होण्यासाठी. प्रयत्न करणाऱ्यासाठी - म्हणजे 'प्रधान' नावाचे आतप-वीर्य (तीव्र वीर्य/प्रयत्न) करणाऱ्यासाठी असा अर्थ आहे. द्वितीय ध्यान इत्यादी म्हणजे द्वितीय ध्यान इत्यादी उर्वरित रूपावचर ध्याने. 'यथायोग्य' हे बावीस कम्मट्ठानांमध्ये (कर्मस्थानांमध्ये) द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या अनुरूप अशा कसिण आणि आनापानांना उद्देशून म्हटले आहे. परंतु उर्वरित अठरा कम्मट्ठानांमध्ये, अरूपावचर ध्याने ही केवळ आलंबनाच्या अतिक्रमणानेच प्रवृत्त होतात. आणि त्या अतिक्रमणासाठी 'कसिणुग्घाटन' (कसिण काढून टाकणे) आवश्यक असते. म्हणून ज्यांच्यामध्ये ते उद्घाटना शक्य आहे, तीच कसिणे दर्शवण्यासाठी 'आकाशवज्जितकसिणेसु' (आकाश वगळता इतर कसिणांमध्ये) असे म्हटले आहे. कारण आकाशकसिण जरी बाजूला केले तरी ते आकाशच राहते, त्यामुळे तेथे अतिक्रमणाची शक्यता नसते. उद्घाटना करून म्हणजे - पाहिलेल्या कसिणनिमित्तावर कसिणनिमित्ताची संज्ञा न करता, तेथे 'आकाश अनंत आहे, आकाश अनंत आहे' अशी आकाशसंज्ञा प्रवृत्त करणाऱ्याच्या चित्तात ते कसिणनिमित्त नाहीसे होते. त्याच्या जागी तितक्याच प्रमाणाचे केवळ आकाशच प्रकट होते. अशा प्रकारे कसिणसंज्ञेचा नाश करून आणि आकाशसंज्ञा प्रवृत्त करून, कोणतेही कसिण बाजूला करून (वेगळे करून) असा अर्थ आहे. प्राप्त झालेल्या आकाशाला आलंबन करून - हा संबंध उर्वरित पाठाशी आहे. हाच नियम 'प्रथम आरूप्प विज्ञाण' इत्यादींमध्येही लागू होतो. अनंतत्वाच्या रूपाने - म्हणजे 'आकाश अनंत आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या मनसिकाराच्या बळाने. 'हे शांत आहे, हे प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे' असे परिकर्म करणाऱ्यासाठी - येथे तशी भावना करून परिकर्म करणाऱ्याचे देखील आलंबन ओलांडले गेल्यामुळे त्याला पुढील ध्यान प्राप्त होतेच, म्हणून 'चौथे आरूप्प प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे. परिकर्म करून म्हणजे - त्या भगवंतांनी 'इतिपि सो भगवा अरहं...' इत्यादी प्रकारे अनुस्मरणरूप परिकर्म करून. त्यामध्ये म्हणजे - त्या बुद्धगुणादी आलंबनामध्ये. हा सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग भूम (अधिकरण) अर्थात आहे. निमित्तामध्ये म्हणजे - त्या आलंबनाच्या आकाराने युक्त अशा निमित्तामध्ये. हा सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग भावलक्षणात आहे. चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यावर - आलंबन अधिक स्पष्ट झाल्यामुळे किंवा चित्त त्याकडे प्रवण, प्रवृत्त आणि प्रभारित झाल्यामुळे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यावर. आणि सत्य पाहिलेल्या (सत्य साक्षात्कारी) आर्यश्रावकांना उपचार समाधी प्राप्त होते, असा अभिप्राय आहे. किंवा इतरांनाही मरणसंज्ञा निश्चित करताना (उपचार समाधी प्राप्त होते). येथे नीवरण (अडथळे) दूर झाल्यामुळे आणि ध्यान-अंगे प्रकट झाल्यामुळे उपचार समाधीची प्राप्ती समजावी. अशा प्रकारे चाळीस कम्मट्ठानांमध्ये यथायोग्य समथ ध्यानांची प्रवृत्ती दर्शवून, आता त्या समथ ध्यानांमध्ये कसिण ध्यानांचे फळ असणाऱ्या अभिज्ञांची प्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी 'अभिज्ञा रूपाने प्रवृत्त होणारे' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ज्याने पूर्वपुण्य केले आहे, किंवा ज्याने अलीकडच्या जन्मात समथ ध्यानांचा अभ्यास केला आहे, किंवा ज्याने बोधिसंभार पूर्ण केले आहेत असा जो महापुरुष आहे, त्याला आठ किंवा नऊ प्रकारची समथ ध्याने सिद्ध होत असताना अभिज्ञा देखील सिद्ध होतेच. काही जण म्हणतात की, केवळ रूपावचर ध्याने सिद्ध होत असतानाही अभिज्ञा सिद्ध होतेच. म्हणूनच अट्ठसालिनी आणि विसुद्धिमग्ग मध्ये आरूप्प ध्यानांना प्रत्यय (कारण) भाव प्राप्त न झालेल्या आकाशकसिण ध्यानाला देखील अभिज्ञा निर्माण करण्याचे सामर्थ्य असल्याचे सांगितले आहे. परंतु दीघनिकाय अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, आठ समापत्तींमध्ये चौदा प्रकारांनी वशित्व मिळवल्याशिवाय पुढील अभिज्ञांची प्राप्ती होत नाही. परंतु ते (विधान) विशिष्ट व्यक्ती वगळता उर्वरित अनेक नवशिक्या कुलपुत्रांच्या सामान्य नियमाच्या अपेक्षेने म्हटले आहे, हे योग्य आहे. म्हणूनच विसुद्धिमग्ग मध्ये म्हटले आहे की, 'या चौदा प्रकारांनी चित्ताचे दमन न करता, पूर्वी भावना (अभ्यास) न केलेल्या नवशिक्या योगावाचराला ऋद्धि-विकुब्बन (ऋद्धि चमत्कार) साध्य होईल, हे शक्य नाही.' म्हणून अशा आठ समापत्तींमध्ये वशित्व मिळवलेल्या, अभिज्ञा कार्यात नवशिक्या असलेल्या कुलपुत्रांनी कसिण अनुलोम, कसिण प्रतिलोम इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या चौदा प्रकारांनी आपल्या रूपावचर पाचव्या ध्यानाच्या चित्ताचे दमन करून, त्याला तीक्ष्ण, शूर आणि अभिज्ञा प्रवृत्त करण्यास योग्य बनवून, 'आता मी ऋद्धि-विकुब्बन करीन' असा आरंभ करणाऱ्यांच्या अभिज्ञा रूपाने प्रवृत्त होणारे रूपावचर पाचवे ध्यान रूप इत्यादी सहा आलंबनांमध्ये यथायोग्य अर्पित होते, असा संबंध समजावा. अभिज्ञा-पादक पाचव्या ध्यानातून उठून म्हणजे - अभिज्ञेचा आधार होण्यासाठी जे अभिज्ञा-जातीय रूपावचर पाचवे ध्यान सर्वप्रथम प्राप्त केले जाते, त्यानंतर भवंग प्रवृत्तीच्या रूपाने त्यातून उठून. अधिष्ठान करण्यायोग्य म्हणजे - अधिष्ठेय. सवत्थुक (वस्तूने युक्त) शंभर रूपे, हजार रूपे इत्यादी निर्मित रूपे. ते अधिष्ठेय ज्याच्या सुरुवातीला आहे अशा अवत्थुक (वस्तूरहित) आविर्भाव, तिरोभाव इत्यादी कर्माला 'अधिष्ठेयादी' म्हणतात. आवर्जन करून (चित्त एकाग्र करून) परिकर्म करणाऱ्यासाठी - येथे ऋद्धिविधीमध्ये सर्वप्रथम ज्या ज्या शंभर इत्यादी निर्मित रूपांची किंवा आविर्भाव इत्यादी निर्मित कर्मांची निष्पत्ती करण्याची इच्छा असते, त्याचे त्याचे आवर्जन करून, 'मी शंभर व्हावे, हजार व्हावे' किंवा 'शंभर होवो, हजार होवो' किंवा 'हे आणि हे होवो, अशा अशा प्रकारे होवो' असे परिकर्म करणाऱ्यासाठी. परंतु दिव्य श्रोत्र (दिव्य कान) इत्यादींमध्ये ज्या ज्या आलंबनाला ऐकण्याची, पाहण्याची, जाणण्याची किंवा अनुस्मरण करण्याची इच्छा असते, त्याचे त्याचे आवर्जन करून 'मी अमुक अमुक व्यक्तीचा आवाज ऐकतो' इत्यादी प्रकारे परिकर्म करणाऱ्यासाठी. परंतु अट्ठकथेमध्ये परिकर्म करून पुन्हा पादक ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करणे सांगितलेच आहे. जसे म्हटले आहे - 'अभिज्ञा-पादक ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करून, त्यातून उठून जर शंभर (रूपे) इच्छित असेल, तर 'मी शंभर व्हावे' असे परिकर्म करून पुन्हा अभिज्ञा-पादक ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करून, त्यातून उठून अधिष्ठान करतो. अधिष्ठान चित्ताबरोबरच शंभर रूपे होतात.' तेथे सुरुवातीला पादक ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करणे हे परिकर्म चित्ताच्या समाधानासाठी (एकाग्रतेसाठी) असते. तर नंतरचे (पादक ध्यान) अभिज्ञेला अतिरिक्त बळ देण्यासाठी असते. कारण पादक ध्यानाच्या बळाने चांगल्या प्रकारे समाहित झालेले परिकर्म चित्त आपल्या विषयात अभिज्ञा चित्ताच्या गतीचे (समान) होते. पुब्बेनिवास-अनुस्मरण (पूर्वजन्म स्मरण) काळात त्याच चित्ताने त्या जन्मातील भूतकाळातील धर्मसमूहाला प्रतिसंधीपर्यंत (पुनर्जन्माच्या क्षणापर्यंत) जाणतो. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये त्या संप्रयुक्त ज्ञानाला 'परिकर्म-समाधी-ज्ञान' म्हटले आहे. त्याला 'अतीतंस-ज्ञान' (भूतकाळाचे ज्ञान) असेही म्हणतात. उर्वरित अभिज्ञांमध्येही त्या ज्ञानाचा विषयविशेष यथायोग्य सांगावा. परंतु स्थविरांच्या मते, नंतरचे पादक ध्यानाची समापत्ती प्राप्त करणे सर्वांच्या बाबतीत होत नाही. कारण अभिज्ञांमध्ये वशित्व प्राप्त झालेल्यांना पुन्हा पादक ध्यानाची गरज नसते, म्हणून ते येथे घेतले नाही, असे समजावे. रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये यथायोग्य अर्पित होते - येथे ऋद्धिविध ज्ञान सर्वप्रथम तिन्ही काळातील सहा आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होते. कारण ते रूप इत्यादी सहा आलंबन धर्मांमध्ये ज्याची ज्याची निष्पत्ती करते, त्याला त्याला आलंबन करून प्रवृत्त होते. परंतु पादक ध्यान चित्त शरीराच्या गतीचे अधिष्ठान करून दृश्य शरीराने आकाशात गमन करताना, भूतकाळातील पादक ध्यान चित्ताला आलंबन करून प्रवृत्त होते. शरीराला चित्ताच्या गतीचे अधिष्ठान करून अदृश्य शरीराने गमन करताना, वर्तमानकालीन रूपकायाला आलंबन करून प्रवृत्त होते. अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या त्या ज्ञानाचे काही रूप केवळ आलंबन मात्र असते, काही आलंबन-पुरेजात असते, तर काही वत्थु-आलंबन-पुरेजात असते, असे समजावे. 'भविष्यात हे असे होवो' अशा अधिष्ठान काळात ते भविष्यकालीन त्या त्या रूपधर्माला आलंबन करून प्रवृत्त होते. वर्तमानकालीन शब्द हा दिव्य श्रोत्राचे आलंबन असतो. 'भूतकाळातील सात दिवस आणि भविष्यकाळातील सात दिवस' या दरम्यानच्या काळात भूत, भविष्य आणि वर्तमानकालीन दुसऱ्याचे चित्त किंवा चार स्कंध हे चेतोपरिय ज्ञानाचे आलंबन असतात. कारण चित्त जाणणारा मनुष्य, त्या संप्रयुक्त धर्मांना देखील इच्छित असल्यास जाणतोच. आणि असे करून पट्ठान मध्ये 'कुशल स्कंध हे चेतोपरिय ज्ञानाचे आणि यथाकम्मूपग ज्ञानाचे आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत' असे दोन्ही ज्ञान एकत्र करून सांगितले आहे. आणि येथे अट्ठकथेमध्ये दुसऱ्याच्या चित्ताचे वर्तमानकालीन आलंबनत्व हे संतती (प्रवाह) किंवा अद्धा (काळ) च्या रूपाने जोडले आहे. जर क्षणिक रूपाने जोडले, तर आवर्जनात वर्तमानकालीन कोणत्याही एका चित्ताचे आवर्जन करून ते निरुद्ध (नष्ट) झाल्यावर जवन देखील त्याच आवर्जनासोबत निरुद्ध झालेल्या भूतकालीन चित्ताला ग्रहण करतात, त्यामुळे ते काळाच्या दृष्टीने आवर्जनासोबत भिन्न आलंबन असणारे ठरतात. आणि मार्ग-फल-वीथी व्यतिरिक्त इतर ठिकाणी केवळ काळाच्या दृष्टीने त्यांचे त्याच्याशी भिन्न आलंबन असणे अट्ठकथाचार्यांना मान्य नाही. म्हणून अशा ठिकाणी वर्तमान हे संततीच्या रूपाने आणि अद्धाच्या रूपाने ग्रहण करणे योग्य आहे. परंतु मूलटीकेमध्ये क्षणिक वर्तमानाच्या रूपानेच जोडले आहे. कारण अभिधम्मात 'अतीतारम्मण-तिक' हे केवळ संतती आणि अद्धाच्या रूपाने सांगितले आहे, असे म्हणता येत नाही. अन्यथा 'वर्तमान धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असे म्हणावे लागले असते. परंतु तसे म्हटले नाही. तर 'भूतकाळचा धर्म हा वर्तमान धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे' असेच म्हटले आहे. म्हणून आवर्जन इत्यादी सर्व चित्ते वैयक्तिकरित्या आपल्या क्षणानुसार सोबत उत्पन्न झालेल्या दुसऱ्याच्या चित्तांना ग्रहण करतात, हे योग्य आहे. आणि ते धर्माच्या दृष्टीने भिन्न आलंबन असणारे ठरत नाहीत, कारण ग्रहण करण्याचा प्रकार अभिन्न आहे. कारण आवर्जन देखील 'चित्त' म्हणूनच आवर्जन करते आणि जवने देखील 'चित्त' म्हणूनच जवन करतात, आणि ती सर्व चित्तेच असतात. परंतु भूतकाळातील अनंतर च्युतीपासून (मृत्यूपासून) घेऊन भूतकालीन स्कंध, स्कंधांशी संबंधित गोत्र-कसिण-निमित्त इत्यादी प्रज्ञप्ती आणि निर्वाण हे पुब्बेनिवास ज्ञानाचे आलंबन असतात. वर्तमानकालीन रूपालंबन हे दिव्य चक्षूचे आलंबन असते. अशा प्रकारे रूप इत्यादी सहा आलंबनांमध्ये यथायोग्य अर्पित होते. आता अभिज्ञा रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या त्या पाचव्या ध्यानाचा कार्याच्या भेदाने भेद दर्शवण्यासाठी 'इद्धिविधं' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. त्यामध्ये ज्याचे ज्याचे अधिष्ठान करतो आणि ज्या ज्या प्रकारे अधिष्ठान करतो, त्याचे त्याचे त्या त्या प्रकारे सिद्ध होणे म्हणजे 'इद्धि' (ऋद्धि). तिचे प्रकार किंवा भेद म्हणजे 'इद्धिविध'. ते अधिष्ठान-ऋद्धि, विकुब्बन-ऋद्धि आणि मनोमय-ऋद्धि या रूपाने तीन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये स्वतःचा मूळ वर्ण (रूप) न सोडता, त्याचेच शंभर, हजार इत्यादी अनेक रूपे करण्याच्या रूपाने किंवा आकाशात गमन इत्यादी रूपाने किंवा बाहेर नाना प्रकारचे चमत्कार दाखवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी ऋद्धि म्हणजे 'अधिष्ठान-ऋद्धि' होय. परंतु मूळ वर्ण सोडून स्वतःलाच कुमार, नाग इत्यादी रूप देऊन दाखवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी ऋद्धि म्हणजे 'विकुब्बन-ऋद्धि' होय. स्वतःच्या शरीराच्या आत दुसरे पूर्णपणे स्वतःसारखेच शरीर निर्माण करून, ते बाहेर काढून दाखवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी ऋद्धि म्हणजे 'मनोमय-ऋद्धि' होय. दिव्यामध्ये (स्वर्गात) असणारे ते दिव्य. देवलोकात उत्पन्न झालेले असा अर्थ आहे. जे दिव्य आहे आणि श्रोत्र (कान) आहे ते 'दिव्य श्रोत्र'. देवांच्या उत्कृष्ट कर्मामुळे उत्पन्न झालेले, दूर असलेले आणि झाकलेले आलंबन देखील ग्रहण करण्यास समर्थ असणारे प्रसाद-श्रोत्र. दिव्य श्रोत्रासारखे असल्यामुळे या अभिज्ञा-ज्ञानाला देखील 'दिव्य श्रोत्र' म्हटले जाते. किंवा कसिण ध्याना नावाच्या दिव्य विहाराने प्राप्त झाल्यामुळे आणि स्वतः त्या दिव्य विहारात समाविष्ट असल्यामुळे जे दिव्य आहे आणि श्रोत्र आहे ते 'दिव्य श्रोत्र'. ज्याद्वारे दुसऱ्याचे चित्त जाणतात ते 'परचित्तविजानन'. त्यालाच 'चेतोपरियाय' म्हणतात, कारण ज्याद्वारे (चित्ताची मर्यादा) ठरवून जाणतात, म्हणून त्याला 'चेतोपरिय-ज्ञान' असेही म्हणतात. पूर्व निवास म्हणजे भूतकाळातील जन्मांमध्ये स्वतःच्या सहा द्वारांमध्ये स्पष्टपणे जाणलेले धर्म. पूर्वीच्या भूतकाळातील जन्मांमध्ये गोचर निवासाच्या रूपाने जेथे स्वतःची सहा द्वारांची चित्ते राहिली, म्हणून त्याला 'पूर्व निवास' म्हणतात. सर्वज्ञ बुद्धांच्या बाबतीत मात्र इतरांच्या सहा द्वारांनी ग्रहण केलेले धर्म देखील 'पूर्व निवास' ठरतातच. पूर्व निवासाचे अनुस्मरण म्हणजे 'पुब्बेनिवासानुस्सति' (पूर्वजन्म स्मरण). येथे मात्र त्या संप्रयुक्त ज्ञानाचा अभिप्राय आहे. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने जे दिव्य आहे आणि चक्षू (डोळा) आहे ते 'दिव्य चक्षू'. त्याच्यासारखे असल्यामुळे या अभिज्ञा-ज्ञानाला देखील 'दिव्य चक्षू' म्हटले जाते. दिव्य विहाराच्या रूपाने प्राप्त झाल्यामुळे आणि स्वतः दिव्य विहारावर आश्रित असल्यामुळे जे दिव्य आहे आणि चक्षू आहे ते 'दिव्य चक्षू'. यथाकम्मूपग ज्ञान (कर्मानुसार गती जाणणारे ज्ञान) आणि अतीतंस ज्ञान (भविष्यकाळाचे ज्ञान) ही दोन ज्ञाने याच (दिव्य चक्षूच्या) परिवारातील ज्ञाने (परिभंड ज्ञाने) आहेत. कारण त्यांच्या प्राप्तीसाठी वेगळे चित्तदमन किंवा परिकर्म करावे लागत नाही. दिव्य चक्षू ज्ञान प्राप्त झाल्यावर ती देखील प्राप्त होतातच. त्यामध्ये दिव्य चक्षूने नरकामध्ये दुःख किंवा देवलोकात सुख अनुभवणाऱ्या प्राण्यांना पाहून, 'मी त्यांचे भूतकाळातील कर्म जाणीन' असे परिकर्म करणाऱ्याचे ते कर्माला आलंबन करणारे 'यथाकम्मूपग ज्ञान' प्रवृत्त होते. 'तेथून च्युत होऊन (मरण पावून) ते कोठे उत्पन्न होतील?' अशा प्रकारे त्यांच्या भविष्यातील प्रवृत्तीला पाहण्यासाठी परिकर्म करणाऱ्याचे त्यांच्या भविष्यकालीन स्कंधांना आलंबन करणारे 'अनागतंस ज्ञान' प्रवृत्त होते. पूर्वजन्म स्मरणाप्रमाणेच सर्व भविष्यकालीन धर्मसमूह हा याचे आलंबन असतोच. कारण हे ज्ञान आपल्या विषयात सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या गतीचे (समान) असते, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे।

විභාවනියං පන

विभावनीमध्ये तर

අනාගතෙ සත්තදිවසතො පට්ඨාය චිත්තචෙතසිකධම්මා දුතීයදිවසතො පට්ඨාය යංකිඤ්චි ආරම්මණං එතස්ස විසයොති අධිප්පෙතං. තම්පි යුත්තංවිය දිස්සති.

भविष्यात सात दिवसांपासून सुरू होणारे चित्त आणि चेतसिक धर्म, आणि दुसऱ्या दिवसापासून सुरू होणारे कोणतेही आलंबन हा याचा विषय आहे, असा अभिप्राय आहे. ते देखील योग्यच वाटते.

නහි භවන්තරෙපි අනාවතධම්මෙ ජානිතුං සමත්ථං එතං ඉමස්මිං භවෙ අනාගතධම්මෙ නජානාතීති සක්කා භවිතුං. යථා චෙතං, තථා පුබ්බෙනිවාසඤාණංපි ඉමස්මිං භවෙ පරසන්තානගතෙ අතීතධම්මෙති. පාළියං පන අට්ඨකථාසුච භවන්තරගතධම්මෙහි එව ඤාණද්වයං යොජිතං. තං පන අසාධාරණකාලවසෙන ආනුභාවවිසෙසපාකටත්ථං යොජිතන්ති යුත්තං සියාති. ගොචරභෙදොති දසකසිණාදීසු ගොචරෙසු සමථජ්ඣානානං පවත්තිභෙදො.

कारण, दुसऱ्या जन्मातील देखील अनावृत धर्मांना जाणण्यास समर्थ असलेले हे ज्ञान या जन्मातील भविष्यकालीन धर्मांना जाणत नाही, असे होणे शक्य नाही. आणि जसे हे आहे, तसेच पूर्वनिवासज्ञान देखील या जन्मातील दुसऱ्याच्या चित्तसंततीमधील भूतकालीन धर्मांना जाणणारे आहे. परंतु पाळी आणि अट्ठकथांमध्ये तर जन्मांतरातील धर्मांशीच या दोन्ही ज्ञानांचा संबंध जोडला गेला आहे. परंतु ते असाधारण काळाच्या वशाने विशेष प्रभावाचे प्रगटीकरण करण्यासाठी जोडले गेले आहे, असे मानणे योग्य ठरेल. गोचरभेद म्हणजे दहा कसिण इत्यादी गोचरांमध्ये (विषयांमध्ये) समथ ध्यानांच्या प्रवृत्तीचा भेद होय.

සමථකම්මට්ඨානනයො.

समथकर्मस्थाननय.

171. සබ්බලොකියමහාජනෙහි යථාදිට්ඨං පුග්ගලසත්තඉත්ථි පුරිසාදිකං නිච්ච ධුව සුඛ අත්ත නිමිත්තඤ්ච අතික්කමිත්වා විසෙසෙන පස්සන්ති එතායාති විපස්සනා. කිරියා කම්මං. භාවනාපයොගො. විපස්සනාය කම්මං විපස්සනාකම්මං. විපස්සනා එව වා කම්මන්ති විපස්සනා කම්මං. විපස්සනාකම්මස්ස ඨානං අධිට්ඨානං භුමීති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. ඛන්ධාදිධම්මජාතං. විපස්සනා කම්මමෙව වා උත්තරුත්තරස්ස භාවනා විසෙසස්ස ආනිසංසවිසෙසස්සවා ඨානං ආසන්නකාරණන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධි සඞ්ගහො තීණි ලක්ඛණානීතිආදිනා සම්බන්ධො. නිච්චසීලමෙව සයඤ්ච දුස්සිල්‍යමලතො විසුද්ධත්තා කායං වාචඤ්ච තතො විසොධනතො විසුද්ධීති සීලවිසුද්ධි. සුභාවිත චිත්තසන්තානමෙව සයඤ්ච [Pg.432] නීවරණමලතො විසුද්ධත්තා තංසමඞ්ගිපුග්ගලඤ්ච තතො විසොධනතො විසුද්ධීති චිත්තවිසුද්ධි. චිත්තසීසෙන චෙත්ථ සමාධි අධිප්පෙතො. ධම්මවවත්ථානඤාණසඞ්ඛාතා දිට්ඨිඑව තං සමඞ්ගිපුග්ගලං සක්කායදිට්ඨිමලතො විසොධනතො විසුද්ධීති දිට්ඨිවිසුද්ධි. සොළසවිධං අට්ඨවිධං කඞ්ඛං විතරන්ති අතික්කමන්ති එතායාති කඞ්ඛාවිතරණා. පච්චයපරිග්ගහඤාණං. සා එව තංසමඞ්ගිපුග්ගලං අහෙතු දිට්ඨි විසමහෙතුදිට්ඨීහි සද්ධිං යථාවුත්තාහි දුවිධාහි කඞ්ඛාහි විසොධනතො විසුද්ධීති කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි. මග්ගොච අමග්ගොච මග්ගාමග්ගා. තත්ථ ඤාණදස්සනවිසුද්ධාධිගමනස්ස උපායභූතො මනසිකාරවිධිවා අරියමග්ගොවා මග්ගොනාම. තස්ස අනුපායභූතො මනසිකාරොවා අධිමානවත්ථූනිවා අමග්ගොනාම. මග්ගස්ස මග්ගතො අමග්ගස්සච අමග්ගතො ජානනං දස්සනඤ්ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනං. තමෙව තංසමඞ්ගීපුග්ගලං අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො විසුද්ධීති මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. උපරි විසෙසං පටිපජ්ජන්ති එතායාති පටිපදා. විපස්සනාපරංපරසඞ්ඛාතො පුබ්බභාගමග්ගො. පටිපදාභූතං ඤාණදස්සනන්ති පටිපදාඤාණදස්සනං. තමෙව නිච්චසඤ්ඤාදිතො විසුද්ධත්තා විසුද්ධීති පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිනාම, අරියමග්ගඤාණසඞ්ඛාත ඤාණදස්සනමෙව සම්මොහමලතො විසුද්ධත්තා විසුද්ධීති ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනාම. එත්ථච සුතමයාදිවසෙන සිද්ධං අනුමාන ඤාණංපි ඤාණමෙවාති තං පටික්ඛිපිත්වා අත්ථපච්චක්ඛඤාණමෙව ගහෙතුං සබ්බත්ථ දස්සනගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ලක්ඛීයන්ති සල්ලක්ඛීයන්ති ඉමෙ අනිච්චාඑවාති එකන්තෙන විනිච්ඡීයන්ති ධම්මා එතෙනාති ලක්ඛණං අනිච්චතා එව ලක්ඛණන්ති අනිච්චලක්ඛණං. පුබ්බපදෙ භාවපච්චයලොපො. අඤ්ඤොහි අනිච්චො, අඤ්ඤා අනිච්චතාති. තත්ථ යථාගමනක්‍රියායොගෙන පුරිසො ගතොති වුච්චති. න පන ගමන ක්‍රියා පුරිසො. නච පුරිසො ගමනක්‍රියා. අඤ්ඤා හි ක්‍රියා, අඤ්ඤො පුරිසො. තථා අනිච්චතායොගෙන සබ්බො සඞ්ඛතධම්මො අනිච්චොති වුච්චති. න පන අනිච්චතා සො ධම්මො, නච සො ධම්මො අනිච්චතා. අඤ්ඤා හි අනිච්චතා, අඤ්ඤො සො ධම්මොති. කතමා පන සා අනිච්චතාති. විපරිණාමා කාරො. ජීරණාකාරො [Pg.433] භිජ්ජනාකාරොති වුත්තං හොති. තං පන ආකාරං දිස්වා තදාකාරවන්තෙ ධම්මෙ ඤාණං පවත්තති අයං ධම්මො අනිච්චොති. තස්මා සා අනිච්චතායෙව ඉධ ලක්ඛණන්තිපි වුච්චතීති. එසනයො සෙසෙසුපි ද්වීසු. තත්ථ පන අභිණ්හසංපටිපීළනාකාරො දුක්ඛතානාම. අවසවත්තනාකාරො අනත්තතානාමාති. යථාවුත්තාය පන අනිච්චතාය සහ අනිච්චස්ස ධම්මස්ස අනිච්චෙන වා ධම්මෙන සහ අනිච්චතාය අනුඅනුපස්සනා අනිච්චානුපස්සනා. එස නයො සෙසාසුපි ද්වීසු. යාව සරීරෙ ධම්මානං තිවිධලක්ඛණයුත්තතා අත්තනො ඤාණෙන පඤ්ඤායති. තාව තෙසු තිවිධලක්ඛණවිභාවනවසෙන පුනප්පුනං මසනං ආමසනං සම්මසනං. සම්මසනාකාරෙන පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උදයො වුච්චති තංතං ඛණානුරූපං තංතං පච්චයානුරූපඤ්ච නවනවානං ධම්මානං පාතු භාවො චෙව උපරුපරි වඩ්ඪනඤ්ච. වයො වුච්චති යත්ථ යත්ථ ලද්ධපච්චයා නවනවා ධම්මා පාතුභවන්ති චෙව වඩ්ඪන්තිච. තත්ථ තත්ථ අලද්ධපච්චයානං පුරාණධම්මානං අන්තරධානං. සමූහ සන්තතිවසෙන පන උදයපක්ඛස්සවා වයපක්ඛස්සවා සමනුපස්සනඤාණං උදයබ්බයඤාණං. තෙසු පන ද්වීසු පක්ඛෙසු උදයකොට්ඨාසොනාම උපරුපරි පාකටො හුත්වා ආගච්ඡති. වයකොට්ඨාසො පන අපාකටො. සො එව ච අනිච්චතාය පරමා කොටීති තස්සෙව සුට්ඨුතරං සමනුපස්සනඤාණං භඞ්ගඤාණං. භඞ්ගෙ දිට්ඨෙ එවං භිජ්ජනසභාවානං ධම්මානං අනෙකසහස්සසොක දුක්ඛවත්ථුභාවෙන තථා තථා භායිතබ්බපකාරසමනුපස්සනඤාණං භයඤාණං නාම. ලොකෙ පන කිඤ්චි භයවත්ථුං පස්සන්තාපි ආසන්නෙ අඤ්ඤස්මිං පටිසරණෙ සති න භායන්ති. අසති එව භායන්ති. එවං භායිතබ්බානං තෙසං සබ්බසො අඤ්ඤපටිසරණාභාවදස්සනං ආදීනවඤාණං නාම. කුතොචි පටිසරණාභාවෙන තෙහි උක්කණ්ඨතාකාර සහිතං විපස්සනාඤාණං නිබ්බිදාඤාණංනාම. නිබ්බින්දීයමානෙහි තෙහි අත්තානං විමුච්චිතුං අජ්ඣාසයසහිතං විපස්සනාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං නාම. සුට්ඨු මුච්චිතුං ඉච්ඡන්තස්ස සීඝං මුච්චනත්ථං තෙසං ධම්මානං චත්තාලීසාය ආකාරෙහි අනෙකාදීනවරාසි භාව [Pg.434] පටිසඞ්ඛානවසෙන සුට්ඨුවිප්ඵාරතරං පවත්තමානං විපස්සනා ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං නාම. තෙසං පන අනෙකාදීනවරාසිභාවෙ සුට්ඨු දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරෙසු නිකන්තියා පරියාදින්නාය ඉදානි මුච්චනුපායො ලද්ධොති අධිමත්තබ්‍යාපාරං අකත්වා සමෙන වායාමෙන සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තස්ස සඞ්ඛාරපරිග්ගහෙ මජ්ඣත්තාකාරසහිතං සඞ්ඛාරෙසුවා භයඤ්ච නන්දිඤ්ච පහාය උදාසිනභාවසහිතං විපස්සනාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණංනාම. උපරි මග්ගප්පවත්තිං වහිතුං සමත්ථභාවෙන මග්ගුප්පත්තියා අනුලොමෙහි ථාමබලෙහි සම්පන්නං විපස්සනාඤාණං අනුලොමඤාණං නාම. හෙට්ඨිමානංවා ඤාණානංතං අනුලොමං හොති ලක්ඛණත්තයස්ස සුට්ඨුතරං විභාවනතො. උපරිමග්ගස්සවා අනුලොමං හොති තස්ස පරිකම්මභාවතො, පදට්ඨානත්තාචාතිපි අනුලොමඤාණං නාමාති. අත්ත ජීවසුඤ්ඤතාදස්සන බලෙන ඛන්ධෙසු කිලෙසබන්ධනතො විමුච්චමානො මග්ගො සුඤ්ඤතාවිමොක්ඛො නාම. සඞ්ඛාරානං යානි නිමිත්තානි කිලෙසානං අවස්සයො හොති. තානි විධමිත්වා සබ්බසො ධම්මානං අනාථ භාව දස්සන බලෙන විමුච්චමානො මග්ගො අනිමිත්තොවිමොක්ඛො නාම. සඞ්ඛාරෙසු සබ්බසො අස්සාසාභාව දස්සනබලෙන විමුච්චමානො මග්ගො අප්පණිහිතොවිමොක්ඛොනාම. සුඤ්ඤතානුපස්සනාති අනත්තානුපස්සනා. සා හි ධම්මානං සමූහඝන සන්තතිඝන කිච්චඝන ආරම්මණඝනෙසු තංතංඝන විනිබ්භුජ්ජන වසෙන පවත්තත්තා අත්තා ඉති ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි සාරස්ස අභාවානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනාති වුච්චති. අනිමිත්තා නුපස්සනාති අනිච්චානුපස්සනා. සාපි හි සන්තති විච්ඡෙදන වසෙන පවත්තත්තා අහන්ති ගහිතස්ස නිමිත්තස්ස විධමනතො අනිමිත්තානුපස්සනාති වුච්චති. අපණිහිතානුපස්සනාති දුක්ඛා නුපස්සනා. සාපි හි මහාආදීනවරාසි භාව විභාවනවසෙන පවත්තත්තා ඉදං මම එතං මමාති ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි පණිහිත ගුණස්ස අභාවානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනාති වුච්චතීති. පාතිමොක්ඛසංවරසීලන්ති විනයපඤ්ඤත්තිසීලං. තඤ්හි සබ්බලො කියසීලානං ජෙට්ඨකත්තා පතිච හොති. චතුභූමකකුසලානං ආදිපභවභූතත්තා [Pg.435] මුඛඤ්ච. ඉති පතිමුඛට්ඨෙන පාතිමොක්ඛන්ති වුච්චති. තමෙවච දුස්සිල්‍යමග්ගස්ස සංවරණතො පිදහනතො සංවරොති වුච්චතීති. යෙසං ධම්මානං උප්පත්තියා චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි විඵන්දිතානි හොන්ති. ලොලානි හොන්ති. තදනුබන්ධාච අකුසලධම්මා උප්පජ්ජන්ති. තෙසං උප්පත්ති මග්ගස්ස සංවරණවසෙන පවත්තමානා සති ඉන්ද්‍රිය සංවරොනාම. සො එව සීලන්ති ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. ආජීවන්ති ජීවිතං කප්පෙන්ති එතෙනාති ආජීවො. පච්චයපරියෙසනවායාමො. සොයෙව බුද්ධපටිකුට්ඨෙහි පුප්ඵදානාදීහි මිච්ඡාපයොගෙහි තිවිධකුහනවත්ථුහිච පරිසුද්ධත්තා ආජීවපාරිසුද්ධිනාම. සා එව සීලන්ති සමාසො. තථාරූපෙන පරිසුද්ධෙන භික්ඛාචාරාදිනා පයොගෙන පටිලද්ධානං පච්චයානං පටිග්ගහණ පරිභුඤ්ජනකාලෙසු සම්මොහස්ස ගෙධස්ස මදස්ස පමාදස්සච පහානත්ථං තංතංපයොජනමරියාදංවා පටිකූලලක්ඛණංවා ධාතුමත්තලක්ඛණංවා පරිග්ගහණ පච්චවෙක්ඛනවසෙන පවත්තං පච්චයසෙවනෙ පටිසඞ්ඛාඤාණං පච්චය සන්නිස්සිතසීලංනාම. පරිසුජ්ඣතීති පරිසුද්ධි. පරිසුද්ධිඑව පාරිසුද්ධි. සා එව සීලන්ති සමාසො. චත්තාරි පාරිසුද්ධිසීලානීති චතුපාරි සුද්ධිසීලං. චිත්තවිසුද්ධීති එත්ථ චිත්තසද්දෙන සමාධි නිද්දිට්ඨොති වුත්තං දුවිධොපිසමාධි චිත්තවිසුද්ධිනාමාති. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨාන වසෙනාති එත්ථ ධම්මානං පච්චත්තසභාවො ලක්ඛණංනාම. අග්ගිස්ස උණ්හත්තං විය. තෙන සභාවෙන සාධෙතබ්බං කිච්චංවා සාධනපච්චයා පටිලද්ධගුණසඞ්ඛාතා සම්පත්තිවා රසොනාම. අග්ගිස්ස පරිවාචන ජොතනානි විය. සා එව සම්පත්තිවා කාරියසඞ්ඛාතං ඵලංවා පච්චුපට්ඨානංනාම. අග්ගිස්ස ධූමො විය. අත්තනො උප්පත්තියා අසාධාරණපච්චයසඞ්ඛාතං ආසන්නකාරණං පදට්ඨානංනාම. තෙසං වසෙන නාමස්සච රූපස්සච පරිග්ගහො ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණං නාමරූපවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධිනාම. එත්ථච පරිග්ගහො දුවිධො සඞ්ඛෙප පරිග්ගහො විත්ථාරපරිග්ගහොති. තත්ථ අජ්ඣත්තධම්මෙ ද්විධා කත්වා ඉදං නාමමෙව, න රූපං. ඉදං රූපමෙව, න නාමං. අඤ්ඤං නාමං අඤ්ඤං රූපං. තදුභයතොච අඤ්ඤො අත්තාවා ජීවොවා සත්තොවා පුග්ගලොවා මනුස්සොවා දෙවොවා බ්‍රහ්මාවා නත්ථීති එවං පච්චක්ඛතො සුදිට්ඨං කත්වා [Pg.436] පරිග්ගණ්හනං සඞ්ඛෙපපරිග්ගහොනාම. ඤාණුත්තරිකොහි පුග්ගලො එත්තකමත්තෙනපි සක්කායදිට්ඨිං වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති සද්ධිං සඤ්ඤා චිත්තවිපල්ලාසෙහීති. තයො හි විපල්ලාසා. යථාහ-අනත්තනි අත්තාති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසොති. තත්ථ සත්ථුසාසනධම්මෙ සුට්ඨු පතිට්ඨිතෙන සද්ධාමත්තෙනපි දිට්ඨි විපල්ලාසො වික්ඛම්භිතො හොති. ඉතරෙ පන නාමරූපපරිග්ගහෙ කතෙයෙව වික්ඛම්භිතා හොන්ති. යාවච එතෙ ද්වෙ අවික්ඛම්භිතා හොන්ති. තාව නාමරූපපරිග්ගහොච අපරිසුද්ධොයෙව හොති. තංමූලිකාච කිලෙසධම්මා අවික්ඛම්භිතා එව හොන්තීති අපිච. චතුන්නං ආහාරානං වසෙන චතුධා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන පඤ්චධා, ඡන්නං ධාතූනං වසෙන ඡධාතිආදිනා නයෙන නාමරූපං පරිග්ගහෙ තබ්බමෙව. තත්ථ ඡ ධාතුයොනාම පථවිධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු ආකාසධාතු විඤ්ඤාණධාතුයො. පක්කුසාති කුලපුත්තො හි ඉමා ඡ ධාතුයො පරිග්ගණ්හිත්වා අනාගාමිඵලං පත්වා චපිත්වා සුද්ධාවාසෙසු නිබ්බත්තොති. යත්තකෙ වා පන ධම්මෙ පරිග්ගණ්හන්තො අත්තා මෙති පවත්තමානෙ සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨි විපල්ලාසෙ වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති. තත්තකාපි පරිග්ගහෙතබ්බා යෙවාති. ඉමස්මිං පන සඞ්ගහපකරණෙ යො යො චිත්තචෙතසික විභාගො රූපවිභාගොච හෙට්ඨා වුත්තො. තස්ස සබ්බස්ස වසෙන නාමරූපස්ස පරිග්ගණ්හනං විත්ථාරපරිග්ගහොනාම. අයංපන ආදිකම්මිකානං අවිසයො. පටිවිද්ධචතුසච්චානං පන ආභිධම්මිකත්ථෙරානං එව විසයොති වෙදිතබ්බො. නාමරූපං පරිග්ගණ්හන්තස්ස පන නාමරූප මත්තතො උද්ධං අඤ්ඤස්ස කස්සචි අභාවදස්සනතොච සරීරබ්භන්තරෙ ජීවසඤ්ඤිතො අත්තා අත්ථි. සො කරොති, සො පටිසංවෙදෙති, සංසරති, සන්ධාවතීති එවං පවත්තා දිට්ඨි පහීයති. සුද්ධෙ නාමෙ එවවාරූපෙ එවවා පුග්ගලසත්තක්‍රියසඤ්ඤිතානං ඊහාබ්‍යාපාරානං සබ්බසො අභාවදස්සනතො තදුභයසංයොගෙඑව තෙසං ලබ්භමානතා දස්සනතොච තදුභයංවා එකමෙකංවා උද්දිස්ස අත්තාති පවත්තා දිට්ඨි පහීයති. අත්තා ජීවො සත්තො පුග්ගලො මනුස්සො දෙවො බ්‍රහ්මාති එවමාදීසු වොහාරෙසුච වොහාර මත්තෙ [Pg.437] අට්ඨත්වා අත්තානාම එකන්තතො අත්ථි ජීවොනාම එකන්තතො අත්ථීතිආදිනා තදත්ථාභිනිවෙසවසෙන අතිධාවනඤ්ච පහීයතීති දට්ඨබ්බං. තදත්ථාභිනිවෙසොතිච අත්තානාම අත්ථි ජීවොනාම අත්ථීතිආදිනා දළ්හතරං අභිනිවෙසො. අතිධාවනන්ති නාමරූපං අත්තාතිආදිනා ගහණං. පච්චයපරිග්ගහොති එත්ථපි දුවිධො පච්චයපරිග්ගහො සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො චාති. තත්ථ වත්ථාරම්මණවසෙන නාමස්ස චිත්තොතුකාහාරවසෙන රූපස්ස අවිජ්ජාතණ්හුපාදානකම්මවසෙන තදුභයස්සච පච්චයං පරිග්ගණ්හන්තො සඞ්ඛෙපතො පරිග්ගණ්හාතිනාම. හෙට්ඨා පච්චයසඞ්ගහෙ විභත්තෙහි පටිච්චසමුප්පාදනය පට්ඨානනයෙහි පරිග්ගණ්හන්තො විත්ථාරතො පරිග්ගණ්හාතිනාම. එත්ථපි පට්ඨානනයෙන පරිග්ගහො ආදිකම්මිකානං අවිසයොඑව. පච්චයං පරිග්ගණ්හන්තස්සපන යථාවවත්ථිතස්ස සබ්බස්ස නාමරූපස්ස සබ්බසො පච්චයායත්තවුත්තිකතාදස්සනතො අහෙතුකදිට්ඨි පහීයති. අත්තනො අනුරූපපච්චයසාමග්ගියා විනා අඤ්ඤථා පවත්තියා අදස්සනතො ඉස්සරනිම්මාන කාලනිම්මානාදිකා විසමහෙතුදිට්ඨිච පහීයති. හෙතුසම්භාරපච්චයෙහි කම්මප්පවත්තියා විපාකප්පවත්තියාච අඤ්ඤස්ස කම්මකාරකස්සවා විපාක වෙදකස්සවා කත්තුනො අභාවදස්සනතො කාරක වෙදක දිට්ඨි පහීයති. අනමතග්ගෙච සංසාරෙ තීසු අද්ධාසු හෙතුඵල පරංපරාවසෙන කෙවලස්ස නාමරූපමත්තස්සෙව පවත්තිදස්සනතො අහොසිං නුඛො අහමතීතමද්ධානන්ති එවමාදිකාය පුග්ගලසත්ත විසයාය සොළසවිධාය කඞ්ඛායච අතික්කමො හොති. සභාවධම්මපවත්තියාච සුට්ඨු දිට්ඨාය දෙසනාධම්මස්ස සුධම්මතා දස්සනතො බුද්ධසුබුද්ධතඤ්ච දිස්වා සත්ථරි කඞ්ඛති ධම්මෙ කඞ්ඛතීතිආදිනයපවත්තා අට්ඨවිධාපි කඞ්ඛා පහීයතීති. ලොකුත්තරධම්මානං සඞ්ඛතානංපි සතං අසම්මසනුපගත්තා තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසූති වුත්තං. අනුසයසමූහනත්ථඤ්ච සම්මසනන්ති කත්වා යත්ථ කාමරාගාදයො අනුසයා අනුසෙන්ති. තෙයෙව ධම්මා සම්මසනාරහා හොන්තීති වුත්තං තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසූති. ඉමස්ස ච පදස්ස ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්සාති ඉමිනා සම්බන්ධො. අතීතාදිභෙදභින්නෙසූති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නජ්ඣත්තබහිද්ධාදීහි [Pg.438] එකාදසහි භෙදෙහි භින්නෙසු. ඛන්ධාදිනයංආරබ්භාති පටිසම්භිදාමග්ගෙ විභත්තං ඛන්ධපඤ්චකං ද්වාරඡක්කං ආරම්මණඡක්කං විඤ්ඤාණඡක්කං ඵස්සඡක්කං වෙදනාඡක්කං සඤ්ඤාඡක්කන්ති එවමාදිකං සම්මසනභූමිවිභාගනයං ආරබ්භ අනුගන්ත්වා තංනයානුසාරෙනාති අත්ථො. තත්ථ පන තෙවීසතියා ධම්මකොට්ඨාසෙසු යස්ස යො කොට්ඨාසො පාකටො හොති. තෙන තං ගහෙත්වා සම්මසනං ආරභිතබ්බං. සක්කොන්තෙන පන සබ්බම්පි ගහෙත්වා ආරභිතබ්බමෙව. කලාපවසෙනසංඛිපිත්වාති ඛන්ධපඤ්චකෙන යෙ රූපං තාව අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදිභෙදභින්නංපි සමානං සබ්බං එකරූපපිණ්ඩභාවෙන සංඛිපිත්වා එස නයො වෙදනා දීසුපීති. තත්‍රායං නයො. යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තංවා බහිද්ධාවා ඔළාරිතංවා සුඛුමංවා හීනංවා පණීතංවා යං දූරෙ සන්තිකෙවා. සබ්බං රූපං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන දුක්ඛං භයට්ඨෙන අනත්තා අසාරකට්ඨෙන. යාකාචි වෙදනා.ල. යාකාචි සඤ්ඤා.ල. යෙකෙචි සඞ්ඛාරා.ල. යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං.ල. සබ්බං විඤ්ඤාණං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන. දුක්ඛං භයට්ඨෙන අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති. එත්ථච සබ්බං රූපං.ල. සබ්බං විඤ්ඤාණන්ති ගහණමෙව කලාපවසෙන සඞ්ඛිපනන්ති දට්ඨබ්බං. අනිච්චංඛයට්ඨෙනාති එත්ථ රූපං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන. වෙදනා අනිච්චා. සඤ්ඤා අනිච්චා. සඞ්ඛාරා අනිච්චා. විඤ්ඤාණං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාතිආදිනා නයෙන සම්මසිතබ්බධම්මපරිග්ගහෙන සහෙව සම්මසනං කාතබ්බං. ඉතරථා සම්මසනං න රුහති. තදත්ථස්ස පන පාකටත්තා ඉධ අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාතිආදිනා සම්මසනපදමෙව ථෙරෙන ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ රූපං අනිච්චං ඛයට්ඨෙනාති තංතංරූපං ඤාණෙන දළ්හං ගහෙත්වා අයං පථවිධාතු අනිච්චා ඛයට්ඨෙන. අයං ආපොධාතු අනිච්චා ඛයට්ඨෙනාතිආදිනා සම්මසනං කාතබ්බං. තත්ථ ඉමස්මිං කායෙ සබ්බං ථද්ධක්‍රියාමත්තං පථවීනාම. සාච ක්‍රියා සීතුණ්හපරිවත්තියාවා පරිවත්තති. නානාහාරපරිවත්තියා වා නානාචිත්තපරිවත්තියාවා නානිරියාපථපරිවත්තියාවා නානා කායිකක්‍රියා පරිවත්තියාවා පරිවත්තති. නානාසන්තති සඞ්කන්ති හොතීති අත්ථො. තත්ථ නවනවාසු ක්‍රියාසන්තතීසු පාතුභොන්තීසු [Pg.439] පුබ්බපුබ්බක්‍රියාසන්තතියො නස්සන්ති. යස්මාච සන්තති නාම ධම්මතො විසුං නත්ථි, තස්මා නවනවසන්තතීනං පාතුභාවොනාම නවනවක්‍රියානං උප්පත්තිඑව. පුබ්බපුබ්බසන්තතීනං නස්සනංනාම පුබ්බපුබ්බ ක්‍රියානං භිජ්ජනමෙවාති. එවං අත්තනො කායෙ නානාථද්ධක්‍රියානං පරිවත්තිං පස්සන්තො පථවිධාතුයා ඛයවයං පස්සති. තඤ්ච පස්සන්තො තංසහජාතානං රූපානං ඛයවයං පස්සතියෙව. ආපො නාම ආබන්ධනක්‍රියාමත්තං. තෙජොනාම සීතක්‍රියාමත්තං උණ්හ ක්‍රියාමත්තඤ්ච. වායොනාම විත්ථම්භනක්‍රියාමත්තං. ඉමාච ක්‍රියා ඛණෙ ඛණෙ පරිවත්තන්තියෙව. ඉමාසඤ්ච, විසුං විසුං සන්තතිපරිවත්තිං පස්සන්තො ආපාදීනං තංසහජාතරූපානඤ්ච ඛයවයං පස්සති. සන්තතිපරිවත්තිං පන බහිද්ධා චක්ඛුනා දිස්වා ජානාති, සරීරබ්භන්තරෙ පන කායසංඵස්සෙන ජානාති. සන්තතිසරීරභූතානං පන ධාතූනං ඛයවයං ඤාණෙනඑව පස්සති. තස්මා අත්තනො සරීරබ්භන්තරෙ තංතංසන්තති පරිවත්තිං ඤත්වාවා තථා තථා කප්පෙත්වා වා රූපධාතූනං අනිච්චත්තං ඤාණෙන සුදිට්ඨං කත්වා පුනප්පුනං සම්මසිතබ්බං. සෙසඛන්ධෙසුපි තංතංසන්තතිනානාත්තං ඤත්වා වෙදනාදීනං ඛයවයං සුදිට්ඨං කත්වා සම්මසනං කාතබ්බන්ති. භයට්ඨෙනාති භායිතබ්බට්ඨෙන. යඤ්හි අනිච්චං හොති. ඛණමත්තෙපි විපරිණාමධම්මං. තං එකන්තෙන භායිතබ්බමෙව. කස්මා, තඤ්හි යො අභායිත්වා විස්සාසං කරොති. එතං මෙති අත්තනො අඞ්ගං කත්වා පරිහරති. තං අපරියන්තෙහි අනෙකසහස්සෙහි අභිසඞ්ඛරණදුක්ඛෙහිවා විපරිණාමදුක්ඛෙහිවා අභිණ්හං පීළෙති. බාධති. ඉති නානාදුක්ඛධම්මෙහි අභිණ්හං සම්පටිපීළනසභාවත්තා එකන්තෙන භායිතබ්බට්ඨෙන දුක්ඛංනාමාති. අත්තපටිපක්ඛත්තා අනත්තා. යො හි ඉතො උද්ධං මය්හං අබ්භන්තරිමතරොනාම නත්ථීති එවං පරමජ්ඣත්තභාවෙන පරිග්ගහිතො හොති. සො අත්තාති වුච්චති. කතමො පන තථාපරිග්ගහි තබ්බොති. යො අත්තනො වසෙ සබ්බසො වත්තති. යථා වුත්තෙහි අභිසඞ්ඛරණකිච්චෙහි විනා කෙවලං අත්තනො ඡන්දෙනවා වසෙනවා අජ්ඣාසයෙනවා ආණාවිධානෙනවා නිච්චං අවිරජ්ඣමානො පවත්තති. සො තථා පරිග්ගහෙතබ්බොති. තථාරූපො එව හි ධම්මො [Pg.440] නිච්චං සුඛකාමානං දුක්ඛපටිකූලානං සත්තානං අත්තකිච්චං කරොති නාමාති. යො පන නිච්චං සුඛකාමානං තෙසං යථාපවත්තං සුඛං විද්ධංසෙති විකිරෙති. දුක්ඛපටිකූලානං තෙසං අභිසඞ්ඛරණාදි මූලකං නානාදුක්ඛං ජනෙති වඩ්ඪෙති. සො අත්තපටිපක්ඛොඑව හොති. ඉදඤ්ච රූපං එදිසමෙව හොති. ඉති අත්තකිච්චස්ස අකරණතො අත්තපටිපක්ඛකිච්චස්ස කරණතොච රූපං අනත්තානාමාති. කස්මා පනෙතං අත්තනො වසෙ නවත්තති අත්තකිච්චං න කරොති අත්තපටිපක්ඛකිච්චං කරොතීති ආහ අසාරකට්ඨෙනාති. තත්ථ සාරොනාම පච්චයසාමග්ගියා විනා කෙවලං අජ්ඣාසයමත්තෙන උප්පජ්ජිතුංවා උප්පජ්ජිත්වාච පච්චයුපත්ථම්භෙන විනා යදිච්ඡකං පතිට්ඨාතුං වා සමත්ථභාවසඞ්ඛාතො ථාමබලවිසෙසො වුච්චති. රූපං පන සයංපි එවරූපො සාරොනාම න හොති. නච එවරූපෙන සාරෙන යුත්තන්ති. නහි තස්ස පච්චයසාමග්ගියා විනා උප්පජ්ජිතුංවා උප්පජ්ජිත්වාපි පච්චයුපත්ථම්භෙන විනා ඛණමත්තංපි පතිට්ඨාතුංවා ථාමොවා බලංවා අත්ථි. යඤ්ච අත්තනො ථාමෙන බලෙන විනා කෙවලං පච්චයසාමග්ගි බලෙනෙව උප්පජ්ජති. පච්චයුපත්ථම්භෙනෙව පතිට්ඨාති. තං අනෙක සහස්සානි පච්චයාභිසඞ්ඛරණදුක්ඛානි ජනෙත්වා එකන්තෙන නිච්චං අත්තපටිපක්ඛකිච්චං කරොති, පීළෙති, බාධතියෙවාති. එසනයො වෙදනා අනිච්චා ඛයට්ඨෙනාතිආදීසු. ඉති ලක්ඛණත්තයං සම්ම සන්තස්සාති සම්බන්ධො. අද්ධානවසෙනාති එකෙකභවපරිච්ඡින්නස්ස පවත්තකාලස්ස වසෙන. නහි භවන්තරෙ උප්පන්නං ඛන්ධපඤ්චකං අඤ්ඤං භවන්තරං ගච්ඡති. තස්මිං තස්මිං භවෙඑව අසෙසං නිරුජ්ඣතීති. අපිච, එකස්මිං භවෙපි තිණ්ණං වයානං මන්දාදීනං දසන්නං දසකානං සංවච්ඡරඋතු මාස පක්ඛතිථි අහොරත්ති යාම පහාරාදීනඤ්ච වසෙන අද්ධානභෙදො යොජෙතබ්බො. සන්තතිවසෙනාති සභාගෙකසන්තානවසෙන පවත්තමානාය රූපසන්තතියාවා අරූප සන්තතියාවා වසෙන. ඛණවසෙනාති රූපාරූපධම්මානං ආයු පරිමාණසඞ්ඛාතස්ස ඛණස්ස වසෙන. එත්ථච ඛණවසෙන සම්මසනංනාම සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං එව විසයො සියා, න සාවකානං. නහි තෙ එවං පරිත්තකෙ ඛණෙ උප්පාදංවා නිරොධංවා සම්පාපුණිතුං සක්කොන්තීති. [Pg.441] තස්මා අද්ධාසන්තතිවසෙන සම්මසනමෙව ඉධා ධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං. ලක්ඛණත්තයංසම්මසන්තස්සාති තෙසු තෙභූමක සඞ්ඛාරෙසු ධම්මෙසු තිලක්ඛණානි ආරොපෙත්වා තෙ ධම්මෙ පුනප්පුනං ආමසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස. තෙසං ධම්මානං අනිච්ච ජාතිකතංවා දුක්ඛජාතිකතංවා අනත්තජාතිකතංවා ඤාණෙ සුට්ඨු පාකටං කරොන්තස්සාති අත්ථො. විසෙසතො පන ඉමස්මිං ඤාණෙ අනිච්චලක්ඛණදස්සනමෙව පධානං. තස්මිං දිට්ඨෙයෙව ඉතරානි කමෙන දිට්ඨානි හොන්ති. අදිට්ඨෙච අදිට්ඨානීති. තස්මා ආදිතො අනිච්චලක්ඛණස්සෙව සුට්ඨු පාකටභාවො අධිප්පෙතොති. තෙස්වෙවාති තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු එව. පච්චයවසෙනාති රූපක්ඛන්ධෙ තාව අවිජ්ජාතණ්හුපාදානකම්මාහාරසඞ්ඛාතානං පච්චයානං වසෙන. වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරෙසු පන ආහාරට්ඨානෙ ඵස්සො වත්තබ්බො. විඤ්ඤාණෙච නාමරූපං. තත්‍රායං නයො. අතීතානන්තරභවෙ අවිජ්ජාතණ්හුපාදාන කම්මෙසු අප්පහීනවසෙන සමුදිතෙසු ඉමස්මිං භවෙ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය රූපසන්තතියො වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාර විඤ්ඤාණසන්තතියොච සමුදෙන්ති. යාව මරණකාලා ඛණෙ ඛණෙ නානාකලාපවසෙන උදෙන්ති පසවන්ති. තෙසු පන තස්මිං භවෙ එව පහීනවසෙන නිරුද්ධෙසු තා රූපාරූපසන්තතියො නිරුජ්ඣන්ති. භවන්තරෙ පුන අනුප්පාදසඞ්ඛාතං නිරොධං පාපුණන්ති. එත්ථ පන යථා උදකෙ සති මච්ඡානාම හොන්ති, අසති න හොන්ති. එවං කම්මජෙසු නාමරූපෙසු සති ඉතරානි නාමරූපානි හොන්ති. අසති න හොන්තීති ඉතරානි සබ්බානි කම්මජෙසු සඞ්ගහෙත්වා කම්මවසෙන උදයබ්බයවිධානං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. එවං අවිජ්ජාතණ්හුපාදානකම්මපච්චයානං වසෙන පඤ්චක්ඛන්ධස්ස උදයබ්බයපවත්ති හොතීති. කම්මවසෙන පන ඉමස්මිං භවෙ සමුදෙන්තානිපි පටිසන්ධිතො පට්ඨාය ඛණෙ ඛණෙ කබළීකාරාහාරූපත්ථම්භනං ලද්ධා එව යථා පවත්තරූපසන්තතියො අනුබන්ධ මානා නවනවා රූපසන්තතියො සමුදෙන්ති. අලද්ධා පන නිරුජ්ඣන්ති. තං සන්තතියං පුන අනුප්පාදසඞ්ඛාතං එකභවනිරොධං පාපුණන්ති, යථා පවත්තසන්තතියො වා ඡිජ්ජන්ති භිජ්ජන්ති අන්තරධායන්තීති.

१७१. सर्व लौकिक महाजनांनी (सामान्य लोकांनी) जसे पाहिले आहे, त्या पुद्गल, सत्त्व, स्त्री, पुरुष इत्यादींना आणि नित्य, ध्रुव, सुख, आत्मा या निमित्तांचे अतिक्रमण करून ज्याद्वारे विशेष रूपाने पाहिले जाते, ती 'विपस्सना' (विपश्यना) होय. क्रिया म्हणजे कर्म. भावनाप्रयोग म्हणजे भावनेचा अभ्यास. विपस्सनेचे कर्म म्हणजे विपस्सनाकर्म. किंवा विपस्सना हेच कर्म म्हणजे विपस्सनाकर्म. विपस्सनाकर्माचे स्थान, अधिष्ठान किंवा भूमी म्हणजे 'विपस्सनाकर्मस्थान' (विपस्सना कम्मट्ठाण) होय. ते स्कंध (खंध) इत्यादी धर्मसमूह आहेत. किंवा विपस्सनाकर्म हेच उत्तरोत्तर भावनाविशेषाचे किंवा आनिशंसविशेषाचे (फलाचे) स्थान किंवा आसन्नकारण (जवळचे कारण) आहे, म्हणून ते विपस्सनाकर्मस्थान होय. त्या विपस्सनाकर्मस्थानामध्ये सात प्रकारच्या विशुद्धींचा संग्रह आणि तीन लक्षणे इत्यादींशी संबंध आहे. नित्यशीलच स्वतः दुःशीलतेच्या (दुराचाराच्या) मळापासून विशुद्ध असल्यामुळे आणि काय व वाचेला त्यापासून विशुद्ध करत असल्यामुळे ती 'शीलविशुद्धी' (सीलविसुद्धि) होय. सुभावित (चांगल्या प्रकारे प्रगत केलेली) चित्तसंततीच स्वतः नीवरणरूपी मळापासून विशुद्ध असल्यामुळे आणि त्या चित्तसंततीने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) त्यापासून विशुद्ध करत असल्यामुळे ती 'चित्तविशुद्धी' (चित्तविसुद्धि) होय. येथे 'चित्त' या शब्दाने 'समाधी' अभिप्रेत आहे. धर्मांच्या व्यवस्थान ज्ञानाने (निश्चितीकरणाने) युक्त असलेली दृष्टीच त्या व्यक्तीला सत्कायदृष्टीच्या (सक्कायदिट्ठि) मळापासून विशुद्ध करत असल्यामुळे ती 'दृष्टीविशुद्धी' (दिट्ठिविसुद्धि) होय. सोळा प्रकारच्या आणि आठ प्रकारच्या शंकांचे (कांक्षा) जिच्याद्वारे निवारण करतात किंवा अतिक्रमण करतात, ती 'कांक्षावितरण' होय. ते 'प्रत्ययपरिग्रह ज्ञान' (पच्चयपरिग्गहञाण) आहे. तीच त्या व्यक्तीला अहेतु-दृष्टी आणि विषमहेतु-दृष्टी यांसह वर सांगितलेल्या दोन प्रकारच्या शंकांपासून विशुद्ध करत असल्यामुळे ती 'कांक्षावितरणविशुद्धी' (कङ्खावितरणविसुद्धि) होय. मार्ग आणि अमार्ग म्हणजे 'मार्गामार्ग' होय. त्यामध्ये ज्ञानदर्शनविशुद्धी प्राप्त करण्याचा उपायभूत असलेला मनसिकारविधी किंवा आर्यमार्ग म्हणजे 'मार्ग' होय. त्याचा अनुपायभूत असलेला मनसिकार किंवा अभिमानवस्तू (अतिमान) म्हणजे 'अमार्ग' होय. मार्गाला मार्ग म्हणून आणि अमार्गाला अमार्ग म्हणून जाणणे व पाहणे म्हणजे 'मार्गामार्गज्ञानदर्शन' होय. तेच त्या व्यक्तीला अमार्गामध्ये मार्ग समजण्याच्या संज्ञेपासून विशुद्ध करत असल्यामुळे त्याला 'मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी' (मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि) असे म्हणतात. जिच्याद्वारे वरच्या विशेषाची (उच्च गुणांची) प्राप्ती केली जाते, ती 'प्रतिपदा' (पटिपदा) होय. ती विपस्सना-परंपरेने युक्त असलेला पूर्वभागमार्ग आहे. प्रतिपदारूप असलेले ज्ञानदर्शन म्हणजे 'प्रतिपदाज्ञानदर्शन' होय. तेच नित्यसंज्ञा इत्यादींपासून विशुद्ध असल्यामुळे त्याला 'प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धी' (पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि) असे म्हणतात. आर्यमार्गज्ञानाने युक्त असलेले ज्ञानदर्शनच संमोहरूपी मळापासून विशुद्ध असल्यामुळे त्याला 'ज्ञानदर्शनविशुद्धी' (ञाणदस्सनविसुद्धि) असे म्हणतात. आणि येथे श्रुतमय इत्यादींद्वारे सिद्ध झालेले अनुमानज्ञान देखील ज्ञानच आहे, परंतु त्याचा निषेध करून केवळ अर्थ-प्रत्यक्षज्ञानच ग्रहण करण्यासाठी सर्वत्र 'दर्शन' हा शब्द ग्रहण केला आहे, असे जाणावे. ज्याच्याद्वारे 'हे अनित्यच आहेत' असे लक्षित केले जाते, निश्चित केले जाते, एकांताने धर्मांचा निश्चय केला जातो, ते 'लक्षण' होय. अनित्यता हेच लक्षण म्हणजे 'अनित्यलक्षण' होय. पूर्वपदामध्ये भावप्रत्ययाचा लोप झाला आहे. कारण 'अनित्य' वेगळा आहे आणि 'अनित्यता' वेगळी आहे. त्यामध्ये, जसे गमनक्रियेच्या योगाने 'पुरुष गेला' असे म्हटले जाते. परंतु गमनक्रिया म्हणजे पुरुष नव्हे, आणि पुरुष म्हणजे गमनक्रिया नव्हे. कारण क्रिया वेगळी आहे आणि पुरुष वेगळा आहे. त्याचप्रमाणे, अनित्यतेच्या योगाने सर्व संस्कृत धर्म (संखतधम्म) 'अनित्य' म्हटले जातात. परंतु अनित्यता म्हणजे तो धर्म नव्हे, आणि तो धर्म म्हणजे अनित्यता नव्हे. कारण अनित्यता वेगळी आहे आणि तो धर्म वेगळा आहे. तर मग ती अनित्यता कोणती? विपरिणाम-आकार (बदलाचे स्वरूप). जीर्ण होण्याचा आकार (जीर्णता) आणि भंग होण्याचा आकार (भंगता) असे म्हटले आहे. तो आकार पाहून, त्या आकाराने युक्त असलेल्या धर्मांवर 'हा धर्म अनित्य आहे' असे ज्ञान प्रवृत्त होते. म्हणून ती अनित्यताच येथे 'लक्षण' असेही म्हटले जाते. हाच नियम उर्वरित दोन लक्षणांच्या बाबतीतही आहे. त्यामध्ये, वारंवार पीडित होण्याचा आकार म्हणजे 'दुःखता' होय. आणि वशामध्ये न राहण्याचा आकार म्हणजे 'अनात्मता' (अनत्ता) होय. वर सांगितलेल्या अनित्यतेसह अनित्य धर्माचे, किंवा अनित्य धर्मासह अनित्यतेचे वारंवार अनुदर्शन करणे म्हणजे 'अनित्यानुपश्यना' (अनिच्चानुपस्सना) होय. हाच नियम उर्वरित दोन अनुपश्यनांच्या बाबतीतही आहे. जोपर्यंत शरीरातील धर्मांची त्रिविध लक्षणयुक्तता स्वतःच्या ज्ञानाने स्पष्ट होत नाही, तोपर्यंत त्यांच्यामध्ये त्रिविध लक्षणांच्या प्रकटीकरणाद्वारे वारंवार स्पर्श करणे, विचार करणे म्हणजे 'संमर्शन' (सम्मदसन) होय. संमर्शन रूपाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान म्हणजे 'संमर्शनज्ञान' (सम्मदसनञाण) होय. 'उदय' म्हणजे त्या त्या क्षणानुरूप आणि त्या त्या प्रत्ययानुरूप नवीन नवीन धर्मांचा प्रादुर्भाव होणे आणि उत्तरोत्तर वाढणे होय. 'व्यय' म्हणजे ज्या ज्या ठिकाणी प्रत्यय प्राप्त करून नवीन नवीन धर्म प्रादुर्भूत होतात आणि वाढतात, त्या त्या ठिकाणी प्रत्यय न मिळालेल्या जुन्या धर्मांचे अंतर्धान पावणे (नष्ट होणे) होय. समूह आणि संततीच्या योगाने उदयपक्षाचे किंवा व्ययपक्षाचे सम्यक अनुदर्शन करणारे ज्ञान म्हणजे 'उदयव्ययज्ञान' (उदयब्बयञाण) होय. त्या दोन पक्षांमध्ये 'उदयकोट' (उदयभाग) उत्तरोत्तर स्पष्ट होऊन समोर येतो. परंतु 'व्ययकोट' अस्पष्ट राहतो. आणि तोच अनित्यतेची परम सीमा आहे, म्हणून त्याचेच चांगल्या प्रकारे सम्यक अनुदर्शन करणारे ज्ञान म्हणजे 'भंगज्ञान' (भङ्गञाण) होय. भंग पाहिला असता, अशा प्रकारे भंग पावणाऱ्या स्वभावाच्या धर्मांना अनेक हजार शोक आणि दुःखाचे कारण मानून, त्या त्या प्रकारे भय वाटण्याच्या स्वरूपात सम्यक अनुदर्शन करणारे ज्ञान म्हणजे 'भयज्ञान' (भयञाण) होय. जगामध्ये लोक एखादी भयाची वस्तू पाहत असतानाही, जवळच दुसरे एखादे शरण (आश्रय) असेल तर भीत नाहीत. शरण नसले तरच भितात. अशा प्रकारे, भय वाटणाऱ्या त्या धर्मांमध्ये सर्वथा इतर कोणत्याही शरणाचा अभाव पाहणे म्हणजे 'आदीनवज्ञान' (आदीनवञाण) होय. कोठेही शरण न मिळाल्यामुळे त्यांच्याविषयी कंटाळा (उद्वेग) उत्पन्न होण्याच्या आकाराने युक्त असलेले विपस्सनाज्ञान म्हणजे 'निर्वेदज्ञान' (निब्बिदाञाण) होय. त्या कंटाळलेल्या धर्मांपासून स्वतःला मुक्त करण्याची इच्छा असलेल्या आशयाने युक्त असलेले विपस्सनाज्ञान म्हणजे 'मुमुक्षुताज्ञान' (मुञ्चितुकम्यताञाण) होय. चांगल्या प्रकारे मुक्त होण्याची इच्छा करणाऱ्याला, शीघ्र मुक्त होण्यासाठी, त्या धर्मांच्या चाळीस आकारांनी अनेक आदीनव-समूह (दोषसमूह) असण्याच्या प्रतिसंख्यान (पुनर्विचार) करण्याच्या योगाने अत्यंत विस्तृतपणे प्रवृत्त होणारे विपस्सनाज्ञान म्हणजे 'प्रतिसंख्याज्ञान' (पटिसङ्खाञाण) होय. त्यांच्यामध्ये अनेक आदीनव-समूह चांगल्या प्रकारे पाहिले असता, संस्कारांमधील आसक्ती नष्ट झाल्यावर, 'आता मुक्तीचा उपाय सापडला आहे' असे समजून, अतिप्रयत्न न करता सम्यक प्रयत्नाने संस्कारांचे ग्रहण करणाऱ्याच्या संस्कारग्रहणामध्ये मध्यस्थ (तटस्थ) आकाराने युक्त असलेले, किंवा संस्कारांमधील भय आणि आनंद सोडून उदासीन भावाने युक्त असलेले विपस्सनाज्ञान म्हणजे 'संस्कारोपेक्षाज्ञान' (सङ्खारुपेक्खाञाण) होय. वरच्या मार्गाची प्रवृत्ती वाहून नेण्यास समर्थ असल्यामुळे, मार्गोत्पत्तीच्या अनुकूल अशा सामर्थ्याने व बलाने संपन्न असलेले विपस्सनाज्ञान म्हणजे 'अनुलोमज्ञान' (अनुलोमञाण) होय. ते खालच्या ज्ञानांना अनुकूल असते, कारण ते त्रिविध लक्षणांचे चांगल्या प्रकारे प्रकटीकरण करते. आणि ते वरच्या मार्गालाही अनुकूल असते, कारण ते त्याची पूर्वतयारी (परिकर्म) आहे आणि त्याचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे, म्हणूनही त्याला अनुलोमज्ञान असे म्हणतात. आत्मा आणि जीव यांच्या शून्यतेच्या दर्शनाच्या बलाने स्कंधांमधील क्लेशबंधनांपासून मुक्त होणारा मार्ग म्हणजे 'शून्यताविमोक्ष' (सुञ्ञताविमोक्ख) होय. संस्कारांची जी निमित्ते क्लेशांचा आश्रय असतात, त्यांचा नाश करून सर्वथा धर्मांचा अनाथभाव (निराश्रयता) पाहण्याच्या बलाने मुक्त होणारा मार्ग म्हणजे 'अनिमित्तविमोक्ष' (अनिमित्तविमोक्ख) होय. संस्कारांमध्ये सर्वथा आश्वासाचा (आशेचा) अभाव पाहण्याच्या बलाने मुक्त होणारा मार्ग म्हणजे 'अप्रणिहितविमोक्ष' (अप्पणिहितविमोक्ख) होय. 'शून्यतानुपश्यना' म्हणजे अनात्मानुपश्यना होय. कारण ती धर्मांच्या समूहघन, संततीघन, कृत्यघन आणि आलंबनघनांमध्ये त्या त्या घनांचे पृथक्करण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करण्यासारख्या कोणत्याही साराच्या अभावाचे अनुदर्शन करत असल्यामुळे तिला शून्यतानुपश्यना असे म्हणतात. 'अनिमित्तानुपश्यना' म्हणजे अनित्यानुपश्यना होय. कारण ती देखील संततीच्या विच्छेदाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, 'मी' म्हणून ग्रहण केलेल्या निमित्ताचा नाश करत असल्यामुळे तिला अनिमित्तानुपश्यना असे म्हणतात. 'अप्रणिहितानुपश्यना' म्हणजे दुःखानुपश्यना होय. कारण ती देखील महान आदीनव-समूह (दोषसमूह) प्रकट करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, 'हे माझे आहे, हा मी आहे' असे ग्रहण करण्यासारख्या कोणत्याही प्रणिहित (इच्छित) गुणाच्या अभावाचे अनुदर्शन करत असल्यामुळे तिला अप्रणिहितानुपश्यना असे म्हणतात. 'प्रातिमोक्षसंवरशील' (पातिमोक्खसंवरसील) म्हणजे विनयप्रज्ञप्तीचे शील होय. कारण ते सर्व लौकिक शीलांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे 'पति' (प्रमुख) आहे. आणि चार भूमींच्या कुशल धर्मांचे आदि-उत्पत्तिस्थान असल्यामुळे 'मुख' (द्वार) आहे. अशा प्रकारे, प्रतिमुख या अर्थाने त्याला 'प्रातिमोक्ष' असे म्हणतात. आणि तेच दुःशीलतेच्या मार्गाचे संवरण (रोखणे) करत असल्यामुळे, बंद करत असल्यामुळे त्याला 'संवर' असे म्हणतात. ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीने चक्षू इत्यादी इंद्रिये विस्पंदित (चंचल) होतात, लोलुप होतात आणि त्यांच्या अनुषंगाने अकुशल धर्म उत्पन्न होतात, त्यांच्या उत्पत्तीच्या मार्गाचे संवरण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त असणारी स्मृती म्हणजे 'इंद्रियसंवर' होय. तेच शील असल्यामुळे त्याला 'इंद्रियसंवरशील' (इन्द्रियसंवरसील) म्हणतात. 'आजीव' म्हणजे ज्याच्याद्वारे जीवन कंठतात तो आजीव होय. तो प्रत्यय (गरजा) शोधण्याचा प्रयत्न आहे. तोच बुद्धांनी निषिद्ध केलेल्या पुष्पदान इत्यादी मिथ्या प्रयोगांपासून आणि तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूंपासून (कपटी व्यवहारांपासून) परिशुद्ध असल्यामुळे त्याला 'आजीवपारिशुद्धी' (आजीवपारिसुद्धि) म्हणतात. तेच शील आहे, हा समास आहे. तशा प्रकारच्या परिशुद्ध भिक्षाचर्या इत्यादी प्रयोगाने प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचे (अन्न, वस्त्र इत्यादींचे) ग्रहण आणि उपभोग घेण्याच्या वेळी संमोह, लोभ, मद आणि प्रमाद यांच्या प्रहाणासाठी (नाशासाठी), त्या त्या प्रयोजनाची मर्यादा किंवा प्रतिकूल लक्षण किंवा केवळ धातूचे लक्षण समजून घेऊन, ग्रहण व प्रत्यवेक्षण (पुनर्विचार) करण्याच्या रूपाने प्रत्ययसेवनात प्रवृत्त असणारे प्रतिसंख्याज्ञान म्हणजे 'प्रत्ययसन्निश्रितशील' (पच्चयसन्निस्सितसील) होय. जे परिशुद्ध होते ती 'परिशुद्धी' होय. परिशुद्धी म्हणजेच 'पारिशुद्धी' होय. तेच शील आहे, हा समास आहे. चार पारिशुद्धीशीले म्हणजे 'चतुःपारिशुद्धीशील' (चतुपारिसुद्धिसील) होय. 'चित्तविशुद्धी' यामध्ये 'चित्त' या शब्दाने समाधी निर्दिष्ट केली आहे, असे म्हटले आहे. दोन्ही प्रकारची समाधी ही 'चित्तविशुद्धी' या नावाने ओळखली जाते. 'लक्षण, रस, प्रत्युपस्थान आणि पदस्थान यांच्या योगाने' यामध्ये धर्मांचा स्वतःचा स्वभाव म्हणजे 'लक्षण' होय, जसे अग्नीची उष्णता. त्या स्वभावाद्वारे साध्य करण्याचे कृत्य किंवा साधनाच्या प्रत्ययाने प्राप्त झालेल्या गुणाने युक्त असलेली संपत्ती म्हणजे 'रस' होय, जसे अग्नीचे जाळणे आणि प्रकाशणे. तीच संपत्ती किंवा कार्यरूप फल म्हणजे 'प्रत्युपस्थान' (पच्चुपट्ठान) होय, जसे अग्नीचा धूर. स्वतःच्या उत्पत्तीचे असाधारण प्रत्ययरूप जवळचे कारण म्हणजे 'पदस्थान' (पदट्ठान) होय. त्यांच्या योगाने नाम आणि रूप यांचे ग्रहण करणे, ज्ञानाने परिच्छेद करून (वेगळे करून) ग्रहण करणे म्हणजे 'नामरूपव्यवस्थान' होय, जी 'दृष्टीविशुद्धी' आहे. आणि येथे परिग्रह (ग्रहण) दोन प्रकारचा आहे: संक्षेप-परिग्रह आणि विस्तार-परिग्रह. त्यामध्ये, अध्यात्मधर्मांना दोन प्रकारे करून 'हे नामच आहे, रूप नाही; हे रूपच आहे, नाम नाही; नाम वेगळे आहे, रूप वेगळे आहे; आणि त्या दोघांशिवाय दुसरा कोणताही आत्मा, जीव, सत्त्व, पुद्गल, मनुष्य, देव किंवा ब्रह्मा नाही' अशा प्रकारे प्रत्यक्षाने सुस्पष्ट पाहून ग्रहण करणे म्हणजे 'संक्षेप-परिग्रह' होय. कारण ज्ञानोत्तर (तीक्ष्ण बुद्धीचा) पुद्गल एवढ्या मात्रेने देखील संज्ञा आणि चित्त यांच्या विपर्यासांसह (विपल्लास) सत्कायदृष्टीचा विष्कंभन (दमन) करण्यास समर्थ होतो. कारण तीन विपर्यास आहेत. जसे म्हटले आहे - अनात्म्यामध्ये 'आत्मा' अशी संज्ञा असणे हा संज्ञाविपर्यास, चित्तविपर्यास आणि दृष्टीविपर्यास होय. त्यामध्ये, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनधर्मात चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असलेल्या व्यक्तीचा केवळ श्रद्धेच्या मात्रेने देखील दृष्टीविपर्यास विष्कंभित (दबला) होतो. परंतु इतर दोन (संज्ञा आणि चित्त विपर्यास) नामरूपपरिग्रह केल्यावरच विष्कंभित होतात. आणि जोपर्यंत हे दोन विष्कंभित होत नाहीत, तोपर्यंत नामरूपपरिग्रह देखील अपरिशुद्धच राहतो आणि त्यांवर आधारित क्लेशधर्म देखील अविष्कंभितच राहतात. शिवाय, चार आहारांच्या योगाने चार प्रकारे, पाच स्कंधांच्या योगाने पाच प्रकारे, सहा धातूंच्या योगाने सहा प्रकारे इत्यादी नियमाने नामरूपाचे ग्रहण केले पाहिजे. त्यामध्ये सहा धातू म्हणजे - पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू, वायुधातू, आकाशधातू आणि विज्ञानधातू होत. 'पक्कुसाती' कुलपुत्राने या सहा धातूंचे ग्रहण करून अनागामी फल प्राप्त केले आणि च्युत होऊन (देह ठेवून) शुद्धावासांमध्ये जन्म घेतला. किंवा जितक्या धर्मांचे ग्रहण करत असताना 'हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञा, चित्त आणि दृष्टी यांच्या विपर्यासांना विष्कंभित करण्यास समर्थ होतो, तितके धर्म ग्रहण केलेच पाहिजेत. परंतु या संग्रहप्रकरणामध्ये जो जो चित्त-चेतसिक विभाग आणि रूप विभाग खाली सांगितला आहे, त्या सर्वांच्या योगाने नामरूपाचे ग्रहण करणे म्हणजे 'विस्तार-परिग्रह' होय. परंतु हा आदिकर्मिकांचा (नवशिक्यांचा) विषय नाही. तो चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार केलेल्या आभिधम्मिक स्थविरांचाच (थेरांचा) विषय आहे, असे जाणावे. नामरूपाचे ग्रहण करणाऱ्याला नामरूपमात्राच्या पलीकडे इतर कशाचाही अभाव दिसल्यामुळे, 'शरीराच्या आत जीवसंज्ञक आत्मा आहे, तो करतो, तो भोगतो, तो संसारात फिरतो, धावतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी नष्ट होते. केवळ नाम किंवा केवळ रूप यामध्ये पुद्गल, सत्त्व आणि क्रिया संज्ञक असलेल्या चेष्टा व व्यापारांचा सर्वथा अभाव दिसल्यामुळे, आणि त्या दोघांच्या संयोगानेच त्यांची प्राप्ती होत असल्याचे दिसल्यामुळे, त्या दोघांना किंवा एकाएकाला उद्देशून 'हा आत्मा आहे' अशी प्रवृत्त झालेली दृष्टी नष्ट होते. 'आत्मा, जीव, सत्त्व, पुद्गल, मनुष्य, देव, ब्रह्मा' इत्यादी व्यवहारांमध्ये केवळ व्यवहार मात्रेवर न थांबता, 'आत्मा एकांताने अस्तित्वात आहे, जीव एकांताने अस्तित्वात आहे' इत्यादी प्रकारे त्या अर्थाच्या अभिनिवेशामुळे (दृढ आग्रहामुळे) होणारे अतिधावन (अतिरेक) देखील नष्ट होते, असे पाहावे. 'त्या अर्थाचा अभिनिवेश' म्हणजे 'आत्मा अस्तित्वात आहे, जीव अस्तित्वात आहे' इत्यादी प्रकारे दृढ अभिनिवेश होय. 'अतिधावन' म्हणजे नामरूपाला 'आत्मा' इत्यादी रूपाने ग्रहण करणे होय. 'प्रत्ययपरिग्रह' यामध्ये देखील संक्षेप आणि विस्तार अशा दोन प्रकारे प्रत्ययपरिग्रह आहे. त्यामध्ये, वस्तू आणि आलंबनाच्या योगाने नामाचा, चित्त, ऋतू आणि आहाराच्या योगाने रूपाचा, आणि अविद्या, तृष्णा, उपादान व कर्माच्या योगाने त्या दोघांच्या प्रत्ययाचे ग्रहण करणारा संक्षेपाने ग्रहण करतो. खाली प्रत्ययसंग्रहामध्ये विभागलेल्या प्रतीत्यसमुत्पाद नियम आणि प्रस्थान (पट्ठान) नियमांच्या योगाने ग्रहण करणारा विस्ताराने ग्रहण करतो. येथे देखील प्रस्थान नियमाने ग्रहण करणे हा आदिकर्मिकांचा विषय नाहीच. प्रत्ययाचे ग्रहण करणाऱ्याला, यथाव्यवस्थित असलेल्या सर्व नामरूपाची सर्वथा प्रत्ययाधीन प्रवृत्ती दिसल्यामुळे 'अहेतुक दृष्टी' नष्ट होते. स्वतःच्या अनुरूप प्रत्ययसामग्रीशिवाय इतर प्रकारे प्रवृत्ती न दिसल्यामुळे ईश्वरनिर्मिती, कालनिर्मिती इत्यादी 'विषमहेतु दृष्टी' देखील नष्ट होते. हेतू आणि संभार प्रत्ययांद्वारे कर्माची प्रवृत्ती आणि विपाकाची प्रवृत्ती होत असताना, इतर कोणताही कर्म करणारा किंवा विपाक भोगणारा कर्ता नसल्याचे दिसल्यामुळे 'कारक-वेदक दृष्टी' नष्ट होते. आणि अनादी संसारात तिन्ही काळांमध्ये हेतू-फल परंपरेच्या योगाने केवळ नामरूपमात्राचीच प्रवृत्ती दिसल्यामुळे, 'मी भूतकाळात होतो काय?' इत्यादी प्रकारच्या पुद्गल व सत्त्व विषयासंबंधीच्या सोळा प्रकारच्या शंकांचे (कांक्षा) अतिक्रमण होते. आणि स्वभावधर्माची प्रवृत्ती चांगल्या प्रकारे पाहिली असता, देशनाधर्माची सुधर्मता दिसल्यामुळे आणि बुद्धांचे सुबुद्धत्व पाहून, 'शास्त्याविषयी शंका घेतो, धर्माविषयी शंका घेतो' इत्यादी नियमाने प्रवृत्त झालेली आठ प्रकारची शंका देखील नष्ट होते. लोकोत्तर धर्म संस्कृत (संखत) असूनही ते संमर्शनास पात्र नसल्यामुळे 'तेभूमिक संस्कारांमध्ये' (तेभूमक सङ्खारेसु) असे म्हटले आहे. आणि अनुशायांचे (अनुसय) समूळ उच्चाटन करण्यासाठी संमर्शन केले जाते, म्हणून ज्या ठिकाणी कामराग इत्यादी अनुशय सुप्त असतात, तेच धर्म संमर्शनास योग्य असतात, म्हणून 'तेभूमिक संस्कारांमध्ये' असे म्हटले आहे. आणि या पदाचा 'त्रिविध लक्षणांचे संमर्शन करणाऱ्याच्या' याच्याशी संबंध आहे. 'अतीत इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्यांमध्ये' म्हणजे अतीत (भूतकाळ), अनागत (भविष्यकाळ), प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ), अध्यात्म (अंतर्गत), बाह्य इत्यादी अकरा भेदांनी भिन्न असलेल्यांमध्ये होय. 'स्कंध इत्यादी नियमांना आरंभ करून' म्हणजे प्रतिसंभिदामार्गामध्ये (पटिसम्भिदामग्ग) विभागलेले पंचस्कंध, सहा द्वारे, सहा आलंबने, सहा विज्ञान, सहा स्पर्श, सहा वेदना, सहा संज्ञा इत्यादी संमर्शनभूमीच्या विभागणीच्या नियमाला आरंभ करून, त्याचे अनुसरण करून, त्या नियमानुसार, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, तेवीस धर्मकोष्ठांपैकी (धर्मांच्या समूहांपैकी) ज्याला जो कोष्ठ स्पष्ट असेल, त्याने तो ग्रहण करून संमर्शन आरंभ करावे. परंतु समर्थ असलेल्याने सर्वच ग्रहण करून आरंभ केला पाहिजे. 'कलाप रूपाने संक्षेप करून' म्हणजे पंचस्कंधांद्वारे जे रूप अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न इत्यादी भेदांनी भिन्न असूनही, त्या सर्वांना एका रूपपिंडभावाने संक्षेपात आणून, हाच नियम वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. त्यामध्ये हा नियम आहे: जे काही रूप अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न, अध्यात्म किंवा बाह्य, औदारिक (स्थूल) किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट), जे दूर किंवा जवळ आहे; ते सर्व रूप क्षय होण्याच्या अर्थाने 'अनित्य' आहे, भय वाटण्याच्या अर्थाने 'दुःख' आहे, असार असण्याच्या अर्थाने 'अनात्मा' आहे. जी काही वेदना... (तसेच)... जी काही संज्ञा... (तसेच)... जे काही संस्कार... (तसेच)... जे काही विज्ञान... ते सर्व विज्ञान क्षय होण्याच्या अर्थाने 'अनित्य' आहे, भय वाटण्याच्या अर्थाने 'दुःख' आहे, असार असण्याच्या अर्थाने 'अनात्मा' आहे. आणि येथे 'सर्व रूप... (तसेच)... सर्व विज्ञान' असे ग्रहण करणे म्हणजेच 'कलाप रूपाने संक्षेप करणे' होय, असे जाणावे. 'क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य' यामध्ये 'रूप क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे, वेदना अनित्य आहे, संज्ञा अनित्य आहे, संस्कार अनित्य आहेत, विज्ञान क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे' इत्यादी नियमाने संमर्शन करण्यायोग्य धर्मांच्या ग्रहणासहच संमर्शन केले पाहिजे. अन्यथा संमर्शन सिद्ध होत नाही. परंतु त्याचा अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे येथे 'क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य' इत्यादी संमर्शनपदच स्थविरांनी (थेरांनी) ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. त्यामध्ये 'रूप क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे' म्हणजे त्या त्या रूपाला ज्ञानाने दृढपणे ग्रहण करून 'ही पृथ्वीधातू क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे, ही आपधातू क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे' इत्यादी प्रकारे संमर्शन केले पाहिजे. त्यामध्ये, या शरीरात जे काही कठीण क्रियेचे प्रमाण आहे ते 'पृथ्वी' होय. आणि ती क्रिया शीत व उष्णतेच्या परिवर्तनाने बदलते, किंवा विविध आहारांच्या परिवर्तनाने बदलते, किंवा विविध चित्तांच्या परिवर्तनाने बदलते, किंवा विविध ईर्यापथांच्या (हालचालींच्या) परिवर्तनाने बदलते, किंवा विविध कायिक क्रियांच्या परिवर्तनाने बदलते. विविध संततींचे संक्रमण होते, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये, नवीन नवीन क्रियासंतती प्रादुर्भूत होत असताना पूर्वीच्या पूर्वीच्या क्रियासंतती नष्ट होतात. आणि ज्याअर्थी 'संतती' नावाचा धर्मापेक्षा वेगळा असा कोणताही पदार्थ नाही, त्याअर्थी नवीन नवीन संततींचा प्रादुर्भाव म्हणजे नवीन नवीन क्रियांची उत्पत्तीच होय. पूर्वीच्या पूर्वीच्या संततींचा नाश म्हणजे पूर्वीच्या पूर्वीच्या क्रियांचा भंग होणेच होय. अशा प्रकारे स्वतःच्या शरीरात विविध कठीण क्रियांचे परिवर्तन पाहत असताना तो पृथ्वीधातूचा क्षय आणि व्यय पाहतो. आणि तो पाहत असताना, त्यासह उत्पन्न झालेल्या रूपांचा देखील क्षय आणि व्यय पाहतोच. 'आप' म्हणजे बंधनक्रियेचे प्रमाण होय. 'तेज' म्हणजे शीतक्रियेचे आणि उष्णक्रियेचे प्रमाण होय. 'वायू' म्हणजे विष्टंभनक्रियेचे (आधार देण्याच्या क्रियेचे) प्रमाण होय. आणि या क्रिया क्षणाक्षणाला बदलतच असतात. आणि यांचे वेगवेगळे संतती-परिवर्तन पाहत असताना तो आप इत्यादींचा आणि त्यांच्यासह उत्पन्न झालेल्या रूपांचा क्षय व व्यय पाहतो. परंतु संततीचे परिवर्तन बाहेरून डोळ्यांनी पाहून जाणतो, आणि शरीराच्या आत कायसंस्पर्शाने (त्वचेच्या स्पर्शाने) जाणतो. परंतु संततीरूप शरीरात असलेल्या धातूंचा क्षय व व्यय केवळ ज्ञानानेच पाहतो. म्हणून स्वतःच्या शरीराच्या आत त्या त्या संततीचे परिवर्तन जाणून किंवा त्या त्या प्रकारे कल्पना करून, रूपधातूंचे अनित्यत्व ज्ञानाने सुस्पष्ट करून वारंवार संमर्शन केले पाहिजे. उर्वरित स्कंधांमध्ये देखील त्या त्या संततीचे नानात्व जाणून, वेदना इत्यादींचा क्षय व व्यय सुस्पष्ट करून संमर्शन केले पाहिजे. 'भय वाटण्याच्या अर्थाने' म्हणजे भीती वाटण्याच्या योग्यतेने होय. कारण जे अनित्य असते, ते क्षणमात्र काळातही विपरिणाम पावणारे (बदलणारे) असते. ते एकांताने भीती वाटण्याजोगेच असते. का? कारण जो कोणी न भिता त्यावर विश्वास ठेवतो, 'हे माझे आहे' असे स्वतःचा भाग मानून त्याचा स्वीकार करतो, त्याला ते अमर्याद अशा अनेक हजार अभिसंस्कार-दुःखांनी किंवा विपरिणाम-दुःखांनी वारंवार पीडित करते, बाधा पोहोचवते. अशा प्रकारे विविध दुःखधर्मांनी वारंवार अत्यंत पीडित करण्याच्या स्वभावाचे असल्यामुळे, एकांताने भीती वाटण्याच्या अर्थाने ते 'दुःख' होय. आत्म्याच्या (अहंकाराच्या) विरुद्ध असल्यामुळे 'अनात्मा' होय. कारण जो 'याच्या पलीकडे माझा अत्यंत अंतर्गत असा कोणी नाही' अशा प्रकारे परम अध्यात्मभावाने ग्रहण केला जातो, त्याला 'आत्मा' असे म्हणतात. तर मग तशा प्रकारे ग्रहण करण्याजोगा कोणता आहे? जो स्वतःच्या वशामध्ये सर्वथा राहतो. वर सांगितलेल्या अभिसंस्कार कृत्यांशिवाय केवळ स्वतःच्या इच्छेने, वशाने, आशयाने किंवा आज्ञेने न चुकता नित्य प्रवृत्त होतो, तो तशा प्रकारे ग्रहण करण्याजोगा आहे. कारण तशाच प्रकारचा धर्म नित्य सुखाची इच्छा करणाऱ्या आणि दुःखाचा द्वेष करणाऱ्या सत्त्वांचे आत्मकृत्य (स्वतःचे हित) करतो. परंतु जो नित्य सुखाची इच्छा करणाऱ्या त्यांच्या यथाप्रवृत्त सुखाचा विध्वंस करतो, ते विखरून टाकतो; दुःखाचा द्वेष करणाऱ्या त्यांच्यामध्ये अभिसंस्कार इत्यादी मूळ असलेले विविध दुःख उत्पन्न करतो आणि वाढवतो, तो आत्म्याचा शत्रूच (विरुद्धच) असतो. आणि हे रूप अशाच प्रकारचे असते. अशा प्रकारे आत्मकृत्य न करण्यामुळे आणि आत्मविरुद्ध कृत्य करण्यामुळे रूप हे 'अनात्मा' होय. परंतु हे स्वतःच्या वशामध्ये का राहत नाही, आत्मकृत्य का करत नाही आणि आत्मविरुद्ध कृत्य का करते? म्हणून म्हटले आहे - 'असार असण्याच्या अर्थाने' होय. त्यामध्ये 'सार' म्हणजे प्रत्ययसामग्रीशिवाय केवळ इच्छेमात्रेने उत्पन्न होणे, किंवा उत्पन्न होऊन प्रत्ययांच्या आधाराशिवाय इच्छेनुसार टिकून राहण्यास समर्थ असणे, या स्वरूपाचे विशेष सामर्थ्य व बल होय. परंतु रूप स्वतः देखील अशा प्रकारचा सार नाही, आणि अशा प्रकारच्या साराने युक्तही नाही. कारण त्याला प्रत्ययसामग्रीशिवाय उत्पन्न होण्याचे, किंवा उत्पन्न होऊनही प्रत्ययांच्या आधाराशिवाय क्षणभरही टिकून राहण्याचे सामर्थ्य किंवा बल नाही. आणि जे स्वतःच्या सामर्थ्याशिवाय व बलाशिवाय केवळ प्रत्ययसामग्रीच्या बलानेच उत्पन्न होते, प्रत्ययांच्या आधारानेच टिकून राहते, ते अनेक हजार प्रत्यय-अभिसंस्कार दुःखांना उत्पन्न करून एकांताने नित्य आत्मविरुद्ध कृत्य करते, पीडा देते आणि बाधाच पोहोचवते. हाच नियम 'वेदना क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे' इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. अशा प्रकारे 'त्रिविध लक्षणांचे संमर्शन करणाऱ्याच्या' याच्याशी संबंध आहे. 'काळाच्या (अद्धा) योगाने' म्हणजे एकेका भवाने परिच्छिन्न (मर्यादित) असलेल्या प्रवृत्तीच्या काळाच्या योगाने होय. कारण दुसऱ्या भवात उत्पन्न झालेले पंचस्कंध इतर भवात जात नाहीत. त्या त्या भवातच ते पूर्णपणे निरुद्ध होतात (नष्ट होतात). शिवाय, एका भवामध्ये देखील तीन वयांच्या (बालपण, तरुणपण, म्हातारपण), मंद इत्यादी दहा दशकांच्या, वर्ष, ऋतू, महिना, पक्ष, तिथी, अहोरात्र (दिवस-रात्र), प्रहर इत्यादींच्या योगाने काळाचा भेद जोडला पाहिजे. 'संततीच्या योगाने' म्हणजे एकाच स्वभावाच्या संततीरूपाने प्रवृत्त असणाऱ्या रूपसंततीच्या किंवा अरूपसंततीच्या योगाने होय. 'क्षणाच्या योगाने' म्हणजे रूप आणि अरूप धर्मांच्या आयुष्याच्या मर्यादेने युक्त असलेल्या क्षणाच्या योगाने होय. आणि येथे क्षणाच्या योगाने संमर्शन करणे हा केवळ सर्वज्ञ बुद्धांचाच विषय असू शकतो, श्रावकांचा (सावकांचा) नाही. कारण ते एवढ्या लहान क्षणामध्ये उत्पाद किंवा निरोध प्राप्त करण्यास समर्थ नसतात. म्हणून येथे काळ आणि संततीच्या योगाने संमर्शन करणेच अभिप्रेत आहे, असे जाणावे. 'त्रिविध लक्षणांचे संमर्शन करणाऱ्याच्या' म्हणजे त्या तेभूमिक संस्कारांमध्ये त्रिलक्षणे आरोपित करून, त्या धर्मांना वारंवार स्पर्श करणाऱ्या, घासून पाहणाऱ्याच्या; त्या धर्मांचे अनित्यत्व, दुःखत्व किंवा अनात्मत्व ज्ञानामध्ये चांगल्या प्रकारे स्पष्ट करणाऱ्याच्या, असा अर्थ आहे. विशेषतः या ज्ञानामध्ये अनित्यलक्षणाचे दर्शनच प्रधान आहे. ते पाहिले असता इतर लक्षणे क्रमाने पाहिली जातात. आणि ते न पाहिले असता इतरही पाहिली जात नाहीत. म्हणून सुरुवातीला अनित्यलक्षणाचाच चांगल्या प्रकारे स्पष्ट भाव अभिप्रेत आहे. 'त्यांच्यामध्येच' म्हणजे तेभूमिक संस्कारांमध्येच होय. 'प्रत्ययाच्या योगाने' म्हणजे रूपस्कंधामध्ये अविद्या, तृष्णा, उपादान, कर्म आणि आहार या प्रत्ययांच्या योगाने होय. वेदना, संज्ञा आणि संस्कारांमध्ये आहाराच्या ठिकाणी 'स्पर्श' (फस्स) म्हणावा. आणि विज्ञानामध्ये 'नामरूप' म्हणावे. त्यामध्ये हा नियम आहे. अतीत अनंतर भवामध्ये (मागील जन्मात) अविद्या, तृष्णा, उपादान आणि कर्म नष्ट न झाल्यामुळे एकत्रित आल्यावर, या भवामध्ये प्रतिसंधीपासून (जन्मापासून) आरंभ करून रूपसंतती आणि वेदना, संज्ञा, संस्कार व विज्ञान संतती उत्पन्न होतात. मरणाच्या काळापर्यंत क्षणाक्षणाला विविध कलापांच्या योगाने त्या उदित होतात, उत्पन्न होतात. परंतु त्या भवामध्येच प्रहाण झाल्यामुळे (नष्ट झाल्यामुळे) निरुद्ध झाल्यावर, त्या रूप व अरूप संतती निरुद्ध होतात. दुसऱ्या भवामध्ये पुन्हा अनुत्पाद नावाच्या निरोधाला प्राप्त होतात. येथे, जसे पाणी असताना मासे असतात, नसताना नसतात; त्याचप्रमाणे कर्मज नामरूपांमध्ये इतर नामरूपे असतात, नसताना नसतात. म्हणून इतर सर्वांना कर्मज नामरूपांमध्ये समाविष्ट करून कर्माच्या योगाने उदय-व्ययाचे विधान ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. अशा प्रकारे अविद्या, तृष्णा, उपादान आणि कर्म या प्रत्ययांच्या योगाने पंचस्कंधांची उदय-व्यय प्रवृत्ती होते. कर्माच्या योगाने या भवामध्ये उत्पन्न होणाऱ्या देखील, प्रतिसंधीपासून आरंभ करून क्षणाक्षणाला कवलीकार आहाराचा आधार मिळवूनच, यथाप्रवृत्त रूपसंततींचे अनुकरण करत नवीन नवीन रूपसंतती उत्पन्न होतात. आधार न मिळाल्यास निरुद्ध होतात. त्या संततीमध्ये पुन्हा अनुत्पाद नावाच्या एका भवाच्या निरोधाला प्राप्त होतात, किंवा यथाप्रवृत्त संतती छिन्न होतात, भिन्न होतात आणि अंतर्धान पावतात.

වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරා [Pg.442] පන බහිද්ධා ආරම්මණෙසු ආපාතාගතෙසු ආරම්මණසම්ඵස්සං ලද්ධාඑව ඡද්වාරිකා කුසලාකුසලවිපාක ක්‍රියභූතා සමුදෙන්ති. නවනවා සන්තතියො පාතුභවන්ති. අලද්ධා පන නිරුජ්ඣන්ති. සන්තතිං න ඝටෙන්ති. විඤ්ඤාණංච සහජාත නාමෙච වත්ථුරූපෙච පවත්තමානෙඑව පවත්තති. නිවත්තමානෙ නිවත්තතීති. ඛණවසෙනාති වුත්තප්පකාරෙ පච්චයෙ අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං නාමරූපානං පවත්තික්ඛණවසෙන. ඛණසද්දෙන චෙත්ථ සම්මසනඤාණෙ වුත්තරූපසන්තති නාමසන්තතියොපි ගහෙතබ්බා. නහි සාවකානං ඤාණං ඛණවසෙන නාමරූපානං උදයංවා වයං වා සම්පාපුණිතුං සක්කොතීති. යථා පන රත්තන්ධකාරෙ අන්තො ලෙණෙ මහන්තො තමොඛන්ධො ජායති. දීපං ජාලෙන්තස්ස පන දීපොභාසො එකක්ඛණෙ එව සකලං අන්තොලෙණං ඵරමානො උදෙති. තමොඛන්ධො වෙති. ආලොකස්ස උදයො හොති. තමොඛන්ධස්ස වයො. පුන දීපෙ නිබ්බාපීයමානෙ තමොඛන්ධස්ස උදයො හොති. ආලොකස්ස වයො. එව මෙවං සරීරෙ නානාඋතුවසෙනවා නානාහාරවසෙනවා නානාචිත්ත වසෙනවා නානිරියාපථවසෙනවා නානාපයොගවසෙනවා උදයපක්ඛානං වයපක්ඛානඤ්ච නානාසන්තතීනං උදයඤ්ච උදයතො වයඤ්ච වයතො සුදිට්ඨං කත්වා සමනුපස්සන්තස්සාති අත්ථො. එවං සමනුපස්සන්තස්ස පන ආරද්ධවිපස්සකභාවං පත්තස්ස උදයබ්බය ඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ වහන්තෙ දසවිධා විපස්සනුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතා පාරිපන්ථකධම්මා උප්පජ්ජන්ති. තෙ දස්සෙතුං ඔභාසොතිආදිගාථ මාහ. තත්ථ ඔභාසොති විපස්සනා චිත්තසමුට්ඨිතො සරීරොභාසො. පීතීති විපස්සනාචිත්තසම්පයුත්තා පඤ්චවිධා පීති. පස්සද්ධීති දුවිධාපස්සද්ධි. අධිමොක්ඛොති සද්ධාධිමොක්ඛො. පග්ගහොති වීරියං. සුඛන්ති සොමනස්සං. ඤාණන්ති විපස්සනා ඤාණං. උපට්ඨානන්ති සති. උපෙක්ඛාති තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා චෙව ආවජ්ජනුපෙක්ඛා ච. නිකන්තීති ඔභාසාදීහි සහ විපස්සනාය ආලයං කුරුමානා සුඛුමා තණ්හා. අයමෙව පන එකන්තතො විපස්සනුපක්කිලෙසො හොති. ඔභාසාදයො පන තස්සා වත්ථුභූතත්තා [Pg.443] උපක්කිලෙසාති වුත්තා. තෙසු හි උප්පජ්ජමානෙසු න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො. එවරූපා පීති.ල. උපෙක්ඛා උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගං පත්තොස්මි. ඵලං පත්තොස්මීති එවං අස්සාදසහිතා අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤා අඵලෙ ඵලසඤ්ඤා උප්පජ්ජති. තදා කොචි අබ්‍යත්තො යොගාවචරො කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා අධිමානවසෙන වික්ඛිපන්තො විචරතීති. බ්‍යත්තො පන තාවදෙව සභිං පටිලභිත්වා ඉදානි මම එතෙසු ඔභාසාදීසු එතං මම එසො හ මස්මි එසො මෙ අත්තාති චිත්තස්ස නිකාමනාකාරො පඤ්ඤායති. නච ලොකුත්තරධම්මොනාම ඊදිසස්ස නිකාමනස්ස වත්ථු. අද්ධා මම සංකිලෙසධම්මො උප්පන්නො. සො වඩ්ඪමානො මං නිය්‍යානමුඛතො පාතෙත්වා වට්ටමුඛෙ යොජෙස්සති. හන්ද තෙස්වෙව ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා නිකන්තිං සොධෙත්වා යථාපවත්තං විපස්සනාවීථිං පටිපාදෙස්සාමීති තෙ ඔභාසාදයො එව තාව පරිග්ගණ්හාති. අයං මෙ ඔභාසො අනිච්චො ඛයට්ඨෙන දුක්ඛො භයට්ඨෙන අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාතිආදිනා සම්මසතීති අත්ථො. එවං තෙ ඔභාසාදිකෙ විපස්සනාය උපක්කිලෙසභූතෙ පරිපන්ථ ධම්මෙ පරිග්ගණ්හිත්වා තප්පරිග්ගහවසෙන තෙසු නිකන්තිං පරියාදි යිත්වා ඨිතස්ස උප්පන්නං මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානඤාණං මග්ගාමග්ගඤාණ දස්සනවිසුද්ධිනාම. අමග්ගෙසු ඔභාසාදීසු මග්ගසඤ්ඤාමලතො යථා වුත්තනිකන්තිමලතොච විසුද්ධත්තා. තඤ්හි ඤාණං තෙසු නිකන්තියාපි වික්ඛම්භිතාය එව ඔභාසාදිපටිබන්ධතො සුට්ඨු පරිසුද්ධංනාම හොතීති.

परंतु वेदना, संज्ञा आणि संस्कार हे बाह्य आलंबन समोर आल्यावर आलंबन-संपर्क (स्पर्श) प्राप्त करूनच सहा द्वारांशी संबंधित कुशल, अकुशल, विपाक आणि क्रिया रूप होऊन उत्पन्न होतात. नवनवीन संतती (प्रवाह) प्रादुर्भूत होतात. आणि ते प्राप्त न झाल्यास निरुद्ध होतात, संतती जोडत नाहीत. आणि विज्ञान हे सहजात नाम आणि वस्तुरूप प्रवृत्त असतानाच प्रवृत्त होते, आणि ते निवृत्त झाल्यावर निवृत्त होते. 'क्षणवशात' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रत्ययांची (कारणांची) अपेक्षा न ठेवता केवळ नाम-रूपांच्या प्रवृत्ती-क्षणाच्या वशात. आणि येथे 'क्षण' या शब्दाने संमसन-ज्ञानात (परीक्षण ज्ञानात) सांगितलेली रूप-संतती आणि नाम-संतती देखील ग्रहण करावी. कारण श्रावकांचे ज्ञान क्षणवशात नाम-रूपांच्या उदयाला किंवा व्ययाला (नाशाला) प्राप्त करण्यास समर्थ नसते. जसे रात्रीच्या अंधारात गुहेच्या आत मोठा अंधकार समूह (तमोस्कंध) उत्पन्न होतो. परंतु दिवा लावणाऱ्याचा दिव्याचा प्रकाश एकाच क्षणात संपूर्ण गुहेच्या आत पसरून उदित होतो आणि अंधकार समूह नष्ट होतो. प्रकाशाचा उदय होतो आणि अंधकार समूहाचा व्यय (नाश) होतो. पुन्हा दिवा विझवला असता अंधकार समूहाचा उदय होतो आणि प्रकाशाचा व्यय होतो. त्याचप्रमाणे शरीरात नाना ऋतूंच्या वशात, नाना आहारांच्या वशात, नाना चित्तांच्या वशात, नाना ईर्यापथांच्या (हालचालींच्या) वशात किंवा नाना प्रयोगांच्या वशात उदयपक्ष आणि व्ययपक्षांच्या विविध संततींचा उदय उदयाच्या रूपाने आणि व्यय व्ययाच्या रूपाने चांगल्या प्रकारे पाहून समनुपश्यन (अनुपश्यना) करणाऱ्याचा हा अर्थ आहे. अशा प्रकारे समनुपश्यन करणाऱ्या आणि आरब्ध-विपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) भावाला प्राप्त झालेल्या साधकाचे उदयव्यय-ज्ञान तीक्ष्ण व प्रखरपणे प्रवृत्त होत असताना, दहा प्रकारच्या 'विपस्सनुपक्किलेस' (विपश्यना-उपक्लेश) नावाचे अंतरायकारक धर्म (बाधक धर्म) उत्पन्न होतात. ते दर्शवण्यासाठी 'ओभासो' (अवभास/प्रकाश) इत्यादी गाथा म्हटली आहे. तेथे 'ओभास' म्हणजे विपश्यना-चित्तापासून समुत्थित झालेला शरीराचा प्रकाश (अवभास). 'पीति' म्हणजे विपश्यना-चित्ताशी संप्रयुक्त असणारी पाच प्रकारची प्रीती. 'पस्सद्धि' म्हणजे दोन प्रकारची प्रश्रब्धी (चित्त व काय प्रश्रब्धी). 'अधिमोक्ख' म्हणजे श्रद्धा-अधिमोक्ष (दृढ श्रद्धा). 'पग्गह' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न). 'सुख' म्हणजे सौमनस्य (मानसिक सुख). 'ञाण' म्हणजे विपश्यना ज्ञान. 'उपट्ठान' म्हणजे सती (स्मृती). 'उपेक्खा' म्हणजे तत्रमज्झत्तुपेक्षा (तत्रमध्यस्थता उपेक्षा) आणि आवज्जन-उपेक्षा. 'निकन्ति' म्हणजे अवभास इत्यादींसह विपश्यनेमध्ये आसक्ती निर्माण करणारी सूक्ष्म तृष्णा. हीच केवळ एकांताने (निश्चितपणे) विपश्यनेचा उपक्लेश आहे. परंतु अवभास इत्यादी तिच्यासाठी वस्तूभूत (कारणभूत) असल्यामुळे त्यांना 'उपक्लेश' म्हटले गेले आहे. कारण ते उत्पन्न झाले असता, 'नक्कीच माझ्यामध्ये यापूर्वी कधीही असा प्रकाश उत्पन्न झाला नव्हता, अशी प्रीती... पे... उपेक्षा उत्पन्न झाली नव्हती. मी निश्चितच मार्गाला प्राप्त झालो आहे, फलाला प्राप्त झालो आहे' अशी आस्वादाने युक्त असणारी, अमार्गात मार्ग-संज्ञा आणि अफलात फल-संज्ञा उत्पन्न होते. तेव्हा एखादा अकुशल (अव्यक्त) योगावचर कम्मट्ठान (कर्मस्थान) सोडून देऊन अभिमानाच्या वशात विक्षिप्त होऊन भटकतो. परंतु कुशल (व्यक्त) साधक तात्काळ स्मृती प्राप्त करून, 'आता माझ्या या अवभास इत्यादींमध्ये "हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे" असा चित्ताचा आसक्तीचा आकार (निकामनाकार) दिसून येत आहे' असे समजतो. आणि लोकोत्तर धर्म हा अशा आसक्तीचा विषय (वस्तू) नसतो. नक्कीच माझ्यामध्ये संक्लेश-धर्म (मलीन धर्म) उत्पन्न झाला आहे. तो वाढत जाऊन मला नैर्याणिक मार्गावरून (मुक्तीच्या मार्गावरून) पाडून संसारचक्रात जोडेल. 'चला, त्यांच्यावरच त्रिलक्षण (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपित करून, निकंतीचे (आसक्तीचे) शोधन करून, यथाप्रवृत्त विपश्यना-वीथीचे प्रतिपादन करूया' असे विचार करून तो त्या अवभास इत्यादींनाच प्रथम ग्रहण करतो. 'माझा हा अवभास क्षय होण्याच्या अर्थाने अनित्य आहे, भयावह असण्याच्या अर्थाने दुःख आहे, असार असण्याच्या अर्थाने अनात्म आहे' इत्यादी प्रकारे तो संमसन (परीक्षण) करतो, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे त्या अवभास इत्यादी विपश्यनेच्या उपक्लेशरूप अंतरायकारक धर्मांना ग्रहण करून, त्यांच्या ग्रहणाच्या वशात त्यांच्यातील निकंतीचा (आसक्तीचा) क्षय करून स्थित असलेल्या साधकाला उत्पन्न झालेले जे 'मार्गामार्ग-लक्षण-व्यवस्थान-ज्ञान' आहे, त्याला 'मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि' (मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी) असे म्हणतात. कारण ते अमार्ग असलेल्या अवभास इत्यादींमध्ये मार्ग-संज्ञारूप मलापासून आणि वर सांगितलेल्या निकंतीरूप (आसक्तीरूप) मलापासून विशुद्ध असते. कारण ते ज्ञान त्यांच्यातील निकंती देखील विष्कंभित (दडपली) गेल्यामुळेच अवभास इत्यादींच्या बंधनापासून अत्यंत परिशुद्ध असते.

[245] විභාවනියං පන

[२४५] परंतु विभावनीमध्ये (टीकेमध्ये)

අනිච්චාදිවසෙන ඔභාසාදි පටිබන්ධපරිග්ගහං විසුං අවත්වා මග්ගාමග්ගජානනමත්තෙනෙව මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිනාම වුත්තා. සා අට්ඨකථාය න සමෙති.

अनित्यता इत्यादींच्या वशात अवभास इत्यादींच्या बंधनाचे ग्रहण वेगळे न सांगता, केवळ मार्गामार्गाच्या जाणण्यानेच 'मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि' (मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी) म्हटली आहे. ती अट्ठकथेशी (अट्टकथेशी) सुसंगत नाही.

තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්සාති තථා පරිග්ගහෙත්වා තතො විපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථතො විමුත්තස්ස යාවානුලොමාති යාවඅනුලොමඤාණා. [Pg.444] තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වාති සම්බන්ධො. විපස්සනාපරිපාකංආගම්මාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්වා තිවිධ විමොක්ඛමුඛභාවප්පත්තියාචෙව සත්තඅරියපුග්ගලවිභාගස්ස පච්චය භාවප්පත්තියාච විපස්සනාඤාණස්ස පරිපාකං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතීති වත්තබ්බක්ඛණෙති සම්බන්ධො. අප්පනා තිච සොතාපත්තිමග්ගඅප්පනා. ද්වෙතීණිවිපස්සනාචිත්තානීති තික්ඛපඤ්ඤස්ස ද්වෙ විපස්සනාචිත්තානි. මන්දපඤ්ඤස්ස තීණි විපස්සනාචිත්තානි. යංකිඤ්චීති තීසු ලක්ඛණෙසු අඤ්ඤතරං යංකිඤ්චි. යාසිඛාපත්තාසානුලොමාසඞ්ඛාරුපෙක්ඛාති මත්ථකපත්තා අනුලොමඤාණසහිතා යා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අත්ථි. සා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාතිච වුච්චතීති යොජනා. සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි ද්වෙ ඤාණානි වුට්ඨානගාමිනි විපස්සනානාමාති වුච්චන්තීති වුත්තං හොති. ඉදං පන පරිපාකගතවිපස්සනා දස්සනවචනං. එත්ථච වුට්ඨානන්ති මග්ගො වුච්චති. සො හි විපස්සනාඤාණස්ස ආරම්මණභූත සඞ්ඛාරනිමිත්තතොවා සයං සංයොජනවත්ථුභාවතොවා වුට්ඨාති. තං සමඞ්ගිපුග්ගලංවා පුථුජ්ජනභාවතො සමුදයපහානවසෙන වට්ට පවත්තතොච වුට්ඨාපෙති. තස්මා වුට්ඨානන්ති වුච්චති. අවස්සං වුට්ඨානං ගච්ඡන්ති එතායාති වුට්ඨානගාමිනීති එවං ද්වින්නං ඤාණානං වුට්ඨාන ගාමිනිභාවො වෙදිතබ්බො. තතොපරන්ති ද්වින්නංවා තිණ්ණංවා විපස්සනා චිත්තානං පවත්තියා පරං නිබ්බානං ආලම්බිත්වාති මග්ගස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියං හුත්වා තස්ස පුරෙචරභාවෙන නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කත්වා. තතො යෙවච තං විපස්සනානාමං නලභතීති. පුථුජ්ජන ගොත්තමභිභවන්තන්ති එතෙන ගොත්තං භවති අභිභවතීති ගොත්‍රභු. ගොත්තන්ති චෙත්ථ පරිපුණ්ණකිලෙස සමායොගෙන අනරියභාවසඞ්ඛාතා පුථුජ්ජනජාති වුච්චතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්චාති එතෙන ගොත්තං භවති පාපුණාතීති ගොත්‍රභු. ගොත්තන්තිච තංතං කිලෙස විසුද්ධභාව සඞ්ඛාතා අරියජාති වුච්චතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. මග්ගො අප්පනා වීථිං ඔතරතීති සම්බන්ධො. දුක්ඛසච්චංපරිජානන්තොති තෙභූමක ධම්මානං එකන්තදුක්ඛභාවං පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. පරිජානනඤ්චෙත්ථ තෙසං දුක්ඛභාව [Pg.445] පටිච්ඡාදකස්ස සම්මොහස්ස පහානමෙව දට්ඨබ්බං. සමුදය සච්චංපජහන්තොති අත්තනො චිත්තසන්තානෙ අනුසයභාවෙන පවත්තමානං තණ්හාසඞ්ඛාතං සමුදයසච්චං එකදෙසෙනවා අනවසෙසෙනවා අපච්ඡාවත්තිකං කත්වා පජහන්තො. නිරොධසච්චංසච්ඡිකරොන්තොති චක්ඛුමා විය නභමජ්ඣෙ විරොචමානං චන්දමණ්ඩලං අත්තනො සන්තානෙ එකදෙසස්සවා සකලස්සවා කිලෙස වට්ටස්සවා ආයතිං භාවිනො විපාකවට්ටස්සංවා අත්තනො සන්තානෙ පුන අනුප්පාදධම්මභාපත්තිවසෙන නිරොධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චංභාවනාවසෙනාති ඉතො පුබ්බෙ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නපුබ්බස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගසච්චස්ස උප්පාදනසඞ්ඛාතාය භාවනාය වසෙන. මග්ගචෙතනාය පන ආනන්තරිකඵලත්තා තඞ්ඛණෙ අපනීතග්ගිකෙ පදෙසෙ පුන උදකං ආසිඤ්චිත්වා නිබ්බාපෙන්තො විය මග්ගානුකූලපවත්තිවසෙන දුක්ඛපරිජානනාදීනි චත්තාරි කිච්චානි අනුකුබ්බන්තානි තතොපරං ද්වෙවා තීණිවා ඵලචිත්තානි පවත්තන්ති. තතොපරං භවඞ්ගපාතො හොතීති දස්සෙතුං තතොපරන්තිආදිමාහ. යථා පන පසාදචක්ඛුනාවා දිබ්බචක්ඛුනාවා කිඤ්චිරූපං පස්සන්තස්ස තානි චක්ඛූනි තං රූපං පච්චක්ඛං කත්වා පච්ඡා තස්ස පුග්ගලස්සපි පච්චක්ඛතො පාතුභූතං කත්වා නිරුජ්ඣන්ති. න තාව තෙසං උප්පත්තික්ඛණෙ තං රූපං තස්ස අහං ඉදංනාම පස්සාමීති පාකටං හොති. පච්ඡා පන පච්චවෙක්ඛන වාරෙසු පවත්තමානෙසුඑව තංරූපං තදනුබන්ධාච නානාකාරා තස්ස පාතුභූතා හොන්ති. එවමෙවං ඉධපි පච්චවෙක්ඛනවාරෙසු පවත්තමානෙසුඑව නිබ්බානඤ්ච තදනුබන්ධානි මග්ගඵලාදීනිච පාතුභවන්තීති වුත්තං පුනභවඞ්ගං.ල. පවත්තන්තීති. ඉදානි පච්චවෙක්ඛනඤාණස්ස භූමිං දස්සෙතුං මග්ගංඵලඤ්චනිබ්බානන්තිආදිගාථ මාහ. තත්ථ පණ්ඩිතොති අරියාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතො ඵලට්ඨො. හීනෙති පහීනෙ. සෙසෙති අපහීනෙ උපරිමග්ගවජ්ඣෙ. ඉමානි පන ද්වෙ පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛනානි කෙසඤ්චි ජීවිතසමසීසිපුග්ගලානං කිලෙස විභාගෙසු අකොවිදානඤ්ච නලබ්භන්තීති වුත්තං පච්චවෙක්ඛතිවානවාති. එත්ථච විසුද්ධිමග්ගෙ තාව සබ්බපථමං මග්ගපච්චවෙක්ඛනං වුත්තං. තතො ඵලපච්චවෙක්ඛනං. [Pg.446] තතො පහීනකිලෙසපච්චවෙක්ඛනං. තතො අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛනං. අවසානෙ නිබ්බානපච්චවෙක්ඛනං වුත්තං. පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨකථායං පන සබ්බපථමං කිලෙසපච්චවෙක්ඛනං අධිප්පෙතං. වුත්තඤ්හි තත්ථ පච්චවෙක්ඛනෙසු පථමං කිලෙසපච්චවෙක්ඛනං හොති. තතො මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛනානීති. තං පන පාළියං පච්චවෙක්ඛන ඤාණස්ස නිද්දෙසතො පුබ්බෙ පථමං ඡින්නමනුපස්සනෙ පඤ්ඤාවිමුත්ති ඤාණන්ති එවං විසුං විමුත්තිඤාණස්ස ආගතත්තා වුත්තං. තත්ථ ඡින්නන්ති තෙන තෙන මග්ගෙන සමුච්ඡින්නං කිලෙසජාතන්ති අත්ථො. පාළි අනු සාරෙන වුච්චමානෙ පන පථමං පහීනං කිලෙසානං පච්චවෙක්ඛනං. තතො පච්චෙකං මග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගාදීනං පච්චවෙක්ඛනං. තතො තෙසං ආරම්මණභූතස්ස නිබ්බානස්ස පච්චවෙක්ඛනං. තතො ඵලධම්මානං පච්චවෙක්ඛනං. තතො තෙසං ආරම්මණභූතස්ස නිබ්බානස්ස පච්චවෙක්ඛනන්ති වත්තබ්බං හොති. පාළියඤ්හි පච්චවෙක්ඛනඤාණනිද්දෙසෙ නිබ්බානං මග්ගවාරෙපි ඵලවාරෙපි ද්වික්ඛත්තුං ආගතන්ති. ඉති නිබ්බානපච්චවෙක්ඛනං නාම ඉතරෙසං පච්චවෙක්ඛනානං ආදිම්හිවා මජ්ඣෙ අන්තරන්තරාවා අවසානෙවා යත්ථකත්ථචි පවත්තතීති සිද්ධං හොති. තථා කිලෙසපච්චවෙක්ඛනංපි මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛනානං ආදිම්හිවා පච්ඡාවාති. එවඤ්හි සති මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානන්ති අයං ගාථාපි අවිරුද්ධා හොතීති. එවඤ්ච කත්වා අධිමානනිද්දෙසට්ඨකථාසු සො හි මග්ගඵලනිබ්බාන පහීන කිලෙසා වසිට්ඨකිලෙස පච්චවෙක්ඛනෙන සඤ්ජාතසොමනස්සො අරියගුණපටිවෙධෙ නික්කඞ්ඛොති වුත්තං. එත්ථච සොතාපන්නස්ස පඤ්ච පච්චවෙක්ඛනානි හොන්ති. තථා සකදාගාමිස්ස පඤ්ච. අනාගාමිස්ස පඤ්ච. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසොනාම නත්ථීති චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛනානි හොන්තීති. ඉදඤ්ච පරිපුණ්ණ වසෙන ලබ්භමානං සන්ධාය වුත්තං. අපරිපුණ්ණංපි පන හොතියෙව. තථා හි චූළදුක්ඛක්ඛන්ධසුත්තඅට්ඨකථායං සා පන න සබ්බෙසං පරිපුණ්ණා හොති. එකො හි පහීනකිලෙසමෙව පච්චවෙක්ඛති. එකො අවසිට්ඨකිලෙසමෙව. එකො මග්ගමෙව. එකො ඵලමෙව. එකොනිබ්බානමෙව. ඉමාසු පන පඤ්චසුපච්චවෙක්ඛනාසු එකංවාද්වෙවා නො ලද්ධුං නවට්ටතීති වුත්තං. එවං ඡබ්බිසුද්ධිකමෙන භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො මග්ගො [Pg.447] ඤාණදස්සනවිසුද්ධිනාම වුච්චතීති සම්බන්ධො. මග්ගසද්දෙන චෙත්ථ චතුබ්බිධං මග්ගඤාණං තදනුකූලපවත්තිවසෙන ඵලඤාණඤ්ච ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ. තත්ථාති තෙසු අනුපස්සනා මග්ගඵලෙසු. අභිනිවිසනං අභිනිවෙසො. හෙට්ඨා සිලාපථවියං නිඛාතසිනෙරුපාදස්ස විය අජ්ඣත්තඛන්ධෙසු දළ්හං ගහෙත්වා පවත්තීති අත්ථො. අත්තා ඉති අභිනිවෙසො අත්තාභිනිවෙසො. තං අත්තාභිනිවෙසං. මුඤ්චන්තීති අජ්ඣත්තධම්මානං කෙවලං පච්චයායත්ත වුත්තිතාය ඛණභඞ්ගස්සච අදිට්ඨත්තා සො අභිනිවෙසො පවත්තති. තස්මා තං ද්වයං සුදිට්ඨං කත්වා රූපං අනත්තා වෙදනා අනත්තාතිආදිනා පුනප්පුනං සමනුපස්සනාවසෙන තං අභිනිවෙසං විමොචයමානාති අත්ථො. විමොක්ඛමුඛං හොති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛ සඞ්ඛාතස්ස මග්ගස්ස ඵලස්සච පවෙසනද්වාරභූතත්තා, විපල්ලාස නිමිත්තන්ති විපරීතවසෙන ආසනං උපගමනං පවත්තනංවා විපල්ලාසො. අනිච්චෙ නිච්චන්ති උපගමනං පවත්තනංවාති අත්ථො. සො එව කිලෙ සුප්පත්තියා ආසන්නකාරණත්තා නිමිත්තන්ති විපල්ලාසනිමිත්තං. මුඤ්චන්තීති අජ්ඣත්තධම්මානං ඛණභඞ්ගස්ස අදිට්ඨත්තා තංනිමිත්තං හොතීති තෙසං ඛණභඞ්ගං සුදිට්ඨං කත්වා රූපං අනිච්චං වෙදනා අනිච්චාතිආදිනා පුනප්පුනං සමනුපස්සනාවසෙන තංනිමිත්තං විමොචයමානාති අත්ථො. තණ්හාපණිධින්ති තණ්හාඑව අභිසඞ්ගවසෙන ආරම්මණෙ චිත්තස්ස පණිදහනතො දළ්හං ථපනතො පණිධීති තණ්හාපණිධි. තංතණ්හා පණිධිං. මුඤ්චන්තීති අජ්ඣත්තධම්මානං මහාආදීනවරාසිභාවස්ස අදිට්ඨත්තා සොපණිධි හොතීති තෙසං මහාආදීනවරාසිභාවං සුදිට්ඨං කත්වා රූපංදුක්ඛං වෙදනාදුක්ඛාතිආදිනා පුනප්පුනං සමනුපස්සනාවසෙන තංපණිධිං විමොචයමානාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා එතා විමොක්ඛමුඛභූතා තිස්සො අනුපස්සනා එවං විසෙස නාමිකා හොන්ති. තස්මා. යස්මා සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතදස්සනවසෙන අත්ථසිද්ධිනාම කෙවලං අත්තාකිනිවෙසභූතස්ස දිට්ඨිගාහස්ස පටිපක්ඛභූතස්ස ඤාණස්සෙව ආනුභාවො හොති, තස්මා තථා සමනුපස්සිත්වා විමුඤ්චන්තස්ස විපස්සනාපි මග්ගොපි සහජාතඤාණ කිච්චෙන නාමං ලභතීති වුත්තං යදිවුට්ඨාන.ල. සුඤ්ඤතොවිමොක්ඛො නාමහොතිමග්ගොති. [Pg.448] අනිච්චදස්සනවසෙන අත්ථසිද්ධිනාම නිමිත්තාති නිවෙසභූතස්ස මානගාහස්ස පටිපක්ඛභූතාය සද්ධායපි ආනුභාවො. තස්මා තථා සමනුපස්සිත්වා විමුච්චන්තස්ස විපස්සනාපි මග්ගොපි සහජාතසද්ධා කිච්චෙන නාමං ලභතීති වුත්තං යදිඅනිච්චතො.ල. අනිමිත්තො විමොක්ඛොනාමාති. දුක්ඛදස්සනවසෙන අත්ථසිද්ධිනාම පණිධිසඞ්ඛාත තණ්හාගාහපටිපක්ඛභූතස්ස සමාධිස්සපි ආනුභාවො. තස්මා තථා සමනුපස්සිත්වා විමුච්චන්තස්ස විපස්සනාපි මග්ගොපි සහජාතසමාධිකිච්චෙන නාමං ලභතීති වුත්තං. යදි දුක්ඛතො. ල. අප්පණිහිතො විමොක්ඛොනාමාති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදාමග්ගෙ අනිච්චතො මනසිකරොතො සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. දුක්ඛතො මනසිකරොතො සමාධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. අනත්තතො මනසිකරොතො පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතීති. මග්ගෙ පන තිණ්ණං ධම්මානං කිච්චවිසෙසොනාම විපස්සනාගමනවසෙනෙව සිද්ධොති වුත්තං මග්ගො. ල. නාමානි ලභතීති. තත්ථ සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුත්තො අරියසාවකො සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ ධම්මානුසාරීනාම හොති. මජ්ඣෙ ඡසු මග්ගඵලක්ඛණෙසු දිට්ඨිප්පත්තො නාම. අරහත්තඵලක්ඛණෙ පඤ්ඤාවිමුත්තොනාම. අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුත්තො සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ සද්ධානුසාරීනාම. උපරි සත්තසු ඨානෙසු සද්ධාවිමුත්තොනාම. අපණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුත්තො පන අට්ඨසුපි ඨානෙසු කායසක්ඛිනාම. සොයෙව අරූපජ්ඣානං පාදකං කත්වා විමුත්තො අරහත්තඵලෙ ඨිතො උභතොභාගවිමුත්තො නාමාති එත්තාවතා යං හෙට්ඨා වුත්තං විපස්සනාපරිපාකමාගම්මාති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාභාවං පත්වා තිවිධවිමොක්ඛමුඛභාවප්පත්තියාචෙව සත්තඅරියපුග්ගලවිභාගස්ස පච්චයභාවප්පත්තියාච විපස්සනාඤාණස්ස පරිපාකං ආගම්ම පටිච්චාති. තං සරූපතො නිද්දිට්ඨං හොතීති. මග්ගවීථියං ඵලඤ්ච මග්ගාගමන වසෙන තථා තීණි නාමානි ලභතීති යොජනා. යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානන්ති යදි අනත්තතො විපස්සතීතිආදිනා වුත්තප්පකාරනයෙන විපස්සන්තානං චතුන්නං ඵලට්ඨානං පුග්ගලානං. යථාසකංඵලන්ති සොතාපන්නස්ස සොතාපත්තිඵලං. සකදාගාමිස්ස සකදාගාමිඵලන්තිආදිනා නයෙන [Pg.449] අත්තනො අත්තනො සන්තකභූතං යං යං ඵලං විපස්සනාගමන වසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොතිච වුච්චති. නමග්ගාගමනවසෙනාති අධිප්පායො. එත්ථච විපස්සනාගමන වසෙන මග්ගස්ස අනිමිත්ත නාමලාභොනාම සුත්තන්තිකපරියායෙන වුත්තො. අභිධම්මෙ පන අනිමිත්තො නාමමග්ගො නආගතො. නහි සො නිප්පරියායතො අනිමිත්තොනාම හොති. හීනපණීතාදිවසෙන විභාගාරහස්ස සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස සබ්භාවතො. තෙනෙව හිස්ස දුක්ඛපටිපදා දන්ධා භිඤ්ඤාදිවසෙනවා පාරමිධම්මානං පරිත්තමහන්තාදිවසෙනවා හීන පණීත පණීතතර පණීතතම විභාගො සන්දිස්සතීති. අට්ඨකථායං පන අනිච්චානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු නිච්චනිමිත්තං විධමනවසෙන පවත්තත්තා අනිමිත්තානුපස්සනානාම සමානාපි සයං සඞ්ඛාරනිමිත්තෙ පරියාපන්නත්තා එකන්තෙන අත්තනොනාමං මග්ගස්ස දාතුං නසක්කොති. තස්මා මග්ගො අභිධම්ම පරියායෙන අනිමිත්තනාමං නලභතීති වුත්තං. සුත්තන්තිකපරියායෙන පන යථා පථවිකසිණාරම්මණං ඣානං පථවිකසිණන්ති වුච්චති. එවං සුඤ්ඤතාදිනාමං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තානි මග්ගඵලානිපි ආරම්මණවසෙනපි සුඤ්ඤතාදිනාමං ලභන්ති. ආරම්මණකරණවසෙන පන සම්පයොගවසෙනවා පලිබොධකරාච නිමිත්තකරාච පණිධිකරාච රාගාදයො කිලෙසධම්මා තෙසු නත්ථි. තස්මා තානි අඤ්ඤං ආගමනංවා ආරම්මණංවා අනපෙක්ඛිත්වා අත්තනො සභාවෙනපි සුඤ්ඤතාදිනාමං ලභන්තීති දස්සෙතුං ආරම්මණවසෙනාතිආදි වුත්තං. තත්ථ සරසවසෙනාති අත්තනො සභාවෙන. නාමත්තයන්ති සුඤ්ඤතාදි නාමත්තිකං. සබ්බත්ථාති සබ්බාසු මග්ගවීථි ඵලසමාපත්තිවීථීසු. සබ්බෙසංපීති සබ්බෙසංපි මග්ගඵලානං. සමමෙවාති සමානමෙව. සදිසමෙව. එත්ථපනාති එතෙසු පන යථාවුත්තෙසු මග්ගඵලෙසු. යස්මා සබ්බාදිට්ඨියොච සොළසවිධා විචිකිච්ඡාච අත්තදිට්ඨිමූලිකා එව හොන්ති. අත්තදිට්ඨියා නිරුද්ධාය නිරුජ්ඣන්ති සබ්බානිච අපායගාමි කම්මානිනාම අත්තදිට්ඨියා සතියාඑව විපච්චන්ති. අසතියා න විපච්චන්ති. දිට්ඨසච්චානඤ්ච සා දිට්ඨි සබ්බසො පහීනා හොති. තස්මා සොතාපත්තිමග්ගං.ල. පහීනාපාය ගමනොති වුත්තං. අපායං ගච්ඡන්ති [Pg.450] එතෙහීති අපායගමනානි. දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාවිප්පයුත්තා අකුසලධම්මාචෙව පුබ්බෙකතදුච්චරිතකම්මානිච. පහීනානි අපායගමනානි එතස්සාති පහීනාපායගමනො. පටිවිද්ධචතුසච්චානං පහීනඅත්තදිට්ඨීනං බොධිපක්ඛියධම්මා එකන්තෙන උපරූපරි වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතා හොන්ති. කිලෙසධම්මා පන හායනපක්ඛෙ. තස්මා තෙ අනුක්කමෙන පරිහායිත්වා ගච්ඡන්තා උපරිම කොටියා සත්තහි භවෙහි සබ්බසො පරික්ඛයං ගච්ඡන්තීති වුත්තං සත්තක්ඛත්තුපරමොසොතාපන්නොනාම හොතීති, තත්ථ සත්තක්ඛත්තුසද්දෙන සත්තපටිසන්ධිගහණවාරා වුච්චන්ති. පරමොති උක්කංසපරිච්ඡෙදො. ඉති සත්තක්ඛත්තුං පරමො එතස්සාති. සත්තක්ඛත්තුපරමො. සො පන දෙවෙසු සත්තක්ඛත්තු පරමො, මනුස්සෙසු සත්තක්ඛත්තු පරමො, උභයත්ථ සත්තක්ඛත්තු පරමොති තිවිධො හොති. යථාහ –

तसेच 'अंतरायांपासून (विघ्नांपासून) मुक्त झालेल्याचे' म्हणजे विपश्यनेच्या उपक्क्लेशांच्या (मळांच्या) विघ्नांपासून मुक्त झालेल्याचे. 'अनुलोम ज्ञानापर्यंत' म्हणजे अनुलोम ज्ञानापर्यंत. 'त्रिलक्षण आरोपित करून' हा संबंध आहे. 'विपश्यनेच्या परिपाकाला प्राप्त होऊन' म्हणजे संस्कारोपेक्षा भाव प्राप्त करून, त्रिविध विमोक्षमुख भाव प्राप्त झाल्यामुळे आणि सात आर्य पुद्गलांच्या विभागाचे कारण भाव प्राप्त झाल्यामुळे, विपश्यना ज्ञानाच्या परिपाकाला अनुसरून (त्याच्यावर अवलंबून) असा अर्थ आहे. आता 'अर्पणा उत्पन्न होईल' असे म्हणण्याच्या क्षणी, हा संबंध आहे. 'अर्पणा' म्हणजे स्रोतापत्ति मार्ग अर्पणा. 'दोन किंवा three विपश्यना चित्ते' म्हणजे तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्याचे दोन विपश्यना चित्ते आणि मंद प्रज्ञा असलेल्याचे तीन विपश्यना चित्ते असतात. 'जे काही' म्हणजे तीन लक्षणांपैकी कोणतेही एक. जी शिखाप्राप्त (सर्वोच्च अवस्थेला पोहोचलेली) अनुलोम ज्ञानासह संस्कारोपेक्षा आहे, तिला 'वुत्थानगामिनी विपश्यना' (बाहेर पडण्यास प्रवृत्त करणारी विपश्यना) असे म्हणतात, अशी योजना आहे. संस्कारोपेक्षा ज्ञान आणि अनुलोम ज्ञान या दोन ज्ञानांना 'वुत्थानगामिनी विपश्यना' असे म्हणतात, असे सांगितले आहे. हे परिपक्व झालेल्या विपश्यनेचे दर्शन घडवणारे वचन आहे. येथे 'वुत्थान' (बाहेर पडणे) म्हणजे मार्ग म्हटला जातो. कारण तो विपश्यना ज्ञानाचे आलंबन असलेल्या संस्कार-निमित्तापासून किंवा स्वतः संयोजनाचे वस्तू असण्यापासून बाहेर पडतो (मुक्त होतो). तो त्या मार्गयुक्त पुद्गलाला पृथग्जन भावापासून आणि समुदय प्रहाणाच्या द्वारे संसार प्रवृत्तीपासून बाहेर काढतो (मुक्त करतो). म्हणून त्याला 'वुत्थान' असे म्हणतात. या ज्ञानांच्या द्वारे निश्चितच वुत्थान (मुक्ती) प्राप्त होते, म्हणून त्यांना 'वुत्थानगामिनी' म्हणतात; अशा प्रकारे या दोन ज्ञानांचे वुत्थानगामी असणे समजून घ्यावे. त्यानंतर, दोन किंवा तीन विपश्यना चित्तांच्या प्रवृत्तीनंतर, 'निर्वाणाचे आलंबन घेऊन' म्हणजे मार्गाच्या आवर्जन स्थानी होऊन, त्याच्या पूर्वगामी भावाने निर्वाणालाच आलंबन करून. आणि म्हणूनच त्याला 'विपश्यना' हे नाव मिळत नाही. 'पृथग्जन गोत्राचा अभिभव (पराभव) करणारे' यावरून जे गोत्र होते आणि अभिभव करते ते 'गोत्रभू' होय. येथे 'गोत्र' म्हणजे परिपूर्ण क्लेशांच्या संयोगाने अनार्य भाव संज्ञक असलेली 'पृथग्जन जाती' म्हटली जाते, हा अर्थ दर्शवला आहे. 'आर्य गोत्राला प्राप्त होणारे' यावरून जे गोत्र प्राप्त होते ते 'गोत्रभू' होय. येथे 'गोत्र' म्हणजे त्या त्या क्लेशांच्या विशुद्ध भावाने संज्ञित असलेली 'आर्य जाती' म्हटली जाते, हा अर्थ दर्शवला आहे. 'मार्ग अर्पणा विथीमध्ये प्रवेश करतो' हा संबंध आहे. 'दुःखसत्याचे परिज्ञान करत' म्हणजे त्रैभूमिक धर्मांच्या एकांत दुःखभावाला निश्चित करून जाणणारा. येथे परिज्ञान म्हणजे त्यांच्या दुःखभावाला झाकणाऱ्या संमोहाचा (अज्ञानाचा) प्रहाण (नाश) करणेच समजले पाहिजे. 'समुदयसत्याचा प्रहाण करत' म्हणजे स्वतःच्या चित्तसंतानामध्ये अनुशय रूपाने प्रवृत्त असणाऱ्या, तृष्णा संज्ञक समुदयसत्याचा अंशतः किंवा पूर्णतः, पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या पद्धतीने त्याग करत. 'निरोधसत्याचा साक्षात्कार करत' म्हणजे डोळस मनुष्याप्रमाणे आकाशाच्या मध्यभागी चमकणाऱ्या चंद्रमंडळाला पाहिल्यासारखे, स्वतःच्या संतानामध्ये अंशतः किंवा पूर्णतः क्लेशवट्टाचा (क्लेशचक्राचा) किंवा भविष्यात होणाऱ्या विपाकवट्टाचा (विपाकचक्राचा) स्वतःच्या संतानामध्ये पुन्हा अनुत्पाद धर्म प्राप्त करून देण्याच्या वशाने, निरोध संज्ञक निर्वाणाचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करत. 'मार्गसत्याच्या भावनेच्या वशाने' म्हणजे यापूर्वी अनादी संसारात कधीही उत्पन्न न झालेल्या अष्टांगिक मार्गसत्याच्या उत्पत्ती संज्ञक भावनेच्या वशाने. मार्ग चेतनेच्या आनंतर्य फलत्वामुळे, त्या क्षणी जळत्या प्रदेशावर पुन्हा पाणी शिंपडून आग विझवल्याप्रमाणे, मार्गाच्या अनुकूल प्रवृत्तीच्या वशाने दुःख परिज्ञानादी चार कृत्ये करत, त्यानंतर दोन किंवा तीन फलचित्ते प्रवृत्त होतात. त्यानंतर भवंगपात होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'त्यानंतर' इत्यादी म्हटले आहे. जसे प्रसादाक्षूने (चर्मचक्षूने) किंवा दिव्यचक्षूने एखादे रूप पाहणाऱ्याचे ते चक्षू त्या रूपाचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करून, नंतर त्या पुद्गलालाही प्रत्यक्षाने प्रकट करून निरुद्ध होतात. त्यांच्या उत्पत्तीच्या क्षणी ते रूप 'मी हे पाहत आहे' असे स्पष्ट होत नाही. परंतु नंतर प्रत्यवेक्षण वारात (प्रक्रियेत) प्रवृत्त असतानाच ते रूप आणि त्याच्याशी संबंधित विविध आकार त्याला प्रकट होतात. त्याचप्रमाणे येथेही प्रत्यवेक्षण वारात प्रवृत्त असतानाच निर्वाण आणि त्याच्याशी संबंधित मार्ग-फल इत्यादी प्रकट होतात, म्हणून 'पुन्हा भवंग...' इत्यादी म्हटले आहे. आता प्रत्यवेक्षण ज्ञानाची भूमी दर्शवण्यासाठी 'मार्ग, फल आणि निर्वाण' इत्यादी गाथा म्हटली आहे. तेथे 'पंडित' म्हणजे आर्य प्रज्ञेने युक्त असलेला फलस्थ पुद्गल. 'हीन' म्हणजे प्रहीण (नष्ट झालेल्या क्लेशांमध्ये). 'शेष' म्हणजे अप्रहीण (शिल्लक राहिलेल्या, वरील मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांमध्ये). हे दोन प्रहीण आणि अवशिष्ट क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण काही जीवितसमशीर्षी पुद्गलांना आणि क्लेश विभागांमध्ये अकुशल (अज्ञ) असलेल्यांना प्राप्त होत नाही, म्हणून 'प्रत्यवेक्षण करतो किंवा नाही' असे म्हटले आहे. येथे विशुद्धिमार्गात सर्वप्रथम मार्गाचे प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे. त्यानंतर फलाचे प्रत्यवेक्षण. त्यानंतर प्रहीण क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण. त्यानंतर अवशिष्ट क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण. शेवटी निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे. परंतु प्रतिसंभिदामार्ग अट्ठकथेत सर्वप्रथम क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण अभिप्रेत आहे. कारण तेथे प्रत्यवेक्षणांमध्ये पहिले क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण होते, असे म्हटले आहे. त्यानंतर मार्ग, फल आणि निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण होते. ते पाळीमध्ये प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या निर्देशापूर्वी 'प्रथम छिन्न अनुदर्शन प्रज्ञाविमुक्ती ज्ञान' अशा प्रकारे स्वतंत्रपणे विमुक्ती ज्ञानाचे वर्णन आल्यामुळे सांगितले आहे. तेथे 'छिन्न' म्हणजे त्या त्या मार्गाने समूळ नष्ट झालेला क्लेशसमूह असा अर्थ आहे. पाळीच्या अनुसाराने सांगायचे तर, प्रथम प्रहीण क्लेशांचे प्रत्यवेक्षण होते. त्यानंतर प्रत्येक मार्गांग, बोध्यंग इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण. त्यानंतर त्यांचे आलंबन असलेल्या निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण. त्यानंतर फलधर्मांचे प्रत्यवेक्षण. त्यानंतर त्यांचे आलंबन असलेल्या निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण, असे म्हटले पाहिजे. कारण पाळीमध्ये प्रत्यवेक्षण ज्ञान निर्देशात निर्वाण हे मार्गवारात आणि फलवारातही दोनदा आले आहे. यावरून निर्वाण प्रत्यवेक्षण हे इतर प्रत्यवेक्षणांच्या सुरुवातीला, मध्ये, अंतराअंतराने किंवा शेवटी कोठेही प्रवृत्त होते, हे सिद्ध होते. तसेच क्लेश प्रत्यवेक्षणही मार्ग आणि फल प्रत्यवेक्षणांच्या सुरुवातीला किंवा नंतर होते. असे असल्यास 'मार्ग, फल आणि निर्वाण' ही गाथा देखील अविरुद्ध ठरते. असे मानून अधिमाननिर्देश अट्ठकथांमध्ये 'तो मार्ग, फल, निर्वाण, प्रहीण क्लेश आणि अवशिष्ट क्लेशांच्या प्रत्यवेक्षणाने उत्पन्न झालेल्या सोमनस्याने युक्त होऊन आर्य गुणांच्या प्रतिवेधात शंकारहित होतो' असे म्हटले आहे. येथे स्रोतापन्नाचे पाच प्रत्यवेक्षण असतात. तसेच सकृदागामीचे पाच, अनागामीचे पाच. अर्हताचे मात्र अवशिष्ट क्लेश नसल्यामुळे चार प्रत्यवेक्षण असतात; अशा प्रकारे एकूण एकोणीस प्रत्यवेक्षणे होतात. हे परिपूर्णतेच्या वशाने प्राप्त होणारे लक्षात घेऊन सांगितले आहे. अपूर्ण देखील असू शकते. कारण चूळदुक्खक्खंधसुत्त अट्ठकथेत 'ते सर्वांचे परिपूर्ण नसते. कोणी केवळ प्रहीण क्लेशांचेच प्रत्यवेक्षण करतो, कोणी केवळ अवशिष्ट क्लेशांचे, कोणी केवळ मार्गाचे, कोणी केवळ फलाचे, तर कोणी केवळ निर्वाणाचेच प्रत्यवेक्षण करतो. परंतु या पाच प्रत्यवेक्षणांपैकी एक किंवा दोन देखील प्राप्त न होणे शक्य नाही' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे सहा विशुद्धींच्या क्रमाने भावना करावयाचा चतुर्विध मार्ग 'ज्ञानदर्शनविशुद्धी' म्हटला जातो, हा संबंध आहे. येथे 'मार्ग' शब्दाने चतुर्विध मार्गज्ञान आणि त्याच्या अनुकूल प्रवृत्तीच्या वशाने फलज्ञान देखील ग्रहण केले पाहिजे, असे समजावे. 'येथे' म्हणजे विपश्यना कर्मस्थानात. 'तेथे' म्हणजे त्या अनुदर्शन, मार्ग आणि फलांमध्ये. 'अभिनिवेश' म्हणजे दृढ पकड. खाली शिलामय पृथ्वीवर रोवलेल्या सुमेरू पर्वताच्या पायाप्रमाणे अध्यात्म स्कंधांना दृढतेने ग्रहण करून प्रवृत्त होणे, असा अर्थ आहे. 'आत्मा' असा अभिनिवेश तो 'आत्माभिनिवेश' होय. त्या आत्माभिनिवेशाला. 'सोडतात' म्हणजे अध्यात्म धर्मांची केवळ प्रत्ययाधीन (कारणावर अवलंबून असणारी) प्रवृत्ती असल्यामुळे आणि क्षणभंग न दिसल्यामुळे तो अभिनिवेश प्रवृत्त होतो. म्हणून त्या दोन्ही गोष्टी चांगल्या प्रकारे पाहून 'रूप अनात्म आहे, वेदना अनात्म आहे' इत्यादी प्रकारे वारंवार अनुदर्शनाच्या वशाने त्या अभिनिवेशापासून मुक्त होतात, असा अर्थ आहे. 'विमोक्षमुख होते' कारण ते शून्यता विमोक्ष संज्ञक मार्गाच्या आणि फलाच्या प्रवेशाचे द्वार आहे. 'विपर्यास निमित्त' म्हणजे विपरीत वशाने जवळ जाणे किंवा प्रवृत्त होणे म्हणजे विपर्यास होय. अनित्याला नित्य मानून जवळ जाणे किंवा प्रवृत्त होणे असा अर्थ आहे. तोच क्लेशांच्या उत्पत्तीचे आसन्न कारण असल्यामुळे 'निमित्त' होय, म्हणून 'विपर्यास निमित्त'. 'सोडतात' म्हणजे अध्यात्म धर्मांचा क्षणभंग न दिसल्यामुळे ते निमित्त होते, म्हणून त्यांचा क्षणभंग चांगल्या प्रकारे पाहून 'रूप अनित्य आहे, वेदना अनित्य आहे' इत्यादी प्रकारे वारंवार अनुदर्शनाच्या वशाने त्या निमित्तापासून मुक्त होतात, असा अर्थ आहे. 'तृष्णा प्रणिधी' म्हणजे तृष्णाच आसक्तीच्या वशाने आलंबनावर चित्ताचे प्रणिधान (दृढ स्थापना) करत असल्यामुळे 'प्रणिधी' होय, म्हणून 'तृष्णा प्रणिधी'. त्या तृष्णा प्रणिधीला. 'सोडतात' म्हणजे अध्यात्म धर्मांचा महान आदीनवकलाप (दोषसमूह) न दिसल्यामुळे तो प्रणिधी होतो, म्हणून त्यांचा महान आदीनवकलाप चांगल्या प्रकारे पाहून 'रूप दुःख आहे, वेदना दुःख आहे' इत्यादी प्रकारे वारंवार अनुदर्शनाच्या वशाने त्या प्रणिधीपासून मुक्त होतात, असा अर्थ आहे. म्हणून, ज्या अर्थी विमोक्षमुख असणाऱ्या या तीन अनुदर्शना अशा विशेष नावाच्या असतात, म्हणून. ज्या अर्थी संस्कारांमध्ये शून्यता दर्शनाच्या वशाने अर्थसिद्धी केवळ आत्माभिनिवेश रूपी दृष्टीग्रहाच्या प्रतिपक्ष असलेल्या ज्ञानाचाच प्रभाव असते, म्हणून तशा प्रकारे अनुदर्शन करून मुक्त होणाऱ्याची विपश्यना देखील आणि मार्ग देखील सहजात ज्ञानकृत्याने नाव प्राप्त करतात, म्हणून 'जर वुत्थान... शून्यता विमोक्ष नावाचा मार्ग होतो' असे म्हटले आहे. अनित्य दर्शनाच्या वशाने अर्थसिद्धी निमित्ताभिनिवेश रूपी मानग्रहाच्या प्रतिपक्ष असलेल्या श्रद्धेचाही प्रभाव असते. म्हणून तशा प्रकारे अनुदर्शन करून मुक्त होणाऱ्याची विपश्यना देखील आणि मार्ग देखील सहजात श्रद्धाकृत्याने नाव प्राप्त करतात, म्हणून 'जर अनित्यापासून... अनिमित्त विमोक्ष नावाचा' असे म्हटले आहे. दुःख दर्शनाच्या वशाने अर्थसिद्धी प्रणिधी संज्ञक तृष्णाग्रहाच्या प्रतिपक्ष असलेल्या समाधीचाही प्रभाव असते. म्हणून तशा प्रकारे अनुदर्शन करून मुक्त होणाऱ्याची विपश्यना देखील आणि मार्ग देखील सहजात समाधीकृत्याने नाव प्राप्त करतात, म्हणून 'जर दुःखापासून... अप्रणिहित विमोक्ष नावाचा' असे म्हटले आहे. प्रतिसंभिदामार्गात म्हटले आहे की, 'अनित्यापासून मनसिकार करणाऱ्याचे श्रद्धा इंद्रिय प्रबळ असते. दुःखापासून मनसिकार करणाऱ्याचे समाधी इंद्रिय प्रबळ असते. अनात्मतेपासून मनसिकार करणाऱ्याचे प्रज्ञा इंद्रिय प्रबळ असते.' मार्गात मात्र तीन धर्मांचे कृत्यविशेष विपश्यनेच्या गमनाच्या वशानेच सिद्ध होते, म्हणून 'मार्ग... नावे प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे. तेथे शून्यता विमोक्षाने मुक्त झालेला आर्य श्रावक स्रोतापत्ति मार्गाच्या क्षणी 'धर्मानुसारी' असतो. मधल्या सहा मार्ग-फल क्षणांमध्ये 'दृष्टीप्राप्त' असतो. अर्हत्त्व फल क्षणी 'प्रज्ञाविमुक्त' असतो. अनिमित्त विमोक्षाने मुक्त झालेला स्रोतापत्ति मार्गाच्या क्षणी 'श्रद्धानुसारी' असतो. वरील सात स्थानांमध्ये 'श्रद्धाविमुक्त' असतो. अप्रणिहित विमोक्षाने मुक्त झालेला मात्र आठही स्थानांमध्ये 'कायसाक्षी' असतो. तोच अरूप ध्यानाला पादक (पाया) करून मुक्त होऊन अर्हत्त्व फलावर स्थित असताना 'उभयतोभागविमुक्त' म्हटला जातो. यावरून जे खाली म्हटले होते की, 'विपश्यनेच्या परिपाकाला प्राप्त होऊन म्हणजे संस्कारोपेक्षा भाव प्राप्त करून, त्रिविध विमोक्षमुख भाव प्राप्त झाल्यामुळे आणि सात आर्य पुद्गलांच्या विभागाचे कारण भाव प्राप्त झाल्यामुळे, विपश्यना ज्ञानाच्या परिपाकाला अनुसरून (त्याच्यावर अवलंबून)' ते स्पष्टपणे निर्देशित होते. मार्गविथीमध्ये फल देखील मार्गाच्या गमनाच्या वशाने तशी three नावे प्राप्त करते, अशी योजना आहे. 'यथोक्त पद्धतीने विपश्यना करणाऱ्यांचे' म्हणजे 'जर अनात्मतेने विपश्यना करतो' इत्यादी यथोक्त पद्धतीने विपश्यना करणाऱ्या चार फलस्थ पुद्गलांचे. 'आपले आपले फल' म्हणजे स्रोतापन्नाचे स्रोतापत्ति फल, सकृदागामीचे सकृदागामी फल इत्यादी पद्धतीने स्वतःच्या मालकीचे जे जे फल आहे, ते विपश्यनेच्या गमनाच्या वशानेच 'शून्यता' इत्यादी विमोक्ष म्हटले जाते, मार्गाच्या गमनाच्या वशाने नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे विपश्यनेच्या गमनाच्या वशाने मार्गाला 'अनिमित्त' नाव मिळणे हे सुत्तान्तिक पर्यायाने सांगितले आहे. अभिधम्मात मात्र 'अनिमित्त' नावाचा मार्ग आलेला नाही. कारण तो मुख्य अर्थाने अनिमित्त नसतो. हीन-प्रणीत इत्यादी वशाने विभागाला पात्र असलेल्या संस्कार निमित्ताचे अस्तित्व असल्यामुळे. म्हणूनच त्याची 'दुःख प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' इत्यादी वशाने किंवा पारमी धर्मांच्या परित्त-महंत (लहान-मोठ्या) इत्यादी वशाने हीन, प्रणीत, प्रणीततर, प्रणीततम असा विभाग दिसून येतो. अट्ठकथेत मात्र 'अनित्यानुपश्यना संस्कारांमध्ये नित्य निमित्ताचा नाश करण्याच्या वशाने प्रवृत्त असल्यामुळे अनिमित्तानुपश्यना समान असली, तरी स्वतः संस्कार निमित्तात समाविष्ट असल्यामुळे एकांताने स्वतःचे नाव मार्गाला देण्यास समर्थ नाही. म्हणून मार्ग अभिधम्म पर्यायाने 'अनिमित्त' नाव प्राप्त करत नाही' असे म्हटले आहे. परंतु सुत्तान्तिक पर्यायाने जसे पृथ्वीकृत्स्न आलंबन असलेले ध्यान 'पृथ्वीकृत्स्न' म्हटले जाते, तसेच शून्यता इत्यादी नावाच्या निर्वाणाला आलंबन करून प्रवृत्त झालेले मार्ग आणि फल देखील आलंबनाच्या वशाने शून्यता इत्यादी नाव प्राप्त करतात. आलंबन करण्याच्या वशाने किंवा संप्रयोग वशाने अडथळा निर्माण करणारे, निमित्त निर्माण करणारे आणि प्रणिधान निर्माण करणारे रागादी क्लेशधर्म त्यांच्यात नसतात. म्हणून ते इतर कोणत्याही गमनाची किंवा आलंबनाची अपेक्षा न ठेवता स्वतःच्या स्वभावाने देखील शून्यता इत्यादी नाव प्राप्त करतात, हे दर्शवण्यासाठी 'आलंबनाच्या वशाने' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'स्वतःच्या स्वभावाच्या वशाने' म्हणजे स्वतःच्या स्वभावाने. 'नावत्रय' म्हणजे शून्यता इत्यादी तीन नावे. 'सर्वत्र' म्हणजे सर्व मार्गविथी आणि फलसमापत्ति विथींमध्ये. 'सर्वांचेच' म्हणजे सर्व मार्ग आणि फलांचे. 'समानच' म्हणजे सारखेच, सदृशच. परंतु येथे, या यथोक्त मार्ग आणि फलांमध्ये, ज्या अर्थी सर्व दृष्टी आणि सोळा प्रकारची विचिकित्सा आत्मदृष्टीमूलकच असतात, आत्मदृष्टी निरुद्ध झाल्यावर निरुद्ध होतात आणि सर्व अपायगामी कर्मे आत्मदृष्टी असतानाच विपाकाला प्राप्त होतात, नसताना विपाकाला प्राप्त होत नाहीत. आणि सत्य पाहणाऱ्यांची ती दृष्टी सर्वथा प्रहीण झालेली असते. म्हणून स्रोतापत्ति मार्ग... 'प्रहीण अपायगमन' असे म्हटले आहे. ज्यांच्याद्वारे अपाय (दुर्गती) प्राप्त होते ती 'अपायगमने' होत. दृष्टी आणि विचिकित्सेशी विप्रयुक्त असलेले अकुशल धर्म आणि पूर्वी केलेली दुश्चरित कर्मे. ज्याची अपायगमने प्रहीण झाली आहेत तो 'प्रहीण-अपायगमन' होय. ज्यांनी चार सत्यांचा प्रतिवेध केला आहे आणि ज्यांची आत्मदृष्टी प्रहीण झाली आहे, त्यांचे बोधिपाक्षिक धर्म एकांताने उत्तरोत्तर वाढण्याच्या पक्षात स्थित असतात, क्लेशधर्म मात्र हास होण्याच्या पक्षात असतात. म्हणून ते अनुक्रमाने कमी होत जाऊन वरील मर्यादेत सात जन्मांमध्ये सर्वथा क्षयाला जातात, म्हणून 'सप्तकृत्वपरम स्रोतापन्न होतो' असे म्हटले आहे. तेथे 'सप्तकृत्व' शब्दाने सात प्रतिसंधी ग्रहण करण्याचे वार (वेळा) म्हटले जातात. 'परम' म्हणजे उत्कृष्ट मर्यादा. अशा प्रकारे सात वेळा जन्म घेणे हीच ज्याची उत्कृष्ट मर्यादा आहे तो 'सप्तकृत्वपरम' होय. तो देवांमध्ये सप्तकृत्वपरम, मनुष्यांमध्ये सप्तकृत्वपरम आणि दोन्ही ठिकाणी सप्तकृत्वपरम अशा तीन प्रकारचा असतो. जसे म्हटले आहे -

කතමොච පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමො ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති, අවිනිපාතධම්මො නියතො, සම්බොධිපරායනො, සො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙච මනුස්සෙච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තු පරමොති.

आणि 'सत्तक्खत्तुपरम' (जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेणारा) पुद्गल कोणता? येथे एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे सोतापन्न होतो, जो अधोगतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित) आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा (संबोधीपरायण) असतो. तो देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सात वेळा जन्म घेऊन (संसार करून) दुःखाचा अंत करतो. याला 'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गल असे म्हणतात.

එත්ථ හි ච සද්දො අනියමත්ථො. එතෙන යොච දෙවෙඑව සත්තක්ඛත්තුං සංසරති. යොච මනුස්සෙඑව සත්තක්ඛත්තුං සංසරති. යොච දෙවෙච මනුස්සෙච මිස්සකභව වසෙන සත්තක්ඛත්තුං සංසරති. තිවිධො පෙසො සත්තක්ඛත්තු පරමොනාමාති දස්සෙති. අට්ඨකථායං පන මිස්සකභව වසෙනස්ස අත්ථො වුත්තො. එත්ථච යස්මා මහග්ගතජ්ඣානස්සච උපරිමග්ග විපස්සනා යච ආනුභාවං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං ඉමස්ස මග්ගස්ස ආනුභාවගතියා එව සත්තක්ඛත්තුපරමොනාම වුත්තො. සොච පාළියං කතමෙසං පඤ්චන්නං ඉධ නිට්ඨා. සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස කොලං කොලස්ස එකබීජිස්ස සකදාගාමිස්ස යොච දිට්ඨෙවධම්මෙ අරහාති වුත්තත්තා කාමභවෙඑව ඣානරහිතො සුක්ඛවිපස්සකොවා [Pg.451] පරිහීනජ්ඣානොවා දට්ඨබ්බො. තෙනෙවච පටිසම්භිදාමග්ගට්ඨ කථායං තයොපි ඉමෙ සොතාපන්නා කාමභවවසෙන වුත්තා. රූපාරූපභවෙ පන බහුකාපි පටිසන්ධියො ගණ්හන්තීති වුත්තං. අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායඤ්ච අට්ඨමං භවන්ති කාමභවෙ අට්ඨමං පටිසන්ධින්ති වුත්තං. තස්මා යෙ කාමභවෙයෙව සත්තවාරතො ඔරංවා දිට්ඨධම්මෙ යෙවවා උපරිමග්ගං ගණ්හන්ති. තෙසං තථාරූපො පවත්තිවිසෙසො උපරි මග්ගවිපස්සනාබලෙන සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. තථා හි අට්ඨකථාසු උපරි තිණ්ණං මග්ගානං විපස්සනා නියාමෙතීති වුත්තං. යෙ පන දිට්ඨධම්මෙවා සක්කඅනාථපිණ්ඩිකවිසාඛාදයො විය සත්තසු භවෙසු යත්ථකත්ථචි භවෙවා ඣානං උප්පාදෙත්වා බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡන්ති. යෙච බ්‍රහ්මලොකෙයෙව සොතාපත්තිමග්ගං ලභිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායන්ති. තෙසං තථාරූපො පවත්ති විසෙසො මහග්ගතජ්ඣානබලෙන සිද්ධොති. යස්මාච පාළියං සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙචාති එතෙන කාමභවෙ සත්ත ඔපපාතික පටිසන්ධියො දස්සෙති. සත්තක්ඛත්තුං මනුස්සෙචාති එතෙන සත්ත ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධියො දස්සෙතීති උභයෙන චුද්දස පටිසන්ධියො දස්සිතා හොන්ති. තස්මා තෙන පරියායෙන ලබ්භමානෙ චුද්දසභවෙ සන්ධාය සක්කපඤ්හසුත්තෙ –

येथे 'च' हा शब्द अनिश्चित अर्थाने वापरला आहे. याद्वारे, जो केवळ देवलोकातच सात वेळा जन्म घेतो, जो केवळ मनुष्यलोकातच सात वेळा जन्म घेतो, आणि जो देव व मनुष्य या दोन्ही लोकांच्या संमिश्र भावामुळे (मिश्र जन्मांमुळे) सात वेळा जन्म घेतो, अशा प्रकारे हा 'सत्तक्खत्तुपरम' तीन प्रकारचा असल्याचे दर्शवले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (टीकाग्रंथात) संमिश्र भावाच्या दृष्टीने याचा अर्थ सांगितला आहे. आणि येथे ज्या अर्थी महग्गत ध्यान (उच्च ध्यान) आणि वरील मार्गांची विपश्यना यांच्या प्रभावाची अपेक्षा न करता, केवळ याच (सोतापत्ती) मार्गाच्या प्रभावामुळे आणि गतीमुळे 'सत्तक्खत्तुपरम' असे म्हटले आहे. आणि तो पाळीमध्ये 'कोणत्या पाच जणांची येथे निष्ठा (समाप्ती) होते? सत्तक्खत्तुपरम, कोलङ्कोल, एकबीजी, सकदागामी आणि जो याच जन्मात अर्हत होतो' असे म्हटल्यामुळे, तो कामभवातच ध्यानरहित, सुक्खविपस्सक (शुष्कविपश्यक) किंवा ध्यानापासून भ्रष्ट झालेला समजावा. त्यामुळेच पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथेमध्ये हे तिन्ही सोतापन्न कामभवाच्या दृष्टीने सांगितले आहेत. परंतु रूप आणि अरूप भवांमध्ये अनेक प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतात, असे म्हटले आहे. आणि अङ्गुत्तर अट्ठकथेमध्ये 'आठवा जन्म' म्हणजे कामभवातील आठवी प्रतिसंधी असे म्हटले आहे. त्यामुळे जे कामभवातच सात वेळा किंवा त्यापेक्षा कमी वेळा, किंवा याच जन्मात वरील मार्ग प्राप्त करतात, त्यांची तशा प्रकारची विशिष्ट प्रवृत्ती वरील मार्गांच्या विपश्यनेच्या बलाने सिद्ध होते, असे समजावे. तसेच अट्ठकथांमध्ये 'वरील तीन मार्गांची विपश्यना नियमन करते' असे म्हटले आहे. परंतु जे याच जन्मात किंवा शक्र, अनाथपिंडिक, विशाखा इत्यादींप्रमाणे सात भवांमध्ये कोठेही ध्यान उत्पन्न करून ब्रह्मलोकात जातात, आणि जे ब्रह्मलोकातच सोतापत्तिमार्ग प्राप्त करून तेथेच परिनिर्वाण पावतात, त्यांची तशा प्रकारची विशिष्ट प्रवृत्ती महग्गत ध्यानाच्या बलाने सिद्ध होते. आणि ज्या अर्थी पाळीमध्ये 'सत्तक्खत्तुं देवेच' (देवलोकात सात वेळा) याद्वारे कामभवातील सात ओपपातिक प्रतिसंधी दर्शवल्या आहेत, आणि 'सत्तक्खत्तुं मनुस्सेच' (मनुष्यलोकात सात वेळा) याद्वारे सात गर्भशय्या प्रतिसंधी दर्शवल्या आहेत, या दोन्हीद्वारे चौदा प्रतिसंधी दर्शवल्या गेल्या आहेत. त्यामुळे त्या पर्यायाने प्राप्त होणाऱ्या चौदा भवांचा (जन्मांचा) संदर्भ घेऊन सक्कपञ्ह सुत्तात –

ඉතො සත්ත තතො සත්ත, සංසරානි චතුද්දසාති වුත්තං. තථා අඞ්ගුත්තරෙච තිකනිපාතෙ සචෙ උදායි ආනන්දො අවිතරාගො කාලං කරෙය්‍ය, තෙන චිත්තපසාදෙන සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙසු දෙවරජ්ජං කරෙය්‍ය. සත්තක්ඛත්තුං ඉමස්මිංයෙව ජම්බුදීපෙ මහාරජ්ජං කරෙය්‍ය. අපිච උදායි ආනන්දො දිට්ඨෙවධම්මෙ පරිනිබ්බා යිස්සතීති වුත්තං. කෙචි පන ඉමෙහි සුත්තපදෙහි සත්තක්ඛත්තු පරමස්ස සොතාපන්නස්ස කාමභවෙ චුද්දස පටිසන්ධියො ඉච්ඡන්ති. මහාවග්ගසංයුත්තටීකායඤ්ච කෙචි පන කාමභවෙ සත්තක්ඛත්තුංඑව උප්පජ්ජති, න තතො උද්ධන්ති වදන්ති. තං වීමංසිතබ්බන්ති වුත්තං. විභඞ්ගෙ පන තත්ථ තත්ථ අට්ඨානසුත්තෙසුච අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො අට්ඨමං භවං නිබ්බත්තෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීතිච, අඞ්ගුත්තරෙ ඡක්කනිපාතෙ අභබ්බො දිට්ඨසම්පන්නො පුග්ගලො අට්ඨමං භවං නිබ්බත්තෙතුන්ති [Pg.452] ච, මහානිද්දෙසෙ අජිතපඤ්හෙ සොහාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස, නිරොධෙන සත්තභවෙ ථපෙත්වා අනම තග්ගෙසංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති. වූපසමන්ති. අත්ථං ගච්ඡන්ති. පටිපස්සම්භන්තීතිච, එවං දළ්හං කත්වා වුත්තත්තා යථාවුත්තනයෙනෙව තෙසං සුත්තපදානං අත්ථො වෙදිතබ්බොති. රාගදොසමොහානන්ති කාමරාගස්ස දොසස්ස තදෙකට්ඨමොහස්සච. තනුකරත්තාති යථා සොතාපන්නසන්තානෙ උප්පජ්ජන්තා ධම්මිකෙසු කාමවත්ථූසු බලවන්තා හුත්වා උප්පජ්ජන්ති. යතො තෙසං මෙථුනවත්ථුසමායොගොපි පවත්තති, තථා උප්පජ්ජිතුං අසමත්ථෙ කත්වා සංලිඛනවසෙන තනුකරණතො. අධිච්චුප්පත්තිවසෙනච පරියුට්ඨානමන්දතාවසෙනච තනුකභාවං සාධනතොති අත්ථො. තත්ථ අධිච්චුප්පත්තිවසෙනාති කදාචි චිරෙන උප්පත්තිවසෙන. පරියුට්ඨානමන්දතායාති චිරෙන උප්පජ්ජන්තානංපි මන්දතරං පරියුට්ඨානවසෙන. මහාසිවත්ථෙරෙන පන තෙසංපි මෙථුනවත්ථු සමායොගො ඉච්ඡිතො. සො මහාට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තො. යඤ්ච ඡක්කනිපාතෙ මිගාසාලවත්ථුම්හි අබ්‍රහ්මචාරිනොපි ඉසිදත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සකදාගාමිත්තං භගවතා බ්‍යාකතං, තංපි තස්ස ආසන්නමරණකාලෙ අධිගමවසෙන බ්‍යාකතන්ති වෙදිතබ්බං. සකිංදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා ආගමනතො සකදාගාමීනාම හොතීති යොජනා. යමෙත්ථ වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා පථමපරිච්ඡෙදෙ වුත්තමෙව. අරහත්තංභාවෙත්වාති අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වාඛීණා චත්තාරො ආසවා යස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණා වුච්චති කම්මඤ්ච කම්මඵලඤ්ච සද්දහිත්වා ආයතිං ඵලපටිලාභත්ථාය දින්නදානං. දක්ඛන්ති වඩ්ඪන්ති සත්තා එතායාති කත්වා. තාය පන දක්ඛිණාය විපත්තිකරානං කිලෙසානං සබ්බසො අභාවතො සම්පත්තිකරානඤ්ච සීලක්ඛන්ධාදිගුණානං සබ්බසො පරිපුණ්ණත්තා දක්ඛිණෙය්‍යෙසු අග්ගො ජෙට්ඨකො හුත්වා තංදක්ඛිණං පටිග්ගහිතුං අරහතීති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො. පුග්ගලභෙදොති චතුන්නං ඵලට්ඨපුග්ගලානං සඞ්ඛෙපභෙදො. විත්ථාරභෙදො පන එවං වෙදිතබ්බො, අට්ඨකථාසු තාව චතුවීසති සොතාපන්නා, ද්වාදස සකදාගාමිනො, අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො, ද්වාදස [Pg.453] අරහන්තොති ඵලට්ඨානං ඡන්නවුතිභෙදො වුත්තො. තත්ථ සද්ධාධිමුත්තො පඤ්ඤාධිමුත්තොති ද්වෙ සොතාපන්නා හොන්ති. තෙ එකබීජී කොලංකොලො සත්තක්ඛත්තුපරමොචාති තීහි ගුණිතා ඡ. පුන චතූහි පටිපදාහි ගුණිතා චතුවීසති හොන්ති. තිවිධ විමොක්ඛචතුපටිපදානං පන භෙදෙන ද්වාදස සකදාගාමිනො ද්වාදස අරහන්තොච හොන්ති. අනාගාමිනො පන අවිහෙසු තාව තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො, එකො උපහච්ච පරිනිබ්බායී, එකො උද්ධං සොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච. තෙයෙව සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීචාති ද්වීහි ගුණිතා දස. තථා අතප්පසු දස්සසුදස්සීසු තිචත්තාලීස හොන්ති. අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීනාම නත්ථීති චත්තාරො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනො චත්තාරො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොති අට්ඨාති. සබ්බෙ අට්ඨචත්තාලීස හොන්තීති. සුත්තනිපාතට්ඨකථායං පන ද්වාදස සොතාපන්නා, ද්වාදස සකදාගාමිනො, චතුවීසති අනාගාමිනො, ද්වෙ අරහන්තො, චත්තාරො මග්ගට්ඨාති චතුපඤ්ඤාස හොන්ති. තෙයෙව සද්ධාධුර පඤ්ඤාධුර වසෙන ද්වීහි ගුණිතා අට්ඨසතං පුග්ගලා හොන්තීති ආගතො. එත්ථාති එතස්මිං පුග්ගලභෙදෙ. සබ්බෙසංපීති චතුන්නං ඵලට්ඨානංපි සාධාරණාව. න නිරොධසමාපත්ති විය එකච්චානංඑව සාධාරණාති අධිප්පායො. අතිවිය මමායිතස්ස අභිනින්දි තස්ස අජ්ඣොසිතස්ස අත්තනො චිත්තසන්තානස්ස අපවත්තිකරණං නාම බහලරාගවිමුත්තානංඑව සිජ්ඣතීති වුත්තං, අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්චලබ්භතීති. තෙසංපි අට්ඨසමාපත්තිලාභීනං කාමරූපභවගතානඤ්ඤෙව ඉධ ගහණං දට්ඨබ්බං. කස්මා, ආදිතො පට්ඨාය අනුපුබ්බනිරොධබලෙනෙව ගන්තබ්බත්තා. තෙනාහ තත්ථාතිආදි. තත්‍රායං විධි, පථමජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. තතො දුතීයජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථගතෙ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. තතො තතීයං ඣානං. තතො චතුත්ථං ඣානං. තතො පඤ්චමං ඣානං. තතො ආකාසානඤ්චායතනං. තතො විඤ්ඤාණඤ්චා යතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථගතෙ සඞ්ඛාරෙ තථෙව විපස්සති. [Pg.454] තතො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය නානාබද්ධඅවිකොපනං සඞ්ඝපතිමානනං සත්ථුපක්කොසනං අද්ධාන පරිච්ඡෙදොති ඉමං චතුබ්බිධං පුබ්බකිච්චං කරොති. තතො නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති. එකංවා ද්වෙවා චිත්තවාරෙ අතික්කමිත්වා අචිත්තකො හොති නිරොධං ඵුසතීති. තත්ථතත්ථෙවාති තතො තතො ඣානතො තස්මිං තස්මිං වුට්ඨිතකාලෙඑව. විපස්සන්තොති නිරොධස්ස සමථ විපස්සනා යුගනන්ධබලෙනෙව පත්තබ්බත්තා විපස්සනාබලෙනපි චිත්තසන්තානස්ස සණ්හසුඛුමභාවා පාදනත්ථං ඉදං පථමජ්ඣානං අනිච්චන්තිආදිනා නයෙන විපස්සන්තො. යාවආකිඤ්චඤ්ඤායතනංගන්ත්වාති යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ්ඣානං, තාව සමාපජ්ජනවුට්ඨානවිපස්සනාවසෙන ගන්ත්වා. ආවජ්ජනාධිට්ඨාන පච්චවෙක්ඛනානිපෙත්ථ ඉච්ඡිතබ්බානියෙව. තෙනෙව හි පටිසම්භිදාමග්ගෙ පඤ්චවිධා වසියො නිරොධපරිකම්මෙසු වුත්තාති. තතොපරන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ්ඣානගතෙ සඞ්ඛාරෙවිපස්සනානන්තරං, අධිට්ඨාතබ්බන්ති අධිට්ඨෙය්‍යං. අත්තනො සරීරාබන්ධෙ පරික්ඛාරෙ ථපෙත්වා නානාබන්ධානි චිවරාදීනි පරික්ඛාරානි අග්ගිආදිනා පරිස්සයෙන මාවිනස්සන්තූතිවා, එකසීමායං සඞ්ඝකම්මෙ කරීයමානෙ සඞ්ඝො මං පභිමානෙස්සති, තදා වුට්ඨහාමීතිවා, සත්ථා මං කෙනචිකාරණෙන පක්කොසා පෙස්සති, තදා වුට්ඨහාමීතිවා අධිට්ඨානකිච්චං. ආදිසද්දෙන නිරොධබ්භන්තරෙඑව මරණං නුඛො මෙ භවිස්සතීති එවං පවත්තො අද්ධාන පරිච්ඡෙදො ගහිතො. ද්වින්නං.ල. වොච්ඡිජ්ජතිචිත්තසන්තති තදත්ථාය ආදිතො පට්ඨාය තථාරූපස්ස පයොගවිසෙසස්ස සුට්ඨු කතත්තා. තතොති තස්මිං කාලෙ. අනාගාමිනො අනාගාමි ඵලචිත්තං නිරාවජ්ජනංපි නිප්පරිකම්මංපීති අධිප්පායො. තථාහි ආදිතො පට්ඨාය පුනප්පුනං පවත්තිතං විපස්සනාපරිකම්මමෙව තස්ස පරිකම්මට්ඨානෙ තිට්ඨති. න විසුං ආසන්නපරිකම්මං නාම අත්ථීති. පච්චවෙක්ඛනන්ති ඵලපච්චවෙක්ඛනං. එවං දුවිධං කම්මට්ඨානනයං නිද්දිසිත්වා ඉදානි යදත්ථං සො නිද්දිසීයති, තදත්ථෙ සොතුජනෙ නියොජෙන්තො භාවෙ තබ්බන්ති ගාථමාහ. තත්ථ පටිපජ්ජිතබ්බාති පටිපත්ති. පටිපජ්ජන්තිවා එතාය උපරුපරි විසෙසන්ති පටිපත්ති. සීලාදිධම්මො. රසීයති [Pg.455] නිරාමිසසුඛානුභවනවසෙන අනුභවීයතීති රසො. ඣානමග්ග ඵලභූතො අධිගමධම්මො. අරහත්ත ඵලමෙවවා. තදුභයං පටිච්ච උප්පන්නපීතිසොමනස්සමෙවවා. පටිපත්තියා රසො පටිපත්ති රසො. සොඑව අස්සාදිතබ්බට්ඨෙන අස්සාදො චාති පටිපත්ති රසස්සාදො. සාසනෙ පටිපත්තිරසස්සාදං පත්ථයන්තෙන භික්ඛුනා ඉච්චෙවං මයා නිද්දිට්ඨං උත්තමං භාවනාද්වයං භාවෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

इथून सात, तिथून सात, चौदा संसार (पुनर्जन्म) असे म्हटले आहे. तसेच अंगुत्तर निकायाच्या तिकनिपातात म्हटले आहे की, 'हे उदायी, जर आनंद वीतराग न होता (रागमुक्त न होता) कालवश झाले असते, तर त्या चित्तप्रसादाने (चित्ताच्या प्रसन्नतेने) त्यांनी देवांमध्ये सात वेळा देवराज्य केले असते. या जम्बुद्विपातच सात वेळा महाराज्य केले असते. परंतु, हे उदायी, आनंद याच जन्मात (दृष्टधर्मात) परिनिर्वाण प्राप्त करतील.' परंतु काही लोक या सुत्तपदांवरून 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात वेळा जन्म घेणाऱ्या) सोतापन्नाच्या कामभवात चौदा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) मानतात. आणि महावग्गसंयुत्तटीकेमध्ये काही लोक म्हणतात की, कामभवात सात वेळाच जन्म होतो, त्याहून अधिक नाही. त्याचे परीक्षण केले पाहिजे, असे म्हटले आहे. परंतु विभंगामध्ये ठिकठिकाणी आणि अट्ठानसुत्तांमध्ये 'हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की दृष्टीसंपन्न (सोतापन्न) पुद्गल आठवा जन्म घेईल, हे स्थान अस्तित्वात नाही' असे म्हटले आहे. तसेच अंगुत्तर निकायाच्या छक्कनिपातात 'दृष्टीसंपन्न पुद्गल आठवा जन्म घेण्यास असमर्थ असतो' असे म्हटले आहे. महानिद्देसातील अजितपन्हामध्ये 'सोतापत्तिमग्गज्ञानाने अभिसंखारविज्ञानाचा निरोध झाल्यामुळे, सात जन्म सोडून अनादि संसारात जे नाम आणि रूप उत्पन्न होणार होते, ते येथेच निरुद्ध होतात, शांत होतात, अस्त पावतात, प्रतिप्रसब्ध (शांत) होतात' असे ठामपणे म्हटले असल्यामुळे, वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्या सुत्तपदांचा अर्थ समजला पाहिजे. 'राग, दोस आणि मोहाच्या' म्हणजे कामराग, द्वेष आणि त्यांच्याशी संबंधित मोहाच्या. 'तनूकरणामुळे' (कमी झाल्यामुळे) म्हणजे जसे सोतापन्नाच्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न होणारे क्लेश धार्मिक कामवस्तूंमध्ये बलवान होऊन उत्पन्न होतात, ज्यामुळे त्यांचा मैथुनवस्तूशी संयोगही घडून येतो, तसे उत्पन्न होण्यास त्यांना असमर्थ करून, संलेखन (घासून कमी करणे) द्वारे कमी केल्यामुळे. तसेच 'अधिच्चुप्पत्ति' (कधीतरी उद्भवणे) मुळे आणि 'परियुठ्ठानमंदता' (क्लेशांच्या उफाळून येण्याची मंदता) मुळे तनुकभाव (दुर्बलता) साध्य होतो, असा अर्थ आहे. तेथे 'अधिच्चुप्पत्तिवशेन' म्हणजे कधीतरी दीर्घकाळानंतर उत्पन्न होण्यामुळे. 'परियुठ्ठानमंदता' म्हणजे दीर्घकाळानंतर उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांच्याही अत्यंत मंद अशा उफाळून येण्यामुळे. परंतु महासिव थेरांनी त्यांचाही (सकदागामींचाही) मैथुनवस्तूशी संयोग मान्य केला आहे. तो महाअट्ठकथेत नाकारला (प्रत्याख्यान केला) आहे. आणि छक्कनिपातातील मिगासाला वत्थूमध्ये अब्रह्मचारी असलेल्याही इसिदत्त ब्राह्मणाच्या सकदागामीत्वाचे जे भगवंतांनी व्याकरण (घोषणा) केले आहे, ते देखील त्याच्या आसन्नमरण काळात (मरणाच्या वेळी) झालेल्या अधिगमामुळे (प्राप्तीमुळे) केले होते, असे समजले पाहिजे. या लोकात केवळ एकदाच येऊन (पुनर्जन्म घेऊन) मुक्त होणारा तो 'सकदागामी' होय, अशी योजना आहे. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते खाली पहिल्या परिच्छेदात सांगितलेच आहे. 'अरहत्तं भावेत्वा' म्हणजे अरहत्तमार्गाची भावना करून ज्याचे चारही आसव क्षीण झाले आहेत, तो 'खीणासव' (क्षीणास्रव) होय. कर्म आणि कर्माच्या फळावर श्रद्धा ठेवून भविष्यात फळ मिळवण्यासाठी दिले जाणारे दान म्हणजे 'दक्खिणा' (दक्षिणा) म्हटले जाते. जिच्याद्वारे प्राणी वाढतात (समृद्ध होतात), म्हणून ती दक्खिणा होय. त्या दक्खिणेला निष्फळ करणाऱ्या क्लेशांचा पूर्णपणे अभाव असल्यामुळे आणि समृद्धी आणणाऱ्या शीलस्कंध आदी गुणांची पूर्ण परिपूर्णता असल्यामुळे, दान देण्यास योग्य असणाऱ्यांमध्ये (दक्खिणेय्यांमध्ये) अग्रगण्य व ज्येष्ठ होऊन ती दक्खिणा स्वीकारण्यास पात्र असल्यामुळे तो 'अग्गदक्खिणेय्य' (सर्वश्रेष्ठ दानपात्र) होय. 'पुग्गलभेद' म्हणजे चार फलस्थ पुद्गलांचा संक्षेप भेद होय. विस्तृत भेद तर असा समजला पाहिजे: अट्ठकथांमध्ये चोवीस सोतापन्न, बारा सकदागामी, अठ्ठेचाळीस अनागामी आणि बारा अरहंत असे फलस्थांचे शहाण्णव (९६) भेद सांगितले आहेत. त्यात 'सद्धाधिमुत्त' (श्रद्धाधिमुक्त) आणि 'पञ्ञाधिमुत्त' (प्रज्ञाधिमुक्त) असे दोन सोतापन्न असतात. त्यांना एकबीजी, कोलंकोल आणि सत्तक्खत्तुपरम या तिन्हींनी गुणल्यास सहा होतात. पुन्हा चार प्रतिपदांनी गुणल्यास चोवीस होतात. तीन प्रकारचे विमोक्ष आणि चार प्रतिपदा यांच्या भेदाने बारा सकदागामी आणि बारा अरहंत होतात. अनागामींचे तर अविह लोकामध्ये तीन अंतरापरिनिब्बायी, एक उपहच्चपरिनिब्बायी, एक उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी असे पाच भेद आहेत. त्यांनाच ससंखारपरिनिब्बायी आणि असंखारपरिनिब्बायी या दोन्हींनी गुणल्यास दहा होतात. तसेच अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी लोकांमध्ये त्रेचाळीस (४३) होतात. अकनिठ्ठ लोकामध्ये 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' नावाचा भेद नसतो, म्हणून चार ससंखारपरिनिब्बायी आणि चार असंखारपरिनिब्बायी असे आठ होतात. असे सर्व मिळून अठ्ठेचाळीस (४८) होतात. परंतु सुत्तनिपात अट्ठकथेत बारा सोतापन्न, बारा सकदागामी, चोवीस अनागामी, दोन अरहंत आणि चार मार्गस्थ असे चौपन्न (५४) भेद सांगितले आहेत. त्यांनाच श्रद्धाधुर आणि प्रज्ञाधुर या भेदाने दोनने गुणल्यास एकशे आठ (१०८) पुद्गल होतात, असे आले आहे. 'येथे' म्हणजे या पुद्गलभेदात. 'सर्वांनाच' म्हणजे चारही फलस्थांना साधारण (समान) आहे. निरोधसमापत्तीप्रमाणे केवळ काहींनाच साधारण नाही, असा अभिप्राय आहे. अत्यंत ममत्व असलेल्या, अभिनंदित केलेल्या आणि आसक्त झालेल्या स्वतःच्या चित्तसंततीला अप्रवृत्त करणे (थांबवणे) हे केवळ प्रबळ रागापासून मुक्त झालेल्यांनाच साध्य होते, असे म्हटले आहे; आणि ते अनागामी व अरहंत यांनाच प्राप्त होते. त्यांच्यामध्येही आठ समापत्ती प्राप्त केलेल्या, कामभव आणि रूपभवात असलेल्यांचाच येथे स्वीकार करावा, असे समजले पाहिजे. कारण काय? सुरुवातीपासून अनुक्रमिक निरोधाच्या बलानेच जावे लागत असल्यामुळे. म्हणूनच 'तेथे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हा विधी आहे: प्रथम ध्यानात समापन्न होऊन (प्रवेश करून), त्यातून उठून तेथील संस्कारांचे अनित्य, दुःख आणि अनात्म रूपाने विपश्यना करतो. त्यानंतर द्वितीय ध्यानात समापन्न होऊन, त्यातून उठून तेथील संस्कारांची तशीच विपश्यना करतो. त्यानंतर तृतीय ध्यान, चतुर्थ ध्यान, पंचम ध्यान, आकाशानंचायतन आणि विज्ञाणंचायतन समापन्न होऊन, त्यातून उठून तेथील संस्कारांची तशीच विपश्यना करतो. त्यानंतर आकिंचन्यायतन समापन्न होऊन, त्यातून उठून 'नानाबद्ध-अविकोपन' (विविध वस्तूंचे रक्षण), 'संघप्रतिमानन' (संघाची प्रतीक्षा), 'शास्तृ-आह्वान' (शास्त्यांचे बोलावणे) आणि 'अध्व-परिच्छेद' (काळाची मर्यादा) हे चार प्रकारचे पूर्वकृत्य करतो. त्यानंतर नेवसंज्ञानासंज्ञायतन समापन्न होतो. एक किंवा दोन चित्तक्षण ओलांडून तो चित्तरहित होतो आणि निरोधाचा स्पर्श करतो. 'तेथे-तेथेच' म्हणजे त्या-त्या ध्यानातून त्या-त्या वेळी उठल्यावरच. 'विपश्यना करणारा' म्हणजे निरोध हा शमथ आणि विपश्यना यांच्या युगनद्ध (एकत्रित) बलानेच प्राप्त होत असल्यामुळे, विपश्यनेच्या बलाने देखील चित्तसंततीला सूक्ष्म व सुकुमार बनवण्यासाठी 'हे प्रथम ध्यान अनित्य आहे' इत्यादी पद्धतीने विपश्यना करणारा. 'आकिंचन्यायतनापर्यंत जाऊन' म्हणजे आकिंचन्यायतन ध्यानापर्यंत समापत्ती, उत्थान आणि विपश्यनेच्या पद्धतीने जाऊन. येथे आवर्जन, अधिष्ठान आणि प्रत्यवेक्षण देखील अपेक्षितच आहेत. म्हणूनच पटिसंभिदामग्गात निरोधपरिकर्मांमध्ये पाच प्रकारच्या वशीलता (कौशल्ये) सांगितल्या आहेत. 'त्यानंतर' म्हणजे आकिंचन्यायतन ध्यानातील संस्कारांच्या विपश्यनेनंतर. 'अधिष्ठान करावे' म्हणजे संकल्प करावा. स्वतःच्या शरीराशी संबंधित परिष्कारांना सोडून इतर विविध चीवरादी परिष्कारांचा अग्नी इत्यादी संकटांमुळे नाश होऊ नये म्हणून, किंवा एकाच सीमेत संघकर्म केले जात असताना संघ माझी प्रतीक्षा करेल तेव्हा मी उठेन म्हणून, किंवा शास्ते (बुद्ध) मला काही कारणाने बोलावतील तेव्हा मी उठेन म्हणून केलेले अधिष्ठानकृत्य होय. 'आदि' शब्दाने 'निरोधाच्या काळातच माझा मृत्यू तर होणार नाही ना?' अशा प्रकारे केलेला काळाचा निश्चय (अध्व-परिच्छेद) घेतला आहे. दोन्हींची... (पेय्याल)... चित्तसंतती खंडित होते, कारण त्यासाठी सुरुवातीपासूनच तशा प्रकारचा विशेष प्रयोग चांगल्या प्रकारे केला गेला आहे. 'त्यानंतर' म्हणजे त्या वेळी. अनागामीचे अनागामी फलचित्त आवर्जनाविरहित आणि परिकर्माविरहित असते, असा अभिप्राय आहे. कारण, सुरुवातीपासून वारंवार प्रवृत्त केलेले विपश्यनापरिकर्मच त्याच्या परिकर्माच्या स्थानी राहते. वेगळे असे आसन्नपरिकर्म नसते. 'प्रत्यवेक्षण' म्हणजे फलाचे प्रत्यवेक्षण होय. अशा प्रकारे दोन प्रकारच्या कर्मस्थानपद्धतीचा निर्देश करून, आता ज्या उद्देशाने तो निर्देश केला आहे, त्या उद्देशात श्रोत्यांना नियोजित करताना 'भावेत्तब्बं' (भावना करावी) ही गाथा म्हटली आहे. तेथे 'आचरण करावे' ती 'प्रतिपत्ती' (प्रतिपत्ति) होय. किंवा जिच्याद्वारे उत्तरोत्तर विशेष गुणांचे आचरण केले जाते ती प्रतिपत्ती होय, जसे की शीलादी धर्म. 'रस' म्हणजे निरामिश सुखाच्या अनुभवाच्या रूपाने ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो रस होय. ध्यान, मार्ग आणि फल रूप असलेला अधिगम धर्म, किंवा अरहत्त फलच, किंवा त्या दोन्हीवर अवलंबून उत्पन्न झालेली प्रीती व सोमनस्य होय. प्रतिपत्तीचा रस म्हणजे 'प्रतिपत्तीरस' होय. तोच आस्वाद घेण्याच्या योग्यतेने 'आस्वाद' देखील आहे, म्हणून 'प्रतिपत्तीरसास्वाद' होय. शासनात (बुद्ध शासनात) प्रतिपत्तीरसास्वादाची इच्छा करणाऱ्या भिक्खूने माझ्याद्वारे निर्देशित केलेल्या या दोन उत्तम भावनांची भावना करावी, असा संबंध आहे.

ඉති පරමත්ථදීපනියානාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහස්ස

अशा प्रकारे, 'परमत्थदीपनी' नावाच्या अभिधम्मत्थसंगहाच्या...

චතුත්ථවණ්ණනාය කම්මට්ඨානසඞ්ගහස්ස

...चौथ्या स्पष्टीकरणातील कम्मट्ठानसंगहाची (कर्मस्थानसंग्रहाची)...

පරමත්ථදිපනා නිට්ඨිතා.

परमत्थदीपनी समाप्त झाली.

නිගම පරමත්ථදීපනී

परमत्थदीपनीचा उपसंहार (निगमन).

172. චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ ඤාති මිත්ත ධන භොගසම්පත්තියා විසාලෙ කුලෙ උදයො වඩ්ඪි යස්ස සොති චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයො. තෙන. සද්ධාය අභිවුඩ්ඪානං පරිසුද්ධානඤ්ච අත්තනො සීලසුතචාගාදිගුණානං උදයො වඩ්ඪි එතස්මින්ති සද්ධාතිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයො. තෙන. නම්පව්හයෙනාති නම්පනාමකෙන උපාසකෙන. පණිධායාති භුසං නිධාය හදයෙ ථපෙත්වා උපාදාය පටිච්ච. පරානුකම්පන්ති පරෙසං අත්තනො මන්දබුද්ධීනං පච්ඡිමජනානං අනුකම්පං අනුදයං කාරුඤ්ඤං පණිධායාති සම්බන්ධො. පත්ථිතන්ති අභියාචිතං. පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙනාති තෙන විපුලෙන අභිධම්මත්ථ සඞ්ගහපකරණස්ස කරණපුඤ්ඤෙන. තුමූලසොමන්ති එවං නාමකං විහාරං. වුත්තඤ්හි ඛුද්දසික්ඛාටීකායංසීහළදීපෙ තුමූලසොමවිහාරෙ සඞ්ඝස්ස පාකවත්තංපි තාල පණ්ණං වික්කිණිත්වා කරීයති. න හි තත්ථ පණ්ණෙන අත්ථො අත්ථි. සබ්බෙපි ඉට්ඨකච්ඡන්නා පාසාදාදයොති. එසො කිර විහාරො ආදිතො අභයගිරිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසිභූතාය සොමදෙවියා කාරාපිතත්තා යාවජ්ජතනාපි සොමවිහාරොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තුමූලසද්දො පන විපුලසද්දපරියායො.

१७२. ज्याचा उदय आणि वृद्धी सदाचार आणि कुलाचाराने सुशोभित अशा नातेवाईक, मित्र, धन आणि भोगसंपत्तीने समृद्ध असलेल्या विशाल कुळात झाली आहे, तो 'चारित्तसोभितविशालकुलोदयो' होय. त्याच्याद्वारे. श्रद्धेने वृद्धिंगत झालेल्या आणि अत्यंत शुद्ध अशा स्वतःच्या शील, श्रुत (ज्ञान), त्याग इत्यादी गुणांचा उदय आणि वृद्धी ज्याच्यामध्ये झाली आहे, तो 'सद्धातिवुड्ढपरिसुद्धगुणोदयो' होय. त्याच्याद्वारे. 'नम्पव्हयेन' म्हणजे 'नम्प' नावाच्या उपासकाद्वारे. 'पणिधाय' म्हणजे मनात दृढपणे ठेवून, हृदयात स्थापित करून, ग्रहण करून किंवा आश्रय घेऊन. 'परानुकम्पं' म्हणजे इतरांबद्दल, स्वतःच्या मंदबुद्धीच्या आणि भावी पिढीच्या लोकांविषयी अनुकंपा, दया आणि कारुण्य मनात ठेवून, असा संबंध आहे. 'पत्थितं' म्हणजे प्रार्थना केलेले किंवा याचना केलेले. 'पुञ्ञेन तेन विपुलेन' म्हणजे त्या अभिधम्मत्थसंगह ग्रंथाच्या रचनेच्या विपुल पुण्याने. 'तुमूलसोमं' म्हणजे या नावाचा विहार. कारण 'खुद्दसिक्खा-टीका' मध्ये म्हटले आहे की: 'सिंहलद्विपातील (श्रीलंकेतील) तुमूलसोम विहारात संघाच्या भोजनाची व्यवस्था ताडाची पाने विकून केली जाते. कारण तिथे पानांची काही गरज नसते. तेथील सर्व प्रासाद (इमारती) इत्यादी विटांनी शाकारलेले आहेत.' असे म्हटले जाते की, हा विहार सुरुवातीला अभयगिरीच्या राजाची मुख्य राणी असलेल्या सोमदेवीने बांधला असल्यामुळे, आजतागायत तो 'सोमविहार' म्हणूनच ओळखला जातो. 'तुमूल' हा शब्द 'विपुल' (विशाल) या शब्दाचा समानार्थी आहे.

අථෙත්ථ [Pg.456] වත්තති සද්දො, තුමූලො භෙරවො මහා;

හත්ථිනාගෙ පදින්නම්හි, සිවීනං රට්ඨවඩ්ඪනෙති.

तेव्हा तिथे एक मोठा, भयानक आणि प्रचंड कोलाहल (तुमूल) निर्माण झाला, जेव्हा शिवी राष्ट्राची समृद्धी करणाऱ्या हत्तीचे दान दिले गेले.

ආදීසු

इत्यादींमध्ये.

විය. සොච විහාරො සට්ඨිමත්තෙහි මහාපරිවෙණෙහි සණ්ඨිතො හොතීති අතිවිය විපුලො මහන්තො විත්ථිණ්ණො හොති. තස්මා සො විපුලත්තා මහන්තත්තා විත්ථිණ්ණත්තා තුමූල සොමොති වුච්චති. තං තුමූලසොමං. අත්ථතො මහාසොම විහාරන්ති වුත්තං හොති. එතෙන ථෙරො අත්තනො ආචරියවංසස්ස වසන විහාරං කිත්තෙති. අත්තනො වසනට්ඨානං පන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ කිත්තිතං. ධඤ්ඤාධිවාසන්ති තස්මිං විහාරෙ ආදිකම්මිකභූත මහින්දත්ථෙරාදීනං පුඤ්ඤවන්තත්ථෙරානං අජ්ඣාවුට්ඨභූතං. දීපපසාදක මහාමහින්දත්ථෙරස්ස හි වංසෙ ජාතත්තා තස්මිං විහාරෙ ආදිකම්මිකභූතො මහාථෙරොපි මහින්දත්ථෙරොනාමාති ධාතුවංසෙ වුත්තො. උදිතොදිතන්ති අතිවිය උදිතං. නභමජ්ඣෙ පුණ්ණචන්දමණ්ඩලං විය සකලසීහළදීපෙ අතිවිය උග්ගතන්ති අත්ථො. අරියමග්ගපඤ්ඤාවසෙන පරියත්තිවෙසාරජ්ජාදි පඤ්ඤාවසෙනවා අවදාතෙහි පරියොදාතෙහි ගුණෙහි සොතිතාති පඤ්ඤාවදාතගුණසොතිතා. තෙ එව ලජ්ජීපාපගරහිනො. මඤ්ඤන්තූති අනුස්සරන්තු. පුඤ්ඤවිභාවොදය මඞ්ගලායාති විපුලානං පුඤ්ඤානං වඩ්ඪිසඞ්ඛාත මඞ්ගලත්ථාය. තත්‍රායං යොජනා, පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන ධඤ්ඤාධිවාසං උදිතොදිතං තුමූලසොම විහාරඤ්ච තත්ථ නිපාසිනො මහින්දත්ථෙරාදිකෙ පඤ්ඤාවදාත ගුණසොභිතෙ ලජ්ජිභූතෙ භික්ඛූච පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු පච්ඡිමා ජනාති. අථවා, තංවිහාරං අඤ්ඤෙ පඤ්ඤාවදාත ගුණසොභිත ලජ්ජී භික්ඛූ මඤ්ඤන්තූති යොජනා. එතෙන ථෙරො පච්ඡිමජනානං ඡසු අනුත්තරියධම්මෙසු අනුස්සතානුත්තරියසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤවිසෙසඤ්ච මයංපි තාදිසගුණභාගිනො භවිස්සාමාති උස්සාහනුපායඤ්ච පටිපාදෙසීති.

...प्रमाणे. आणि तो विहार सुमारे साठ महापरिवेणांनी (मोठ्या प्रांगणांनी) युक्त असल्यामुळे अत्यंत विशाल, मोठा आणि विस्तृत आहे. म्हणूनच, त्याच्या विशालतेमुळे, मोठेपणामुळे आणि विस्तृततेमुळे त्याला 'तुमूलसोम' म्हटले जाते. त्या तुमूलसोम विहाराला अर्थाच्या दृष्टीने 'महासोम विहार' असे म्हटले गेले आहे. याद्वारे थेर आपल्या आचार्य परंपरेच्या निवासस्थानाचा (विहाराचा) गौरव करतात. स्वतःच्या निवासस्थानाचा गौरव तर त्यांनी 'नामरूपपरिच्छेद' ग्रंथात केला आहे. 'धञ्ञाधिवासं' म्हणजे त्या विहारात सुरुवातीला वास्तव्य करणाऱ्या महिन्द थेरांसारख्या पुण्यवान थेरांचे निवासस्थान राहिलेले. कारण द्वीप उजळवून टाकणाऱ्या महामहिन्द थेरांच्या परंपरेत जन्म घेतल्यामुळे, त्या विहारातील मूळ संस्थापक महाथेरांचे नावही 'महिन्द थेर' होते, असे 'धातुवंस' ग्रंथात सांगितले आहे. 'उदितोदितं' म्हणजे अत्यंत उदित (प्रसिद्ध). आकाशाच्या मध्यभागी असलेल्या पूर्णचंद्राच्या मंडळाप्रमाणे संपूर्ण सिंहलद्विपात अत्यंत प्रसिद्ध, असा याचा अर्थ आहे. आर्यमार्ग प्रज्ञेच्या प्रभावाने किंवा परियत्ती (अभ्यास) आणि वैशारद्य इत्यादी प्रज्ञेच्या प्रभावाने, अत्यंत उज्ज्वल आणि शुद्ध गुणांनी सुशोभित असलेले, ते 'प्रज्ञावदातगुणशोभित' होत. तेच लज्जाशील आणि पापाची निंदा करणारे आहेत. 'मञ्ञन्तु' म्हणजे स्मरण करोत. 'पुञ्ञविभवोदयमङ्गलाय' म्हणजे विपुल पुण्याच्या वृद्धीरूप कल्याणासाठी. येथे असा अन्वय आहे: 'त्या विपुल पुण्याने, भावी पिढीतील लोकांनी पुण्याच्या वैभवाच्या उदयासाठी आणि कल्याणासाठी, आयुष्यभर त्या पुण्यवंतांचे निवासस्थान असलेल्या, अत्यंत प्रसिद्ध अशा तुमूलसोम विहाराचे आणि तिथे राहणाऱ्या महिन्द थेरांसारख्या प्रज्ञावान, शुद्ध गुणांनी सुशोभित व लज्जाशील भिक्खूंचे स्मरण करावे.' किंवा, 'इतर प्रज्ञावान, शुद्ध गुणांनी सुशोभित आणि लज्जाशील भिक्खूंनी त्या विहाराचे स्मरण करावे,' असा अन्वय आहे. याद्वारे थेरांनी भावी पिढीतील लोकांसाठी सहा अनुत्तरिय धर्मांपैकी 'अनुस्सतानुत्तरिय' नावाच्या विशेष पुण्याचा मार्ग आणि 'आम्हीही अशा गुणांचे भागीदार होऊ' असा उत्साह निर्माण करण्याचा उपाय दर्शविला आहे.

පරමත්ථදීපනී නිගමකථා

परमत्थदीपनीची उपसंहार-कथा (निगमनकथा).

එත්තාවතාච –

आणि एवढ्यावरून –

නගරෙ දීපරඞ්ගම්හි, ගාමෙ ති නාමකෙ;

අට්ඨසුඤ්ඤද්වයෙකම්හි, සාකෙ ජාතෙන යා මයා.

दीपरांग नावाच्या नगरात, [रोहित] नावाच्या गावात, १२०८ या शक संवतामध्ये जन्मलेल्या माझ्याद्वारे...

මුංර්වාගාමෙ අරඤ්ඤම්හි, ලඞ්ඝතීති විස්සුතාලයෙ;

වසතා මහතො භික්ඛු, ගණස්ස හිතකාරිනා.

मुंर्वागाम येथील अरण्यात, 'लङ्घती' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या विहारात राहणाऱ्या आणि भिक्खूंच्या मोठ्या संघाचे कल्याण करणाऱ्या...

පරමත්ථදීපනීනාම, සඞ්ඛතා සාරදස්සිනා;

සාරෙසීනං හිතත්ථාය, සාරාසාරවිවෙකිනං.

...सार (तत्व) पाहणाऱ्या माझ्याद्वारे, सार आणि असार यातील भेद जाणणाऱ्या व साराचा शोध घेणाऱ्यांच्या हितासाठी 'परमत्थदीपनी' नावाची ही टीका रचली गेली.

සුනිට්ඨිතා අයං ටීකා, නිබ්භයා නිරුපද්දවා;

නවපඤ්චද්වයෙකම්හි, සාකෙ කොමුදසාරදෙ.

ही टीका कोणत्याही भयाशिवाय आणि उपद्रवाशिवाय, १२५९ या शक संवतामध्ये, शरद ऋतूतील कार्तिक (कोमुद) महिन्यात चांगल्या प्रकारे संपन्न झाली.

තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සාධූනං අමතප්ඵලා;

නිට්ඨං ගච්ඡන්තු සබ්බෙපි, නිබ්භයා නිරුපද්දවා.

त्याचप्रमाणे, सज्जनांचे अमृतफळ (निर्वाण) देणारे सर्व कल्याणकारी संकल्प कोणत्याही भयाशिवाय आणि उपद्रवाशिवाय पूर्णत्वास जावोत.

යථා ලොකම්හි ජොතන්ති, උභො චන්දිමසූරියා;

තථෙව පරමත්ථෙසු, අයං පරමත්ථදීපනී.

ज्याप्रमाणे या जगात चंद्र आणि सूर्य हे दोन्ही प्रकाशतात, त्याचप्रमाणे परमार्थ तत्त्वांमध्ये ही 'परमत्थदीपनी' प्रकाशमान राहो.

පාළියත්තෙසු සා සුභා, සද්දනිරුත්තිදීපනී;

උභො ලොකම්හි ජොතන්තු, සද්ධම්මො යාව තිට්ඨතීති.

पाली ग्रंथांमध्ये ती सुंदर 'सद्दनिरुत्तिदीपनी' आणि ही (परमत्थदीपनी), या दोन्हीही जगात तोपर्यंत प्रकाशत राहोत, जोपर्यंत सद्धम्म टिकून राहील.

තත්ථ නගරෙ දීපරඞ්ගම්හීති දීපවාසිමහාජනං රඤ්ජෙතීති දීපරඞ්ගන්ති ලද්ධනාමෙ නගරෙ. ගාමෙ නාමකෙති රොහිතමිගානං නිවාසභූමිතලෙ පතිට්ඨිතත්තා එවංනාමකෙ මහාගාමෙ. සාකෙති කලියුගෙ. යා මයාති පරමත්ථදීපනීනාම යාටීකා මයා සඞ්ඛතාති සම්බන්ධො. ලඞ්ඝතීති විස්සුතාලයෙති එවංවිස්සුතෙ අරඤ්ඤවිහාරෙ. සාරෙසීනන්ති සාරගවෙසීනං. සාරාසාරවිවෙකිනන්ති අයං සාරො අයං අසාරොති එවං සාරඤ්ච අසාරඤ්චවිවෙ චෙත්වා ජානිතුං සමත්ථානං. සාකෙති කලියුගෙ. කොමුදසාර දෙති කුමුදපුප්ඵයුත්තෙ සරදඋතු පරියාපන්නෙපච්ඡි මකත්තිකමාසෙ. අමතප්ඵලාති නිබ්බානපයොජනා. සුභාති අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සොභණා. සද්ධම්මොති තිවිධං සත්ථුසාසනං වුච්චතීති.

तेथे 'नगरे दीपरङ्गमहि' म्हणजे द्वीपवासी जनसमुदायाचे रंजन करणाऱ्या 'दीपरंग' नावाच्या नगरात. 'गामे नामके' म्हणजे रोहित नावाच्या हरिणांच्या निवासस्थानावर वसलेल्या या नावाच्या मोठ्या गावात. 'साके' म्हणजे कलियुगात (शक संवतामध्ये). 'या मया' म्हणजे 'परमत्थदीपनी' नावाची जी टीका माझ्याद्वारे रचली गेली आहे, असा संबंध आहे. 'लङ्घती' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या अरण्य विहारात. 'सारेसीनं' म्हणजे साराचा शोध घेणाऱ्यांच्या. 'सारासारविवेकिनं' म्हणजे 'हे सार आहे आणि हे असार आहे' अशा प्रकारे सार आणि असार यातील भेद ओळखून ते जाणण्यास समर्थ असलेल्यांच्या. 'साके' म्हणजे कलियुगात (शक संवतामध्ये). 'कोमुदसारदे' म्हणजे कमळाच्या फुलांनी युक्त अशा शरद ऋतूतील शेवटच्या कार्तिक महिन्यात. 'अमतप्फला' म्हणजे जिचे प्रयोजन निर्वाण आहे अशी. 'सुभा' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनांच्या समृद्धीने सुशोभित असलेली. 'सद्धम्मो' म्हणजे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) त्रिविध शासन म्हटले जाते.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහපකරණස්ස චතුත්ථසංවණ්ණනා

अशा प्रकारे, अभिधम्मत्थसंगह ग्रंथाचे चौथे स्पष्टीकरण...

භූතා පරමත්ථදීපනීනාමා යංටීකා

...जी 'परमत्थदीपनी' नावाची टीका आहे...

සබ්බාකාරෙන නිට්ඨිතා.

...ती सर्व प्रकारे संपन्न झाली आहे.