Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Niruttidīpanīpāṭha

Văn bản Niruttidīpanī

Ganthārambha

Phần Mở Đầu

Caturāsītisahassa[Pg.1], dhammakkhandhāpabhaṅkarā;

Lokamhi yassa jotanti, nantavaṇṇapabhassarā.

Tám mươi bốn ngàn pháp uẩn soi sáng của Ngài, tỏa sáng rực rỡ với vô lượng phẩm chất trong thế gian.

Anantavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, vande niruttipāraguṃ;

Saddhammañcassa saṅghañca, visuddhavaṇṇabhājanaṃ.

Con xin đảnh lễ Đức Chánh Đẳng Giác, bậc có vô lượng phẩm chất, bậc thông suốt ngữ pháp; (con xin đảnh lễ) cả Diệu Pháp và Tăng đoàn của Ngài, là nơi chứa đựng những phẩm chất thanh tịnh.

Moggallāno mahāñāṇī, niruttāraññakesarī;

Nadi byākaraṇaṃnādaṃ, sogatāraññabyāpanaṃ.

Ngài Moggallāna, bậc đại trí, con sư tử trong khu rừng ngữ pháp, đã rống lên tiếng rống ngữ pháp, vang khắp khu rừng (giáo pháp) của đấng Thiện Thệ.

Tassatthaṃ dīpayissāmi, nānārāsiṃvibhājayaṃ;

Ogāyha saddasatthāni, navaṅgaṃ satthusāsananti.

Sau khi đã nghiên cứu kỹ các luận điển ngữ pháp và chín phần giáo pháp của Bậc Đạo Sư, tôi sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa của nó, bằng cách phân chia thành nhiều nhóm khác nhau.

1. Sandhikaṇḍa

1. Chương Liên Âm

Saññārāsi

Phần về các định danh

Garusaññārāsi

Phần về các định danh quan trọng

Vaṇṇo[Pg.2], saro, savaṇṇo, dīgho, rasso, byañjano, vaggo, niggahītaṃ.

Âm, nguyên âm, đồng âm, trường âm, đoản âm, phụ âm, phẩm, âm mũi.

1. Aādayo titālīsaṃ vaṇṇā.

1. Có bốn mươi ba âm, bắt đầu bằng 'a'.

Aādayo bindantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti.

Bốn mươi ba chữ cái, bắt đầu bằng 'a' và kết thúc bằng bindu (ṃ), được gọi là các âm (vaṇṇā).

A, ā, i, ī, u, ū, eta, e, ota, o. Ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la,va sa, ha, ḷa, aṃ. Atthaṃ vaṇṇenti pakāsentīti vaṇṇā, akkharāti ca vuccanti, nāmapaññattirūpattā nakkharanti khayavayaṃ na gacchantīti akkharā. ‘‘Nāmagottaṃ na jīratī’’ti hi vuttaṃ.

A, ā, i, ī, u, ū, eta, e, ota, o. Ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la, va, sa, ha, ḷa, aṃ. Chúng được gọi là 'vaṇṇā' vì chúng mô tả, làm rõ ý nghĩa. Và chúng cũng được gọi là 'akkharā', vì chúng không bị hủy hoại (na kharanti), không đi đến chỗ tiêu vong (khayavayaṃ na gacchanti), do bản chất là danh và khái niệm. Quả thật đã được nói rằng: 'Danh và tánh không bị hư hoại'.

2. Dasādo sarā.

2. Mười âm đầu tiên là các nguyên âm.

Tesu vaṇṇesu ādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Sayameva laddhasarūpā hutvā rājanti virocantīti sarā.

Trong số các âm đó, mười âm đầu tiên được gọi là nguyên âm. Chúng được gọi là 'sarā' vì chúng tự mình có được hình thể rồi tỏa sáng.

3. Dve dve savaṇṇā.

3. Từng cặp hai là đồng âm.

Tesu saresu dve dvesarā savaṇṇā nāma honti.

Trong số các nguyên âm đó, cứ hai nguyên âm một được gọi là đồng âm.

A, ā avaṇṇo, i, ī ivaṇṇo, u, ū uvaṇṇo, eta, e etavaṇṇo, ota, o otavaṇṇo. Samāno vaṇṇo suti etesanti savaṇṇā, sarūpāti ca vuccanti, samānaṃ rūpaṃ suti etesanti sarūpā.

A, ā là nhóm âm a; i, ī là nhóm âm i; u, ū là nhóm âm u; eta, e là nhóm âm e; ota, o là nhóm âm o. Chúng được gọi là 'savaṇṇā' (đồng âm) vì chúng có âm và âm thanh giống nhau. Và chúng cũng được gọi là 'sarūpā' (đồng dạng), vì chúng có hình dạng và âm thanh giống nhau.

4. Pubbo rasso.

4. Âm đứng trước là đoản âm.

Dvīsu [Pg.3] dvīsu savaṇṇesu yo yo pubbo hoti, so so rasso nāma hoti. Rassena kālena vattabbāti rassā, rassakālo nāma akkhidalānaṃ ummisananimmisanasamakālo.

Trong mỗi cặp hai đồng âm, âm nào đứng trước thì được gọi là đoản âm. Chúng được gọi là 'rassā' vì được phát âm trong một khoảng thời gian ngắn. Thời gian ngắn là khoảng thời gian bằng một cái chớp mắt.

Tattha eta, ota iti dve ekapadasaṃyoge pare kvaci labbhanti. Eṭṭhi, seṭṭho, oṭṭho, sotthi.

Trong đó, hai âm 'eta' và 'ota' đôi khi được tìm thấy khi có một phụ âm kép trong cùng một từ theo sau. Ví dụ: Eṭṭhi, seṭṭho, oṭṭho, sotthi.

Ekapadasaṃyogeti kiṃ? Padantarasaṃyoge pare rassā mā hontūti. Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane, putto tyāhaṃ mahārāja.

Tại sao nói 'phụ âm kép trong cùng một từ'? Để chúng không trở thành đoản âm khi có phụ âm kép của từ khác theo sau. Ví dụ: Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane, putto tyāhaṃ mahārāja.

Kvacīti kiṃ? Ekapadasaṃyogepi vaggantesu vā ya, ra, la, vesu vā paresu rassā mā hontūti. Enti, senti, eyya, bhāseyya, meṇḍo, soṇḍo.

Tại sao nói 'đôi khi'? Để chúng không trở thành đoản âm ngay cả khi có phụ âm kép trong cùng một từ, khi các âm cuối phẩm hoặc ya, ra, la, va theo sau. Ví dụ: Enti, senti, eyya, bhāseyya, meṇḍo, soṇḍo.

5. Paro dīgho.

5. Âm đứng sau là trường âm.

Dvīsu dvīsu savaṇṇesu yo yo paro hoti, so so dīgho nāma hoti. Dīghena kālena vattabbāti dīghā, dīghakālo nāma rassehi diguṇakālo.

Trong mỗi cặp hai đồng âm, âm nào đứng sau thì được gọi là trường âm. Chúng được gọi là 'dīghā' vì được phát âm trong một khoảng thời gian dài. Thời gian dài là khoảng thời gian gấp đôi thời gian của đoản âm.

6. Kādayo byañjanā.

6. Các âm bắt đầu bằng 'ka' là các phụ âm.

Tesu vaṇṇesu kādayo bindantā vaṇṇā byañjanā nāma honti. Atthaṃ byañjayantīti byañjanā. Te pana suddhā addhamattikā, rassayuttā diyaddhamattikā, dīghayuttā tiyaddhamattikā.

Trong số các âm đó, các âm từ 'ka' đến bindu (ṃ) được gọi là phụ âm. Chúng được gọi là 'byañjanā' vì chúng làm biểu lộ ý nghĩa. Khi đứng riêng, chúng có nửa đơn vị thời gian; khi đi với đoản âm, chúng có một đơn vị rưỡi thời gian; khi đi với trường âm, chúng có hai đơn vị rưỡi thời gian.

7. Pañcapañcakā vaggā.

7. Năm nhóm năm âm là các phẩm.

Tesu byañjanesu kādi-mantā pañcabyañjanapañcakā vaggā nāma honti.

Trong số các phụ âm đó, năm nhóm, mỗi nhóm năm phụ âm, từ 'ka' đến 'ma', được gọi là các phẩm.

Kādi [Pg.4] pañcako kavaggo, cādi ca vaggo, ṭādi ṭavaggo, tādi tavaggo, pādi pavaggo. Sesā avaggāti siddhaṃ. Vaṇṇuddese ekaṭṭhānikānaṃ byañjanānaṃ vagge samūhe niyuttāti vaggā.

Năm phụ âm bắt đầu bằng 'ka' là kavagga (nhóm ka), bắt đầu bằng 'ca' là cavagga (nhóm ca), bắt đầu bằng 'ṭa' là ṭavagga (nhóm ṭa), bắt đầu bằng 'ta' là tavagga (nhóm ta), bắt đầu bằng 'pa' là pavagga (nhóm pa). Các phụ âm còn lại được xác định là avagga (không thuộc nhóm). Trong phần trình bày về các chữ cái, các phụ âm có cùng một nơi phát âm được xếp vào một nhóm (samūha), do đó được gọi là vaggā.

8. Bindu niggahītaṃ.

8. Dấu chấm (bindu) là niggahīta.

Ante bindumatto vaṇṇo niggahītaṃ nāma. Niggayha gayhati uccāriyatīti niggahītaṃ.

Chữ cái có hình dạng một dấu chấm ở cuối được gọi là niggahīta. Nó được gọi là niggahīta vì được phát âm (uccāriyati) bằng cách giữ lại (niggayha gayhati).

Garusaññārāsi niṭṭhito.

Phần về định danh âm nặng đã kết thúc.

Byañjanavuttirāsi

Phần về đặc tính của phụ âm.

Ṭhānaṃ, karaṇaṃ, payatanaṃ.

Nơi phát âm, cơ quan phát âm, và sự cố gắng.

Cha ṭhānāni – kaṇṭhaṭṭhānaṃ, tāluṭṭhānaṃ, muddhaṭṭhānaṃ, dantaṭṭhānaṃ, oṭṭhaṭṭhānaṃ, nāsikaṭṭhānaṃ. Tesu byattaṃ vadantena yattha ‘‘akkha’’nti vuccati, taṃ kaṇṭhaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘iccha’’nti, taṃ tāluṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘raṭṭha’’nti, taṃ muddhaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘sattha’’nti, taṃ dantaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘puppha’’nti vuccati, taṃ oṭṭhaṭṭhānaṃ. Nāsapadeso nāsikaṭṭhānaṃ.

Có sáu nơi phát âm: cổ họng, ngạc, đỉnh vòm miệng, răng, môi, và mũi. Trong số đó, khi một người nói rõ ràng, nơi mà 'akkha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở cổ họng. Nơi mà 'iccha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở ngạc. Nơi mà 'raṭṭha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở đỉnh vòm miệng. Nơi mà 'sattha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở răng. Nơi mà 'puppha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở môi. Vùng mũi là nơi phát âm ở mũi.

Katthaci pana uraṭṭhānaṃ, siraṭṭhānaṃ, jivhāmūlaṭṭhānantipi āgataṃ. Tattha siraṭṭhānaṃ nāma muddhaṭṭhānameva. Jivhāmūlaṭṭhānaṃ pana sabbavaṇṇānaṃ sādhāraṇanti vadanti.

Tuy nhiên, ở một số nơi khác, cũng có đề cập đến nơi phát âm ở ngực, ở đầu, và ở gốc lưỡi. Trong đó, nơi phát âm ở đầu chính là nơi phát âm ở đỉnh vòm miệng. Còn nơi phát âm ở gốc lưỡi thì được cho là chung cho tất cả các chữ cái.

Karaṇaṃ catubbidhaṃ – jivhāmūlaṃ, jivhopaggaṃ, jivhaggaṃ, sakaṭṭhānanti.

Cơ quan phát âm có bốn loại: gốc lưỡi, phần giữa lưỡi, đầu lưỡi, và chính nơi phát âm.

Payatanaṃ catubbidhaṃ – saṃvuṭaṃ, vivaṭaṃ, phuṭṭhaṃ, īsaṃphuṭṭhanti. Tattha karaṇānaṃ sakasakaṭṭhānehi saddhiṃ saṃvaraṇādiko visesākāro saṃvuṭādi nāma.

Sự cố gắng có bốn loại: đóng, mở, tiếp xúc, và tiếp xúc nhẹ. Trong đó, cách thức đặc biệt như đóng lại v.v... của các cơ quan phát âm cùng với nơi phát âm của chúng được gọi là đóng v.v...

Tattha kaṇṭhapadesānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanena uppannā avaṇṇa, kavagga, hakārā kaṇṭhajā nāma. Tālumhi jivhāmajjhasaṅghaṭṭanena uppannā ivaṇṇa, cavagga, yakārā tālujā nāma. Mukhabbhantaramuddhamhi [Pg.5] jivhopaggasaṅghaṭṭanena uppannā ṭavagga, ra, ḷakārā muddhajā nāma. Upari dantapantiyaṃ jivhaggasaṅghaṭṭanena uppannā tavagga, la, sakārā dantajā nāma. Oṭṭhadvayasaṅghaṭṭanena uppannā uvaṇṇa, pavaggā oṭṭhajā nāma. Niggahītaṃ nāsikajaṃ nāma. Pañcavaggantā pana nāsikaṭṭhānepi sakaṭṭhānepi jāyanti. Ekāro kaṇṭhatālujo. Okāro kaṇṭhoṭṭhajo. Vakāro dantoṭṭhajo. Apica ivaṇṇuvaṇṇā kaṇṭhepi jāyantiyeva. Yadā hakāro vaggantehi vā ya, ra, la, vehi vā yutto hoti, tadā urajoti vadanti. Pañho, tuṇhi, nhāto, vimhito, gayhate, vulhate, avhānaṃ.

Trong đó, chữ 'a', nhóm 'ka', và chữ 'ha' được sinh ra từ sự va chạm của các vùng cổ họng với nhau, được gọi là âm cổ họng. Chữ 'i', nhóm 'ca', và chữ 'ya' được sinh ra từ sự va chạm của phần giữa lưỡi với ngạc, được gọi là âm ngạc. Nhóm 'ṭa', chữ 'ra', và chữ 'ḷa' được sinh ra từ sự va chạm của phần trên lưỡi với đỉnh vòm miệng, được gọi là âm đỉnh vòm miệng. Nhóm 'ta', chữ 'la', và chữ 'sa' được sinh ra từ sự va chạm của đầu lưỡi với hàng răng trên, được gọi là âm răng. Chữ 'u' và nhóm 'pa' được sinh ra từ sự va chạm của hai môi, được gọi là âm môi. Niggahīta được gọi là âm mũi. Các chữ cuối của năm nhóm phụ âm thì được sinh ra ở nơi phát âm mũi và cũng ở nơi phát âm riêng của chúng. Chữ 'e' là âm cổ họng-ngạc. Chữ 'o' là âm cổ họng-môi. Chữ 'va' là âm răng-môi. Hơn nữa, chữ 'i' và chữ 'u' cũng được sinh ra ở cổ họng. Khi chữ 'ha' kết hợp với các chữ cuối nhóm hoặc với 'ya', 'ra', 'la', 'va', thì được gọi là âm ngực. Ví dụ: pañho, tuṇhi, nhāto, vimhito, gayhate, vulhate, avhānaṃ.

Kaṇṭhaṃ saṃvaritvā uccārito akāro saṃvuṭo nāma. Sakasakaṭṭhāna, karaṇāni vivaritvā uccāritā sesasarā ca sa, hakārā ca vivaṭā nāma. Tāniyeva gāḷhaṃ phusāpetvā uccāritā pañcavaggā phuṭṭhā nāma. Thokaṃ phusāpetvā uccāritā ya, ra, la, vā īsaṃphuṭṭhā nāma. Tattha oṭṭhajesu tāva pavaggaṃ vadantānaṃ oṭṭhadvayassa gāḷhaṃ phusanaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Phuṭṭhapayatanikattā pavaggassa. Uvaṇṇaṃ vadantānaṃ pana oṭṭhadvayassa vivaraṇaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Vivaṭapayatanikattā uvaṇṇassa. Esa nayo sesesu sabbesūti.

Chữ 'a' được phát âm bằng cách đóng cổ họng lại được gọi là âm đóng. Các nguyên âm còn lại, chữ 'sa', và chữ 'ha' được phát âm bằng cách mở nơi phát âm và cơ quan phát âm của chúng ra, được gọi là âm mở. Năm nhóm phụ âm được phát âm bằng cách cho (nơi và cơ quan phát âm) tiếp xúc mạnh với nhau, được gọi là âm tiếp xúc. Các chữ 'ya', 'ra', 'la', 'va' được phát âm bằng cách cho tiếp xúc nhẹ, được gọi là âm tiếp xúc nhẹ. Trong đó, đối với các âm môi, khi phát âm nhóm 'pa', cần phải có sự tiếp xúc mạnh của hai môi. Tại sao? Vì nhóm 'pa' có sự cố gắng là tiếp xúc. Nhưng khi phát âm chữ 'u', cần phải mở hai môi ra. Tại sao? Vì chữ 'u' có sự cố gắng là mở. Quy tắc này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp còn lại.

Cūḷaniruttiyaṃ pana sabbe rassasarā saṃvuṭā nāma, sabbedīghasarā vivaṭā nāmāti vuttaṃ. Tathā saddasāratthajāliniyaṃ, katthaci sakkaṭaganthe ca. Idaṃ yuttataraṃ. Aññaṭṭhānikabyañjanehi yuttā sarā attano ṭhāna, karaṇāni jahantāpi payatanaṃ na jahanti. Tasmā nānāvaṇṇānaṃ saṃsagge payatanānaṃ saṃsaggabhedopi veditabboti. Tattha ‘‘suṇātu me’’ti vadanto yadi ṇā-kāraṃ jivhaggena dantaṭṭhāne katvā vadeyya, dantajo nā-kāro eva bhaveyya. Tu-kārañca jivhopaggena muddhaṭṭhāne katvā vadeyya, muddhajo ṭu-kāro eva bhaveyya. Evañca sati akkharavipatti nāma siyā. Esa nayo sesesu muddhajadantajesu. Tasmā kammavācaṃ sāventehi nāma ṭhāna, karaṇa, payatanesu suṭṭhu kusalehi bhavitabbanti.

Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti, có nói rằng tất cả các nguyên âm ngắn được gọi là âm đóng, tất cả các nguyên âm dài được gọi là âm mở. Tương tự trong Saddasāratthajālinī, và trong một số sách tiếng Sanskrit. Điều này hợp lý hơn. Các nguyên âm khi kết hợp với các phụ âm có nơi phát âm khác, dù có thể từ bỏ nơi phát âm và cơ quan phát âm của mình, nhưng không từ bỏ sự cố gắng. Do đó, cần phải biết sự khác biệt trong việc kết hợp các sự cố gắng khi các chữ cái khác nhau kết hợp với nhau. Trong đó, khi nói 'suṇātu me', nếu người nói phát âm chữ 'ṇā' bằng cách đặt đầu lưỡi vào vị trí răng, thì nó sẽ trở thành chữ 'nā' thuộc âm răng. Và nếu phát âm chữ 'tu' bằng cách đặt phần trên lưỡi vào vị trí đỉnh vòm miệng, thì nó sẽ trở thành chữ 'ṭu' thuộc âm đỉnh vòm miệng. Nếu như vậy, sẽ xảy ra lỗi phát âm chữ. Quy tắc này cũng áp dụng cho các âm đỉnh vòm miệng và âm răng còn lại. Do đó, những người tụng kammavācā phải thật sự thành thạo về nơi phát âm, cơ quan phát âm, và sự cố gắng.

Sithilañca[Pg.6], dhanitañca, dīghaṃ, rassaṃ, garuṃ, lahuṃ;

Niggahītaṃ, vimuttañca, sambandhañca, vavatthitaṃ.

Âm mềm, âm cứng, âm dài, âm ngắn, âm nặng, âm nhẹ; âm giữ lại, âm thả ra, âm nối liền, và âm tách rời.

Mudunā vacīpayogena vattabbā vaggapaṭhama, tatiya, pañcamā sithilā nāma. Thaddhena vacīpayogena vattabbā vaggadutiya, catutthā dhanitā nāma. Dīgha, rassā pubbe vuttā. Dīghā ceva saṃyogapubbā ca niggahītantā ca garukā nāma. Sesā lahukā nāma. Yathā saddasahito vāto mukhachiddena bahi anikkhamma nāsasotābhimukho hoti, tathā mukhaṃ avivaṭaṃ katvā vattabbaṃ byañjanaṃ niggahītaṃ nāma. Tena yuttāni sabbabyañjanāni niggahītantāni nāma. Sesā vimuttā nāma. Padasandhivasena vattabbaṃ sambandhaṃ nāma. Padacchedaṃ katvā vattabbaṃ vavatthitaṃ nāma.

Các chữ thứ nhất, thứ ba, và thứ năm của các nhóm, được phát âm với sự dụng lời nhẹ nhàng, được gọi là âm mềm. Các chữ thứ hai và thứ tư của các nhóm, được phát âm với sự dụng lời cứng rắn, được gọi là âm cứng. Âm dài và âm ngắn đã được nói trước đây. Các âm dài, các âm đứng trước phụ âm kép, và các âm kết thúc bằng niggahīta được gọi là âm nặng. Các âm còn lại được gọi là âm nhẹ. Phụ âm được phát âm bằng cách không mở miệng, sao cho luồng hơi có âm thanh không thoát ra ngoài qua miệng mà hướng về đường mũi, được gọi là âm giữ lại (niggahīta). Tất cả các phụ âm kết hợp với nó được gọi là âm kết thúc bằng niggahīta. Các âm còn lại được gọi là âm thả ra. Việc phát âm theo quy tắc liên âm (sandhi) được gọi là âm nối liền. Việc phát âm bằng cách tách từ được gọi là âm tách rời.

Byañjanavuttirāsi niṭṭhito.

Phần về đặc tính của phụ âm đã kết thúc.

Lahusaññārāsi

Phần về các định danh ngắn gọn.

Jho, lo, po, gho, go.

Jha, la, pa, gha, ga.

9. Yuvaṇṇā jhalā nāmassante.

9. Các chữ 'i' và 'u' ở cuối danh từ là jha và la.

Anitthiliṅgassa nāmassa ante ivaṇṇuvaṇṇā kamena jhalasaññā honti.

Ở cuối một danh từ không phải là nữ tính, các chữ 'i' và 'u' lần lượt có định danh là jha và la.

10. Pitthiyaṃ.

10. Pa trong nữ tính.

Itthiliṅge nāmassante ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti.

Trong nữ tính, ở cuối danh từ, các chữ 'i' và 'u' có định danh là pa.

11. Ghā.

11. Gha và ā.

Gho

Gha

[Pg.7], Ā iti dvipadaṃ. Itthiliṅge ākāro ghasañño hoti.

, Ā là một cụm hai từ. Trong nữ tính, chữ 'ā' có định danh là gha.

12. Go syālapane.

12. Ga cho si trong hô cách.

Ālapane si gasañño hoti.

Trong hô cách, (biến cách từ) si có định danh là ga.

Lahusaññārāsi niṭṭhito.

Phần về các định danh ngắn gọn đã kết thúc.

Saṅketarāsi

Phần về các quy ước.

13. Vidhi visesanaṃ yaṃ tassa.

13. Quy tắc (áp dụng) cho cái đó, cái mà là từ bổ nghĩa.

Sutte yaṃ visesanaṃ dissati, tassa vidhi ñātabbo.

Trong một quy tắc, từ bổ nghĩa nào được thấy, quy tắc (ấy) nên được hiểu là (áp dụng) cho từ đó.

‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare. Yonanti visesanaṃ. Ṭāṭeti vidhi.

‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. (Ví dụ:) Narā, nare. (Trong đó) ‘yonaṃ’ là từ bổ nghĩa. ‘Ṭāṭe’ là quy tắc.

14. Sattamiyaṃ pubbassa.

14. Khi ở cách thứ bảy, (quy tắc áp dụng) cho cái đứng trước.

Sattamīniddese pubbavaṇṇasseva vidhi ñātabbo.

Khi có sự chỉ định bằng cách thứ bảy, quy tắc nên được hiểu là chỉ áp dụng cho âm đứng trước.

‘Saro lopo sare’. Lokaggo.

‘Saro lopo sare’ (Nguyên âm bị xóa bỏ khi có nguyên âm theo sau). (Ví dụ:) Lokaggo.

15. Pañcamiyaṃ parassa.

15. Khi ở cách thứ năm, (quy tắc áp dụng) cho cái theo sau.

Pañcamīniddese parasseva vidhi ñātabbo.

Khi có sự chỉ định bằng cách thứ năm, quy tắc nên được hiểu là chỉ áp dụng cho cái theo sau.

‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare.

‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. (Ví dụ:) Narā, nare.

16. Ādissa.

16. (Quy tắc áp dụng) cho âm đầu.

Parassa sissamāno vidhi ādivaṇṇassa ñātabbo.

Quy tắc được dạy cho cái theo sau, nên được hiểu là (áp dụng) cho âm đầu của nó.

‘Ra [Pg.8] saṅkhyāto vā’. Terasa.

‘Ra saṅkhyāto vā’ (Chữ ‘ra’ (thay cho ‘ti’) trong số đếm, một cách tùy chọn). (Ví dụ:) Terasa.

17. Chaṭṭhiyantassa.

17. (Quy tắc áp dụng) cho từ kết thúc bằng cách thứ sáu.

Chaṭṭhīniddese tadantassa vidhi ñātabbo.

Khi có sự chỉ định bằng cách thứ sáu, quy tắc nên được hiểu là (áp dụng) cho toàn bộ từ đó.

‘Rājassi nāmhi’. Rājinā.

‘Rājassi nāmhi’. (Ví dụ:) Rājinā.

18. Ṅānubandho.

18. (Sự thay thế) có phụ chú ‘ṅa’.

Ṅānubandho ādeso chaṭṭhīniddiṭṭhassa antassa ñātabbo.

Sự thay thế có phụ chú ‘ṅa’ nên được hiểu là (thay thế) cho âm cuối của từ được chỉ định bằng cách thứ sáu.

‘Gossāvaṅa’. Gavassaṃ.

‘Gossāvaṅa’. (Ví dụ:) Gavassaṃ.

19. Ṭānubandhonekavaṇṇo sabbassa.

19. (Sự thay thế) có phụ chú ‘ṭa’ và (sự thay thế) có nhiều âm (áp dụng) cho toàn bộ.

Yo ca ṭānubandho ādeso, yo ca anekavaṇṇo ādeso, tadubhayaṃ chaṭṭhīniddiṭṭhassa sabbasseva vaṇṇasamudāyassa ñātabbaṃ.

Sự thay thế nào có phụ chú ‘ṭa’, và sự thay thế nào có nhiều âm, cả hai trường hợp đó nên được hiểu là (thay thế) cho toàn bộ cụm âm của từ được chỉ định bằng cách thứ sáu.

Ṭānubandhe tāva –

Trước hết, về (trường hợp) có phụ chú ‘ṭa’ –

‘Imassānitthiyaṃ ṭe’. Esu.

‘Imassānitthiyaṃ ṭe’. (Ví dụ:) Esu.

Anekavaṇṇe –

Về (trường hợp) có nhiều âm –

‘Animi nāmhi’. Anena, iminā.

‘Animi nāmhi’. (Ví dụ:) Anena, iminā.

20. Ñakānubandhā ādyantā.

20. (Sự thêm vào) có phụ chú ‘ña’ và ‘ka’ (được thêm) vào đầu và cuối.

Ñānubandho āgamo ca kānubandho āgamo ca kamena chaṭṭhīniddiṭṭhassa ādimhi ca ante ca ñātabbo.

Sự thêm vào có phụ chú ‘ña’ và sự thêm vào có phụ chú ‘ka’ nên được hiểu là (thêm) lần lượt vào đầu và vào cuối của từ được chỉ định bằng cách thứ sáu.

Ñānubandhe –

Về (trường hợp) có phụ chú ‘ña’ –

‘Brūto tissiña’. Braviti.

‘Brūto tissiña’. (Ví dụ:) Braviti.

Kānubandhe [Pg.9] –

Về (trường hợp) có phụ chú ‘ka’ –

‘Bhūssa vuka’. Babhuva.

‘Bhūssa vuka’. (Ví dụ:) Babhuva.

21. Mānubandho sarānamantā paro.

Mānubandho āgamo sarānaṃ antasaramhā paro hoti.

‘Najjāyo svāma’. Najjāyo sandanti. ‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’. Rundhati. ‘Jara sadānamīma vā’. Jīrati, sīdati.

Imasmiṃ byākaraṇe anekasaratā nāma nadī, purisa iccādīsu liṅgapadesu eva atthi, gamu, pacaiccādīsu dhātupadesu natthi. Sabbadhātuyo byañjanantā eva honti, dhātvantalopakiccaṃ natthi. Tasmā najjāyoti ettha ī-kāro antasaro nāma. Tato ‘najjāyo svāma’ iti suttena ā-kārāgamo. Rundhatīti ettha pana u-kāro antasaro nāma, tato ‘‘maṃ vā rudhādīna’’nti suttena bindāgamo. Evaṃ jīrati, sīdati iccādīsu. Mrammapotthakesu pana ‘‘mānubandho padānamantā paro’’ti pāṭho, so sīhaḷapotthakehi na sameti.

22. Vippaṭisedhe.

Samānavisayānaṃ dvinnaṃ vidhīnaṃ aññamaññapaṭisedharahite ṭhāne yebhuyyena paro vidhi okāsaṃ labhati.

Cattārome bhikkhave dhammā -ettha cattārimeti pubbalope sampatte paralopo okāsaṃ labhati.

23. Saṅketo nāvayavonubandho.

Yo vaṇṇo payogassa avayavo na hoti, suttesu saṅketamatto hoti, so anubandho nāma.

‘Gossāva’[Pg.10]. Gavassaṃ-etena padarūpavidhāne anubandho upayogaṃ na gacchatīti ñāpeti.

24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi.

Vaṇṇasaddo paro etasmāti vaṇṇaparo, vaṇṇaparena rassasarena savaṇṇopi gayhati sayañca, avaṇṇoti vutte ā-kāropi gayhati a-kāro cāti vuttaṃ hoti. Evaṃ ivaṇṇuvaṇṇesu.

25. Ntuvantumantāvantutavantusambandhī.

Ntuiti vutte vantu, mantu, āvantu, tavantūnaṃ sambandhībhūto ntukāro gayhati.

‘Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’. Guṇavanto, satimanto, yāvanto, bhuttavanto.

Saṅketarāsi niṭṭhito.

Sandhividhāna

Atha sandhividhānaṃ dīpiyate.

Lopo, dīgho, rasso, vuddhi, ādeso, āgamo, dvibhāvo, vipallāso.

Loparāsi

26. Saro lopo sare.

Luppatīti lopo. Sare pare sarūpo vā asarūpo vā pubbo saro lopo hoti.

Sarūpe tāva –

Avaṇṇe-lokaggo [Pg.11], bhavāsavo, avijjāsavo, avijjānusayo.

Ivaṇṇe-munindo, munīrito, varavādīrito, itthindriyaṃ.

Uvaṇṇe-bahūpakāro, bahukā ūmi bahūmi, sarabhuyā ūmi sarabhūmi, sarabhuyā udakaṃ sarabhūdakaṃ.

Asarūpe –

Sotindriyaṃ, kāmupādānaṃ, bhavesanā, bhavogho, so tuṇhassa, diṭṭhānusayo, diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhekaṭṭhaṃ, diṭṭhogho, mudindriyaṃ, puttā matthi, urassa dukkho, asantettha na dissanti iccādi.

Iti pubbaloparāsi.

27. Paro kvaci.

Pubbasaramhā sarūpo vā asarūpo vā paro saro kvaci lopo hoti.

Đôi khi nguyên âm đứng sau, dù đồng dạng hay dị dạng, bị lược bỏ sau một nguyên âm đứng trước.

Sarūpe tāva –

Trước hết, trong trường hợp (nguyên âm) đồng dạng –

Taṃ kadāssu bhavissati, kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissati, yadāssa sīlaṃ paññañca, tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti -kaṇhanti mahākaṇhagoṇaṃ, taṇhāssa vippahīnā, māssu [Pg.12] kujjha rathesabha, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, āgatāttha tumhe, sotukāmāttha tumhe, māyyo evarūpamakāsi, papaṃ avinduṃ -pavaḍḍhaṃ āpaṃ labhiṃsūtyattho, nālaṃ kabaḷaṃ padātave -pa+ādātaveti chedo, gaṇhituntattho, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho-dīgho, aggīva tappati, itthīva gacchati, nadīva sandati, mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, yete dhammā ādikalyāṇā iccādi.

Taṃ kadāssu bhavissati, kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissati, yadāssa sīlaṃ paññañca, tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti - kaṇhanti có nghĩa là con bò đực đen to lớn, taṇhāssa vippahīnā, māssu kujjha rathesabha, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, āgatāttha tumhe, sotukāmāttha tumhe, māyyo evarūpamakāsi, papaṃ avinduṃ - có nghĩa là họ đã tìm được nước dồi dào, nālaṃ kabaḷaṃ padātave - phân tích là pa+ādātave, có nghĩa là để nhận lấy, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho - nguyên âm dài, aggīva tappati, itthīva gacchati, nadīva sandati, mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, yete dhammā ādikalyāṇā, v.v...

Asarūpe –

Trong trường hợp (nguyên âm) dị dạng –

Itissa, itipi, assamaṇīsi, akataññūsi, vandehaṃ, sohaṃ, yassadāni, chāyāva anapāyinī, mādisesu kathāva kā, kinnumāva samaṇiyo madhuvā maññati bālo, cakkhundriyaṃ, dveme bhikkhave dhammā, tayome bhikkhave dhammā iccādi.

Itissa, itipi, assamaṇīsi, akataññūsi, vandehaṃ, sohaṃ, yassadāni, chāyāva anapāyinī, mādisesu kathāva kā, kinnumāva samaṇiyo, madhuvā maññati bālo, cakkhundriyaṃ, dveme bhikkhave dhammā, tayome bhikkhave dhammā, v.v...

Kvacīti kiṃ? Katamā cānanda aniccasaññā.

Tại sao nói 'đôi khi' (kvaci)? (Ví dụ trường hợp không lược bỏ:) Katamā cānanda aniccasaññā.

Iti paraloparāsi.

Như vậy là phần lược bỏ nguyên âm sau.

28. Na dve vā.

28. Hoặc không (lược bỏ) cả hai.

Dve pubbaparasarā kvaci lopā na honti vā.

Đôi khi cả hai nguyên âm, trước và sau, tùy chọn không bị lược bỏ.

Appamādo amataṃ padaṃ, ko imaṃ pathaviṃvicessati.

Kvacitveva? Sotindriyaṃ, cakkhundriyaṃ,

Tại sao lại nói 'đôi khi'? (Vì có những trường hợp lược bỏ như:) Sotindriyaṃ, cakkhundriyaṃ,

Vāti kiṃ[Pg.13]? Komaṃ vasaliṃ parāmasissati.

Tại sao nói 'tùy chọn' (vā)? (Vì có trường hợp nối âm:) Komaṃ vasaliṃ parāmasissati.

Ito paṭṭhāya yāvasandhikaṇḍāvasānā yuttaṭṭhānesu sabbattha kvacisaddo, vāsaddo ca vattante. Tattha kvacisaddo nānāpayogaṃ dasseti. Vāsaddo ekapayogassa nānārūpaṃ dasseti. Lopanisedho.

Bắt đầu từ đây cho đến cuối chương nối âm, ở khắp mọi nơi thích hợp, từ 'kvaci' và từ 'vā' được áp dụng. Trong đó, từ 'kvaci' cho thấy các cách áp dụng khác nhau. Từ 'vā' cho thấy các hình thức khác nhau của một cách áp dụng. (Đây là) sự cấm đoán lược bỏ.

29. Parasarassa.

29. Của nguyên âm sau.

Niggahītamhā parasarassa kvaci lopo hoti vā.

Đôi khi nguyên âm sau một niggahīta (ṃ) tùy chọn bị lược bỏ.

Tvaṃsi, candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, cakkaṃva vahato padaṃ, halaṃdāni pakāsituṃ, kinti vadeyyaṃ, cīvaranti, pattanti, bhikkhunti.

Iti saraloparāsi.

Như vậy là phần lược bỏ nguyên âm.

30. Saṃyogādi lopo.

30. Lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm.

Saṃyogassa ādibhūto byañjano kvaci lopo hoti vā.

Phụ âm đứng đầu của một cụm phụ âm đôi khi tùy chọn bị lược bỏ.

Pupphaṃsā uppajjati – idha pubbasuttena saralopo, evaṃsa te āsavā pahīnā honti, sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama - assa+ājīvoti chedo, bhaveyyāti attho.

Pupphaṃsā uppajjati – ở đây có sự lược bỏ nguyên âm theo quy tắc trước, evaṃsa te āsavā pahīnā honti, sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama - phân tích là assa+ājīvo, có nghĩa là bhaveyya.

Tīsu byañjanesu sarūpānaṃ dvinnaṃ ādibyañjanassa lopo – agyāgāraṃ, agyāhito, vutyassa, vityānubhūyate, ekasataṃ khatyā, ratyo, ratyā, ratyaṃ, sakvāhaṃ mārisa devānamindo, iccādi.

Trong một cụm ba phụ âm mà hai phụ âm đầu đồng dạng, phụ âm đầu tiên bị lược bỏ – agyāgāraṃ, agyāhito, vutyassa, vityānubhūyate, ekasataṃ khatyā, ratyo, ratyā, ratyaṃ, sakvāhaṃ mārisa devānamindo, v.v...

Sarūpānanti [Pg.14] kiṃ? Titthyā puthuso vadanti, catutthyantaṃ, chaṭṭhuntaṃ, cakkhvābādhaṃ, vatthvettha.

Tại sao nói 'đồng dạng' (sarūpānaṃ)? (Ví dụ trường hợp không lược bỏ:) Titthyā puthuso vadanti, catutthyantaṃ, chaṭṭhuntaṃ, cakkhvābādhaṃ, vatthvettha.

Iti byañjanaloparāsi.

Như vậy là phần lược bỏ phụ âm.

31. Lopo.

31. Lược bỏ.

Niggahītassa kvaci lopo hoti vā.

Niggahīta (ṃ) đôi khi tùy chọn bị lược bỏ.

Sare pare tāva –

Trước hết, khi một nguyên âm theo sau –

Evāhaṃ cintayitvāna, pupphadānaṃ adāsahaṃ-adāsiṃ+ahanti chedo, bindulopo, puna pubbasaralopo, tuyhatthāya mahāmuni, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tāsāhaṃ santike, tesāhaṃ evaṃ vadāmi, pañcannetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, channetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, samaṇa tveva pucchāmi, brāhmaṇa tveva pucchāmi -tvaṃ+evāti chedo, vidūnaggamiti.

Evāhaṃ cintayitvāna, pupphadānaṃ adāsahaṃ - phân tích là adāsiṃ+ahaṃ, lược bỏ bindu (niggahīta), rồi lược bỏ nguyên âm trước, tuyhatthāya mahāmuni, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tāsāhaṃ santike, tesāhaṃ evaṃ vadāmi, pañcannetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, channetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, samaṇa tveva pucchāmi, brāhmaṇa tveva pucchāmi - phân tích là tvaṃ+eva, vidūnaggamiti.

Byañjane pare –

Khi một phụ âm theo sau –

Taṃ tuyhamūle paṭidesemi.

Gāthāyaṃ –

Trong kệ tụng –

Ariyasaccānadassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca.

Sự thấy rõ các Thánh đế, đây là giáo huấn của chư Phật, và thứ tự của các uẩn, và của các giới và các xứ.

Māgame pare –

Trong trường hợp khác, do sự xuất hiện của 'ma' –

Garuḷo uragāmiva, dhammo arahatāmiva, āloko passatāmiva, bako kakkaṭakāmiva, nabhaṃ tārakitāmiva, padumaṃ [Pg.15] hatthagatāmiva -etesu māgame bindulopo, byañjane pubbasaradīgho ca.

Garuḷo uragāmiva (chim garuḷa như đối với loài rắn), dhammo arahatāmiva (giáo pháp như đối với các vị A-la-hán), āloko passatāmiva (ánh sáng như đối với những người thấy), bako kakkaṭakāmiva (con diệc như đối với con cua), nabhaṃ tārakitāmiva (bầu trời như được tô điểm bởi các vì sao), padumaṃ hatthagatāmiva (hoa sen như đã được cầm trong tay) – trong những trường hợp này, khi có sự xuất hiện của 'ma', bindu bị biến mất, và nguyên âm đứng trước phụ âm được trường hóa.

Tathā saṃupasaggassa bindulope antasaradīgho –

Tương tự, khi bindu của tiếp đầu ngữ 'saṃ' bị biến mất, nguyên âm cuối được trường hóa –

Sārāgo, sāratto, avisāhāro, sārambho, sāraddho, sāketaṃ nagaraṃ, sādhāraṇaṃ, saṃ assa atthīti sāmī.

Sārāgo, sāratto, avisāhāro, sārambho, sāraddho, sāketaṃ nagaraṃ (thành Sāketa), sādhāraṇaṃ, saṃ assa atthīti sāmī (người chủ là người có tài sản).

Samāse tumantamhi niccaṃ –

Trong hợp thể từ, khi có hậu tố 'tum', (sự trường hóa) luôn luôn xảy ra –

Kattukāmo, gantukāmo iccādi.

Kattukāmo (muốn làm), gantukāmo (muốn đi), v.v...

Iti binduloparāsi.

Đây là nhóm về sự biến mất của bindu.

32. Syādilopo pubbassekassa.

32. Sự biến mất của 'syādi' của từ đứng trước trong trường hợp lặp lại.

Vicchāyaṃ ekassa vibhatyantassa padassa dvitte kate pubbapadassa syādilopo hoti.

Trong sự lặp lại, khi một từ có biến cách được lặp lại hai lần, 'syādi' của từ đứng trước bị biến mất.

Ekekaṃ, ekekāni, ekekena, ekekassa iccādi.

Ekekaṃ, ekekāni, ekekena, ekekassa, v.v...

Māgame –

Khi có sự xuất hiện của 'ma' –

Ekamekaṃ, ekamekāni iccādi.

Ekamekaṃ, ekamekāni, v.v...

Iti syādiloparāsi.

Đây là nhóm về sự biến mất của 'syādi'.

Appavidhānamuccate.

Phương pháp về sự thay đổi được nói đến.

33. Tadaminādīni.

33. Tadaminā và các trường hợp tương tự.

Mahāvuttisuttamidaṃ, tadaminādīni padarūpāni iminā nipātanena sijjhantīti attho.

Đây là kinh Mahāvutti, ý nghĩa là: các dạng từ như 'tada', 'iminā' và các trường hợp tương tự được hình thành bởi quy tắc bất định này.

Saralopo byañjane –

Sự biến mất của nguyên âm trong phụ âm –

Lābu=alābu[Pg.16], pidhānaṃ=apidhānaṃ, dvāraṃ pidahitvā=apidahitvā, gini=aggini, ratnaṃ=ratanaṃ, nhānaṃ=nahānaṃ, asnāti=asanāti, hanti=hanati, hanti kuddho puthujjano, phalaṃ ve kadaliṃ hanti, sakkāro kāpurisaṃ hanti. Katthaci bahuvacanampi dissati. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ.

Lābu=alābu (quả bầu), pidhānaṃ=apidhānaṃ (sự che đậy), dvāraṃ pidahitvā=apidahitvā (sau khi đóng cửa), gini=aggini (lửa), ratnaṃ=ratanaṃ (báu vật), nhānaṃ=nahānaṃ (sự tắm), asnāti=asanāti (ăn), hanti=hanati (giết), hanti kuddho puthujjano (kẻ phàm phu phẫn nộ giết hại), phalaṃ ve kadaliṃ hanti (quả thật giết chết cây chuối), sakkāro kāpurisaṃ hanti (sự cung kính giết chết kẻ hạ tiện). Đôi khi số nhiều cũng được thấy. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ (kêu la thảm thiết, giết chết những người ưu tú nhất của họ).

Ivaṇṇalope –

Trong sự biến mất của âm 'i' –

Ārāmarukkhacetyāni=cetiyāni, athatthekasataṃ khatyā =khattiyā, tithyā puthuso vadanti. Tithyā puthuso niviṭṭhā =titthiyā. Viddhasto=viddhaṃsito, utrasto=utrāsito, sneho=sineho, klesavatthūni=kilesavatthūni, kriyā=kiriyā, plavanti=pilavanti.

Ārāmarukkhacetyāni=cetiyāni (các bảo tháp và cây trong tu viện), athatthekasataṃ khatyā =khattiyā (khi ấy có một trăm vị Sát-đế-lỵ), tithyā puthuso vadanti (các ngoại đạo nói nhiều điều). Tithyā puthuso niviṭṭhā =titthiyā (các ngoại đạo an trú trong nhiều quan điểm). Viddhasto=viddhaṃsito (bị phá hủy), utrasto=utrāsito (bị kinh hãi), sneho=sineho (tình thương), klesavatthūni=kilesavatthūni (các vật của phiền não), kriyā=kiriyā (hành động), plavanti=pilavanti (nổi).

Uvaṇṇalope –

Trong sự biến mất của âm 'u' –

Paddhāni=padumāni, usmā=usumā iccādi.

Paddhāni=padumāni (hoa sen), usmā=usumā (hơi nóng), v.v...

Saṃyogādibyañjanalopo ca –

Và sự biến mất của phụ âm đứng đầu trong một cụm phụ âm –

Puttānañhi vadho dukho, mātigho labhate dukhaṃ, appassādā kāmā dukhā, natthi kāmaparaṃ dukhaṃ, sekho=sekkho, apekhā=apekkhā, upasampadāpekho=upasampadāpekkho iccādi.

Puttānañhi vadho dukho (việc giết con cái là khổ), mātigho labhate dukhaṃ (kẻ giết mẹ nhận lấy đau khổ), appassādā kāmā dukhā (dục lạc ít vị ngọt, nhiều đau khổ), natthi kāmaparaṃ dukhaṃ (không có khổ nào hơn khổ vì dục), sekho=sekkho (bậc hữu học), apekhā=apekkhā (sự mong đợi), upasampadāpekho=upasampadāpekkho (người mong cầu cụ túc giới), v.v...

Sarena saha byañjanalopo –

Sự biến mất của phụ âm cùng với nguyên âm –

Paṭisaṅkhā yoniso, akkhāti=akkhāyati, gandhaṃ ghāti=ghāyati, abhiññā=abhiññāya, pariññā=pariññāya, adhiṭṭhā=adhiṭṭhāya, patiṭṭhā=patiṭṭhāya, āvīkatā hissa phāsu [Pg.17], assavanatā dhammassa parihāyanti, vipāko tadārammaṇatā uppajjati, dasāhaparamatā dhāretabbaṃ, nāyaṃ brāhmaṇabhojanatthā, tilodano hehiti, visasenova gārayho, yassatthā rukkharopakā =visasenovāti evaṃnāmako rājā eva, yassatthā dūramāyanti – yassāti udarassa, pitu atthā candavatī, upādārūpaṃ, anupādā vimutto, saddhāpabbajito, upanidhāpaññatti. Saṃvidhāvahāro, yāti=yāyati, vāti=vāyati, nibbāti=nibbāyati, nibbanti=nibbāyanti, pahāti=pahāyati, sappatisso=sappatissayo, suhado=suhadayo=sabbattha yalopo,

Paṭisaṅkhā yoniso (khéo tác ý), akkhāti=akkhāyati (được gọi là), gandhaṃ ghāti=ghāyati (ngửi mùi), abhiññā=abhiññāya (vì thắng trí), pariññā=pariññāya (vì liễu tri), adhiṭṭhā=adhiṭṭhāya (sau khi quyết định), patiṭṭhā=patiṭṭhāya (sau khi an trú), āvīkatā hissa phāsu (sự dễ chịu được biểu lộ cho vị ấy), assavanatā dhammassa parihāyanti (do không nghe pháp nên bị suy giảm), vipāko tadārammaṇatā uppajjati (quả sanh khởi do có đối tượng ấy), dasāhaparamatā dhāretabbaṃ (nên được giữ tối đa mười ngày), nāyaṃ brāhmaṇabhojanatthā (đây không phải vì bữa ăn của Bà-la-môn), tilodano hehiti (sẽ có cơm trộn mè), visasenova gārayho (đáng bị khiển trách như vua Visasena), yassatthā rukkharopakā =visasenovāti evaṃnāmako rājā eva (vì lợi ích của ai mà những người trồng cây... = 'visasenova' chính là vị vua có tên như vậy), yassatthā dūramāyanti – yassāti udarassa (vì lợi ích của cái gì mà họ đi xa – 'yassa' là của cái bụng), pitu atthā candavatī (Candavatī vì lợi ích của cha), upādārūpaṃ (sắc do chấp thủ), anupādā vimutto (được giải thoát do không chấp thủ), saddhāpabbajito (xuất gia vì đức tin), upanidhāpaññatti (chế định về sự so sánh). Saṃvidhāvahāro (sự sắp đặt), yāti=yāyati (đi), vāti=vāyati (thổi), nibbāti=nibbāyati (trở nên nguội lạnh), nibbanti=nibbāyanti (họ trở nên nguội lạnh), pahāti=pahāyati (từ bỏ), sappatisso=sappatissayo (có sự tôn trọng), suhado=suhadayo (người bạn tốt) = ở khắp nơi có sự biến mất của 'ya',

Mukharo=mukhakharo, vācākaraṇo=vākkaraṇo, vācāpatho=byappatho=vāssa byattaṃ, rassattañca, evaṃ byākho=evaṃ viya kho=vissa byattaṃ, dīgho ca yalopo ca.

Mukharo=mukhakharo (người lắm lời), vācākaraṇo=vākkaraṇo (người nói), vācāpatho=byappatho (lời nói) = 'vā' trở thành 'bya', và được đoản hóa, tương tự byākho=evaṃ viya kho (quả thật như vậy) = 'vi' trở thành 'bya', được trường hóa và 'ya' bị biến mất.

Lolupo, momuho, kukkuco, susukho, roruvoiccādīsu pana atisayatthadīpanatthaṃ padadvittaṃ katvā pubbapadesu akkharalopo.

Tuy nhiên, trong các trường hợp như lolupo (tham lam), momuho (si mê), kukkuco (hối hận), susukho (rất hạnh phúc), roruvo (kêu la), v.v... sau khi lặp lại từ để biểu thị ý nghĩa nhấn mạnh, có sự biến mất của một âm trong từ đứng trước.

Padalopo ādimajjhantesu –

Sự biến mất của một từ ở đầu, giữa, và cuối –

Datto=devadatto, assehi yutto ratho=assaratho, rūpabhavo=rūpaṃ, arūpabhavo=arūpaṃ iccādi.

Datto = devadatto, cỗ xe được thắng bằng những con ngựa = assaratho, sắc hữu = rūpaṃ, vô sắc hữu = arūpaṃ, v.v...

Loparāsi niṭṭhito.

Phần lược bỏ đã chấm dứt.

Dīgha, rassarāsi

Phần trường âm, đoản âm

Atha [Pg.18] dīgha, rassā dīpiyante.

Bây giờ, trường âm và đoản âm được trình bày.

34. Sesā dīghā.

34. Các nguyên âm còn lại là trường âm.

Pakkhittamidaṃ suttaṃ. Luttehi vā ādesakatehi vā vaṇṇehi sesā rassasarā kvaci dīghā honti vā.

Kinh này được thêm vào. Do các âm bị lược bỏ hoặc được biến đổi, các nguyên âm ngắn còn lại đôi khi trở thành trường âm.

Pubbalutte tāva –

Trước hết, trong trường hợp lược bỏ âm trước –

Tatrāyamādi bhavatiṃ, tatrābhiratimiccheyya, buddhānussati, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, anāgārehi cūbhayaṃ, dhammūpasaṃhitā, tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi, tesaṃ vūpasamo sukho iccādi.

Paralutte –

Trong trường hợp lược bỏ âm sau –

Ajitāti bhagavā avoca, sumedho sājāto cāti, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho, sādhūtipatissuṇitvā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ iccādi.

Ajitāti bhagavā avoca, sumedho sājāto cāti, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho, sādhūtipatissuṇitvā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, v.v...

Bindulutte –

Trong trường hợp lược bỏ bindu (ṃ) –

Tāsāhaṃ, tesāhaṃ.

Ādesesu –

Trong trường hợp biến đổi –

Myāyaṃdhammo, svāhaṃ, vityānubhūyate iccādi.

Myāyaṃdhammo, svāhaṃ, vityānubhūyate, v.v...

Yadipi imāni rūpāni byañjane uparisuttena sijjhanti, luttādesesu pana niccamiva dīghasiddhiñāpanatthaṃ idaṃ suttaṃ pakkhittanti daṭṭhabbaṃ.

Mặc dù những dạng này được hình thành bởi quy tắc về phụ âm ở trên, cần phải hiểu rằng quy tắc này được thêm vào để cho biết sự thành tựu của trường âm hầu như luôn luôn xảy ra trong các trường hợp lược bỏ và biến đổi.

35. Byañjane dīgharassā.

35. Trường âm và đoản âm khi có phụ âm theo sau.

Byañjane [Pg.19] pare rassadīghānaṃ kvaci dīgha, rassā honti vā. Tattha dīghavidhi nāma gāthāvasena vā āgamavasena vā vacanasukhavasena vā buddhisukhavasena vā hoti.

Khi có phụ âm theo sau, các đoản âm và trường âm đôi khi trở thành trường âm và đoản âm. Trong đó, quy tắc về trường âm xảy ra do yêu cầu của thi kệ, hoặc do truyền thống, hoặc để dễ đọc, hoặc để dễ hiểu.

Tattha gāthāvasena tāva –

Trong đó, trước hết do yêu cầu của thi kệ –

Madhuvāmaññati bālo, khantī ca sovacassatā, evaṃ gāme munī care, sakko ujū ca suhujū ca iccādi.

Madhuvāmaññati bālo, khantī ca sovacassatā, evaṃ gāme munī care, sakko ujū ca suhujū ca, v.v...

Āgame –

Trong truyền thống –

Uragāmiva, arahatāmiva, passatāmiva iccādi. Gāthāvasenātipi yujjati.

Uragāmiva, arahatāmiva, passatāmiva, v.v... Cũng hợp lý khi nói rằng (điều này) là do yêu cầu của thi kệ.

Vacanasukhañca buddhisukhañca purime sesadīghepi labbhati.

Sự dễ đọc và dễ hiểu cũng được tìm thấy trong quy tắc 'các nguyên âm còn lại là trường âm' ở trước.

Tattha vacanasukhe –

Trong đó, về sự dễ đọc –

Chārattaṃ mānattaṃ, pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, pāsādo, pākāro, pāvassi megho, nagaraṃ pāvisi, pāvekkhi, pārisuddhi, pāṭipado, caturāsītisahassāni iccādi.

Chārattaṃ mānattaṃ, pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, pāsādo, pākāro, pāvassi megho, nagaraṃ pāvisi, pāvekkhi, pārisuddhi, pāṭipado, caturāsītisahassāni, v.v...

Buddhisukhaṃ nāma padacchedañāṇasukhaṃ. Tattha –

Sự dễ hiểu có nghĩa là sự dễ dàng trong việc nhận biết sự phân chia từ. Trong đó –

Sātthaṃ sabyañjanaṃ, sātthikā dhammadesanā, cakkhumāssa yathā andho iccādi.

Sātthaṃ sabyañjanaṃ, sātthikā dhammadesanā, cakkhumāssa yathā andho, v.v...

Bindulutte pana sārāgo, sāratto iccādīni pubbe uddhaṭāniyeva.

Còn trong trường hợp lược bỏ bindu, các từ như sārāgo, sāratto, v.v... đã được trích dẫn ở trước.

Iti dīgharāsi.

Như vậy là phần trường âm.

Rassasandhimhi [Pg.20] gāthāvasena tāva –

Trong phép nối đoản âm, trước hết do yêu cầu của thi kệ –

Yiṭṭhaṃvahutaṃva loke, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so iccādi.

Yiṭṭhaṃvahutaṃva loke, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, v.v...

Āgame ya, ra, dāgamesu pubbarasso –

Trong các tăng âm ya, ra, da, nguyên âm trước được rút ngắn –

Yathayidaṃ, tathayidaṃ, yathariva amhākaṃ bhagavā, tathariva bhikkhusaṅgho, sammadeva samācare, sammadakkhāto mayā satisambojjhaṅgo iccādi.

Yathayidaṃ, tathayidaṃ, yathariva amhākaṃ bhagavā, tathariva bhikkhusaṅgho, sammadeva samācare, sammadakkhāto mayā satisambojjhaṅgo, v.v...

Saṃyogarasso nāma bahulaṃ labbhati –

Sự rút ngắn do phụ âm kép thường được thấy –

Akkamo, parakkamo, akkhāto, aññā, aññindriyaṃ, aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugata, attharaṇaṃ, apphoṭeti, alliyati, acchindati, assādo, ābhassaro, pabhassaro, sabbaññutaññāṇaṃ, jhānassa lābhimhi vasimhi.

Tā, topaccayesupi rasso –

Trong các tiếp vị ngữ -tā, -to cũng có sự rút ngắn –

Kataññutā, atthaññutā, dhammaññutā, kaññato, nadito, vadhuto.

Samāse –

Trong hợp từ –

Itthipumaṃ, itthiliṅgaṃ, itthibhāvo, sabbaññubuddho iccādi.

Itthipumaṃ, itthiliṅgaṃ, itthibhāvo, sabbaññubuddho, v.v...

Iti rassarāsi.

Như vậy là phần rút ngắn nguyên âm.

Dīgha, rassarāsi niṭṭhito.

Phần kéo dài và rút ngắn nguyên âm đã xong.

Vuddhirāsi

Phần Vuddhi

Atha [Pg.21] vuddhisandhi dīpiyate.

Bây giờ, liên âm Vuddhi được giải thích.

36. Yuvaṇṇānameo luttā.

36. Sự thay thế các nguyên âm i, u bằng e, o sau khi lược bỏ.

Luttā pubbasaramhā vā parasaramhā vā sesānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ kamena e, oādesā honti vā.

Sau khi lược bỏ nguyên âm trước hoặc nguyên âm sau, các nguyên âm i/ī và u/ū còn lại được thay thế tương ứng bằng e, o, một cách tùy chọn.

Paraivaṇṇe –

Khi có nguyên âm i theo sau –

Bandhusseva samāgamo, ateva me acchariyaṃ, vāteritaṃ, jineritaṃ.

Parauvaṇṇe –

Khi có nguyên âm u theo sau –

Gaṅgodakaṃ, pattaṃ vodakaṃ katvā, saṅkhyaṃ nopeti vedagū, udakomiva jātaṃ.

Kriyāpadesu –

Trong các hình thái động từ –

Veti, apeti, upeti, apekkhā, upekkhā iccādi.

Veti, apeti, upeti, apekkhā, upekkhā, v.v...

Pubbaivaṇṇe –

Khi có nguyên âm i đứng trước –

Rathesabho, janesabho, munelayo iccādi- tattha rathīnaṃ āsabho jeṭṭhakoti rathesabho, rathīnanti rathavantānaṃ ratharuḷhānaṃ yodhānanti attho. Janīnaṃ āsabho janesabho, janīnanti janavantānaṃ issarānaṃ. Munīnaṃ ālayo vihāro munelayo.

Rathesabho, janesabho, munelayo, v.v... Trong đó, rathesabho là rathīnaṃ āsabho, nghĩa là bậc tối thắng trong các chiến sĩ xa; rathīnaṃ có nghĩa là của những người có xe, của những chiến binh ngồi trên xe. Janesabho là janīnaṃ āsabho; janīnaṃ là của những người có quyền thế, của các bậc chúa tể. Munelayo là munīnaṃ ālayo, là trú xứ của các bậc ẩn sĩ, tức là tu viện.

Pubbauvaṇṇe –

Khi có nguyên âm u đứng trước –

Sundarā itthī sotthi, sundaro attho yassāti sotthi, rassattaṃ, maṅgalaṃ.

Vuddhirāsi niṭṭhito.

Phần Vuddhi đã xong.

Ādesasandhi

Liên âm Thay thế

Athādesasandhi [Pg.22] dīpiyate.

Bây giờ, liên âm thay thế được giải thích.

37. Yavā sare.

37. Y, v khi có nguyên âm theo sau.

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ ya, vādesā honti vā.

Khi có nguyên âm theo sau, các nguyên âm i/ī và u/ū được tùy chọn thay thế tương ứng bằng y, v.

Ivaṇṇe –

Đối với nguyên âm i –

Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhūyate, kyāhaṃ aparajjhāmi – idha paṭhamaṃ bindhulopo, sutā ca paṇḍitātyattha, sutā ca paṇḍitātyamhā, ñāto senāpatītyāhaṃ, iccetaṃ kusalaṃ, iccassa vacanīyaṃ, paccuttaritvā, paccāharati, pacceti, paccayo, acceti, accayo, accāyaṃ majjhimo khaṇḍo – atireko ayaṃ majjhimo khaṇḍotyattho, apuccaṇḍatā – aputiaṇḍatātyattho, jaccandho, jaccaghānako, jacceḷako, abbhuggacchati, abbheti, abbhokāso, ajjhokāso ajjhāgamā iccādi.

Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhūyate, kyāhaṃ aparajjhāmi – ở đây trước tiên là sự lược bỏ bindu, sutā ca paṇḍitātyattha, sutā ca paṇḍitātyamhā, ñāto senāpatītyāhaṃ, iccetaṃ kusalaṃ, iccassa vacanīyaṃ, paccuttaritvā, paccāharati, pacceti, paccayo, acceti, accayo, accāyaṃ majjhimo khaṇḍo – có nghĩa là atireko ayaṃ majjhimo khaṇḍo, apuccaṇḍatā – có nghĩa là aputiaṇḍatā, jaccandho, jaccaghānako, jacceḷako, abbhuggacchati, abbheti, abbhokāso, ajjhokāso ajjhāgamā, v.v.

Vātveva? Itissa muhuttampi, atisigaṇo, adhīritaṃ.

Ettha ca iccetantiādīsu iminā suttena iti, pati, atiputi, jāti, abhi, adhisaddānaṃ ivaṇṇassa yattaṃ, ‘tavagga, varaṇāna’…nti suttena yamhi tavaggassa cattaṃ, ‘vagga, la, sehi te’ti suttena yassa pubbarūpattaṃ, abhi, adhisaddesu pana ‘catutthadutiyesvesa’…nti suttena vaggacatutthānaṃ tatiyattaṃ.

Và ở đây trong các ví dụ iccetaṃ v.v., bởi kinh này, i-kāra của các từ iti, pati, atiputi, jāti, abhi, adhi được biến thành ya; bởi kinh ‘tavagga, varaṇāna’… ta-varga trong ya được biến thành ca-varga; bởi kinh ‘vagga, la, sehi te’ ya được đồng hóa với phụ âm đứng trước; tuy nhiên trong các từ abhi, adhi, bởi kinh ‘catutthadutiyesvesa’… phụ âm thứ tư của nhóm được biến thành phụ âm thứ ba.

Uvaṇṇe [Pg.23] –

Trường hợp u-kāra –

Cakkhvābādhamāgacchati, pātvākāsi, vatthvettha vihitaṃ niccaṃ, dvākāro, madhvāsavo, anvayo, anveti, svākkhāto, svākāro, bahvābādho iccādi.

Cakkhvābādhamāgacchati, pātvākāsi, vatthvettha vihitaṃ niccaṃ, dvākāro, madhvāsavo, anvayo, anveti, svākkhāto, svākāro, bahvābādho, v.v.

38. Eonaṃ.

38. Eonaṃ.

Sare pare e, onaṃ ya, vādeso hoti vā.

Khi một nguyên âm theo sau, e và o được thay thế tương ứng bởi ya và va, một cách tùy chọn.

Kyassa byapathayo assu, kyassu idha gocarā -ke+assa puggalassāti attho, byapathayoti vacanapathā, yathā nāmaṃ tathā jhassa-ce+assāti chedo, tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ, tyassa pahīnā honti, putto tyāhaṃ mahārāja, pabbatyāhaṃ gandhamādane, adhigato kho myāyaṃ dhammo, yyassa vippaṭisārajā, yyassa te honti anatthakāmā, yyassu maññāmi samaṇe-ettha ca avisiṭṭhepi vacanasadde ye+assāti padacchedabuddhisukhatthaṃ ‘yyassā’ti potthakāropanaṃ yujjatiyeva, yathā taṃ? ‘Yadāssa sīlaṃ paññañca’ iccādīsu viya, kvatthosi jīvitena me, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, atha khvassa, atthi khvetaṃ brāhmaṇa, yatvādhikaraṇaṃ, yvāhaṃ, svāhaṃ iccādi.

Kyassa byapathayo assu, kyassu idha gocarā - có nghĩa là ke+assa puggalassa, byapathayo có nghĩa là vacanapathā, yathā nāmaṃ tathā jhassa - phân tích là ce+assa, tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ, tyassa pahīnā honti, putto tyāhaṃ mahārāja, pabbatyāhaṃ gandhamādane, adhigato kho myāyaṃ dhammo, yyassa vippaṭisārajā, yyassa te honti anatthakāmā, yyassu maññāmi samaṇe - và ở đây, mặc dù từ được nói không có gì đặc biệt, để dễ hiểu việc phân tích từ là ye+assa, việc ghi trong sách là ‘yyassā’ là hoàn toàn phù hợp. Ví dụ như thế nào? Giống như trong các trường hợp ‘Yadāssa sīlaṃ paññañca’ v.v., kvatthosi jīvitena me, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, atha khvassa, atthi khvetaṃ brāhmaṇa, yatvādhikaraṇaṃ, yvāhaṃ, svāhaṃ, v.v.

Vātveva? So ahaṃ vicarissāmi, so ahaṃ bhante.

39. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa.

39. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa.

Sare pare ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ padānaṃ iyaṅa, uvaṅaādesā honti vā. Ṅānubandho antādesattho. Evaṃ sabbattha.

Khi một nguyên âm theo sau, các từ tận cùng bằng i-kāra và u-kāra được thay thế tương ứng bởi iyaṅa và uvaṅa, một cách tùy chọn. Chỉ tố ṅa có nghĩa là sự thay thế diễn ra ở cuối. Như vậy trong mọi trường hợp.

Idha [Pg.24] ekekassa padassa rūpadvayaṃ vuccate.

Ở đây, đối với mỗi từ, hai dạng được nêu ra.

Ivaṇṇe –

Trường hợp i-kāra –

Tiyantaṃ tyantaṃ – tattha tiyantanti iminā suttena siddhaṃ, tyantanti ‘yavā sare’ti suttena. Evaṃ sesesu. Aggiyāgāre agyāgāre, catutthiyatthe catutthyatthe, pañcamiyatthe pañcamyatthe, pathaviyākāso pathabyākāso, viyañjanaṃ byañjanaṃ, viyākato byākato, viyākaṃsu byākaṃsu, viyatto byatto, viyūḷho byūḷho, dhammaṃ adhiyeti ajjheti, patiyeti pacceti pattiyāyati vā, pariyaṅko pallaṅko, vipariyāso vipallāso, idha ekarūpaṃ hoti – pariyatti, pariyatto, pariyāyo, pallaṅkoiccādīsu parisadde rassa lattaṃ katvā issa ‘yavā sare’ti yatte kate yassa pubbarūpattaṃ.

Tiyantaṃ tyantaṃ – trong đó tiyantaṃ được hình thành bởi kinh này, tyantaṃ được hình thành bởi kinh ‘yavā sare’. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Aggiyāgāre agyāgāre, catutthiyatthe catutthyatthe, pañcamiyatthe pañcamyatthe, pathaviyākāso pathabyākāso, viyañjanaṃ byañjanaṃ, viyākato byākato, viyākaṃsu byākaṃsu, viyatto byatto, viyūḷho byūḷho, dhammaṃ adhiyeti ajjheti, patiyeti pacceti hoặc pattiyāyati, pariyaṅko pallaṅko, vipariyāso vipallāso, ở đây chỉ có một dạng – pariyatti, pariyatto, pariyāyo, trong pallaṅko v.v., sau khi biến ra của từ pari thành la, i-kāra được biến thành ya bởi kinh ‘yavā sare’, sau đó ya được đồng hóa với phụ âm đứng trước.

Uvaṇṇe –

Trường hợp u-kāra –

Bhikkhuvāsane, sayambhuvāsane, idhapi rūpadvayaṃ labbhati – duvaṅgikaṃ=dvaṅgikaṃ, bhuvādigaṇo=bhvādigaṇo iccādi.

Bhikkhuvāsane, sayambhuvāsane, ở đây cũng có hai dạng – duvaṅgikaṃ=dvaṅgikaṃ, bhuvādigaṇo=bhvādigaṇo, v.v.

40. Vitisseve vā.

40. Vitisseve vā.

Evasadde pare itisaddassa i-kārassa vo hoti vā.

Khi từ eva theo sau, i-kāra của từ iti được biến thành va, một cách tùy chọn.

Itveva coro aṅgulimālo, samuddotveva saṅkhyaṃ gacchati, mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati, mahāsammatotveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbattaṃ, isigilitveva samaññā ahosi.

Vāti kiṃ? Iccevattho, samuddoteva saṅkhyaṃ gacchati.

Tại sao nói ‘vā’? Iccevattho, samuddoteva saṅkhyaṃ gacchati.

Suttavibhattena [Pg.25] evasadde pare aññati-kārassa vattaṃ. Vilapatveva so dijo, anusetvevassa kāmarāgo, anusetvevassa rūparāgo – anuseti+eva+assāti chedo, hotveva kāriyasanniṭṭhānaṃ, hoteva vā.

Bởi sự phân chia trong kinh, khi từ eva theo sau, i-kāra của các từ khác cũng được biến thành va. Vilapatveva so dijo, anusetvevassa kāmarāgo, anusetvevassa rūparāgo – phân tích là anuseti+eva+assa, hotveva kāriyasanniṭṭhānaṃ, hoặc hoteva.

41. Eonama vaṇṇe.

41. Eonama vaṇṇe.

Sarabyañjanabhūte vaṇṇe pare e, onaṃ attaṃ hoti vā. Tattha essa attaṃ yebhuyyena ma, dāgamesveva hoti.

Khi một vần, dù là nguyên âm hay phụ âm, theo sau, e và o được biến thành a, một cách tùy chọn. Trong đó, sự biến đổi của e thành a thường chỉ xảy ra khi có sự thêm vào của ma và da.

Akaramhasa te kiccaṃ – akaramhasetyattho, disvā yācakamāgate, disvā paṇḍitamāgate, yamāhu natthi vīriyanti – ye+āhutyattho. Kadassu – ke+assu, yadeva te jātinissitā, tadeva te jarānissitāye+eva, te+evāti chedo, sve bhavo svātanaṃ – byañjane dīgho.

Akaramhasa te kiccaṃ – có nghĩa là akaramhase, disvā yācakamāgate, disvā paṇḍitamāgate, yamāhu natthi vīriyanti – có nghĩa là ye+āhu. Kadassu – ke+assu, yadeva te jātinissitā, tadeva te jarānissitā - phân tích là ye+eva, te+eva, sve bhavo svātanaṃ – nguyên âm được kéo dài khi phụ âm theo sau.

Omhi –

Trường hợp o –

Sa sīlavā, sa paññavā, sa ve kāsāvamarahati, esa attho, esa dhammo, dinnamāsi janindena – dinno+āsīti chedo, maggamatthi – maggo+atthi, aggamakkhāyati, paccayākārameva ca, saṅgho pabbatamiva, saddo cicciṭamiva, hiyyo bhavo hiyyattanaṃ, pāto asanaṃ pātarāso, pātamanusiṭṭho, kakusandha koṇāgamano, thera vādānamuttamo – kakusandhoti ca theroti ca chedo, theravādoti attho.

Sa sīlavā, sa paññavā, sa ve kāsāvamarahati, esa attho, esa dhammo, dinnamāsi janindena – phân tích là dinno+āsi, maggamatthi – maggo+atthi, aggamakkhāyati, paccayākārameva ca, saṅgho pabbatamiva, saddo cicciṭamiva, hiyyo bhavo hiyyattanaṃ, pāto asanaṃ pātarāso, pātamanusiṭṭho, kakusandha koṇāgamano, thera vādānamuttamo – phân tích là kakusandho và thero, có nghĩa là theravādo.

Suttavibhattena [Pg.26] animittepi hoti. Tuvañca dhanusekha ca, paccayamahāpadeso hesa, ekakoṭṭhāso esa, abhilāpamattabhedo esa iccādi.

Bởi sự phân chia trong kinh, nó cũng xảy ra ngay cả khi không có điều kiện. Tuvañca dhanusekha ca, paccayamahāpadeso hesa, ekakoṭṭhāso esa, abhilāpamattabhedo esa, v.v.

42. Gossāvaṅa.

42. Gossāvaṅa.

Sare pare gossa antassa avaṅa hoti.

Khi một nguyên âm theo sau, phần cuối của từ go được biến thành avaṅa.

Go ca asso ca gavāssaṃ.

Suttavibhattena byañjanepi. Sagavacaṇḍo, paragavacaṇḍo.

Cũng trong phụ âm được phân chia theo Kinh điển. Sagavacaṇḍo, paragavacaṇḍo.

Appavidhānamuccate.

Phần ít được nói đến.

Mahāvuttinā avaṇṇassa uttaṃ, ottañca –

Theo Mahāvutti, nguyên âm 'a' biến thành 'u', và 'o' –

Puthujjano, puthubhūto-puthūti vā eko pāṭipadiko, puthunā puthunītipi dissati, apekkhiyāno apekkhiyānaapekkhitvātyattho. Evaṃ anumodiyāno, marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno, mā maṃ pisācā khādantu, jīva tvaṃ saradosataṃ, rattidivova so dibbo, mānusaṃ saradosataṃ-vassasatantyattho, anuyanti disodisaṃ, sampatanti disodisaṃ-taṃ taṃ disantyattho, parosataṃ, parosahassaṃ, aññoññaṃ aññamaññaṃ, ponopuññaṃ punappunaṃ, ponobbhavikā taṇhā-punoti vā eko nipāto, puno tassa mahe sino, puno pattaṃ gahetvāna, na ca dāni puno atthi, mama tuyhañca saṅgamo, na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava.

Puthujjano, puthubhūto - hoặc 'puthu' là một từ gốc, cũng được thấy là puthunā, puthunīti. Apekkhiyāno có nghĩa là apekkhitvā (sau khi xem xét). Tương tự, anumodiyāno (hoan hỷ), abhisambuddhāno (sau khi đã giác ngộ) ví dụ ảo ảnh. Mā maṃ pisācā khādantu (mong rằng các quỷ pīśāca đừng ăn thịt tôi). Jīva tvaṃ saradosataṃ (mong bạn sống trăm tuổi). Rattidivova so dibbo, mānusaṃ saradosataṃ - có nghĩa là trăm năm. Anuyanti disodisaṃ, sampatanti disodisaṃ - có nghĩa là phương hướng này, phương hướng kia. Parosataṃ (hơn trăm), parosahassaṃ (hơn ngàn). Aññoññaṃ (lẫn nhau) là aññamaññaṃ. Ponopuññaṃ (lặp đi lặp lại) là punappunaṃ. Ponobbhavikā taṇhā (ái dục dẫn đến tái sanh) - hoặc 'puno' là một bất biến từ. Puno tassa mahe sino (lại nữa, của bậc đại thánh ấy), puno pattaṃ gahetvāna (lại nữa, sau khi lấy bát), na ca dāni puno atthi, mama tuyhañca saṅgamo (và nay không còn nữa cuộc gặp gỡ của ta và ngươi), na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava (ta sẽ không còn thấy được gương mặt bất tử của ngươi nữa).

Ivaṇṇassa attaṃ, uttaṃ, ettañca –

Nguyên âm 'i' biến thành 'a', 'u', và 'e' –

Tadamināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ-taṃ etaṃ atthajātaṃ iminā pariyāyena veditabbanti attho, sakiṃ āgacchati sīlenāti [Pg.27] sakadāgāmī, itthiyā bhāvo itthattaṃ, evumaṃ – evaṃ+imanti chedo, tvaṃ no satthā mahāmune, atthadhammavidū ise.

Tadamināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ - có nghĩa là taṃ etaṃ atthajātaṃ iminā pariyāyena veditabbaṃ (tập hợp ý nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp này). Sakadāgāmī (nhất lai) là từ sakiṃ āgacchati sīlena (người trở lại một lần do giới hạnh). Trạng thái của người nữ (itthiyā bhāvo) là itthattaṃ. Evumaṃ – được tách là evaṃ+imaṃ. Tvaṃ no satthā mahāmune, atthadhammavidū ise (Ngài là bậc Đạo sư của chúng con, ôi bậc Đại Mâu-ni, ôi bậc Tiên nhân thấu rõ nghĩa và Pháp).

Uvaṇṇassa ittaṃ, ottañca –

Nguyên âm 'u' biến thành 'i', và 'o' –

Mātito, pitito, mātipakkho, pitipakkho, mātigho, pitigho, mattikaṃ dhanaṃ, pettikaṃ dhanaṃ, api no lacchasi, kacci no tumhe yāpetha, kathaṃ no tumhe yāpetha, sotukāmattha no tumhe bhikkhave, na no samaṃ atthi, na hi no saṅkarantena, natthi no koci pariyāyo – imesu tīsu nusaddo ekaṃsatthe, sosito sotatto ceva – suṭṭhu sītalo suṭṭhu santattotyattho, jambunadiyā jātaṃ jambonadaṃ.

Mātito (từ mẹ), pitito (từ cha), mātipakkho (bên mẹ), pitipakkho (bên cha), mātigho (kẻ giết mẹ), pitigho (kẻ giết cha), mattikaṃ dhanaṃ (tài sản bên mẹ), pettikaṃ dhanaṃ (tài sản bên cha). Api no lacchasi, kacci no tumhe yāpetha, kathaṃ no tumhe yāpetha, sotukāmattha no tumhe bhikkhave. Na no samaṃ atthi, na hi no saṅkarantena, natthi no koci pariyāyo – trong ba trường hợp này, từ 'nu' có nghĩa là chắc chắn. Sosito và sotatto – có nghĩa là suṭṭhu sītalo (rất lạnh) và suṭṭhu santatto (rất nóng). Jambonadaṃ (vàng từ sông Jambu) là từ jambunadiyā jātaṃ (sinh ra từ sông Jambu).

Essa ittaṃ –

'E' biến thành 'i' –

Okandāmasi bhūtāni, pabbatāni vanāni ca – avakandāmasetyattho, yaṃ karomasi brahmuno, tadajja tuyhaṃ dassāma, idha hemantagimhisu, buddhapaccekabuddhisu, cetehi cetaputtihi – cetaputtehi saddhintyattho.

Okandāmasi bhūtāni, pabbatāni vanāni ca – có nghĩa là avakandāma se. Yaṃ karomasi brahmuno, tadajja tuyhaṃ dassāma. Idha hemantagimhisu (ở đây trong mùa đông và mùa hè). Buddhapaccekabuddhisu (giữa các vị Phật và Bích-chi Phật). Cetehi cetaputtihi – có nghĩa là cetaputtehi saddhiṃ (cùng với các hoàng tử Ceta).

Ossa uttaṃ –

'O' biến thành 'u' –

Manuññaṃ, na tenatthaṃ abandhisu – so tena vacanena atthaṃ na abandhi na labhītyattho. Avhāyantu su yuddhena – so [Pg.28] pahāravacanena maṃ avhayantotyattho. Api nu hanukā santā – no hanukā ekantaṃ khinnā dukkhapattātyattho.

Manuññaṃ. Na tenatthaṃ abandhisu – có nghĩa là so tena vacanena atthaṃ na abandhi na labhi (người ấy đã không đạt được, không nắm được ý nghĩa bằng lời nói đó). Avhāyantu su yuddhena – có nghĩa là so pahāravacanena maṃ avhayanto (người ấy thách thức ta bằng lời nói khiêu khích). Api nu hanukā santā – có nghĩa là no hanukā ekantaṃ khinnā dukkhapattā (quai hàm của chúng ta chắc chắn đã mỏi mệt và đau khổ).

Vikārasandhipi ādesasandhirūpattā idha saṅgayhati.

Hiệp biến âm (vikārasandhi) cũng được bao gồm ở đây vì có hình thức của hiệp thế âm (ādesasandhi).

Iti sarādesarāsi.

Như vậy là phần thế âm nguyên âm.

Kavaggato paṭṭhāya vaggāvaggabyañjanānaṃ ādeso dīpiyate.

Bắt đầu từ nhóm 'ka', sự biến đổi của các phụ âm theo nhóm và không theo nhóm được trình bày.

43. Vaggalasehi te.

43. Vaggalasehi te.

Pañcavaggehi ca la, sehi ca parassa ya-kārassa kvaci te eva vagga la, sā honti vā yathākkamaṃ, ya-kāro pubbarūpattaṃ āpajjatīti vuttaṃ hoti.

Sau năm nhóm phụ âm, và sau 'la', 'sa', đôi khi 'ya' đi sau sẽ tùy chọn biến thành chính các phụ âm nhóm, 'la', 'sa' ấy theo thứ tự. Điều này có nghĩa là 'ya' sẽ mang hình thức của phụ âm đứng trước.

Nipaccatīti nipako, nipakassa bhāvo nepakkaṃ, vipāko eva vepakkaṃ, vattabbanti vākkaṃ, vākyaṃ vā. Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ – yassa pubbarūpatte kate ādidutiyassa paṭhamattaṃ, subhagassa bhāvo sobhaggaṃ, dobhaggaṃ, bhuñjitabbanti bhoggaṃ, yuñjitabbanti yoggaṃ, kukkucabhāvo kukkuccaṃ, vattabbanti vāccaṃ, vuccate, paccate, vaṇijānaṃ kammaṃ vāṇijjaṃ, bhuñjitabbanti bhojjaṃ, yuñjitabbanti yojjaṃ.

Nipaccatīti nipako, trạng thái của nipaka là nepakkaṃ. Vipāko chính là vepakkaṃ. Vattanti là vākkaṃ, hoặc vākyaṃ. Pamukhe sādhu là pāmokkhaṃ – khi nó mang hình thức của phụ âm đứng trước, phụ âm thứ hai [của nhóm] trở thành phụ âm thứ nhất. Trạng thái của subhaga là sobhaggaṃ, dobhaggaṃ. Bhuñjitanti là bhoggaṃ. Yuñjitanti là yoggaṃ. Trạng thái kukkuca là kukkuccaṃ. Vattanti là vāccaṃ. Vuccate, paccate. Công việc của người buôn (vaṇija) là vāṇijjaṃ. Bhuñjitanti là bhojjaṃ. Yuñjitanti là yojjaṃ.

44. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

44. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā.

Ādesabhūte vā vibhattibhūte vā paccayabhūte vā ya-kāre pare tavaggānaṃva, ra, ṇānañca cavagga, ba, ya, ñādesā honti vā yathākkamaṃ.

Khi 'ya' theo sau, dù là một biến âm, một biến cách, hay một tiếp vị ngữ, thì nhóm 'ta', 'ra', và 'ṇa' sẽ tùy chọn biến đổi thành nhóm 'ca', 'ba', 'ya', 'ñā' theo thứ tự tương ứng.

Pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ, evaṃ brahmaññaṃ, iccetaṃ kusalaṃ iccādīni ‘yavā sare’ti sutte udāhaṭāni.

Pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ. Trạng thái của sa-môn (samaṇa) là sāmaññaṃ. Tương tự brahmaññaṃ. Iccetaṃ kusalaṃ và các ví dụ tương tự đã được trích dẫn trong kinh cú 'yavā sare'.

Paṇḍitassa [Pg.29] bhāvo paṇḍiccaṃ, santassa bhāvo saccaṃ, tathassa bhāvotacchaṃ, yajjevaṃ-yadi+evaṃ, najjo, najjā, najjaṃ, suhadassa bhāvo sohajjaṃ, vattabbanti vajjaṃ, jhānaṃ upasampajja viharati, upasampajjati, ajjhokāso, bojjhaṅgo, bojjhā, bodhiyā vā, bujjhitabbanti bojjhaṃ, bujjhati, ponopuññaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ.

Trạng thái của người trí (paṇḍita) là paṇḍiccaṃ. Trạng thái của người thiện (santa) là saccaṃ. Trạng thái của sự thật (tatha) là tacchaṃ. Yajjevaṃ là yadi+evaṃ. Najjo, najjā, najjaṃ. Trạng thái của người bạn tốt (suhada) là sohajjaṃ. Vattanti là vajjaṃ. Jhānaṃ upasampajja viharati. Upasampajjati. Ajjhokāso. Bojjhaṅgo. Bojjhā, hoặc bodhiyā. Bujjhitanti là bojjhaṃ. Bujjhati. Ponopuññaṃ. Sinh ra từ vú (thanato) là thaññaṃ (sữa).

Pavagge yassa pubbarūpaṃ –

Trong nhóm 'pa', 'ya' (biến thành) hình thức của phụ âm đứng trước –

Vappate, luppate, abbhuggato, abbhokāso, usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labhiyateti labbhaṃ, labbhate, gāme hitaṃ gammaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, āgamma, upagamma, gamiyateti gammo, evaṃ dammo, rammo, gammate, rammate.

Vappate, luppate, abbhuggato, abbhokāso. Trạng thái của con bò đực (usabha) là osabbhaṃ. Labhiyati là labbhaṃ. Labbhate. Lợi ích trong làng (gāme hitaṃ) là gammaṃ. Opammaṃ, sokhummaṃ, āgamma, upagamma. Gamiyati là gammo. Tương tự dammo, rammo. Gammate, rammate.

‘Tavagga varaṇāna…’nti iminā suttena yamhi rassa yattaṃ –

Theo kinh cú 'Tavagga varaṇāna…', trường hợp 'ra' biến thành 'ya' –

Kayyate kariyate, ayyo ariyo.

Kayyate (từ) kariyate. Ayyo (từ) ariyo.

‘Vaggalasehi te’ti lato yassa pubbarūpaṃ –

Theo 'Vaggalasehi te', sau 'la', 'ya' mang hình thức của phụ âm đứng trước –

Pallaṅko, vipallāso, kosallaṃ, pattakallaṃ.

‘Tavaggavaraṇāna…’nti yamhi vassa battaṃ –

Theo 'Tavaggavaraṇāna…', trường hợp 'va' biến thành 'ba' –

Puthabyā, puthabyaṃ, bhātu apaccaṃ bhātabyo, korabyo, dive bhavaṃ dibbaṃ dibyaṃ.

Puthabyā, puthabyaṃ. Con cháu của anh em (bhātu) là bhātabyo. Korabyo. Sinh ra ở cõi trời (dive bhavaṃ) là dibbaṃ hoặc dibyaṃ.

‘Vaggalasehi te’ti sato yassa pubbarūpaṃ –

Trong (ví dụ) ‘Vaggalasehi te’, `sa` là hình thức trước của nó.

Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ-manogaṇattā majjhe sāgamo, bhāsitabbanti bhassaṃ, ādissa=ādisitvā, uddissa=uddisitvā, upavassa=upavasitvā, samphussa=samphusitvā, tussati, dussati, nassatiiccādi.

Rahasi bhavaṃ (trở thành) rahassaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ-do thuộc nhóm mano nên có sự xen vào của `sa` ở giữa, bhāsitaṃ (trở thành) bhassaṃ, ādissa=ādisitvā, uddissa=uddisitvā, upavassa=upavasitvā, samphussa=samphusitvā, tussati, dussati, nassati, v.v...

45. Tathanarānaṃ [Pg.30] ṭaṭhaṇalā.

45. Đối với các âm `ta, tha, na, ra` (sự thay thế là) `ṭa, ṭha, ṇa, la`.

Tādīnaṃ ṭādiādesā honti vā.

Sự thay thế bằng các âm bắt đầu bằng `ṭa` cho các âm bắt đầu bằng `ta` là tùy chọn.

Tassa ṭattaṃ –

Sự biến đổi `ta` thành `ṭa` –

Paṭihaññati, paṭaggi dātabbo, paṭicchanno, paṭippanno, byāvaṭo, udāhaṭo, dukkaṭaṃ iccādi.

Paṭihaññati, paṭaggi dātabbo, paṭicchanno, paṭippanno, byāvaṭo, udāhaṭo, dukkaṭaṃ, v.v...

Thassa ṭhattaṃ –

Sự biến đổi `tha` thành `ṭha` –

Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, aṭṭhiṃkatvā suṇeyya, aṭṭhakathā iccādi.

Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, aṭṭhiṃkatvā suṇeyya, aṭṭhakathā, v.v...

Nassa ṇattaṃ –

Sự biến đổi `na` thành `ṇa` –

Gāmaṃ netīti gāmaṇi, senaṃ netīti senāṇi, paṇidhi, paṇidhānaṃ, paṇihitaṃ, paṇāmo, pariṇāmo, oṇāmo, uṇṇāmo, karaṇīyaṃ, karaṇaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, pamāṇaṃ, saraṇaṃ, gahaṇaṃ iccādi.

Gāmaṃ netīti (là) gāmaṇi, senaṃ netīti (là) senāṇi, paṇidhi, paṇidhānaṃ, paṇihitaṃ, paṇāmo, pariṇāmo, oṇāmo, uṇṇāmo, karaṇīyaṃ, karaṇaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, pamāṇaṃ, saraṇaṃ, gahaṇaṃ, v.v...

Rassa lattaṃ –

Sự biến đổi `ra` thành `la` –

Paligho, palibodho, palipanno, pallaṅko, taluṇo taruṇo, kalunaṃ paridevayi, mahāsālo, aṭṭhasālinī, nayasālinī iccādīni.

Paligho, palibodho, palipanno, pallaṅko, taluṇo (thay cho) taruṇo, kalunaṃ paridevayi, mahāsālo, aṭṭhasālinī, nayasālinī, v.v...

Idāni mahāvuttividhānamuccate.

Bây giờ, phương pháp về các biến đổi lớn được nói đến.

Kassa khattaṃ –

Sự biến đổi `ka` thành `kha` –

Nikkhamati, nikkhanto, nekkhamo, rājakiccaṃ karotīti khattā, kattā vā.

Nikkhamati, nikkhanto, nekkhamo, rājakiccaṃ karotīti (là) khattā, hoặc kattā.

Dattañca –

Và (sự biến đổi thành) `da` –

Sadatthapasuto siyā.

Yattañca [Pg.31] –

Và (sự biến đổi thành) `ya` –

Sayaṃ raṭṭhaṃ hitvāna, pupphadānaṃ dadātīti pupphadāniyo pupphadāniko, sippalivane vasatīti sippalivaniyo sippalivaniko, kumāriyā kumārikā.

Sayaṃ raṭṭhaṃ hitvāna, pupphadānaṃ dadātīti (là) pupphadāniyo (hoặc) pupphadāniko, sippalivane vasatīti (là) sippalivaniyo (hoặc) sippalivaniko, kumāriyā (thay cho) kumārikā.

Khassa gattaṃ –

Sự biến đổi `kha` thành `ga` –

Eḷamūgo eḷamūkho.

Eḷamūgo (thay cho) eḷamūkho.

Gassa kattaṃ –

Sự biến đổi `ga` thành `ka` –

Lujjatīti loko, ārogyaṃ abhisajjetīti bhisakko, kulūpako kulūpago, khīrūpako khīrūpago, gīvūpakaṃ gīvūpagaṃ.

Lujjatīti (là) loko, ārogyaṃ abhisajjetīti (là) bhisakko, kulūpako (thay cho) kulūpago, khīrūpako (thay cho) khīrūpago, gīvūpakaṃ (thay cho) gīvūpagaṃ.

Ghassa hattaṃ –

Sự biến đổi `gha` thành `ha` –

Sīghajavatāya sīho.

Sīghajavatāya (nên gọi là) sīho.

Cassa chattaṃ –

Sự biến đổi `ca` thành `cha` –

Vinicchayo, acchariyaṃ, macchariyaṃ, raṃsiyo niccharanti-nigacchantīti attho.

Vinicchayo, acchariyaṃ, macchariyaṃ, raṃsiyo niccharanti-có nghĩa là nigacchanti.

Chassa sattaṃ –

Sự biến đổi `cha` thành `sa` –

Atthi sāhassa jīvitaṃ -chāhaṃ+assāti chedo, saḷāyatanaṃ.

Atthi sāhassa jīvitaṃ -phân tích là chāhaṃ+assa, saḷāyatanaṃ.

Jassa dattaṃ –

Sự biến đổi `ja` thành `da` –

Parasenaṃ jinātītipassenadī-mahāvuttinā saralopo, rassa pararūpaṃ.

Parasenaṃ jinātīti (chinh phục quân đội kẻ khác) là passenadī. Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ nguyên âm, và sự đồng hóa với phụ âm sau được rút ngắn.

Yattañca –

Và (ya) biến thành tta –

Nissāya jāyatīti niyo, niyako vā, niyaṃ puttaṃ.

Nissāya jāyatīti (được sanh ra do nương tựa) là niyo, hoặc niyako, (như trong) niyaṃ puttaṃ (đứa con của mình).

Ñassaṇattaṃ – [Pg.32]

(Ña) biến thành ṇa –

Paṇṇatti paññatti, paṇṇāsaṃ paññāsaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati.

Paṇṇatti (thay cho) paññatti, paṇṇāsaṃ (thay cho) paññāsaṃ. Paṇṇavīsati (thay cho) pañcavīsati.

Nattañca –

Và (biến thành) na –

Nāmamattaṃ na nāyati, animittā na nāyare – na paññāyantīti attho.

Nāmamattaṃ na nāyati (chỉ là tên gọi thì không được biết), animittā na nāyare (các pháp vô tướng không được biết) – có nghĩa là na paññāyanti (không được nhận biết).

Tassa kattaṃ –

(Ta) biến thành ka –

Niyako niyato.

Niyako (thay cho) niyato.

Thattañca –

Và (tha) biến thành tta –

Nitthiṇṇo, nittharaṇaṃ, netthāraṃ.

Nattañca –

Và (biến thành) na –

Jino, pino, lino, paṭisallino, paḷino, malino, supino, pahīno, dhuno, puno, luno, āhunaṃ, pāhunaṃ.

Dassa ḍattaṃ –

(Da) biến thành ḍa –

Chavaḍāho, disāḍāho, kāyaḍāho.

Ḷattañca –

Và (biến thành) ḷa –

Pariḷāho, āgantvā chavaṃ dahanti etthāti āḷahanaṃ, susānaṃ.

Pariḷāho. Āgantvā chavaṃ dahanti etthāti (nơi mà người ta đến để thiêu xác) là āḷahanaṃ, (nghĩa là) susānaṃ (nghĩa địa).

Tattañca –

Và (biến thành) ta –

Sugato, tathāgato, kusito, udati pasavatīti utu.

Sugato, tathāgato, kusito, udati pasavatīti (dấy lên và sanh sản) là utu.

Dhassa dattaṃ –

(Dha) biến thành da –

Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ -idhāti vā nipāto.

Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ – hoặc là do tiểu từ (nipāto) idha.

Hattañca [Pg.33] –

Và (biến thành) ha –

Sāhu dassanamariyānaṃ, saṃhitaṃ, vihitaṃ, pihitaṃ, abhihitaṃ, sannihitaṃ, paṇihitaṃ, saddahati, vidahati, pidahati.

Nassa uttaṃ –

(Na) biến thành u –

Upaññāso=upanyāso, ñāyo=nyāyo-niccaṃ eti phalaṃ etenāti ñāyo, ñeyyaṃ=neyyaṃ.

Upaññāso (bằng với) upanyāso, ñāyo (bằng với) nyāyo – niccaṃ eti phalaṃ etenāti (nhờ phương pháp này mà thường đạt được kết quả) là ñāyo, ñeyyaṃ (bằng với) neyyaṃ.

Yattañca –

Và (biến thành) ya –

Thenassa kammaṃ theyyaṃ, therādhinanti therādheyyaṃ, pātimokkhaṃ, parādheyyakaṃ dukkhaṃ.

Thenassa kammaṃ (hành động của kẻ trộm) là theyyaṃ, therādhinanti (phụ thuộc vào trưởng lão) là therādheyyaṃ, pātimokkhaṃ, parādheyyakaṃ dukkhaṃ.

Passa phattaṃ –

(Pa) biến thành pha –

Nipphajjati, nipphatti, nipphannaṃ.

Battañca –

Và (biến thành) ba –

Sambahulaṃ=sampahulaṃ, bahusanto na bharati =pahu santo na bharati.

Bhassa phattaṃ –

'Bh' thành 'ph' –

Anantaṃ sabbatopaphaṃ.

Massa pattaṃ –

'M' thành 'p' –

Cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ.

Yassa vattaṃ –

'Y' thành 'v' –

Dīghāvu kumāro =dīghāyu kumāro, āyuṃ dhāretīti āvudhaṃ=āyudhaṃ, āyu assa atthīti atthe ‘āvuso’ti nipāto, kasāvo=kasāyo, kāsāvaṃ=kāsāyaṃ, sāliṃ lunātīti sālilāyako, tiṇalāyako.

Dīghāvu kumāro =dīghāyu kumāro, āvudhaṃ=āyudhaṃ vì mang giữ mạng sống, tiểu từ ‘āvuso’ trong nghĩa ‘vị ấy có tuổi thọ’, kasāvo=kasāyo, kāsāvaṃ=kāsāyaṃ, sālilāyako vì cắt lúa, tiṇalāyako.

Lassa rattaṃ [Pg.34] –

'L' thành 'r' –

Nīlaṃ jalaṃ etthāti nerañjarā, jalaṃ gaṇhituṃ alanti arañjaro, sassataṃ pareti, ucchedaṃ pareti-paletīti attho.

Nerañjarā vì có nước xanh ở đây, arañjaro vì có thể chứa nước, sassataṃ pareti, ucchedaṃ pareti có nghĩa là paleti.

Vassa pattaṃ –

'V' thành 'p' –

Pipāsati pivāsati.

Battañca –

Và 'b' thành –

Byākato, byatto, byañjanaṃ, sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ, dibbaṃ, dibbati, sibbati, kubbati, kubbanto, krubbati, krubbanto, asevitabbattā vāretabboti bālo, pabbajito, pabbajjā iccādi.

Byākato, byatto, byañjanaṃ, sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ, dibbaṃ, dibbati, sibbati, kubbati, kubbanto, krubbati, krubbanto, bālo vì cần phải tránh xa do không nên giao du, pabbajito, pabbajjā, v.v...

Sassa chattaṃ –

'S' thành 'ch' –

Ucchiṭṭhaṃ-avasiṭṭhantyattho, ‘‘dibbā saddā niccharanti, raṃsiyo niccharantī’’ti etthāpi sassa chattaṃ icchanti.

Ucchiṭṭhaṃ có nghĩa là avasiṭṭhaṃ, trong câu 'dibbā saddā niccharanti, raṃsiyo niccharantī' ở đây cũng muốn 'ch' thay cho 's'.

Tattañca –

Và 't' thành –

Uttiṭṭhapattaṃ upanāmenti, ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ ti ettha pana uddissa tiṭṭhanaṃ uttiṭṭhanti attho. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā ’’ti vuttaṃ.

Họ dâng lên cái bát đã được đứng dậy nhận, còn ở đây trong câu 'uttiṭṭhe nappamajjeyyā' thì uttiṭṭha có nghĩa là đứng dậy vì một mục đích. Đã được nói rằng: 'Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā'.

Hassa ghattaṃ –

'H' thành 'gh' –

Niccaṃ dahati etthāti nidāgho, laghu lahu.

Nidāgho vì nó luôn thiêu đốt ở đây, laghu lahu.

Ḷassa ḍattaṃ –

'Ḷ' thành 'ḍ' –

Garuḍo garuḷo.

Iti byañjanādesarāsi.

Như vậy là nhóm về sự thay thế phụ âm.

Missakādeso [Pg.35] vuccate.

Sự thay thế hỗn hợp được nói đến.

Avassa uttaṃ –

'Ava' thành 'u' –

Uddhammo, ubbinayo, uppatho, ummaggo, uññā avaññā, uññātaṃ avaññātaṃ, ujjhānasaññī.

Ottañca –

Và thành 'o' –

Onaddho, okāso, ovādo, olokanaṃ iccādi.

Vassa ottaṃ –

'Va' thành 'o' –

Uposatho – upavasathoti ṭhiti, nonītaṃ navanītaṃ, nivatthakoco nivatthakavaco, ko te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ – kvati attho. Ko te diṭṭho vā suto vā, vānaro dhammiko iti, ko nume gotamasāvakā gatā-kva nu+imeti chedo, soṇṇaṃ suvaṇṇaṃ iccādi.

Uposatho – có nghĩa là upavasatha, nonītaṃ navanītaṃ, nivatthakoco nivatthakavaco, ko te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ – có nghĩa là kva. Ko te diṭṭho vā suto vā, vānaro dhammiko iti, ko nume gotamasāvakā gatā – phân tích là kva nu ime, soṇṇaṃ suvaṇṇaṃ, v.v...

Kussa kruttaṃ –

'Ku' thành 'kru' –

Krubbati kubbati.

Krubbati (là) kubbati.

Ttassa trattaṃ –

Sự biến đổi tt thành tr –

Atrajo putto, khetrajo putto attajo, khettajo, gotrabhū, vatrabhū, citraṃ, vicitraṃ, cittaṃ, vicittaṃ, utrastamidaṃ cittaṃ, utrāsī palāyī, yātrā ca me bhavissati iccādi.

Atrajo putto, khetrajo putto (là) attajo, khettajo, gotrabhū, vatrabhū, citraṃ, vicitraṃ (là) cittaṃ, vicittaṃ, utrastamidaṃ cittaṃ, utrāsī palāyī, yātrā ca me bhavissati, vân vân.

Dassa drattaṃ –

Sự biến đổi d thành dr –

Indriyaṃ, sukho udayo yassāti sukhudrayaṃ, dukkhudrayaṃ kammaṃ, pathavī undriyyati – bhijjatītyattho, mittadrubbho mittaddubbho.

Indriyaṃ, sukho udayo yassāti sukhudrayaṃ, dukkhudrayaṃ kammaṃ, pathavī undriyyati – nghĩa là bhijjati, mittadrubbho (là) mittaddubbho.

Ddassa drattaṃ [Pg.36] –

Sự biến đổi dd thành dr –

Bhadraṃ bhaddaṃ, asso bhadro, sadā bhadrāni passati, sabbe bhadrāni passantu, bhadrāni bhadrāni yānāni yojetvā, ludraṃ luddaṃ.

Bhadraṃ (là) bhaddaṃ, asso bhadro, sadā bhadrāni passati, sabbe bhadrāni passantu, bhadrāni bhadrāni yānāni yojetvā, ludraṃ (là) luddaṃ.

Bassa brattaṃ –

Sự biến đổi b thành br –

Brahāvanaṃ, brahantaṃ vā vanappatiṃ, brahmā, brāhmaṇo – bāhitapāpattā arahā brāhmaṇoti vuccati, brahmuno apaccanti jātibrāhmaṇo vuccati.

Brahāvanaṃ, brahantaṃ vā vanappatiṃ, brahmā, brāhmaṇo – vị A-la-hán được gọi là brāhmaṇo vì đã loại trừ các điều ác, (người) được gọi là jātibrāhmaṇo vì là con cháu của Phạm thiên.

Va, vīnaṃ byattaṃ –

Sự biến đổi va, vī thành bya –

Byayo=vayo-vināsotyattho, kiccākiccesu byāvaṭo=vāvaṭo, paṅke byasanno=visanno, byamhito=vimhito, byamhaṃ=vimānaṃ-mānassa mhattaṃ.

Byayo=vayo-nghĩa là sự hủy hoại, kiccākiccesu byāvaṭo=vāvaṭo, paṅke byasanno=visanno, byamhito=vimhito, byamhaṃ=vimānaṃ-sự to lớn của lòng kiêu mạn.

Kkhassa cchattaṃ –

Sự biến đổi kkh thành cch –

Acchi=akkhi, sacchi=sakkhi-saha akkhinā vattatīti atthe nipāto, paccakkhanti attho. Nibbānaṃ sacchikaroti, macchikā=makkhikā, lacchī=lakkhī-sirīti attho.

Acchi=akkhi, sacchi=sakkhi-là bất biến từ trong ý nghĩa 'hiện hữu cùng với con mắt', nghĩa là paccakkha. Nibbānaṃ sacchikaroti, macchikā=makkhikā, lacchī=lakkhī-nghĩa là sirī.

Mahāvuttinā akkharasaṃkhittaṃ hoti –

Theo Mahāvutti, có sự rút gọn mẫu tự –

Ācero ācariyo, na mātāpitarasaṃvaḍḍho, anācerakule vasaṃ, āceramhi susikkhitā, brahmacero brahmacariyo, tiṇhaṃ tikhiṇaṃ, taṇhā tasiṇā, suṇhā suṇisā, abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ, paṇho pubbaṇho, paṇhe vajjho mahosadho, surāmerayo-surāmereyyo, surāmereyyapānāni, yo naro anuyuñjati. Kammadhārayo= kammadhāreyyo[Pg.37], pāṭihīraṃ pāṭiheraṃ pāṭihāriyaṃ, accheraṃ acchariyaṃ, maccheraṃ maccharaṃ macchariyaṃ iccādi.

Ācero (là) ācariyo, na mātāpitarasaṃvaḍḍho, anācerakule vasaṃ, āceramhi susikkhitā, brahmacero (là) brahmacariyo, tiṇhaṃ (là) tikhiṇaṃ, taṇhā (là) tasiṇā, suṇhā (là) suṇisā, abhiṇhaṃ (là) abhikkhaṇaṃ, paṇho pubbaṇho, paṇhe vajjho mahosadho, surāmerayo (là) surāmereyyo, surāmereyyapānāni, yo naro anuyuñjati. Kammadhārayo=kammadhāreyyo, pāṭihīraṃ (là) pāṭiheraṃ (là) pāṭihāriyaṃ, accheraṃ (là) acchariyaṃ, maccheraṃ (là) maccharaṃ (là) macchariyaṃ, vân vân.

Akkharavaḍḍhipi hoti –

Cũng có sự tăng thêm mẫu tự –

Ekacciyo ekacceyyo ekacco, mātiyo macco, kiccayaṃ kiccaṃ, paṇḍitiyaṃ paṇḍiccaṃ, suvāmi sāmi, suvāmini sāmini, suvakehi puttehi sakehi puttehi, sattavo satto, tvañca uttamasattavo, evaṃ uttamasattavo iccādi.

Ekacciyo, ekacceyyo (là từ) ekacco; mātiyo (là từ) macco; kiccayaṃ (là từ) kiccaṃ; paṇḍitiyaṃ (là từ) paṇḍiccaṃ; suvāmi (là từ) sāmi; suvāmini (là từ) sāmini; suvakehi puttehi (là từ) sakehi puttehi; sattavo (là từ) satto; tvañca uttamasattavo, evaṃ uttamasattavo, vân vân.

Iti missakādesarāsi.

Như vậy là hết phần về các sự thay thế hỗn hợp.

Bindādeso dīpiyate.

Sự thay thế của bindu được giải thích.

46. Vagge vagganto.

46. Khi có phụ âm nhóm theo sau, (niggahīta) trở thành phụ âm cuối nhóm.

Vaggabyañjane pare niggahītassa sakavaggantabyañjanādeso hoti vā.

Khi một phụ âm nhóm theo sau, niggahīta tùy chọn được thay thế bằng phụ âm cuối của nhóm tương ứng.

Dīpaṅkaro, saṅkhāro, saṅgaho, sañcāro, sañjāto, saṇṭhitaṃ, attantapo, parantapo, amatandado, purindado, sandhi, sannidhi, sampatti, sambuddho, sambhavo, sambhāro, sambhinno, sammato iccādīsu niccaṃ, taṅkaro, taṃkaro iccādīsu aniccaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu iccādīsu natthi.

Trong các trường hợp như: Dīpaṅkaro, saṅkhāro, saṅgaho, sañcāro, sañjāto, saṇṭhitaṃ, attantapo, parantapo, amatandado, purindado, sandhi, sannidhi, sampatti, sambuddho, sambhavo, sambhāro, sambhinno, sammato, vân vân, thì (sự thay thế) là bắt buộc; trong các trường hợp như taṅkaro, taṃkaro, vân vân, thì không bắt buộc; trong các trường hợp như buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, vân vân, thì không có (sự thay thế).

Mahāvuttividhānamuccate.

Phương pháp của Mahāvutti được nói đến.

Vaggāvaggesu byañjanesu paresu niggahītaṃ pararūpaṃ gacchati –

Khi các phụ âm (thuộc nhóm hoặc không thuộc nhóm) theo sau, niggahīta biến thành hình thức của phụ âm sau –

Sakkaroti, sakkato, sakkāro, sakkaccaṃ, takkattā, takkaro, takkhaṇaṃ taṅkhaṇaṃ taṃ khaṇaṃ, taggatikaṃ taṃ gatikaṃ, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tappadhāno, etapparamo, yagguṇo yaṃguṇo, talleṇā, malleṇā, sallekho, paṭisallīno, tabbaṇṇanā taṃvaṇṇanā, tassamo taṃsamo, idappaccayatā[Pg.38], cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ iccādi. Imasmiṃ ganthe ekattha siddhampi taṃ taṃ rūpaṃ tattha tattha punappunampi vidhiyyati ñāṇavicittatthaṃ.

Sakkaroti, sakkato, sakkāro, sakkaccaṃ, takkattā, takkaro, takkhaṇaṃ (là) taṅkhaṇaṃ (hay) taṃ khaṇaṃ, taggatikaṃ (là) taṃ gatikaṃ, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tappadhāno, etapparamo, yagguṇo (là) yaṃguṇo, talleṇā, malleṇā, sallekho, paṭisallīno, tabbaṇṇanā (là) taṃvaṇṇanā, tassamo (là) taṃsamo, idappaccayatā, cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ, vân vân. Trong quyển sách này, ngay cả khi một hình thức nào đó đã được thiết lập ở một nơi, hình thức đó vẫn được quy định lặp đi lặp lại ở những nơi khác nhau vì mục đích đa dạng hóa kiến thức.

47. Mayadā sare.

47. Khi có nguyên âm theo sau, (niggahīta) trở thành m, y, d.

Sare pare niggahītassa kvaci ma, ya, dā honti vā.

Khi một nguyên âm theo sau, niggahīta đôi khi tùy chọn trở thành m, y, d.

Tattha dādeso ya, ta, etasaddehi napuṃsake dissati –

Trong đó, sự thay thế bằng d được thấy ở trung tính với các từ ya, ta, eta –

Yadabravi, tadaniccaṃ, etadavoca satthā.

Samāse pana dādeso tiliṅge dissati –

Tuy nhiên, trong hợp từ, sự thay thế bằng d được thấy trong cả ba tánh –

Yadanantaraṃ, tadanantaraṃ, etadatthā kathā. Etadatthā mantanā -tattha yassa atthassa vā yassa padassa vā yassā kathāya vā anantaraṃ yadanantaraṃ.

Yadanantaraṃ (ngay sau cái nào), tadanantaraṃ (ngay sau cái đó), etadatthā kathā (cuộc nói chuyện vì mục đích này). Etadatthā mantanā (cuộc bàn luận vì mục đích này) - ở đây, ngay sau ý nghĩa nào, hoặc ngay sau từ nào, hoặc ngay sau câu chuyện nào, thì (được gọi là) yadanantaraṃ.

Kvacitveva? Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi.

Ở đâu đó ư? Cái bông hoa sanh trong nước này, ngươi ngửi (nó) khi chưa được cho.

Mādeso ya, ta, etasaddehi pumitthiliṅgesu dissati –

Sự biến đổi thành 'ma' được thấy trong nam tính và nữ tính từ các từ ya, ta, eta –

Yamāhu devesu sujampatīti, tamatthaṃ pakāsento satthā, etamatthaṃ viditvā.

Yamāhu devesu sujampatīti (vị mà họ gọi là Sujampati trong chư thiên), tamatthaṃ pakāsento satthā (bậc Đạo Sư khi đang làm sáng tỏ ý nghĩa đó), etamatthaṃ viditvā (sau khi đã biết ý nghĩa này).

Aññasaddehi pana dve ādesā tiliṅge dissanti –

Còn từ các từ khác, hai sự biến đổi được thấy trong ba tánh –

Sakadāgāmī, evametamabhiññāya iccādi.

Sakadāgāmī (bậc Nhất Lai), evametamabhiññāya (sau khi đã thắng tri điều này như vậy), vân vân.

Yādeso idaṃsadde pare tasaddamhā eva kvaci dissati –

Sự biến đổi thành 'ya' chỉ được thấy ở một vài nơi từ từ 'ta' khi từ 'idaṃ' theo sau –

Tayidaṃ na sādhu, tayidaṃ na suṭṭhu.

Tayidaṃ na sādhu (điều này không tốt lành), tayidaṃ na suṭṭhu (điều này không tốt đẹp).

48. Yevahisu ño

48. Ña (thay thế) khi có ya, eva, hi (theo sau)

Ya[Pg.39], eva, hisaddesu paresu niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ.

Khi các từ ya, eva, hi theo sau, niggahīta (ṃ) trở thành 'ñ'. Đối với 'ya', có sự đồng hóa với phụ âm trước.

Ānantarikaññamāhu – ānantarikaṃ + yaṃ + āhūti chedo, yaññadeva-yaṃ + yaṃ + eva, taññeva taṃ+eva, purisaññeva, paccattaññeva, tañhi, purisañhi, atthasañhito atthasaṃhito, dhammasañhito dhammasaṃhito.

Ānantarikaññamāhu – phân tích là ānantarikaṃ + yaṃ + āhu, yaññadeva là yaṃ + yaṃ + eva, taññeva là taṃ + eva, purisaññeva, paccattaññeva, tañhi, purisañhi, atthasañhito (cũng là) atthasaṃhito, dhammasañhito (cũng là) dhammasaṃhito.

49. Ye saṃssa.

49. Của 'saṃ' trước 'ya'.

Yamhi pare saṃ upasaggassa niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ.

Khi 'ya' theo sau, niggahīta (ṃ) của tiếp đầu ngữ 'saṃ' trở thành 'ñ'. Đối với 'ya', có sự đồng hóa với phụ âm trước.

Saññogo saṃyogo, saññutto saṃyutto. Saṃyojanaṃ saṃyojanaṃ, saññamo saṃyamo, saññato saṃyato, saññamati saṃyamati, saññācikā saṃyācikā kuṭiṃ iccādi.

Saññogo (từ) saṃyogo, saññutto (từ) saṃyutto. Saṃyojanaṃ (từ) saṃyojanaṃ, saññamo (từ) saṃyamo, saññato (từ) saṃyato, saññamati (từ) saṃyamati, saññācikā (từ) saṃyācikā kuṭiṃ, vân vân.

Iti bindādesarāsi.

Như vậy là phần về sự biến đổi của bindu.

Ādesasandhirāsi niṭṭhito.

Phần về liên âm biến đổi đã kết thúc.

Āgamasandhi

Liên âm tăng âm

Athāgamasandhi dīpiyate.

Bây giờ, liên âm tăng âm được làm sáng tỏ.

Mahāvuttinā sarāgamo –

Theo Mahāvutti, sự tăng thêm nguyên âm –

A –

Paṇṇasālaṃ amāpetvā, paṇṇasālaṃ amāpiya – māpetvā iccevattho, na cāpi apunappunaṃ, hatthibondiṃ pavekkhāmi -punappunaṃ iccevattho[Pg.40], natthi loke anāmataṃ – amata pubbaṃ ṭhānanti attho, anavajjaṃ, anamataggo, jaccandho, jaccabadhiro, jaccamūgo, jaccapaṇḍako.

Paṇṇasālaṃ amāpetvā, paṇṇasālaṃ amāpiya – có nghĩa là māpetvā; na cāpi apunappunaṃ, hatthibondiṃ pavekkhāmi – có nghĩa là punappunaṃ; natthi loke anāmataṃ – có nghĩa là nơi chốn chưa từng chết trước đây; anavajjaṃ, anamataggo, jaccandho, jaccabadhiro, jaccamūgo, jaccapaṇḍako.

Ā –

Aḍḍhe ājāyare kule, manussesu paccājāto, āpūrati tassa yaso.

I –

Dhammikathaṃ katvā, sarantā sapanti gacchantīti sarisapā.

Dhammikathaṃ katvā, sarantā sapanti gacchantīti sarisapā (loài bò sát là loài đi, bò, di chuyển).

Ī –

Kabaḷīkāro, manasīkāro, manasīkaroti, tappākaṭīkaroti, dūrībhūto, abyayībhāvo.

U –

Ñātiparijinassa bhāvo ñātipārijuññaṃ, evaṃ bhogapārijuññaṃ- parijinassāti parihānassa, parikkhayassa.

Trạng thái suy giảm của bà con là ñātipārijuññaṃ, tương tự là bhogapārijuññaṃ - parijinassa có nghĩa là của sự suy giảm, của sự tiêu tan.

O –

Parosataṃ, saradosataṃ, disodisaṃ iccādi.

Parosataṃ, saradosataṃ, disodisaṃ, v.v...

‘Atippago kho tāva piṇḍāya caritu’ nti ettha pātottho pagosaddo eva.

Trong câu ‘Atippago kho tāva piṇḍāya caritu’ nti, ở đây từ pago chỉ có nghĩa là buổi sáng.

Iti sarāgamarāsi.

Như vậy là nhóm phụ âm được thêm vào sau nguyên âm.

50. Vanataragācāgamā

50. Sự thêm vào của va, na, ta, ra, ga, ca, ma, ya, da

Sare pareva na, ta, ra, gā ca ma, ya, dā ca āgamā honti.

Khi có một nguyên âm theo sau, các phụ âm va, na, ta, ra, ga, và ca, ma, ya, da được thêm vào.

Go, to, do, no, mo, yo, ro, vo,

Go, to, do, no, mo, yo, ro, vo,

Tattha [Pg.41] go –

Trong đó, go –

Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano, idha pana pagosaddo eva, pageva vutyassa, pageva manussitthiyāti.

Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano, nhưng ở đây chỉ là từ pago, như trong pageva vutyassa, pageva manussitthiyāti.

To –

Ajjatagge, tasmātiha, katamo nāma so rukkho, yassa tevaṃ gataṃ phalaṃ -tevanti evaṃ.

Ajjatagge, tasmātiha, katamo nāma so rukkho, yassa tevaṃ gataṃ phalaṃ - ở đây tevaṃ là (t-)evaṃ.

Do –

Udaggo, udabbahi, udapādi, udayo, udāhaṭo, udito, udīrito, dubhato vuṭṭhānaṃ, dubhayāni viceyya paṇḍarāni, todeyya, kappā dubhayo – dve isayoti attho. Kiñcideva, kocideva, kismiñcideva, yāvadeva, tāvadeva, valutte-yāvade, tāvadeti siddhaṃ, punadeva, sakideva, sammadeva-dāgame rasso, sammadakkhāto, sammadaññā vimutto, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ iccādi.

Udaggo, udabbahi, udapādi, udayo, udāhaṭo, udito, udīrito, dubhato vuṭṭhānaṃ, dubhayāni viceyya paṇḍarāni, todeyya, kappā dubhayo – có nghĩa là hai vị tiên. Kiñcideva, kocideva, kismiñcideva, yāvadeva, tāvadeva, trong Valutte thì yāvade, tāvade được hình thành, punadeva, sakideva, sammadeva (khi thêm d, nguyên âm dài được rút ngắn lại), sammadakkhāto, sammadaññā vimutto, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ, v.v...

No –

Ito nāyati, ciraṃ nāyati, kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ, attano idaṃ attaniyaṃ, addhānaṃ khamatīti addhaniyaṃ, lobhassa hitaṃ lobhaniyaṃ lobhaneyyaṃ, dosaniyaṃ dosaneyyaṃ, mohaniyaṃ mohaneyyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, niddhunanaṃ, niddhunanako, sañjānanaṃ, sañjānanako, saññāpanako iccādi.

Ito nāyati, ciraṃ nāyati, kamme sādhu (thích hợp với công việc) là kammaniyaṃ kammaññaṃ, attano idaṃ (cái này của tự thân) là attaniyaṃ, addhānaṃ khamatīti (chịu đựng được hành trình) là addhaniyaṃ, lobhassa hitaṃ (có lợi cho tham lam) là lobhaniyaṃ lobhaneyyaṃ, dosaniyaṃ dosaneyyaṃ, mohaniyaṃ mohaneyyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, niddhunanaṃ, niddhunanako, sañjānanaṃ, sañjānanako, saññāpanako, v.v...

Mo [Pg.42] –

Mo –

Lahumessati, garumessati, maggamatthi, aggamakkhāyati, uragāmiva, arahatāmiva iccādīni. Tathā kena te idha mijjhati, rūpāni manupassati, ākāse mabhipūjaye, aññamaññassa, ekamekassa, samaṇamacalo, adukkhamasukhā vedanā iccādi.

Lahumessati, garumessati, maggamatthi, aggamakkhāyati, uragāmiva, arahatāmiva, v.v... Tương tự: kena te idha mijjhati, rūpāni manupassati, ākāse mabhipūjaye, aññamaññassa, ekamekassa, samaṇamacalo, adukkhamasukhā vedanā, v.v...

Yo –

Nayimassa vijjā mayamatthi, yathayidaṃ, tathayidaṃ, chayime dhammā, navayime dhammā, dasayime dhammā, mamayidaṃ, soyeva, teyeva, taṃyeva taññeva, tehiyeva, tesaṃyeva tesaññeva, tasmiyeva, buddhoyeva, buddhesuyeva, bodhiyāyeva kāraṇā, hotiyeva, atthiyeva iccādi. Tiyantaṃ, aggiyāgāre, catutthīyatthe iccādīni ivaṇṇantarūpāni yāgamenāpi sijjhantiyeva.

Nayimassa vijjā mayamatthi, yathayidaṃ, tathayidaṃ, chayime dhammā, navayime dhammā, dasayime dhammā, mamayidaṃ, soyeva, teyeva, taṃyeva taññeva, tehiyeva, tesaṃyeva tesaññeva, tasmiyeva, buddhoyeva, buddhesuyeva, bodhiyāyeva kāraṇā, hotiyeva, atthiyeva, v.v... Tiyantaṃ, aggiyāgāre, catutthīyatthe, v.v... các dạng tận cùng bằng i và ī cũng được hình thành bằng cách thêm y.

Ro –

Nirantaraṃ, niratthakaṃ, nirāhāro, nirābādho, nirālayo, nirindhano aggi, nirīhakaṃ, nirudakaṃ, nirutti, niruttaro, nirūmikā nadī, nirojaṃ, duratikkamo, durabhisambhavo, durāsadā buddhā, durākhyāto dhammo, durāgataṃ, duruttaṃ vacanaṃ, pāturahosi, pāturahu, pāturahesuṃ, pātarāso, punareti, dhīratthu, caturaṅgikaṃ jhānaṃ, caturārakkhā, caturāsītisahassāni, caturiddhilābho, [Pg.43] caturoghā, vuddhiresā, pathavīdhāturevesā, āpodhāturevesā, sabbhireva samāsetha, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjuriva abbhakūṭe, āraggeriva, usabhoriva, yathariva, tathariva -rāgame rasso. Ettha ca yathā ‘‘atiriva kallarūpā, ativiya lābhaggayasaggapatto, paraṃviya mattāya’’ iccādīsu iva, viyasaddā evatthe vattanti, tathā ‘‘yathariva, tathariva, varamhākaṃ bhusāmiva, netaṃ ajjatanāmiva’’ iccādīsu ivasaddo evatthe vattati.

Nirantaraṃ, niratthakaṃ, nirāhāro, nirābādho, nirālayo, nirindhano aggi, nirīhakaṃ, nirudakaṃ, nirutti, niruttaro, nirūmikā nadī, nirojaṃ, duratikkamo, durabhisambhavo, durāsadā buddhā, durākhyāto dhammo, durāgataṃ, duruttaṃ vacanaṃ, pāturahosi, pāturahu, pāturahesuṃ, pātarāso, punareti, dhīratthu, caturaṅgikaṃ jhānaṃ, caturārakkhā, caturāsītisahassāni, caturiddhilābho, caturoghā, vuddhiresā, pathavīdhāturevesā, āpodhāturevesā, sabbhireva samāsetha, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjuriva abbhakūṭe, āraggeriva, usabhoriva, yathariva, tathariva - khi thêm r, nguyên âm dài được rút ngắn. Và ở đây, cũng như trong các ví dụ ‘atiriva kallarūpā, ativiya lābhaggayasaggapatto, paraṃviya mattāya’, các từ iva và viya có nghĩa là eva, tương tự như vậy, trong các ví dụ ‘yathariva, tathariva, varamhākaṃ bhusāmiva, netaṃ ajjatanāmiva’, từ iva có nghĩa là eva.

Vo –

Duvaṅgulaṃ, duvaṅgikaṃ, tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, pāguññavujutā, vusitaṃ, vuttaṃ, vuccate, āsanā vuṭṭhāti, vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhahitvā, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane iccādīni uvaṇṇantarūpāni vāgamenāpi sijjhantiyeva.

Duvaṅgulaṃ, duvaṅgikaṃ, tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, pāguññavujutā, vusitaṃ, vuttaṃ, vuccate, āsanā vuṭṭhāti, vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhahitvā, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane, v.v... các dạng tận cùng bằng u và ū cũng được hình thành bằng cách thêm v.

51. Chā ḷo.

51. Sau cha là ḷa.

Sare pare chamhā ḷāgamo hoti.

Khi có một nguyên âm theo sau, phụ âm ḷa được thêm vào sau cha.

Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ, chaḷāsītisahassāni, atthassa dvārā pamukhā chaḷete, chaḷevānusayā honti, chaḷabhiññā mahiddhikā.

Mahāvuttividhānamuccate.

Phần giải thích về Mahāvutti được trình bày.

Sare [Pg.44] pare manādīhi sāgamo –

Khi có một nguyên âm theo sau, phụ âm sa được thêm vào sau mana, v.v... –

Manasikāro, mānasiko, cetasiko, abyaggamanaso naro, putto jāto acetaso, ure bhavo oraso iccādi.

Manasikāro, mānasiko, cetasiko, abyaggamanaso naro, putto jāto acetaso, ure bhavo oraso, v.v...

Sare pare bahulaṃ hāgamo –

Khi có một nguyên âm theo sau, phụ âm ha thường được thêm vào –

Māhevaṃ ānanda, nohetaṃ bhante, nohidaṃ bho gotama, nahevaṃ vattabbe, hevaṃ vattabbe, hevaṃ vadati, ujū ca suhujūca, suhuṭṭhitaṃ sukhaṇo iccādi.

Māhevaṃ ānanda, nohetaṃ bhante, nohidaṃ bho gotama, nahevaṃ vattabbe, hevaṃ vattabbe, hevaṃ vadati, ujū ca suhujūca, suhuṭṭhitaṃ sukhaṇo, v.v...

Iti byañjanāgamarāsi.

Như vậy là phần phụ âm tăng thêm.

52. Niggahītaṃ.

52. Niggahīta.

Niggahītaṃ kvaci āgataṃ hoti vā.

Hoặc đôi khi Niggahīta được thêm vào.

Upavassaṃ kho pana, navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, appamādo amataṃ padaṃ, cakkhuṃ udapādi, aṇuṃthūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, avaṃsirā patanti, yadattho, tadattho, etadattho, takkattā, takkaro iccādīni pubbe vuttāneva, tathā taṃsampayutto, tabbohāro, tabbahulo iccādi.

Ví dụ: Upavassaṃ kho pana, navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, appamādo amataṃ padaṃ, cakkhuṃ udapādi, aṇuṃthūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, avaṃsirā patanti, yadattho, tadattho, etadattho, takkattā, takkaro v.v... đã được nói đến trước đây; cũng vậy, taṃsampayutto, tabbohāro, tabbahulo v.v...

Iti bindāgamarāsi.

Như vậy là phần Niggahīta tăng thêm.

Mahāvuttinā padānaṃ ante gata, jāta, anta saddā āgamā honti.

Theo (sách) Mahāvutti, các từ gata, jāta, anta được thêm vào ở cuối các từ.

Rūpagataṃ [Pg.45] vedanāgataṃ, saññāgataṃ, gūthagataṃ, muttagataṃ, diṭṭhigataṃ, atthajātaṃ, dhammajātaṃ, suttanto, vananto, sammākammanto, micchākammanto iccādi.

Ví dụ: Rūpagataṃ, vedanāgataṃ, saññāgataṃ, gūthagataṃ, muttagataṃ, diṭṭhigataṃ, atthajātaṃ, dhammajātaṃ, suttanto, vananto, sammākammanto, micchākammanto v.v...

Āgamasandhirāsi niṭṭhito.

Phần liên từ tăng thêm đã kết thúc.

Dvibhāvasandhi

Liên từ trùng điệp

Atha dvibhāvasandhi dīpiyate.

Bây giờ, liên từ trùng điệp được giải thích.

Dvibhāvo tividho. Tattha pakkamo, parakkamo iccādi byañjanadvittaṃ nāma. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati iccādi vibhatyantapadadvittaṃ nāma. Titikkhā, tikicchā, jagamā, jagamu iccādi dhātupadadvittaṃ nāma.

Sự trùng điệp có ba loại. Trong đó, ví dụ pakkamo, parakkamo v.v... được gọi là sự lặp lại phụ âm. Ví dụ Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati v.v... được gọi là sự lặp lại từ có biến cách. Ví dụ Titikkhā, tikicchā, jagamā, jagamu v.v... được gọi là sự lặp lại từ căn.

53. Saramhā dve.

53. Sau một nguyên âm, (phụ âm) được lặp lại.

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti.

Đôi khi, phụ âm đứng sau một nguyên âm được lặp lại.

Tattha saramhā pa, pati, paṭīnaṃ passa dvittaṃ –

Trong đó, (âm) p của pa, pati, paṭi sau một nguyên âm được lặp lại –

Appamādo, idhappamādo, vippayutto, sammappadhānaṃ, appativattiyaṃ dhammacakkaṃ, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno iccādi.

Ví dụ: Appamādo, idhappamādo, vippayutto, sammappadhānaṃ, appativattiyaṃ dhammacakkaṃ, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno v.v...

Saramhāti kiṃ? Sampayutto.

Tại sao nói 'sau một nguyên âm'? Ví dụ: Sampayutto.

Kī, kudha, kamu, kusa, gaha, juta, ñā, si, su, sambhu, sara, sasa iccādīnaṃ dhātūnañca, u, du, nipubbānaṃ padānañca ādibyañjanassa dvittaṃ.

Phụ âm đầu của các từ căn như kī, kudha, kamu, kusa, gaha, juta, ñā, si, su, sambhu, sara, sasa v.v..., và của các từ có tiếp đầu ngữ u, du, ni được lặp lại.

Kī [Pg.46] –

Kī –

Vikkināti, vikkayo, dhanakkīto.

Kudha –

Akkuddho, akkodho.

Kamu –

Abhikkamati, abhikkamo, abhikkanto, akkamati, akkamo, akkanto, parakkamati, parakkamo, vikkamati, vikkamo, okkamati, okkanto.

Kusa –

Akkosati, akkoso.

Gaha –

Paggaṇhāti, paggaho, viggaho, pariggaho, anuggaho.

Juta –

Ujjotati, vijjotati.

Ñā –

Aññā, paññā, abhiññā, pariññā, viññāṇaṃ, sabbaññutaññāṇaṃ, rattaññū, atthaññū, dhammaññū.

Sự chứng ngộ, trí tuệ, thắng trí, liễu tri, thức, nhất thiết trí, người biết lâu năm, người biết ý nghĩa, người biết pháp.

Si –

Atissayo, bhūmassito, gehassito.

Sự vượt trội, nương tựa vào đất, nương tựa vào nhà.

Su –

Appassuto, bahussuto, vissuto, assavo, anassavo.

Người ít nghe, người nghe nhiều, nổi tiếng, có lậu hoặc, không có lậu hoặc.

Sambhu [Pg.47] –

Sambhu –

Passambhati, passaddhi, passaddho.

(Nó) lắng dịu, sự an tĩnh, đã được an tĩnh.

Sara –

Anussarati, anussati, anussaro.

(Nó) tùy niệm, sự tùy niệm, sự vang lại.

Sasa –

Assasati, assasanto, assāso, passāso.

(Nó) thở vào, đang thở vào, hơi thở vào, hơi thở ra.

Saja –

Vissajjeti, vissajjanto, vissaggo.

(Nó) từ bỏ, đang từ bỏ, sự từ bỏ.

Caja –

Pariccajati, pariccajanto, pariccāgo iccādi.

(Nó) từ bỏ hoàn toàn, đang từ bỏ hoàn toàn, sự từ bỏ hoàn toàn, vân vân.

Upubbe –

Khi có tiếp đầu ngữ U –

Ukkaṃsati, ukkaṃso, uggaho, uccāreti, uccāro, uccayo, samuccayo, ujjalo, samujjalo, uṇṇamati, uttarati iccādi.

(Nó) tán dương, sự tán dương, sự học thuộc, (nó) phát âm, sự phát âm, sự tích lũy, sự tích tập, sáng chói, rất sáng chói, (nó) vươn lên, (nó) vượt qua, vân vân.

Dupubbe –

Khi có tiếp đầu ngữ Du –

Dukkaṭaṃ, dukkaraṃ, duggati, duccaritaṃ, duttaro, duddamo, dunnayo, dupposo, dubbalo, dummaggo, dullabho iccādi.

Việc làm xấu, khó làm, ác thú, hành vi xấu, khó vượt qua, khó điều phục, đường lối sai lầm, khó nuôi dưỡng, yếu ớt, con đường xấu, khó được, vân vân.

Nipubbe –

Khi có tiếp đầu ngữ Ni –

Nikkamo, nikkhanto, niggato, niccoro, nijjaro, niddoso, nippāpo, nimmito, nimmāno, niyyānaṃ, nillolo, nibbānaṃ, nissayo iccādi.

Sự xuất gia, đã đi ra, đã đi ra, không có trộm cắp, không già, không có lỗi lầm, không có tội lỗi, đã được tạo ra, không có kiêu mạn, sự xuất ly, không tham lam, Niết-bàn, sự nương tựa, vân vân.

Tika, taya, tiṃsānaṃ tassa dvittaṃ –

Sau tika, taya, tiṃsa, phụ âm theo sau được điệp lại –

Kusalattikaṃ, vedanattikaṃ, vatthuttayaṃ, ratanattayaṃ, dvattiṃsaṃ, tettiṃsaṃ.

Tam đề thiện, tam đề thọ, tam vật, tam bảo, ba mươi hai, ba mươi ba.

Catu[Pg.48], chehi parabyañjanassa dvittaṃ –

Sau catu, cha, phụ âm theo sau được điệp lại –

Catubbidhaṃ, catuddasa, catuddisaṃ, catuppadaṃ, chabbidhaṃ, channavuti.

Bốn loại, mười bốn, bốn phương, bốn chân, sáu loại, chín mươi sáu.

Vā tveva? Catusaccaṃ, chasataṃ.

Hoặc đôi khi không? Tứ diệu đế, sáu trăm.

Santassa satte parabyañjanassa niccaṃ dvittaṃ –

Sau (tiếp đầu ngữ) 'sant', phụ âm theo sau luôn được điệp lại –

Sajjano, sappuriso, saddhammo, santassa bhāvo sattā, sabbhāvo.

Người tốt, bậc chân nhân, diệu pháp, bản chất của sự hiện hữu là hữu tình, bản chất tốt đẹp.

Vassa batte bassa dvittaṃ –

Về sự điệp lại của 'b' từ 'v' –

Sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ iccādi pubbe vuttameva.

Giới cấm thủ, Niết-bàn, tịch diệt, vân vân, đã được nói đến trước đây.

Vatu, vaṭu iccādīnaṃ antabyañjanassa dvittaṃ –

Sự lặp lại phụ âm cuối của các từ như vatu, vaṭu, v.v. –

Vattati, pavattati, nivattati, saṃvattati, vaṭṭati, vivaṭṭati.

Saṃmhā anuno nassa dvittaṃ –

Sự lặp lại của 'n' trong 'anu' sau 'saṃ' –

Samannāgato, samannāhāro, samannesati.

Aññatrapi –

Cũng ở những nơi khác –

Sīmaṃ sammanneyya, sīmaṃ sammannituṃ, sīmaṃ sammannati, sampaṭicchannaṃ, cīvaracetāpannaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ.

Iti sadisadvittarāsi.

Như vậy là phần về sự lặp lại tương đồng.

54. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā.

54. Đối với các phụ âm thứ tư và thứ hai, chúng trở thành thứ ba và thứ nhất.

Vagge catuttha, dutiyesu paresu kamena tatiya, paṭhamā esaṃ catuttha, dutiyānaṃ dvibhāvaṃ gacchanti, dutiyabhāvaṃ gacchantīti attho. ‘Saramhā dve’ti suttena vā ‘vaggalasehi te’iccādīhi vā dutiya, catutthānampi sadisatte jāte puna iminā suttena [Pg.49] ādidutiyassa paṭhamattaṃ, ādicatutthassa tatiyattañca jātaṃ.

Khi các phụ âm thứ tư và thứ hai của một nhóm đi sau, thì theo thứ tự, phụ âm thứ ba và thứ nhất sẽ thay thế cho các phụ âm thứ tư và thứ hai đó khi chúng được lặp lại, nghĩa là chúng trở thành phụ âm thứ hai (trong cặp lặp lại). Hoặc do quy tắc ‘saramhā dve’ hoặc do các quy tắc như ‘vaggalasehi te’, v.v., khi sự lặp lại tương đồng của phụ âm thứ hai và thứ tư xảy ra, thì một lần nữa, theo quy tắc này, phụ âm thứ hai ban đầu trở thành phụ âm thứ nhất, và phụ âm thứ tư ban đầu trở thành phụ âm thứ ba.

Tattha kavagge –

Trong đó, ở nhóm ka –

Ākkhātaṃ, pakkhittaṃ, pakkhepo, rūpakkhandho, vedanākkhandho, dhātukkhobho, āyukkhayo, nakkhamati.

‘Vaggalasehi te’ti suttavidhāne –

Theo quy định của quy tắc ‘vaggalasehi te’ –

Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ, paggharati, ugghosati, nigghoso.

Cavagge –

Ở nhóm ca –

Acchādeti, acchindati-saṃyoge rassattaṃ, pacchādeti, pacchindati, setacchattaṃ, rukkhacchāyā, tathassa bhāvo tacchaṃ, rathassa hitā racchā, pajjhāyati, ujjhāyati, nijjhāyati, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, ajjhokāso, bojjhaṅgo, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, bujjhati, bujjhitabbaṃ, bojjhaṃ, paṭivijjha, paṭivijjhiya, paṭivijjhitvā iccādi.

Ṭavagge –

Ở nhóm ṭa –

Yatraṭṭhitaṃ, tatraṭṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, thalaṭṭho, jalaṭṭho, vuḍḍho iccādi.

Yatraṭṭhitaṃ, tatraṭṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, thalaṭṭho, jalaṭṭho, vuḍḍho, v.v.

Tavagge –

Ở nhóm ta –

Sumanatthero, yasatthero, avatthā, avatthānaṃ, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, uddharati, uddharaṇaṃ, uddhaṭaṃ, niddhāreti, niddhāraṇaṃ, niddhāritaṃ, niddhano, niddhuto, niddhoto iccādi.

Pavagge –

Ở nhóm pa –

Vippharati, vippharaṇaṃ, vipphāro, apphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, madhupphāṇitaṃ, vibbhamati, vibbhamo, ubbhataṃ, nibbhayaṃ, dubbharo, sabbhāvo[Pg.50], usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labbhati, ārabbho, ārabbha, ārabbhitvā iccādi.

Vippharati, vippharaṇaṃ, vipphāro, apphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, madhupphāṇitaṃ, vibbhamati, vibbhamo, ubbhataṃ, nibbhayaṃ, dubbharo, sabbhāvo, usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labbhati, ārabbho, ārabbha, ārabbhitvā, v.v.

Idhapi u, du, nito parapadānaṃ ādibyañjanassa dvittaṃ visesato icchanti.

Ở đây cũng vậy, người ta đặc biệt muốn có sự lặp lại của phụ âm đầu của từ theo sau các tiếp đầu ngữ u, du, ni.

Iti visadisadvittarāsi.

Như vậy là phần về sự lặp lại không tương đồng.

55. Vicchābhikkhaññesu dve.

55. Trong trường hợp vicchā và abhikkhañña, (từ được) lặp lại hai lần.

Vicchāyaṃ abhikkhaññe ca anekatthassa ekapadassa dve rūpāni honti. Bhinne atthe kriyāya vā dabbena vā guṇena vā byāpituṃ icchā vicchā. Punappunakriyā abhikkhaññaṃ.

Trong trường hợp vicchā và abhikkhañña, một từ duy nhất được áp dụng cho nhiều đối tượng sẽ có hai hình thức (tức là được lặp lại). Vicchā là ý muốn bao trùm các đối tượng khác nhau bằng một hành động, một vật chất, hoặc một phẩm chất. Abhikkhañña là hành động lặp đi lặp lại.

Vicchāyaṃ tāva –

Trước hết, về vicchā –

Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati. Gāme gāme sataṃkumbhā, gāmo gāmo ramaṇiyo, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kriyaṃ kriyaṃ ārabhate.

Tưới cây này đến cây khác. Mỗi làng có một trăm cái bình, làng nào làng nấy đều đáng yêu, mỗi nhà đều có chủ, ăn hết vị này đến vị khác, bắt đầu hết hành động này đến hành động khác.

Ānupubbiyepi vicchāva gamyate –

Trong trường hợp thứ tự tuần tự, vicchā cũng được hiểu ngầm –

Mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, jeṭṭhaṃ jeṭṭhaṃ anupavesetha, imesaṃ devasikaṃ māsakaṃ māsakaṃ dehi, mañjūsakarukkho pupphaṃ pupphaṃ pupphati, ime janā pathaṃ pathaṃ accenti, sabbe ime aḍḍhā, katarā katarā imesaṃ aḍḍhatā, katamā katamā imesaṃ aḍḍhatā.

Ở gốc thì to, ở ngọn thì nhỏ. Hãy cho vào theo thứ tự từ lớn đến nhỏ. Hãy cho họ mỗi ngày một đồng māsaka. Cây mañjūsaka ra hết hoa này đến hoa khác. Những người này đi qua hết con đường này đến con đường khác. Tất cả những người này đều giàu có, sự giàu có của họ khác nhau như thế nào? Sự giàu có của họ khác nhau như thế nào?

Abhikkhaññe –

Về abhikkhañña –

Bhattaṃ pacati pacati, apuññaṃ pasavati pasavati, bhutvā bhutvā nippajjanti, paṭaṃ paṭaṃ karoti, paṭapaṭāyati, ekamekaṃ, ekamekāni iccādīsu vicchāsu pubbapade syādilopo.

Trong những trường hợp lặp lại như: `Bhattaṃ pacati pacati` (nấu cơm, nấu cơm), `apuññaṃ pasavati pasavati` (tạo ra, tạo ra điều ác), `bhutvā bhutvā nippajjanti` (ăn rồi, ăn rồi nằm), `paṭaṃ paṭaṃ karoti` (làm ra tiếng lách tách, lách tách), `paṭapaṭāyati` (tạo ra tiếng lách tách), `ekamekaṃ` (từng cái một), `ekamekāni` (từng cái một), v.v... thì biến cách `si` v.v... ở từ trước bị xóa bỏ.

56. Sabbādīnaṃ vītihāre.

56. Đối với các từ bắt đầu bằng `sabba`, (sự lặp lại xảy ra) trong ý nghĩa tương hỗ.

Atikkamma [Pg.51] haraṇaṃ atihāro, na atihāro vītihāro, aññamaññassa antoyeva haraṇantiattho, vītihāratthe gamyamāne sabbādīnaṃ sabbanāmānaṃ dve rūpāni honti, pubbassekassa ca syādilopo.

`Atihāra` là sự mang đi vượt qua. `Vītihāra` không phải là `atihāra`, có nghĩa là sự mang đi trong phạm vi lẫn nhau. Khi ý nghĩa tương hỗ được hiểu, các đại từ bắt đầu bằng `sabba` có hai hình thức (được lặp lại), và biến cách `si` v.v... của từ trước bị xóa bỏ.

Ime dve janā aññamaññassa upakārakā, itarītarassa upakārakā, aññamaññaṃ passanti, aññamaññassa denti, aññamaññassa apenti, aññamaññassa dhanaṃ, aññamaññe nissitā.

Hai người này là người giúp đỡ lẫn nhau, là người giúp đỡ lẫn nhau, họ nhìn thấy nhau, họ cho nhau, họ tránh xa nhau, tài sản của nhau, họ nương tựa vào nhau.

57. Yāvatātāvaṃ sambhame.

57. Đối với `yāva` và `tāva`, (sự lặp lại xảy ra) trong sự hối hả.

Yaṃ parimāṇamassāti yāvaṃ. Taṃ parimāṇamassāti tāvaṃ. Punappunaṃ bhamanaṃ pavattanaṃ sambhamo. Turitena vacīpayogena taṃ taṃ upāyadīpanaṃ sambhamo, āmeḍitameva vuccati, sambhame gamyamāne yāvatā yattakena padena so attho paññāyati, tattakaṃ padaṃ payujjate, dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā taduttari vā udīriyatetyattho. Yathābodhaṃ sambhametipi pāṭho, soyevattho.

`Yāvaṃ` là "cái có chừng mực nào đó". `Tāvaṃ` là "cái có chừng mực ấy". `Sambhamo` là sự xoay vần, sự diễn tiến lặp đi lặp lại. `Sambhamo` là sự chỉ ra phương tiện này phương tiện kia bằng lời nói vội vã, được gọi là sự lặp lại. Khi sự hối hả được hiểu, ý nghĩa đó được nhận biết bằng bao nhiêu từ thì bấy nhiêu từ được sử dụng; có nghĩa là được nói lên hai lần, ba lần, hoặc nhiều hơn. Cũng có bài đọc là `yathābodhaṃ sambhame`, ý nghĩa cũng như vậy.

Bhaye, kodhe, pasaṃsāyaṃ, turite, kotūhale’cchare.

Trong sự sợ hãi, trong sự tức giận, trong sự tán dương, trong sự vội vã, trong sự tò mò, trong sự kinh ngạc.

Hāse, soke, pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho.

Trong sự vui mừng, trong sự sầu muộn, và trong sự tín thành, người trí nên thực hiện sự lặp lại.

Tattha bhaye –

Ở đây, trong sự sợ hãi –

Sappo sappo, coro coro –

Rắn! Rắn! Trộm! Trộm! –

Kodhe –

Trong sự tức giận –

Vijjha vijjha, pahara pahara.

Bắn! Bắn! Đánh! Đánh!

Pasaṃsāyaṃ –

Trong sự tán dương –

Sādhu sādhu.

Lành thay! Lành thay!

Turite [Pg.52] –

Trong sự vội vã –

Gaccha gaccha.

Đi đi!

Kotūhale –

Trong sự tò mò –

Āgaccha āgaccha.

Lại đây! Lại đây!

Acchare –

Trong sự kinh ngạc –

Aho buddho aho buddho.

Ôi, Đức Phật! Ôi, Đức Phật!

Hāse –

Trong sự vui mừng –

Abhikkamatha vāseṭṭhā abhikkamatha vāseṭṭhā.

Hãy tiến tới, hỡi Vāseṭṭha! Hãy tiến tới, hỡi Vāseṭṭha!

Soke –

Trong sự sầu muộn –

Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka.

Đứa con độc nhất ở đâu? Đứa con độc nhất ở đâu?

Pasāde –

Trong sự tín thành –

Abhikkantaṃ bho gotama abhikkantaṃ bho gotama iccādi. Tikkhattuṃudānaṃ udānesi ‘‘namo tassa bhagavato’’ iccādi.

Thật vi diệu, thưa ngài Gotama! Thật vi diệu, thưa ngài Gotama! v.v... (Vị ấy) đã thốt lên lời cảm hứng ba lần: "Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn ấy" v.v...

Iti padavākyadvittarāsi.

Như vậy là chương về sự lặp lại của từ và câu.

Dvibhāvasandhirāsi niṭṭhito.

Chương về sự phối hợp bằng cách lặp lại đã kết thúc.

Vipallāsasandhi

Sự phối hợp bằng cách hoán vị

Atha vipallāsasandhi dīpiyate.

Bây giờ, sự phối hợp bằng cách hoán vị được giải thích.

Padakkharānaṃ pubbāparavipariyāyo vipallāso.

Sự đảo ngược trước sau của các chữ trong một từ là sự hoán vị.

58. Hassa vipallāso.

58. Sự hoán vị của 'h'.

Yamhi pare hassa pubbāparavipallāso hoti vā.

Khi 'y' theo sau, sự đảo ngược trước sau của 'h' xảy ra, hoặc không.

Dayhati, saṅgayhati, sannayhati, vuyhati, duyhati, muyhati.

Vātveva[Pg.53]? Saṅgaṇhiyati, evaṃ saṅgayha saṅgaṇhitvā, āruyha āruhitvā, ogāyha ogāhitvā. Pasayha pasahitvā.

Tại sao lại nói 'hoặc không'? (Vì có dạng) Saṅgaṇhiyati, cũng vậy saṅgayha (và) saṅgaṇhitvā, āruyha (và) āruhitvā, ogāyha (và) ogāhitvā. Pasayha (và) pasahitvā.

59. Ve vā.

59. Khi 'v' theo sau, hoặc không.

Vamhi pare hassa vipallāso hoti vā.

Khi 'v' theo sau, sự hoán vị của 'h' xảy ra, hoặc không.

Bavhābādho bahvābādho, bavhettha nhāyatī jano =bahvettha nhāyatī jano.

Bavhābādho (và) bahvābādho, bavhettha nhāyatī jano = bahvettha nhāyatī jano.

Mahāvuttividhānaṃ vuccate.

Quy tắc từ Mahāvutti được nói đến.

Ya, rānaṃ vipallāso –

Sự hoán vị của 'y' và 'r' –

Kuṭi me kayirati, vacanaṃ payirudāhāsi, garuṃ payirūpāsati, vandāmi te ayyire pasannacitto -yassa dvittaṃ.

Kuṭi me kayirati, vacanaṃ payirudāhāsi, garuṃ payirūpāsati, vandāmi te ayyire pasannacitto - sự lặp lại của 'y'.

Niggahītassa vipallāso –

Sự hoán vị của niggahīta –

Nirayamhi apaccisuṃ, te me asse ayācisuṃ. Imā gāthā abhāsisuṃ.

Sarānampi vipallāso –

Cũng có sự hoán vị của các nguyên âm –

Haññayyevāpi koci naṃ – haññeyyāti ṭhiti, amūlamūlaṃ gantvā-mūlamūlaṃ agantvāti attho. Evaṃ paratra. Anokāsaṃ kārāpetvā, animittaṃ katvā, saddhaṃ na bhuñjatīti asaddhabhoji, disvā padamanuttiṇṇaṃ – uttiṇṇaṃ adisvāti attho.

Haññayyevāpi koci naṃ – trường hợp là haññeyya, amūlamūlaṃ gantvā - nghĩa là mūlamūlaṃ agantvā. Tương tự ở nơi khác. Anokāsaṃ kārāpetvā, animittaṃ katvā, saddhaṃ na bhuñjatīti asaddhabhoji, disvā padamanuttiṇṇaṃ – nghĩa là uttiṇṇaṃ adisvā.

Padānampi vipallāso –

Cũng có sự hoán vị của các từ –

Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, nāgakaññā caritaṃ gaṇena -nāgakaññāgaṇena caritanti ṭhiti.

Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, nāgakaññā caritaṃ gaṇena - trường hợp là nāgakaññāgaṇena caritaṃ.

Iti vipallāsarāsi.

Như vậy là phần về sự hoán vị.

60. Bahulaṃ.

60. Nói chung.

Sandhividhānaṃ [Pg.54] nāma bahulaṃ hoti, yebhuyyena hotīti attho. Adhikārasuttaṃ. Yāvaganthapariyosānā yuttaṭṭhānesu sabbattha vattate. Etena sabbasaddasuttesu aniṭṭhanivatti ca iṭṭhapariggaho ca kato hoti.

Quy tắc liên âm được gọi là nói chung, nghĩa là nó xảy ra trong phần lớn các trường hợp. Đây là một kinh chỉ đạo. Nó có hiệu lực ở mọi nơi trong những chỗ thích hợp cho đến cuối sách. Nhờ đó, trong tất cả các quy tắc ngữ pháp, việc ngăn chặn (dạng) không mong muốn và việc chấp nhận (dạng) mong muốn được thực hiện.

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyaṃ

Như vậy trong sách Moggallānadīpanī tên là Niruttidīpanī

Sandhikaṇḍo niṭṭhito.

Chương Liên Âm đã kết thúc.

2. Nāmakaṇḍa

2. Chương Danh Từ

Vibhattirāsi

Phần Biến Cách

Atha [Pg.55] liṅgamhā syādivibhattividhānaṃ dīpiyate.

Bây giờ, quy tắc về các biến cách bắt đầu bằng 'si' sau một từ gốc được giải thích.

Liṅgaṃ, nāmaṃ, pāṭipadikanti atthato ekaṃ, dabbābhidhānassa purisādikassa pakatirūpassetaṃ nāmaṃ. Tañhi sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena vibhāgaṃ patvā kiñci visadarūpaṃ hoti, kiñci avisadarūpaṃ, kiñci majjhimarūpanti evaṃ tividhena liṅgarūpena yuttattā liṅganti vuccati.

Liṅga, nāma, và pāṭipadika về mặt ý nghĩa là một. Đây là tên gọi cho dạng tự nhiên của từ chỉ một thực thể, như 'purisa' v.v. Vì rằng, sau khi được phân chia theo bảy biến cách, nó trở thành dạng rõ ràng một phần, dạng không rõ ràng một phần, và dạng trung bình một phần; do đó, vì được liên kết với dạng giới tính ba loại như vậy, nó được gọi là 'liṅga'.

Tadeva kiñci saddaliṅgānurūpaṃ, kiñci atthaliṅgānurūpañca pariṇamantaṃ pavattati, tasmā nāmanti ca vuccati.

Chính nó đôi khi tiến hành biến đổi theo giới tính ngữ pháp, và đôi khi theo giới tính tự nhiên; do đó, nó cũng được gọi là 'nāma'.

Tadeva dhātu, paccaya, vibhattipadehi cevasaddapadatthakapadehi ca ‘visuṃ bhūtaṃ pada’nti katvā pāṭipadikanti ca vuccati.

Chính nó, vì là một 'từ riêng biệt' so với các từ chỉ căn, tiếp vị ngữ, và biến cách, cũng được gọi là 'pāṭipadika'.

Tattha dhātupadaṃ nāma brū, bhū, hūiccādi.

Trong đó, từ chỉ căn là brū, bhū, hū, v.v.

Paccayapadaṃ nāma ṇa, tabba, anīya iccādi.

Từ chỉ tiếp vị ngữ là ṇa, tabba, anīya, v.v.

Vibhattipadaṃ nāma si, yo, aṃ, yo,ti, anti iccādi.

Biến cách từ (vibhattipada) là si, yo, aṃ, yo, ti, anti v.v...

Saddapadatthakapadāni nāma rājassa, sakhassa, pumassa iccādīni. Ettha ca rājassaiccādīni saddasutte saddapadatthakāni honti, payoge atthapadatthakāni. Dhātupaccayavibhattipadāni pana niccaṃ saddapadatthakāni eva honti, saddasuttesveva ca labbhanti, na payogeti, idaṃ dvinnaṃ nānattaṃ.

Những từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakapadāni) là rājassa, sakhassa, pumassa v.v... Ở đây, rājassa v.v... là những từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakāni) trong kinh văn cú pháp (saddasutta), nhưng trong cách dùng (payoga) thì chúng là những từ có nghĩa là đối tượng (atthapadatthakāni). Tuy nhiên, những từ chỉ cho ngữ căn, tiếp vị ngữ, và biến cách thì luôn luôn chỉ là những từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakāni), và chỉ được tìm thấy trong các kinh văn cú pháp, không có trong cách dùng. Đây là sự khác biệt giữa hai loại.

Yadievaṃ bhussa, brussa, bhūto, hūto, ṇe, tabbe, simhi, timhi iccādinā tehi kathaṃ vibhattuppatti hotīti? Anukaraṇapadāni nāma tāni atthissa, karotissa iccādīni viya, tasmā tāni ca rājassa iccādīni ca anukaraṇaliṅgabhāvena ettha saṅgayhanti, na ekantaliṅgabhāvenāti. Evañca katvā ‘dhātu- paccaya[Pg.56], vibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’nti avocuṃ. Tattha atthavanti atthapadatthakaṃ vuccati, rājassaiccādikaṃ saddapadatthakaṃ vivajjeti, etena atthapadatthake sati taddhita, samāsa, kitakapadānampi ekantaliṅgabhāvaṃ sādhenti. Na hi tesaṃ liṅganāmabyapadesakiccaṃ atthi, yāni ca nāmassa visesanāni bhavituṃ arahanti, tāni upasagga, nipātapadāni tvāntādipadāni ca idha visesananāmabhāvena saṅgayhantīti.

Nếu vậy, làm thế nào sự phát sinh của biến cách lại có từ những từ như bhussa, brussa, bhūto, hūto, ṇe, tabbe, simhi, timhi v.v...? Chúng được gọi là những từ mô phỏng (anukaraṇapadāni), giống như atthissa, karotissa v.v... Do đó, cả những từ đó và những từ như rājassa v.v... được bao gồm ở đây với tư cách là có tính mô phỏng (anukaraṇaliṅgabhāvena), chứ không phải với tư cách là có tính cố định (ekantaliṅgabhāvena). Và làm như vậy, họ đã nói: ‘Tính (liṅga) là cái có nghĩa (atthavaṃ), ngoại trừ ngữ căn, tiếp vị ngữ, và biến cách’. Ở đây, ‘có nghĩa’ được gọi là từ có nghĩa là đối tượng (atthapadatthakaṃ), nó loại trừ từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakaṃ) như rājassa v.v... Bằng cách này, khi có một từ có nghĩa là đối tượng, họ xác lập tính cố định của các từ taddhita, samāsa, và kitaka. Vì chúng không có chức năng được chỉ định là một danh từ có tính. Và những từ có thể trở thành định từ của một danh từ—những tiếp đầu ngữ (upasagga), tiểu từ (nipāta), và những từ kết thúc bằng -tvā v.v...—được bao gồm ở đây với tư cách là danh từ định ngữ.

61. Dve dvekānekesu nāmasmā si yo aṃyo nā hi sa naṃ smāhi sanaṃsmiṃsu.

61. Từ một danh từ (nāmasmā), trong số ít và số nhiều (ekānekesu), có hai hai (dve dve) biến cách là: si yo aṃ yo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su.

Ekasmiṃ atthe ca anekesu atthesu ca pavattā nāmasmā dve dve si, yo…pe… smiṃ, suvibhattiyo honti.

Từ một danh từ được dùng trong một nghĩa (số ít) và trong nhiều nghĩa (số nhiều), có hai hai biến cách là si, yo… cho đến… smiṃ, su.

Vibhajantīti vibhattiyo, ekamekaṃ pakatināmapadaṃ nānārūpavibhāgavasena kattu, kammādinānāatthavibhāgavasena ekatta, bahuttasaṅkhyāvibhāgavasena ca vibhajantīti attho. Si, lo iti paṭhamā nāma…pe… smiṃ, su iti sattamī nāma. Dvīsu dvīsu pubbaṃ pubbaṃ ‘ekasmiṃ atthe pavattaṃ vacana’nti ekavacanaṃ nāma. Paraṃ paraṃ ‘anekesu atthesu pavattaṃ vacana’nti anekavacanaṃ nāma. Bahuvacananti ca puthuvacananti ca etassa nāmaṃ. Sabbamidaṃ iminā suttena siddhaṃ.

Chúng được gọi là biến cách (vibhattiyo) vì chúng phân chia (vibhajanti). Nghĩa là: chúng phân chia mỗi một từ danh gốc (pakatināmapada) theo cách phân chia thành nhiều hình thức khác nhau, theo cách phân chia thành nhiều ý nghĩa khác nhau như chủ cách, đối cách v.v..., và theo cách phân chia về số lượng là số ít và số nhiều. Si, yo được gọi là biến cách thứ nhất... cho đến... smiṃ, su được gọi là biến cách thứ bảy. Trong mỗi cặp hai, cái trước được gọi là số ít (ekavacana), nghĩa là ‘lời nói được dùng trong một nghĩa’. Cái sau được gọi là số nhiều (anekavacana), nghĩa là ‘lời nói được dùng trong nhiều nghĩa’. Bahuvacana và puthuvacana cũng là tên gọi của nó. Tất cả điều này được xác lập bởi quy tắc này.

62. Paṭhamātthamatte.

62. Chỉ trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất.

Kattu, kammādikaṃ bāhiratthaṃ anapekkhitvā liṅgatthamatte pavattā nāmasmā paṭhamāvibhatti hoti.

Không phụ thuộc vào ý nghĩa bên ngoài như chủ từ, đối từ v.v..., từ một danh từ được dùng chỉ trong ý nghĩa của tính (liṅgattha), biến cách thứ nhất được sử dụng.

Ayaṃ mama puriso, ime mama purisā.

Đây là người đàn ông của tôi, đây là những người đàn ông của tôi.

63. Āmantane.

63. Trong cách gọi.

Āmantanaṃ [Pg.57] vuccati ālapanaṃ. Āmantanavisaye liṅgatthamatte pavattā nāmasmā paṭhamāvibhatti hoti.

Āmantana được gọi là ālapana (sự gọi). Trong trường hợp gọi (āmantana), từ một danh từ được dùng chỉ trong ý nghĩa của tính, biến cách thứ nhất được sử dụng.

Bho purisa, bhonto purisā.

Này người đàn ông, này những người đàn ông.

64. Kamme dutiyā.

64. Biến cách thứ hai trong đối cách.

Nāmasmā kammatthe dutiyāvibhatti hoti.

Từ một danh từ, biến cách thứ hai được dùng trong ý nghĩa đối cách.

Purisaṃ passati, purise passanti.

Anh ấy thấy người đàn ông, họ thấy những người đàn ông.

65. Kattukaraṇesu tatiyā.

65. Biến cách thứ ba trong chủ cách và sở dụng cách.

Nāmasmā kattari ca karaṇe ca tatiyāvibhatti hoti.

Từ một danh từ, biến cách thứ ba được dùng trong ý nghĩa chủ cách và sở dụng cách.

Purisena kataṃ, purisehi kataṃ, purisena kulaṃ sobhati, purisehi kulaṃ sobhati.

Được làm bởi người đàn ông, được làm bởi những người đàn ông. Gia đình được vẻ vang bởi người đàn ông, gia đình được vẻ vang bởi những người đàn ông.

66. Catutthī sampadāne.

66. Biến cách thứ tư trong chỉ định cách.

Nāmasmā sampadānatthe catutthīvibhatti hoti.

Từ một danh từ, biến cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa chỉ định cách.

Purisassa deti, purisānaṃ deti.

Anh ấy cho người đàn ông, anh ấy cho những người đàn ông.

67. Pañcamyāvadhismiṃ.

67. Biến cách thứ năm trong xuất xứ cách.

Avadhi vuccati apādānaṃ. Nāmasmā avadhiatthe pañcamīvibhatti hoti.

Avadhi được gọi là apādāna (xuất xứ). Từ một danh từ, biến cách thứ năm được dùng trong ý nghĩa xuất xứ.

Purisasmā apeti, purisehi apeti.

Anh ấy đi khỏi người đàn ông, anh ấy đi khỏi những người đàn ông.

68. Chaṭṭhī [Pg.58] sambandhe.

68. Biến cách thứ sáu trong sở thuộc cách.

Nāmasmā sambandhatthe chaṭṭhīvibhatti hoti.

Từ một danh từ, biến cách thứ sáu được dùng trong ý nghĩa sở thuộc.

Purisassa dhanaṃ, purisānaṃ dhanaṃ.

Tài sản của người đàn ông, tài sản của những người đàn ông.

69. Sattamyādhāre.

69. Biến cách thứ bảy trong định sở cách.

Nāmasmā ādhāratthe sattamīvibhatti hoti.

Từ một danh từ, biến cách thứ bảy được dùng trong ý nghĩa định sở.

Purisasmiṃ tiṭṭhati, purisesu tiṭṭhati.

Anh ấy đứng trong người đàn ông, anh ấy đứng trong những người đàn ông.

Vibhattirāsi niṭṭhito.

Phần biến cách đã chấm dứt.

Itthipaccayarāsi

Phần về các tiếp vị ngữ chỉ nữ tính

70. Itthiyamatvā.

70. Về nữ tính, (tiếp vị ngữ) ā.

Itthiyaṃ+ato+āti chedo. Akārantanāmamhā itthiyaṃ āpaccayo hoti.

Phân tích cú pháp là Itthiyaṃ+ato+ā. Sau danh từ tận cùng bằng 'a', tiếp vị ngữ 'ā' được dùng trong nữ tính.

Abhāsitapumehi kehici saññāsaddehi niccaṃ –

Luôn luôn (dùng tiếp vị ngữ ā) sau một vài danh từ riêng không được nói đến trong nam tính –

Kaññā, paññā, saññā, nāvā, sālā, taṇhā, icchā, bhikkhā, sikkhā, gīvā, jivhā, vīsā, tiṃsā, cattālīsā, paññāsā iccādi.

Kaññā, paññā, saññā, nāvā, sālā, taṇhā, icchā, bhikkhā, sikkhā, gīvā, jivhā, vīsā, tiṃsā, cattālīsā, paññāsā, v.v.

Bhāsitapumehipi sabbanāmehi tabbā, nīya, tapaccayantehi ca niccaṃ –

Và luôn luôn (dùng tiếp vị ngữ ā) sau các đại danh từ, và các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tabba, nīya, ta, mà cũng được nói đến trong nam tính –

Sabbā, katarā, katamā, anubhavitabbā, anubhavanīyā, gatā, jātā, bhūtā, hūtā iccādi.

Sabbā, katarā, katamā, anubhavitabbā, anubhavanīyā, gatā, jātā, bhūtā, hūtā, v.v.

Aññehi [Pg.59] pana aniccaṃ –

Tuy nhiên, sau các từ khác thì không thường xuyên –

Kalyāṇā, kalyāṇī, sundarā, sundarī, sobhaṇā, sobhaṇī, kumbhakārā, kumbhakārī, kumbhakārinī, atthakāmā, atthakāmī, atthakāminī, paribbājikā, paribbājikinī, ekākā, ekākinī, dīpanā, dīpanī iccādi.

Suttavibhattena samāse mātu, dhītu iccādīhi āpaccayo hoti. Nandamātā, uttaramātā, devadhītā, rājadhītā, assamaṇī hoti asakyadhītarā iccādi.

Theo quy tắc, trong hợp thể, tiếp vị ngữ 'ā' được dùng sau các từ như mātu, dhītu, v.v. Ví dụ: Nandamātā, uttaramātā, devadhītā, rājadhītā. (Nhưng) có trường hợp assamaṇī, và asakyadhītarā, v.v.

Ettha ca ‘itthiya’nti katthaci saddamattassa vā, katthaci atthamattassa vā itthibhāve jotetabbeti attho. Evañca sati itthipaccayāpi syādayo viya jotakamattā eva honti, na vācakāti siddhaṃ hoti.

Và ở đây, 'itthiyam' (trong nữ tính) có nghĩa là: đôi khi chỉ biểu thị tính nữ của từ, đôi khi chỉ biểu thị tính nữ của ý nghĩa. Khi như vậy, các tiếp vị ngữ chỉ nữ tính, cũng giống như syādayo (các biến cách), chỉ là những từ biểu thị, chứ không phải là những từ có nghĩa riêng, điều này đã được xác lập.

71. Nadādīhi ṅī.

71. Sau nadādi, (tiếp vị ngữ) ṅī.

Nadādīhi itthiyaṃ ṅī hoti. Ṅānubandho ‘ntantūnaṃ ṅīmhi to vā’ti ettha visesanattho.

Sau nhóm từ nadādi, tiếp vị ngữ ṅī được dùng trong nữ tính. Chữ 'ṅ' kèm theo có mục đích phân biệt trong quy tắc 'ntantūnaṃ ṅīmhi to vā'.

Nadī, mahī, itthī, kumārī, taruṇī, vāseṭṭhī, gotamī, kaccānī, kaccāyanī, māṇavī, sāmaṇerī, nāvikī, pañcamī, chaṭṭhī, catuddasī, pañcadasī, sahassī, dasasahassī, satasahassī, kumbhakārī, mālakārī, cakkhukaraṇī, ñāṇakaraṇī, dhammadīpanī iccādi.

72. Ntantūnaṃ ṅīmhi to vā.

72. Sự thay thế tùy chọn của nta, ntū thành t khi ṅī theo sau.

Nta, ntūnaṃ to hoti vā ṅīmhi pare.

Của (các từ tận cùng bằng) nta và ntū, có sự thay thế bằng 't' một cách tùy chọn khi ṅī theo sau.

Gacchatī, gacchantī, satī, santī, bhavissatī, bhavissantī, guṇavatī, guṇavantī, satimatī, satimantī, sabbāvatī, sabbāvantī, yāvatī, yāvantī, tāvatī, tāvantī, bhuttavatī, bhuttavantī.

73. Goto vā.

73. Sau 'go', (tiếp vị ngữ vī) tùy chọn.

Gosaddamhā [Pg.60] itthiyaṃ vī hoti vā.

Sau từ 'go', tiếp vị ngữ 'vī' được dùng tùy chọn trong nữ tính.

Gāvī.

Vāti kiṃ? Gokāṇā pariyantacārinīti pāḷi. Tattha kāṇāti andhā.

Tại sao lại nói 'tùy chọn'? Có câu Pāḷi: 'Gokāṇā pariyantacārinī'. Ở đây, 'kāṇā' có nghĩa là 'mù'.

74. Yakkhādīhinī ca.

74. Sau yakkhādi, (tiếp vị ngữ) inī cũng vậy.

Yakkhādīhi akārantehi itthiyaṃ vī ca hoti inī ca.

Sau nhóm từ yakkhādi tận cùng bằng 'a', cả tiếp vị ngữ 'vī' và 'inī' đều được dùng trong nữ tính.

Yakkhī, yakkhinī, nāgī, nāginī, mahiṃsī, mahiṃsinī, migī, miginī, sīhī, sīhinī, dīpī, dīpinī, byagghī, byagghinī, kākī, kākinī, kapotī, kapotinī, mānusī, mānusinī iccādi.

Yakkhī, yakkhinī, nāgī, nāginī, mahiṃsī, mahiṃsinī, migī, miginī, sīhī, sīhinī, dīpī, dīpinī, byagghī, byagghinī, kākī, kākinī, kapotī, kapotinī, mānusī, mānusinī, v.v.

75. Ārāmikādīhi.

75. Sau ārāmikādi.

Ārāmikādīhi akārantehi itthiyaṃ inī hoti.

Sau nhóm từ ārāmikādi tận cùng bằng 'a', tiếp vị ngữ 'inī' được dùng trong nữ tính.

Ārāmikinī, antarāyikinī, nāvikinī, olumbikinī, paṃsukūlikinī, paribbājikinī, rājinī, ekākinī iccādi.

Ārāmikinī, antarāyikinī, nāvikinī, olumbikinī, paṃsukūlikinī, paribbājikinī, rājinī, ekākinī, v.v.

Saññāyaṃ –

Trong trường hợp là danh từ riêng –

Mānusinī mānusā vā, aññatra mānusī sampatti.

Mānusinī hoặc mānusā (được dùng), ngoại trừ trường hợp 'mānusī sampatti' (thành tựu của con người).

76. Gharaṇyādayo.

76. Gharaṇī, v.v...

Gharaṇīiccādayo itthiyaṃ nīpaccayantā sijjhanti.

Các từ như Gharaṇī, v.v... được hình thành ở nữ tính bằng cách thêm tiếp vị ngữ nī.

Gharaṇī, vetraṇī, pokkharaṇī-esu nassa ṇattaṃ. Ācarinīyalopo, ācariyā vā.

Trong các từ Gharaṇī, vetraṇī, pokkharaṇī, na được biến thành ṇa. Trong Ācarinī, ya bị xóa bỏ, hoặc thành ācariyā.

77. Mātulāditvānī [Pg.61] bhariyāyaṃ.

77. Từ Mātula, v.v... (thêm) ānī (với nghĩa) là vợ.

Mātulādīhi akārantehi bhariyāyaṃ ānī hoti.

Từ các từ tận cùng bằng akāra như mātula, v.v... tiếp vị ngữ ānī được dùng với nghĩa là vợ.

Mātubhātā mātulo, tassa bhariyā mātulānī, evaṃ varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī, khattiyānī.

Anh/em của mẹ là mātula, vợ của ông ấy là mātulānī. Tương tự: varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī, khattiyānī.

‘Bahulā’dhikārā khattiyī khattiyā ca.

Do quyền của (quy tắc) ‘bahula’, cũng có (các dạng) khattiyī và khattiyā.

78. Yuvaṇṇehi nī.

78. Từ các vần i và u (thêm) nī.

Ivaṇṇantehi uvaṇṇantehi ca itthiyaṃ nī hoti.

Từ các từ tận cùng bằng vần i và vần u, tiếp vị ngữ nī được dùng ở nữ tính.

Chattapāṇinī, daṇḍapāṇinī, daṇḍinī, chattinī, hatthinī, mālinī, māyāvinī, medhāvinī, piyapasaṃsinī, brahmacārinī, bhayadassāvinī, atthakāminī, hitacārinī, bhikkhunī, khattiyabandhunī, paṭunī, paracittavidunī, mattaññunī, atthaññunī, dhammaññunī iccādi.

79. Timhāññatthe.

79. Từ (tận cùng bằng) ti, trong nghĩa khác.

Aññapadatthasamāse tipaccayantamhā itthiyaṃ nī hoti.

Trong hợp thể có nghĩa của từ khác (bahubbīhi), từ một từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ti, tiếp vị ngữ nī được dùng ở nữ tính.

Ahiṃsāratinī, dhammaratinī, vacchagiddhinī, puttagiddhinī, muṭṭhassatinī, micchādiṭṭhinī, sammādiṭṭhinī, attaguttinī iccādi.

Ahiṃsāratinī, dhammaratinī, vacchagiddhinī, puttagiddhinī, muṭṭhassatinī, micchādiṭṭhinī, sammādiṭṭhinī, attaguttinī, v.v...

Aññattheti kiṃ? Dhamme rati dhammarati.

Tại sao nói ‘trong nghĩa khác’? (Ví dụ:) Dhamme rati là dhammarati.

80. Yuvāti.

80. Yuvāti.

Yuvato itthiyanti hoti.

Từ (thân từ) yuva, tiếp vị ngữ ti được dùng ở nữ tính.

Yuvati.

Ettha ca ‘ti’ iti suttavibhattena vīsa, tiṃsatopiti hoti vā. Vīsati, vīsaṃ, tiṃsati, tiṃsaṃ.

Và ở đây, bằng cách tách quy tắc thành ‘ti’, tiếp vị ngữ ti cũng được dùng một cách tùy chọn sau vīsa và tiṃsa. (Ví dụ:) Vīsati, vīsaṃ, tiṃsati, tiṃsaṃ.

81. Upamā [Pg.62] saṃhita sahita saññata saha sapha vāmalakkhaṇāditūrutvū.

81. Sau (từ) ūru, khi được đi trước bởi upamā, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, v.v... (thêm) ū.

Lakkhaṇādito+ūruto+ūti chedo.

Sự phân chia (của quy tắc) là: lakkhaṇādito + ūruto + ū.

Aññapadatthasamāse upamādipubbā ūrusaddamhā itthiyaṃ ū hoti.

Trong hợp thể có nghĩa của từ khác (bahubbīhi), từ từ ūru khi được đi trước bởi upamā, v.v..., tiếp vị ngữ ū được dùng ở nữ tính.

Nāgassa nāsā viya ūrū yassāti nāganāsūrū, saṃhitā sambandhā ūrū yassāti saṃhitorū, sahitā ekabaddhā ūrū yassāti sahitorū, saññatā alolā ūrū yassāti saññatorū, ūruyā saha vattatīti sahorū, sapho vuccati khuro, saṃsiliṭṭhatāya saphabhūtā ūrū yassāti saphorū, vāmā sundarā ūrū yassāti vāmorū, lakkhaṇasampannā ūrū yassāti lakkhaṇorū.

Người phụ nữ có cặp đùi như vòi voi là nāganāsūrū; người phụ nữ có cặp đùi khép lại, liền nhau là saṃhitorū; người phụ nữ có cặp đùi dính liền nhau là sahitorū; người phụ nữ có cặp đùi thon gọn, không lỏng lẻo là saññatorū; người phụ nữ có cặp đùi (đẹp) là sahorū; sapha được gọi là móng guốc, người phụ nữ có cặp đùi khép lại như móng guốc là saphorū; người phụ nữ có cặp đùi đẹp là vāmorū; người phụ nữ có cặp đùi với các tướng tốt là lakkhaṇorū.

Suttavibhattena brahmabandhūti sijjhati.

Bằng cách tách quy tắc, dạng brahmabandhū được hình thành.

‘‘Sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’ti ca ‘‘ekā tuvaṃ tiṭṭhasi sahitūrū’’ti ca ‘‘saññatūrū mahāmāyā, kumāri cārudassanā’’ti ca ‘‘vāmorū saja maṃ bhadde’’ti ca ‘‘kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’ti ca ‘‘gārayhassaṃ brahmabandhuyā’’ti ca pāḷipadāni dissanti.

Các đoạn văn Pāli được thấy như: ‘‘Sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’, và ‘‘ekā tuvaṃ tiṭṭhasi sahitūrū’’, và ‘‘saññatūrū mahāmāyā, kumāri cārudassanā’’, và ‘‘vāmorū saja maṃ bhadde’’, và ‘‘kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’, và ‘‘gārayhassaṃ brahmabandhuyā’’.

Tattha ‘sajā’ti āliṅgāhi, ‘gārayhassa’nti ahaṃ gārayho bhaveyyaṃ.

Trong đó, ‘sajā’ có nghĩa là hãy ôm lấy, ‘gārayhassaṃ’ có nghĩa là tôi sẽ đáng bị khiển trách.

Ettha ca tāpaccayantā sabhāvaitthiliṅgā eva – lahutā, mudutā, gāmatā, janatā, devatā iccādi.

Và ở đây, các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tā tự bản chất là nữ tính – lahutā, mudutā, gāmatā, janatā, devatā, v.v...

Tathā tipaccayantā – gati, mati, ratti, sati, tuṭṭhi, diṭṭhi, iddhi, siddhi iccādi, tathā yāgu, dhātu, dhenu, kaṇḍu, kacchu, mātu, dhītu[Pg.63], duhitu iccādi, jambū, vadhū, camū, sutanū, sarabū iccādi ca. Sakkataganthesu pana sutanū, sarabū iccādīsupi ūpaccayaṃ vidahanti.

Tương tự, các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ti – gati, mati, ratti, sati, tuṭṭhi, diṭṭhi, iddhi, siddhi, v.v...; tương tự yāgu, dhātu, dhenu, kaṇḍu, kacchu, mātu, dhītu, duhitu, v.v...; và jambū, vadhū, camū, sutanū, sarabū, v.v... Tuy nhiên, trong các văn bản Sanskrit, đối với các từ như sutanū, sarabū, v.v..., họ cũng quy định tiếp vị ngữ ū.

Tattha itthiliṅgabhūtā sabbe ‘ivaṇṇuvaṇṇā pitthiya’nti suttena niccaṃ pasaññā honti. ‘Ākāro ca ghā’ti suttena niccaṃ ghasañño.

Trong đó, tất cả các từ thuộc nữ tính (tận cùng bằng i, ī, u, ū) luôn được gọi là pa theo quy tắc ‘ivaṇṇuvaṇṇā pitthiyaṃ’. Và (các từ tận cùng bằng ā) luôn được gọi là gha theo quy tắc ‘Ākāro ca ghā’.

Itthipaccayarāsi niṭṭhito.

Phần về các tiếp vị ngữ nữ tính đã kết thúc.

Ākārantitthiliṅgarāsi

Phần về các danh từ nữ tính tận cùng bằng ākāra

Itthiliṅgaṃ chabbidhaṃ ākārantaṃ, ikārantaṃ, īkārantaṃ, ukārantaṃ, ūkārantaṃ, okārantaṃ. Tattha kaññāsaddamhā atthamatte paṭhamā.

Nữ tính có sáu loại: kết thúc bằng ā, kết thúc bằng i, kết thúc bằng ī, kết thúc bằng u, kết thúc bằng ū, kết thúc bằng o. Trong đó, từ danh từ kaññā, biến cách thứ nhất (được dùng) chỉ để biểu thị ý nghĩa.

82. Gasīnaṃ.

82. Gasīnaṃ.

Kenaci suttena aladdhavidhīnaṃ gasīnaṃ lopo hotīti silopo.

Sự xóa bỏ của ga và sī, mà không có quy tắc nào được tìm thấy bởi bất kỳ công thức nào, sẽ xảy ra, do đó có sự xóa bỏ si.

Kaññā tiṭṭhati.

Cô gái đứng.

83. Jantuhetvīghapehi vā.

83. Jantuhetvīghapehi vā.

Jantu, hetūhi ca punnapuṃsakesu īkārantehi ca ghato ca pasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi ca yonaṃ lopo hoti vā.

Sau jantu, hetu trong nam tính và trung tính, và sau (danh từ) kết thúc bằng ī, và sau gha, và sau i-vần và u-vần có tên là pa, sự xóa bỏ của yo xảy ra tùy chọn.

Kaññā tiṭṭhanti, kaññāyo tiṭṭhanti.

Những cô gái đứng, những cô gái đứng.

Āmantanatthe paṭhamā, ‘gosyālapane’ti gasaññā.

Biến cách thứ nhất (được dùng) trong ý nghĩa hô cách, bởi (quy tắc) ‘go syālapane’, (danh từ) có tên là ga.

84. Ghabrahmāditve.

84. Ghabrahmāditve.

Ghato ca brahmādito ca gassa e hoti vā. Ādisaddena isi, muni, revatī, kattu, khattuiccāditopi.

Sau gha và sau brahma, v.v., ga trở thành e tùy chọn. Bởi từ ādi (v.v.), cũng (bao gồm) sau isi, muni, revatī, kattu, khattu, v.v.

Bhoti [Pg.64] kaññe, bhoti kaññā, bhotiyo kaññāyo, bhotī kaññāyo, ‘‘uṭṭhehi puttika pabbajjā dukkarā puttika’’ iti therīpāḷi, tasmā ge pare mahāvuttinā rassopi yujjati. Kusajātake ‘‘na me akāsi vacanaṃ, atthakāmāya puttike’’tipi atthi.

Này cô gái, này cô gái, này các cô gái, này các cô gái. Trong Trưởng Lão Ni Kệ (có câu): ‘‘Hãy đứng dậy, con gái, việc xuất gia là khó, con gái’’. Do đó, khi ge theo sau, theo Mahāvutti, sự rút ngắn cũng thích hợp. Trong Bổn Sanh Kusa cũng có câu: ‘‘Này con gái, con đã không làm theo lời ta, người mong muốn lợi ích’’.

Kammatthe dutiyā, ‘saro lopo sare’ti pubbasaralopo.

Biến cách thứ hai (được dùng) trong ý nghĩa đối cách, bởi (quy tắc) ‘saro lopo sare’, nguyên âm đứng trước bị xóa bỏ.

Kaññaṃ passati, kaññā passati, kaññāyo passati.

Thấy cô gái, thấy những cô gái, thấy những cô gái.

Kattari tatiyā.

Biến cách thứ ba (được dùng) trong ý nghĩa chủ cách.

85. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā.

85. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā.

Ghato ca pasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi ca ekatte pavattānaṃ nādīnaṃ pañcannaṃ ekavacanānaṃ kamena ya, yā honti.

Sau (danh từ) có tên là gha và sau i-vần và u-vần có tên là pa, năm biến cách số ít bắt đầu bằng nā đang ở số ít lần lượt trở thành ya, yā.

Kaññāya kataṃ, kaññāhi kataṃ. Ettha ca ghatopi yāādeso dissati. ‘‘Te ca tattha nisīditvā, tassa rukkhassa chāyayā’’ ti ca ‘‘samantā parivāriṃsu, tassa rukkhassa chāyayā’’ ti ca pāḷi, tathā ‘‘sakkharopamayā vade’’, ‘‘bāladārakalīlayā’’ti ca dissanti. Mahāvuttinā ghassa rasso.

Được làm bởi cô gái, được làm bởi các cô gái. Và ở đây, sự thay thế bằng yā cũng được thấy sau gha. Kinh văn (có câu): ‘‘Và họ, sau khi ngồi xuống đó, dưới bóng của cây ấy’’ và ‘‘họ bao quanh khắp nơi, dưới bóng của cây ấy’’, cũng vậy (các câu) ‘‘hãy nói bằng ví dụ sỏi đá’’ và ‘‘bằng trò chơi của trẻ con’’ cũng được thấy. Theo Mahāvutti, gha bị rút ngắn.

86. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā.

86. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā.

Tesaṃ kamena mhā, bhi, mhi honti vā. Ete ādesā gāthāsu bahulaṃ dissanti.

Chúng lần lượt trở thành mhā, bhi, mhi tùy chọn. Những sự thay thế này được thấy nhiều trong các câu kệ.

Kaññāhi kataṃ, kaññābhi kataṃ.

Được làm bởi các cô gái, được làm bởi các cô gái.

Sampadāne [Pg.65] catutthī, kaññāya deti, kaññānaṃ deti, kaññāya ābhataṃ vatthaṃ, kaññānaṃ ābhataṃ vatthaṃ.

Biến cách thứ tư (được dùng) trong ý nghĩa chỉ định cách, cho cô gái, cho các cô gái, y phục được mang đến cho cô gái, y phục được mang đến cho các cô gái.

Apādāne pañcamī, kaññāya apeti, kaññamhā apetirassattaṃ, kaññāhi kaññābhi apeti.

Biến cách thứ năm (được dùng) trong ý nghĩa xuất xứ cách, đi khỏi cô gái, đi khỏi cô gái (do) sự rút ngắn, đi khỏi các cô gái, đi khỏi các cô gái.

Sambandhe chaṭṭhī, kaññāya santakaṃ, kaññānaṃ santakaṃ.

Biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa sở thuộc cách, tài sản của cô gái, tài sản của các cô gái.

Okāse sattamī, kaññāya tiṭṭhati.

Biến cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa định sở cách, đứng ở chỗ cô gái.

87. Yaṃ.

87. Yaṃ.

Ghato ca pasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi ca smiṃno yaṃ hoti vā.

Sau gha và sau i-vần và u-vần có tên là pa, smiṃ trở thành yaṃ tùy chọn.

Kaññāyaṃ tiṭṭhati, kaññāya tiṭṭhati, kaññāsu tiṭṭhati.

Đứng ở chỗ cô gái, đứng ở chỗ cô gái, đứng ở chỗ các cô gái.

Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā vīṇā taṇhā.

Saddhā (đức tin), medhā (trí tuệ), paññā (trí tuệ), vijjā (minh kiến), cintā (tư tưởng), mantā (lời khuyên), vīṇā (đàn tỳ bà), taṇhā (ái dục).

Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā.

Icchā (mong muốn), mucchā (sự mê muội), ejā (sự rung động), māyā (ảo thuật), mettā (tâm từ), mattā (sự say sưa), sikkhā (học giới), bhikkhā (sự khất thực).

Jaṅghā gīvā jivhā vācā, chāyā āsā gaṅgānāvā.

Jaṅghā (cẳng chân), gīvā (cổ), jivhā (lưỡi), vācā (lời nói), chāyā (bóng râm), āsā (hy vọng), gaṅgā (sông Hằng), nāvā (thuyền).

Gāthā senā lekhā sākhā, mālā velā pūjā khiḍḍā.

Kệ, quân đội, thư, nhánh cây, vòng hoa, thời gian, sự cúng dường, sự vui chơi.

Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇāpajā.

Sự khát, cảm thọ, tưởng, tư, ái, chúng sanh.

Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā.

Chư thiên, chim cút, kỳ đà, con cò, hội chúng, hội trường.

Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālikā sikhā.

Con rận, hoa sephālikā, đảo Laṅkā, thẻ, cát, ngọn lửa.

Visākhā visikhā sākhā, gacchā vañjhā jaṭā ghaṭā.

Visākhā, đường phố, nhánh cây, bụi cây, người phụ nữ son sẻ, bím tóc rối, đám đông.

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, varuṇā vanitā latā.

Chị cả, vòi voi, và ngụy biện, Varuṇā, người phụ nữ, dây leo.

Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā sīsapā papā.

Câu chuyện, giấc ngủ, cam lồ, Rādhā, tập khí, cây simsapa, quán nước.

Pabhā sīmā khamā jāyā, khattiyā sakkharā surā.

Ánh sáng, ranh giới, sự nhẫn nại, người vợ, phụ nữ dòng Sát-đế-lỵ, sỏi, rượu.

Dolā tulā silā līlā, lāle’lā mekhalā kalā.

Cái võng, cái cân, tảng đá, vẻ duyên dáng, nước bọt, bạch đậu khấu, đai lưng, nghệ thuật.

Vaḷavā’ [Pg.66] lambusā mūsā, mañjūsā sulasā disā.

Ngựa cái, Alambusā, nồi nấu kim loại, cái hộp, Sulasā, phương hướng.

Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.

Cái mũi, ánh trăng, hang động, sự cố gắng, hoạt dịch, đất, vân vân.

88. Nambādīhi.

88. Đối với các từ bắt đầu bằng ambā.

Gasaññehi amba, anna, ammaiccetehi gassa e na hoti.

Đối với các từ được gọi là 'ga' như amba, anna, amma, v.v., biến cách 'ga' không chuyển thành 'e'.

89. Rasso vā.

89. Hoặc rút thành đoản âm.

Ambādīnaṃ rasso hoti vā ge pare.

Đối với các từ bắt đầu bằng ambā, có thể tùy chọn rút thành đoản âm khi biến cách 'ga' theo sau.

Bhoti amba, bhoti ambā, bhoti anna, bhoti annā, bhoti amma, bhoti ammā, sesaṃ kaññāsamaṃ.

Này mẹ amba, này mẹ ambā, này mẹ anna, này mẹ annā, này mẹ amma, này mẹ ammā, phần còn lại giống như kaññā.

Ettha visesavidhānamuccate.

Ở đây, một quy tắc đặc biệt được nêu ra.

90. Ti sabhāparisāya.

90. Biến cách 'ti' đối với sabhā và parisā.

Sabhāparisāhi smiṃnoti hoti. ‘Gho ssaṃssāssāya tīsū’ti suttena timhi rasso.

Đối với sabhā và parisā, 'smiṃ' trở thành 'ti'. Theo kinh cú 'gho ssaṃssāssāya tīsū', có sự rút ngắn thành đoản âm trước 'ti'.

Sabhati, sabhāya, sabhāyaṃ, sabhāsu, parisati, parisāya, parisāyaṃ, parisāsu, tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi parisati, iti bhagavā tasmiṃ parisati suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivari.

Sabhati, sabhāya, sabhāyaṃ, sabhāsu, parisati, parisāya, parisāyaṃ, parisāsu, 'Vị đại Phạm thiên đã thấy ngài, đang ngồi trong hội chúng của mình', 'Như vậy, Đức Thế Tôn ở trong hội chúng ấy đã hiển lộ thân sắc vàng ròng'.

Nandamātā, rājadhītāiccādīsu ‘ghabrahmāditve’ti ghassa ettaṃ.

Trong các từ Nandamātā, rājadhītā, v.v., do thuộc nhóm 'ghabrahmā', biến cách 'gha' chuyển thành 'e'.

Acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte, bhoti devadhīte, bhoti sakyadhītare-mahāvuttinā samāse syādīsu ārattaṃ rassattañca. Ltupaccayantā pana yebhuyyena tīsu liṅgesu samānarūpā honti, ‘‘atthadhammaṃ paripucchitā ca uggahetā [Pg.67] ca dhammānaṃ sotā ca payirūpāsitā cā’’ti therīpāḷi. Tathā kvaci gacchantādisaddāpi. Tamokhandhaṃ padālayaṃ, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ iccādi-tattha padālayanti padālayantī, bhaṇanti bhaṇantīti attho.

Thật kỳ diệu, này mẹ Nanda! Thật phi thường, này mẹ Nanda! Này thiên nữ, này công nương dòng Thích-ca! Theo Mahāvutti, trong một từ ghép, trước các biến cách 'si', v.v., có sự biến đổi thành 'āra' và sự rút ngắn thành đoản âm. Hơn nữa, các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ '-tu' nói chung có hình thức giống nhau trong cả ba tánh. Trích từ Therīpāḷi: 'người hỏi về nghĩa và Pháp, người học hỏi, người lắng nghe Pháp, và người hầu cận'. Tương tự, đôi khi cũng có các từ như 'gacchanta'. Ví dụ: 'phá tan khối u minh', 'nói lời ác ngữ như vậy', v.v. - ở đây 'padālayaṃ' có nghĩa là 'padālayantī', 'bhaṇaṃ' có nghĩa là 'bhaṇantī'.

Vīsā, tiṃsā, cattālīsā, paññāsā iccete saṅkhyārāsimhi āgamissanti.

Vīsā (20), tiṃsā (30), cattālīsā (40), paññāsā (50), những từ này sẽ được đề cập trong phần về số đếm.

Ākārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về các danh từ nữ tánh tận cùng bằng -ā đến đây là hết.

Ikārantitthiliṅgarāsi

Phần về các danh từ nữ tánh tận cùng bằng -i.

‘Gasīna’nti silopo. Ratti tiṭṭhati, rattiyo tiṭṭhanti.

Theo quy tắc 'gasīnaṃ', 'si' bị lược bỏ. Ratti tiṭṭhati (đêm đứng yên), rattiyo tiṭṭhanti (những đêm đứng yên).

‘Jantuhetvā’disuttena yolope –

Theo kinh cú 'jantuhetvā', v.v., khi 'yo' bị lược bỏ –

91. Yolopanīsu dīgho.

91. Trường âm hóa khi lược bỏ 'yo' và khi có 'ni'.

Tiliṅge yonaṃ lope ca niādese ca rassānaṃ dīgho hoti.

Trong cả ba tánh, khi 'yo' bị lược bỏ và khi 'ni' được thay thế, các nguyên âm ngắn được trường âm hóa.

Rattī tiṭṭhanti.

Rattī tiṭṭhanti (những đêm đứng yên).

92. Ye passivaṇṇassa.

92. Về i-vần đứng trước ya.

Vibhattibhūte vibhattādesabhūte ca yakāre pare pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti. Gāthāsuyeva idaṃ vidhānaṃ daṭṭhabbaṃ.

Khi phụ âm ya, vốn là biến cách hoặc là sự thay thế của biến cách, theo sau, i-vần của pa-saññā bị xóa bỏ. Quy tắc này chỉ nên được thấy trong các câu kệ.

Ratyo tiṭṭhanti -sandhivasena āditakāralopo.

Ratyo tiṭṭhanti – do sự liên âm, phụ âm ta đứng đầu bị xóa bỏ.

63. Ayunaṃ vā dīgho.

63. Trường hóa tùy chọn các nguyên âm a, i, u.

Ge pare tiliṅge aiunaṃ dīgho hoti vā.

Khi biến cách ge theo sau, các nguyên âm a, i, u của ba giới tính được trường hóa tùy chọn.

He [Pg.68] rattī, he ratti. Bahuvacane he rattī, he rattiyo, he ratyo.

Hỡi đêm, hỡi đêm. Trong số nhiều: hỡi các đêm, hỡi các đêm, hỡi các đêm.

Aṃvacane ‘paro kvacī’ti suttena parasare lutte niggahītaṃ pubbe ivaṇṇuvaṇṇesu tiṭṭhati.

Trong biến cách aṃ, theo quy tắc ‘paro kvaci’, khi nguyên âm sau bị xóa bỏ, niggahīta đứng trước các nguyên âm i và u.

Rattiṃ, tathā itthiṃ, dhenuṃ, vadhuṃ, aggiṃ, daṇḍiṃ, bhikkhuṃ, sayambhuṃ iti. Rattiyaṃ, ‘bujjhassu jinabodhiya’nti pāḷi, rattinaṃ vā, ‘yāvanto purisassatthaṃ, guyhaṃ jānanti mantina’ntipāḷi.

Rattiṃ, tương tự itthiṃ, dhenuṃ, vadhuṃ, aggiṃ, daṇḍiṃ, bhikkhuṃ, sayambhuṃ. Rattiyaṃ, trong câu Pāḷi ‘bujjhassu jinabodhiya’, hoặc rattinaṃ, trong câu Pāḷi ‘yāvanto purisassatthaṃ, guyhaṃ jānanti mantina’.

Rattī, rattiyo, ratyo-‘ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā’ti nādīnaṃ yā hoti, rattiyā, yakāre pare ivaṇṇalopo, ratyā.

Rattī, rattiyo, ratyo. Theo quy tắc ‘ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā’, biến cách của nhóm nadī, v.v... là yā, do đó có dạng rattiyā. Khi ya theo sau, i-vần bị xóa bỏ, thành ra ratyā.

94. Sunaṃhisu.

94. Trong su, naṃ, và hisu.

Su, naṃ, hisu rassānaṃ dīgho hoti.

Trước su, naṃ, và hisu, các nguyên âm ngắn được trường hóa.

Rattīhi, rattībhi, rattiyā, ratyā, rattīnaṃ, rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi, rattiyā, ratyā, rattīnaṃ, rattiyā, ratyā, rattiyaṃ, ratyaṃ, rattīsu.

Ettha garū su, naṃ, hisu dīghattaṃ aniccaṃ icchanti, taṃ gāthāsu yujjati.

Ở đây, các bậc thầy muốn sự trường hóa trước su, naṃ, và hisu là không bắt buộc, điều đó phù hợp trong các câu kệ.

Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti.

Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi.

Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi sāṇi koṭi.

Diṭṭhi vuḍḍhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi.

Sati mati gati muti, dhīti yuvati vikati.

Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli dudrabhi

Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli dudrabhi.

Doṇi [Pg.69] aṭavi chaviādayo rattādi.

Doṇi aṭavi chavi, v.v... thuộc nhóm ratti, v.v...

Ettha visesavidhānamuccate.

Ở đây, quy tắc đặc biệt được nêu ra.

95. Rattādīhi ṭo smiṃno.

95. Sau nhóm ratti, v.v..., ṭo thay cho smiṃ.

Rattisadda, ādisaddehi smiṃno ṭo hoti vā.

Sau từ ratti và các từ tương tự, smiṃ tùy chọn trở thành ṭo.

Divā ca ratto ca, ādo, ādimhi, pādādo, pādādimhi, gāthādo, gāthādimhi-ādisaddo pana pulliṅgoyeva, rattiṃ bhojanaṃ bhuñjati, ādiṃ tiṭṭhatīti ādhāratthe dutiyāva, ratyo amoghā gacchanti, tiṇalatāni osadhyo, tato ratyā vivasāne, na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo -jaccāti jātiyā, na nikatyā sukhamedhati, khantyā bhiyyo na vijjati.

Divā ca ratto ca, ādo, ādimhi, pādādo, pādādimhi, gāthādo, gāthādimhi – tuy nhiên, từ ādi chỉ thuộc nam tính, rattiṃ bhojanaṃ bhuñjati, ādiṃ tiṭṭhatīti là đối cách trong ý nghĩa vị trí, ratyo amoghā gacchanti, tiṇalatāni osadhyo, tato ratyā vivasāne, na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo – jaccā nghĩa là jātiyā, na nikatyā sukhamedhati, khantyā bhiyyo na vijjati.

Nāññatra bojjhā tapasā, yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati, mahāvuttinā māti, pitisaddā nādīhi saddhiṃ matyā, petyāti sijjhanti, matyā ca petyā ca etaṃ jānāmimātito pititoti attho, matyā ca petyā ca kataṃ susādhu -katanti kataṃ nāmaṃ, susādhūti atisundaraṃ. ‘Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā aha’nti pāḷipadāni. ‘Mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vuccatī’ ti ca pāḷi, vīsati, tiṃsati, saṭṭhi, sattati, asīti, navuti, koṭi, pakoṭi iccete saṅkhyārāsimhi āgamissanti.

Nāññatra bojjhā tapasā, yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati, mahāvuttinā māti, từ piti cùng với nhóm nadī (thành) matyā, petyāti được hình thành, matyā ca petyā ca etaṃ jānāmi có nghĩa là mātito pitito, matyā ca petyā ca kataṃ susādhu – katanti là tên được tạo ra, susādhūti là rất tốt đẹp. Các câu Pāḷi ‘Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā aha’. Và câu Pāḷi ‘Mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vuccatī’, vīsati, tiṃsati, saṭṭhi, sattati, asīti, navuti, koṭi, pakoṭi, những từ này sẽ xuất hiện trong nhóm số đếm.

Ikārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về nữ tính tận cùng bằng i-vần đã kết thúc.

Īkārantitthiliṅgarāsi

Phần về nữ tính tận cùng bằng ī-vần.

96. Simhi nānapuṃsakassa.

96. Trong biến cách si, của từ không phải trung tính.

Simhi [Pg.70] pare anapuṃsakassa pumitthīnaṃ dīghassa rasso na hoti.

Khi biến cách si theo sau, nguyên âm dài của từ không phải trung tính, tức là nam tính và nữ tính, không bị rút ngắn.

Itthī tiṭṭhati, itthī tiṭṭhanti.

Người phụ nữ đứng, những người phụ nữ đứng.

97. Ekavacanayosvaghonaṃ.

97. Trong số ít và yo, của các nguyên âm không phải gho.

Gho ca o ca gho, na gho agho. Ekavacanesu ca yosu ca paresu gha, ovajjitānaṃ sabbesaṃ dīghānaṃ rasso hoti.

Gho và o là gho, không phải gho là agho. Khi các biến cách số ít và yo theo sau, tất cả các trường âm (gha), ngoại trừ o, được rút thành đoản âm.

Itthiyo tiṭṭhanti, ithyo tiṭṭhanti.

Các người nữ đứng, các người nữ đứng.

98. Ge vā.

98. Hoặc trong ge.

Ge pare gha, ovajjitānaṃ sabbesaṃ dīghānaṃ rasso hoti vā.

Khi ge theo sau, tất cả các trường âm (gha), ngoại trừ o, được tùy chọn rút thành đoản âm.

Bhoti itthi, bhoti itthī, bhotiyo itthī, bhotiyo itthiyo, bhotiyo ithyo, itthiṃ passati.

Này bà, người nữ; này bà, người nữ; này các bà, người nữ; này các bà, các người nữ; này các bà, các người nữ; (anh ta) thấy người nữ.

99. Yaṃ pīto.

99. Yaṃ sau ī.

Yo pasañño īkāro, tato aṃvacanassa yaṃ hoti vā.

Sau nguyên âm ī đã được biết rõ, biến cách aṃ tùy chọn trở thành yaṃ.

Itthiyaṃ passati, ettha ca yanti suttavibhattena ‘‘bujjhassu jinabodhiya’’nti sijjhati. Itthī passati, itthiyo passati, ithyo [Pg.71] passati, itthiyā, ithyā, itthīhi, itthībhi, itthiyā, ithyā, itthīnaṃ, itthiyā, itthimhā, ithyā, itthīhi, itthībhi, itthiyā, ithyā, itthīnaṃ, itthiyā, ithyā, itthiyaṃ, ithyaṃ, itthimhi, itthīsu.

(Anh ta) thấy người nữ (itthiyaṃ). Và ở đây, bằng cách phân chia kinh cú yanti, hình thức “bujjhassu jinabodhiyaṃ” được thành tựu. Người nữ thấy, các người nữ thấy, các người nữ thấy, bởi/của/từ/trong người nữ, bởi/của/từ/trong người nữ, bởi các người nữ, bởi các người nữ, của người nữ, của người nữ, của các người nữ, từ người nữ, từ người nữ, từ người nữ, bởi các người nữ, bởi các người nữ, của người nữ, của người nữ, của các người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong các người nữ.

Nadī sandati, nadī sandanti, nadiyo sandanti.

Sông chảy, các sông chảy, các sông chảy.

Ivaṇṇalope sandhisuttena yakāre pare tavaggassa cavaggo, yassa ca pubbarūpaṃ. Najjo sandanti, nādyekavacanesu najjā kataṃ, najjā deti, najjā apeti, najjā santakaṃ, najjā tiṭṭhati, najjaṃ tiṭṭhati, sesarūpāni itthisadisāni.

Khi nguyên âm i bị lược bỏ, theo quy tắc liên âm, khi yakāra theo sau, nhóm tavagga trở thành nhóm cavagga, và ya được đồng hóa với phụ âm trước. Các sông chảy. Trong các biến cách số ít của nadī, najjā được tạo thành, (ví dụ:) được làm bởi sông, cho đến sông, đi khỏi sông, sở hữu của sông, đứng trong sông, đứng trong sông. Các hình thức còn lại tương tự như itthi.

Evaṃ gacchatī gacchantī, satī santī, asatī asantī, mahatī mahantī, brahmatī brantī, bhotī bhontī, bhavissatī bhavissantī, gamissatī gamissantī, guṇavatī guṇavantī, sīlavatī sīlavantī, satimatī satimantī, sirimatī sirimantī, katavatī katavantī, bhuttāvatī bhuttāvantī, sabbāvatī sabbāvantī, yāvatī yāvantī, tāvatī tāvantī. Kamhi āgame rasso, yāvatikā, tāvatikā.

Tương tự như vậy: gacchatī, gacchantī (đang đi); satī, santī (đang là); asatī, asantī (không là); mahatī, mahantī (vĩ đại); brahmatī, brantī (phạm thiên); bhotī, bhontī (đang là); bhavissatī, bhavissantī (sẽ là); gamissatī, gamissantī (sẽ đi); guṇavatī, guṇavantī (có đức hạnh); sīlavatī, sīlavantī (có giới hạnh); satimatī, satimantī (có chánh niệm); sirimatī, sirimantī (có vinh quang); katavatī, katavantī (đã làm); bhuttāvatī, bhuttāvantī (đã ăn); sabbāvatī, sabbāvantī (tất cả); yāvatī, yāvantī (chừng nào); tāvatī, tāvantī (chừng ấy). Khi tiếp vĩ ngữ ka được thêm vào, có sự rút gọn thành đoản âm: yāvatikā, tāvatikā.

Gāvī, yakkhī, yakkhinī, ārāmikinī, daṇḍapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, paracittavidunī, muṭṭhassatinī, gharaṇī, pokkharaṇī, ācarinī, mātulānī, gahapatānī iccādayo. Nadādi.

Gāvī (bò cái), yakkhī (dạ xoa nữ), yakkhinī (dạ xoa nữ), ārāmikinī (nữ phục vụ tự viện), daṇḍapāṇinī (nữ cầm gậy), daṇḍinī (nữ cầm gậy), bhikkhunī (tỳ khưu ni), paracittavidunī (nữ biết tâm người khác), muṭṭhassatinī (nữ thất niệm), gharaṇī (bà nội trợ), pokkharaṇī (hồ sen), ācarinī (nữ giáo thọ), mātulānī (dì), gahapatānī (nữ gia chủ), vân vân. (Nhóm) Nadādi.

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nêu ra.

100. Najjā yosvāma.

100. Sau najjā, trước yo và su là āma.

Yosu paresu nadiyā ante āmaāgamo hoti vā.

Khi yo hoặc su theo sau, tiếp đầu ngữ āma được tùy chọn thêm vào cuối của nadī.

Najjāyo [Pg.72] sandanti, najjāyo supatitthāyo ti pāḷi, nimijātake pana najjonupariyāyati, nānāpupphadumāyutāti ca najjo cānupariyātīti ca pāḷi, tattha mahāvuttinā sissa ottaṃ.

Các sông chảy, “các sông có bến nước tốt” là một câu Pāli. Tuy nhiên, trong Nimi Jātaka, “najjonupariyāyati”, và “nānāpupphadumāyutāti”, và “najjo cānupariyātīti” là những câu Pāli. Ở đó, theo Mahāvutti, sa trở thành o.

Uṭṭhehi revate supāpakamme, dāsā ca dāsyo ca, anujīvino, bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako, bārāṇasyaṃ ahu rājā, rañño mano ummādantyā niviṭṭho, ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siyaṃ, dārakeva ahaṃ nessaṃ. Brāhmaṇyā paricārake. Tathā yosu pokkharañño. Nādīsu pathabyā, puthabyā, pokkharaññā. Smiṃmhi pathabyā, pathabyaṃ, puthabyā, puthabyaṃ, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vetraññā, vetraññaṃ iccādīni dissanti.

“Hãy trỗi dậy, hỡi Revata, kẻ làm điều ác!”, “và các nam nô, và các nữ tỳ, những người tùy thuộc”, “Tại Bārāṇasī, tâu đại vương, có một vị vua quạ cư ngụ”, “Tại Bārāṇasī có một vị vua”, “Tâm của vua đã an trú nơi nàng Ummādantī”, “Sau khi vui đùa với Ummādantī, ta sẽ là vua xứ Sivi”, “Ta sẽ dẫn cô gái đi”. “những người hầu của bà-la-môn nữ”. Tương tự, trong biến cách yo (số nhiều) có pokkharañño. Trong nhóm Nādī, có pathabyā, puthabyā, pokkharaññā. Trong biến cách smiṃ và mhi, các hình thức như pathabyā, pathabyaṃ, puthabyā, puthabyaṃ, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vetraññā, vetraññaṃ vân vân được thấy.

Īkārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng ī đã kết thúc.

Ukārantitthiliṅgarāsi

Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng u

Silopo, dhenu gacchati, dhenuyo gacchanti, yolope dīgho, dhenū gacchanti, bhoti dhenu, bhoti dhenū, bhotiyo dhenuyo, bhotiyo dhenū, dhenuṃ passati, dhenuyo passati, dhenū passati, dhenuyā, dhenūhi, dhenūbhi, dhenuyā, dhenūnaṃ, dhenuyā, dhenumhā, dhenūhi, dhenūbhi, dhenuyā, dhenūnaṃ, dhenuyā, dhenuyaṃ, dhenumhi, dhenūsu.

Lược bỏ si. Con bò đi, các con bò đi. Khi yo bị lược bỏ, có sự kéo dài thành trường âm: các con bò đi. Này bò, này bò, này các con bò, này các con bò. (Anh ta) thấy con bò, thấy các con bò, thấy các con bò. (Bởi/của/từ/trong) con bò, bởi các con bò, bởi các con bò, của con bò, của các con bò, từ con bò, từ con bò, bởi các con bò, bởi các con bò, của con bò, của các con bò, trong con bò, trong con bò, trong con bò, trong các con bò.

Evaṃ yāgu, kāsu, daddu, kaṇḍu, kacchu, rajju, kareṇu, piyaṅgu, sassu iccādayo. Dhenvādi.

Tương tự như vậy: yāgu (cháo), kāsu (hố), daddu (hắc lào), kaṇḍu (ngứa), kacchu (ghẻ), rajju (dây thừng), kareṇu (voi cái), piyaṅgu (một loại cây leo), sassu (mẹ vợ/chồng), vân vân. (Nhóm) Dhenvādi.

Dhātusaddo [Pg.73] pana pāḷinaye itthiliṅgo, saddasatthanaye pumitthiliṅgo.

Tuy nhiên, từ dhātu trong kinh điển Pāli là nữ tính, trong văn phạm học là nam tính và nữ tính.

Mātu, dhītu, duhitusaddā itthi liṅgā, tesaṃ rūpaṃ pitādigaṇe āgamissati.

Các từ mātu, dhītu, duhitu là nữ tính, hình thức của chúng sẽ được đề cập trong nhóm pitādi.

Ukārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng u đã kết thúc.

Ūkārantitthiliṅgarāsi

Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng ū

Vadhū gacchati, vadhū gacchanti, yosu rasso, vadhuyo gacchanti, bhoti vadhu, bhoti vadhū, bhotiyo vadhū, vadhuyo, vadhuṃ, vadhū, vadhuyo, vadhuyā, vadhūhi, vadhūbhi, vadhuyā, vadhūnaṃ, vadhuyā, vadhumhā, vadhūhi, vadhūbhi, vadhuyā, vadhūnaṃ, vadhuyā, vadhuyaṃ, vadhūsu. Evaṃ jambū, sarabhū, sutanū, nāganāsūrū, saṃhitorū, vāmorū, lakkhaṇūrū, brahmabandhū, bhū, camū iccādayo. Vadhādi.

Nàng dâu đi, các nàng dâu đi. Trong biến cách yo, có sự rút gọn thành đoản âm: các nàng dâu đi. Này nàng dâu, này nàng dâu, này các nàng dâu, các nàng dâu. (Anh ta thấy) nàng dâu, các nàng dâu, các nàng dâu. (Bởi/của/từ/trong) nàng dâu, bởi các nàng dâu, bởi các nàng dâu, của nàng dâu, của các nàng dâu, từ nàng dâu, từ nàng dâu, bởi các nàng dâu, bởi các nàng dâu, của nàng dâu, của các nàng dâu, trong nàng dâu, trong nàng dâu, trong các nàng dâu. Tương tự như vậy: jambū (cây trâm), sarabhū, sutanū (người nữ thân hình đẹp), nāganāsūrū (người nữ có đùi như vòi voi), saṃhitorū (người nữ có đùi tròn trịa), vāmorū (người nữ có đùi đẹp), lakkhaṇūrū (người nữ có đùi tướng tốt), brahmabandhū (bà con của Phạm thiên), bhū (đất), camū (quân đội), vân vân. (Nhóm) Vadhādi.

Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharāti ca kodhanā akataññū cāti ca pāḷiyo, tasmā nīpaccayaṃ vināpi kvaci ūkārantakitakasaddā itthiliṅgā bhavanti.

Các câu Pāli: “Sau khi sanh làm người, tôi (nữ) sẽ là người rộng lượng, không còn keo kiệt” và “và là người hay phẫn nộ và vô ơn”. Do đó, đôi khi các từ phái sinh tận cùng bằng ū cũng là nữ tính ngay cả khi không có tiếp vĩ ngữ nī.

Ūkārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng ū đã kết thúc.

Okārantarāsi

Phần về danh từ tận cùng bằng o

Gosaddo dviliṅgo. Tassa rūpāni kānici dviyatthavasena itthiyampi vattanti pumepi vattanti missakepi vattanti, kānici itthiyaṃ kānici pume. Idha pana sabbāni yāni samodhānetvā dīpiyante.

Từ 'go' là song tánh. Một vài biến cách của nó, do có hai nghĩa, được dùng trong nữ tánh, cũng được dùng trong nam tánh, cũng được dùng trong tánh hỗn hợp; một vài (biến cách) trong nữ tánh, một vài (biến cách) trong nam tánh. Tuy nhiên, ở đây tất cả (các biến cách) nào đó được tập hợp lại và trình bày.

Silopo, gogacchati-ettha ca goti abhinnasaddaliṅgattā goṇotipi yujjati, gāvītipi yujjati.

Sự xóa bỏ 'si'. Và ở đây trong (trường hợp) 'gogacchati', từ 'go' do không phân biệt hình thức từ và tánh, nên có thể hiểu là 'goṇo' (bò đực) và cũng có thể hiểu là 'gāvī' (bò cái).

101. Gossāgasihinaṃsu [Pg.74] gāvagavā.

101. Đối với 'go', (biến đổi thành) 'gāva', 'gavā' trong các biến cách 'ā', 'ga', 'si', 'hi', 'naṃ', 'su'.

Ga, si, hi, naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva, gavādesā honti.

Trong các biến cách ngoại trừ 'ga', 'si', 'hi', 'naṃ', từ 'go' được thay thế bằng 'gāva', 'gavā'.

102. Ubhagohi ṭo.

102. Sau 'ubha' và 'go', (biến cách) là 'ṭo'.

Ubha, gohi yonaṃ ṭo hoti.

Sau 'ubha' và 'go', 'yo' và 'naṃ' được (thay thế) bằng 'ṭo'.

Gāvo, gavo, he go, he gāvo, he gavo, gāvaṃ, gavaṃ.

Gāvo, gavo, hỡi go, hỡi gāvo, hỡi gavo, gāvaṃ, gavaṃ.

103. Gāvumhi.

103. Trong biến cách 'aṃ', (biến đổi thành) 'gāvuṃ'.

Aṃmhi gossa gāvu hoti vā.

Khi 'aṃ' theo sau, 'go' được (thay thế) bằng 'gāvu' một cách tùy chọn.

Gāvuṃ, gāvo, gavo, gāvena, gavena.

104. Nāssā.

104. Đối với 'nā', (biến đổi thành) 'ā'.

Gossa gāva, gavādesato nāvacanassa ā hoti vā.

Sau khi 'go' được thay thế bằng 'gāva', 'gavā', biến cách 'nā' được (thay thế) bằng 'ā' một cách tùy chọn.

Gāvā, gavā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa.

105. Gavaṃ sena.

105. (Biến đổi thành) 'gavaṃ' cùng với 'sa'.

Sena saha gossa gavaṃ hoti vā.

Cùng với 'sa', 'go' được (thay thế) bằng 'gavaṃ' một cách tùy chọn.

Gavaṃ, gonaṃ.

106. Gunnañca naṃnā.

106. Và (biến đổi thành) 'gunnaṃ' cùng với 'naṃ'.

Naṃnā saha gossa gunnañca hoti gavañca.

Cùng với 'naṃ', 'go' được (thay thế) bằng 'gunnaṃ' và cũng bằng 'gavaṃ'.

Gunnaṃ, gavaṃ, gāvasmā, gavasmā, gāvamhā, gavamhā, gāvā, gavā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa, gavaṃ, gonaṃ, gunnaṃ, gavaṃ, gāvasmiṃ, gāvamhi, gāve, gavasmiṃ, gavamhi, gave, gosu, gāvesu, gavesu.

Yosu [Pg.75] gāva, gavādese kate ato yonaṃ ṭā, ṭe ca honti, usabhā rukkhā gāviyo gavā ca. Balagavā dammagavā vā gaṅgāya pāraṃ agamiṃsu. Athāpare patāresi balagāve dammagāve ti pāḷipadāni.

Khi 'gāva', 'gavā' được thay thế (cho 'go') trước 'yo', thì 'yo' trở thành 'ṭā' và 'ṭe'. (Ví dụ:) 'usabhā rukkhā gāviyo gavā ca' (những con bò đực, những cây cối, những con bò cái và những con bò). 'Balagavā dammagavā vā gaṅgāya pāraṃ agamiṃsu' (Những con bò khỏe hoặc những con bò đã được thuần hóa đã đi đến bờ bên kia sông Hằng). 'Athāpare patāresi balagāve dammagāve' (Rồi người khác đã đưa những con bò khỏe, những con bò đã được thuần hóa qua sông) là những từ trong Thánh điển Pāli.

Ettha ca gāvo no paramā mittā, yāsu jāyanti osadhā ti ca, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍoti ca itthiyaṃ vattanti. Gāviyo gavāti ca balagavā dammagavā balagave dammagaveti ca gāvuṃ vā te dammi gāviṃ vā te dammīti ca gavaṃva siṅgino siṅganti ca pume bhavanti. Atittheneva gāvo patāresi, atha kho tā gāvo majjhe gaṅgāya anayabyasanaṃ āpajjiṃsū ti ca annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā, etamatthavasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu teti ca bhaddavasena itthiyaṃ atthavasena missake vattanti. Gunnaṃ ce taramānānaṃ, gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo, sabbā tā ujuṃ gacchantīti ca missake eva. Balagava, dammagavasaddā jaraggava, puṅgava, sagava, paragava, dāragavasaddā viya akārantā samāsasaddātipi yujjati.

Và ở đây, (câu) 'gāvo no paramā mittā, yāsu jāyanti osadhā' (bò là bạn tốt nhất của chúng ta, từ chúng thuốc men được sinh ra) và (câu) 'gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo' (từ bò có sữa, từ sữa có sữa đông, từ sữa đông có bơ tươi, từ bơ tươi có bơ luyện, từ bơ luyện có tinh chất bơ) được dùng trong nữ tánh. (Câu) 'Gāviyo gavā' (những con bò cái và những con bò), và (câu) 'balagavā dammagavā balagave dammagave' (những con bò khỏe, những con bò đã thuần hóa), và (câu) 'gāvuṃ vā te dammi gāviṃ vā te dammī' (tôi cho anh một con bò đực hoặc tôi cho anh một con bò cái), và (câu) 'gavaṃva siṅgino siṅgaṃ' (như sừng của con bò có sừng) thì ở trong nam tánh. (Câu) 'Atittheneva gāvo patāresi, atha kho tā gāvo majjhe gaṅgāya anayabyasanaṃ āpajjiṃsū' (người ấy đã lùa đàn bò qua nơi không phải bến lội, rồi đàn bò ấy đã gặp tai họa giữa dòng sông Hằng), và (câu) 'annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā, etamatthavasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu te' (chúng là loài cho thức ăn, cho sức lực, cho vẻ đẹp và cho hạnh phúc, biết được ý nghĩa này, họ đã không giết bò) được dùng trong nữ tánh theo nghĩa bầy đàn, và trong tánh hỗn hợp theo nghĩa thực chất. (Câu) 'Gunnaṃ ce taramānānaṃ, gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo, sabbā tā ujuṃ gacchanti' (khi đàn bò đang bơi qua, khi đàn bò đang bơi qua, con đầu đàn đi thẳng, tất cả chúng đều đi thẳng) thì chỉ ở trong tánh hỗn hợp. Các từ 'Balagava', 'dammagava' cũng phù hợp là các từ ghép tận cùng bằng 'a' giống như các từ 'jaraggava', 'puṅgava', 'sagava', 'paragava', 'dāragava'.

Missakaṭṭhānesu pana itthibahulattā tā gāvo etā gāvotiādinā itthiliṅgameva dissati.

Tuy nhiên, trong những trường hợp tánh hỗn hợp, do số nhiều là giống cái, nên chỉ thấy nữ tánh qua (các cụm từ) như 'tā gāvo', 'etā gāvo'.

Iti okārantarāsi.

Như vậy là phần (từ) tận cùng bằng 'o'.

Itthiliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần nữ tánh đã kết thúc.

Pulliṅgarāsi

Phần nam tánh

Akāranta pulliṅgapurisādirāsi

Phần nam tánh tận cùng bằng 'a', (nhóm) 'purisa' v.v...

Atha pulliṅgāni dīpiyante.

Bây giờ, các (từ) nam tánh được trình bày.

Sattavidhaṃ pulliṅgaṃ – adantaṃ, ādantaṃ, idantaṃ, īdantaṃ, udantaṃ, ūdantaṃ, odantaṃ.

Nam tánh có bảy loại: tận cùng bằng 'a', tận cùng bằng 'ā', tận cùng bằng 'i', tận cùng bằng 'ī', tận cùng bằng 'u', tận cùng bằng 'ū', tận cùng bằng 'o'.

107. Sisso.

107. Đối với 'si', (biến đổi thành) 'o'.

Ato sissa o hoti pume.

Sau (thân từ tận cùng bằng) 'a', 'si' trở thành 'o' trong nam tánh.

Puriso tiṭṭhati.

Người đàn ông đứng.

108. Ato yonaṃ ṭāṭe.

108. Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị yo được biến thành ā và e.

Ato paṭhamāyonaṃ dutiyāyonañca kamena ṭā, ṭe honti puṃ, napuṃsakesu. Ṭānubandho sabbādesattho.

Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị yo của biến cách thứ nhất và biến cách vị yo của biến cách thứ hai lần lượt trở thành ā và e trong nam tính và trung tính. Chỉ tố ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ.

Purisā tiṭṭhanti.

Những người đàn ông đứng.

‘Gasīna’nti silopo, bho purisa, ‘ayunaṃ vā dīgho’ti dīgho, bho purisā, bhonto purisā, purisaṃ, purise.

Theo quy tắc ‘Gasīnaṃ’, si bị xóa, (ví dụ) bho purisa; theo quy tắc ‘ayunaṃ vā dīgho’, (nguyên âm) được trường hóa, (ví dụ) bho purisā, bhonto purisā; (các ví dụ khác) purisaṃ, purise.

109. Atena.

109. Atena.

Ato nāvacanassa enādeso hoti puṃ, napuṃsakesu.

Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị nā được thay thế bằng ena trong nam tính và trung tính.

Purisena.

110. Suhisvasse.

110. Suhisvasse.

Su, hisu paresu assa e hoti puṃ, napuṃsakesu.

Khi các biến cách vị su và hi theo sau, (nguyên âm) a trở thành e trong nam tính và trung tính.

Purisehi, purisebhi.

111. Suu [Pg.77] sassa.

111. Suu sassa.

Sassa ādimhi sāgamo hoti. Ukāro uccāraṇattho, ñānubandho ādimhīti dīpanattho.

Đối với biến cách vị sa, có sự thêm vào sa ở đầu. Nguyên âm u chỉ dùng để phát âm, chỉ tố ñ có ý nghĩa để chỉ rõ là (thêm vào) ở đầu.

Purisassa, ‘sunaṃhisū’ti dīgho. Purisānaṃ, purisasmā, purisamhā.

Purisassa; theo quy tắc ‘sunaṃhisū’, (nguyên âm) được trường hóa. Purisānaṃ, purisasmā, purisamhā.

112. Smāsmiṃnaṃ.

112. Smāsmiṃnaṃ.

Ato smā, smiṃnaṃ kamena ṭā, ṭe honti puṃ, napuṃsakesu.

Sau (danh từ tận cùng bằng) a, các biến cách vị smā và smiṃ lần lượt trở thành ā và e trong nam tính và trung tính.

Purisā, purisehi, purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisasmiṃ, purisamhi, purise, purisesu.

Evaṃ buddho, dhammo, saṅgho, sakko, devo, satto, naro, goṇo, puṅgavo, jaraggavo, sagavo, paragavo, rājagavo, mātugāmo, orodho, dāroiccādi.

Tương tự như vậy (là các từ): buddho, dhammo, saṅgho, sakko, devo, satto, naro, goṇo, puṅgavo, jaraggavo, sagavo, paragavo, rājagavo, mātugāmo, orodho, dāro, v.v.

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nói đến.

113. Kvace vā.

113. Kvace vā.

Ato sissa kvaci e hoti vā puṃ, napuṃsakesu.

Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị si đôi khi tùy chọn trở thành e trong nam tính và trung tính.

Pume tāva –

Trước hết, trong nam tính –

Vanappagumbe yatha phussitagge, ‘‘ke gandhabbe rakkhase ca nāge, ke kimpurise cāpi mānuse. Ke paṇḍite sabbakāmadade. Dīgharattaṃ bhattā me bhavissati’’. Natthi attakāre natthi parakāre natthi purisakāre, eke ekatthe, same samabhāge, nahevaṃ vattabbe, ke chave siṅgāle, ke chave pāthikaputte iccādi.

Trong lùm cây rừng như ngọn cây trổ hoa, ‘‘Ai là càn-thát-bà, và la-sát, và naga? Ai là khẩn-na-la và cũng là người? Ai là bậc trí giả ban cho mọi ước muốn? Lâu dài thay, người sẽ là chồng của tôi’’. Không có người tự làm, không có người khác làm, không có sự nỗ lực của con người, một trong một ý nghĩa, trong phần bằng nhau, không nên nói như vậy, ai là con chó rừng đáng khinh?, ai là con của người bộ hành đáng khinh?, v.v.

Napuṃsake [Pg.78] pana –

Còn trong trung tính thì –

Bhogavatī nāma mandire, nagare nimmite kañcanamaye iccādi.

Trong cung điện tên là Bhogavatī, trong thành phố được tạo tác bằng vàng, v.v.

Vāti kiṃ? Vanappagumbo.

Tại sao nói `vā`? (Để có dạng) Vanappagumbo.

Kvacīti kiṃ? Puriso.

Tại sao nói `kvaci`? (Để có dạng) Puriso.

Mahāvuttinā paṭhamāyonañca kvaci ṭe hoti. Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti, kvaci yonaṃ pakati hoti, vane vāḷamigā ceva, acchakokataracchayo, bahūhi paripanthayo, kyassa byapathayo assu iccādi.

Theo Mahāvutti, biến cách vị yo của biến cách thứ nhất đôi khi cũng trở thành e. (Ví dụ:) Cả người ngu lẫn bậc trí, sau khi đã lang thang luân hồi, sẽ đi đến chỗ chấm dứt khổ đau. Đôi khi yo giữ nguyên dạng, (ví dụ:) trong rừng có cả thú dữ, gấu, sói, và linh cẩu; bởi nhiều kẻ cướp đường; những con đường nào sẽ là của nó, v.v.

114. Divādito.

114. Divādito.

Divādīhi smiṃno ṭi hoti.

Sau nhóm từ divādi, biến cách vị smiṃ trở thành i.

Divi-devaloketyattho.

Divi có nghĩa là cõi trời.

Ādisaddena asa bhuvi, niccaṃ vāgamo. Ayyasaddamhā mahāvuttinā ālapane ga, yonaṃ ṭo hoti vā. Bho ayyo ayya vā, bhonto ayyo ayyā vā. Sesaṃ purisasamaṃ.

Do từ ādi, as được biến thành bhu, và luôn có sự thêm vào vā. Sau từ ayya, theo Mahāvutti, trong hô cách, yo được biến thành ga và ṭo một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Bho ayyo hoặc ayya, bhonto ayyo hoặc ayyā. Phần còn lại tương tự như purisa.

Purisādirāsi niṭṭhito.

Phần nhóm Purisādi đã xong.

Manogaṇarāsi

Nhóm Manogaṇa

Mano, manā, bho mana, bho manā, bhonto manā.

115. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā.

115. Sau các từ bắt đầu bằng mana, các biến cách đuôi smiṃ, saṃ, nā, smā, naṃ (trở thành) si, so, o, sā, sā.

Tehi smiṃ, sa, aṃ, nā, smānaṃ kamena si, so, o, sā, sā honti vā.

Sau những từ ấy, các biến cách đuôi smiṃ, sa, aṃ, nā, smā lần lượt trở thành si, so, o, sā, sā một cách tùy chọn.

Manaṃ[Pg.79], mano, mane, manena, manasā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmā, manamhā, manasā, manā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmiṃ, manamhi, manasi, mane, manesu.

Manaṃ, mano, mane, manena, manasā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmā, manamhā, manasā, manā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmiṃ, manamhi, manasi, mane, manesu.

Tamo, tapo, tejo, siro, uro, vaco, rajo, ojo, ayo, payo, vayo, saro, yaso, ceto, chando, radhatā, aho iccādi manogaṇo.

Tamo, tapo, tejo, siro, uro, vaco, rajo, ojo, ayo, payo, vayo, saro, yaso, ceto, chando, radhatā, aho, v.v... (là những từ thuộc) nhóm mano.

Idaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ. Kriyākamme odanto, nādīnaṃ sāditā, samāsataddhitamajjhe odanto cāti.

Đây là đặc điểm của nhóm mano. Tận cùng bằng 'o' trong hành động và đối tượng; có 'sā' v.v... cho 'nā' v.v...; và tận cùng bằng 'o' ở giữa các hợp từ và từ phái sinh.

Yo ve dassanti vatvāna, adāne kurute mano, kassapassa vaco sutvā, tapo idha pakrubbati, ceto paricca jānāti, siro te bādhayissāmi iccādi.

Yo ve dassanti vatvāna, adāne kurute mano (Người nào sau khi nói ‘sẽ cho’ lại đặt tâm (mano) vào việc không cho), kassapassa vaco sutvā (sau khi nghe lời nói (vaco) của Kassapa), tapo idha pakrubbati (ở đây thực hành khổ hạnh (tapo)), ceto paricca jānāti (biết rõ bằng tâm (ceto)), siro te bādhayissāmi (ta sẽ làm cho đầu (siro) của ngươi đau đớn), v.v...

Manasā ce pasannena, vippasannena cetasā, vacasā manasā ceva, vandā me te tathāgate. Ekūnatiṃso vayasā, tejasā yasasā jalaṃ, tapasā uttamo satto, ghatena vā bhuñjassu payasā vā, vandāmi sirasā pāde, ye etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā, urasā panudissāmi, ayasā paṭikujjhito iccādi.

Manasā ce pasannena (với tâm (manasā) hoan hỷ), vippasannena cetasā (với tâm (cetasā) trong sáng), vacasā manasā ceva, vandā me te tathāgate (con đảnh lễ các vị Như Lai ấy bằng lời nói (vacasā) và bằng ý (manasā)), Ekūnatiṃso vayasā (hai mươi chín tuổi (vayasā)), tejasā yasasā jalaṃ (tỏa sáng với uy lực (tejasā) và danh tiếng (yasasā)), tapasā uttamo satto (chúng sanh tối thượng nhờ khổ hạnh (tapasā)), ghatena vā bhuñjassu payasā vā (hãy ăn với bơ sữa hoặc với sữa (payasā)), vandāmi sirasā pāde (con cúi đầu (sirasā) đảnh lễ đôi chân), ye etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā (những ai phụng sự các vị ấy, bằng ý muốn (chandasā) hoặc bằng của cải), urasā panudissāmi (tôi sẽ đẩy ra bằng ngực (urasā)), ayasā paṭikujjhito (bị úp bằng (nồi) sắt (ayasā)), v.v...

Na mayhaṃ manaso piyo, cetaso parivitakko udapādi, cetaso samannāhāro, sādhu khalu payaso pānaṃ, sāvittī chandaso mukhaṃ iccādi.

Na mayhaṃ manaso piyo (không vừa ý (manaso) của tôi), cetaso parivitakko udapādi (sự suy tầm của tâm (cetaso) đã khởi lên), cetaso samannāhāro (sự chú ý của tâm (cetaso)), sādhu khalu payaso pānaṃ (thật tốt thay việc uống sữa (payaso)), sāvittī chandaso mukhaṃ (kinh Sāvittī là đứng đầu của các thể thơ (chandaso)), v.v...

Sādhukaṃ [Pg.80] manasi karotha, etamatthaṃ cetasi sannidhāya, sirasi añjaliṃ katvā, urasilomo, pāpaṃ akāsi rahasi iccādi.

Sādhukaṃ manasi karotha (hãy chú tâm (manasi) kỹ lưỡng), etamatthaṃ cetasi sannidhāya (sau khi đặt vấn đề này vào trong tâm (cetasi)), sirasi añjaliṃ katvā (sau khi chắp tay trên đầu (sirasi)), urasilomo (lông ở ngực (urasi)), pāpaṃ akāsi rahasi (đã làm điều ác ở nơi kín đáo (rahasi)), v.v...

Manodhātu, manomayaṃ, tamokhandhaṃ padālayi, tapodhano, tejodhātu, siroruhā kesā, saroruhaṃ padumaṃ, rajoharaṇaṃ vatthaṃ, ojoharaṇā sākhā, ayopatto, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti, yasodharā devī, cetoyuttā dhammā, chandovicitipakaraṇaṃ, rahogato cintesi, ahorattānamaccaye iccādi.

Manodhātu (ý giới), manomayaṃ (do ý tạo), tamokhandhaṃ padālayi (đã phá tan khối u ám), tapodhano (người có khổ hạnh là tài sản), tejodhātu (hỏa đại), siroruhā kesā (tóc mọc trên đầu), saroruhaṃ padumaṃ (hoa sen mọc trong hồ), rajoharaṇaṃ vatthaṃ (vải lau bụi), ojoharaṇā sākhā (nhánh cây hút nhựa), ayopatto (bình bát sắt), vayoguṇā anupubbaṃ jahanti (các đặc tính của tuổi tác lần lượt từ bỏ), yasodharā devī (công chúa Yasodharā), cetoyuttā dhammā (các pháp tương ưng với tâm), chandovicitipakaraṇaṃ (luận về phân tích thi luật), rahogato cintesi (đi đến nơi vắng vẻ và suy nghĩ), ahorattānamaccaye (khi ngày và đêm trôi qua), v.v...

Mahāvuttinā ahamhā smiṃno ni ca u ca hoti, tadahani, tadahu. Rahamhā smiṃno o hoti, mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisīdati, raho tiṭṭhati, raho manteti.

Theo Mahāvutti, sau từ aha, biến cách đuôi smiṃ trở thành ni và u, (ví dụ:) tadahani, tadahu. Sau từ raha, biến cách đuôi smiṃ trở thành o, (ví dụ:) mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisīdati (một người đàn ông ngồi riêng với một người đàn bà), raho tiṭṭhati (đứng ở nơi riêng), raho manteti (bàn bạc ở nơi riêng).

Manogaṇarāsi niṭṭhito.

Nhóm Manogaṇa đã kết thúc.

Manādigaṇarāsi

Nhóm Manādigaṇa

116. Kodhādīhi.

116. Sau các từ bắt đầu bằng kodha.

Etehi nāvacanassa sā hoti vā.

Sau những từ này, biến cách đuôi nā của công cụ cách số ít tùy chọn trở thành sā.

Kodhasā, kodhena, atthasā, atthena.

117. Nāssa sā.

117. Nā (biến thành) sā.

Padādīhi nāvacanassa sā hoti vā.

Sau các từ bắt đầu bằng pada, biến cách đuôi nā của công cụ cách số ít tùy chọn trở thành sā.

Padasā, padena, bilasā, bilena.

118. Padādīhi [Pg.81] si.

118. Sau các từ bắt đầu bằng pada, (có) si.

Padādīhi smiṃno si hoti vā.

Sau các từ bắt đầu bằng pada, biến cách đuôi smiṃ của vị trí cách số ít tùy chọn trở thành si.

Padasi, pade, bilasi, bile.

Tattha kodhādiko pulliṅgo, padādiko napuṃsako. Tattha keci saddā samāsa, taddhitamajjhe odantā honti, āpodhātu, āpomayaṃ, vāyodhātu, vāyomayaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ, anuyanti disodisaṃ iccādi.

Trong đó, nhóm kodha thuộc nam tính, nhóm pada thuộc trung tính. Trong đó, một số từ tận cùng bằng 'o' ở giữa các hợp từ và từ phái sinh, (ví dụ:) āpodhātu (thủy đại), āpomayaṃ (làm bằng nước), vāyodhātu (phong đại), vāyomayaṃ (làm bằng gió), jīva tvaṃ saradosataṃ (bạn hãy sống trăm mùa thu), anuyanti disodisaṃ (họ đi từ phương này đến phương khác), v.v...

Keci nāssa sādesaṃ labhanti, kodhasā usunā vijjhi, daḷhaṃ gaṇhāhi thāmasā, padasāva agamāsi, mākāsi mukhasā pāpaṃ, saccena danto damasā upeto-damasāti indriyadamanena, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ, vegasā gantvāna, āyusā ekaputtamanurakkhe iccādi.

Một số từ nhận sự biến đổi sā cho nā, (ví dụ:) kodhasā usunā vijjhi (bắn mũi tên bằng sự tức giận (kodhasā)), daḷhaṃ gaṇhāhi thāmasā (hãy nắm giữ chặt bằng sức mạnh (thāmasā)), padasāva agamāsi (đã đi bộ (padasā)), mākāsi mukhasā pāpaṃ (đừng làm điều ác bằng miệng (mukhasā)), saccena danto damasā upeto (được chế ngự bằng sự thật, được trang bị bằng sự tự chủ (damasā)) - damasā có nghĩa là bằng sự chế ngự các giác quan, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ (trong sạch, cao quý, có hương vị (rasasā)), vegasā gantvāna (sau khi đi với tốc độ (vegasā)), āyusā ekaputtamanurakkhe (như bảo vệ đứa con duy nhất bằng mạng sống (āyusā)), v.v...

Keci smiṃno syādesaṃ labhanti, padasi, bilasi iccādi.

Một số từ nhận sự biến đổi si cho smiṃ, (ví dụ:) padasi, bilasi, v.v...

Kehici mahāvuttinā nā, smānaṃ so hoti, atthaso, akkharaso, suttaso, byañjanaso, hetuso, yoniso, upāyaso, ṭhānaso, dīghaso, oraso, bahuso, puthuso, mattaso, bhāgaso iccādi.

‘‘Padaso dhammaṃ vāceyya, bilaso vibhajitvā nisinno assa’’ iccādīsu pana vicchāyaṃ sopaccayo.

Yadā pana samāsante mahāvuttinā syādīsu vibhattīsu sāgamo hoti, tadā purisādigaṇopi hoti, byāsattamanaso, abyaggamanaso, putto jāto acetaso, sumedhaso, bhūrimedhaso iccādi.

Iti manādigaṇarāsi.

Guṇavādigaṇarāsi

119. Ntussa.

Simhi [Pg.82] ntussa ṭā hoti.

Guṇavā tiṭṭhati.

120. Yvādo ntussa.

Yoādīsu ntussa attaṃ hoti.

Guṇavantā tiṭṭhanti.

121. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame.

Paṭhame yomhi savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ nto hoti.

Guṇavanto tiṭṭhanti.

122. Ṭaṭāaṃ ge.

Ge pare savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ ṭa, ṭā, aṃ honti.

Bho guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ, bhonto guṇavantā, bhonto guṇavanto, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena.

123. Totātitā sasmāsmiṃnāsu.

Sa, smā, smiṃ, nāsu savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ kamena to, tā,ti, tā honti vā.

Guṇavatā, guṇavantehi, guṇavantebhi, guṇavantassa, guṇavato.

124. Naṃmhi [Pg.83] taṃ vā.

Naṃmhi savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ taṃ hoti vā.

Guṇavantānaṃ, guṇavataṃ, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantā, guṇavatā, guṇavantehi, guṇavantebhi, guṇavantassa, guṇavato, guṇavantānaṃ, guṇavataṃ, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavati, guṇavante, guṇavantesu.

Evaṃ bhagavā, sīlavā, paññavā, balavā, dhanavā, vaṇṇavā, bhogavā, sutavā iccādi. Ettha ca ālapane bhagavāti niccaṃ dīgho.

Sabbāvā, sabbāvanto, sabbāvantaṃ, sabbāvante, sabbāvantena, sabbāvatā, sabbāvantehi…pe… sabbāvantesu.

Evaṃ yāvā, yāvanto, tāvā, tāvanto, ettāvā, ettāvanto, kiṃvā, kiṃvanto, kittāvā, kittāvanto iccādi. Tathā bhojanaṃ bhuttavā, bhuttavanto, dhammaṃ buddhavā, buddhavanto, kammaṃ katavā, katavanto iccādi ca.

Satimā, satimantā, satimanto, bho satima, bho satimā, bho satimaṃ, bhonto satimantā, bhonto satimanto, satimantaṃ, satimante, satimantena, satimatā, satimantehi, satimantebhi, satimantassa, satimato, satimantānaṃ, satimataṃ, satimantasmā, satimantamhā, satimantā, satimatā, satimantehi, satimantebhi, satimantassa, satimato, satimantānaṃ, satimataṃ, satimantasmiṃ, satimantamhi, satimati, satimante, satimantesu.

Evaṃ matimā, gatimā, pāpimā, jātimā, bhāṇumā, āyumā, āyasmā, sirimā, hirimā, dhitimā, kittimā, iddhimā, jutimā[Pg.84], mutimā, thutimā, buddhimā, cakkhumā, bandhumā, gomā iccādi.

Visesavidhānamuccate.

125. Himavato vā o.

Simhi himavantasaddassa o hoti vā. ‘Gasīna’nti lopo.

Trong biến cách si, nta của himavanta được đổi thành o một cách tùy chọn. ‘Gasīna’nti là sự lược bỏ.

Himavanto pabbato, himavā pabbato.

126. Ntassa ca ṭa vaṃse.

126. Và nta được đổi thành ṭa trong các biến cách aṃ và sesu.

Aṃ, sesu ntassa ca ntussa ca sabbassa ṭa hoti vā.

Trong các biến cách aṃ, sesu, toàn bộ nta và ntu được đổi thành ṭa một cách tùy chọn.

‘‘Ajjhogāhetvā himava’’nti pāḷi. Satimaṃ, bandhumaṃ, guṇavassa, satimassa, bandhumassa.

Câu Pāḷi: ‘‘Ajjhogāhetvā himava’’. Satimaṃ, bandhumaṃ, guṇavassa, satimassa, bandhumassa.

Mahāvuttinā kvaci simhi ge ca pare ntussa attaṃ hoti, ‘‘atulo nāma nāmena, paññavanto jutindharo’’ti ca ‘‘gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isī’’ti ca ‘‘cakkhumanto mahāyaso’’ti ca ‘‘tuyhaṃ pitā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’ti ca pāḷī.

Theo Mahāvutti, đôi khi trong biến cách si và ge đi sau, ntu được đổi thành a. Các câu Pāḷi: ‘‘atulo nāma nāmena, paññavanto jutindharo’’, và ‘‘gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isī’’, và ‘‘cakkhumanto mahāyaso’’, và ‘‘tuyhaṃ pitā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’.

Paṭhamāyomhi kvaci ntussa ṭa hoti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti, etha tumhe āvuso sīlavā hotha, cakkhumā andhakā honti, ye itthīnaṃ vasaṃ gatā, saṃsuddhapaññā kusalā mutimā bhavanti.

Trong biến cách yo của cách thứ nhất, đôi khi ntu được đổi thành ṭa. (Ví dụ:) vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti, etha tumhe āvuso sīlavā hotha, cakkhumā andhakā honti, ye itthīnaṃ vasaṃ gatā, saṃsuddhapaññā kusalā mutimā bhavanti.

Iti guṇavādigaṇarāsi.

Đây là nhóm các từ như guṇavanta.

Gacchantādigaṇarāsi

Nhóm các từ như gacchanta.

127. Ntassaṃ simhi.

127. aṃ thay thế cho nta trong biến cách si.

Simhi [Pg.85] ntassa aṃ hoti vā. Silopo.

Trong biến cách si, nta được đổi thành aṃ một cách tùy chọn. Si bị lược bỏ.

Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā, gacchanto, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, bhonto gacchantā, bhonto gacchanto, gacchantaṃ, gacchante, gacchantena, gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi, gacchantassa, gacchato, gacchantānaṃ, gacchataṃ, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantā, gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi, gacchantassa, gacchato, gacchantānaṃ, gacchataṃ, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchati, gacchante, gacchantesu.

Evaṃ karaṃ, kubbaṃ, caraṃ, cavaṃ, jayaṃ, jahaṃ, jānaṃ, jiraṃ, dadaṃ, dahaṃ, juhaṃ, suṇaṃ, pacaṃ, saraṃ, bhuñjaṃ, muñcaṃ, sayaṃ, saraṃ, haraṃ, tiṭṭhaṃ, bhavissaṃ, karissaṃ, gamissaṃ iccādi.

Tương tự: karaṃ, kubbaṃ, caraṃ, cavaṃ, jayaṃ, jahaṃ, jānaṃ, jiraṃ, dadaṃ, dahaṃ, juhaṃ, suṇaṃ, pacaṃ, saraṃ, bhuñjaṃ, muñcaṃ, sayaṃ, saraṃ, haraṃ, tiṭṭhaṃ, bhavissaṃ, karissaṃ, gamissaṃ, v.v...

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nêu ra.

‘Ntassa ca ṭa vaṃse’ti aṃ, sesu ntassa ṭattaṃ, yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati. Kiccānukrubbassa kareyya kiccaṃ – anukrubbassāti puna karontassa.

Theo quy tắc ‘Ntassa ca ṭa vaṃse’, trong các biến cách aṃ và sesu, nta được đổi thành ṭa. (Ví dụ:) yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati. Kiccānukrubbassa kareyya kiccaṃ – anukrubbassāti có nghĩa là puna karontassa (của người làm lại).

Mahāvuttinā paṭhamāyomhi ca savibhattissa ntassa aṃ hoti, api nu tumhe ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharatha, kasaṃ khettaṃ bījaṃ vapaṃ, dhanaṃ vindanti māṇavā, bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ.

Theo Mahāvutti, và trong biến cách yo của cách thứ nhất, nta cùng với biến cách của nó được đổi thành aṃ. (Ví dụ:) api nu tumhe ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharatha, kasaṃ khettaṃ bījaṃ vapaṃ, dhanaṃ vindanti māṇavā, bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ.

128. Mahantārahantānaṃ ṭā vā.

128. Đối với mahanta và arahanta, ṭā được dùng một cách tùy chọn.

Simhi etesaṃ ntassa ṭā hoti vā.

Trong biến cách si, nta của những từ này được đổi thành ṭā một cách tùy chọn.

Mahā[Pg.86], mahaṃ, mahanto, mahantā, mahanto, bho maha, bho mahā, bho mahaṃ, bhonto mahantā, bhonto mahanto, mahantaṃ.

Mahā, mahaṃ, mahanto, mahantā, mahanto, bho maha, bho mahā, bho mahaṃ, bhonto mahantā, bhonto mahanto, mahantaṃ.

‘Ntassa ca ṭa vaṃse’ti aṃmhi ntassa ṭattaṃ, ‘‘sumahaṃ puraṃ, parikkhipissa’’nti pāḷi-suṭṭhu mahantaṃ bārāṇasipuranti attho. Sesaṃ gacchantasamaṃ.

Theo quy tắc ‘Ntassa ca ṭa vaṃse’, trong biến cách aṃ, nta được đổi thành ṭa. Câu Pāḷi: ‘‘sumahaṃ puraṃ, parikkhipissa’’ – có nghĩa là suṭṭhu mahantaṃ bārāṇasipuraṃ (thành phố Bārāṇasī rất lớn). Phần còn lại tương tự như gacchanta.

Arahā tiṭṭhati. ‘Ntassaṃ simhī’ti simhi ntassa aṃ, arahaṃ sugato loke, arahaṃ sammāsambuddho, arahantā, arahanto, arahantaṃ, arahante, arahantena, arahatā, arahantehi, arahantebhi, arahantassa, arahato, arahantānaṃ, arahataṃ iccādi.

Arahā tiṭṭhati. Theo quy tắc ‘Ntassaṃ simhī’, trong biến cách si, nta được đổi thành aṃ. (Ví dụ:) arahaṃ sugato loke, arahaṃ sammāsambuddho. (Biến cách:) arahantā, arahanto, arahantaṃ, arahante, arahantena, arahatā, arahantehi, arahantebhi, arahantassa, arahato, arahantānaṃ, arahataṃ, v.v...

Mahāvuttinā brahmantassa ca ntassa ṭā hoti simhi, brahā, brahanto, brahantā, brahanto, brahantaṃ, brahante iccādi.

Theo Mahāvutti, nta của brahmanta cũng được đổi thành ṭā trong biến cách si. (Ví dụ:) brahā, brahanto, brahantā, brahanto, brahantaṃ, brahante, v.v...

‘‘Sā parisā mahā hoti, sā senā dissate mahā’’ti ca ‘‘mahā bhante bhūmicālo’’ti ca ‘‘mahā te upāsaka pariccāgo’’ti ca ‘‘mahā me bhayamāgata’’nti ca ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti ca ‘‘mahāssa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā, mahāssa honti parivārā bhikkhū bhikkhuniyo’’ti ca ‘‘mahā vahanti dudiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā’’ti ca pāḷī. Atra mahāsaddo nipātapaṭirūpakopi siyā.

Các câu Pāḷi: ‘‘Sā parisā mahā hoti, sā senā dissate mahā’’, và ‘‘mahā bhante bhūmicālo’’, và ‘‘mahā te upāsaka pariccāgo’’, và ‘‘mahā me bhayamāgata’’, và ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’, và ‘‘mahāssa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā, mahāssa honti parivārā bhikkhū bhikkhuniyo’’, và ‘‘mahā vahanti dudiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā’’. Ở đây, từ mahā cũng có thể là một bất biến từ.

129. Bhūto.

129. Từ gốc bhū.

Bhūdhātusiddhato ntassa aṃ hoti simhi. Suddhe niccaṃ, upapade aniccaṃ.

Đối với (phân từ) được hình thành từ gốc bhū, nta được đổi thành aṃ trong biến cách si. (Quy tắc này) luôn áp dụng khi không có tiếp đầu ngữ, và tùy chọn khi có tiếp đầu ngữ.

Bhavaṃ [Pg.87] tiṭṭhati, sampattiṃ anubhavaṃ, anubhavanto, taṇhaṃ abhibhavaṃ, abhibhavanto, dukkhaṃ paribhavaṃ, paribhavanto tiṭṭhati, bhavantā, bhavanto, he bhavanta, he bhavantā, he bhavanto, he bhava, he bhavā, he bhavaṃ. ‘‘Kacci bhavaṃ abhiramasi araññe’’ti pāḷi.

Bhavaṃ tiṭṭhati, sampattiṃ anubhavaṃ, anubhavanto, taṇhaṃ abhibhavaṃ, abhibhavanto, dukkhaṃ paribhavaṃ, paribhavanto tiṭṭhati, bhavantā, bhavanto, he bhavanta, he bhavantā, he bhavanto, he bhava, he bhavā, he bhavaṃ. Câu Pāḷi: ‘‘Kacci bhavaṃ abhiramasi araññe’’.

He bhavantā, he bhavanto, bhavantaṃ, bhavante, bhavantena, bhavatā, bhavantehi, bhavantebhi, bhavantassa, bhavato, bhavantānaṃ, bhavataṃ, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantā, bhavatā, bhavantehi, bhavantebhi, bhavantassa, bhavato, bhavantānaṃ, bhavataṃ, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavati, bhavante, bhavantesu.

130. Bhavato vā bhonto gayonāse.

130. bhavanta được đổi thành bhonto một cách tùy chọn trong các biến cách ga, yo, nā, se.

Ga, yo, nā, sesu bhavantassa bhonto hoti vā. Suttavibhattena aṃ, hi, naṃ, smādīsu ca.

Trong các biến cách ga, yo, nā, và sesu, bhavanta được đổi thành bhonto một cách tùy chọn. Theo sự phân chia của kinh, (quy tắc này) cũng áp dụng cho aṃ, hi, naṃ, smā, v.v...

Bhontā, bhonto, he bhonta, he bhontā, he bhonto, bhontaṃ, bhonte, bhontena, bhotā, bhontehi, bhontebhi, bhontassa, bhoto, bhontānaṃ, bhotaṃ, bhontasmā, bhontamhā, bhontā, bhotā, bhontehi, bhontebhi, bhontassa, bhoto, bhontānaṃ, bhotaṃ, bhontasmiṃ, bhontamhi, bhoti, bhonte, bhontesu.

Bho, bhanteti dve vuddhiatthe siddhā āmantanatthe nipātā eva, tehi paraṃ ga, yonaṃ lopo, ito bho sugatiṃ gaccha, ummujjabho puthusile, kuto nu āgacchatha bho tayo janā, passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, ehi bhante khamāpehi, so te bhikkhū khamāpesi ‘‘khamatha bhante’’ti. Tathā bhaddante, bhaddantāti dve ‘‘tuyhaṃ bhaddaṃ hotu[Pg.88], tumhākaṃ bhaddaṃ hotū’’ti atthe siddhā āmantananipātāva, ‘‘bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā. Bhaddanta, bhadantasaddā pana purisādigaṇikā eva.

Santasaddo pana sappurise vijjamāne samāne ca pavatto idha labbhati. Sameti asatā asaṃ. Saṃ, santo, santā, santo, bhosanta, bhosantā, bhosa, bho sā, bho saṃ vā, bhonto santā, bhonto santo. Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Sante, santena, satā.

131. Sato sabba bhe.

Bhe pare santassa sabaādeso hoti vā.

Santehi, santebhi, sabbhi, santassa, sato, santānaṃ, sataṃ, santasmā, santamhā, santā, satā, santehi, santebhi, sabbhi, santassa, sato, santānaṃ, sataṃ, santasmiṃ, santamhi, sati, sante, santesu. Santo sappurisā loke, dūresanto pakāsenti, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ, pahusanto na bharati.

Khede nirodhe ca pavatto santo purisādigaṇādiko, dīghaṃ santassa yojanaṃ, santā honti samitā niruddhā iccādi.

Iti gacchantādigaṇarāsi.

Rājādiyuvādigaṇarāsi

132. Rājādiyuvādīhā.

Rājādīhi [Pg.89] yuvādīhi ca sissa ā hoti.

Rājā gacchati.

133. Yonamāno.

Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno hoti vā.

Rājāno.

Vāti kiṃ? Caturo ca mahārājā.

Bho rāja, bho rājā, bhonto rājāno.

134. Vaṃmhānaṅ.

Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi.

Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno, caturo ca mahārāje.

135. Nāsmāsu raññā.

Nā, smāsu rājassa raññā hoti vā.

Raññā, rājena.

136. Rājassi nāmhi.

Nāmhi rājassa i hoti.

Rājinā.

137. Sunaṃhisvu.

Su[Pg.90], naṃ, hisu rājassa uhoti vā.

Rājūhi, rājūbhi, rājehi, rājebhi.

138. Raññoraññassarājino se.

Separe savibhattissa rājassa rañño, raññassa, rājino honti vā.

Rañño, raññassa, rājino.

Của đức vua, của đức vua, của đức vua.

Vāti kiṃ? Rājassa.

Do 'vā' (hoặc là) thì sao? (Là dạng) Rājassa.

Rājūnaṃ, rājānaṃ.

Của các đức vua, của các đức vua.

139. Rājassa raññaṃ.

139. Của đức vua, của các đức vua.

Naṃmhi rājassa raññaṃ hoti vā.

Khi có 'naṃ', của (thân từ) 'rāja' trở thành 'raññaṃ' một cách tùy chọn.

Raññaṃ, rājasmā, rājamhā, raññā, rājūhi, rājūbhi, rājehi, rājebhi, rañño, raññassa, rājino, rājassa vā, rājūnaṃ, rājānaṃ, raññaṃ.

Của các vua, từ vua, từ vua, bởi vua, bởi các vua, bởi các vua, bởi các vua, bởi các vua, của vua, của vua, của vua, hoặc của vua, của các vua, của các vua, của các vua.

140. Smiṃmhi raññerājini.

140. Khi có 'smiṃ', (các dạng là) raññe, rājini.

Smiṃmhi savibhattissa rājassa raññe, rājini honti vā.

Khi có 'smiṃ', của (từ) 'rāja' cùng với biến cách của nó, các dạng 'raññe', 'rājini' xuất hiện một cách tùy chọn.

Raññe, rājini, rājasmiṃ, rājamhi, rājūsu, rājesu.

Tại vua, tại vua, tại vua, tại vua; tại các vua, tại các vua.

141. Samāse vā.

141. Trong hợp thể, một cách tùy chọn.

Samāsaṭṭhāne sabbe te ādesā vikappena honti.

Ở vị trí của hợp thể, tất cả những sự thay thế đó xảy ra một cách tùy chọn.

Cattāro mahārājā, cattāro mahārājāno, devarājānaṃ, devarājaṃ, devarājāno, devarāje, cattāro ca mahārāje[Pg.91], maṇimhi passa nimmitaṃ, kāsiraññā, kāsirājena, devarājūhi, devarājehi, kāsirañño, kāsirājassa, devarājūnaṃ, devarājānaṃ…pe… kāsiraññe, kāsirāje, devarājūsu, devarājesu.

Bốn vị đại vương, bốn vị đại vương, của các thiên vương, vị thiên vương, các thiên vương, các thiên vương, và bốn vị đại vương, hãy xem vật được hóa hiện trong viên ngọc, bởi vua xứ Kāsi, bởi vua xứ Kāsi, bởi các thiên vương, bởi các thiên vương, của vua xứ Kāsi, của vua xứ Kāsi, của các thiên vương, của các thiên vương... vân vân... tại vua xứ Kāsi, tại vua xứ Kāsi, tại các thiên vương, tại các thiên vương.

Mahāvuttinā rājato yonaṃ ino hoti, ‘‘samantapāsādikā nāma, soḷasāsiṃsu rājino, ekūnatiṃse kappamhi, ito soḷasarājino, kusarājaṃ mahabbalaṃ, sālarājaṃva pupphitaṃ, uḷurājaṃva sobhitaṃ, caturo ca mahārāje, yudhañcayo anuññāto, sabbadattena rājinā, tadā adāsi maṃ tāto, bimbisārassa rājino, nikkhamante mahārāje, pathavī sampakampatha’’ iccādīni pāḷipadāni.

Theo Mahāvutti, sau 'rāja', 'ino' là dạng thay thế cho 'yonaṃ'. (Ví dụ:) «tên là Samantapāsādikā, đã có mười sáu vị vua, trong kiếp thứ hai mươi chín, từ đây có mười sáu vị vua, vua Kusa, vị có đại lực, như cây sala chúa đang trổ hoa, như vua các vì sao đang tỏa sáng, và bốn vị đại vương, Yudhañcaya đã được cho phép bởi vua Sabbadatta, khi ấy, cha đã gả tôi cho vua Bimbisāra, khi vị đại vương xuất gia, quả đất đã rung chuyển» là những câu Pāḷi v.v...

Brahmā, brahmāno, bho brahma, bho brahmā. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa ettaṃ, bho brahme, bhonto brahmāno, brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno.

Phạm thiên, các Phạm thiên; Này Phạm thiên, này các Phạm thiên. Do (quy tắc) 'ghabrahmāditve', 'a' của 'gha' biến thành 'e', (nên có dạng) Này Phạm thiên; Này các Phạm thiên; Phạm thiên, Phạm thiên, các Phạm thiên (đối cách).

142. Nāmhi.

142. Khi có 'nā'.

Nāmhi brahmassa uhoti vā.

Khi có 'nā', (âm cuối) của 'brahma' trở thành 'u' một cách tùy chọn.

Brahmunā, brahmena, brahmehi, brahmebhi.

Bởi Phạm thiên, bởi Phạm thiên; bởi các Phạm thiên, bởi các Phạm thiên.

143. Brahmassu vā.

143. Của 'brahma' là 'u' một cách tùy chọn.

Sa, naṃsu brahmassa u hoti vā.

Khi có 'sa' và 'naṃ', (âm cuối) của 'brahma' trở thành 'u' một cách tùy chọn.

144. Jhalā sassa no.

144. Sau 'jha' và 'la', 'sa' biến thành 'no'.

Jha, lato sassa no hoti.

Sau 'jha' và 'la', 'sa' (của sở thuộc cách) biến thành 'no'.

Brahmuno, brahmassa, brahmūnaṃ, brahmānaṃ.

Của Phạm thiên, của Phạm thiên; của các Phạm thiên, của các Phạm thiên.

145. Smā [Pg.92] nāva brahmā ca.

145. Sau 'brahma', 'smā' cũng giống như 'nā'.

Attā’tumehi ca brahmato ca smāssa nā viya rūpaṃ hoti.

Sau 'atta', 'tuma' và 'brahma', dạng của 'smā' giống như của 'nā'.

Brahmunā, brahmasmā, brahmamhā, brahmuno, brahmassa, brahmūnaṃ, brahmānaṃ. ‘Kammādito’ti suttena smiṃno ni hoti, brahmasmiṃ, brahmamhi, brahmani, brahme, brahmesu.

Bởi Phạm thiên, từ Phạm thiên, từ Phạm thiên, của Phạm thiên, của Phạm thiên, của các Phạm thiên, của các Phạm thiên. Theo quy tắc 'kammādito', 'ni' là dạng thay thế cho 'smiṃ', (nên có các dạng) brahmasmiṃ, brahmamhi, brahmani, brahme, brahmesu.

Attā, attāno, bho atta, bho attā, bhonto attāno, attānaṃ, attaṃ, attāno. ‘Nāsseno’ti vikappena nāssa enattaṃ, attanā, attena.

Tự ngã, các tự ngã; Này tự ngã, này tự ngã, này các tự ngã; Tự ngã, tự ngã, các tự ngã (đối cách). Do (quy tắc) 'nāsseno', 'nā' biến thành 'ena' một cách tùy chọn, (nên có dạng) attanā, attena.

146. Suhisvanaka.

146. Trong 'su' và 'hi', (cuối từ là) 'anaka'.

Su, hisu attā’tumānaṃ anto anaka hoti.

Khi có 'su' và 'hi', âm cuối của 'atta' và 'tuma' là 'anaka'.

Attanehi, attanebhi, attehi, attebhi.

Bởi các tự ngã, bởi các tự ngã, bởi các tự ngã, bởi các tự ngã.

147. Nottātumā.

147. Dạng 'no' không áp dụng cho 'atta' và 'tuma'.

Attā’tumato sassa no hoti.

Sau (gốc từ) attā và ātuma, biến cách từ sa được đổi thành no.

Attano, attassa, attānaṃ, attasmā, attamhā, attā, attanā, attanehi, attanebhi, attehi, attebhi, attano, attassa, attānaṃ, attasmiṃ, attamhi, attani, atte, attesu, attanesu.

Samāse pana purisādirūpaṃ hoti, pahito attā etenāti pahitatto, pahitattā, pahitattaṃ, pahitatte, pahitattena, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmā, pahitattamhā, pahitattā, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmiṃ, pahitattamhi, pahitatte, pahitattesu.

Tuy nhiên trong hợp thể từ, (danh từ attan) có hình thức giống như purisa v.v... (Ví dụ:) pahitatto (người có tâm được sai khiến) là do (câu) ‘pahito attā etena’ (tâm được sai khiến bởi người này). (Biến cách của pahitatta:) pahitattā, pahitattaṃ, pahitatte, pahitattena, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmā, pahitattamhā, pahitattā, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmiṃ, pahitattamhi, pahitatte, pahitattesu.

Ātumā[Pg.93], ātumāno, ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno, ātumanā, ātumena, ātumanehi, ātumanebhi, ātumano, ātumassa, ātumānaṃ iccādi.

Ātumā, ātumāno, ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno, ātumanā, ātumena, ātumanehi, ātumanebhi, ātumano, ātumassa, ātumānaṃ, v.v...

Sakhā tiṭṭhati.

Người bạn đứng.

148. Āyo no ca sakhā.

148. Sau (gốc từ) sakhā, ā và yo được đổi thành no.

Sakhato yonaṃ āyo ca no ca honti vā āno ca.

Sau (gốc từ) sakhi, các biến cách từ yo và ā tùy ý được đổi thành no và āno.

Sakhāno, sakhāyo.

149. Nonāsesvi.

149. Nonāsesvi.

No, nā, sesu sakhantassa i hoti vā.

Khi các biến cách từ no, nā, sesu theo sau, nguyên âm cuối của (gốc từ) sakhi tùy ý được đổi thành i.

Sakhino.

Suttavibhattena ttapaccayamhi ittaṃ, ‘‘sakhittaṃ kareyya, sakhittaṃ na kareyyā’’ti pāḷī.

Với hậu tố tta, (sakhi) trở thành ittaṃ theo biến cách của sutta. Pāli có câu: ‘sakhittaṃ kareyya, sakhittaṃ na kareyyā’ti (nên kết bạn, không nên kết bạn).

150. Yosvaṃhismānaṃsvāraṅa.

150. Yosvaṃhismānaṃsvāraṅa.

Yosu aṃ, hi, smā, naṃsu sakhantassa āraṅa hoti. ‘Ṭoṭe vā’ti suttena ārādesato yonaṃ kamena ṭo, ṭe honti.

Khi các biến cách từ yo, su, aṃ, hi, smā, naṃ theo sau, nguyên âm cuối của (gốc từ) sakhi được đổi thành āraṅa. Theo sutta ‘Ṭoṭe vā’, do sự thay thế āra, các biến cách từ yo lần lượt trở thành ṭo, ṭe.

Sakhāro tiṭṭhanti. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa vikappena ettaṃ, bho sakha, bho sakhā, bho sakhe, hare sakhā kissa maṃ jahāsi.

Sakhāro tiṭṭhanti (Những người bạn đứng). Theo (quy tắc) ‘Ghabrahmāditve’, (nguyên âm cuối trong) hô cách (ga) tùy ý được đổi thành e. (Ví dụ:) bho sakha, bho sakhā, bho sakhe. (Trích dẫn:) hare sakhā kissa maṃ jahāsi (này bạn, vì sao lại bỏ rơi tôi).

‘‘Sakhi, sakhīti dvayaṃ itthiyaṃ siddha’’nti vuttiyaṃ vuttaṃ.

Trong chú giải (vutti) có nói rằng: ‘Hai dạng sakhi và sakhī được thành lập trong nữ tính’.

Bhonto [Pg.94] sakhāno, bhonto sakhāyo, bhonto sakhino, bhonto sakhāro, sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāno, sakhāyo, sakhino, sakhāre, sakhāro, sakhinā, sakhārena, sakhena, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ.

Bhonto sakhāno, bhonto sakhāyo, bhonto sakhino, bhonto sakhāro, sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāno, sakhāyo, sakhino, sakhāre, sakhāro, sakhinā, sakhārena, sakhena, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ.

151. Smānaṃsu vā.

151. Smānaṃsu vā.

Smā, naṃsu sakhantassa i hoti vā.

Khi các biến cách từ smā và naṃ theo sau, nguyên âm cuối của (gốc từ) sakhi tùy ý được đổi thành i.

Sakhīnaṃ, sakhismā, sakhimhā, sakhā, sakhinā, sakhārasmā, sakhāramhā, sakhārā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ, sakhīnaṃ.

152. Ṭe smiṃno.

152. Ṭe smiṃno.

Sakhato smiṃno ṭe hoti. Niccatthamidaṃ suttaṃ.

Sau (gốc từ) sakhi, biến cách từ smiṃ được đổi thành ṭe. Sutta này có mục đích là (quy định) bắt buộc.

Sakhe, sakhāresu, sakhesu. ‘‘Netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti pāḷi. Purisādinayena yonaṃ vidhi.

(Ví dụ:) Sakhe, sakhāresu, sakhesu. Pāli có câu: ‘Netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’ (bạn bè không phải loại như vậy, bạn bè có thể có được khi tôi còn sống). Quy tắc cho (biến cách từ) yo (số nhiều) theo cách của purisa v.v...

Samāse pana sabbaṃ purisādirūpaṃ labbhati, ‘‘sabbamitto sabbasakho, pāpamitto pāpasakho’’ti ca pāḷi. Pāpasakho, pāpasakhā, pāpasakhaṃ, pāpasakhe, pāpasakhena, pāpasakhehi, pāpasakhebhi…pe… pāpasakhasmiṃ, pāpasakhamhi, pāpasakhe, pāpasakhesu.

Tuy nhiên trong hợp thể từ, tất cả các hình thức đều được tìm thấy giống như purisa v.v... Pāli cũng có câu: ‘sabbamitto sabbasakho, pāpamitto pāpasakho’ (bạn của tất cả, bạn xấu). (Ví dụ:) Pāpasakho, pāpasakhā, pāpasakhaṃ, pāpasakhe, pāpasakhena, pāpasakhehi, pāpasakhebhi…v.v… pāpasakhasmiṃ, pāpasakhamhi, pāpasakhe, pāpasakhesu.

Yuvā gacchati.

Chàng thanh niên đi.

153. Yonaṃ [Pg.95] none vā.

153. Yonaṃ none vā.

Yuva, pumādīhi paṭhamā, dutiyāyonaṃ kamena no, ne honti vā.

Sau (các gốc từ) yuva, puma v.v..., biến cách từ yo của chủ cách và đối cách (số nhiều) tùy ý lần lượt được đổi thành no, ne.

154. Nonānesvā.

154. Nonānesvā.

No, nā, nesu yuvādīnaṃ anto ā hoti vā.

Khi các biến cách từ no, nā, ne theo sau, nguyên âm cuối của (các gốc từ) yuva v.v... tùy ý được đổi thành ā.

Yuvāno, yuvānā, yuvā, he yuva, he yuvā, he yuvāno, he yuvā vā, yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve, yuvena, yuvānā.

155. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa.

155. Sau nhóm `yuva`, `ānaṅa` (thay thế cho phần cuối) khi đi với `su` và `hi`.

Yuva, pumādīnaṃ anto ānaṅa hoti vā su, hisu.

Sau các từ như `yuva`, `puma`, v.v..., phần cuối được thay thế tùy chọn bằng `ānaṅa` khi đi với `su` và `hi`.

Yuvānehi, yuvehi, yuvānebhi, yuvebhi, yuvassa.

156. Yuvā sassino.

156. Sau `yuva`, `ssa` (biến thành) `ino`.

Yuvato sassa ino hoti vā.

Sau `yuva`, biến cách vĩ `ssa` được thay thế tùy chọn bằng `ino`.

Yuvino, yuvānaṃ, yuvasmā, yuvamhā.

157. Smāsmiṃnaṃ nāne.

157. `smā` và `smiṃ` (biến thành) `nā` và `ne`.

Yuva, pumādīhi smā, smiṃnaṃ nā, ne honti vā. ‘Nonānesvā’ti nāmhi āttaṃ.

Sau các từ như `yuva`, `puma`, v.v..., `smā` và `smiṃ` được thay thế tùy chọn bằng `nā` và `ne`. Theo quy tắc ‘nonānesvā’, nguyên âm được trường hóa thành `ā` trước `nā`.

Yuvānā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvassa, yuvino, yuvānaṃ, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuve, yuvāne, yuvānesu, yuvesu.

Rūpasiddhiyaṃ pana ‘‘maghava, yuvādīnamantassa ānādeso hoti vā sabbāsu vibhattīsū’’ti vuttaṃ.

Tuy nhiên, trong sách Rūpasiddhi có nói rằng: ‘Đối với các từ như `maghava`, `yuva`, v.v..., phần cuối được thay thế tùy chọn bằng `āna` trong tất cả các biến cách’.

Pumā[Pg.96], pumāno, he puma, he pumā.

Pumā, pumāno, hỡi puma, hỡi pumā.

158. Gassaṃ.

158. `ga` (biến thành) `aṃ`.

Pumato gassa aṃ hoti vā.

Sau `puma`, biến cách vĩ `ga` được thay thế tùy chọn bằng `aṃ`.

He pumaṃ, he pumāno, pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume.

Hỡi pumaṃ, hỡi pumāno, pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume.

159. Nāmhi.

159. Khi đi với `nā`.

Nāmhi pumantassa ā hoti vā.

Khi đi với `nā`, âm cuối của `puma` được tùy chọn biến thành `ā`.

Pumānā, pumena.

160. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca.

160. Đối với `puma`, `kamma`, `thāma`, và `addha`, (âm cuối biến thành `u`) cũng tùy chọn xảy ra khi đi với `sa` và `smā`.

Nāmhi ca sa, smāsu ca puma, kamma, thāmaddhānaṃ anto u hoti vā.

Khi đi với `nā`, và cũng khi đi với `sa` và `smā`, âm cuối của `puma`, `kamma`, `thāma`, và `addha` được tùy chọn biến thành `u`.

Pumunā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumassa, pumuno, pumānaṃ, pumasmā, pumamhā, pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumuno, pumassa, pumānaṃ, pumasmiṃ, pumamhi, pume.

161. Pumā.

161. Pumā.

Pumato smiṃno ne hoti vā. ‘Nonānesvā’ti pumantassa āttaṃ.

Sau `puma`, `smiṃ` được thay thế tùy chọn bằng `ne`. Theo quy tắc ‘nonānesvā’, âm cuối của `puma` được trường hóa thành `ā`.

Pumāne.

162. Sumhā ca.

162. Và khi đi với `su`.

Sumhi pumantassa ā ca hoti āne ca.

Khi đi với `su`, âm cuối của `puma` biến thành `ā` và cũng biến thành `āne`.

Pumānesu, pumāsu, pumesu.

Si[Pg.97], yonaṃ purisādividhi ca hoti, ‘‘yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā, soḷasitthisahassānaṃ, na vijjati pumo tadā, itthī hutvā svajja pumomhi devo, thiyo tassa pajāyanti, na pumā jāyare kule’’ti pāḷī.

Đối với `si` và `yo`, phương pháp của nhóm `purisa` cũng được áp dụng. Ví dụ trong kinh Pāli: ‘Như trong loài sếu, không bao giờ có con đực; giữa mười sáu ngàn người nữ, khi ấy không có người nam nào; đã từng là nữ, hôm nay ta là một vị trời nam; những người con gái được sinh ra cho vị ấy, những người con trai không được sinh ra trong dòng họ’.

Maghavasaddo yuvasaddasadisoti rūpasiddhiyaṃ vuttaṃ, guṇavādigaṇikoti saddanītiyaṃ icchito. Aghanti dukkhaṃ pāpañca vuccati, na aghaṃ maghaṃ, sukhaṃ puññañca, magho iti purāṇaṃ nāmaṃ assa atthīti maghavāti attho pāḷiyaṃ dissati.

Trong sách Rūpasiddhi, có nói rằng từ `maghavā` tương tự như từ `yuva`; trong sách Saddanīti, từ này được xếp vào nhóm `guṇavā`. `Agha` được gọi là khổ và điều ác; không phải `agha` là `magha`, (nghĩa là) hạnh phúc và công đức. Trong kinh Pāli, ý nghĩa của `maghavā` được thấy là ‘người có tên cổ là Magha’.

Thāmasaddo purisādigaṇo, thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno, thāmasmā, thāmamhā, thāmā, thāmunā, thāmassa, thāmuno. Sesaṃ purisasamaṃ.

Từ `thāma` thuộc nhóm `purisa`. (Các dạng biến cách là) thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno, thāmasmā, thāmamhā, thāmā, thāmunā, thāmassa, thāmuno. Phần còn lại tương tự như `purisa`.

Addhā vuccati kālo. Nādyekavacanesu-dīghena addhunā, addhanā, addhena, dīghassa addhuno, addhussa, addhassa, addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā, addhuno, addhussa, addhassa, addhani, addhe, addhamhi, addhasminti cūḷamoggallāne āgataṃ. Sesaṃ yuvasadisaṃ.

`Addhā` được gọi là thời gian. Trong các biến cách số ít bắt đầu bằng `nā`, (các dạng được tìm thấy) trong sách Cūḷamoggallāna là: dīghena addhunā, addhanā, addhena, dīghassa addhuno, addhussa, addhassa, addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā, addhuno, addhussa, addhassa, addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ. Phần còn lại tương tự như `yuva`.

Upaddhavācako addhasaddo idha na labbhati, ekaṃsatthavācako ca nipāto eva. ‘‘Addhānamaggappaṭipanno’’tiādīsu addhānasaddo pana visuṃ siddho napuṃsakaliṅgova.

Ở đây, từ `addha` có nghĩa là một nửa không được đề cập đến; và nó chỉ là một bất biến từ có nghĩa là chắc chắn. Còn trong các ví dụ như “addhānamaggappaṭipanno”, từ `addhāna` là một từ trung tính riêng biệt đã được xác lập.

Muddhasadde ‘‘muddhā te phalatu sattadhā, muddhā me phalatu sattadhā’’ iccādīsu siro vuccati, ‘‘pabbatamuddhaniṭṭhito’’ iccādīsu matthakaṃ vuccati, tadubhayaṃ idha labbhati, smiṃvacane muddhanīti siddhaṃ, sesaṃ yuvasamaṃ. Bālavācako pana purisanayo. Hatthamuṭṭhivācako itthiliṅgo.

Đối với từ `muddha`, trong các ví dụ như “nguyện đầu ngươi vỡ ra bảy mảnh, nguyện đầu ta vỡ ra bảy mảnh”, nó được gọi là cái đầu (siro); trong các ví dụ như “đứng trên đỉnh núi”, nó được gọi là đỉnh (matthakaṃ). Cả hai nghĩa này đều được dùng ở đây. Ở cách `smiṃ`, hình thức `muddhani` được xác lập. Phần còn lại giống như `yuva`. Còn từ có nghĩa là kẻ ngu si thì theo cách biến của `purisa`. Từ có nghĩa là nắm tay thì thuộc nữ tính.

Asmā vuccati pāsāṇo, usmā vuccati kāyaggi, bhismā vuccati bhayānako mahākāyo.

`Asmā` được gọi là đá, `usmā` được gọi là lửa của thân, `bhismā` được gọi là thân hình to lớn đáng sợ.

Tattha [Pg.98] asmasadde ‘‘taṃ te paññāya bhindāmi, āmaṃ pakkaṃva asmanā, mā tvaṃ cande khali asmanī’’ti pāḷī. Sesaṃ yuvasamaṃ. Usmā, bhismāsaddāpi yuvasadisāti vadanti.

Ở đó, đối với từ `asma`, có câu Pāḷi: “ta sẽ dùng trí tuệ phá tan nó của ngươi, như (phá) quả chín bằng đá; này mặt trăng, ngươi đừng va vào đá”. Phần còn lại giống như `yuva`. Người ta nói rằng các từ `usmā` và `bhismā` cũng tương tự như `yuva`.

Cūḷamoggallāne muddha, gāṇḍīvadhanva, aṇima, laghimādayo ca asmasadisāti vuttaṃ.

Trong Cūḷamoggallāna, có nói rằng các từ `muddha`, `gāṇḍīvadhanva`, `aṇima`, `laghimā` và các từ khác tương tự như `asma`.

Yattha suttavidhānaṃ na dissati, tattha mahāvuttinā vā suttavibhattena vā rūpaṃ vidhiyati.

Nơi nào không thấy quy tắc của kinh, thì ở đó hình thức (của từ) được quy định bởi Mahāvutti hoặc bởi Suttavibhatta.

Iti rājādiyuvādigaṇarāsi.

Như vậy là nhóm các từ `rāja` v.v... và `yuva` v.v...

Akārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

(Phần) nam tính tận cùng bằng `a` đã kết thúc.

Ākārantapulliṅgarāsi

Nhóm nam tính tận cùng bằng `ā`

‘Gasīna’nti silopo, sā tiṭṭhati.

Theo (quy tắc) ‘gasīnaṃ’, `si` bị xóa bỏ, (thành) `sā tiṭṭhati`.

‘Ekavacanayosvaghona’nti yosu ca ekavacanesu ca rasso, ‘ato yona’miccādinā vidhānaṃ, sā tiṭṭhanti.

Theo (quy tắc) ‘ekavacanayosvaghonaṃ’, nguyên âm được rút ngắn ở `yo` số nhiều và ở các cách số ít; quy tắc (tiếp theo) là bởi ‘ato yonaṃ’ v.v..., (thành) `sā tiṭṭhanti`.

163. Sāssaṃse cānaṅa.

163. (Quy tắc:) `Sāssaṃse cānaṅa`.

Aṃ, sesu ge ca sāsaddassa ānaṅa hoti.

Ở cách `aṃ`, `sesu` và `ge`, từ `sā` được thay thế bằng `ānaṅ`.

Bho sāna, bhonto sā, saṃ, sānaṃ, se, sena, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmā, samhā, sā, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmiṃ, samhi, se, sāsu.

`Bho sāna, bhonto sā, saṃ, sānaṃ, se, sena, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmā, samhā, sā, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmiṃ, samhi, se, sāsu`.

Atha vā ‘sāssaṃse cānaṅa’iti sutte casaddo avuttasamuccayatthopi hotītikatvā sito sesāsu vibhattīsupi ānaṅa hoti vā, mahāvuttinā ca ānādesato yonaṃ o.

Hoặc là, trong quy tắc ‘sāssaṃse cānaṅa’, vì từ `ca` cũng có nghĩa là bao gồm cả những gì không được nói đến, nên sự thay thế `ānaṅ` cũng tùy chọn xảy ra ở các biến cách khác sau `si`; và theo Mahāvutti, sau khi thay thế bằng `āna`, `yo` trở thành `o`.

Sā [Pg.99] gacchati, sāno gacchanti, sā vā, he sa, he sā, he sāna, he sā, he sāno, saṃ, sānaṃ, se, sāne iccādi.

`Sā gacchati, sāno gacchanti, sā vā, he sa, he sā, he sāna, he sā, he sāno, saṃ, sānaṃ, se, sāne` v.v...

Saddanītirūpaṃ vuccate –

Hình thức trong Saddanīti được nói như sau –

Sā tiṭṭhati, sā tiṭṭhanti, sāno tiṭṭhanti, bho sā, bhonto sā, sāno, sānaṃ, sāne, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sāne, sānesūti.

`Sā tiṭṭhati, sā tiṭṭhanti, sāno tiṭṭhanti, bho sā, bhonto sā, sāno, sānaṃ, sāne, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sāne, sānesūti`.

Vattahā vuccati satto.

`Vattahā` được gọi là chúng sanh.

164. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ.

164. (Quy tắc:) `Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ`.

Vattahato sassa no hoti, naṃvacanassa nānaṃ hoti.

Sau `vattaha`, `sa` trở thành `no`, và biến cách `naṃ` trở thành `nānaṃ`.

Vattahāno deti, vattahānānaṃ deti. Sesaṃ yuvasaddasamaṃ.

`Vattahāno deti, vattahānānaṃ deti`. Phần còn lại giống như từ `yuva`.

Saddanītiyaṃ pana nā, sesu vattahinā, vattahinoti vuttaṃ.

Tuy nhiên, trong Saddanīti, ở cách `nā` và `sesu`, có nói là `vattahinā`, `vattahino`.

Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno. ‘‘Sikkhitā daḷhadhammino’’tipi pāḷi. Bho daḷhadhammā, bhonto daḷhadhammā, daḷhadhammāno, daḷhadhammino, daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamminā, daḷhadhammehi. Sesaṃ purisasamaṃ. Evaṃ paccakkhadhammāti. Vivaṭacchadasadde pana nāmhi ittaṃ natthi, sesaṃ daḷhadhammasamaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘daḷhadhammoti vissuto’’ti ca ‘‘loke vivaṭacchado’’ti ca diṭṭhattā ete saddā purisarūpā akārantāpi yujjanti.

`Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno`. Trong Pāḷi cũng có câu “sikkhitā daḷhadhammino”. `Bho daḷhadhammā, bhonto daḷhadhammā, daḷhadhammāno, daḷhadhammino, daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamminā, daḷhadhammehi`. Phần còn lại giống như `purisa`. Tương tự như vậy là `paccakkhadhammā`. Tuy nhiên, đối với từ `vivaṭacchada`, ở cách `nā`, không có dạng `i`, phần còn lại giống như `daḷhadhamma`. Tuy nhiên, trong Pāḷi, vì đã thấy các câu “daḷhadhammoti vissuto” và “loke vivaṭacchado”, nên những từ này cũng thích hợp với các hình thức của `purisa` tận cùng bằng `a`.

Vuttasirā vuccati navavoropitakeso, vuttasirā brāhmaṇo, vuttasirā, vuttasirāno, vuttasirānaṃ, vuttasirāne, vuttasirānā, [Pg.100] vuttasirānehi. Sesaṃ purisasamaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘kāpaṭiko māṇavo vuttasiro’’tipi dissati.

`Vuttasirā` được gọi là người mới cạo tóc. `Vuttasirā brāhmaṇo`, `vuttasirā, vuttasirāno, vuttasirānaṃ, vuttasirāne, vuttasirānā, vuttasirānehi`. Phần còn lại giống như `purisa`. Tuy nhiên, trong Pāḷi cũng thấy có câu “kāpaṭiko māṇavo vuttasiro”.

Rahā vuccati pāpadhammo. Rahā, rahā, rahino, rahānaṃ, rahine, rahinā, rahinehi, rahinebhi, rahassa, rahino, rahānaṃ…pe… rahāne, rahānesūti sabbaṃ saddanītiyaṃ vuttaṃ, idha pana mahāvuttinā siddhaṃ.

`Rahā` được gọi là người có pháp ác. `Rahā, rahā, rahino, rahānaṃ, rahine, rahinā, rahinehi, rahinebhi, rahassa, rahino, rahānaṃ… v.v… rahāne, rahānesūti`, tất cả đều được nói trong Saddanīti, nhưng ở đây thì được xác lập theo Mahāvutti.

Iti ākārantapulliṅgarāsi.

Như vậy là nhóm nam tính tận cùng bằng `ā`.

Ikārantapulliṅgarāsi

Nhóm nam tính tận cùng bằng `i`

‘Gasīna’nti lopo, muni gacchati.

Theo (quy tắc) ‘gasīnaṃ’, có sự xóa bỏ, (thành) `muni gacchati`.

165. Lopo.

165. (Quy tắc:) `Lopo`.

Jha, lato yonaṃ lopo hoti. ‘Yolopanīsu dīgho’ti dīgho.

Sau jha, các biến cách yo bị xóa bỏ. Theo quy tắc ‘Yolopanīsu dīgho’, nguyên âm được trường hóa.

Munī gacchanti.

Các vị muni đi.

166. Yosu jhissa pume.

166. Đối với jha trong nam tính khi đi với yo.

Pulliṅge yosu jhasaññassa i-kārassa ṭa hoti vā.

Trong nam tính, i của danh từ jha được tùy chọn đổi thành o khi đi với yo.

Munayo gacchanti.

Các vị muni đi.

Jhissāti kiṃ? Rattiyo, daṇḍino.

Tại sao nói ‘của jha’? (Ví dụ:) Rattiyo, daṇḍino.

Pumeti kiṃ? Aṭṭhīni.

Tại sao nói ‘trong nam tính’? (Ví dụ:) Aṭṭhīni.

Bho muni, ‘ayunaṃ vā dīgho’ti dīgho, bho munī, bhonto munī, bhonto munayo, muniṃ, munī, munayo, muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismā, munimhā.

Hỡi muni, theo quy tắc ‘ayunaṃ vā dīgho’ nguyên âm được trường hóa, hỡi munī, hỡi các vị munī, hỡi các vị munayo, muniṃ, munī, munayo, muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismā, munimhā.

167. Nā [Pg.101] smāssa.

167. Smā thành nā.

Jha, lato smāssa nā hoti vā.

Sau jha, smā tùy chọn được đổi thành nā.

Muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismiṃ, munimhi, munīsu.

Isi gacchati, isī, isayo, bho isi, bho isī, bhonto isī, bhonto isayo iccādi.

Isi đi, isī, isayo, hỡi isi, hỡi isī, hỡi các vị isī, hỡi các vị isayo, v.v.

Aggi jalati, aggī, aggayo, bho aggi, bho aggī, bhonto aggī, bhonto aggayo iccādi.

Lửa cháy, aggī, aggayo, hỡi aggi, hỡi aggī, hỡi các ngọn lửa aggī, hỡi các ngọn lửa aggayo, v.v.

Evaṃ kucchi, muṭṭhi, gaṇṭhi, maṇi, pati, adhipati, gahapati, senāpati, narapati, yati, ñāti, sāti, vatthi, atithi, sārathi, bondi, ādi, upādi, nidhi, vidhi, odhi, byādhi, samādhi, udadhi, upadhi, nirupadhi, dhani, senāni, kapi, dīpi, kimi, timi, ari, hari, giri, kali, bali, sāli, añjali, kavi, ravi, asi, masi, kesi, pesi, rāsi, ahi, vīhiiccādayo.

Tương tự là các từ: kucchi, muṭṭhi, gaṇṭhi, maṇi, pati, adhipati, gahapati, senāpati, narapati, yati, ñāti, sāti, vatthi, atithi, sārathi, bondi, ādi, upādi, nidhi, vidhi, odhi, byādhi, samādhi, udadhi, upadhi, nirupadhi, dhani, senāni, kapi, dīpi, kimi, timi, ari, hari, giri, kali, bali, sāli, añjali, kavi, ravi, asi, masi, kesi, pesi, rāsi, ahi, vīhi, v.v.

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nói đến.

Mahāvuttinā akatarassehipi kehici jhasaññehi yonaṃ no hoti, ‘‘cha munino agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimunino’’ti ca ‘‘ñāṇupapannā munino vadantī’’ti ca ‘‘ekamekāya itthiyā, aṭṭhaṭṭha patino siyu’’nti ca ‘‘patino kiramhākaṃ visiṭṭhanārīna’’ nti ca ‘‘haṃsādhipatino ime’’ti ca suttapadāni dissanti.

Theo Mahāvutti, đối với một số danh từ jha dù không được rút ngắn, yo được đổi thành no. Các ví dụ trong kinh được thấy như: ‘sáu vị muni (cha munino), vị muni tại gia (agāramunino), vị muni không gia đình (anagāramunino), vị muni hữu học (sekhamunino), vị muni vô học (asekhamunino), vị muni độc giác (paccekamunino), vị muni của các muni (munimunino)’ và ‘các vị muni thành tựu trí tuệ nói rằng (ñāṇupapannā munino vadantī)’ và ‘mỗi một người phụ nữ, có thể có tám người chồng (ekamekāya itthiyā, aṭṭhaṭṭha patino siyu)’ và ‘chắc chắn là những người chồng của các phụ nữ đặc biệt của chúng ta (patino kiramhākaṃ visiṭṭhanārīna)’ và ‘đây là những vị chúa của thiên nga (haṃsādhipatino ime)’.

Gāthāsu ‘ghabrahmāditve’ti munito gassa ettañca hoti, porohicco tavaṃ mune, dhammadasso tavaṃ mune, ciraṃ [Pg.102] jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmune, paṭiggaṇha mahāmune. Tuyhatthāya mahāmuneti.

Trong các câu kệ, theo quy tắc ‘ghabrahmāditve’, biến cách gha sau muni cũng được đổi thành e, (ví dụ:) ngài là vị quốc sư, hỡi bậc muni (porohicco tavaṃ mune), ngài là người thấy Pháp, hỡi bậc muni (dhammadasso tavaṃ mune), mong ngài sống lâu, hỡi bậc Đại hùng, mong ngài trụ lại một kiếp, hỡi bậc Đại muni (ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmune), xin hãy nhận lấy, hỡi bậc Đại muni (paṭiggaṇha mahāmune). Vì lợi ích của ngài, hỡi bậc Đại muni (Tuyhatthāya mahāmuneti).

Tehiyeva aṃvacanassa nañca hoti, tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ, muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ, pitaraṃ puttagiddhinaṃ, sabbakāmasamiddhinaṃ.

Cũng theo các vị ấy, biến cách đối cách aṃ được đổi thành naṃ, (ví dụ:) họ gọi ngài là vị muni độc hành (tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ), vị muni đang tu tập trên các con đường của sự tĩnh lặng (muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ), người cha tham ái con trai (pitaraṃ puttagiddhinaṃ), người thành tựu mọi dục vọng (sabbakāmasamiddhinaṃ).

Isisadde pana –

Còn đối với từ isi thì –

168. Ṭe sissisismā.

168. Si sau isi thành e.

Isimhā sissa ṭe hoti vā.

Sau isi, si tùy chọn được đổi thành e.

Yo no’jja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa ettañca hoti, nisīdāhi mahāise, tvaṃ no’si saraṇaṃ ise, putto uppajjataṃ ise.

Hỡi bậc tiên nhân, người biết rõ nghĩa và pháp, người hôm nay (giải trừ) nghi ngờ của chúng tôi về luật (Yo no’jja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise). Theo quy tắc ‘Ghabrahmāditve’, biến cách gha cũng được đổi thành e, (ví dụ:) xin ngài hãy ngồi, hỡi bậc đại tiên nhân (nisīdāhi mahāise), ngài là nơi nương tựa của chúng tôi, hỡi bậc tiên nhân (tvaṃ no’si saraṇaṃ ise), mong rằng một người con trai sẽ sinh ra, hỡi bậc tiên nhân (putto uppajjataṃ ise).

169. Dutiyassa yossa.

169. Đối với yo thứ hai.

Isimhā dutiyassa yossa ṭe hoti vā.

Sau isi, yo thứ hai (đối cách số nhiều) tùy chọn được đổi thành e.

Samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise.

Con xin đảnh lễ các vị sa-môn, bà-la-môn, các bậc tiên nhân có đầy đủ phẩm hạnh (Samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise).

Samāse pana mahesi gacchati, mahesī gacchanti, mahesayo, mahesino. Aṃvacane mahesinanti sijjhati. ‘‘Saṅgāyiṃsu mahesayo, vānamuttā mahesayo’’ti ca ‘‘na taṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino, etaṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino, pahantā mahesino kāme, yena tiṇṇā mahesino’’ti ca ‘‘mahesiṃ vijitāvina’’nti ca ‘‘saṅghañcāpi mahesinaṃ, kuñjaraṃva mahesinaṃ, upagantvā mahesinaṃ [Pg.103], khippaṃ passa mahesinaṃ, katakiccaṃ mahesina’’nti ca suttapadāni dissanti.

Còn trong hợp từ, (ví dụ:) mahesi đi, các vị mahesī đi, mahesayo, mahesino. Trong đối cách, hình thức mahesinaṃ được thành tựu. Các câu kinh được thấy như: ‘các bậc đại tiên nhân đã kết tập (Saṅgāyiṃsu mahesayo)’, ‘các bậc đại tiên nhân đã giải thoát khỏi ái dục (vānamuttā mahesayo)’ và ‘các bậc đại tiên nhân không đến gần sự tế lễ được thực hiện đúng cách ấy (na taṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino), các bậc đại tiên nhân đến gần sự tế lễ được thực hiện đúng cách này (etaṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino)’, ‘các bậc đại tiên nhân đã từ bỏ các dục vọng (pahantā mahesino kāme), nhờ đó các bậc đại tiên nhân đã vượt qua (yena tiṇṇā mahesino)’ và ‘vị đại tiên nhân đã chiến thắng (mahesiṃ vijitāvinaṃ)’ và ‘và cả tăng đoàn của các bậc đại tiên nhân (saṅghañcāpi mahesinaṃ), vị đại tiên nhân như voi chúa (kuñjaraṃva mahesinaṃ), sau khi đến gần vị đại tiên nhân (upagantvā mahesinaṃ), hãy mau chóng nhìn thấy vị đại tiên nhân (khippaṃ passa mahesinaṃ), vị đại tiên nhân đã làm xong việc cần làm (katakiccaṃ mahesinaṃ)’.

Aggisadde –

Đối với từ aggi –

170. Sissaggito ni.

170. Si sau aggi thành ni.

Aggito sissa ni hoti vā.

Sau aggi, si tùy chọn được đổi thành ni.

Aggi jalati, aggini jalati, aggī jalanti, aggayo iccādi.

Lửa cháy, lửa (aggini) cháy, các ngọn lửa (aggī) cháy, aggayo, v.v.

Pāḷiyaṃ pana ‘‘aggi, gini, agginī’’ti tayo aggipariyāyā dissanti – ‘‘rāgaggi, dosaggi, mohaggī’’ti ca ‘‘channā kuṭi āhito gini, vivaṭā kuṭi nibbuto gini, mahāgini sampajjalito, yasmā so jāyate ginī’’ti ca ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti ca. Tesaṃ visuṃ visuṃ rūpamālā labbhati.

Tuy nhiên, trong Pāli, ba từ đồng nghĩa với lửa được thấy là: ‘aggi, gini, agginī’ – và (trong các ví dụ như) ‘lửa tham, lửa sân, lửa si’; và ‘ngôi nhà được lợp kín, lửa được nhóm lên; ngôi nhà được mở ra, lửa được dập tắt; ngọn lửa lớn bùng cháy, do đó lửa được sinh ra’; và ‘họ đi vào ngọn lửa đang bùng cháy’. Bảng biến cách của chúng được trình bày riêng biệt.

Seṭṭhi, pati, adhipati, senāpati, atithi, sārathisaddehi ca yonaṃ no hoti, aṃvacanassa naṃ hoti vā, seṭṭhino, seṭṭhinaṃ, patino, patinaṃ, adhipatino, adhipatinaṃ, senāpatino, senāpatinaṃ, atithino, atithinaṃ, sārathino, sārathinanti. Gahapatayo, jānipatayo iccādīni niccarūpāni dissanti.

Và đối với các từ seṭṭhi, pati, adhipati, senāpati, atithi, sārathi, biến cách ‘yo’ trở thành ‘no’, và biến cách ‘aṃ’ tùy chọn trở thành ‘naṃ’, (cho ra các dạng) seṭṭhino, seṭṭhinaṃ, patino, patinaṃ, adhipatino, adhipatinaṃ, senāpatino, senāpatinaṃ, atithino, atithinaṃ, sārathino, sārathinaṃ. Các dạng như gahapatayo, jānipatayo, v.v... được xem là các dạng cố định.

Ādisadde –

Đối với từ ādi –

‘Ratthyādīhi ṭo smiṃno’ti smiṃno ṭo hoti, ādismiṃ, ādimhi, ādo, gāthādo, pādādo. ‘‘Ādiṃ, gāthādiṃ, pādādiṃ’’ iccādīsu pana ādhāratthe dutiyā eva ‘‘imaṃ rattiṃ, imaṃ divasaṃ, purimaṃ disaṃ, pacchimaṃ disaṃ, taṃ khaṇaṃ, taṃ layaṃ, taṃ muhuttaṃ’’ iccādīsu viya.

Theo quy tắc ‘Ratthyādīhi ṭo smiṃno’, biến cách ‘smiṃ’ trở thành ‘ṭo’ (tức là ‘o’), (cho ra các dạng) ādismiṃ, ādimhi, ādo, gāthādo, pādādo. Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘ādiṃ, gāthādiṃ, pādādiṃ’, v.v..., chính biến cách thứ hai (đối cách) được dùng với ý nghĩa của biến cách thứ bảy (sở thuộc cách), giống như trong các trường hợp ‘imaṃ rattiṃ, imaṃ divasaṃ, purimaṃ disaṃ, pacchimaṃ disaṃ, taṃ khaṇaṃ, taṃ layaṃ, taṃ muhuttaṃ’, v.v...

Idāni samāse jhissa ṭādesābhāvo vuccati.

Bây giờ, việc không thay thế ‘ṭa’ cho ‘jhi’ trong một từ ghép được trình bày.

171. Itoññatthe [Pg.104] pume.

171. Sau ‘i’ trong giống đực, khi có nghĩa khác.

Pume aññapadatthasamāse i-kāramhā paṭhamā, dutiyāyonaṃ kamena no, ne honti vā. Suttavibhattena uttarapadatthasamāsepi kvaci yonaṃ no, ne honti.

Trong một từ ghép bahubbīhi giống đực, sau nguyên âm ‘i’, các biến cách số nhiều ‘yo’ của biến cách thứ nhất và thứ hai tùy chọn trở thành ‘no’ và ‘ne’ theo thứ tự. Đôi khi, ngay cả trong một từ ghép tatpurisa, các biến cách ‘yo’ cũng trở thành ‘no’ và ‘ne’.

Paṭhamāyomhi –

Trong biến cách thứ nhất số nhiều –

Micchādiṭṭhino, sammādiṭṭhino, muṭṭhassatino, upaṭṭhitassatino, asāre sāramatino, nimmānaratino devā, ye devā vasavattino, aṭṭhete cakkavattino, dhamme dhammānuvattino, saggaṃ sugatino yanti, tomara’ṅkusapāṇino, daṇḍamuggarapāṇino, ariyavuttino, nipakā santavuttino iccādi.

Dutiyāyomhi –

Trong biến cách thứ hai số nhiều –

Muṭṭhassatine, upaṭṭhitassatine, ariyavuttine, tomara’ṅkusapāṇine iccādi.

Muṭṭhassatine, upaṭṭhitassatine, ariyavuttine, tomara’ṅkusapāṇine, v.v...

Vātveva? Micchādiṭṭhī janā gacchanti, micchādiṭṭhī jane passati.

Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Bởi vì cũng có các dạng:) Micchādiṭṭhī janā gacchanti, micchādiṭṭhī jane passati.

Garū pana ‘‘tomara’ṅkusapāṇayo, atthe visāradamatayo’’ti rūpāni idha icchanti.

Tuy nhiên, các vị thầy lại muốn có các dạng ‘tomara’ṅkusapāṇayo, atthe visāradamatayo’ ở đây.

Aññattheti kiṃ? Micchādiṭṭhiyo dhammā, micchādiṭṭhiyo dhamme.

Tại sao lại nói ‘khi có nghĩa khác’? (Ví dụ:) Micchādiṭṭhiyo dhammā, micchādiṭṭhiyo dhamme.

Pumeti kiṃ? Micchādiṭṭhiniyo itthiyo, micchādiṭṭhīni kulāni.

Tại sao lại nói ‘trong giống đực’? (Ví dụ:) Micchādiṭṭhiniyo itthiyo, micchādiṭṭhīni kulāni.

172. Ne smiṃno kvaci.

172. Đôi khi ‘ne’ thay cho ‘smiṃ’.

Pume aññatthe ito smiṃno kvaci ne hoti.

Trong giống đực, khi có nghĩa khác, sau ‘i’, biến cách ‘smiṃ’ đôi khi trở thành ‘ne’.

Kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariyavuttine. Sabbakāmasamiddhine kule, chattapāṇine, daṇḍapāṇine, tomara’ṅkusapāṇine iccādi.

Kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariyavuttine. Sabbakāmasamiddhine kule, chattapāṇine, daṇḍapāṇine, tomara’ṅkusapāṇine, v.v...

Suttavibhattena [Pg.105] ītopi smiṃno kvaci ne hoti, mātaṅgasmiṃ yasassine, devavaṇṇine, brahmavaṇṇine, arahantamhi tādine iccādi.

Theo sự phân chia của quy tắc, ngay cả sau ‘ī’, biến cách ‘smiṃ’ đôi khi cũng trở thành ‘ne’, (ví dụ:) mātaṅgasmiṃ yasassine, devavaṇṇine, brahmavaṇṇine, arahantamhi tādine, v.v...

Ikārantapulliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về danh từ giống đực tận cùng bằng ‘i’ đã kết thúc.

Īkārantapulliṅgarāsi

Phần về danh từ giống đực tận cùng bằng ‘ī’

Īkārante ‘simhi nā’napuṃsakassā’ti suttena simhi rassattaṃ natthi, ‘ge vā’ti ge pare vikappena rasso, yosu ca aṃ, nā, sa, smā, smiṃ su ca ‘ekavacanayosvaghona’nti niccaṃ rasso, daṇḍī gacchati. ‘Jantu hetu’ iccādisuttena vikappena yonaṃ lopo, daṇḍī gacchanti.

Đối với (danh từ) tận cùng bằng ‘ī’, theo quy tắc ‘simhi nā’napuṃsakassā’, không có sự rút ngắn nguyên âm ở biến cách ‘si’; theo quy tắc ‘ge vā’, khi biến cách ‘ge’ theo sau, nguyên âm được rút ngắn tùy chọn; và ở các biến cách ‘yo’, ‘aṃ’, ‘nā’, ‘sa’, ‘smā’, ‘smiṃ’ và ‘su’, theo quy tắc ‘ekavacanayosvaghona’, nguyên âm luôn được rút ngắn, (ví dụ:) daṇḍī gacchati. Theo quy tắc ‘Jantu hetu’ v.v..., biến cách ‘yo’ được lược bỏ tùy chọn, (ví dụ:) daṇḍī gacchanti.

Pakkhe –

Trong trường hợp còn lại –

173. Yonaṃ none pume.

173. Trong giống đực, các biến cách ‘yo’ trở thành ‘no, ne’.

Pume jhasaññamhā ī-kārato paṭhamā, dutiyāyonaṃ kamena no, ne honti vā.

Trong giống đực, sau nguyên âm ‘ī’ của một từ có tên là ‘jhasaññā’, các biến cách số nhiều ‘yo’ của biến cách thứ nhất và thứ hai tùy chọn trở thành ‘no’ và ‘ne’ theo thứ tự.

Daṇḍino gacchanti, bhodaṇḍi, bho daṇḍī, bhonto daṇḍino, daṇḍiṃ.

174. Naṃ jhīto.

174. ‘Naṃ’ sau ‘jhī’.

Pume jhasaññamhā ī-kārato aṃvacanassa naṃ hoti vā.

Trong giống đực, sau nguyên âm ‘ī’ của một từ có tên là ‘jhasaññā’, biến cách ‘aṃ’ tùy chọn trở thành ‘naṃ’.

Daṇḍinaṃ.

175. No vā.

175. Tùy chọn là ‘no’.

Pume jhīto dutiyāyossa no hoti vā.

Trong giống đực, sau jha và ī, `yo` của biến cách thứ hai được biến đổi thành `no` một cách tùy chọn.

Daṇḍī[Pg.106], daṇḍino, daṇḍine, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismā, daṇḍimhā, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismiṃ, daṇḍimhi.

Daṇḍī, daṇḍino, daṇḍine, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismā, daṇḍimhā, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismiṃ, daṇḍimhi.

176. Smiṃno niṃ.

176. `Smiṃ` và `no` được biến đổi thành `niṃ`.

Jhīto smiṃno ni hoti vā.

Sau jha và ī, `smiṃ` và `no` được biến đổi thành `ni` một cách tùy chọn.

Daṇḍini.

‘Ne smiṃno kvacī’ti vibhattasuttena smiṃno ne ca hoti, daṇḍine, daṇḍīsu.

Theo biến cách kinh ‘Ne smiṃno kvacī’, `smiṃ` và `no` cũng được biến đổi thành `ne`, (ví dụ:) daṇḍine, daṇḍīsu.

Evaṃ cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī, cāgī, bhāgī, bhogī, yogī, saṅghī, vācī, dhajī, bhajī, kuṭṭhī, raṭṭhī, dāṭhī, ñāṇī, pāṇī, gaṇī, guṇī, cammī, dhammī, sīghayāyī, pāpakārī, brahmacārī, māyāvī, medhāvī, bhuttāvī, bhayadassāvī, yasassī, tejassī, chattī, pattī, dantī, mantī, sattughātī, sīhanādī, sāmī, piyappasaṃsī. Atthadassī, dhammadassī iccādayo. Gāmaṇī, senānī, sudhī iccādīsu pana smiṃno nittaṃ natthi.

Tương tự như vậy là các từ: cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī, cāgī, bhāgī, bhogī, yogī, saṅghī, vācī, dhajī, bhajī, kuṭṭhī, raṭṭhī, dāṭhī, ñāṇī, pāṇī, gaṇī, guṇī, cammī, dhammī, sīghayāyī, pāpakārī, brahmacārī, māyāvī, medhāvī, bhuttāvī, bhayadassāvī, yasassī, tejassī, chattī, pattī, dantī, mantī, sattughātī, sīhanādī, sāmī, piyappasaṃsī. Atthadassī, dhammadassī, v.v. Tuy nhiên, trong các từ như gāmaṇī, senānī, sudhī, v.v., không có sự biến đổi của `smiṃ` và `no` thành `ni`.

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nêu ra.

Mahāvuttinā yosu jhī-kārassapi kvaci ṭattaṃ hoti,

Theo Mahāvutti, đôi khi trong các biến cách `yo`, nguyên âm `ī` là `jha` cũng được biến đổi thành `a`,

‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā;

Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmiṃ tulyatā.

‘Thiên nga, diệc, và công, voi, nai đốm, và các loài thú; Tất cả đều sợ hãi sư tử, không có sự tương đồng về thân thể.’

Purisālū ca hatthayo, saññatā brahmacārayo, apace brahmacārayo’’ti dissanti. Tattha ‘hatthayo’ti hatthino, ‘purisālū’ti purisalolā balavāmukhayakkhiniyo, ‘brahmacārayo’ti brahmacārino, ‘apace’ti pūjeyya.

Các câu như ‘Purisālū ca hatthayo, saññatā brahmacārayo, apace brahmacārayo’ được thấy. Ở đây, ‘hatthayo’ có nghĩa là hatthino (những con voi), ‘purisālū’ có nghĩa là purisalolā balavāmukhayakkhiniyo (những nữ dạ xoa miệng khỏe, ham ăn thịt người), ‘brahmacārayo’ có nghĩa là brahmacārino (những người sống đời phạm hạnh), ‘apace’ có nghĩa là pūjeyya (nên cúng dường).

Sussapi [Pg.107] kvaci nesu hoti, susukhaṃ vata jīvāma, verinesu averino, verinesu manussesu, viharāma averino. Tattha ‘verinesū’ti verīcittavantesu.

Biến cách `su` đôi khi cũng trở thành `nesu`, (như trong câu:) ‘Sung sướng thay chúng ta sống, không hận thù giữa những người hận thù; giữa những người hận thù, chúng ta sống không hận thù.’ Ở đây, ‘verinesu’ có nghĩa là verīcittavantesu (giữa những người có tâm hận thù).

Samāsepi paṭhamāyossa nottaṃ, dutiyāyossa nottaṃ nettañca hoti. Tattha dve nottāni pākaṭāni. Nettaṃ pana vuccate, ‘‘assamaṇe samaṇamānine, nare pāṇātipātine, mañjuke piyabhāṇine, māladhārine, kāsikuttamadhārine, vaṇṇavante yasassine, cāpahatthe kalāpine, ubho bhassaravaṇṇine, brāhmaṇe devavaṇḍine, samuddharati pāṇine, evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine’’ti dissanti. Tattha ‘bhassaravaṇṇine’ti pabhassaravaṇṇavante. Smiṃno nette pana ‘‘mātaṅgasmiṃ yasassine’’ iccādīni pubbe vuttāneva.

Ngay cả trong hợp thể, `yo` của biến cách thứ nhất được biến đổi thành `no`, và `yo` của biến cách thứ hai được biến đổi thành `no` và `ne`. Ở đây, hai sự biến đổi thành `no` là rõ ràng. Còn sự biến đổi thành `ne` được nói đến (như sau): ‘assamaṇe samaṇamānine, nare pāṇātipātine, mañjuke piyabhāṇine, māladhārine, kāsikuttamadhārine, vaṇṇavante yasassine, cāpahatthe kalāpine, ubho bhassaravaṇṇine, brāhmaṇe devavaṇḍine, samuddharati pāṇine, evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine’ được thấy. Ở đây, ‘bhassaravaṇṇine’ có nghĩa là pabhassaravaṇṇavante (người có dung sắc rạng rỡ). Còn về sự biến đổi của `smiṃ` và `no` thành `ne`, các ví dụ như ‘mātaṅgasmiṃ yasassine’ đã được đề cập trước đây.

Īkārantapulliṅgarāsi niṭṭhito.

Phần về nhóm danh từ giống đực tận cùng bằng `ī` đã kết thúc.

Ukārantapulliṅgarāsi

Nhóm danh từ giống đực tận cùng bằng `u`

Bhikkhādigaṇarāsi

Nhóm các từ bắt đầu bằng bhikkhu

‘Gasīna’nti silopo, bhikkhu. Yonaṃ lope dīgho, bhikkhū.

Theo quy tắc ‘Gasīnaṃ’, `si` bị xóa bỏ, (ví dụ:) bhikkhu. Khi `yo` bị xóa bỏ, (nguyên âm) được trường hóa, (ví dụ:) bhikkhū.

Pakkhe –

Trong trường hợp tùy chọn –

177. Lā yonaṃ vo pume.

177. Trong giống đực, sau `la`, `yo` được biến đổi thành `vo`.

Pume lasaññehi uvaṇṇehi yonaṃ vo hoti vāti yonaṃ vo.

Trong giống đực, sau các nguyên âm `u` được gọi là `la`, `yo` được biến đổi thành `vo` một cách tùy chọn, do đó `yo` thành `vo`.

178. Vevosu [Pg.108] lussa.

178. Khi `ve`, `vo`, `su` theo sau, `u` của `la` (được biến đổi).

Pume ve, vosu paresu lasaññassa u-kārassa ṭa hoti.

Trong giống đực, khi `ve`, `vo`, `su` theo sau, nguyên âm `u` được gọi là `la` được biến đổi thành `a`.

Bhikkhavo.

Lussāti kiṃ? Sayambhuvo.

Tại sao nói ‘của la’? (Ví dụ:) Sayambhuvo.

Bho bhikkhu, bho bhikkhū, bhonto bhikkhū.

Này bhikkhu, này các bhikkhu, hỡi các bhikkhu.

179. Pumālapane vevo.

179. Trong hô cách giống đực, (`yo` được biến đổi thành) `ve` và `vo`.

Pume ālapane lasaññamhā u-kārato yossa ve, vo honti vā.

Trong hô cách giống đực, sau nguyên âm `u` được gọi là `la`, `yo` được biến đổi thành `ve` và `vo` một cách tùy chọn.

Bhonto bhikkhave, atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘bhikkhavo’’ti, devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo, bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo, bhikkhunā. ‘Sunaṃhisū’ti dīgho, bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu.

(Ví dụ:) Bhonto bhikkhave, rồi Thế Tôn gọi các tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu’, ‘Các chúng thiên đã đến, này các tỳ khưu, hãy biết điều đó’. (Biến cách:) bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo, bhikkhunā. Theo quy tắc ‘Sunaṃhisū’, (nguyên âm) được trường hóa, (ví dụ:) bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu.

Evaṃ maṅku, maccu, ucchu, paṭu, bhāṇu, setu, ketu, sattu, sindhu, bandhu, kāru, neru, meru, ruru, veḷu iccādayo.

Tương tự như vậy là các từ: maṅku, maccu, ucchu, paṭu, bhāṇu, setu, ketu, sattu, sindhu, bandhu, kāru, neru, meru, ruru, veḷu, v.v.

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nêu ra.

Hetu, jantu, kurusaddesu ‘jantuhetu’ iccādisuttena vikappena yonaṃ lopo, hetu dhammo, hetū dhammā, atīte hetavo pañca.

Trong các từ hetu, jantu, kuru, sự lược bỏ của 'yo' là tùy chọn theo quy tắc bắt đầu bằng 'jantuhetu', (ví dụ) hetu dhammo, hetū dhammā, atīte hetavo pañca.

180. Yomhi vā kvaci.

180. Trong 'yo' đôi khi là tùy chọn.

Yosu lasaññino u-kārassa kvaci ṭa hoti vā.

Trong 'yo', nguyên âm 'u' được gọi là 'la' đôi khi được biến đổi thành 'ṭa' một cách tùy chọn.

Atīte hetayo pañca.

Trong quá khứ có năm nhân.

Vāti [Pg.109] kiṃ? Hetuyo.

Tại sao nói 'tùy chọn'? (Để có dạng) Hetuyo.

Kvacīti kiṃ? Bhikkhavo.

Tại sao nói 'đôi khi'? (Ví dụ) Bhikkhavo.

Bho hetu, bho hetū, bhonto hetū, hetavo, hetayo, hetuyo vā, hetuṃ, hetū, hetavo, hetayo, hetuyo vā. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

(Hô cách) Bho hetu, bho hetū, bhonto hetū, hetavo, hetayo, hoặc hetuyo. (Đối cách) hetuṃ, hetū, hetavo, hetayo, hoặc hetuyo. Phần còn lại tương tự như 'bhikkhu'.

Jantu gacchati, jantū, jantayo, jantuyo vā.

Chúng sanh đi, (số nhiều) jantū, jantayo, hoặc jantuyo.

181. Jantādito no ca.

181. Sau jantu v.v... (biến thành) no và ca.

Pume jantādito yonaṃ no ca hoti vo ca.

Trong nam tính, sau các từ như 'jantu', 'yo' được biến đổi thành 'no' và cũng thành 'vo'.

Jantuno, jantavo, bhojantu, bhojantū, bhonto jantū, jantayo, jantuyo, jantuno, jantavo, jantuṃ, jantū, jantayo, jantuyo, jantuno, jantavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

Jantuno, jantavo, (hô cách) bhojantu, bhojantū, bhonto jantū, jantayo, jantuyo, (công cụ cách/tặng cách) jantuno, jantavo, (đối cách) jantuṃ, jantū, jantayo, jantuyo, (xuất xứ cách/sở hữu cách) jantuno, jantavo. Phần còn lại tương tự như 'bhikkhu'.

Kuru, kurū, kurayo, kuruyo, kuruno, kuravoti sabbaṃ jantusamaṃ.

Kuru, kurū, kurayo, kuruyo, kuruno, kuravo, tất cả đều tương tự như 'jantu'.

‘‘Ajjeva taṃ kurayo pāpayātu, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayāmī’’ti dissanti.

Các ví dụ được thấy như: 'Ajjeva taṃ kurayo pāpayātu' (Mong rằng hôm nay người Kuru sẽ đưa ngài đến), 'nandanti taṃ kurayo dassanena' (Người Kuru hoan hỷ khi thấy ngài), 'ajjeva taṃ kurayo pāpayāmī' (Hôm nay tôi sẽ đưa ngài đến xứ Kuru).

Mahāvuttinā latopi aṃvacanassa kvaci naṃ hoti, ‘‘kimatthinaṃ bhikkhunaṃ āhu, bhikkhunamāhu maggadesiṃ, bhikkhunamāhu maggajīviṃ, buddhaṃ ādiccabandhuna’’nti dissanti, tathā ‘‘roganiḍḍaṃ pabhaṅgunaṃ, bhogānañca pabhaṅgunaṃ, viññāṇañca virāguna’’nti ca. Tattha ‘kimatthina’nti kiṃsabhāvaṃ, ‘maggadesi’nti maggaṃ desentaṃ, ‘maggajīvi’nti magge jīvantaṃ, ‘roganiḍḍa’nti rogānaṃ kulāvakabhūtaṃ, ‘pabhaṅguna’nti pabhijjanasīlaṃ, ‘virāguna’nti virajjanasīlaṃ. Katthaci paṭhamantampi dissati, tattha nāgamo.

Theo Mahāvutti, đôi khi biến cách 'aṃ' cũng được biến đổi thành 'naṃ', như được thấy trong các ví dụ: 'kimatthinaṃ bhikkhunaṃ āhu, bhikkhunamāhu maggadesiṃ, bhikkhunamāhu maggajīviṃ, buddhaṃ ādiccabandhuna', và cũng như 'roganiḍḍaṃ pabhaṅgunaṃ, bhogānañca pabhaṅgunaṃ, viññāṇañca virāguna'. Trong đó 'kimatthinaṃ' có nghĩa là 'có bản chất gì', 'maggadesiṃ' có nghĩa là 'người chỉ đường', 'maggajīviṃ' có nghĩa là 'người sống trên con đường', 'roganiḍḍaṃ' có nghĩa là 'tổ của bệnh tật', 'pabhaṅgunaṃ' có nghĩa là 'có tính chất dễ vỡ', 'virāgunaṃ' có nghĩa là 'có tính chất ly tham'. Đôi khi cũng thấy ở chủ cách, ở đó không phải là sự thêm vào.

Iti bhikkhādigaṇarāsi.

Như vậy là nhóm các từ bắt đầu bằng 'bhikkhu'.

Satthādigaṇarāsi

Nhóm các từ bắt đầu bằng 'satthu'

Satthādirāsi

Nhóm bắt đầu bằng 'satthu'

182. Ltupitādīnamā simhi.

182. Của ltu, pitu, v.v... (u) thành ā khi có si theo sau.

Simhi [Pg.110] pare ltupaccayantānaṃ satthu, kattuiccādīnaṃ pitādīnañca u-kāro ā hoti. ‘Gasīna’nti lopo.

Khi 'si' theo sau, nguyên âm 'u' của các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ 'ltu' như 'satthu', 'kattu', v.v... và của các từ như 'pitu', v.v... được biến đổi thành 'ā'. Sự lược bỏ (của si) theo quy tắc 'Gasīnaṃ'.

Satthā.

183. Ltupitādīnamase.

183. Của ltu, pitu, v.v... khi không có se (si) theo sau.

Samhā aññasmiṃ vibhattigaṇe pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro āraṅa hoti.

Khi một nhóm biến cách khác 'si' theo sau, nguyên âm 'u' của các từ như 'ltu', 'pitu', v.v... được biến đổi thành 'āraṅa'.

184. Āraṅasmā.

184. Sau āraṅa.

Āraṅato yonaṃ ṭo hoti.

Sau 'āraṅa', 'yo' được biến đổi thành 'ṭo'.

Satthāro.

185. Ge a ca.

185. Trong ge (hô cách), (u) thành a và (ā).

Ge pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro hoti a ca ā ca. Bhosattha, bho satthā, bhonto satthāro, satthāraṃ.

Khi 'ge' (hô cách) theo sau, nguyên âm 'u' của các từ như 'ltu', 'pitu', v.v... được biến đổi thành 'a' và cũng thành 'ā'. (Ví dụ) Bhosattha, bho satthā, bhonto satthāro, satthāraṃ.

186. Ṭoṭe vā.

186. (yo) thành ṭo, ṭe tùy chọn.

Āraṅato yonaṃ kamena ṭo, ṭe honti vā. Ettha ca vāsaddo sakhasadde vikappanattho tattha vidhyantarasabbhāvā. Puna ṭoggahaṇaṃ lahubhāvatthaṃ.

Sau 'āraṅa', 'yo' lần lượt được biến đổi thành 'ṭo' và 'ṭe' một cách tùy chọn. Ở đây, từ 'vā' có nghĩa là tùy chọn trong trường hợp của từ 'sakha' vì ở đó có sự tồn tại của một quy tắc khác. Việc nhắc lại 'ṭo' là để cho ngắn gọn.

Satthāro, satthāre.

187. Ṭā [Pg.111] nāsmānaṃ.

187. Ṭā (thay thế) cho nā và smā.

Āraṅato nā, smānaṃ ṭā hoti.

Sau (thân từ) āraṅa, (biến cách vĩ) nā và smā được đổi thành ṭā.

Satthārā, satthārehi, satthārebhi.

188. Lopo.

188. Sự lược bỏ.

Ltu, pitādīhi salopo hoti vā.

Sau (các thân từ) ltu, pitā, v.v..., (phụ âm) sa được lược bỏ tùy chọn.

Satthu, satthussa, satthuno.

189. Naṃmhi vā.

189. Khi naṃ theo sau, tùy chọn.

Naṃmhi pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro āraṅa hoti vā. Imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthārānaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhāti. Satthūnaṃ.

Khi (biến cách vĩ) naṃ theo sau, nguyên âm u của (các thân từ) ltu, pitā, v.v... được tùy chọn đổi thành āraṅa. (Ví dụ:) ‘Này Mahānāma, ba vị đạo sư này có cùng một kết luận hay có những kết luận khác nhau?’ (Và dạng khác là) Satthūnaṃ.

190. Ā.

190. Ā.

Naṃmhi pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro ā hoti vā.

Khi (biến cách vĩ) naṃ theo sau, nguyên âm u của (các thân từ) ltu, pitā, v.v... được tùy chọn đổi thành ā.

Satthānaṃ, satthārā, satthārehi, satthārebhi, satthu, satthussa, satthuno, satthūnaṃ, satthārānaṃ, satthānaṃ.

191. Ṭi smiṃno.

191. Ṭi (thay thế) cho smiṃ.

Āraṅato smiṃno ṭi hoti.

Sau (thân từ) āraṅa, (biến cách vĩ) smiṃ được (thay thế bằng) ṭi.

192. Rassāraṅa.

192. (Nguyên âm dài của) āraṅa được rút ngắn.

Smiṃmhi pare āraṅkato rasso hoti.

Khi (biến cách vĩ) smiṃ theo sau, (nguyên âm dài) của āraṅa được rút ngắn.

Satthari, satthāresu.

Bahulādhikārā [Pg.112] nā, smāsu satthunāti ca sumhi satthūsūti ca siddhaṃ. ‘‘Dhammarājena satthunā, pūjaṃ labbhati bhattusū’’ti pāḷi. ‘Bhattusū’ti sāmīsu, ‘bhattāsū’tipi pāṭho.

Do quyền chi phối của nguyên tắc bahula (đa dạng), dạng satthunā trong cách nā và smā, và dạng satthūsu trong cách su cũng được thành lập. (Có câu) Pāli: ‘Dhammarājena satthunā, pūjaṃ labbhati bhattusū’ (Bởi Pháp vương, bậc Đạo sư... sự cúng dường được nhận giữa các bậc thầy). ‘Bhattusū’ có nghĩa là sāmīsu (giữa các bậc thầy/chủ); cũng có cách đọc là ‘bhattāsū’.

‘Ltupitādīnamase’ti aseggahaṇena tomhi āraṅa hoti, ‘‘satthārato satthāraṃ gacchanti, satthārato satthāraṃ ghaṭentī’’ti pāḷi.

Trong (quy tắc) ‘Ltupitādīnamase’, do việc bao gồm ‘ase’, khi (hậu tố) to theo sau, (thân từ) được đổi thành āraṅa. (Có câu) Pāli: ‘satthārato satthāraṃ gacchanti, satthārato satthāraṃ ghaṭentī’.

Evaṃ kattā, bhattā, gantā, jetā, janetā, chettā, cheditā, viññātā, viññāpetā, uṭṭhātā, uṭṭhāpetā, taritā, tāretā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, netā, nettā, posetā, bhettā, yātā, vattā, setā, hantā, sakamandhātā, mahāmandhātā iccādayo.

Tương tự là các từ: kattā, bhattā, gantā, jetā, janetā, chettā, cheditā, viññātā, viññāpetā, uṭṭhātā, uṭṭhāpetā, taritā, tāretā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, netā, nettā, posetā, bhettā, yātā, vattā, setā, hantā, sakamandhātā, mahāmandhātā, v.v...

Visesavidhānamuccate.

Quy tắc đặc biệt được nêu ra.

Mahāvuttinā yonaṃ ā hoti, avitakkitā gabbhamupavajanti, te bhikkhū brūhetā suññāgārānaṃ.

Theo Mahāvutti, (biến cách vĩ) yo được đổi thành ā, (ví dụ:) avitakkitā gabbhamupavajanti (những người không suy xét đi vào thai tạng), te bhikkhū brūhetā suññāgārānaṃ (các vị Tỳ khưu ấy là những người làm tăng trưởng các trú xứ trống vắng).

Amaccavācīhi kattu, khattusaddehi gassa ettaṃ, uṭṭhehi katte taramāno, natthi bho khatte paroloko.

Đối với các từ kattu và khattusaddehi khi có nghĩa là người đánh xe, (biến cách vĩ) ga (của hô cách) được đổi thành e, (ví dụ:) uṭṭhehi katte taramāno (hỡi người đánh xe, hãy đứng dậy, mau lên), natthi bho khatte paroloko (này hỡi người đánh xe, không có đời sau đâu).

Ge pare āraṅa ca hoti, pucchāma kattāra anomapañña, ‘‘kattāraṃ anomapañña’’ntipi yujjati.

Khi ge (hô cách) theo sau, (thân từ) cũng được đổi thành āraṅa, (ví dụ:) pucchāma kattāra anomapañña (chúng con xin hỏi bậc Sáng tạo, bậc trí tuệ vô tì), dạng ‘kattāraṃ anomapañña’ cũng được chấp nhận.

Aṃmhi pare pubbassaralopo ca hoti, anukampakaṃ pāṇasamampi bhattuṃ jahanti itthiyo. ‘‘So patīto pamuttena, bhattunā bhattugāravo’’ti diṭṭhattā kattunā, gantunā iccādīnipi yujjanti.

Khi aṃ theo sau, cũng có sự lược bỏ nguyên âm đứng trước, (ví dụ:) anukampakaṃ pāṇasamampi bhattuṃ jahanti itthiyo (phụ nữ từ bỏ người chồng bi mẫn và thân thiết như mạng sống). Do được thấy (trong văn bản) ‘So patīto pamuttena, bhattunā bhattugāravo’ (vị ấy được kính trọng bởi người chồng/chủ vui mừng), các dạng như kattunā, gantunā, v.v... cũng được chấp nhận.

Nettumhā [Pg.113] smiṃno ettaṃ, nette ujuṃ gate sati, ete saddā tīsu liṅgesu samānarūpā honti, kattā itthī, kattā puriso, kattā kulaṃ iccādi.

Sau (từ) nettu, (biến cách vĩ) smiṃ được đổi thành e, (ví dụ:) nette ujuṃ gate sati (khi người lãnh đạo đi thẳng). Những từ này có hình thức giống nhau trong cả ba tính, (ví dụ:) kattā itthī (người làm là nữ), kattā puriso (người làm là nam), kattā kulaṃ (người làm là gia tộc), v.v...

Iti satthādirāsi.

Dứt nhóm từ satthā, v.v...

Pitādirāsi

Nhóm từ pitā, v.v...

Pitā gacchati.

Người cha đi.

193. Pitādīnamanattādīnaṃ.

193. Của (các từ) pitā, v.v..., ngoại trừ nattā, v.v...

Nattādivajjitānaṃ pitādīnaṃ āraṅakato rasso hoti.

Đối với các từ pitā, v.v..., ngoại trừ nattā, v.v..., (nguyên âm dài) của āraṅa được rút ngắn.

Pitaro, bho pita, bho pitā, bhonto pitaro. Pitaraṃ, pituṃ vā. ‘‘Mātuṃ pituñca vanditvā’’ti dissati.

Pitaro, bho pita, bho pitā, bhonto pitaro. Pitaraṃ, hoặc pituṃ. Được thấy là: ‘‘Mātuṃ pituñca vanditvā’’ (đã đảnh lễ mẹ và cha).

Pitaro, pitare, pitarā, pitunā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pitu, pitussa, pituno, pitūnaṃ, pitarānaṃ, pitarā, pitunā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pitu, pitussa, pituno, pitūnaṃ, pitarānaṃ, pitānaṃ, pitusmiṃ, pitumhi, pitari, pitaresu, pitūsu.

Anaṇo ñātinaṃ hoti, devānaṃ pitunañca so, mātāpitūnaṃ accayena, dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya.

Vị ấy không mắc nợ đối với quyến thuộc, đối với chư thiên và hương linh. Sau khi cha mẹ qua đời. Tâu đại vương, hãy thực hành Chánh pháp. Hỡi vị Sát-đế-lỵ, đối với cha mẹ.

Evaṃ bhātā, bhātaro, jāmātā, jāmātaroiccādi.

Tương tự như vậy: bhātā, bhātaro, jāmātā, jāmātaro, v.v...

Anattādīnanti kiṃ? Nattā, nattāro, nattāraṃ, nattāro, nattāre iccādi. Tathā panattusaddopi.

Thế nào là các từ không phải là attā, v.v...? (Là các từ như:) Nattā, nattāro, nattāraṃ, nattāro, nattāre, v.v... Tương tự cũng là từ panattu.

Mātu[Pg.114], dhītu, duhitusaddā pana itthiliṅgā eva, mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā, bhoti māte vā, ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ti dissati. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa ettaṃ. Bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātuṃ, mātaro, mātare, mātuyā, mātarā, mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi, mātu, mātussa, mātuyā. ‘‘Mātussa sarati, pitussa saratī’’ti satthe dissati. ‘‘Buddhamātussa sakkāraṃ, karotu sugatoraso’’ti ca dissati. Mātūnaṃ, mātānaṃ, mātarānaṃ. Pañcamīrūpaṃ tatiyāsamaṃ. Chaṭṭhīrūpaṃ catutthīsamaṃ. Mātusmiṃ, mātumhi, mātari, mātuyā, mātuyaṃ, mātaresu, mātūsu. Evaṃ dhītu, duhitusaddā.

Tuy nhiên, các từ mātu, dhītu, duhitu chỉ là nữ tánh: mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā, hoặc bhoti māte. Được thấy là: ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ (thật vi diệu thay, hỡi mẹ của Nanda; thật kỳ diệu thay, hỡi mẹ của Nanda). Theo quy tắc ‘ghabrahmāditve’, ‘ga’ biến thành ‘e’. Bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātuṃ, mātaro, mātare, mātuyā, mātarā, mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi, mātu, mātussa, mātuyā. Được thấy trong kinh điển là: ‘‘Mātussa sarati, pitussa saratī’’ (tưởng nhớ đến mẹ, tưởng nhớ đến cha). Và cũng được thấy là: ‘‘Buddhamātussa sakkāraṃ, karotu sugatoraso’’ (mong rằng con của bậc Thiện Thệ hãy tôn kính mẹ của Đức Phật). Mātūnaṃ, mātānaṃ, mātarānaṃ. Dạng thức của biến cách thứ năm giống với biến cách thứ ba. Dạng thức của biến cách thứ sáu giống với biến cách thứ tư. Mātusmiṃ, mātumhi, mātari, mātuyā, mātuyaṃ, mātaresu, mātūsu. Tương tự là các từ dhītu, duhitu.

Visesavidhimhi gāthāsu mahāvuttinā mātu, pitusaddehi nādīnaṃ pañcannaṃ ekavacanānaṃ yā hoti, smiṃno pana yañca hoti, antalopo ca. Matyā kataṃ, matyā deti, matyā apeti, matyā dhanaṃ, matyā ṭhitaṃ. Matyaṃ ṭhitaṃ. Evaṃ petyā kataṃiccādi, idha vuddhi.

Trong quy tắc đặc biệt, trong các câu kệ, theo Mahāvutti, đối với năm biến cách đơn bắt đầu bằng nā của các từ mātu, pitu, thì (biến tố) trở thành yā, và đối với smiṃ thì trở thành yaṃ, và có sự lược bỏ nguyên âm cuối. Matyā kataṃ, matyā deti, matyā apeti, matyā dhanaṃ, matyā ṭhitaṃ. Matyaṃ ṭhitaṃ. Tương tự petyā kataṃ, v.v..., ở đây có sự trường hóa.

Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā ahaṃ. Matyā ca petyā ca kataṃ susādhu, ahañhi jānāmi janinda etaṃ, matyā ca petyā ca, sabbaṃ pubbepi vuttameva.

Tôi đã được mẹ cho phép, tôi đã bị cha từ bỏ. Việc được làm bởi mẹ và bởi cha là rất tốt. Tâu đức vua, quả thật con biết điều này, bởi mẹ và bởi cha. Tất cả đã được nói đến trước đây rồi.

Satthu, pitādīnaṃ samāse vidhānaṃ samāsakaṇḍe āgamissati.

Quy tắc về các từ satthu, pitu, v.v... trong hợp thể từ sẽ được đề cập trong chương về hợp thể từ.

Iti pitādirāsi.

Dứt nhóm từ pitā, v.v...

Iti satthādigaṇarāsi.

Dứt nhóm từ satthu, v.v...

Ukārantapulliṅgarāsi niṭṭhito.

Nhóm nam tánh tận cùng bằng ‘u’ đã chấm dứt.

Ūkārantapulliṅgarāsi

Nhóm nam tánh tận cùng bằng ‘ū’

‘Gasīna’nti [Pg.115] lopo, sayambhū gacchati. ‘Lopo’ti yonaṃ lopo, sayambhū gacchanti.

Theo quy tắc ‘gasīnaṃ’, có sự lược bỏ (biến tố si): sayambhū gacchati. Theo quy tắc ‘lopo’, có sự lược bỏ biến tố yo: sayambhū gacchanti.

Pakkhe –

Trong trường hợp khác –

‘Jantādito no cā’ti yonaṃ vo, no, sayambhuvo, sayambhuno.

Theo quy tắc ‘jantādito no cā’, biến tố yo trở thành vo, no: sayambhuvo, sayambhuno.

‘Ge vā’ti ge pare vikappena rasso, bho sayambhu, bho sayambhū, bhonto sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno.

Theo quy tắc ‘ge vā’, khi biến tố ge theo sau, nguyên âm được rút ngắn tùy chọn: bho sayambhu, bho sayambhū, bhonto sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno.

‘Ekavacanayosvaghona’nti amādīsu ekavacanesu niccaṃ rasso, sayambhuṃ, gāthāyaṃ ‘sayambhuna’ntipi yujjati.

Theo quy tắc ‘ekavacanayosvaghonaṃ’, trong các biến cách đơn bắt đầu bằng aṃ, nguyên âm luôn được rút ngắn: sayambhuṃ. Trong kệ, ‘sayambhunaṃ’ cũng hợp lệ.

Sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi, sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi, sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu.

Evaṃ abhibhū, parābhibhū, vessabhū, gotrabhū, vatrabhū iccādi. Sesesu pana yonaṃ no eva labbhati, cittasahabhuno dhammā.

Tương tự như vậy: abhibhū, parābhibhū, vessabhū, gotrabhū, vatrabhū, v.v... Tuy nhiên, trong các trường hợp còn lại, biến tố yo chỉ trở thành no: cittasahabhuno dhammā.

194. Kūto.

194. Từ hậu tố kū.

Pume kūpaccayantehi yonaṃ no hoti vā.

Trong nam tánh, sau các từ tận cùng bằng hậu tố kū, biến tố yo tùy chọn trở thành no.

Sabbaññū, sabbaññuno. Sesaṃ suviññeyyaṃ.

Sabbaññū, sabbaññuno. Phần còn lại có thể được hiểu một cách dễ dàng.

Viññū[Pg.116], vadaññū, atthaññū, dhammaññū, mattaññū, vidū. Idha kūsaddena rūpaccayantāpi gayhanti, vedagū, pāragū. Tathā bhīrū, pabhaṅgū, virāgūiccādi ca.

Viññū, vadaññū, atthaññū, dhammaññū, mattaññū, vidū. Ở đây, bởi từ kū, các từ tận cùng bằng hậu tố rū cũng được bao gồm: vedagū, pāragū. Tương tự cũng có bhīrū, pabhaṅgū, virāgū, v.v...

Ūkārantapulliṅgarāsi niṭṭhito.

Nhóm nam tánh tận cùng bằng ‘ū’ đã chấm dứt.

Okāranto pana gosaddo eva, so pubbe vuttoyeva.

Tuy nhiên, từ tận cùng bằng ‘o’ chỉ có từ go, và từ đó đã được nói đến trước đây rồi.

Pulliṅgarāsi niṭṭhito.

Nhóm nam tánh đã chấm dứt.

Napuṃsakaliṅgarāsi

Nhóm trung tánh

Akārantanapuṃsaka cittādirāsi

Nhóm trung tánh tận cùng bằng ‘a’, như citta, v.v...

Atha napuṃsakaliṅgaṃ dīpiyate. Taṃ pana pañcavidhaṃ adantaṃ, idantaṃ īdantaṃ, udantaṃ, ūdantanti.

Bây giờ, trung tánh được giải thích. Tánh này có năm loại: tận cùng bằng a, tận cùng bằng i, tận cùng bằng ī, tận cùng bằng u, và tận cùng bằng ū.

195. Aṃ napuṃsake.

195. Aṃ trong trung tánh.

Napuṃsake ato sissa aṃ hoti.

Trong trung tánh, sau 'a', 'si' biến thành 'aṃ'.

Cittaṃ.

196. Yonaṃ ni.

196. 'Yo' biến thành 'ni'.

Napuṃsake ato yonaṃ ni hoti. ‘Yolopanīsū’ti nimhi dīgho.

Trong trung tánh, sau 'a', 'yo' biến thành 'ni'. Theo quy tắc ‘Yolopanīsū’, nguyên âm được trường hóa trước 'ni'.

Cittāni.

197. Nīnaṃ vā.

197. Về 'nī', tùy chọn.

Ato nīnaṃ ṭā, ṭe honti vā.

Sau 'a', 'nī' tùy chọn biến thành 'ṭā' hoặc 'ṭe'.

Cittā, he citta, he cittā, he cittāni, he cittā vā, cittaṃ, cittāni, citte, cittena. Sesaṃ purisasamaṃ.

Cittā, hỡi citta, hỡi cittā, hỡi cittāni, hoặc hỡi cittā, cittaṃ, cittāni, citte, cittena. Phần còn lại giống như 'purisa'.

Evaṃ [Pg.117] dakaṃ, udakaṃ, sukhaṃ, dukkhaṃ, mukhaṃ, aṅgaṃ, liṅgaṃ, siṅgaṃ, aghaṃ, saccaṃ, naccaṃ, rajjaṃ, pajjaṃ, ambujaṃ, dhaññaṃ, thaññaṃ, araññaṃ, puññaṃ, kiliṭṭhaṃ, piṭṭhaṃ, bhaṇḍaṃ, tuṇḍaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, leṇaṃ, karaṇaṃ, caraṇaṃ, chattaṃ, khettaṃ, nettaṃ, amataṃ, sotaṃ, pīṭhaṃ, vatthaṃ, padaṃ, gadaṃ, āvudhaṃ, kānanaṃ, ghānaṃ, jhānaṃ, dānaṃ, dhanaṃ, vanaṃ, pāpaṃ, dumaṃ, hadayaṃ, cīraṃ, cīvaraṃ, kulaṃ, mūlaṃ, balaṃ, maṅgalaṃ, bhisaṃ, sīsaṃ, lohaṃiccādayo.

Tương tự như vậy là các từ: dakaṃ, udakaṃ, sukhaṃ, dukkhaṃ, mukhaṃ, aṅgaṃ, liṅgaṃ, siṅgaṃ, aghaṃ, saccaṃ, naccaṃ, rajjaṃ, pajjaṃ, ambujaṃ, dhaññaṃ, thaññaṃ, araññaṃ, puññaṃ, kiliṭṭhaṃ, piṭṭhaṃ, bhaṇḍaṃ, tuṇḍaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, leṇaṃ, karaṇaṃ, caraṇaṃ, chattaṃ, khettaṃ, nettaṃ, amataṃ, sotaṃ, pīṭhaṃ, vatthaṃ, padaṃ, gadaṃ, āvudhaṃ, kānanaṃ, ghānaṃ, jhānaṃ, dānaṃ, dhanaṃ, vanaṃ, pāpaṃ, dumaṃ, hadayaṃ, cīraṃ, cīvaraṃ, kulaṃ, mūlaṃ, balaṃ, maṅgalaṃ, bhisaṃ, sīsaṃ, lohaṃ, v.v.

Iti cittādirāsi.

Kết thúc nhóm từ bắt đầu bằng citta.

Kammādirāsi

Nhóm từ bắt đầu bằng kamma.

Kammasadde –

Trong từ kamma –

198. Nāsseno.

198. 'Nā' biến thành 'eno'.

Kammādīhi nāssa eno hoti vā.

Sau các từ bắt đầu bằng kamma, 'nā' tùy chọn biến thành 'eno'.

Kammena, kammanā.

‘Pumakammathāmaddhāna’nti suttena nā, smāsu uttaṃ, kammunā, kammassa, kammuno, kammasmā, kammamhā, kammanā, kammunā, kammassa, kammuno.

Theo quy tắc ‘Pumakammathāmaddhāna’, trong các biến cách 'nā' và 'smā', 'u' được thay thế, (cho ra các dạng) kammunā, kammassa, kammuno, kammasmā, kammamhā, kammanā, kammunā, kammassa, kammuno.

199. Kammādito.

199. Sau các từ bắt đầu bằng kamma.

Kammādīhi smiṃno ni hoti vā.

Sau các từ bắt đầu bằng kamma, 'smiṃ' tùy chọn biến thành 'ni'.

Kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kamme. Sesaṃ cittasamaṃ.

Kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kamme. Phần còn lại giống như 'citta'.

Kamma camma ghamma asma vesma addha muddha aha brahma attaātumā kammādi. Kammani, cammani. ‘‘Kiṃ chando kimadhippāyo, eko sammasi ghammanī’’ti ca ‘‘kiṃ patthayaṃ mahābrahme, eko sammasi ghammanī’’ti ca ‘‘mā tvaṃ cande khali asmanī’’ti ca ‘‘tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmanī’’ti ca dissanti. Addhani[Pg.118], muddhani, ahani, brahmani, attani, ātumani, sabbametaṃ pubbepi vuttameva ca. Tattha ‘sammasī’ti acchasi, ‘ghammanī’ti gimhakāle ātape vā, ‘asmanī’ti pāsāṇe, ‘vesmanī’ti ghare.

Kamma, camma, ghamma, asma, vesma, addha, muddha, aha, brahma, atta, ātumā là các từ thuộc nhóm kamma. (Ví dụ:) Kammani, cammani. Và các câu sau đây được thấy: ‘‘Kiṃ chando kimadhippāyo, eko sammasi ghammanī’’, ‘‘kiṃ patthayaṃ mahābrahme, eko sammasi ghammanī’’, ‘‘mā tvaṃ cande khali asmanī’’, và ‘‘tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmanī’’. (Các dạng:) Addhani, muddhani, ahani, brahmani, attani, ātumani, tất cả những điều này cũng đã được nói trước đây. Trong đó, ‘sammasī’ có nghĩa là ‘ngươi ngồi’, ‘ghammanī’ có nghĩa là ‘trong mùa nóng’ hoặc ‘trong sức nóng’, ‘asmanī’ có nghĩa là ‘trên đá’, ‘vesmanī’ có nghĩa là ‘trong nhà’.

Iti kammādirāsi.

Kết thúc nhóm từ bắt đầu bằng kamma.

200. Aṃ napuṃsake.

200. Aṃ trong trung tánh.

Napuṃsake simhi ntussa aṃ hoti vā. Silopo.

Trong trung tánh, khi 'si' theo sau, 'ntu' tùy chọn biến thành 'aṃ'. 'Si' bị lược bỏ.

Guṇavaṃ kulaṃ.

Pakkhe –

Trường hợp khác –

Simhi mahāvuttinā ntussa anto a hoti, tato sissa aṃ hoti, guṇavantaṃ kulaṃ.

Khi 'si' theo sau, theo quy tắc 'mahāvutti', phần cuối của 'ntu' biến thành 'a', sau đó 'si' biến thành 'aṃ', cho ra dạng guṇavantaṃ kulaṃ.

‘Yvādo ntussā’ti yvādīsu ntussantassa attaṃ, guṇavantāni, guṇavantā, he guṇava, he guṇavā, he guṇavantāni, he guṇavantā, guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante, guṇavantena, guṇavatā kulena. Sabbaṃ pulliṅgasamaṃ.

Theo quy tắc ‘Yvādo ntussā’, trong các biến cách 'yo' v.v., phần cuối của 'ntu' biến thành 'ā', (cho ra các dạng) guṇavantāni, guṇavantā, hỡi guṇava, hỡi guṇavā, hỡi guṇavantāni, hỡi guṇavantā, guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante, guṇavantena, guṇavatā kulena. Tất cả đều giống như trong nam tánh.

Satimaṃ kulaṃ, satimantaṃ kulaṃ iccādi.

Satimaṃ kulaṃ, satimantaṃ kulaṃ, v.v.

Gacchaṃ kulaṃ, gacchantaṃ kulaṃ, gacchantāni kulāni iccādi.

Gacchaṃ kulaṃ, gacchantaṃ kulaṃ, gacchantāni kulāni, v.v.

Iti akārantanapuṃsakarāsi.

Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'a'.

Ikārantanapuṃsakarāsi

Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'i'

Aṭṭhi tiṭṭhati, aṭṭhī tiṭṭhanti.

Aṭṭhi tiṭṭhati (cái xương đứng yên), aṭṭhī tiṭṭhanti (những cái xương đứng yên).

201. Jhalā vā.

201. Jhalā vā.

Napuṃsake jha, lato yonaṃ ni hoti vā. ‘Yolopanīsū’ti dīgho.

Trong (giống) trung tính, sau jha và la, yo tùy chọn biến thành ni. Theo quy tắc ‘Yolopanīsū’, (nguyên âm) được trường hóa.

Aṭṭhīni[Pg.119], he aṭṭhi, he aṭṭhī, he aṭṭhīni, he aṭṭhī vā, aṭṭhiṃ, aṭṭhinaṃ, aṭṭhīni, aṭṭhī, aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Sesaṃ munisamaṃ.

Aṭṭhīni, he aṭṭhi, he aṭṭhī, he aṭṭhīni, hoặc he aṭṭhī, aṭṭhiṃ, aṭṭhinaṃ, aṭṭhīni, aṭṭhī, aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Phần còn lại tương tự như (từ) muni.

Samāsepi sammādiṭṭhi kulaṃ, sammādiṭṭhīni kulāni iccādi, yonaṃ no, ne natthi.

Ngay cả trong (từ) ghép cũng vậy: sammādiṭṭhi kulaṃ, sammādiṭṭhīni kulāni, v.v., (biến cách) yo không thành no hay ne.

Smiṃmhi sammādiṭṭhismiṃ, sammādiṭṭhimhi, sammādiṭṭhini, sammādiṭṭhine kule, ariyavuttine kule iti vattabbaṃ.

Trong cách smiṃ và mhi: sammādiṭṭhismiṃ, sammādiṭṭhimhi, sammādiṭṭhini, sammādiṭṭhine kule, ariyavuttine kule, nên được nói như vậy.

Evaṃ akkhi, acchi, satthi, dadhi, vāri iccādayo.

Tương tự như vậy là các từ akkhi, acchi, satthi, dadhi, vāri, v.v.

Iti ikārantanapuṃsakarāsi.

Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'i'.

Īkārantanapuṃsakarāsi

Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ī'

Īkārante ‘ekavacanayosvaghona’nti suttena simhi rasso, daṇḍi kulaṃ, daṇḍīni kulāni, yonaṃ lope daṇḍī.

Đối với (từ) tận cùng bằng 'ī', theo quy tắc ‘ekavacanayosvaghona’, trong cách si (nguyên âm) được đoản hóa, (ví dụ) daṇḍi kulaṃ, daṇḍīni kulāni. Khi yo bị xóa, (dạng là) daṇḍī.

‘Ge vā’ti rasso, he daṇḍi, he daṇḍī vā, he daṇḍīni, he daṇḍī, daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍīni, daṇḍī, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Pulliṅgasamaṃ.

Theo quy tắc ‘Ge vā’, (nguyên âm) được đoản hóa, (ví dụ) he daṇḍi, hoặc he daṇḍī, he daṇḍīni, he daṇḍī, daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍīni, daṇḍī, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. (Phần còn lại) tương tự như (giống) nam tính.

Samāsepi sīghayāyi cittaṃ, sīghayāyīni, sīghayāyī, he sīghayāyi, he sīghayāyī vā, he sīghayāyīni, he sīghayāyī, sīghayāyiṃ, sīghayāyinaṃ, sīghayāyīni iccādi.

Ngay cả trong (từ) ghép cũng vậy: sīghayāyi cittaṃ, sīghayāyīni, sīghayāyī, he sīghayāyi, hoặc he sīghayāyī, he sīghayāyīni, he sīghayāyī, sīghayāyiṃ, sīghayāyinaṃ, sīghayāyīni, v.v.

Evaṃ sukhakāri dānaṃ, cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī iccādayo kulasambandhino ca veditabbā.

Tương tự như vậy, nên biết các từ như sukhakāri dānaṃ, và cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī, v.v., khi liên quan đến (từ) kula.

Iti īkārantanapuṃsakarāsi.

Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ī'.

Ukārantanapuṃsakarāsi

Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'u'

Āyu [Pg.120] tiṭṭhati, ‘jhalā vā’ti yonaṃ nitte lope ca dīgho, āyūni, āyū, he āyu, he āyū, he āyūni, he āyū, āyuṃ, āyunaṃ, āyūni, āyū. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.

Āyu tiṭṭhati. Theo quy tắc ‘jhalā vā’, khi yo biến thành ni và bị xóa, (nguyên âm) được trường hóa: āyūni, āyū, he āyu, he āyū, he āyūni, he āyū, āyuṃ, āyunaṃ, āyūni, āyū. Phần còn lại tương tự như (từ) bhikkhu.

Āyusaddo pulliṅgepi vattati, ‘‘punarāyu ca me laddho, āyuñca vo kīvatako nu samma, āyu nu khīṇo maraṇañca santike, na cāyu khīṇo maraṇañca dūre’’ti pāḷipadāni.

Từ 'āyu' cũng được dùng trong nam tính, (như trong) các câu Pāli sau: 'punarāyu ca me laddho, āyuñca vo kīvatako nu samma, āyu nu khīṇo maraṇañca santike, na cāyu khīṇo maraṇañca dūre'.

Evaṃ cakkhu, hiṅgu, siggu, jatu, vatthu, matthu, madhu, dhanu, tipu, dāru, vasu, assu iccādayo.

Tương tự như vậy là các từ cakkhu, hiṅgu, siggu, jatu, vatthu, matthu, madhu, dhanu, tipu, dāru, vasu, assu, v.v.

202. Ambādīhi.

202. Ambādīhi.

Ambu, paṃsuiccādīhi smiṃno ni hoti vā.

Sau các từ ambu, paṃsu, v.v., smiṃ tùy chọn biến thành ni.

Phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape gataṃ. Sesaṃ āyusamaṃ. Citragu, vahagu, digu iccādayopi ukārantapakatikā evāti.

Phalaṃ patati ambuni (trái cây rơi trong nước), pupphaṃ yathā paṃsuni ātape gataṃ (như đóa hoa trong bụi, tan biến trong nắng). Phần còn lại tương tự như (từ) āyu. Các từ như Citragu, vahagu, digu, v.v., cũng chính là những từ có gốc tận cùng bằng 'u'.

Iti ukārantanapuṃsakarāsi.

Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'u'.

Ūkārantanapuṃsakarāsi

Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ū'

Simhi rasso, gotrabhu ñāṇaṃ, gotrabhūni, gotrabhū, he gotrabhu, he gotrabhū, he gotrabhūni, hegotrabhū, gotrabhuṃ, gotrabhunaṃ, gotrabhūni, gotrabhū. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Evaṃ sayambhu ñāṇaṃ, abhibhu jhānaṃ iccādi.

Trong cách si, (nguyên âm) được đoản hóa: gotrabhu ñāṇaṃ, gotrabhūni, gotrabhū, he gotrabhu, he gotrabhū, he gotrabhūni, he gotrabhū, gotrabhuṃ, gotrabhunaṃ, gotrabhūni, gotrabhū. Phần còn lại tương tự như (giống) nam tính. Tương tự như vậy: sayambhu ñāṇaṃ, abhibhu jhānaṃ, v.v.

Iti ūkārantanapuṃsakarāsi.

Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ū'.

Napuṃsakaliṅgarāsi niṭṭhito.

Nhóm (từ) trung tính đã kết thúc.

Sabbādirāsi

Nhóm (từ) Sabba, v.v.

Atha [Pg.121] sabbanāmāni dīpiyante.

Bây giờ, các đại từ được giải thích.

Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, tya, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi,ti, catu, tumha, amha imāni aṭṭhavīsati sabbanāmāni nāma. Sabbesaṃ liṅgatthānaṃ sādhāraṇāni nāmāni sabbanāmāni.

Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, tya, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha -- hai mươi tám (từ) này được gọi là đại danh từ. Các danh từ chung cho tất cả các giới và các nghĩa được gọi là đại danh từ.

Tattha sabbasaddo sakalattho.

Trong đó, từ sabba có nghĩa là tất cả.

Katara, katamasaddā pucchanatthā.

Các từ katara, katama có nghĩa là hỏi.

Ubhayasaddo dvinnaṃ avayavānaṃ samudāyattho.

Từ ubhaya có nghĩa là sự tập hợp của hai thành phần.

Itarasaddo ekato vuttassa paṭiyogīvacano.

Từ itara là từ chỉ đối tượng tương ứng với một đối tượng đã được nói đến.

Aññasaddo yathādhigatamhā aparavacano.

Từ añña là từ chỉ một đối tượng khác với đối tượng đã được biết.

Aññatara, aññatamasaddā aniyamatthā.

Các từ aññatara, aññatama có nghĩa là bất định.

Pubbādayo saddā disā, kālādivavatthānavacanā.

Các từ bắt đầu bằng pubba là những từ xác định phương hướng, thời gian, v.v.

Yasaddo aniyamatthavacano.

Từ ya là từ có nghĩa bất định.

Ta, tyasaddā parammukhe dūravacanā.

Các từ ta, tya là những từ chỉ đối tượng ở xa, vắng mặt.

Etasaddo parammukhe samīpavacano, sammukhe dūravacano. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘eteti cakkhupathaṃ atikkamitvā dūragate sandhāyāhā’’ti vuttaṃ, tasmā tasaddatthepi vattati.

Từ eta là từ chỉ đối tượng ở gần khi vắng mặt, và chỉ đối tượng ở xa khi có mặt. Tuy nhiên, trong Chú giải có nói: "eta là từ chỉ đối tượng ở xa, đã vượt ngoài tầm mắt", do đó nó cũng được dùng với nghĩa của từ ta.

Imasaddo sammukhe samīpavacano.

Từ ima là từ chỉ đối tượng ở gần, có mặt.

Amusaddo dūravacano. Samīpa, dūratā ca parikappabuddhivasenāpi hoti.

Từ amu là từ chỉ đối tượng ở xa. Và sự gần, xa cũng có thể do sự tưởng tượng của trí tuệ.

Kiṃsaddo pucchanattho.

Từ kiṃ có nghĩa là hỏi.

Ekasaddo saṅkhyattho aññattho ca.

Từ eka có nghĩa là số (một) và cũng có nghĩa là khác.

Ubhasaddo [Pg.122] dvisaddapariyāyo.

Từ ubha là một từ đồng nghĩa của từ dvi.

Tattha tyasaddopi bahulaṃ dissati. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā, bījāni tyāsu ruhanti, kathaṃ nu vissase tyamhi, atha vissasate tyamhiiccādi.

Trong đó, từ tya cũng được thấy nhiều. Ví dụ: "Khiḍḍā paṇihitā tyāsu" (Sự vui đùa được đặt trong chúng), "rati tyāsu patiṭṭhitā" (Sự thích thú được thiết lập trong chúng), "bījāni tyāsu ruhanti" (Hạt giống nảy mầm trong chúng), "kathaṃ nu vissase tyamhi" (Làm sao có thể tin tưởng vào điều đó?), "atha vissasate tyamhi" (rồi tin tưởng vào điều đó), v.v.

‘Itthiyamatvā’ti āpaccayo, ghasañño, silopo, sabbā itthī, sabbā, sabbāyo, he sabbe, he sabbā, he sabbāyo, sabbaṃ, sabbā, sabbāyo, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi, sabbāya.

Theo quy tắc 'itthiyamatvā', thêm tiếp vị ngữ ā, được gọi là gha, và si bị xóa bỏ, (ta có) sabbā itthī (tất cả phụ nữ). (Biến cách:) sabbā, sabbāyo; hô cách: he sabbe, he sabbā, he sabbāyo; đối cách: sabbaṃ, sabbā, sabbāyo; công cụ cách: sabbāya, sabbāhi, sabbābhi; chỉ định cách: sabbāya.

203. Ghapāsassa ssā vā.

203. Sau (đại danh từ) có ký hiệu gha và pa, sa (của sở hữu cách) được tùy chọn biến thành ssā.

Gha, pasaññehi sabbanāmehi sassa ssā hoti vā.

Sau các đại danh từ được ký hiệu là gha và pa, sa (của sở hữu cách) tùy chọn trở thành ssā.

204. Ghossaṃssāssāyaṃtiṃsu.

204. Nguyên âm của gha (được rút ngắn) trước aṃ, ssā, ssāyaṃ, và tiṃ.

Ssamādīsu gho rasso hoti.

Trước ssā và các tiếp vị ngữ tương tự, nguyên âm gha được rút ngắn.

Sabbassā.

205. Saṃsānaṃ.

205. (Naṃ được biến thành) saṃ và sānaṃ.

Sabbādīhi naṃvacanassa saṃ, sānaṃ honti.

Sau sabbā và các từ tương tự, tiếp vị ngữ naṃ được biến thành saṃ và sānaṃ.

Sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi, sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāyaṃ.

206. Smiṃno ssaṃ.

206. (Tiếp vị ngữ) smiṃ được biến thành ssaṃ.

Sabbādīhi smiṃno ssaṃ hoti vā.

Sau sabbā và các từ tương tự, tiếp vị ngữ smiṃ tùy chọn được biến thành ssaṃ.

Sabbassaṃ, sabbāsu.

Saddanītiyaṃ [Pg.123] nā, smā, smiṃnampi ssādeso vutto. ‘‘Tassā kumārikāya saddhiṃ, kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti pāḷi. Idha pana suttavibhattena sādhiyati. Sabbassā kataṃ, sabbassā apeti, sabbassā ṭhitaṃ.

Trong sách Saddanīti, sự biến đổi thành ssā cũng được nói đến cho các tiếp vị ngữ nā, smā, và smiṃ. Có câu Pāḷi rằng: "Tassā kumārikāya saddhiṃ" (cùng với cô gái ấy), "kassāhaṃ kena hāyāmī" (tôi bị tổn giảm bởi cái gì?). Nhưng ở đây, điều này được giải thích bằng cách phân chia kinh cú. (Ví dụ:) Sabbassā kataṃ (được làm bởi tất cả), sabbassā apeti (ra đi từ tất cả), sabbassā ṭhitaṃ (đứng ở trong tất cả).

Sabbo puriso.

Toàn thể người nam.

207. Yonameṭa.

207. Yo được biến thành e.

Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti.

Sau các từ trong nhóm sabba v.v... tận cùng bằng 'a', yo được biến thành e.

Sabbe purisā.

Tất cả những người nam.

Atotveva? Sabbā itthiyo, amū purisā.

Chỉ từ (những từ tận cùng bằng) 'a' thôi sao? (Ví dụ:) Tất cả những người nữ, những người nam kia.

He sabba, he sabbā, he sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena.

Này sabba, này sabbā, này sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena.

208. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca.

208. Và đối với nhóm sabba v.v... khi đi với 'naṃ'.

Naṃmhi ca su, hisu ca sabbādīnaṃ assa e hoti.

Đối với nhóm sabba v.v..., 'a' được biến thành 'e' khi đi với 'naṃ', 'su', và 'hi'.

Sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu.

Cūḷaniruttiyaṃ pana smā, smiṃnaṃ ā, ettaṃ vuttaṃ, sabbā apeti, sabbe patiṭṭhitanti. ‘‘Sabbā ca savati, sabbathā savatī’’ti ca ‘‘tyāhaṃ mante paratthaddho’’ti ca pāḷī. Tattha ‘tyāha’nti te+ahaṃ, tasmiṃ manteti attho.

Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti, có nói rằng 'ā' và 'ettaṃ' thay cho 'smā' và 'smiṃ', (ví dụ) sabbā apeti, sabbe patiṭṭhitanti. Và có câu Pāḷi: “Sabbā ca savati, sabbathā savatī” và “tyāhaṃ mante paratthaddho”. Ở đây, ‘tyāhaṃ’ là te+ahaṃ, có nghĩa là tasmiṃ mante (trong câu mật chú ấy).

Sabbanāmehi catutthiyā āyādesopi dissati, ‘‘yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni. So no attho [Pg.124] anuppatto’’ti ca ‘‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyāthā’’ti ca ‘‘neva mayhaṃ ayaṃ nāgo, alaṃ dukkhāya kāyacī’’ti ca pāḷī.

Đối với các đại từ, sự thay thế 'āya' cho chỉ định cách cũng được thấy, (ví dụ) có câu Pāḷi: “yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni. So no attho anuppatto” và “yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyāthā” và “neva mayhaṃ ayaṃ nāgo, alaṃ dukkhāya kāyacī”.

Sabbaṃ cittaṃ.

Toàn thể tâm.

209. Sabbādīhi.

209. Từ nhóm sabba v.v...

Sabbādīhi nissa ṭā na hoti.

Sau nhóm sabba v.v..., 'ni' không được biến thành 'ṭā'.

Sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Phần còn lại giống như nam tính.

Bahulādhikārā kvaci nissa ṭā, ṭepi honti. Pāḷiyaṃ pana nissa ṭā, ṭepi dissanti- ‘‘yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje. Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare. Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto’’ti. Evaṃ katara, katamasaddāpi ñeyyā.

Do quyền của quy tắc bahula (đa dạng), đôi khi 'ni' được biến thành 'ṭā' và 'ṭe'. Tuy nhiên, trong kinh điển Pāḷi, sự biến đổi 'ni' thành 'ṭā' và 'ṭe' được thấy: “yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje. Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare. Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto”. Tương tự, các từ katara, katama cũng nên được hiểu như vậy.

Ubhayasadde itthi, pumesu ubhayā, ubhayoti paṭhamekavacanarūpaṃ appasiddhaṃ. Mahāvuttinā yonaṃ ṭo vā hoti, ubhayo itthiyo, ubhayaṃ itthiṃ, ubhayo itthiyo, ubhayāya, ubhayāhi, ubhayābhi. Sesaṃ sabbasamaṃ.

Đối với từ ubhaya ở nữ tính và nam tính, các dạng số ít cách một là ubhayā và ubhayo đã được xác lập. Theo Mahāvutti, 'yo' có thể được biến thành 'ṭo', (ví dụ) ubhayo itthiyo, ubhayaṃ itthiṃ, ubhayo itthiyo, ubhayāya, ubhayāhi, ubhayābhi. Phần còn lại giống như sabba.

Ubhayo purisā, ubhaye purisā, ubhayaṃ, ubhayo, ubhaye, ubhayena, ubhayehi, ubhayebhi, ubhayassa, ubhayesaṃ, ubhayesānaṃ. Sabbasamaṃ.

Ubhayo purisā, ubhaye purisā, ubhayaṃ, ubhayo, ubhaye, ubhayena, ubhayehi, ubhayebhi, ubhayassa, ubhayesaṃ, ubhayesānaṃ. (Phần còn lại) giống như sabba.

Ubhayaṃ kulaṃ tiṭṭhati, ubhayāni, ubhayaṃ, ubhayāni. Sabbasamaṃ. ‘‘Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca, todeyya, kappā ubhayo, idhekarattiṃ ubhayo vasema, ubhaye devamanussā, ubhaye vasāmase’’ti pāḷi.

Ubhayaṃ kulaṃ tiṭṭhati, ubhayāni, ubhayaṃ, ubhayāni. (Phần còn lại) giống như sabba. Có câu Pāḷi: “Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca, todeyya, kappā ubhayo, idhekarattiṃ ubhayo vasema, ubhaye devamanussā, ubhaye vasāmase”.

210. Ssaṃssāssāyesitarekaññetimānami.

210. Ssaṃssāssāyesitarekaññetimānami.

Ssamādīsu [Pg.125] itarā, ekā, aññā, etā, imāsaddānaṃ i hoti.

Trước các vĩ tố ssaṃ v.v..., nguyên âm cuối của các từ itarā, ekā, aññā, etā, imā được biến thành 'i'.

Itarissā kataṃ, itarissā deti, itarissā apeti, itarissā dhanaṃ, itarissā, itarissaṃ ṭhitaṃ. Sesaṃ sabbasamaṃ.

Itarissā kataṃ, itarissā deti, itarissā apeti, itarissā dhanaṃ, itarissā, itarissaṃ ṭhitaṃ. Phần còn lại giống như sabba.

Aññā, aññā, aññāyo, aññaṃ, aññā, aññāyo, aññāya, aññissā, aññāhi, aññābhi, aññāya, aññissā, aññāsaṃ, aññāsānaṃ, aññissā, aññāhi, aññābhi, aññāya, aññissā, aññāsaṃ, aññāsānaṃ, aññāya, aññissā, aññāyaṃ, aññissaṃ, aññāsu. Sesaliṅgesu sabbasamaṃ.

‘‘Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti pāḷi, idha suttavibhattena sijjhati. Sesaṃ aññatara, aññatamesu sabbasamaṃ.

Có câu Pāḷi: “Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī”, ở đây (dạng này) được thành tựu bởi sự phân chia của kinh (quy tắc). Phần còn lại, đối với aññatara và aññatama, giống như sabba.

Iti sabbādiaṭṭhakarāsi.

Như vậy là nhóm tám từ bắt đầu bằng sabba.

Pubbā itthī, pubbā, pubbāyo, pubbaṃ, pubbā, pubbāyo, pubbāya, pubbassā, pubbāhi, pubbābhi, pubbāya, pubbassā, pubbāsaṃ, pubbāsānaṃ, sattamiyaṃ pubbāya, pubbassā, pubbāyaṃ, pubbassaṃ, pubbāsu.

Pubbā itthī, pubbā, pubbāyo, pubbaṃ, pubbā, pubbāyo, pubbāya, pubbassā, pubbāhi, pubbābhi, pubbāya, pubbassā, pubbāsaṃ, pubbāsānaṃ, ở cách thứ bảy: pubbāya, pubbassā, pubbāyaṃ, pubbassaṃ, pubbāsu.

211. Pubbādīhi chahi.

211. Từ sáu từ bắt đầu bằng pubba.

Tehi chahi yonaṃ eṭa hoti vā.

Sau sáu từ ấy, 'yo' có thể được biến thành 'e'.

Pubbe, pubbā, pare, parā, apare, aparā, dakkhiṇe, dakkhiṇā, uttare, uttarā, adhare, adharā. Tattha ‘pubbe pubbā’ti puratthimadisābhāgā, tatraṭṭhakā vā atthā, purātanā vā sattā saṅkhārā ca. ‘‘Pubbabuddhā, pubbadevā, pubbācariyā’’tiādīsu ‘‘pubbe buddhā [Pg.126] pubbabuddhā, pubbā buddhā vā pubbabuddhā’’tiādinā attho veditabbo. Evaṃ sesesu.

Pubbe, pubbā, pare, parā, apare, aparā, dakkhiṇe, dakkhiṇā, uttare, uttarā, adhare, adharā. Ở đây, ‘pubbe pubbā’ có nghĩa là các phần ở phương đông, hoặc các sự vật ở đó, hoặc các chúng sanh hay các hành trong quá khứ. Trong các từ như “Pubbabuddhā, pubbadevā, pubbācariyā” v.v..., ý nghĩa cần được hiểu theo cách như “pubbe buddhā pubbabuddhā, hoặc pubbā buddhā vā pubbabuddhā” v.v... Tương tự đối với các từ còn lại.

Pubbesaṃ, pubbesānaṃ, paresaṃ, paresānaṃ, aparesaṃ, aparesānaṃ, dakkhiṇesaṃ, dakkhiṇesānaṃ, uttaresaṃ, uttaresānaṃ, adharesaṃ, adharesānaṃ. Sesaṃ ñeyyaṃ.

Pubbesaṃ, pubbesānaṃ, paresaṃ, paresānaṃ, aparesaṃ, aparesānaṃ, dakkhiṇesaṃ, dakkhiṇesānaṃ, uttaresaṃ, uttaresānaṃ, adharesaṃ, adharesānaṃ. Phần còn lại nên được hiểu (tương tự).

Pubbādīhīti kiṃ? Sabbe.

Do bởi các chữ Pubbādi, để làm gì? Là tất cả.

Chahīti kiṃ? Ye, te.

Do bởi sáu chữ, để làm gì? Là các chữ ye, te.

212. Nāññañca nāmappadhānā.

212. Và (công thức này) không áp dụng cho chữ añña, và khi (các chữ sabbādi) không phải là thành phần chính.

Suddhanāmabhūtā ca samāse appadhānabhūtā ca sabbādito pubbe vuttaṃ sabbādikāriyaṃ aññañca upari vuccamānaṃ sabbādikāriyaṃ na hoti. Tattha suddhanāmabhūtaṃ sabbādināma na jānātīti atthena bālavācako aññasaddo, ājānātīti atthena majjhemaggaphalañāṇavācako aññasaddo, arahattaphalañāṇavācako aññasaddo, ‘pubbo lohita’ntiādīsu pubbasaddo, atirekaparamādivācako parasaddo, disākālādito aññesu atthesu pavattā dakkhiṇu’ttarasaddā ca saṅkhyatthavācito añño ekasaddo cāti sabbametaṃ suddhanāmaṃ nāma, tato sabbādikāriyaṃ natthi.

Và khi (các chữ sabbādi) trở thành danh từ thuần túy, và khi trở thành thành phần phụ trong hợp thể, thì công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi đã được nói ở trước, và công thức ngữ pháp khác dành cho nhóm sabbādi sẽ được nói ở sau, đều không được áp dụng. Trong đó, các chữ thuộc nhóm sabbādi đã trở thành danh từ thuần túy là: chữ añña có nghĩa là kẻ ngu, với ý nghĩa là ‘người không biết’; chữ añña có nghĩa là bậc có trí tuệ về đạo và quả ở bậc trung; chữ añña có nghĩa là bậc có trí tuệ về quả A-la-hán; chữ pubba trong các trường hợp như ‘mủ và máu’ (pubbo lohitaṃ); chữ para có nghĩa là cao tột, siêu việt v.v...; và các chữ dakkhiṇa, uttara được dùng với các ý nghĩa khác ngoài phương hướng, thời gian v.v...; và chữ eka khác với nghĩa số đếm. Tất cả những chữ này được gọi là danh từ thuần túy, do đó không có công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi.

Appadhāne diṭṭhapubba, gatapubba, piyapubba iccādi. Tattha pubbe diṭṭho diṭṭhapubbo buddho purisena. Pubbe diṭṭho yenāti vā diṭṭhapubbo puriso buddhaṃ. Evaṃ gatapubbo maggo purisena, gatapubbo vā puriso maggaṃ. Piyā vuccati bhariyā, piyā pubbā purāṇā etassāti piyapubbo, piyo vuccati pati, piyo pubbo yassāti piyapubbā. Etehi ca sabbādikāriyaṃ natthi.

Trường hợp (chữ sabbādi) là thành phần phụ (trong hợp thể) như: diṭṭhapubba, gatapubba, piyapubba v.v... Trong đó, diṭṭhapubbo (có nghĩa là) đã thấy trước (pubbe diṭṭho), (như trong câu) đức Phật đã được thấy trước bởi người đàn ông. Hoặc diṭṭhapubbo (có nghĩa là) người đã thấy trước (pubbe diṭṭho yena), (như trong câu) người đàn ông đã thấy đức Phật trước đây. Tương tự, gatapubbo (có nghĩa là) con đường đã được đi qua trước bởi người đàn ông, hoặc gatapubbo (có nghĩa là) người đàn ông đã đi qua con đường trước đây. Piyā được gọi là vợ, piyapubbo là ‘người có vợ trước đây là người thân yêu’. Piyo được gọi là chồng, piyapubbā là ‘người (nữ) có chồng trước đây là người thân yêu’. Và đối với những chữ này, không có công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi.

213. Tatiyatthayoge.

213. Khi kết hợp với (chữ có) ý nghĩa của biến cách thứ ba.

Tatiyatthena [Pg.127] padena yoge sabbādikāriyaṃ natthi.

Khi kết hợp với một từ có ý nghĩa của biến cách thứ ba, thì công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi không được áp dụng.

Māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ.

(Ví dụ:) Māsena pubbānaṃ (thành) māsapubbānaṃ.

214. Catthasamāse.

214. Trong hợp thể đẳng lập.

Catthasamāso vuccati dvandasamāso, tasmiṃ sabbādikāriyaṃ natthi.

Hợp thể có ý nghĩa của ‘ca’ được gọi là hợp thể đẳng lập (dvandasamāsa); trong hợp thể ấy, công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi không được áp dụng.

Dakkhiṇā ca uttarā ca pubbā ca dakkhiṇuttarapubbā, dakkhiṇuttarapubbānaṃ.

(Ví dụ:) Dakkhiṇā ca uttarā ca pubbā ca (thành) dakkhiṇuttarapubbā, (biến cách thứ sáu số nhiều là) dakkhiṇuttarapubbānaṃ.

Cattheti kiṃ? Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yā antaradisāti dakkhiṇapubbā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti dakkhiṇapubbā, dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassaṃ.

Nói ‘trong ý nghĩa của ca’ để làm gì? (Để loại trừ các trường hợp như:) Dakkhiṇapubbā có nghĩa là phương trung gian ở giữa phương nam và phương đông (Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yā antaradisā); hoặc dakkhiṇapubbā có nghĩa là phương ấy vừa là phương nam vừa là phương đông (dakkhiṇā ca sā pubbā ca). (Các dạng biến cách là) dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassaṃ.

215. Veṭa.

215. Tùy chọn thành eṭa.

Catthasamāse yonaṃ eṭa hoti vā.

Trong hợp thể đẳng lập, biến cách ‘yo’ được tùy chọn biến thành ‘eṭa’.

Katarakatame, katarakatamā, itaritare, itaritarā, aññamaññe, aññamaññā, pubbapare, pubbaparā, pubbāpare, pubbāparā iccādi.

(Ví dụ:) Katarakatame, katarakatamā, itaritare, itaritarā, aññamaññe, aññamaññā, pubbapare, pubbaparā, pubbāpare, pubbāparā, v.v...

Imesu pubbādīsu smā, smiṃnaṃ ā, ettaṃ hoti, pubbā, pubbe, parā, pare, aparā, apare, dakkhiṇā, dakkhiṇe, uttarā, uttare, adharā, adhare.

Đối với những chữ pubbādi này, biến cách ‘smā’ và ‘smiṃ’ trở thành ‘ā’ và ‘e’. (Ví dụ:) pubbā, pubbe; parā, pare; aparā, apare; dakkhiṇā, dakkhiṇe; uttarā, uttare; adharā, adhare.

Iti pubbādichakkarāsi.

Như vậy là kết thúc phần sáu nhóm chữ bắt đầu bằng pubba.

Yā itthī, yā, yāyo, yaṃ, yā, yāyo, yāya, yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya[Pg.128], yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya, yassā, yāyaṃ, yassaṃ, yāsu.

Yā itthī (người nữ nào), (biến cách là) yā, yāyo, yaṃ, yā, yāyo, yāya, yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya, yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya, yassā, yāyaṃ, yassaṃ, yāsu.

Yo puriso, ye, yaṃ, ye, yena, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmā, yamhā, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmiṃ, yamhi, yesu.

Yo puriso (người nam nào), (biến cách là) ye, yaṃ, ye, yena, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmā, yamhā, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmiṃ, yamhi, yesu.

Yaṃ cittaṃ, yāni cittāni, yaṃ, yāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Yaṃ cittaṃ (tâm nào), yāni cittāni (những tâm nào), (biến cách là) yaṃ, yāni. Phần còn lại tương tự nam tính.

216. Tyatetānaṃ tassa so.

216. Đối với các chữ tya, ta, eta, chữ ‘ta’ (của chúng) biến thành ‘so’.

Anapuṃsakānaṃtya, ta, etasaddānaṃ tabyañjanassa so hoti simhi. Silopo.

Đối với các chữ tya, ta, eta không phải trung tính, phụ âm ‘t’ của chúng biến thành ‘so’ khi đi với biến cách ‘si’. (Sau đó) ‘si’ bị xóa bỏ.

Sā itthī, tā, tāyo, itthiyo, taṃ, tā, tāyo, tāya.

Sā itthī (người nữ ấy), (biến cách là) tā, tāyo, itthiyo, taṃ, tā, tāyo, tāya.

217. Ssā vā tetimāmūhi.

217. Sau các chữ ta, eta, imā, amū, (biến cách) tùy chọn thành ssā.

Gha, pasaññehi tā, etā, imā, amusaddehi nādīnaṃ pañcannaṃ ekavacanānaṃ ssā hoti vā. Rasso.

Sau các chữ tā, etā, imā, amū được gọi là gha và pa, năm biến cách số ít bắt đầu bằng ‘nā’ được tùy chọn biến thành ‘ssā’. (Nguyên âm cuối của các chữ này được) rút ngắn.

Tassā kataṃ, tāhi, tābhi, tāya, tassā.

(Ví dụ:) Tassā kataṃ (được làm bởi cô ấy), tāhi, tābhi, tāya, tassā.

218. Tāssi vā.

218. Đối với chữ tā, (nguyên âm) tùy chọn thành i (trước ssā).

Ssaṃ, ssā, ssāyesu ghasaññassa tāsaddassa i hoti vā.

Khi các hậu tố ssaṃ, ssā, ssāya theo sau, nguyên âm của chữ tā được gọi là gha, tùy chọn biến thành i.

Tissā.

(Ví dụ:) Tissā.

219. Tetimāto [Pg.129] sassa ssāya.

219. Sau các chữ ta, eta, imā, biến cách ‘sa’ (biến thành) ssāya.

Tā, etā, imāhi sassa ssāyādeso hoti vā.

Đối với (các đại từ nữ tính) tā, etā, imā, biến cách ssa được tùy chọn thay thế bằng ssāya.

Tassāya, tissāya, tāsaṃ, tāsānaṃ, tāya, tassā, tassāya, tissāya, tāsaṃ, tāsānaṃ, tāya, tāyaṃ, tassā, tassaṃ, tissā, tissaṃ, tāsu.

So puriso, te purisā, taṃ, te, tena, tehi, tebhi, tassa, tesaṃ, tesānaṃ, tasmiṃ, tamhi, tesu.

So puriso (người đàn ông ấy), te purisā (những người đàn ông ấy), taṃ, te, tena, tehi, tebhi, tassa, tesaṃ, tesānaṃ, tasmiṃ, tamhi, tesu.

Taṃ cittaṃ, tāni cittāni, taṃ, tāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Taṃ cittaṃ (tâm ấy), tāni cittāni (những tâm ấy), taṃ, tāni. Phần còn lại tương tự nam tính.

220. Tassa no sabbāsu.

220. Đối với (đại từ) ta, (sự thay thế) na (xảy ra) trong tất cả (các biến cách).

Yvādīsu sabbāsu vibhattīsu tassa no hoti.

Trong (các trường hợp) yva, v.v., trong tất cả các biến cách, na thay thế cho ta.

Ne purisā, naṃ, ne, nehi, nebhi, nesaṃ, nesānaṃ, nehi, nebhi, nesaṃ, nesānaṃ, namhi, nesu.

Ettha ca ‘sabbāsū’ti vuttepi yā yā vibhatti labbhati, taṃ taṃ ñatvā yojetabbā.

Và ở đây, mặc dù được nói là ‘trong tất cả (các biến cách)’, (chỉ) biến cách nào được tìm thấy (trong thực tế), sau khi biết rõ biến cách ấy, (quy tắc) nên được áp dụng.

Naṃ cittaṃ, nehi, nebhi. Pulliṅgasamaṃ.

Naṃ cittaṃ, nehi, nebhi. (Phần còn lại) tương tự nam tính.

221. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca.

221. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca .

Sādīsu tassa ca imassa ca ṭa hoti vā.

Trước (các biến cách) sa v.v., đối với ta và ima, (phép) ṭa xảy ra một cách tùy chọn.

Assā itthiyā kataṃ, assā, assāya deti. Saṃmhi dīgho – āsaṃ itthīnaṃ, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā, assā apeti, assā, assāya dhanaṃ, āsaṃ dhanaṃ, ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti ettha ‘sāna’nti vedanānaṃ, mahāvuttinā tassa sattaṃ. Assā, assaṃ ṭhitaṃ.

Assā itthiyā kataṃ (được làm bởi người phụ nữ này), assā, assāya deti (cho người này). Trước saṃ thì có trường âm – āsaṃ itthīnaṃ (của những người phụ nữ này), nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā (bậc trí không phẫn nộ với họ), assā apeti (rời khỏi người này), assā, assāya dhanaṃ (tài sản của người này), āsaṃ dhanaṃ (tài sản của những người này), trong câu ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ (sự tiến bộ của họ được thấy rõ, không phải sự thụt lùi), ở đây ‘sānaṃ’ là vedanānaṃ (của các cảm thọ), theo Mahāvutti, sa thay cho ta. Assā, assaṃ ṭhitaṃ (đứng ở nơi người này).

Assa [Pg.130] purisassa, āsaṃ purisānaṃ. Nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino. Asmā, amhā, assa, āsaṃ, asmiṃ, amhi.

Assa purisassa (của người đàn ông này), āsaṃ purisānaṃ (của những người đàn ông này). Nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino (tóc của họ không được thấy, và cả tay chân có màng). Asmā, amhā, assa, āsaṃ, asmiṃ, amhi.

Assa cittassa. Pulliṅgasamaṃ.

Assa cittassa (của tâm này). (Phần còn lại) tương tự nam tính.

Esā itthī, etā, etāyo, etaṃ, etā, etāyo, etāya, etassā, etissā kataṃ.

Esā itthī (người phụ nữ này), etā, etāyo, etaṃ, etā, etāyo, etāya, etassā, etissā kataṃ.

Eso puriso, ete, etaṃ, ete, etena.

Eso puriso (người đàn ông này), ete, etaṃ, ete, etena.

Etaṃ cittaṃ, etāni, etaṃ, etāni, etena. Sabbaṃ tasaddasamaṃ ṭhapetvā nattaṃ, ṭattañca.

Etaṃ cittaṃ (tâm này), etāni, etaṃ, etāni, etena. Tất cả tương tự như từ ta, ngoại trừ việc chuyển thành na và (phép) ṭa.

222. Simhānapuṃsakassāyaṃ.

222. Trước si, ayaṃ thay thế cho ima không phải trung tính.

Simhi napuṃsakato aññassa imassa ayaṃ hoti. Silopo.

Trước si, ayaṃ thay thế cho ima khác với trung tính. Si được lược bỏ.

Ayaṃ itthī, imā, imāyo, imaṃ, imā, imāyo, imāya, imassā, imissā, imāhi, imābhi, imāya, imassā, imassāya, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assāya, imāsaṃ, imāsānaṃ, āsaṃ. Pañcamīrūpaṃ tatiyāsamaṃ, chaṭṭhīrūpaṃ catutthīsamaṃ. Imāya, imāyaṃ, imassā, imassāya, imassaṃ, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assaṃ, imāsu.

Ayaṃ itthī (người phụ nữ này), imā, imāyo, imaṃ, imā, imāyo, imāya, imassā, imissā, imāhi, imābhi, imāya, imassā, imassāya, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assāya, imāsaṃ, imāsānaṃ, āsaṃ. Dạng thức cách thứ năm tương tự cách thứ ba, dạng thức cách thứ sáu tương tự cách thứ tư. Imāya, imāyaṃ, imassā, imassāya, imassaṃ, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assaṃ, imāsu.

Ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime.

Ayaṃ puriso (người đàn ông này), ime, imaṃ, ime.

223. Nāmhinimi.

223. Nāmhinimi .

Nāmhi anitthiliṅge imassa ana, imiādesā honti.

Trước nā và mhi, trong giống không phải nữ tính, các sự thay thế ana và imi cho ima xảy ra.

Iminā, anena, imehi, imebhi.

224. Imassānitthiyaṃ ṭe.

224. Đối với ima không phải nữ tính, (sự thay thế) e (xảy ra).

Anitthiliṅge [Pg.131] imassa ṭe hoti vā su, naṃ, hisu.

Trong giống không phải nữ tính, e tùy chọn thay thế cho ima trước (các biến cách) su, naṃ, và hi.

Ehi, ebhi, imassa, assa, imesaṃ, imesānaṃ, esaṃ, esānaṃ, imasmā, imamhā, asmā, amhā, imehi, imebhi, ehi, ebhi, imassa, assa, imesaṃ, imesānaṃ, esaṃ, esānaṃ, imasmiṃ, imamhi, asmiṃ, amhi, imesu, esu.

‘‘Anamhi bhadde susoṇe, kinnu jagghasi sobhane’’ti pāḷi- ‘anamhī’ti imasmiṃ ṭhāne, mahāvuttinā smiṃmhi anādeso.

Trong Pāḷi ‘‘Anamhi bhadde susoṇe, kinnu jagghasi sobhane’’ (Này Susoṇa hiền thiện, ở nơi này, tại sao nàng lại cười, hỡi người xinh đẹp?), ‘anamhi’ là ở vị trí của imasmiṃ, theo Mahāvutti, ana thay thế (cho ima) trước smiṃ.

Imaṃ cittaṃ.

Imaṃ cittaṃ (tâm này).

225. Imassidaṃ vā.

225. Đối với ima, idaṃ (thay thế) một cách tùy chọn.

Napuṃsake aṃ, sisu imassa tehi aṃ, sīhi saha idaṃ hoti vā.

Trong trung tính, `ima` cùng với `aṃ` và `si` được tùy chọn biến thành `idaṃ`.

Idaṃ cittaṃ, imāni cittāni, imaṃ, idaṃ, imāni, iminā, anena. Sabbaṃ pulliṅgasamaṃ.

`Idaṃ cittaṃ`, `imāni cittāni`, `imaṃ`, `idaṃ`, `imāni`, `iminā`, `anena`. Tất cả (các dạng còn lại) tương tự như nam tính.

Idha missakarūpaṃ vuccati –

Ở đây, dạng hỗn hợp được nói đến –

Yā, sā itthī, yā, tā itthiyo, yaṃ, taṃ itthiṃ, yā, esā itthī, yā, etā itthiyo, yaṃ, etaṃ itthiṃ, yā, ayaṃ itthī, yā, imā itthiyo, yaṃ, imaṃ itthiṃ, yo, so puriso, ye, te purisāiccādayo.

`Yā, sā itthī`, `yā, tā itthiyo`, `yaṃ, taṃ itthiṃ`, `yā, esā itthī`, `yā, etā itthiyo`, `yaṃ, etaṃ itthiṃ`, `yā, ayaṃ itthī`, `yā, imā itthiyo`, `yaṃ, imaṃ itthiṃ`, `yo, so puriso`, `ye, te purisā`, và các ví dụ tương tự.

‘‘Sa kho so kumāro vuddhimanvāyā’’ti ettha so so kumāroti, ‘ese se eke ekatthe’ti ettha eso so eko ekatthoti vattabbaṃ. Tattha pubbaṃ pubbaṃ atthapadaṃ, paraṃ paraṃ byañjanamattaṃ. ‘‘Ayaṃ so sārathi etī’’ti ettha pana dvepi visuṃ [Pg.132] visuṃ atthapadāni evāti. Yaṃ, taṃ, idanti ime saddā nipātarūpāpi hutvā pāḷivākyesu sañcaranti sabbaliṅgavibhattīsu abhinnarūpāti.

Trong câu «Sa kho so kumāro vuddhimanvāyā», `so so kumāro` có nghĩa là `so kumāro`. Trong câu «ese se eke ekatthe», nên được hiểu là `eso eko ekatthe`. Ở đó, từ đứng trước là từ có nghĩa, từ đứng sau chỉ là thành phần phụ trợ. Tuy nhiên, trong câu «Ayaṃ so sārathi etī», cả hai đều là những từ có nghĩa riêng biệt. Các từ `yaṃ`, `taṃ`, `idaṃ` này cũng trở thành dạng bất biến từ (nipāta) và xuất hiện trong các câu Pāli với hình thức không thay đổi ở tất cả các giống và biến cách.

226. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ.

226. Khi lặp lại (anvādesa), `ena` thay thế cho `ima` và `eta` trong đối cách.

Anvādeso vuccati anukathanaṃ, punakathanaṃ, anvādesaṭhāne ima, etānaṃ enādeso hoti dutiyāvibhattīsu.

`Anvādesa` được gọi là sự đề cập sau, sự lặp lại. Ở vị trí của `anvādesa`, `ena` thay thế cho `ima` và `eta` trong các biến cách đối cách.

Imaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpehi, atho enaṃ bhikkhuṃ dhammaṃ ajjhāpehi, ime bhikkhū vinayaṃ ajjhāpehi, atho ene bhikkhū dhammaṃ ajjhāpehi, etaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpehiiccādinā vattabbaṃ. Tamenaṃ bhikkhave nirayapālā, yatvādhikaraṇamenaṃ bhikkhuṃ iccādīsupi anukathanameva.

Hãy dạy luật cho vị tỳ khưu này, rồi hãy dạy pháp cho vị tỳ khưu ấy (`enaṃ`). Hãy dạy luật cho các vị tỳ khưu này, rồi hãy dạy pháp cho các vị tỳ khưu ấy (`ene`). Nên nói tương tự với `etaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpehi`, v.v... Trong các ví dụ như `Tamenaṃ bhikkhave nirayapālā`, `yatvādhikaraṇamenaṃ bhikkhuṃ`, cũng chính là sự đề cập sau.

227. Massāmussa.

227. Chữ `ma` của `amu` thành `sa`.

Simhi anapuṃsakassa amussa massa so hoti.

Trong biến cách `si`, chữ `ma` của `amu` ở phi trung tính được biến thành `sa`.

Asu itthī, amu vā, amū, amuyo, amuṃ, amū, amuyo, amuyā, amussā, amūhi, amūbhi, amuyā, amussā, amūsaṃ, amūsānaṃ, amuyā, amussā, amūhi, amūbhi, amuyā, amussā, amūsaṃ, amūsānaṃ, amuyā, amuyaṃ, amussā, amussaṃ, amūsu.

`Asu itthī`, `amu` (tùy chọn), `amū`, `amuyo`, `amuṃ`, `amū`, `amuyo`, `amuyā`, `amussā`, `amūhi`, `amūbhi`, `amuyā`, `amussā`, `amūsaṃ`, `amūsānaṃ`, `amuyā`, `amussā`, `amūhi`, `amūbhi`, `amuyā`, `amuyaṃ`, `amussā`, `amussaṃ`, `amūsu`.

Asu puriso, amu vā.

`Asu puriso`, hoặc `amu`.

228. Lopomusmā.

228. Sự lược bỏ (biến cách) sau `amū`.

Amuto yonaṃ lopo hoti. Vo, nopavādoyaṃ.

Sau `amu`, các biến cách `yo` bị lược bỏ. Đây là ngoại lệ của quy tắc `Vo, no`.

Amū[Pg.133], amuṃ, amū, amunā, amūhi, amūbhi.

`Amū`, `amuṃ`, `amū`, `amunā`, `amūhi`, `amūbhi`.

229. Na no sassa.

229. `Sa` không thành `no`.

Amuto sassa no na hoti.

Sau `amu`, biến cách `sa` không thành `no`.

Amussa.

`Amussa`.

Mahāvuttinā samhi mussa duttaṃ, adussa. Pāḷiyaṃ ‘‘dussa me khettapālassa, rattiṃ bhattaṃ apābhata’’nti ettha gāthāvasena a-kāralopo. Amūsaṃ, amūsānaṃ, amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi, amussa, adussa, amūsaṃ, amūsānaṃ, amusmiṃ, amumhi, amūsu.

Theo Mahāvutti, trong biến cách `saṃ`, `mu` được lặp lại, thành `adussa`. Trong kinh Pāli, ở câu «dussa me khettapālassa, rattiṃ bhattaṃ apābhata», có sự lược bỏ nguyên âm `a-` do thể kệ. Các dạng khác: `Amūsaṃ`, `amūsānaṃ`, `amusmā`, `amumhā`, `amūhi`, `amūbhi`, `amussa`, `adussa`, `amūsaṃ`, `amūsānaṃ`, `amusmiṃ`, `amumhi`, `amūsu`.

230. Amussāduṃ.

230. Sau `amu`, (`aṃ` và `si`) thành `aduṃ`.

Napuṃsake aṃ, sisu amussa tehi saha aduṃ hoti vā.

Trong trung tính, `amu` cùng với `aṃ` và `si` được tùy chọn biến thành `aduṃ`.

Amuṃ cittaṃ, aduṃ cittaṃ, amūni, amuṃ, aduṃ, amūni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. ‘Sakatthe’ti suttena kapaccaye kate sabbādirūpaṃ natthi. Amukā kaññā, amukā, amukāyo. Amuko puriso, amukā purisā. Amukaṃ cittaṃ, amukāni cittāni iccādi.

`Amuṃ cittaṃ`, `aduṃ cittaṃ`, `amūni`, `amuṃ`, `aduṃ`, `amūni`. Phần còn lại tương tự nam tính. Khi tiếp vị ngữ `ka` được thêm vào bởi quy tắc `Sakatthe`, nó không có dạng của đại danh từ (sabbādi). Ví dụ: `Amukā kaññā`, `amukā`, `amukāyo`; `Amuko puriso`, `amukā purisā`; `Amukaṃ cittaṃ`, `amukāni cittāni`, v.v...

231. Ke vā.

231. Tùy chọn khi `ke` theo sau.

Ke pare amussa massa so hoti vā.

Khi `ka` theo sau, chữ `ma` của `amu` được tùy chọn biến thành `sa`.

Asukā itthī, asukā, asukāyo. Asuko puriso, asukā purisā. Asukaṃ kulaṃ, asukāni kulāni. Sabbaṃ kaññā, purisa, cittasamaṃ.

`Asukā itthī`, `asukā`, `asukāyo`. `Asuko puriso`, `asukā purisā`. `Asukaṃ kulaṃ`, `asukāni kulāni`. Tất cả đều tương tự như `kaññā`, `purisa`, `citta`.

‘Itthiyamatvā’ti ettha ‘itthiyaṃ ā’ti vibhattasuttena kiṃsaddato itthiyaṃ āpaccayo.

Ở đây trong `Itthiyamatvā`, theo quy tắc biến cách `itthiyaṃ ā`, tiếp vị ngữ `ā` được thêm vào sau từ `kiṃ` trong nữ tính.

232. Kiṃssa ko.

232. `Kiṃ` thành `ko`.

Sabbesu [Pg.134] vibhattipaccayesu kiṃssa ko hoti.

Trong tất cả các tiếp vị ngữ biến cách, `kiṃ` trở thành `ko`.

Kā itthī, kā, kāyo, kaṃ, kā, kāyo, kāya, kassā iccādi sabbasamaṃ. Ko puriso, ke purisā, kaṃ, ke, kena, kehi, kebhi, kassa.

`Kā itthī`, `kā`, `kāyo`, `kaṃ`, `kā`, `kāyo`, `kāya`, `kassā`, v.v... tương tự như `sabbā`. `Ko puriso`, `ke purisā`, `kaṃ`, `ke`, `kena`, `kehi`, `kebhi`, `kassa`.

233. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ.

233. Trong các biến cách `sa` và `smiṃ`, `ki` là dạng tùy chọn ở phi nữ tính.

Anitthiliṅge sa, smiṃsu kiṃsaddassa ki hoti vā.

Trong phi nữ tánh, kiṃsadda tùy chọn biến thành ki trước các biến cách vĩ ngữ sa, smiṃ, su.

Kissa, kesaṃ, kesānaṃ, kasmā, kamhā, kehi, kebhi, kassa, kissa, kesaṃ, kesānaṃ, kasmiṃ, kamhi, kismiṃ, kimhi, kesu.

234. Kimaṃsisu napuṃsake.

234. Trong trung tánh, kiṃ trước aṃ và si.

Napuṃsake aṃ, sisu kiṃsaddassa tehi aṃsīhi saha kiṃ hoti.

Trong trung tánh, kiṃsadda cùng với các biến cách vĩ ngữ aṃ, si được biến đổi thành kiṃ.

Kiṃ cittaṃ, kāni, kiṃ, kaṃ vā, kāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Idaṃ pucchanatthassa suddhakiṃsaddassa rūpaṃ.

Kiṃ cittaṃ, kāni, kiṃ, hoặc kaṃ, kāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Đây là dạng của suddhakiṃsadda (đại từ nghi vấn thuần túy) có nghĩa là hỏi.

‘Ci’itinipātena yutte pana ekaccatthaṃ vā appatthaṃ vā vadati. Kāci itthī, kāci itthiyo, kiñci itthiṃ, kāci, kāyaci, kāhici, kāyaci, kassāci, kāsañci, kutoci, kāhici. Sattamiyaṃ - kāyaci, katthaci, kāsuci.

Nhưng khi kết hợp với bất biến từ ‘ci’, nó diễn đạt ý nghĩa ‘một vài’ hoặc ‘một ít’. (Ví dụ:) Kāci itthī, kāci itthiyo, kiñci itthiṃ, kāci, kāyaci, kāhici, kāyaci, kassāci, kāsañci, kutoci, kāhici. Trong biến cách thứ bảy: kāyaci, katthaci, kāsuci.

Koci puriso, keci, kiñci, keci, kenaci, kehici, kassaci, kesañci, kismiñci, kimhici, katthaci, kesuci.

Kiñci kulaṃ, kānici kulāni, kiñci, kānici. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Kiñci kulaṃ, kānici kulāni, kiñci, kānici. Phần còn lại tương tự nam tánh.

Puna [Pg.135] yasaddena yutte sakalatthaṃ vadati. Yā kāci itthī, yākāci itthiyo.

Lại nữa, khi kết hợp với yasadda, nó diễn đạt ý nghĩa ‘tất cả’. (Ví dụ:) Yā kāci itthī, yākāci itthiyo.

Yo koci puriso, ye keci, yaṃ kiñci, ye keci yena kenaci, yehi kehici, yassa kassaci, yesaṃ kesañci yato kutoci, yehi kehici, yassa kassaci, yesaṃkesañci, yasmiṃ kismiñci, yamhi kimhici, yattha katthaci, yesu kesuci.

Yaṃ kiñcicittaṃ, yāni kānici, yaṃ kiñci, yāni kānici. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Yaṃ kiñcicittaṃ, yāni kānici, yaṃ kiñci, yāni kānici. Phần còn lại tương tự nam tánh.

Saṅkhyārāsi

Phần về số đếm

Ekasaddo saṅkhyatthe pavatto ekavacanantova, aññatthe pavatto ekabahuvacananto.

Từ ekasadda khi được dùng với nghĩa số đếm thì chỉ có ở số ít; khi được dùng với nghĩa khác thì có cả số ít và số nhiều.

Tattha saṅkhyatthe – ekā itthī, ekaṃ, ekāya, ekissā iccādi. Punnapuṃsakesu ekavacanesu purisa, cittarūpameva.

Trong đó, với nghĩa số đếm – ekā itthī, ekaṃ, ekāya, ekissā, v.v. Trong nam tánh và trung tánh số ít, dạng của nó giống như purisa và citta.

Aññatthe – ekā itthī, ekā itthiyo, ekaṃ, ekā, ekāya, ekissā, ekāhi, ekābhi iccādi.

Với nghĩa khác – ekā itthī, ekā itthiyo, ekaṃ, ekā, ekāya, ekissā, ekāhi, ekābhi, v.v.

Eko puriso, eke, ekaṃ, eke, ekena, ekehi, ekebhi, ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Pulliṅga sabbasamaṃ.

Eko puriso, eke, ekaṃ, eke, ekena, ekehi, ekebhi, ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Trong nam tánh, tương tự sabba.

Ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni, ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni, ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni. Phần còn lại tương tự nam tánh.

Kapaccaye pare sabbādirūpaṃ natthi.

Khi có hậu tố ka theo sau, nó không có dạng biến cách của nhóm sabbādi.

‘‘Ekikā sayane setu, yā te ambe avāhari. Ekākinī gahaṭṭhāhaṃ, mātuyā paricoditā’’ti pāḷi, ekako puriso, ekakaṃ, ekakena. Ekakaṃ kulaṃ iccādi ekavacanantameva, ekakānaṃ bahutte vattabbe dve ekakā, dve ekake[Pg.136], dvīhi ekakehīti labbhati. ‘‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’’ti pāḷi. Iminā nayena bahuvacanampi labbhati. ‘Ekā’ti missakā.

Trong kinh Pāḷi có câu: ‘Ekikā sayane setu, yā te ambe avāhari. Ekākinī gahaṭṭhāhaṃ, mātuyā paricoditā’. (Ví dụ:) ekako puriso, ekakaṃ, ekakena. Ekakaṃ kulaṃ, v.v. chỉ có ở số ít. Khi cần diễn đạt số nhiều của ekaka, ta có: dve ekakā, dve ekake, dvīhi ekakehi. Trong kinh Pāḷi cũng có câu: ‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’. Theo cách này, dạng số nhiều cũng được tìm thấy. ‘Ekā’ ở đây có nghĩa là hợp nhất.

Paṭisedhayutte pana anekā itthiyo, anekāsaṃ itthīnaṃ. Aneke purisā, anekesaṃ purisānaṃ. Anekāni kulāni, anekesaṃ kulānaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nekāni dhaññagaṇāni, nekāni khettagaṇāni, nekānaṃ dhaññagaṇānaṃ, nekānaṃ khettagaṇāna’’ntipi atthi.

Nhưng khi kết hợp với từ phủ định, (ta có:) anekā itthiyo, anekāsaṃ itthīnaṃ. Aneke purisā, anekesaṃ purisānaṃ. Anekāni kulāni, anekesaṃ kulānaṃ. Tuy nhiên, trong kinh Pāḷi cũng có các dạng: ‘nekāni dhaññagaṇāni, nekāni khettagaṇāni, nekānaṃ dhaññagaṇānaṃ, nekānaṃ khettagaṇānaṃ’.

Ekacca, ekacciya, kati, bahusaddāpi idha vattabbā. Ekaccā itthī, ekaccā, ekaccāyoti sabbaṃ kaññāsamaṃ.

Các từ ekacca, ekacciya, kati, bahu cũng nên được đề cập ở đây. (Ví dụ:) Ekaccā itthī, ekaccā, ekaccāyo, tất cả đều tương tự kaññā.

Ekacco puriso.

135. Ekaccādīhyato.

135. Sau ekaccādi, e thay cho yo.

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti.

Sau các từ trong nhóm ekaccādi tận cùng bằng a, vĩ ngữ yo được biến đổi thành e.

Ekacce purisā, ekacce purise. Sesaṃ purisasamaṃ. Ādisaddena appekacca, ekatiya, ubhādayo saṅgayhanti. Appekacce purisā, ekatiye purisā, ubhe purisā.

Ekacce purisā, ekacce purise. Phần còn lại tương tự purisa. Với từ ādi, các từ appekacca, ekatiya, ubhadi cũng được bao gồm. (Ví dụ:) Appekacce purisā, ekatiye purisā, ubhe purisā.

Ekaccaṃ cittaṃ.

236. Na nissa ṭā.

236. ni không thành ā.

Ekaccādīhi nissa ṭā na hoti.

Sau các từ trong nhóm ekaccādi, vĩ ngữ ni không biến đổi thành ā.

Ekaccāni cittāni. Sesaṃ cittasamaṃ.

Ekaccāni cittāni. Phần còn lại tương tự citta.

Ekacciya, ekacceyya, ekatiyasaddā kaññā, purisa, cittanayā. ‘‘Itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipa. Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha. Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo [Pg.137] naro’’ti ca ‘‘parivāritā muñcare ekacceyyā’’ti ca ‘‘na vissase ekatiyesū’’ti ca pāḷī – tattha ‘niplavita’nti udakato ubbhataṃ.

Các từ ekacciya, ekacceyya, ekatiya theo cách chia của kaññā, purisa, citta. Trong kinh Pāḷi có các câu: ‘Itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipa. Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha. Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo naro’, và ‘parivāritā muñcare ekacceyyā’, và ‘na vissase ekatiyesū’. Trong đó, ‘niplavitaṃ’ có nghĩa là được vớt lên từ nước.

Katisaddo bahuvacanantova.

Kati-sadda (từ kati) chỉ có ở số nhiều.

237. Ṭikatimhā.

237. Ṭi sau kati.

Katimhā yonaṃ ṭi hoti.

Sau kati, biến cách yo được chuyển thành ṭi.

Kati itthiyo, kati purisā, kati purise, kati cittāni. Katihi itthīhi, katihi purisehi, katihi cittehi.

Kati itthiyo (bao nhiêu người nữ), kati purisā (bao nhiêu người nam), kati purise (bao nhiêu người nam), kati cittāni (bao nhiêu tâm). Katihi itthīhi (bởi bao nhiêu người nữ), katihi purisehi (bởi bao nhiêu người nam), katihi cittehi (bởi bao nhiêu tâm).

238. Bahukatīnaṃ.

238. Đối với bahu và kati (trước naṃ).

Naṃmhi bahu, katīnaṃ ante nuka hoti.

Khi biến cách naṃ theo sau, nuka được thêm vào cuối của bahu và kati.

Katinnaṃ itthīnaṃ, katinnaṃ purisānaṃ, katinnaṃ cittānaṃ, ayaṃ nāgamo bahulaṃ na hoti, ‘katinaṃ tithīnaṃ pūraṇī katimī’ti ca dissati. ‘‘Bahūnaṃ vassasatānaṃ, bahūnaṃ vassasahassāna’’nti ca ‘‘bahūnaṃ kusaladhammānaṃ, bahūnaṃ akusaladhammāna’’nti ca ‘‘bahūnaṃ vata atthāya, uppajjiṃsu tathāgatā’’ti ca pāḷī.

Katinnaṃ itthīnaṃ (của bao nhiêu người nữ), katinnaṃ purisānaṃ (của bao nhiêu người nam), katinnaṃ cittānaṃ (của bao nhiêu tâm), sự thêm vào này thường không xảy ra, và cũng được thấy như ‘katinaṃ tithīnaṃ pūraṇī katimī’. Và các câu Pāḷi như: ‘‘Bahūnaṃ vassasatānaṃ, bahūnaṃ vassasahassāna’’ (của nhiều trăm năm, của nhiều ngàn năm), và ‘‘bahūnaṃ kusaladhammānaṃ, bahūnaṃ akusaladhammāna’’ (của nhiều thiện pháp, của nhiều bất thiện pháp), và ‘‘bahūnaṃ vata atthāya, uppajjiṃsu tathāgatā’’ (chư Như Lai xuất hiện, thật vậy, vì lợi ích cho nhiều người).

Katisu itthīsu, katisu purisesu, katisu cittesu.

Katisu itthīsu (trong bao nhiêu người nữ), katisu purisesu (trong bao nhiêu người nam), katisu cittesu (trong bao nhiêu tâm).

Bahusadde dvīsu naṃvacanesu bahunnaṃ, bahunnanti vattabbaṃ. Sesaṃ dhenu, bhikkhu, āyusadisaṃ.

Đối với từ bahu, trong hai biến cách naṃ (sở hữu cách và chỉ định cách số nhiều), nên được nói là bahunnaṃ, bahunnaṃ. Phần còn lại tương tự như dhenu, bhikkhu, āyu.

Kapaccaye kaññā, purisa, cittasadisaṃ, bahū itthiyo, bahukā itthiyo. Bahū purisā, bahavo purisā, bahukā purisā. Bahūni cittāni, bahukāni cittāni iccādinā vattabbaṃ. Bahūnaṃ [Pg.138] samudāyāpekkhane sati ekavacanampi labbhati, ‘‘bahujanassa atthāya bahujanassa hitāya, bahuno janassa atthāya hitāyā’’ti pāḷi.

Khi có tiếp vị ngữ ka, (từ bahu) tương tự như kaññā, purisa, citta, nên được nói như sau: bahū itthiyo, bahukā itthiyo (nhiều người nữ). Bahū purisā, bahavo purisā, bahukā purisā (nhiều người nam). Bahūni cittāni, bahukāni cittāni (nhiều tâm). Khi xem xét một tập thể gồm nhiều thành phần, số ít cũng được tìm thấy, như trong câu Pāḷi: ‘‘bahujanassa atthāya bahujanassa hitāya, bahuno janassa atthāya hitāyā’’ (vì lợi ích cho số đông, vì hạnh phúc cho số đông).

Ubhasaddo bahuvacanantova, ‘ubhagohi ṭo’ti yonaṃ ṭo, ubho itthiyo, purisā, kulāni gacchanti, ubho itthiyo, purisā, kulāni passati.

Từ ubha chỉ có ở số nhiều, theo quy tắc ‘ubhagohi ṭo’, biến cách yo trở thành ṭo, (ví dụ:) ubho itthiyo, purisā, kulāni gacchanti (cả hai người nữ, người nam, gia đình đi), ubho itthiyo, purisā, kulāni passati (thấy cả hai người nữ, người nam, gia đình).

239. Suhisubhasso.

239. O thay cho ubha (trước su và hi).

Su, hisu ubhassa anto o hoti.

Khi su và hi theo sau, âm cuối của ubha trở thành o.

Ubhohi, ubhosu.

240. Ubhinnaṃ.

240. Ubhinnaṃ.

Ubhamhā naṃvacanassa innaṃ hoti.

Sau ubha, biến cách naṃ trở thành innaṃ.

Ubhinnaṃ. Sabbattha itthi, purisa, kulehi yojetabbaṃ.

Ubhinnaṃ. Trong mọi trường hợp, nên được kết hợp với itthi, purisa, kula.

241. Yomhi dvinnaṃ duvedve.

241. Duve, dve thay cho dvi (trước yo).

Yosu savibhattissa dvissa duve, dve honti. ‘Dvinna’nti vacanaṃ dvissa bahuvacanantaniyamatthaṃ.

Khi biến cách yo theo sau, từ dvi cùng với biến cách của nó trở thành duve, dve. Việc nói ‘dvinnaṃ’ (trong câu kệ) là nhằm mục đích quy định rằng từ dvi chỉ có ở số nhiều.

Dve itthiyo, dve purisā, dve purise, dve cittāni, duve itthiyo, duve purisā, duve purise, duve cittāni, dvīhi, dvībhi.

Dve itthiyo (hai người nữ), dve purisā (hai người nam), dve purise (hai người nam), dve cittāni (hai tâm), duve itthiyo (hai người nữ), duve purisā (hai người nam), duve purise (hai người nam), duve cittāni (hai tâm), dvīhi, dvībhi.

242. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ.

242. Nuka đối với mười bảy số từ dvi trở đi (trước naṃ).

Naṃmhi [Pg.139] pare dvādīnaṃ aṭṭhārasantānaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ ante nuka hoti. U-kāro uccāraṇattho. Kānubandhaṃ disvā anteti ñāyati.

Khi biến cách naṃ theo sau, nuka được thêm vào cuối của mười bảy số đếm từ dvi đến aṭṭhārasa. Nguyên âm u chỉ dùng để dễ phát âm. Do thấy có chỉ tố ka, nên được biết là (thêm vào) cuối.

Dvinnaṃ.

243. Duvinnaṃ naṃmhi.

243. Duvinnaṃ (thay cho dvi) trước naṃ.

Naṃmhi savibhattissa dvissa duvinnaṃ hoti vā.

Khi biến cách naṃ theo sau, từ dvi cùng với biến cách của nó có thể tùy chọn trở thành duvinnaṃ.

Duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Mahāvuttinā sumhi duve hoti, nāgassa duvesu dantesu nimmitā, cakkāni pādesu duvesu vindati. Evañca sati duvehi, duvebhītipi siddhameva hoti, ayaṃ dvisaddo ubhasaddo viya aliṅgo.

Duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Theo Mahāvutti, trước su trở thành duve, (như trong) nāgassa duvesu dantesu nimmitā (được tạo ra trên hai ngà của voi), cakkāni pādesu duvesu vindati (tìm thấy các bánh xe trên hai bàn chân). Khi như vậy, các dạng duvehi, duvebhi cũng được hình thành. Từ dvi này không có giới tính, giống như từ ubha.

244. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.

244. Tisso, catasso (thay cho ti, catu) trước yo (cùng với biến cách).

Itthiyaṃ yosu savibhattīnanti, catunnaṃ tisso, catasso honti.

Trong nữ tính, khi biến cách yo theo sau, ti và catu cùng với biến cách của chúng trở thành tisso, catasso.

Tisso itthiyo, catasso itthiyo.

Tisso itthiyo (ba người nữ), catasso itthiyo (bốn người nữ).

Mahāvuttinā hisu ca tissa, catassā honti, ‘‘tissehi catassehi parisāhi, catassehi sahito lokanāyako’’ti pāḷī. Tīhi, tībhi itthīhi, catūhi, catūbhi, catubbhi itthīhi.

Theo Mahāvutti, trước hi và su cũng trở thành tissa, catassā, như trong câu Pāḷi: ‘‘tissehi catassehi parisāhi, catassehi sahito lokanāyako’’. Tīhi, tībhi itthīhi (bởi ba người nữ), catūhi, catūbhi, catubbhi itthīhi (bởi bốn người nữ).

245. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

245. Ở biến cách `naṃ`, `ti` và `catu` trong nữ tánh trở thành `tissa` và `catassā`.

Itthiyaṃ naṃmhiti, catunnaṃ tissa, catassā honti.

Trong nữ tánh, khi có biến cách `naṃ`, (số từ) `ti` và `catu` trở thành `tissa` và `catassā`.

Tissannaṃ [Pg.140] itthīnaṃ, catassannaṃ itthīnaṃ, tiṇṇaṃ itthīnaṃ, catunnaṃ itthīnaṃ, samaṇo gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato hoti, catunnaṃ parisānaṃ piyo hoti manāpoti, tissehi, catassehi, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tissannaṃ, catassannaṃ, tiṇṇaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu.

Ví dụ: `Tissannaṃ itthīnaṃ` (của ba người nữ), `catassannaṃ itthīnaṃ` (của bốn người nữ), `tiṇṇaṃ itthīnaṃ` (của ba người nữ), `catunnaṃ itthīnaṃ` (của bốn người nữ). Sa-môn Gotama được bốn hội chúng tôn kính, được bốn hội chúng quý mến và hài lòng. (Các dạng khác:) `tissehi, catassehi, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tissannaṃ, catassannaṃ, tiṇṇaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu`.

Pāḷiyaṃ ‘‘catassehī’’ti diṭṭhattā tissesu, catassesūtipi diṭṭhameva hoti.

Bởi vì trong kinh Pāḷi đã thấy (dạng) `catassehī`, nên (các dạng) `tissesu` và `catassesū` cũng được xem là đã thấy.

246. Pume tayo cattāro.

246. Trong nam tánh, (biến cách `yo`) trở thành `tayo` và `cattāro`.

Pulliṅge yosu savibhattīnanti, catunnaṃ tayo, cattāro honti.

Trong nam tánh, của `ti` và `catu` cùng với biến cách `yo`, trở thành `tayo` và `cattāro`.

Tayo purisā, tayo purise, cattāro purisā, cattāro purise.

Ví dụ: `Tayo purisā` (ba người nam), `tayo purise` (ba người nam), `cattāro purisā` (bốn người nam), `cattāro purise` (bốn người nam).

247. Caturo catussa.

247. Của `catu` (trở thành) `caturo`.

Pume savibhattissa catusaddassa caturo hoti.

Trong nam tánh, của từ `catu` cùng với biến cách của nó, trở thành `caturo`.

Caturo purisā, caturo purise. Kathaṃ caturo nimitte nādassiṃ, caturo phalamuttameti? ‘‘Liṅgavipallāsā’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi.

Ví dụ: `Caturo purisā` (bốn người nam), `caturo purise` (bốn người nam). Tại sao (có các dạng) `caturo nimitte` (bốn tướng), `caturo phalamuttame` (bốn quả tối thượng)? Trong sớ giải nói rằng: “Do sự chuyển đổi tánh”. (Các dạng khác:) `tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi`.

248. Iṇṇaṃiṇṇannaṃ tito jhā.

248. Sau `ti`, `jha` (tức là `naṃ`) trở thành `iṇṇaṃ` và `iṇṇannaṃ`.

Jhasaññamhā timhā naṃvacanassa iṇṇaṃ, iṇṇannaṃ honti.

Sau `ti`, biến cách `naṃ` (được gọi là `jha`) trở thành `iṇṇaṃ` và `iṇṇannaṃ`.

Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu.

Ví dụ: `Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu`.

249. Tīṇicattāri napuṃsake.

249. Trong trung tánh, (biến cách `yo`) trở thành `tīṇi` và `cattāri`.

Napuṃsake [Pg.141] yosu savibhattīnanti, catunnaṃ tīṇi, cattāri honti.

Trong trung tánh, của `ti` và `catu` cùng với biến cách `yo`, trở thành `tīṇi` và `cattāri`.

Tīṇi cittāni, cattāri cittāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ.

Ví dụ: `Tīṇi cittāni` (ba tâm), `cattāri cittāni` (bốn tâm). Phần còn lại giống như nam tánh.

Vacanasiliṭṭhatte pana sati visadisaliṅgavacanānampi padānaṃ aññamaññasaṃyogo hoti, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, tayomahābhūtā, tayo mahābhūte, sabbe mālā upenti maṃ, sabbe kaññā upenti maṃ, sabbe ratanā upenti maṃ, sabbe yānā upenti maṃ, avijjāya sati saṅkhārā honti, saṅkhāresu sati viññāṇaṃ hoti iccādi.

Tuy nhiên, khi vì sự trôi chảy của lời nói, cũng có sự kết hợp lẫn nhau của các từ có tánh và số không tương đồng. Ví dụ: `cattāro satipaṭṭhānā` (bốn niệm xứ), `cattāro sammappadhānā` (bốn chánh cần), `tayomahābhūtā`, `tayo mahābhūte` (ba đại chủng), `sabbe mālā upenti maṃ` (tất cả vòng hoa đến với tôi), `sabbe kaññā upenti maṃ` (tất cả thiếu nữ đến với tôi), `sabbe ratanā upenti maṃ` (tất cả châu báu đến với tôi), `sabbe yānā upenti maṃ` (tất cả cỗ xe đến với tôi), `avijjāya sati saṅkhārā honti` (khi có vô minh, các hành sanh khởi), `saṅkhāresu sati viññāṇaṃ hoti` (khi có các hành, thức sanh khởi), v.v.

Gāthāsu vipallāsāpi bahulaṃ dissanti, aññe dhammāni desenti, evaṃ dhammāni sutvāna, satañca dhammāni sukittitāni sutvā, atthāni cintayitvāna, uttamatthāni tayi labhimhā, kiṃ tvaṃ atthāni jānāsi, iccheyyāmi bhante sattaputtāni, siviputtāni avhaya, puttadārāni posenti, balībaddāni soḷasa iccādi.

Trong các kệ, sự chuyển đổi (tánh, số) cũng được thấy rất nhiều. Ví dụ: `aññe dhammāni desenti` (những người khác thuyết các pháp), `evaṃ dhammāni sutvāna` (sau khi nghe các pháp như vậy), `satañca dhammāni sukittitāni sutvā` (sau khi nghe các pháp được bậc thiện nhân khéo tán thán), `atthāni cintayitvāna` (sau khi suy xét các ý nghĩa), `uttamatthāni tayi labhimhā` (chúng tôi đã đạt được những ý nghĩa tối thượng nơi ngài), `kiṃ tvaṃ atthāni jānāsi` (bạn có biết các ý nghĩa không?), `iccheyyāmi bhante sattaputtāni` (bạch ngài, con mong có bảy người con trai), `siviputtāni avhaya` (vị ấy đã gọi các hoàng tử Sivi), `puttadārāni posenti` (họ nuôi dưỡng vợ con), `balībaddāni soḷasa` (mười sáu con bò đực), v.v.

Idha sesasaṅkhyānāmāni dīpiyante.

Ở đây, các danh từ số còn lại được giải thích.

250. Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

250. Sự xóa bỏ (biến cách `yo`) xảy ra đối với mười bốn (số từ) bắt đầu bằng `pañca`.

Pañcādīhi aṭṭhārasantehi saṅkhyāsaddehi yonaṃ ṭa hoti.

Sau các số từ bắt đầu bằng `pañca` và kết thúc bằng `aṭṭhārasa`, biến cách `yo` bị xóa bỏ.

Pañca itthiyo, pañca purisā, purise, pañca cittāni, cha itthiyo.

Ví dụ: `Pañca itthiyo` (năm người nữ), `pañca purisā, purise` (năm người nam), `pañca cittāni` (năm tâm), `cha itthiyo` (sáu người nữ).

Ḷāgame [Pg.142] pana ‘‘itthibhāvā na muccissaṃ, chaḷāni gatiyo imā’’ti pāḷi.

Tuy nhiên, với sự thêm vào của `ḷa`, có câu Pāḷi: `itthibhāvā na muccissaṃ, chaḷāni gatiyo imā` (tôi sẽ không thoát khỏi thân nữ, sáu cõi này).

Cha purisā, cha purise, cha cittāni. Evaṃ satta, aṭṭha, nava, dasa, ekādasa…pe… aṭṭhārasa.

Ví dụ: `Cha purisā, cha purise` (sáu người nam), `cha cittāni` (sáu tâm). Tương tự như vậy cho `satta` (bảy), `aṭṭha` (tám), `nava` (chín), `dasa` (mười), `ekādasa` (mười một)... cho đến... `aṭṭhārasa` (mười tám).

251. Pañcādīnaṃ cuddasannama.

251. Của mười bốn (số từ) bắt đầu bằng `pañca`, (nguyên âm cuối) trở thành `a`.

Su, naṃ, hisu pañcādīnaṃ cuddasannaṃ assa attameva hoti, na ettaṃ vā dīghattaṃ vā hoti.

Khi có các biến cách `su`, `naṃ`, `hi`, nguyên âm `a` cuối của mười bốn (số từ) bắt đầu bằng `pañca` chỉ trở thành `a` ngắn, không trở thành `e` hay trường âm.

Pañcahi, pañcannaṃ, pañcasu, chahi, channaṃ, chasu, sattahi, sattannaṃ, sattasu, aṭṭhahi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu, navahi, navannaṃ, navasu, dasahi, dasannaṃ, dasasu, ekādasahi, ekādasannaṃ, ekādasasu…pe… aṭṭhārasahi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu.

Ví dụ: `Pañcahi, pañcannaṃ, pañcasu, chahi, channaṃ, chasu, sattahi, sattannaṃ, sattasu, aṭṭhahi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu, navahi, navannaṃ, navasu, dasahi, dasannaṃ, dasasu, ekādasahi, ekādasannaṃ, ekādasasu…` cho đến… `aṭṭhārasahi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu`.

Ete sabbe aliṅgā bahuvacanantā eva.

Tất cả những (số từ) này đều không có tánh và luôn ở số nhiều.

‘Itthiyamatvā’ti vīsa, tiṃsa, cattālīsa, paññāsehi āpaccayo, mahāvuttinā simhi rasso silopo ca, ‘niggahīta’nti vikappena niggahītāgamo, vikappena aṃlopo, nādīnaṃ ekavacanānaṃ yādeso, vīsa itthiyo, vīsaṃ itthiyo, vīsa purisā, vīsaṃ purisā, vīsa purise, vīsaṃ purise, vīsa cittāni, vīsaṃ cittāni, vīsāya itthīhi kammaṃ kataṃ, vīsāya purisehi kammaṃ kataṃ, vīsāya kulehi kammaṃ kataṃ, vīsāya itthīnaṃ, purisānaṃ, kulānaṃ, sattamiyaṃ vīsāya itthīsu, purisesu, kulesu.

Theo quy tắc ‘Itthiyamatvā’, sau `vīsa`, `tiṃsa`, `cattālīsa`, `paññāsa` có tiếp vị ngữ `ā`. Theo Mahāvutti, ở biến cách `si`, có sự rút ngắn và xóa bỏ `si`. Theo quy tắc ‘niggahīta’, có sự thêm vào `niggahīta` (`ṃ`) tùy chọn, và sự xóa bỏ `aṃ` tùy chọn. Các biến cách số ít bắt đầu bằng `nā` được thay thế bằng `ya`. Ví dụ: `vīsa itthiyo, vīsaṃ itthiyo` (hai mươi người nữ), `vīsa purisā, vīsaṃ purisā` (hai mươi người nam), `vīsa purise, vīsaṃ purise` (hai mươi người nam), `vīsa cittāni, vīsaṃ cittāni` (hai mươi tâm), `vīsāya itthīhi kammaṃ kataṃ` (việc được làm bởi hai mươi người nữ), `vīsāya purisehi kammaṃ kataṃ` (việc được làm bởi hai mươi người nam), `vīsāya kulehi kammaṃ kataṃ` (việc được làm bởi hai mươi gia đình), `vīsāya itthīnaṃ, purisānaṃ, kulānaṃ` (của hai mươi người nữ, người nam, gia đình), ở thất cách (sattamiyaṃ): `vīsāya itthīsu, purisesu, kulesu` (trong hai mươi người nữ, người nam, gia đình).

Tipaccaye vīsati, tiṃsatisaddāpi saṭṭhi, sattati, asīti, navutisaddā viya niccaṃ itthi liṅgekavacanantā eva, si, aṃlopo, vīsati itthiyo, vīsati purisā, purise, vīsati kulāni, vīsatiyā itthīhi, itthīnaṃ, purisehi, purisānaṃ, kulehi, kulānaṃ[Pg.143], vīsatiyā, vīsatiyaṃ itthi, purisa, kulesu, evaṃ yāvanavutiyā veditabbā. Vaggabhede pana sati bahuvacanampi vikappena dissati, dve vīsatiyo iccādi.

Khi có tiếp vị ngữ `ti`, các từ `vīsati`, `tiṃsati` cũng giống như các từ `saṭṭhi`, `sattati`, `asīti`, `navuti`, luôn là nữ tánh, số ít. Có sự xóa bỏ `si` và `aṃ`. Ví dụ: `vīsati itthiyo` (hai mươi người nữ), `vīsati purisā, purise` (hai mươi người nam), `vīsati kulāni` (hai mươi gia đình), `vīsatiyā itthīhi, itthīnaṃ, purisehi, purisānaṃ, kulehi, kulānaṃ` (bởi/của hai mươi người nữ, người nam, gia đình), `vīsatiyā, vīsatiyaṃ itthi, purisa, kulesu` (trong/giữa hai mươi người nữ, người nam, gia đình). Cần hiểu tương tự như vậy cho đến `navuti`. Tuy nhiên, khi có sự phân chia thành nhóm, số nhiều cũng được thấy tùy chọn, ví dụ: `dve vīsatiyo` (hai lần hai mươi), v.v.

Sataṃ, sahassaṃ, dasasahassaṃ, satasahassaṃ, dasasatasahassanti ime napuṃsakaliṅgāyeva. Saṅkhyeyyapadhāne pana itthiliṅge vattabbe sahassī, dasasahassī, satasahassīti itthiliṅgaṃ bhavati. Vaggabhede pana dve satāni, tīṇi satāni, dve sahassāni, tīṇi sahassāni iccādīni bhavanti. Koṭi, pakoṭi, koṭipakoṭi, akkhobhiṇīsaddā itthiliṅgā eva. Sesaṃ sabbaṃ yāvaasaṅkhyeyyā napuṃsakameva.

Sataṃ, sahassaṃ, dasasahassaṃ, satasahassaṃ, dasasatasahassaṃ, những từ này chỉ là trung tánh. Nhưng khi đối tượng được đếm là chính và cần được nói ở nữ tánh, thì trở thành nữ tánh là sahassī, dasasahassī, satasahassī. Còn trong trường hợp phân loại theo nhóm, thì trở thành dve satāni, tīṇi satāni, dve sahassāni, tīṇi sahassāni, v.v... Các từ koṭi, pakoṭi, koṭipakoṭi, akkhobhiṇī chỉ là nữ tánh. Tất cả những từ còn lại cho đến asaṅkhyeyya chỉ là trung tánh.

Sahassaṃ kāsi nāma, dasasahassaṃ nahutaṃ nāma, satasahassaṃ lakkhaṃ nāma.

Một ngàn được gọi là kāsi, mười ngàn được gọi là nahutaṃ, một trăm ngàn được gọi là lakkhaṃ.

Duvidhaṃ padhānaṃ saṅkhyāpadhānaṃ, saṅkhyeyyapadhānañca. Purisānaṃ vīsati hoti, purisānaṃ navuti hoti, purisānaṃ sataṃ hoti, sahassaṃ hoti iccādi saṅkhyāpadhānaṃ nāma, vīsati purisā, navuti purisā, sataṃ purisā, sahassaṃ purisā iccādi saṅkhyeyyapadhānaṃ nāma.

Có hai loại chính: số từ làm chính và đối tượng được đếm làm chính. Ví dụ như ‘purisānaṃ vīsati hoti’ (có hai mươi người nam), ‘purisānaṃ navuti hoti’ (có chín mươi người nam), ‘purisānaṃ sataṃ hoti’ (có một trăm người nam), ‘sahassaṃ hoti’ (có một ngàn) v.v... được gọi là số từ làm chính. Ví dụ như ‘vīsati purisā’ (hai mươi người nam), ‘navuti purisā’ (chín mươi người nam), ‘sataṃ purisā’ (một trăm người nam), ‘sahassaṃ purisā’ (một ngàn người nam) v.v... được gọi là đối tượng được đếm làm chính.

Etthapi vīsatisaddo itthiliṅgekavacano eva. Sata, sahassasaddā napuṃsakekavacanā eva. Saṅkhyāsaddānaṃ pana padavidhānañca guṇavidhānañca samāsakaṇḍe āgamissati.

Ở đây cũng vậy, từ vīsati chỉ là nữ tánh số ít. Các từ sata, sahassa chỉ là trung tánh số ít. Tuy nhiên, quy tắc về từ và quy tắc về tính từ của các số từ sẽ được đề cập trong chương về hợp thể.

Saṅkhyārāsi niṭṭhito.

Phần số lượng đã kết thúc.

252. Simhāhaṃ.

252. Ahaṃ trong biến cách si.

Simhi savibhattissa amhassa ahaṃ hoti.

Khi có biến cách si, từ amha cùng với biến cách của nó được biến đổi thành ahaṃ.

Ahaṃ gacchāmi.

Tôi đi.

253. Mayamasmāmhassa.

253. Mayaṃ, asmā của amha.

Yosu [Pg.144] savibhattissa amhassa kamena mayaṃ, asmā honti vā.

Khi có biến cách yo, từ amha cùng với biến cách của nó được biến đổi tuần tự thành mayaṃ, asmā, hoặc không.

Mayaṃ gacchāma, asme passāmi.

Chúng tôi đi, tôi thấy chúng tôi.

Pakkhe –

Trong trường hợp khác –

‘Yonameṭa’ iti vidhi, amhe gacchāma.

Theo quy tắc ‘Yonameṭa’, (ví dụ) amhe gacchāma.

254. Tumhassa tuvaṃtvaṃmhi ca.

254. Tuvaṃ, tvaṃ của tumha trong si và aṃ.

Simhi ca aṃmhi ca savibhattissa tumhassa tuvaṃ, tvaṃ honti.

Khi có biến cách si và aṃ, từ tumha cùng với biến cách của nó được biến đổi thành tuvaṃ, tvaṃ.

Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni, tvaṃ no satthā anuttaro, tumhe gacchatha, tuvaṃ passati, tvaṃ passati.

Ngài là Phật, Ngài là Bậc Đạo Sư, Ngài là bậc Thánh nhân chiến thắng Ma vương, Ngài là Bậc Đạo Sư vô thượng của chúng con, các người đi, (người ấy) thấy bạn, (người ấy) thấy bạn.

255. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

255. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ trong biến cách aṃ.

Aṃmhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ honti.

Khi có biến cách aṃ, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến đổi thành taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ.

Maṃ passati, mamaṃ passati, taṃ passati, tavaṃ passati, amhe passati, tumhe passati.

(Người ấy) thấy tôi, (người ấy) thấy tôi, (người ấy) thấy bạn, (người ấy) thấy bạn, (người ấy) thấy chúng tôi, (người ấy) thấy các bạn.

256. Dutiyāyomhi vā.

256. Hoặc trong biến cách yo của đối cách.

Dutiyāyomhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ ṅānubandhā aṃ, ākaṃādesā honti vā.

Trong biến cách yo của đối cách, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng có thể được thay thế bằng aṃ và ākaṃ, có chỉ tố ṅa.

Amhaṃ, amhākaṃ passati, tumhaṃ, tumhākaṃ passati.

(Người ấy) thấy chúng tôi, (người ấy) thấy chúng tôi; (người ấy) thấy các bạn, (người ấy) thấy các bạn.

257. Nāsmāsu tayāmayā.

257. Tayā, mayā trong các biến cách nā, smā.

Nā[Pg.145], smāsu savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ tayā, mayā honti.

Trong các biến cách nā và smā, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến đổi thành tayā và mayā.

Mayā kataṃ, tayā kataṃ, mayā apeti, tayā apeti.

Được làm bởi tôi, được làm bởi bạn; (nó) đi khỏi tôi, (nó) đi khỏi bạn.

258. Tayātayīnaṃ tva vā tassa.

258. Tva thay thế cho ta của tayā và tayī, hoặc không.

Tayā, tayīnaṃ tassa tva hoti vā.

Chữ ta của tayā và tayī có thể tùy chọn được biến đổi thành tva.

Tvayā kataṃ, tvayā apeti, amhehi kataṃ, tumhehi kataṃ.

Được làm bởi bạn, (nó) đi khỏi bạn; được làm bởi chúng tôi, được làm bởi các bạn.

259. Tavamamatuyhaṃmayhaṃ se.

259. Tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ trong biến cách sa.

Samhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ tavādayo honti.

Khi có biến cách sa, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến đổi thành tava, v.v...

Mama dīyate, mayhaṃ dīyate, tava dīyate, tuyhaṃ dīyate.

Được cho đến tôi (mama), được cho đến tôi (mayhaṃ), được cho đến bạn (tava), được cho đến bạn (tuyhaṃ).

260. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ.

260. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ.

Naṃ, sesu savibhattissa amhassa kamena asmākaṃ, mamaṃ honti.

Trong các trường hợp còn lại của biến cách naṃ, thân từ amha cùng với biến cách của nó theo thứ tự được biến thành asmākaṃ và mamaṃ.

Mamaṃ dīyate, asmākaṃ dīyate.

Được cho đến tôi (mamaṃ), được cho đến chúng tôi (asmākaṃ).

261. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi.

261. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi.

Naṃmhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ ṅānubandhā aṃ, ākaṃādesā honti vā.

Khi có biến cách naṃ theo sau, các thân từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng, có chỉ định tử ṅ, được tùy chọn biến đổi thành aṃ và ākaṃ.

Amhaṃ dīyate, amhākaṃ dīyate, tumhaṃ dīyate, tumhākaṃ dīyate. Pañcamiyaṃ mayā, tayā, tvayā, pubbe vuttāva.

Được cho đến chúng tôi (amhaṃ), được cho đến chúng tôi (amhākaṃ), được cho đến các bạn (tumhaṃ), được cho đến các bạn (tumhākaṃ). Ở cách thứ năm (biến cách sở dụng), các dạng mayā, tayā, tvayā đã được nói đến ở trước.

262. Smāmhi tvamhā.

262. Smāmhi tvamhā.

Smāmhi [Pg.146] savibhattissa tumhassa tvamhā hoti.

Khi có biến cách smā theo sau, thân từ tumha cùng với biến cách của nó được biến thành tvamhā.

Tvamhā apeti, amhehi, tumhehi, mama, mamaṃ, mayhaṃ, tava, tuyhaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ.

Ra đi từ bạn (tvamhā). (Các dạng khác là:) amhehi, tumhehi, mama, mamaṃ, mayhaṃ, tava, tuyhaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ.

263. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi.

263. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi.

Smiṃmhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ tayi, mayi honti.

Khi có biến cách smiṃ theo sau, các thân từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến thành tayi và mayi.

Tayi, mayi, tvatte tvayi, amhesu, tumhesu.

Ở nơi bạn (tayi), ở nơi tôi (mayi), ở nơi bạn (tvatte, tvayi), ở nơi chúng tôi (amhesu), ở nơi các bạn (tumhesu).

264. Sumhāmhassāsmā.

264. Sumhāmhassāsmā.

Sumhi amhassa asmā hoti.

Khi có biến cách su theo sau, thân từ amha được biến thành asmā.

Asmāsu.

Mahāvuttinā yo, hisu amhassa asmādeso, yonaṃ ettañca, asmā gacchāma, asme passati, asmāhi kataṃ, asmākaṃ dīyate, asmāhi apeti, asmākaṃ dhanaṃ, asmāsu ṭhitaṃ. ‘‘Asmābhijappanti janā anekā’’ti pāḷi-asme abhijappanti patthentīti attho. ‘‘Asmābhi pariciṇṇosi, mettacittā hi nāyakā’’ti therīpāḷi – ‘pariciṇṇo’ti paricārito.

Theo Mahāvutti, trong các biến cách yo, hi, su, thân từ amha được biến thành asmā, và yo thành e. (Ví dụ:) asmā gacchāma (chúng tôi đi), asme passati (nó thấy chúng tôi), asmāhi kataṃ (được làm bởi chúng tôi), asmākaṃ dīyate (được cho đến chúng tôi), asmāhi apeti (ra đi từ chúng tôi), asmākaṃ dhanaṃ (tài sản của chúng tôi), asmāsu ṭhitaṃ (đứng giữa chúng tôi). Trong câu Pāḷi: ‘Asmābhijappanti janā anekā’ (Nhiều người mong mỏi chúng tôi), nghĩa là asme abhijappanti patthenti (họ mong mỏi, họ ao ước chúng tôi). Trong câu Therīpāḷi: ‘Asmābhi pariciṇṇosi, mettacittā hi nāyakā’ (Thưa bậc lãnh đạo, ngài đã được chúng tôi phục vụ, vì chúng tôi có tâm từ), ‘pariciṇṇo’ có nghĩa là paricārito (được phục vụ).

Catutthiyaṃ asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara – ‘adhipannāna’nti dukkhābhibhūtānaṃ.

Ở cách thứ tư (chỉ định cách): asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara (Thưa vua voi, xin hãy tha thứ cho chúng tôi, những kẻ đang bị khốn khổ) – ‘adhipannānaṃ’ có nghĩa là dukkhābhibhūtānaṃ (những người bị đau khổ chế ngự).

Chaṭṭhiyaṃ esasmākaṃ kule dhammo, esā asmākaṃ dhammatā.

Ở cách thứ sáu (sở thuộc cách): esasmākaṃ kule dhammo (Đây là pháp trong dòng tộc của chúng tôi), esā asmākaṃ dhammatā (Đây là pháp tánh của chúng tôi).

Sattamiyaṃ yaṃ kiccaṃ parame mitte, katamasmāsu taṃ tayā. Pattā nissaṃsayaṃ tvamhā, bhattirasmāsu yā tava – tattha ‘yaṃ [Pg.147] kicca’nti yaṃ kammaṃ kattabbaṃ, tava asmāsu yā bhatti, tāya mayaṃ tvamhā nissaṃsayataṃ pattāti attho.

Ở cách thứ bảy (vị trí cách): yaṃ kiccaṃ parame mitte, katamasmāsu taṃ tayā (Việc gì cần làm cho người bạn tối cao, việc ấy đã được bạn làm đối với chúng tôi). Pattā nissaṃsayaṃ tvamhā, bhattirasmāsu yā tava (Chúng tôi chắc chắn đã đạt được từ bạn, do lòng tận tụy mà bạn dành cho chúng tôi) – ở đây, ‘yaṃ kiccaṃ’ có nghĩa là yaṃ kammaṃ kattabbaṃ (việc làm nào nên được thực hiện); nghĩa là: tava asmāsu yā bhatti, tāya mayaṃ tvamhā nissaṃsayataṃ pattā (do lòng tận tụy mà bạn dành cho chúng tôi, chúng tôi đã đạt được sự chắc chắn từ bạn).

265. Apādādo padatekavākye.

265. Apādādo padatekavākye.

Apādādimhi pavattānaṃ padato paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhā’mhānaṃ vidhi hoti. Adhikārasuttamidaṃ.

Quy tắc cho các đại từ tumha và amha được áp dụng khi chúng không đứng ở đầu một cú pháp (pada), đứng sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu. Đây là một kinh quy tắc chi phối.

266. Yonaṃhisvapañcamyā vono.

266. Yonaṃhisvapañcamyā vono.

Pañcamīvajjitesu yo, naṃ, hisu paresu apādādopavattānaṃ padato paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ savibhattīnaṃ tumhā’mhasaddānaṃ vo, no honti vā.

Ngoại trừ cách thứ năm, khi các biến cách yo, naṃ, hi, su theo sau, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng, vốn không đứng ở đầu cú pháp, đứng sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu, được tùy chọn biến đổi thành vo và no.

Gacchatha vo, gacchatha tumhe, gacchāma no, gacchāma amhe, passeyya vo, passeyya tumhe, passeyya no, passeyya amhe, dīyate vo, dīyate tumhākaṃ, dīyate no, dīyate amhākaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhākaṃ, dhanaṃ no, dhanaṃ amhākaṃ, kataṃ vo puññaṃ, kataṃ tumhehi puññaṃ, kataṃ no puññaṃ, kataṃ amhehi puññaṃ.

gacchatha vo, gacchatha tumhe (các bạn đi), gacchāma no, gacchāma amhe (chúng tôi đi), passeyya vo, passeyya tumhe (nó có thể thấy các bạn), passeyya no, passeyya amhe (nó có thể thấy chúng tôi), dīyate vo, dīyate tumhākaṃ (được cho đến các bạn), dīyate no, dīyate amhākaṃ (được cho đến chúng tôi), dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhākaṃ (tài sản của các bạn), dhanaṃ no, dhanaṃ amhākaṃ (tài sản của chúng tôi), kataṃ vo puññaṃ, kataṃ tumhehi puññaṃ (phước được làm bởi các bạn), kataṃ no puññaṃ, kataṃ amhehi puññaṃ (phước được làm bởi chúng tôi).

Apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi.

Tại sao nói ‘ngoại trừ cách thứ năm’? (Ví dụ:) Nissaṭaṃ tumhehi (đã thoát khỏi các bạn), nissaṭaṃ amhehi (đã thoát khỏi chúng tôi).

Apādādotveva? Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ.

Tại sao nói ‘không ở đầu cú pháp’? (Ví dụ:) Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ (Và vật thực đã được dâng đến các vị tỳ khưu, bởi các bạn, vô lượng công đức đã được tạo ra).

Padatotveva? Tumhe gacchatha, amhe gacchāma.

Tại sao nói ‘sau một từ’? (Ví dụ:) Tumhe gacchatha (Các bạn đi), amhe gacchāma (Chúng tôi đi).

Ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare.

Tại sao nói ‘trong cùng một câu’? (Ví dụ:) Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare (Devadatta đứng ở trong làng, các bạn đứng ở trong thành phố).

Savibhattīnantveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ.

Tại sao nói ‘cùng với biến cách của chúng’? (Ví dụ:) Arahati dhammo tumhādisānaṃ (Giáo pháp xứng đáng cho những người như các bạn).

267. Teme nāse.

267. Về te và me.

Nā[Pg.148], sesu tādisānaṃ savibhattīnaṃ tumha, amhasaddānaṃ te, me honti vā.

Trong các biến cách còn lại, các từ `tumha` và `amha` có biến cách được thay thế tùy chọn bằng `te` và `me`.

Kataṃ te puññaṃ, kataṃ tayā puññaṃ, kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ, dinnaṃ te vatthaṃ, dinnaṃ tuyhaṃ vatthaṃ, dinnaṃ me vatthaṃ, dinnaṃ mayhaṃ vatthaṃ, idaṃ te raṭṭhaṃ, idaṃ tava raṭṭhaṃ, idaṃ me raṭṭhaṃ, idaṃ mama raṭṭhaṃ.

Công đức đã được bạn tạo, công đức đã được bạn tạo, công đức đã được tôi tạo, công đức đã được tôi tạo, y đã được dâng cho bạn, y đã được dâng cho bạn, y đã được dâng cho tôi, y đã được dâng cho tôi, đây là vương quốc của bạn, đây là vương quốc của bạn, đây là vương quốc của tôi, đây là vương quốc của tôi.

268. Anvādese.

268. Trong trường hợp nhắc lại.

Anvādesaṭṭhāne tumhā’mhasaddānaṃ vo, no, te, meādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā.

Trong trường hợp nhắc lại, các từ `tumha` và `amha` luôn luôn được thay thế bằng `vo`, `no`, `te`, `me` do sự tái lập quy tắc.

Gāmo tumhākaṃ pariggaho, atho nagarampi vo pariggaho. Evaṃ sesesu.

Ngôi làng là sở hữu của các bạn, và thành phố cũng là sở hữu của các bạn. Tương tự trong các trường hợp còn lại.

269. Sapubbā paṭhamantā vā.

269. Tùy chọn, sau từ ở biến cách thứ nhất có từ đi trước.

Saṃvijjati pubbapadaṃ assāti sapubbaṃ, sapubbā paṭhamantapadamhā paresaṃ savibhattīnaṃ tumhā’mhasaddānaṃ vo, no, te, meādesā vikappena honti anvādesaṭṭhānepi.

`Sapubbaṃ` là (từ) có từ đi trước. Sau một từ ở biến cách thứ nhất có từ đi trước, các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng được thay thế tùy chọn bằng `vo`, `no`, `te`, `me`, ngay cả trong trường hợp nhắc lại.

Gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalaṃ vo, atho nagare kambalaṃ tumhākaṃ vā. Evaṃ sesesu.

Tấm vải trong làng là của các bạn, và tấm chăn trong thành phố là của các bạn, hoặc tấm chăn trong thành phố là của các bạn. Tương tự trong các trường hợp còn lại.

270. Na cavāhāhevayoge.

270. Không (thay thế) khi kết hợp với `ca`, `vā`, `ha`, `aha`, `eva`.

Ca, vā, ha, aha, evasaddehi yoge tumhā’mhānaṃ vo, no, te, meādesā na honti.

Khi kết hợp với các từ `ca`, `vā`, `ha`, `aha`, `eva`, các từ `tumha` và `amha` không được thay thế bằng `vo`, `no`, `te`, `me`.

Gāmo [Pg.149] tava ca mama ca pariggaho, gāmo tava vā mama vā pariggaho iccādi.

Ngôi làng là sở hữu của bạn và của tôi, ngôi làng là sở hữu của bạn hoặc của tôi, v.v.

Cādiyogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho.

Tại sao nói 'khi kết hợp với `ca`, v.v.'? Ngôi làng cũng là sở hữu của bạn, và thành phố cũng là sở hữu của tôi.

271. Dassanatthenālocane.

271. Trong trường hợp nhìn với ý nghĩa thấy.

Ālocanaṃ olokanaṃ, ālocanato aññasmiṃ dassanatthe payujjamāne tumhā’mhānaṃ vo, no, te, meādesā na honti.

`Ālocana` là `olokana` (nhìn, xem). Khi được dùng với ý nghĩa thấy khác với việc nhìn, các từ `tumha` và `amha` không được thay thế bằng `vo`, `no`, `te`, `me`.

Gāmo tumhe uddissa āgato, gāmo amhe uddissa āgato – ‘gāmo’ti gāmavāsī mahājano.

Dân làng đã đến vì các bạn, dân làng đã đến vì chúng tôi – ‘gāmo’ ở đây có nghĩa là dân làng, đám đông dân chúng.

Anālocaneti kiṃ? Gāmo vo passati, gāmo no passati.

Tại sao nói 'không phải là nhìn'? Dân làng thấy các bạn, dân làng thấy chúng tôi.

272. Āmantanapubbaṃ asantaṃva.

272. Từ đi trước ở hô cách được xem như không tồn tại.

Āmantanabhūtaṃ pubbapadaṃ asantaṃ viya hoti, padatoti saṅkhyaṃ na gacchati.

Từ đi trước ở hô cách được xem như không tồn tại, không được tính là một từ (trong câu).

Devadatta! Tava pariggaho.

Này Devadatta! (Đây là) sở hữu của bạn.

273. Na sāmaññavacanamekatthe.

273. Không (áp dụng) cho từ chung khi chỉ cùng một đối tượng.

Tulyādhikaraṇabhūte pade sati pubbaṃ sāmaññavacanabhūtaṃ āmantanapadaṃ asantaṃ viya na hoti, padatoti saṅkhyaṃ gacchati.

Khi có một từ đồng cách, từ hô cách đi trước mà là một từ chung thì không được xem như không tồn tại, nó được tính là một từ.

Māṇavaka jaṭila! Te pariggaho.

Này chàng trai khổ hạnh! (Đây là) sở hữu của bạn.

Sāmaññavacananti [Pg.150] kiṃ? Māṇavaka devadatta! Tuyhaṃ pariggaho.

Tại sao nói 'từ chung'? Này chàng trai Devadatta! (Đây là) sở hữu của bạn.

Ekattheti kiṃ? Devadatta! Yaññadatta! Tumhākaṃ pariggaho.

Tại sao nói 'chỉ cùng một đối tượng'? Này Devadatta! Này Yaññadatta! (Đây là) sở hữu của các bạn.

274. Bahūsu vā.

274. Tùy chọn, trong trường hợp số nhiều.

Bahūsu janesu pavattamānaṃ sāmaññavacanabhūtampi āmantanapadaṃ ekatthe pade sati asantaṃ viya na hoti vā.

Từ hô cách là một từ chung, dù áp dụng cho nhiều người, khi có một từ (khác) chỉ cùng đối tượng, thì tùy chọn không được xem như không tồn tại.

Brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho.

Này các Bà-la-môn đức hạnh, (đây là) sở hữu của các bạn, này các Bà-la-môn đức hạnh, (đây là) sở hữu của các bạn.

Sabbādirāsi niṭṭhito.

Phần Sabbādi đã kết thúc.

Vibhattipaccayantarāsi

Phần về các biến cách và tiếp vị ngữ khác.

Atha vibhattipaccayā dīpiyante.

Kế đến, các biến cách hậu tố được trình bày.

Vibhatyatthānaṃ jotakattā vibhattiṭṭhāne ṭhitā paccayā vibhattipaccayā.

Các hậu tố đứng ở vị trí của biến cách vì làm sáng tỏ ý nghĩa của biến cách được gọi là biến cách hậu tố.

275. To pañcamyā.

275. Hậu tố ‘to’ (dùng) trong (nghĩa của) biến cách thứ năm.

Pañcamiyā vibhattiyā atthe topaccayo hoti.

Hậu tố ‘to’ được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ năm.

Tomhi dīghānaṃ rasso, kaññato, rattito, itthito, dhenuto. Mahāvuttinā tomhi mātāpitūnaṃ ittaṃ, mātito, pitito, vadhuto, purisato, munito, daṇḍito[Pg.151], bhikkhuto, satthārato, kattuto, gotrabhuto, sabbato, yato, tato.

Khi hậu tố ‘to’ theo sau, các nguyên âm dài được rút ngắn, (như trong) kaññato, rattito, itthito, dhenuto. Theo Mahāvutti, khi hậu tố ‘to’ theo sau, (âm cuối của) mātā và pitā trở thành ‘it’, (như trong) mātito, pitito, vadhuto, purisato, munito, daṇḍito, bhikkhuto, satthārato, kattuto, gotrabhuto, sabbato, yato, tato.

Ima, eta, kiṃsaddehi to.

Hậu tố ‘to’ (được thêm) sau các từ ima, eta, kiṃ.

276. Itotettokuto.

276. (Các dạng là) ito, etto, kuto.

Ito, ato, etto, kutoti ete saddā topaccayantā nipaccante.

Các từ ito, ato, etto, kuto này là những từ có hậu tố ‘to’ được thành lập bất quy tắc.

Imamhā imehīti vā ito, etasmā etehīti vā ato, etto, kasmā kehīti vā kuto. Ettha ca imamhā, imehītiādikaṃ atthavākyaṃ disvā pakatiliṅgaṃ veditabbaṃ. Iminā suttena imassa ittaṃ, etassa attaṃ ettañca, ‘saramhā dve’ti esaramhā dvittaṃ, kiṃsaddassa kuttaṃ. Esa nayo sesesu nipātanesu.

Ito có nghĩa là imamhā hoặc imehi; ato, etto có nghĩa là etasmā hoặc etehi; kuto có nghĩa là kasmā hoặc kehi. Và ở đây, sau khi xem xét câu giải nghĩa như imamhā, imehi, v.v., nên hiểu được giới tính ban đầu. Theo quy tắc này, ima trở thành it, eta trở thành at và et, theo quy tắc ‘saramhā dve’ thì phụ âm sau nguyên âm được nhân đôi, từ kiṃ trở thành kut. Đây là phương pháp (áp dụng) cho các trường hợp thành lập bất quy tắc còn lại.

277. Abhyādīhi.

277. (Hậu tố ‘to’ được thêm) sau abhi, v.v.

Abhiādīhi to hoti, punabbidhānā’pañcamyatthepītipi siddhaṃ.

Hậu tố ‘to’ được thêm sau abhi, v.v. Do được quy định lại, nên cũng được xác lập trong các ý nghĩa khác ngoài biến cách thứ năm.

Abhito gāmaṃ gāmassa abhimukheti attho.

Abhito gāmaṃ có nghĩa là ở phía trước của làng (gāmassa abhimukhe).

Parito gāmaṃ gāmassa samantatoti attho.

Parito gāmaṃ có nghĩa là xung quanh làng (gāmassa samantato).

Ubhato gāmaṃ gāmassa ubhosu passesūti attho.

Ubhato gāmaṃ có nghĩa là ở cả hai bên của làng (gāmassa ubhosu passesu).

Pacchato, heṭṭhato, uparito.

278. Ādyādīhi.

278. (Hậu tố ‘to’ được thêm) sau ādi, v.v.

Ādipabhutīhi apañcamyatthepi to hoti.

Hậu tố ‘to’ được thêm sau ādi và các từ tương tự, cũng trong các ý nghĩa khác ngoài biến cách thứ năm.

Ādito[Pg.152], majjhato, purato, passato, piṭṭhito, orato, parato, pacchato, puratthimato, dakkhiṇatoiccādīsu bahulaṃ sattamyatthe dissati.

Trong các từ như ādito, majjhato, purato, passato, piṭṭhito, orato, parato, pacchato, puratthimato, dakkhiṇato, v.v., (hậu tố ‘to’) thường được thấy trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy.

Tathā tatiyatthepi rūpaṃ attato samanupassati, pañcakkhandhe aniccato vipassati iccādi.

Tương tự, cũng trong ý nghĩa của biến cách thứ ba (như trong) rūpaṃ attato samanupassati (vị ấy quán sát sắc là tự ngã), pañcakkhandhe aniccato vipassati (vị ấy thấy rõ năm uẩn là vô thường), v.v.

Yatonidānaṃ, yatvādhikaraṇaṃ, yatodakaṃ tadādittamiccādīsu paṭhamatthe icchanti.

Trong các trường hợp như yatonidānaṃ, yatvādhikaraṇaṃ, yatodakaṃ tadādittaṃ, v.v., (hậu tố ‘to’) được chấp nhận trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất.

Ito ehi, ito balāke āgaccha, caṇḍo me vāyaso sakhā iccādīsu dutiyatthe.

Trong các trường hợp như ito ehi (hãy đến đây), ito balāke āgaccha (hỡi con diệc, hãy đến đây), caṇḍo me vāyaso sakhā, v.v., (hậu tố ‘to’) được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ hai.

Paratoghoso, nādiṭṭhā parato dosaṃ iccādīsu chaṭṭhyatthe.

Trong các trường hợp như paratoghoso (tiếng của người khác), nādiṭṭhā parato dosaṃ (không nên thấy lỗi của người khác), v.v., (hậu tố ‘to’) được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu.

279. Sabbādito sattamyā tratthā.

279. Sau các từ sabba, v.v., các hậu tố ‘tra’ và ‘tthā’ (được dùng) trong (nghĩa của) biến cách thứ bảy.

Sabbādināmakehi sabbanāmehi sattamiyā atthe tra, tthā honti.

Sau các đại từ bắt đầu bằng sabba, các hậu tố tra, tthā được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy.

Sabbasmiṃ sabbesūti vā sabbatra, sabbattha, sabbassaṃ sabbāsu vātipi. Evaṃ kataratra, katarattha, aññatra, aññattha iccādi.

Sabbatra, sabbattha có nghĩa là sabbasmiṃ hoặc sabbesu, hoặc cũng có nghĩa là sabbassaṃ hoặc sabbāsu. Tương tự, kataratra, katarattha, aññatra, aññattha, v.v.

Yatra, yattha, tatra, tattha.

280. Katthetthakutrātrakvehidha.

280. (Các dạng là) kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha.

Kattha, ettha, kutra, atra, tva, iha, idhāti ete saddāttha, tra,va ha, dhāpaccayantā sattamyatthe sijjhanti.

Các từ kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha này là những từ có hậu tố ttha, tra, va, ha, dhā, được thành lập trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy.

Kasmiṃ kesūti vā kattha, kutra, kva. ‘Kuva’ntipi sijjhati, ‘‘kuvaṃ sattassa kārako, kuvaṃ satto samuppanno, kuvaṃ asissaṃ, kuvaṃ khādissa’’nti pāḷi.

Kattha, kutra, kva có nghĩa là kasmiṃ hoặc kesu. Dạng ‘kuvaṃ’ cũng được thành lập, (như trong) kinh văn Pāḷi: ‘‘kuvaṃ sattassa kārako, kuvaṃ satto samuppanno, kuvaṃ asissaṃ, kuvaṃ khādissaṃ’’.

Etasmiṃ [Pg.153] etesūti vā ettha, atra, imasmiṃ imesūti vā iha, idha.

Ettha, atra có nghĩa là etasmiṃ hoặc etesu; iha, idha có nghĩa là imasmiṃ hoặc imesu.

281. Dhi sabbā vā.

281. Dhi từ sabba, hoặc là.

Sabbasaddamhā sattamyatthe dhi hoti vā.

Hậu tố dhi được dùng sau từ sabba theo nghĩa cách thứ bảy, một cách tùy chọn.

Namo te buddha vīra’tthu, vippamuttosi sabbadhi.

Kính lễ Ngài, ôi bậc Anh hùng Giác ngộ, Ngài đã hoàn toàn giải thoát ở khắp mọi nơi.

282. Yā hiṃ.

282. Hiṃ từ ya.

Yamhā sattamyatthe hiṃ hoti.

Sau từ ya, hậu tố hiṃ được dùng theo nghĩa của cách thứ bảy.

Yahiṃ.

283. Tā hañca.

283. Cũng có haṃ từ ta.

Tamhā sattamyatthe hiṃ hoti hañca.

Sau từ ta, theo nghĩa cách thứ bảy, hậu tố hiṃ và haṃ được dùng.

Tahiṃ, tahaṃ. Dutiyatthepi dissati ‘‘tahaṃ tahaṃ olokento gacchatī’’ti.

Tahiṃ, tahaṃ. Cũng được thấy theo nghĩa cách thứ hai: ‘tahaṃ tahaṃ olokento gacchatī’ (vừa đi vừa nhìn tới nhìn lui).

284. Kiṃssa kukañca.

284. Ku và ka từ kiṃ.

Kiṃmhā sattamyatthe hiṃ, taṃ hoti. Kiṃssa kuttaṃ kattañca hoti.

Sau từ kiṃ, theo nghĩa cách thứ bảy, hậu tố hiṃ và taṃ được dùng. Đối với kiṃ, cũng có các dạng kuttaṃ và kattaṃ.

Kuhiṃ gacchati, kuhaṃ gacchati. Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka. Kuhiñci, kuhiñcananti dve ci, cana-nipātantā sijjhanti.

Kuhiṃ gacchati (anh ấy đi đâu?), kuhaṃ gacchati (anh ấy đi đâu?). Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka (đứa con độc nhất ở đâu, đứa con độc nhất ở đâu?). Kuhiñci và kuhiñcana là hai dạng được hình thành với các bất biến từ ci và cana.

Iti sāmaññasattamyantarāsi.

Như vậy là phần về cách thứ bảy thông thường.

Kālasattamyantaṃ [Pg.154] vuccate.

(Bây giờ) phần về cách thứ bảy chỉ thời gian được trình bày.

285. Sabbekaññayatehi kāledā.

285. Dā theo nghĩa thời gian từ sabba, eka, añña, ya, và ta.

Sabba, eka, añña, ya, tasaddehi kāle dā hoti.

Sau các từ sabba, eka, añña, ya, ta, hậu tố dā được dùng theo nghĩa chỉ thời gian.

Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekasmiṃ kāle ekadā, aññasmiṃ kāle aññadā, yasmiṃ kāle yadā, tasmiṃ kāle tadā.

Sabbasmiṃ kāle là sabbadā (luôn luôn), ekasmiṃ kāle là ekadā (một khi), aññasmiṃ kāle là aññadā (vào lúc khác), yasmiṃ kāle là yadā (khi nào), tasmiṃ kāle là tadā (khi ấy).

286. Kadākudāsadāadhunedāni.

286. Kadā, kudā, sadā, adhunā, idāni.

Etepi sattamyatthe kāle dā, dhunā, dānipaccayantā sijjhanti.

Những từ này cũng được hình thành với các hậu tố dā, dhunā, dāni theo nghĩa cách thứ bảy chỉ thời gian.

Kiṃsmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni.

Kiṃsmiṃ kāle là kadā, kudā (khi nào?); sabbasmiṃ kāle là sadā (luôn luôn); imasmiṃ kāle là adhunā, idāni (bây giờ).

287. Ajjasajjuparajjetarahikarahā.

287. Ajja, sajju, parajju, etarahi, karaha.

Etepi kāle jja, jju, rahi, raha paccayantā sijjhanti.

Những từ này cũng được hình thành với các hậu tố jja, jju, rahi, raha theo nghĩa chỉ thời gian.

Imasmiṃ kāle ajja, imasmiṃ divasetyattho.

Imasmiṃ kāle là ajja, có nghĩa là imasmiṃ divase (trong ngày hôm nay).

Samāne kāle sajju-‘samāne’ti vijjamāne. Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajju khīraṃva muccati, sajjukaṃ pāhesi – tattha ‘sajjū’ti tasmiṃ divase.

Samāne kāle là sajju – ‘samāne’ ở đây có nghĩa là vijjamāne (hiện tại). (Ví dụ:) Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajju khīraṃva muccati (Nghiệp ác đã làm không kết quả tức thì, như sữa không đông lại liền). Sajjukaṃ pāhesi (bạn đã gửi ngay lập tức) – ở đây ‘sajjū’ có nghĩa là tasmiṃ divase (trong ngày đó).

Aparasmiṃ kāle aparajju, punadivaseti attho.

Aparasmiṃ kāle là aparajju, có nghĩa là punadivase (vào ngày hôm sau).

Imasmiṃ kāle etarahi, kiṃsmiṃ kāle karaha. Kutoci, kvaci, katthaci, kuhiñci, kadāci, karahacisaddā pana ci-nipātantā honti, tathā yato kutoci, yattha katthaci, yadā kadācīti. Kiñcanaṃ, kuhiñcanaṃ, kudācananti cana-nipātantāti.

Imasmiṃ kāle là etarahi (bây giờ), kiṃsmiṃ kāle là karaha (khi nào?). Hơn nữa, các từ kutoci, kvaci, katthaci, kuhiñci, kadāci, karahaci được hình thành với bất biến từ ci; tương tự như vậy là yato kutoci, yattha katthaci, yadā kadāci. Các từ kiñcanaṃ, kuhiñcanaṃ, kudācana được hình thành với bất biến từ cana.

Vibhattipaccayantarāsi niṭṭhito.

Phần về các hậu tố thay cho biến cách từ đã kết thúc.

Abyayapadāni

Các bất biến từ

Upasaggapadarāsi

Phần về các tiếp đầu ngữ

Atha [Pg.155] abyayapadāni dīpiyante.

Bây giờ, các bất biến từ được giải thích.

Chabbidhāni abyayapadāni upasaggapadaṃ, nipātapadaṃ, vibhattipaccayantapadaṃ, abyayībhāvasamāsapadaṃ, abyayataddhitapadaṃ, tvādipaccayantapadanti. Byayo vuccati vikāro, nānāliṅgavibhattivacanehi natthi rūpabyayo etesanti abyayā, asaṅkhyāti ca vuccanti.

Có sáu loại bất biến từ: tiếp đầu ngữ, tiểu từ, từ có túc từ biến cách, bất biến hóa hợp từ, bất biến từ phái sinh, và từ có tiếp vĩ ngữ tvā v.v... Byayo được gọi là sự biến đổi; những từ nào không có sự biến đổi hình thức theo các giới, biến cách, và số khác nhau thì được gọi là bất biến từ, và cũng được gọi là bất định số.

Tattha vibhattipaccayantapadato puna vibhattuppatti nāma natthi. Abyayībhāvasamāsamhi vibhattīnaṃ vidhi samāsakaṇḍe vakkhati, tasmā tāni dve ṭhapetvā sesāni cattāri idha vuccante.

Trong số đó, từ một từ có túc từ biến cách thì không có sự phát sinh biến cách nào nữa. Đối với bất biến hóa hợp từ, quy tắc về các biến cách sẽ được nói đến trong chương về hợp từ. Do đó, sau khi đặt hai loại đó sang một bên, bốn loại còn lại được trình bày ở đây.

288. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

288. Sau các bất định số, (lược bỏ) tất cả (các biến cách).

Asaṅkhyehi padehi yathārahaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, kehici padehi paṭhamāya lopo, kehici padehi dutiyāya lopo…pe… kehici sattamiyā, kehici dvinnaṃ, kehici tissannaṃ…pe… kehici sattannanti vuttaṃ hoti.

Sau các bất định từ, có sự lược bỏ tất cả các biến cách một cách tương ứng. Sau một số từ, có sự lược bỏ biến cách thứ nhất; sau một số từ, có sự lược bỏ biến cách thứ hai...v.v... sau một số từ, (lược bỏ) biến cách thứ bảy. Sau một số từ, (lược bỏ) hai (biến cách), sau một số từ, (lược bỏ) ba (biến cách)...v.v... sau một số từ, (lược bỏ) bảy (biến cách), điều này được nói đến.

Tattha āvuso, bho, bhanteiccādīhi āmantananipātehi atthi, natthi, sakkā, labbhā, siyā, siyuṃ, sādhu, tuṇhīiccādīhi ca paṭhamāya lopo.

Trong đó, sau các tiểu từ hô cách như āvuso, bho, bhante, v.v... và sau các từ như atthi, natthi, sakkā, labbhā, siyā, siyuṃ, sādhu, tuṇhī, v.v... có sự lược bỏ biến cách thứ nhất.

Ciraṃ, cirassaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuttaṃ iccādīhi accantasaṃyogalakkhaṇe dutiyāya.

Sau các từ như ciraṃ, cirassaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuttaṃ, v.v... trong ý nghĩa liên tục không gián đoạn, (có sự lược bỏ) biến cách thứ hai.

Yathā, tathā, sabbathā, sabbaso, musā, micchāiccādīhi tatiyāya.

Sau các từ như yathā, tathā, sabbathā, sabbaso, musā, micchā, v.v... (có sự lược bỏ) biến cách thứ ba.

Kātuṃ, kātave iccādīhi catutthiyā.

Sau các từ như kātuṃ, kātave, v.v... (có sự lược bỏ) biến cách thứ tư.

Samantā[Pg.156], samantato, dīghaso, orasoiccādīhi pañcamiyā.

Sau các từ như samantā, samantato, dīghaso, oraso, v.v... (có sự lược bỏ) biến cách thứ năm.

Pure, purā, pacchā, uddhaṃ, upari, adho, heṭṭhā, antarā, anto, raho, āvi, hiyyo, suveiccādīhi sattamiyā lopo.

Sau các từ như pure, purā, pacchā, uddhaṃ, upari, adho, heṭṭhā, antarā, anto, raho, āvi, hiyyo, suve, v.v... có sự lược bỏ biến cách thứ bảy.

Namosaddamhā ‘‘namo te buddha vīra’tthū’’ti ettha paṭhamāya. ‘‘Namo karohi nāgassā’’ti ettha dutiyāya.

Từ chữ namo, trong câu ‘namo te buddha vīra’tthū’ (kính lễ Ngài, bậc Phật-đà anh hùng), (có sự lược bỏ) biến cách thứ nhất. Trong câu ‘namo karohi nāgassā’ (hãy kính lễ vị rồng), (có sự lược bỏ) biến cách thứ hai.

Sayaṃsaddamhā ‘‘kusūlo sayameva bhijjate’’ti ettha paṭhamāya. ‘‘Sayaṃ kataṃ sukhadukkha’’nti ettha tatiyāya, iccādinā yathārahavibhāgo veditabbo.

Từ chữ sayaṃ, trong câu ‘kusūlo sayaṃeva bhijjate’ (cái vựa tự nó vỡ ra), (có sự lược bỏ) biến cách thứ nhất. Trong câu ‘sayaṃ kataṃ sukhadukkhaṃ’ (hạnh phúc và đau khổ do tự mình tạo ra), (có sự lược bỏ) biến cách thứ ba. Theo cách này, sự phân chia tương ứng cần được hiểu.

Iti, evaṃsaddehi payogānurūpaṃ sattannaṃ vibhattīnaṃ lopaṃ icchanti.

Sau các chữ iti và evaṃ, người ta chấp nhận sự lược bỏ của bảy biến cách tùy theo cách sử dụng.

Upasaggehipi atthānurūpaṃ taṃtaṃvibhattilopo.

Sau các tiếp đầu ngữ cũng vậy, có sự lược bỏ biến cách này hay biến cách khác tùy theo ý nghĩa.

Rūpasiddhiyaṃ pana ‘‘tehi paṭhamekavacanameva bhavatī’’ti vuttaṃ.

Tuy nhiên, trong sách Rūpasiddhi có nói rằng: ‘sau chúng, chỉ có biến cách thứ nhất số ít’.

Tattha ‘‘abhikkamati, abhidhammo’’ iccādīsu dhātuliṅgāni upecca tesaṃ atthaṃ nānāppakāraṃ karontā sajjanti saṅkharontīti upasaggā. Te hi kvaci tadatthaṃ visiṭṭhaṃ karonti ‘‘jānāti, pajānāti, sañjānāti, avajānāti, abhijānāti, parijānāti, susīlo, dussīlo, suvaṇṇo, dubbaṇṇo, surājā, durājā’’ iccādīsu.

Trong đó, tiếp đầu ngữ là những từ đi kèm với các ngữ căn và danh từ gốc, làm cho ý nghĩa của chúng trở nên đa dạng, như trong các ví dụ ‘abhikkamati, abhidhammo’ v.v... Thật vậy, đôi khi chúng làm cho ý nghĩa của từ đó trở nên đặc biệt, như trong các ví dụ: ‘jānāti, pajānāti, sañjānāti, avajānāti, abhijānāti, parijānāti, susīlo, dussīlo, suvaṇṇo, dubbaṇṇo, surājā, durājā’ v.v...

Kvaci tadatthaṃ nānāppakāraṃ katvā vibhajjanti ‘‘gacchati, āgacchati, uggacchati, ogacchati’’iccādīsu.

Đôi khi, chúng phân chia ý nghĩa của từ đó bằng cách làm cho nó trở nên đa dạng, như trong các ví dụ: ‘gacchati, āgacchati, uggacchati, ogacchati’ v.v...

Kvaci tadatthaṃ bādhetvā tappaṭiviruddhe vā tadaññasmiṃ vā atthe tāni yojenti.

Đôi khi, chúng cản trở ý nghĩa của từ đó và áp dụng chúng vào một ý nghĩa đối lập hoặc một ý nghĩa khác.

Tattha [Pg.157] tappaṭiviruddhe –

Trong đó, về ý nghĩa đối lập:

Jeti, parājeti, omuñcati, paṭimuñcati, gilati, uggilati, nimmujjati, ummujjati, dhammo, uddhammoiccādi.

Jeti (chinh phục), parājeti (bị đánh bại); omuñcati (cởi ra), paṭimuñcati (mặc vào); gilati (nuốt vào), uggilati (ói ra); nimmujjati (chìm xuống), ummujjati (nổi lên); dhammo (pháp), uddhammo (phi pháp), v.v...

Tadaññasmiṃ –

Về ý nghĩa khác:

Dadāti, ādadāti, dadhāti, vidheti, pidheti, nidheti, sandhiyati, saddahati, abhidhātiiccādi.

Dadāti (cho), ādadāti (lấy); dadhāti (đặt), vidheti (sắp đặt), pidheti (che đậy), nidheti (cất giữ), sandhiyati (kết nối), saddahati (tin tưởng), abhidhāti (nói), v.v...

Kvaci pana padasobhaṇaṃ katvā tadatthaṃ anuvattanti, ‘‘vijjati, saṃvijjati, labhati, paṭilabhati’’ iccādi.

Tuy nhiên, đôi khi chúng chỉ làm đẹp cho từ và theo sau ý nghĩa của nó, như trong các ví dụ: ‘vijjati, saṃvijjati, labhati, paṭilabhati’ v.v...

Te vīsati honti-pa, ā, u, o, du, ni, vi, su, saṃ, ati, adhi, anu, apa, api, abhi, ava, upa, pati, parā, pari.

Chúng có hai mươi loại: pa, ā, u, o, du, ni, vi, su, saṃ, ati, adhi, anu, apa, api, abhi, ava, upa, pati, parā, pari.

Kaccāyane pana osaddo avakāriyamattanti taṃ aggahetvā nīsaddaṃ gaṇhāti, idha pana nīsaddo nissa dīghamattanti taṃ aggahetvā osaddaṃ gaṇhāti.

Tuy nhiên, trong ngữ pháp Kaccāyana, chữ o chỉ là một biến thể của ava, do đó không lấy chữ đó mà lấy chữ nī. Còn ở đây, chữ nī chỉ là dạng trường âm của ni, do đó không lấy chữ đó mà lấy chữ o.

Tattha pa –

Trong đó, pa –

Pakāratthe-paññā. Ādikamme-vippakataṃ. Padhāne-paṇītaṃ. Issariye-pabhū. Antobhāve-pakkhittaṃ, passāso. Viyoge-pavāso. Tappare-pācariyo. Tadanubandhe-putto, paputto, nattā, panattā. Bhusatthe-pavaḍḍho. Sambhave-pabhavati. Tittiyaṃ-pahutaṃ annaṃ. Anāvile-pasanno. Patthanāyaṃ-paṇidhānaṃ.

Với ý nghĩa phương thức: paññā (trí tuệ). Với ý nghĩa khởi đầu: vippakataṃ (chưa hoàn tất). Với ý nghĩa ưu việt: paṇītaṃ (cao quý). Với ý nghĩa quyền uy: pabhū (bậc chủ). Với ý nghĩa bên trong: pakkhittaṃ (được bỏ vào), passāso (hơi thở vào). Với ý nghĩa chia ly: pavāso (sống xa xứ). Với ý nghĩa kế tiếp: pācariyo (thầy của thầy). Với ý nghĩa nối dõi: putto (con trai), paputto (cháu trai), nattā (cháu), panattā (chắt). Với ý nghĩa nhiều: pavaḍḍho (tăng trưởng mạnh). Với ý nghĩa phát sinh: pabhavati (phát sinh). Với ý nghĩa sung túc: pahutaṃ annaṃ (thực phẩm dồi dào). Với ý nghĩa trong sạch: pasanno (trong sáng). Với ý nghĩa ước nguyện: paṇidhānaṃ (lời nguyện).

Ā –

Abhimukhe-āgacchati. Uddhaṃkamme-ārohati. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā kittisaddo. Pattiyaṃ-āpanno. Icchāyaṃ-ākaṅkhā. Parissajane-āliṅgati. Ādikamme-ārambho. Gahaṇe-ādīyati. Nivāse-āvasatho. Samīpe-āsannaṃ. Avhāne-āmantanaṃ.

Với ý nghĩa hướng đến: āgacchati (đi đến). Với ý nghĩa hành động hướng lên: ārohati (leo lên). Với ý nghĩa giới hạn: āpabbatā khettaṃ (cánh đồng cho đến ngọn núi). Với ý nghĩa bao gồm: ābrahmalokā kittisaddo (tiếng tăm vang đến cõi Phạm thiên). Với ý nghĩa đạt được: āpanno (đã đạt được). Với ý nghĩa mong muốn: ākaṅkhā (sự mong mỏi). Với ý nghĩa ôm ấp: āliṅgati (ôm). Với ý nghĩa khởi đầu: ārambho (sự bắt đầu). Với ý nghĩa nắm giữ: ādīyati (lấy). Với ý nghĩa trú ngụ: āvasatho (nơi ở). Với ý nghĩa gần gũi: āsannaṃ (gần). Với ý nghĩa gọi mời: āmantanaṃ (sự gọi).

U –

Uggate-uggacchati[Pg.158]. Uddhaṃkamme-uṭṭhāti. Padhāne-uttaro. Viyoge-upavāso. Sambhave-ubbhūto. Atthalābhe-rūpassa uppādo. Sattiyaṃ-ussahati gantuṃ. Sarūpakhyāne-uddeso.

Về sự đi lên - đi lên. Về hành động hướng lên - đứng dậy. Về sự ưu việt - cao hơn. Về sự tách rời - ăn chay. Về sự phát sinh - đã phát sinh. Về sự đạt được ý nghĩa - sự sinh khởi của sắc. Về năng lực - cố gắng đi. Về sự trình bày bản chất - sự nêu lên.

O –

Antobhāve-ocarako, orodho. Adhokamme-okkhitto. Niggahe-ovādo. Antare, dese ca-okāso. Pātubhāve-opapātiko. Yesu atthesu avasaddo vattati, tesupi osaddo vattati.

Về phần bên trong - người do thám, hậu cung. Về hành động hướng xuống - bị ném xuống. Về sự khiển trách - lời khuyên dạy. Về khoảng giữa, và về nơi chốn - cơ hội. Về sự hiện khởi - hóa sanh. Tiếp đầu ngữ 'o' cũng được dùng trong những ý nghĩa mà tiếp đầu ngữ 'ava' được dùng.

Du –

Asobhaṇe-duggandho. Abhāve-dubbhikkhaṃ, dussīlo, duppañño. Kucchite-dukkaṭaṃ. Asamiddhiyaṃ-dusassaṃ. Kicche-dukkaraṃ. Virūpe-dubbaṇṇo, dummukho.

Về sự không tốt đẹp - mùi hôi. Về sự không có - nạn đói, người vô giới, người kém trí tuệ. Về sự đáng chê trách - hành động xấu. Về sự không thành tựu - mùa màng thất bát. Về sự khó khăn - khó làm. Về hình dạng xấu xí - xấu xí, mặt mày xấu xí.

Ni –

Nissese-nirutti. Niggate-niyyānaṃ. Nīharaṇe-niddhāraṇaṃ. Antopavesane-nikhāto. Abhāve-nimmakkhikaṃ. Nisedhe-nivāreti. Nikkhante-nibbānaṃ. Pātubhāve-nimmitaṃ. Avadhāraṇe-vinicchayo. Vibhajjane-niddeso. Upamāyaṃ-nidassanaṃ. Upadhāraṇe-nisāmeti. Avasāne-niṭṭhitaṃ. Cheke-nipuṇo.

Về sự không còn sót lại - ngữ nguyên học. Về sự đi ra - sự xuất ly. Về sự lấy ra - sự xác định. Về sự đi vào trong - được chôn giấu. Về sự không có - không có ruồi. Về sự ngăn cấm - ngăn cản. Về sự đi ra - Niết-bàn. Về sự hiện khởi - được hóa hiện. Về sự xác quyết - sự phán quyết. Về sự phân chia - sự chỉ dẫn. Về sự so sánh - ví dụ. Về sự lắng nghe - lắng nghe cẩn thận. Về sự kết thúc - đã hoàn tất. Về sự khéo léo - khéo léo.

Vi –

Visese-vipassati. Vividhe-vicittaṃ. Viruddhe-vivādo. Vigate-vimalo. Viyoge-vippayutto. Virūpe-vippaṭisāro.

Về sự đặc biệt - thấy rõ. Về sự đa dạng - đa dạng. Về sự đối nghịch - sự tranh cãi. Về sự ra đi - không tỳ vết. Về sự tách rời - không tương ưng. Về hình dạng khác thường - sự hối hận.

Su –

Sobhaṇe-suggati[Pg.159]. Sundare-sumano. Sammāsaddatthe-sugato. Samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ. Sukhatthe-sukaro.

Về sự tốt đẹp - thiện thú. Về sự đẹp đẽ - người có ý vui vẻ. Về ý nghĩa 'chân chánh' - Thiện Thệ. Về sự thịnh vượng - được mùa. Về ý nghĩa 'dễ dàng' - dễ làm.

Saṃ –

Samodhāne-sandhi. Sammā, samatthesu-samādhi, sampayutto. Samantabhāve-saṃkiṇṇo. Saṅgate-samāgamo, saṅkhepe-samāso. Bhusatthe-sāratto. Sahatthe-saṃvāso, sambhogo. Appatthe-samaggho. Pabhave-sambhavo. Abhimukhe-sammukhaṃ. Saṅgahe-saṅgayhati. Pidahane-saṃvuto. Punappunakamme-sandhāvati, saṃsarati. Samiddhiyaṃ-sampanno.

Về sự kết hợp - sự nối liền. Về ý nghĩa 'chân chánh', 'cùng nhau' - định, tương ưng. Về trạng thái khắp nơi - hỗn tạp. Về sự tụ hội - sự hội họp, về sự tóm tắt - sự tóm lược. Về ý nghĩa 'rất nhiều' - rất say mê. Về ý nghĩa 'cùng với' - sự chung sống, sự hưởng thụ chung. Về ý nghĩa 'ít' - rẻ tiền. Về sự phát sinh - sự phát sinh. Về sự đối diện - đối mặt. Về sự thu nhiếp - thu nhiếp. Về sự che đậy - được thu thúc. Về hành động lặp đi lặp lại - chạy quanh, luân hồi. Về sự thịnh vượng - được thành tựu.

Ati –

Atikkame-atirocati, accayo, atīto. Atikkante-accantaṃ. Atissaye-atikusalo. Bhusatthe-atikodho. Antokamme-mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā atiharitvā ṭhapeti.

Về sự vượt qua - chiếu sáng hơn, sự lỗi lầm, quá khứ. Về sự vượt quá - vô cùng. Về sự siêu việt - rất thiện xảo. Về ý nghĩa 'rất nhiều' - rất tức giận. Về hành động bên trong - mang giường hoặc ghế đi qua rồi đặt xuống.

Adhi –

Adhike-adhisīlaṃ. Issare-adhipati, adhibrahmadatte pañcālā. Uparibhāve-adhiseti. Paribhavane-adhibhūto. Ajjhāyane-ajjheti, byākaraṇamadhīte. Adhiṭṭhāne-navakammaṃ adhiṭṭhāti, cīvaraṃ adhiṭṭhāti, iddhivikubbanaṃ adhiṭṭhāti. Nicchaye-adhimuccati. Pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati, amataṃ adhigacchati.

Về sự hơn nữa - tăng thượng giới. Về sự cai trị - người cai trị, cai trị xứ Pañcāla dưới thời vua Brahmadatta. Về trạng thái ở trên - nằm trên. Về sự chế ngự - bị chế ngự. Về sự học tập - học, học ngữ pháp. Về sự quyết định - quyết định công việc mới, quyết định y, quyết định thần thông biến hóa. Về sự tin chắc - tin chắc. Về sự đạt đến - đạt được khối tài sản, đạt được bất tử.

Anu –

Anugate-anveti. Anuppacchinne-anusayo. Pacchāsaddatthe-anurathaṃ. Punappunabhāve-anvaḍḍhamāsaṃ, anusaṃvaccharaṃ. Yogyabhāve-anurūpaṃ[Pg.160].Kaniṭṭhabhāve-anubuddho, anuthero. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati.

Về sự đi theo - đi theo sau. Về sự không bị cắt đứt - tùy miên. Về ý nghĩa 'phía sau' - theo sau xe. Về trạng thái lặp đi lặp lại - mỗi nửa tháng, mỗi năm. Về trạng thái thích hợp - thích hợp. Về trạng thái nhỏ hơn - vị Phật kế tiếp, vị trưởng lão kế tiếp. Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách.

Apa –

Apagate-apeti, apāyo. Garahe-apagabbho, apasaddo. Vajjane-apasālāya āyanti. Pūjāyaṃ-vuḍḍha-mapacāyanti. Padussane-aparajjhati.

Về sự ra đi - ra đi, ác thú. Về sự đáng chê trách - không có thai, từ ngữ sai. Về sự tránh xa - họ đến từ ngoài giảng đường. Về sự tôn kính - họ tôn kính bậc trưởng thượng. Về sự làm hại - phạm lỗi.

Api –

Sambhāvane-apipabbataṃ bhindeyya, merumpi vinivijjheyya. Apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato. Samuccaye-itipi arahaṃ, chavimpi dahati, cammampi dahati, maṃsampi dahati. Garahāyaṃ-api amhākaṃ paṇḍitaka. Pucchāyaṃ-api bhante bhikkhaṃ labhittha, api nu tumhe sotukāmāttha.

Về khả năng - có thể phá vỡ núi, cũng có thể xuyên thủng núi Meru. Về sự mong đợi - pháp này cũng không nhất định. Về sự tập hợp - như vậy là bậc A-la-hán, cũng đốt da ngoài, cũng đốt da trong, cũng đốt thịt. Về sự khiển trách - hỡi nhà thông thái nhỏ của chúng ta. Về sự hỏi - bạch ngài, ngài đã nhận được vật thực khất thực chưa, có phải quý vị muốn nghe không.

Abhi –

Abhimukhe-abhikkanto. Visiṭṭhe-abhiññā. Adhike-abhidhammo. Uddhaṃkamme-abhirūhati. Kule-abhijāto. Sāruppe-abhirūpo. Vandane-abhivādeti. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati.

Về sự đối diện - đã đi tới. Về sự đặc thù - thắng trí. Về sự hơn nữa - Vi Diệu Pháp. Về hành động hướng lên - leo lên. Về dòng dõi - thuộc dòng dõi cao quý. Về sự thích hợp - xinh đẹp. Về sự đảnh lễ - đảnh lễ. Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách.

Ava –

Adhobhāge-avakkhitto. Viyoge-avakokilaṃ vanaṃ. Paribhave-avajānāti. Jānane-avagacchati. Suddhiyaṃ-vodāyati, vodānaṃ. Nicchaye-avadhāraṇaṃ. Dese-avakāso. Theyye-avahāro.

Về phần bên dưới - bị ném xuống. Về sự tách rời - khu rừng không có chim cu. Về sự khinh miệt - khinh miệt. Về sự biết - hiểu rõ. Về sự trong sạch - trở nên trong sạch, sự trong sạch. Về sự xác quyết - sự xác định. Về nơi chốn - cơ hội. Về sự trộm cắp - sự lấy trộm.

Upa –

Upagame-upanisīdati. Samīpe-upacāro, upanagaraṃ. Upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati. Sadise-upamāṇaṃ, upameyyaṃ. Adhike-upakhāriyaṃ doṇo. Uparibhāve – upasampanno[Pg.161], upacayo. Anasane-upavāso. Dosakkhāne-paraṃ upavadati. Saññāyaṃ-upadhā, upasaggo. Pubbakamme-upakkamo, upahāro. Pūjāyaṃ-buddhaṃ upaṭṭhāti. Gayhākāre-paccupaṭṭhānaṃ. Bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayo.

Về sự đến gần - ngồi gần. Về sự gần gũi - vùng lân cận, vùng ngoại ô. Về sự tái sanh - tái sanh vào cõi trời. Về sự tương tự - sự so sánh, đối tượng được so sánh. Về sự hơn nữa - một doṇa hơn một khāri. Về trạng thái ở trên - đã thọ cụ túc giới, sự tích lũy. Về sự không ăn - sự ăn chay. Về sự chỉ trích lỗi lầm - chỉ trích người khác. Về thuật ngữ - nguyên âm kế cận, tiếp đầu ngữ. Về hành động trước - sự cố gắng, sự dâng cúng. Về sự cúng dường - hầu hạ Đức Phật. Về cách thức nắm giữ - sự hiện diện. Về ý nghĩa 'rất nhiều' - sự chấp thủ, sự phiền não, duyên y chỉ.

Pati –

Patigate-paccakkhaṃ. Paṭilome-paṭisotaṃ. Paṭiyogimhi-paṭipuggalo. Nisedhe-paṭisedho. Nivatte-paṭikkamati. Sadise-paṭirūpakaṃ. Paṭikamme-rogassa paṭikāro. Ādāne-paṭiggaṇhāti. Paṭibodhe-paṭivedho. Paṭicce-paccayo. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati.

(Tiếp đầu ngữ paṭi) có các nghĩa: đối diện – paccakkhaṃ (trực tiếp). Ngược lại – paṭisotaṃ (ngược dòng). Đối thủ – paṭipuggalo (người đối nghịch). Ngăn cấm – paṭisedho (sự ngăn cấm). Quay lại – paṭikkamati (lui về). Tương tự – paṭirūpakaṃ (vật tương tự). Chữa trị – rogassa paṭikāro (sự chữa trị bệnh). Nhận lấy – paṭiggaṇhāti (tiếp nhận). Thấu hiểu – paṭivedho (sự thấu triệt). Dựa vào – paccayo (duyên). Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách (kārakakaṇḍa).

Parā –

Parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito. Gatiyaṃ-parāyanaṃ. Vikkame-parakkamo. Āmasane-parāmasanaṃ.

(Tiếp đầu ngữ parā) có các nghĩa: suy tàn – parābhavo (sự suy vong). Thất bại – parājito (bị đánh bại). Đi đến – parāyanaṃ (đích đến). Nỗ lực – parakkamo (sự cố gắng). Nắm giữ – parāmasanaṃ (sự chấp thủ).

Pari –

Samantabhāve-parivuto, parikkhitto, parikkhāro. Paricchede-pariññeyyaṃ, parijānāti. Vajjane-pariharati. Parihāro. Āliṅgane-parissajati. Nivāsane-vatthaṃ paridahati. Pūjāyaṃ-pāricariyā. Bhojane-parivisati. Abhibhave-paribhavati. Dosakkhāne-paribhāsati. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati.

(Tiếp đầu ngữ pari) có các nghĩa: xung quanh – parivuto (được bao quanh), parikkhitto (được bao vây), parikkhāro (vật dụng). Giới hạn, liễu tri – pariññeyyaṃ (cần được liễu tri), parijānāti (biết rõ). Tránh né – pariharati (tránh né), parihāro (sự tránh né). Ôm lấy – parissajati (ôm lấy). Mặc vào – vatthaṃ paridahati (mặc y phục). Phụng sự – pāricariyā (sự phục vụ). Dọn thức ăn – parivisati (dọn thức ăn). Khinh miệt – paribhavati (xem thường). Quở trách – paribhāsati (mắng nhiếc). Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách (kārakakaṇḍa).

Nīsaddo pana nīharaṇa, nīvaraṇādīsu vattati, nīharaṇaṃ, nīvaraṇaṃiccādi.

Còn từ nī thì được dùng trong các nghĩa như nīharaṇa (đem ra), nīvaraṇa (chướng ngại), v.v... ví dụ: nīharaṇaṃ, nīvaraṇaṃ, v.v...

Iti upasaggapadarāsi.

Như vậy là nhóm từ tiếp đầu ngữ.

Nipātapadarāsi

Nhóm từ bất biến từ.

Niccaṃ [Pg.162] ekarūpena vākyapathe patantīti nipātā. Padānaṃ ādi, majjhā’vasānesu nipatantīti nipātātipi vadanti.

Những từ luôn luôn rơi vào trong câu với một hình thức duy nhất được gọi là nipāta (bất biến từ). Người ta cũng nói rằng chúng được gọi là nipāta vì chúng rơi vào ở đầu, ở giữa, và ở cuối của các từ.

Asatvavācakā cādisaddā nipātā nāma. Te pana vibhattiyuttā, ayuttā cāti duvidhā honti. Tattha vibhattiyuttā pubbe dassitā eva. Cādayo ayuttā nāma. Te pana anekasatappabhedā honti. Nighaṇṭusatthesu gahetabbāti.

Những từ như ca, v.v... không biểu thị chúng sanh được gọi là nipāta (bất biến từ). Chúng có hai loại: loại có kết hợp với biến cách và loại không kết hợp. Trong đó, loại có kết hợp với biến cách đã được trình bày ở trước. Những từ như ca, v.v... được gọi là loại không kết hợp. Chúng có nhiều trăm loại khác nhau. Cần được hiểu trong các sách từ vựng (nighaṇṭu).

Abyayataddhitapaccayapadarāsi

Nhóm từ có tiếp vị ngữ bất biến của taddhita.

Abyayataddhitapaccayantā nāma yathā, tathā, ekadhā, ekajjhaṃ, sabbaso, kathaṃ, itthaṃ iccādayo. Tehi tatiyālopo.

Những từ có tiếp vị ngữ bất biến của taddhita là: yathā, tathā, ekadhā, ekajjhaṃ, sabbaso, kathaṃ, itthaṃ, v.v... Với chúng, biến cách thứ ba bị lược bỏ.

Tvādipaccayantapadarāsi

Nhóm từ có tiếp vị ngữ tvā, v.v...

Tvādipaccayantā nāma katvā, katvāna, kātuna, kātuṃ, kātave, dakkhitāye, hetuye, ādāya, upādāya, viceyya, vineyya, sakkacca, āhacca, upasampajja, samecca, avecca, paṭicca, aticca, āgamma, ārabbhaiccādayo. Tesu tvā, tvānantehi paṭhamālopo. Tuṃ, tave, tāye, tuyepaccayantehi catutthīlopoti.

Những từ có tiếp vị ngữ tvā, v.v... là: katvā, katvāna, kātuna, kātuṃ, kātave, dakkhitāye, hetuye, ādāya, upādāya, viceyya, vineyya, sakkacca, āhacca, upasampajja, samecca, avecca, paṭicca, aticca, āgamma, ārabbha, v.v... Trong số đó, với những từ tận cùng bằng tvā, tvāna, biến cách thứ nhất bị lược bỏ. Với những từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tuṃ, tave, tāye, tuye, biến cách thứ tư bị lược bỏ.

Dhātavo paccayā ceva, upasagganipātakā.

Căn và tiếp vị ngữ, cùng với tiếp đầu ngữ và bất biến từ.

Anekatthāva te paṭi-sambhidā ñāṇagocarā.

Chúng có nhiều nghĩa, là đối tượng của trí tuệ phân tích (paṭisambhidāñāṇa).

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā

Như vậy trong sách Moggallānadīpanī tên là Niruttidīpanī

Nāmakaṇḍo niṭṭhito.

Chương về danh từ đã kết thúc.

3. Kārakakaṇḍa

3. Chương về cách.

Paṭhamāvibhattirāsi

Nhóm biến cách thứ nhất.

Atha nāmavibhattīnaṃ atthabhedā vuccante.

Bây giờ, những ý nghĩa khác nhau của các biến cách danh từ được nói đến.

Kasmiṃ atthe paṭhamā?

Biến cách thứ nhất có nghĩa gì?

289. Paṭhamatthamatte.

289. Chỉ trong ý nghĩa của từ gốc.

Nāmassa abhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti.

Biến cách thứ nhất được dùng chỉ trong ý nghĩa biểu thị của danh từ.

Rukkho, mālā, dhanaṃ.

Rukkho (cây), mālā (vòng hoa), dhanaṃ (tài sản).

Ettha ca mattasaddena kattu, kammādike vibhatyatthe nivatteti. Tasmā atthamattanti liṅgatthoyeva vuccati.

Và ở đây, bằng từ matta (chỉ), nó loại trừ các ý nghĩa của biến cách như chủ cách, đối cách, v.v... Do đó, atthamatta (chỉ có ý nghĩa) được gọi là liṅgattha (ý nghĩa của từ gốc).

Tattha anuccārite sati suṇantassa avidito attho līnattho nāma. Taṃ līnamatthaṃ gameti bodhetīti liṅgaṃ, uccāritapadaṃ.

Trong đó, khi chưa được phát âm, ý nghĩa mà người nghe chưa biết được gọi là līnattha (ý nghĩa tiềm ẩn). Từ được phát âm, cái làm cho biết, làm cho hiểu được ý nghĩa tiềm ẩn ấy, được gọi là liṅga.

Taṃ pana pakatiliṅgaṃ, nipphannaliṅganti duvidhaṃ. Tattha vibhattirahitaṃ pakatiliṅgaṃ idhādhippetaṃ liṅga, vibhattīnaṃ visuṃ visuṃ vibhāgaṭṭhānattā.

Nó lại có hai loại: pakatiliṅga (từ gốc tự nhiên) và nipphannaliṅga (từ gốc được tạo thành). Trong đó, pakatiliṅga không có biến cách là liṅga được đề cập ở đây, vì các biến cách có vị trí phân chia riêng biệt.

Līnaṃ aṅganti liṅgaṃ. Tattha ‘līna’nti apākaṭaṃ. ‘Aṅga’nti avayavo. Liṅgaṃ, nāmaṃ, pāṭipadikanti atthato ekaṃ.

Liṅgaṃ là līnaṃ aṅgaṃ. Trong đó, ‘līna’ có nghĩa là không hiển lộ. ‘Aṅga’ có nghĩa là thành phần. Về mặt ý nghĩa, liṅgaṃ, nāmaṃ, và pāṭipadikaṃ là một.

Liṅgassa attho paramattho, paññattiatthoti duvidho. Tathā visesanattho, visesyatthoti.

Ý nghĩa của từ gốc (liṅga) có hai loại: ý nghĩa chân đế (paramattha) và ý nghĩa chế định (paññattiattha). Tương tự, (cũng có hai loại là) ý nghĩa của tính từ (visesanattha) và ý nghĩa của danh từ được bổ nghĩa (visesyattha).

Tattha visesanattho nāma sakattho, tassa tassa saddassa paṭiniyato pāṭipuggalikatthoti vuttaṃ hoti. Soyeva tasmiṃ tasmiṃ atthe ādimhi sadduppattiyā cirakālañca saddapavattiyā nibaddhakāraṇattā nimittatthoti ca vuccati[Pg.164]. So suti, jāti, guṇa, dabba, kriyā, nāma, sambandhavasena sattavidho hoti.

Ở đây, nghĩa đặc biệt (visesanattha) được gọi là nghĩa riêng (sakatta), có nghĩa là được nói là nghĩa cá biệt được quy định cho mỗi từ ngữ. Chính nó, do là nguyên nhân cố định lúc ban đầu khi từ ngữ phát sinh và trong thời gian dài khi từ ngữ được sử dụng trong mỗi nghĩa ấy, cũng được gọi là nghĩa nguyên nhân (nimittattha). Nó có bảy loại do sự phân chia theo âm thanh, chủng loại, phẩm chất, sự vật, hành động, danh xưng, và mối liên hệ.

Visesyattho nāma sāmaññattho, bahunimittānaṃ sādhāraṇatthoti vuttaṃ hoti, soyeva taṃtaṃnimittayogā nemittakatthoti ca vuccati, so jāti, guṇa, dabba, kriyā, nāmavasena pañcavidho. Go, sukko, daṇḍī, pācako, tissoti.

Nghĩa được đặc định (visesyattha) được gọi là nghĩa chung (sāmaññattha), có nghĩa là được nói là nghĩa chung cho nhiều nguyên nhân. Chính nó, do sự liên kết với các nguyên nhân ấy, cũng được gọi là nghĩa được tạo ra bởi nguyên nhân (nemittakattha). Nó có năm loại do sự phân chia theo chủng loại, phẩm chất, sự vật, hành động, và danh xưng. (Ví dụ:) con bò, màu trắng, người cầm gậy, người nấu ăn, Tissa.

Tattha gosaddo yadā jātimattaṃ vadati go jātīti, tadā suti visesanaṃ. Yadā dabbaṃ vadati go gacchatīti, tadā suti ca jāti ca visesanaṃ.

Trong đó, khi từ "go" (con bò) chỉ nói về chủng loại, như trong câu "con bò là một chủng loại", thì âm thanh là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật, như trong câu "con bò đi", thì âm thanh và chủng loại là đặc tính.

Sukkasaddo yadā guṇamattaṃ vadati sukko guṇoti, tadā suti visesanaṃ. Yadā guṇavisesaṃ vadati gossa sukkoti, tadā suti ca guṇajāti ca visesanaṃ. Yadā guṇavantaṃ dabbaṃ vadati sukko goti, tadā suti ca guṇajāti ca guṇaviseso ca sambandho ca visesanaṃ.

Khi từ "sukka" (màu trắng) chỉ nói về phẩm chất, như trong câu "màu trắng là một phẩm chất", thì âm thanh là đặc tính. Khi nó nói về một phẩm chất đặc biệt, như trong câu "màu trắng của con bò", thì âm thanh và chủng loại phẩm chất là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật có phẩm chất, như trong câu "con bò trắng", thì âm thanh, chủng loại phẩm chất, phẩm chất đặc biệt, và mối liên hệ là đặc tính.

Daṇḍīsaddo yadā jātimattaṃ vadati daṇḍī jātīti, tadā suti ca dabbañca visesanaṃ. Yadā dabbavantaṃ dabbaṃ vadati daṇḍī purisoti, tadā suti ca dabbañca jāti ca sambandho ca visesanaṃ.

Khi từ "daṇḍī" (người cầm gậy) chỉ nói về chủng loại, như trong câu "người cầm gậy là một chủng loại", thì âm thanh và sự vật (cây gậy) là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật sở hữu một sự vật khác, như trong câu "người đàn ông cầm gậy", thì âm thanh, sự vật (cây gậy), chủng loại (người), và mối liên hệ là đặc tính.

Pācakasaddo yadā jātimattaṃ vadati pācako jātīti, tadā suti ca kriyā ca visesanaṃ. Yadā kriyānipphādakaṃ dabbaṃ vadati pācako purisoti, tadā suti ca kriyā ca jāti ca kriyākārakasambandho ca visesanaṃ.

Khi từ "pācaka" (người nấu ăn) chỉ nói về chủng loại, như trong câu "người nấu ăn là một chủng loại", thì âm thanh và hành động là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật thực hiện hành động, như trong câu "người đàn ông nấu ăn", thì âm thanh, hành động, chủng loại, và mối liên hệ giữa hành động và tác nhân là đặc tính.

Tissasaddo yadā nāmamattaṃ vadati tisso nāmanti, tadā suti visesanaṃ. Yadā nāmavantaṃ dabbaṃ vadati, tisso bhikkhūti, tadā suti ca nāmajāti ca sambandho ca visesanaṃ.

Khi từ "Tissa" chỉ nói về danh xưng, như trong câu "Tissa là một danh xưng", thì âm thanh là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật có danh xưng, như trong câu "vị tỳ khưu Tissa", thì âm thanh, chủng loại danh xưng, và mối liên hệ là đặc tính.

Sabbattha yaṃ yaṃ vadatīti vuttaṃ, taṃ taṃ visesyanti ca dabbanti ca veditabbaṃ. Ettha ca suti nāma saddasabhāvā eva hoti, saddapakkhikā [Pg.165] eva. Sabbo saddo paṭhamaṃ sattābhidhāyakoti ca ñāse vuttaṃ. Tasmā sabbattha sutiṭṭhāne sattā eva yuttā vattunti. Sattāti ca tassa tassa atthassa vohāramattenapi loke vijjamānatā vuccati, taṃ taṃ saddaṃ suṇantassa ca ñāṇaṃ taṃtadatthassa atthitāmattaṃ sabbapaṭhamaṃ jānāti, tato paraṃ jātisadde jātiṃ jānāti. Guṇasadde guṇanti evamādi sabbaṃ vattabbaṃ. Liṅga, saṅkhyā, parimāṇānipi visesanatthe saṅgayhanti.

Ở mọi nơi, điều được nói là "nó nói về cái gì" nên được hiểu là cái được đặc định và là sự vật. Và ở đây, âm thanh (suti) chính là bản chất của từ ngữ, nó thuộc về phía từ ngữ. Và trong bộ Nyāsa có nói rằng "mọi từ ngữ trước hết đều biểu thị sự tồn tại (satta)". Do đó, ở mọi nơi, thay cho "âm thanh" (suti), nên nói là "sự tồn tại" (satta) thì hợp lý. Và "sự tồn tại" (satta) được gọi là sự hiện hữu trong đời của mỗi nghĩa ấy, dù chỉ bằng cách gọi tên. Và trí tuệ của người nghe mỗi từ ngữ ấy trước hết biết được sự hiện hữu đơn thuần của mỗi nghĩa ấy, sau đó ở từ chỉ chủng loại thì biết được chủng loại, ở từ chỉ phẩm chất thì biết được phẩm chất, và vân vân, tất cả nên được nói như vậy. Giới tính, số lượng, và khối lượng cũng được bao gồm trong nghĩa đặc biệt.

Tattha liṅgaṃ nāma ye itthi, purisānaṃ liṅga, nimitta, kuttā’kappā nāma abhidhamme vuttā, ye ca napuṃsakānaṃ liṅga, nimitta, kuttā’kappā nāma avuttasiddhā, ye ca saddesu ceva atthesu ca visadā’visadākāra, majjhimākārā sandissanti, sabbametaṃ liṅgaṃ nāma.

Trong đó, cái gọi là giới tính (liṅga) là: những gì được nói trong Abhidhamma là giới tính, dấu hiệu, cử chỉ, và dáng vẻ của nữ và nam; và những gì là giới tính, dấu hiệu, cử chỉ, và dáng vẻ của người không có giới tính được thành tựu mà không cần nói ra; và những gì được thấy có dạng rõ ràng, không rõ ràng, và trung bình trong cả từ ngữ và ý nghĩa; tất cả những điều này được gọi là giới tính.

Evaṃ visesana, visesyavasena duvidho attho pubbe vuttassa saddaliṅgassa attho nāma, so saliṅgo, sasaṅkhyo, saparimāṇo cāti tividho hoti.

Như vậy, nghĩa có hai loại do sự phân chia theo đặc tính và cái được đặc định, được gọi là nghĩa của giới tính từ ngữ đã được nói trước đây. Nó có ba loại là: có giới tính, có số lượng, và có khối lượng.

Tattha saliṅgo yathā? Saññā, phasso, cittaṃ. Kaññā, puriso, kulaṃ. Mālā, rukkho, dhananti.

Trong đó, có giới tính là như thế nào? (Ví dụ:) Tưởng, xúc, tâm. Cô gái, người đàn ông, gia đình. Vòng hoa, cây, của cải.

Sasaṅkhyo yathā? Eko, dve, tayo, bahū iccādi.

Có số lượng là như thế nào? (Ví dụ:) Một, hai, ba, nhiều, v.v.

Saparimāṇo yathā? Vidatthi, hattho, doṇo, āḷhakaṃ iccādi.

Có khối lượng là như thế nào? (Ví dụ:) Một gang tay, một khuỷu tay, một đấu (doṇa), một hộc (āḷhaka), v.v.

Api ca suddho, saṃsaṭṭhoti duvidho liṅgattho. Tattha kammādisaṃsaggarahito suddho nāma. So saliṅgo, sasaṅkhyo, saparimāṇo, upasaggattho, nipātattho, pāṭi-padikatthoti chabbidho. Atthi, sakkā, labbhāiccādi idha pāṭipadikaṃ nāma. Tuna, tvāna, tvā, tave, tuṃ, khattuṃpaccayantāpi nipātesu gayhanti.

Hơn nữa, nghĩa của giới tính có hai loại: thuần túy và hỗn hợp. Trong đó, cái không có sự liên kết với nghiệp, v.v. được gọi là thuần túy. Nó có sáu loại: có giới tính, có số lượng, có khối lượng, nghĩa của tiếp đầu ngữ, nghĩa của bất biến từ, và nghĩa của từ gốc. Ở đây, "atthi", "sakkā", "labbhā", v.v. được gọi là từ gốc. Các từ kết thúc bằng các tiếp vị ngữ -tuna, -tvāna, -tvā, -tave, -tuṃ, -khattuṃ cũng được bao gồm trong các bất biến từ.

Saṃsaṭṭho [Pg.166] vuttasaṃsaṭṭho, avuttasaṃsaṭṭhoti duvidho. Tattha vuttasaṃsaṭṭho catubbidho samāsena vuttasaṃsaṭṭho, taddhitena, ākhyātena, kitenāti. Tattha samāsena vutto chakārakasambandhavasena sattavidho, bhāvena saddhiṃ aṭṭhavidho vā, tathā taddhitena vutto. Ākhyātena vutto kattu, kamma, bhāvavasena tividho. Kitena vutto chakāraka, bhāvavasena sattavidho. Sabbo suddho ceva vuttasaṃsaṭṭho ca paṭhamāya visayo.

(Nghĩa) hỗn hợp có hai loại: hỗn hợp được biểu thị và hỗn hợp không được biểu thị. Trong đó, hỗn hợp được biểu thị có bốn loại: hỗn hợp được biểu thị bằng hợp từ, bằng tiếp vị ngữ taddhita, bằng động từ, và bằng tiếp vị ngữ kita. Trong đó, loại được biểu thị bằng hợp từ có bảy loại do sự phân chia theo sáu mối liên hệ tác nhân, hoặc tám loại cùng với trạng thái; loại được biểu thị bằng taddhita cũng vậy. Loại được biểu thị bằng động từ có ba loại do sự phân chia theo chủ cách, đối cách, và trạng thái. Loại được biểu thị bằng kita có bảy loại do sự phân chia theo sáu tác nhân và trạng thái. Tất cả loại thuần túy và loại hỗn hợp được biểu thị đều là đối tượng của biến cách thứ nhất.

Avuttasaṃsaṭṭhopi kattusaṃsaṭṭho, kammasaṃsaṭṭhotiādinā anekavidho. So dutiyādīnaṃ eva visayoti. Ettha ca vibhattiyā vinā kevalo saddo payogaṃ nārahatīti katvā payogārahatthameva chabbidhe suddhe catubbidhe ca vuttasaṃsaṭṭhe paṭhamā payujjati, na atthajotanatthaṃ.

Loại hỗn hợp không được biểu thị cũng có nhiều loại như hỗn hợp với chủ từ, hỗn hợp với đối từ, v.v. Nó chỉ là đối tượng của biến cách thứ hai trở đi. Và ở đây, vì cho rằng một từ đơn thuần không có biến cách thì không thích hợp để sử dụng, nên biến cách thứ nhất được sử dụng trong sáu loại thuần túy và bốn loại hỗn hợp được biểu thị chỉ với mục đích làm cho nó thích hợp để sử dụng, không phải với mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa.

Kenaci vācakena avuttāni pana kammādīni vibhattīhi vinā viditāni na hontītikatvā atthajotanatthampi kammādīsu dutiyādayo payujjanti. Tasmā atthamatteti idha desantarāvacchedake visayamatte bhummaṃ. Kamme dutiyāiccādīsu pana nipphādetabbe payojane bhummanti evaṃ dvinnaṃ bhummānaṃ nānattaṃ veditabbanti.

Tuy nhiên, vì cho rằng nghiệp, v.v. không được biểu thị bởi bất kỳ từ nào thì không thể được biết đến nếu không có biến cách, nên biến cách thứ hai trở đi được sử dụng trong nghiệp, v.v. cũng với mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa. Do đó, ở đây, trong câu "chỉ trong ý nghĩa", vị trí cách có nghĩa là đối tượng giới hạn, phân biệt với các phạm vi khác. Tuy nhiên, trong các câu như "biến cách thứ hai trong nghiệp", vị trí cách có nghĩa là mục đích cần được hoàn thành. Như vậy, sự khác biệt của hai loại vị trí cách này nên được hiểu.

290. Āmantane.

290. Trong hô cách.

Pageva siddhassa vatthuno nāmena vā nipātena vā attano abhimukhīkaraṇaṃ āmantanaṃ nāma. Adhikāmantane atthamatte paṭhamā hoti. Ettha ca āmantanapadaṃ nāma kriyāpekkhaṃ na hoti, tasmā kārakasaññaṃ na labhati.

Việc hướng về phía mình đối với một sự vật đã có sẵn từ trước, bằng danh từ hoặc bằng bất biến từ, được gọi là hô cách (āmantana). Biến cách thứ nhất được dùng trong ý nghĩa chỉ là hô cách thêm vào. Và ở đây, từ ở hô cách không phụ thuộc vào động từ, do đó nó không nhận được danh xưng là tác nhân (kāraka).

Taṃ pana duvidhaṃ sādarā’nādaravasena. Ehi samma, ehi jeti.

Hô cách ấy lại có hai loại: theo cách tôn trọng và không tôn trọng. (Ví dụ:) Này bạn, hãy đến đây; này cô kia, hãy đến đây.

Tathā [Pg.167] sajīva, nijjīvavasena, bho purisa, vadehi bho saṅkha, vadehi bho saṅkha. Ummujja bho puthusile, ummujja bho puthusileti.

Tương tự, (có hai loại) theo cách hữu tình và vô tình. (Ví dụ:) Này người kia, hãy nói đi; này ốc xà cừ, hãy nói đi. Này phiến đá rộng, hãy trồi lên; này phiến đá rộng, hãy trồi lên.

Tathā paccakkhā’paccakkhavasena, bho purisa, kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakāti.

Tương tự, (có hai loại) theo cách hiện diện và không hiện diện. (Ví dụ:) Này người kia (hiện diện); này con trai duy nhất, con ở đâu (không hiện diện).

Tathā niyamā’niyamavasena, bho purisa, acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Yatra hi nāma saññī samānotiādi. Idaṃ āmantanaṃ nāma pageva siddhe eva hoti, na vidhātabbe, na hi pageva rājabhāvaṃ vā bhikkhubhāvaṃ vā appattaṃ janaṃ ‘‘bho rājā’’ti vā ‘‘bho bhikkhū’’ti vā āmantentīti.

Tương tự, (có hai loại) theo cách xác định và không xác định. (Ví dụ:) Này người kia (xác định); Ôi, thật kỳ diệu! Ôi, thật phi thường! (không xác định). Ví dụ như: "Nơi nào mà chúng sanh có tưởng..." v.v. Hô cách này chỉ xảy ra đối với đối tượng đã có sẵn, không phải đối với đối tượng sẽ được tạo thành. Thật vậy, người ta không gọi một người chưa đạt đến địa vị vua chúa hay địa vị tỳ-khưu là "Này đức vua" hay "Này tỳ-khưu".

Paṭhamāvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần về biến cách thứ nhất đã kết thúc.

Dutiyāvibhattirāsi

Phần về biến cách thứ hai

Kasmiṃ atthe dutiyā?

Biến cách thứ hai (được dùng) trong ý nghĩa nào?

291. Kamme dutiyā.

291. Biến cách thứ hai (được dùng) trong ý nghĩa đối cách (kamma).

Kammatthe dutiyā hoti. Kariyateti kammaṃ, taṃ nibbattikammaṃ, vikatikammaṃ, pattikammanti tividhaṃ hoti.

Biến cách thứ hai được dùng trong ý nghĩa đối cách. Cái bị tác động gọi là đối cách (kamma). Nó có ba loại: đối cách sản sinh (nibbatti-kamma), đối cách biến đổi (vikati-kamma), và đối cách đạt đến (patti-kamma).

Tattha nibbattikammaṃ yathā? Iddhimā hatthivaṇṇaṃ māpeti, rājā nagaraṃ māpeti, mātā puttaṃ vijāyati, bījaṃ rukkhaṃ janeti, kammaṃ vipākaṃ janeti, āhāro balaṃ janeti, jano puññaṃ karoti, pāpaṃ karoti, buddho dhammaṃ desesi, vinayaṃ paññapesi, bhikkhu jhānaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti iccādi.

Trong đó, đối cách sản sinh như thế nào? (Ví dụ:) Người có thần thông hóa hiện ra hình tướng con voi, đức vua xây dựng thành phố, người mẹ sanh ra người con, hạt giống sanh ra cây, nghiệp sanh ra quả, vật thực sanh ra sức mạnh, người ta làm phước, làm ác, đức Phật thuyết giảng Chánh pháp, chế định Giới luật, vị tỳ-khưu làm phát sanh thiền, làm phát sanh đạo quả, v.v.

Vikatikammaṃ [Pg.168] yathā? Gehaṃ karoti, rathaṃ karoti, ghaṭaṃ karoti, paṭaṃ vāyati, odanaṃ pacati, bhattaṃ pacati, kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, gehaṃ jhāpeti, rukkhaṃ chindati, pākāraṃ bhindati, vihayo lunāti, pāṇaṃ hanati, bhattaṃ bhuñjati iccādi.

Đối cách biến đổi như thế nào? (Ví dụ:) (Người ta) làm nhà, làm xe, làm nồi, dệt vải, nấu cơm, nấu bữa ăn, biến củi thành than, biến vàng thành vòng tay, đốt nhà, chặt cây, phá tường, gặt lúa, giết hại sinh vật, ăn cơm, v.v.

Pattikammaṃ yathā? Gāmaṃ gacchati, gehaṃ pavisati, rukkhaṃ ārohati, nadiṃ tarati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, buddhaṃ vandati payirupāsati iccādi.

Đối cách đạt đến như thế nào? (Ví dụ:) (Người ta) đi đến làng, đi vào nhà, trèo lên cây, bơi qua sông, nhìn thấy mặt trời, nghe Chánh pháp, đảnh lễ và hầu cận đức Phật, v.v.

Pakatikammaṃ, vikatikammanti duvidhaṃ. Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti, purisaṃ ṭhitaṃ passati, purisaṃ gacchantaṃ passati, bhikkhuṃ passati sataṃ, sampajānaṃ, abhikkamantaṃ, paṭikkamantaṃ, ālokentaṃ, vilokentaṃ, samiñjentaṃ, pasārentaṃ.

(Đối cách cũng có) hai loại: đối cách tự nhiên (pakati-kamma) và đối cách biến đổi (vikati-kamma). (Ví dụ:) (Người ta) làm vòng tay bằng vàng, làm than bằng củi, thấy người đàn ông đang đứng, thấy người đàn ông đang đi, thấy vị tỳ-khưu chánh niệm, tỉnh giác, đang đi tới, đang đi lui, đang nhìn thẳng, đang nhìn quanh, đang co tay, đang duỗi tay.

Ettha ‘purisaṃ, bhikkhu’nti pakatikammaṃ, ‘ṭhitaṃ, sataṃ’iccādīni vikatikammāni.

Ở đây, "người đàn ông", "vị tỳ-khưu" là đối cách tự nhiên; "đang đứng", "chánh niệm", v.v. là những đối cách biến đổi.

Dhātukammaṃ, kāritakammanti duvidhaṃ. Gāmaṃ gacchati, purisaṃ gāmaṃ gameti.

(Đối cách cũng có) hai loại: đối cách của động từ gốc (dhātukamma) và đối cách của động từ sai khiến (kāritakamma). (Ví dụ:) (Anh ta) đi đến làng. (Anh ta) khiến người đàn ông đi đến làng.

Dhātukammañca dvikammikadhātūnaṃ duvidhaṃ padhānakammaṃ, appadhānakammanti. Ajapālo ajaṃ gāmaṃ neti, puriso bhāraṃ gāmaṃ vahati, harati, gāmaṃ sākhaṃ kaḍḍhati, gāviṃ khīraṃ dohati, brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati, brāhmaṇaṃ bhattaṃ bhikkhati, gāviyo vajaṃ avarundhati, bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati, rukkhaṃ phalāni ocināti, sissaṃ dhammaṃ bravīti, bhagavā bhikkhū etadavoca, sissaṃ dhammaṃ anusāsati iccādi.

Và đối cách của động từ gốc đối với các động từ có hai đối cách (dvikammikadhātu) cũng có hai loại: đối cách chính (padhānakamma) và đối cách phụ (appadhānakamma). (Ví dụ:) Người chăn dê dắt con dê về làng, người đàn ông mang/vác gánh hàng về làng, (anh ta) kéo cành cây về làng, (anh ta) vắt sữa từ con bò, (anh ta) xin chiếc mền từ vị bà-la-môn, (anh ta) xin vật thực từ vị bà-la-môn, (anh ta) nhốt những con bò vào chuồng, (anh ta) hỏi một câu hỏi với đức Thế Tôn, (anh ta) hái những trái cây từ trên cây, (anh ta) nói Chánh pháp cho người học trò, đức Thế Tôn đã nói điều này với các vị tỳ-khưu, (vị thầy) giáo huấn Chánh pháp cho người học trò, v.v.

Ettha ca ‘ajaṃ, khīraṃ’ iccādi padhānakammaṃ nāma kattārā pariggahetuṃ iṭṭhatarattā. ‘Gāmaṃ, gāviṃ’iccādi appadhānakammaṃ nāma tathā aniṭṭhatarattā.

Và ở đây, "con dê", "sữa", v.v. được gọi là đối cách chính vì chúng được chủ thể mong muốn chiếm hữu hơn. "Ngôi làng", "con bò", v.v. được gọi là đối cách phụ vì chúng không được mong muốn như vậy.

Tattha [Pg.169] padhānakammaṃ kathinakammaṃ nāma, kammabhāve thirakammanti vuttaṃ hoti. Appadhānakammaṃ akathinakammaṃ nāma, athirakammanti vuttaṃ hoti. Tañhi kadāci sampadānaṃ hoti, kadāci apādānaṃ, kadāci sāmi, kadāci okāso. Yathā – so maṃ dakāya neti, gāvito khīraṃ dohati, gāviyā khīraṃ dohahi, gāviyaṃ khīraṃ dohati iccādi.

Trong đó, đối cách chính được gọi là đối cách cứng (kathinakamma), có nghĩa là nó được gọi là đối cách ổn định trong vai trò đối cách. Đối cách phụ được gọi là đối cách không cứng (akathinakamma), có nghĩa là nó được gọi là đối cách không ổn định. Bởi vì nó đôi khi trở thành chỉ định cách (sampadāna), đôi khi là xuất xứ cách (apādāna), đôi khi là sở thuộc cách (sāmi), đôi khi là định sở cách (okāsa). Ví dụ: Anh ta dẫn tôi đi lấy nước (chỉ định cách), anh ta vắt sữa từ con bò (xuất xứ cách), ngươi hãy vắt sữa của con bò (sở thuộc cách), anh ta vắt sữa nơi con bò (định sở cách), v.v.

Kamme dutiyāti vattate.

(Quy tắc) "Biến cách thứ hai trong ý nghĩa đối cách" vẫn được áp dụng.

292. Gatibodhāhārasaddatthā kammaka bhajjādīnaṃ payojje.

292. (Biến cách thứ hai được dùng cho đối cách) trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, biết, ăn, phát ra âm thanh, các động từ bất cập vật, và các động từ như bhaj, v.v.

Niccavidhisuttamidaṃ. Gamanatthānaṃ bodhanatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānaṃ akammakānaṃ bhajjādīnañca dhātūnaṃ payojje kammani dutiyā hoti. Ettha ca payojjakammaṃ nāma kāritakammaṃ vuccati.

Đây là một quy tắc áp dụng thường xuyên. Biến cách thứ hai được dùng cho đối cách trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, biết, ăn, phát ra âm thanh, các động từ bất cập vật, và các động từ như bhaj, v.v. Và ở đây, đối cách của tác nhân sai khiến được gọi là đối cách sai khiến (kāritakamma).

Puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati, sāmiko ajapālaṃ ajaṃ gāmaṃ nayāpeti, ācariyo sissaṃ dhammaṃ bodheti, puriso purisaṃ bhattaṃ bhojeti, ācariyo sissaṃ dhammaṃ pāṭheti, puriso purisaṃ sayāpeti, acchāpeti, uṭṭhāpeti, puriso purisaṃ dhaññaṃ bhajjāpeti, koṭṭāpeti, uddharāpeti.

Người đàn ông khiến người đàn ông đi đến làng, người chủ khiến người chăn dê dắt con dê về làng, vị thầy khiến người học trò hiểu Chánh pháp, người đàn ông khiến người đàn ông ăn cơm, vị thầy khiến người học trò đọc tụng Chánh pháp, người đàn ông khiến người đàn ông nằm xuống, ngồi xuống, đứng dậy, người đàn ông khiến người đàn ông rang, giã, lấy thóc lúa ra.

Etesamīti kiṃ? Puriso purisena odanaṃ pāceti.

Tại sao lại nói "của những (động từ) này"? (Ví dụ:) Người đàn ông sai người đàn ông nấu cơm.

Ettha ca gamanatthādīnaṃ payojje tatiyāpi rūpasiddhiyaṃ saddanītiyañca vuttā. Saddanītiyaṃ tatiyāpayogepi kammatthameva icchati. Ñāsādīsu katvatthaṃ icchanti.

Và ở đây, trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, v.v., biến cách thứ ba cũng được đề cập trong (sách) Rūpasiddhi và Saddanīti. Trong Saddanīti, ngay cả khi sử dụng biến cách thứ ba, nó vẫn mang ý nghĩa của đối cách. Trong (sách) Nyāsa, v.v., họ cho rằng nó mang ý nghĩa của chủ cách.

Yadā [Pg.170] pana paṭhamaṃ payojakaṃ añño dutiyo payojeti, tadā paṭhamo payojjo nāma. Tasmiṃ tatiyāevāti vuttiyaṃ vuttaṃ. Attanā vippakataṃ kuṭiṃ parehi pariyosāpeti.

Nhưng khi một tác nhân sai khiến thứ hai tác động lên tác nhân sai khiến thứ nhất, thì tác nhân thứ nhất được gọi là tác nhân bị sai khiến. Trong sách chú giải (vutti) có nói rằng biến cách thứ ba được dùng cho tác nhân đó. (Ví dụ:) (Anh ta) nhờ người khác hoàn thành túp lều mà chính mình đã làm dở dang.

293. Harādīnaṃ vā.

293. Hoặc đối với các động từ như har, v.v.

Harādīnaṃ payojje kammani vikappena dutiyā hoti.

Đối với đối cách trong thể sai khiến của các động từ như har, v.v., biến cách thứ hai được dùng một cách tùy chọn.

Sāmiko purisaṃ bhāraṃ hāreti purisena vā, purisaṃ āhāraṃ ajjhohāreti purisena vā, purisaṃ kammaṃ kāreti purisena vā, rājā purisaṃ attānaṃ dasseti purisena vā, purisaṃ buddhaṃ vandāpeti purisena vā.

Người chủ sai người đàn ông mang gánh nặng, hoặc bởi người đàn ông; (sai) người đàn ông ăn thức ăn, hoặc bởi người đàn ông; (sai) người đàn ông làm công việc, hoặc bởi người đàn ông; đức vua cho người đàn ông thấy mình, hoặc bởi người đàn ông; (sai) người đàn ông đảnh lễ đức Phật, hoặc bởi người đàn ông.

194. Na khādādīnaṃ.

194. Không (áp dụng) cho (động từ) khāda v.v...

Khādādīnaṃ payojje kammani na dutiyā hoti.

Đối với (động từ) khāda v.v..., ở tác nhân sai khiến không là đệ nhị cách.

Sāmiko purisena khajjaṃ khādāpeti, ada-bhakkhane, bhattaṃ ādeti, sāmiko dāsena purisaṃ avhāpeti, saddāyāpeti, kandayati, nādayati. Ettha ca ‘saddāyāpetī’ti saddaṃ kārāpeti, nāmadhātu cesā. Kanda, nadāpi saddatthāyeva.

Người chủ sai người đàn ông ăn vật thực; (động từ) ad (có nghĩa là) ăn, (anh ta) ăn cơm; người chủ sai người đầy tớ gọi người đàn ông, làm cho gọi, làm cho khóc, làm cho la. Và ở đây ‘saddāyāpeti’ là làm cho tạo ra tiếng động, và đây là danh động từ. (Động từ) kanda, và nad cũng có nghĩa là tiếng động.

295. Vahissāniyantuke.

295. Của (động từ) vah, khi (tác nhân) không bị điều khiển.

Vahissāti dhātuniddeso i-kāro, niyāmeti payojetīti niyantā, natthi niyantā etassāti aniyantuko. Yassa aññena payojakena kiccaṃ natthi, sayameva ñatvā vahati, so aniyantuko nāma, vahadhātussa tādise aniyantuke payojje kammani dutiyā na hoti.

`Vahissa` là sự chỉ định động từ căn, `i-kāro` (là vĩ tố). Người điều khiển, người sai khiến được gọi là `niyantā`. Người không có người điều khiển được gọi là `aniyantuko`. Người nào không cần đến người sai khiến khác, tự mình biết rồi mang đi, người ấy được gọi là `aniyantuko`. Đối với động từ căn `vah`, khi tác nhân sai khiến là `aniyantuka` như vậy thì không là đệ nhị cách.

Sāmiko [Pg.171] dāsena bhāraṃ vāheti.

Người chủ sai người đầy tớ mang gánh nặng.

Aniyantuketi kiṃ? Balībadde bhāraṃ vāheti.

Tại sao nói `aniyantuke`? (Anh ta) sai những con bò đực mang gánh nặng.

296. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ.

296. Của (động từ) `bhakkh`, trong (trường hợp) không làm hại.

Bhakkhituṃ icchantassa bhakkhāpanaṃ hiṃsā nāma na hoti, anicchantassa bhakkhāpanaṃ hiṃsā nāma, bhakkhadhātussa payojje kammani ahiṃsāvisaye dutiyā na hoti.

Việc làm cho ăn đối với người muốn ăn thì không được gọi là làm hại, việc làm cho ăn đối với người không muốn ăn thì được gọi là làm hại. Đối với động từ căn `bhakkh`, ở tác nhân sai khiến trong trường hợp không làm hại thì không là đệ nhị cách.

Sāmiko purisena modake bhakkhāpeti.

Người chủ sai người đàn ông ăn bánh ngọt.

Ahiṃsāyanti kiṃ? Balībadde sassaṃ bhakkhāpeti. Ettha ‘sassa’nti thūlataraṃ sassanti vadanti.

Tại sao nói `ahiṃsāyaṃ`? (Anh ta) sai những con bò đực ăn lúa. Ở đây, người ta nói `sassaṃ` là lúa dày hơn.

Pāḷiyaṃ ‘‘sabbesaṃ viññāpetvāna, tosenti sabbapāṇinaṃ. Therassa patto dutiyassa gāhetabbo’’ iccādinā payojje chaṭṭhīpi dissati.

Trong Pāḷi, qua (câu) «sabbesaṃ viññāpetvāna, tosenti sabbapāṇinaṃ. Therassa patto dutiyassa gāhetabbo» v.v... người ta cũng thấy sở thuộc cách (chaṭṭhī) ở tác nhân sai khiến.

297. Jhādīhi yuttā.

297. Hợp với `dhī` v.v...

Dhīiccādīhi nipātopasaggehi yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Hợp với các bất biến từ và tiếp đầu ngữ như `dhī` v.v..., đệ nhị cách có từ danh từ.

Dhī brāhmaṇassa hantāraṃ, dhīratthu’maṃ pūtikāyaṃ, dhīratthu taṃ dhanalābhaṃ, dhīratthu bahuke kāme. Tatiyāpi dissati, dhīratthu jīvitena me. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ, abhito gāmaṃ vasati, paritogāmaṃ vasati, nadiṃ nerañjaraṃ pati, etesu chaṭṭhyatthe dutiyā.

Khốn thay cho kẻ giết bà-la-môn, khốn thay cho thân hôi thối này, khốn thay cho sự được của cải ấy, khốn thay cho nhiều dục vọng. Người ta cũng thấy đệ tam cách: khốn thay cho đời sống của tôi. Và ở giữa thành Rājagaha và ở giữa (thành) Nāḷandā, (anh ta) sống gần làng, (anh ta) sống quanh làng, hướng đến sông Nerañjarā. Trong những (ví dụ) này, đệ nhị cách (dùng) trong nghĩa của sở thuộc cách.

Tathā [Pg.172] paṭibhāti maṃ bhagavā, apissu maṃ tisso upamāyo paṭibhaṃsu, paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsituṃ. Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā – ‘ma’nti mama, ‘ta’nti tava, sampadānatthe dutiyā. ‘Ma’nti mamañāṇe, ‘ta’nti tavañāṇetipi vaṇṇesuṃ. Na upāyamantarena atthassa siddhi, natthi samādānamantarena sikkhāpaṭilābho, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena, esevanto dukkhassa. Tattha ‘antarenā’ti nipātapadametaṃ, vajjetvātyattho. Pubbena gāmaṃ, dakkhiṇena gāmaṃ, uttarena gāmaṃ, gāmassa pubbeti attho.

Cũng vậy, đức Thế Tôn hiện ra với tôi, hơn nữa ba ví dụ đã hiện ra với tôi, này tỳ khưu, mong rằng pháp hiện ra với thầy để thuyết. Này Cunda, mong rằng các giác chi hiện ra với thầy – `maṃ` là `mama`, `taṃ` là `tava`, đệ nhị cách (dùng) trong nghĩa của chỉ định cách. Người ta cũng giải thích `maṃ` là trong trí của tôi, `taṃ` là trong trí của thầy. Không có sự thành tựu mục đích nếu không có phương tiện, không có sự đắc được học giới nếu không có sự thọ trì, không ở đây, không ở kia, không ở giữa cả hai, đây là sự chấm dứt khổ đau. Ở đó, `antarena` là một bất biến từ này, có nghĩa là ngoại trừ. Phía đông của làng, phía nam của làng, phía bắc của làng, có nghĩa là phía đông của làng.

Upasaggapubbānaṃ akammakadhātūnaṃ payoge ādhāre dutiyā, pathaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, rukkhaṃ ajjhāvasati, mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, pabbataṃ adhivasati, gharaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati, uposathaṃ upavasati, kāmāvacaraṃ upapajjati, rūpāvacaraṃ upapajjati, arūpāvacaraṃ upapajjati, sakkassa sahabyataṃ upapajjati, nipannaṃ vā upanipajjeyya, nisinnaṃ vā upanisīdeyya, ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya iccādi.

Trong sự sử dụng các động từ căn như `sī` có tiếp đầu ngữ đứng trước, đệ nhị cách (dùng) ở vị trí cách: (anh ta) sẽ nằm trên đất, (anh ta) đứng trong làng, (anh ta) ở trên cây, người ấy có thể ngồi trên hoặc nằm trên giường hoặc ghế, (anh ta) ở gần làng, (anh ta) ở dọc theo làng, (anh ta) ở trên núi, (anh ta) ở trong nhà, (anh ta) ở trong nhà, (anh ta) giữ ngày uposatha, (anh ta) sanh vào cõi dục, (anh ta) sanh vào cõi sắc, (anh ta) sanh vào cõi vô sắc, (anh ta) đạt đến sự chung sống với Sakka, người ấy có thể nằm gần người đang nằm, hoặc ngồi gần người đang ngồi, hoặc đứng gần người đang đứng, v.v...

Tappāna, cārepi dutiyā, nadiṃ pivati, samuddaṃ pivati, gāmaṃ carati, araññaṃ carati, nadiyaṃ, gāmeti attho.

Cũng vậy, với (động từ) uống, và đi, (cũng dùng) đệ nhị cách: (anh ta) uống sông, (anh ta) uống biển, (anh ta) đi trong làng, (anh ta) đi trong rừng, có nghĩa là trong sông, trong làng.

Kāla, disāsupi ādhāre eva dutiyā, taṃ khaṇaṃ, taṃ muhuttaṃ, taṃ kālaṃ, ekamantaṃ, ekaṃ samayaṃ, pubbaṇhasamayaṃ, sāyanhasamayaṃ, taṃ divasaṃ, imaṃ rattiṃ, dutiyampi, tatiyampi, catutthaṃ vā pañcamaṃ vā appeti, tato pubbaṃ, tato paraṃ, purimaṃ disaṃ, dakkhiṇaṃ disaṃ, pacchimaṃ disaṃ, uttaraṃ disaṃ, imā dasa [Pg.173] disāyo, katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā, imāsu disāsu katamāya disāya tiṭṭhati chaddantanāgarājāti atthoiccādi.

Cũng trong thời gian, phương hướng, đệ nhị cách (dùng) chính trong nghĩa vị trí cách: khoảnh khắc ấy, chốc lát ấy, thời gian ấy, một bên, một thời, buổi sáng, buổi chiều, ngày ấy, đêm này, lần thứ hai, lần thứ ba, lần thứ tư hoặc lần thứ năm (anh ta) áp dụng, trước đó, sau đó, phương đông, phương nam, phương tây, phương bắc, mười phương này, vua rồng đứng ở phương nào, có nghĩa là vua rồng Chaddanta đứng ở phương nào trong các phương này, v.v...

298. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā.

298. Với `abhi` trong (nghĩa) `lakkhaṇa`, `itthambhūta`, và `vicchā`.

Lakkhaṇādīsu atthesu pavattena abhinā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Hợp với `abhi` được dùng trong các nghĩa `lakkhaṇa` v.v..., đệ nhị cách có từ danh từ.

Lakkhīyati lakkhitabbaṃ anenāti lakkhaṇaṃ. Ayaṃ pakāro itthaṃ, īdiso visesoti attho. Itthaṃ bhūto pattoti itthambhūto. Bhinne atthe byāpituṃ icchā vicchā.

Cái mà nhờ nó vật được ghi dấu hoặc phải được ghi dấu là `lakkhaṇa`. Có nghĩa là: loại này, như thế này, sự đặc biệt như thế này. Đã trở thành, đã đạt đến như thế này là `itthambhūta`. Mong muốn bao trùm đối tượng riêng biệt là `vicchā`.

Tattha lakkhaṇe –

Trong đó, về `lakkhaṇa` –

Rukkhamabhi vijjotate vijju, rukkhaṃ abhi byāpetvā vijjotateti attho, vijjobhāsena byāpito rukkho vijjuppādassa lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ hoti.

Tia chớp chiếu sáng hướng về cây, có nghĩa là sau khi bao trùm hướng về cây rồi chiếu sáng, cây được bao trùm bởi ánh sáng của tia chớp trở thành dấu hiệu, ký hiệu của sự phát sinh tia chớp.

Itthambhūte –

Về `itthambhūta` –

Sādhu devadatto mātaramabhi, mātaraṃ abhi visiṭṭhaṃ katvā sādhūti attho, devadatto sakkaccaṃ mātupaṭṭhāne aggapurisoti vuttaṃ hoti. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato. Ettha ca ‘abbhuggato’ti abhi visiṭṭhaṃ katvā uggatoti attho, ayaṃ kittisaddo bhoto gotamassa sakalalokaggabhāvaṃ pakāsetvā uggatoti vuttaṃ hoti, kittisaddasambandhe pana tassa kho pana bhoto gotamassāti attho.

Devadatta tốt đối với mẹ, có nghĩa là tốt sau khi đã làm (hành vi) đặc biệt đối với mẹ, được nói rằng Devadatta là người đứng đầu trong việc chăm sóc mẹ một cách kính trọng. Lại nữa, tiếng đồn tốt đẹp như vầy đã vang lên về tôn giả Gotama. Và ở đây, `abbhuggato` có nghĩa là đã vang lên sau khi đã trở nên đặc biệt, được nói rằng tiếng đồn này đã vang lên sau khi công bố trạng thái đứng đầu trong toàn thế giới của tôn giả Gotama. Tuy nhiên, trong mối liên hệ với tiếng đồn, có nghĩa là của chính tôn giả Gotama ấy.

Vicchāyaṃ –

Về `vicchā` –

Rukkhaṃ [Pg.174] rukkhaṃ abhi vijjotate cando, byāpetvā vijjotatetyattho.

Mặt trăng chiếu sáng trên từng cây từng cây, có nghĩa là chiếu sáng sau khi đã bao trùm.

Ettha ca lakkhaṇādiatthā abhisaddena jotanīyā piṇḍatthā eva, na vacanīyatthā, byāpanādiatthā eva vacanīyatthāti.

Và ở đây, các ý nghĩa như là dấu hiệu v.v... được làm sáng tỏ bởi từ `abhi` chỉ là ý nghĩa tóm lược, không phải là ý nghĩa được nói đến; chỉ các ý nghĩa như là sự lan khắp v.v... mới là ý nghĩa được nói đến.

299. Patiparīhi bhāge ca.

299. Bởi pati và pari, và trong ý nghĩa phần.

Lakkhaṇi’tthambhūta, vicchāsu ca bhāge ca pavattehi pati, parīhi yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `pati` và `pari` đang diễn tiến trong các ý nghĩa: dấu hiệu, trạng thái như vậy, sự lặp lại, và phần.

Lakkhaṇe –

Trong ý nghĩa dấu hiệu –

Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, rukkhaṃ pari vijjotate vijju. Tattha ‘patī’ti paṭicca, ‘parī’ti pharitvā.

Sấm sét chiếu sáng hướng về cái cây, sấm sét chiếu sáng xung quanh cái cây. Ở đó, `pati` có nghĩa là hướng về, `pari` có nghĩa là bao trùm.

Itthambhūte –

Trong ý nghĩa trạng thái như vậy –

Sādhu devadatto mātaraṃ pati, sādhu devadatto mātaraṃ pari.

Devadatta tốt đối với mẹ, Devadatta tốt đối với mẹ.

Vicchāyaṃ –

Trong ý nghĩa sự lặp lại –

Rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando.

Mặt trăng chiếu sáng hướng về mỗi cây, mặt trăng chiếu sáng xung quanh mỗi cây.

Bhāge –

Trong ý nghĩa phần –

Taṃ dīyatu, yadettha maṃ pati siyā, taṃ dīyatu, yadettha maṃ pari siyā. Tattha ‘patī’ti paṭicca, ‘parī’ti paricca, uddissāti attho, ‘ṭhapita’nti pāṭhaseso. Ettha maṃ uddissa yaṃ [Pg.175] vatthu ṭhapitaṃ siyā, taṃ me dīyatūtyattho, etesu bahūsu bhāgesu yo mama bhāgo, so mayhaṃ dīyatūti vuttaṃ hotīti.

Vật đó hãy được cho, cái nào ở đây thuộc về phần tôi; vật đó hãy được cho, cái nào ở đây thuộc về phần tôi. Ở đó, `pati` có nghĩa là `paṭicca`, `pari` có nghĩa là `paricca`, ý nghĩa là 'nhắm đến'. `ṭhapitaṃ` là phần còn lại của câu. Ý nghĩa là: 'Ở đây, vật nào được đặt để nhắm đến tôi, vật đó hãy được cho tôi'; được nói rằng: 'Trong nhiều phần này, phần nào là của tôi, phần đó hãy được cho tôi'.

300. Anunā.

300. Bởi anu.

Lakkhaṇi’tthambhūta, vicchāsu ca bhāge ca pavattena anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `anu` đang diễn tiến trong các ý nghĩa: dấu hiệu, trạng thái như vậy, sự lặp lại, và phần.

Lakkhaṇe –

Trong ý nghĩa dấu hiệu –

Rukkhaṃ anu vijjotate vijju, rukkhaṃ anu pharitvāti attho. Caturāsītisahassāni, sambuddhamanupabbajuṃ, ‘sambuddha’nti bodhisattaṃ, anu gantvā pabbajiṃsūti attho, vipassibodhisatte pabbajite sati tānipi caturāsītikulaputtasahassāni pabbajiṃsūti vuttaṃ hoti. Saccakriyamanu vuṭṭhi pāvassi, ‘anū’ti anvāya, paṭiccāti attho, saccakriyāya sati saccakriyahetu devo pāvassīti vuttaṃ hoti. ‘‘Hetu ca lakkhaṇaṃ bhavatī’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Saccakriyāya sahevātipi yujjati. ‘‘Saha sacce kate mayha’’nti hi vuttaṃ.

Sấm sét chiếu sáng theo cái cây, ý nghĩa là bao trùm theo cái cây. Tám mươi bốn ngàn vị đã xuất gia theo bậc Chánh Đẳng Giác, `sambuddha` ở đây là vị Bồ-tát, ý nghĩa là đã đi theo và xuất gia; được nói rằng: khi Bồ-tát Vipassī xuất gia, tám mươi bốn ngàn thiện gia nam tử ấy cũng đã xuất gia. Mưa đã rơi do lời chân thật, `anu` có nghĩa là `anvāya`, `paṭicca` (do duyên); được nói rằng: khi có lời chân thật, do nguyên nhân lời chân thật mà trời đã mưa. Trong bản sớ giải có nói: 'Nguyên nhân cũng là dấu hiệu'. Cũng hợp lý (nếu dịch là) cùng với lời chân thật. Vì đã được nói rằng: 'Cùng với lời chân thật được thực hiện bởi tôi'.

Itthambhūte –

Trong ý nghĩa trạng thái như vậy –

Sādhu devadatto mātaramanu. Tattha ‘anū’ti anvāya paṭicca.

Devadatta tốt đối với mẹ. Ở đó, `anu` có nghĩa là `anvāya paṭicca`.

Vicchāyaṃ –

Trong ý nghĩa sự lặp lại –

Rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando. Tattha ‘anū’ti anu pharitvā.

Mặt trăng chiếu sáng theo mỗi cây. Ở đó, `anu` có nghĩa là bao trùm theo.

Bhāge –

Trong ý nghĩa phần –

Yadettha [Pg.176] maṃ anu siyā, taṃ dīyatu. Tattha ‘anū’ti anvāya. Sesaṃ vuttanayameva.

Cái nào ở đây thuộc về phần tôi, cái đó hãy được cho. Ở đó, `anu` có nghĩa là `anvāya`. Phần còn lại tương tự như đã nói.

301. Sahatthe.

301. Trong ý nghĩa cùng với.

Sahatthe anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `anu` trong ý nghĩa 'cùng với'.

Pabbataṃ anu tiṭṭhati. Nadiṃ anvāvasitā bārāṇasī. ‘Anū’ti anugantvā, nadiyā saha ābaddhā tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti.

(Nó) đứng dọc theo ngọn núi. Thành Bārāṇasī được định cư dọc theo bờ sông. `Anu` có nghĩa là đi theo; được nói rằng: (thành phố) đứng gắn liền cùng với dòng sông.

302. Hīne.

302. Trong ý nghĩa thấp kém hơn.

Hīne pavattena anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `anu` đang diễn tiến trong ý nghĩa 'thấp kém hơn'.

Anu sāriputtaṃ paññavanto, anugatā pacchato gatāti attho, sabbe paññavanto sāriputtato hīnāti vuttaṃ hoti.

Những người có trí tuệ (thì) thua kém ngài Sāriputta; ý nghĩa là đi theo sau, đi ở phía sau; được nói rằng: tất cả những người có trí tuệ đều thấp kém hơn ngài Sāriputta.

303. Upena.

303. Bởi upa.

Hīne upena yuttā liṅgamhā dutiyā hoti.

Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `upa` trong ý nghĩa 'thấp kém hơn'.

Upa sāriputtaṃ paññavanto, upecca gatā samīpe gatāti attho, hīnātveva vuttaṃ hoti.

Những người có trí tuệ (thì) thua kém ngài Sāriputta; ý nghĩa là đã đến gần, đã đi đến gần; được nói rằng (chỉ) trong ý nghĩa thấp kém hơn.

Ettha ca abhiiccādayo kammappavacanīyāti saddasatthesu vuttā. Tattha pakārena vuccatīti pavacanīyaṃ, pakāro ca lakkhaṇi’tthambhūta, vicchādiko piṇḍattho vuccati, kammanti byāpanādikriyā, kammaṃ pavacanīyaṃ yehi te kammappavacanīyā.

Và ở đây, các từ như abhi v.v... được gọi là kammappavacanīya (giới từ) trong các sách ngữ pháp. Ở đó, pavacanīyaṃ có nghĩa là "được nói theo một cách đặc biệt"; và cách đặc biệt đó được gọi là ý nghĩa tổng hợp như là đặc điểm, trạng thái, sự bao trùm. Kamma là hành động như sự chi phối. Những từ mà hành động được nói đến một cách đặc biệt bởi chúng, chúng được gọi là kammappavacanīya.

Tattha [Pg.177] byāpanādikriyāvisesavācīhi upasaggehi sambandhesati kammatthe dutiyā hoti, asambandhe pana ādhāra, sāmyādiatthesu hoti, lakkhaṇādayo pana sāmatthiyasiddhā piṇḍatthā evāti.

Ở đó, khi có sự liên kết với các tiếp đầu ngữ biểu thị các hành động đặc biệt như sự chi phối, thì có biến cách thứ hai trong ý nghĩa đối tượng. Nhưng khi không có sự liên kết, thì có (biến cách) trong các ý nghĩa như vị trí, sở hữu v.v... Còn các ý nghĩa như đặc điểm v.v... chính là những ý nghĩa tổng hợp được thành tựu do năng lực (của từ).

304. Kāladdhānamaccantasaṃyoge

304. (Biến cách thứ hai được dùng) trong sự liên kết liên tục với thời gian và không gian.

Kālassa vā addhuno vā dabba, guṇa, kriyāhi accantaṃ nirantaraṃ saṃyoge kāla’ddhānavācīhi liṅgehi paraṃ dutiyā hoti.

Khi có sự liên kết hoàn toàn, không gián đoạn của thời gian hoặc không gian với vật chất, phẩm chất, hoặc hành động, thì biến cách thứ hai được dùng sau các danh từ chỉ thời gian và không gian.

Kāle –

Về thời gian –

Sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, māsaṃ sajjhāyati, vassasataṃ jīvati, tayo māse abhidhammaṃ deseti.

(Có) sữa bò trong bảy ngày, (có) cơm thịt trong một tháng, dòng sông đẹp vào mùa thu, vườn Nandana đẹp mọi lúc, (anh ta) học thuộc lòng trong một tháng, (anh ta) sống một trăm năm, (vị ấy) thuyết giảng Abhidhamma trong ba tháng.

Addhāne –

Về không gian –

Yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

Dãy rừng (dài) một do-tuần, ngọn núi dài một do-tuần, (anh ta) học thuộc lòng (đi hết) một kosa.

Accantasaṃyogeti kiṃ? Māse māse bhuñjati, yojane yojane vihāro.

Tại sao lại nói "trong sự liên kết liên tục"? (Để loại trừ các trường hợp như:) (Anh ta) ăn mỗi tháng một lần, (có) một tu viện mỗi do-tuần.

Ettha ca kriyāvisesanampi kattārā sādhetabbattā kammagatikaṃ hoti, tasmā tampi ‘kamme dutiyā’ti ettha kammasaddena gayhati.

Và ở đây, cả trạng từ chỉ hành động, vì phải được tác nhân thực hiện, nên có bản chất của một đối tượng. Do đó, nó cũng được bao hàm bởi từ kamma trong quy tắc "biến cách thứ hai trong ý nghĩa đối tượng".

Sukhaṃ seti, dukkhaṃ seti, sīghaṃ gacchati, khippaṃ gacchati, dandhaṃ gacchati, muduṃ pacati, garuṃ essati, lahuṃ essati, sannidhikārakaṃ bhuñjati, samparivattakaṃ otāpeti, kāyappacālakaṃ gacchati, hatthappacālakaṃ [Pg.178] gacchati, sīsappacālakaṃ gacchati, surusurukārakaṃ bhuñjati, avagaṇḍakārakaṃ bhuñjati, piṇḍukkhepakaṃ bhuñjati, hatthaniddhunakaṃ bhuñjati, hatthanillehakaṃ bhuñjati, candimasūriyā samaṃ pariyāyanti, visamaṃ pariyāyanti iccādi.

(Anh ta) ngủ một cách an lạc, (anh ta) ngủ một cách khổ sở, (anh ta) đi nhanh, (anh ta) đi mau lẹ, (anh ta) đi chậm chạp, (cô ta) nấu mềm, (nó) sẽ đến một cách nặng nề, (nó) sẽ đến một cách nhẹ nhàng, (vị ấy) ăn có tích trữ, (vị ấy) phơi nắng bằng cách lật qua lật lại, (vị ấy) đi lắc thân, (vị ấy) đi vung tay, (vị ấy) đi lắc đầu, (vị ấy) ăn sột soạt, (vị ấy) ăn phồng má, (vị ấy) ăn vung vãi cơm, (vị ấy) ăn vẩy tay, (vị ấy) ăn liếm tay, mặt trăng và mặt trời quay đều, quay không đều, v.v...

Dutiyāvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần về biến cách thứ hai đã kết thúc.

Tatiyāvibhattirāsi

Phần về biến cách thứ ba

Kasmiṃ atthe tatiyā?

Biến cách thứ ba (được dùng) trong ý nghĩa nào?

305. Kattukaraṇesu tatiyā.

305. Biến cách thứ ba (được dùng) trong (ý nghĩa) tác nhân và công cụ.

Kattari karaṇe ca tatiyā hoti. Kattāti ca kārakoti ca atthato ekaṃ ‘‘karotīti kattā, karotīti kārako’’ti, tasmā ‘‘kattukārako’’ti vutte dvinnaṃ pariyāyasaddānaṃ vasena ayameva kriyaṃ ekantaṃ karoti, sāmī hutvā karoti, attappadhāno hutvā karotīti viññāyati, tato kriyā nāma kattuno eva byāpāro, na aññesanti ca, aññe pana kriyāsādhane kattuno upakārakattā kārakā nāmāti ca, tathā anupakārakattā akārakā nāmāti ca viññāyantīti.

Biến cách thứ ba có trong (ý nghĩa) tác nhân và công cụ. Kattā (tác nhân) và kāraka (yếu tố) về mặt ý nghĩa là một, (vì) "người làm là tác nhân, cái làm là yếu tố". Do đó, khi nói "tác nhân-yếu tố", bằng cách dùng hai từ đồng nghĩa, được hiểu rằng: "chính cái này thực hiện hành động một cách tuyệt đối, làm với tư cách là chủ, làm với tư cách là chính yếu". Do đó, hành động là hoạt động của chính tác nhân, không phải của những cái khác; còn những phương tiện thực hiện hành động khác được gọi là kāraka (yếu tố) vì chúng hỗ trợ cho tác nhân; và tương tự, được hiểu là được gọi là akāraka (phi yếu tố) vì chúng không hỗ trợ.

Tattha kattā tividho sayaṃkattā, payojakakattā, kammakattāti.

Ở đó, tác nhân có ba loại: tác nhân tự thân, tác nhân sai khiến, và tác nhân đối tượng.

Tattha dhātvatthaṃ sayaṃ karonto sayaṃkattā nāma, puriso kammaṃ karoti.

Trong đó, người tự mình thực hiện ý nghĩa của động từ căn được gọi là tác nhân tự thân, (ví dụ:) người đàn ông làm công việc.

Paraṃ [Pg.179] niyojento payojakakattā nāma, puriso dāsaṃ kammaṃ kāreti.

Người sai khiến người khác được gọi là tác nhân sai khiến, (ví dụ:) người đàn ông sai người nô lệ làm công việc.

Kammakattā nāma payojjakakattāpi vuccati, puriso dāsena kammaṃ kāreti dāsassa vā, yo ca aññena kataṃ payogaṃ paṭicca kammabhūtopi sukarattā vā kammabhāvena avattukāmatāya vā ajānanatāya vā vañcetukāmatāya vā kattubhāvena voharīyati, so kammakattā nāma, kusūlo sayameva bhijjati, ghaṭo sayameva bhijjati. Apica sukaro vā hotu dukkaro vā, yo kammarūpakriyāpade paṭhamanto kattā, so kammakattāti vuccati. Saddarūpena kammañca taṃ attharūpena kattā cāti kammakattā, kusūlo bhijjati, ghaṭo bhijjati, paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ ghare ghare iccādi.

Tác nhân đối tượng cũng được gọi là tác nhân bị sai khiến, (ví dụ:) người đàn ông sai người nô lệ làm công việc (dùng công cụ cách hoặc sở hữu cách cho người bị sai khiến). Và cái nào, dù là đối tượng, nhưng do duyên với sự sai khiến được thực hiện bởi người khác, hoặc vì dễ làm, hoặc vì không muốn nói đến với tư cách là đối tượng, hoặc vì không biết, hoặc vì muốn lừa dối, mà được sử dụng với tư cách là tác nhân, cái đó được gọi là tác nhân đối tượng, (ví dụ:) cái kho lúa tự nó vỡ, cái bình tự nó vỡ. Hơn nữa, dù dễ làm hay khó làm, tác nhân nào ở biến cách thứ nhất trong một động từ ở dạng bị động, cái đó được gọi là tác nhân đối tượng. Về mặt hình thức từ là đối tượng và về mặt ý nghĩa là tác nhân, nên gọi là tác nhân đối tượng, (ví dụ:) cái kho lúa bị vỡ, cái bình bị vỡ, cơm của vị ẩn sĩ được nấu, từng chút một ở mỗi nhà, v.v...

Ettha ca saddattho duvidho paramattho, paññattatthoti. Tattha paramattho ekantena vijjamānoyeva. Paññattattho pana koci vijjamānoti sammato. Yathā? Rājaputto, govisāṇaṃ, campakapupphanti. Koci avijjamānoti sammato. Yathā? Vañjhāputto, sasavisāṇaṃ, udumbarapupphanti. Saddo ca nāma vatticchāpaṭibaddhavuttī hoti, vattamāno ca saddo atthaṃ na dīpetīti natthi, saṅkete sati suṇantassa atthavisayaṃ buddhiṃ na janetīti natthīti adhippāyo. Iti avijjamānasammatopi attho saddabuddhīnaṃ visayabhāvena vijjamāno eva hoti. Itarathā ‘vañjhāputto’ti padaṃ suṇantassa tadatthavisayaṃ cittaṃ nāma na pavatteyyāti, saddabuddhīnañca visayabhāvena vijjamāno nāma attho saddanānātte buddhinānātte ca sati nānā hoti, visuṃ visuṃ vijjamāno nāma hotīti adhippāyo. Evaṃ saddabuddhivisayabhāvena vijjamānañca nānābhūtañca atthaṃ paṭicca kārakanānāttaṃ kriyākārakanānāttañca hoti[Pg.180], na pana sabhāvato vijjamānameva nānābhūtameva ca atthanti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tasmā ‘‘saṃyogo jāyate’’ iccādīsu saddabuddhīnaṃ nānāttasiddhena atthanānāttena dvinnaṃ saddānaṃ dvinnaṃ atthānañca kriyākārakatāsiddhi veditabbāti.

Và ở đây, ý nghĩa của từ có hai loại: ý nghĩa tối hậu và ý nghĩa chế định. Trong đó, ý nghĩa tối hậu là cái thực sự tồn tại một cách tuyệt đối. Còn ý nghĩa chế định, một số được xem là có tồn tại. Ví dụ? Con trai vua, sừng bò, hoa sứ. Một số được xem là không tồn tại. Ví dụ? Con của người đàn bà son, sừng thỏ, hoa ưu đàm. Và từ ngữ có chức năng bị ràng buộc bởi ý muốn của người nói; không phải là từ ngữ khi được nói ra không chỉ ra ý nghĩa; ý muốn nói là, không phải là khi có quy ước, nó không làm phát sinh trí tuệ về đối tượng ý nghĩa cho người nghe. Như vậy, ngay cả ý nghĩa được xem là không tồn tại cũng thực sự tồn tại với tư cách là đối tượng của từ ngữ và trí tuệ. Nếu không, khi nghe từ "con của người đàn bà son", tâm liên quan đến đối tượng ý nghĩa đó sẽ không khởi lên. Và ý nghĩa tồn tại với tư cách là đối tượng của từ ngữ và trí tuệ sẽ trở nên khác nhau khi có sự khác nhau của từ ngữ và sự khác nhau của trí tuệ; ý muốn nói là, nó tồn tại một cách riêng biệt. Như vậy, do duyên với ý nghĩa tồn tại và khác nhau với tư cách là đối tượng của từ ngữ và trí tuệ, mà có sự khác nhau của các yếu tố và sự khác nhau của hành động-yếu tố; chứ không phải do duyên với ý nghĩa tồn tại và khác nhau tự bản chất, nên đi đến kết luận ở đây. Do đó, trong các câu như "sự liên kết sinh khởi" v.v..., nên hiểu sự thành tựu của hành động và yếu tố của hai từ và hai ý nghĩa là do sự khác nhau của ý nghĩa được thành tựu bởi sự khác nhau của từ ngữ và trí tuệ.

Kayirate anenāti karaṇaṃ, kriyāsādhane kattuno sahakārīkāraṇanti vuttaṃ hoti. Taṃ duvidhaṃ ajjhattikakaraṇaṃ, bāhirakaraṇanti.

Karaṇaṃ (công cụ) là "cái mà nhờ đó (hành động) được thực hiện"; có nghĩa là, công cụ là cái hỗ trợ cho tác nhân trong việc thực hiện hành động. Nó có hai loại: công cụ bên trong và công cụ bên ngoài.

Tattha kattuno aṅgabhūtaṃ karaṇaṃ ajjhattikaṃ nāma, puriso cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ vijānāti, hatthena kammaṃ karoti, pādena maggaṃ gacchati, rukkho phalabhārena oṇamati.

Trong đó, công cụ cách là thành phần của chủ thể được gọi là nội tại, (ví dụ:) người đàn ông thấy sắc bằng mắt, biết pháp bằng ý, làm việc bằng tay, đi trên đường bằng chân, cây cong xuống vì sức nặng của quả.

Kattuno bahibhūtaṃ bāhiraṃ nāma, puriso yānena gacchati, pharasunā chindati, rukkho vātena oṇamati.

Cái gì ở bên ngoài chủ thể được gọi là ngoại tại, (ví dụ:) người đàn ông đi bằng xe, chặt bằng búa, cây cong xuống vì gió.

306. Sahatthena.

306. Trong ý nghĩa cùng với.

Sahasaddassa attho yassa soti sahattho, sahatthena saddena yuttā liṅgamhā tatiyā hoti. Sahasaddassa attho nāma samavāyattho.

Ý nghĩa của từ saha là cái gì thì đó là sahattha (ý nghĩa cùng với). Biến cách thứ ba được dùng cho danh từ đi cùng với từ có ý nghĩa cùng với. Ý nghĩa của từ saha được gọi là ý nghĩa của sự kết hợp.

So tividho dabbasamavāyo, guṇasamavāyo, kriyāsamavāyoti. Puttena saha dhanavā pitā, puttena saha thūlo pitā, puttena saha āgato pitā. Saha, saddhiṃ, samaṃ, nānā, vināiccādiko sahatthasaddo nāma.

Nó có ba loại: sự kết hợp về vật chất, sự kết hợp về phẩm chất, và sự kết hợp về hành động. (Ví dụ:) người cha giàu có cùng với người con, người cha mập mạp cùng với người con, người cha đã đến cùng với người con. Các từ như saha, saddhiṃ, samaṃ, nānā, vinā, v.v... được gọi là các từ có ý nghĩa cùng với.

Nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, piyehi nānābhāvo vinābhāvo, saṅgho saha vā gaggena vinā vā gaggena uposathaṃ kareyya.

Đức Thế Tôn đã ngồi xuống cùng với tăng đoàn. Được đo lường cùng với một ngàn. Sự chia lìa, sự xa cách khỏi những người thân yêu. Tăng chúng nên làm lễ uposatha cùng với Gagga hoặc không có Gagga.

307. Lakkhaṇe.

307. Trong ý nghĩa của đặc điểm.

Lakkhaṇaṃ [Pg.181] vuccati itthambhūtalakkhaṇaṃ, tasmiṃ tatiyā hoti.

Đặc điểm được gọi là đặc điểm nhận dạng trạng thái, trong trường hợp đó, biến cách thứ ba được sử dụng.

Assupuṇṇehi nettehi, pitaraṃ so udikkhati. Brahmabhūtena attanā viharati, asambhinnena vilepanena rājānamadakkhi, tidaṇḍakena paribbājakamadakkhi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ pattaṃ cetāpeti, bhikkhu pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena gāmaṃ piṇḍāya pāvisi, sā kāḷī dāsī bhinnena sīsena lohitena galantena pativissakānaṃ ujjhāpesi, ukkhittakāya antaraghare gacchanti, pallatthikāya antaraghare nisīdanti.

Với đôi mắt đẫm lệ, người ấy nhìn cha mình. Vị ấy an trú với tự thân đã trở thành Phạm thiên. Vị ấy đã thấy nhà vua với thuốc thơm không pha trộn. Vị ấy đã thấy vị du sĩ với cây gậy ba khúc. Với cái bát thiếu năm dây buộc, vị ấy đổi lấy một cái bát khác. Vị tỳ khưu với dáng đi tới, đi lui, nhìn tới, nhìn quanh, co lại, duỗi ra một cách trang nghiêm, đã đi vào làng để khất thực. Nữ tỳ Kālī ấy, với cái đầu bị vỡ và máu đang chảy, đã phàn nàn với những người hàng xóm. Họ đi trong các nhà với dáng đi ưỡn ẹo. Họ ngồi trong các nhà với thế ngồi xếp bằng.

Aṅgavikāropi idha saṅgayhati, akkhinā kāṇaṃ passati, ‘akkhī’ti idaṃ ‘kāṇa’nti pade visesanaṃ, vikalena cakkhuaṅgena so kāṇo nāma hoti. Hatthena kuṇiṃ passati, pādena khañjaṃ passati.

Sự khiếm khuyết của bộ phận cơ thể cũng được bao gồm ở đây. (Ví dụ:) thấy người chột ở mắt. Ở đây, 'akkhinā' là từ bổ nghĩa cho từ 'kāṇaṃ'. Người ấy được gọi là chột vì có cơ quan mắt bị khiếm khuyết. Thấy người què ở tay. Thấy người què ở chân.

308. Hetumhi.

308. Trong ý nghĩa nguyên nhân.

Hinoti pavattati phalaṃ etenāti hetu, tasmiṃ tatiyā hoti.

Hetu (nguyên nhân) là cái mà nhờ đó kết quả được tiến hành hay diễn ra, trong trường hợp đó, biến cách thứ ba được sử dụng.

Annena vasati, vijjāya sādhu, kammunā vattati loko, kammunā vattati pajā. Kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo. Kenaṭṭhena, kena nimittena, kena vaṇṇena [Pg.182] kena paccayena, kena hetunā, kena kāraṇena iccādi.

(Ví dụ:) sống nhờ thức ăn, tốt đẹp nhờ trí tuệ, thế gian vận hành do nghiệp, chúng sanh vận hành do nghiệp. Do nghiệp mà trở thành người hạ tiện, do nghiệp mà trở thành Bà-la-môn. Vì mục đích gì, vì dấu hiệu gì, vì lý do gì, vì duyên gì, vì nguyên nhân gì, vì nguyên do gì, v.v...

Ettha ca karaṇaṃ tividhaṃ kriyāsādhakakaraṇaṃ, visesanakaraṇaṃ, nānāttakaraṇanti.

Và ở đây, công cụ cách có ba loại: công cụ hoàn thành hành động, công cụ bổ nghĩa, và công cụ đa dạng.

Tattha kriyāsādhakaṃ pubbe vuttameva.

Trong đó, công cụ hoàn thành hành động đã được nói đến ở trước.

Visesanakaraṇaṃ yathā? Ādicco nāma gottena, sākiyo nāma jātiyā. Gottena gotamo nātho, sāriputtoti nāmena, vissuto paññavā ca so, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, vijjāya sādhu, tapasā uttamo, suvaṇṇena abhirūpo, pakatiyā abhirūpo, pakatiyā bhaddako, yebhuyyena mattikā, dhammena samena rajjaṃ kāreti, samena dhāvati, visamena dhāvati, sukhena sukhito homi, pāmojjena pamudito. Dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, sahassena asse vikkiṇāti, attanāva attānaṃ sammannati iccādi.

Công cụ bổ nghĩa như thế nào? (Ví dụ:) Về dòng họ thì tên là Ādicca, về dòng dõi thì tên là Sākiya. Về dòng họ, bậc Đạo sư là Gotama. Về tên gọi, vị ấy là Sāriputta, nổi tiếng và có trí tuệ. Về dòng dõi, Đức Phật là một vị Sát-đế-lỵ. Về tuổi đời, là bảy tuổi. Về nghề nghiệp, người ấy là thợ làm giỏ. Về tuổi tác, là hai mươi chín. Tốt đẹp nhờ trí tuệ, cao tột nhờ khổ hạnh, đẹp đẽ nhờ màu da vàng, đẹp đẽ do tự nhiên, tốt lành do tự nhiên. Phần lớn là đất sét. Cai trị vương quốc một cách hợp pháp và công bằng. Chạy một cách đều đặn. Chạy một cách không đều. Tôi hạnh phúc với sự hạnh phúc. Vui mừng với niềm hân hoan. Mua thóc với giá hai doṇa. Bán ngựa với giá một ngàn. Tự mình bổ nhiệm chính mình, v.v...

Nānāttakaraṇaṃ yathā? Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā. Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā. Alaṃ te idha vāsena, alaṃ me buddhena, kinnumebuddhena, na mamattho buddhena, maṇinā me attho, vadeyyātha bhante yenattho, pānīyena attho, mūlehi bhesajjehi attho, seyyena atthiko, mahagghena [Pg.183] atthiko, māsena pubbo, pitarā sadiso, mātarā samo, kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, vācāya kalaho, ācārena nipuṇo, vācāya nipuṇo, guḷena missako, tilena missako, vācāya sakhilo iccādi.

Công cụ đa dạng như thế nào? (Ví dụ:) Ta có ích gì với một người đã vượt qua, một người đàn ông thấy được sức mạnh? Hỡi kẻ ngu si, ngươi có ích gì với búi tóc bện, ngươi có ích gì với áo da thú? Đủ rồi việc ngươi ở đây! Ta không cần đến Đức Phật! Ta có ích gì với Đức Phật? Ta không có nhu cầu với Đức Phật. Ta có nhu cầu với viên ngọc. Thưa ngài, xin hãy nói về điều cần thiết. Cần có nước uống. Cần có các loại rễ cây làm thuốc. Người mong muốn điều tốt hơn. Người mong muốn vật có giá trị lớn. Sớm hơn một tháng. Giống như cha. Bằng với mẹ. Thiếu một đồng kahāpaṇa. Thiếu thốn về của cải. Cãi nhau bằng gươm. Cãi nhau bằng lời nói. Khéo léo về hạnh kiểm. Khéo léo về lời nói. Trộn với đường mật. Trộn với hạt mè. Thân thiện trong lời nói, v.v...

Tathā kammā’vadhi, ādhāra’ccantasaṃyoga, kriyāpavaggāpi nānāttakaraṇe saṅgayhanti.

Tương tự như vậy, (ý nghĩa) tách khỏi đối tượng, vị trí, sự kéo dài liên tục, và sự hoàn thành hành động cũng được bao gồm trong công cụ đa dạng.

Kamme tāva –

Trước hết, trong cấu trúc nghiệp động –

Tilehi khette vappati, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeti, sunakhehi khādāpenti iccādi.

(Ví dụ:) Ruộng được gieo bằng hạt mè. (Vị ấy) khiến thợ dệt dệt y. (Họ) khiến chó ăn (thứ đó), v.v...

Avadhimhi –

Trong ý nghĩa giới hạn (tách khỏi) –

Sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, muttomhi kāsirājena, cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā, ottappati kāyaduccaritena, hirīyati kāyaduccaritena, jigucchati sakena kāyena, pathabyā ekarajjena, saggassa gamanena vā. Sabbalokādhipaccena, sotāpattiphalaṃ varaṃ iccādi.

(Ví dụ:) Chúng tôi đã được giải thoát khỏi vị đại Sa-môn ấy. Tôi được giải thoát khỏi vua xứ Kasi. Mắt thì trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã. Ghê sợ thân ác hành. Hổ thẹn thân ác hành. Ghê tởm thân của chính mình. Quả vị Dự lưu là cao thượng hơn cả độc quyền cai trị trên trái đất, hay việc đi đến cõi trời, (hơn cả) quyền bá chủ trên toàn thế giới, v.v...

Ādhāre –

Trong ý nghĩa vị trí –

Tena khaṇena tena layena tena muhuttena, tena samayena, kālena dhammassavanaṃ. So vo mamaccayena satthā, tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena, pubbena gāmaṃ, dakkhiṇena gāmaṃ, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako pacchimena virūpakkho, yena bhagavā tenupasaṅkami iccādi.

(Ví dụ:) Vào khoảnh khắc ấy, vào sát-na ấy, vào chốc lát ấy. Vào thời điểm ấy. Nghe pháp đúng thời. Sau khi ta qua đời, vị ấy sẽ là thầy của các ngươi. Sau khi ba tháng trôi qua. Về phía đông của làng. Về phía nam của làng. Ở phương đông là Dhataraṭṭha. Ở phương nam là Virūḷhaka. Ở phương tây là Virūpakkha. Vị ấy đã đi đến nơi có Đức Thế Tôn, v.v...

Accantasaṃyoge –

Trong ý nghĩa kéo dài liên tục –

Māsena bhuñjati, yojanena dhāvati iccādi.

(Ví dụ:) Ăn trong một tháng, chạy trong một do-tuần, v.v...

Kriyāpavaggo [Pg.184] nāma kriyāya sīghataraṃ niṭṭhāpanaṃ, tasmiṃ jotetabbe tatiyā, ekāheneva bārāṇasiṃ pāpuṇi, tīhi māsehi abhidhammaṃ desesi, navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi, gamanamattena labhati, oṭṭhapahaṭamattena paguṇaṃ akāsi.

Hoàn thành hành động có nghĩa là sự kết thúc hành động một cách nhanh chóng hơn, khi muốn biểu thị điều đó thì dùng biến cách thứ ba. (Ví dụ:) vị ấy đã đến Bārāṇasī chỉ trong một ngày, đã thuyết giảng Vi Diệu Pháp trong ba tháng, đã hoàn thành tu viện trong chín tháng. Đạt được chỉ bằng việc đi đến. Đã làm cho nó trôi chảy chỉ bằng sự va chạm của đôi môi.

Tatiyāvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần về biến cách thứ ba đã kết thúc.

Catutthīvibhattirāsi

Phần về biến cách thứ tư

Kasmiṃ atthe catutthī?

Biến cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa nào?

309. Sampadāne catutthī.

309. Cách thứ tư trong ý nghĩa chỉ định.

Sampadāne catutthī hoti. Sammā padīyate assāti sampadānaṃ, sampaṭicchakanti vuttaṃ hoti.

Cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa chỉ định. (Đối tượng) mà vật được trao cho một cách tốt đẹp được gọi là chỉ định cách, có nghĩa là được gọi là người tiếp nhận.

Taṃ vatthusampaṭicchakaṃ, kriyāsampaṭicchakanti duvidhaṃ. Bhikkhussa cīvaraṃ deti, buddhassa silāghate.

Nó có hai loại: người tiếp nhận vật thể và người tiếp nhận hành động. (Ví dụ:) (Anh ta) dâng y cho vị tỳ khưu, (anh ta) tán thán Đức Phật.

Puna anirākaraṇaṃ, anumati, ārādhananti tividhaṃ hoti. Tattha na nirākaroti na nivāretīti anirākaraṇaṃ, diyyamānaṃ na paṭikkhipatīti attho. Asati hi paṭikkhipane sampaṭicchanaṃ nāma hotīti. Kāyacittehi sampaṭicchanākāraṃ dassetvā paṭiggaṇhantaṃ sampadānaṃ anumati nāma. Vividhehi āyācanavacanehi parassa cittaṃ ārādhetvā sampaṭicchantaṃ ārādhanaṃ nāma. Bodhirukkhassa jalaṃ deti, bhikkhussa annaṃ deti, yācakassa annaṃ deti.

Lại nữa, nó có ba loại: không từ chối, đồng thuận, và thỉnh mời. Trong đó, 'không từ chối, không ngăn cản' là sự không từ chối; có nghĩa là 'không khước từ vật đang được cho'. Vì khi không có sự khước từ thì được gọi là sự tiếp nhận. Chỉ định cách mà trong đó người nhận thể hiện thái độ tiếp nhận bằng thân và tâm rồi nhận lấy được gọi là sự đồng thuận. Chỉ định cách mà trong đó người nhận làm cho tâm của người khác hoan hỷ bằng nhiều lời yêu cầu khác nhau rồi nhận lấy được gọi là sự thỉnh mời. (Ví dụ:) (Anh ta) tưới nước cho cây bồ đề, (anh ta) dâng vật thực cho vị tỳ khưu, (anh ta) cho vật thực đến người ăn xin.

Kriyāsampaṭicchakaṃ nānākriyāvasena bahuvidhaṃ.

Người tiếp nhận hành động có nhiều loại tùy theo các hành động khác nhau.

Tattha [Pg.185] rocanakriyāyoge –

Trong đó, trong sự kết hợp với động từ có nghĩa là thích ý –

Tañca amhākaṃ ruccati ceva khamati ca, pabbajjā mama ruccati, kassa sāduṃ na ruccati, na me ruccati bhaddante, ulūkassābhisecanaṃ. Gamanaṃ mayhaṃ ruccati, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, yassāyasmato na khamati, khamati saṅghassa, bhattaṃ mayhaṃ chādeti, bhattamassa nacchādeti, tesaṃ bhikkhūnaṃ lūkhāni bhojanāni nacchādenti. Tattha ‘chādetī’ti icchaṃ uppādetīti attho.

Và điều đó vừa ý và thích hợp với chúng tôi, việc xuất gia vừa ý tôi, vị ngọt không vừa ý ai chứ, bạch ngài, việc tấn phong con cú không vừa ý tôi. Việc đi vừa ý tôi, mong rằng việc chia rẽ tăng chúng đừng làm các ngài hài lòng, vị trưởng lão nào không đồng ý, tăng chúng đồng ý, vật thực làm tôi thèm muốn, vật thực không làm ông ấy thèm muốn, những món ăn thô sơ không làm các vị tỳ khưu ấy thèm muốn. Ở đây, ‘chādeti’ có nghĩa là làm phát sinh sự mong muốn.

Dhāraṇappayoge –

Trong cách dùng (động từ) có nghĩa là mang giữ –

Chattaggāho rañño chattaṃ dhāreti, sampatijātassa bodhisattassa devā chattaṃ dhārayiṃsu.

Người cầm lọng che lọng cho đức vua, các vị trời đã che lọng cho vị Bồ-tát vừa mới đản sanh.

Buddhassa silāghate, thometīti attho, tuyhaṃ hanute, tuṇhibhāvena vañcetīti attho, bhikkhunī bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upaṭṭhāti. Dutiyāpi hoti, rañño upaṭṭhāti, rājānaṃ upaṭṭhāti, ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, ahaṃ taṃ upaṭṭhissāmi, mātāpituupaṭṭhānaṃ, tuyhaṃ sapate, sapassu me vepacitti, sapathampi te samma ahaṃ karomi, tava mayi saddahanatthaṃ saccaṃ karomīti attho, rañño sataṃ dhāreti, idha kulaputto na kassaci kiñci dhāreti, tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma. Tattha ‘rañño sataṃ dhāretī’ti sataṃ balidhanaṃ vā daṇḍadhanaṃ vā nidetīti attho, ‘‘iṇaṃ katvā gaṇhātī’’ti ca vadanti. ‘Dhārayāmā’ti puna nidema, tuyhaṃ saddahati, mayhaṃ saddahati, saddahāsi siṅgālassa, surāpītassa brāhmaṇa.

(Anh ta) tán thán Đức Phật, có nghĩa là ca tụng; (anh ta) giấu giếm bạn, có nghĩa là lừa dối bằng sự im lặng; vị tỳ khưu ni phục vụ vị tỳ khưu đang thọ thực bằng nước hoặc bằng quạt. Cách thứ hai cũng được dùng, (anh ta) phục vụ đức vua (chỉ định cách), (anh ta) phục vụ đức vua (đối cách), tôi sẽ phục vụ bà, tôi sẽ phục vụ bạn, sự phụng dưỡng cha mẹ; (anh ta) thề với bạn, hỡi Vepacitti, hãy thề với ta; này bạn, tôi cũng xin thề với bạn, có nghĩa là tôi thực hiện lời chân thật để bạn tin tưởng nơi tôi; (anh ta) nợ đức vua một trăm, ở đây, người thiện gia nam tử không nợ ai bất cứ điều gì, chúng tôi nợ vị vua ấy một con voi. Ở đây, ‘nợ đức vua một trăm’ có nghĩa là chỉ ra một trăm tiền thuế hoặc tiền phạt, và họ nói rằng ‘vay nợ rồi nhận lấy’. ‘Chúng tôi nợ’ có nghĩa là chúng tôi chỉ ra lại; (anh ta) tin bạn, (anh ta) tin tôi, hỡi người Bà-la-môn, ông tin một con chó rừng, một kẻ say rượu sao.

Devāpi [Pg.186] te pihayanti tādino, devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ, ‘pihayantī’ti punappunaṃ daṭṭhuṃ patthentīti attho. Dutiyāpi hoti, sace maṃ pihayasi, dhanaṃ piheti, hiraññaṃ piheti, suvaṇṇaṃ piheti. Tatiyāpi dissati, rūpena piheti, saddena piheti iccādi.

Ngay cả chư thiên cũng khao khát ngài, bậc như vậy; ngay cả chư thiên cũng khao khát các ngài, các bậc Chánh Đẳng Giác, những bậc chánh niệm. ‘Pihayanti’ có nghĩa là mong muốn được thấy đi thấy lại. Cách thứ hai cũng được dùng, nếu bạn khao khát tôi, (anh ta) khao khát của cải, (anh ta) khao khát vàng, (anh ta) khao khát vàng. Cách thứ ba cũng được thấy, (anh ta) khao khát vì sắc, (anh ta) khao khát vì tiếng, v.v.

Tassa kujjha mahāvīra, mā me kujjha rathesabha, yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ, mātu kuppati, pitu kuppati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, duhayati disānaṃ megho, pūreti vināseti vāti attho, akāle vassanto hi vināseti nāma, yo mittānaṃ na dubbhati, aduṭṭhassa tuvaṃ dubbhi, mittānaṃ na dubbheyya, titthiyā issanti samaṇānaṃ, ussūyanti dujjanā guṇavantānaṃ, pativissakānaṃ ujjhāpesi, mā tumhe tassa ujjhāyittha, mahārājānaṃ ujjhāpetabbaṃ viravitabbaṃ vikkanditabbaṃ, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi ayye vā, rañño aparajjhati rājānaṃ vā, ārādho me rājā hoti.

Hỡi bậc đại anh hùng, hãy nổi giận với hắn; hỡi bậc xa vương, đừng nổi giận với tôi; nếu tôi nổi giận với hắn; (anh ta) nổi giận với mẹ, (anh ta) nổi giận với cha; người nào làm hại người không ác tâm; mây làm hại các phương, có nghĩa là làm đầy hoặc phá hủy; vì mưa trái mùa thì quả thật được gọi là phá hủy; người nào không phản bội bạn bè; bạn đã phản bội người không ác tâm; không nên phản bội bạn bè; các người ngoại đạo ganh tị với các vị sa-môn; kẻ xấu ganh ghét người có đức hạnh; bạn đã phàn nàn về những người hàng xóm; các bạn đừng phàn nàn về anh ta; nên phàn nàn, kêu la, và than khóc với đức vua; tôi đã phạm lỗi gì với các bậc tôn quý hay với bà chủ?; (anh ta) phạm lỗi với đức vua (chỉ định cách) hoặc (đối cách); đức vua không hài lòng với tôi.

Pati, āpubbassa su-dhātussa anu, patipubbassa ca gī-dhātussa yoge sampadāne catutthī. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘bhikkhavo’’ti, ‘‘bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Ettha ca pubbavākye āmantanakriyāya kattā bhagavā, so paravākye paccāsuyoge sampadānaṃ hoti, ‘paccassosu’nti bhaddanteti paṭivacanaṃ adaṃsūti attho. Bhikkhū buddhassa āsuṇanti, rājā bimbisāro pilindavacchattherassa ārāmikaṃ paṭissutvā, amacco rañño bimbisārassa paṭissutvā, sampaṭicchitvāti attho, bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti[Pg.187], jano tassa bhikkhuno anugiṇāti paṭigiṇāti, sādhukāraṃ detīti attho.

Cách thứ tư được dùng trong chỉ định cách khi kết hợp với động từ căn 'su' có tiếp đầu ngữ 'pati', 'ā', và động từ căn 'gī' có tiếp đầu ngữ 'anu', 'pati'. Ở đó, Đức Thế Tôn đã gọi các vị tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu’, các vị tỳ khưu ấy đã đáp lời Đức Thế Tôn: ‘Bạch ngài’. Và ở đây, chủ từ của hành động gọi trong câu trước là Đức Thế Tôn, vị ấy trở thành chỉ định cách trong sự kết hợp với việc đáp lời ở câu sau. ‘Paccassosuṃ’ có nghĩa là họ đã đáp lại lời ‘Bạch ngài’. Các vị tỳ khưu lắng nghe Đức Phật, vua Bimbisāra sau khi đã hứa với trưởng lão Pilindavaccha một người giữ vườn, vị quan đại thần sau khi đã hứa với vua Bimbisāra, có nghĩa là sau khi đã chấp nhận. Vị tỳ khưu thuyết pháp cho dân chúng, dân chúng tán đồng vị tỳ khưu ấy, có nghĩa là nói lên lời ‘lành thay’.

Ārocanatthayoge –

Trong sự kết hợp với (động từ) có nghĩa là nói cho biết –

Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave, āmantayāmi vo bhikkhave, dhammaṃ vo desessāmi, bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, ahaṃ te ācikkhissāmi, ahaṃ te kittayissāmi, bhikkhūnaṃ etadavoca.

Này các tỳ khưu, ta nói cho các ông biết; này các tỳ khưu, ta cho các ông hay; này các tỳ khưu, ta gọi các ông; ta sẽ thuyết pháp cho các ông; (vị ấy) thuyết pháp cho các vị tỳ khưu; như Đức Thế Tôn có thể giải thích cho chúng tôi; ta sẽ tuyên bố từ nguyên học cho bạn; ta sẽ nói cho bạn; ta sẽ kể cho bạn; (vị ấy) đã nói điều này với các vị tỳ khưu.

310. Tadatthe.

310. Trong ý nghĩa mục đích.

Tassā tassā kriyāya atthoti tadattho, tadatthe sampadāne catutthī hoti.

Mục đích của hành động này hay hành động kia là ý nghĩa mục đích (tadattho); cách thứ tư được dùng trong chỉ định cách với ý nghĩa mục đích.

311. Sassāya catutthiyā.

311. Về ‘sa’ của cách thứ tư.

Akārantato catutthībhūtassa sassa āyo hoti vā.

Sau một danh từ tận cùng bằng 'a', vĩ ngữ 'sa' của cách thứ tư đôi khi được đổi thành 'āya'.

Vinayo saṃvaratthāya, saṃvaro avippaṭisāratthāya, avippaṭisāro pāmujjatthāya, pāmujjaṃ pītatthāya, pīti passaddhatthāya, passaddhi sukhatthāya, sukhaṃ samādhatthāya, samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya, vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya, vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya, atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ, alaṃ kukkuccāya, alaṃ sammohāya, pākāya vajati, yuddhāya gacchati, gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ.

Giới luật là để cho sự thu thúc, sự thu thúc là để cho sự không hối tiếc, sự không hối tiếc là để cho sự hân hoan, sự hân hoan là để cho sự hoan hỷ, sự hoan hỷ là để cho sự khinh an, sự khinh an là để cho sự an lạc, sự an lạc là để cho sự định tĩnh, sự định tĩnh là để cho như thật tri kiến, như thật tri kiến là để cho sự nhàm chán, sự nhàm chán là để cho sự ly tham, sự ly tham là để cho sự giải thoát, sự giải thoát là để cho giải thoát tri kiến, giải thoát tri kiến là để cho vô thủ trước bát-niết-bàn, vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư thiên và loài người, đủ cho sự hối tiếc, đủ cho sự si mê, đi để nấu, đi để chiến đấu, tôi đã vào làng để khất thực.

Tumatthopi [Pg.188] tadatthe saṅgayhati, alaṃ mitte sukhāpetuṃ, amittānaṃ dukhāya ca. Lokānukampāya buddho loke uppajjati, alaṃ phāsuvihārāya, abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

Ý nghĩa của 'tum' cũng được bao gồm trong ý nghĩa ấy, đủ để làm cho bạn bè được an lạc, và để cho kẻ thù bị đau khổ. Đức Phật xuất hiện ở đời vì lòng bi mẫn đối với thế gian, đủ cho sự an trú thoải mái, đưa đến thắng trí, giác ngộ, và niết-bàn.

Alamatthayoge –

Trong trường hợp của ý nghĩa 'đủ' –

Alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, alaṃ te hiraññasuvaṇṇena, kiṃ me ekena tiṇṇena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā.

Một lực sĩ là đủ cho một lực sĩ, một lực sĩ là xứng đáng với một lực sĩ, đủ cho ngươi việc sống ở đây rồi, đủ cho ngươi vàng bạc rồi, ta có ích gì với một cọng cỏ?, hỡi kẻ ngu si, ngươi có ích gì với bối tóc?, ngươi có ích gì với tấm da thú?

Maññanāpayoge anādare apāṇismimeva catutthī, kaṭṭhassa tuvaṃ maññe, kaliṅgarassa tuvaṃ maññe, jīvitaṃ tiṇāyapi na maññati.

Trong trường hợp của sự xem thường khi dùng động từ 'maññati', chỉ cách thứ tư được dùng cho vật vô tri, ta xem ngươi như khúc gỗ, ta xem ngươi như khúc củi, nó không xem mạng sống (đáng giá) bằng một cọng cỏ.

Anādareti kiṃ? Suvaṇṇaṃ taṃ maññe.

Tại sao nói 'trong sự xem thường'? Ta xem ngươi là vàng.

Apāṇisminti kiṃ? Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe.

Tại sao nói 'cho vật vô tri'? Ta xem ngươi là con lừa.

Gatyatthānaṃ nayanatthānañca dhātūnaṃ kammani catutthī, appo saggāya gacchati, yo maṃ dakāya neti, nirayāyupakaḍḍhati, mūlāya paṭikasseyya.

Cách thứ tư được dùng làm túc từ cho các động từ có nghĩa là 'đi' và 'dẫn đi', một số ít đi đến cõi trời, người dẫn tôi đến nước, nó kéo xuống địa ngục, nên kéo về gốc.

Āsīsanakriyāyoge –

Trong trường hợp của động từ chúc phúc –

Āyu bhavato hotu, bhaddaṃ te hotu, bhaddamatthu te, kusalaṃ te hotu, anāmayaṃ te hotu, sukhaṃ te hotu, atthaṃ te hotu, hitaṃ te hotu, kalyāṇaṃ te hotu, svāgataṃ te hotu, sotthi te hotu sotthi gabbhassa, maṅgalaṃ te hotu.

Mong ngài được trường thọ, mong bạn được tốt lành, mong bạn được tốt lành, mong bạn được thiện lành, mong bạn được không bệnh, mong bạn được an lạc, mong bạn được lợi ích, mong bạn được hạnh phúc, mong bạn được tốt đẹp, mong bạn được chào đón, mong bạn được an toàn, mong cho thai nhi được an toàn, mong bạn được may mắn.

Sammutiyoge [Pg.189] kammatthe [chaṭṭhī], itthannāmassa bhikkhuno rūpiyachaḍḍakassa sammuti, pattagāhāpakassa sammutiiccādi.

Trong trường hợp của sự chỉ định, [cách thứ sáu] được dùng với ý nghĩa túc từ, sự chỉ định một vị tỳ khưu tên là X làm người vứt bỏ tiền bạc, sự chỉ định làm người nhận bát, v.v.

Āvikaraṇādiyoge –

Trong trường hợp của sự biểu lộ, v.v. –

Tuyhañcassa āvi karomi, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati bhikkhūnaṃ āyogo, vaṭṭati bhikkhūnaṃ āyogo, patthodano dvinnaṃ tiṇṇaṃ nappahoti, ekassa pahoti, ekassa pariyatto, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tathāgatassa phāsu hoti, āvikatā hissa phāsu, lokassa attho, lokassa hitaṃ, maṇinā me attho, na mamattho buddhena, namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, vipassissa ca namatthu, namo karohi nāgassa, namo te purisājañña, namo te purisuttama. Sotthi pajānaṃ, suvatthi pajānaṃ iccādi.

Ta sẽ biểu lộ điều này cho ngươi, Đế Thích đã hiện ra cho ta thấy vị ấy, nên gửi cho vị ấy, ông đã gửi một sứ giả đến cho các tỳ khưu, ách mang là thích hợp cho các tỳ khưu, ách mang là được phép cho các tỳ khưu, cơm trong bát không đủ cho hai hoặc ba người, đủ cho một người, vừa đủ cho một người, ta sẽ đưa ra một ví dụ cho ngươi, ta chắp tay lạy ngươi, Như Lai được thoải mái, sự biểu lộ là thoải mái cho vị ấy, lợi ích cho thế gian, hạnh phúc cho thế gian, ta cần ngọc báu, ta không cần đến Đức Phật, kính lễ chư Phật, kính lễ cây bồ đề, và kính lễ Đức Phật Vipassī, hãy đảnh lễ vị rồng, kính lễ ngài, bậc nhân trung anh hùng, kính lễ ngài, bậc tối thượng nhân. An toàn cho chúng sanh, an lành cho chúng sanh, v.v.

Catutthīvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần về cách thứ tư đã kết thúc.

Pañcamīvibhattirāsi

Phần về cách thứ năm

Kasmiṃ atthe pañcamī?

Cách thứ năm có ý nghĩa gì?

312. Pañcamyāvadhismiṃ.

312. Cách thứ năm có ý nghĩa là giới hạn.

Avadhiyati vavatthiyati padattho etasmāti avadhi, tasmiṃ pañcamī hoti, avadhīti ca apādānaṃ vuccati.

Ý nghĩa của một từ được giới hạn hay phân định từ nó, nên nó được gọi là 'avadhi' (giới hạn); trong trường hợp đó, cách thứ năm được dùng. Và 'avadhi' được gọi là 'apādāna' (xuất xứ cách).

Apanetvā ito aññaṃ ādadāti gaṇhātīti apādānaṃ. Taṃ tividhaṃ niddiṭṭhavisayaṃ, uppāṭavisayaṃ, anumeyyavisayanti.

Apādāna là cái mà từ đó một cái khác được lấy đi, được nhận lấy. Nó có ba loại: đối tượng được chỉ định, đối tượng được suy ra, và đối tượng được suy luận.

Tattha [Pg.190] yasmiṃ apādānavisayabhūto kriyāviseso sarūpato niddiṭṭho hoti, taṃ niddiṭṭhavisayaṃ. Yathā? Gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā.

Trong đó, trường hợp mà hành động đặc biệt liên quan đến xuất xứ cách được chỉ định rõ ràng, đó là đối tượng được chỉ định. Ví dụ: Các vị ẩn sĩ rời khỏi làng, nhà vua đi ra khỏi thành phố.

Yasmiṃ pana so pāṭhasesaṃ katvā ajjhāharitabbo hoti, taṃ uppāṭavisayaṃ. Yathā? Valāhakā vijjotate vijju, agārasmā anagāriyaṃ pabbajitoti. Ettha hi ‘nikkhamitvā’ti padaṃ ajjhāharitabbaṃ.

Nhưng trường hợp mà nó phải được suy ra bằng cách bổ sung vào văn bản, đó là đối tượng được suy ra. Ví dụ: Tia chớp lóe lên từ đám mây, từ gia đình xuất gia vào đời không gia đình. Ở đây, từ 'nikkhamitvā' (sau khi đi ra) phải được bổ sung.

Yasmiṃ pana so niddiṭṭho ca na hoti, ajjhāharituñca na sakkā, atha kho atthato anumānavasena so viññeyyo hoti, taṃ anumeyyavisayaṃ. Yathā? Māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā, sīlameva sutā seyyo, mayā bhiyyo na vijjati, aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa iccādi. Kriyaṃ vinā kārakaṃ nāma na sijjhatītikatvā ukkaṃsanakriyā ettha anumetabbā hoti. Evaṃ kriyāpadarahitesu dūrayogādīsupi avinābhāvikriyānumānaṃ veditabbaṃ.

Nhưng trường hợp mà nó không được chỉ định và cũng không thể được suy ra, mà phải được hiểu theo nghĩa thông qua suy luận, đó là đối tượng được suy luận. Ví dụ: Người Mathurā đẹp hơn người Pāṭaliputta, giới đức tốt hơn văn tuệ, không có ai hơn ta, ta là bậc tối thượng trong thế gian, ta là bậc tối trưởng trong thế gian, ta là bậc tối thắng trong thế gian, v.v. Vì một vai trò ngữ pháp không thể thành tựu nếu không có một hành động, nên ở đây một hành động so sánh hơn phải được suy luận. Tương tự, trong các trường hợp thiếu động từ như sự kết hợp với 'xa', v.v., sự suy luận về một hành động không thể tách rời cần được hiểu.

Puna calā’calavasena duvidhaṃ.

Lại nữa, nó có hai loại: chuyển động và bất động.

Calaṃ yathā? Puriso dhāvatā assā patati, dve meṇḍā yujjhitvā aññamaññato apasakkanti. Ettha ca yadi calaṃ siyā, kathaṃ avadhi nāma bhaveyya. Accutilakkhaṇo hi avadhīti? Vuccate-dve meṇḍā sakasakakriyāya calanti, itarītarakriyāya avadhī hontīti natthi ettha avadhilakkhaṇavirodhoti.

Loại chuyển động, ví dụ: Người đàn ông ngã khỏi con ngựa đang chạy, hai con cừu sau khi húc nhau liền lùi ra xa nhau. Ở đây, nếu nó là chuyển động, làm sao có thể có một giới hạn? Vì giới hạn có đặc tính là không di chuyển? Được nói rằng: hai con cừu chuyển động theo hành động của riêng chúng, nhưng chúng là giới hạn đối với hành động của con kia, do đó không có sự mâu thuẫn với đặc tính của giới hạn ở đây.

Acalaṃ yathā? Gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā.

Loại bất động, ví dụ: Các vị ẩn sĩ rời khỏi làng, nhà vua đi ra khỏi thành phố.

Puna kāyasaṃsaggapubbakaṃ, cittasaṃsaggapubbakanti duvidhaṃ hoti, gāmā apenti munayo, corā bhayaṃ jāyate. Ettha ca ‘‘kiṃva [Pg.191] dūro ito gāmo, ito sā dakkhiṇā disā. Ito ekanavutikappe’’ti ādīsu vadantassa cittasaṃsaggapubbakampi veditabbaṃ. ‘‘Na mātā puttato bhāyati, na ca putto mātito bhāyati, bhayā bhīto na bhāsasī’’ti pāḷi. Atthi te ito bhayaṃ, natthi te ito bhayaṃ, yato khemaṃ tato bhayaṃ, corā bhāyati, corā bhīto. Chaṭṭhī ca, corassa bhāyati, corassa bhīto. Dutiyā ca, ‘‘kathaṃ paralokaṃ na bhāyeyya, evaṃ paralokaṃ na bhāyeyya, bhāyasi maṃ samaṇa, nāhaṃ taṃ bhāyāmi, bhāyitabbaṃ na bhāyati, nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ, na maṃ migā uttasantī’’ti pāḷipadāni dissanti. Tattha ‘‘bhogina’nti nāgaṃ, corā tasati uttasati corassa vā, sabbe tasanti daṇḍassa, pāpato ottappati jigucchati harāyati pāpena vā.

Lại nữa, (sự ra đi) có hai loại: loại có sự tiếp xúc thân thể trước đó, và loại có sự tiếp xúc tâm ý trước đó. (Ví dụ:) gāmā apenti munayo (các bậc ẩn sĩ rời khỏi làng), corā bhayaṃ jāyate (sự sợ hãi sanh khởi từ kẻ trộm). Ở đây, cũng nên hiểu rằng (sự ra đi) có sự tiếp xúc tâm ý trước đó đối với người nói trong các câu như: “kiṃva dūro ito gāmo” (ngôi làng cách đây bao xa?), “ito sā dakkhiṇā disā” (phương nam ở hướng này), “ito ekanavutikappe” (cách đây chín mươi mốt kiếp). Thánh điển Pāli có câu: “Na mātā puttato bhāyati, na ca putto mātito bhāyati, bhayā bhīto na bhāsasī” (Mẹ không sợ con, con cũng không sợ mẹ, vì sợ hãi nên ngươi không nói). (Ví dụ:) Atthi te ito bhayaṃ (ngươi có sợ hãi từ việc này), natthi te ito bhayaṃ (ngươi không có sợ hãi từ việc này), yato khemaṃ tato bhayaṃ (nơi nào an ổn, nơi đó có sợ hãi), corā bhāyati (sợ kẻ trộm), corā bhīto (bị kẻ trộm làm cho sợ). Và (dùng) cách thứ sáu: corassa bhāyati (sợ kẻ trộm), corassa bhīto (bị kẻ trộm làm cho sợ). Và (dùng) cách thứ hai: các đoạn Pāli được thấy như: “kathaṃ paralokaṃ na bhāyeyya” (làm sao lại không sợ thế giới bên kia), “evaṃ paralokaṃ na bhāyeyya” (như vậy sẽ không sợ thế giới bên kia), “bhāyasi maṃ samaṇa” (này sa-môn, ông sợ tôi sao?), “nāhaṃ taṃ bhāyāmi” (tôi không sợ ông), “bhāyitabbaṃ na bhāyati” (không sợ điều đáng sợ), “nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ” (tôi không sợ loài rắn), “na maṃ migā uttasantī” (các loài thú không làm tôi kinh hãi). Trong đó, “bhoginaṃ” có nghĩa là con rắn (nāgaṃ). Corā tasati uttasati (kinh hãi, khiếp sợ kẻ trộm) hoặc corassa (của kẻ trộm). Sabbe tasanti daṇḍassa (mọi chúng sanh đều kinh sợ hình phạt). Pāpato ottappati jigucchati harāyati (ghê tởm, ghê sợ, xấu hổ về điều ác) hoặc pāpena (bởi điều ác).

Yato kiñci sippaṃ vā vijjaṃ vā dhammaṃ vā gaṇhāti, tasmiṃ akkhātari pañcamī, upajjhāyā adhīte, upajjhāyā sippaṃ gaṇhāti, dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto. Caturāsītisahassāni, yeme dhammā pavattino.

Khi tiếp nhận bất cứ nghề nghiệp, kiến thức, hay giáo pháp nào từ ai, thì cách thứ năm được dùng cho người chỉ dạy đó. (Ví dụ:) upajjhāyā adhīte (học từ thầy tế độ), upajjhāyā sippaṃ gaṇhāti (tiếp nhận nghề nghiệp từ thầy tế độ), dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto. Caturāsītisahassāni, yeme dhammā pavattino (tám mươi hai ngàn (pháp) tôi đã tiếp nhận từ đức Phật, hai ngàn từ chư vị tỳ-khưu. Tám mươi bốn ngàn pháp môn này của tôi đang được lưu truyền).

Yato suṇāti, tasmiṃ pañcamī, chaṭṭhī ca, ito sutvā, imassa sutvā vā, yamhā dhammaṃ vijāneyya, sammāsambuddhadesitaṃ.

Khi nghe từ ai, thì cách thứ năm và cách thứ sáu được dùng cho người đó. (Ví dụ:) ito sutvā (sau khi nghe từ người này), hoặc imassa sutvā (sau khi nghe của người này). Yamhā dhammaṃ vijāneyya, sammāsambuddhadesitaṃ (nên biết giáo pháp được thuyết bởi bậc Chánh Đẳng Giác từ vị nào).

Yato labhati, tasmiṃ pañcamī, saṅghato labhati, gaṇato labhati.

Khi nhận được từ đâu, thì cách thứ năm được dùng cho nơi đó. (Ví dụ:) saṅghato labhati (nhận được từ Tăng đoàn), gaṇato labhati (nhận được từ giáo đoàn).

Yato parājayati, yato pabhavati, yato jāyati, tasmiṃ pañcamī, buddhasmā parājayanti aññatitthiyā, pāḷiyaṃ pana parājiyoge apādānaṃ pāṭhasesavasena labbhati, tasmiṃ kho [Pg.192] pana saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājiniṃsu. Ettha devehi parājiniṃsūti pāṭhaseso. ‘‘Mayaṃ jitāmhā ambakāya. Himavantā pabhavanti pañca mahānadiyo, ayaṃ bhāgīrathī gaṅgā, himavantā pabhāvitā’’ti pāḷi, corā bhayaṃ jāyate, kāmato jāyate bhayaṃ, jātaṃ saraṇato bhayaṃ, yaṃkiñci bhayaṃ vā veraṃ vā upaddavo vā upasaggo vā jāyati, sabbaṃ taṃ bālato jāyati, no paṇḍitato, kāmato jāyatī soko, ubhato sujāto putto, urasmā jāto, ure jāto vā, cīvaraṃ uppajjeyya saṅghato vā gaṇato vā ñātimittato vā.

Khi bị ai đánh bại, khi phát sanh từ đâu, khi được sanh ra từ đâu, thì cách thứ năm được dùng cho đối tượng đó. (Ví dụ:) buddhasmā parājayanti aññatitthiyā (các ngoại đạo bị đức Phật đánh bại). Tuy nhiên, trong Thánh điển Pāli, xuất xứ cách được tìm thấy trong sự liên kết với (động từ) parāji là do phần văn bản bị thiếu sót. (Ví dụ:) tasmiṃ kho pana saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājiniṃsu (trong trận chiến ấy, chư thiên đã chiến thắng, các a-tu-la đã bị đánh bại). Ở đây, phần văn bản bị thiếu sót là devehi parājiniṃsū (bị chư thiên đánh bại). “Mayaṃ jitāmhā ambakāya” (chúng ta đã bị Ambaka đánh bại). Thánh điển Pāli có câu: “Himavantā pabhavanti pañca mahānadiyo, ayaṃ bhāgīrathī gaṅgā, himavantā pabhāvitā” (năm con sông lớn bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn, sông Hằng Bhagirathi này cũng bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn). Corā bhayaṃ jāyate (sự sợ hãi sanh khởi từ kẻ trộm), kāmato jāyate bhayaṃ (sự sợ hãi sanh khởi từ dục vọng), jātaṃ saraṇato bhayaṃ (sự sợ hãi đã sanh khởi từ nơi nương tựa). Bất cứ sự sợ hãi, oán thù, tai họa, hay phiền não nào sanh khởi, tất cả chúng đều sanh khởi từ kẻ ngu, không phải từ người trí. Kāmato jāyatī soko (sầu muộn sanh khởi từ dục vọng). Ubhato sujāto putto (người con được sanh ra tốt đẹp từ cả hai bên). Urasmā jāto (sanh ra từ ngực), hoặc ure jāto (sanh ra trong ngực). Cīvaraṃ uppajjeyya saṅghato vā gaṇato vā ñātimittato vā (y có thể phát sanh từ Tăng đoàn, hoặc từ giáo đoàn, hoặc từ quyến thuộc và bạn bè).

Aññatthānaṃ yoge pañcamī, tato aññaṃ, tato paraṃ, tato aparena samayena.

Cách thứ năm được dùng khi kết hợp với các từ có nghĩa là "khác". (Ví dụ:) tato aññaṃ (khác với điều đó), tato paraṃ (sau đó), tato aparena samayena (vào một thời điểm sau đó).

Upasaggānaṃ yoge pana –

Còn trong sự kết hợp với các tiếp đầu ngữ –

313. Apaparīhi vajjane.

313. Với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ.

Vajjane pavattehi apa, parīhi yoge pañcamī hoti.

Khi kết hợp với apa và pari được dùng trong ý nghĩa loại trừ, thì cách thứ năm được sử dụng.

Apapabbatā vassati devo, paripabbatā vassati devo, apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, pabbataṃ sālaṃ vajjetvāti attho. Kaccāyane pana ‘‘uparipabbatā devo vassatī’’ti pāṭho, paripabbatāti yutto. Upariyoge pana sattamīyeva dissati – ‘‘tasmiṃ uparipabbate, uparipāsāde, uparivehāse, uparivehāsakuṭiyā’’ti, tattha pabbatassa upari uparipabbatanti attho.

(Ví dụ:) Apapabbatā vassati devo, paripabbatā vassati devo (trời mưa ngoại trừ trên núi), apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā (các thương nhân đến ngoại trừ tại ngôi nhà). Ý nghĩa là "sau khi đã loại trừ ngọn núi, ngôi nhà". Tuy nhiên, trong (ngữ pháp) Kaccāyana, có câu “uparipabbatā devo vassatī”, (nhưng) paripabbatā mới là hợp lý. Hơn nữa, trong sự kết hợp với upari, chỉ thấy cách thứ bảy được dùng – (ví dụ:) “tasmiṃ uparipabbate” (trên ngọn núi ấy), “uparipāsāde” (trên lầu đài), “uparivehāse” (trên không trung), “uparivehāsakuṭiyā” (trong căn cốc trên không trung). Ở đó, uparipabbataṃ có nghĩa là pabbatassa upari (trên ngọn núi).

314. Paṭinidhipaṭidānesu patinā.

314. Với pati trong ý nghĩa thay thế và trao đổi.

Paṭinidhi [Pg.193] nāma paṭibimbaṭṭhapanaṃ, paṭidānaṃ nāma paṭibhaṇḍadānaṃ tesu pavattena patinā yoge pañcamī hoti.

Paṭinidhi có nghĩa là sự đặt người đại diện, paṭidānaṃ có nghĩa là sự cho đi vật trao đổi. Khi kết hợp với pati được dùng trong những ý nghĩa này, thì cách thứ năm được sử dụng.

Buddhasmā pati sāriputto dhammaṃ deseti, telasmā pati ghataṃ deti.

(Ví dụ:) Buddhasmā pati sāriputto dhammaṃ deseti (ngài Sāriputta thuyết pháp thay cho đức Phật), telasmā pati ghataṃ deti (người ấy cho bơ sữa để đổi lấy dầu).

315. Rite dutiyā ca.

315. Với rite, và cả cách thứ hai.

Ritesaddena yoge pañcamī hoti dutiyā ca.

Khi kết hợp với từ rite, cách thứ năm và cả cách thứ hai được sử dụng.

Rite saddhammā, rite saddhammaṃ.

(Ví dụ:) Rite saddhammā, rite saddhammaṃ (ngoại trừ Chánh pháp).

316. Vināññatrehi tatiyā ca.

316. Với vinā và aññatra, và cả cách thứ ba.

Vajjane pavattehi vinā, aññatrasaddehi yoge pañcamī, dutiyā, tatiyā ca honti.

Khi kết hợp với các từ vinā và aññatra được dùng trong ý nghĩa loại trừ, thì cách thứ năm, cách thứ hai, và cả cách thứ ba được sử dụng.

Vinā saddhammā, vinā saddhammaṃ, vinā saddhammena, aññatra saddhammā, aññatra saddhammaṃ, aññatra saddhammena.

(Ví dụ:) Vinā saddhammā, vinā saddhammaṃ, vinā saddhammena (không có Chánh pháp), aññatra saddhammā, aññatra saddhammaṃ, aññatra saddhammena (ngoại trừ Chánh pháp).

317. Puthunānāhi ca.

317. Và với puthu và nānā.

Vajjane pavattehi puthu, nānāsaddehi ca yoge pañcamī, tatiyā ca honti.

Khi kết hợp với các từ puthu và nānā được dùng trong ý nghĩa loại trừ, thì cách thứ năm và cả cách thứ ba được sử dụng.

Puthageva janasmā, puthageva janena, nānā saddhammā, nānā saddhammena, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo. ‘‘Te bhikkhū nānākulā pabbajitā’’ti ettha pana nānāppakārattho nānāsaddo, na vajjanattho, ettha ca vajjanattho nāma viyogattho asammissattho.

(Ví dụ:) Puthageva janasmā, puthageva janena (riêng biệt với dân chúng), nānā saddhammā, nānā saddhammena (khác với Chánh pháp), piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo (sự khác biệt, sự chia lìa với những gì khả ái, khả ý). Tuy nhiên, trong câu “Te bhikkhū nānākulā pabbajitā” (các vị tỳ-khưu ấy xuất gia từ nhiều dòng họ khác nhau), từ nānā có nghĩa là nhiều loại, không có nghĩa là loại trừ. Và ở đây, ý nghĩa loại trừ có nghĩa là sự chia lìa, sự không hòa lẫn.

Mariyādā’bhividhīsu [Pg.194] pavattehi āsadda, yāvasaddehi yogepi pañcamī, dutiyā ca.

Khi kết hợp với các từ ā và yāva được dùng trong ý nghĩa giới hạn (mariyādā) và bao hàm (abhividhi), thì cách thứ năm và cả cách thứ hai cũng được sử dụng.

Tattha yassa avadhino sambandhinī kriyā, taṃ bahikatvā pavattati, so mariyādo. Yathā? Āpabbatā khettaṃ tiṭṭhati āpabbataṃ vā, yāvapabbatā khettaṃ tiṭṭhati yāvapabbataṃ vā.

Trong đó, khi hành động liên quan đến một giới hạn nào đó diễn ra bằng cách loại trừ giới hạn ấy, đó là mariyādā (giới hạn). Ví dụ: Āpabbatā khettaṃ tiṭṭhati hoặc āpabbataṃ (cánh đồng kéo dài đến ngọn núi), yāvapabbatā khettaṃ tiṭṭhati hoặc yāvapabbataṃ (cánh đồng kéo dài cho đến ngọn núi).

Yassa sambandhinī kriyā, taṃ antokatvā byāpetvā pavattati, so abhividhi. Yathā? Ābhavaggā bhagavato kittisaddo abbhuggato ābhavaggaṃ vā, bhavato ābhavaggaṃ dhammato āgotrabhuṃ savantīti āsavā, yāvabhavaggā yāvabhavaggaṃ vā, tāvadeva yāvabrahmalokā saddo abbhuggato.

Khi hành động liên quan (đến một giới hạn nào đó) diễn ra bằng cách bao gồm và lan khắp giới hạn ấy, đó là abhividhi (bao hàm). Ví dụ: Ābhavaggā bhagavato kittisaddo abbhuggato hoặc ābhavaggaṃ (tiếng tăm của đức Thế Tôn vang xa cho đến cõi hữu đảnh). Bhavato ābhavaggaṃ dhammato āgotrabhuṃ savantīti āsavā (chúng được gọi là lậu hoặc (āsavā) vì chúng tuôn chảy từ cõi hữu cho đến cõi hữu đảnh, từ các pháp cho đến tâm chuyển tộc). Yāvabhavaggā hoặc yāvabhavaggaṃ (cho đến cõi hữu đảnh), tāvadeva yāvabrahmalokā saddo abbhuggato (âm thanh vang xa cho đến cõi Phạm thiên).

Ārabbhe, sahatthe ca pañcamī, yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto, yato paṭṭhāyāti attho. Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ. Yato paṭṭhāya, yato pabhuti.

Cách thứ năm cũng được dùng trong ý nghĩa bắt đầu và ý nghĩa "cùng với". (Ví dụ:) yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto (này chị, kể từ khi tôi được sanh ra với dòng dõi thánh thiện), ý nghĩa là yato paṭṭhāya (kể từ khi). Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ (kể từ khi tôi nhớ được chính mình, kể từ khi tôi đạt được sự hiểu biết). Yato paṭṭhāya (kể từ khi), yato pabhuti (kể từ khi).

Sahatthe –

Trong ý nghĩa "cùng với" –

Saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā, saha parinibbānā, saha dassanuppādā.

(Ví dụ:) Saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā (cùng với sự chứng đắc nhất thiết chủng trí), saha parinibbānā (cùng với sự nhập vô dư y Niết-bàn), saha dassanuppādā (cùng với sự phát sanh của cái thấy).

‘‘Uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatāna’’nti, ettha bhāvalakkhaṇe pañcamī.

Trong câu: “Dù các đức Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện”, ở đây biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng với ý nghĩa chỉ trạng thái (bhāvalakkhaṇa).

‘‘Sahatthā dānaṃ deti, sahatthā paṭiggaṇhātī’’ti ettha karaṇe.

Trong câu: “Tự tay cho vật thí, tự tay nhận lấy”, ở đây (biến cách thứ năm) được dùng với ý nghĩa công cụ (karaṇa).

‘‘Ajjatagge pāṇupetaṃ, tadagge kho vāseṭṭha’’iccādīsu, ārabbhe sattamī.

Trong các câu như: “Kể từ hôm nay cho đến trọn đời”, “Này Vāseṭṭha, kể từ ngày ấy”, biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng với ý nghĩa khởi điểm (ārabbha).

‘‘Yatvādhikaraṇaṃ [Pg.195], yatonidānaṃ, tatonidānaṃ’’ iccādīsu vākye icchite sati hetvatthe pañcamī, samāse icchite sati atthamatte pañcamī.

Trong các câu như: “Do nhân duyên nào”, “do nguyên nhân nào”, “do nguyên nhân ấy”, khi muốn dùng trong một câu, biến cách thứ năm (pañcamī) có ý nghĩa chỉ nguyên nhân (hetu); khi muốn dùng trong một hợp thể từ (samāsa), biến cách thứ năm (pañcamī) chỉ có ý nghĩa đơn thuần của từ.

Dvinnaṃ kārakānaṃ kriyānañca majjhe pavattakāladdhānavācīhi pañcamī, luddako pakkhasmā migaṃ vijjhati, kosā kuñjaraṃ vijjhati. Ettha ca luddako sakiṃ migaṃ vijjhitvā pakkhabbhantaramhi na vijjhi, pakkhe paripuṇṇe puna vijjhati, pakkhasaddo dvinnaṃ vijjhanavārānaṃ majjhe kālavācī hoti, dvepi vijjhanakriyā kārakehi saheva sijjhantīti kārakānañca majjheti vuccati. Vuttiyaṃ pana ‘‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvihā bhuñjissati, atraṭṭho’yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’’ti evaṃ sattamīvasena paripuṇṇavākyampi vuttaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘anāpatti chabbassā karoti, atirekachabbassā karotī’’ti, ‘‘chabbassānī’’tipi pāṭho.

Biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng với các từ chỉ thời gian và khoảng cách diễn ra giữa hai tác nhân (kāraka) và hai hành động (kriyā). Ví dụ: “Người thợ săn bắn con nai sau một nửa tháng (pakkhasmā)”, “bắn con voi từ khoảng cách một kosa (kosā)”. Và ở đây, người thợ săn sau khi bắn con nai một lần, đã không bắn trong khoảng nửa tháng, khi đủ nửa tháng mới bắn lại. Từ “pakkha” (nửa tháng) chỉ thời gian ở giữa hai lần bắn. Vì cả hai hành động bắn đều được thực hiện bởi cùng một tác nhân, nên được nói là “ở giữa các tác nhân”. Tuy nhiên, trong sách Vutti, câu hoàn chỉnh cũng được nói theo cách dùng biến cách thứ bảy như sau: “Devadatta sau khi ăn hôm nay, sẽ ăn sau hai ngày (dvihe/dvihā)”, “người bắn cung này đứng ở khoảng cách một kosa (kose) bắn mục tiêu, bắn mục tiêu từ một kosa (kosā)”. Trong kinh Pāli: “không phạm tội trong sáu năm (chabbassā)”, “làm hơn sáu năm (atirekachabbassā)”, cũng có cách đọc là “chabbassāni”.

Rakkhanatthānaṃ yoge –

Khi kết hợp với các từ có nghĩa bảo vệ –

Yañca vatthuṃ guttaṃ icchiyate, yato ca guttaṃ icchiyate, tattha pañcamī, yavehi gāvo rakkhati vāreti, taṇḍulā kāke rakkhati vāreti, taṃ maṃ puññā nivāresi, pāpā cittaṃ nivāraye, na naṃ jāti nivāreti, duggatyā garahāya vā. Rājato vā corato vā ārakkhaṃ gaṇhantu.

Biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng cho đối tượng mà từ đó sự bảo vệ được mong muốn. Ví dụ: “ngăn bò khỏi lúa mạch (yavehi)”, “ngăn quạ khỏi gạo (taṇḍulā)”, “ngài đã ngăn tôi khỏi phước báu (puññā)”, “hãy ngăn tâm khỏi điều ác (pāpā)”, “dòng dõi không ngăn được người ấy khỏi ác thú (duggatyā) hay sự chỉ trích (garahāya)”, “họ hãy nhận sự bảo vệ từ vua (rājato) hoặc từ trộm cướp (corato)”.

Antaradhānatthayoge –

Khi kết hợp với các từ có nghĩa biến mất/che giấu –

Yassa adassanaṃ icchiyati, tasmiṃ pañcamī, upajjhāyā antaradhāyati sisso, nilīyatīti attho. Pāḷiyaṃ pana yassa adassanaṃ icchiyati, tasmiṃ chaṭṭhī eva- ‘‘antaradhāyissāmi samaṇassa [Pg.196] gotamassa, antaradhāyissāmi samaṇassa gotamassā’’ti. ‘‘Na sakkhi me antaradhāyitu’’nti pāḷi, ‘antaradhāyissāmī’ti antarite acakkhuvisaye ṭhāne attānaṃ ṭhapessāmītyattho, nilīyissāmīti vuttaṃ hoti.

Biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng cho người mà mình muốn tránh không cho thấy. Ví dụ: “người đệ tử ẩn mình khỏi thầy tế độ (upajjhāyā)”, nghĩa là “trốn đi”. Tuy nhiên, trong kinh Pāli, đối với người mà mình muốn tránh không cho thấy, chỉ dùng biến cách thứ sáu (chaṭṭhī). Ví dụ: “tôi sẽ biến mất khỏi sa-môn Gotama (samaṇassa gotamassa)”, “tôi sẽ biến mất khỏi sa-môn Gotama”. Kinh Pāli có câu: “không thể biến mất khỏi ta (me)”. ‘Antaradhāyissāmi’ có nghĩa là “tôi sẽ đặt mình vào một nơi bị che khuất, ngoài tầm mắt”, tức là “tôi sẽ ẩn mình đi”.

Yasmiṃ ṭhāne antaradhāyati, tasmiṃ sattamī eva dissati, atikhippaṃ loke cakkhu antaradhāyissati, jetavane antaradhāyitvā, brahmaloke antaradhāyitvā, maddakucchismiṃ antaradhāyitvā, tatthevantaradhāyī iccādi. ‘‘Bhagavato purato antaradhāyitvā’’ti etthapi tosaddo sattamyatthe eva. ‘‘Sakko nimissa rañño sammukhe antarahito’’ti pāḷi. ‘Dhajatavane antaradhāyitvā’ti jetavane aññesaṃ adassanaṃ katvā, aññesaṃ acakkhuvisayaṃ katvāti attho. ‘‘Andhakāro antaradhāyati, āloko antaradhāyati, saddhammo antaradhāyati, sāsanaṃ antaradhāyati’’ iccādīsu pana chaṭṭhī, sattamiyo yathāsambhavaṃ veditabbā.

Đối với nơi chốn mà sự biến mất xảy ra, chỉ thấy dùng biến cách thứ bảy (sattamī). Ví dụ: “con mắt sẽ biến mất rất nhanh trong thế gian (loke)”, “sau khi biến mất tại tu viện Jetavana (jetavane)”, “sau khi biến mất tại cõi Phạm thiên (brahmaloke)”, “sau khi biến mất tại Maddakucchi (maddakucchismiṃ)”, “đã biến mất ngay tại đó (tattheva)”, v.v. Ngay cả trong câu “sau khi biến mất trước mặt Đức Thế Tôn (purato)”, hậu tố “-to” cũng có nghĩa của biến cách thứ bảy. Kinh Pāli có câu: “Vua Sakka đã biến mất trước mặt vua Nimi (sammukhe)”. ‘Sau khi biến mất tại tu viện Jetavana’ có nghĩa là làm cho người khác không thấy được tại tu viện Jetavana, làm cho mình ra khỏi tầm mắt của người khác. Tuy nhiên, trong các câu như “bóng tối biến mất”, “ánh sáng biến mất”, “diệu pháp biến mất”, “giáo pháp biến mất”, cần hiểu rằng biến cách thứ sáu và thứ bảy được dùng tùy theo trường hợp.

Dūratthayoge –

Khi kết hợp với các từ có nghĩa là “xa” –

Kiṃva dūro ito gāmo, kacci ārā pamādamhā, atho ārā pamādamhā, gāmato avidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā, kilesehi ārakāti arahaṃ, ārā so āsavakkhayā. Dutiyā ca tatiyā ca chaṭṭhī ca, ārakā imaṃ dhammavinayaṃ iminā dhammavinayena vā, ārakā mandabuddhīnaṃ.

“Ngôi làng cách đây (ito) bao xa?”, “có xa lìa sự dễ duôi (pamādamhā) không?”, “và xa lìa sự dễ duôi (pamādamhā)”, “không xa làng (gāmato)”, “những kẻ ngu si ấy xa rời giáo pháp này (imasmā dhammavinayā)”, “Đức Thế Tôn xa rời họ (tehi)”, “bậc A-la-hán là người xa rời phiền não (kilesehi)”, “vị ấy xa rời sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhayā)”. Cũng dùng biến cách thứ hai, thứ ba và thứ sáu: “xa rời giáo pháp này (imaṃ dhammavinayaṃ)”, hoặc “với giáo pháp này (iminā dhammavinayena)”, “xa rời những người trí tuệ thấp kém (mandabuddhīnaṃ)”.

Dūratthe –

Với ý nghĩa “xa” –

Dūratova namassanti, addasā kho bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ, kinnu tiṭṭhatha ārakā, tasmā tiṭṭhāma ārakā. Dutiyā ca tatiyā ca, dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena āgato[Pg.197], dūrā gāmā āgato iccevattho, dūraṃ gāmena vā.

“Họ đảnh lễ từ xa (dūrato)”, “đã thấy Đức Thế Tôn từ xa (dūrato) đi đến”, “tại sao các ngươi đứng xa (ārakā)?”, “vì thế chúng tôi đứng xa (ārakā)”. Cũng dùng biến cách thứ hai và thứ ba: “đã đến làng xa (dūraṃ gāmaṃ)”, “đã đến bằng đường qua làng xa (dūrena gāmena)”, đều có nghĩa là “đã đến từ làng xa (dūrā gāmā)”; hoặc “xa làng (dūraṃ gāmena)”.

Antikatthayoge –

Khi kết hợp với các từ có nghĩa là “gần” –

Antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Dutiyā ca tatiyā ca chaṭṭhī ca, antikaṃ gāmaṃ, antikaṃ gāmena, antikaṃ gāmassa.

“Gần làng (gāmā)”, “kề làng (gāmā)”, “cận làng (gāmā)”. Cũng dùng biến cách thứ hai, thứ ba và thứ sáu: “gần làng (antikaṃ gāmaṃ)”, “gần làng (antikaṃ gāmena)”, “gần làng (antikaṃ gāmassa)”.

Kāladdhānaṃ parimāṇavacane –

Khi nói về sự đo lường thời gian và khoảng cách –

Ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojane sāvatthi, ito ekanavutikappe, ito ekatiṃse kappe, ito sattame divase, ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena parinibbāyissāmi iccādi.

“Từ đây, thành Saṅkassa cách thành Mathurā bốn do-tuần (yojana)”, “từ thành Rājagaha, thành Sāvatthi cách bốn mươi lăm do-tuần”, “cách đây chín mươi mốt kiếp (kappa)”, “cách đây ba mươi mốt kiếp”, “cách đây ngày thứ bảy”, “sau ba tháng nữa kể từ nay, ta sẽ nhập Niết-bàn”, v.v.

Pamāṇatthe –

Với ý nghĩa đo lường/kích thước –

Āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso parikkhepena vā, dīghaso navavidatthiyo, yojanaṃ āyāmena yojanaṃ vitthārena yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi iccādi.

“Dài (āyāmato) và rộng (vitthārato) một do-tuần”, “vùng trung tâm (majjhimadesa) có chu vi (parikkhepato) chín trăm do-tuần”, hoặc “bằng chu vi (parikkhepena)”, “dài (dīghaso) chín gang tay”, “một đống hạt cải dài một do-tuần (āyāmena), rộng một do-tuần (vitthārena), cao một do-tuần (ubbedhena)”, v.v.

Tvālopepi pañcamī. Ettha ca tvālopo nāma paripuṇṇavākye laddhabbassa tvāntapadassa aparipuṇṇavākye natthi bhāvo, yañca padaṃ tvāntapade sati kammaṃ vā hoti adhikaraṇaṃ vā. Taṃ tvāntapade asati padantare avadhi hoti, tasmiṃ pañcamī, pāsādā vā pāsādaṃ saṅkameyya, hatthikkhandhā vā hatthikkhandhaṃ saṅkameyya iccādi. Ettha ca paṭhamaṃ ekaṃ pāsādaṃ abhirūhitvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti vā paṭhamaṃ ekasmiṃ pāsāde nisīditvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti vā evaṃ paripuṇṇavākyaṃ veditabbaṃ. ‘‘Andhakārā vā andhakāraṃ gaccheyya, tamā vā [Pg.198] tamaṃ gaccheyyā’’ti pāḷi. Tathā raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarati, gāmā gāmaṃ vicarati, vanā vanaṃ vicarati, vihārato vihāraṃ gacchati, pariveṇato pariveṇaṃ gacchati, bhavato bhavaṃ gacchati, kulato kulaṃ gacchati iccādi. Tathā vinayā vinayaṃ pucchati, abhidhammā abhidhammaṃ pucchati, vinayā vinayaṃ katheti, abhidhammā abhidhammaṃ katheti. Etthapi paṭhamaṃ ekaṃ vinayavacanaṃ pucchitvā vā ekasmiṃ vinayavacane ṭhatvā vā puna aññaṃ vinayavacanaṃ pucchatīti paripuṇṇavākyaṃ veditabbaṃ. Vuttiyaṃ pana ‘‘pāsādaṃ āruyha pekkhati, pāsādā pekkhati, āsane pavisitvā pekkhati, āsanā pekkhatī’’ti vuttaṃ.

Ngũ cách cũng được dùng trong trường hợp tỉnh lược tvā. Và ở đây, sự tỉnh lược tvā có nghĩa là: trong một câu không đầy đủ, không có sự hiện hữu của một từ có đuôi tvā mà đáng lẽ phải có trong một câu đầy đủ. Và từ nào, khi có từ đuôi tvā, là đối cách hoặc vị trí cách, thì từ đó, khi không có từ đuôi tvā, trở thành điểm xuất phát trong một từ khác; trong trường hợp đó dùng ngũ cách. Ví dụ: pāsādā vā pāsādaṃ saṅkameyya (từ lầu này sang lầu khác), hatthikkhandhā vā hatthikkhandhaṃ saṅkameyya (từ lưng voi này sang lưng voi khác), v.v... Và ở đây, câu đầy đủ nên được hiểu là: paṭhamaṃ ekaṃ pāsādaṃ abhirūhitvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti (trước tiên leo lên một lầu rồi lại sang một lầu khác) hoặc paṭhamaṃ ekasmiṃ pāsāde nisīditvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti (trước tiên ngồi trên một lầu rồi lại sang một lầu khác). Trong Pāḷi có câu: “Andhakārā vā andhakāraṃ gaccheyya, tamā vā tamaṃ gaccheyyā” (từ bóng tối đi vào bóng tối). Tương tự: raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarati (đi từ nước này sang nước khác), gāmā gāmaṃ vicarati (đi từ làng này sang làng khác), vanā vanaṃ vicarati (đi từ rừng này sang rừng khác), vihārato vihāraṃ gacchati (đi từ tu viện này đến tu viện khác), pariveṇato pariveṇaṃ gacchati (đi từ học viện này đến học viện khác), bhavato bhavaṃ gacchati (đi từ cõi này đến cõi khác), kulato kulaṃ gacchati (đi từ gia đình này đến gia đình khác), v.v... Tương tự: vinayā vinayaṃ pucchati (hỏi về luật từ luật), abhidhammā abhidhammaṃ pucchati (hỏi về vi diệu pháp từ vi diệu pháp), vinayā vinayaṃ katheti (nói về luật từ luật), abhidhammā abhidhammaṃ katheti (nói về vi diệu pháp từ vi diệu pháp). Ở đây cũng vậy, câu đầy đủ nên được hiểu là: paṭhamaṃ ekaṃ vinayavacanaṃ pucchitvā vā ekasmiṃ vinayavacane ṭhatvā vā puna aññaṃ vinayavacanaṃ pucchatīti (trước tiên hỏi một lời dạy về luật hoặc đứng trên một lời dạy về luật rồi lại hỏi một lời dạy về luật khác). Còn trong Vutti thì nói rằng: “pāsādaṃ āruyha pekkhati, pāsādā pekkhati, āsane pavisitvā pekkhati, āsanā pekkhatī” (leo lên lầu rồi nhìn, nhìn từ lầu; vào chỗ ngồi rồi nhìn, nhìn từ chỗ ngồi).

Disatthayoge disatthe ca pañcamī, ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito upari, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā.

Ngũ cách được dùng khi kết hợp với từ chỉ phương hướng và trong ý nghĩa phương hướng. Ví dụ: ito sā purimā disā (từ đây là phương đông), ito sā dakkhiṇā disā (từ đây là phương nam), avīcito upari (trên địa ngục Vô Gián), uddhaṃ pādatalā (trên lòng bàn chân), adho kesamatthakā (dưới ngọn tóc).

Disatthe –

Trong ý nghĩa phương hướng –

Purimato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, uparito pabbatassa, heṭṭhato pāsādassa, puratthimato, dakkhiṇato, yato khemaṃ, tato bhayaṃ, yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ iccādi.

Purimato gāmassa (phía đông của làng), dakkhiṇato gāmassa (phía nam của làng), uparito pabbatassa (phía trên của núi), heṭṭhato pāsādassa (phía dưới của lầu), puratthimato (từ phía đông), dakkhiṇato (từ phía nam), yato khemaṃ, tato bhayaṃ (từ đâu có sự an ổn, từ đó có sự sợ hãi), yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ (mỗi khi quán xét, (thấy) sự sinh diệt của các uẩn), v.v...

Pubbādiyogepi pañcamī, pubbeva me sambodhā, ito pubbe, tato pubbe, ito parā paccantimā janapadā, tato pure, tato pacchā, tato uttari iccādi.

Ngũ cách cũng được dùng khi kết hợp với các từ như pubba. Ví dụ: pubbeva me sambodhā (trước khi ta giác ngộ), ito pubbe (trước đây), tato pubbe (trước đó), ito parā paccantimā janapadā (sau nơi này là các xứ biên địa), tato pure (trước đó), tato pacchā (sau đó), tato uttari (hơn thế nữa), v.v...

Vibhattatthe ca pañcamī chaṭṭhī ca. Vibhatti nāma pageva visuṃbhūtassa atthassa kenaci adhikena vā hīnena vā bhāgena tadaññato puthakkaraṇaṃ, māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā, yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo[Pg.199], sadevakassa lokassa, satthā loke anuttaro, aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, paññavantā nāma sāriputtato hīnā sāriputtassa vā, tato adhikaṃ vā ūnaṃ vā na vaṭṭati iccādi.

Ngũ cách và lục cách được dùng trong ý nghĩa phân biệt. Phân biệt là sự tách riêng một sự vật đã vốn riêng biệt ra khỏi những cái khác bằng một phần nào đó hơn hoặc kém. Ví dụ: māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā (người Mathurā đẹp hơn người Pāṭaliputta), yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi (không có gì cao thượng hơn hay đặc biệt hơn cái đó), attadanto tato varaṃ (người tự điều phục thì cao thượng hơn người đó), channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo (trong số 96 ngoại đạo, giới luật của bậc Thiện Thệ là cao tột), sadevakassa lokassa, satthā loke anuttaro (trong thế gian gồm cả chư thiên, bậc Đạo Sư là vô thượng), aggohamasmi lokassa (ta là bậc tối thượng trong đời), jeṭṭhohamasmi lokassa (ta là bậc tối tôn trong đời), seṭṭhohamasmi lokassa (ta là bậc tối thắng trong đời), paññavantā nāma sāriputtato hīnā sāriputtassa vā (những người có trí tuệ thì thua kém Sāriputta), tato adhikaṃ vā ūnaṃ vā na vaṭṭati (không được phép nhiều hơn hay ít hơn thế), v.v...

Viramaṇatthayoge –

Khi kết hợp với ý nghĩa từ bỏ –

Āratī viratī pāpā, pāṇātipātā veramaṇi iccādi.

Āratī viratī pāpā (sự xa lánh, từ bỏ điều ác), pāṇātipātā veramaṇi (sự kiêng cữ sát sanh), v.v...

Suddhatthayoge –

Khi kết hợp với ý nghĩa trong sạch –

Lobhanīyehi dhammehi suddho iccādi.

Lobhanīyehi dhammehi suddho (trong sạch khỏi các pháp đáng tham ái), v.v...

Mocanatthayoge pañcamī tatiyā ca, so parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimutto so dukkhasmāti vadāmi, mokkhanti mārabandhanā, na te muccanti maccunā iccādi, sabbattha avadhiattho veditabbo.

Ngũ cách và tam cách được dùng khi kết hợp với ý nghĩa giải thoát. Ví dụ: so parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi (vị ấy được giải thoát khỏi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não), parimutto so dukkhasmāti vadāmi (ta nói rằng vị ấy được giải thoát khỏi khổ), mokkhanti mārabandhanā (họ sẽ thoát khỏi sự trói buộc của ma vương), na te muccanti maccunā (họ không thoát khỏi thần chết), v.v... Ở khắp nơi, nên hiểu là có ý nghĩa điểm xuất phát.

Hetvatthe –

Trong ý nghĩa nguyên nhân –

Kasmā hetunā, kena hetunā, kasmā nu tumhaṃ kule daharā na miyyare, tasmātiha bhikkhave. Dutiyā tatiyā chaṭṭhī ca, kiṃkāraṇaṃ, yatvādhikaraṇaṃ, yatonidānaṃ, tatonidānaṃ, kena kāraṇena, taṃ kissahetu, kissa tumhe kilamatha iccādi.

Kasmā hetunā, kena hetunā (vì nguyên nhân gì?), kasmā nu tumhaṃ kule daharā na miyyare (vì sao trong gia tộc của ngài, những người trẻ không chết?), tasmātiha bhikkhave (vì vậy, này các Tỳ khưu). Nhị cách, tam cách và lục cách cũng được dùng. Ví dụ: kiṃkāraṇaṃ (vì nguyên nhân gì?), yatvādhikaraṇaṃ (vì lý do nào), yatonidānaṃ (do nhân duyên nào), tatonidānaṃ (do nhân duyên đó), kena kāraṇena (vì nguyên nhân gì?), taṃ kissahetu (điều đó vì nguyên nhân gì?), kissa tumhe kilamatha (vì sao các ông mệt nhọc?), v.v...

Vivecanatthayoge –

Khi kết hợp với ý nghĩa ly khai –

Vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi, vivitto pāpakā dhammā.

Vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi (ly dục, ly bất thiện pháp), vivitto pāpakā dhammā (xa lìa các pháp ác).

Bandhanatthayoge [Pg.200] –

Khi kết hợp với ý nghĩa trói buộc –

318. Pañcamīṇe vā.

318. Pañcamīṇe vā.

Iṇabhūte hetumhi pañcamī hoti vā.

Trong nguyên nhân có tính chất như món nợ, ngũ cách được dùng tùy chọn.

Satasmā bandho naro satena vā.

Satasmā bandho naro satena vā (người bị trói buộc vì một trăm, hoặc bằng một trăm).

319. Guṇe.

319. Trong (ý nghĩa) phẩm chất.

Ajjhattabhūto hetu guṇo nāma, aguṇopi idha guṇotveva vuccati, tasmiṃ pañcamī hoti vā.

Nguyên nhân nội tại được gọi là phẩm chất; ở đây, ngay cả phi phẩm chất cũng được gọi là phẩm chất. Trong trường hợp đó, ngũ cách được dùng tùy chọn.

Jaḷattā bandho naro jaḷattena vā, attano bālattāyeva bandhoti attho, paññāya bandhanā mutto, vācāya marati, vācāya muccati, vācāya piyo hoti, vācāya desso, issariyā janaṃ rakkhati rājā issariyena vā, sīlato naṃ pasaṃsanti sīlena vā, hutvā abhāvato aniccā, udayabbayapīḷanato dukkhā, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, catunnaṃ ariyasaccānaṃ anaññā appaṭivedhā dīghamaddhānaṃ saṃsaranti iccādi.

Jaḷattā bandho naro jaḷattena vā (người bị trói buộc vì sự ngu đần), có nghĩa là attano bālattāyeva bandhoti (bị trói buộc chính vì sự ngu si của mình). paññāya bandhanā mutto (được giải thoát khỏi sự trói buộc nhờ trí tuệ), vācāya marati (chết vì lời nói), vācāya muccati (được giải thoát nhờ lời nói), vācāya piyo hoti (được yêu mến nhờ lời nói), vācāya desso (bị ghét bỏ vì lời nói), issariyā janaṃ rakkhati rājā issariyena vā (vua bảo vệ dân chúng nhờ quyền lực), sīlato naṃ pasaṃsanti sīlena vā (họ tán thán vị ấy vì giới hạnh), hutvā abhāvato aniccā (vì có rồi không có nên là vô thường), udayabbayapīḷanato dukkhā (vì bị sự sinh diệt bức bách nên là khổ), avijjānirodhā saṅkhāranirodho (do vô minh diệt nên hành diệt), saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho (do hành diệt nên thức diệt), catunnaṃ ariyasaccānaṃ anaññā appaṭivedhā dīghamaddhānaṃ saṃsaranti (vì không biết, không thấu triệt bốn Thánh đế nên họ luân hồi trong thời gian dài), v.v...

Pañhā, kathanesupi pañcamī, kuto bhavaṃ, ahaṃ pāṭaliputtato iccādi.

Ngũ cách cũng được dùng trong câu hỏi và câu trả lời. Ví dụ: kuto bhavaṃ (ngài từ đâu đến?), ahaṃ pāṭaliputtato (tôi từ Pāṭaliputta đến), v.v...

Thokatthepi asatvavacane pañcamī, satvaṃ vuccati dabbaṃ, thokā muccati thokena vā, muccanamattaṃ hotīti vuttaṃ hoti ‘‘nadiṃ taranto manaṃ vuḷho’’ti ettha viya. Appamattakā muccati appamattakena vā, kicchā muccati kicchena vā, kicchā laddho piyo putto, kicchā muttā’mha dukkhasmā, yāma dāni mahosadha.

Ngũ cách cũng được dùng với ý nghĩa “một chút” khi không chỉ về thực thể. Satva được gọi là thực thể. Ví dụ: thokā muccati thokena vā (được giải thoát một chút). Điều này được nói có nghĩa là chỉ có sự giải thoát (một chút), giống như trong câu “nadiṃ taranto manaṃ vuḷho” (khi vượt sông, tâm bị cuốn đi). Appamattakā muccati appamattakena vā (được giải thoát một ít), kicchā muccati kicchena vā (được giải thoát một cách khó khăn), kicchā laddho piyo putto (đứa con thân yêu có được một cách khó khăn), kicchā muttā’mha dukkhasmā, yāma dāni mahosadha (chúng ta đã khó khăn thoát khỏi khổ, giờ chúng ta hãy đi, hỡi Mahosadha).

Asatvavacaneti [Pg.201] kiṃ? Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ ghare ghareti.

Tại sao nói “khi không chỉ về thực thể”? Ví dụ: Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ ghare ghareti (Cơm của vị ẩn sĩ được nấu, từng chút từng chút trong mỗi nhà).

‘‘Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe ’’ iccādīsu kriyāvisesane dutiyā.

Trong các câu như “Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe” (người trí tuần tự, từng chút một, trong từng khoảnh khắc), v.v..., nhị cách được dùng làm trạng từ chỉ cách thức.

Akattaripi pañcamī, tassa kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā tathāgato suppatiṭṭhitapādo hoti. Ettha ca ‘akattarī’ti akārake ñāpakahetumhīti vadanti. Ñāse pana ‘‘akattarīti hetvatthe saṅgaṇhāti. Yattha hi kattubuddhi sañjāyate, sova kattā na hotīti vattuṃ sakkā’’ti vuttaṃ. Etena kattusadiso janakahetu akattā nāmāti dīpeti, kammassa katattāiccādi ca janakahetu evāti.

Biến cách thứ năm cũng được dùng trong trường hợp phi tác nhân (akattari). Do nghiệp ấy đã được làm, đã được tích lũy, đã được tăng trưởng, đã được quảng đại nên Như Lai có bàn chân khéo an trụ. Và ở đây, các vị nói rằng ‘akattari’ có nghĩa là trong trường hợp phi tác nhân, là nhân chỉ thị (ñāpakahetu). Tuy nhiên, trong sách Nyāsa có nói rằng: “‘akattari’ bao hàm ý nghĩa về nhân. Vì ở đâu trí tuệ về tác nhân sanh khởi, có thể nói rằng chính người ấy không phải là tác nhân”. Do điều này, câu ấy chỉ ra rằng nhân sanh khởi tương tự như tác nhân được gọi là phi tác nhân, và (các từ) như ‘kammassa katattā’ chính là nhân sanh khởi.

Bhiyyatthayoge –

Trong sự liên kết với ý nghĩa hơn nữa –

Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati, sukhā bhiyyo somanassaṃ, khantyā bhiyyo na vijjati, mayā bhiyyo na vijjati, sotukāmāttha tumhe bhikkhave bhiyyosomattāya pubbenivāsakathaṃ, attamano tvaṃ hohi paraṃ viya mattāya, ahampi attamano homi paraṃ viya mattāya.

Người nào ở đây không xem lạnh và nóng hơn cả cỏ; hỷ lạc hơn sự an lạc; không có gì hơn sự kham nhẫn; không có ai hơn ta; này các Tỳ khưu, các ngươi là những người muốn nghe câu chuyện về tiền kiếp để có được sự hân hoan hơn nữa; ngươi hãy hoan hỷ vượt mức độ; tôi cũng hoan hỷ vượt mức độ.

Pañcamīvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần biến cách thứ năm đã kết thúc.

Chaṭṭhīvibhattirāsi

Phần biến cách thứ sáu

Kasmiṃ atthe chaṭṭhī?

Biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa nào?

320. Chaṭṭhī sambandhe.

320. Biến cách thứ sáu (được dùng) trong (ý nghĩa) tương quan.

Dvinnaṃ sambandhīnaṃ kenaci pakārena āyattabhāvo sambandho nāma, sambandhe jotetabbe visesanasambandhimhi chaṭṭhī hoti.

Trạng thái phụ thuộc theo một cách nào đó của hai sự vật có liên quan được gọi là sự tương quan. Khi sự tương quan cần được biểu thị, biến cách thứ sáu được dùng cho từ tương quan có tính cách tu sức.

Tattha [Pg.202] kriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāmāti vuttaṃ. Tattha dve sambandhino aññamaññaṃ taṃtaṃkriyaṃ karonti, taṃ disvā ‘‘ime aññamaññasambandhino’’ti jānantassa dvinnaṃ kārakānaṃ dvinnaṃ kriyānañca saṃyogaṃ nissāya sambandhopi vidito hoti, evaṃ sambandho kriyākārakasañjāto, ‘imassa aya’nti evaṃ pavattabuddhiyā hetubhūtattā assedambhāvahetuko ca.

Ở đó, có nói rằng sự tương quan được gọi là điều sanh từ hành động và tác nhân, và là nhân của trạng thái ‘cái này là của cái này’. Ở đó, hai sự vật có liên quan thực hiện hành động tương ứng với nhau, người thấy điều đó và biết rằng ‘những cái này có liên quan với nhau’ thì sự tương quan cũng được biết đến nhờ vào sự kết hợp của hai tác nhân và hai hành động. Như vậy, sự tương quan sanh từ hành động và tác nhân, và là nhân của trạng thái ‘cái này là của cái này’ vì nó là nhân cho trí tuệ diễn tiến như là ‘cái này là của người này’.

Tattha sambandho tividho sāmisambandho, nānāttasambandho, kriyākārakasambandhoti.

Ở đó, sự tương quan có ba loại: tương quan sở hữu, tương quan dị biệt, và tương quan hành động-tác nhân.

Tattha ‘sāmī’ti yassa kassaci visesanasambandhino nāmaṃ, tasmā visesyapadatthassa taṃtaṃvisesanabhāvena sambandho sāmisambandho nāma.

Trong đó, ‘sāmī’ (chủ nhân) là tên của bất kỳ từ tương quan nào có tính cách tu sức. Do đó, sự tương quan với ý nghĩa của từ được tu sức qua trạng thái là từ tu sức tương ứng được gọi là tương quan sở hữu (sāmisambandha).

So visesyapadatthabhedena anekavidho.

Tương quan ấy có nhiều loại do sự khác biệt về ý nghĩa của từ được tu sức.

Tattha tassa mātā, tassa pitāiccādi janakasambandho nāma.

Trong đó, (các ví dụ như) mẹ của người ấy, cha của người ấy, v.v... được gọi là tương quan sanh thành.

Tassā putto, tassā dhītā iccādi jaññasambandho nāma.

Con trai của bà ấy, con gái của bà ấy, v.v... được gọi là tương quan được sanh.

Tassa bhātā, tassa bhaginī iccādi kulasambandho nāma.

Anh của người ấy, chị của người ấy, v.v... được gọi là tương quan dòng tộc.

Sakko devānamindo iccādi sāmisambandho nāma.

Sakko, vua của chư thiên, v.v... được gọi là tương quan chủ tể.

Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, bhikkhussa pattacīvaraṃ iccādi saṃsambandho nāma.

Này Sakka, tài sản của tôi dồi dào; y bát của vị Tỳ khưu, v.v... được gọi là tương quan sở hữu.

Ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike iccādi samīpasambandho nāma.

Không xa vườn xoài, gần bên chính Niết Bàn, v.v... được gọi là tương quan gần gũi.

Suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho iccādi samūhasambandho nāma.

Đống vàng, nhóm Tỳ khưu, v.v... được gọi là tương quan tập hợp.

Manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā iccādi avayavasambandho nāma.

Đầu của ngươi giống như của người; cành cây, v.v... được gọi là tương quan bộ phận.

Suvaṇṇassa [Pg.203] bhājanaṃ, alābussa kaṭāhaṃ, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu iccādi vikārasambandho nāma.

Vật dụng bằng vàng, chảo bằng bầu, bột ngũ cốc rang, v.v... được gọi là tương quan biến thể.

Yavassa aṅkuro, meghassa saddo, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, aggissa dhūmo iccādi kāriyasambandho nāma.

Mầm của lúa mạch, tiếng của mây, hương của các loài hoa, vị của các loại quả, khói của lửa, v.v... được gọi là tương quan kết quả.

Khandhānaṃ jāti, khandhānaṃ jarā, khandhānaṃ bhedo iccādi avatthāsambandho nāma.

Sự sanh của các uẩn, sự già của các uẩn, sự tan rã của các uẩn, v.v... được gọi là tương quan trạng thái.

Suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyyetha tathāgatassa, buddhassa kittisaddo, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi iccādi guṇasambandho nāma.

Màu sắc của vàng, sắc tướng của Như Lai sẽ không suy giảm, tiếng tăm của Đức Phật, không có một trăm thợ thủ công, một nắm hạt mè, v.v... được gọi là tương quan phẩm chất.

Pādassa ukkhipanaṃ, hatthassa samiñjanaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ ṭhānaṃ iccādi kriyāsambandho nāma.

Sự dở lên của chân, sự co lại của tay, sự đi và đứng của các giới, v.v... được gọi là tương quan hành động.

Cātumahārājikānaṃ ṭhānaṃ iccādi ṭhānasambandho nāma. Evamādinā nayena sāmisambandho anekasahassappabhedo, so ca kriyāsambandhābhāvā kārako nāma na hoti. Yadi evaṃ ‘‘pādassa ukkhipanaṃ’’ iccādi kriyāsambandho nāmāti idaṃ na yujjatīti? Vuccate – kriyāsambandhābhāvāti idaṃ sādhakabhāvena sambandhābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, siddhāya pana kriyāya sambandhaṃ sandhāya kriyāsambandho nāma vuttoti.

Nơi ở của Tứ Đại Thiên Vương, v.v... được gọi là tương quan nơi chốn. Theo phương pháp này, tương quan sở hữu có nhiều ngàn loại khác nhau, và nó không được gọi là tác nhân (kāraka) do không có sự tương quan với hành động (như là người thực hiện). Nếu vậy, câu nói “‘sự dở lên của chân’, v.v... được gọi là tương quan hành động” này không hợp lý sao? Được nói rằng: câu ‘do không có sự tương quan với hành động’ được nói với ý chỉ sự vắng mặt của tương quan trong vai trò là công cụ thực hiện. Nhưng ‘tương quan hành động’ được nói với ý chỉ sự tương quan với một hành động đã hoàn thành.

Nānāttasambandhe pana nānāatthesu chaṭṭhī hoti. Tattha ṇī, āvīpaccayānaṃ kamme niccaṃ chaṭṭhī, jhānassa lābhī, cīvarassa lābhī, dhanassa lābhī, ādīnavassa dassāvī, atthi rūpānaṃ dassāvī, atthi samavisamassa dassāvī, atthi tārakarūpānaṃ dassāvī, atthi candimasūriyānaṃ dassāvī.

Tuy nhiên, trong tương quan dị biệt, biến cách thứ sáu được dùng trong nhiều ý nghĩa khác nhau. Trong đó, đối với đối tượng của (các từ có) tiếp vị ngữ ṇī và āvī, biến cách thứ sáu luôn được sử dụng: người đắc thiền, người nhận y, người nhận tài sản, người thấy sự nguy hiểm, có người thấy các sắc, có người thấy sự bằng phẳng và không bằng phẳng, có người thấy hình dạng các vì sao, có người thấy mặt trăng và mặt trời.

Tu, aka, ana, ṇapaccayānaṃ yoge kvaci kammatthe chaṭṭhī.

Trong sự liên kết với các tiếp vị ngữ tu, aka, ana, ṇa, đôi khi biến cách thứ sáu được dùng trong ý nghĩa đối tượng.

Tupaccaye tāva –

Trước hết, với tiếp vị ngữ tu –

Tassa [Pg.204] bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā iccādi.

Họ trở thành những người nói về điều đó; những người làm hành động vội vàng; người ban cho sự bất tử; người hòa giải những người chia rẽ; hoặc người cung cấp cho những người hòa hợp, v.v...

Kvacīti kiṃ? Gambhīrañca kathaṃ kattā, gādhaṃ kattā novasitā, kālena dhammīkathaṃ bhāsitā, sarasi tvaṃ evarūpaṃ vācaṃ bhāsitā, paresaṃ puññaṃ anumodetā, bujjhitā saccāni iccādi.

Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) người nói lời sâu sắc, người làm cho cạn, người không trú ngụ, người nói pháp thoại đúng thời, ngươi là người nói lời như vậy trong hồ, người tùy hỷ phước của người khác, người giác ngộ các sự thật, v.v...

Akapaccaye –

Trong trường hợp hậu tố aka –

Kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa iccādi.

Không có người làm ra nghiệp, và không có người cảm thọ quả, người không lừa dối thế gian, v.v...

Kvacīti kiṃ? Mahatiṃ mahiṃ anusāsako, janaṃ aheṭhako, kaṭaṃ kārako, pasavo ghātako iccādi.

Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) người cai trị trái đất rộng lớn, người không làm hại dân chúng, người làm chiếu, người giết gia súc, v.v...

Anapaccaye –

Trong trường hợp hậu tố ana –

Pāpassa akaraṇaṃ sukhaṃ, bhārassa ukkhipanaṃ, hatthassa gahaṇaṃ, hatthassa parāmasanaṃ, aññatarassa aṅgassa parāmasanaṃ iccādi.

Không làm điều ác là hạnh phúc, sự nâng gánh nặng lên, sự nắm lấy tay, sự vuốt ve tay, sự vuốt ve một chi phần nào đó, v.v...

Kvacīti kiṃ? Bhagavantaṃ dassanāya iccādi.

Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) để thấy Đức Thế Tôn, v.v...

Ṇapaccaye –

Trong trường hợp hậu tố ṇa –

Acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo, agopālakena gāvīnaṃ doho, appapuññena lābhānaṃ lābho, hatthassa gāho, pattassa paṭiggāho iccādi.

Thật kỳ diệu, sự nhuộm vải bởi người không phải thợ nhuộm, sự vắt sữa bò bởi người không phải người chăn bò, sự được lợi lộc bởi người ít phước, sự nắm lấy tay, sự nhận lấy bát, v.v...

Tvāpaccayepi [Pg.205] kvaci kammani chaṭṭhī, alajjīnaṃ nissāya, āyasmato nissāya vacchāmi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo iccādi.

Đôi khi, trong trường hợp của hậu tố tvā, đối cách cũng dùng sở thuộc cách: nương nhờ những người không biết hổ thẹn, tôi sẽ sống nương nhờ vị trưởng lão, sự trong sạch do chấp thủ bốn đại, v.v...

Kattari ta, tavantu, tāvī, māna’ntānaṃ yoge pana kammani dutiyā eva, sukhakāmo vihāraṃ kato, gāmaṃ gato, odanaṃ bhuttavā bhuttāvī, kammaṃ kurumāno, kammaṃ karonto iccādi.

Tuy nhiên, khi kết hợp với các hậu tố chủ động cách là ta, tavantu, tāvī, māna, nta, thì đối cách chỉ dùng biến cách thứ hai: người mong cầu hạnh phúc đã làm ngôi tịnh xá, đã đi đến làng, đã ăn cơm, đang làm việc, đang làm việc, v.v...

Kvaci chaṭṭhīpi dissati, dhammassa gutto medhāvī iccādi.

Đôi khi, sở thuộc cách cũng được thấy: người trí tuệ hộ trì Chánh pháp, v.v...

Sara, isu, cinta, isa, dayadhātūnaṃ kammani chaṭṭhī vā, mātussa sarati, mātaraṃ sarati, pitussa sarati, pitaraṃ sarati, na rajjassa sarissasi, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, āpattipariyantaṃ nassarati, rattipariyantaṃ nassarati, puttassa icchati puttaṃ vā, mātussa cinteti mātaraṃ vā, therassa ajjhesati theraṃ vā, telassa dayati telaṃ vā, rakkhatīti attho.

Đối cách của các động từ căn sara, isu, cinta, isa, daya có thể dùng sở thuộc cách: nhớ đến mẹ (mātussa sarati, mātaraṃ sarati), nhớ đến cha (pitussa sarati, pitaraṃ sarati), ngươi sẽ không nhớ đến vương quốc, không ai nhớ đến họ, do nghiệp duyên của chúng sanh, không nhớ cho đến khi phạm tội, không nhớ cho đến hết đêm, mong muốn con trai (puttassa icchati hoặc puttaṃ vā), nghĩ đến mẹ (mātussa cinteti hoặc mātaraṃ vā), thỉnh cầu vị trưởng lão (therassa ajjhesati hoặc theraṃ vā), bảo vệ dầu (telassa dayati hoặc telaṃ vā), có nghĩa là bảo vệ.

Karadhātussa abhisaṅkharaṇatthavācino kamme chaṭṭhī, udakassa paṭikurute udakaṃ vā, kaṇḍassa paṭikurute kaṇḍaṃ vā iccādi.

Đối cách của động từ căn kara có nghĩa là sửa chữa dùng sở thuộc cách: sửa chữa (đường dẫn) nước (udakassa paṭikurute hoặc udakaṃ vā), sửa chữa mũi tên (kaṇḍassa paṭikurute hoặc kaṇḍaṃ vā), v.v...

Tapaccaye pūjanatthādidhātūnaṃ kattari chaṭṭhī vā, rañño sammato raññā vā, gāmassa pūjito gāmena vā, rañño sakkato raññā vā, rañño apacito raññā vā, rañño mānito raññā vā, tathā suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, yesaṃ kāyagatāsati paribhuttā, amataṃ tesaṃ viraddhaṃ, yesaṃ kāyagatāsati viraddhā.

Trong trường hợp hậu tố ta, chủ cách của các động từ căn có nghĩa là tôn kính v.v... có thể dùng sở thuộc cách: được vua công nhận (rañño sammato hoặc raññā vā), được làng tôn kính (gāmassa pūjito hoặc gāmena vā), được vua kính trọng (rañño sakkato hoặc raññā vā), được vua tôn trọng (rañño apacito hoặc raññā vā), được vua quý mến (rañño mānito hoặc raññā vā). Tương tự: pháp giới đã được các vị Phật thấu suốt, bất tử đã được họ hưởng dụng, những người đã hưởng dụng niệm thân, bất tử đã bị họ bỏ lỡ, những người đã bỏ lỡ niệm thân.

Tipaccayepi [Pg.206] kvaci kattari chaṭṭhī vā, sobhaṇā kaccāyanassa pakati kaccāyanena vā, sobhaṇā buddhaghosassa pakati buddhaghosena vā iccādi.

Đôi khi, trong trường hợp hậu tố ti, chủ cách cũng có thể dùng sở thuộc cách: tác phẩm của ngài Kaccāyana là tốt đẹp (sobhaṇā kaccāyanassa pakati hoặc kaccāyanena vā), tác phẩm của ngài Buddhaghosa là tốt đẹp (sobhaṇā buddhaghosassa pakati hoặc buddhaghosena vā), v.v...

Pūjanatthānaṃ pūraṇatthānañca karaṇe chaṭṭhī, pupphassa buddhaṃ pūjeti pupphena vā, ghatassa aggiṃ juhoti ghatena vā, pattaṃ udakassa pūretvā, pūraṃ nānāppakārassa asucino, bālo pūrati pāpassa, dhīro pūrati puññassa pūrati dhaññānaṃ vā muggānaṃ vā māsānaṃ vā iccādi. Tatiyā vā, khemā nāma pokkharaṇī, puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati.

Công cụ cách của (động từ) có nghĩa là cúng dường và làm đầy dùng sở thuộc cách: cúng dường Đức Phật bằng hoa (pupphassa buddhaṃ pūjeti hoặc pupphena vā), cúng tế lửa bằng bơ lỏng (ghatassa aggiṃ juhoti hoặc ghatena vā), sau khi làm đầy bát bằng nước, đầy những thứ bất tịnh nhiều loại, kẻ ngu đầy ắp tội lỗi, người trí đầy ắp phước báu, đầy ắp ngũ cốc, hoặc đậu xanh, hoặc đậu đen, v.v... Hoặc dùng biến cách thứ ba: hồ sen tên Khemā, đầy những con thiên nga.

Tabba, rujādiyoge pana sampadāne catutthī eva, yakkhasenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ, devadattassa rujjati, rajakassa vatthaṃ dadāti iccādi.

Tuy nhiên, khi kết hợp với (hậu tố) tabba và (động từ) rujati v.v..., chỉ định cách chỉ dùng biến cách thứ tư: nên làm cho các tướng quân dạ xoa phẫn nộ, la hét, và gào thét; làm cho Devadatta đau đớn; cho người thợ giặt tấm vải, v.v...

Bhayatthādīnaṃ apādāne bahulaṃ chaṭṭhī, kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ, mā bhikkhave puññānaṃ bhāyittha, saṅkhātuṃ nopi sakkomi, musāvādassa ottapaṃ iccādi. Tattha ‘ottapa’nti ottappanto. Tathā aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa iccādi ca.

Xuất xứ cách của (động từ) có nghĩa là sợ hãi v.v... thường dùng sở thuộc cách: tại sao ta lại sợ hãi hạnh phúc ấy?, mọi người đều run sợ trước hình phạt, mọi người đều sợ hãi cái chết, sợ hãi bốn loài rắn độc, này các Tỳ khưu, đừng sợ hãi phước báu, tôi không thể kể hết, sự ghê sợ nói dối, v.v... Ở đây, ‘ottapa’ có nghĩa là ‘ottappanto’ (người đang ghê sợ). Và tương tự: ta là bậc tối thượng của thế gian, ta là bậc tối tôn của thế gian, v.v...

Kusala, kovida, pasādatthānaṃ ādhāre chaṭṭhī, kusalā naccagītassa, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, narā dhammassa kovidā, maggāmaggassa kovidā, ‘‘keci iddhīsu kovidā’’tipi atthi, santi yakkhā buddhassa pasannā, dhammassa pasannā, saṅghassa pasannā, buddhe pasannā, dhamme pasannā, saṅghe pasannā vā. Tathā [Pg.207] cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmuni. Jhānassa vasimhi iccādi.

Vị trí cách của (từ) có nghĩa là thiện xảo, thông thạo, và tịnh tín dùng sở thuộc cách: thiện xảo về ca múa, ngươi thiện xảo về các bộ phận của cỗ xe, này con, hãy biết các vị đại thần, những bậc hiền trí thông thạo ý nghĩa, những người thông thạo Chánh pháp, những người thông thạo con đường và không phải con đường; cũng có câu 'một số người thông thạo về các thần thông'; có những dạ xoa tịnh tín nơi Đức Phật, tịnh tín nơi Chánh pháp, tịnh tín nơi Tăng đoàn; hoặc tịnh tín nơi Đức Phật, tịnh tín nơi Chánh pháp, tịnh tín nơi Tăng đoàn. Tương tự: hỡi bậc Đại Mâu Ni, con làm chủ tha tâm trí; tôi làm chủ thiền định, v.v...

321. Chaṭṭhī hetvatthehi.

321. Sở thuộc cách (được dùng) với những từ có nghĩa là nguyên nhân.

Hetvatthehi yoge hetumhi chaṭṭhī hoti.

Khi kết hợp với những từ có nghĩa là nguyên nhân, sở thuộc cách được dùng cho nguyên nhân.

Taṃ kissa hetu, aṅgavarassa hetu, udarassa hetu, udarassa kāraṇā iccādi.

Điều đó vì nguyên nhân gì?, vì bộ phận tốt nhất, vì cái bụng, vì lý do cái bụng, v.v...

322. Tulyatthena vā tatiyā.

322. Hoặc biến cách thứ ba (được dùng) với những từ có nghĩa tương đương.

Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā.

Khi kết hợp với những từ có nghĩa tương đương, sở thuộc cách hoặc biến cách thứ ba được dùng.

Tulyo pitu pitarā vā, sadiso pitu pitarā vā. Iti nānāttasambandho.

Tương đương với cha (tulyo pitu hoặc pitarā vā), giống như cha (sadiso pitu hoặc pitarā vā). Đây là mối quan hệ đa dạng.

Kriyākārakasambandho nāma kārakānaṃ kriyāya saha sādhaka, sādhyabhāvena aññamaññāpekkhatā avinābhāvitā vuccati, na hi kriyaṃ vinā kārakaṃ nāma sijjhati, na ca kārakaṃ vinā kriyā nāma sijjhatīti, sā pana chaṭṭhīvisayo na hotīti.

Mối quan hệ giữa hành động và tác nhân được gọi là sự phụ thuộc lẫn nhau không thể tách rời giữa các tác nhân và hành động, với bản chất là công cụ và đối tượng được thực hiện; vì không có hành động thì không thể có cái gọi là tác nhân, và không có tác nhân thì không thể có cái gọi là hành động. Tuy nhiên, mối quan hệ đó không phải là đối tượng của sở thuộc cách.

Chaṭṭhīvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần về biến cách thứ sáu đã kết thúc.

Sattamīvibhattirāsi

Phần về biến cách thứ bảy

Kasmiṃ atthe sattamī?

Biến cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa nào?

323. Sattamyādhāre.

323. Biến cách thứ bảy trong ý nghĩa sở y.

Ādhāro, okāso, adhikaraṇanti atthato ekaṃ, ādhāratthe sattamī hoti. Kattukammaṭṭhaṃ kriyaṃ bhuso dhāretīti ādhāro.

Ādhāra, okāsa, và adhikaraṇa là một về mặt ý nghĩa. Biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng trong ý nghĩa sở y (ādhāra). Cái gì nâng đỡ một cách vững chắc cho hành động vốn có nơi chủ từ và túc từ thì được gọi là sở y (ādhāra).

Kaṭe [Pg.208] nisīdati puriso, thāliyaṃ odanaṃ pacati. Tattha kaṭo kattubhūte purise ṭhitaṃ nisīdanakriyaṃ dhāreti, thālī kammabhūte taṇḍule ṭhitaṃ pacanakriyaṃ dhāreti.

Người đàn ông ngồi trên chiếu. (Người nào đó) nấu cơm trong nồi. Ở đây, cái chiếu nâng đỡ cho hành động ngồi vốn có nơi người đàn ông là chủ từ, cái nồi nâng đỡ cho hành động nấu vốn có nơi hạt gạo là túc từ.

So catubbidho byāpikādhāro, opasilesikādhāro, sāmīpikādhāro, vesayikādhāroti.

Sở y ấy có bốn loại là: byāpikādhāra (sở y phổ biến), opasilesikādhāra (sở y tiếp cận), sāmīpikādhāra (sở y lân cận), và vesayikādhāra (sở y thuộc phạm vi).

Tattha yasmiṃ ādheyyavatthu sakale vā ekadese vā byāpetvā tiṭṭhati, so byāpiko. Yathā? Tilesu telaṃ tiṭṭhati, ucchūsu raso tiṭṭhati, jalesu khīraṃ tiṭṭhati, dadhimhi sappi tiṭṭhatīti.

Trong đó, sở y mà trong ấy vật được chứa đựng tồn tại một cách lan tỏa khắp toàn thể hay một phần, đó là sở y phổ biến (byāpika). Ví dụ: Dầu có trong hạt vừng, nước mía có trong cây mía, sữa có trong nước, bơ sữa có trong sữa đông.

Yasmiṃ ādheyyavatthu allīyitvā vā tiṭṭhati, adhiṭṭhitamattaṃ hutvā vā tiṭṭhati, so opasilesiko. Yathā? Ukkhaliyaṃ ācāmo tiṭṭhati, ghaṭesu udakaṃ tiṭṭhati, āsane nisīdati bhikkhu, pariyaṅke rājā seti.

Sở y mà trong ấy vật được chứa đựng tồn tại bằng cách dính liền vào hoặc chỉ đơn thuần được đặt trên, đó là sở y tiếp cận (opasilesika). Ví dụ: Nước cơm có trong nồi, nước có trong các bình, vị tỳ-khưu ngồi trên ghế, đức vua nằm trên giường.

Yo pana attho ādheyyassa avatthubhūtopi tadāyattavuttidīpanatthaṃ ādhārabhāvena vohariyati, so sāmīpiko nāma. Yathā? Gaṅgāyaṃ ghoso tiṭṭhati, sāvatthiyaṃ viharati bhagavāti.

Còn ý nghĩa nào, dù không phải là vật chứa đựng của vật được chứa, nhưng được nói đến như là sở y để chỉ rõ sự tồn tại phụ thuộc vào nó, thì được gọi là sở y lân cận (sāmīpika). Ví dụ: Làng mục tử ở trên sông Hằng, Đức Thế Tôn trú ở thành Xá-vệ.

Yo ca attho attanā vinā ādheyyassa aññatthattaṃ kriyaṃ sampādetuṃ asakkuṇeyyattā ādhārabhāvena vohariyati, yo ca ādheyyassa anaññābhimukhabhāvadīpanatthaṃ ādhārabhāvena vohariyati, so vesayiko nāma. Yathā? Ākāse sakuṇā pakkhanti, bhūmīsu manussā caranti[Pg.209], udake macchā caranti, bhagavantaṃ pādesu vandati, pādesu patitvā rodati, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsaneti.

Và ý nghĩa nào được nói đến như là sở y vì nếu không có nó thì vật được chứa không thể thực hiện hành động ở nơi khác, và ý nghĩa nào được nói đến như là sở y để chỉ rõ rằng vật được chứa không hướng đến đối tượng nào khác, thì được gọi là sở y thuộc phạm vi (vesayika). Ví dụ: Chim bay trên trời, người đi trên đất, cá bơi trong nước, (người ấy) đảnh lễ Đức Thế Tôn nơi bàn chân, ngã xuống nơi bàn chân mà khóc, tâm ý vui thích trong điều ác, hoan hỷ trong giáo pháp của Đức Phật.

324. Nimitte.

324. Trong ý nghĩa nguyên nhân.

Niminanti sañjānanti etenāti nimittaṃ, nemittakasahabhāvino saññāṇakāraṇassetaṃ nāmaṃ, tasmiṃ nimitte sattamī hoti.

Nimitta là cái mà nhờ đó người ta nhận biết hay tri nhận. Đây là tên gọi cho nguyên nhân của sự nhận biết, vốn cùng tồn tại với cái được tạo ra bởi nguyên nhân (nemittaka). Biến cách thứ bảy được dùng trong ý nghĩa nimitta (nguyên nhân) ấy.

Dīpi cammesu haññate, kuñjaro dantesu haññate, musāvāde pācittiyaṃ, omasavāde pācittiyaṃ iccādi.

Con báo bị giết vì bộ da, con voi bị giết vì cặp ngà, có tội pācittiya trong việc nói dối, có tội pācittiya trong việc nói lời khinh miệt, v.v...

325. Yambhāvo bhāvalakkhaṇaṃ.

325. Khi một hành động là dấu hiệu của một hành động khác.

Yādiso bhāvo yambhāvo, lakkhiyati etenāti lakkhaṇaṃ, bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhāvalakkhaṇaṃ, yambhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ hoti, tasmiṃ bhāve gamyamāne sattamī hoti, chaṭṭhīpi dissati.

Yambhāva là bất cứ trạng thái nào. Lakkhaṇa là cái mà nhờ đó người ta nhận biết. Bhāvalakkhaṇa là dấu hiệu của một trạng thái khác. Khi một trạng thái là dấu hiệu của một trạng thái khác, biến cách thứ bảy được dùng để chỉ trạng thái (làm dấu hiệu) ấy. Biến cách thứ sáu cũng được thấy dùng.

Acirapakkantassa sāriputtassa brāhmaṇo kālamakāsi, appamattassa te viharato itthāgāropi te appamatto viharissati iccādi.

Không lâu sau khi ngài Sāriputta ra đi, người bà-la-môn đã qua đời. Trong khi ngài sống không dể duôi, thì hậu cung của ngài cũng sẽ sống không dể duôi, v.v...

Imasmiṃ sati idaṃ hoti, imasmiṃ asati idaṃ na hoti, acirapakkante bhagavati brāhmaṇo kālamakāsi, sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake. Gāvīsu duyhamānāsu gato, gāvīsu duddhāsu āgato iccādi.

Khi cái này có, cái kia có; khi cái này không có, cái kia không có. Không lâu sau khi Đức Thế Tôn ra đi, người bà-la-môn đã qua đời. Tất cả các con đường đều bị từ bỏ, khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian ra đi. Anh ta đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa, anh ta đã đến sau khi những con bò đã được vắt sữa xong, v.v...

Kvaci [Pg.210] paṭhamāpi bahulaṃ dissati, gacchanto so bhāradvājo, addasā accutaṃ isiṃ. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage iccādi.

Đôi khi, biến cách thứ nhất cũng thường được thấy dùng. Trong khi vị ấy, Bhāradvāja, đang đi, đã thấy vị ẩn sĩ Accuta. Trong khi đức vua đang đi, đã thấy những ngọn núi ở giữa đại dương, v.v...

Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato iccādi vesayikādhāro eva.

Các ví dụ như: 'đã đi vào buổi sáng', 'đã đến vào buổi chiều', v.v... chính là sở y thuộc phạm vi (vesayikādhāra).

Tathā akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassati. Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako iccādi.

Tương tự: 'Trời mưa cho ông ta không đúng thời, trời không mưa cho ông ta đúng thời'. Cách đây một trăm ngàn kiếp, một bậc Lãnh Đạo đã sanh ra, v.v...

326. Chaṭṭhī cānādare.

326. Biến cách thứ sáu và (thứ bảy) trong ý nghĩa bất chấp.

‘Anādaro’ti dvinnaṃ lakkhaṇa, lakkhitabbakriyānaṃ ekappahārena pavattiyā adhivacanaṃ, anādarabhūte bhāvalakkhaṇe gamyamāne sattamī chaṭṭhī ca hoti.

'Anādara' (sự bất chấp) là một thuật ngữ chỉ sự diễn ra đồng thời của hai hành động, một hành động làm dấu hiệu và một hành động được đánh dấu. Khi một dấu hiệu của hành động (bhāvalakkhaṇa) mang ý nghĩa bất chấp được hiểu ngầm, biến cách thứ bảy và thứ sáu được sử dụng.

Maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane. Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, anagāriyupetassa, vippamuttassa te sato. Samaṇassa na taṃ sādhu, yadaññamanusocati.

Thần chết đến và mang đi, mặc cho đám đông đang nhìn. Hắn lôi người ấy đi trong khi đang đánh đập, mặc cho vua Sivi đang nhìn. Vị ấy đã xuất gia, mặc cho cha mẹ không muốn và đang khóc lóc. Đối với ngài, người đã không còn gia đình, đã được giải thoát, đang chánh niệm, việc một sa-môn sầu muộn vì người khác là không tốt.

327. Yato niddhāraṇaṃ.

327. Sự xác định từ một nhóm.

Jāti, guṇa, kriyā, nāmehi samudāyato ekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ niddhāraṇaṃ jāyati, tasmiṃ samudāye chaṭṭhī, sattamiyo honti.

Niddhāraṇa (sự xác định) là việc tách riêng một phần ra khỏi một tập thể dựa trên chủng loại (jāti), phẩm chất (guṇa), hành động (kriyā), hoặc tên gọi (nāma). Biến cách thứ sáu và thứ bảy được dùng cho tập thể mà từ đó sự xác định này phát sinh.

Jātiyaṃ [Pg.211] tāva –

Trước hết, về chủng loại –

Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo.

Trong số những người, người Sát-đế-lỵ là dũng cảm nhất; giữa những người, người Sát-đế-lỵ là dũng cảm nhất.

Guṇe –

Về phẩm chất –

Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhāgāvīsu sampannakhīratamā.

Trong số các con bò, con bò đen là cho nhiều sữa nhất; trong số các con bò đen, (con nào đó) là cho nhiều sữa nhất.

Kriyāyaṃ –

Về hành động –

Addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo, addhikesu dhāvanto sīghatamo.

Trong số những người đi đường, người đang chạy là nhanh nhất; giữa những người đi đường, người đang chạy là nhanh nhất.

Nāme –

Về tên gọi –

Āyasmā ānando arahataṃ aññataro, arahantesu aññataro iccādi.

Trưởng lão Ānanda là một trong các vị A-la-hán (arahataṃ aññataro), một trong các vị A-la-hán (arahantesu aññataro), vân vân.

Idha nānāttasattamī vuccate.

Ở đây, (cách này) được gọi là nānāttasattamī (biến cách thứ bảy chỉ sự khác biệt).

Kammatthe sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, puttaṃ muddhani cumbitvā, purisaṃ nānābāhāsu gahetvā iccādi.

Biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của nghiệp cách (kammatthe sattamī), (ví dụ như): họ đảnh lễ các vị tỳ khưu (bhikkhūsu abhivādenti), sau khi hôn con trai trên đầu (puttaṃ muddhani cumbitvā), sau khi nắm lấy người đàn ông ở hai cánh tay (purisaṃ nānābāhāsu gahetvā), vân vân.

Atha vā ‘muddhani, bāhāsū’ti ādhāre eva bhummaṃ. Yathā? Rukkhaṃ mūle chindati, rukkhaṃ khandhe chindati, purisaṃ sīse paharati, bhagavantaṃ pādesu vandati.

Hoặc là, (trong các ví dụ) ‘trên đầu (muddhani), ở hai cánh tay (bāhāsu)’ chính là biến cách thứ bảy chỉ vị trí (ādhāre eva bhummaṃ). Giống như thế nào? (Ví dụ): người ấy chặt cây ở gốc (rukkhaṃ mūle chindati), người ấy chặt cây ở thân (rukkhaṃ khandhe chindati), người ấy đánh người đàn ông trên đầu (purisaṃ sīse paharati), vị ấy đảnh lễ Đức Thế Tôn nơi đôi chân (bhagavantaṃ pādesu vandati).

Karaṇe ca sattamī, hatthesu piṇḍāya caranti, pattesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake.

Và biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của công cụ cách (karaṇe ca sattamī), (ví dụ như): họ đi khất thực bằng tay (hatthesu piṇḍāya caranti), họ đi khất thực bằng bát (pattesu piṇḍāya caranti), họ đi trên những con đường (pathesu gacchanti), vị ấy nên giáo huấn tôi, tôi xin đội lên đầu mà tiếp nhận (sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake).

Sampadāne ca sattamī, saṅghe dinne mahapphalaṃ, saṅghe gotamī dadeyyāsi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi [Pg.212], viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. Etesu pana visayasattamīpi yujjati.

Và biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của chỉ định cách (sampadāne ca sattamī), (ví dụ như): sự cúng dường đến Tăng chúng có quả báu lớn lao (saṅghe dinne mahapphalaṃ), này Gotamī, bà hãy cúng dường đến Tăng chúng (saṅghe gotamī dadeyyāsi), khi cúng dường đến Tăng chúng, chính ta sẽ được cúng dường (saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi), nên suy xét rồi bố thí, nơi nào sự cho có quả báu lớn (viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ). Tuy nhiên, trong những (ví dụ) này, biến cách thứ bảy chỉ đối tượng (visayasattamī) cũng thích hợp.

Apādāne ca sattamī, gadalīsu gaje rakkhantiiccādi.

Và biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của xuất xứ cách (apādāne ca sattamī), (ví dụ như): họ bảo vệ những con voi khỏi những cây chuối (gadalīsu gaje rakkhanti), vân vân.

Sāmissarādiyoge pana chaṭṭhī sattamī ca hoti, gunnaṃ sāmi, gosu sāmi, gunnaṃ issaro, gosu issaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti, etesu pana sambandhe chaṭṭhī, visayādhāre sattamī. Ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayādhāre sattamī. Ñāṇena pasanno, ñāṇena ussukkoti karaṇe tatiyā.

Tuy nhiên, trong sự kết hợp với (các từ có nghĩa là) chủ, chúa, v.v... (sāmissarādiyoge), có cả biến cách thứ sáu và biến cách thứ bảy (chaṭṭhī sattamī ca hoti), (ví dụ như): chủ của đàn bò (gunnaṃ sāmi, gosu sāmi), chúa của đàn bò (gunnaṃ issaro, gosu issaro), người thống lĩnh đàn bò (gunnaṃ adhipati, gosu adhipati), người thừa kế đàn bò (gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo), nhân chứng của đàn bò (gunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi), người bảo lãnh cho đàn bò (gunnaṃ patibhū, gosu patibhū), người chuyên tâm vào đàn bò (gunnaṃ pasuto, gosu pasuto), người được giao phó việc làm chiếu (āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti). Tuy nhiên, trong những (trường hợp) này, biến cách thứ sáu chỉ sự liên hệ (sambandhe chaṭṭhī), biến cách thứ bảy chỉ vị trí của đối tượng (visayādhāre sattamī). (Ví dụ) hoan hỷ trong trí tuệ (ñāṇasmiṃ pasanno), nhiệt tâm trong trí tuệ (ñāṇasmiṃ ussukko) là biến cách thứ bảy chỉ vị trí của đối tượng. (Ví dụ) hoan hỷ bởi trí tuệ (ñāṇena pasanno), nhiệt tâm bởi trí tuệ (ñāṇena ussukko) là biến cách thứ ba chỉ công cụ.

328. Sattamyādhikye.

328. Biến cách thứ bảy trong ý nghĩa hơn (sattamyādhikye).

Adhikabhāvatthe upena yuttā liṅgamhā sattamī hoti.

Trong ý nghĩa của trạng thái hơn (adhikabhāvatthe), biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng sau một danh từ (liṅgamhā) kết hợp với (tiếp đầu ngữ) upa.

Upa khāriyaṃ doṇo, upa nikkhe kahāpaṇaṃ, atirekadoṇā khārī, atirekakahāpaṇaṃ nikkhanti vuttaṃ hoti.

(Ví dụ): một doṇa trên một khārī (upa khāriyaṃ doṇo), một kahāpaṇa trên một nikkha (upa nikkhe kahāpaṇaṃ), có nghĩa là một khārī dư một doṇa (atirekadoṇā khārī), một nikkha dư một kahāpaṇa (atirekakahāpaṇaṃ nikkhaṃ).

329. Sāmittedhinā.

329. Trong ý nghĩa sở hữu chủ với adhi (sāmittedhinā).

Sāmibhāvatthe adhinā yuttā liṅgamhā sattamī hoti.

Trong ý nghĩa của trạng thái làm chủ (sāmibhāvatthe), biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng sau một danh từ (liṅgamhā) kết hợp với (tiếp đầu ngữ) adhi.

Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto, adhi devesu buddho. Tattha ‘adhi brahmadatte pañcālā’ti brahmadattissarā pañcālaraṭṭhavāsinoti vadanti, ‘pañcālā’ti vā janapadanāmattā bahuvacanaṃ, kadāci pañcālarājā brahmadatte kāsiraññe issaro, kadāci brahmadatto pañcālaraññe issaroti attho.

(Ví dụ): xứ Pañcāla dưới quyền vua Brahmadatta (adhi brahmadatte pañcālā), vua Brahmadatta cai trị xứ Pañcāla (adhi pañcālesu brahmadatto), Đức Phật vượt trên chư thiên (adhi devesu buddho). Trong đó, câu ‘xứ Pañcāla dưới quyền vua Brahmadatta (adhi brahmadatte pañcālā)’ được nói là ‘dân chúng xứ Pañcāla có vua Brahmadatta làm chúa tể (brahmadattissarā pañcālaraṭṭhavāsino)’. Hoặc ‘Pañcālā’ là số nhiều vì là tên của một quốc gia. Ý nghĩa là, đôi khi vua xứ Pañcāla là chúa tể của vua Brahmadatta, vua xứ Kāsī; đôi khi vua Brahmadatta là chúa tể của vua xứ Pañcāla.

330. Sabbādito [Pg.213] sabbā.

330. Tất cả (các biến cách) từ (đại từ) sabba trở đi (sabbādito sabbā).

Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbanāmehi hetvatthe sabbā vibhattiyo honti.

Khi kết hợp với các từ có ý nghĩa nguyên nhân (hetvatthehi yoge), tất cả các biến cách (sabbā vibhattiyo) được dùng trong ý nghĩa nguyên nhân (hetvatthe) từ các đại từ sabba, v.v... (sabbādīhi sabbanāmehi).

Kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena, kenaṭṭhena, kena vaṇṇena, kimatthaṃ, kuto nidānaṃ, kissa hetu, kasmiṃ nidāne, etasmiṃ nidāne, etasmiṃ pakaraṇe iccādi.

(Ví dụ): vì nguyên nhân gì? (kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena), vì duyên cớ gì? (kiṃ nimittaṃ, kena nimittena), vì mục đích gì? (kiṃ payojanaṃ, kena payojanena), vì lợi ích gì? (kenaṭṭhena), vì lý do gì? (kena vaṇṇena), vì sao? (kimatthaṃ), từ nguyên nhân nào? (kuto nidānaṃ), vì nguyên nhân của cái gì? (kissa hetu), trong nguyên nhân nào? (kasmiṃ nidāne), trong nguyên nhân này (etasmiṃ nidāne), trong trường hợp này (etasmiṃ pakaraṇe), vân vân.

Sattamīvibhattirāsi niṭṭhito.

Phần về biến cách thứ bảy đã kết thúc.

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā

Như vậy, trong tác phẩm Moggallānadīpanī tên là Niruttidīpanī

Kārakakaṇḍo niṭṭhito.

Chương về cách (Kārakakaṇḍa) đã kết thúc.

4. Samāsakaṇḍa

4. Chương về Hợp Tự (Samāsakaṇḍa)

Atha [Pg.214] yuttatthānaṃ syādyantapadānaṃ ekatthībhāvo vuccate. Ekatthībhāvoti ca idha samāso vuccati. So ca samāso chabbidho abyayībhāvo, tappuriso, kammadhārayo, digu, bahubbīhi, dvandoti.

Bây giờ, sự trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāvo) của các từ có đuôi biến cách (syādyantapadānaṃ) có ý nghĩa liên quan (yuttatthānaṃ) sẽ được nói đến. Và ở đây, sự trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāvo) được gọi là hợp tự (samāso). Và hợp tự ấy có sáu loại: Bất biến hợp tự (abyayībhāvo), Y chủ hợp tự (tappuriso), Đồng chủ hợp tự (kammadhārayo), Số lượng hợp tự (digu), Đa sở hữu hợp tự (bahubbīhi), và Song đối hợp tự (dvando).

Abyayībhāvasamāsa

Bất biến hợp tự (Abyayībhāvasamāsa)

Tattha abyayībhāvo paṭhamaṃ vuccate. Byayo vuccati vikāro, natthi byayo etassāti abyayo, abyayo hutvā bhavatīti abyayībhāvo, nānāliṅga, vibhatti, vacanesu rūpavikārarahito hutvā bhavatīti attho, sabbaliṅga,-vibhatti, vacanesupi yebhuyyena ekarūpena pavattatīti vuttaṃ hoti.

Trong đó, bất biến hợp tự (abyayībhāvo) được nói đến đầu tiên. Sự thay đổi (vikāro) được gọi là byaya. Cái gì không có sự thay đổi (natthi byayo etassa) thì là bất biến (abyayo). Trở thành bất biến (abyayo hutvā bhavati) thì là bất biến hợp tự (abyayībhāvo). Ý nghĩa là, nó trở thành không có sự thay đổi hình thức (rūpavikārarahito) trong các tính, biến cách, và số khác nhau. Điều này có nghĩa là, nó thường diễn ra với một hình thức duy nhất (ekarūpena) trong tất cả các tính, biến cách, và số.

Abyayanti vā upasagganipātānaṃ eva nāmaṃ, ayaṃ pana pakati abyayaṃ na hoti, asaṅkhyehi saha ekatthatāvasena abyayaṃ hoti, iti anabyayampi abyayaṃ bhavatīti abyayībhāvo.

Hoặc, bất biến từ (abyayaṃ) chính là tên gọi của các tiếp đầu ngữ và bất biến từ (upasagganipātānaṃ). Tuy nhiên, (hợp tự) này tự nhiên không phải là một bất biến từ, nó trở thành bất biến từ (abyayaṃ hoti) do có cùng một ý nghĩa (ekatthatāvasena) với một danh từ (asaṅkhyehi saha). Do đó, ngay cả một từ không phải bất biến cũng trở thành bất biến (anabyayampi abyayaṃ bhavati), đó là bất biến hợp tự (abyayībhāvo).

331. Syādisyādinekatthaṃ.

331. Một từ có đuôi biến cách có một ý nghĩa với một từ có đuôi biến cách (syādisyādinekatthaṃ).

Adhikārasuttamidaṃ. Syādi vuccati syādyantapadaṃ, ‘syādinā’ti syādyantapadena, eko attho yassa taṃ ekatthaṃ, syādipadaṃ syādipadena saha ekatthaṃ hotīti attho.

Đây là một kinh chỉ đạo (adhikārasuttaṃ). ‘Syādi’ được gọi là một từ có đuôi biến cách (syādyantapadaṃ). ‘Syādinā’ có nghĩa là ‘với một từ có đuôi biến cách’. ‘Ekatthaṃ’ là cái có một ý nghĩa. Ý nghĩa là: một từ có đuôi biến cách (syādipadaṃ) cùng với một từ có đuôi biến cách (syādipadena saha) có một ý nghĩa duy nhất (ekatthaṃ hoti).

Ettha ca ‘syādī’ti vacanena upasagga, nipātehi saddhiṃ sabbāni nāmikapadāni nāmapaṭirūpakāni ca saṅgaṇhāti, tyādyantapadāni nivatteti.

Và ở đây, bằng từ ‘syādi’, nó bao gồm tất cả các danh từ (nāmikapadāni) và các từ tương tự danh từ (nāmapaṭirūpakāni) cùng với các tiếp đầu ngữ và bất biến từ (upasagga, nipātehi saddhiṃ), và nó loại trừ các động từ (tyādyantapadāni).

Tattha [Pg.215] nāmapaṭirūpakāni nāma ‘yevāvanakadhammā’ iccādīni. Tathā saññāsaddabhāvaṃ pattāni ‘‘atthipaccayo, natthipaccayo, atthikhīrā brāhmaṇī, aññāsikoṇḍañño, makkhaligosālo’’ iccādīsu ‘atthi’ iccādīni.

Trong đó, các từ tương tự danh từ (nāmapaṭirūpakāni) là những từ như ‘yevāvanakadhammā’, v.v... Tương tự như vậy, là những từ đã trở thành danh từ riêng (saññāsaddabhāvaṃ pattāni) như ‘atthi’, v.v... trong các ví dụ ‘atthipaccayo (duyên hiện hữu), natthipaccayo (duyên vô hữu), atthikhīrā brāhmaṇī (nữ bà-la-môn có sữa), aññāsikoṇḍañño (ngài Kiều-trần-như người đã hiểu), makkhaligosālo (Makkhali Gosāla)’.

‘Ekattha’nti etena dvandasamāsepi padānaṃ ekakattu, ekakammādibhāvena ekatthībhāvo vutto hotīti.

Bằng từ ‘ekattha’ này, sự trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāvo) của các từ được nói đến, ngay cả trong song đối hợp tự (dvandasamāsepi), thông qua việc có cùng một chủ thể (ekakattu), cùng một đối tượng (ekakamma), v.v...

332. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyābhāvayathāpacchāyugapadatthe.

332. Hợp thể bất biến (asaṅkhya) có trong các ý nghĩa: biến cách (vibhatti), sự thích hợp (sampatti), sự gần gũi (samīpa), sự toàn thể (sākalya), sự không có (abhāva), sự tương ứng (yathā), sau đó (pacchā), và đồng thời (yugapad).

‘Asaṅkhya’nti upasaggapadaṃ nipātapadañca vuccati. Taṃ dvayampi hi ekatta, bahuttasaṅkhyaṃ paṭicca rūpavikārarahitattā ‘asaṅkhya’nti vuccati. Vibhatyatthe, sampatyatthe, samīpatthe, sākalyatthe, abhāvatthe, yathātthe, pacchātthe, yugapadatthe pavattaṃ asaṅkhyaṃ nāma syādipadaṃ aññena syādipadena saha ekatthaṃ hoti. Ayañca samāso anvatthavasena ‘asaṅkhyo’ti ca ‘abyayībhāvo’ti ca vuccati.

‘Asaṅkhya’ được gọi là tiếp đầu ngữ (upasagga) và bất biến từ (nipāta). Cả hai loại này quả thực được gọi là ‘asaṅkhya’ (bất biến số) vì không có sự biến đổi hình thức (rūpavikāra) tùy theo số ít (ekatta) và số nhiều (bahutta). Một từ có biến cách (syādipada) được gọi là bất biến (asaṅkhya) khi nó diễn ra trong các ý nghĩa: biến cách (vibhatti), sự thích hợp (sampatti), sự gần gũi (samīpa), sự toàn thể (sākalya), sự không có (abhāva), sự tương ứng (yathā), sau đó (pacchā), và đồng thời (yugapad), nó trở thành một ý nghĩa duy nhất (ekattha) cùng với một từ có biến cách khác. Và hợp thể này, theo ý nghĩa từ nguyên, được gọi là ‘asaṅkhyo’ và cũng được gọi là ‘abyayībhāvo’ (bất biến cách hợp thể).

Vibhatyatthe tāva –

Trước hết, trong ý nghĩa biến cách (vibhatti) –

Adhitthi. Ettha ca adhito si, tassa ‘asaṅkhyehi sabbāsa’nti suttena lopo, itthito su, ‘adhi itthīsū’ti vākyaṃ, tassa ca atthaṃ kathentena niccasamāsattā aññapadena viggaho kātabbo ‘‘itthīsu pavattā kathā’’ti vā ‘‘itthīsu pavatto vacanapatho’’ti vā ‘‘itthīsu pavattaṃ vacana’’nti vā, tato purimasuttena ekatthasaññā, iminā suttena asaṅkhyekatthasaññā ca kariyate, ekatthasaññāya pana katāya vākyatthāya payuttānaṃ vibhattīnaṃ attho ekatthapadena vutto hoti, tadā vibhattiyo vuttatthā nāma.

Adhitthi. Và ở đây, sau ‘adhi’ là ‘si’, biến cách này bị xóa bỏ bởi quy tắc ‘asaṅkhyehi sabbāsa’; sau ‘itthi’ là ‘su’. Cụm từ là ‘adhi itthīsu’. Và khi giải thích ý nghĩa của nó, vì là một hợp thể bắt buộc (niccasamāsa), sự phân tích (viggaha) phải được thực hiện bằng các từ khác, như là: ‘‘itthīsu pavattā kathā’’ (lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ) hoặc ‘‘itthīsu pavatto vacanapatho’’ (lối nói diễn ra nơi những người phụ nữ) hoặc ‘‘itthīsu pavattaṃ vacana’’ (lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ). Sau đó, bởi quy tắc trước, định danh ‘ekattha’ (đơn nghĩa) được thực hiện, và bởi quy tắc này, định danh ‘asaṅkhyekattha’ (bất biến đơn nghĩa) cũng được thực hiện. Hơn nữa, khi định danh ‘ekattha’ được thực hiện, ý nghĩa của các biến cách được sử dụng cho ý nghĩa của cụm từ được diễn đạt bởi từ đơn nghĩa. Khi đó, các biến cách được gọi là ‘vuttatthā’ (có ý nghĩa đã được diễn đạt).

Idāni [Pg.216] vuttatthānaṃ appayogārahattā lopavidhānamāha.

Bây giờ, vì các biến cách có ý nghĩa đã được diễn đạt (vuttattha) không còn thích hợp để sử dụng, ngài nêu ra quy tắc xóa bỏ.

333. Ekatthatāyaṃ.

333. Khi ở trong trạng thái đơn nghĩa (ekatthatā).

Eko attho yesaṃ tāni ekatthāni, ‘attho’ti cettha padantare kattu, kammādibhāvena vidheyyo padhānattho eva veditabbo. Tathā hi ‘rājaputto’ti ettha puttasaddattho eva tathāvidheyyo hoti, na rājasaddattho, sabbañca vacanavākyaṃ nāma vidheyyatthehi eva sijjhati, no aññathā, yasmā ca ‘rājaputto’ti etaṃ puttasaddatthasseva nāmaṃ hoti, na rājasaddatthassa, tasmā eko padhānabhūto puttasaddattho eva tesaṃ dvinnaṃ saddānaṃ attho nāma hoti, na rājasaddatthoti, ekatthānaṃ bhāvo ekatthatā, ekatthībhāvoti vuttaṃ hoti. So tividho samāso, taddhito, dhātupaccayanto cāti. Tissaṃ tividhāyaṃ ekatthatāyaṃ sabbāsaṃ vuttatthānaṃ syādivibhattīnaṃ lopo hotīti iminā sussa lopo. Bahulādhikārattā pana aluttasamāsopi dissati.

Những từ nào có một ý nghĩa (eko attho) thì chúng là những từ đơn nghĩa (ekatthāni). Và ở đây, ‘ý nghĩa’ (attho) nên được hiểu chính là ý nghĩa chính (padhānattho) làm vị ngữ (vidheyya) trong mối quan hệ với một từ khác như là chủ cách, đối cách, v.v. Thật vậy, ở đây trong ‘rājaputto’ (con trai của vua), chính ý nghĩa của từ ‘putta’ là vị ngữ như vậy, chứ không phải ý nghĩa của từ ‘rāja’. Và mọi câu nói (vacanavākya) được hoàn thành chỉ bằng ý nghĩa của các vị ngữ, không có cách nào khác. Và bởi vì ‘rājaputto’ là tên gọi cho ý nghĩa của từ ‘putta’, không phải cho ý nghĩa của từ ‘rāja’, do đó, một ý nghĩa chính yếu của từ ‘putta’ chính là ý nghĩa của hai từ đó, chứ không phải ý nghĩa của từ ‘rāja’. Trạng thái của những từ đơn nghĩa (ekattha) là đơn nghĩa tính (ekatthatā); điều này được nói là trạng thái trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāva). Trạng thái đó có ba loại: hợp thể (samāso), từ phái sinh (taddhito), và từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ của căn (dhātupaccayanto). Trong ba loại đơn nghĩa tính này, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách syādi có ý nghĩa đã được diễn đạt; do đó, có sự xóa bỏ của ‘su’. Tuy nhiên, do quyền chi phối của nguyên tắc ‘bahula’ (đa dạng), hợp thể không xóa bỏ (aluttasamāsa) cũng được thấy.

334. Taṃ napuṃsakaṃ.

334. Từ đó là trung tính.

Taṃ asaṅkhyaṃ nāma ekatthaṃ napuṃsakaṃ hotīti iminā adhitthīsaddassa napuṃsakabhāvaṃ katvā tato syādyuppatti.

Từ đơn nghĩa (ekattha) được gọi là bất biến (asaṅkhya) đó trở thành trung tính; bởi quy tắc này, sau khi làm cho từ ‘adhitthi’ thành trung tính, từ đó các biến cách syādi được sinh khởi.

335. Syādīsu rasso.

335. Nguyên âm được rút ngắn khi có các biến cách syādi theo sau.

Napuṃsakassa ekatthassa rasso hoti syādīsu vibhattīsūti iminā īkārassa rasso.

Nguyên âm của một từ đơn nghĩa (ekattha) trung tính được rút ngắn khi có các biến cách syādi theo sau; bởi quy tắc này, nguyên âm ‘ī’ được rút ngắn.

336. Pubbasmāmādito.

336. Từ (hợp thể) đứng trước amādi.

Pubbaamādi [Pg.217] nāma pubbapadatthapadhānabhūto asaṅkhyasamāso vuccati, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ādisaddena cettha paṭhamāvibhattipi gayhati. Atha vā amādi vuccati tappuriso, tato pubbaṃ nāma asaṅkhyasamāso, iti amādito pubbabhūtā asaṅkhyekatthā parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hotīti iminā adhitthisaddato sabbavibhattīnaṃ lopo.

Hợp thể bất biến (asaṅkhyasamāsa) mà trong đó ý nghĩa của từ đầu (pubbapadattha) là chính yếu được gọi là pubbaamādi; sau đó, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách. Và ở đây, bởi từ ‘ādi’, biến cách thứ nhất cũng được bao gồm. Hoặc là, ‘amādi’ được gọi là hợp thể y chủ (tappuriso), và hợp thể bất biến (asaṅkhyasamāsa) là từ đứng trước nó. Như vậy, từ một từ đơn nghĩa bất biến (asaṅkhyekattha) đứng trước một ‘amādi’, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách theo sau; bởi quy tắc này, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách sau từ ‘adhitthi’.

Adhitthi tiṭṭhati, itthīsu pavattā kathā tiṭṭhatīti attho. Adhitthi tiṭṭhanti, itthīsu pavattā kathāyo tiṭṭhantīti attho. Esa nayo sesavibhattīsu sesavacanesu sesaliṅgesu ca. Evaṃ sabbaliṅgesu sabbavibhattīsu sabbavacanesu ca ekeneva rūpena tiṭṭhati, tasmā ayaṃ samāso rūpavikārarahitattā ‘abyayībhāvo’ti vuccati.

‘Adhitthi tiṭṭhati’, ý nghĩa là ‘itthīsu pavattā kathā tiṭṭhati’ (lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ đang tồn tại). ‘Adhitthi tiṭṭhanti’, ý nghĩa là ‘itthīsu pavattā kathāyo tiṭṭhanti’ (những lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ đang tồn tại). Đây là phương pháp áp dụng cho các biến cách còn lại, các số còn lại, và các tính còn lại. Như vậy, nó tồn tại với một hình thức duy nhất trong tất cả các tính, tất cả các biến cách, và tất cả các số. Do đó, hợp thể này, vì không có sự biến đổi hình thức, được gọi là ‘abyayībhāvo’ (bất biến cách hợp thể).

Ettha ca vibhatyattho nāma ‘‘adhitthi, bahigāmaṃ, uparigaṅga’’ miccādīsu sampatyādīhi visesatthehi rahito kevalo vibhattīnaṃ attho vuccati. Viggahe pana ‘‘kathā, pavattā’’ iccādīni samāsasāmatthiyena viditāni atthapadāni nāma, adhisaddassa atthapadānītipi vadanti. Evaṃ adhikumāri, adhivadhu, adhijambuiccādi.

Và ở đây, ý nghĩa biến cách (vibhatyattho) trong các ví dụ như ‘‘adhitthi, bahigāmaṃ, uparigaṅga’’, v.v. được gọi là ý nghĩa đơn thuần của các biến cách, không có các ý nghĩa đặc biệt như sự thích hợp (sampatti), v.v. Tuy nhiên, trong sự phân tích, các từ như ‘‘kathā, pavattā’’, v.v. được biết đến là những từ chỉ ý nghĩa (atthapadāni) nhờ vào năng lực của hợp thể. Người ta cũng nói rằng chúng là những từ chỉ ý nghĩa của từ ‘adhi’. Tương tự như vậy là adhikumāri, adhivadhu, adhijambu, v.v.

Attani pavatto dhammo, pavattā vādhammāti atthe vibhattīnaṃ lope kate adhiattasaddassa napuṃsakabhāvaṃ katvā tato syādyuppatti, ‘pubbasmāmādito’ti syādīnaṃ lope sampatte –

Trong ý nghĩa ‘attani pavatto dhammo, pavattā vā dhammā’ (pháp diễn ra trong tự thân, hoặc các pháp diễn ra trong tự thân), sau khi đã xóa bỏ các biến cách và làm cho từ ‘adhiatta’ thành trung tính, từ đó các biến cách syādi được sinh khởi. Khi sự xóa bỏ các biến cách syādi được áp dụng bởi quy tắc ‘pubbasmāmādito’ –

337. Nātomapañcamiyā.

337. Không (xóa bỏ) sau nguyên âm ‘a’, và (biến thành) ‘aṃ’ trừ biến cách thứ năm.

Akārantamhā [Pg.218] asaṅkhyekatthā paraṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, pañcamīvajjitānaṃ vibhattīnaṃ aṃ hoti.

Sau một từ đơn nghĩa bất biến (asaṅkhyekattha) kết thúc bằng nguyên âm ‘a’, không có sự xóa bỏ tất cả các biến cách; các biến cách, ngoại trừ biến cách thứ năm, trở thành ‘aṃ’.

Ajjhattaṃ dhammo jāyati, ajjhattaṃ dhammā jāyanti, ajjhattaṃ dhammaṃ passati, ajjhattaṃ dhamme passanti.

Ajjhattaṃ dhammo jāyati (pháp sinh khởi trong nội tâm), ajjhattaṃ dhammā jāyanti (các pháp sinh khởi trong nội tâm), ajjhattaṃ dhammaṃ passati (người ấy thấy pháp trong nội tâm), ajjhattaṃ dhamme passanti (họ thấy các pháp trong nội tâm).

Apañcamiyāti kiṃ? Ajjhattā apeti, ajjhattehi apeti.

Tại sao nói ‘trừ biến cách thứ năm’? (Ví dụ:) Ajjhattā apeti (người ấy rời khỏi nội tâm), ajjhattehi apeti (người ấy rời khỏi những điều nội tâm).

338. Vā tatiyāsattamīnaṃ.

338. Tùy chọn đối với biến cách thứ ba và thứ bảy.

Akārantamhā asaṅkhyekatthā paraṃ tatiyā, sattamīnaṃ vikappena aṃ hoti.

Sau một từ đơn nghĩa bất biến (asaṅkhyekattha) kết thúc bằng nguyên âm ‘a’, biến cách thứ ba và thứ bảy tùy chọn trở thành ‘aṃ’.

Ajjhattaṃ dhammena vattati ajjhattena vā, ajjhattaṃ dhammehi vattati ajjhattehi vā, ajjhattaṃ dhammassa deti, ajjhattaṃ dhammānaṃ deti, ajjhattā dhammā apeti, ajjhattehi dhammehi apeti, ajjhattaṃ dhammassa santakaṃ, ajjhattaṃ dhammānaṃ santakaṃ, ajjhattaṃ dhamme tiṭṭhati ajjhatte vā, ajjhattaṃ dhammesu tiṭṭhati ajjhattesu vā. Ettha ca ‘ajjhattaṃ dhammo’ti ajjhattabhūto dhammo, ‘ajjhattaṃ dhammā’ti ajjhattabhūtā dhammā iccādinā attho veditabbo. Attānaṃ adhikicca pavatto pavattāti vā vuttepi attassa ādhārabhāvo sijjhatiyeva. Evaṃ adhicittaṃ, attani visuṃ visuṃ pavattaṃ pavattāni vā paccattaṃ. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātī’’ti pāṭho atthi, tasmā pañcamiyā aṃbhāvavajjanaṃ appakattāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ajjhattā dhammā, bahiddhā [Pg.219] dhammā’’ti pāṭho atthi, tasmā paṭhamādīnampi vikappo labbhatīti.

Ajjhattaṃ dhammena vattati hoặc ajjhattena (vattati), ajjhattaṃ dhammehi vattati hoặc ajjhattehi (vattati), ajjhattaṃ dhammassa deti, ajjhattaṃ dhammānaṃ deti, ajjhattā dhammā apeti, ajjhattehi dhammehi apeti, ajjhattaṃ dhammassa santakaṃ, ajjhattaṃ dhammānaṃ santakaṃ, ajjhattaṃ dhamme tiṭṭhati hoặc ajjhatte (tiṭṭhati), ajjhattaṃ dhammesu tiṭṭhati hoặc ajjhattesu (tiṭṭhati). Ở đây, ý nghĩa cần được hiểu theo cách như sau: ‘ajjhattaṃ dhammo’ là pháp thuộc về nội tâm, ‘ajjhattaṃ dhammā’ là các pháp thuộc về nội tâm. Ngay cả khi nói rằng attānaṃ adhikicca pavatto hoặc pavattā (diễn ra liên quan đến tự thân), thì tính chất làm nền tảng của tự thân vẫn được thành tựu. Tương tự như vậy là adhicittaṃ (thuộc về tâm), paccattaṃ là (trạng thái) diễn ra riêng biệt trong tự thân. Ở đây, có đoạn văn: “ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātī” (sau khi đã chấp thủ vào bên trong, vị ấy xuất khởi từ bên trong; sau khi đã chấp thủ vào bên ngoài, vị ấy xuất khởi từ bên trong), do đó cần phải thấy rằng việc loại trừ sự biến thành aṃ của biến cách thứ năm là ít xảy ra. Có đoạn văn: “Ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā” (các pháp từ bên trong, các pháp từ bên ngoài), do đó sự tùy chọn của biến cách thứ nhất v.v... cũng được chấp nhận.

Sampattiatthe –

Trong ý nghĩa thành tựu –

Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, ‘brahma’nti vedo vuccati. Ettha ca ‘akāle sakatthassā’ti suttena sahasaddassa sādeso, bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ, ‘syādīsu rasso’ti suttena katanapuṃsakassa rassattaṃ.

Sampannaṃ brahmaṃ là sabrahmaṃ, (ở đây) ‘brahma’ được gọi là Vệ-đà. Và ở đây, theo quy tắc ‘akāle sakatthassā’, từ saha được thay thế bằng sa. Bhikkhānaṃ samiddhi là subhikkhaṃ (sự dồi dào của chư Tỳ-khưu), theo quy tắc ‘syādīsu rasso’, nguyên âm của từ đã được chuyển thành trung tính được rút ngắn lại.

Samīpe –

Trong ý nghĩa gần kề –

Nagarassa samīpaṃ upanagaraṃ, kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ, maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ, vadhuyā samīpaṃ upavadhu, gunnaṃ samīpaṃ upagu, ‘gossū’ti suttena ossa uttaṃ.

Nagarassa samīpaṃ là upanagaraṃ (gần thành phố), kumbhassa samīpaṃ là upakumbhaṃ (gần cái bình), maṇikāya samīpaṃ là upamaṇikaṃ (gần cái hũ nước), vadhuyā samīpaṃ là upavadhu (gần người con dâu), gunnaṃ samīpaṃ là upagu (gần đàn bò), theo quy tắc ‘gossū’, o được chuyển thành u.

Sākalye –

Trong ý nghĩa toàn thể –

Tiṇena saha sakalaṃ satiṇaṃ, tiṇena saddhiṃ sakalaṃ vatthuṃ ajjhoharatīti attho. Sahasaddassa sādeso.

Tiṇena saha sakalaṃ là satiṇaṃ, có nghĩa là (vị ấy) ăn nuốt toàn bộ vật cùng với cỏ. Đây là sự thay thế cho từ saha.

Abhāve –

Trong ý nghĩa không có –

Makkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ, darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ, bhikkhānaṃ abhāvo dubbhikkhaṃ, abhāvatthopi dusaddo atthi. Yathā? Dussīlo duppaññoti. Ettha ca ‘sampannaṃ brahma’ntiādinā saddabyākaraṇesu atthavacanaṃ saddatthavibhāvanamattaṃ. Suttantesu pana imesaṃ padānaṃ yuttaṃ abhidheyyatthaṃ ñatvā tadanurūpaṃ atthavacanampi veditabbaṃ.

Makkhikānaṃ abhāvo là nimmakkhikaṃ (không có ruồi), darathānaṃ abhāvo là niddarathaṃ (không có phiền não), bhikkhānaṃ abhāvo là dubbhikkhaṃ (nạn đói, sự thiếu thốn của chư Tỳ-khưu), từ du cũng có ý nghĩa là không có. Ví như: dussīlo (người vô giới), duppañño (người vô trí). Và ở đây, trong các sách văn phạm, việc giải thích ý nghĩa bằng các câu như ‘sampannaṃ brahmaṃ’ chỉ là để làm rõ nghĩa của từ. Tuy nhiên, trong các Kinh tạng, sau khi đã biết được ý nghĩa được chỉ định phù hợp của những từ này, cần phải hiểu cả cách giải thích ý nghĩa tương ứng với nó.

Yathāsaddatthe –

Trong ý nghĩa của từ yathā –

Rūpassa sabhāvassa yogyaṃ anurūpaṃ, attānaṃ attānaṃ paṭicca pavattaṃ paccattaṃ, aḍḍhamāsaṃ aḍḍhamāsaṃ anugataṃ anvaḍḍhamāsaṃ, gharaṃ gharaṃ anugataṃ anugharaṃ, vassaṃ vassaṃ anugataṃ anuvassaṃ, jeṭṭhānaṃ [Pg.220] anupubbaṃ anujeṭṭhaṃ, sattiyā anurūpaṃ yathāsatti, balassa anurūpaṃ yathābalaṃ, kamassa anurūpaṃ yathākkamaṃ. Evaṃ yathāsaṅkhyaṃ, yathālābhaṃ. Sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ, paṭivātaṃ, paṭisaddaṃ.

Rūpassa sabhāvassa yogyaṃ là anurūpaṃ (phù hợp với bản chất của sắc), attānaṃ attānaṃ paṭicca pavattaṃ là paccattaṃ (diễn ra tùy thuộc vào mỗi tự thân), aḍḍhamāsaṃ aḍḍhamāsaṃ anugataṃ là anvaḍḍhamāsaṃ (theo mỗi nửa tháng), gharaṃ gharaṃ anugataṃ là anugharaṃ (theo mỗi nhà), vassaṃ vassaṃ anugataṃ là anuvassaṃ (theo mỗi năm), jeṭṭhānaṃ anupubbaṃ là anujeṭṭhaṃ (theo thứ tự trưởng thượng), sattiyā anurūpaṃ là yathāsatti (tùy theo khả năng), balassa anurūpaṃ là yathābalaṃ (tùy theo sức lực), kamassa anurūpaṃ là yathākkamaṃ (tùy theo thứ tự). Tương tự là yathāsaṅkhyaṃ (tùy theo số lượng), yathālābhaṃ (tùy theo sở đắc). Sotassa paṭilomaṃ là paṭisotaṃ (ngược dòng), paṭivātaṃ (ngược gió), paṭisaddaṃ (tiếng vang).

Pacchāpadatthe –

Trong ý nghĩa phía sau –

Rathassa pacchā anurathaṃ.

Rathassa pacchā là anurathaṃ (phía sau cỗ xe).

Yugabhūto padattho yugapadattho, sahabhāvīatthadvayassetaṃ nāmaṃ. Tattha asaniphalena saha pavattaṃ cakkaṃ sacakkaṃ, gadāvudhena yugaḷapavattaṃ vāsudevassa cakkāvudhantipi vadanti, sahassa sattaṃ.

Ý nghĩa của từ đã trở thành cặp đôi là yugapadattha, đây là tên gọi của hai ý nghĩa tồn tại cùng nhau. Trong đó, asaniphalena saha pavattaṃ cakkaṃ là sacakkaṃ (bánh xe cùng tồn tại với lưỡi tầm sét), người ta cũng nói rằng vũ khí bánh xe của Vāsudeva tồn tại thành cặp với vũ khí cây gậy, saha được chuyển thành sa.

339. Yathā natulye.

339. (Từ) yathā trong ý nghĩa không phải tương đương.

Tulyato aññasmiṃ atthe pavatto yathāsaddo syādinā saha ekattho hoti.

Từ yathā diễn ra trong ý nghĩa khác với sự tương đương, sẽ trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi.

Yathāsatti, yathābalaṃ, yathākkamaṃ, ye ye vuḍḍhā yathāvuḍḍhaṃ, vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi vā yathāvuḍḍhaṃ.

Yathāsatti (tùy theo khả năng), yathābalaṃ (tùy theo sức lực), yathākkamaṃ (tùy theo thứ tự), ye ye vuḍḍhā là yathāvuḍḍhaṃ (tùy theo các bậc trưởng lão), hoặc vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi là yathāvuḍḍhaṃ (thứ tự của các bậc trưởng lão).

Natulyeti kiṃ? Yathā devadatto, tathā yaññadatto.

Tại sao nói ‘không phải tương đương’? (Ví dụ:) Yathā devadatto, tathā yaññadatto (Devadatta như thế nào, Yaññadatta cũng như thế ấy).

340. Yāvāvadhāraṇe.

340. (Từ) yāva trong ý nghĩa giới hạn.

Avadhāraṇaṃ vuccati paricchindanaṃ, avadhāraṇe pavatto yāvasaddo syādinā saha ekattho bhavati.

Avadhāraṇaṃ được gọi là sự phân định, từ yāva diễn ra trong ý nghĩa giới hạn sẽ trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi.

Yattakaṃ [Pg.221] attho vattatīti yāvadatthaṃ, dāgamo. Yattakaṃ jīvo vattatīti yāvajīvaṃ, yattakaṃ āyu vattatīti yāvatāyukaṃ, takāra, kakārā āgamā.

Yattakaṃ attho vattatīti là yāvadatthaṃ (chừng nào còn có ý nghĩa), có sự thêm vào của da. Yattakaṃ jīvo vattatīti là yāvajīvaṃ (trọn đời), yattakaṃ āyu vattatīti là yāvatāyukaṃ (cho đến hết tuổi thọ), có sự thêm vào của ta và ka.

341. Parāpābahitiropurepacchā vā pañcamyā.

341. (Các từ) pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā tùy chọn (kết hợp) với biến cách thứ năm.

Pari, apa, āiccādayo saddā pañcamyantena syādinā saha ekatthā bhavanti vā.

Các từ pari, apa, ā v.v... tùy chọn trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi ở biến cách thứ năm.

Pabbatato pari samantā vassīti devo paripabbataṃ paripabbatā vā, pabbataṃ vajjetvā vassīti attho. Pabbatato bahiddhā apapabbataṃ apapabbatā vā, pāṭaliputtato bahiddhā vassīti devo āpāṭaliputtaṃ āpāṭaliputtā vā, ākumārehi kaccāyanassa yaso vattatīti ākumāraṃ ākumārā vā, ābhavaggā bhagavato yaso vattatīti ābhavaggaṃ ābhavaggā vā, āpāṇakoṭiyā saraṇagamanaṃ vattatīti āpāṇakoṭikaṃ, kāgamo. Gāmato bahi bahigāmaṃ bahigāmā vā, evaṃ bahinagaraṃ, bahileṇaṃ, pabbatato tiro tiropabbataṃ tiropabbatā vā, evaṃ tiropākāraṃ, tirokuṭṭaṃ. Ettha ca ‘tiro’ti parabhāgo vuccati. Bhattamhā pure purebhattaṃ purebhattā vā, aruṇamhā pure purāruṇaṃ purāruṇā vā, bhattassa pacchā pacchābhattaṃ pacchābhattā vā.

Pabbatato pari samantā vassīti devo là paripabbataṃ hoặc paripabbatā, có nghĩa là trời mưa ngoại trừ ngọn núi. Pabbatato bahiddhā là apapabbataṃ hoặc apapabbatā (bên ngoài ngọn núi). Pāṭaliputtato bahiddhā vassīti devo là āpāṭaliputtaṃ hoặc āpāṭaliputtā (trời mưa cho đến thành Pāṭaliputta). Ākumārehi kaccāyanassa yaso vattati là ākumāraṃ hoặc ākumārā (danh tiếng của ngài Kaccāyana lan truyền đến tận trẻ nhỏ). Ābhavaggā bhagavato yaso vattati là ābhavaggaṃ hoặc ābhavaggā (danh tiếng của Đức Thế Tôn lan truyền đến tận cõi hữu tưởng phi phi tưởng). Āpāṇakoṭiyā saraṇagamanaṃ vattati là āpāṇakoṭikaṃ (sự quy y lan truyền đến hàng triệu chúng sanh), có sự thêm vào của ka. Gāmato bahi là bahigāmaṃ hoặc bahigāmā (bên ngoài làng). Tương tự bahinagaraṃ (bên ngoài thành phố), bahileṇaṃ (bên ngoài hang động). Pabbatato tiro là tiropabbataṃ hoặc tiropabbatā (bên kia ngọn núi). Tương tự tiropākāraṃ (bên kia bức tường), tirokuṭṭaṃ (bên kia vách ngăn). Ở đây, ‘tiro’ được gọi là phần bên kia. Bhattamhā pure là purebhattaṃ hoặc purebhattā (trước bữa ăn). Aruṇamhā pure là purāruṇaṃ hoặc purāruṇā (trước lúc rạng đông). Bhattassa pacchā là pacchābhattaṃ hoặc pacchābhattā (sau bữa ăn).

342. Samīpāyāmesvanu.

342. (Từ) anu trong ý nghĩa gần kề và chiều dài.

Samīpe āyāme ca pavatto anusaddo syādinā saha ekattho bhavati vā.

Từ anu diễn ra trong ý nghĩa gần kề và chiều dài, tùy chọn trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi.

Vanassa samīpaṃ anuvanaṃ, asani anuvanaṃ gatā, gaṅgaṃ anuyātā anugaṅgaṃ, bārāṇasī.

Vanassa samīpaṃ là anuvanaṃ (gần khu rừng), asani anuvanaṃ gatā (sét đã đánh gần khu rừng). Gaṅgaṃ anuyātā là anugaṅgaṃ (dọc theo sông Hằng), (ví dụ như thành) Bārāṇasī.

343. Oro [Pg.222] pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādhonto vā chaṭṭhiyā.

343. (Các từ) ora, pari, paṭi, pāra, majjhe, heṭṭhā, uddha, adha, anto tùy chọn (kết hợp) với biến cách thứ sáu.

Orādayo saddā chaṭṭhīyantena syādinā saha ekatthā bhavanti vā.

Các từ ora v.v... tùy chọn trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi ở biến cách thứ sáu.

Ettha ca ore, pāre, majjhesaddesu ‘tadaminādīnī’ti suttena ekāro, gaṅgāya oraṃ oregaṅgaṃ, sikharassa upari uparisikharaṃ. Evaṃ uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, uparipabbataṃ, sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ. Evaṃ paṭivātaṃ, yamunāya pāraṃ pāreyamunaṃ, gaṅgāya majjhaṃ majjhegaṅgaṃ, pāsādassa heṭṭhā heṭṭhāpāsādaṃ, heṭṭhāmañcaṃ, gaṅgāya uddhaṃ uddhaṃgaṅgaṃ, gaṅgāya adho adhogaṅgaṃ, pāsādassa anto antopāsādaṃ. Evaṃ antogāmaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ.

Và ở đây, trong các từ ore, pāre, majjhe, nguyên âm e được thành lập bởi quy tắc ‘tadaminādīnī’, gaṅgāya oraṃ thành oregaṅgaṃ, sikharassa upari thành uparisikharaṃ. Tương tự uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, uparipabbataṃ, sotassa paṭilomaṃ thành paṭisotaṃ. Tương tự paṭivātaṃ, yamunāya pāraṃ thành pāreyamunaṃ, gaṅgāya majjhaṃ thành majjhegaṅgaṃ, pāsādassa heṭṭhā thành heṭṭhāpāsādaṃ, heṭṭhāmañcaṃ, gaṅgāya uddhaṃ thành uddhaṃgaṅgaṃ, gaṅgāya adho thành adhogaṅgaṃ, pāsādassa anto thành antopāsādaṃ. Tương tự antogāmaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ.

Vāti kiṃ? Gaṅgāoraṃ, majjhesamuddasmiṃ iccādi.

(Tùy chọn) vā để làm gì? Gaṅgāoraṃ, majjhesamuddasmiṃ v.v...

344. Tiṭṭhagvādīni.

344. (Các từ) bắt đầu bằng tiṭṭhagu.

Tiṭṭhaguiccādīni asaṅkhyekatthe sijjhanti.

Các từ bắt đầu bằng tiṭṭhagu được thành lập trong ý nghĩa phi số lượng.

Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu, vahanti gāvoyasmiṃ kāle vahagu, ‘gossū’ti suttena ossa uttaṃ. Āyatiṃ yavo yasmiṃ kāleti āyatiyavo, khale yavo yasmiṃ kāleti khaleyavaṃ. Pubbapade vibhattialopo. Lunā yavā yasmiṃ kāleti lunayavaṃ, ettha ‘lunā’ti lāvitā, luyamānā yavā yasminti luyamānayavaṃ iccādi.

Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle là tiṭṭhagu, vahanti gāvo yasmiṃ kāle là vahagu, bởi quy tắc ‘gossū’ nguyên âm o được biến thành u. Āyatiṃ yavo yasmiṃ kāle là āyatiyavo, khale yavo yasmiṃ kāle là khaleyavaṃ. Biến cách của từ trước bị xóa bỏ. Lunā yavā yasmiṃ kāle là lunayavaṃ, ở đây ‘lunā’ là lāvitā (đã được gặt), luyamānā yavā yasmiṃ là luyamānayavaṃ (lúa đang được gặt) v.v...

Tathā pāto nahānaṃ yasmiṃ kāleti pātanahānaṃ. Evaṃ sāyanahānaṃ, pāto kammakaraṇakālo yasminti [Pg.223] pātakālaṃ. Evaṃ sāyakālaṃ, pāto vassati megho yasminti pātameghaṃ. Evaṃ sāyameghaṃ, pāto gantabbo maggo yasminti pātamaggaṃ. Evaṃ sāyamaggaṃ iccādi. Mahāvuttinā pātosaddassa pātattaṃ. Ettha ca ‘tiṭṭhagu’ iccādīni viggahatthavasena aññapadatthe siddhāni viya dissanti, aññapadassa pana liṅgādīnaṃ vasena tesaṃ rūpavikāro nāma natthi, tasmā abyayarūpattā idha gahitāni, sabbañcetaṃ asaṅkhyasamāsapadaṃ nāma napuṃsakaṃ eva hoti, rassantameva hoti. Sabbavibhattīnañca akārantamhā bahulaṃ aṃ hoti, ikārukārantehi lopo hoti.

Cũng vậy, pāto nahānaṃ yasmiṃ kāle là pātanahānaṃ. Tương tự sāyanahānaṃ, pāto kammakaraṇakālo yasmiṃ là pātakālaṃ. Tương tự sāyakālaṃ, pāto vassati megho yasmiṃ là pātameghaṃ. Tương tự sāyameghaṃ, pāto gantabbo maggo yasmiṃ là pātamaggaṃ. Tương tự sāyamaggaṃ v.v... Theo Mahāvutti, từ pāto trở thành pāta. Và ở đây, các từ bắt đầu bằng ‘tiṭṭhagu’ theo ý nghĩa của câu phân tích dường như được thành lập trong ý nghĩa của một từ khác, nhưng không có sự thay đổi hình thức của chúng theo tính v.v... của từ khác. Do đó, vì có hình thức bất biến, chúng được đề cập ở đây, và tất cả các từ phức hợp phi số lượng này thực sự là trung tính, và chỉ kết thúc bằng nguyên âm ngắn. Và đối với tất cả các biến cách, sau một từ kết thúc bằng a, thường trở thành aṃ, sau các từ kết thúc bằng i và u, có sự xóa bỏ.

Abyayībhāvasamāso niṭṭhito.

Chương Trạng từ phức hợp đã chấm dứt.

Tappurisasamāsa

Y chỉ phức hợp

Dutiyātappurisa

Đối cách Y chỉ phức hợp

Atha amādisamāso vuccate, so tappurisoti ca vuccati. Tassa puriso tappuriso, tappurisasaddena sadisattā ayaṃ samāso tappurisoti vuccati. Yathā hi tappurisasaddo visesanapadatthaṃ jahitvā visesyapadatthe tiṭṭhati, evaṃ ayaṃ samāsopīti.

Bây giờ, phức hợp amādi được nói đến, nó cũng được gọi là tappurisa. Tassa puriso là tappuriso, do sự tương đồng với từ tappurisa, phức hợp này được gọi là tappurisa. Giống như từ tappurisa từ bỏ ý nghĩa của từ định tính và đứng trong ý nghĩa của từ được định tính, phức hợp này cũng vậy.

345. Amādi.

345. (Các từ) bắt đầu bằng am.

Amādivibhattiyuttaṃ syādyantapadaṃ paṭhamantena syādyantapadena saha ekatthaṃ bhavati, ayañca samāso anvatthavasena ‘‘amādisamāso’’ti ca ‘‘tappurisasamāso’’ti ca vuccati. Iminā amādisahitassa vākyassa amādekatthasaññaṃ katvā vuttatthānaṃ vibhattīnaṃ lopo, tato ekatthapadante syādyuppatti hoti.

Một từ có đuôi biến cách được kết hợp với một biến cách bắt đầu bằng am, cùng với một từ có đuôi biến cách kết thúc bằng biến cách thứ nhất, trở thành một ý nghĩa duy nhất, và phức hợp này, theo ý nghĩa từ nguyên, được gọi là ‘‘amādisamāso’’ và ‘‘tappurisasamāso’’. Bằng quy tắc này, sau khi đã định danh một ý nghĩa duy nhất cho câu chứa amādi, các biến cách có ý nghĩa đã được diễn đạt sẽ bị xóa bỏ, sau đó một biến cách được tạo ra ở cuối từ có ý nghĩa duy nhất.

So [Pg.224] pana samāso dutiyātappuriso, tatiyātappuriso, catutthītappuriso, pañcamītappuriso, chaṭṭhītappuriso, sattamītappurisoti chabbidho. Ekamekasmiñcettha ‘‘niccasamāso, aniccasamāso’’ti ca ‘‘luttasamāso, aluttasamāso’’ti ca duvidho.

Và phức hợp đó có sáu loại: đối cách y chỉ phức hợp, sử dụng cách y chỉ phức hợp, chỉ định cách y chỉ phức hợp, xuất xứ cách y chỉ phức hợp, sở thuộc cách y chỉ phức hợp, và định sở cách y chỉ phức hợp. Và mỗi loại trong số này lại có hai loại: ‘‘phức hợp bắt buộc, phức hợp tùy chọn’’ và ‘‘phức hợp có xóa bỏ, phức hợp không xóa bỏ’’.

Tattha dutiyātappuriso kattuvācakesu gata, nissita,-atīta, atikkanta, patta, āpannaiccādīsu paresu hoti.

Trong số đó, đối cách y chỉ phức hợp xảy ra khi các từ diễn đạt tác nhân như gata, nissita, atīta, atikkanta, patta, āpanna v.v... theo sau.

Gāmaṃ gatoti gāmagato gāmaṃ gato vā. Evaṃ araññagato, bhūmigato, rājānaṃ nissitoti rājanissito. Evaṃ atthanissito, dhammanissito. Bhavaṃ atīto bhavātīto. Evaṃ bhayātīto, kālātīto, khaṇātīto, pamāṇaṃ atikkantoti pamāṇātikkanto, sukhaṃ pattoti sukhappatto. Evaṃ dukkhappatto, sotaṃ āpannoti sotāpanno. Evaṃ nirodhasamāpanno, addhānamaggaṃ paṭipannoti addhānamaggappaṭipanno, rukkhaṃ ārūḷhoti rukkhārūḷho, rathārūḷho, oghaṃ tiṇṇoti oghatiṇṇo oghaṃ tiṇṇo vā iccādi.

Gāmaṃ gato là gāmagato hoặc gāmaṃ gato. Tương tự araññagato, bhūmigato, rājānaṃ nissito là rājanissito. Tương tự atthanissito, dhammanissito. Bhavaṃ atīto là bhavātīto. Tương tự bhayātīto, kālātīto, khaṇātīto, pamāṇaṃ atikkanto là pamāṇātikkanto, sukhaṃ patto là sukhappatto. Tương tự dukkhappatto, sotaṃ āpanno là sotāpanno. Tương tự nirodhasamāpanno, addhānamaggaṃ paṭipanno là addhānamaggappaṭipanno, rukkhaṃ ārūḷho là rukkhārūḷho, rathārūḷho, oghaṃ tiṇṇo là oghatiṇṇo hoặc oghaṃ tiṇṇo v.v...

Kammupapadavihitehi kitantapadehi pana niccasamāsoyeva, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, rathakāro, pattaṃ gaṇhātīti pattaggāho, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, vinayaṃ dhāretīti vinayadharo, dhammadharo, brahmaṃ carati sīlenāti brahmacārī, bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū, atthaññū, dhammaññūiccādi.

Tuy nhiên, với các từ có hậu tố kṛt được hình thành với một đối tượng làm thành phần đứng trước, đó luôn là một phức hợp bắt buộc, kumbhaṃ karoti là kumbhakāro, rathakāro, pattaṃ gaṇhāti là pattaggāho, atthaṃ kāmeti là atthakāmo, dhammakāmo, vinayaṃ dhāreti là vinayadharo, dhammadharo, brahmaṃ carati sīlena là brahmacārī, bhavapāraṃ gacchati sīlena là bhavapāragū, sabbaṃ jānāti là sabbaññū, atthaññū, dhammaññū v.v...

Bahulādhikārattā ta, tavantu, tāvī, anta, māna, tuna, tvāna, tvā, tuṃ, tavepaccayantesu paresu samāso na hoti, vassaṃ vuttho, odanaṃ bhutto, odanaṃ bhuttavā, odanaṃ bhuttāvī, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno [Pg.225] dhammaṃ sotuna, dhammaṃ sutvāna, dhammaṃ sutvā, dhammaṃ sotuṃ, dhammaṃ sotave.

Do quyền chi phối của quy tắc bahula (đa dạng), khi các từ kết thúc bằng các hậu tố ta, tavantu, tāvī, anta, māna, tuna, tvāna, tvā, tuṃ, tave theo sau, phức hợp không được hình thành, vassaṃ vuttho, odanaṃ bhutto, odanaṃ bhuttavā, odanaṃ bhuttāvī, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno dhammaṃ sotuna, dhammaṃ sutvāna, dhammaṃ sutvā, dhammaṃ sotuṃ, dhammaṃ sotave.

Iti dutiyātappuriso.

Như vậy là đối cách y chỉ phức hợp.

Tatiyātappurisa

Sử dụng cách Y chỉ phức hợp

Tatiyātappuriso kammavācakesu kitantesu ca sampanna, sahagatādīsu ca pubba, sadisa, sama, ūnattha, kalaha, nipuṇa,-missaka, sakhilādīsu ca paresu hoti.

Sử dụng cách y chỉ phức hợp xảy ra khi các từ có hậu tố kṛt diễn đạt đối tượng, và khi các từ như sampanna, sahagata v.v..., và khi các từ pubba, sadisa, sama, các từ có ý nghĩa ūna, kalaha, nipuṇa, missaka, sakhila v.v... theo sau.

Buddhena bhāsito buddhabhāsito. Evaṃ buddhadesito, buddhapaññatto, buddharakkhito, satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito, viññūhi garahito viññugarahito, viññupasattho, issarena kataṃ issarakataṃ, attanā kataṃ sayaṃkataṃ, parehi kataṃ paraṃkataṃ, bindāgamo. Sukehi āhaṭaṃ sukāhaṭaṃ, raññā hato rājahato, rogena pīḷito rogapīḷito, agginā daḍḍho aggidaḍḍho, sappena daṭṭho sappadaṭṭho, sallena viddho sallaviddho, icchāya apakato abhibhūto icchāpakato.

Buddhena bhāsito là buddhabhāsito (được đức Phật thuyết). Tương tự: buddhadesito (được đức Phật giảng), buddhapaññatto (được đức Phật chế định), buddharakkhito (được đức Phật hộ trì), satthārā vaṇṇito là satthuvaṇṇito (được bậc Đạo Sư tán thán), viññūhi garahito là viññugarahito (bị bậc trí quở trách), viññupasattho (được bậc trí tán thán), issarena kataṃ là issarakataṃ (được tạo ra bởi đấng sáng tạo), attanā kataṃ là sayaṃkataṃ (tự mình làm), parehi kataṃ là paraṃkataṃ (được người khác làm), bindāgamo (sự rơi xuống của giọt nước). Sukehi āhaṭaṃ là sukāhaṭaṃ (được con vẹt mang đến), raññā hato là rājahato (bị vua giết), rogena pīḷito là rogapīḷito (bị bệnh tật hành hạ), agginā daḍḍho là aggidaḍḍho (bị lửa thiêu), sappena daṭṭho là sappadaṭṭho (bị rắn cắn), sallena viddho là sallaviddho (bị mũi tên đâm), icchāya apakato abhibhūto là icchāpakato (bị lòng tham lấn át).

Sīlena sampanno sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyasampayogo, piyavippayogo, jātiyā andho jaccandho, guṇahīno, guṇavuḍḍho, catuvaggena saṅghena karaṇīyaṃ kammaṃ catuvaggakaraṇīyaṃ. Evaṃ pañcavaggakaraṇīyaṃ, kākehi peyyā kākapeyyā, nadī.

Sīlena sampanno là sīlasampanno (người có đầy đủ giới hạnh). Tương tự: sukhasahagataṃ (câu hành với lạc), ñāṇasampayuttaṃ (tương ưng với trí), mittasaṃsaggo (sự giao du với bạn bè), piyasampayogo (sự sum họp với người thân yêu), piyavippayogo (sự chia ly với người thân yêu), jātiyā andho là jaccandho (mù bẩm sinh), guṇahīno (thiếu đức hạnh), guṇavuḍḍho (tăng trưởng đức hạnh), catuvaggena saṅghena karaṇīyaṃ kammaṃ là catuvaggakaraṇīyaṃ (việc làm cần được thực hiện bởi Tăng chúng có bốn vị). Tương tự: pañcavaggakaraṇīyaṃ (việc làm cần được thực hiện bởi nhóm năm vị), kākehi peyyā là kākapeyyā, nadī (con sông mà quạ có thể uống được).

Ekakkharesu parapadesu niccasamāso, urena gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo iccādi.

Trong các từ theo sau có một âm tiết, là hợp từ thường xuyên (niccasamāso), urena gacchatīti là urago (loài đi bằng ngực), pādena pivatīti là pādapo (loài uống bằng chân) v.v...

Kvaci majjhepadalopo, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano. Evaṃ khīrodano, assena yutto ratho assaratho. Evaṃ ājaññaratho, maggena sampayuttaṃ cittaṃ maggacittaṃ[Pg.226], jambuyā paññāto dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa iccādi.

Đôi khi có sự lược bỏ từ ở giữa, guḷena saṃsaṭṭho odano là guḷodano (cơm trộn với đường mật). Tương tự: khīrodano (cơm sữa), assena yutto ratho là assaratho (cỗ xe được thắng ngựa). Tương tự: ājaññaratho (cỗ xe ngựa nòi), maggena sampayuttaṃ cittaṃ là maggacittaṃ (tâm tương ưng với đạo), jambuyā paññāto dīpo là jambudīpo (hòn đảo được biết đến nhờ cây Jambu), ekena adhikā dasa là ekādasa (mười cộng thêm một) v.v...

Pubbādīsu – māsena pubbo māsapubbo, mātarā sadiso mātusadiso. Evaṃ mātusamo, pitusamo, ekena ūnā vīsati ekūnavīsati, sīlena vikalo sīlavikalo, asinā kalaho asikalaho, vācāya nipuṇo vācānipuṇo. Evaṃ yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo, satthārā sadiso satthukappo, puññena attho puññattho, puññena atthiko puññatthiko. Evaṃ seyyatthiko, mahagghatthiko, guṇena adhiko guṇādhiko iccādi.

Trong các từ pubba v.v... – māsena pubbo là māsapubbo (trước một tháng), mātarā sadiso là mātusadiso (giống như mẹ). Tương tự: mātusamo (bằng với mẹ), pitusamo (bằng với cha), ekena ūnā vīsati là ekūnavīsati (hai mươi kém một), sīlena vikalo là sīlavikalo (khiếm khuyết về giới), asinā kalaho là asikalaho (cãi nhau bằng gươm), vācāya nipuṇo là vācānipuṇo (khéo léo trong lời nói). Tương tự: yāvakālikasammissaṃ (pha trộn với vật dụng nhất thời), vācāsakhilo (lời nói dịu dàng), satthārā sadiso là satthukappo (giống như bậc Đạo Sư), puññena attho là puññattho (mục đích của phước), puññena atthiko là puññatthiko (người cần phước). Tương tự: seyyatthiko (người cần điều tốt hơn), mahagghatthiko (người cần vật giá trị lớn), guṇena adhiko là guṇādhiko (hơn hẳn về đức hạnh) v.v...

Bahulādhikārā kvaci samāso na hoti, pharasunā chinnaṃ, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā iccādi.

Do quyền hạn của từ bahula (đa dạng), đôi khi hợp từ không được hình thành, (như trong các ví dụ): pharasunā chinnaṃ (được chặt bằng búa), kākehi pātabbā (cần được bảo vệ khỏi quạ), dassanena pahātabbā dhammā (các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến), bhāvanāya pahātabbā dhammā (các pháp cần được đoạn trừ bằng tu) v.v...

Iti tatiyātappuriso.

Dứt về Tatiyātappurisa (Đệ tam cách Y chủ cách).

Catutthītappurisa

Catutthītappurisa (Đệ tứ cách Y chủ cách)

Catutthītappuriso tadatthe vā attha, hita, deyyādīsu vā paresu hoti.

Catutthītappurisa được hình thành khi các từ theo sau có ý nghĩa 'vì mục đích đó' hoặc là các từ như attha, hita, deyya v.v...

Kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinatthāya ābhaṭaṃ dussanti attho. Evaṃ kathinacīvaraṃ, kathināya dussaṃ, kathināya cīvarantipi yujjati, kathinatthārāyāti attho. Cīvarāya dussaṃ cīvaradussaṃ. Evaṃ cīvaramūlaṃ, saṅghassa ābhaṭaṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ, saṅghatthāya vā paṭiyattaṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ. Evaṃ āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ.

Kathinassa dussaṃ là kathinadussaṃ (vải kaṭhina), có nghĩa là kathinatthāya ābhaṭaṃ dussaṃ (vải được mang đến vì mục đích kaṭhina). Tương tự: kathinacīvaraṃ (y kaṭhina), kathināya dussaṃ, kathināya cīvarantipi yujjati cũng hợp lý, có nghĩa là kathinatthārāyāti (vì sự thọ kaṭhina). Cīvarāya dussaṃ là cīvaradussaṃ (vải để may y). Tương tự: cīvaramūlaṃ (tiền mua y), saṅghassa ābhaṭaṃ bhattaṃ là saṅghabhattaṃ (vật thực được mang đến cho Tăng chúng), hoặc saṅghatthāya paṭiyattaṃ bhattaṃ là saṅghabhattaṃ (vật thực được chuẩn bị vì Tăng chúng). Tương tự: āgantukabhattaṃ (vật thực cho khách tăng), gamikabhattaṃ (vật thực cho vị tăng đi xa), gilānabhattaṃ (vật thực cho vị tăng bệnh).

Saṅghassa [Pg.227] attho saṅghattho, lokassa hito lokahito, buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, buddhassa paṇāmo buddhappaṇāmo. Evaṃ buddhathomanā, buddhupaṭṭhānaṃ, suttassa anulomaṃ suttānulomaṃ. Evaṃ suttānurūpaṃ, suttānukūlaṃ, suttānuguṇaṃ, ṭhānassa arahaṃ ṭhānārahaṃ, rañño arahaṃ rājārahaṃ. Evaṃ rājagghaṃ, rājadeyyaṃ, kattuṃ kāmetīti kattukāmo. Evaṃ gantukāmo, kathetukāmo, daṭṭhukāmo, sotukāmo. Ettha ca tumantassa asaṅkhyattā ‘asaṅkhyehi sabbāsa’nti tato niccaṃ catutthīlopo hoti, samāse kate niccaṃ niggahītalopo ca. ‘‘Saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ’’ iccādīsu samāso na hoti.

Saṅghassa attho là saṅghattho (lợi ích cho Tăng chúng), lokassa hito là lokahito (lợi ích cho thế gian), buddhassa deyyaṃ là buddhadeyyaṃ (vật dâng cúng đến đức Phật), buddhassa paṇāmo là buddhappaṇāmo (sự đảnh lễ đức Phật). Tương tự: buddhathomanā (sự tán thán đức Phật), buddhupaṭṭhānaṃ (sự hầu hạ đức Phật), suttassa anulomaṃ là suttānulomaṃ (thuận theo kinh). Tương tự: suttānurūpaṃ (thích hợp với kinh), suttānukūlaṃ (phù hợp với kinh), suttānuguṇaṃ (có phẩm chất của kinh), ṭhānassa arahaṃ là ṭhānārahaṃ (xứng đáng với địa vị), rañño arahaṃ là rājārahaṃ (xứng đáng với vua). Tương tự: rājagghaṃ (xứng giá với vua), rājadeyyaṃ (vật dâng cho vua), kattuṃ kāmetīti là kattukāmo (người muốn làm). Tương tự: gantukāmo (người muốn đi), kathetukāmo (người muốn nói), daṭṭhukāmo (người muốn thấy), sotukāmo (người muốn nghe). Ở đây, do bất biến từ có vĩ ngữ tuṃ là asaṅkhya (không phải số), theo quy tắc ‘asaṅkhyehi sabbāsa’nti, do đó đệ tứ cách luôn được lược bỏ, và khi hợp từ được tạo thành, niggahīta (ṃ) cũng luôn được lược bỏ. Trong các trường hợp như “Saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ” v.v... thì hợp từ không được hình thành.

Iti catutthītappuriso.

Dứt về Catutthītappurisa (Đệ tứ cách Y chủ cách).

Pañcamītappurisa

Pañcamītappurisa (Đệ ngũ cách Y chủ cách)

Pañcamītappuriso apagamana, bhaya, virati, mocanādiatthesu paresu hoti.

Pañcamītappurisa được hình thành khi các từ theo sau có ý nghĩa về sự ra đi, sự sợ hãi, sự kiêng cữ, sự giải thoát v.v...

Methunā apetoti methunāpeto, palāsato apagatoti palāsāpagato, nagaramhā niggatoti nagaraniggato, piṇḍapātato paṭikkantoti piṇḍapātappaṭikkanto. Evaṃ gāmanikkhanto, rukkhapatito, sāsanamhā cutoti sāsanacuto, āpattiyā vuṭṭhānaṃ āpattivuṭṭhānaṃ, udakato uggato udakuggato, bhavato nissaṭo bhavanissaṭo, khandhasaṅgahato nissaṭanti khandhasaṅgahanissaṭaṃ, coramhā bhītoti corabhīto, pāpato bhāyati sīlenāti pāpabhīruko, pāpato jigucchati sīlenāti pāpajigucchī, vaṭṭato nibbindatīti vaṭṭanibbinno, kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Evaṃ vacīduccaritavirati, bandhanā mutto bandhanamutto. Evaṃ bandhanamokkho, kammato samuṭṭhitaṃ kammasamuṭṭhitaṃ[Pg.228]. Evaṃ kammajātaṃ, kammasambhūtaṃ, kammanibbattaṃ, lokato aggo lokaggo. Evaṃ lokajeṭṭho, lokuttamo, sabbehi jeṭṭho sabbajeṭṭho, sabbehi kaniṭṭho sabbakaniṭṭho. Evaṃ sabbahīno, sabbapacchimo, ukkaṭṭhato ukkaṭṭhoti ukkaṭṭhukkaṭṭho, omakato omakoti omakomako.

Methunā apetoti là methunāpeto (người đã rời xa sự dâm dục), palāsato apagatoti là palāsāpagato (đã rời khỏi lá), nagaramhā niggatoti là nagaraniggato (đã ra khỏi thành phố), piṇḍapātato paṭikkantoti là piṇḍapātappaṭikkanto (đã đi khất thực về). Tương tự: gāmanikkhanto (đã ra khỏi làng), rukkhapatito (đã ngã từ trên cây), sāsanamhā cutoti là sāsanacuto (đã rời khỏi giáo pháp), āpattiyā vuṭṭhānaṃ là āpattivuṭṭhānaṃ (sự ra khỏi tội), udakato uggato là udakuggato (đã trồi lên từ nước), bhavato nissaṭo là bhavanissaṭo (đã thoát khỏi cõi hữu), khandhasaṅgahato nissaṭanti là khandhasaṅgahanissaṭaṃ (đã thoát khỏi sự gom nhóm của các uẩn), coramhā bhītoti là corabhīto (sợ hãi kẻ trộm), pāpato bhāyati sīlenāti là pāpabhīruko (người có tính sợ hãi tội lỗi), pāpato jigucchati sīlenāti là pāpajigucchī (người có tính ghê tởm tội lỗi), vaṭṭato nibbindatīti là vaṭṭanibbinno (người nhàm chán vòng luân hồi), kāyaduccaritato virati là kāyaduccaritavirati (sự kiêng cữ thân ác hành). Tương tự: vacīduccaritavirati (sự kiêng cữ khẩu ác hành), bandhanā mutto là bandhanamutto (được giải thoát khỏi sự trói buộc). Tương tự: bandhanamokkho (sự giải thoát khỏi sự trói buộc), kammato samuṭṭhitaṃ là kammasamuṭṭhitaṃ (được sanh khởi từ nghiệp). Tương tự: kammajātaṃ (sanh ra từ nghiệp), kammasambhūtaṃ (phát sanh từ nghiệp), kammanibbattaṃ (được tạo ra bởi nghiệp), lokato aggo là lokaggo (bậc tối thượng trong thế gian). Tương tự: lokajeṭṭho (bậc tối tôn trong thế gian), lokuttamo (bậc cao tột trong thế gian), sabbehi jeṭṭho là sabbajeṭṭho (người lớn nhất trong tất cả), sabbehi kaniṭṭho là sabbakaniṭṭho (người nhỏ nhất trong tất cả). Tương tự: sabbahīno (người thấp kém nhất trong tất cả), sabbapacchimo (người cuối cùng trong tất cả), ukkaṭṭhato ukkaṭṭhoti là ukkaṭṭhukkaṭṭho (cao tột của bậc cao tột), omakato omakoti là omakomako (thấp hèn của kẻ thấp hèn).

Kvaci niccasamāso hoti, mātito jāto mātujo. Evaṃ pitujo, kammajaṃ, cittajaṃ, utujaṃ iccādi.

Đôi khi là hợp từ thường xuyên, mātito jāto là mātujo (sanh từ mẹ). Tương tự: pitujo (sanh từ cha), kammajaṃ (sanh từ nghiệp), cittajaṃ (sanh từ tâm), utujaṃ (sanh từ thời tiết) v.v...

Iti pañcamītappuriso.

Dứt về Pañcamītappurisa (Đệ ngũ cách Y chủ cách).

Chaṭṭhītappurisa

Chaṭṭhītappurisa (Đệ lục cách Y chủ cách)

Rañño putto rājaputto. Evaṃ rājapuriso, buddhasāvako, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, mattikāya pattoti mattikāpatto, vikārasambandhe chaṭṭhī, mattikāmayapattoti attho. Evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, suvaṇṇabhājanaṃ, pānīyassa thālakaṃ pānīyathālakaṃ.

Rañño putto là rājaputto (con của vua). Tương tự: rājapuriso (người của vua), buddhasāvako (thinh văn của đức Phật), samuddaghoso (tiếng của biển), dhaññānaṃ rāsi là dhaññarāsi (đống lúa), mattikāya pattoti là mattikāpatto (cái bát bằng đất sét), đây là đệ lục cách trong mối liên hệ biến thể (vikārasambandha), có nghĩa là mattikāmayapattoti (cái bát được làm bằng đất sét). Tương tự: suvaṇṇakaṭāhaṃ (cái chảo bằng vàng), suvaṇṇabhājanaṃ (vật dụng bằng vàng), pānīyassa thālakaṃ là pānīyathālakaṃ (cái ly để uống nước).

Samāsamajjhe ī, ūnaṃ bahulaṃ rassattaṃ, daṇḍino kulaṃ daṇḍikulaṃ, hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, nadikūlaṃ, naditīraṃ, bhikkhunīnaṃ saṅgho bhikkhunisaṅgho, jambuyā sākhā jambusākhā iccādi.

Ở giữa samāsa, các nguyên âm ī, ū thường được rút ngắn, (ví dụ:) daṇḍino kulaṃ thành daṇḍikulaṃ, hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, nadikūlaṃ, naditīraṃ, bhikkhunīnaṃ saṅgho thành bhikkhunisaṅgho, jambuyā sākhā thành jambusākhā, v.v...

Anta, māna, niddhāraṇiya, pūraṇa, bhāva, suhitatthehi samāso na hoti, mamaṃ anukubbanto, mamaṃ anukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā. Vibhattāvadhichaṭṭhiyā pana hotiyeva, narānaṃ uttamo naruttamo, naraseṭṭho, naravaro, gaṇānaṃ uttamo gaṇuttamo, dvipadānaṃ uttamo dvipaduttamo iccādi. Sissānaṃ pañcamo sisso, kappassa tatiyo bhāgo, pakkhassa aṭṭhamī, paṭassa sukkatā, rūpassa lahutā, rūpassa [Pg.229] mudutā, rūpassa kammaññatā. Kvaci hoti, kāyalahutā, cittalahutā, buddhasubuddhatā. Dhammasudhammatā, phalānaṃ suhito, phalānaṃ titto, phalānaṃ asito, karaṇatthe chaṭṭhī.

Samāsa không được thành lập với (các từ có vĩ ngữ) anta, māna, (với các từ có nghĩa) xác định, số thứ tự, trừu tượng, no đủ, (ví dụ:) mamaṃ anukubbanto, mamaṃ anukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā. Nhưng samāsa vẫn được thành lập với biến cách thứ sáu chỉ sự phân định, (ví dụ:) narānaṃ uttamo thành naruttamo, naraseṭṭho, naravaro, gaṇānaṃ uttamo thành gaṇuttamo, dvipadānaṃ uttamo thành dvipaduttamo, v.v... (Không có samāsa trong các trường hợp:) Sissānaṃ pañcamo sisso, kappassa tatiyo bhāgo, pakkhassa aṭṭhamī, paṭassa sukkatā, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā. Đôi khi vẫn có, (ví dụ:) kāyalahutā, cittalahutā, buddhasubuddhatā. Dhammasudhammatā, phalānaṃ suhito, phalānaṃ titto, phalānaṃ asito, biến cách thứ sáu trong nghĩa của biến cách thứ ba.

‘‘Bhaṭo rañño putto devadattassā’’ti ettha ‘rājaputto’ti na hoti aññamaññānapekkhattā. ‘‘Devadattassa kaṇhā dantā’’ti ettha ‘devadattakaṇhadantā’ti na hoti aññasāpekkhattā. Aññasāpekkhattepi niccaṃ sambandhīpekkhasaddānaṃ samāso hoti vākye viya samāsepi sambandhassa viditattā. Vuttañca ‘‘satipi sāpekkhatte gamakattā samāso hotī’’ti, devadattagurukulaṃ, rājadāsīputto, devadāsīputto iccādi. Tattha devadattassa guru devadattaguru, tassa kulaṃ devadattagurukulanti viggaho. Guruno kulaṃ gurukulaṃ, devadattassa gurukulaṃ devadattagurukulantipi vadanti. ‘‘Rañño māgadhassa bimbisārassa putto’’ti etthapi aññasāpekkhattā ‘bimbisāraputto’ti na hoti, rañño go ca asso ca puriso cāti atthe ‘rājagavassapurisā’ti hoti dvandato pubbapadassa dvandapadehipi paccekaṃ sambandhassa viditattā. Tathā dvandato parapadassapi, narānañca devānañca sārathi naradevasārathi.

Trong câu ‘Bhaṭo rañño putto devadattassā’, không thành lập ‘rājaputto’ vì (các từ) không phụ thuộc lẫn nhau. Trong câu ‘Devadattassa kaṇhā dantā’, không thành lập ‘devadattakaṇhadantā’ vì phụ thuộc vào từ khác. Ngay cả khi có sự phụ thuộc vào từ khác, samāsa vẫn được thành lập đối với những từ có mối quan hệ cố định, bởi vì mối quan hệ đó vẫn được hiểu rõ trong samāsa cũng như trong câu. Và có câu nói rằng: ‘Ngay cả khi có sự phụ thuộc, samāsa vẫn được thành lập vì có thể hiểu được’, (ví dụ:) devadattagurukulaṃ, rājadāsīputto, devadāsīputto, v.v... Ở đây, cách phân tích là: devadattassa guru thành devadattaguru, tassa kulaṃ thành devadattagurukulaṃ. Người ta cũng nói rằng: Guruno kulaṃ thành gurukulaṃ, devadattassa gurukulaṃ thành devadattagurukulaṃ. Trong câu ‘Rañño māgadhassa bimbisārassa putto’, cũng không thành lập ‘bimbisāraputto’ vì phụ thuộc vào từ khác. Trong nghĩa ‘rañño go ca asso ca puriso ca’, thành lập ‘rājagavassapurisā’ vì từ đứng trước của dvanda được hiểu là có quan hệ với từng từ trong các từ của dvanda. Tương tự đối với từ đứng sau dvanda, (ví dụ:) narānañca devānañca sārathi thành naradevasārathi.

Iti chaṭṭhītappuriso.

Như vậy là chaṭṭhītappurisa.

Sattamītappurisa

Sattamītappurise rūpe saññā rūpasaññā. Ettha ca kārakānaṃ kriyāsādhanalakkhaṇattā kriyāpadeheva sambandho hoti, tasmā akriyavācakena parapadena saddhiṃ samāse jāte majjhe anurūpaṃ kriyāpadaṃ viññāyati, yathā [Pg.230] ‘assena yutto ratho assaratho’ iti ‘rūpe saññā’ti rūpe uppannā saññāti attho. Cakkhusmiṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato dhammarato. Evaṃ dhammaruci, dhammagāravo, dāne ajjhāsayo dānajjhāsayo. Evaṃ dānādhimutti, vaṭṭe bhayaṃ vaṭṭabhayaṃ, vaṭṭadukkhaṃ, gāme sūkaro gāmasūkaro, vanamahiṃso, samuddamaccho, itthīsu dhutto itthidhutto, itthisoṇḍo.

Trong Sattamītappurisa, rūpe saññā thành rūpasaññā. Và ở đây, vì các kāraka có đặc tính là phương tiện thực hiện hành động, nên chúng có mối quan hệ với các động từ. Do đó, khi một samāsa được hình thành với một từ theo sau không phải là từ chỉ hành động, một động từ thích hợp được hiểu ngầm ở giữa, ví dụ như ‘assena yutto ratho thành assaratho’. Như vậy, ‘rūpe saññā’ có nghĩa là rūpe uppannā saññā. Cakkhusmiṃ viññāṇaṃ thành cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato thành dhammarato. Tương tự, dhammaruci, dhammagāravo, dāne ajjhāsayo thành dānajjhāsayo. Tương tự, dānādhimutti, vaṭṭe bhayaṃ thành vaṭṭabhayaṃ, vaṭṭadukkhaṃ, gāme sūkaro thành gāmasūkaro, vanamahiṃso, samuddamaccho, itthīsu dhutto thành itthidhutto, itthisoṇḍo.

Upapadakitantesu niccasamāso, vane caratīti vanacaro, kāmāvacaro, kucchimhi sayatīti kucchissayo, gabbhe setīti gabbhaseyyo, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, paṅke jātaṃ paṅkajaṃ. Evaṃ atrajo, khetrajo iccādi. Idha na hoti, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāro, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

Trong các từ có kitanta đi sau upapada, samāsa là bắt buộc, (ví dụ:) vane caratīti thành vanacaro, kāmāvacaro, kucchimhi sayatīti thành kucchissayo, gabbhe setīti thành gabbhaseyyo, thale tiṭṭhatīti thành thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, paṅke jātaṃ thành paṅkajaṃ. Tương tự, atrajo, khetrajo, v.v... Ở đây không có (samāsa), (ví dụ:) bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāro, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.

Iti sattamītappuriso.

Như vậy là sattamītappuriso.

Luttatappurisa

Tappurisapadānaṃ mahāvuttisuttena kvaci vipallāso.

Đôi khi có sự đảo ngược vị trí của các từ trong tappurisa theo kinh Mahāvutti.

Uparigaṅgā, heṭṭhānadī, antovihāro, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā rājahaṃso haṃsarājā vā, māsassa aḍḍhaṃ aḍḍhamāsaṃ, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ. Evaṃ pubbarattaṃ, pararattaṃ, issa attaṃ. Kāyassa pubbabhāgo pubbakāyo, parakāyo, ahassa pubbo pubbaṇho, majjhaṇho, sāyanho, pubbediṭṭho diṭṭhapubbo, tathāgataṃ diṭṭhapubbo thero, tathāgato diṭṭhapubbo therena iccādi.

Uparigaṅgā, heṭṭhānadī, antovihāro, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā thành rājahaṃso hoặc haṃsarājā, māsassa aḍḍhaṃ thành aḍḍhamāsaṃ, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ thành aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ thành aḍḍharattaṃ. Tương tự, pubbarattaṃ, pararattaṃ, issa attaṃ. Kāyassa pubbabhāgo thành pubbakāyo, parakāyo, ahassa pubbo thành pubbaṇho, majjhaṇho, sāyanho, pubbediṭṭho thành diṭṭhapubbo, tathāgataṃ diṭṭhapubbo thero, tathāgato diṭṭhapubbo therena, v.v...

Iti luttatappuriso.

Như vậy là luttatappuriso.

Aluttatappurisa

Idāni [Pg.231] aluttatappurisā vuccante.

Bây giờ, aluttatappurisa được nói đến.

Dīpaṅkaro, pabhaṅkaro, amatandado, purindado, vessantaro, attantapo, parantapo, raṇañjaho, jutindharo, vijjandharo, dassanenapahātabbadhammo, kutojo, tatojo, itojo, bhayato upaṭṭhānaṃ bhayatupaṭṭhānaṃ, kaṭattākammaṃ, kaṭattārūpaṃ, parassapadaṃ, attanopadaṃ, devānamindo, devānaṃpiyatisso, gavampatitthero, pubbenivāso, majjhekalyāṇaṃ, dūrerūpaṃ, santikerūpaṃ, dūrenidānaṃ, santikenidānaṃ, antevāsiko, janesuto, kāmesumicchācāro iccādi.

Dīpaṅkaro, pabhaṅkaro, amatandado, purindado, vessantaro, attantapo, parantapo, raṇañjaho, jutindharo, vijjandharo, dassanenapahātabbadhammo, kutojo, tatojo, itojo, bhayato upaṭṭhānaṃ thành bhayatupaṭṭhānaṃ, kaṭattākammaṃ, kaṭattārūpaṃ, parassapadaṃ, attanopadaṃ, devānamindo, devānaṃpiyatisso, gavampatitthero, pubbenivāso, majjhekalyāṇaṃ, dūrerūpaṃ, santikerūpaṃ, dūrenidānaṃ, santikenidānaṃ, antevāsiko, janesuto, kāmesumicchācāro, v.v...

Iti aluttatappuriso.

Như vậy là aluttatappuriso.

Sabbo cāyaṃ amāditappuriso abhidheyyavacano parapadaliṅgo ca.

Và tất cả amāditappurisa này có từ ngữ chỉ đối tượng được biểu thị và có giới tính của từ sau.

Amāditappuriso niṭṭhito.

Amāditappuriso đã xong.

Kammadhārayasamāsa

Atha kammadhārayasaññito paṭhamātappuriso vuccate.

Bây giờ, paṭhamātappurisa được gọi là kammadhāraya được nói đến.

Kammamiva dvayaṃ dhāretīti kammadhārayo. Yathā kammaṃ kriyañca payojanañca dvayaṃ dhāreti kamme sati tassa dvayassa sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve nāmāni dhāreti imasmiṃ samāse sati ekatthajotakassa nāmadvayassa sambhavatoti.

Kammadhārayo là vì nó mang hai thứ như kamma. Giống như kamma mang hai thứ là hành động và mục đích, vì khi có kamma thì hai thứ đó mới có thể có, cũng vậy, samāsa này mang hai tên cho một ý nghĩa, vì khi có samāsa này thì mới có thể có hai tên gọi biểu thị một ý nghĩa.

Api ca kattabbanti kammaṃ, dhāretabbanti dhāriyaṃ, kammañca taṃ dhāriyañcāti kammadhāriyaṃ, yaṃkiñci hitakammaṃ, kammadhāriyasaddasadisattā [Pg.232] sabbo cāyaṃ samāso kammadhārayoti vuccati issa attaṃ katvā. Yathā hi kammadhāriyasaddo ekassa atthassa dve nāmāni dhāreti, tathā ayaṃ samāsopīti. So eva uttarapadatthapadhānatāsaṅkhātena tappurisalakkhaṇena yuttattā ‘tappuriso’ti ca vuccati. Bhinnapavattinimittānaṃ dvinnaṃ padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti tulyādhikaraṇatā nāma, tena tulyādhikaraṇalakkhaṇena yuttattā ‘tulyādhikaraṇasamāso’ti ca vuccati. So eva ca visesanapadavasena guṇavisesadīpanattā ‘visesanasamāso’ti ca vuccati. Tasmiṃ visesanasamāse –

Lại nữa, (cái) được làm nên được gọi là kamma (hành động), (cái) được mang giữ nên được gọi là dhāriya (vật được mang giữ); vừa là kamma vừa là dhāriya nên là kammadhāriya, (nghĩa là) bất cứ hành động hữu ích nào. Do bởi sự tương tự với từ kammadhāriya, toàn bộ hợp từ này được gọi là kammadhāraya, bằng cách biến nó thành tên riêng. Quả vậy, giống như từ kammadhāriya mang hai tên cho một ý nghĩa, hợp từ này cũng vậy. Chính hợp từ ấy, do có đặc tính của tappurisa được biết đến qua sự nổi trội về ý nghĩa của từ sau, nên cũng được gọi là ‘tappurisa’. Sự hiện hữu trong cùng một ý nghĩa của hai từ có lý do áp dụng khác nhau, thông qua mối quan hệ giữa tính từ và danh từ được bổ nghĩa, được gọi là tulyādhikaraṇatā. Do có đặc tính tulyādhikaraṇa ấy, nó cũng được gọi là ‘tulyādhikaraṇasamāsa’. Và chính hợp từ ấy, do biểu thị một phẩm chất đặc biệt thông qua một từ bổ nghĩa, nên cũng được gọi là ‘visesanasamāsa’. Trong visesanasamāsa ấy –

346. Visesanamekatthena.

346. Tính từ (hợp với danh từ) trong cùng một nghĩa.

Visesanabhūtaṃ syādyantapadaṃ ekatthena visesyabhūtena syādyantapadena saddhiṃ ekatthaṃ hoti.

Từ có biến cách vĩ ngữ syādi giữ vai trò tính từ, cùng với từ có biến cách vĩ ngữ syādi giữ vai trò danh từ được bổ nghĩa có cùng một ý nghĩa, trở thành một ý nghĩa duy nhất.

Ettha ca visesīyati dabbaṃ visiṭṭhaṃ karīyati etenāti visesanaṃ. Eko attho yassāti ekatthaṃ, ‘eko’ti samāno, ‘attho’ti abhidheyyattho, nemittakattho, soyeva dvinnaṃ pavattinimittānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘adhikaraṇa’nti ca vuccati. Pavattinimittānañca adhiṭṭhānatte sati padānampi adhiṭṭhānatā siddhā hoti. Iti ekatthanti tulyādhikaraṇaṃ, samānādhikaraṇanti vuttaṃ hoti, tena ekatthena. ‘Ekatthaṃ hotī’ti ekatthībhūtaṃ hotīti attho.

Và ở đây, (cái) mà nhờ đó một thực thể được phân biệt, được làm cho đặc thù, thì (cái đó) là visesana (tính từ). (Cái) có một ý nghĩa là ekattha. ‘Eko’ có nghĩa là ‘đồng nhất’. ‘Attho’ có nghĩa là ý nghĩa được biểu thị, ý nghĩa nguyên nhân. Chính ý nghĩa ấy, vì là nền tảng cho hai lý do áp dụng, nên cũng được gọi là ‘adhikaraṇa’ (sở y). Và khi có tình trạng làm nền tảng cho các lý do áp dụng, thì tình trạng làm nền tảng cho các từ cũng được thành tựu. Do đó, ekattha có nghĩa là tulyādhikaraṇa, được gọi là samānādhikaraṇa. Bởi ekattha ấy. ‘Ekatthaṃ hoti’ có nghĩa là ‘trở thành một ý nghĩa hợp nhất’.

So ca samāso navavidho visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado, upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapado, nanipātapubbapado, kunipātapubbapado, pādipubbapado cāti.

Và hợp từ ấy có chín loại là: visesanapubbapada (tính từ đứng trước), visesanuttarapada (tính từ đứng sau), visesanobhayapada (cả hai đều là tính từ), upamānuttarapada (từ so sánh đứng sau), sambhāvanāpubbapada (từ chỉ sự hình dung đứng trước), avadhāraṇapubbapada (từ chỉ sự xác định đứng trước), nanipātapubbapada (tiểu từ na đứng trước), kunipātapubbapada (tiểu từ ku đứng trước), và pādipubbapada (tiếp đầu ngữ pā, v.v... đứng trước).

Tattha [Pg.233] visesanapubbapado yathā? Mahāpuriso, mahānadī, mahabbhayaṃ. Ettha ca ‘‘sā senā dissate mahā, bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti pāḷi dissati. Tasmā samāsepi tiliṅge nipātarūpo mahāsaddo yujjati. Mahā ca so puriso cāti mahāpuriso, mahā ca sā nadī cāti mahānadī, mahā ca taṃ bhayañcāti mahabbhayaṃ, dvittaṃ saṃyoge ca rassattaṃ. Mahāsaddavevacanena mahantasaddenapi vākyaṃ dassetuṃ yujjati, mahanto puriso mahāpuriso, mahantī nadī mahānadī, mahantaṃ bhayaṃ mahabbhayanti. Ca, tasaddehi ca saddhiṃ paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ yujjati, mahanto ca so puriso cāti mahāpuriso, mahantī ca sā nadī cāti mahānadī, mahantañca taṃ bhayañcāti mahabbhayanti. Mahantasaddo vā mahā hoti, ‘ṭa ntantūna’nti suttena uttarapade pare ntassa sabbassa attaṃ, mahāvuttinā dīgho ca.

Trong đó, visesanapubbapada như thế nào? (Ví dụ:) Mahāpuriso, mahānadī, mahabbhayaṃ. Và ở đây, kinh văn Pāḷi được thấy (như sau): “sā senā dissate mahā”, “bārāṇasirajjaṃ nāma mahā”. Do đó, ngay cả trong hợp từ, từ mahā dưới dạng bất biến từ cũng thích hợp trong cả ba tánh. “Vĩ đại và là người ấy” là mahāpuriso; “vĩ đại và là sông ấy” là mahānadī; “vĩ đại và là sự sợ hãi ấy” là mahabbhayaṃ, (ở đây có) sự lặp lại phụ âm và nguyên âm ngắn trong khi kết hợp. Cũng có thể trình bày câu phân tích bằng từ mahanta, là từ đồng nghĩa với từ mahā: mahanto puriso (là) mahāpuriso, mahantī nadī (là) mahānadī, mahantaṃ bhayaṃ (là) mahabbhayanti. Và cũng có thể trình bày một cách đầy đủ cùng với các từ ca và ta: “vĩ đại và là người ấy” là mahāpuriso; “vĩ đại và là sông ấy” là mahānadī; “vĩ đại và là sự sợ hãi ấy” là mahabbhayanti. Hoặc từ mahanta trở thành mahā, theo quy tắc ‘ṭa ntantūnaṃ’, khi có từ sau theo sau, toàn bộ vần nta biến thành a, và theo mahāvutti, có sự trường hóa.

Ettha ca dvīhi casaddehi dvinnaṃ padānaṃ sakatthanānāttaṃ dīpeti. Taṃsaddena sakatthanānāttepi sakatthānaṃ adhikaraṇabhūtassa dabbatthassa ekattaṃ dīpeti. Imasmiṃ byākaraṇe visuṃ rūpavidhānakiccaṃ nāma natthi, taṃtaṃsuttavidhānañca tadanurūpaṃ dassitaviggahavākyañca disvā tassa tassa siddhapadassa atthabyañjanavinicchaye ñāte rūpavidhānakiccaṃ siddhaṃ hoti, santo ca so puriso cāti sappuriso, setahatthī, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ.

Và ở đây, thông qua hai từ ca, (câu phân tích) cho thấy sự khác biệt về ý nghĩa riêng của hai từ. Thông qua từ ta, mặc dù có sự khác biệt về ý nghĩa riêng, (câu phân tích) cho thấy sự thống nhất về ý nghĩa thực thể, vốn là nền tảng cho các ý nghĩa riêng của chúng. Trong ngữ pháp này, không có một công việc riêng biệt gọi là tạo dựng từ. Khi đã thấy quy tắc của các kinh văn khác nhau và câu phân tích được trình bày tương ứng, và khi đã biết sự phân định về ý nghĩa và văn tự của từng từ đã thành, thì công việc tạo dựng từ được xem là hoàn tất. (Ví dụ:) “hiền thiện và là người ấy” là sappuriso; setahatthī (voi trắng), nīluppalaṃ (sen xanh), lohitacandanaṃ (gỗ đàn hương đỏ).

Visadisaliṅga, vacanāpi saddā ekatthā honti, vinayo ca so pariyatti cāti vinayapariyatti, vinayo ca so piṭakañcāti vinayapiṭakaṃ, avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, avijjā ca sā nīvaraṇañcāti avijjānīvaraṇaṃ. Evaṃ itthiratanaṃ, sīlañca taṃ guṇo cāti sīlaguṇo, sīlañca taṃ patiṭṭhā cāti sīlapatiṭṭhā iccādi.

Các từ có tánh và số không tương đồng cũng trở thành một ý nghĩa. “Luật và là giáo pháp ấy” là vinayapariyatti; “luật và là tạng ấy” là vinayapiṭakaṃ; “vô minh và là duyên ấy” là avijjāpaccayo; “vô minh và là triền cái ấy” là avijjānīvaraṇaṃ. Tương tự, itthiratanaṃ (người nữ quý báu); “giới và là đức hạnh ấy” là sīlaguṇo; “giới và là nền tảng ấy” là sīlapatiṭṭhā, v.v...

Tathā [Pg.234] vīsati ca sā purisā cāti vīsatipurisā, satañca taṃ purisā cāti satapurisā, saṅkhārā ca te paccayo cāti saṅkhārapaccayo, aṅgā ca te janapadañcāti aṅgajanapadaṃ, magadhā ca te raṭṭhañcāti magadharaṭṭhaṃ. Evaṃ kāsiraṭṭhaṃ iccādi.

Tương tự, “hai mươi và là những người đàn ông ấy” là vīsatipurisā; “một trăm và là những người đàn ông ấy” là satapurisā; “các hành và là duyên ấy” là saṅkhārapaccayo; “dân chúng Aṅga và là xứ sở ấy” là aṅgajanapadaṃ; “dân chúng Magadha và là vương quốc ấy” là magadharaṭṭhaṃ. Tương tự, kāsiraṭṭhaṃ, v.v...

Idha na hoti, puṇṇo mantānīputto, citto gahapati, sakko devarājā, brahmā sahampati iccādi.

Ở đây (hợp từ) không xảy ra: Puṇṇo Mantānīputto, Citto gahapati, Sakko devarājā, Brahmā Sahampati, v.v...

Kvaci niccasamāso, kaṇhasappo, lohitamālaṃ iccādi.

Đôi khi là hợp từ bắt buộc: kaṇhasappo (rắn hổ mang), lohitamālaṃ (vòng hoa đỏ), v.v...

Visesanuttarapado yathā? Sāriputtatthero, buddhaghosācariyo, ācariyaguttilo vā, mahosadhapaṇḍito, purisuttamo, purisavaro, purisaviseso iccādi.

Visesanuttarapada như thế nào? (Ví dụ:) Sāriputtatthero (trưởng lão Sāriputta), buddhaghosācariyo (luận sư Buddhaghosa), hoặc ācariyaguttilo (thầy Guttila), mahosadhapaṇḍito (học giả Mahosadha), purisuttamo (người tối thượng), purisavaro (người cao quý), purisaviseso (người đặc biệt), v.v...

Visesanobhayapado yathā? Chinnañca taṃ parūḷhañcāti chinnaparūḷhaṃ, sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ andhabadhiro, katañca taṃ akatañcāti katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, chinnabhinnaṃ, sittañca taṃ sammaṭṭhañcāti sittasammaṭṭhaṃ, santassa bhāvo saccaṃ, akhemaṭṭhena dukkhañca taṃ aviparītaṭṭhena saccañcāti dukkhasaccaṃ iccādi.

Visesanobhayapada như thế nào? (Ví dụ:) “bị chặt và đã mọc lại” là chinnaparūḷhaṃ; “lạnh và nóng” là sītuṇhaṃ; “què và gù” là khañjakhujjo. Tương tự, andhabadhiro (mù và điếc); “đã làm và chưa làm” là katākataṃ; chiddāvachiddaṃ (có lỗ và không có lỗ); chinnabhinnaṃ (bị cắt và bị vỡ); “được tưới và được quét” là sittasammaṭṭhaṃ; bản chất của sự hiện hữu là sự thật (sacca); “khổ theo nghĩa không an ổn và là sự thật theo nghĩa không sai khác” là dukkhasaccaṃ (khổ đế), v.v...

Upamānuttarapado yathā? Sīho viyāti sīho, muni ca so sīho cāti munisīho. Evaṃ munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, raṃsi viyāti raṃsi, saddhammo ca so raṃsi cāti saddhammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko iccādi.

Ví dụ về (tappurisa) có từ so sánh làm hậu từ? `Sīho viya` (như sư tử) là `sīho`; vị ẩn sĩ ấy cũng là sư tử, nên gọi là `munisīho` (ẩn sĩ sư tử). Tương tự: `munipuṅgavo` (ẩn sĩ ngưu vương), `buddhanāgo` (Phật long tượng), `buddhādicco` (Phật nhật). `Raṃsi viya` (như ánh sáng) là `raṃsi`; chánh pháp ấy cũng là ánh sáng, nên gọi là `saddhammaraṃsi` (chánh pháp quang). Tương tự: `vinayasāgaro` (biển luật), `samaṇapadumo` (sa-môn liên hoa), `samaṇapuṇḍarīko` (sa-môn bạch liên), v.v...

Sambhāvanāpubbapado yathā? Hetu hutvā paccayo hetupaccayo. Evaṃ ārammaṇapaccayo, manussabhūto, devabhūto, dhammo iti saṅkhāto dhammasaṅkhāto, dhammasammato, dhammasaññito[Pg.235], dhammalakkhito, eva iti saṅkhāto saddo evasaddo. Evaṃ casaddo, vāsaddo, ariyabhūto saṅgho ariyasaṅgho. Evaṃ buddhamuni, paccekamuni iccādi. Ettha ca sambhāvanā nāma sāmaññabhūtassa uttarapadatthassa daḷhaṃ katvā thomanā sarūpavisesadīpanā, na guṇamattadīpanāti adhippāyo. Garū pana ‘‘dhammo iti buddhi dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, mātusaññā, pāṇasaññitā, attadiṭṭhi’’ iccādīnipi ettha āharanti, imāni pana ‘‘saraṇaṃ iti gato upagato saraṇaṅgato’’ti padaṃ viya itiluttāni paṭhamātappurisapadāni nāma yujjantīti.

Ví dụ về (tappurisa) có từ chỉ sự quan niệm làm tiền từ? `Hetu hutvā paccayo` là `hetupaccayo` (nhân duyên). Tương tự: `ārammaṇapaccayo` (sở duyên duyên), `manussabhūto` (đã thành người), `devabhūto` (đã thành trời), `dhammo iti saṅkhāto` (được gọi là pháp) là `dhammasaṅkhāto`, `dhammasammato`, `dhammasaññito`, `dhammalakkhito`; `eva iti saṅkhāto saddo` (âm thanh được gọi là `eva`) là `evasaddo`. Tương tự: `casaddo` (âm ca), `vāsaddo` (âm vā); `ariyabhūto saṅgho` (chúng Tăng đã trở thành bậc thánh) là `ariyasaṅgho` (thánh tăng). Tương tự: `buddhamuni` (Phật ẩn sĩ), `paccekamuni` (độc giác ẩn sĩ), v.v... Ở đây, `sambhāvanā` (sự quan niệm) có nghĩa là sự tán dương bằng cách làm cho vững chắc, sự chỉ rõ bản chất đặc biệt của ý nghĩa hậu từ vốn là chung chung, chứ không phải chỉ là sự chỉ rõ một phẩm chất. Tuy nhiên, các vị thầy còn đưa ra ở đây các ví dụ như: `dhammo iti buddhi` là `dhammabuddhi` (trí tuệ về pháp). Tương tự: `dhammasaññā` (tưởng về pháp), `aniccasaññā` (vô thường tưởng), `dhātusaññā` (giới tưởng), `mātusaññā` (tưởng về mẹ), `pāṇasaññitā` (sự nhận biết là chúng sinh), `attadiṭṭhi` (kiến chấp về tự ngã). Nhưng những từ này, giống như từ `saraṇaṃ iti gato upagato saraṇaṅgato`, được gọi là các từ tappurisa biến cách thứ nhất có `iti` bị lược bỏ thì hợp lý hơn.

Avadhāraṇapubbapado yathā? Guṇo eva dhanaṃ na maṇisuvaṇṇādīti guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, cakkhu eva dvāraṃ na gāmadvārādīti cakkhudvāraṃ. Evaṃ cakkhuvatthu, cakkhundriyaṃ, cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, khandhā eva bhārā khandhabhārā. Ettha ca yadi bharitabbaṭṭhena bhārā nāma siyuṃ, pañcakkhandhā eva bhārā nāma siyuṃ, na sīsabhāra, aṃsabhārādayo. Khandhā hi niccabhārā honti, itare tāvakālikā, khandhamūlikā cāti. Evaṃ atisayatthasambhāvanatthaṃ khandhā eva bhārāti avadhāraṇavākyaṃ payujjati, na sīsabhārādīnaṃ sabbaso bhārabhāvapaṭikkhipanatthanti. Evaṃ sabbattha, avijjā eva malaṃ na kaṃsamalādikanti avijjāmalaṃ, avijjā eva āsavo na madhvāsavādikoti avijjāsavo. Evaṃ taṇhāsallaṃ, paññāsatthaṃ, paññāloko, paññāpajjoto, rāgaggi, dosaggi, mohaggi iccādi. Garū pana ‘‘dhanaṃ viyāti dhanaṃ, saddhā eva ariyānaṃ dhanaṃ saddhādhanaṃ, satthaṃ viyāti satthaṃ, paññā eva satthaṃ paññāsattha’’nti yojenti, evaṃ sati atisayasambhāvanattho na sijjhati.

Ví dụ về (tappurisa) có từ chỉ sự xác định làm tiền từ? `Guṇo eva dhanaṃ na maṇisuvaṇṇādi` (chỉ có đức hạnh là tài sản, không phải ngọc ngà vàng bạc v.v...) là `guṇadhanaṃ` (đức hạnh tài). Tương tự: `saddhādhanaṃ` (tín tài), `sīladhanaṃ` (giới tài). `Cakkhu eva dvāraṃ na gāmadvāra` (chỉ có mắt là cửa, không phải cửa làng v.v...) là `cakkhudvāraṃ` (nhãn môn). Tương tự: `cakkhuvatthu` (nhãn vật), `cakkhundriyaṃ` (nhãn quyền), `cakkhāyatanaṃ` (nhãn xứ), `cakkhudhātu` (nhãn giới). `Khandhā eva bhārā` (chỉ có các uẩn là gánh nặng) là `khandhabhārā` (uẩn gánh). Ở đây, nếu `bhārā` (gánh nặng) có nghĩa là vật cần được mang, thì chỉ có năm uẩn mới được gọi là gánh nặng, chứ không phải gánh nặng trên đầu, gánh nặng trên vai v.v... Vì các uẩn là gánh nặng thường xuyên, còn những thứ khác chỉ là tạm thời và có gốc rễ từ các uẩn. Như vậy, câu xác định `khandhā eva bhārā` được dùng với ý nghĩa tán dương sự vượt trội, chứ không phải với ý nghĩa hoàn toàn bác bỏ tính chất gánh nặng của gánh nặng trên đầu v.v... Tương tự ở mọi nơi: `avijjā eva malaṃ na kaṃsamala` (chỉ có vô minh là cấu uế, không phải rỉ sét đồng v.v...) là `avijjāmalaṃ` (vô minh cấu uế); `avijjā eva āsavo na madhvāsava` (chỉ có vô minh là lậu hoặc, không phải rượu mật ong v.v...) là `avijjāsavo` (vô minh lậu). Tương tự: `taṇhāsallaṃ` (ái dục mũi tên), `paññāsatthaṃ` (trí tuệ vũ khí), `paññāloko` (trí tuệ ánh sáng), `paññāpajjoto` (trí tuệ ngọn đèn), `rāgaggi` (lửa tham), `dosaggi` (lửa sân), `mohaggi` (lửa si), v.v... Tuy nhiên, các vị thầy giải thích rằng: `dhanaṃ viya` là `dhanaṃ`; `saddhā eva ariyānaṃ dhanaṃ` là `saddhādhanaṃ`; `satthaṃ viya` là `satthaṃ`; `paññā eva satthaṃ` là `paññāsatthaṃ`. Nếu như vậy, ý nghĩa tán dương sự vượt trội sẽ không thành tựu.

347. Nanipātapubbapade nau.

347. (Hợp thể) có bất biến từ `na` làm tiền từ: `nau`.

Ñānubandho [Pg.236] paṭisedhamhā aññanakāra nivattanattho, nauiccetaṃ syādyantaṃ aññena syādyantena saha ekatthaṃ hoti. Iminā nañe katthasaññaṃ katvā –

Anubandha `ñ` có mục đích ngăn chặn (sự thay thế bằng) âm `a` khác với (trường hợp) phủ định. `Na` này, là một từ có vĩ ngữ `syādi`, hợp nhất với một từ khác có vĩ ngữ `syādi`. Do quy tắc này, sau khi đã đặt định danh `kattha` cho `nañ` –

348. Ṭa naussa.

348. `Ṭa naussa`.

Uttarapade pare nauiccetassa ṭānubandho a hotīti nassa attaṃ.

Khi có hậu từ theo sau, `na` này có anubandha `ṭ` trở thành `a`; do đó, `na` biến thành `a`.

Na brāhmaṇo abrāhmaṇo. Ettha siyā – kiṃ vijjamānassa vāyaṃ nisedho, udāhu avijjamānassa vāti, kiñcettha – yadi vijjamānassa nisedho, evaṃ sati loke vijjamānā sabbe brāhmaṇā abrāhmaṇā nāma bhaveyyuṃ. Tasmā ‘‘idha jano na brāhmaṇo, tattha jano na brāhmaṇo’’tiādinā desādiniyamaṃ vinā loke vijjamānassa brāhmaṇassa nisedho na yujjati, atha loke avijjamānassa nisedho, evañca sati kiṃ avijjamānassa nisedhena nisedhanīyasseva avijjamānattāti? Vuccate – taṃsadisādiatthesu tabbohārassevāyaṃ nisedho. Tathā hi brāhmaṇasadise abrāhmaṇe kesañci brāhmaṇasaññā saṇṭhāti, saññānurūpañca brāhmaṇavohāro tasmiṃ pavattati, evaṃ pavattassa abrāhmaṇe brāhmaṇavohārassa ayaṃ paṭisedho hoti. Yathā taṃ? Lokasmiṃ bālajanānaṃ micchāsaññāvasena micchāvohāro pavattatiyeva ‘‘rūpaṃ attā, vedanā attā’’ iccādi, tesaṃ tassa micchābhāvakhyāpanatthaṃ paṭisedho yojiyati ‘‘rūpaṃ anattā, vedanā anattā’’ iccādi. Ettāvatā suddhabrāhmaṇasaddassapi micchāvasena taṃsadise atthe pavattisambhavo siddho hoti, nakārassa [Pg.237] ca tadatthajotakamattatā siddhā hoti, evañca sati uttarapadatthapadhānatāsaṅkhātaṃ tappurisalakkhaṇampi idha na virujjhati, tasmā abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Esa nayo tadañña, tabbiruddha, tadabhāvatthādīsu.

`Na brāhmaṇo` là `abrāhmaṇo` (không phải Bà-la-môn). Ở đây, có thể có câu hỏi: đây là sự phủ định của một đối tượng hiện hữu hay của một đối tượng không hiện hữu? Vấn đề ở đây là gì? Nếu là sự phủ định của một đối tượng hiện hữu, thì tất cả các vị Bà-la-môn hiện hữu trên thế gian sẽ được gọi là không phải Bà-la-môn. Do đó, nếu không có sự giới hạn về nơi chốn v.v... như "người ở đây không phải là Bà-la-môn, người ở kia không phải là Bà-la-môn", thì sự phủ định một vị Bà-la-môn hiện hữu trên thế gian là không hợp lý. Còn nếu là sự phủ định một đối tượng không hiện hữu trên thế gian, thì phủ định một đối tượng không hiện hữu để làm gì, khi mà chính đối tượng cần phủ định đã không hiện hữu? Câu trả lời là: đây là sự phủ định chính cách dùng từ đó trong các ý nghĩa như "tương tự như đối tượng đó" v.v... Cụ thể là, đối với một người không phải Bà-la-môn nhưng tương tự Bà-la-môn, một số người có nhận thức rằng đó là Bà-la-môn, và tương ứng với nhận thức đó, cách dùng từ "Bà-la-môn" được áp dụng cho người ấy. Đây là sự phủ định cách dùng từ "Bà-la-môn" đã được áp dụng cho người không phải Bà-la-môn. Ví dụ như thế nào? Trong thế gian, do tà kiến, cách dùng từ sai lầm vẫn tồn tại nơi những kẻ phàm phu như "sắc là tự ngã", "thọ là tự ngã" v.v... Để tuyên bố tính chất sai lầm của nó, sự phủ định được áp dụng: "sắc là vô ngã", "thọ là vô ngã" v.v... Do đó, khả năng từ "Bà-la-môn" thuần túy cũng có thể được áp dụng một cách sai lầm cho một đối tượng có ý nghĩa tương tự đã được xác lập, và âm `na` chỉ có chức năng biểu thị ý nghĩa đó cũng được xác lập. Và trong trường hợp này, đặc tính của hợp thể tappurisa, được gọi là sự ưu thế của ý nghĩa hậu từ, cũng không bị mâu thuẫn ở đây. Vì vậy, `abrāhmaṇo` có nghĩa là "người tương tự Bà-la-môn". Phương pháp này cũng áp dụng cho các ý nghĩa "khác với đối tượng đó", "trái ngược với đối tượng đó", "sự vắng mặt của đối tượng đó" v.v...

Tattha tadaññatthe –

Trong đó, với ý nghĩa "khác với đối tượng đó" –

Saṅkhatā dhammā asaṅkhatā dhammā. Ettha ca na saṅkhatā asaṅkhatā, saṅkhatadhammehi aññe dhammāti attho.

Các pháp hữu vi, các pháp vô vi. Ở đây, `na saṅkhatā` là `asaṅkhatā`; có nghĩa là các pháp khác với các pháp hữu vi.

Tabbiruddhe –

Với ý nghĩa "trái ngược với đối tượng đó" –

Akusalo, kusalapaṭipakkho dhammoti attho.

`Akusalo` (bất thiện), có nghĩa là pháp đối nghịch với thiện.

Tadabhāve –

Với ý nghĩa "sự vắng mặt của đối tượng đó" –

Na katvā akatvā, karaṇena sabbaso vināti attho.

`Na katvā` là `akatvā` (không làm), có nghĩa là hoàn toàn không có sự làm.

Duvidho paṭisedho pasajjapaṭisedho, payirudāsapaṭisedho cāti.

Sự phủ định có hai loại: `pasajjapaṭisedha` (phủ định trực tiếp) và `payirudāsapaṭisedha` (phủ định gián tiếp).

Tattha attanā yuttapadatthaṃ pasajja laggetvā paṭisedhetīti pasajjapaṭisedho, tadabhāvamattajotako nakāro, kriyāmattanisedhoti vuttaṃ hoti. Akatvā, akātuṃ, akaronto, na karoti, na kātabbaṃ iccādi.

Trong đó, `pasajjapaṭisedha` được gọi như vậy vì nó phủ định bằng cách bám dính trực tiếp vào ý nghĩa của từ mà nó kết hợp; âm `na` chỉ biểu thị sự vắng mặt của điều đó, có nghĩa là sự phủ định chính hành động. Ví dụ: `akatvā` (không làm), `akātuṃ` (không để làm), `akaronto` (đang không làm), `na karoti` (không làm), `na kātabbaṃ` (không nên làm), v.v...

Pasajjamatte aṭṭhatvā taṃsadisādike paritobhāge uggayha nisedhetabbaṃ atthaṃ asati khipati chaḍḍetīti payirudāso, taṃsadisādijotako, dabbanisedhoti vuttaṃ hoti. Abrāhmaṇo iccādi. Evaṃ asamaṇo, asakyaputtiyo, amitto, mittadhammavidhuroti attho.

Payirudāso là (từ) loại trừ, vứt bỏ, loại bỏ ý nghĩa cần được phủ định khi không có (ý nghĩa đó), sau khi đã đứng vững trong ý nghĩa chỉ là sự phủ định và đã nắm bắt các phần xung quanh tương tự như thế v.v... (Nó) là từ làm sáng tỏ những gì tương tự như thế v.v... được gọi là sự phủ định đối với sự vật. Abrāhmaṇo (không phải là Bà-la-môn) v.v... Tương tự như vậy, asamaṇo (không phải là sa-môn), asakyaputtiyo (không phải là Thích tử), amitto (không phải là bạn), có nghĩa là người thiếu vắng phẩm chất của một người bạn.

349. Ana sare.

349. Ana khi có nguyên âm theo sau.

Sare pare nauiccetassa ana hoti.

Khi có nguyên âm theo sau, na này trở thành ana.

Na [Pg.238] ariyo anariyo, ariyadhammavimukhoti attho. Na āvāso anāvāso, na issaro anissaro. Na īti anīti, ‘ītī’ti upaddavo, na yutto upāyo anupāyo, na ūmi anūmi, na yuttā esanā anesanā, na yutto okāso anokāso, na atikkamma anatikkamma, anādāya, anoloketvā iccādi.

Na ariyo là anariyo, có nghĩa là người quay lưng lại với pháp của bậc thánh. Na āvāso là anāvāso, na issaro là anissaro. Na īti là anīti, ‘ītī’ là tai ương, na yutto upāyo là anupāyo, na ūmi là anūmi, na yuttā esanā là anesanā, na yutto okāso là anokāso, na atikkamma là anatikkamma, anādāya, anoloketvā v.v...

Bahulādhikārā ayuttatthānampi samāso hoti, puna na gāyitabbāti apunageyyā, gāthā, candaṃ na ullokentīti acandamullokikāni, mukhāni, sūriyaṃ na passantīti asūriyapassā, rājakaññā, saddhaṃ na bhuñjati sīlenāti asaddhabhojī. Evaṃ alavaṇabhojī, atthaṃ na kāmentīti anatthakāmā. Evaṃ ahitakāmā, okāsaṃ na kāresīti anokāsaṃkāretvā. Evaṃ animittaṃkatvā, mūlamūlaṃ na gacchatīti amūlamūlaṃgantvā iccādi.

Do quyền hạn rộng rãi, sự kết hợp từ cũng xảy ra ở những nơi không phù hợp. puna na gāyitabbāti là apunageyyā, (nghĩa là) kệ tụng; candaṃ na ullokentīti là acandamullokikāni, (nghĩa là) những khuôn mặt; sūriyaṃ na passantīti là asūriyapassā, (nghĩa là) công chúa; saddhaṃ na bhuñjati sīlenāti là asaddhabhojī. Tương tự, alavaṇabhojī, atthaṃ na kāmentīti là anatthakāmā. Tương tự, ahitakāmā, okāsaṃ na kāresīti là anokāsaṃkāretvā. Tương tự, animittaṃkatvā, mūlamūlaṃ na gacchatīti là amūlamūlaṃgantvā v.v...

‘‘Puna gāyitabbāti punageyyā, na punageyyā apunageyyā. Atthaṃ kāmentīti atthakāmā, na atthakāmā anatthakāmā. Atha vā na attho anattho, anatthaṃ kāmentīti anatthakāmā’’ iccādinā vākye yojite pana yuttasamāsā honti. Garū pana ‘‘atthaṃ na kāmenti anatthameva kāmentīti anatthakāmā, hitaṃ na kāmenti ahitameva kāmentīti ahitakāmā, phāsuṃ na kāmenti aphāsumeva kāmentīti aphāsukāmā’’ti yojesuṃ, dvādhippāyapadaṃ nāmetaṃ.

Tuy nhiên, khi được kết hợp trong câu theo cách như: “Puna gāyitabbāti là punageyyā, na punageyyā là apunageyyā. Atthaṃ kāmentīti là atthakāmā, na atthakāmā là anatthakāmā. Hoặc là na attho là anattho, anatthaṃ kāmentīti là anatthakāmā” v.v... thì chúng trở thành những từ kết hợp hợp lý. Nhưng các vị thầy đã kết hợp như sau: “atthaṃ na kāmenti anatthameva kāmentīti là anatthakāmā, hitaṃ na kāmenti ahitameva kāmentīti là ahitakāmā, phāsuṃ na kāmenti aphāsumeva kāmentīti là aphāsukāmā”, đây quả là một từ có hai ý nghĩa.

Kunipātapubbapade niccasamāsattā aññapadena viggaho, khuddakā nadī kunnadī, khuddako sombho kusombho, khuddakaṃ vanaṃ kubbanaṃ.

Khi từ đầu là tiểu từ ku, do là một kết hợp từ bất biến, sự phân tích được thực hiện bằng một từ khác: khuddakā nadī là kunnadī, khuddako sombho là kusombho, khuddakaṃ vanaṃ là kubbanaṃ.

350. Sare kada kussuttaratthe.

350. Kada (thay cho) ku khi có nguyên âm theo sau và khi (ku) có nghĩa của từ sau.

Sarādike [Pg.239] uttarapade pare uttarapadatthe vattamānassa kunipātassa kadi hoti.

Khi từ sau bắt đầu bằng nguyên âm, tiểu từ ku hiện hữu với ý nghĩa của từ sau sẽ trở thành kad.

Kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ, kucchitaṃ asanaṃ kadasanaṃ, kucchito ariyo kadariyo, maccharī.

Kucchitaṃ annaṃ là kadannaṃ, kucchitaṃ asanaṃ là kadasanaṃ, kucchito ariyo là kadariyo, (nghĩa là) người keo kiệt.

Sareti kiṃ? Kuputtā, kudārā, kudāsā.

Tại sao nói “khi có nguyên âm theo sau”? (Ví dụ:) Kuputtā, kudārā, kudāsā.

Uttarattheti kiṃ? Kucchito oṭṭho yassāti kuoṭṭho.

Tại sao nói “với ý nghĩa của từ sau”? (Ví dụ:) Kucchito oṭṭho yassāti là kuoṭṭho.

351. Kāppatthe.

351. Kā trong ý nghĩa nhỏ/ít.

Uttarapade pare uttarapadatthe ṭhitassa appatthe vattamānassa kunipātassa kā hoti vā.

Khi có từ sau theo sau, tiểu từ ku hiện hữu với ý nghĩa nhỏ/ít và đứng trong ý nghĩa của từ sau, có thể tùy chọn trở thành kā.

Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ.

Appakaṃ lavaṇaṃ là kālavaṇaṃ. Tương tự, kāpupphaṃ.

Pādipubbapado ca niccasamāsova, pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, dīghattaṃ, pakaṭṭhaṃ hutvā nītaṃ paṇītaṃ, pamukhaṃ hutvā dhānaṃ padhānaṃ. Evaṃ paṭṭhānaṃ, vividhā mati vimati, adhiko devo adhidevo, atireko viseso vā dhammo abhidhammo, sundaro gandho sugandho, kucchito gandho duggandho. Sobhaṇaṃ kataṃ sukataṃ, kucchitaṃ kataṃ dukkaṭaṃ, viparīto patho uppatho. Evaṃ ummaggo, uddhammo, ubbinayoiccādi.

Và kết hợp từ có từ đầu là tiếp đầu ngữ pa v.v... cũng là kết hợp từ bất biến. pakaṭṭhaṃ vacanaṃ là pāvacanaṃ, (có sự) trường hóa; pakaṭṭhaṃ hutvā nītaṃ là paṇītaṃ; pamukhaṃ hutvā dhānaṃ là padhānaṃ. Tương tự, paṭṭhānaṃ; vividhā mati là vimati; adhiko devo là adhidevo; atireko viseso vā dhammo là abhidhammo; sundaro gandho là sugandho; kucchito gandho là duggandho. Sobhaṇaṃ kataṃ là sukataṃ; kucchitaṃ kataṃ là dukkaṭaṃ; viparīto patho là uppatho. Tương tự, ummaggo, uddhammo, ubbinayo v.v...

Ayampi kammadhārayasamāso abhidheyyavacano parapadaliṅgo ca.

Kết hợp từ kammadhāraya này cũng có ý nghĩa biểu thị và có giống của từ sau.

Kammadhārayasamāso niṭṭhito.

(Chương về) kết hợp từ kammadhāraya đã kết thúc.

Digusamāsa

Kết hợp từ Digu

Atha [Pg.240] digusaṅkhāto paṭhamātappuriso vuccate.

Bây giờ, kết hợp từ tappurisa thứ nhất, được gọi là digu, sẽ được trình bày.

Dve gāvo digu, saṅkhyāpubbattena napuṃsakekattena ca digusaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso digūti vuccati.

Dve gāvo là digu. Do có số từ đứng trước và là số ít trung tính, và do sự tương tự với từ digu, toàn bộ loại kết hợp từ này được gọi là digu.

352. Saṅkhyādi.

352. Bắt đầu bằng số từ.

Samāhārekatthe saṅkhyāpubbakaṃ ekatthaṃ napuṃsakaṃ hoti, samāhāravacaneneva ekattañca siddhaṃ.

Trong ý nghĩa tập hợp, (kết hợp từ) có số từ đứng trước trở thành số ít trung tính, và tính chất số ít được xác lập chính bởi từ chỉ sự tập hợp.

Dve gāvo digu, ‘gossū’ti suttena ossa uttaṃ, tayo lokā tilokaṃ, tayo lokā ñāṇasmiṃ samāhaṭā sampiṇḍitāti tilokaṃ, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti tilokaṃ, tayo ca te lokā cāti tilokaṃ. Evaṃ tibhavaṃ, tipurisaṃ, tīṇi malāni timalaṃ, tiratanaṃ, tisso saññāyotisaññaṃ, ‘syādīsu rasso’ti rassattaṃ. Cattāro pathā catuppathaṃ, cattāri saccāni catusaccaṃ, catasso disā catuddisaṃ. Evaṃ pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhapadaṃ, navalokuttaraṃ, dasasikkhāpadaṃ, satayojanaṃ, sahassayojanaṃ iccādi.

Dve gāvo là digu, o của go thành u theo quy tắc ‘gossū’; tayo lokā là tilokaṃ, tayo lokā ñāṇasmiṃ samāhaṭā sampiṇḍitāti là tilokaṃ, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti là tilokaṃ, tayo ca te lokā cāti là tilokaṃ. Tương tự, tibhavaṃ, tipurisaṃ, tīṇi malāni là timalaṃ, tiratanaṃ, tisso saññāyo là tisaññaṃ, (có sự) đoản hóa theo quy tắc ‘syādīsu rasso’. Cattāro pathā là catuppathaṃ, cattāri saccāni là catusaccaṃ, catasso disā là catuddisaṃ. Tương tự, pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhapadaṃ, navalokuttaraṃ, dasasikkhāpadaṃ, satayojanaṃ, sahassayojanaṃ v.v...

Imasmiṃ samāhāradigumhi sabbaṃ napuṃsakameva rassantameva ekavacanantameva cāti.

Trong kết hợp từ digu tập hợp này, tất cả đều là trung tính, đều kết thúc bằng nguyên âm ngắn, và đều ở số ít.

Asamāhāradigu yathā? Eko puggalo ekapuggalo, tayo bhavā tibhavā, catasso disā catuddisā iccādi.

Kết hợp từ digu không tập hợp như thế nào? Eko puggalo là ekapuggalo, tayo bhavā là tibhavā, catasso disā là catuddisā v.v...

Saṅkhyāṭhāne pana dve satāni dvisataṃ. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ, catusahassaṃ, pañcasahassaṃ, dasasahassaṃ.

Tuy nhiên, trong trường hợp của số từ: dve satāni là dvisataṃ. Tương tự, tisataṃ, catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ, catusahassaṃ, pañcasahassaṃ, dasasahassaṃ.

Dve [Pg.241] satasahassāni dvisatasahassaṃ. Evaṃ ‘‘tisatasahassaṃ, catusatasahassaṃ, pañcasatasahassa’’nti vā ‘‘dvisatāni, dve satāni, tisatāni, tīṇi satāni, catusatāni, cattāri satāni, dvisahassāni, dve sahassāni, tisahassāni, tīṇi sahassāni, dvisatasahassāni, dve satasahassānī’’ti vā evaṃ vacanadvayañca vākyañca veditabbaṃ. Evaṃ satasahassepīti.

Dve satasahassāni là dvisatasahassaṃ. Tương tự, cần phải hiểu cả hai cách nói và cả câu như sau: hoặc là “tisatasahassaṃ, catusatasahassaṃ, pañcasatasahassaṃ”, hoặc là “dvisatāni, dve satāni, tisatāni, tīṇi satāni, catusatāni, cattāri satāni, dvisahassāni, dve sahassāni, tisahassāni, tīṇi sahassāni, dvisatasahassāni, dve satasahassānī”. Tương tự cũng vậy trong trường hợp của một trăm ngàn.

Ettha siyā – digu nāma saṅkhyāpubbameva siyā, imesu ca sabbaṃ saṅkhyāpadameva hotīti? Digumhi pubbaṃ saṅkhyāpadameva siyā, parapadaṃ pana saṅkhyāpadampi aññampi yujjatīti.

Ở đây có thể (có câu hỏi) rằng: Phức hợp Digu được gọi là (phức hợp) có từ chỉ số lượng đứng trước, và trong những (ví dụ) này, tất cả (các thành phần) đều là từ chỉ số lượng phải không? (Đáp rằng:) Trong phức hợp Digu, thành phần trước phải là từ chỉ số lượng, nhưng thành phần sau có thể là từ chỉ số lượng hoặc từ khác.

Digusamāso niṭṭhito.

Phức hợp Digu đã kết thúc.

Bahubbīhisamāsa

Phức hợp Bahubbīhi

Atha bahubbīhisamāso vuccate.

Bây giờ, phức hợp Bahubbīhi được trình bày.

Bahavo vīhayo yasmiṃ dese soyaṃ bahubbīhi, tādiso gāmo vā deso vā janapado vā, bahubbīhisaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso bahubbīhīti vuccati. Yathā hi bahubbīhisaddo samāsapadatthe atikkamma gāma, desa, janapadaiccādīnaṃ aññesaṃ padānaṃ atthesu tiṭṭhati, tathā ayaṃ samāsopi. Aññapadatthapadhāno hi bahubbīhisamāso.

(Câu) 'bahavo vīhayo yasmiṃ dese' (nhiều lúa ở xứ nào) (thì xứ ấy) là 'bahubbīhi' (nhiều lúa), làng mạc, xứ sở, hay quốc độ như vậy. Do sự tương tự với từ 'bahubbīhi', toàn bộ loại phức hợp này được gọi là Bahubbīhi. Thật vậy, cũng như từ 'bahubbīhi' vượt qua ý nghĩa của các từ trong phức hợp và biểu thị ý nghĩa của các từ khác như làng mạc, xứ sở, quốc độ, v.v., thì phức hợp này cũng vậy. Vì phức hợp Bahubbīhi có ý nghĩa của một từ khác làm chủ đạo.

So saṅkhepena duvidho tagguṇasaṃviññāṇo, atagguṇasaṃviññāṇo cāti.

Phức hợp ấy, nói tóm lại, có hai loại: Tagguṇasaṃviññāṇa và Atagguṇasaṃviññāṇa.

Tattha ‘guṇo’ti appadhānabhūto samāsapadānaṃ attho, so aññapadatthassa visesanabhūtattā tassa aññapadatthassa guṇoti [Pg.242] atthena tagguṇoti vuccati, viññātabboti viññāṇo, aññapadattho, tagguṇaṃ amuñcitvā tagguṇena saheva viññāṇo aññapadattho yasminti tagguṇasaṃviññāṇo, na tagguṇasaṃviññāṇo atagguṇasaṃviññāṇo, yattha samāsapadattho avayavabhāvena vā sahavidheyyabhāvena vā aññapadatthe antogadho hoti, so tagguṇasaṃviññāṇo. Yathā? Chinnahattho puriso, buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ deti, saputtadāro āgato, pādayo upasaggā nāmāti.

Trong đó, 'guṇa' (phẩm chất) là ý nghĩa không chủ đạo của các từ trong phức hợp. Vì nó là tính từ của ý nghĩa từ khác, nên nó được gọi là 'tagguṇa' với ý nghĩa là 'phẩm chất của nó' (phẩm chất của từ khác đó). 'Viññāṇa' là 'cái cần được hiểu', tức là ý nghĩa của từ khác. Phức hợp mà trong đó ý nghĩa của từ khác được hiểu cùng với phẩm chất của nó, không từ bỏ phẩm chất đó, thì gọi là 'tagguṇasaṃviññāṇa'. Phức hợp không phải là tagguṇasaṃviññāṇa thì là 'atagguṇasaṃviññāṇa'. Nơi nào ý nghĩa của từ trong phức hợp được bao hàm trong ý nghĩa của từ khác, hoặc như một bộ phận hoặc như một đối tượng được xác định cùng nhau, thì đó là tagguṇasaṃviññāṇa. Ví dụ như: 'chinnahattho puriso' (người đàn ông bị chặt tay), 'buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ deti' (dâng vật thực đến tăng đoàn do đức Phật dẫn đầu), 'saputtadāro āgato' (người ấy đã đến cùng với vợ con), 'pādayo upasaggā nāma' (các tiếp đầu ngữ bắt đầu bằng 'pa').

Ettha ca ‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ detī’ti bhikkhusaṅghassa ca bhattaṃ deti, pamukhabhūtassa buddhassa ca bhattaṃ detīti attho. ‘Saputtadāro āgato’ti puttadārā ca āgatā, puriso ca āgatoti attho. ‘Pādayo upasaggā nāmā’ti pa-kāro ca upasaggo nāma, parādayo ca upasaggā nāmāti attho. Evaṃ yojanārahatā aññapadatthena saha samāsapadatthassa vidheyyatā nāmāti.

Và ở đây, câu 'buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ deti' có nghĩa là dâng vật thực đến tăng đoàn và dâng vật thực đến đức Phật là vị dẫn đầu. Câu 'saputtadāro āgato' có nghĩa là vợ con đã đến và người đàn ông cũng đã đến. Câu 'pādayo upasaggā nāma' có nghĩa là 'pa' là một tiếp đầu ngữ, và các (tiếp đầu ngữ) bắt đầu bằng 'parā' cũng là tiếp đầu ngữ. Như vậy, khả năng được xác định của ý nghĩa từ trong phức hợp cùng với ý nghĩa của từ khác được gọi là (sahavidheyyatā).

Atagguṇasaṃviññāṇo yathā? Dinnasuṅko rājā dānaṃ deti, pabbatādīni khettāni kassati iccādi. Imesu pana samāsapadattho avidheyyo, aññapadattho eva vidheyyo.

Ví dụ về Atagguṇasaṃviññāṇa như thế nào? 'Dinnasuṅko rājā dānaṃ deti' (vị vua đã được nộp thuế đang bố thí), 'pabbatādīni khettāni kassati' (người ấy cày những thửa ruộng gần núi), v.v. Tuy nhiên, trong những trường hợp này, ý nghĩa của từ trong phức hợp không được xác định, chỉ có ý nghĩa của từ khác được xác định.

Paṭhamābahubbīhi

Bahubbīhi cách thứ nhất

Paṭhamābahubbīhi, dutiyābahubbīhi, tatiyābahubbīhi, catutthībahubbīhi, pañcamībahubbīhi, chaṭṭhībahubbīhi, sattamībahubbīhi cāti sattavidho.

Có bảy loại (Bahubbīhi): Bahubbīhi cách thứ nhất, Bahubbīhi cách thứ hai, Bahubbīhi cách thứ ba, Bahubbīhi cách thứ tư, Bahubbīhi cách thứ năm, Bahubbīhi cách thứ sáu, và Bahubbīhi cách thứ bảy.

Tattha paṭhamābahubbīhi sahapubbapada, upamānapubbapada, saṅkhyobhayapada, disantarāḷattha, byatihāralakkhaṇavasena pañcavidho.

Trong đó, Bahubbīhi cách thứ nhất có năm loại, dựa trên: có từ 'saha' đứng trước, có từ so sánh đứng trước, có số từ ở cả hai thành phần, có ý nghĩa về khoảng không gian giữa các phương hướng, và có đặc tính tương hỗ.

Tattha –

Trong đó:

353. Vānekamaññatthe.

353. Nhiều (từ) (hợp thành một) trong ý nghĩa của từ khác, một cách tùy chọn.

Anekaṃ [Pg.243] syādyantapadaṃ aññapadassa atthe vikappena ekatthaṃ hoti.

Nhiều từ có vĩ tố biến cách (syādi) hợp thành một ý nghĩa trong ý nghĩa của một từ khác, một cách tùy chọn.

Saha vitakkenāti savitakko, vitakkena saha yo vattatīti vā savitakko, samādhi.

'Saha vitakkena' (cùng với tầm) là 'savitakko' (có tầm), hoặc 'cái gì hiện hữu cùng với tầm' là 'savitakko', (ví dụ) 'samādhi' (sự định tâm).

Ettha ca ‘saha vitakkenā’ti ettha paṭhamāvibhattiyā atthabhūto aññapadattho vākyasāmatthiyena sijjhati. Na hi kriyākārakarahitaṃ vākyaṃ nāma sambhavati, iminā suttena sahapada, vitakkapadānaṃ samādhisaṅkhātena aññapadatthena ekatthībhāvo hoti, ekatthībhāve ca honte vākye ṭhitānaṃ aññapadānaṃ vibhattīnañca sabbe atthā ekatthabhūtena samāsena vuttā nāma honti, aññapadāni ca vibhattiyo ca vuttatthā nāma, vuttatthānañca attharahitattā payogakiccaṃ natthi, tasmā ‘ekatthatāya’nti suttena vibhattīnaṃ lopo, evaṃ sabbasamāsesu vākyedissamānānaṃ ya, ta, eta, ima, iti, eva, iva, viya, ca, vāiccādīnaṃ aññapadānaṃ mahāvuttisuttena lopo, vibhattīnañca lope sati sarantānaṃ byañjanantānañca samāsapadānaṃ sayameva pakatibhāvo, idha pana ‘sahassa soññatthe’ti suttena sahasaddassa sattaṃ, tato syādyuppatti, savitakko samādhi, savitakkā samādhayo, savitakkā paññā, savitakkā paññāyo, savitakkaṃ jhānaṃ, savitakkāni jhānāni iccādinā sabbaliṅga, vibhatti, vacanehi yojetvā payogasiddhi veditabbā.

Và ở đây, trong câu 'saha vitakkena', ý nghĩa của từ khác, vốn là ý nghĩa của cách thứ nhất, được thành tựu nhờ vào năng lực của câu. Thật vậy, một câu không có hành động và tác nhân thì không thể tồn tại. Theo quy tắc này, từ 'saha' và từ 'vitakka' hợp thành một ý nghĩa với ý nghĩa của từ khác, được gọi là 'samādhi'. Và khi sự hợp nhất ý nghĩa này xảy ra, tất cả ý nghĩa của các từ khác và các biến cách vĩ tố trong câu được xem là đã được diễn đạt bởi phức hợp đã hợp thành một ý nghĩa. Các từ khác và các biến cách vĩ tố được xem là đã được diễn đạt ý nghĩa, và vì những gì đã được diễn đạt ý nghĩa thì không còn ý nghĩa (riêng) nữa, nên không có chức năng sử dụng chúng. Do đó, theo quy tắc 'ekatthatāya', các biến cách vĩ tố bị lược bỏ. Tương tự, trong tất cả các phức hợp, các từ khác xuất hiện trong câu như 'ya', 'ta', 'eta', 'ima', 'iti', 'eva', 'iva', 'viya', 'ca', 'vā', v.v. bị lược bỏ theo quy tắc trong Mahāvutti. Và khi các biến cách vĩ tố bị lược bỏ, các từ trong phức hợp, dù tận cùng bằng nguyên âm hay phụ âm, tự nhiên trở về dạng gốc. Nhưng ở đây, theo quy tắc 'sahassa soññatthe', từ 'saha' trở thành 'sa'. Sau đó, các biến cách vĩ tố (syādi) được tạo ra. Sự đúng đắn của việc sử dụng cần được hiểu bằng cách kết hợp với tất cả các giống, cách và số, chẳng hạn như: 'savitakko samādhi', 'savitakkā samādhayo', 'savitakkā paññā', 'savitakkā paññāyo', 'savitakkaṃ jhānaṃ', 'savitakkāni jhānāni'.

Upamānapubbapado yathā? Kāyabyāmānaṃ samapamāṇattā nigrodho iva parimaṇḍalo nigrodhaparimaṇḍalo, nigrodho iva vā parimaṇḍalo yo hotīti so nigrodhaparimaṇḍalo, rājakumāro, saṅkho iva paṇḍaro saṅkhapaṇḍaro, kāko [Pg.244] iva sūro kākasūro, sattānaṃ paññācakkhupaṭilābhakaraṇena tesaṃ cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto, lokuttaradhammapaṭilābhakaraṇena tesaṃ dhammo viya bhūtoti dhammabhūto, niccasommahadayatāya brahmā viya bhūtoti brahmabhūto, andho viya bhūto ayanti andhabhūto iccādi.

Ví dụ về (Bahubbīhi) có từ so sánh đứng trước như thế nào? Do chiều cao và sải tay bằng nhau, (người ấy) tròn trịa như cây đa, (nên gọi là) 'nigrodhaparimaṇḍalo'; hoặc người nào tròn trịa như cây đa thì là 'nigrodhaparimaṇḍalo', (ví dụ) vị hoàng tử. Trắng như vỏ ốc là 'saṅkhapaṇḍaro'. Dũng cảm như con quạ là 'kākasūro'. Do làm cho chúng sanh chứng đắc tuệ nhãn, vị ấy đã trở thành như con mắt của họ, nên gọi là 'cakkhubhūto' (người đã trở thành con mắt). Do làm cho họ chứng đắc pháp siêu thế, vị ấy đã trở thành như Pháp đối với họ, nên gọi là 'dhammabhūto' (người đã trở thành Pháp). Do tâm tánh luôn hiền hòa, vị ấy đã trở thành như một vị Phạm thiên, nên gọi là 'brahmabhūto' (người đã trở thành Phạm thiên). Người này đã trở thành như người mù, nên gọi là 'andhabhūto' (người đã trở thành mù lòa), v.v.

Saṅkhyobhayapado yathā? Dve vā tayo vā pattā dvittippattā, idha vāsaddāyeva aññapadāni nāma, aniyamabhūto tesaṃ attho aññapadattho nāma. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā. Evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni iccādi.

Ví dụ về (Bahubbīhi) có số từ ở cả hai thành phần như thế nào? 'Dve vā tayo vā pattā' (hai hoặc ba cái bát) là 'dvittippattā'. Ở đây, chính các từ 'vā' (hoặc) là những từ khác. Ý nghĩa bất định của chúng chính là ý nghĩa của từ khác. 'Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā' (hai hoặc ba ngày) là 'dvīhatīhaṃ'. 'Cha vā pañca vā vācā' (sáu hoặc năm lời nói) là 'chappañcavācā'. Tương tự, 'sattaṭṭhamāsā' (bảy hoặc tám tháng), 'ekayojanadviyojanāni' (một hoặc hai do tuần), v.v.

Disantarāḷattho yathā? Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yadantarāḷaṃ hoti sā dakkhiṇapubbā. Evaṃ pubbuttarā, pacchimuttarā, aparadakkhiṇā, mahāvuttinā pubbapade rassattaṃ. Dakkhiṇā ca sā pubbā cāti dakkhiṇapubbā iccādinā kammadhārayopi yujjati.

Ví dụ về ý nghĩa khoảng giữa các phương là như thế nào? Khoảng giữa của phương nam và phương đông là phương đông nam. Tương tự là đông bắc, tây bắc, tây nam, theo Mahāvutti có sự rút ngắn ở từ trước. Và cũng hợp lý khi (xem nó là) phức hợp đẳng lập (kammadhāraya) theo cách (giải thích) như là 'dakkhiṇapubbā' (đông nam) là 'vừa là nam vừa là đông' v.v...

Byatihāralakkhaṇe –

Về đặc tính tương hỗ –

354. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.

354. Trong đó, (hành động) nắm lấy và đánh nhau trong trận chiến có cùng một hình thức.

Sattamyantaṃ tatiyantañca samānarūpaṃ syādyantapadaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe aññapadatthe ekatthaṃ hoti vā.

Một từ ở vị trí cách thứ bảy và (một từ) ở vị trí cách thứ ba có cùng hình thức, trong ý nghĩa 'nắm lấy ở đó' và 'đánh bằng cái đó' trong một trận chiến, có thể tùy chọn hợp thành một (phức hợp) trong ý nghĩa của một từ khác.

355. Ṅi vītihāre.

355. Hậu tố Ṅi (được dùng) trong ý nghĩa tương hỗ.

Aññapadatthavisaye kriyābyatihāre gamyamāne padante ṅānubandho ipaccayo hoti, ettha ikāro rasso eva.

Trong trường hợp ý nghĩa của một từ khác (bahubbīhi), khi hành động tương hỗ được ngụ ý, hậu tố 'i' có anubandha 'ṅa' được thêm vào cuối từ; ở đây, nguyên âm 'i' luôn là ngắn.

356. Ṅi smiṃca.

356. Và khi hậu tố Ṅi theo sau.

Vipaccayante [Pg.245] uttarapade pare pubbapadantassa āttaṃ hoti.

Khi từ sau kết thúc bằng hậu tố 'i' theo sau, (nguyên âm) ở cuối từ trước trở thành 'ā'.

Kesesu ca kesesu ca gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti daṇḍādaṇḍi. Evaṃ muṭṭhāmuṭṭhi, musalāmusali.

Trận chiến này diễn ra bằng cách nắm tóc và tóc của nhau, (gọi là) kesākesi; trận chiến này diễn ra bằng cách đánh bằng gậy và gậy, (gọi là) daṇḍādaṇḍi. Tương tự, muṭṭhāmuṭṭhi, musalāmusali.

Iti paṭhamābahubbīhi.

Dứt loại bahubbīhi thứ nhất.

Dutiyābahubbīhi

Bahubbīhi thứ hai

Āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmaṃ soyaṃ āgatasamaṇo, saṅghārāmo. Ettha ca samāsapadassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyattho cāti.

Các vị sa-môn đã đến ngôi tịnh xá này, do đó đây là ngôi tịnh xá có các vị sa-môn đã đến. Và ở đây, ý nghĩa của từ phức hợp có hai loại: nghĩa được biểu thị và nghĩa được chỉ định.

Tattha saṅghārāmassa samaṇehi pattabbabhāvasaṅkhātā kammasatti vāccattho nāma, sattimantabhūto saṅghārāmo abhidheyyattho nāma.

Trong đó, năng lực ở thể bị động của ngôi tịnh xá, được gọi là trạng thái có thể được các vị sa-môn đến, được gọi là nghĩa được biểu thị; còn ngôi tịnh xá, vốn là đối tượng sở hữu năng lực ấy, được gọi là nghĩa được chỉ định.

Tattha āgatasamaṇasaddo vāccatthameva ujuṃ vadati, na abhidheyyatthaṃ, āgatasamaṇoti sutvā samaṇehi pattabbabhāvamattaṃ jānāti, saṅghārāmadabbaṃ na jānātīti vuttaṃ hoti, tasmā tassaṃ abhidheyyattho aññena saṅghārāmasaddena ācikkhiyati, vāccatthassa pana tena ujuṃ vuttattā puna vattabbābhāvato dutiyāvibhattiyā ācikkhanakiccaṃ natthi, tasmā saṅghārāmapade dutiyāvibhattisambhavo natthi, liṅgatthamattavisayā paṭhamāvibhatti eva pavattati, puna padantarasambandhe sati ‘‘saṅghārāmaṃ passati āgatasamaṇaṃ, saṅghārāmena gāmo sobhati āgatasamaṇena, saṅghārāmassa pūjeti āgatasamaṇassā’’tiādinā tato sabbā vibhattiyo [Pg.246] pavattanti. Esa nayo sabbesu vācakapadesu netabboti.

Trong đó, từ 'āgatasamaṇa' chỉ nói trực tiếp về nghĩa được biểu thị, không phải nghĩa được chỉ định; khi nghe 'āgatasamaṇa', người ta chỉ biết trạng thái có thể được các vị sa-môn đến, chứ không biết đến thực thể là ngôi tịnh xá, điều này được nói đến. Do đó, nghĩa được chỉ định của nó được giải thích bằng một từ khác là 'saṅghārāma'. Tuy nhiên, vì nghĩa được biểu thị đã được nói trực tiếp bởi từ đó, nên không cần phải nói lại, do đó không có chức năng giải thích của biến cách thứ hai. Do đó, không có khả năng có biến cách thứ hai ở từ 'saṅghārāma', chỉ có biến cách thứ nhất, với đối tượng chỉ là ý nghĩa về giới, được tiến hành. Khi có mối liên hệ với một từ khác nữa, thì tất cả các biến cách được tiến hành từ đó, ví dụ như: 'nhìn thấy ngôi tịnh xá (saṅghārāmaṃ) có các vị sa-môn đã đến (āgatasamaṇaṃ)', 'ngôi làng được trang hoàng bởi ngôi tịnh xá (saṅghārāmena) có các vị sa-môn đã đến (āgatasamaṇena)', 'cúng dường cho ngôi tịnh xá (saṅghārāmassa) có các vị sa-môn đã đến (āgatasamaṇassā)' v.v... Phương pháp này nên được áp dụng cho tất cả các từ chỉ định.

Āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ, āgacchanti samaṇā imanti vā āgatasamaṇo, vihāro. Ārūḷhā vānarā imaṃ rukkhanti ārūḷhavānaro, rukkho. Sampattā gāmikā yaṃ gāmanti sampattagāmiko. Evaṃ paviṭṭhagāmiko iccādi.

Thành Sāvatthi có các vị sa-môn đã đến, Kỳ-viên tịnh xá có các vị sa-môn đã đến. Hoặc, các vị sa-môn đến đây, (do đó đây là) ngôi tịnh xá có các vị sa-môn đến. Những con khỉ đã trèo lên cây này, (do đó đây là) cái cây có những con khỉ đã trèo lên. Dân làng đã đến ngôi làng nào, (đó là) ngôi làng có dân làng đã đến. Tương tự, paviṭṭhagāmiko v.v...

Iti dutiyābahubbīhi.

Dứt loại bahubbīhi thứ hai.

Tatiyābahubbīhi

Bahubbīhi thứ ba

Jitāni indriyāni yenāti jitindriyo, samaṇo. Diṭṭho catusaccadhammo yenāti diṭṭhadhammo. Evaṃ pattadhammo, viditadhammo, pariyogāḷhadhammo, katāni catumaggakiccāni yenāti katakicco, bahuvacane sati katāni kiccāni yehi te katakiccā, arahanto. Dhammena adhigatā bhogā yenāti dhammādhigatabhogo, puriso. Evaṃ adhammādhigatabhogo. Evaṃ kattari. Karaṇe pana chinno rukkho yenāti chinnarukkho, pharasu iccādi.

Các căn đã được chinh phục bởi người nào, người đó là jitindriyo, (tức là) vị sa-môn. Pháp Tứ đế đã được thấy bởi người nào, người đó là diṭṭhadhammo. Tương tự, pattadhammo, viditadhammo, pariyogāḷhadhammo. Bốn phận sự của đạo đã được làm bởi người nào, người đó là katakicco. Ở số nhiều, các phận sự đã được làm bởi những vị nào, các vị ấy là katakiccā, (tức là) các vị A-la-hán. Tài sản đã được thu hoạch đúng pháp bởi người nào, người đó là dhammādhigatabhogo, (tức là) người đàn ông. Tương tự, adhammādhigatabhogo. Như vậy là ở thể chủ động. Còn ở thể công cụ, cây đã bị chặt bởi cái gì, cái đó là chinnarukkho, (tức là) cái rìu, v.v...

Iti tatiyābahubbīhi.

Dứt loại bahubbīhi thứ ba.

Catutthībahubbīhi

Bahubbīhi thứ tư

Dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko, upanītaṃ bhojanaṃ yassāti upanītabhojano, natthi tulo etassāti atulo, ‘ṭa nañssā’ti na-kārassa ṭattaṃ, natthi paṭipuggalo yassāti appaṭipuggalo, natthi sīlaṃ assāti dussīlo, natthi paṭisandhipaññā assāti duppañño, ‘ghapassantassāppadhānassā’ti suttena ghasaññassa āssa [Pg.247] rassattaṃ. Natthi sīlaṃ assāti nissīlo, nippañño, apañño, virūpaṃ mukhaṃ assāti dummukho. Evaṃ dummano, dubbaṇṇo, natthi attano uttaro adhiko yassāti anuttaro, ‘ana sare’ti suttena nassa ana.

Thuế đã được dâng cho vị vua nào, vị vua ấy là dinnasuṅko. Thức ăn đã được dâng đến cho người nào, người đó là upanītabhojano. Không có ai bằng với vị này, (vị ấy là) atulo; theo quy tắc 'a nañssā', na-kāra trở thành 'a'. Không có người đối lại với vị nào, vị ấy là appaṭipuggalo. Không có giới hạnh nơi người nào, người đó là dussīlo. Không có trí tuệ tái sanh nơi người nào, người đó là duppañño; theo quy tắc 'ghapassantassāppadhānassā', nguyên âm 'ā' của từ có tên 'gha' được rút ngắn. Không có giới hạnh nơi người nào, người đó là nissīlo, nippañño, apañño. Khuôn mặt xấu xí thuộc về người nào, người đó là dummukho. Tương tự, dummano, dubbaṇṇo. Không có ai cao hơn, vượt trội hơn vị nào, vị ấy là anuttaro; theo quy tắc 'ana sare', 'na' trở thành 'ana'.

Idha bāhiratthabahubbīhi nāma vuccati, sattāhaṃ parinibbutassa assāti sattāhaparinibbuto, aciraṃ parinibbutassa assāti aciraparinibbuto, māso jātassa assāti māsajāto, dvemāsajāto, eko māso abhisittassa assa raññoti ekamāsābhisitto, ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Evaṃ dvīhamataṃ, tīhamataṃ, ekāhaṃ paṭicchannāya assāti ekāhappaṭicchannā. Evaṃ dvīhappaṭicchannā, āpatti. Yojanaṃ gatassa assāti yojanagato, dviyojanagato iccādi.

Ở đây, nó được gọi là bahubbīhi có ý nghĩa bên ngoài. Người đã nhập diệt được bảy ngày, (gọi là) sattāhaparinibbuto. Người đã nhập diệt không lâu, (gọi là) aciraparinibbuto. Người đã sinh được một tháng, (gọi là) māsajāto, dvemāsajāto. Vị vua đã đăng quang được một tháng, (gọi là) ekamāsābhisitto. Người đã chết được một ngày, (gọi là) ekāhamataṃ. Tương tự, dvīhamataṃ, tīhamataṃ. Tội đã được che giấu một ngày, (gọi là) ekāhappaṭicchannā. Tương tự, dvīhappaṭicchannā, (đây là) một tội. Người đã đi được một do-tuần, (gọi là) yojanagato, dviyojanagato v.v...

Iti catutthībahubbīhi.

Dứt loại bahubbīhi thứ tư.

Pañcamībahubbīhi

Bahubbīhi thứ năm

Niggatā janā asmā gāmāti niggatajano, apagataṃ kāḷakaṃ itoti apagatakāḷako, paṭo. Apagatakāḷakaṃ, vatthaṃ. Apetaṃ viññāṇaṃ yamhāti apetaviññāṇaṃ, matasarīraṃ iccādi.

Dân chúng đã đi ra từ ngôi làng này, (ngôi làng đó là) niggatajano. Vết đen đã biến mất khỏi cái này, (cái đó là) apagatakāḷako, (tức là) tấm vải. (Hoặc) apagatakāḷakaṃ, (tức là) tấm vải. Thức đã rời khỏi cái gì, cái đó là apetaviññāṇaṃ, (tức là) thân xác người chết, v.v...

Iti pañcamībahubbīhi.

Dứt loại bahubbīhi thứ năm.

Chaṭṭhībahubbīhi

Bahubbīhi thứ sáu

Chinno hattho yassa soti chinnahattho, hatthacchinno, jāto chando yassāti jātachando, chandajāto, sañjātaṃ pītisomanassaṃ yassāti sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto, visuddhaṃ sīlaṃ yassāti visuddhasīlo[Pg.248], sīlavisuddho, mahanto kāyo yassāti mahākāyo.

Tay của người nào bị chặt, người đó là chinnahattho, (hoặc) hatthacchinno. Dục đã sanh khởi nơi người nào, người đó là jātachando, (hoặc) chandajāto. Hỷ và ý vui đã sanh khởi nơi người nào, người đó là sañjātapītisomanasso, (hoặc) pītisomanassasañjāto. Giới của người nào trong sạch, người đó là visuddhasīlo, (hoặc) sīlavisuddho. Thân của người nào to lớn, người đó là mahākāyo.

Idha upamānapubbapado nāma vuccati, suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassāti suvaṇṇavaṇṇo, brahmuno viya saro yassāti brahmassaro, nāgassa viya gati assāti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhassa viya hanu assāti sīhahanu, eṇissa viya jaṅghā yassāti eṇijaṅgho, usabhassa viya assa khandhoti usabhakkhandho iccādi.

Ở đây, được gọi là (phức hợp) có từ so sánh đứng trước, (như là) suvaṇṇavaṇṇo (có màu sắc như vàng) là (câu phân tích) yassa vaṇṇo suvaṇṇassa viya, brahmassaro (có giọng nói như Phạm thiên) là (câu phân tích) yassa saro brahmuno viya, nāgagati (có dáng đi như voi) là (câu phân tích) assa gati nāgassa viya. Tương tự như vậy, sīhagati (dáng đi như sư tử), nāgavikkamo (uy lực như voi), sīhavikkamo (uy lực như sư tử), sīhahanu (có hàm như sư tử) là (câu phân tích) assa hanu sīhassa viya, eṇijaṅgho (có ống chân như nai) là (câu phân tích) yassa jaṅghā eṇissa viya, usabhakkhandho (có vai như bò đực) là (câu phân tích) assa khandho usabhassa viya, v.v...

Rūpaṃ vuccati sabhāvo, yādisaṃ rūpaṃ assāti yathārūpaṃ. Evaṃ tathārūpaṃ, evaṃ rūpaṃ assāti evarūpaṃ, bindulopo. Evaṃ ādi assāti evamādi. Tathā iccādi, iccevamādi, īdisaṃ nāmaṃ yassāti itthannāmo, evaṃnāmo, kīdisaṃ nāmaṃ yassāti kinnāmo, ‘konāmo’ti ettha mahāvuttinā kiṃsaddassa kottaṃ.

Rūpaṃ được gọi là sabhāvo (bản chất). Yathārūpaṃ (có bản chất như thế nào) là (câu phân tích) assa rūpaṃ yādisaṃ. Tương tự như vậy, tathārūpaṃ (có bản chất như vậy). Evarūpaṃ (có bản chất như thế này) là (câu phân tích) assa rūpaṃ evaṃ, (có sự) lược bỏ bindu. Evamādi (có sự khởi đầu như thế này) là (câu phân tích) assa ādi evaṃ. Tương tự như vậy, iccādi, iccevamādi. Itthannāmo (có tên như thế này) là (câu phân tích) yassa nāmaṃ īdisaṃ, (hoặc) evaṃnāmo (có tên như thế này). Kinnāmo (có tên là gì) là (câu phân tích) yassa nāmaṃ kīdisaṃ. Trong (trường hợp) ‘konāmo’, theo Mahāvutti, từ kiṃ được (biến đổi) thành ko.

Ko samudayo yassa dhammassāti kiṃsamudayo, kā jāti yassāti kiṃjātiko, kiṃnidānaṃ yassāti kiṃnidāno, kati vassāni yassāti kativasso, ko attho assāti kimatthaṃ, vacanaṃ. ‘Kvattho’ti mahāvuttinā kiṃsaddassa kottaṃ, yādiso attho assāti yadattho, tādiso attho assāti tadattho, ediso attho yassa vinayassāti etadattho, vinayo. Etadatthā, vinayakathā. Etadatthaṃ, sotāvadhānaṃ iccādi.

Kiṃsamudayo (có sự tập khởi là gì) là (câu phân tích) yassa dhammmassa samudayo ko, kiṃjātiko (thuộc dòng dõi nào) là (câu phân tích) yassa jāti kā, kiṃnidāno (có nguyên nhân là gì) là (câu phân tích) yassa nidānaṃ kiṃ, kativasso (bao nhiêu tuổi) là (câu phân tích) yassa vassāni kati, kimatthaṃ (vì mục đích gì) là (câu phân tích) assa attho ko, (đây là) một cách nói. Trong (trường hợp) ‘kvattho’, theo Mahāvutti, từ kiṃ được (biến đổi) thành ko. Yadattho (vì mục đích nào) là (câu phân tích) assa attho yādiso, tadattho (vì mục đích ấy) là (câu phân tích) assa attho tādiso, etadattho, vinayo (luật có mục đích này) là (câu phân tích) yassa vinayassa attho ediso. Etadatthā, vinayakathā (bài pháp về luật có mục đích này). Etadatthaṃ, sotāvadhānaṃ (sự lắng nghe có mục đích này), v.v...

Iti chaṭṭhībahubbīhi.

Dứt về sở hữu phức hợp cách thứ sáu.

Sattamībahubbīhi

Sở hữu phức hợp cách thứ bảy

Sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso, sulabhā bhikkhā yasmiṃ janapade soyaṃ subhikkho[Pg.249], dullabhā bhikkhā yasminti dubbhikkho, bahavo gāmā asmiṃ janapadeti bahugāmo. Evaṃ bahujano, gāmo. Natthi gāmakhettaṃ yasmiṃ araññe tayidaṃ agāmakaṃ, samāsante ko. Saṃvijjanti manussā yasmiṃ gāme samanusso, na vijjanti manussā yasmiṃ gāme amanusso iccādi.

Sampannasasso (có mùa màng sung túc) là (câu phân tích) soyaṃ janapado yasmiṃ sassāni sampannāni, subhikkho (có vật thực dồi dào) là (câu phân tích) soyaṃ janapado yasmiṃ bhikkhā sulabhā, dubbhikkho (bị đói kém) là (câu phân tích) yasmiṃ bhikkhā dullabhā, bahugāmo (có nhiều làng mạc) là (câu phân tích) asmiṃ janapade gāmā bahavo. Tương tự như vậy, bahujano, gāmo (ngôi làng có nhiều người). Agāmakaṃ (không có làng mạc ruộng nương) là (câu phân tích) tayidaṃ araññe yasmiṃ gāmakhettaṃ natthi, (thêm) ka ở cuối phức hợp. Samanusso (có loài người) là (câu phân tích) yasmiṃ gāme manussā saṃvijjanti, amanusso (không có loài người) là (câu phân tích) yasmiṃ gāme manussā na vijjanti, v.v...

Iti sattamībahubbīhi.

Dứt về sở hữu phức hợp cách thứ bảy.

Bhinnādhikaraṇabahubbīhi

Sở hữu phức hợp dị cách

Bhinnādhikaraṇabahubbīhi nāma vuccati, ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso, ubhato kammato uppannaṃ byañjanadvayaṃ assāti ubhatobyañjano, aluttasamāso. Evaṃ kaṇṭhasmiṃ kāḷo assāti kaṇṭhekāḷo, urasmiṃ lomāni assāti urasilomo, yassa hatthe patto atthīti pattahattho. Evaṃ asihattho, daṇḍahattho, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi. Evaṃ satthapāṇi, daṇḍapāṇi, vajirapāṇi, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhesu bhatti assāti buddhabhattiko, buddhe gāravo assāti buddhagāravo, dhammagāravo iccādi.

Được gọi là sở hữu phức hợp dị cách, (như là) ekarattivāso (sự trú ngụ một đêm) là (câu phân tích) assa vāso ekarattiṃ, samānavāso (sự chung sống) là (câu phân tích) assa vāso samānena janena saddhiṃ, ubhatobyañjano (người có hai tướng) là (câu phân tích) assa byañjanadvayaṃ ubhato kammato uppannaṃ, (đây là) phức hợp bất biến cách. Tương tự như vậy, kaṇṭhekāḷo (có màu đen ở cổ) là (câu phân tích) assa kāḷo kaṇṭhasmiṃ, urasilomo (có lông ở ngực) là (câu phân tích) assa lomāni urasmiṃ, pattahattho (có bình bát trong tay) là (câu phân tích) yassa hatthe patto atthi. Tương tự như vậy, asihattho (có gươm trong tay), daṇḍahattho (có gậy trong tay), chattapāṇi (có lọng trong tay) là (câu phân tích) assa pāṇimhi chattaṃ. Tương tự như vậy, satthapāṇi (có dao trong tay), daṇḍapāṇi (có gậy trong tay), vajirapāṇi (có chày kim cang trong tay), dānajjhāsayo (có khuynh hướng bố thí) là (câu phân tích) assa ajjhāsayo dāne, dānādhimuttiko (người quyết tâm bố thí), buddhabhattiko (có lòng sùng mộ nơi các đức Phật) là (câu phân tích) assa bhatti buddhesu, buddhagāravo (có lòng tôn kính nơi đức Phật) là (câu phân tích) assa gāravo buddhe, dhammagāravo (có lòng tôn kính nơi giáo pháp), v.v...

Tipadabahubbīhi

Sở hữu phức hợp ba từ

Tipadabahubbīhi nāma vuccati, parakkamena adhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā, dhammena adhigatā bhogā yehi te dhammādhigatabhogā, oṇīto pattamhā pāṇi yena so oṇītapattapāṇi, sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo, mattā bahavo mātaṅgā yasmiṃ vaneti mattabahumātaṅgaṃ iccādi.

Được gọi là sở hữu phức hợp ba từ, (như là) parakkamādhigatasampadā (những người có được tài sản nhờ sự nỗ lực) là (câu phân tích) te yehi sampadā parakkamena adhigatā, dhammādhigatabhogā (những người có được của cải một cách hợp pháp) là (câu phân tích) te yehi bhogā dhammena adhigatā, oṇītapattapāṇi (người đã rút tay ra khỏi bình bát) là (câu phân tích) so yena pāṇi pattamhā oṇīto, sīhapubbaddhakāyo (người có thân hình nửa phần trước như sư tử) là (câu phân tích) assa kāyo sīhassa pubbaddhaṃ viya, mattabahumātaṅgaṃ (khu rừng có nhiều voi say) là (câu phân tích) yasmiṃ vane mātaṅgā bahavo mattā, v.v...

Bahubbīhisamāso niṭṭhito.

Dứt về sở hữu phức hợp.

Dvandasamāsa

Đẳng lập phức hợp

Atha [Pg.250] dvandasamāso dīpiyate.

Bây giờ, đẳng lập phức hợp được trình bày.

Dve ca dve ca padāni dvandā, dve ca dve ca atthā vā dvandā, mahāvuttinā dvinnaṃ dvisaddānaṃ dvandādeso. Dvandasaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso dvandoti vuccati.

Dvandā là hai và hai từ, hoặc dvandā là hai và hai ý nghĩa, theo Mahāvutti, dvanda là sự thay thế cho hai từ dvi. Do sự tương tự với từ dvanda, toàn bộ loại phức hợp này được gọi là dvanda.

Atha vā dve avayavā andiyanti bandhiyanti etthāti dvando, yugaḷassetaṃ nāmaṃ ‘‘pādadvandaṃ munindassa, vandāmi sirasāmaha’’nti ettha viya, idha pana padayugaḷaṃ atthayugaḷañca gayhati. Ubhayapadatthapadhāno hi dvando.

Hoặc là, dvando là (nơi) mà hai thành phần được nối kết, được ràng buộc, đây là tên gọi của một cặp, giống như trong (câu) ‘‘pādadvandaṃ munindassa, vandāmi sirasāmaha’’nti (con cúi đầu đảnh lễ đôi chân của đức vua các bậc ẩn sĩ), tuy nhiên ở đây, một cặp từ và một cặp ý nghĩa được hiểu. Vì rằng đẳng lập phức hợp có ý nghĩa của cả hai từ là chính.

Ettha siyā – yadi ubhayapadatthappadhāno dvando, evañca sati dvande kathaṃ ekatthībhāvalakkhaṇaṃ siyāti? Vuccate – abhinnavidheyyatthattā. Vacanapathañhi patvā kattubhāvakammabhāvādiko vidheyyattho eva padānaṃ accantappadhānattho hoti vacanavākyasampattiyā padhānaṅgattā, so ca vidheyyattho dvandepi abhinno eva hoti. Tathā hi ‘‘sāriputtamoggallānā gacchanti, sāriputtamoggallāne passati’’ iccādīsu dve atthā ekavibhattiyā visayā hutvā ekakattu, ekakammādibhāvena ekattaṃ gacchanti, evaṃ dvandepi dvinnaṃ tiṇṇaṃ bahunnaṃ vā padānaṃ ekatthībhāvalakkhaṇaṃ labbhatiyevāti.

Ở đây có thể (có câu hỏi) – nếu đẳng lập phức hợp có ý nghĩa của cả hai từ là chính, trong trường hợp như vậy, làm thế nào đẳng lập phức hợp có thể có đặc tính là một ý nghĩa duy nhất? Được trả lời rằng – do có ý nghĩa được biểu thị không tách rời. Vì khi đi vào lối nói, chính ý nghĩa được biểu thị như là chủ cách, đối cách, v.v... là ý nghĩa quan trọng nhất của các từ, do là thành phần chính để hoàn thành một câu văn. Và ý nghĩa được biểu thị ấy, ngay cả trong đẳng lập phức hợp, cũng không tách rời. Thật vậy, trong các (câu) như ‘‘sāriputtamoggallānā gacchanti (ngài Sāriputta và ngài Moggallāna đi), sāriputtamoggallāne passati (vị ấy thấy ngài Sāriputta và ngài Moggallāna)”, hai ý nghĩa, trở thành đối tượng của một biến cách duy nhất, đạt đến sự hợp nhất bằng cách trở thành một chủ từ duy nhất, một đối từ duy nhất, v.v... Như vậy, ngay cả trong đẳng lập phức hợp, đặc tính một ý nghĩa duy nhất của hai, ba, hoặc nhiều từ vẫn có thể đạt được.

357. Catthe.

357. Trong ý nghĩa của ca.

Anekaṃ syādyantapadaṃ casaddassa atthe ekatthaṃ hoti vā.

Nhiều từ có tận cùng là biến cách vĩ ngữ, trong ý nghĩa của từ ca, có thể trở thành một ý nghĩa duy nhất.

Ettha ca samuccayo, anvācayo, itarītarayogo, samāhāroti cattāro casaddatthā honti.

Và ở đây, có bốn ý nghĩa của từ ca là: samuccayo (sự tập hợp), anvācayo (sự liên kết), itarītarayogo (sự tương liên), và samāhāro (sự tổng hợp).

Tattha samuccayo yathā? Cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca detīti. Anvācayo yathā? Dānañca deti, sīlañca rakkhatīti. Ime [Pg.251] dve casaddatthā vākyadvande eva labbhanti, na samāsadvande padānaṃ aññamaññaṃ nirapekkhattāti vadanti. Taṃ anvācaye yujjati nānākriyāpekkhattā, samuccaye pana ‘‘cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca detī’’ti vā ‘‘cīvarapiṇḍapātasenāsanāni detī’’ti vā evaṃ dvidhāpi yojetuṃ yujjatiyeva ‘‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti pāḷidassanato. Anvācayopi vā samāsadvande no na labbhati ‘‘mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā’’ti pāḷidassanato. Evaṃ pana yujjeyya – casaddattho ekakriya, nānākriyāpekkhanabhedena duvidho hoti samuccayo, anvācayo cāti, tesu ca ekeko avayavappadhāna, samudāyappadhānabhedena duvidho hoti itarītarayogo, samāhāro cāti. Tattha itarītarayoge avayavappadhānattā sabbavibhattīsu bahuvacanameva yujjati.

Ở đây, samuccaya (tập hợp) như thế nào? (Là) cho y phục, vật thực, và sàng tọa. Anvācaya (liên hợp) như thế nào? (Là) cho vật thí và giữ gìn giới hạnh. Người ta nói rằng: hai ý nghĩa này của ca-sadda (từ ca) chỉ được tìm thấy trong câu kép (vākyadvanda), không có trong đẳng lập kép (samāsadvanda) vì các từ không phụ thuộc lẫn nhau. Điều ấy thích hợp trong anvācaya vì phụ thuộc vào các hành động khác nhau, còn trong samuccaya thì quả thật thích hợp để được dùng theo cả hai cách là “cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca deti” hoặc là “cīvarapiṇḍapātasenāsanāni deti” do thấy có câu Pāḷi là “lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ”. Hoặc anvācaya cũng không phải là không được tìm thấy trong đẳng lập kép (samāsadvanda) do thấy có câu Pāḷi là “mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā”. Tuy nhiên, nên được hiểu như vầy: ý nghĩa của ca-sadda có hai loại do sự khác biệt về sự phụ thuộc vào một hành động hay nhiều hành động, đó là samuccaya và anvācaya. Và trong các loại ấy, mỗi loại lại có hai loại do sự khác biệt về sự nổi bật của thành phần hay sự nổi bật của tập hợp, đó là itarītarayoga và samāhāra. Trong đó, ở itarītarayoga, do các thành phần là nổi bật nên chỉ số nhiều mới thích hợp trong tất cả các biến cách.

Dvande paṇītataraṃ pubbe nipatati. Sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi. Evaṃ samaṇabrāhmaṇā, brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā.

Trong đẳng lập kép, từ cao quý hơn được đặt trước. Sāriputto ca moggallāno ca (thành) sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi, v.v... Tương tự: samaṇabrāhmaṇā, brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā.

Appakkhara, bahvakkharesu appakkharaṃ kvaci pubbaṃ hoti, gāmanigamā, gāmajanapadā iccādi.

Giữa từ ít mẫu tự và từ nhiều mẫu tự, đôi khi từ ít mẫu tự được đặt trước, gāmanigamā, gāmajanapadā, v.v...

Kvaci ivaṇṇu’vaṇṇantā pubbe honti, aggi ca dhūmo ca aggidhūmā, rattidivā, dhātuliṅgāni.

Đôi khi, các từ tận cùng bằng i-vần và u-vần được đặt trước, aggi ca dhūmo ca (thành) aggidhūmā, rattidivā, dhātuliṅgāni.

Avaṇṇantesu sarādipadaṃ pubbaṃ hoti, attho ca dhammo ca atthadhammā, dhammatthā vā iccādi.

Trong các từ tận cùng bằng a-vần, từ bắt đầu bằng nguyên âm được đặt trước, attho ca dhammo ca (thành) atthadhammā, hoặc dhammatthā, v.v...

Ayañca [Pg.252] niyamo dvipadadvandesu yebhuyyena labbhati, bahupadadvandesu na labbhati.

Và quy luật này phần lớn được tìm thấy trong đẳng lập kép hai từ, không được tìm thấy trong đẳng lập kép nhiều từ.

Samāhāradvande –

Trong đẳng lập kép tập hợp (samāhāradvanda) –

358. Samāhāre napuṃsakaṃ.

358. Trong samāhāra, (hợp từ là) trung tánh.

Catthe samāhāre ekatthapadaṃ napuṃsakaṃ hoti, ekavacanantattaṃ pana samāhāravacaneneva siddhaṃ, ayañca samāhāro pāṇyaṅgādīnaṃ dvandesu niccaṃ labbhati, rukkhatiṇādīnaṃ dvandesu vikappena labbhati.

Trong samāhāra có ý nghĩa của “ca”, hợp từ là trung tánh. Còn việc tận cùng bằng số ít thì đã được thành tựu bởi chính từ samāhāra. Và samāhāra này luôn được tìm thấy trong đẳng lập kép về các bộ phận của chúng sanh, v.v... và được tìm thấy tùy chọn trong đẳng lập kép về cây cối, cỏ, v.v...

Tattha niccaladdhesu tāva pāṇyaṅgadvande –

Trong đó, trước tiên trong các trường hợp luôn được tìm thấy, về đẳng lập kép các bộ phận của chúng sanh –

Cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘syādīsu rasso’ti rassattaṃ. Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ. Evaṃ kaṇṇanāsaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ. Bahulādhikārā kvaci vikapparūpampi dissati, hatthā ca pādā ca hatthapādaṃ, hatthapādā vā iccādi.

Cakkhu ca sotañca (thành) cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca (thành) mukhanāsikaṃ, sự rút ngắn (nguyên âm) là do (quy luật) “syādīsu rasso”. Hanu ca gīvā ca (thành) hanugīvaṃ. Tương tự: kaṇṇanāsaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca (thành) chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca (thành) nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca (thành) jarāmaraṇaṃ. Do sự chi phối của bahula, đôi khi hình thức tùy chọn cũng được thấy, hatthā ca pādā ca (thành) hatthapādaṃ, hoặc hatthapādā, v.v...

Tūriyaṅgadvande –

Về đẳng lập kép các loại nhạc cụ –

Naccañca gītañca vāditañca naccagītavāditaṃ. Evaṃ sammatāḷaṃ, ‘samma’nti kaṃsatāḷaṃ, ‘tāḷa’nti hatthatāḷaṃ, saṅkho ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ iccādi.

Naccañca gītañca vāditañca (thành) naccagītavāditaṃ. Tương tự: sammatāḷaṃ, “samma” là chập chõa bằng đồng, “tāḷa” là vỗ tay, saṅkho ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca (thành) saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ, v.v...

Yoggaṅgadvande –

Về đẳng lập kép các bộ phận của xe cộ –

Phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ iccādi.

Phālo ca pācanañca (thành) phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca (thành) yuganaṅgalaṃ, v.v...

Senaṅgadvande –

Về đẳng lập kép các binh chủng –

Hatthino [Pg.253] ca assā ca hatthiassaṃ. Evaṃ rathapattikaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ. ‘Camma’nti saraparittāṇaphalakaṃ, dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ iccādi.

Hatthino ca assā ca (thành) hatthiassaṃ. Tương tự: rathapattikaṃ, asi ca cammañca (thành) asicammaṃ. “Camma” là tấm ván che chắn mũi tên, dhanu ca kalāpo ca (thành) dhanukalāpaṃ, v.v...

Khuddakapāṇadvande –

Về đẳng lập kép các loài vật nhỏ –

Ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ iccādi.

Ḍaṃsā ca makasā ca (thành) ḍaṃsamakasaṃ. Tương tự: kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ, v.v...

Niccaveridvande –

Về đẳng lập kép các loài vật thù nghịch thường xuyên –

Ahi ca nakulo ca ahinakulaṃ, biḷāro ca mūsikā ca biḷāramūsikaṃ, rassattaṃ. Kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ iccādi.

Ahi ca nakulo ca (thành) ahinakulaṃ, biḷāro ca mūsikā ca (thành) biḷāramūsikaṃ, (có) sự rút ngắn. Kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ, v.v...

Sabhāgadvande –

Về đẳng lập kép các pháp đồng loại –

Sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ. Evaṃ satisampajaññaṃ, hiriottappaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, thinamiddhaṃ iccādi.

Sīlañca paññāṇañca (thành) sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca (thành) samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca (thành) vijjācaraṇaṃ. Tương tự: satisampajaññaṃ, hiriottappaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, thinamiddhaṃ, v.v...

Vividhaviruddhadvande –

Về đẳng lập kép các pháp đối lập khác nhau –

Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kaṇhasukkaṃ, hīnapaṇītaṃ, chekabālaṃ iccādi.

Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kaṇhasukkaṃ, hīnapaṇītaṃ, chekabālaṃ, v.v...

Ekasaṅgītidvande –

Về đẳng lập kép các phần kết tập chung –

Dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ, aṅguttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ iccādi.

Dīgho ca majjhimo ca (thành) dīghamajjhimaṃ, aṅguttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ, v.v...

Saṅkhyāparimāṇadvande –

Về đẳng lập kép số lượng và hạn định –

Ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ iccādi.

Ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, v.v...

Pacanacaṇḍāladvande –

Về đẳng lập kép của người nấu nướng và người hạ tiện –

Orabbhikā [Pg.254] ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ. Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ iccādi.

Orabbhikā ca sūkarikā ca (thành) orabbhikasūkarikaṃ. Tương tự: sākuṇikamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, v.v...

Liṅgavisabhāgadvande –

Trong hợp thể tương thuộc có giống khác nhau –

Itthipumaṃ, dāsidāsaṃ iccādi.

Itthipumaṃ, dāsidāsaṃ, v.v...

Disādvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ phương hướng –

Pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ. Evaṃ dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ.

Pubbā ca aparā ca (thành) pubbāparaṃ. Tương tự: dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ.

Nadīdvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ sông ngòi –

Gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu, sabbattha napuṃsakattā ante dīghānaṃ rassattaṃ sattasu vibhattīsu ekavacanantañca.

Gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu, ở khắp nơi do là trung tánh, các nguyên âm dài ở cuối được rút ngắn lại và tận cùng bằng số ít trong bảy biến cách.

Iti niccasamāhārarāsi.

Đây là nhóm hợp thể tương thuộc tập hợp thường xuyên.

Vikappaladdhesu tiṇavisesadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại cỏ đặc biệt có thể tùy chọn –

Usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇā. Evaṃ muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā, kāsakusaṃ, kāsakusā.

Usīrāni ca bīraṇāni ca (thành) usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇā. Tương tự: muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā, kāsakusaṃ, kāsakusā.

Rukkhavisesadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại cây đặc biệt –

Khadiro ca palāso ca khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā, dhavo ca assakaṇṇo ca dhavassakaṇṇaṃ, dhavassakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ, pilakkhanigrodhā, assatthakapītanaṃ, assatthakapītanā, sākasālaṃ, sākasālā.

Khadiro ca palāso ca (thành) khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā, dhavo ca assakaṇṇo ca (thành) dhavassakaṇṇaṃ, dhavassakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ, pilakkhanigrodhā, assatthakapītanaṃ, assatthakapītanā, sākasālaṃ, sākasālā.

Pasuvisesadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại thú đặc biệt –

Gajā [Pg.255] ca gavajā ca gajagavajaṃ, gajagavajā, gomahisaṃ, gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ, ajeḷakā, kukkuṭasūkaraṃ, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā.

Gajā ca gavajā ca (thành) gajagavajaṃ, gajagavajā, gomahisaṃ, gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ, ajeḷakā, kukkuṭasūkaraṃ, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā.

Sakuṇavisesadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại chim đặc biệt –

Haṃsabilavaṃ, haṃsabilavā, kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ, bakabalākā.

Dhanadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ tài sản –

Hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇā, maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyañca maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā, jātarūparajataṃ, jātarūparajatā.

Hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇā, maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyañca (thành) maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā, jātarūparajataṃ, jātarūparajatā.

Dhaññadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ ngũ cốc –

Sāliyavaṃ, sāliyavā, tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ, nipphāvakulatthā.

Byañjanānaṃ dvande –

Trong hợp thể tương thuộc của các món ăn –

Macchamaṃsaṃ, macchamaṃsā, sākasūpaṃ, sākasūpā, gabyamāhisaṃ, gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ, eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ, migamāyūrā.

Janapadadvande –

Trong hợp thể tương thuộc chỉ quốc độ –

Kāsikosalaṃ, kāsikosalā, vajjimallaṃ, vajjimallā, cetavaṃsaṃ, cetavaṃsā, majjhañca sūrasenañca majjhasūrasenaṃ, majjhasūrasenā, kurupañcālaṃ, kurupañcālā.

Kāsikosalaṃ, kāsikosalā, vajjimallaṃ, vajjimallā, cetavaṃsaṃ, cetavaṃsā, majjhañca sūrasenañca (thành) majjhasūrasenaṃ, majjhasūrasenā, kurupañcālaṃ, kurupañcālā.

Iti vikappasamāhārarāsi.

Đây là nhóm hợp thể tương thuộc tập hợp tùy chọn.

Dvandasamāso niṭṭhito.

Dứt hợp thể tương thuộc.

Visesavidhāna

Quy định đặc biệt

Idāni [Pg.256] pubbe vuttāni avuttāni ca chasu samāsesu visesavidhānāni vuccante.

Bây giờ, các quy định đặc biệt trong sáu hợp thể đã được nói và chưa được nói ở trước sẽ được trình bày.

Napuṃsakekattaṃ, samāsantarasso, pumbhāvātideso, samāsante ka, samāsante a, nānādeso, abyayo, saṅkhyā.

Trung tánh số ít, sự rút ngắn ở cuối hợp thể, sự chuyển thành nam tánh, tiếp vĩ ngữ ka ở cuối hợp thể, tiếp vĩ ngữ a ở cuối hợp thể, sự thay thế khác nhau, bất biến từ, số đếm.

Napuṃsakekattarāsi

Nhóm trung tánh số ít

Tattha sabbo abyayībhāvo napuṃsakaliṅgo eva, samāhārabhūtā digu, dvandā napuṃsakā ca ekattasaṅkhyā ca.

Trong đó, tất cả phức hợp bất biến cách (abyayībhāva) chỉ là trung tánh, phức hợp số lượng (digu) ở dạng tập hợp, và phức hợp đẳng lập (dvanda) là trung tánh và số ít.

359. Kvacekattañca chaṭṭhiyā.

359. Và đôi khi là số ít đối với (phức hợp) sở hữu cách.

Chaṭṭhīsamāse kvaci napuṃsakattaṃ ekattañca hoti.

Trong phức hợp sở hữu cách, đôi khi trở thành trung tánh và số ít.

Chāyā, sabhāsvevāyaṃ vidhi, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ. Evaṃ sakaṭacchāyaṃ, gharacchāyaṃ. Idha na hoti, rukkhacchāyā, pabbatacchāyā. Sabhāsadde amanussasabhāsvevāyaṃ vidhi, brahmūnaṃ sabhā brahmasabhaṃ. Evaṃ devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, rakkhasasataṃ. Manussasabhāsu natthi, khattiyasabhā, rājasabhā iccādi.

Quy tắc này chỉ áp dụng cho (từ) chāyā và sabhā. (Ví dụ:) salabhānaṃ chāyā thành salabhacchāyaṃ. Tương tự sakaṭacchāyaṃ, gharacchāyaṃ. Ở đây thì không áp dụng: rukkhacchāyā, pabbatacchāyā. Đối với từ sabhā, quy tắc này chỉ áp dụng cho hội chúng của phi nhân. (Ví dụ:) brahmūnaṃ sabhā thành brahmasabhaṃ. Tương tự devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, rakkhasasataṃ. Không áp dụng cho hội chúng của loài người: khattiyasabhā, rājasabhā, v.v.

Kvacīti kiṃ? Rājaparisā.

Tại sao nói 'đôi khi'? (Ví dụ:) Rājaparisā.

Iti napuṃsakekattarāsi.

Dứt chương về trung tánh và số ít.

Samāsantarassarāsi

Chương về sự rút ngắn nguyên âm cuối của phức hợp

‘Syādīsu rasso’ti suttena abyayībhāva, samāhāradigu, dvandānaṃ kassaci tappurisassa ca syādīsu rasso.

Theo quy tắc ‘syādīsu rasso’, nguyên âm cuối của phức hợp bất biến cách, phức hợp số lượng tập hợp, phức hợp đẳng lập, và của một vài phức hợp y chủ được rút ngắn khi đi với các biến cách từ 'si'.

Abyayībhāve –

Trong phức hợp bất biến cách –

Upamaṇikaṃ [Pg.257] adhitthi, upavadhu.

Upamaṇikaṃ, adhitthi, upavadhu.

Samāhāradigumhi –

Trong phức hợp số lượng tập hợp –

Catuddisaṃ, dasitthi, dasavadhu.

Samāhāradvande –

Trong phức hợp đẳng lập tập hợp –

Mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ.

Tappurise –

Trong phức hợp y chủ –

Salabhacchāyaṃ, brahmasabhaṃ.

360. Ghapassantassāppadhānassa.

360. Đối với (từ có ký hiệu) gha ở cuối và không phải là thành phần chính.

Syādīsu antabhūtassa appadhānabhūtassa ca ghapassa rasso hoti.

Khi đi với các biến cách từ 'si', (nguyên âm cuối) của từ có ký hiệu gha, ở cuối (của phức hợp) và không phải là thành phần chính, được rút ngắn.

Bahubbīhimhi –

Trong phức hợp đa sở hữu –

Bahukañño, poso, bahuitthi, kulaṃ, bahuvadhu, kulaṃ.

Abyayībhāve –

Trong phức hợp bất biến cách –

Upamaṇikaṃ, adhitthi, upavadhu.

Antassāti kiṃ? Saddhādhano, puriso.

Tại sao nói 'ở cuối'? (Ví dụ:) Saddhādhano, puriso.

Appadhānassāti kiṃ? Rājakaññā, rājakumārī, brahmabandhū.

Tại sao nói 'không phải là thành phần chính'? (Ví dụ:) Rājakaññā, rājakumārī, brahmabandhū.

361. Gossu.

361. Của go (thành) u.

Syādīsu antabhūtassa appadhānabhūtassa ca gossa u hoti.

Khi đi với các biến cách từ 'si', (từ) go ở cuối (của phức hợp) và không phải là thành phần chính, trở thành u.

Tiṭṭhagu [Pg.258] cittagu.

Tiṭṭhagu, cittagu.

Appadhānassāti kiṃ? Rājagavo.

Tại sao nói 'không phải là thành phần chính'? (Ví dụ:) Rājagavo.

Antassāti kiṃ? Gokulaṃ.

Tại sao nói 'ở cuối'? (Ví dụ:) Gokulaṃ.

Iti samāsantarassarāsi.

Dứt chương về sự rút ngắn nguyên âm cuối của phức hợp.

Pumbhāvātidesarāsi

Phần về sự loại suy theo nam tánh

362. Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāvekatthe.

362. Từ nữ tánh đã được nói ở nam tánh trở thành như nam tánh khi (hậu từ) ở nữ tánh và có cùng một nghĩa.

‘Ekatthe’ti tulyādhikaraṇe, itthiyaṃ vattamāne ekatthe uttarapade pare kadāci bhāsitapumo itthiliṅgasaddo pumā iva hoti. Caturaṅgamidaṃ vidhānaṃ, pubbapadaṃ itthiliṅgañca bhāsitapumañca siyā, parapadaṃ niyatitthiliṅgañca pubbapadena ekatthañca siyāti.

‘Ekatthe’ có nghĩa là có cùng một cơ sở. Khi hậu từ theo sau ở nữ tánh và có cùng một cơ sở, đôi khi từ nữ tánh đã được nói ở nam tánh trở thành giống như nam tánh. Quy luật này có bốn yếu tố: tiền từ phải là nữ tánh và là bhāsitapuma, hậu từ phải là từ nữ tánh nhất định và có cùng một cơ sở với tiền từ.

Dīghā jaṅghā yassa so dīghajaṅgho, puriso, dīghajaṅghā, itthī, dīghajaṅghaṃ, kulaṃ.

Người nào có cẳng chân dài, người ấy là dīghajaṅgho, (chỉ) người nam; dīghajaṅghā, (chỉ) người nữ; dīghajaṅghaṃ, (chỉ) gia tộc.

Ettha ca ye saddā katthaci pulliṅgarūpā honti, katthaci itthipaccayayuttā itthiliṅgarūpā, te bhāsitapumā nāma. Dīgho maggo, dīghā ratti, gato puriso, gatā itthī, kumāro, kumārī, brāhmaṇo, brāhmaṇī iccādi.

Ở đây, những từ nào đôi khi có hình thức nam tánh, đôi khi có hình thức nữ tánh được kết hợp với tiếp vị ngữ nữ tánh, những từ ấy được gọi là bhāsitapuma. Ví dụ: dīgho maggo, dīghā ratti, gato puriso, gatā itthī, kumāro, kumārī, brāhmaṇo, brāhmaṇī, v.v.

Ye pana itthipaccayayuttā niccaṃ itthiliṅgarūpā honti, te bhāsitapumā nāma na honti, kaññā, paññā, saddhā, nadī, itthī, pathavī iccādi. Tathā sabhāvaitthiliṅgāpi niyatapunnapuṃsakaliṅgāpi bhāsitapumā na honti, devatā, ratti, dhenu, vadhū, sakko, devo, brahmā, ratanaṃ, saraṇaṃ iccādi.

Còn những từ nào được kết hợp với tiếp vị ngữ nữ tánh và luôn luôn có hình thức nữ tánh, những từ ấy không được gọi là bhāsitapuma, ví dụ: kaññā, paññā, saddhā, nadī, itthī, pathavī, v.v. Tương tự, những từ tự nhiên là nữ tánh hoặc những từ nhất định là nam tánh hay trung tánh cũng không phải là bhāsitapuma, ví dụ: devatā, ratti, dhenu, vadhū, sakko, devo, brahmā, ratanaṃ, saraṇaṃ, v.v.

Idha pana dīghasaddo ‘‘dīgho bālāna saṃsāro’’ti ādīsu bhāsitapumo, so visesyaliṅgānugatavasena idha itthipaccayayutto [Pg.259] itthiliṅgasaddo nāma. Iminā suttena pumbhāvātidese kate tattha āpaccayo antaradhāyati, ‘ghapassantassāppadhānassā’ti suttena samāsantassa ākārassa rassattaṃ, kumārī bhariyā yassa so kumārabhariyo, īpaccayanivatti. Yuvati jāyā yassa so yuvajāyo, tipaccayanivatti. Brahmabandhū bhariyā yassa so brahmabandhubhariyo, ūpaccayanivatti.

Tuy nhiên, ở đây từ dīgha trong các câu như ‘dīgho bālāna saṃsāro’ là bhāsitapuma, từ ấy do theo tánh của danh từ được bổ nghĩa, ở đây được gọi là từ nữ tánh kết hợp với tiếp vị ngữ nữ tánh. Khi sự loại suy theo nam tánh được thực hiện bởi quy luật này, tiếp vị ngữ -ā ở đó biến mất. Theo quy luật ‘ghapassantassāppadhānassā’, nguyên âm ā ở cuối của một hợp từ được rút ngắn. Người nào có vợ là thiếu nữ, người ấy là kumārabhariyo, sự loại bỏ tiếp vị ngữ -ī. Người nào có vợ là thiếu phụ, người ấy là yuvajāyo, sự loại bỏ tiếp vị ngữ -ti. Người nào có vợ là bà con của Phạm thiên, người ấy là brahmabandhubhariyo, sự loại bỏ tiếp vị ngữ -ū.

Itthiyanti kiṃ? Kumārī ratanaṃ yassa so kumārīratano, puriso, idha parapadaṃ itthiliṅgaṃ na hoti, tasmā pumbhāvātideso na kātabbo, yadi kareyya, kumāro ratanaṃ yassa kumāraratanoti evaṃ aniṭṭhattho bhaveyya.

Tại sao nói ‘itthiyaṃ’? Người nào có bảo vật là thiếu nữ, người ấy là kumārīratano, (chỉ) người nam. Ở đây, hậu từ không phải là nữ tánh, do đó không nên thực hiện sự loại suy theo nam tánh. Nếu thực hiện, (câu) ‘kumāro ratanaṃ yassa’ sẽ trở thành kumāraratano, như vậy sẽ có nghĩa không mong muốn.

Ekattheti kiṃ? Kumārīsu bhatti yassa so kumārībhattiko. Evaṃ samaṇībhattiko, brāhmaṇībhattiko, samāsante ko, idha parapadaṃ pubbapadena ekatthaṃ na hoti, tasmā pumbhāvātideso na kātabbo, yadi kareyya, kumāresu bhatti yassa so kumārabhattikoti evaṃ aniṭṭhattho bhaveyya.

Tại sao nói ‘ekatthe’? Người nào có lòng sùng mộ đối với các thiếu nữ, người ấy là kumārībhattiko. Tương tự, samaṇībhattiko, brāhmaṇībhattiko, có -ka ở cuối hợp từ. Ở đây, hậu từ không có cùng một cơ sở với tiền từ, do đó không nên thực hiện sự loại suy theo nam tánh. Nếu thực hiện, (câu) ‘kumāresu bhatti yassa’ sẽ trở thành kumārabhattiko, như vậy sẽ có nghĩa không mong muốn.

Itthīti kiṃ? Daṭṭhabbaṭṭhena diṭṭhi, gāmaṇikulaṃ diṭṭhi yena so gāmaṇidiṭṭhi, idha gāmaṇisaddo bhāsitapumo hoti, idha pana kulavācakattā napuṃsakaliṅge tiṭṭhati, itthipaccayo natthi, tasmā pumbhāvātidesakiccaṃ natthi.

Tại sao nói ‘itthī’? Diṭṭhi có nghĩa là được thấy. Người nào đã thấy gia tộc của người trưởng làng, người ấy là gāmaṇidiṭṭhi. Ở đây, từ gāmaṇi là bhāsitapuma, nhưng ở đây vì nó chỉ gia tộc nên nó ở trung tánh, không có tiếp vị ngữ nữ tánh. Do đó, không có việc gì phải thực hiện sự loại suy theo nam tánh.

Bhāsitapumoti kiṃ? Saddhā pakati yassa so saddhāpakatiko. Evaṃ paññāpakatiko, idha pubbapadaṃ niyatitthiliṅgattā bhāsitapumaṃ na hotīti. Saddhādhano, paññādhano, saddhādhuro paññādhuro iccatra duvaṅgavekallaṃ hoti.

Tại sao nói ‘bhāsitapumo’? Người nào có bản tánh là đức tin, người ấy là saddhāpakatiko. Tương tự, paññāpakatiko. Ở đây, tiền từ do là nữ tánh nhất định nên không phải là bhāsitapuma. Trong các từ saddhādhano, paññādhano, saddhādhuro, paññādhuro, có sự thiếu sót hai yếu tố.

Kammadhārayamhi pana ‘ekatthe’ti padaṃ visuṃ ekaṃ aṅgaṃ na hoti anekatthassa idha asambhavato. Dīghā ca sā jaṅghā cāti [Pg.260] dīghajaṅghā, kumārī ca sā bhariyā cāti kumārabhariyā. Evaṃ khattiyakaññā, brāhmaṇakaññā, yuvati ca sā bhariyā cāti yuvabhariyā, brahmabandhū ca sā bhariyā cāti brahmabandhubhariyā.

Tuy nhiên, trong hợp từ kammadhāraya, từ ‘ekatthe’ không phải là một yếu tố riêng biệt, vì ở đây không thể có nhiều nghĩa khác nhau. Dīghā ca sā jaṅghā ca thành dīghajaṅghā. Kumārī ca sā bhariyā ca thành kumārabhariyā. Tương tự, khattiyakaññā, brāhmaṇakaññā. Yuvati ca sā bhariyā ca thành yuvabhariyā. Brahmabandhū ca sā bhariyā ca thành brahmabandhubhariyā.

Itthiyanti kiṃ? Kumārī ca sā ratanañcāti kumārīratanaṃ. Evaṃ samaṇīpadumaṃ.

Tại sao nói ‘itthiyaṃ’? Kumārī ca sā ratanañca thành kumārīratanaṃ. Tương tự, samaṇīpadumaṃ.

Itthīti kiṃ? Gāmaṇikulañca taṃ diṭṭhi cāti gāmaṇidiṭṭhi.

Tại sao nói ‘itthī’? Gāmaṇikulañca taṃ diṭṭhi cāti gāmaṇidiṭṭhi.

Bhāsitapumoti kiṃ? Saddhāpakati, gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu.

Tại sao nói ‘bhāsitapumo’? Saddhāpakati, gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu.

Saññāsaddesu pana caturaṅgayuttepi vidhānaṃ na hoti, nandādevī, nandāpokkharaṇī, kāyagatāsati, paṭhamāvibhatti, dutiyāvibhatti, pañcamīvibhatti, chaṭṭhīvibhatti iccādi.

Tuy nhiên, trong trường hợp các danh từ riêng, quy luật này không được áp dụng ngay cả khi có đủ bốn yếu tố. Ví dụ: nandādevī, nandāpokkharaṇī, kāyagatāsati, paṭhamāvibhatti, dutiyāvibhatti, pañcamīvibhatti, chaṭṭhīvibhatti, v.v.

363. Kvaci paccaye.

363. Đôi khi, khi có tiếp vị ngữ.

Paccaye pare kadāci bhāsitapumo itthiliṅgasaddo kvaci pumāva hoti.

Khi có tiếp vị ngữ theo sau, đôi khi từ nữ tánh bhāsitapuma trở thành như nam tánh.

Byattatarā, byattatamā, ettha ca byattānaṃ itthīnaṃ atisayena byattāti byattatarā, byattatamāti attho. Evaṃ paṇḍitatarā, paṇḍitatamā iccādi.

Byattatarā, byattatamā. Ở đây, byattatarā, byattatamā có nghĩa là thông minh hơn, thông minh nhất trong số những người nữ thông minh. Tương tự, paṇḍitatarā, paṇḍitatamā, v.v.

364. Sabbādayo vuttimatte.

364. Các từ sabba, v.v. trong một cách diễn đạt.

Vuttimatte ṭhāne sabbādināmakā sabbanāmasaddā pumāva honti.

Trong một cách diễn đạt, các đại danh từ bắt đầu bằng sabba trở thành như nam tánh.

Sā pamukhā yassa so tappamukho. Evaṃ tappadhāno, tāya tāhi vā sampayutto taṃsampayutto. Sā eva pamukhā tappamukhā. Evaṃ tappadhānā, tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ gāthāyaṃ [Pg.261] tāsu gāthāsu vā tatra, tāya gāthato tāhi vā gāthāhi tato, tassaṃ velāyaṃ tadā iccādi.

Người nào có cô ấy là người đứng đầu, người ấy là tappamukho. Tương tự, tappadhāno. Người được liên kết với cô ấy hoặc với họ là taṃsampayutto. Cô ấy chính là người đứng đầu là tappamukhā. Tương tự, tappadhānā. Mặt của cô ấy là tammukhaṃ. Trong câu kệ ấy hoặc trong những câu kệ ấy là tatra. Từ câu kệ ấy hoặc từ những câu kệ ấy là tato. Vào lúc ấy là tadā, v.v.

Ettha ca vutti nāma samāsa, taddhitā’ yādidhātupaccayanta, vibhattipaccayantānaṃ nāmaṃ.

Và ở đây, vutti là tên gọi của hợp từ, từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ taddhita, từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ như -ya của căn, và từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ biến cách.

Iti pumbhāvātidesarāsi.

Dứt phần về sự loại suy theo nam tánh.

Samāsantakapaccayarāsi

Phần về tiếp vị ngữ ở cuối hợp từ

365. Ltitthiyūhi ko.

365. Sau các từ tận cùng bằng -tu, và các từ nữ tánh tận cùng bằng -ī, -ū là tiếp vị ngữ -ka.

Aññapadatthavisaye kattuiccādīhi ltupaccayantehi itthiyaṃ ī, ūkārantehi ca bahulaṃ kapaccayo hoti.

Trong trường hợp nghĩa của một từ khác, sau các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ -tu như kattu, v.v., và sau các từ nữ tánh tận cùng bằng -ī, -ū, tiếp vị ngữ -ka thường được thêm vào.

Bahavo kattāro yasmiṃ dese so bahukattuko. Evaṃ bahuvattuko, bahukā nadiyo yasmiṃ dese so bahunadiko. Evaṃ bahuitthiko, gāmo, bahuitthikā, sabhā, bahuitthikaṃ, kulaṃ. Evaṃ bahukumārikaṃ, bahubrahmabandhuko.

Xứ sở nào có nhiều người làm, xứ sở ấy là bahukattuko. Tương tự, bahuvattuko. Xứ sở nào có nhiều sông ngòi, xứ sở ấy là bahunadiko. Tương tự, bahuitthiko, (chỉ) ngôi làng; bahuitthikā, (chỉ) hội chúng; bahuitthikaṃ, (chỉ) gia tộc. Tương tự, bahukumārikaṃ, bahubrahmabandhuko.

Ettha ca ‘brahmabandhū’ti rassapadaṃ brāhmaṇaṃ vadati, dīghapadaṃ brāhmaṇiṃ vadati, kapaccaye pare dīghānaṃ mahāvuttinā rassattaṃ icchanti.

Và ở đây, từ có âm ngắn ‘brahmabandhu’ chỉ cho người Bà-la-môn nam, từ có âm dài (brahmabandhū) chỉ cho người Bà-la-môn nữ, khi hậu tố ka theo sau, người ta muốn sự rút ngắn của các nguyên âm dài bằng mahāvutti.

Bahulanti kiṃ? Bahukattā, gāmo.

Tại sao (nói) là "thường xuyên"? (Ví dụ:) Bahukattā, gāmo.

366. Vāññato.

366. Vāññato.

Aññapadatthavisaye ltitthiyūhi aññato avaṇṇivaṇṇuvaṇṇantehi bahulaṃ kapaccayo hoti vā.

Trong trường hợp có nghĩa của từ khác (tức là bahubbīhi samāsa), hậu tố ka thường được thêm vào một cách tùy chọn sau các từ kết thúc bằng a, i, và u, ngoại trừ các từ nữ tính kết thúc bằng ī và ū.

Avaṇṇantamhā [Pg.262] tāva –

Trước hết, từ (những từ) kết thúc bằng a –

Agāmakaṃ, araññaṃ, bahugāmako, janapado, sasotako, asotako, salomako, sapakkhako, bahumālako, bahumālo, bahumāyako, bahumāyo.

Agāmakaṃ, araññaṃ; bahugāmako, janapado; sasotako, asotako, salomako, sapakkhako, bahumālako, bahumālo, bahumāyako, bahumāyo.

Ivaṇṇantamhā –

Từ (những từ) kết thúc bằng i –

Sundarā diṭṭhi yassa so sammādiṭṭhiko, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhiko, micchādiṭṭhi, matapatikā, itthī, saddhāpakatiko, paññāpakatiko, bahuhatthiko, bahudaṇḍiko.

Sundarā diṭṭhi yassa so sammādiṭṭhiko, sammādiṭṭhi; micchādiṭṭhiko, micchādiṭṭhi; matapatikā, itthī; saddhāpakatiko, paññāpakatiko, bahuhatthiko, bahudaṇḍiko.

Uvaṇṇantamhā –

Từ (những từ) kết thúc bằng u –

Sahetuko, ahetuko, sacakkhuko, acakkhuko, sabhikkhuko, abhikkhuko, dīghāyuko, appāyuko, bahudhenuko, vajo, bahurattaññuko, bhikkhusaṅgho.

Sahetuko, ahetuko; sacakkhuko, acakkhuko; sabhikkhuko, abhikkhuko; dīghāyuko, appāyuko; bahudhenuko, vajo; bahurattaññuko, bhikkhusaṅgho.

Itthiliṅge kamhi pare akārassa mahāvuttinā vā ‘adhātussa ke…’ti suttena vā bahulaṃ ikārattaṃ hoti, bahuputtikā, itthī, bahuputtakā vā, ekaputtikā, ekaputtakā iccādi.

Trong giống cái, khi ka theo sau, nguyên âm a thường trở thành nguyên âm i, hoặc bằng mahāvutti hoặc bằng quy tắc ‘adhātussa ke…’, (ví dụ:) bahuputtikā, itthī, hoặc bahuputtakā; ekaputtikā, ekaputtakā, v.v.

Iti samāsantakapaccayarāsi.

Như vậy là nhóm hậu tố ka ở cuối hợp từ.

Samāsantaapaccayarāsi

Nhóm hậu tố a ở cuối hợp từ

367. Samāsanta.

367. Samāsanta.

‘Samāsanto+a’ iti dvipadamidaṃ, samāsanto hutvā apaccayo hotīti attho. Adhikārasuttamidaṃ.

Đây là một quy tắc có hai từ: ‘samāsanto+a’, có nghĩa là hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ. Đây là một quy tắc điều hành.

368. Pāpādīhi bhūmiyā.

368. Pāpādīhi bhūmiyā.

Pāpādīhi [Pg.263] parāya bhūmiyā samāsanto ahoti, ‘bhūmisaddassā’ti vattabbe niyatitthiliṅgadassanatthaṃ ‘bhūmiyā’ti vuttaṃ. Evaṃ aññatthapi.

Hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ bhūmi khi nó đi sau các từ pāpa v.v. Đáng lẽ phải nói là ‘bhūmisaddassa’, nhưng đã được nói là ‘bhūmiyā’ để chỉ rõ giống cái cố định. Tương tự ở những nơi khác cũng vậy.

Pāpānaṃ bhūmi pāpabhūmaṃ, pāpānaṃ uppattibhūmityattho, jātiyā bhūmi jātibhūmaṃ, satthujātaraṭṭhaṃ. Evaṃ pacchābhūmaṃ, majjhimadese pacchābhāgaraṭṭhaṃ.

Pāpānaṃ bhūmi là pāpabhūmaṃ, có nghĩa là nơi phát sinh của những điều ác; jātiyā bhūmi là jātibhūmaṃ, xứ sở nơi Đức Bổn Sư đản sinh. Tương tự, pacchābhūmaṃ, xứ sở ở phía tây của Trung Ấn.

369. Saṅkhyāhi.

369. Saṅkhyāhi.

Saṅkhyāhi parāya bhūmiyā samāsanto a hoti.

Hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ bhūmi khi nó đi sau các số từ.

Dve bhūmiyo etthāti dvibhūmo, dvibhūmako, pāsādo, dvibhūmiko vā, tisso bhūmiyo etesanti vā tīsu bhūmisu pariyāpannāti vā tebhūmakā, dhammā, catubhūmakā, dhammā, tebhūmikā, catubhūmikā vā. Digumhi-dve bhūmiyo dvibhūmaṃ, tisso bhūmiyo tibhūmaṃ, catasso bhūmiyo catubhūmaṃ iccādi.

Nơi có hai tầng là dvibhūmo, dvibhūmako, pāsādo, hoặc dvibhūmiko; (các pháp) có ba cõi hoặc thuộc về ba cõi là tebhūmakā, dhammā; catubhūmakā, dhammā; hoặc tebhūmikā, catubhūmikā. Trong hợp từ Digu: dve bhūmiyo là dvibhūmaṃ, tisso bhūmiyo là tibhūmaṃ, catasso bhūmiyo là catubhūmaṃ, v.v.

370. Nadīgodhāvarīnaṃ.

370. Nadīgodhāvarīnaṃ.

Saṅkhyāhi parāsaṃ nadī, godhāvarīnaṃ samāsanto a hoti.

Hậu tố a được thêm vào cuối các hợp từ nadī và godhāvarī khi chúng đi sau các số từ.

Pañca nadiyo pañcanadaṃ, pañca vā nadiyo yasmiṃ padese so pañcanado, satta godhāvariyo sattagodhāvaraṃ.

Pañca nadiyo là pañcanadaṃ; hoặc vùng đất nơi có năm con sông là pañcanado; satta godhāvariyo là sattagodhāvaraṃ.

371. Asaṅkhyehi caṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

371. Asaṅkhyehi caṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.

Aññattho ca asaṅkhyattho ca aññāsaṅkhyatthā. Tattha ‘aññattho’ti aññapadattho bahubbīhisamāso, ‘asaṅkhyattho’ti asaṅkhyatthasamāso [Pg.264] abyayībhāvasamāsoti vuttaṃ hoti, na aññāsaṅkhyatthā anaññāsaṅkhyatthā, aññāsaṅkhyatthavajjitesu samāsesu asaṅkhyehi upasaggehi ca saṅkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti. Casaddena ‘‘sugataṅgulena, pamāṇaṅgulena’’ iccādīni sijjhanti.

Aññattho và asaṅkhyattho là aññāsaṅkhyatthā. Trong đó, ‘aññattho’ là hợp từ bahubbīhi có nghĩa của từ khác; ‘asaṅkhyattho’ được gọi là hợp từ abyayībhāva có nghĩa không phải số từ. Không phải aññāsaṅkhyatthā là anaññāsaṅkhyatthā. Trong các hợp từ ngoại trừ aññāsaṅkhyatthā, hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ aṅguli khi nó đi sau các tiếp đầu ngữ không phải số từ và các số từ. Bằng từ ca, các dạng như ‘‘sugataṅgulena, pamāṇaṅgulena’’ v.v. được hình thành.

Aṅgulīhi niggataṃ niraṅgulaṃ, aṅguliyo atikkantaṃ accaṅgulaṃ, ime dve amādisamāsā, dve aṅguliyo samāhaṭāti dvaṅgulaṃ.

Aṅgulīhi niggataṃ là niraṅgulaṃ; aṅguliyo atikkantaṃ là accaṅgulaṃ; hai hợp từ này là amādisamāsa. Dve aṅguliyo samāhaṭā là dvaṅgulaṃ.

Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañca aṅguliyo asminti pañcaṅguli, hattho. Aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli. ‘‘Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ osāretvā, aṭṭhaṅgulaṃ dantakaṭṭhaṃ, dvaṅgulaparamaṃ, caturaṅgulaparamaṃ, aṭṭhaṅgulaparama’’ntiādīsu ‘aṅgula’nti akārantaṃ pamāṇavācīsaddantaraṃ.

Tại sao (nói) là "trong các nghĩa không phải aññāsaṅkhya"? (Ví dụ:) Pañca aṅguliyo asmin'ti pañcaṅguli, hattho. Aṅguliyā samīpaṃ là upaṅguli. Trong các ví dụ như ‘‘caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ osāretvā, aṭṭhaṅgulaṃ dantakaṭṭhaṃ, dvaṅgulaparamaṃ, caturaṅgulaparamaṃ, aṭṭhaṅgulaparamaṃ’’, ‘aṅgula’ là một từ khác kết thúc bằng a, chỉ sự đo lường.

372. Dārumhaṅgulyā.

372. Dārumhaṅgulyā.

Dārusaṅkhāte aññapadatthe pavattāya aṅguliyā samāsanto ahoti.

Hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ aṅguli khi nó được dùng với nghĩa của một từ khác, biểu thị là (làm bằng) gỗ.

Pañca aṅguliyo assāti pañcaṅgulaṃ, dāru. Ettha ca aṅgulipamāṇāvayavo dhaññādīnaṃ mānaviseso ‘dārū’ti vuccati.

Nó có năm ngón tay, do đó là pañcaṅgulaṃ, (nghĩa là) khúc gỗ. Và ở đây, một đơn vị đo lường đặc biệt các loại hạt v.v... có phần kích thước bằng ngón tay được gọi là 'dāru'.

373. Dīghāhovassekadesehi ca ratyā.

373. Sau dīgha, aho, vassa, và ekadesa, và (các từ khác), đối với ratti.

Dīgho ca aho ca vasso ca ekadeso cāti dvando, ekadeso nāma pubba, parādi, anaññāsaṅkhyatthesu dīghādīhi ca asaṅkhyehi ca saṅkhyāhi ca parāya rattiyā samāsanto a hoti. Casaddena ‘‘ciraratta’’nti sijjhati.

Đây là hợp thể dvanda: dīgha và aho và vassa và ekadesa. Ekadesa có nghĩa là pubba, para, v.v... Khi có nghĩa là số lượng không xác định, sau các từ dīgha v.v..., sau các từ không phải là số đếm, và sau các từ là số đếm, hậu tố a được thêm vào cuối hợp thể của từ ratti theo sau. Do từ 'ca', dạng 'cirarattaṃ' được thành tựu.

Dīghā [Pg.265] rattiyo dīgharattaṃ, dīghā rattidivaparaṃparātyattho. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, vassena temitā ratti vassarattaṃ, rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā paraṃ pararattaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ, rattiṃ atikkanto atiratto, dve rattiyo dvirattaṃ. Evaṃ tirattaṃ, caturattaṃ, pañcarattaṃ, chārattaṃ, vādhikārattā ‘‘ekarattaṃ, ekarattī’’ti sijjhati.

Những đêm dài là dīgharattaṃ, có nghĩa là một chuỗi dài ngày và đêm. Ngày và đêm là ahorattaṃ. Đêm thấm đẫm bởi mưa là vassarattaṃ. Phần trước của đêm là pubbarattaṃ. Phần sau của đêm là pararattaṃ. Nửa đêm là aḍḍharattaṃ. Vượt quá đêm là atiratto. Hai đêm là dvirattaṃ. Tương tự là tirattaṃ, caturattaṃ, pañcarattaṃ, chārattaṃ. Do quyền biến của vā, các dạng 'ekarattaṃ, ekarattī' được thành tựu.

Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Dīghā ratti etthāti dīgharatti, hemanto. Rattiyā samīpaṃ uparatti.

Tại sao nói 'khi có nghĩa là số lượng không xác định'? 'Đêm dài ở đây' là dīgharatti, (nghĩa là) mùa đông. Gần đêm là uparatti.

374. Go tvacatthe cālope.

374. Sau go, nhưng không phải trong nghĩa ac, và khi không có sự lược bỏ.

Acatthe ca anaññā’saṅkhyatthesu ca pavattā gosaddamhā alopaṭṭhāne samāsanto a hoti.

Sau từ go, được dùng không phải trong nghĩa ac và trong nghĩa số lượng không xác định, hậu tố a được thêm vào cuối hợp thể khi không có sự lược bỏ.

Rañño go rājagavo, attano go sagavo, paresaṃ go paragavo, pañcagavo, pañcagavaṃ. Evaṃ dasagavaṃ.

Con bò của vua là rājagavo. Con bò của chính mình là sagavo. Con bò của người khác là paragavo. Năm con bò là pañcagavo, pañcagavaṃ. Tương tự là dasagavaṃ.

Alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu. Ettha ca tena kītoti etasmiṃ atthe taddhitapaccayassa lopo, tena ayaṃ apaccayo na hoti, ‘gossū’ti ossuttaṃ.

Tại sao nói 'khi không có sự lược bỏ'? 'Được mua bằng năm con bò' là pañcagu. Và ở đây, trong nghĩa 'được mua bằng cái đó', có sự lược bỏ hậu tố taddhita, do đó hậu tố a này không xảy ra, (và) theo câu kinh 'gossu', o được biến thành u.

Acattheti kiṃ? Gavajā ca gāvo ca gavajagavo, yomhi gossa gavattaṃ.

Tại sao nói 'không phải trong nghĩa ac'? 'Trâu rừng và bò nhà' là gavajagavo, (ở đây) theo câu kinh 'yomhi', go được biến thành gava.

Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Cittagu, upagu.

Tại sao nói 'khi có nghĩa là số lượng không xác định'? (Ví dụ:) Cittagu, upagu.

375. Rattidiva dāragava caturassā.

375. Các từ rattidiva, dāragava, caturassa (được thành lập một cách bất quy tắc).

Ete tayo saddā aantā nipaccante.

Ba từ này được thành lập bất quy tắc với tận cùng là a.

Ratti ca divā ca rattidivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo yassa so caturasso, apaccayo, assissa issa attaṃ.

Đêm và ngày là rattidivaṃ. Vợ và bò là dāragavaṃ. Người có bốn góc là caturasso; (ở đây) có hậu tố a, và issa của assi được biến thành a.

376. Āyāmenugavaṃ.

376. (Từ) anugavaṃ (được thành lập bất quy tắc) trong nghĩa chiều dài.

Āyāme [Pg.266] gamyamāne anugavanti nipaccate.

Khi nghĩa chiều dài được hiểu, (từ) anugavaṃ được thành lập bất quy tắc.

Gohi anuṭṭhitaṃ sakaṭaṃ anugavaṃ.

Cỗ xe được kéo dài theo những con bò là anugavaṃ.

Āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pacchā anugu.

Tại sao nói 'trong nghĩa chiều dài'? (Ví dụ:) Phía sau những con bò là anugu.

377. Akkhismāññatthe.

377. Sau akkhi, khi ở trong nghĩa khác (nghĩa của từ khác).

Aññapadatthe pavattā akkhimhā samāsanto a hoti.

Sau từ akkhi, được dùng trong nghĩa của một từ khác, hậu tố a được thêm vào cuối hợp thể.

Visālāni akkhīni yassa so visālakkho, virūpāni akkhīni yassa so virūpakkho, anekasahassāni akkhīni yassa so sahassakkho, lohitāni akkhīni yassa so lohitakkho. Evaṃ nīlakkho, nīlakkhi vā. Bahulādhikārā anaññatthepi, akkhīnaṃ paṭimukhaṃ paccakkhaṃ, akkhīnaṃ parabhāgo parokkhaṃ, akkhīnaṃ tirobhāgo tirokkhaṃ. Akkhisaddena cettha pañcindriyāni gayhanti.

Người có đôi mắt to là visālakkho. Người có đôi mắt dị dạng là virūpakkho. Người có nhiều ngàn mắt là sahassakkho. Người có đôi mắt đỏ là lohitakkho. Tương tự là nīlakkho, hoặc nīlakkhi. Do quyền biến của bahula, (hậu tố a) cũng (xảy ra) khi không ở trong nghĩa khác: Trước mắt là paccakkhaṃ. Phần ngoài tầm mắt là parokkhaṃ. Phần khuất mắt là tirokkhaṃ. Và ở đây, bằng từ akkhi, năm giác quan được hiểu.

Mahāvuttinā kvaci samāsanto a, ā, ipaccayā honti.

Theo Đại Chú Giải, đôi khi các hậu tố a, ā, i được thêm vào cuối hợp thể.

Tattha apaccaye –

Trong đó, đối với hậu tố a:

Vāyuno sakhā vāyusakho, vāyusaṅkhāto sakhā assāti vā vāyusakho, aggi, sabbesaṃ piyā’piyamajjhattānaṃ sakhāti sabbasakho, sabbe vā sakhāyo assāti sabbasakho, mettāvihārī. ‘‘Sabbamitto sabbasakho’’ti pāḷi. Pāpānaṃ sakhāti pāpasakho, pāpā sakhāro yassāti vā pāpasakho. ‘‘Pāpamitto pāpasakho’’ti pāḷi. Pahito pesito attā yenāti pahitatto, majjhimo attā sabhāvo yassāti majjhatto, chātaṃ ajjhattasantānaṃ yassāti chātajjhatto, suhito attā yassāti suhitatto[Pg.267], yato saṃyato attā yassāti yatatto, ṭhito attā assāti ṭhitattoiccādi.

Bạn của gió là vāyusakho; hoặc người có người bạn được gọi là gió là vāyusakho, (nghĩa là) lửa. Bạn của tất cả những người thân, không thân, và trung lập là sabbasakho; hoặc người có tất cả là bạn là sabbasakho, (nghĩa là) người an trú trong tâm từ. Thánh điển (ghi): 'Sabbamitto sabbasakho'. Bạn của những điều ác là pāpasakho; hoặc người có những người bạn xấu ác là pāpasakho. Thánh điển (ghi): 'Pāpamitto pāpasakho'. Người có tâm được hướng đến, được gởi đi là pahitatto. Người có bản chất trung lập là majjhatto. Người có nội tâm đói khát là chātajjhatto. Người có tâm thỏa mãn là suhitatto. Người có tâm được chế ngự, được thu thúc là yatatto. Người có tâm vững vàng là ṭhitatto, v.v...

Āpaccaye –

Đối với hậu tố ā:

Paccakkho dhammo yassāti paccakkhadhammā, chādetīti chado, moho, vivaṭo chado yasminti vivaṭacchadā, sammāsambuddho.

Người có giáo pháp được chứng thực là paccakkhadhammā. 'Cái che đậy' là chado, (nghĩa là) si mê; vị mà từ đó màn che đã được mở ra là vivaṭacchadā, (nghĩa là) bậc Chánh Đẳng Giác.

Ipaccaye –

Đối với hậu tố i:

Sundaro gandho yassāti sugandhi, kucchito gandho yassāti duggandhi, pūtino gandho yassāti pūtigandhi, surabhino gandho surabhigandhi. ‘‘Sarīrassa sugandhino, guṇagandhiyutto aha’’nti pāḷi.

Cái có mùi hương tốt là sugandhi. Cái có mùi hương xấu là duggandhi. Cái có mùi hôi thối là pūtigandhi. Mùi hương của vật thơm là surabhigandhi. Thánh điển (ghi): 'của thân thể có mùi thơm', 'tôi là người có hương thơm của đức hạnh'.

Iti samāsantaapaccayarāsi.

Như vậy là nhóm hậu tố a cuối hợp thể.

Nānādesarāsi

Nhóm (quy tắc) từ nhiều nơi khác nhau.

378. Uttarapade.

378. Khi có hậu từ.

Uttarapade pare pubbapade vidhi hotīti attho. Adhikārasuttamidaṃ.

Nghĩa là: Khi có hậu từ theo sau, quy tắc được áp dụng cho tiền từ. Đây là kinh chỉ dẫn.

‘‘Abrāhmaṇo, anariyo, abhikkhuko, ananto’’iccādīsu samāse uttarapade pare na-kārassa a, ana honti.

Trong các hợp thể như ‘abrāhmaṇo, anariyo, abhikkhuko, ananto’, khi có hậu từ theo sau, mẫu tự ‘na’ trở thành ‘a’ hoặc ‘ana’.

379. Nakhādayo.

379. Các từ bắt đầu bằng nakha.

Nakhādayo saddā napakatikā sijjhanti.

Các từ bắt đầu bằng nakha được hình thành với gốc là na.

Nā’ssa khamatthīti nakho, ‘kha’nti sukhaṃ, dukkhañca, nā’ssa kulamatthīti nakulo, evaṃnāmako brāhmaṇo, pumassa sakaṃ puṃsakaṃ [Pg.268] natthi puṃsakaṃ etasminti napuṃsako, khañjanaṃ vekallagamanaṃ khattaṃ, natthi khattaṃ etassāti nakkhattaṃ, kaṃ vuccati sukhaṃ, tabbiruddhattā akaṃ vuccati dukkhaṃ, natthi akaṃ etasminti nāko, saggo, na muñcatīti namuci, māro. Na galati na cavatīti nagaraṃ, gehe vattabbe ‘agāra’nti sijjhati.

‘Nā’ssa khamatthīti nakho’ (không có sự dễ chịu cho nó, nên là móng); ‘khaṃ’ là sự an lạc, và cũng là khổ đau. ‘Nā’ssa kulamatthīti nakulo’ (không có gia tộc cho nó, nên là chồn); là tên của một vị Bà-la-môn. ‘Pumassa sakaṃ puṃsakaṃ natthi puṃsakaṃ etasminti napuṃsako’ (người nam không có đặc tính nam ở trong đó, nên là người bán nam bán nữ). ‘Khañjanaṃ vekallagamanaṃ khattaṃ’ (sự đi khập khiễng, sự di chuyển thiếu sót là khatta). ‘Natthi khattaṃ etassāti nakkhattaṃ’ (không có sự di chuyển thiếu sót cho nó, nên là ngôi sao). ‘Kaṃ’ được gọi là sự an lạc, do đối nghịch với điều đó nên ‘akaṃ’ được gọi là khổ đau. ‘Natthi akaṃ etasminti nāko’ (không có khổ đau ở trong đó, nên là cõi trời), tức là thiên giới. ‘Na muñcatīti namuci’ (không giải thoát, nên là Namuci), tức là Ma vương. ‘Na galati na cavatīti nagaraṃ’ (không tan rã, không di chuyển, nên là thành phố). Khi muốn nói về ngôi nhà, nó được hình thành là ‘agāra’.

380. Nago vā pāṇini.

380. Hoặc là nago khi không phải là chúng sanh.

Apāṇimhi nagoti sijjhati vā.

Khi không phải là chúng sanh, nó được hình thành là nago một cách tùy chọn.

Na gacchantīti nagā, rukkhā. Nagā, pabbatā. Agā, rukkhā, agā, pabbatā.

‘Na gacchantīti nagā’ (chúng không đi, nên là cây cối), tức là các cây. Nagā, (cũng có nghĩa là) các ngọn núi. Agā, (có nghĩa là) các cây; agā, (có nghĩa là) các ngọn núi.

Apāṇinīti kiṃ? Ago vasalo kiṃ tena. Ettha ‘ago’ti duggatajano, ‘vasalo’ti lāmako, ‘kiṃ tenā’ti nindāvacanaṃ, ‘‘sītenā’’tipi pāṭho. Evaṃ neke, aneke, nekāni, anekāni iccādi.

Tại sao nói ‘khi không phải là chúng sanh’? (Ví dụ:) ‘Ago vasalo kiṃ tena’ (kẻ hạ tiện khốn cùng, có ích gì). Ở đây, ‘ago’ là người khốn cùng, ‘vasalo’ là kẻ hạ tiện, ‘kiṃ tenā’ là lời khiển trách. Cũng có cách đọc là ‘sītenā’. Tương tự như vậy, neke, aneke, nekāni, anekāni, v.v.

Iti na-rāsi.

Dứt phần về na.

381. Sahassa soññatthe.

381. Saha thành so trong nghĩa của từ khác.

Aññapadatthe samāse uttarapade pare sahassa so hoti vā.

Trong hợp thể có nghĩa của từ khác, khi có hậu từ theo sau, saha có thể trở thành so.

Puttena saha yo vattatīti saputto, sahaputto.

‘Puttena saha yo vattatīti saputto, sahaputto’ (người sống cùng với con trai).

Aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.

Tại sao nói ‘trong nghĩa của từ khác’? (Ví dụ:) Saha katvā (làm cùng nhau), saha yujjhitvā (chiến đấu cùng nhau).

382. Saññāyaṃ.

382. Trong trường hợp là danh từ riêng.

Saññāyaṃ uttarapade pare sahassa so hoti.

Khi là danh từ riêng, lúc có hậu từ theo sau, saha trở thành so.

Saha [Pg.269] āyattaṃ sāyattaṃ, saha palāsaṃ sapalāsaṃ, agarukārassetaṃ nāmaṃ.

Saha āyattaṃ (thành) sāyattaṃ, saha palāsaṃ (thành) sapalāsaṃ, đây là tên của cây trầm hương.

383. Apaccakkhe.

383. Khi không thể nhận biết trực tiếp.

Apaccakkhe gamyamāne uttarapade pare sahassa so hoti.

Khi ý nghĩa không thể nhận biết trực tiếp được hiểu ngầm, lúc có hậu từ theo sau, saha trở thành so.

Oḍḍiyati etāyāti oḍḍi, pāso. Oḍḍiyā saha yo vattatīti soḍḍi, kapoto. Idha ‘oḍḍi’ apaccakkhā. ‘‘Sāggi kapoto’’tipi pāṭho, picunā saha vattatīti sapicukā, vātamaṇḍalikā, sā ca apaccakkhā, uggantvā ākāse paribbhamantaṃ picusaṅghāṭaṃ disvā ñātabbā. ‘‘Sapisācā vātamaṇḍalikā’’tipi pāṭho. Evaṃ sarajā, vātā, sarakkhasī, ratti.

‘Oḍḍiyati etāyāti oḍḍi’, (nghĩa là) cái bẫy. ‘Oḍḍiyā saha yo vattatīti soḍḍi’, (nghĩa là) chim bồ câu. Ở đây, ‘oḍḍi’ (cái bẫy) không được nhận biết trực tiếp. Cũng có cách đọc là ‘sāggi kapoto’. ‘Picunā saha vattatīti sapicukā’, (nghĩa là) cơn gió lốc; và nó (bông gòn) không được nhận biết trực tiếp, cần phải được biết bằng cách thấy một khối bông gòn bay lên và xoay tròn trên không trung. Cũng có cách đọc là ‘sapisācā vātamaṇḍalikā’. Tương tự, sarajā vātā (cơn gió có bụi), sarakkhasī ratti (đêm có nữ quỷ).

384. Akāle sakatthassa.

384. Khi không chỉ thời gian, của từ có nghĩa riêng.

Sakatthappadhānassa sahasaddassa so hoti akāle uttarapade pare.

Từ saha khi có nghĩa riêng là chính, trở thành so khi có hậu từ không chỉ thời gian theo sau.

Sabrahmaṃ, sacakkaṃ.

Akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, saha paraṇhaṃ, sunakkhattena saha pavattaṃ pubbaṇhaṃ, paraṇhanti attho.

Tại sao nói ‘khi không phải là thời gian’? (Ví dụ:) Saha pubbaṇhaṃ, saha paraṇhaṃ. Nghĩa là buổi sáng, buổi chiều diễn ra cùng với một chòm sao tốt.

385. Ganthantādhikye.

385. Khi ở cuối sách và trong nghĩa dư thừa.

Ganthassa anto ganthanto. Yathā taṃ kaccāyanaganthassa anto uṇādikappo, adhikabhāvo ādhikyaṃ, ganthante ca ādhikye ca vattamānassa sahasaddassa so hoti uttarapade pare.

‘Ganthassa anto ganthanto’ (cuối của quyển sách là ganthanto). Ví dụ như chương uṇādi là phần cuối của sách ngữ pháp Kaccāyana. ‘Adhikabhāvo ādhikyaṃ’ (trạng thái nhiều hơn là ādhikyaṃ). Từ saha hiện hữu trong nghĩa cuối sách và dư thừa sẽ trở thành so khi có hậu từ theo sau.

Saha [Pg.270] uṇādinā’ yaṃ adhiyateti taṃ soṇādi, sakalaṃ kaccāyanaṃ adhītetyattho. Saha muhuttena sakalaṃ jotiṃ adhīte samuhuttaṃ, jotīti nakkhattasatthaṃ.

‘Saha uṇādinā’ yaṃ adhiyateti taṃ soṇādi’ (vị này học cùng với chương uṇādi, nên là soṇādi), nghĩa là đã học toàn bộ sách Kaccāyana. ‘Saha muhuttena sakalaṃ jotiṃ adhīte samuhuttaṃ’ (học toàn bộ môn chiêm tinh trong một chốc lát), joti là môn học về các chòm sao.

Ādhikye – sadoṇā, khārī, sakahāpaṇaṃ, nikkhaṃ, samāsakaṃ, kahāpaṇaṃ. Niccatthamidaṃ suttaṃ.

Trong nghĩa dư thừa – sadoṇā khārī (một khārī và thêm một doṇa), sakahāpaṇaṃ nikkhaṃ (một nikkha và thêm một kahāpaṇa), samāsakaṃ kahāpaṇaṃ (một kahāpaṇa và thêm một māsaka). Kinh này dùng cho trường hợp bắt buộc.

386. Samānassa pakkhādīsu vā.

386. Từ samāna (thành sa) một cách tùy chọn khi có các từ pakkha v.v. theo sau.

Pakkhādīsu uttarapadesu samānassa so hoti vā.

Khi các từ bắt đầu bằng pakkha v.v... ở thành phần sau, samāna được biến đổi thành so một cách tùy chọn.

Samāno pakkho sahāyo sapakkho, samāno pakkho yassāti vā sapakkho, samānapakkho vā. Evaṃ sajāti, samānajāti, sajanapado, saratti.

Samāno pakkho (cùng phe) là sahāyo (bạn đồng minh), (trở thành) sapakkho. Hoặc sapakkho là (hợp thể chủ sở hữu) ‘người có cùng phe phái’. Hoặc (dạng không biến đổi là) samānapakkho. Tương tự: sajāti (cùng giai cấp), samānajāti (dạng không biến đổi), sajanapado (cùng xứ sở), saratti (cùng đêm).

Samāno pati yassā sā sapati. Evaṃ sanābhi, sabandhu, sabrahmacārī, sanāmo. Avhayaṃ vuccati nāmaṃ, candena samānaṃ avhayaṃ yassa so candasavhayo, sagotto, indena samānaṃ gottaṃ yassa so indasagotto, sarūpaṃ, saṭṭhānaṃ. Hari vuccati suvaṇṇaṃ, harinā samāno vaṇṇo yassa so harissavaṇṇo, sassa dvittaṃ. Evaṃ siṅgīnikkhasavaṇṇo, savayo, sadhano, sadhammo, sajātiyo.

Sapati là người nữ có cùng chồng (samāno pati yassā sā). Tương tự: sanābhi (cùng một mẹ), sabandhu (cùng bà con), sabrahmacārī (cùng bạn đồng tu), sanāmo (cùng tên). Avhayaṃ được gọi là nāmaṃ (tên), candasavhayo là người có tên giống như mặt trăng (candena samānaṃ avhayaṃ yassa so). sagotto (cùng dòng họ), indasagotto là người có dòng họ giống như của trời Đế-thích (indena samānaṃ gottaṃ yassa so). sarūpaṃ (cùng hình dạng), saṭṭhānaṃ (cùng nơi chốn). Hari được gọi là vàng (suvaṇṇaṃ), harissavaṇṇo là người có màu sắc giống như vàng (harinā samāno vaṇṇo yassa so), s được lặp lại. Tương tự: siṅgīnikkhasavaṇṇo (màu sắc như vàng siṅgī), savayo (cùng tuổi), sadhano (cùng tài sản), sadhammo (cùng giáo pháp), sajātiyo (cùng loại).

Pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo.

(Nói) pakkhādīsu để làm gì? (Để loại trừ trường hợp như) Samānasīlo.

387. Udare iye.

387. Khi udara có iya (theo sau).

Iyayutte udare pare samānassa so hoti vā.

Khi udara đi cùng với (tiếp vị ngữ) iya theo sau, samāna được biến đổi thành so một cách tùy chọn.

Samāne udare jāto sodariyo, samānodariyo.

Sodariyo (anh em cùng mẹ), (hay) samānodariyo (là người) được sinh ra từ cùng một bụng (samāne udare jāto).

Iyeti kiṃ? Samānodaratā.

(Nói) iye để làm gì? (Để loại trừ trường hợp như) Samānodaratā.

Aññesupi [Pg.271] samānassa so hoti, candena samānā sirī yassa taṃ candassasirīkaṃ, mukhaṃ. Evaṃ padumassasirīkaṃ, vadanaṃ.

Trong các trường hợp khác cũng vậy, samāna được biến đổi thành so. Candassasirīkaṃ, mukhaṃ là khuôn mặt có vẻ đẹp (sirī) giống như mặt trăng (candena samānā). Tương tự, padumassasirīkaṃ, vadanaṃ (khuôn mặt có vẻ đẹp như hoa sen).

Mahāvuttinā santādīnañca so hoti, saṃvijjati lomaṃ assāti salomako. Evaṃ sapakkhako, saṃvijjanti āsavā etesanti sāsavā, saṃvijjanti paccayā etesanti sappaccayā, saṃvijjanti attano uttaritarā dhammā etesanti sauttarā, santo puriso sappuriso. Tathā sajjano, saddhammo, santassa bhāvo sabbhāvo iccādi.

Theo Mahāvutti, santa v.v... cũng được biến đổi thành so. Salomako là ‘người có lông’ (saṃvijjati lomaṃ assāti). Tương tự sapakkhako (có cánh). Sāsavā là ‘những pháp có lậu hoặc’ (saṃvijjanti āsavā etesanti). Sappaccayā là ‘những pháp có các duyên’ (saṃvijjanti paccayā etesanti). Sauttarā là ‘những pháp có các pháp cao hơn chính nó’ (saṃvijjanti attano uttaritarā dhammā etesanti). Santo puriso (người tốt) là sappuriso. Tương tự sajjano (người hiền), saddhammo (diệu pháp), sabbhāvo (bản chất tốt đẹp) là trạng thái của bậc chân nhân (santassa bhāvo), v.v...

Iti sa-rāsi.

Dứt phần về sa.

388. Imassidaṃ.

388. ima thành idaṃ.

Uttarapade pare imassa idaṃ hoti.

Khi có hậu tố theo sau, ima được biến đổi thành idaṃ.

Ayaṃ attho etassāti idamatthī, samāsante ī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā. ‘‘Imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā’’tipi yojenti. ‘Ida’nti nipātapadampi atthi, ‘‘rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissā, vedanā ca hidaṃ. Saññā ca hidaṃ. Saṅkhārā ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissaṃsu’’ iccādi.

Idamatthī là ‘ý nghĩa này là của cái này’ (ayaṃ attho etassāti), ī ở cuối hợp thể. Idamatthitā là trạng thái của idamatthin. Idappaccayā là ‘duyên này là của những cái này’ (ayaṃ paccayo etesanti). Idappaccayatā là trạng thái của idappaccayā. Người ta cũng giải thích rằng: “Idappaccayā là các duyên của những pháp này, idappaccayatā chính là idappaccayā”. Cũng có bất biến từ idaṃ, (như trong) “Này các Tỳ-kheo, nếu sắc này là tự ngã, nếu thọ này... nếu tưởng này... Này các Tỳ-kheo, nếu các hành này là tự ngã...” v.v...

389. Puṃ pumassa vā.

389. puma thành puṃ một cách tùy chọn.

Uttarapade pare pumassa puṃ hoti vā.

Khi có hậu tố theo sau, puma được biến đổi thành puṃ một cách tùy chọn.

Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, pumassa bhāvo pumbhāvo, pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, pumā ca so go cāti puṅgavo, ‘go tvacatthe…’ti apaccayo, napuṃsako.

Pulliṅgaṃ là giới tính của nam (pumassa liṅgaṃ). Pumbhāvo là trạng thái của nam (pumassa bhāvo). Puṅkokilo là ‘con chim tu hú trống ấy’ (pumā ca so kokilo cāti). Puṅgavo là ‘con bò đực ấy’ (pumā ca so go cāti), tiếp vị ngữ a (được thêm vào) theo quy tắc ‘go tvacatthe…’. (Pulliṅgaṃ là) trung tính.

Vāti kiṃ? Pumitthī.

(Nói) vā để làm gì? (Để có dạng) Pumitthī.

390. Ṭa ntantūnaṃ.

390. nta, ntu thành ṭa.

Uttarapade [Pg.272] pare nta, ntūnaṃ ṭa hoti vā kvaci.

Khi có hậu tố theo sau, nta, ntu được biến đổi thành ṭa một cách tùy chọn trong một vài trường hợp.

Bhavaṃ patiṭṭho yesaṃ te bhavaṃpatiṭṭhā, bindāgamo. Bhagavā mūlaṃ yesaṃ te bhagavaṃmūlakā, dhammā. Evaṃ bhagavaṃpaṭisaraṇā, dhammā.

Bhavaṃpatiṭṭhā là những người có bậc tôn quý (bhavaṃ) làm chỗ nương tựa (patiṭṭho), có sự thêm vào của âm mũi (bindāgamo). Bhagavaṃmūlakā, dhammā là các pháp có Đức Thế Tôn (bhagavā) làm cội rễ (mūlaṃ). Tương tự, bhagavaṃpaṭisaraṇā, dhammā (các pháp có Đức Thế Tôn làm nơi quy y).

Bahulādhikārā tarādīsu ca paresu, mahantīnaṃ atisayena mahāti mahattarī, rattaññūnaṃ mahantassa bhāvo rattaññumahattaṃ. Evaṃ jātimahattaṃ, guṇamahattaṃ, puññamahattaṃ, arahantassa bhāvo arahattaṃ.

Do quyền của từ bahula (đa dạng) và khi các từ tara v.v... theo sau: mahattarī là ‘lớn hơn những người lớn’ (mahantīnaṃ atisayena mahā). Rattaññumahattaṃ là trạng thái cao cả của bậc trưởng lão (rattaññūnaṃ mahantassa bhāvo). Tương tự, jātimahattaṃ (sự cao cả về dòng dõi), guṇamahattaṃ (sự cao cả về đức hạnh), puññamahattaṃ (sự cao cả về phước báu). Arahattaṃ là trạng thái của bậc A-la-hán (arahantassa bhāvo).

391. A.

391. A.

Uttarapade pare nta, ntūnaṃ a hoti.

Khi có hậu tố theo sau, nta, ntu được biến đổi thành a.

Bhavantapatiṭṭhā, mayaṃ, guṇavantapatiṭṭhā, mayaṃ.

(Ví dụ:) Bhavantapatiṭṭhā, mayaṃ (chúng tôi có các bậc tôn quý làm chỗ nương tựa), guṇavantapatiṭṭhā, mayaṃ (chúng tôi có các bậc đức hạnh làm chỗ nương tựa).

392. Rīrikkhakesu.

392. Khi có rī, rikkha, ka (theo sau).

Rī, rikkha, kapaccayantesu paresu samānassa so hoti.

Khi các từ có tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka theo sau, samāna được biến đổi thành so.

Niccasamāsattā aññapadena viggaho, saṃvijjatīti samāno, paccakkhe viya citte upalabbhatīti attho. Samāno viya so dissatīti sadī, sadikkho, sadiso, samānā viya te dissantīti sadisā.

Do là hợp thể bắt buộc, nên được giải thích bằng một từ khác. Samāno có nghĩa là saṃvijjati (hiện hữu), nghĩa là ‘được nhận thấy trong tâm như thể trực tiếp’. Sadī, sadikkho, sadiso có nghĩa là ‘người ấy trông giống như’ (samāno viya so dissati). Sadisā có nghĩa là ‘họ trông giống như’ (samānā viya te dissanti).

393. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.

393. nta, kiṃ, ima (thành) ṭā, kī, ṭī.

Tesu paresu ntapaccayantassa ca kiṃ, imasaddānañca kamena ṭā, kī, ṭī honti.

Khi các từ ấy (rī, rikkha, ka) theo sau, từ có tiếp vị ngữ nta, và các từ kiṃ, ima lần lượt được biến đổi thành ṭā, kī, ṭī.

Bhavaṃ [Pg.273] viya so dissatīti bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, ko viya so dissatīti kīdī, kīdikkho, kīdiso, ayaṃ viya so dissatīti īdī, īdikkho, īdiso.

Bhavaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như ngài) nên có dạng là bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso; ko viya so dissati (nó được thấy giống như cái gì) nên có dạng là kīdī, kīdikkho, kīdiso; ayaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như cái này) nên có dạng là īdī, īdikkho, īdiso.

394. Sabbādīnamā.

394. Biến thành ā đối với các từ sabbādi.

Tesu paresu sabbādināmakānaṃ ya, ta, eta, añña, amha, tumhasaddānaṃ anto ā hoti.

Khi các từ ấy (dī, dikkha, disa) theo sau, nguyên âm cuối của các đại danh từ sabbādi là ya, ta, eta, añña, amha, tumha được biến thành ā.

Yādī, yādikkho, yādiso, tādī, tādikkho, tādiso, etādī, etādikkho, etādiso.

395. Vetasseṭa.

395. Biến thành eṭa đối với etassa, có khi.

Tesu paresu etassa eṭa hoti vā.

Khi các từ ấy theo sau, etassa có khi được biến thành eṭa.

Edī, edikkho, ediso, aññādī, aññādikkho, aññādiso, amhādī, amhādikkho, amhādiso, tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso.

396. Tumhamhānaṃ tāmekasmiṃ.

396. Biến thành tā, ma đối với tumha, amha ở số ít.

Tesu paresu ekavacane pavattānaṃ tumha’ mhasaddānaṃ tā, mā honti vā.

Khi các từ ấy theo sau, các từ tumha, amha được dùng ở số ít có khi được biến thành tā, mā.

Ahaṃ viya so dissatīti mādī, mādikkho, mādiso, tvaṃ viya so dissatīti tādī, tādikkho, tādiso.

Ahaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như tôi) nên có dạng là mādī, mādikkho, mādiso; tvaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như bạn) nên có dạng là tādī, tādikkho, tādiso.

Ekasminti kiṃ? Amhe viya te dissantīti amhādino, amhādikkhā, amhādisā, tumhe viya te dissantīti tumhādino, tumhādikkhā, tumhādisā. Ettha ca upamānatthasseva ekattaṃ icchīyati, tasmā ahaṃ viya te dissantīti mādisā [Pg.274] tvaṃ viya te dissantīti tādino, tādisātipi yujjanti. ‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhaya’’nti pāḷi, imāni padāni upari kitakaṇḍepi āgamissanti.

Tại sao nói ‘ở số ít’? Amhe viya te dissanti (chúng được thấy giống như chúng tôi) nên có dạng là amhādino, amhādikkhā, amhādisā; tumhe viya te dissanti (chúng được thấy giống như các bạn) nên có dạng là tumhādino, tumhādikkhā, tumhādisā. Và ở đây, chỉ sự số ít của đối tượng so sánh được muốn nói đến, do đó ahaṃ viya te dissanti (chúng được thấy giống như tôi) nên có dạng mādisā, và tvaṃ viya te dissanti (chúng được thấy giống như bạn) nên có dạng tādino, tādisā cũng hợp lý. Có câu Pāḷi rằng: ‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhaya’’ (Quả thật, những bậc chiến thắng giống như ta, là những vị đã đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc). Những từ này cũng sẽ xuất hiện ở chương Kitakaṇḍa về sau.

397. Taṃmamaññatra.

397. Biến thành taṃ, maṃ ở trường hợp khác.

Rī, rikkha, kapaccayehi aññasmiṃ uttarapade pare tumha’mhānaṃ taṃ, maṃādesā honti kvaci.

Khi một hậu từ khác với các tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka theo sau, các từ tumha, amha đôi khi được thay thế bằng taṃ, maṃ.

Tvaṃ leṇaṃ yesaṃ te taṃleṇā, ahaṃ leṇaṃ yesaṃ te maṃleṇā. Evaṃ taṃdīpā, maṃdīpā, taṃpaṭisaraṇā, maṃpaṭisaraṇā.

Tvaṃ leṇaṃ yesaṃ te (bạn là nơi nương tựa của những ai, họ là) taṃleṇā; ahaṃ leṇaṃ yesaṃ te (tôi là nơi nương tựa của những ai, họ là) maṃleṇā. Tương tự: taṃdīpā, maṃdīpā, taṃpaṭisaraṇā, maṃpaṭisaraṇā.

398. Manādyāpādīnamo maye ca.

398. Biến thành o đối với các từ manādi và āpādi khi có hậu từ và maya theo sau.

Uttarapade mayapaccaye ca pare manādīnaṃ āpādīnañca o hoti.

Khi có hậu từ và tiếp vị ngữ maya theo sau, (nguyên âm cuối) của các từ manādi và āpādi được biến thành o.

Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, sabbo manogaṇo idha vattabbo, āpodhātu, āpomayaṃ. Anuyanti disodisaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ.

Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ; toàn bộ nhóm mana nên được kể ở đây; āpodhātu, āpomayaṃ. Anuyanti disodisaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ.

399. Parassa saṅkhyāsu.

399. Đối với para khi có các số từ theo sau.

Saṅkhyāsu parāsu parassa o hoti.

Khi các số từ theo sau, (nguyên âm cuối) của para được biến thành o.

Parosataṃ, parosahassaṃ, paropaṇṇāsa dhammā, idha parasaddo ‘‘indriyaparopariyatta’’nti ettha viya adhikatthavācisaddantaraṃ, na sabbanāmaṃ.

Parosataṃ, parosahassaṃ, paropaṇṇāsa dhammā; ở đây từ para là một từ khác có nghĩa là ‘hơn’, giống như trong câu ‘‘indriyaparopariyatta’’, chứ không phải là đại danh từ.

400. Jane puthassu.

400. Biến thành u đối với putha khi có jana theo sau.

Jane [Pg.275] pare puthassa u hoti.

Khi jana theo sau, (nguyên âm cuối) của putha được biến thành u.

Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. Api ca pāḷinaye puthusaddoyeva bahulaṃ dissati, puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu nānāsatthārānaṃ mukhaṃ ullokentīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, saññānānāttaputhuttapabhedaṃ paṭicca taṇhānānāttaputhuttapabhedo hoti, iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe. Gāmā gāmaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū, āyatāni puthūni ca, puthunā vijjuvaṇṇinā, puthukāyā puthubhūtā iccādi. Tasmā ‘‘puthageva, puthakkaraṇe’’ iccādīsu thussa ukārassa akāro yujjati.

Ariyehi puthagevāyaṃ jano (người này riêng biệt với các bậc Thánh) nên là puthujjano. Hơn nữa, trong kinh điển Pāḷi, chính từ puthu được thấy rất nhiều: puthu kilese janentīti puthujjanā (họ tạo ra nhiều phiền não nên là phàm nhân), puthu nānāsatthārānaṃ mukhaṃ ullokentīti puthujjanā (họ ngước nhìn mặt của nhiều vị đạo sư khác nhau nên là phàm nhân), puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā (họ bị cuốn trôi bởi nhiều dòng bộc lưu khác nhau nên là phàm nhân). saññānānāttaputhuttapabhedaṃ paṭicca taṇhānānāttaputhuttapabhedo hoti, iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe. Gāmā gāmaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū, āyatāni puthūni ca, puthunā vijjuvaṇṇinā, puthukāyā puthubhūtā, v.v. Do đó, trong các từ như ‘‘puthageva, puthakkaraṇe’’, v.v. thì nguyên âm a của tha là hợp lý cho nguyên âm u của thu.

401. So chassāhāyatanesu vā.

401. Biến thành so đối với cha khi có aha và āyatana theo sau, có khi.

Ahe ca āyatane ca pare chassa so hoti vā.

Khi aha và āyatana theo sau, cha có khi được biến thành so.

Cha ahāni sāhaṃ. Atthi sāhassa jīvitaṃ, ‘sāhassā’ti sāhaṃ+assāti chedo. Saḷāyatanaṃ.

Cha ahāni (sáu ngày) là sāhaṃ. Atthi sāhassa jīvitaṃ, ‘sāhassā’ được phân tích là sāhaṃ+assa. Saḷāyatanaṃ.

Vāti kiṃ? Chāhappaṭicchannā āpatti, cha āyatanāni.

Tại sao nói ‘có khi’? Chāhappaṭicchannā āpatti, cha āyatanāni.

402. Ltupitādīnamāraṅraṅa.

402. Biến thành āraṅ, raṅ đối với các từ có tiếp vị ngữ tu và các từ pitādi.

Samāsuttarapade pare ltupaccayantānaṃ pitādīnañca kamena āraṅa, raṅa honti vā.

Khi có hậu từ của hợp thể theo sau, các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tu và các từ pitādi có khi lần lượt được biến thành āraṅ, raṅ.

Satthuno [Pg.276] dassanaṃ satthāradassanaṃ. Evaṃ kattāraniddeso. Mātā ca pitā ca mātarapitaro, mātāpitūsu saṃvaḍḍho mātāpitarasaṃvaḍḍho.

Satthuno dassanaṃ là satthāradassanaṃ. Tương tự kattāraniddeso. Mātā ca pitā ca là mātarapitaro; mātāpitūsu saṃvaḍḍho là mātāpitarasaṃvaḍḍho.

Vāti kiṃ? Satthudassanaṃ, kattu niddeso, mātāpitaro.

Vā để làm gì? Satthudassanaṃ, kattu niddeso, mātāpitaro.

403. Vijjāyonisambandhīnamā tatra catthe.

403. Ā được thay thế cho (các từ chỉ) những người có liên hệ về học vấn và huyết thống trong hợp thể cattha (dvanda) trong trường hợp đó.

Catthasamāse vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca ltupitādīnaṃ ā hoti tesveva paresu.

Trong hợp thể cattha, đối với các từ có liên hệ về học vấn và huyết thống như mātu, pitu v.v... thì ā được thay thế khi chính những từ ấy theo sau.

Mātāpitā, mātāpitaro iccādi.

Mātāpitā, mātāpitaro, v.v...

Tatrāti kiṃ? Mātuyā bhātā mātubhātā.

Tatra để làm gì? Anh của mẹ là mātubhātā.

Ettha ca vijjāsippāni sikkhāpentā ācariyā sissānaṃ vijjāsambandhī mātāpitaro nāma.

Và ở đây, các vị thầy dạy kiến thức và kỹ năng cho học trò được gọi là cha mẹ có liên hệ về học vấn.

404. Putte.

404. Khi putta theo sau.

Catte putte pare vijjāyonisambandhīnaṃ ltupitādīnaṃ ā hoti.

Trong hợp thể cattha, khi putta theo sau, đối với các từ có liên hệ về học vấn và huyết thống như mātu, pitu v.v... thì ā được thay thế.

Mātāputtā gacchanti, pitāputtā gacchanti. Mahāvuttinā tesañca i hoti, mātipakkho, pitipakkho. Mātigho labhate dukhaṃ, pitigho labhate dukhaṃ, māttikaṃ dhanaṃ, pettikaṃ dhanaṃ. Ettha ca mātuyā santakaṃ māttikaṃ, pituno santakaṃ pettikaṃ, dvittaṃ vuddhi ca. Mātito, pitito, bhātā eva bhātiko, bhātikarājā.

Mātāputtā gacchanti (mẹ và con trai đi), pitāputtā gacchanti (cha và con trai đi). Theo Mahāvutti, i cũng được thay thế cho chúng, (ví dụ:) mātipakkho (bên mẹ), pitipakkho (bên cha). Mātigho labhate dukhaṃ (kẻ giết mẹ gánh chịu đau khổ), pitigho labhate dukhaṃ (kẻ giết cha gánh chịu đau khổ), māttikaṃ dhanaṃ (tài sản bên mẹ), pettikaṃ dhanaṃ (tài sản bên cha). Và ở đây, tài sản của mẹ là māttikaṃ, tài sản của cha là pettikaṃ, (có sự) lặp đôi và tăng trưởng nguyên âm. Mātito (từ mẹ), pitito (từ cha), bhātā eva bhātiko (chính người anh em là bhātiko), bhātikarājā (em của vua).

405. Jāyāya jāyaṃ patimhi.

405. Jāyaṃ thay cho jāyā khi pati theo sau.

Patimhi [Pg.277] pare jāyāsaddassa jāyaṃ hoti.

Khi pati theo sau, jāyaṃ được thay thế cho từ jāyā.

Puttaṃ janetīti jāyā, jāyā ca pati ca jāyampatī. Atha vā ‘‘jāyampatī’’ti idaṃ sandhividhināva siddhaṃ, tasmā ‘‘jampatī’’tipāṭho siyā yathā ‘‘devarājā sujampatī’ ’ti, yathā ca sakkataganthesu ‘‘dāro ca pati ca dampatī’’ti. Idha pana mahāvuttinā patimhi sujātāya sujaṃ hoti, dārassa ca daṃ hoti, tathā jāyā ca pati ca jampatīti niṭṭhaṃ gantabbaṃ.

Người sinh ra con trai là jāyā (vợ), vợ và chồng là jāyampatī. Hoặc là, từ ‘jāyampatī’ này được hình thành theo quy tắc liên âm, do đó cách đọc nên là ‘jampatī’, giống như trong ‘devarājā sujampatī’, và giống như trong các văn bản Sanskrit ‘dāro ca pati ca dampatī’. Tuy nhiên, ở đây theo Mahāvutti, khi pati theo sau, sujaṃ thay cho sujātā, và daṃ thay cho dāra, tương tự như vậy, jāyā và pati nên được kết luận là jampatī.

Yañca vuttiyaṃ ‘‘jānipatīti pakatyantarena siddhaṃ, tathā dampatī’’ti vuttaṃ. Tattha puttaṃ janetīti jānī. Jānī ca pati ca jānīpatīti yujjati. ‘‘Tudampatī’’ti pāṭho. Kaccāyane ca ‘jāyāya tu daṃjāni patimhī’ti. Tattha tusaddo padapūraṇamatte yujjati.

Và điều được nói trong sớ giải: ‘‘jānipatī được hình thành bởi một dạng gốc khác, tương tự là dampatī’’. Ở đó, người sinh ra con trai là jānī. Jānī và pati thành jānīpatī là hợp lý. Cách đọc là ‘‘Tudampatī’’. Và trong ngữ pháp Kaccāyana: ‘jāyāya tu daṃjāni patimhī’. Ở đó, từ tu chỉ hợp lý với vai trò là một từ đệm.

406. Saññāyamudodakassa.

406. Udo thay cho udaka trong danh từ riêng.

Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ uttarapade pare udakassa udo hoti.

Khi một danh từ riêng được hiểu ngầm, và khi có một từ phía sau theo sau, udo được thay thế cho udaka.

Udakaṃ dhāretīti udadhi, mahantaṃ udakaṃ dhāretīti mahodadhi, udakaṃ pivanti etthāti udapānaṃ, udakaṃ pivanti etāyāti udapāti.

Nơi chứa nước là udadhi (biển), nơi chứa nước lớn là mahodadhi (đại dương), nơi người ta uống nước là udapānaṃ (giếng), vật mà người ta dùng để uống nước là udapāti (cốc).

407. Kumbhādīsu vā.

407. Khi kumbha v.v... theo sau, thì tùy chọn.

Kumbhādīsu paresu udakassa udo hoti vā.

Khi kumbha v.v... theo sau, udo được thay thế cho udaka một cách tùy chọn.

Udakassa [Pg.278] kumbho udakumbho, udakakumbho. Evaṃ udapatto, udakapatto, udabindu, udakabindu. Mahāvuttinā syādīsupi, ‘‘nīlodā pokkharaṇī’’ti pāḷi.

Bình nước là udakumbho, hoặc udakakumbho. Tương tự udapatto, udakapatto (bát nước); udabindu, udakabindu (giọt nước). Theo Mahāvutti, cũng (áp dụng) khi các biến cách vĩ ngữ theo sau, trong kinh Pāli có câu: ‘‘nīlodā pokkharaṇī’’.

408. Sotādīsu lopo.

408. Khi sota v.v... theo sau, có sự lược bỏ.

Sotādīsu paresu udakassa ussa lopo hoti.

Khi sota v.v... theo sau, nguyên âm u của udaka bị lược bỏ.

Udakassa sotaṃ dakasotaṃ, udake rakkhaso dakarakkhaso, udakaṃ āsayo yesaṃ te dakāsayā, pāṇā. Mahāvuttinā syādīsupi, ‘‘dake dakāsayā sentī’’ti pāḷi.

Dòng nước là dakasotaṃ, quỷ trong nước là dakarakkhaso, những chúng sinh có nơi ở là nước thì là dakāsayā. Theo Mahāvutti, cũng (áp dụng) khi các biến cách vĩ ngữ theo sau, trong kinh Pāli có câu: ‘‘dake dakāsayā sentī’’.

409. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.

409. Sau pubba, apara, ajja, sāya, majjha, ṇha thay cho aha.

Pubbādīhi parassa ahassa ṇho hoti.

Sau pubba v.v..., ṇho được thay thế cho aha theo sau.

Pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho.

Pubbaṇho (buổi sáng), aparaṇho (buổi chiều), ajjaṇho (hôm nay), sāyaṇho (buổi tối), majjhaṇho (buổi trưa).

Nānādesarāsi niṭṭhito.

Phần về các từ gốc khác nhau đã kết thúc.

Abyayarāsi

Phần về Bất biến từ

410. Kupādayo niccamasyādividhimhi.

410. Ku, pa v.v... luôn luôn (hợp thể) ngoại trừ trong quy tắc về biến cách vĩ ngữ.

Syādividhito aññattha kuādayo pādayo ca saddā syādyantena saha niccaṃ ekatthā honti.

Ngoài quy tắc về biến cách vĩ ngữ, các từ ku v.v... và pa v.v... luôn luôn hợp thành một nghĩa với một từ có kết thúc bằng biến cách vĩ ngữ.

Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, pākaṭo hutvā bhavatīti pātubhūto, āvī hutvā bhavatīti āvībhūto, tuṇhī bhavatīti tuṇhībhūto, pamukho nāyako panāyako, pakārena karitvā pakaritvā [Pg.279] pakārena kataṃ pakataṃ, paṭhamaṃ vā kataṃ pakataṃ, virūpo puriso duppuriso. Evaṃ dukkaṭaṃ, sobhaṇo puriso supuriso. Evaṃ sukataṃ, abhidhammo, abhitthuto, bhusaṃ kaḷāro ākaḷāro, bhusaṃ bandho ābandho iccādi.

Bà-la-môn đáng khinh là kubrāhmaṇo, hơi ấm là kaduṇhaṃ, đã trở nên hiển lộ là pātubhūto, đã trở nên rõ ràng là āvībhūto, trở nên im lặng là tuṇhībhūto, người lãnh đạo nổi bật là panāyako, đã làm theo một cách thức là pakaritvā, được làm theo một cách thức là pakataṃ, hoặc được làm trước tiên là pakataṃ, người đàn ông xấu xí là duppuriso. Tương tự là dukkaṭaṃ (việc làm sai trái), người đàn ông tốt là supuriso. Tương tự là sukataṃ (việc làm tốt), abhidhammo (Vi Diệu Pháp), abhitthuto (được tán thán), rất nâu vàng là ākaḷāro, bị trói chặt là ābandho, v.v...

Pādayo pakatādyatthe paṭhamāya ekatthā honti, pakato ācariyo pācariyo. Evaṃ payyako, paro antevāsī pantevāsī, paro putto paputto, paro nattā panattā.

Các tiếp đầu ngữ pa v.v... được hợp nhất với (danh từ ở) biến cách thứ nhất theo nghĩa pakata (ưu tú) v.v... Ví dụ: pakato ācariyo (vị thầy ưu tú) thành pācariyo. Tương tự: payyako, paro antevāsī (người đệ tử xa) thành pantevāsī, paro putto (người con xa) thành paputto, paro nattā (người cháu xa) thành panattā.

Atyādayo atikkantādyatthe dutiyāya, mañcaṃ atikkanto atimañco. Evaṃ atibālo, ativelā.

Các tiếp đầu ngữ ati v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ hai theo nghĩa atikkanta (vượt qua) v.v... Ví dụ: mañcaṃ atikkanto (vượt qua cái giường) thành atimañco. Tương tự: atibālo, ativelā.

Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya, kokilāya avakuṭṭhaṃ vanaṃ avakokilaṃ, ‘avakuṭṭha’nti chaḍḍitanti vadanti. Evaṃ avamayūraṃ.

Các tiếp đầu ngữ ava v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ ba theo nghĩa kuṭṭha (bị chê bai) v.v... Ví dụ: kokilāya avakuṭṭhaṃ vanaṃ (khu rừng bị chim tu hú chê bai) thành avakokilaṃ, người ta nói ‘avakuṭṭha’ có nghĩa là bị từ bỏ. Tương tự: avamayūraṃ.

Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā, ajjhāyituṃ gilāno pariyajjheno.

Các tiếp đầu ngữ pari v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ tư theo nghĩa gilāna (mệt mỏi) v.v... Ví dụ: ajjhāyituṃ gilāno (mệt mỏi với việc học) thành pariyajjheno.

Nyādayo nikkhantādyatthe pañcamiyā, kosambiyā nikkhanto nikkosambi, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ.

Các tiếp đầu ngữ ni v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ năm theo nghĩa nikkhanta (đi ra khỏi) v.v... Ví dụ: kosambiyā nikkhanto (đi ra khỏi thành Kosambi) thành nikkosambi, vānato nikkhantaṃ (đi ra khỏi ái dục) thành nibbānaṃ.

Asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.

Tại sao (nói) trong phương pháp này v.v...? (Ví dụ:) Rukkhaṃ pati vijjotate (sấm sét chiếu sáng về phía cây).

411. Cī kriyatthehi.

411. Hậu tố cī (được hợp nhất) với các từ có nghĩa là hành động.

Cīpaccayanto saddo kriyatthehi saddehi saha ekattho hoti.

Từ có tận cùng là hậu tố cī được hợp nhất với các từ có nghĩa là hành động.

Balasā kiriya balīkiriya, pākaṭīkiriya, pākaṭībhuyya, pākaṭībhaviya.

Balasā kiriya thành balīkiriya, pākaṭīkiriya, pākaṭībhuyya, pākaṭībhaviya.

412. Bhūsanādarānādarādīsvehi saha.

412. (Các từ alaṃ v.v...) được hợp nhất với các từ này (chỉ hành động) trong các nghĩa trang sức, tôn trọng, không tôn trọng v.v...

Alamādayo [Pg.280] saddā bhūsanādīsu atthesu etehi kriyatthehi saha ekatthā honti.

Các từ alaṃ v.v... được hợp nhất với các từ có nghĩa là hành động này trong các nghĩa trang sức v.v...

Bhūsanaṃ akāsīti alaṃkiriya, samaṃ ādaraṃ akāsīti sakkacca, asamaṃ anādaraṃ akāsīti asakkacca, binduno pararūpattaṃ.

Bhūsanaṃ akāsi thành alaṃkiriya, samaṃ ādaraṃ akāsi thành sakkacca, asamaṃ anādaraṃ akāsi thành asakkacca, bindu (ṃ) biến thành hình thức của phụ âm sau.

Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃ bhutvā gato, ‘ala’nti pariyattaṃ, sakkatvā gato, sobhaṇaṃ katvātyattho. ‘‘Kacca, kiriya’’ iccādinā saṃkhittarūpehi upapadena saha siddhehi eva ekatthasaññā, na ‘‘katvā’’ iccādinā asaṃkhittarūpehi visuṃ siddhehīti adhippāyo.

Tại sao (nói) trong các nghĩa trang sức v.v...? (Ví dụ:) Alaṃ bhutvā gato (ăn đủ rồi đi), ở đây ‘alaṃ’ có nghĩa là đủ. Sakkatvā gato (làm cho tốt rồi đi), có nghĩa là sobhaṇaṃ katvā. Ý nghĩa là: tên gọi hợp nhất (ekatthasaññā) chỉ được thành tựu với các hình thức rút gọn như ‘kacca, kiriya’ v.v... cùng với một upapada, chứ không phải với các hình thức không rút gọn được thành tựu riêng biệt như ‘katvā’ v.v...

413. Aññe ca.

413. Và các từ khác.

Aññe ca saddā kriyatthehi syādyantehi saha bahulaṃ ekatthā honti.

Và các từ khác cũng thường được hợp nhất với các từ có nghĩa là hành động, có tận cùng là syādi v.v...

Atirekaṃ abhavīti parobhuyya. Evaṃ tirobhuyya, parokiriya, tirokiriya, urasikiriya, manasikiriya, majjhekiriya, tuṇhībhuyya.

Atirekaṃ abhavi thành parobhuyya. Tương tự: tirobhuyya, parokiriya, tirokiriya, urasikiriya, manasikiriya, majjhekiriya, tuṇhībhuyya.

Tyādisaddāpi saññābhāvaṃ pattā nipātarūpā honti, syādirūpā ca. Tasmā tepi imasmiṃ sutte saṅgayhanti.

Các từ tyādi v.v... khi đã đạt đến trạng thái của danh từ thì trở thành hình thức của bất biến từ, và cũng là hình thức của syādi. Do đó, chúng cũng được bao gồm trong kinh này.

Atthikhīrā gāvī, nasantiputtā itthī, atthi hutvā paccayo atthipaccayo. Evaṃ natthipaccayo, ahosi eva kammaṃ ahosikammaṃ, ehi ca passa ca ehipassa, ehipassa iti vidhānaṃ arahatīti ehipassiko, ayaṃ taddhitantasamāso nāma. Evaṃ parattha.

Atthikhīrā gāvī (con bò cái có sữa), nasantiputtā itthī (người phụ nữ không có con trai), atthi hutvā paccayo thành atthipaccayo. Tương tự: natthipaccayo, ahosi eva kammaṃ thành ahosikammaṃ, ehi ca passa ca thành ehipassa, ehipassa iti vidhānaṃ arahatīti thành ehipassiko, đây được gọi là taddhitantasamāsa. Tương tự ở nơi khác.

Ehi [Pg.281] bhaddanteti vuttopi na etīti naehibhaddantiko, tiṭṭha bhaddanteti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko, ehi svāgataṃ tuyhanti vadanasīlo ehisvāgatiko, ehisvāgatavādī vā, ehi bhikkhūti vacanena siddhā upasampadā ehibhikkhūpasampadā, evaṃ porāṇā āhaṃsu vā, evaṃ pure āsiṃsu vāti evaṃ pavattaṃ vidhānaṃ ettha atthīti itihāso, purāṇagantho, yaṃ pubbe anaññātaṃ, taṃ idāni ñassāmi iti pavattassa indriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ, asuko iti āha asuko iti āha, asukasmiṃvā ganthe iti āha asukasmiṃ ganthe iti āhāti evaṃ pavattavacanaṃ itihitihaṃ, aññāsi iti byākato koṇḍañño aññāsikoṇḍañño iccādi.

Dù được nói ‘Ehi bhaddante’ (xin ngài hãy đến) nhưng không đến, gọi là naehibhaddantiko; dù được nói ‘tiṭṭha bhaddante’ (xin ngài hãy đứng lại) nhưng không đứng lại, gọi là natiṭṭhabhaddantiko; người có thói quen nói ‘ehi svāgataṃ tuyhaṃ’ (hãy đến, chào mừng bạn) là ehisvāgatiko, hoặc ehisvāgatavādī; lễ thọ cụ túc giới được thành tựu bằng lời nói ‘ehi bhikkhu’ (hãy đến, tỳ khưu) là ehibhikkhūpasampadā; ‘evaṃ porāṇā āhaṃsu vā, evaṃ pure āsiṃsu vā’ (như vậy người xưa đã nói, hoặc như vậy đã có ở thời xưa), phương pháp diễn ra như vậy có ở đây, đó là itihāso, tức là sách cổ; ‘yaṃ pubbe anaññātaṃ, taṃ idāni ñassāmi’ (cái gì trước đây chưa biết, nay tôi sẽ biết), căn (quyền) diễn ra như vậy là anaññātaññassāmītindriyaṃ; ‘asuko iti āha asuko iti āha, asukasmiṃvā ganthe iti āha asukasmiṃ ganthe iti āha’ (người này nói thế này, người kia nói thế này, hoặc trong sách này nói thế này, trong sách kia nói thế này), lời nói diễn ra như vậy là itihitihaṃ; Koṇḍañña được tuyên bố là ‘aññāsi’ (đã hiểu) là aññāsikoṇḍañño, v.v...

Keci pana ‘‘sacchikaroti, manasikaroti, pākaṭīkaroti, āvīkaroti, pātukaroti, alaṅkaroti, sakkaroti, pabhavati, parābhavati’’ iccādīnampi ekatthībhāvaṃ vadanti. Tumantatvantādikāpi ettha saṅgayhanti, gantuṃ kāmetīti gantukāmo, kattukāmo, daṭṭhukāmo, gantuṃ mano etassāti gantumano, saṃvidhāya avahāro saṃvidhāvahāro, yalopo. Evaṃ upādāya uppannaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ, anupādāya vimutto anupādāvimutto, paṭiccasamuppādo, āhaccabhāsito, upahaccaparinibbāyī, aveccappasādo, chakkhattuparamaṃ, sattakkhattuparamo iccādi.

Tuy nhiên, một số người cho rằng các từ như ‘sacchikaroti, manasikaroti, pākaṭīkaroti, āvīkaroti, pātukaroti, alaṅkaroti, sakkaroti, pabhavati, parābhavati’ v.v... cũng là hợp nhất. Các từ có tận cùng là tumanta, tvanta v.v... cũng được bao gồm ở đây: gantuṃ kāmeti thành gantukāmo, kattukāmo, daṭṭhukāmo; gantuṃ mano etassa thành gantumano; saṃvidhāya avahāro thành saṃvidhāvahāro, ya bị xóa. Tương tự: upādāya uppannaṃ rūpaṃ thành upādārūpaṃ, anupādāya vimutto thành anupādāvimutto, paṭiccasamuppādo, āhaccabhāsito, upahaccaparinibbāyī, aveccappasādo, chakkhattuparamaṃ, sattakkhattuparamo v.v...

Abyayarāsi niṭṭhito.

Phần về bất biến từ đã kết thúc.

Saṅkhyārāsi

Phần về số từ

Idāni [Pg.282] saṅkhyārāsi vuccate.

Bây giờ, phần về số từ được nói đến.

414. Vidhādīsu dvissa du.

414. Du thay cho dvi khi có vidhā v.v... theo sau.

Vidhādīsu paresu dvissa du hoti.

Khi có vidhā v.v... theo sau, du thay cho dvi.

Dve vidhā pakārā yassāti duvidho, dve paṭṭāni yassāti dupaṭṭaṃ, cīvaraṃ, duvaṅgikaṃ, jhānaṃ iccādi.

Dve vidhā pakārā yassā thành duvidho, dve paṭṭāni yassā thành dupaṭṭaṃ, cīvaraṃ, duvaṅgikaṃ, jhānaṃ v.v...

415. Di guṇādīsu.

415. Di (thay cho dvi) khi có guṇa v.v... theo sau.

Guṇādīsu dvissa di hoti.

Khi có guṇa v.v... theo sau, di thay cho dvi.

Dve guṇā paṭalā yassāti diguṇā, saṅghāṭi, dve gāvo digu, dve rattiyo dirattaṃ, dvirattaṃ vā.

Dve guṇā paṭalā yassā thành diguṇā, saṅghāṭi, dve gāvo thành digu, dve rattiyo thành dirattaṃ, hoặc dvirattaṃ.

416. Tīsva.

416. Đối với ti.

Tīsu paresu dvissa a hoti.

Khi `ti` theo sau, `dvi` được thay bằng `a`.

Dve vā tayo vā vārā dvattikkhattuṃ, dve vā tayo vā pattā dvattipattā.

Hai hoặc ba lần là `dvattikkhattuṃ`, hai hoặc ba cái bát là `dvattipattā`.

417. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe.

417. Ā (thay cho `dvi`) khi có số đếm theo sau, trừ `sata` trở đi, và không ở trong nghĩa khác.

Aññapadatthavajjite samāse satādito aññasmiṃ saṅkhyāpade pare dvissa ā hoti.

Trong một hợp thể không phải là bahubbīhi, khi một từ chỉ số khác với `sata` trở đi theo sau, `dvi` được thay bằng `ā`.

Dve ca dasa ca dvādasa, dvīhi vā adhikā dasa dvādasa, dvāvīsati, dvattiṃsa, rassattaṃ.

`Dve ca dasa ca` (hai và mười) là `dvādasa`; hoặc `dvīhi adhikā dasa` (mười nhiều hơn hai) là `dvādasa`. Tương tự có `dvāvīsati`, `dvattiṃsa`. (Trong `dvattiṃsa` có) sự rút ngắn nguyên âm.

Asatādoti kiṃ? Dvisataṃ, dvisahassaṃ.

Tại sao nói 'trừ `sata` trở đi'? (Để có các dạng) `Dvisataṃ`, `dvisahassaṃ`.

Anaññattheti kiṃ? Dve dasa yasminti dvidasa.

Tại sao nói 'không ở trong nghĩa khác'? (Ví dụ) `dvidasa` có nghĩa là 'cái mà trong đó có hai mươi'.

418. Tisse.

418. `E` (thay thế cho) `ti`.

Anaññatthe [Pg.283] asatādo saṅkhyāpade pare tissa e hoti.

Khi một từ chỉ số (khác với `sata` trở đi) theo sau, và không ở trong nghĩa khác (phi-bahubbīhi), `ti` được thay bằng `e`.

Tayo ca dasa ca terasa, tīhi vā adhikā dasa terasa. Evaṃ tevīsati, tettiṃsa.

`Tayo ca dasa ca` (ba và mười) là `terasa`; hoặc `tīhi adhikā dasa` (mười nhiều hơn ba) là `terasa`. Tương tự có `tevīsati`, `tettiṃsa`.

419. Cattālīsādo vā.

419. (Khi) `cattālīsa` trở đi (theo sau), (sự thay thế) là tùy chọn.

Cattālīsādīsu paresu tissa e hoti vā.

Khi các số từ `cattālīsa` trở đi theo sau, `ti` được tùy chọn thay bằng `e`.

Tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ, tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi, tesattati, tisattati, teasīti, tiasīti, tenavuti, tinavuti.

`Tecattālīsaṃ` (hoặc) `ticattālīsaṃ`, `tepaññāsaṃ` (hoặc) `tipaññāsaṃ`, `tesaṭṭhi` (hoặc) `tisaṭṭhi`, `tesattati` (hoặc) `tisattati`, `teasīti` (hoặc) `tiasīti`, `tenavuti` (hoặc) `tinavuti`.

420. Dvissā ca.

420. Và `ā` (cũng được thế) cho `dvi`.

Cattālīsādo dvissa e hoti vā ā ca.

Khi các số từ `cattālīsa` trở đi (theo sau), `dvi` được tùy chọn thay bằng `e` và cả `ā`.

Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvāsattati, dvesattati, dvāsīti, dvānavuti, dvenavuti. Vāsaddena paññāsamhi āttaṃ, asītimhi ettañca natthi.

`Dvecattālīsaṃ`, `dvācattālīsaṃ`, `dvicattālīsaṃ`; `dvepaññāsaṃ`, `dvipaññāsaṃ`; `dvāsaṭṭhi`, `dvesaṭṭhi`; `dvāsattati`, `dvesattati`; `dvāsīti`; `dvānavuti`, `dvenavuti`. Do bởi từ `vā` (tùy chọn), nên đối với `paññāsa` không có dạng `ā`, và đối với `asīti` không có dạng `e`.

421. Bācattālīsādo vā.

421. `Bā` (thay cho `dvi`) một cách tùy chọn, đối với các số trước `cattālīsa`.

Acattālīsādo pare dvissa bā hoti vā.

Khi một số trước `cattālīsa` theo sau, `dvi` được tùy chọn thay bằng `bā`.

Bārasa, dvādasa, bāvīsati, dvāvīsati, bāttiṃsa, dvattiṃsa.

`Bārasa` (hoặc) `dvādasa`, `bāvīsati` (hoặc) `dvāvīsati`, `bāttiṃsa` (hoặc) `dvattiṃsa`.

Acattālīsādoti kiṃ? Dvācattālīsaṃ.

Tại sao nói 'trước `cattālīsa`'? (Để có dạng) `Dvācattālīsaṃ`.

422. Catussa cuco dase.

422. `Cu`, `co` (thay thế cho) `catu` khi `dasa` theo sau.

Dase [Pg.284] pare catussa cu, co honti vā.

Khi `dasa` theo sau, `catu` được tùy chọn thay bằng `cu`, `co`.

Cuddasa, coddasa, catuddasa.

`Cuddasa`, `coddasa`, `catuddasa`.

423. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.

423. Khi `vīsati` và `dasa` theo sau, `pañca` (được thay) bằng `paṇṇa` và `pannā`.

Esu pañcassa paṇṇa, pannā honti vā yathākkamaṃ.

Khi những từ này (`vīsati`, `dasa`) theo sau, `pañca` được tùy chọn thay bằng `paṇṇa`, `pannā` theo thứ tự.

Paṇṇavīsati, pañcavīsati, pannarasa, pañcadasa.

`Paṇṇavīsati` (hoặc) `pañcavīsati`, `pannarasa` (hoặc) `pañcadasa`.

424. Chassa so.

424. `So` (thay thế cho) `cha`.

Dase pare chassa so hoti.

Khi `dasa` theo sau, `cha` được thay bằng `so`.

Soḷasa.

`Soḷasa`.

425. Ekaṭṭhānamā.

425. `Ā` (là sự thay thế) cho `eka` và `aṭṭha`.

Dase pare eka, aṭṭhānaṃ ā hoti.

Khi `dasa` theo sau, (nguyên âm cuối của) `eka` và `aṭṭha` được biến thành `ā`.

Ekādasa, aṭṭhārasa.

Ví dụ: `Ekādasa`, `aṭṭhārasa`.

426. Ra saṅkhyāto vā.

426. Hoặc `ra` từ số đếm.

Ekādisaṅkhyamhā parassa dasassa ra hoti vā.

Sau một số đếm bắt đầu bằng `eka`, `dasa` có thể được biến thành `ra`.

Ekārasa, ekādasa, bārasa, dvādasa, pannarasa, pañcadasa, sattarasa, sattadasa, aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, bādese pannādese ca niccaṃ. Idha na hoti, catuddasa.

Ví dụ: `Ekārasa`, `ekādasa`, `bārasa`, `dvādasa`, `pannarasa`, `pañcadasa`, `sattarasa`, `sattadasa`, `aṭṭhārasa`, `aṭṭhādasa`. Và luôn luôn trong trường hợp thay thế `bā` và `pannā`. Ở đây không xảy ra: `catuddasa`.

427. Chatīhi ḷo ca.

427. Sau `cha` và `ti`, cũng có `ḷo`.

Cha, tīhi parassa dassa ḷo hoti ro ca.

Sau `cha` và `ti`, `dasa` được biến thành `ḷo` và cũng thành `ro`.

Soḷasa, terasa, teḷasa.

Ví dụ: `Soḷasa`, `terasa`, `teḷasa`.

428. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhatiyā.

428. Của thứ tư và thứ ba là `aḍḍhuḍḍha` và `tiyā`.

‘Aḍḍhuḍḍhatiyā’ti [Pg.285] aḍḍhā+uḍḍhatiyāti chedo, aḍḍhamhā paresaṃ catuttha, tatiyānaṃ uḍḍha, tiyā honti yathākkamaṃ.

‘`Aḍḍhuḍḍhatiyā`’ được phân tích là `aḍḍhā` + `uḍḍha` + `tiyā`. Sau `aḍḍha`, `catuttha` và `tatiya` lần lượt trở thành `uḍḍha` và `tiyā`.

Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.

Thứ tư với một nửa là `aḍḍhuḍḍho` (ba rưỡi), thứ ba với một nửa là `aḍḍhatiyo` (hai rưỡi).

Sakatthe ṇyamhi aḍḍhateyyo.

Với hậu tố `ṇya` theo nghĩa của chính nó, (dạng thức là) `aḍḍhateyyo`.

429. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.

429. Của `dutiya` (thứ hai), cùng với (tiền tố), là `diyaḍḍha` và `divaḍḍhā`.

Aḍḍhamhā parassa dutiyassa saha aḍḍhena diyaḍḍha, divaḍḍhā honti.

Sau `aḍḍha`, `dutiya` cùng với `aḍḍha` trở thành `diyaḍḍha` và `divaḍḍhā`.

Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho.

Thứ hai với một nửa là `diyaḍḍho`, `divaḍḍho` (một rưỡi).

Yathā ca eka, dvi,ti, catu, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava, dasasaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti, tathā vīsati, tiṃsati, cattālīsa, paññāsa, saṭṭhi, sattati, asīti, navutisaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti, dasasaddassa kāriyā na honti, evaṃ satasahassasaddāpīti daṭṭhabbaṃ.

Và cũng như các từ `eka`, `dvi`, `ti`, `catu`, `pañca`, `cha`, `satta`, `aṭṭha`, `nava`, `dasa` mỗi từ đều được dùng theo nghĩa riêng của chúng, thì các từ `vīsati`, `tiṃsati`, `cattālīsa`, `paññāsa`, `saṭṭhi`, `sattati`, `asīti`, `navuti` cũng vậy, mỗi từ đều được dùng theo nghĩa riêng của chúng, các phép biến đổi của `dasa` không được áp dụng. Cần phải hiểu rằng các từ `sata` và `sahassa` cũng tương tự như vậy.

Tato paraṃ pana dasa sahassāni dasasahassaṃ, idaṃ ‘nahuta’nti ca vuccati, sataṃ sahassāni satasahassaṃ, idaṃ ‘lakkha’nti ca vuccati, dasa satasahassāni dasasatasahassanti evaṃ digusamāsavasena etāni padāni sijjhanti.

Hơn nữa, sau đó, mười ngàn là `dasasahassaṃ`, từ này cũng được gọi là ‘`nahuta`’; một trăm ngàn là `satasahassaṃ`, từ này cũng được gọi là ‘`lakkha`’; mười trăm ngàn là `dasasatasahassaṃ`. Như vậy, những từ này được hình thành theo cách của hợp từ số lượng (digusamāsa).

Dve satāni dvisataṃ, tīṇi satāni tisataṃ, dve sahassāni dvisahassaṃ, tīṇi sahassāni tisahassaṃ iccādīni digumhi vuttāneva.

Hai trăm là `dvisataṃ`, ba trăm là `tisataṃ`, hai ngàn là `dvisahassaṃ`, ba ngàn là `tisahassaṃ`, v.v... đã được nói đến trong phần hợp từ số lượng (digu).

Gaṇanapathe pana ekaṭṭhānaṃ, dasaṭṭhānaṃ, sataṭṭhānaṃ, sahassaṭṭhānaṃ, dasasahassaṭṭhānaṃ, satasahassaṭṭhānaṃ, dasasatasahassaṭṭhānanti [Pg.286] imāni satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāni honti. Tattha ekaṭṭhānaṃ nāma ekaṃ, dve, tīṇi iccādi. Dasaṭṭhānaṃ nāma dasa, vīsaṃ, tiṃsaṃ iccādi. Sataṭṭhānaṃ nāma sataṃ, dvisataṃ, tisataṃ iccādi. Sahassaṭṭhānaṃ nāma sahassaṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ iccādi. Evaṃ uparipi. Ekamekasmiñca ṭhāne nava padāni ca nava antaranavantāni ca honti. Ayaṃ mūlabhūmi nāma.

Tuy nhiên, trong hệ thống đếm số, hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, hàng ngàn, hàng chục ngàn, hàng trăm ngàn, và hàng triệu, bảy hàng này theo thứ tự được nhân lên mười lần. Trong đó, hàng đơn vị có nghĩa là một, hai, ba, v.v... Hàng chục có nghĩa là mười, hai mươi, ba mươi, v.v... Hàng trăm có nghĩa là một trăm, hai trăm, ba trăm, v.v... Hàng ngàn có nghĩa là một ngàn, hai ngàn, ba ngàn, v.v... Cứ như thế cho các hàng cao hơn. Và trong mỗi một hàng, có chín từ và chín số trung gian. Đây được gọi là cấp cơ bản (`mūlabhūmi`).

Taduttari koṭibhūmi nāma. Tatthapi ekaṭṭhānaṃ, dasaṭṭhānaṃ, sataṭṭhānaṃiccādīni satta ṭhānāni honti. Tattha mūlabhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate koṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti, idhapi satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāniyeva, idha dasakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ bhavati.

Cao hơn nữa là cấp `koṭi`. Ở đó cũng có bảy hàng: hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, v.v... Ở đó, lấy hàng cuối cùng của cấp cơ bản nhân với mười thì sẽ trở thành hàng đơn vị trong cấp `koṭi`. Ở đây cũng vậy, bảy hàng này theo thứ tự được nhân lên mười lần. Ở đây, mười `koṭi` trăm ngàn trở thành hàng cuối cùng.

Taduttari pakoṭibhūmi nāma. Etthapi satta ṭhānāni honti. Tattha koṭibhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate pakoṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti, idhapi satta ṭhānāni dasaguṇitāniyeva, dasapakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ, iminā nayena sabbabhūmīsu uparūpari bhūmisaṅkanti ca ṭhānabhedo ca veditabbo.

Cao hơn nữa là cấp `pakoṭi`. Ở đây cũng có bảy hàng. Ở đó, lấy hàng cuối cùng của cấp `koṭi` nhân với mười thì sẽ trở thành hàng đơn vị trong cấp `pakoṭi`. Ở đây cũng vậy, bảy hàng này được nhân lên mười lần. Mười `pakoṭi` trăm ngàn là hàng cuối cùng. Theo phương pháp này, cần phải hiểu sự chuyển tiếp giữa các cấp và sự phân biệt các hàng ở tất cả các cấp, từ cấp thấp lên cấp cao hơn.

Ayaṃ panettha bhūmikkamo-mūlabhūmi, koṭibhūmi, pakoṭibhūmi, koṭipakoṭibhūmi, nahutabhūmi, ninnahutabhūmi, akkhobhiṇībhūmi, bindubhūmi, abbudabhūmi, nirabbudabhūmi, ahahabhūmi, abababhūmi, aṭaṭabhūmi, sogandhikabhūmi, uppalabhūmi, kumudabhūmi, puṇḍarīkabhūmi, padumabhūmi, kathānabhūmi, mahākathānabhūmi, asaṅkhyeyyabhūmīti ekavīsati bhūmiyo sattacattālīsasataṃ ṭhānāni ca honti.

Đây là thứ tự các cấp: `mūlabhūmi`, `koṭibhūmi`, `pakoṭibhūmi`, `koṭipakoṭibhūmi`, `nahutabhūmi`, `ninnahutabhūmi`, `akkhobhiṇībhūmi`, `bindubhūmi`, `abbudabhūmi`, `nirabbudabhūmi`, `ahahabhūmi`, `abababhūmi`, `aṭaṭabhūmi`, `sogandhikabhūmi`, `uppalabhūmi`, `kumudabhūmi`, `puṇḍarīkabhūmi`, `padumabhūmi`, `kathānabhūmi`, `mahākathānabhūmi`, `asaṅkhyeyyabhūmi`. Như vậy có hai mươi mốt cấp và một trăm bốn mươi bảy hàng.

Nirayabhūmīnaṃ kamena pana abbudabhūmi, nirabbudabhūmi, abababhūmi, aṭaṭabhūmi, ahahabhūmi, kumudabhūmi, sogandhikabhūmi, uppalabhūmi[Pg.287], puṇḍarīkabhūmi, padumabhūmīti vattabbo. Ettha ca yasmā pāḷibhāsāyaṃ dasasatasahassaṃ nāma sattamaṭṭhānaṃ natthi, cha ṭhānāni eva atthi, tasmā garū aṭṭhakathāsu āgatanayena sattamaṭṭhānaṃ ullaṅghetvā chaṭṭhaṭṭhānato upari bhūmisaṅkantiṃ kathentā sataguṇitaṃ katvā kathenti, satasahassānaṃ sataṃ koṭi, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi iccādi.

Tuy nhiên, theo thứ tự của các cảnh địa ngục, cách đọc là: `abbudabhūmi`, `nirabbudabhūmi`, `abababhūmi`, `aṭaṭabhūmi`, `ahahabhūmi`, `kumudabhūmi`, `sogandhikabhūmi`, `uppalabhūmi`, `puṇḍarīkabhūmi`, `padumabhūmi`. Và ở đây, vì trong ngôn ngữ Pāli không có hàng thứ bảy gọi là `dasasatasahassaṃ` (hàng triệu), chỉ có sáu hàng, do đó các vị Trưởng lão Chú giải, theo phương pháp được truyền lại trong các Chú giải, đã bỏ qua hàng thứ bảy, khi nói về sự chuyển tiếp các cấp trên hàng thứ sáu, họ nói rằng nó được nhân với một trăm: một trăm của một trăm ngàn là một `koṭi`, một trăm của một `koṭi` trăm ngàn là một `pakoṭi`, v.v...

Tattha satasahassānaṃ sataṃ nāma dasasatasahassānaṃ dasakameva hoti, tasmā tathā kathentāpi bhūmīnaṃ sabbaṭṭhānānañca dasaguṇasiddhimeva kathentīti veditabbaṃ. Yasmā ca gaṇanabhūmisaṅkhāto gaṇanapatho nāma nānādesavāsīnaṃ vasena nānāvidho hoti, tasmā dīpavaṃse akkhobhiṇī, bindu, kathāna, mahākathānāni vajjetvā pāḷinayena sattarasa bhūmiyova vuttā. Kaccāyane pubbe dassitā ekavīsati bhūmiyo, sakkataganthesu tato sādhikabhūmiyo, katthaci pana mahābalakkhandhapariyantā saṭṭhi bhūmiyoti āgatā.

Trong đó, một trăm của một trăm ngàn chính là mười của một triệu, do đó cần phải hiểu rằng ngay cả khi nói như vậy, họ cũng đang nói về việc hoàn thành phép nhân mười cho tất cả các hàng của các cấp. Và bởi vì hệ thống đếm số, được tính theo các cấp độ đếm, có nhiều loại khác nhau tùy theo cư dân của các quốc gia khác nhau, do đó trong sách Dīpavaṃsa, bỏ qua `akkhobhiṇī`, `bindu`, `kathāna`, và `mahākathāna`, chỉ có mười bảy cấp được đề cập theo phương pháp Pāli. Trong ngữ pháp Kaccāyana, hai mươi mốt cấp đã được trình bày trước đó. Trong các văn bản Sanskrit, có nhiều cấp hơn thế. Tuy nhiên, ở một số nơi, sáu mươi cấp kết thúc bằng `mahābalakkhandha` đã được đề cập.

Tattha sakasakabhūmito atirekavatthūni gaṇanapathavītivattāni nāma honti, yesaṃ pana mūlabhūmimattaṃ atthi, tesaṃ koṭimattānipi vatthūni gaṇanapathātikkantāni eva.

Trong đó, những vật vượt quá cấp độ tương ứng của chúng được gọi là 'vượt ngoài hệ thống đếm số'. Tuy nhiên, đối với những người chỉ có cấp cơ bản, ngay cả những vật có số lượng cỡ một `koṭi` cũng thực sự là 'vượt ngoài hệ thống đếm số'.

Api ca ‘gaṇanapathavītivatta’nti ca ‘gaṇanapathātikkanta’nti ca ‘asaṅkhyeyya’nti ca atthato ekaṃ. Tasmā idhapi vīsati bhūmiyo eva anukkamena dasaguṇitā gaṇanapathā nāma honti. Asaṅkhyeyyanti pana dasaguṇavinimuttā gaṇanapathātikkantabhūmi eva vuccati. Mahākathānabhūmātikkantato paṭṭhāya hi anantamahāpathaviyā sabbapaṃsucuṇṇānipi idha asaṅkhyeyyabhūmiyaṃ saṅgayhanti. Itarathā asaṅkhyeyyanti ca gaṇanapathabhūmīti ca viruddhametanti.

Vả lại, ‘gaṇanapathavītivatta’ (vượt qua con đường đếm được), ‘gaṇanapathātikkanta’ (vượt khỏi con đường đếm được), và ‘asaṅkhyeyya’ (vô số) về mặt ý nghĩa là một. Do đó, ở đây cũng vậy, chính hai mươi bậc được nhân lên mười lần theo thứ tự được gọi là con đường đếm được. Còn ‘asaṅkhyeyya’ được gọi chính là bậc đã vượt khỏi con đường đếm được, thoát khỏi (việc nhân) mười lần. Thật vậy, bắt đầu từ (bậc) đã vượt qua bậc Mahākathāna, tất cả các hạt bụi của trái đất lớn vô tận cũng được bao gồm ở đây trong bậc vô số. Nếu không như vậy, thì ‘asaṅkhyeyya’ và ‘gaṇanapathabhūmi’ (bậc của con đường đếm được) sẽ mâu thuẫn với nhau.

Dīpavaṃse [Pg.288] ca ‘‘tato upari abhūmi, asaṅkhyeyyanti vuccatī’’ti vuttaṃ. Tattha ‘abhūmī’ti vacanena gaṇanapathabhūmi eva paṭisiddhā, na tu gaṇanapathātikkantā visuṃ asaṅkhyeyyabhūmi nāma. Cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāyampi ayamattho vutto. Asaṅkhyeyyabhūmiyampi asaṅkhyeyyānaṃ cūḷa, mahādivasena anekappabhedo dakkhiṇavibhaṅgasuttena dīpetabbo.

Và trong Dīpavaṃsa có nói rằng: “Trên đó là abhūmi (không phải bậc), được gọi là asaṅkhyeyya (vô số)”. Ở đó, bằng từ ‘abhūmi’, chính bậc của con đường đếm được bị phủ định, chứ không phải là một bậc riêng biệt tên là asaṅkhyeyyabhūmi đã vượt khỏi con đường đếm được. Ý nghĩa này cũng được nói đến trong Chú giải Cariyāpiṭaka. Ngay cả trong bậc vô số, sự phân biệt nhiều loại của các a-tăng-kỳ theo cách tiểu, đại... nên được trình bày bằng kinh Dakkhiṇavibhaṅga.

Saddanītiyaṃ pana pāḷinayaṃ gahetvā ‘‘vīsati abbudāni ekaṃ nirabbudaṃ nāma. Vīsati nirabbudāni ekaṃ ababaṃ nāma’’ iccādinā nirabbudādīnaṃ saṅkhyānampi vīsatimattaguṇaṃ nāma vuttaṃ. Taṃ na yujjati. Nirayesu hi vīsatimattaguṇena abbuda, nirabbudādīnaṃ dasannaṃ nirayānaṃ tāni nāmāni siddhāni bhavanti. Garū pana tāni nāmāni gahetvā dasaguṇasiddhesu gaṇanapathesu pakkhipiṃsu, tasmā nāmamattena sadisāni bhavanti, guṇavidhi pana visadisoeva.

Tuy nhiên, trong Saddanīti, theo phương pháp Pāli, có nói rằng: “Hai mươi abbuda là một nirabbuda. Hai mươi nirabbuda là một ababa” v.v... theo đó, việc đếm các số như nirabbuda... cũng được gọi là nhân lên hai mươi lần. Điều đó không hợp lý. Vì trong các địa ngục, những tên gọi đó của mười địa ngục Abbuda, Nirabbuda... được thành lập bằng cách nhân lên hai mươi lần. Nhưng các vị thầy đã lấy những tên gọi đó và đưa vào các con đường đếm được được thành lập bằng cách nhân lên mười lần, do đó, chúng chỉ giống nhau về tên gọi, còn phương pháp nhân lên thì hoàn toàn khác nhau.

Evañcakatvā pāḷiyampi bakabrahmāsutte ‘‘sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, āyuṃ pajānāmi tavāhaṃ brahme’’ti vuttaṃ. Ettha ca yadi gaṇanabhūmipathepi nirabbudānaṃ vīsatimattena abababhūmi bhaveyya, evaṃ sati nirabbudānaṃ satasahassaṃ nāma na vucceyya. Jātakaṭṭhakathāyañca ‘‘nirabbudasatasahassānaṃ ekaṃ ahahaṃ nāma, ettakaṃ bakassa brahmuno tasmiṃbhave avasiṭṭhaṃ āyū’’ti vuttaṃ. Tasmā imaṃ gaṇanabhūmipathaṃ patvā vīsatiguṇaṃ nāma natthīti siddhaṃ hoti. Akkhobhiṇī, bindu, kathāna, mahākathānānipi aññato gahetvā pakkhittāni siyuṃ. Evaṃ pakkhittānañca cuddasannaṃ saṅkhyānaṃ kaccāyane kamokkamatā pana pacchājātā siyāti.

Do đó, trong kinh Pāli, kinh Bakabrahmā, có nói: “Hỡi Phạm thiên, Ta biết tuổi thọ của ngươi là một trăm ngàn nirabbuda”. Ở đây, nếu trong con đường của các bậc đếm được, bậc ababa là hai mươi lần nirabbuda, thì khi đó, một trăm ngàn nirabbuda sẽ không được nói đến. Và trong Chú giải Jātaka có nói: “Một trăm ngàn nirabbuda là một ahaha, tuổi thọ còn lại của Phạm thiên Baka trong kiếp đó là chừng ấy”. Do đó, đã được chứng minh rằng khi đến con đường của các bậc đếm được này, không có việc nhân lên hai mươi lần. Akkhobhiṇī, bindu, kathāna, và mahākathāna cũng có thể đã được lấy từ nơi khác và thêm vào. Và thứ tự của mười bốn con số được thêm vào như vậy trong (ngữ pháp) Kaccāyana có lẽ đã xuất hiện sau này.

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānabyākaraṇadīpaniyā

Như vậy trong Niruttidīpanī, tên là Moggallānabyākaraṇadīpanī.

Samāsakaṇḍo catuttho.

Chương về Hợp Tự, thứ tư.

5. Taddhita

5. Taddhita (Hậu Tố)

Atha [Pg.289] taddhitavidhānaṃ dīpiyate.

Bây giờ, quy tắc về Taddhita được giải thích.

Taddhitavutti nāma vicitrā hoti, sātisayena vicitrañāṇahitaṃ vahati, tasmā tesaṃ tesaṃ kulaputtānaṃ hitanti taddhitaṃ, imasmiṃ kaṇḍe sabbavidhānassa nāmaṃ. Taṃ pana aṭṭhavidhaṃ hoti apaccaṃ, anekatthaṃ, assatthi, bhāvakammaṃ, parimāṇaṃ, saṅkhyā, khuddakaṃ, nānāttanti.

Cách dùng Taddhita thì đa dạng, nó mang lại lợi ích cho trí tuệ đa dạng một cách vượt trội, do đó, (nó) lợi ích cho các thiện nam tử này kia, nên (gọi là) taddhita, (đây là) tên của tất cả các quy tắc trong chương này. Nó có tám loại: con cháu, nhiều ý nghĩa, sở hữu, trạng thái và hành động, số lượng, con số, nhỏ nhặt, và đa dạng.

Apaccarāsi

Nhóm (hậu tố chỉ) con cháu

430. Ṇo vāpacce.

430. (Hậu tố) ṇa (được thêm) tùy chọn trong ý nghĩa con cháu.

Chaṭṭhyantā nāmamhā tassa apaccanti atthe vikappena ṇapaccayo hoti. Vāsaddo vākya, samāsānaṃ vikappanattho, ito paraṃ anuvattate, tena sabbattha vikappavidhi sijjhati. Ṇānubandho vuddhyattho, so payogaappayogī. Vasiṭṭhassa apaccanti atthe iminā suttena vasiṭṭhamhā ṇapaccayo, so sāmyatthañca apaccatthañca ubhayaṃ vadati, chaṭṭhī ca apaccapadañca tena vuttatthā nāma honti, vasiṭṭhapadaṃ paccayena saha ekatthaṃ hoti, ubhayaṃ ekato hutvā puttassa nāmaṃ hotīti attho. Tato ‘ekatthatāya’nti chaṭṭhiyā lopo, apaccapadaṃ pana vuttatthamattena luppati. Tañhi sutte padhānabhāvena niddiṭṭhaṃ hoti, na chaṭṭhīti, mahāvuttinā vā padānaṃ lopo. Evaṃ sabbattha.

Sau một danh từ ở sở hữu cách, hậu tố ṇa được thêm vào một cách tùy chọn trong ý nghĩa “con cháu của người đó”. Từ ‘vā’ có ý nghĩa tùy chọn cho câu hoặc hợp tự, nó được kế thừa từ đây trở đi, do đó quy tắc tùy chọn được thành lập ở mọi nơi. Chỉ tố ‘ṇ’ có ý nghĩa làm cho nguyên âm trường hóa (vuddhi), nó không xuất hiện trong cách dùng. Trong ý nghĩa “con cháu của Vasiṭṭha”, theo quy tắc này, hậu tố ṇa được thêm sau ‘vasiṭṭha’; nó diễn đạt cả ý nghĩa sở hữu và ý nghĩa con cháu, (do đó) sở hữu cách và từ ‘apacca’ được gọi là đã được diễn đạt ý nghĩa bởi nó; từ ‘vasiṭṭha’ cùng với hậu tố có một ý nghĩa chung, cả hai hợp lại thành tên của người con, đó là ý nghĩa. Sau đó, sở hữu cách bị lược bỏ do ‘tính đồng nhất về ý nghĩa’, còn từ ‘apacca’ bị lược bỏ chỉ vì ý nghĩa đã được diễn đạt. Vì nó được chỉ định là thành phần chính trong quy tắc, chứ không phải sở hữu cách; hoặc sự lược bỏ các từ là theo Mahāvutti. Như vậy ở mọi nơi.

431. Padānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe.

431. Nguyên âm a, i/ī, u/ū ở đầu của từ được trường hóa thành ā, e, o khi có hậu tố có chỉ tố ṇ theo sau.

Padānaṃ ādibhūtassa akārassa ca ivaṇṇu’vaṇṇassa ca ā, e, o vuddhiyo honti ṇānubandhe paccaye pareti padādia-kārassa āvuddhi, syādyuppatti.

Nguyên âm a và các nguyên âm i, u ở đầu của từ được trường hóa thành ā, e, o khi có hậu tố có chỉ tố ṇ theo sau, (do đó) nguyên âm a ở đầu từ được trường hóa thành ā, (sau đó là) sự phát sinh của các biến cách vĩ tự.

Vāsiṭṭho, [Pg.290] puriso, vāsiṭṭhī, itthī, vāsiṭṭhaṃ, kulaṃ, vasiṭṭhassa putto vāsiṭṭho, vasiṭṭhassa dhītā vāsiṭṭhī, vasiṭṭhassa kulaṃ vāsiṭṭhanti evampi yojetuṃ yujjati.

Vāsiṭṭho, người nam; vāsiṭṭhī, người nữ; vāsiṭṭhaṃ, gia tộc. Cũng có thể được kết hợp như sau: con trai của Vasiṭṭha là Vāsiṭṭho, con gái của Vasiṭṭha là Vāsiṭṭhī, gia tộc của Vasiṭṭha là Vāsiṭṭhaṃ.

Tattha ‘vasiṭṭhassā’ti etena gottasseva pitubhūtaṃ ādipurisaṃ vadati. Kasmā? Gottasaddattā. Evañhi sati tasmiṃ gotte paccājātā sabbepi janā tassa apaccā nāma honti.

Ở đây, bằng từ ‘vasiṭṭhassa’, nó chỉ người đàn ông đầu tiên, người đã trở thành tổ phụ của dòng họ. Tại sao? Vì đó là một từ chỉ dòng họ. Khi như vậy, tất cả những người được sinh ra sau trong dòng họ đó đều được gọi là con cháu của ông ấy.

432. Majjhe.

432. (Nguyên âm) ở giữa.

Majjhe pavattānaṃ a, yuvaṇṇānaṃ ā, e, ovuddhiyo honti vā kvaci.

Các nguyên âm a, i/ī, u/ū ở giữa (từ) được trường hóa thành ā, e, o một cách tùy chọn ở một vài nơi.

Vāseṭṭho, vāseṭṭhī, vāseṭṭhaṃ. Vāsaddena ‘‘vasiṭṭhassa putto dhītā kula’’nti vākyaṃ vā ‘‘vasiṭṭhaputto vasiṭṭhadhītā vasiṭṭhakula’’nti samāsaṃ vā vikappeti. Evaṃ sabbattha.

Vāseṭṭho, vāseṭṭhī, vāseṭṭhaṃ. Bằng từ ‘vā’, nó tạo ra sự tùy chọn cho câu “con trai, con gái, gia tộc của Vasiṭṭha” hoặc hợp tự “vasiṭṭhaputto, vasiṭṭhadhītā, vasiṭṭhakulaṃ”. Như vậy ở mọi nơi.

Bharadvājassa apaccaṃ bhāradvājo, visāmittassa apaccaṃ vesāmitto, gotamassa apaccaṃ gotamo, kassapassa apaccaṃ kassapo, vasudevassa apaccaṃ vāsudevo. Evaṃ bāladevo.

Con cháu của Bharadvāja là Bhāradvājo, con cháu của Visāmitta là Vesāmitto, con cháu của Gotama là Gotamo, con cháu của Kassapa là Kassapo, con cháu của Vasudeva là Vāsudevo. Tương tự, Bāladevo.

Upagussa apaccanti ettha ‘uvaṇṇassāvaṅa…’ti ṇānubandhe paccaye pare uvaṇṇassa avaṅa hoti. Opagavo, opagavī, opagavaṃ, manuno apaccaṃ mānavo, bhagguno apaccaṃ bhaggavo, paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo, upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi.

Trong ý nghĩa ‘con cháu của Upagu’, ở đây theo quy tắc ‘uvaṇṇassāvaṅa…’, khi một hậu tố có chỉ tố ‘ṇa’ theo sau, ‘uvaṇṇa’ trở thành ‘avaṅa’. (Ví dụ:) Opagavo, opagavī, opagavaṃ (con cháu của Upagu); manuno apaccaṃ (con cháu của Manu) là mānavo; bhagguno apaccaṃ (con cháu của Bhaggu) là bhaggavo; paṇḍuno apaccaṃ (con cháu của Paṇḍu) là paṇḍavo; upavindussa apaccaṃ (con cháu của Upavindu) là opavindavo, v.v...

433. Vacchādito ṇānaṇāyanā.

433. Sau nhóm Vaccha v.v... (là các hậu tố) ṇāna và ṇāyana.

Chaṭṭhuntehi [Pg.291] vacchādīhi gottasaddagaṇehi tassa apaccanti atthe ṇānubandhā āna, āyanapaccayā honti vā.

Sau các từ trong nhóm gotra (dòng dõi) bắt đầu bằng Vaccha v.v... ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘con cháu của vị ấy’, các hậu tố āna và āyana có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn.

Vacchassa apaccaṃ vacchāno, vacchāyano, vacchānī, vacchāyanī, vacchānaṃ, vacchāyanaṃ. Evaṃ kaccāno, kaccāyano, kātiyāno, kātiyāyano, sākaṭāno, sākaṭāyano, kaṇhāno, kaṇhāyano, moggallāno, moggallāyano, aggivessāno, aggivessāyano, muñcāno, muñcāyano, kuñcāno, kuñcāyano iccādi.

Con cháu của Vaccha là vacchāno, vacchāyano (nam tính); vacchānī, vacchāyanī (nữ tính); vacchānaṃ, vacchāyanaṃ (trung tính). Tương tự: kaccāno, kaccāyano; kātiyāno, kātiyāyano; sākaṭāno, sākaṭāyano; kaṇhāno, kaṇhāyano; moggallāno, moggallāyano; aggivessāno, aggivessāyano; muñcāno, muñcāyano; kuñcāno, kuñcāyano, v.v...

434. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

434. Sau nhóm Kattikā, Vidhavā v.v... (là các hậu tố) ṇeyya và ṇera.

Chaṭṭhyantehi kattikādīhi vidhavādīhi ca tassa apaccanti atthe kamena ṇānubandhā eyya, erapaccayā honti vā.

Sau các từ trong nhóm bắt đầu bằng Kattikā v.v... và Vidhavā v.v... ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘con cháu của vị ấy’, các hậu tố eyya và era có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn theo thứ tự.

Ṇeyye – kattikāya nāma devadhītāya apaccaṃ kattikeyyo, vinatāya nāma deviyā apaccaṃ venateyyo, rohiṇiyā nāma deviyā apaccaṃ rohiṇeyyo, bhaginiyā apaccaṃ bhāgineyyo, nadiyā nāma itthiyā apaccaṃ nādeyyo. Evaṃ anteyyo, āheyyo, kāmeyyo, suciyā apaccaṃ soceyyo, bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi.

Về hậu tố ṇeyya: Con cháu của vị thiên nữ tên là Kattikā là kattikeyyo; con cháu của vị nữ thần tên là Vinatā là venateyyo; con cháu của vị nữ thần tên là Rohiṇī là rohiṇeyyo; con cháu của chị/em gái là bhāgineyyo; con cháu của người phụ nữ tên là Nadī là nādeyyo. Tương tự: anteyyo, āheyyo, kāmeyyo; con cháu của Suci là soceyyo; con cháu của Bālā là bāleyyo, v.v...

Ṇere – vidhavāya apaccaṃ vedhavero, vidhavā nāma matapatikā itthī. Bandhukiyā apaccaṃ bandhukero, nāḷikiyā nāma itthiyā putto nāḷikero, samaṇassa upajjhāyassa putto sāmaṇero, samaṇiyā pavattiniyā dhītā sāmaṇerī iccādi.

Về hậu tố ṇera: Con cháu của người góa phụ là vedhavero; vidhavā là người phụ nữ có chồng đã chết. Con cháu của Bandhukī là bandhukero; con trai của người phụ nữ tên là Nāḷikī là nāḷikero; con trai của vị thầy tế độ sa-môn là sāmaṇero (sa-di); con gái của vị ni sư giáo thọ là sāmaṇerī (sa-di-ni), v.v...

435. Ṇya diccādīhi.

435. (Hậu tố) ṇya (được dùng) sau nhóm Diti v.v...

Chaṭṭhuntehi [Pg.292] ditiiccādīhi tassa apaccanti atthe ṇānubandho yapaccayo hoti vā.

Sau các từ trong nhóm bắt đầu bằng Diti v.v... ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘con cháu của vị ấy’, hậu tố ya có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn.

436. Lopovaṇṇivaṇṇānaṃ.

436. Sự lược bỏ của các nguyên âm a và i.

Ye pare avaṇṇassa ivaṇṇassa ca lopo hotīti ṇyamhi pare avaṇṇi’vaṇṇānaṃ lopo.

Khi ‘ya’ theo sau, có sự lược bỏ của nguyên âm ‘a’ và nguyên âm ‘i’; do đó, khi hậu tố ṇya theo sau, có sự lược bỏ của các nguyên âm a và i.

Ditiyā nāma devadhītāya apaccaṃ decco, aditiyā apaccaṃ ādicco.

Con cháu của vị thiên nữ tên là Diti là decco; con cháu của Aditi là ādicco.

Tattha ivaṇṇalope ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi pare tavaggassa cavaggattaṃ, puna ‘vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ, kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño.

Ở đó, sau khi lược bỏ nguyên âm ‘i’, theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, khi ‘ya’ theo sau, nhóm phụ âm lưỡi-răng (tavagga) trở thành nhóm phụ âm vòm miệng (cavagga); sau đó, theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, ‘ya’ đồng hóa với phụ âm đứng trước. (Ví dụ:) con cháu của Kuṇḍanī là koṇḍañño.

437. Uvaṇṇassāvaṅa sare.

437. Nguyên âm u trở thành avaṅa khi một nguyên âm theo sau.

Sare pare uvaṇṇassa avaṅa hotīti uvaṇṇassa avattaṃ. ‘Tavaggavaraṇāna…’nti suttena vassa battaṃ, puna ‘vaggalasehi te’ti suttena yassa pubbarūpattaṃ, bhātuno apaccaṃ bhātabyo.

Khi một nguyên âm theo sau, nguyên âm ‘u’ trở thành ‘avaṅa’, do đó ‘uvaṇṇa’ trở thành ‘ava’. Theo quy tắc ‘Tavaggavaraṇāna…’, ‘v’ trở thành ‘b’; sau đó, theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, ‘ya’ đồng hóa với phụ âm đứng trước. (Ví dụ:) con cháu của người anh/em trai là bhātabyo.

438. Ā ṇi.

438. Sau (nguyên âm) a ngắn (là hậu tố) ṇi.

Rassā’kārantato apaccatthe ṇānubandho rassi’paccayo hoti vā.

Sau một thân từ kết thúc bằng nguyên âm a ngắn, trong ý nghĩa con cháu, hậu tố i ngắn có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn.

Dakkhassa apaccaṃ dakkhi. Evaṃ doṇi, vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāruno apaccaṃ dāravi, varuṇassa apaccaṃ vāruṇi[Pg.293]. Evaṃ kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jinadattassa apaccaṃ jenadatti, suddhodani, anuruddhi iccādi.

Con cháu của Dakkha là dakkhi. Tương tự: doṇi, vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti; con cháu của Dāru là dāravi; con cháu của Varuṇa là vāruṇi. Tương tự: kaṇḍi, bāladevi, pāvaki; con cháu của Jinadatta là jenadatti; suddhodani, anuruddhi, v.v...

439. Rājato ño jātiyaṃ.

439. Sau ‘rāja’, (là hậu tố) ña trong ý nghĩa giai cấp.

Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ rājasaddamhā apaccatthe ñapaccayo hoti vā.

Khi ý nghĩa giai cấp được hiểu ngầm, sau từ ‘rāja’, trong ý nghĩa con cháu, hậu tố ña được dùng một cách tùy chọn.

Rañño apaccaṃ rājañño, rājakulassa puttoti attho.

Con cháu của vua là rājañño, có nghĩa là con trai của dòng dõi hoàng gia.

Jātiyanti kiṃ? Rājaputto.

Tại sao nói ‘trong ý nghĩa giai cấp’? (Để có trường hợp) Rājaputto.

440. Khattā yiyā.

440. Sau ‘khatta’ (là các hậu tố) ya và iya.

Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ khattasaddamhā apaccatthe ya, iyapaccayā honti.

Khi ý nghĩa giai cấp được hiểu ngầm, sau từ ‘khatta’, trong ý nghĩa con cháu, các hậu tố ya và iya được dùng.

Khattakulassa apaccaṃ khatyo, khattiyo.

Con cháu của dòng dõi Khattiya là khatyo, khattiyo.

Jātiyantveva? Khatti.

Chỉ trong ý nghĩa giai cấp thôi sao? (Để có trường hợp) Khatti.

441. Manuto ssasaṇa.

441. Sau ‘manu’ (là các hậu tố) ssa và saṇa.

Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ manusaddamhā apaccatthe ssa, saṇapaccayā honti.

Khi ý nghĩa chủng loại được hiểu ngầm, sau từ ‘manu’, trong ý nghĩa con cháu, các hậu tố ssa và saṇa được dùng.

Manuno apaccaṃ manusso, mānuso, manu nāma kappe ādikhattiyo mahāsammatarājā, itthiyaṃ manussī, mānusī,

Con cháu của Manu là manusso, mānuso; Manu là tên của vị vua Sát-đế-lỵ đầu tiên trong kiếp, vua Mahāsammata. Ở giống cái là manussī, mānusī.

Jātiyantveva? Māṇavo.

Chỉ trong trường hợp sanh chủng thôi sao? (Ví dụ là) Māṇavo.

442. Janapadanāmasmā janakhattiyā raññe ca ṇo.

442. Sau danh từ chỉ quốc độ, chỉ dân chúng và Sát-đế-lỵ, trong nghĩa là vua, thì dùng tiếp vị ngữ ṇo.

Janavācinā [Pg.294] ca khattiyavācinā ca janapadanāmamhā raññe ca apacce ca ṇo hoti.

Sau danh từ chỉ dân chúng, chỉ Sát-đế-lỵ, và sau tên quốc độ, trong nghĩa là vua và con cháu, thì có tiếp vị ngữ ṇo.

Pañcālānaṃ janānaṃ rājā pañcālo, pañcālassa khattiyassa apaccaṃ pañcālo. Evaṃ kosalo, māgadho, okkāko.

Vua của dân chúng Pañcāla là pañcālo, con cháu của Sát-đế-lỵ Pañcāla là pañcālo. Tương tự như vậy là kosalo, māgadho, okkāko.

Janapadanāmasmāti kiṃ? Dasaratharañño putto dāsarathi.

Tại sao nói ‘sau tên quốc độ’? Con trai của vua Dasaratha là dāsarathi.

Janakhattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli.

Tại sao nói ‘dân chúng và Sát-đế-lỵ’? Con cháu của Bà-la-môn Pañcāla là pañcāli.

443. Ṇya kurusivīhi.

443. Sau Kuru và Sivi thì dùng (tiếp vị ngữ) Ṇya.

Kuru, sivisaddehi apacce raññe ca ṇyo hoti.

Sau các từ Kuru, Sivi, trong nghĩa là con cháu và vua, thì có tiếp vị ngữ ṇya.

Kururañño apaccaṃ korabyo, kururaṭṭhavāsīnaṃ rājā korabyo, korabbo, pubbarūpattaṃ, sivirañño apaccaṃ sebyo, siviraṭṭhavāsīnaṃ rājā sebyo.

Con cháu của vua Kuru là korabyo, vua của những người sống ở xứ Kuru là korabyo, (hoặc) korabbo, do đồng hóa thành hình thức trước; con cháu của vua Sivi là sebyo, vua của những người sống ở xứ Sivi là sebyo.

Apaccarāsi niṭṭhito.

Phần về con cháu đã kết thúc.

Anekattharāsi

Phần về nhiều nghĩa khác nhau

444. Ṇa rāgā tena rattaṃ.

444. Sau (danh từ chỉ) vật nhuộm, trong nghĩa ‘được nhuộm bởi cái đó’, thì dùng (tiếp vị ngữ) Ṇa.

Rajjanti vatthaṃ etenāti rāgo, rajanavatthu, rāgavācimhā tena rattanti atthe ṇo hoti.

‘Vải được nhuộm bởi cái này’ nên gọi là rāgo, (tức là) vật để nhuộm; sau danh từ chỉ vật nhuộm, trong nghĩa ‘được nhuộm bởi cái đó’, thì có tiếp vị ngữ ṇo.

Kasāvena rattaṃ vatthaṃ kāsāvaṃ, kāsāyaṃ vā. Evaṃ kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ, pāṭaṅgena rattaṃ pāṭaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ iccādi.

Vải được nhuộm bằng kasāva là kāsāvaṃ, hoặc kāsāyaṃ. Tương tự như vậy là kosumbhaṃ, được nhuộm bằng nghệ là hāliddaṃ, được nhuộm bằng gỗ vang là pāṭaṅgaṃ, (cũng như) mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ, v.v.

‘‘Nīlaṃ [Pg.295] vatthaṃ, pītaṃ vattha’’ntiādīsu pana nīla, pītādisaddā guṇasaddattā paccayena vinā guṇanissayaṃ dabbaṃ vadanti. Evaṃ sabbesu guṇasadda, jātisadda, nāmasaddesu.

Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘vải xanh, vải vàng’, các từ nīla, pīta, v.v., vì là những từ chỉ phẩm chất (tính từ), nên không cần tiếp vị ngữ mà vẫn chỉ được vật thể có phẩm chất đó.

445. Nakkhatteninduyuttena kāle.

445. Sau (tên) tinh tú đi cùng với mặt trăng, trong nghĩa là thời gian.

Induyuttena nakkhattena lakkhite kāle tannakkhattavācīhi ṇo hoti.

Khi thời gian được đánh dấu bởi một tinh tú đi cùng với mặt trăng, thì sau các danh từ chỉ tinh tú đó, có tiếp vị ngữ ṇo.

Puṇṇacandayuttena phussanakkhattena lakkhitā phussā, ratti, phusso, aho. Evaṃ māgho iccādi.

Đêm được đánh dấu bởi sao Phussa cùng với trăng tròn là phussā, ngày là phusso. Tương tự như vậy là māgho, v.v.

Nakkhattenāti kiṃ? Garugahena lakkhitā ratti.

Tại sao nói ‘bởi tinh tú’? (Ví dụ:) Đêm được đánh dấu bởi sao Mộc.

Induyuttenāti kiṃ? Phussena lakkhito muhutto.

Tại sao nói ‘đi cùng với mặt trăng’? (Ví dụ:) Một khoảnh khắc được đánh dấu bởi sao Phussa.

Kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi.

Tại sao nói ‘trong nghĩa là thời gian’? (Ví dụ:) Sự thành tựu mục đích được đánh dấu bởi sao Phussa.

446. Sāssa devatā puṇṇamāsī.

446. Trong nghĩa ‘đó là vị trời của người ấy’ và ‘đó là ngày rằm của người ấy’.

Sā assa devatā, sā assa puṇṇamāsīti atthe paṭhamantā ṇo hoti.

Trong nghĩa ‘đó là vị trời của người ấy’, ‘đó là ngày rằm của người ấy’, sau một từ ở biến cách thứ nhất, thì có tiếp vị ngữ ṇo.

Buddho assa devatāti buddho, yo buddhaṃ attano ārakkhadevataṃ viya garuṃ katvā vicarati, nirantaraṃ vā ‘‘buddho buddho’’ti vācaṃ nicchāreti, tassetaṃ nāmaṃ. Sugato assa devatāti sogato, mahindadevo assa devatāti māhindo. Evaṃ yāmo, somo, vāruṇo.

‘Đức Phật là vị trời của người ấy’ nên gọi là buddho, (đó là) người sống xem Đức Phật là bậc đáng tôn kính như vị trời hộ mệnh của mình, hoặc là người liên tục thốt ra lời ‘Buddho, Buddho’, đó là tên của người ấy. ‘Đấng Thiện Thệ là vị trời của người ấy’ nên gọi là sogato, ‘Thiên vương Mahinda là vị trời của người ấy’ nên gọi là māhindo. Tương tự như vậy là yāmo, somo, vāruṇo.

Phussī assa puṇṇamāsīti phusso, māso. Evaṃ māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro.

‘Ngày rằm Phussī là ngày rằm của tháng ấy’ nên gọi là phusso, tức là tháng (Phussa). Tương tự như vậy là māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro.

Puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī assa pañcamī tithī.

Tại sao nói ‘ngày rằm’? (Ví dụ:) Phussī là ngày mồng năm của người ấy.

447. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca.

447. Trong nghĩa ‘học cái đó’, ‘biết cái đó’, thì dùng (các tiếp vị ngữ) ka và ṇika.

Etesu [Pg.296] atthesu dutiyantā ṇo ca ko ca ṇiko cāti ete paccayā honti.

Trong những nghĩa này, sau một từ ở biến cách thứ hai, thì có các tiếp vị ngữ là ṇo, ko, và ṇiko.

Ṇamhi – byākaraṇaṃ adhīte jānāti vā veyyākaraṇo. Pakkhe ‘‘veyyākaraṇiko, byañjanaṃ adhīte jānāti vā veyyañjaniko’’ti imāni ṇikena sijjhanti.

Trường hợp tiếp vị ngữ ṇa: người học hoặc biết ngữ pháp là veyyākaraṇo. Trong trường hợp khác, ‘veyyākaraṇiko, người học hoặc biết phụ âm là veyyañjaniko’, những từ này được hình thành bằng tiếp vị ngữ ṇika.

Kamhi-chandaṃ adhīte jānāti vā chando. Evaṃ padako, nāmako.

Trường hợp tiếp vị ngữ ka: người học hoặc biết vận luật là chando. Tương tự như vậy là padako, nāmako.

Ṇikamhi-vinayaṃ adhīte jānāti vā venayiko, suttantiko, ābhidhammiko.

Người học hoặc biết Luật tạng trong bộ Nikāya là venayiko, suttantiko, ābhidhammiko.

Ettha ca ‘veyyākaraṇo’ti pade viyyākaraṇaṃ adhīteti vākyaṃ, ‘veyañjaniko’ti pade viyañjanaṃ adhīteti. Upari ‘dovāriko, sovaggika’nti padesupi ‘duvāre niyutto, suvaggāya saṃvattatī’ti vākyaṃ, atthaṃ kathentena pana duvāra, suvaggasaddānaṃ taddhitabhāve eva siddhattā dvāreti ca saggāyāti ca kathetabbo.

Và ở đây, trong từ ‘veyyākaraṇo’, câu giải thích là ‘viyyākaraṇaṃ adhīte’ (học ngữ pháp); trong từ ‘veyañjaniko’, (câu giải thích là) ‘viyañjanaṃ adhīte’ (học văn tự). Hơn nữa, trong các từ ‘dovāriko, sovaggika’, câu giải thích là ‘duvāre niyutto’ (được bổ nhiệm ở cửa) và ‘suvaggāya saṃvattatī’ (đưa đến cõi trời). Tuy nhiên, người giải thích ý nghĩa, do các từ duvāra và suvagga đã được hình thành trong trạng thái taddhita, nên nói là ‘dvāre’ và ‘saggāya’.

448. Tassa visaye dese.

448. Về khu vực xứ sở của nó.

Tassa desarūpe visaye chaṭṭhuntā ṇo hoti.

Sau từ ở sở hữu cách, hậu tố ṇo được dùng trong ý nghĩa khu vực là xứ sở của nó.

Thūyamigā vasātino nāma, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto. Idha adesarūpattā ṇo na hoti, cakkhussa visayo rūpaṃ.

Loài nai ở Thūna được gọi là vasātino, xứ sở là khu vực của (loài nai) vasātī là vāsāto. Ở đây, do không phải là hình thức xứ sở nên không có hậu tố ṇo, đối tượng (khu vực) của mắt là sắc.

449. Nivāse tannāme.

449. Về nơi ở, khi là tên riêng của nó.

Tannāmabhūte [Pg.297] nivāse chaṭṭhyantā ṇo hoti.

Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa 'nơi ở' đã trở thành tên riêng của nó.

Sivīnaṃ nivāso deso sebyo. Vasaṃ adenti bhakkhantīti vasādā, byagghā sīhā vā, vasādānaṃ nivāso deso vāsādo.

Xứ sở là nơi ở của dòng họ Sivi là sebyo. Những loài ăn thịt, tức là cọp hoặc sư tử, (được gọi là) vasādā, xứ sở là nơi ở của loài vasādā là vāsādo.

450. Anubhave.

450. Về sự gần gũi.

Samīpe bhavaṃ anubhavaṃ, ‘‘adūrabhave’’tipi pāṭho, tannāme anubhave dese chaṭṭhyantā ṇo hoti.

Anubhavaṃ là samīpe bhavaṃ (ở gần), cũng có bài đọc là ‘‘adūrabhave’’ (ở không xa), hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa 'xứ sở ở gần' khi là tên riêng của nó.

Vidisāya anubhavaṃ vedisaṃ, nagaraṃ, udumbarassa anubhavaṃ odumbaraṃ, vimānaṃ.

Thành phố ở gần Vidisā là vedisaṃ, lâu đài ở gần cây udumbara là odumbaraṃ.

451. Tena nibbatte.

451. Về việc được tạo ra bởi nó.

Tannāme tena nibbatte dese tatiyantā ṇo hoti.

Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ ba trong ý nghĩa 'xứ sở được tạo ra bởi nó' khi là tên riêng của nó.

Kusambena nāma isinā nibbattā kosambī, itthiyaṃ ī, nagarī. Evaṃ kākandī, mākandī, sahassena dhanena nibbattā sāhassī, parikhā, ayañca tatiyā hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ yujjati.

Thành phố được tạo ra bởi vị ẩn sĩ tên Kusamba là kosambī, ở nữ tính là ī. Tương tự kākandī, mākandī, hào nước được tạo ra bằng một ngàn (tiền) là sāhassī, và biến cách thứ ba này được áp dụng tương ứng trong ý nghĩa nguyên nhân, tác nhân và công cụ.

452. Tamidhatthi.

452. Cái đó có ở đây.

Taṃ idha atthīti atthe tannāme dese paṭhamantā ṇo hoti.

Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ nhất trong ý nghĩa 'cái đó có ở đây' đối với xứ sở là tên riêng của nó.

Udumbarā [Pg.298] asmiṃ dese santīti odumbaro, badarā asmiṃ dese santīti bādaro. Evaṃ pabbajo.

Odumbaro là (xứ sở) nơi có những cây udumbara, bādaro là (xứ sở) nơi có những cây badara. Tương tự pabbajo.

453. Tatra bhave.

453. Về việc hiện hữu ở đó.

Tatra bhavatthe sattamyantā ṇo hoti.

Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ bảy trong ý nghĩa 'hiện hữu ở đó'.

Udake bhavo odako, maccho, urasi bhavo oraso, putto, sāgamo. Nagare bhavo nāgaro. Evaṃ jānapado, māgadho, kapilavatthumhi bhavo kāpilavatthavo, ‘uvaṇṇassāvaṅa…’ti ussa avattaṃ. Kosambiyaṃ bhavo kosambo, mitte bhavā mettā, pure bhavā porī, vācā, manasmiṃ bhavo mānaso. Ettha pana –

Loài cá hiện hữu trong nước là odako, người con trai hiện hữu từ ngực là oraso, có sự thêm vào của sa. Người hiện hữu trong thành phố là nāgaro. Tương tự jānapado, māgadho, người hiện hữu ở Kapilavatthu là kāpilavatthavo, u biến thành ava theo quy tắc ‘uvaṇṇassāvaṅa…’. Người hiện hữu ở Kosambī là kosambo, cái hiện hữu trong người bạn là mettā, lời nói hiện hữu trong thành phố là porī, cái hiện hữu trong tâm là mānaso. Tuy nhiên, ở đây –

454. Manādīnaṃ saka.

454. Sự thêm vào sa cho nhóm mana.

Ṇānubandhe paccaye pare manādīnaṃ ante sāgamo hotīti sabbattha manogaṇādīnaṃ ante sāgamo.

Khi một hậu tố có anubandha ṇa theo sau, có sự thêm vào của sa ở cuối nhóm mana, do đó, ở mọi nơi đều có sự thêm vào của sa ở cuối nhóm manogaṇa.

Mānaso, rāgo, mānasā, taṇhā, mānasaṃ, sukhaṃ. Evaṃ cetaso, cetasā, cetasaṃ. Kvaci mano eva mānasaṃ, ceto eva cetasotipi yujjati.

Mānaso, (như) tham ái, mānasā, (như) ái dục, mānasaṃ, (như) hạnh phúc. Tương tự cetaso, cetasā, cetasaṃ. Đôi khi, cũng hợp lý khi mano chính là mānasaṃ, ceto chính là cetaso.

455. Ajjādīhi tano.

455. Hậu tố tana sau nhóm ajja.

Tatra bhavoti atthe ajjādīhi tano hoti.

Trong ý nghĩa 'hiện hữu ở đó', hậu tố tana được thêm vào sau nhóm ajja.

Ajja bhavo ajjatano, attho, ajjattanī, vibhatti, dvittaṃ, ajjatanaṃ, hitaṃ, sve bhavo svātano, mahāvuttinā essa āttaṃ. Hiyyo bhavo hiyyattano, hiyyattano, hiyyattanaṃ, ossa attaṃ dvittañca.

Hiện hữu hôm nay là ajjatano, (như) ý nghĩa, ajjattanī, (như) thì (Aorist), có sự lặp lại, ajjatanaṃ, (như) lợi ích, hiện hữu ngày mai là svātano, e biến thành ā theo Mahāvutti. Hiện hữu hôm qua là hiyyattano, hiyyattano, hiyyattanaṃ, o biến thành a và có sự lặp lại.

456. Purāto ṇo ca.

456. Và ṇo sau purā.

Tatra [Pg.299] bhavoti atthe purāsaddamhā ṇo ca tano ca honti.

Trong ý nghĩa 'hiện hữu ở đó', các hậu tố ṇo và tana được thêm vào sau từ purā.

Pure bhavo purāṇo, idha ṇo anubandho na hoti, porāṇo vā, purātano.

Hiện hữu trong quá khứ là purāṇo, ở đây ṇo không có anubandha, hoặc porāṇo, purātano.

457. Amātvacco.

457. Hậu tố tvacca sau amā.

Amāsaddamhā bhavatthe acco hoti. ‘Amā’ti sahatthavācī.

Hậu tố acca được dùng sau từ amā theo nghĩa là ‘có mặt’. ‘Amā’ có nghĩa là cùng với.

Rājakiccesu raññā saha bhavatīti amacco.

Amacco là người có mặt cùng với đức vua trong các công việc của hoàng gia.

458. Majjhādīhimo.

458. Sau majjha v.v... là imo.

Majjhādīhi bhavatthe imo hoti.

Hậu tố imo được dùng sau các từ majjha v.v... theo nghĩa là ‘có mặt’.

Majjhe bhavo majjhimo. Evaṃ antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pacchimo, abbhantarimo, paccantimo, puratthimo.

Majjhimo là có mặt ở giữa. Tương tự: antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pacchimo, abbhantarimo, paccantimo, puratthimo.

459. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā.

459. Ka, ṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, ya, iya.

Bhavatthe sattamyantā ete pañca paccayā honti.

Năm hậu tố này được dùng sau một danh từ ở vị trí cách theo nghĩa là ‘có mặt’.

Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako, magadhesu bhavo māgadhako, āraññako, vihāro.

Ka, ṇa - kosinārako là có mặt ở Kusinārā, māgadhako là có mặt ở Magadha, āraññako, vihāro.

Ṇeyya-gaṅgāyaṃ bhavo gaṅgeyyo, pabbateyyo, vane bhavo vāneyyo.

Ṇeyya - gaṅgeyyo là có mặt ở sông Gaṅgā, pabbateyyo, vāneyyo là có mặt ở trong rừng.

Ṇeyyaka-kosaleyyako[Pg.300], bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyako, idha na vuddhi.

Ṇeyyaka - kosaleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyako, ở đây không có sự tăng trưởng âm.

Ya-gāme bhavo gammo, dive bhavo dibbo,

Ya - gammo là có mặt ở trong làng, dibbo là có mặt ở trên trời,

Iya-gāmiyo, gāmiko, yassa kattaṃ, udare bhavo odariyo, odariko, dive bhavo diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

Iya - gāmiyo, gāmiko, odariyo là có mặt ở trong bụng, odariko, diviyo là có mặt ở trên trời, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo.

460. Ṇiko.

460. Ṇika.

Bhavatthe sattamyantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở vị trí cách theo nghĩa là ‘có mặt’.

Sāradiko, divaso, sāradikā, ratti, sāradikaṃ, pupphaṃ. Bhavasaddena cettha aññepi atthe upalakkheti, pabbatato pakkhandā nadī pabbateyyā, kimīnaṃ kose jātaṃ koseyyaṃ, vatthaṃ. Evaṃ siveyyaṃ, bārāṇaseyyaṃ.

Sāradiko, divaso, sāradikā, ratti, sāradikaṃ, pupphaṃ. Ở đây, từ bhava cũng bao hàm các ý nghĩa khác, pabbateyyā là dòng sông chảy từ trên núi, koseyyaṃ, vatthaṃ là vải được làm từ kén của loài tằm. Tương tự siveyyaṃ, bārāṇaseyyaṃ.

461. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ.

461. Nghề nghiệp, giới hạnh, hàng hóa, vũ khí, mục đích của người ấy.

Tamassa sippaṃ, tamassa sīlaṃ, tamassa paṇyaṃ, tamassa paharaṇaṃ, tamassa payojananti atthesu paṭhamantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở chủ cách theo các nghĩa: đó là nghề nghiệp của người ấy, đó là giới hạnh của người ấy, đó là hàng hóa của người ấy, đó là vũ khí của người ấy, đó là mục đích của người ấy.

Sippe – vīṇāvādanamassa sippaṃ veṇiko. Ettha ca vīṇāsaddena vīṇāvādanaṃ vuccati. Ekatthībhāvasāmatthiyañhetaṃ. Evaṃ sabbattha. Evaṃ modiṅgiko, pāṇaviko, vaṃsiko.

Về nghề nghiệp – veṇiko là người có nghề nghiệp là chơi đàn tỳ bà. Và ở đây, từ vīṇā được dùng để chỉ việc chơi đàn tỳ bà. Đây là năng lực của việc hợp nhất thành một nghĩa. Tương tự ở khắp mọi nơi. Tương tự modiṅgiko, pāṇaviko, vaṃsiko.

Sīle-paṃsukūladhāraṇaṃ assa sīlaṃ paṃsukūliko, paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sīlamassāti vā paṃsukūliko. Sīlasaddena cettha vata, dhamma, sādhukārāpi gayhanti, paṃsukūlaṃ dhāreti sīlenāti paṃsukūlikotipi yujjati. Evaṃ tecīvariko[Pg.301], piṇḍaṃ piṇḍaṃ patatīti piṇḍapāto, piṇḍācārena laddhabhojanaṃ, piṇḍapātayāpanaṃ assa sīlanti piṇḍapātiko, piṇḍapātena yāpetuṃ sīlañca vatañca dhammo ca garukāro ca assāti piṇḍapātiko.

Về giới hạnh - paṃsukūliko là người có giới hạnh là mặc y phấn tảo, hoặc paṃsukūliko là người có giới hạnh là mặc y phấn tảo. Ở đây, từ sīla cũng được hiểu là hạnh đầu đà, pháp, và sự thực hành tốt đẹp, paṃsukūliko cũng hợp lý là người mặc y phấn tảo theo giới hạnh. Tương tự tecīvariko, piṇḍapāto là vật thực rơi từng vắt từng vắt, là vật thực nhận được qua việc khất thực, piṇḍapātiko là người có giới hạnh là nuôi mạng bằng vật thực khất thực, piṇḍapātiko là người có giới hạnh, hạnh đầu đà, pháp, và sự tôn trọng là nuôi mạng bằng vật thực khất thực.

‘Paṇya’nti vikkeyyavatthu vuccati, gandho paṇyaṃ assāti gandhiko. Evaṃ teliko, goḷiko.

‘Paṇya’ được gọi là vật phẩm để bán, gandhiko là người có hàng hóa là hương liệu. Tương tự teliko, goḷiko.

Paharanti etenāti paharaṇaṃ, āvudhabhaṇḍaṃ, cāpo paharaṇamassāti cāpiko. Evaṃ tomariko, muggariko.

Paharaṇaṃ là vật dùng để tấn công, là một loại vũ khí, cāpiko là người có vũ khí là cây cung. Tương tự tomariko, muggariko.

Payojanaṃ vuccati phalaṃ, upadhi payojanamassāti opadhikaṃ, puññaṃ, sataṃ payojanamassāti sātikaṃ. Evaṃ sāhassikaṃ.

Payojanaṃ được gọi là kết quả, opadhikaṃ, puññaṃ là phước báu có mục đích là sanh y. Sātikaṃ là cái có mục đích là một trăm. Tương tự sāhassikaṃ.

462. Taṃ hantārahati gacchatuñchati carati.

462. Giết, xứng đáng, đi, lượm lặt, thực hành cái đó.

Taṃ hanti, taṃ arahati, taṃ gacchati, taṃ uñchati, taṃ caratīti atthesu dutiyantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở đối cách theo các nghĩa: giết cái đó, xứng đáng với cái đó, đi đến đó, lượm lặt cái đó, thực hành cái đó.

Pakkhīhi pakkhino hantīti pakkhiko. Evaṃ sākuṇiko, māyūriko, macchehi macche hanatīti macchiko. Evaṃ dhenuko, magehi mage hanatīti māgaviko, majjhe vāgamo. Evaṃ hāriṇiko, ‘hariṇo’ti mago eva. Sūkariko, idha na vuddhi.

Pakkhiko là người giết các loài chim bằng chim. Tương tự sākuṇiko, māyūriko, macchiko là người giết cá bằng cá. Tương tự dhenuko, māgaviko là người giết nai bằng nai, có sự xen vào của v ở giữa. Tương tự hāriṇiko, ‘hariṇo’ cũng có nghĩa là nai. Sūkariko, ở đây không có sự tăng trưởng âm.

Sataṃ arahatīti sātikaṃ. Evaṃ sāhassikaṃ.

Sātikaṃ là vật xứng đáng giá một trăm. Tương tự sāhassikaṃ.

Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, paradāriko vā. Evaṃ pathiko, maggiko.

Pāradāriko, hoặc paradāriko là người đi đến vợ của người khác. Tương tự pathiko, maggiko.

Badare [Pg.302] uñchati gavesatīti bādariko. Evaṃ āmalakiko.

Bādariko là người lượm lặt, tìm kiếm quả táo ta. Tương tự āmalakiko.

Dhammaṃ caratīti dhammiko. Evaṃ adhammiko.

Dhammiko là người thực hành Chánh pháp. Tương tự adhammiko.

463. Tena kataṃ kītaṃ bandhaṃ abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati.

463. Được làm, được mua, được buộc, được chuẩn bị, được trộn lẫn, bị giết bởi cái đó; giết, chinh phục, chơi, đào, vượt qua, đi, mang, sống bằng cái đó.

Tena kataṃ, tena kītaṃ…pe… tena jīvati iccatthesu tatiyantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ ba trong các ý nghĩa như: được làm bởi cái đó, được mua bởi cái đó, ... sống bằng cái đó.

Kāyena kataṃ kāyikaṃ. Evaṃ vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato vātiko, ābādho.

Kāyikaṃ là được làm bởi thân. Tương tự có vācasikaṃ, mānasikaṃ. Vātiko ābādho là bệnh được tạo ra bởi gió.

Satena mūlena kītaṃ bhaṇḍaṃ sātikaṃ. Evaṃ sāhassikaṃ.

Sātikaṃ bhaṇḍaṃ là món hàng được mua với giá một trăm. Tương tự có sāhassikaṃ.

Varattāya yottāya bandhito vārattiko, ayasā bandhito āyasiko, sāgamo. Evaṃ pāsiko.

Vārattiko là bị trói bằng dây da, dây thừng. Āyasiko là bị trói bằng sắt. Tương tự có pāsiko.

Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ. Evaṃ goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ.

Ghātikaṃ là được chế biến hoặc trộn với bơ sữa. Tương tự có goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ.

Jālena hato jāliko, maccho.

Jāliko maccho là con cá bị giết bằng lưới.

Jālena hantīti jāliko, jālakevaṭṭo. Evaṃ bāḷisiko.

Jāliko, tức jālakevaṭṭo (người chài lưới), là người giết (cá) bằng lưới. Tương tự có bāḷisiko.

Akkhehi jitaṃ dhanaṃ akkhikaṃ. Evaṃ sālākikaṃ.

Akkhikaṃ dhanaṃ là tài sản thắng được bằng xúc xắc. Tương tự có sālākikaṃ.

Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko.

Akkhiko là người chiến thắng hoặc người chơi bằng xúc xắc.

Khaṇittiyā khaṇatīti khāṇittiko. Evaṃ kuddāliko, idha na vuddhi.

Khāṇittiko là người đào bằng cuốc. Tương tự có kuddāliko. Ở đây không có sự tăng trưởng nguyên âm.

Uḷumpena [Pg.303] taratīti oḷumpiko, uḷumpiko vā. Evaṃ nāviko, gopucchiko.

Oḷumpiko, hoặc uḷumpiko, là người vượt (sông) bằng bè. Tương tự có nāviko, gopucchiko.

Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Evaṃ rathiko, yāniko, daṇḍiko,

Sākaṭiko là người đi bằng xe bò. Tương tự có rathiko, yāniko, daṇḍiko.

Khandhena vahatīti khandhiko. Evaṃ aṃsiko, sīsiko, idha na vuddhi.

Khandhiko là người mang trên vai. Tương tự có aṃsiko, sīsiko. Ở đây không có sự tăng trưởng nguyên âm.

Vetanena jīvatīti vetaniko. Evaṃ bhatiko, kasiko, kayiko, vikkayiko, bhatikādīsu na vuddhi.

Vetaniko là người sống bằng tiền lương. Tương tự có bhatiko, kasiko, kayiko, vikkayiko. Trong các từ bhatika v.v... không có sự tăng trưởng nguyên âm.

464. Tassa saṃvattati.

464. Dẫn đến điều đó cho người ấy.

Tassa saṃvattatīti atthe catutthyantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ tư trong ý nghĩa 'dẫn đến điều đó cho người ấy'.

Puna bhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko, punassa ottaṃ, bhassa dvittaṃ, ponobbhavikā, taṇhā, lokāya saṃvattatīti lokiko, suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggikaṃ, puññaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikaṃ.

Ponobbhaviko là (cái) dẫn đến tái sanh; trong từ puna, (u) biến thành o, và phụ âm bha được lặp lại. Ponobbhavikā taṇhā là ái dục dẫn đến tái sanh. Lokiko là (cái) dẫn đến thế gian. Saggo là 'suṭṭhu aggo' (tuyệt hảo). Sovaggikaṃ puññaṃ là phước nghiệp dẫn đến cõi trời. Tương tự có diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikaṃ.

465. Tato sambhūtamāgataṃ.

465. Sanh ra hoặc đến từ đó.

Tato sambhūtaṃ, tato āgataṃ iccatthesu pañcamyantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ năm trong các ý nghĩa 'sanh ra từ đó', 'đến từ đó'.

Mātito sambhūtaṃ āgataṃ vā mattikaṃ, dvittaṃ rasso ca. Evaṃ pettikaṃ. Ṇya, ṇiyāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo. Evaṃ mattiyo. Ṇyamhi-macco.

Mattikaṃ là (cái) sanh ra hoặc đến từ mẹ; (phụ âm) được lặp lại và (nguyên âm) được rút ngắn. Tương tự có pettikaṃ. Các hậu tố ṇya, ṇiya cũng được thấy. Sorabhyaṃ là (cái) sanh ra từ hương thơm. Thaññaṃ là (cái) sanh ra từ vú. Pettiyo là (người) sanh ra từ cha. Tương tự có mattiyo. Với hậu tố ṇya có macco.

466. Tattha vasati vidito bhatto niyutto.

466. Trú ngụ, nổi tiếng, tận tụy, hoặc được bổ nhiệm ở đó.

Etesvatthesu [Pg.304] sattamyantā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ bảy trong những ý nghĩa này.

Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko. Evaṃ āraññiko, sosāniko.

Rukkhamūliko là người trú ngụ ở gốc cây. Tương tự có āraññiko, sosāniko.

Ettha ca vasatīti sāmaññavacanepi tassīla, tabbata, taddhamma, tassādhukāritānaṃ vasena attho veditabbo taddhitapaccayānaṃ pasiddhatthadīpakattā. Na hi rukkhamūle muhuttamattaṃ vasanto rukkhamūlikoti voharīyati.

Và ở đây, mặc dù là cách nói chung chung 'trú ngụ', ý nghĩa cần được hiểu theo nghĩa là có giới hạnh ấy, có hạnh nguyện ấy, có pháp ấy, có sự thực hành tốt đẹp ấy, bởi vì các hậu tố taddhita có chức năng chỉ rõ ý nghĩa đã được biết đến rộng rãi. Thật vậy, một người chỉ ở gốc cây trong chốc lát thì không được gọi là rukkhamūliko.

Loke vidito lokiko.

Lokiko là người nổi tiếng trong thế gian.

Catumahārājesu bhattā cātumahārājikā.

Cātumahārājikā là (chư thiên) tận tụy với Tứ Đại Thiên Vương.

Dvāre niyutto dovāriko. Evaṃ bhaṇḍāgāriko, navakammiko, idha na vuddhi. ‘‘Jātikiyo, andhakiyo’’ iccādīsu mahāvuttinā kiyo.

Dovāriko là người được bổ nhiệm ở cửa. Tương tự có bhaṇḍāgāriko, navakammiko. Ở đây không có sự tăng trưởng nguyên âm. Trong các từ như 'jātikiyo', 'andhakiyo', v.v... theo sách Mahāvutti, hậu tố là kiya.

467. Tassidaṃ.

467. Cái này của người ấy.

Tassa idanti atthe chaṭṭhuntā ṇiko hoti.

Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa 'cái này của người ấy'.

Saṅghassa ayaṃ saṅghiko, vihāro, saṅghikā, bhūmi, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, bhaṇḍaṃ. Evaṃ puggalikaṃ, gaṇikaṃ, mahājanikaṃ, sakyaputtassa esoti sakyaputtiko. Evaṃ nāṭaputtiko, dāsaputtiko.

Saṅghiko vihāro là ngôi tịnh xá này của Tăng đoàn. Saṅghikā bhūmi là mảnh đất của Tăng đoàn. Saṅghikaṃ bhaṇḍaṃ là vật dụng này của Tăng đoàn. Tương tự có puggalikaṃ, gaṇikaṃ, mahājanikaṃ. Sakyaputtiko là người này của con trai dòng họ Thích Ca. Tương tự có nāṭaputtiko, dāsaputtiko.

468. Ṇikassiyo vā.

468. Hoặc là `iyo` (thay) cho `ṇika`.

Ṇikapaccayassa iyo hoti vā.

Hậu tố `iyo` tùy chọn thay thế cho hậu tố `ṇika`.

Sakyaputtiyo, sakyaputtiko iccādi.

`Sakyaputtiyo`, `sakyaputtiko` và các ví dụ tương tự.

469. Ṇo.

469. Hậu tố `ṇo`.

Tassidanti [Pg.305] atthe chaṭṭhuntā ṇo hoti.

Hậu tố `ṇo` được thêm vào sau danh từ ở sở hữu cách trong ý nghĩa 'cái này là của người ấy'.

Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ, byākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ, sāsanaṃ, māhiṃsaṃ, maṃsādi.

`Kaccāyanassa idaṃ` (cái này của ngài Kaccāyana) thành `kaccāyanaṃ`, (nghĩa là) ngữ pháp. Tương tự như vậy, `sogataṃ`, `sāsanaṃ`, `māhiṃsaṃ`, `maṃsādi`.

470. Gavādīhi yo.

470. Hậu tố `yo` (được thêm) sau `go` và các từ tương tự.

Tassidanti atthe gavādīhi yo hoti.

Trong ý nghĩa 'cái này là của nó', hậu tố `yo` được thêm vào sau `go` và các từ tương tự.

471. Yamhi gossa ca.

471. Khi `ya` theo sau, cũng (áp dụng) cho `go`.

Yavante paccaye pare gossa ca uvaṇṇānañca avaṅa hotīti avādeso. ‘Tavaggavaraṇāna…’nti suttena vassa battaṃ, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ, maṃsādi, du vuccati rukkho, tassa idaṃ dabyaṃ, dabbaṃ, mūlādi.

Khi một hậu tố bắt đầu bằng `ya` theo sau, `ava` thay thế cho `go` và các nguyên âm `u`, `ū`, do đó có sự thay thế `ava`. Theo quy tắc ‘Tavaggavaraṇāna…’, `v` trở thành `b`. `Gunnaṃ idaṃ` (cái này của những con bò) thành `gabyaṃ`, thịt, v.v. `Du` được gọi là cây, `tassa idaṃ` (cái này của nó) thành `dabyaṃ`, `dabbaṃ`, gốc, v.v.

Anekattharāsi niṭṭhito.

Phần về nhiều ý nghĩa đã kết thúc.

Assatthirāsi

Phần về sở hữu

472. Tametthassatthīti mantu.

472. Hậu tố `mantu` (được dùng) trong ý nghĩa 'cái đó có ở đây, người ấy có cái đó'.

Taṃ ettha atthi, taṃ assa atthīti atthesu paṭhamantā mantupaccayo hoti, ivaṇṇu’vaṇṇo’kārehi mantu. Tattha ivaṇṇantehi niccaṃ, upaṭṭhitā sati etasmiṃ atthi, etassa vā atthīti satimā. Evaṃ gatimā, matimā, dhitimā, atthadassimā, sirīmā iccādi.

Trong ý nghĩa 'cái đó có ở đây, người ấy có cái đó', hậu tố `mantu` được thêm vào sau danh từ ở chủ cách; sau các nguyên âm `i`, `u`, `o` là hậu tố `mantu`. Trong đó, sau các từ tận cùng bằng `i` thì luôn luôn (dùng `mantu`). `Upaṭṭhitā sati etasmiṃ atthi, etassa vā atthīti` (niệm có mặt nơi người này, hoặc người này có niệm) thành `satimā`. Tương tự như vậy, `gatimā`, `matimā`, `dhitimā`, `atthadassimā`, `sirīmā` và các ví dụ tương tự.

Uvaṇṇantehi pana [Pg.306] –

Còn sau các từ tận cùng bằng `u` thì –

473. Āyussāyasa mantumhi.

473. Khi `mantu` theo sau, `āyasa` thay thế cho `āyu`.

Mantumhi pare āyussa āyasādeso hoti.

Khi hậu tố `mantu` theo sau, `āyasa` thay thế cho `āyu`.

Dīghaṃ āyu asmiṃ atthi, assa vā atthīti āyasmā. Evaṃ cakkhumā, bandhumā, bhāṇumā iccādi.

`Dīghaṃ āyu asmiṃ atthi, assa vā atthīti` (tuổi thọ dài có nơi người này, hoặc người này có tuổi thọ dài) thành `āyasmā`. Tương tự như vậy, `cakkhumā`, `bandhumā`, `bhāṇumā` và các ví dụ tương tự.

Bahū gāvo asmiṃ santi, assa vā santīti gomā. Candimā, pāpimāpadesu ca mahāvuttinā imantupaccayaṃ icchanti. Tattha candasaṅkhātaṃ vimānaṃ assa atthīti candimā, devaputto, upacārena pana vimānampi candimāti vuccati, devaputtopi candoti vuccati. Ati viya pāpo ajjhāsayo assa atthīti pāpimā, māro. Na hi appakena pāpena pāpimāti vuccati pahūtādivasena pasiddhe eva mantādīnaṃ pavattanato. Vuttañhi vuttiyaṃ –

`Bahū gāvo asmiṃ santi, assa vā santīti` (nhiều con bò có ở nơi này, hoặc người này có nhiều con bò) thành `gomā`. Và trong các trường hợp `candimā`, `pāpimā`, các nhà chú giải lớn muốn dùng hậu tố `imantu`. Trong đó, `candasaṅkhātaṃ vimānaṃ assa atthīti` (người ấy có cung điện được gọi là mặt trăng) thành `candimā`, một vị thiên tử. Nhưng theo cách nói ẩn dụ, cung điện cũng được gọi là `candimā`, và vị thiên tử cũng được gọi là `cando`. `Ati viya pāpo ajjhāsayo assa atthīti` (người ấy có tâm tính cực kỳ xấu ác) thành `pāpimā`, tức là Ma vương. Người ta không được gọi là `pāpimā` vì một chút ít điều ác, bởi vì các hậu tố `mantu` và các hậu tố tương tự chỉ được áp dụng khi một điều gì đó được biết đến là dồi dào, v.v. Thật vậy, đã được nói trong chú giải rằng –

‘‘Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane.

“Trong sự dồi dào và trong sự tán thán, trong sự chê bai và trong sự tột bậc.

Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo’’ti.

Trong sự liên kết thường xuyên và trong sự kết hợp, các hậu tố `mantu` và tương tự này xuất hiện”.

Tattha pahūte-gomā, dhanavāti.

Trong đó, về sự dồi dào: `gomā`, `dhanavā`.

Pasaṃsāyaṃ-jātimā, guṇavāti.

Về sự tán thán: `jātimā`, `guṇavā`.

Nindāyaṃ-valimāti.

Về sự chê bai: `valimā`.

Atisāyane – buddhimā, vaṇṇavāti.

Về sự tột bậc: `buddhimā`, `vaṇṇavā`.

Niccayoge-satimā, sīlavā, daṇḍīti.

Về sự liên kết thường xuyên: `satimā`, `sīlavā`, `daṇḍī`.

Saṃsagge – haliddimāti.

Về sự kết hợp: `haliddimā`.

Tathā vijjamānehi eva satiādīhi satimā iccādayo vuccanti, na atītehi anāgatehi ca avijjamānehi, kasmā[Pg.307]? Atthisaddena paccuppannena niddiṭṭhattā. Evaṃ pana sati kathaṃ pubbepi tvaṃ satimā āsi, anāgatepi satimā bhavissasīti idaṃ siddhanti? Tadapi tadā vijjamānāya eva satiyā siddhanti.

Như vậy, `satimā` và các từ tương tự được nói đến chỉ với những thứ đang hiện hữu như niệm, chứ không phải với những thứ không hiện hữu trong quá khứ hay tương lai. Tại sao? Vì nó được chỉ định bằng từ `atthi` (có), ở thì hiện tại. Nếu vậy, làm thế nào câu này được thành lập: 'Trong quá khứ, bạn đã có niệm, trong tương lai, bạn sẽ có niệm'? Điều đó cũng được thành lập bởi niệm đã hiện hữu vào thời điểm đó.

Go, asso, manusso iccādīsu jātisaddesu tesaṃ dabbābhidhānasamatthattā mantādayo na honti, tathā nīlo paṭo, sukko paṭoiccādīsu guṇasaddesu tisso, phussoiccādīsu nāmasaddesu ca. Yesaṃ pana dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tesveva honti, buddhimā, paññavā, rūpavā, vaṇṇavā iccādi.

Đối với các từ chỉ loài như `go` (bò), `asso` (ngựa), `manusso` (người), v.v., vì chúng có khả năng chỉ một thực thể, nên các hậu tố `mantu` và tương tự không được sử dụng. Tương tự, đối với các từ chỉ phẩm chất như `nīlo paṭo` (vải xanh), `sukko paṭo` (vải trắng), v.v., và đối với các danh từ riêng như `tisso`, `phusso`, v.v. Nhưng chúng chỉ được sử dụng cho những từ không có khả năng chỉ một thực thể, chẳng hạn như `buddhimā`, `paññavā`, `rūpavā`, `vaṇṇavā` và các ví dụ tương tự.

374. Imiyā.

374. Hậu tố `iya`.

Paṭhamantā mantvatthe ima, iyā honti.

Sau (danh từ) tận cùng bằng nguyên âm thứ nhất (a), theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), có các (hậu tố) ima, iyā.

Bahavo puttā assa asmiṃ vā santīti puttimo, patthaṭā kitti assa asmiṃ vā atthīti kittimo. Evaṃ phalimo, khandhimo, rukkho, puttiyo, kappimo, kappiyo, jaṭimo, jaṭiyo, thiraṃ guṇajātaṃ assa asmiṃ vā atthīti theriyo, hānabhāgo assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti hānabhāgiyo. Evaṃ ṭhitibhāgiyo, visesabhāgiyo, nibbedhabhāgiyo iccādi.

Người có nhiều con trai là puttimo; người có danh tiếng lẫy lừng là kittimo. Tương tự: phalimo, khandhimo, rukkho, puttiyo, kappimo, kappiyo, jaṭimo, jaṭiyo. Người có phẩm chất vững vàng là theriyo; người có phần bị suy giảm là hānabhāgiyo. Tương tự: ṭhitibhāgiyo, visesabhāgiyo, nibbedhabhāgiyo, v.v...

Ettha ca pāḷiyaṃ candimā, puttimāsaddānaṃ simhi rājādigaṇarūpaṃ dissati, rattimābhāti candimā, puttehi nandati puttimāti. Kittimāsaddassa pana kittimassa kittimatoti rūpanti.

Và ở đây, trong kinh Pāli, đối với các từ candimā, puttimā ở biến cách thứ nhất số ít (simhi), hình thức của nhóm rājādi được thấy, (như trong câu) 'rattimābhāti candimā' (mặt trăng chiếu sáng ban đêm), 'puttehi nandati puttimā' (người có con trai vui mừng vì các con trai). Tuy nhiên, đối với từ kittimā, các hình thức là kittimassa và kittimato.

475. Vantvāvaṇṇā.

475. Hậu tố vantu sau (danh từ) tận cùng bằng 'a'.

Avaṇṇabhūtā paṭhamantā mantvatthe vantu hoti.

Sau danh từ tận cùng bằng nguyên âm 'a', hậu tố vantu được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvatthe).

Niccasīlavasena [Pg.308] visuddhaṃ sīlaṃ assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti sīlavā, pasattho guṇo assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti guṇavā.

Người có giới hạnh trong sạch do thường giữ giới là sīlavā; người có đức tính đáng tán thán là guṇavā.

Evaṃ sabbattha padatthānurūpaṃ mantvatthaviseso vattabbo, paṭisandhisahagatā paññā assa atthīti paññavā, paccaye pare dīghānaṃ kvaci rassattaṃ. Vidati etenāti vido, ñāṇaṃ, vido etassa atthi, etasmiṃ vā vijjatīti vidvā, byañjane pubbassaralopo.

Tương tự, ở mọi nơi, ý nghĩa đặc biệt của sở hữu (mantvatthe) nên được nói tùy theo nghĩa của từ. Người có trí tuệ đi cùng với sự tái sanh là paññavā; khi hậu tố theo sau, đôi khi nguyên âm dài được rút ngắn. 'Người ta biết nhờ cái này' là vido, (nghĩa là) trí tuệ; người có trí tuệ này là vidvā; khi phụ âm theo sau, nguyên âm trước bị xóa bỏ.

Avaṇṇāti kiṃ? Satimā, bandhumā.

Tại sao nói 'sau (danh từ) tận cùng bằng 'a''? (Để loại trừ các trường hợp như) Satimā, bandhumā.

Bahulādhikārā rasmivā, lakkhivā, yasassivā, bhayadassivā, massuvā, gāṇḍīvadhanvātipi sijjhanti. Tattha gāṇḍīvadhanu assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti gāṇḍīvadhanvā, byañjane pubbassaralopo.

Do quyền của nguyên tắc đa dạng (bahulādhikārā), các hình thức rasmivā, lakkhivā, yasassivā, bhayadassivā, massuvā, gāṇḍīvadhanvā cũng được thành tựu. Trong đó, người có cây cung Gāṇḍīva là gāṇḍīvadhanvā; khi phụ âm theo sau, nguyên âm trước bị xóa bỏ.

476. Daṇḍādīhikaī vā.

476. Sau daṇḍa, v.v... (có hậu tố) ika, ī, một cách tùy chọn.

Tehi mantvatthe ika, ī honti vā.

Sau các từ ấy, theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), các (hậu tố) ika, ī được dùng một cách tùy chọn.

Niccaṃ gahito daṇḍo assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā. Evaṃ gandhiko, gandhī, gandhavā, rūpiko, rūpī, rūpavā. Iṇasāmike vattabbe dhanā iko, dhaniko, aññatra dhanī, dhanavā, atthiko, atthī, atthavā.

Người thường mang gậy là daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā. Tương tự: gandhiko, gandhī, gandhavā; rūpiko, rūpī, rūpavā. Khi muốn nói về chủ nợ, sau (từ) dhana có (hậu tố) iko, (thành) dhaniko; trường hợp khác thì là dhanī, dhanavā. (Tương tự) atthiko, atthī, atthavā.

Ettha ca asannihitena atthena attho assa atthīti atthiko, mahagghena atthiko mahagghatthiko. Evaṃ dhanatthiko, puññatthiko, seyyatthiko, ayaṃ attho etassāti idamatthī, pāṭavena attho assāti pāṭavatthī. Evaṃ chekatthī, kusalatthīiccādīni sijjhanti.

Và ở đây, người có nhu cầu về một vật không có sẵn là atthiko; người có nhu cầu về vật quý giá là mahagghatthiko. Tương tự: dhanatthiko, puññatthiko, seyyatthiko. Người có mục đích này là idamatthī; người có nhu cầu về sự khéo léo là pāṭavatthī. Tương tự, các từ chekatthī, kusalatthī, v.v... được thành tựu.

Vaṇṇasaddantā pana īyeva hoti, brahmuno vaṇṇo saṇṭhānaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī. Atha vā brahmuno vaṇṇo brahmavaṇṇo[Pg.309], brahmavaṇṇo viya vaṇṇo yassa so brahmavaṇṇī. Evaṃ brahmavacchasī, ‘vacchasa’nti sīsaṃ, taddhitantasamāsapadaṃ nāmetaṃ. Evaṃ devavaṇṇī.

Tuy nhiên, sau từ tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ có (hậu tố) ī được dùng. Người có dung sắc (saṇṭhānaṃ) của Phạm thiên là brahmavaṇṇī. Hoặc là, dung sắc của Phạm thiên là brahmavaṇṇo; người có dung sắc như dung sắc của Phạm thiên là brahmavaṇṇī. Tương tự brahmavacchasī; 'vacchasa' có nghĩa là đầu; đây là một danh từ kép tận cùng bằng hậu tố taddhita. Tương tự devavaṇṇī.

Hattha, dantādīhi jātiyaṃ ī, hatthī, dantī, gajo, dāṭhī, kesarī, sīho, aññatra hatthavā, dantavā. Brahmacārimhi vattabbe vaṇṇato īyeva, vaṇṇī, aññatra vaṇṇavā. Pokkharādīhi dese īyeva, pokkharaṃ vuccati kamalaṃ, pokkharaṇī, puna itthiyaṃ nī, pubbaī-kārassa attaṃ, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, padumaṃ ettha dese atthīti padumī, tato itthiyaṃ nī, paduminī, pubbaī-kārassa rassattaṃ, sabbaṃ kamalākarassa vā kamalagacchassa vā nāmaṃ, aññatra pokkharavā hatthī, idha soṇḍā pokkharaṃ nāma.

Sau hattha, danta, v.v... khi chỉ về loài (jātiyaṃ), (hậu tố) ī được dùng: hatthī, dantī (con voi); dāṭhī, kesarī (con sư tử). Trường hợp khác: hatthavā, dantavā. Khi muốn nói về người sống phạm hạnh (brahmacārimhi), sau vaṇṇa, chỉ có ī được dùng: vaṇṇī; trường hợp khác: vaṇṇavā. Sau pokkhara, v.v... khi chỉ về nơi chốn (dese), chỉ có ī được dùng: pokkharaṃ được gọi là hoa sen, (ao sen là) pokkharaṇī; sau đó ở nữ tính có (hậu tố) nī, nguyên âm ī trước đó biến thành a. (Tương tự) uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī. Nơi có hoa sen (padumaṃ) là padumī, từ đó ở nữ tính có (hậu tố) nī, (thành) paduminī, với sự rút ngắn của nguyên âm ī trước đó. Tất cả đều là tên của ao sen hoặc bụi sen. Trường hợp khác: pokkharavā hatthī (con voi có đầu vòi sen), ở đây đầu vòi (soṇḍā) được gọi là pokkharaṃ.

Sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. Samāsantepi ī, niddāsīlī, sabhāsīlī, bāhubalī, ūrubalī. Sukha, dukkhehi īyeva, sukhī, dukkhī iccādi.

(Các ví dụ:) Sikhī, sikhāvā; mālī, mālāvā; sīlī, sīlavā; balī, balavā. Hậu tố ī cũng (được dùng) ở cuối từ kép: niddāsīlī, sabhāsīlī, bāhubalī, ūrubalī. Sau sukha, dukkha, chỉ có ī được dùng: sukhī, dukkhī, v.v...

477. Tapādīhi sī.

477. Sau tapas, v.v... (có hậu tố) sī.

Tapādīhi mantvatthe sī hoti vā.

Sau tapas, v.v..., theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) sī được dùng một cách tùy chọn.

Tapo assa asmiṃ vā vijjatīti tapassī, dvittaṃ. Evaṃ yasassī, tejassī, mano assa atthīti manassī.

Người có sự khổ hạnh là tapassī, (có sự) lặp lại (phụ âm). Tương tự: yasassī, tejassī. Người có tâm ý là manassī.

Vātveva? Yasavā.

Tại sao nói 'một cách tùy chọn'? (Vì có hình thức) Yasavā.

478. Ṇo tapā.

478. Sau tapas (có hậu tố) ṇa.

Tapamhā mantvatthe ṇo hoti.

Sau tapas, theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) ṇa được dùng.

Tapo assa atthīti tāpaso, itthiyaṃ tāpasī.

Người có sự khổ hạnh là tāpaso; ở nữ tính là tāpasī.

479. Mukhādito ro.

479. Sau mukha, v.v... (có hậu tố) ra.

Mukhādīhi [Pg.310] mantvatthe ro hoti.

Sau mukha, v.v..., theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) ra được dùng.

Asaṃyataṃ mukhaṃ assa atthīti mukharo, susi assa atthīti susiro, rukkho, ūso khāro yasmiṃ atthīti ūsaro, khārabhūmippadeso, madhu raso assa atthīti madhuro, guḷo, nagā ettha santīti nagaro, bahupabbatappadeso, ‘‘nagara’’ntipi pāṭho, kuñjo vuccati hanu, kuñjaro, hatthī, uṇṇatā dantā assa santīti danturo, hatthīyeva, mahāvuttinā assa uttaṃ.

Người có miệng không kiềm chế là mukharo; vật có lỗ hổng là susiro, (ví dụ) cây cối; nơi có muối mặn là ūsaro, một vùng đất mặn; vật có vị ngọt như mật là madhuro, (ví dụ) đường mật; nơi có các ngọn núi là nagaro, một vùng nhiều núi; cũng có cách đọc là 'nagara'. Kuñjo được gọi là hàm; (con vật có hàm lớn là) kuñjaro, con voi. Người có răng nhô ra là danturo, cũng là con voi; điều này được nói trong Mahāvutti.

480. Tundyādīhi bho.

480. Sau tundi, v.v... (có hậu tố) bha.

Tundiiccādīhi mantvatthe bho hoti vā.

Sau tundi, v.v..., theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) bha được dùng một cách tùy chọn.

Tundi vuccati vuddhā nābhi, tundibho, valiyo etasmiṃ atthīti valibho.

Tundi được gọi là rốn lồi; (người có rốn lồi là) tundibho. Người có các nếp nhăn là valibho.

Vātveva? Tundimā.

Tại sao nói 'một cách tùy chọn'? (Vì có hình thức) Tundimā.

481. Saddhāditva.

481. Từ nhóm saddhā, v.v.

Saddhādīhi mantvatthe a hoti.

Sau các từ trong nhóm saddhā, v.v., hậu tố a được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Saddhā assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti saddho. Evaṃ pañño, sato.

Saddhā assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti saddho (người có đức tin là người có đức tin, hoặc đức tin có mặt ở nơi người ấy). Tương tự: pañño, sato.

Vātveva? Paññavā, satimā.

Do có vā, nên cũng có các dạng: Paññavā, satimā.

482. Ālvābhijjhādīhi.

482. Hậu tố ālu, v.v. sau nhóm abhijjhā.

Abhijjhādīhi mantvatthe ālu hoti vā.

Sau các từ trong nhóm abhijjhā, v.v., hậu tố ālu được dùng tùy chọn theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Abhijjhā [Pg.311] adhikā assa atthīti abhijjhālu, sītaladukkhaṃ adhikaṃ assa atthīti sītālu, dhajā bahulā asmiṃ rathe santīti dhajālu, dayā bahulā assāti dayālu, purisacittaṃ bahulaṃ assāti purisālu, purisalolā itthī.

Abhijjhā adhikā assa atthīti abhijjhālu (người có nhiều tham lam), sītaladukkhaṃ adhikaṃ assa atthīti sītālu (người chịu nhiều đau khổ vì lạnh), dhajā bahulā asmiṃ rathe santīti dhajālu (chiếc xe có nhiều cờ phướn), dayā bahulā assāti dayālu (người có nhiều lòng từ bi), purisacittaṃ bahulaṃ assāti purisālu, purisalolā itthī (người nữ có nhiều tâm ham muốn đàn ông).

Vātveva? Dayāvā.

Do có vā, nên cũng có dạng: Dayāvā.

483. Picchāditvilo.

483. Từ nhóm piccha, v.v., có hậu tố ilo.

Picchādito mantvatthe ilo hoti vā.

Sau các từ trong nhóm piccha, v.v., hậu tố ilo được dùng tùy chọn theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Picchaṃ tūlaṃ assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti picchilo, picchavā, tūlarukkho, picchilā sippali, phenilo, phenavā, addāriṭṭhako, jaṭilo, jaṭāvā, tāpaso, tuṇḍilo, tuṇḍavā, adhikā vācā assa atthīti vācālo, mahāvuttinā ilopo.

Picchaṃ tūlaṃ assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti picchilo, picchavā, tūlarukkho (cây có nhựa mủ, hoặc có bông gòn), picchilā sippali (con hến có chất nhờn), phenilo, phenavā, addāriṭṭhako (cây bồ hòn có bọt), jaṭilo, jaṭāvā, tāpaso (vị ẩn sĩ có tóc bện), tuṇḍilo, tuṇḍavā (loài có mỏ hoặc mõm), adhikā vācā assa atthīti vācālo (người nói nhiều), theo quy tắc lớn (mahāvutti), i bị lược bỏ.

484. Sīlādito vo.

484. Từ nhóm sīla, v.v., có hậu tố vo.

Sīlādīhi mantvatthe vo hoti.

Sau các từ trong nhóm sīla, v.v., hậu tố vo được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Niccarakkhitasīlaṃ assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti sīlavo, puriso, sīlavā, itthī, kesā atidīghā asmiṃ santīti kesavo, kesavā, aparimāṇā aṇṇā udakā asmiṃ santīti aṇṇavo, mahantaṃ balaṃ assa atthīti balavo, balavā, balavaṃ. Gāṇḍī vuccati sandhi, bahavo gāṇḍī asmiṃ atthīti gāṇḍīvaṃ, dhanu, bahukā rājī assa atthīti rājīvaṃ, paṅkajaṃ.

Niccarakkhitasīlaṃ assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti sīlavo, puriso, sīlavā, itthī (người nam có giới hạnh được giữ gìn thường xuyên, hoặc người nữ), kesā atidīghā asmiṃ santīti kesavo, kesavā (người có tóc rất dài), aparimāṇā aṇṇā udakā asmiṃ santīti aṇṇavo (nơi có khối nước vô lượng), mahantaṃ balaṃ assa atthīti balavo, balavā, balavaṃ (người có sức mạnh lớn). Gāṇḍī vuccati sandhi, bahavo gāṇḍī asmiṃ atthīti gāṇḍīvaṃ, dhanu (Gāṇḍī được gọi là khớp nối, vật có nhiều khớp nối là cây cung), bahukā rājī assa atthīti rājīvaṃ, paṅkajaṃ (vật có nhiều sọc là hoa sen).

485. Māyāmedhāhi vī.

485. Từ māyā và medhā, có hậu tố vī.

Etehi [Pg.312] mantvatthe vī hoti.

Sau những từ này, hậu tố vī được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Māyāvī, medhāvī.

Māyāvī (người có ảo thuật), medhāvī (người có trí tuệ).

486. Issare āmyuvāmī.

486. Theo nghĩa là chủ, có hậu tố āmī, uvāmī.

Issarabhūte mantvatthe āmī, uvāmī honti.

Theo nghĩa sở hữu (mantvattha) chỉ người làm chủ, các hậu tố āmī, uvāmī được dùng.

Issariyaṭṭhānabhūtaṃ saṃ assa atthīti sāmī, suvāmī, itthiyaṃ sāminī, suvāminī, bindulopo, kāgame sāmiko.

Issariyaṭṭhānabhūtaṃ saṃ assa atthīti sāmī, suvāmī (người có tài sản là nền tảng của quyền sở hữu), ở giống cái là sāminī, suvāminī, có sự lược bỏ bindu (ṃ), với sự thêm vào của ka thành sāmiko.

487. Lakkhyā ṇo a ca.

487. Từ lakkhī, có hậu tố ṇo và a.

Lakkhīmhā mantvatthe ṇo hoti, īkārassa attañca hoti.

Sau lakkhī, hậu tố ṇo được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha), và nguyên âm dài ī biến thành a.

Lakkhī sirī etassa atthīti lakkhaṇo.

Lakkhī sirī etassa atthīti lakkhaṇo (người có tướng tốt, có sự thịnh vượng).

488. Aṅgā no kalyāṇe.

488. Từ aṅga, có hậu tố no theo nghĩa tốt đẹp.

Kalyāṇe vattabbe aṅgamhā mantvatthe no hoti.

Khi muốn diễn tả ý nghĩa tốt đẹp, sau aṅga, hậu tố no được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Kalyāṇaṃ aṅgaṃ etissā itthiyā atthīti aṅganā.

Kalyāṇaṃ aṅgaṃ etissā itthiyā atthīti aṅganā (người phụ nữ này có thân thể xinh đẹp).

489. So lomā.

489. Hậu tố so sau loma.

Lomamhā mantvatthe sapaccayo hoti.

Sau loma, hậu tố sa được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha).

Bahūni lomāni assa santīti lomaso. Ettha ‘so’ti suttavibhāgena ‘‘sumedhaso, bhūrimedhaso’’ iccādīnipi sijjhanti.

Bahūni lomāni assa santīti lomaso (người có nhiều lông). Ở đây, bằng cách phân chia quy tắc thành ‘so’, các dạng như ‘‘sumedhaso, bhūrimedhaso’’, v.v. cũng được hình thành.

Assatthirāsi niṭṭhito.

Chương về sở hữu (Assatthirāsi) đã kết thúc.

Bhāva, kammarāsi

Nhóm (hậu tố) trong nghĩa trạng thái và hành động

490. Tassa [Pg.313] bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇa iyā.

490. Sau (danh từ) ấy, trong nghĩa trạng thái và hành động, (có các hậu tố) tta, tā, ttana, ṇya, ṇeyya, ṇiya, ṇa, iyā.

Tassa bhāvo, tassa kammanti atthe chaṭṭhuntā ete aṭṭha paccayā bahulaṃ bhavanti.

Trong nghĩa ‘trạng thái của nó’, ‘hành động của nó’, tám hậu tố này thường được dùng sau một từ ở biến cách thứ sáu.

Tattha bhavanti buddhi, saddā etasmāti bhāvo, saddānaṃ attano atthesu ādimhi uppattikāraṇaṃ, cirakālaṃ pavattikāraṇañca. Tattha ādimhi pavattikāraṇaṃ byappattinimittaṃ nāma. Cirakālaṃ pavattikāraṇaṃ pavattinimittaṃ nāma. Tadubhayampi jāti, dabba, guṇa, kriyā, nāmavasena pañcavidhaṃ hoti.

Trong đó, bhāva (trạng thái) là cái từ đó mà trí tuệ và từ ngữ sinh khởi; là nguyên nhân cho sự phát sinh của các từ trong ý nghĩa riêng của chúng lúc ban đầu, và là nguyên nhân cho sự tồn tại lâu dài của chúng. Trong đó, nguyên nhân cho sự tồn tại lúc ban đầu được gọi là byappattinimitta (nhân phát sinh). Nguyên nhân cho sự tồn tại lâu dài được gọi là pavattinimitta (nhân lưu hành). Cả hai loại này đều có năm loại: chủng loại (jāti), vật thể (dabba), phẩm chất (guṇa), hành động (kriyā), và danh xưng (nāma).

Tattha ‘‘gossa bhāvo gotta’’nti ettha gojāti bhāvo nāma.

Trong đó, trong câu ‘trạng thái của con bò là gotta (tính bò)’, thì chủng loại bò (gojāti) được gọi là trạng thái (bhāva).

‘‘Daṇḍino bhāvo daṇḍitta’’nti ettha daṇḍadabbaṃ bhāvo nāma.

Trong câu ‘trạng thái của người có gậy là daṇḍitta (tính có gậy)’, thì vật thể là cây gậy (daṇḍadabbaṃ) được gọi là trạng thái (bhāva).

‘‘Nīlassa paṭassa bhāvo nīlatta’’nti ettha nīlaguṇo bhāvo nāma.

Trong câu ‘trạng thái của tấm vải xanh là nīlatta (tính xanh)’, thì phẩm chất xanh (nīlaguṇa) được gọi là trạng thái (bhāva).

‘‘Pācakassa bhāvo pācakatta’’nti ettha pacanakriyā bhāvo nāma.

Trong câu ‘trạng thái của người đầu bếp là pācakatta (tính đầu bếp)’, thì hành động nấu ăn (pacanakriyā) được gọi là trạng thái (bhāva).

‘‘Tissanāmassa janassa bhāvo tissatta’’nti ettha tissanāmaṃ bhāvo nāma.

Trong câu ‘trạng thái của người tên Tissa là tissatta (tính Tissa)’, thì danh xưng Tissa (tissanāmaṃ) được gọi là trạng thái (bhāva).

Tattha gossa bhāvoti gosaddaṃ sutvā godabbe gobuddhiyā vā godabbaṃ disvā tasmiṃ dabbe govohārassa vā pavattikāraṇanti attho. Evaṃ sesesupi yathānurūpaṃ attho veditabbo.

Trong đó, ‘trạng thái của con bò’ có nghĩa là: sau khi nghe từ ‘bò’, hoặc do nhận thức về ‘bò’ trong vật thể bò, hoặc sau khi thấy vật thể bò, nó là nguyên nhân cho sự lưu hành của cách gọi ‘bò’ đối với vật thể ấy. Tương tự, ý nghĩa trong các trường hợp còn lại cũng nên được hiểu một cách tương ứng.

Ttamhi-gottaṃ, daṇḍittaṃ, pācakattaṃ, tissattaṃ iccādi.

Với hậu tố -tta: gottaṃ, daṇḍittaṃ, pācakattaṃ, tissattaṃ, v.v.

Tāmhi-saṅgaṇikārāmatā[Pg.314], niddārāmatā, bhassārāmatā iccādi.

Với hậu tố -tā: saṅgaṇikārāmatā, niddārāmatā, bhassārāmatā, v.v.

Ttanamhi-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jārattanaṃ, jāyattanaṃ iccādi.

Với hậu tố -ttana: puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jārattanaṃ, jāyattanaṃ, v.v.

Ṇyamhi-alasassa bhāvo ālasyaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ, brāhmaṇassa bhāvo brāhmaññaṃ, sīlasamādhipaññāguṇo sāmaññañca brāhmaññañca nāma. Tāpasassa bhāvo tāpasyaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ, vipulassa bhāvo vepullaṃ, rañño bhāvo rajjaṃ, āpabbatassa khettassa bhāvo āpabbatyaṃ, dāyādassa bhāvo dāyajjaṃ, visamassa bhāvo vesammaṃ, sakhino bhāvo sakhyaṃ, vāṇijānaṃ bhāvo vāṇijjaṃ iccādi.

Với hậu tố -ṇya: trạng thái của người lười biếng (alasassa bhāvo) là ālasyaṃ; trạng thái của sa-môn (samaṇassa bhāvo) là sāmaññaṃ; trạng thái của bà-la-môn (brāhmaṇassa bhāvo) là brāhmaññaṃ; phẩm chất giới, định, tuệ được gọi là sāmaññaṃ và brāhmaññaṃ. Trạng thái của người khổ hạnh (tāpasassa bhāvo) là tāpasyaṃ; trạng thái của người khéo léo (nipuṇassa bhāvo) là nepuññaṃ; trạng thái rộng lớn (vipulassa bhāvo) là vepullaṃ; trạng thái của vua (rañño bhāvo) là rajjaṃ; trạng thái của thửa ruộng gần núi (āpabbatassa khettassa bhāvo) là āpabbatyaṃ; trạng thái của người thừa kế (dāyādassa bhāvo) là dāyajjaṃ; trạng thái không bằng phẳng (visamassa bhāvo) là vesammaṃ; trạng thái của bạn bè (sakhino bhāvo) là sakhyaṃ; trạng thái của thương nhân (vāṇijānaṃ bhāvo) là vāṇijjaṃ, v.v.

Ṇeyyamhi – sucissa bhāvo soceyyaṃ. Evaṃ ādhipateyyaṃ iccādi.

Với hậu tố -ṇeyya: trạng thái thanh tịnh (sucissa bhāvo) là soceyyaṃ. Tương tự, ādhipateyyaṃ, v.v.

Ṇiyamhi-ālasiyaṃ, madabhāvo madiyaṃ. Evaṃ dakkhiyaṃ, purohitabhāvo porohitiyaṃ, byattassa bhāvo veyyattiyaṃ, byāvaṭassa bhāvo veyyāvaṭiyaṃ, imāni dve pubbe veyyākaraṇapadaṃ viya siddhāni.

Với hậu tố -ṇiya: ālasiyaṃ; trạng thái say sưa (madabhāvo) là madiyaṃ. Tương tự, dakkhiyaṃ; trạng thái của vị tế sư (purohitabhāvo) là porohitiyaṃ; trạng thái của người thông thái (byattassa bhāvo) là veyyattiyaṃ; trạng thái của người bận rộn (byāvaṭassa bhāvo) là veyyāvaṭiyaṃ; hai từ này được hình thành giống như từ veyyākaraṇa trước đây.

Ṇamhi-garuno bhāvo gāravo, paṭubhāvo pāṭavaṃ iccādi.

Với hậu tố -ṇa: trạng thái của người đáng kính (garuno bhāvo) là gāravo; trạng thái lanh lợi (paṭubhāvo) là pāṭavaṃ, v.v.

Iyamhi-adhipatibhāvo adhipatiyaṃ, paṇḍitabhāvo paṇḍitiyaṃ, bahussutabhāvo bahussutiyaṃ, naggassa bhāvo naggiyaṃ, sūrabhāvo sūriyaṃ, vīrabhāvo vīriyaṃ iccādi.

Với hậu tố -iya: trạng thái của người lãnh đạo (adhipatibhāvo) là adhipatiyaṃ; trạng thái của bậc hiền trí (paṇḍitabhāvo) là paṇḍitiyaṃ; trạng thái của người đa văn (bahussutabhāvo) là bahussutiyaṃ; trạng thái trần truồng (naggassa bhāvo) là naggiyaṃ; trạng thái của người dũng cảm (sūrabhāvo) là sūriyaṃ; trạng thái của người anh hùng (vīrabhāvo) là vīriyaṃ, v.v.

Kammatthe kammaṃ nāma kriyā, alasassa kammaṃ alasattaṃ, alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālaseyyaṃ, ālasiyaṃ, ālasaṃ, alasiyaṃ iccādi.

Trong nghĩa hành động (kamma), kamma có nghĩa là hành động (kriyā). Hành động của người lười biếng (alasassa kammaṃ) là alasattaṃ, alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālaseyyaṃ, ālasiyaṃ, ālasaṃ, alasiyaṃ, v.v.

491. Bya vaddhadāsā vā.

491. (Hậu tố) bya (được dùng) sau vaddha và dāsa, một cách tùy chọn.

Bhāva[Pg.315], kammesu vaddha, dāsehi byo hoti vā.

Trong nghĩa trạng thái và hành động, hậu tố bya được dùng sau vaddha và dāsa một cách tùy chọn.

Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ, vaddhatā, dāsabyaṃ, dāsatā, ‘vaddhava’nti idha ṇe pare vāgamo.

Trạng thái hay hành động của người già (vaddhassa bhāvo kammaṃ vā) là vaddhabyaṃ, hoặc vaddhatā; (tương tự) dāsabyaṃ, dāsatā. Trong từ ‘vaddhava’, ở đây có sự xen âm v (vāgamo) khi hậu tố ṇa theo sau.

492. Naṇa yuvā bo ca vaye.

492. Sau yuva, (dùng hậu tố) naṇa và (xen vào) ba, trong nghĩa tuổi tác.

Vaye gamyamāne bhāva, kammesu yuvato naṇa hoti vā bāgamo ca.

Khi ý nghĩa tuổi tác được hiểu, trong nghĩa trạng thái và hành động, sau yuva, hậu tố naṇa được dùng một cách tùy chọn, và có sự xen vào của ba.

Yuvassa bhāvo yobbanaṃ.

Trạng thái của người trẻ (yuvassa bhāvo) là yobbanaṃ.

Vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Vì cũng có) yuvattaṃ, yuvatā.

493. Aṇvādīhimo.

493. Sau aṇu, v.v., (dùng hậu tố) ima.

Tehi bhāve imo hoti vā.

Sau những từ ấy, trong nghĩa trạng thái, hậu tố ima được dùng một cách tùy chọn.

Aṇuno bhāvo aṇimā, laghuno bhāvo laghimā.

Trạng thái nhỏ bé (aṇuno bhāvo) là aṇimā; trạng thái nhẹ nhàng (laghuno bhāvo) là laghimā.

494. Kassamahatamime kasamahā.

494. Sau kasa và mahat, (dùng hậu tố) ima; và (thân từ) mahat được đổi thành mahā.

Imapaccaye pare kassa, mahantasaddānaṃ kamena kasa, mahā honti.

Khi hậu tố này theo sau, các từ kassa và mahanta lần lượt trở thành kasa và mahā.

Kassakassa kammaṃ kasimā, mahantassa bhāvo mahimā. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, ṇyamhi sāgamo, ‘vaggalasehi te’ti yassa pararūpattaṃ. Evaṃ domanassaṃ, sundaraṃ vaco [Pg.316] etasminti suvaco, suvacassa bhāvo sovacassaṃ. Evaṃ dovacassaṃ.

Việc làm của người nông dân là kasimā (việc cày cấy), trạng thái của sự vĩ đại là mahimā (sự vĩ đại). Trạng thái của ý tốt là somanassaṃ (hỷ), do có sự xen vào của sa khi có ṇya theo sau, và sự đồng hóa của ya theo quy tắc ‘vaggalasehi te’. Tương tự là domanassaṃ (ưu). Người có lời nói tốt đẹp là suvaco, trạng thái của suvaco là sovacassaṃ (sự dễ bảo). Tương tự là dovacassaṃ (sự khó bảo).

‘‘Ārāmarāmaṇeyyakaṃ, uyyānarāmaṇeyyakaṃ, bhūmirāmaṇeyyakaṃ’’ iccādīsu ramitabbanti ramaṇaṃ, ramaṇaṃ ettha atthīti rāmaṇo, ārāmo, ārāmarāmaṇassa bhāvo ārāmarāmaṇeyyakaṃ, ṇeyyo, sakatthe ca ko, ārāmasampatti, ārāmasirīti vuttaṃ hoti. Evaṃ sesesu.

Trong các ví dụ như ‘ārāmarāmaṇeyyakaṃ, uyyānarāmaṇeyyakaṃ, bhūmirāmaṇeyyakaṃ’, (nơi) đáng để vui thích là ramaṇaṃ (sự thích thú); nơi có sự thích thú là rāmaṇo, tức là ārāmo (khu vườn); trạng thái của khu vườn thích thú là ārāmarāmaṇeyyakaṃ, do hậu tố ṇeyya, và ka trong ý nghĩa của chính nó. Điều này được gọi là sự hoàn hảo của khu vườn, vẻ đẹp của khu vườn. Tương tự cho các trường hợp còn lại.

Bhāva, kammarāsi niṭṭhito.

Nhóm (hậu tố) về trạng thái và hành động đã kết thúc.

Parimāṇarāsi

Nhóm (hậu tố) về sự đo lường

495. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca.

495. Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, có hậu tố ṇika và ka.

Taṃ assa parimāṇanti atthe paṭhamantā ṇiko hoti ko ca. Parimīyate anenāti parimāṇaṃ.

Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, hậu tố ṇika và ka được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ nhất. Parimāṇaṃ là cái dùng để đo lường.

Doṇo parimāṇamassāti doṇiko. Evaṃ khāriko, kumbhiko, asītivassāni parimāṇamassāti āsītiko, vayo. Evaṃ nāvutiko, upaḍḍhakāyo parimāṇamassāti upaḍḍhakāyikaṃ, bimbohanaṃ, dve parimāṇamassāti dukaṃ. Evaṃ tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, dvittaṃ. Dasakaṃ, satakaṃ.

Doṇo parimāṇamassāti (cái có số lượng là một doṇa) là doṇiko. Tương tự khāriko, kumbhiko. Asītivassāni parimāṇamassāti (người có số lượng là tám mươi năm) là āsītiko (người tám mươi tuổi), về tuổi tác. Tương tự nāvutiko. Upaḍḍhakāyo parimāṇamassāti (cái có số lượng là nửa thân) là upaḍḍhakāyikaṃ, cái gối. Dve parimāṇamassāti (cái có số lượng là hai) là dukaṃ (bộ hai). Tương tự tikaṃ (bộ ba), catukkaṃ (bộ bốn), pañcakaṃ (bộ năm), chakkaṃ (bộ sáu), dvittaṃ (cặp đôi). Dasakaṃ (bộ mười), satakaṃ (bộ một trăm).

496. Yatetehi ttako

496. Từ các từ ya, ta, eta, có hậu tố ttaka.

Tamassa parimāṇanti atthe ya, ta, etasaddehi sadisadvibhūto ttako hoti.

Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, hậu tố ttaka được thêm vào sau các từ ya, ta, eta.

Yaṃ parimāṇamassāti yattakaṃ. Evaṃ tattakaṃ.

Yaṃ parimāṇamassāti (cái có số lượng là chừng nào) là yattakaṃ (chừng ấy, bấy nhiêu). Tương tự là tattakaṃ (chừng đó).

497. Etasseṭa ttake.

497. Eta trở thành eṭa khi ttaka theo sau.

Ttake [Pg.317] pare etasaddassa eṭa hoti.

Khi ttaka theo sau, eta trở thành eṭa.

Etaṃ parimāṇamassāti ettakaṃ, yāva parimāṇamassāti yāvattakaṃ. Evaṃ tāvattakaṃ, etāvattakaṃ. ‘Yatetehī’ti vacanena yāva, tāva, etāvāpi gayhanti.

Etaṃ parimāṇamassāti (cái có số lượng là chừng này) là ettakaṃ (chừng này). Yāva parimāṇamassāti (cái có số lượng là bao nhiêu) là yāvattakaṃ (bấy nhiêu). Tương tự tāvattakaṃ, etāvattakaṃ. Do quy tắc ‘Yatetehī’, các từ yāva, tāva, etāva cũng được bao gồm.

498. Sabbā ca ṭāvantu.

498. Và từ sabba, có hậu tố ṭāvantu.

Tamassa parimāṇanti atthe ya, te’tehi ca sabbato ca ṭāvantu hoti, etassa dvittaṃ.

Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, hậu tố ṭāvantu được thêm vào sau các từ ya, ta, eta và cả sabba; ta của hậu tố này được lặp lại.

Sabbaṃ parimāṇaṃ assāti sabbāvantaṃ, sabbāvā, attho, sabbāvanto, sabbāvantā, atthā, sabbāvati, atthe, sabbāvantesu, atthesu, itthiyaṃ sabbāvatī, sabbāvantī, parisā. Evaṃ yāvā, yāvantā, yāvanto, tāvā, tāvantā, tāvanto, ettāvā, ettāvantā, ettāvanto iccādi.

Sabbaṃ parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là tất cả) là sabbāvantaṃ. Sabbāvā, nghĩa là, sabbāvanto, sabbāvantā, các nghĩa, sabbāvati, trong nghĩa, sabbāvantesu, trong các nghĩa. Ở giống cái là sabbāvatī, sabbāvantī, hội chúng. Tương tự yāvā, yāvantā, yāvanto, tāvā, tāvantā, tāvanto, ettāvā, ettāvantā, ettāvanto, v.v.

Kvaci mahāvuttinā ekassa ta-kārassa lopo, yāvatako kāyo, tāvatako byāmo, yāvatikā yānassa bhūmi.

Đôi khi, do cách dùng mở rộng, một mẫu tự ta bị lược bỏ, (ví dụ) yāvatako kāyo (thân lớn chừng nào), tāvatako byāmo (sải tay dài chừng đó), yāvatikā yānassa bhūmi (mặt đất cho cỗ xe rộng chừng nào).

499. Kiṃmhā rati rīva rīvataka rittakā.

499. Từ kiṃ, có các hậu tố rati, rīva, rīvataka, rittaka.

Taṃ assa parimāṇanti atthe kiṃsaddato ete cattāro paccayā bhavanti.

Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, bốn hậu tố này được thêm vào sau từ kiṃ.

500. Rānubandhentasarādissa.

500. Khi một hậu tố có ký hiệu ra theo sau, phần cuối của từ đứng trước bị lược bỏ.

Rānubandhe [Pg.318] paccaye pare padantasarādissa lopo hoti. Ādisaddena padantabyañjanaṃ gayhati, suttavibhattena rīvantu, rittāvantupaccayā ca honti.

Khi một hậu tố có ký hiệu ra theo sau, nguyên âm cuối và (phụ âm) đầu của từ bị lược bỏ. Do từ ādi (v.v.), phụ âm cuối của từ cũng được bao gồm. Do sự phân chia của kinh, cũng có các hậu tố rīvantu và rittāvantu.

Kiṃ parimāṇamassāti kati. Pañcakkhandhā kati kusalā, kati akusalā, kativassosi tvaṃ bhikkhu, ekavasso ahaṃ bhagavā, kiṃ parimāṇaṃ assāti kīvaṃ, kiṃva dūro ito gāmo. Evaṃ kīvatakaṃ, kittakaṃ.

Kiṃ parimāṇamassāti (cái có số lượng là bao nhiêu) là kati (mấy, bao nhiêu). Pañcakkhandhā kati kusalā, kati akusalā (trong năm uẩn, có bao nhiêu là thiện, bao nhiêu là bất thiện?). Kativassosi tvaṃ bhikkhu, ekavasso ahaṃ bhagavā (này Tỳ-khưu, ông bao nhiêu tuổi hạ? Bạch Thế Tôn, con một tuổi hạ). Kiṃ parimāṇaṃ assāti là kīvaṃ (bao xa, bao nhiêu). Kiṃva dūro ito gāmo (làng cách đây bao xa?). Tương tự kīvatakaṃ, kittakaṃ.

Rīvantumhi – kīvanto hontu yācakā ti.

Với hậu tố rīvantu: kīvanto hontu yācakā ti (mong rằng có bao nhiêu người ăn xin).

Rittāvantumhi – kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, kittāvatā nu kho bhante rūpanti vuccati, kittāvatā nu kho bhante māroti vuccati.

Với hậu tố rittāvantu: kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti (cho đến mức độ nào có sự chế định uẩn cho các uẩn?), kittāvatā nu kho bhante rūpanti vuccati (bạch ngài, cho đến mức độ nào được gọi là sắc?), kittāvatā nu kho bhante māroti vuccati (bạch ngài, cho đến mức độ nào được gọi là ma?).

Pubbasuttena ṭāvantumhi – ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, ettāvatā rūpanti vuccati, ettāvatā māroti vuccati.

Theo quy tắc trước, với hậu tố ṭāvantu: ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti (cho đến mức độ này có sự chế định uẩn cho các uẩn), ettāvatā rūpanti vuccati (cho đến mức độ này được gọi là sắc), ettāvatā māroti vuccati (cho đến mức độ này được gọi là ma).

501. Māne matto.

501. Trong ý nghĩa đo lường (māna), có hậu tố matta.

Mīyate etenāti mānaṃ, taṃ ummānaṃ, parimāṇanti duvidhaṃ, uddhaṃ mānaṃ ummānaṃ, tadaññaṃ mānaṃ parimāṇaṃ, imasmiṃ sutte pana sāmaññavacanattā duvidhampi labbhati, duvidhe māne pavattā hatthādisaddamhā tamassa parimāṇanti atthe mattapaccayo hoti.

Mīyate etenāti mānaṃ (cái dùng để đo lường là mānaṃ). Nó có hai loại: ummānaṃ và parimāṇaṃ. Đo lường về trọng lượng là ummānaṃ, các loại đo lường khác là parimāṇaṃ. Tuy nhiên, trong quy tắc này, do là một phát biểu chung, cả hai loại đều được chấp nhận. Hậu tố matta được thêm vào trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’ sau các từ như hattha v.v., vốn được dùng cho cả hai loại đo lường.

Hattho parimāṇaṃ assāti hatthamattaṃ, dve hatthā parimāṇaṃ assāti dvihatthamattaṃ, dve aṅguliyo parimāṇaṃ assāti dvaṅgulamattaṃ. Evaṃ caturaṅgulamattaṃ, vidatthimattaṃ, yojanamattaṃ[Pg.319], tīṇi yojanāni parimāṇaṃ assāti tiyojanamattaṃ, nāḷimattaṃ, patthamattaṃ, doṇamattaṃ, palaṃ vuccati ummānasaṅkhāto pātiviseso, palaṃ parimāṇaṃ assāti palamattaṃ, pañcamattaṃ, pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ, tiṃsamattaṃ, saṭṭhimattaṃ, satamattaṃ, sahassamattaṃ, koṭimattaṃ, kumbhamattaṃ, cāṭimattaṃ, hatthimattaṃ, pabbatamattaṃ iccādi.

Hattho parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là một gang tay) là hatthamattaṃ. Dve hatthā parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là hai gang tay) là dvihatthamattaṃ. Dve aṅguliyo parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là hai ngón tay) là dvaṅgulamattaṃ. Tương tự caturaṅgulamattaṃ, vidatthimattaṃ, yojanamattaṃ. Tīṇi yojanāni parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là ba do-tuần) là tiyojanamattaṃ. Nāḷimattaṃ, patthamattaṃ, doṇamattaṃ. Palaṃ được gọi là một loại đơn vị cân đặc biệt, palaṃ parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là một pala) là palamattaṃ. Pañcamattaṃ (khoảng năm). Pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ (cùng với khoảng năm trăm vị Tỳ-khưu). Tiṃsamattaṃ (khoảng ba mươi), saṭṭhimattaṃ (khoảng sáu mươi), satamattaṃ (khoảng một trăm), sahassamattaṃ (khoảng một ngàn), koṭimattaṃ (khoảng mười triệu), kumbhamattaṃ (cỡ một cái nồi), cāṭimattaṃ (cỡ một cái vại), hatthimattaṃ (cỡ một con voi), pabbatamattaṃ (cỡ một ngọn núi), v.v.

‘Mattā’ti vā parimāṇavācisaddantaraṃ, hattho mattā etassāti hatthamattaṃ. Evaṃ dvihatthamattaṃ, iccādinā samāsopi yujjati. Abhedūpacārena pana hatthaparimāṇaṃ hatthoti katvā ‘‘dvihatthaṃ vatthaṃ, doṇo vīhi, doṇo māso’’ti sijjhati.

Hoặc, ‘mattā’ là một từ khác có nghĩa là sự đo lường, hattho mattā etassāti (cái có gang tay là số lượng) là hatthamattaṃ. Tương tự dvihatthamattaṃ, v.v. cũng hợp lý theo cách ghép từ. Hơn nữa, bằng phép ẩn dụ không phân biệt, xem ‘số lượng một gang tay’ như là ‘một gang tay’, các dạng như ‘dvihatthaṃ vatthaṃ’ (tấm vải hai gang tay), ‘doṇo vīhi’ (một doṇa lúa), ‘doṇo māso’ (một doṇa đậu) được hình thành.

502. Taggho cuddhaṃ.

502. Hậu tố taggha trong ý nghĩa đo lường chiều cao.

Uddhaṃmāne pavattā saddā tamassa parimāṇanti atthe tagghapaccayo hoti matto ca.

Từ các từ có ý nghĩa đo lường chiều cao, hậu tố taggha và matta được dùng trong ý nghĩa ‘sự đo lường của nó’.

Jaṇṇu parimāṇamassāti jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ.

Trong ý nghĩa ‘đầu gối là sự đo lường của nó’ thì thành jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ (cao đến đầu gối).

503. Ṇo ca purisā.

503. Và hậu tố ṇa từ purisa.

Uddhaṃmāne pavattā purisamhā ṇo ca hoti taggho ca matto ca.

Từ từ purisa, có ý nghĩa đo lường chiều cao, các hậu tố ṇa, taggha, và matta được sử dụng.

Catuhattho puriso parimāṇamassāti porisaṃ, tiporisaṃ, sataporisaṃ, gambhīraṃ. Evaṃ purisatagghaṃ, purisamattaṃ, uddhaṃ pasāritahatthena saddhiṃ pañcahatthaṃ purisapamāṇaṃ porisanti vadanti, ‘‘ekūnatīso vayasā’’ti ettha ekūnatīsa vassāni āyuparimāṇaṃ assāti ekūnatīso. Evaṃ [Pg.320] vīso, tīso, cattālīso, paññāso, sahasso brahmā, dvisahasso brahmā, dasasahasso brahmā. Ettha ca ‘‘sahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ assāti sahasso’’-iccādinā ṇapaccayena sijjhati.

Trong ý nghĩa ‘người đàn ông bốn cubit là sự đo lường của nó’ thì thành porisaṃ (sâu bằng một sải người), tiporisaṃ (sâu ba sải), sataporisaṃ (sâu một trăm sải), gambhīraṃ (sâu). Tương tự có purisatagghaṃ, purisamattaṃ. Người ta nói rằng porisa là số đo của một người đàn ông cao năm cubit cùng với cánh tay duỗi thẳng lên trên. Ở đây, trong câu ‘ekūnatīso vayasā’ (hai mươi chín tuổi), trong ý nghĩa ‘hai mươi chín năm là số đo tuổi thọ của người ấy’ thì thành ekūnatīso. Tương tự có vīso, tīso, cattālīso, paññāso. (Và) sahasso brahmā (vị Phạm thiên của ngàn thế giới), dvisahasso brahmā (vị Phạm thiên của hai ngàn thế giới), dasasahasso brahmā (vị Phạm thiên của mười ngàn thế giới). Và ở đây, trong ý nghĩa ‘ngàn là số đo của hệ thống thế giới của nó’ thì thành sahasso, v.v... được hình thành bởi hậu tố ṇa.

Parimāṇarāsi niṭṭhito.

Phần về đo lường đã kết thúc.

Saṅkhyārāsi

Phần về số đếm.

504. Ekā kākyasahāye.

504. Từ eka, các hậu tố ka và ākī trong ý nghĩa không có bạn đồng hành.

Asahāyatthe ekamhā ka, ākī honti vā.

Trong ý nghĩa không có bạn đồng hành, các hậu tố ka và ākī được dùng tùy chọn sau từ eka.

Asahāyo eko, ekako, ekākī, eko vā.

Một người không có bạn đồng hành là eko, ekako, ekākī, hoặc eko.

Itthiyaṃ ekikā, ekākinī, ekā vā, ‘adhātussa ke’ti suttena itthiyaṃ kamhi pare assa ittaṃ.

Trong nữ tính là ekikā, ekākinī, hoặc ekā. Theo quy tắc ‘adhātussa ke’, trong nữ tính, khi hậu tố ka theo sau, (nguyên âm) a trở thành i.

505. Dviti catūhi tīyatthā.

505. Từ dvi, ti, và catu, các hậu tố tīya và ttha.

Tehi tassa pūraṇanti atthe tīyo ca ttho ca honti.

Từ những số ấy, trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’, các hậu tố tīya và ttha được sử dụng.

506. Dvitīnaṃ dutā tīye.

506. Khi tīya theo sau, dvi và ti trở thành du và ta.

Tīye pare dvi, tisaddānaṃ du, tādesā honti.

Khi hậu tố tīya theo sau, các từ dvi và ti được thay thế bằng du và ta.

Dvinnaṃ pūraṇo dutīyo, dvinnaṃ pūraṇī dutīyā, dvinnaṃ pūraṇaṃ dutīyaṃ. Evaṃ tatīyo, tatīyā, tatīyaṃ. Catunnaṃ pūraṇo catuttho, catutthī, catutthaṃ.

Số thứ tự của hai là dutīyo (thứ hai, nam tính), số thứ tự của hai là dutīyā (thứ hai, nữ tính), số thứ tự của hai là dutīyaṃ (thứ hai, trung tính). Tương tự có tatīyo, tatīyā, tatīyaṃ (thứ ba). Số thứ tự của bốn là catuttho (thứ tư), catutthī, catutthaṃ.

507. Ma pañcādikatihi.

507. Hậu tố ma từ pañca trở đi và từ kati.

Pañcādīhi [Pg.321] ca katimhā ca tassa pūraṇanti atthe mo hoti.

Từ pañca trở đi và từ kati, hậu tố ma được dùng trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’.

Pañcamo, pañcamī, pañcamaṃ. Evaṃ sattama, aṭṭhama, navama, dasama, ekādasamādi. Katinnaṃ pūraṇo katimo, katimī, tithī.

Pañcamo (thứ năm), pañcamī, pañcamaṃ. Tương tự sattama, aṭṭhama, navama, dasama, ekādasama, v.v... Số thứ tự của ‘bao nhiêu’ là katimo, katimī, tithī.

508. Tassa pūraṇekādasādito vā.

508. Trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’, (một hậu tố khác được dùng) tùy chọn từ ekādasa trở đi.

Pūrate anenāti pūraṇaṃ, ekādasādito tassa pūraṇanti atthe ṭānubandho apaccayo hoti vā.

Pūraṇaṃ (số thứ tự) là ‘cái mà nhờ đó nó được hoàn thành’. Từ ekādasa trở đi, trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’, hậu tố a có chỉ tố ṭ được dùng tùy chọn.

Ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso, ekādasī, ekādasaṃ, ekādasamo vā. Evaṃ dvādaso, dvādasamo, teraso, terasamo, cuddaso, cuddasamo, pañcadaso, pañcadasamo, pannaraso, pannarasamo, soḷaso, soḷasamo, sattaraso, sattarasamo, aṭṭhāraso, aṭṭhārasamo.

Số thứ tự của mười một là ekādaso, ekādasī, ekādasaṃ, hoặc ekādasamo. Tương tự có dvādaso, dvādasamo (12); teraso, terasamo (13); cuddaso, cuddasamo (14); pañcadaso, pañcadasamo (15); pannaraso, pannarasamo (15); soḷaso, soḷasamo (16); sattaraso, sattarasamo (17); aṭṭhāraso, aṭṭhārasamo (18).

509. Ṭe satissa tissa.

509. Khi ṭ theo sau, ti của sati.

Ṭe pare satissa ti-kārassa lopo hotīti vīsati, tīsatīnaṃ tissa lopo.

Khi ṭ theo sau, âm tiết ti của sati bị xóa; do đó có sự xóa bỏ ti của vīsati và tīsatī.

Ekūnavīso, ekūnavīsatimo, vīso, vīsatimo, tīso, tīsatimo, cattālīso, cattālīsamo, paññāso, paññāsamo. Saṭṭhyādito purimasuttena mo, saṭṭhimo, sattatimo, asītimo, navutimo.

Ekūnavīso, ekūnavīsatimo (thứ 19); vīso, vīsatimo (thứ 20); tīso, tīsatimo (thứ 30); cattālīso, cattālīsamo (thứ 40); paññāso, paññāsamo (thứ 50). Từ saṭṭhi trở đi, theo quy tắc trước, dùng hậu tố ma: saṭṭhimo (thứ 60), sattatimo (thứ 70), asītimo (thứ 80), navutimo (thứ 90).

510. Satādīnami ca.

510. Và i của sata, v.v...

Satādito tassa pūraṇatthe mo hoti, satādīnaṃ antassa ittañca hoti.

Từ sata trở đi, trong ý nghĩa số thứ tự, hậu tố ma được dùng, và nguyên âm cuối của sata, v.v... trở thành i.

Satassa [Pg.322] pūraṇo satimo, dvisatimo, tisatimo, sahassimo.

Số thứ tự của một trăm là satimo; (tương tự) dvisatimo (thứ 200), tisatimo (thứ 300), sahassimo (thứ 1000).

511. Chā ṭṭhaṭṭhamā.

511. Từ cha, các hậu tố ṭṭha và ṭhama.

Chamhā tassa pūraṇanti atthe ṭṭha, ṭṭhamā honti.

Sau (số từ) sáu, trong ý nghĩa là số thứ tự của nó, có các (hậu tố) ṭṭha và ṭṭhama.

Chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhaṃ, chaṭṭhamo, chaṭṭhamī, chaṭṭhamaṃ.

512. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ satasahasse ṭa.

512. Sau số từ tận cùng bằng sati, uti, īsa, āsa, dasa, trong ý nghĩa nhiều hơn một trăm hoặc một ngàn, (hậu tố) ṭa được dùng.

Sati, uti, īsa, āsa, dasantāhi saṅkhyāhi te adhikā asmiṃ satasahasseti atthe ṭānubandho apaccayo hoti.

Sau các số từ tận cùng bằng sati, uti, īsa, āsa, dasa, trong ý nghĩa 'chúng nhiều hơn một trăm hoặc một ngàn', hậu tố a có chỉ điểm ṭ được dùng.

Ettha ca ‘satasahasse’ti sate vā sahasse vāti attho.

Và ở đây, ‘satasahasse’ có nghĩa là 'trong một trăm hoặc trong một ngàn'.

Tattha sahassasaddena sahassaṃ dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassañca gayhati.

Ở đó, bởi từ 'sahassa', (các số) một ngàn, mười ngàn, một trăm ngàn, và một triệu được hiểu ngầm.

Dasanta, satyanta, īsanta, āsanta, utyantāti evaṃ anukkamo veditabbo.

Thứ tự nên được hiểu như sau: tận cùng bằng dasa, tận cùng bằng sati, tận cùng bằng īsa, tận cùng bằng āsa, tận cùng bằng uti.

Tattha dasa, ekādasato paṭṭhāya yāva aṭṭhārasā navasaṅkhyā dasantā nāma.

Trong đó, (số) mười, và chín số từ mười một cho đến mười tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng dasa.

Vīsati, ekavīsatito paṭṭhāya yāva aṭṭhavīsatiyā navasaṅkhyā ca tīsati, ekatīsatito paṭṭhāya yāva aṭṭhatīsatiyā navasaṅkhyā ca satyantā nāma.

(Số) hai mươi, và chín số từ hai mươi mốt đến hai mươi tám, và (số) ba mươi, và chín số từ ba mươi mốt đến ba mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng sati.

Cattālīsa, ekacattālīsato paṭṭhāya yāva aṭṭhacattālīsāya navasaṅkhyā īsantā nāma.

(Số) bốn mươi, và chín số từ bốn mươi mốt đến bốn mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng īsa.

Paññāsa[Pg.323], ekapaññāsato paṭṭhāya yāva aṭṭhapaññāsāya navasaṅkhyā āsantā nāma.

(Số) năm mươi, và chín số từ năm mươi mốt đến năm mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng āsa.

Navuti, ekanavutito paṭṭhāya yāva aṭṭhanavutiyā nava saṅkhyā utyantā nāma.

(Số) chín mươi, và chín số từ chín mươi mốt đến chín mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng uti.

Sesā ṭṭhunta, tyantāpi idha saṅgayhanti. Ṭṭhuntā nāma saṭṭhi,-ekasaṭṭhyādikā navasaṅkhyā. Tyantā nāma sattati, ekasattatyādikā navasaṅkhyā ca asīti, ekāsītyādikā navasaṅkhyā ca.

Các (nhóm) còn lại tận cùng bằng ṭṭhu và ti cũng được bao gồm ở đây. (Nhóm) tận cùng bằng ṭṭhu là (số) sáu mươi, và chín số bắt đầu từ sáu mươi mốt. (Nhóm) tận cùng bằng ti là (số) bảy mươi, và chín số bắt đầu từ bảy mươi mốt, và (số) tám mươi, và chín số bắt đầu từ tám mươi mốt.

Dasantāsu tāva – dasa adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ dasasataṃ. Evaṃ dasasahassaṃ, dasasatasahassaṃ, ekādasa adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ ekādasasataṃ. Evaṃ ekādasasahassaṃ, ekādasasatasahassaṃ. Evaṃ dvādasasatamiccādīni.

Trước hết, trong (nhóm) tận cùng bằng dasa – 'mười nhiều hơn một trăm' là dasasataṃ. Tương tự là dasasahassaṃ, dasasatasahassaṃ. 'Mười một nhiều hơn một trăm' là ekādasasataṃ. Tương tự là ekādasasahassaṃ, ekādasasatasahassaṃ. Tương tự là dvādasasataṃ và các trường hợp khác.

Satyantāsu – ṭamhi ti-kāralopo, vīsati adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ vīsasataṃ. Evaṃ ekavīsasataṃ, dvāvīsasataṃ iccādi, tīsati adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ tīsasataṃ. Evaṃ ekatīsasataṃ, dvattīsasataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi.

Trong (nhóm) tận cùng bằng sati – khi có hậu tố ṭa, nguyên âm i trong ti bị lược bỏ. 'Hai mươi nhiều hơn một trăm' là vīsasataṃ. Tương tự ekavīsasataṃ, dvāvīsasataṃ v.v... 'Ba mươi nhiều hơn một trăm' là tīsasataṃ. Tương tự ekatīsasataṃ, dvattīsasataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn.

Īsantāsu – cattālīsaṃ adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ cattālīsasataṃ. Evaṃ ekacattālīsasataṃ, dvecattālīsasataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi.

Trong (nhóm) tận cùng bằng īsa – 'bốn mươi nhiều hơn một trăm' là cattālīsasataṃ. Tương tự ekacattālīsasataṃ, dvecattālīsasataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn.

Āsantāsu – paññāsaṃ adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ paññāsasataṃ. Evaṃ ekapaññāsasataṃ, dvepaññāsasataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi.

Trong (nhóm) tận cùng bằng āsa – 'năm mươi nhiều hơn một trăm' là paññāsasataṃ. Tương tự ekapaññāsasataṃ, dvepaññāsasataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn.

Ṭṭhuntāsu – saṭṭhi adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ saṭṭhisataṃ. Evaṃ ekasaṭṭhisataṃ, dvāsaṭṭhisataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi.

Trong (nhóm) tận cùng bằng ṭṭhu – 'sáu mươi nhiều hơn một trăm' là saṭṭhisataṃ. Tương tự ekasaṭṭhisataṃ, dvāsaṭṭhisataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn.

Tyantāsu [Pg.324] – sattati adhikā, ekasattati adhikā, asīti adhikā, ekāsīti adhikā iccādinā vattabbā.

Trong (nhóm) tận cùng bằng ti – nên được nói theo cách 'bảy mươi nhiều hơn', 'bảy mươi mốt nhiều hơn', 'tám mươi nhiều hơn', 'tám mươi mốt nhiều hơn' v.v...

Utyantāsu – navuti adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ navutisataṃ. Evaṃ ekanavutisataṃ, dvenavutisataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi.

Trong (nhóm) tận cùng bằng uti – 'chín mươi nhiều hơn một trăm' là navutisataṃ. Tương tự ekanavutisataṃ, dvenavutisataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn.

Atha vā dasantā nāma ekato paṭṭhāya dasasaṅkhyā.

Hoặc cách khác, (nhóm) tận cùng bằng dasa là mười số bắt đầu từ một.

Satyantā nāma ekādasato paṭṭhāya vīsasaṅkhyā.

(Nhóm) tận cùng bằng sati là hai mươi số bắt đầu từ mười một.

Īsantā nāma ekatīsato paṭṭhāya dasasaṅkhyā.

(Nhóm) tận cùng bằng īsa là mười số bắt đầu từ ba mươi mốt.

Āsantā nāma ekacattālīsato paṭṭhāya dasasaṅkhyā.

(Nhóm) tận cùng bằng āsa là mười số bắt đầu từ bốn mươi mốt.

Evaṃ ṭṭhunta, tyanta, utyantāpi veditabbā.

Tương tự, các (nhóm) tận cùng bằng ṭṭhu, ti, và uti cũng nên được hiểu như vậy.

Eko adhiko yasmiṃ sate tayidaṃ ekasataṃ, ‘‘athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’ti pāḷi. ‘‘Dve adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ dvisataṃ’’ iccādinā sabbaṃ vattabbaṃ, suvicittamidaṃ vidhānanti.

'Một nhiều hơn một trăm' là ekasataṃ, Pāli có câu: ‘athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’. Tất cả nên được nói theo cách ‘hai nhiều hơn một trăm là dvisataṃ’ v.v... Quy tắc này thật là đa dạng.

Yathā pana ‘‘eko ca dasa ca ekādasa, ekādhikā vā dasa ekādasā’’ti sijjhati, tathā idhapi ‘‘dasa ca satañca dasasataṃ, dasādhikaṃ vā sataṃ dasasata’’ntiādinā vutte sabbaṃ taṃ vidhānaṃ samāsavasena sijjhati.

Lại nữa, cũng như (dạng) ‘một và mười là mười một, hoặc một nhiều hơn mười là mười một’ được hình thành, cũng vậy ở đây, khi nói ‘mười và một trăm là dasasataṃ, hoặc mười nhiều hơn một trăm là dasasataṃ’ v.v..., tất cả quy tắc đó được hoàn thành bằng cách dùng hợp thể.

Tattha pana ‘‘dve satāni dvisataṃ, tīṇi satāni tisata’’miccādīni ca ‘‘dve sahassāni dvisahassaṃ, tīṇi sahassāni tisahassa’’miccādīni ca ‘‘dve satasahassāni dvisatasahassaṃ, tīṇi satasahassāni tisatasahassa’’miccādīni ca digusamāse sijjhanti.

Tuy nhiên, ở đó, các (dạng) như ‘hai trăm là dvisataṃ, ba trăm là tisataṃ’ v.v..., và ‘hai ngàn là dvisahassaṃ, ba ngàn là tisahassaṃ’ v.v..., và ‘hai trăm ngàn là dvisatasahassaṃ, ba trăm ngàn là tisatasahassaṃ’ v.v... được hình thành trong hợp thể số lượng (digusamāsa).

513. Vārasaṅkhyāyakkhattuṃ.

513. Sau số từ chỉ số lần, (hậu tố) kkhattuṃ (được dùng).

Vārasambandhibhūtā saṅkhyāsaddā kkhattuṃpaccayo hoti.

Sau từ chỉ số lượng có liên quan đến số lần, hậu tố kkhattuṃ được dùng.

Dve [Pg.325] vārā dvikkhattuṃ. Evaṃ tikkhattuṃ, catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ.

Hai lần là dvikkhattuṃ. Tương tự như vậy, tikkhattuṃ (ba lần), catukkhattuṃ (bốn lần), pañcakkhattuṃ (năm lần), dasakkhattuṃ (mười lần), satakkhattuṃ (trăm lần), sahassakkhattuṃ (ngàn lần).

514. Katimhā.

514. Từ (từ ngữ) kati.

Vārasambandhibhūtā katisaddā kkhattuṃ hoti. Kati vārā katikkhattuṃ.

Từ ngữ kati, khi có liên quan đến số lần, trở thành kkhattuṃ. Bao nhiêu lần (kati vārā) là katikkhattuṃ.

515. Bahumhā dhā ca paccāsattiyā.

515. Từ (từ ngữ) bahu, (biến thành) dhā và (kkhattuṃ) trong ý nghĩa gần gũi.

Vārasambandhibhūtā bahusaddā paccāsattiyā sati dhā ca hoti kkhattuñca.

Từ ngữ bahu, khi có liên quan đến số lần, trong ý nghĩa gần gũi, trở thành dhā và kkhattuṃ.

Bahuvārā bahukkhattuṃ, bahusaddena anekavāraṃ upalakkheti, anekavārā anekakkhattuṃ. Evaṃ bahuvārā bahudhā, anekavārā anekadhā. Paccāsatti nāma vārānaṃ accāsannatā vuccati, divasassa bahukkhattuṃ bhuñjati, bahudhā bhuñjati, vārānaṃ dūrabhāve sati te paccayā na honti, māsassa bahuvāre bhuñjati.

Nhiều lần (bahuvārā) là bahukkhattuṃ, từ ngữ bahu biểu thị nhiều lần (anekavāraṃ), nhiều lần (anekavārā) là anekakkhattuṃ. Tương tự như vậy, nhiều lần (bahuvārā) là bahudhā, nhiều lần (anekavārā) là anekadhā. Sự gần gũi (paccāsatti) được gọi là sự rất gần của các lần, (ví dụ) ăn nhiều lần trong ngày (divasassa bahukkhattuṃ bhuñjati), ăn nhiều lần (bahudhā bhuñjati). Khi có sự xa cách của các lần, các tiếp vị ngữ ấy không được dùng, (ví dụ) ăn nhiều lần trong tháng (māsassa bahuvāre bhuñjati).

516. Sakiṃ vā.

516. Hoặc (dùng) sakiṃ.

Ekavāranti atthe sakinti nipaccate vā.

Trong ý nghĩa một lần (ekavāraṃ), bất biến từ sakiṃ được hình thành, hoặc (không).

Sakiṃ bhuñjati, ekavāraṃ bhuñjati.

Ăn một lần (sakiṃ bhuñjati), ăn một lần (ekavāraṃ bhuñjati).

Saṅkhyārāsi niṭṭhito.

Phần về số đếm đã chấm dứt.

Khuddakarāsi

Phần nhỏ (phụ lục)

Pakārarāsi

Phần về cách thức

517. Dhā [Pg.326] saṅkhyāhi.

517. (Tiếp vị ngữ) dhā (được thêm) sau các số từ.

Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā hoti.

Sau các từ chỉ số đếm, (tiếp vị ngữ) dhā được dùng trong ý nghĩa cách thức.

Dvīhi pakārehi dvidhā. Evaṃ tidhā, catudhā, pañcadhā, dasadhā, satadhā, sahassadhā, bahudhā, ekadhā, anekadhā.

Theo hai cách (dvīhi pakārehi) là dvidhā. Tương tự như vậy, tidhā (ba cách), catudhā (bốn cách), pañcadhā (năm cách), dasadhā (mười cách), satadhā (trăm cách), sahassadhā (ngàn cách), bahudhā (nhiều cách), ekadhā (một cách), anekadhā (vô số cách).

518. Vekā jjhaṃ.

518. Hoặc (tiếp vị ngữ) jjhaṃ sau (từ) eka.

Ekamhā pakāre jjhaṃ hoti vā.

Sau (từ) eka, (tiếp vị ngữ) jjhaṃ được dùng trong ý nghĩa cách thức, hoặc (không).

Ekena pakārena ekajjhaṃ, ekadhā vā.

Theo một cách (ekena pakārena) là ekajjhaṃ, hoặc ekadhā.

519. Dvitīhedhā.

519. (Sau) dvi và ti, (tiếp vị ngữ) edhā.

Dvitisaddehi pakāre edhā hoti vā.

Sau các từ dvi và ti, (tiếp vị ngữ) edhā được dùng trong ý nghĩa cách thức, hoặc (không).

Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā vā.

Dvedhā, tedhā, hoặc dvidhā, tidhā.

520. Sabbādīhi pakāre thā.

520. Sau các từ sabba v.v..., (tiếp vị ngữ) thā trong ý nghĩa cách thức.

Bahubhedo vā sāmaññassa bhedako viseso vā pakāro, sabbādīhi pakāre thā hoti.

Cách thức (pakāro) là sự đa dạng (bahubhedo) hoặc là đặc điểm (viseso) phân biệt cái chung (sāmaññassa bhedako); sau các từ sabba v.v..., (tiếp vị ngữ) thā được dùng trong ý nghĩa cách thức.

Sabbena pakārena sabbathā, sabbehi pakārehi sabbathā, yādisena pakārena yathā, yādisehi pakārehi yathā. Evaṃ tathā, aññathā, ubhayathā, itarathā.

Theo mọi cách (sabbena pakārena) là sabbathā, theo mọi cách (sabbehi pakārehi) là sabbathā, theo cách nào (yādisena pakārena) là yathā, theo những cách nào (yādisehi pakārehi) là yathā. Tương tự như vậy, tathā (theo cách ấy), aññathā (theo cách khác), ubhayathā (theo cả hai cách), itarathā (theo cách khác nữa).

521. Kathamitthaṃ.

521. (Các từ) kathaṃ và itthaṃ.

Ete [Pg.327] saddā pakāre nipaccanti.

Những từ ngữ này được hình thành (dưới dạng bất biến từ) trong ý nghĩa cách thức.

Kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ. Iminā suttena kiṃ, imasaddehi thaṃ, tthaṃpaccaye katvā kiṃssa kattaṃ, imassa ittañca kariyati.

Theo cách nào (kena pakārena) là kathaṃ, theo cách này (iminā pakārena) là itthaṃ. Theo quy tắc này, sau các từ kiṃ và ima, các tiếp vị ngữ thaṃ và tthaṃ được thêm vào, rồi kiṃ được biến thành ka, và ima được biến thành i.

522. Tabbati jātiyo.

522. (Tiếp vị ngữ) jātiya trong ý nghĩa 'có cái đó'.

So pakāro assa atthīti tabbā, tasmiṃ tabbati, pakāravante dabbeti attho. Taṃsāmaññavācimhā tabbati jātiyapaccayo hoti.

Có cách thức ấy (so pakāro assa atthi) là ý nghĩa của 'có cái đó' (tabbā), trong ý nghĩa đó (tasmiṃ tabbati), có nghĩa là trong vật có cách thức (pakāravante dabbe). Sau từ chỉ cái chung ấy, tiếp vị ngữ jātiya được dùng trong ý nghĩa 'có cái đó'.

Visesena paṭurūpo paṇḍito paṭujātiyo. Visesena mudurūpaṃ vatthu mudujātiyaṃ.

Người trí có bản chất đặc biệt khôn khéo (visesena paṭurūpo paṇḍito) là paṭujātiyo. Vật có bản chất đặc biệt mềm mại (visesena mudurūpaṃ vatthu) là mudujātiyaṃ.

523. So vīcchāppakāresu.

523. Hậu tố so trong các nghĩa lặp lại và loại.

Vīcchāyaṃ pakāre ca sopaccayo hoti.

Hậu tố so được dùng trong (nghĩa) lặp lại và (nghĩa) loại.

Vīcchāyaṃ –

Trong (nghĩa) lặp lại –

Padaṃ padaṃ vāceti padaso vāceti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti, bilaṃ bilaṃ vibhajjati bilaso vibhajjati iccādi. Ettha ca ‘padaṃ padaṃ’ iccādīsu kriyāvisesane dutiyā.

Padaṃ padaṃ vāceti (đọc từng từ) (trở thành) padaso vāceti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti (làm từng mảnh) (trở thành) khaṇḍaso karoti, bilaṃ bilaṃ vibhajjati (chia từng lỗ) (trở thành) bilaso vibhajjati, v.v... Và ở đây, trong các (trường hợp) như ‘padaṃ padaṃ’, (đó là) biến cách thứ hai trong (nghĩa) trạng từ chỉ hành động.

Pakāre –

Trong (nghĩa) loại –

Bahūhi pakārehi puthuso, sabbehi pakārehi sabbaso iccādi.

Bahūhi pakārehi (bằng nhiều loại) (trở thành) puthuso, sabbehi pakārehi (bằng tất cả các loại) (trở thành) sabbaso, v.v...

‘‘Yoniso [Pg.328] upāyaso, ṭhānaso, hetuso, atthaso, dhammaso, suttaso, anubyañjanaso’’ iccādīsu pana mahāvuttinā tatiyekavacanassa sottaṃ. Tathā dīghaso, oraso iccādi.

Tuy nhiên, trong các (trường hợp) như: “Yoniso, upāyaso, ṭhānaso, hetuso, atthaso, dhammaso, suttaso, anubyañjanaso”, theo (sách) Mahāvutti, (hậu tố) so được dùng cho biến cách thứ ba số ít. Tương tự như dīghaso, oraso, v.v...

Iti pakārarāsi.

Dứt nhóm (hậu tố chỉ) loại.

Kularāsi

Nhóm (hậu tố chỉ) dòng dõi

524. Pitito bhātari reyyaṇa.

524. Từ pitu, trong nghĩa anh/em trai, (là) reyyaṇa.

Pitusaddamhā tassa bhātāti atthe reyyaṇa hoti.

Hậu tố reyyaṇa được dùng sau danh từ pitu trong nghĩa “anh/em trai của người ấy”.

Pitu bhātā petteyyo. ‘Rānubandhentasarādissā’ti ussa lopo, tassa dvittaṃ.

Pitu bhātā (anh/em trai của cha) (trở thành) petteyyo. Theo (quy tắc) ‘Rānubandhentasarādissā’, u bị lược bỏ, t được lặp lại.

525. Mātito ca bhaginiyaṃ cho.

525. Và từ mātu, trong nghĩa chị/em gái, (là) cha.

Mātito pitito ca bhaginiyaṃ cho hoti.

Hậu tố cha được dùng sau (danh từ) mātu và pitu trong (nghĩa) chị/em gái.

Mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā.

Mātu bhaginī (chị/em gái của mẹ) (trở thành) mātucchā, pitu bhaginī (chị/em gái của cha) (trở thành) pitucchā.

526. Mātāpitūsvāmaho.

526. Sau mātā và pitu, (là) āmaha.

Mātāpitūhi tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti.

Hậu tố āmaha được dùng sau (danh từ) mātā và pitu trong (nghĩa) cha mẹ của họ.

Mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho.

Mātu mātā (mẹ của mẹ) (trở thành) mātāmahī, mātu pitā (cha của mẹ) (trở thành) mātāmaho, pitu mātā (mẹ của cha) (trở thành) pitāmahī, pitu pitā (cha của cha) (trở thành) pitāmaho.

Iti kularāsi.

Dứt nhóm (hậu tố chỉ) dòng dõi.

Hita, sādhu, araharāsi

Nhóm (hậu tố chỉ) lợi ích, tốt đẹp, xứng đáng

527. Hite [Pg.329] reyyaṇa.

527. (Hậu tố) reyyaṇa (được dùng) trong (nghĩa) lợi ích.

Mātāpitūhi tesaṃ hite reyyaṇa hoti.

Hậu tố reyyaṇa được dùng sau (danh từ) mātā và pitu trong (nghĩa) lợi ích cho họ.

Mātu hito metteyyo, pitu hito petteyyo. Mātāpitūsu suppaṭipanno.

Mātu hito (người có lợi cho mẹ) (trở thành) metteyyo, pitu hito (người có lợi cho cha) (trở thành) petteyyo. (Nghĩa là) người thực hành tốt đối với cha mẹ.

528. Iyo hite.

528. (Hậu tố) iya (được dùng) trong (nghĩa) lợi ích.

Tassa hitanti atthe iyo hoti.

Hậu tố iya được dùng trong nghĩa “lợi ích cho cái đó”.

Upādānānaṃ hitaṃ upādāniyaṃ. Evaṃ oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, nīvaraṇiyaṃ, suttavibhattiyā aññatthesupi iyo, samānodare sayito sodariyo.

Upādānānaṃ hitaṃ (lợi ích cho các thủ) (trở thành) upādāniyaṃ. Tương tự: oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, nīvaraṇiyaṃ. Do sự phân chia của kinh, hậu tố iya cũng (được dùng) trong các nghĩa khác, (ví dụ:) samānodare sayito (người ngủ trong cùng một bụng mẹ) (trở thành) sodariyo.

529. Cakkhvādito sso.

529. (Hậu tố) ssa (được dùng) sau (các danh từ) cakkhu, v.v...

Tassa hitanti atthe cakkhvādīhi sso hoti.

Hậu tố ssa được dùng sau các (danh từ) như cakkhu trong nghĩa “lợi ích cho cái đó”.

Cakkhussa hitaṃ cakkhussaṃ, subharūpaṃ cakkhubhesajjañca. Āyuno hitaṃ āyussaṃ, āyuvaḍḍhanavidhi.

Cakkhussa hitaṃ (lợi ích cho mắt) (trở thành) cakkhussaṃ, (nghĩa là) sắc tốt đẹp và thuốc cho mắt. Āyuno hitaṃ (lợi ích cho tuổi thọ) (trở thành) āyussaṃ, (nghĩa là) phương pháp tăng trưởng tuổi thọ.

530. Ṇyo tattha sādhu.

530. (Hậu tố) ṇya (được dùng) trong (nghĩa) “tốt đẹp ở đó”.

Tasmiṃ sādhūti atthe ṇyo hoti.

Hậu tố ṇya được dùng theo nghĩa 'giỏi về việc ấy'.

Sabhāyaṃ sādhu sabbho, ‘sādhū’ti kusalo yogyo hito vā. Mittānaṃ hitaṃ mettaṃ. Suttavibhāgā aññatrapi ṇyo, rathaṃ vahatīti racchā, rathavīthi.

Giỏi trong hội chúng là sabbha; ‘sādhu’ có nghĩa là khéo léo, thích hợp, hoặc có lợi. Có lợi cho bạn bè là mettaṃ. Hậu tố ṇya cũng được dùng ở những nơi khác ngoài quy tắc; cái mang xe ngựa là racchā, tức là đường xe ngựa.

531. Kammāniyaññā.

531. Hậu tố niya và ñña từ kamma.

Tasmiṃ [Pg.330] sādhūti atthe kammamhā niya, ññā honti.

Theo nghĩa 'giỏi về việc ấy', các hậu tố niya, ñña được dùng sau từ kamma.

Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ.

Giỏi trong công việc là kammaniyaṃ, kammaññaṃ.

532. Kathāditiko.

532. Hậu tố ika từ kathā v.v.

Tattha sādhūti atthe kathādīhi iko hoti.

Theo nghĩa 'giỏi về việc ấy', hậu tố ika được dùng sau các từ kathā v.v.

Kathāyaṃ sādhu kathiko, dhammakathāyaṃ sādhu dhammakathiko, saṅgāme sādhu saṅgāmiko, gāmavāse sādhu gāmavāsiko, upavāse sādhu upavāsiko.

Giỏi nói chuyện là kathiko, giỏi thuyết pháp là dhammakathiko, giỏi chiến đấu là saṅgāmiko, giỏi trong việc ở làng là gāmavāsiko, giỏi trong việc trai giới là upavāsiko.

533. Pathādīhi ṇeyyo.

533. Hậu tố ṇeyya từ patha v.v.

Tattha sādhūti atthe pathādīhi ṇeyyo hoti.

Theo nghĩa 'giỏi về việc ấy', hậu tố ṇeyya được dùng sau các từ patha v.v.

Pathe sādhu pātheyyaṃ, saṃ vuccati dhanaṃ, tassa pati sapati, sapatimhi sādhu sāpateyyaṃ.

Tốt cho con đường là pātheyyaṃ. 'Saṃ' được gọi là tài sản, chủ của nó là sapati, tốt cho người chủ tài sản là sāpateyyaṃ.

534. Dakkhiṇāyārahe.

534. Theo nghĩa xứng đáng từ dakkhiṇā.

Dakkhiṇāsaddamhā arahatthe ṇeyyo hoti.

Sau từ dakkhiṇā, hậu tố ṇeyya được dùng theo nghĩa 'xứng đáng'.

Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo.

Người xứng đáng nhận vật cúng dường là dakkhiṇeyyo.

535. Āyo tumantā.

535. Hậu tố āya từ tumanta.

Tumantamhā arahatthe āyo hoti.

Sau từ có tận cùng bằng tuṃ, hậu tố āya được dùng theo nghĩa 'xứng đáng'.

Ghātetuṃ [Pg.331] arahatīti ghātetāyo, jāpetuṃ arahatīti jāpetāyo, ‘jāpetu’nti hāpetuṃ, pabbājetuṃ arahatīti pabbājetāyo, mahāvuttinā āyamhi sabinduno ussa lopo.

Người đáng bị giết là ghātetāyo, người đáng bị hủy hoại là jāpetāyo, ‘jāpetuṃ’ có nghĩa là hāpetuṃ, người đáng bị trục xuất là pabbājetāyo. Theo Mahāvutti, khi có hậu tố āya, u cùng với bindu bị xóa bỏ.

Iti hita, sādhu, araharāsi.

Dứt nhóm (hậu tố) về nghĩa lợi ích, giỏi, và xứng đáng.

Vikatirāsi

Nhóm (hậu tố) về sự biến thể.

536. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā.

536. Các hậu tố ṇa, ṇika, ṇeyya, maya theo nghĩa biến thể và bộ phận của nó.

Tassa vikāro, tassa avayavoti atthesu ṇādayo honti, pakatiyā uttari avatthantarāpatti vikāro.

Theo nghĩa 'biến thể của nó', 'bộ phận của nó', các hậu tố ṇa v.v. được dùng. Vikāra là sự đạt đến một trạng thái khác vượt ngoài bản chất tự nhiên.

Udumbarassa vikati odumbaraṃ, bhasmā, udumbarassa avayavo odumbaraṃ, paṇṇādi. Kapotāvayavo kāpotaṃ, maṃsalohitapattādi.

Biến thể của cây udumbara là odumbaraṃ, (như) tro; bộ phận của cây udumbara là odumbaraṃ, (như) lá v.v. Bộ phận của chim bồ câu là kāpotaṃ, (như) thịt, máu, lông v.v.

Ṇikamhi-kappāsassa vikati kappāsikaṃ, suttaṃ vatthañca.

Trường hợp hậu tố ṇika: biến thể của bông gòn là kappāsikaṃ, (như) sợi chỉ và vải.

Ṇeyyamhi-eṇissa avayavo eṇeyyaṃ, maṃsaṃ. Kosakimīnaṃ vikati koseyyaṃ, suttaṃ vatthañca.

Trường hợp hậu tố ṇeyya: bộ phận của con nai là eṇeyyaṃ, (như) thịt. Biến thể của con tằm là koseyyaṃ, (như) sợi tơ và vải lụa.

Mayamhi-tiṇānaṃ vikati tiṇamayaṃ. Evaṃ dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ, gunnaṃ vikati gomayaṃ, karīsaṃ.

Trường hợp hậu tố maya: biến thể của cỏ là tiṇamayaṃ. Tương tự dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. Biến thể của bò là gomayaṃ, (tức là) phân bò.

537. Jatuto mayaṇa vā.

537. Hậu tố maya và ṇa từ jatu, tùy chọn.

Tassa vikārāvayavesu jatuto mayaṇa hoti vā.

Theo nghĩa biến thể và bộ phận của nó, các hậu tố maya và ṇa được dùng sau từ jatu một cách tùy chọn.

Jatuno vikāro jatumayaṃ.

Biến thể của nhựa cánh kiến là jatumayaṃ.

Iti vikatirāsi.

Dứt nhóm (hậu tố) về sự biến thể.

Visesarāsi

Nhóm (hậu tố) đặc biệt.

538. Taratamissikiyiṭṭhātisaye.

538. Tara, tama, issika, iya, iṭṭha trong nghĩa siêu việt.

Atisayatthe [Pg.332] ete paccayā bhavanti.

Những hậu tố này được dùng trong nghĩa siêu việt.

Pāpānaṃ atisayena pāpoti pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā, atisayatopi atisayapaccayo hoti, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro.

Kẻ ác nhất trong những kẻ ác là: pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho. Ở nữ tính là pāpatarā. Hậu tố siêu việt cũng được dùng sau (một từ đã có) hậu tố siêu việt, kẻ ác nhất trong những kẻ ác nhất là pāpiṭṭhataro.

539. Vacchādīhi tanutte taro.

539. Sau (các từ) vaccha v.v... (dùng hậu tố) tara trong nghĩa non trẻ.

Vacchādīhi sabbatanubhāve taro hoti.

Sau (các từ) vaccha v.v... (dùng hậu tố) tara trong nghĩa hoàn toàn non trẻ.

Atitaruṇo vaccho vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī. Yobbanassa tanutte yobbanapattānaṃ susuttassa tanutte atitaruṇo usabho ukkhataro, assabhāvassa tanutte taruṇaasso assataro, itthiyaṃ assatarī. Sāmatthiyassa tanutte taruṇausabho usabhataro.

Con bê rất non là vacchataro, ở nữ tính là vacchatarī. Trong nghĩa non trẻ của tuổi thanh xuân, trong nghĩa non trẻ của dòng dõi tốt, con bò đực rất non là ukkhataro. Trong nghĩa non trẻ của bản chất ngựa, con ngựa non là assataro, ở nữ tính là assatarī. Trong nghĩa non trẻ của sức lực, con bò đực non là usabhataro.

540. Kiṃmhā niddhāraṇe taratamā.

540. Sau (đại từ) kiṃ (dùng các hậu tố) tara, tama trong nghĩa xác định.

Kiṃsaddā niddhāraṇe gamyamāne tara, tamā honti.

Khi nghĩa xác định được hiểu, (các hậu tố) tara, tama được dùng sau từ kiṃ.

Kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ yaññadatto, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ yaññadatto, ‘kissa ko’ti suttena tara, tamesu kissa kattaṃ.

Ai trong hai vị là Devadatta? (là) kataro bhavataṃ devadatto. Ai trong hai vị là Yaññadatta? (là) kataro bhavataṃ yaññadatto. Ai trong các vị là Devadatta? (là) katamo bhavataṃ devadatto. Ai trong các vị là Yaññadatta? (là) katamo bhavataṃ yaññadatto. Theo quy tắc ‘kissa ko’, kiṃ được đổi thành ka trước (hậu tố) tara, tama.

Iti visesarāsi.

Dứt phần đặc tính.

Samūharāsi

Phần tập hợp

541. Samūhe [Pg.333] kaṇaṇaṇikā.

541. Trong nghĩa tập hợp (dùng các hậu tố) ka, ṇa, ṇikā.

Tassa samūhoti atthe kaṇa, ṇa, ṇikā honti.

Trong nghĩa ‘tập hợp của nó’, (các hậu tố) ka, ṇa, ṇikā được dùng.

Gottapaccayantehi tāva – rājaññānaṃ samūho rājaññakaṃ, mānussakaṃ.

Trước hết, từ những (từ) tận cùng bằng hậu tố dòng dõi – tập hợp của các vị vua là rājaññakaṃ, (tập hợp của loài người là) mānussakaṃ.

Ukkhādīhi-ukkhānaṃ usabhānaṃ samūho okkhakaṃ, oṭṭhānaṃ samūho oṭṭhakaṃ, urabbhānaṃ samūho orabbhakaṃ. Evaṃ rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, sasaṃ adenti bhakkhantīti sasādakā, tesaṃ samūho sasādakakaṃ. Ikkhaṇikaṃ.

Từ (nhóm) ukkha v.v... – tập hợp của những con bò đực là okkhakaṃ, tập hợp của những con lạc đà là oṭṭhakaṃ, tập hợp của những con cừu đực là orabbhakaṃ. Tương tự rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Những kẻ ăn thỏ, ăn thịt thỏ là sasādakā, tập hợp của chúng là sasādakakaṃ. (Tập hợp của mía là) ikkhaṇikaṃ.

Ṇamhi-amittānaṃ samūho amittaṃ.

Khi (dùng hậu tố) ṇa – tập hợp của những kẻ thù là amittaṃ.

Ṇikamhi-apūpānaṃ samūho āpūpikaṃ, sakuṇānaṃ samūho sākuṇiko.

Khi (dùng hậu tố) ṇika – tập hợp của những chiếc bánh là āpūpikaṃ, tập hợp của những con chim là sākuṇiko.

542. Janādīhi tā.

542. Sau (các từ) jana v.v... (dùng hậu tố) tā.

Tassa samūhoti atthe tā hoti.

Trong nghĩa ‘tập hợp của nó’, (hậu tố) tā được dùng.

Janatā, rājatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nagaravāsīnaṃ samūho nāgaratā iccādi.

Janatā, rājatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, tập hợp của những người dân thành thị là nāgaratā, v.v...

543. Ayūbhadvitīhaṃse.

543. (Hậu tố) aya (được dùng) sau ubha, dvi, ti trong nghĩa phần.

Ubha, dvi, tīhi tassa aṃsatthe ayo hoti.

Sau ubha, dvi, ti, (hậu tố) aya được dùng trong nghĩa ‘phần của nó’.

Ubho aṃsā bhāgā assāti ubhayaṃ, dve aṃsā assāti dvayaṃ, tayo aṃsā assāti tayaṃ, vatthuttayaṃ, ratanattayaṃ, dve vā tayo vā aṃsā assāti dvattayaṃ.

Cái có cả hai phần là ubhayaṃ, cái có hai phần là dvayaṃ, cái có ba phần là tayaṃ, vatthuttayaṃ (bộ ba vật), ratanattayaṃ (tam bảo), cái có hai hoặc ba phần là dvattayaṃ.

Iti samūharāsi.

Dứt phần tập hợp.

Datta, nibbattarāsi

Phần (nghĩa) được cho, được tạo ra

544. Tena [Pg.334] datte liyā.

544. Trong nghĩa ‘được cho bởi người ấy’ (dùng các hậu tố) la, iya.

Tena dattoti atthe la, iyā honti. Mahāvuttinā dinnasaddassa dattattaṃ.

Trong nghĩa ‘được cho bởi người ấy’, (các hậu tố) la, iya được dùng. Theo Mahāvutti, dinna (được cho) có nghĩa là datta.

Devena dattoti devalo. ‘Devilo’tipi pāḷi. Deviyo, devadatto vā.

Được cho bởi chư thiên là devalo. ‘Devilo’ cũng là một dạng Pāli. Hoặc là deviyo, devadatto.

Evaṃ brahmalo, brahmiyo, brahmadatto, sivena bissanudevarājena datto sīvalo, sīviyo, itthiyaṃ sīvali, sīviyi, sissa dīgho.

Tương tự brahmalo, brahmiyo, brahmadatto. Được cho bởi Sīva (hoặc) bởi thiên vương Vissanu là sīvalo, sīviyo. Ở nữ tính là sīvali, sīviyi. Nguyên âm i của si được trường hóa.

545. Tena nibbatte.

545. Trong nghĩa ‘được tạo ra bởi cái đó’.

Tena nibbatte imo hoti.

Theo nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó', hậu tố `ima` được dùng.

Pākena nibbattaṃ pākimaṃ, pheṇena nibbattaṃ pheṇimaṃ, veṭhanena nibbattaṃ veṭhimaṃ. Evaṃ vedhimaṃ, gopphanena nibbattaṃ gopphimaṃ, pupphadāmaṃ, karaṇena nibbattaṃ kittimaṃ, kuttimaṃ vā, mahāvuttinā karaṇassa kittaṃ kuttañca. Suttavibhattena saṃhārimaṃ, āhārimaṃ iccādīni sijjhanti.

`Pākimaṃ` là được tạo ra bởi sự nấu nướng, `pheṇimaṃ` là được tạo ra từ bọt, `veṭhimaṃ` là được tạo ra bởi sự bao bọc. Tương tự, `vedhimaṃ`. `Gopphimaṃ` là được tạo ra bởi sự bện lại, `pupphadāmaṃ` (vòng hoa). `Kittimaṃ` hoặc `kuttimaṃ` là được tạo ra bởi sự làm ra; theo Mahāvutti, `kitta` và `kutta` là từ `karaṇa`. Theo Suttavibhatta, các từ như `saṃhārimaṃ`, `āhārimaṃ` v.v... được hình thành.

Iti datta, nibbattarāsi.

Như vậy là nhóm (hậu tố) datta, nibbatta.

La, ita, karāsi

Nhóm (hậu tố) la, ita, ka.

546. Tannissite lo.

546. Hậu tố `la` (được dùng) theo nghĩa 'liên quan đến cái đó'.

Tannissitatthe lo hoti.

Hậu tố `la` được dùng theo nghĩa 'liên quan đến cái đó'.

Vedaṃ ñāṇaṃ nissitaṃ vedallaṃ, lassa dvittaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. ‘‘Madanīyaṃ, bandhanīyaṃ, mucchanīyaṃ, rajanīyaṃ, gamanīyaṃ, dassanīyaṃ’’ [Pg.335] iccādīni karaṇe vā adhikaraṇe vā anīyapaccayena sijjhanti.

`Vedallaṃ` là liên quan đến kiến thức (`vedaṃ ñāṇaṃ`), `l` được lặp lại; `duṭṭhullaṃ` là liên quan đến sự xấu xa. Các từ như ‘`Madanīyaṃ`, `bandhanīyaṃ`, `mucchanīyaṃ`, `rajanīyaṃ`, `gamanīyaṃ`, `dassanīyaṃ`’ v.v... được hình thành với hậu tố `anīya` theo nghĩa công cụ cách hoặc nơi chốn cách.

‘Dhūmāyitatta’ntiādīsu dhūmo viya attānaṃ ācaratīti dhūmāyitaṃ, gaganaṃ, dhūmāyitaṃ eva dhūmāyitattaṃ, sakatthe tta. Evaṃ timirāyitattaṃ, nāmadhātuto āyapaccayena siddhaṃ.

Trong các từ như ‘`Dhūmāyitatta`’ v.v..., `dhūmāyitaṃ` (bầu trời) có nghĩa là nó hành xử như khói (`dhūmo viya`); `dhūmāyitattaṃ` chính là `dhūmāyitaṃ`, hậu tố `tta` được dùng theo nghĩa riêng của nó. Tương tự là `timirāyitattaṃ`, được hình thành từ danh động từ với hậu tố `āya`.

547. Sañjātā tārakādvitvito.

547. Hậu tố `ita` (được dùng) sau các từ như `tārakā` v.v... theo nghĩa 'đã sanh khởi'.

Tārakādīhi te assa sañjātāti atthe ito hoti.

Sau các từ như `tārakā` v.v..., hậu tố `ita` được dùng theo nghĩa 'cái đó đã sanh khởi cho nó'.

Tārakā sañjātā assāti tārakitaṃ, gaganaṃ. Pupphāni sañjātāni assāti pupphito. Evaṃ phalito, rukkho. Pallavāni sañjātāni assāti pallavitā, latā. Dukkhaṃ sañjātaṃ assāti dukkhito, sukhaṃ sañjātaṃ assāti sukhito.

`Tārakitaṃ` (bầu trời) là nơi các vì sao đã sanh khởi. `Pupphito` là (cây) nơi các bông hoa đã sanh khởi. Tương tự, `phalito` (cây). `Pallavitā` (dây leo) là nơi các chồi non đã sanh khởi. `Dukkhito` là người có sự đau khổ đã sanh khởi, `sukhito` là người có sự an lạc đã sanh khởi.

Paṇḍā vuccati paññā, paṇḍā sañjātā assāti paṇḍito, daṇḍo sañjāto assāti daṇḍito. Mahāvuttinā tassa natte malaṃ sañjātaṃ assāti malinaṃ. Tathā pipāsā sañjātā assāti pipāsito, jighacchā sañjātā assāti jighacchito, bubhukkhā sañjātā assāti bubhukkhito, mucchā sañjātā assāti mucchito, visaññā sañjātā assāti visaññito, nindā sañjātā assāti nindito.

`Paṇḍā` được gọi là trí tuệ (`paññā`), `paṇḍito` là người có trí tuệ đã sanh khởi. `Daṇḍito` là người có cây gậy (hoặc sự trừng phạt) đã sanh khởi. Theo Mahāvutti, `malinaṃ` là người có sự ô uế đã sanh khởi. Tương tự, `pipāsito` là người có sự khao khát đã sanh khởi, `jighacchito` là người có sự đói đã sanh khởi, `bubhukkhito` là người có sự đói đã sanh khởi, `mucchito` là người có sự mê muội đã sanh khởi, `visaññito` là người có sự bất tỉnh đã sanh khởi, `nindito` là người có sự khiển trách đã sanh khởi.

Evaṃ gabba-thambhe gabbito. Dabba-pāṭave dabbito. Antaraṃ sañjātaṃ assāti antarito, vaccaṃ sañjātaṃ assāti vaccito.

Tương tự, `gabbito` theo nghĩa kiêu mạn-cứng nhắc. `Dabbito` theo nghĩa khéo léo-vật chất. `Antarito` là người có sự ngăn cách đã sanh khởi, `vaccito` là người có phân đã sanh khởi.

548. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko.

548. Hậu tố `ka` (được dùng) theo các nghĩa: khiển trách, không rõ, nhỏ, tương tự, ngắn, từ ái, và danh xưng.

Nindādīsu [Pg.336] jotaniyesu nāmasmā ko hoti.

Khi các nghĩa như khiển trách v.v... cần được biểu thị, hậu tố `ka` được dùng sau danh từ.

Nindāyaṃ – kucchito samaṇo samaṇako. Evaṃ muṇḍako, assako, uddhumātakaṃ, vinīlakaṃ, vipubbakaṃ, aṭṭhikaṃ iccādi.

Theo nghĩa khiển trách – vị sa-môn đáng chê trách là `samaṇako`. Tương tự, `muṇḍako`, `assako`, `uddhumātakaṃ`, `vinīlakaṃ`, `vipubbakaṃ`, `aṭṭhikaṃ` v.v...

Aññāte – aññāto asso assako, kassa ayaṃ assoti vā assako iccādi.

Theo nghĩa không rõ – con ngựa không rõ là `assako`, hoặc 'con ngựa này của ai?' là `assako` v.v...

Appatthe – appakaṃ telaṃ telakaṃ. Evaṃ ghatakaṃ, khuddakaṃ dhanu dhanukaṃ, rathakaṃ, gāmakaṃ iccādi.

Theo nghĩa nhỏ – một ít dầu là `telakaṃ`. Tương tự, `ghatakaṃ`, cây cung nhỏ là `dhanukaṃ`, `rathakaṃ`, `gāmakaṃ` v.v...

Paṭibhāgatthe – hatthirūpakaṃ hatthikaṃ. Evaṃ assakaṃ, balībaddako iccādi.

Theo nghĩa tương tự – hình tượng con voi là `hatthikaṃ`. Tương tự, `assakaṃ`, `balībaddako` v.v...

Rasse-rasso manusso manussako. Evaṃ rukkhako, pilakkhako iccādi.

Theo nghĩa ngắn – người đàn ông thấp lùn là `manussako`. Tương tự, `rukkhako`, `pilakkhako` v.v...

Dayāyaṃ-anukampito putto puttako. Evaṃ vacchako, itthikā, ambakā, kumārikā iccādi.

Theo nghĩa từ ái – người con trai được thương mến là `puttako`. Tương tự, `vacchako`, `itthikā`, `ambakā`, `kumārikā` v.v...

Saññāyaṃ-nāmamattena moro viya morako iccādi.

Theo nghĩa danh xưng – chỉ thuần túy là tên gọi, giống như con công là `morako` v.v...

Iti la, ita, ka rāsi.

Như vậy là nhóm (hậu tố) la, ita, ka.

Abhūtatabbhāvarāsi

Nhóm (hậu tố) Abhūtatabbhāva (trở thành cái chưa từng là).

549. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī.

549. Theo nghĩa 'trở thành cái chưa từng là', khi kết hợp với các động từ `kar`, `as`, `bhū`, hậu tố `cī` (`ī`) được dùng sau một từ chỉ sự biến đổi.

Pubbe tassa abhūtassa vatthuno kadāci tathā bhavanaṃ abhūtatabbhāvo, tasmiṃ abhūtatabbhāve jotaniye sati karā’sa, bhūdhātūnaṃ yoge vikāravācimhā nāmasmā cānubandho īpaccayo hoti.

`Abhūtatabbhāva` là trạng thái của một vật, trước kia không phải như vậy, vào lúc nào đó trở thành như vậy. Khi ý nghĩa `abhūtatabbhāva` này cần được biểu thị, và khi kết hợp với các động từ căn `kar`, `as`, `bhū`, hậu tố `ī` (với anubandha `c`) được dùng sau một danh từ chỉ sự biến đổi.

Adhavalaṃ [Pg.337] dhavalaṃ karoti dhavalīkaroti, adhavalo dhavalo siyā dhavalīsiyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalībhavati. Evaṃ dhavalīkāro, dhavalībhūto.

Làm cho cái không trắng trở thành trắng là `dhavalīkaroti`; cái không trắng có thể trở thành trắng là `dhavalīsiyā`; cái không trắng trở thành trắng là `dhavalībhavati`. Tương tự, `dhavalīkāro`, `dhavalībhūto`.

Abhūtatabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, ghaṭo atthi, ghaṭo bhavati.

Tại sao nói 'theo nghĩa `abhūtatabbhāva`'? (Để loại trừ các trường hợp như) `Ghaṭaṃ karoti` (anh ta làm cái bình), `ghaṭo atthi` (có cái bình), `ghaṭo bhavati` (cái bình hiện hữu).

Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalo dhavalo jāyate.

Tại sao nói 'khi kết hợp với `kar`, `as`, `bhū`'? (Để loại trừ trường hợp như) `Adhavalo dhavalo jāyate` (cái không trắng được sanh ra là trắng).

Vikārāti kiṃ? Pakatiyā mā hotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti, suvaṇṇassa kuṇḍalakaraṇaṃ nāma loke pakatirūpanti vuttaṃ hoti. Evaṃ suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ siyā, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ bhavatīti.

Tại sao nói 'từ một từ chỉ sự biến đổi'? Để nó không áp dụng cho trạng thái tự nhiên. (Ví dụ) `suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti` (anh ta làm một chiếc bông tai bằng vàng). Người ta nói rằng, trên đời, việc làm bông tai từ vàng là một dạng tự nhiên (của vàng). Tương tự, `suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ siyā` (vàng có thể là bông tai), `suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ bhavati` (vàng trở thành bông tai).

Iti abhūtatabbhāvarāsi.

Như vậy là nhóm (hậu tố) chỉ sự biến đổi.

Sakattharāsi

Nhóm (hậu tố) chỉ tự thân ý nghĩa

550. Sakatthe.

550. Về tự thân ý nghĩa.

Sakatthepi paccayā dissanti. ‘Sakattho’ti sakapadattho, pakatiliṅgapadatthoti vuttaṃ hoti.

Các hậu tố cũng được thấy trong tự thân ý nghĩa. ‘Sakattho’ có nghĩa là ý nghĩa của chính từ đó, được nói là ý nghĩa của từ gốc và giới tính (nguyên thể).

Hīno eva hīnako, poto eva potako, devo eva devatā, yathābhūtameva yathābhuccaṃ, karuṇā eva kāruññaṃ, pattakālameva pattakallaṃ, ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, pāguññameva pāguññatā, kammaññameva kammaññatā, dānaṃ eva dānamayaṃ, sīlaṃ eva sīlamayaṃ. Evaṃ bhāvanāmayaṃ iccādi.

Hīno chính là hīnako, poto chính là potako, devo chính là devatā, yathābhūtameva chính là yathābhuccaṃ, karuṇā chính là kāruññaṃ, pattakālameva chính là pattakallaṃ, ākāsānantameva chính là ākāsānañcaṃ, pāguññameva chính là pāguññatā, kammaññameva chính là kammaññatā, dānaṃ chính là dānamayaṃ, sīlaṃ chính là sīlamayaṃ. Tương tự như bhāvanāmayaṃ, v.v...

Yathā ca amaccaputtā eva ‘amaccaputtiyā’ti vuccanti, evaṃ ‘‘sakyaputto eva sakyaputtiyo, asamaṇo hoti asakyaputtiyo [Pg.338], evaṃ nāṭaputtiyo, dāsaputtiyo’’tipi yujjati.

Và cũng như các con trai của vị bộ trưởng được gọi là ‘amaccaputtiyā’, tương tự như vậy, cũng hợp lý khi nói ‘‘con trai của dòng họ Thích Ca chính là sakyaputtiyo, người không phải là sa-môn trở thành asakyaputtiyo, tương tự là nāṭaputtiyo, dāsaputtiyo’’.

‘Bhayadassivā, atthadassimā’ti vantu, mantupaccayāsakatthepi yujjanti. ‘Brahmavaṇṇī, devavaṇṇī’ti ettha brahmuno vaṇṇo brahmavaṇṇo, brahmavaṇṇo viya vaṇṇo assa atthīti atthe sati īpaccayo paccayattho eva hoti, na sakattho. Brahmavaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ brahmavaṇṇīti atthe sati sakatthoyeva. Api ca ekasmiṃ aññapadatthe dve samāsa, taddhitā vattantītipi yujjati, tathā ‘paguṇassa bhāvo pāguññatā’tiādīsu dve taddhitapaccayā bhāvattheti.

Trong các từ ‘bhayadassivā, atthadassimā’, các hậu tố vantu, mantu cũng được dùng trong tự thân ý nghĩa. Ở đây, trong các từ ‘brahmavaṇṇī, devavaṇṇī’, (nếu giải thích là) brahmuno vaṇṇo (sắc tướng của Phạm thiên) là brahmavaṇṇo, (và) có sắc tướng như sắc tướng của Phạm thiên, trong ý nghĩa này, hậu tố ī có ý nghĩa của hậu tố, không phải là tự thân ý nghĩa. (Nhưng nếu giải thích là) người nào có sắc tướng như sắc tướng của Phạm thiên, người ấy là brahmavaṇṇī, trong ý nghĩa này, (hậu tố ī) chính là tự thân ý nghĩa. Hơn nữa, cũng hợp lý khi nói rằng trong một ý nghĩa của từ khác (trong bahubbīhi), hai (loại ngữ pháp) là hợp thể và taddhita có thể xảy ra; tương tự, trong các trường hợp như ‘paguṇassa bhāvo pāguññatā’, hai hậu tố taddhita cùng có ý nghĩa là ‘trạng thái’.

Iti sakattharāsi.

Như vậy là nhóm (hậu tố) chỉ tự thân ý nghĩa.

Niddiṭṭhapaccayarāsi

Nhóm các hậu tố đã được chỉ định

551. Aññasmiṃ.

551. Trong (ý nghĩa) khác.

Pubbe niddiṭṭhā ṇādayo paccayā niddiṭṭhatthato aññesupi atthesu dissanti.

Các hậu tố ṇa, v.v... đã được chỉ định trước đây cũng được thấy trong các ý nghĩa khác với ý nghĩa đã được chỉ định.

Magadhesu jāto māgadho, magadhesu saṃvaḍḍhito māgadho, magadhesu nivuttho māgadho, magadhānaṃ magadhesu vā issaro māgadho iccādi, ṇo.

Sinh ra ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, lớn lên ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, sống ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, là vua của xứ Ma-kiệt-đà hoặc ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, v.v..., (hậu tố) ṇa.

Kāsiṃ agghatīti kāsiyo, ‘kāsī’ti sataṃ vā sahassaṃ vā vuccati, iyo.

Vật đáng giá một kāsi là kāsiyo, ‘kāsī’ được gọi là một trăm hoặc một ngàn, (hậu tố) iya.

Evamaññepi paccayā yathānurūpaṃ veditabbā.

Tương tự, các hậu tố khác cũng nên được hiểu một cách tương ứng.

552. Dissantaññepi paccayā.

552. Các hậu tố khác cũng được thấy.

Pubbe [Pg.339] niddiṭṭhapaccayehi aññepi paccayā niddiṭṭhesu aniddiṭṭhesu ca atthesu dissanti.

Các hậu tố khác với các hậu tố đã được chỉ định trước đây cũng được thấy trong các ý nghĩa đã được chỉ định và chưa được chỉ định.

Visadisā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā, ikaṇa.

Những người mẹ không giống nhau là vimātaro (các bà mẹ kế), con của họ là vemātikā (những người con khác mẹ), (hậu tố) ikaṇa.

Pathe gacchantīti pathāvino, aghaṃ dukkhaṃ pāpaṃ vā gacchatīti aghāvī, āvī.

Những người đi trên đường là pathāvino, người đi đến khổ đau hoặc tội lỗi là aghāvī, (hậu tố) āvī.

Issā assa atthīti issukī, ukī.

Người có sự ganh tị là issukī, (hậu tố) ukī.

Dhuraṃ vahantīti dhorayhā, yhaṇa.

Những người mang gánh nặng là dhorayhā, (hậu tố) yhaṇa.

Lobhassa hitā lobhaneyyā. Evaṃ dosaneyyā, mohaneyyā, aneyyo.

Những gì có lợi cho tham là lobhaneyyā. Tương tự là dosaneyyā, mohaneyyā, (hậu tố) aneyya.

Dassanaṃ arahatīti dassaneyyo. Evaṃ vandaneyyo, pūjaneyyo, namassaneyyo, eyyo.

Người đáng được thấy là dassaneyyo. Tương tự là vandaneyyo, pūjaneyyo, namassaneyyo, (hậu tố) eyya.

Oghānaṃ hitā oghaniyā, yoganiyā, ganthaniyā, kammaniyaṃ, attaniyaṃ, dassaniyaṃ, pūjaniyo, namassaniyo iccādi, aniyo.

Những gì có lợi cho các bộc lưu là oghaniyā, (tương tự) yoganiyā, ganthaniyā, kammaniyaṃ, attaniyaṃ, dassaniyaṃ, pūjaniyo, namassaniyo, v.v..., (hậu tố) aniya.

Yaṃ parimāṇaṃ assāti yāvaṃ, yāvantassa bhāvo yāvatvaṃ. Evaṃ tāvatvaṃ, tva.

Cái có chừng mực nào đó là yāvaṃ, trạng thái của yāvant là yāvatvaṃ. Tương tự là tāvatvaṃ, (hậu tố) tva.

Paramānaṃ uttamapurisānaṃ bhāvo kammaṃ vā pāramī, samaggānaṃ bhāvo kammaṃ vā sāmaggī, ṇī.

Trạng thái hoặc hành động của những bậc tối thượng, những bậc thượng nhân là pāramī, trạng thái hoặc hành động của những người hòa hợp là sāmaggī, (hậu tố) ṇī.

‘‘Nāgavatā, sīhavatā, ājaññavatā’’ iccādīsu bhāve vantupaccayaṃ icchanti.

Trong các từ như ‘‘nāgavatā, sīhavatā, ājaññavatā’’, (các nhà ngữ pháp) mong muốn hậu tố vantu có ý nghĩa là ‘trạng thái’.

Mātu bhātā mātulo, ulo.

Anh hoặc em trai của mẹ là mātulo (cậu), (hậu tố) ula.

Iti niddiṭṭhapaccayarāsi.

Như vậy là nhóm các hậu tố đã được chỉ định.

Vuddhirāsi

Nhóm (nguyên âm) tăng trưởng

‘Padānamādissāyuvaṇṇassāeo [Pg.340] ṇānubandhe’ti padādibhūtānaṃ akāra, ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ ā, e, ovuddhi.

Theo quy tắc ‘Padānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe’, có sự tăng trưởng thành ā, e, o của các nguyên âm a, i, u ở đầu từ.

Ādicco, vāsiṭṭho, venateyyo, meniko, pettikaṃ, odumbaraṃ, oḷumpiko, odagyaṃ, dobhaggaṃ, sobhaggaṃ iccādi.

Ādicco, vāsiṭṭho, venateyyo, meniko, pettikaṃ, odumbaraṃ, oḷumpiko, odagyaṃ, dobhaggaṃ, sobhaggaṃ, v.v...

Ṇānubandheti kiṃ? Nāmako, padako, purātano.

Tại sao nói 'không có ṇ làm anubandha'? (Để có các dạng) Nāmako, padako, purātano.

‘Majjhe’ti suttena padamajjhepi vuddhi, vāseṭṭho, aḍḍhateyyo iccādi.

Theo sutta ‘majjhe’, sự trường hóa cũng xảy ra ở giữa một từ, (như trong) vāseṭṭho, aḍḍhateyyo, v.v...

553. Saṃyogepi kvaci.

553. Đôi khi (cũng xảy ra) ngay cả khi có phụ âm kép.

Ṇānubandhe paccaye pare saṃyogepi kvaci vuddhi hoti.

Khi một hậu tố không có ṇ làm anubandha theo sau, đôi khi có sự trường hóa ngay cả khi có phụ âm kép.

Petteyyo, pettikaṃ, decco, pamukhe sādhu pāmokkhaṃ, pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ, vattabbanti vākyaṃ, bhajitabbanti bhāgyaṃ, bhoggaṃ, yoggaṃ iccādi.

Petteyyo, pettikaṃ, decco, giỏi trong việc dẫn đầu là pāmokkhaṃ, trạng thái hoan hỷ là pāmojjaṃ, điều được nói là vākyaṃ, điều được chia là bhāgyaṃ, bhoggaṃ, yoggaṃ, v.v...

Iti vuddhirāsi.

Như vậy là chương về trường hóa.

Loparāsi

Chương về sự lược bỏ

‘Lopovaṇṇivaṇṇāna’nti suttena ṇyamhi pare avaṇṇi’vaṇṇānaṃ lopo.

Theo sutta ‘lopovaṇṇivaṇṇānaṃ’, khi ṇya theo sau, có sự lược bỏ của a, i, và ī.

Tattha avaṇṇe-paṇḍiccaṃ, tacchaṃ, dāyajjaṃ, dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, karuṇāyeva kāruññaṃ iccādi.

Trong đó, đối với a: paṇḍiccaṃ, tacchaṃ, dāyajjaṃ, trạng thái hai mặt là dvejjhaṃ, lòng bi mẫn chính là kāruññaṃ, v.v...

Ivaṇṇe-adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ. Evaṃ ādicco, koṇḍañño iccādi.

Đối với i: trạng thái của người đứng đầu là ādhipaccaṃ. Tương tự: ādicco, koṇḍañño, v.v...

‘Uvaṇṇassāvaṅa [Pg.341] sare’ti sare pare uvaṇṇassa avaṅa hoti.

Theo (sutta) ‘uvaṇṇassāvaṅa sare’, khi một nguyên âm theo sau, u được biến thành ava.

Ṇamhi-lahuno bhāvo lāghavaṃ, rāghavaṃ, jamburukkhe bhavaṃ jambavaṃ. Tathā kapilavatthumhi bhavaṃ kāpilavatthavaṃ, vanaṃ. Bhātuno apaccaṃ bhātabyo, gabyaṃ, dabyaṃ.

Khi ṇa (theo sau): trạng thái nhẹ nhàng là lāghavaṃ, rāghavaṃ, sinh ra từ cây trâm là jambavaṃ. Tương tự, sinh ra ở Kapilavatthu là kāpilavatthavaṃ, vanaṃ. Con của anh trai là bhātabyo, gabyaṃ, dabyaṃ.

‘Ṭe satissā…’ti ṭamhi paccaye vīsati, tīsatīnaṃ tilopo.

Theo (sutta) ‘ṭe satissā…’, khi hậu tố ṭa theo sau, có sự lược bỏ ti của vīsati và tīsaṃti.

Vīsatiyā pūraṇo vīso, ekūnavīso. Evaṃ tīso, ekūnatīso.

Số thứ tự của hai mươi là vīso, (và) ekūnavīso (thứ mười chín). Tương tự, tīso (thứ ba mươi), ekūnatīso (thứ hai mươi chín).

‘Rānubandhentasarādissā’ti rānubandhe paccaye padantasarādīnaṃ lopo.

Theo (sutta) ‘rānubandhentasarādissā’, khi một hậu tố có r làm anubandha theo sau, có sự lược bỏ nguyên âm cuối của từ gốc và các thành phần đầu.

Metteyyo, petteyyo, kivaṃ, kittakaṃ, īdī, īdikkho, īdiso, āhacca, upahacca, sakkacca, adhikicca, kiriyā, vedagū, pāragū iccādi.

Metteyyo, petteyyo, kivaṃ, kittakaṃ, īdī, īdikkho, īdiso, āhacca, upahacca, sakkacca, adhikicca, kiriyā, vedagū, pāragū, v.v...

554. Paccayānaṃ lopo.

554. Sự lược bỏ của các hậu tố.

Paccayānaṃ kvaci lopo hoti.

Đôi khi có sự lược bỏ của các hậu tố.

Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā. Ettha ca ratanassa bhāvo ratanaṃ, attano bhāvo attā, attano sakassa bhāvo attaniyanti evaṃ bhāvapaccayalopo.

‘Trong Đức Phật, có bảo vật cao quý’, ‘con mắt thì trống không, không có tự ngã hay thuộc về tự ngã’. Ở đây, (hiểu ngầm là) ‘trạng thái quý báu là ratanaṃ’, ‘trạng thái của tự ngã là attā’, ‘trạng thái sở hữu của tự ngã là attaniya’; như vậy có sự lược bỏ của hậu tố chỉ trạng thái (bhāva).

‘‘Buddhānussati dhammānussati’’ādīsu ‘‘buddhassa bhāvo buddho, buddhassa ayaṃ guṇo buddho’’tiādinā nayena paccayalopo veditabbo.

Trong các (trường hợp) như ‘niệm Phật, niệm Pháp’, sự lược bỏ hậu tố nên được hiểu theo phương pháp như: ‘trạng thái của Phật là Phật’, ‘phẩm chất này của Phật là Phật’, v.v...

555. Lopo vīmantuvantūnaṃ.

555. Sự lược bỏ của vī, mantu, và vantu.

Iyi’ṭṭhesu [Pg.342] paresu vī, mantu, vantūnaṃ lopo hoti.

Khi (các hậu tố) iyi và iṭṭha theo sau, có sự lược bỏ của vī, mantu, và vantu.

Medhāvīnaṃ atisayena medhāvīti medhiyo, medhiṭṭho, satimantānaṃ atisayena satimāti satiyo, satiṭṭho, guṇavantānaṃ atisayena guṇavāti guṇiyo, guṇiṭṭho.

Người trí tuệ nhất trong những người trí tuệ là medhiyo, medhiṭṭho; người có chánh niệm nhất trong những người có chánh niệm là satiyo, satiṭṭho; người có đức hạnh nhất trong những người có đức hạnh là guṇiyo, guṇiṭṭho.

Iti loparāsi.

Như vậy là chương về sự lược bỏ.

Khuddakarāsi niṭṭhito.

Chương nhỏ đã kết thúc.

Nānāttarāsi

Chương về sự đa dạng

556. Jo vuddhassiyiṭṭhesu.

556. (Từ) vuddha (biến thành) ja khi (hậu tố) iyi và iṭṭha (theo sau).

Iyi’ṭṭhapaccayesu paresu vuddhasaddassa jo hoti.

Khi các hậu tố iyi và iṭṭha theo sau, từ vuddha được biến thành ja.

Vuddhānaṃ atisayena vuddhoti jeyyo, jeṭṭho.

Người lớn tuổi nhất trong những người lớn tuổi là jeyyo, jeṭṭho.

557. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādhanedasajā.

557. Các từ bāḷha, antika, và pasattha (lần lượt) được biến đổi thành sādha, neda, sa, và jā.

Iya, iṭṭhapaccayesu paresu bāḷha, antika, pasatthasaddānaṃ sādha, neda, sa, jādesā honti.

Khi các hậu tố iya, iṭṭha theo sau, các từ bāḷha, antika, và pasattha lần lượt được thay thế bằng sādha, neda, sa, và jā.

Bāḷhānaṃ atisayena bāḷhoti sādhiyo, sādhiṭṭho, antikānaṃ atisayena antikoti nediyo, nediṭṭho, pasatthānaṃ atisayena pasatthoti seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.

Hơn cả mạnh mẽ là sādhiyo, sādhiṭṭho; hơn cả gần gũi là nediyo, nediṭṭho; hơn cả tán thán là seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.

558. Kaṇakana appayuvānaṃ.

558. Các từ appa và yuva (lần lượt) được biến đổi thành kaṇa và kana.

Iya[Pg.343], iṭṭhapaccayesu paresu appa, yuvasaddānaṃ kaṇa, kanaādesā honti.

Khi các hậu tố iya, iṭṭha theo sau, các từ appa và yuva lần lượt được thay thế bằng kaṇa và kana.

Appānaṃ navānaṃ atisayena appo navoti kaṇiyo, kaṇiṭṭho, yuvānaṃ taruṇānaṃ atisayena yuvā taruṇoti kaniyo, kaniṭṭho, kaniye vaye bhavā kaññā.

Hơn cả nhỏ/trẻ là kaṇiyo, kaṇiṭṭho; hơn cả thanh niên/trẻ là kaniyo, kaniṭṭho; người ở độ tuổi trẻ hơn là kaññā.

559. Kosajjājjava pārisajja suhajja maddavārisyāsa bhājaññatheyyabāhusaccā.

559. (Các từ) Kosajja, ājjava, pārisajja, suhajja, maddava, ārisya, āsabha, ājañña, theyya, và bāhusacca (được hình thành bằng cách bất định).

Bhāva, kammesu ṇānubandhe paccaye pare ete saddā nipaccante. Tattha ajjava, maddavā’sabhasaddā ṇamhi sijjhanti, sesā ṇyamhi.

Khi hậu tố có phụ thêm ṇa theo sau mang ý nghĩa trạng thái hoặc hành động, những từ này được hình thành một cách bất định. Trong số đó, các từ ajjava, maddava, và āsabha được thành tựu với hậu tố ṇa, các từ còn lại với hậu tố ṇya.

Tattha ujuno bhāvo ajjavaṃ, iminā suttena ṇamhi ussa attaṃ, ‘uvaṇṇassāvaṅa…’ iti ussa avattaṃ. Evaṃ muduno bhāvo maddavaṃ, usabhassa bhāvo āsabhaṃ, ussa āttaṃ. Kusitassa bhāvo kosajjaṃ, iminā ilopo, tyassa jjattaṃ, parisāsu uppanno pārisajjo, dāgamo, suhadayova suhado, yalopo, suhadassa bhāvo sohajjaṃ, isino idaṃ ārisyaṃ, issa ārittaṃ, ājāniyassa bhāvo ājaññaṃ, yalopo, puna ‘lopovaṇṇivaṇṇāna’nti ilopo, tato paraṃ sandhirūpaṃ, ājāniyo eva vā ājañño, sakatthe ṇyo, thenassa bhāvo, kammaṃ vā theyyaṃ, nassa yattaṃ, bahusutassa bhāvo bāhusaccaṃ, ussa attaṃ, puna sandhirūpaṃ.

Trong đó, trạng thái ngay thẳng (ujuno bhāvo) là ajjavaṃ, theo quy tắc này, khi có hậu tố ṇa, u biến thành a; theo quy tắc ‘uvaṇṇassāvaṅa…’, u biến thành ava. Tương tự, trạng thái mềm mại (muduno bhāvo) là maddavaṃ; trạng thái của con bò đực (usabhassa bhāvo) là āsabhaṃ, u biến thành ā. Trạng thái lười biếng (Kusitassa bhāvo) là kosajjaṃ, theo quy tắc này, i bị lược bỏ, ty biến thành jj. Người sinh ra trong hội chúng (parisāsu uppanno) là pārisajjo, có sự thêm vào của d. Người có trái tim tốt (suhadayo) chính là suhado, ya bị lược bỏ; trạng thái của người có trái tim tốt (suhadassa bhāvo) là sohajjaṃ. Cái này của vị ẩn sĩ (isino idaṃ) là ārisyaṃ, i biến thành āri. Trạng thái của dòng dõi cao quý (ājāniyassa bhāvo) là ājaññaṃ, ya bị lược bỏ; lại nữa, theo quy tắc ‘lopovaṇṇivaṇṇāna’, i bị lược bỏ, sau đó là hình thức do liên âm. Hoặc ājāniyo chính là ājañño, hậu tố ṇya dùng trong ý nghĩa của chính nó. Trạng thái hoặc hành động của kẻ trộm (thenassa bhāvo, kammaṃ vā) là theyyaṃ, n biến thành y. Trạng thái của người học rộng (bahusutassa bhāvo) là bāhusaccaṃ, u biến thành a, lại nữa là hình thức do liên âm.

560. Adhātussa ke syādito ghessi.

560. Nguyên âm a của một từ có tên gọi gha không phải là động từ căn sẽ biến thành i, khi phụ âm ka theo sau và khi nó đứng sau một biến cách bắt đầu bằng si.

‘Ghessī’ti [Pg.344] ghe+assa+i, chapadamidaṃ suttaṃ.

‘Ghessī’ là ghe+assa+i, quy tắc này có sáu từ.

Adhātussa avayavabhūte kakāre pare pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti kanissite ghe asyādito pare sati.

Khi phụ âm ka, là một thành phần của một từ không phải là động từ căn, theo sau, nguyên âm a đứng trước thường biến thành i, (nguyên âm a này) thuộc về một từ có tên gọi gha được theo sau bởi ka, và đứng sau các biến cách bắt đầu bằng si.

Bālikā, ekikā, hatthipotikā, mahallikā, kumbhakārikā, kammakārikā, annadāyikā, upāsikā, sāvikā, dhammavācikā.

Adhātussāti kiṃ? Kulupakā- bhikkhunī, dhenupakā, khīrupakā-vacchī, idha dhātvādesopi kakāro dhātusaññaṃ labhatiyeva.

Tại sao nói ‘không phải là động từ căn’? (Ví dụ:) Kulupakā- bhikkhunī, dhenupakā, khīrupakā-vacchī. Ở đây, phụ âm ka dù là sự thay thế cho một động từ căn, vẫn nhận được tên gọi là động từ căn.

Keti kiṃ? Vedanā, cetanā.

Tại sao nói ‘khi ka (theo sau)’? (Ví dụ:) Vedanā, cetanā.

Asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā-rājadhānī.

Tại sao nói ‘sau (biến cách) bắt đầu bằng si’? (Ví dụ:) Bahuparibbājakā-rājadhānī.

Assāti kiṃ? Bahukattukā-sālā.

Tại sao nói ‘của a’? (Ví dụ:) Bahukattukā-sālā.

Ettha ca bahavo paribbājakā yassā sā bahuparibbājakāti viggaho. Paribbājakasaddo pakatisyādisaddo hoti, tasmā kanissitassa ghasaññassa ākārassa syādito parattā pubbassa assa ittaṃ na bhavati. Yadi bhaveyya, bahukā paribbājikāyo yassanti atthappasaṅgo siyāti.

Và ở đây, sự phân tích (viggaho) là: ‘nơi mà có nhiều du sĩ (paribbājakā)’. Từ paribbājaka là một từ gốc có các biến cách như si. Do đó, vì nó đứng sau một biến cách như si, nguyên âm a đứng trước (trong paribbājaka) của từ có tên gọi gha được theo sau bởi ka không biến thành i. Nếu nó biến đổi, sẽ dẫn đến ý nghĩa không mong muốn là ‘nơi có nhiều nữ du sĩ (paribbājikāyo)’.

Iti nānāttarāsi niṭṭhito.

Như vậy, chương về các vấn đề khác nhau đã kết thúc.

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānabyākaraṇa-

Như vậy, trong (bộ luận) tên là Niruttidīpanī, (chú giải) ngữ pháp Moggallāna-

Dīpaniyā taddhitakaṇḍo pañcamo.

Chương thứ năm về Taddhita (hậu tố) của (bộ) Dīpanī.

6. Ākhyātakaṇḍa

6. Chương về Động từ

Suddhakatturūpa

Hình thức Chủ động cách thuần túy

Atha [Pg.345] dhātupaccayasaṃsiddhaṃ kāla, kāraka, purisa, saṅkhyābhedadīpakaṃ liṅgabhedarahitaṃ kriyāpadhānavācakaṃ tyādyantanāmakaṃ ākhyātapadaṃ dīpiyate.

Bây giờ, động từ (ākhyātapada) được giải thích, (đó là từ) được hình thành bởi động từ căn và hậu tố, chỉ ra sự khác biệt về thời, cách, ngôi, và số, không có sự khác biệt về giống, biểu thị sự chính yếu của hành động, và được gọi tên bằng các vĩ ngữ như ti.

Tattha kriyaṃ dhāretīti dhātu. Sā pakatidhātu, vikatidhātu, nāmadhātuvasena tividhā.

Trong đó, động từ căn (dhātu) là cái mang hành động. Nó có ba loại: động từ căn nguyên thủy, động từ căn biến đổi, và động từ căn danh nghĩa.

Tattha bhū, hū, gamu, paca iccādi pakatidhātu nāma sabhāvena siddhattā.

Trong đó, bhū, hū, gamu, paca, v.v. được gọi là động từ căn nguyên thủy vì chúng được thành lập một cách tự nhiên.

Titikkha, tikiccha, bubhukkha, jighacchaiccādi vikatidhātu nāma saṅkhatavasena siddhattā.

Titikkha, tikiccha, bubhukkha, jighaccha, v.v. được gọi là động từ căn biến đổi vì chúng được thành lập do cấu tạo.

Puttīya, pabbatāya iccādi nāmadhātu nāma nāmabhūtassa sato kriyavācīpaccayayogena dhātuṭṭhāne ṭhitattā.

Puttīya, pabbatāya, v.v. được gọi là động từ căn danh nghĩa, vì vốn là danh từ, chúng đứng ở vị trí của động từ căn nhờ kết hợp với một hậu tố biểu thị hành động.

Pakatidhātu ca sakammikā’kammikavasena duvidhā.

Và động từ căn nguyên thủy có hai loại: ngoại động từ và nội động từ.

Tatthayā dhātu kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā sakammikā nāma. Gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati iccādi.

Trong đó, động từ căn nào diễn tả một hành động đòi hỏi một đối tượng, nó được gọi là ngoại động từ. Ví dụ: Gāmaṃ gacchati (đi đến làng), odanaṃ pacati (nấu cơm), v.v.

Yā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā akammikā nāma. Bhavati, hoti, tiṭṭhati, seti iccādi.

Hành động nào được nói đến mà không phụ thuộc vào túc từ, hành động ấy được gọi là tự động từ. Ví dụ: bhavati (thì, là, ở), hoti (thì, là, ở), tiṭṭhati (đứng), seti (nằm), v.v.

Sakammikā ca ekakammika, dvikammikavasena duvidhā.

Và tha động từ có hai loại, theo cách là đơn túc từ và song túc từ.

Tattha yā ekakammāpekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā ekakammikā nāma. Gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati iccādi.

Trong đó, hành động nào được nói đến mà phụ thuộc vào một túc từ, hành động ấy được gọi là đơn túc từ. Ví dụ: Gāmaṃ gacchati (đi đến làng), odanaṃ pacati (nấu cơm), v.v.

Yā padhānā’padhānavasena kammadvayāpekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā dvikammikā nāma.

Hành động nào được nói đến mà phụ thuộc vào hai túc từ theo cách chính và phụ, hành động ấy được gọi là song túc từ.

Sā ca nyādi, duhādivasena duvidhā.

Và loại ấy có hai loại, theo cách là nhóm nyādi và nhóm duhādi.

Tattha [Pg.346] yā dhātu pāpanatthā hoti, sā nyādi nāma. Ajaṃ gāmaṃ neti, bhāraṃ gāmaṃ vahati, sākhaṃ gāmaṃ ākaḍḍhati.

Trong đó, ngữ căn nào có nghĩa là đưa đến, ngữ căn ấy được gọi là nhóm nyādi. Ví dụ: Ajaṃ gāmaṃ neti (dẫn dê đến làng), bhāraṃ gāmaṃ vahati (mang gánh nặng đến làng), sākhaṃ gāmaṃ ākaḍḍhati (kéo cành cây đến làng).

Sesā dvikammikā duhādi nāma. Gāviṃ khīraṃ duhati, brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati, dāyakaṃ bhikkhaṃ bhikkhati, goṇaṃ vajaṃ rundhati, bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati, sissaṃ dhammaṃ anusāsati, bhagavā bhikkhū etaṃ [vacanaṃ] avoca, rājā amaccaṃ vacanaṃ bravīti iccādi.

Các động từ song túc từ còn lại được gọi là nhóm duhādi. Ví dụ: Gāviṃ khīraṃ duhati (vắt sữa từ con bò), brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati (xin chiếc mền từ vị bà-la-môn), dāyakaṃ bhikkhaṃ bhikkhati (xin vật thực từ người thí chủ), goṇaṃ vajaṃ rundhati (nhốt con bò vào chuồng), bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati (hỏi một câu hỏi đến đức Thế Tôn), sissaṃ dhammaṃ anusāsati (giáo huấn pháp cho người đệ tử), bhagavā bhikkhū etaṃ [vacanaṃ] avoca (đức Thế Tôn đã nói lời này đến các vị tỳ-khưu), rājā amaccaṃ vacanaṃ bravīti (nhà vua nói lời với vị quan), v.v.

Tattha yadā kammasmiṃ rūpaṃ sijjhati, tadā vibhatti, paccayā nyādimhi padhānakammaṃ vadanti, duhādimhi apadhānakammaṃ, sabbadhātūsu kāritayoge kāritakammanti, sabbañcetaṃ dhātūnaṃ pakatiatthavasena vuttaṃ, anekatthattā pana dhātūnaṃ atthantaravacane vā nānupasaggayoge vā akammikāpi sakammikā honti, sakammikāpi akammikā honti.

Trong đó, khi hình thức được biến đổi theo túc từ (thể bị động), khi ấy biến tố và tiếp vị ngữ trong nhóm nyādi biểu thị túc từ chính, trong nhóm duhādi (biểu thị) túc từ phụ, và trong sự kết hợp thể sai khiến ở tất cả các ngữ căn (biểu thị) túc từ sai khiến. Tất cả điều này được nói theo nghĩa tự nhiên của các ngữ căn, nhưng do các ngữ căn có nhiều nghĩa, hoặc khi diễn đạt nghĩa khác, hoặc khi kết hợp với các tiếp đầu ngữ khác nhau, thì tự động từ cũng trở thành tha động từ, và tha động từ cũng trở thành tự động từ.

Atthantaravacane tāva –

Trước hết, trong việc diễn đạt nghĩa khác –

Vida – sattāyaṃ, dhammo vijjati, saṃvijjati.

Vida – trong nghĩa tồn tại, dhammo vijjati, saṃvijjati (pháp tồn tại).

Vida – ñāṇe, dhammaṃ vidati.

Vida – trong nghĩa trí tuệ, dhammaṃ vidati (biết pháp).

Vida – lābhe, dhanaṃ vindati.

Vida – trong nghĩa đạt được, dhanaṃ vindati (đạt được tài sản).

Vida – anubhavane, sukhaṃ vedeti, vipākaṃ paṭisaṃvedeti.

Vida – trong nghĩa cảm thọ, sukhaṃ vedeti (cảm thọ sự an lạc), vipākaṃ paṭisaṃvedeti (cảm thọ quả dị thục).

Vida – ārocane, vedayāmahaṃ bhante vedayatīti maṃ dhāretu, kāraṇaṃ nivedeti, dhammaṃ paṭivedeti iccādi.

Vida – trong nghĩa trình bày, vedayāmahaṃ bhante (bạch ngài, con xin trình bày), vedayatīti maṃ dhāretu (xin ngài hãy ghi nhớ con là người trình bày), kāraṇaṃ nivedeti (trình bày nguyên nhân), dhammaṃ paṭivedeti (thông đạt pháp), v.v.

Nānupasaggayoge –

Trong sự kết hợp với các tiếp đầu ngữ khác nhau –

Pada-gatiyaṃ, maggaṃ pajjati, paṭipajjati, maggo uppajjati, nipajjati, sampajjati, bhogo bhavati, sambhavati, bhogaṃ anubhavati, taṇhaṃ [Pg.347] abhibhavati, paribhavati, adhibhavati, araññaṃ abhisambhavati, ajjhogāhatīti attho. Gacchantaṃ magge abhisambhavati, sampāpuṇātīti attho iccādi.

Pada- trong nghĩa đi, maggaṃ pajjati, paṭipajjati (đi trên đường, thực hành con đường), maggo uppajjati, nipajjati, sampajjati (con đường sanh khởi, nằm xuống, được thành tựu), bhogo bhavati, sambhavati (tài sản sanh khởi, phát sanh), bhogaṃ anubhavati (hưởng thụ tài sản), taṇhaṃ abhibhavati, paribhavati, adhibhavati (chế ngự, khinh miệt, áp đảo ái dục), araññaṃ abhisambhavati, có nghĩa là ajjhogāhati (đi sâu vào rừng). Gacchantaṃ magge abhisambhavati, có nghĩa là sampāpuṇāti (đuổi kịp người đang đi trên đường), v.v.

Padānaṃ byañjanasampattiyā vā atthasampattiyā vā upakārakā vibhatti, paccayā paccayā nāma.

Những yếu tố hỗ trợ cho sự hoàn thiện về hình thức hoặc hoàn thiện về ý nghĩa của các từ, tức là biến tố và tiếp vị ngữ, được gọi là duyên (paccayā).

Tattha vibhattiyo tyādi, tvādiiccādinā aṭṭhavidhā bhavanti, sarūpato channavutividhā.

Trong đó, các biến tố có tám loại, như là tyādi, tvādi, v.v., và về hình thức thì có chín mươi sáu loại.

Tattha pubbachakkabhūtāni aṭṭhacattālīsarūpāni parassapadāni nāma. Parachakkabhūtāni aṭṭhacattālīsarūpāni attanopadāni nāma.

Trong đó, bốn mươi tám hình thức thuộc nhóm trước được gọi là parassapadāni (từ cho người khác). Bốn mươi tám hình thức thuộc nhóm sau được gọi là attanopadāni (từ cho chính mình).

Tattha parahitapaṭisaṃyuttesu ṭhānesu pavattibahulāni padāni parassapadāni nāma. Attahitapaṭisaṃyuttesu pavattibahulāni attanopadāni nāmāti eke.

Trong đó, một số người cho rằng: những từ thường xuyên xuất hiện trong các trường hợp liên quan đến lợi ích của người khác được gọi là parassapadāni. Những từ thường xuyên xuất hiện trong các trường hợp liên quan đến lợi ích của chính mình được gọi là attanopadāni.

Paro vuccati kattā sabbakriyāsādhāraṇattā, attā vuccati kammaṃ sakasakakriyāsādhāraṇattā, parassa abhidhāyakāni padāni parassapadāni, attano abhidhāyakāni padāni attanopadānīti aññe.

Những người khác lại cho rằng: 'Người khác' (paro) được gọi là tác nhân (kattā) vì nó chung cho mọi hành động; 'chính mình' (attā) được gọi là đối tượng (kamma) vì nó chung cho hành động riêng của nó. Những từ biểu thị 'người khác' là parassapadāni, những từ biểu thị 'chính mình' là attanopadāni.

Attā vuccati padatthānaṃ sarīrabhūtā kriyā, kattunā pana sādhyaṭṭhena kriyarūpāni bhāva, kammānipi attāti vuccanti. Sādhakaṭṭhena tehi parabhūto kattā paro nāmāti apare.

Lại có những người khác cho rằng: 'Chính mình' (attā) được gọi là hành động, là thân thể của ý nghĩa từ. Nhưng vì phải được tác nhân hoàn thành, nên các hình thức hành động, cả trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma), cũng được gọi là 'chính mình' (attā). Vì là người hoàn thành, tác nhân, vốn khác với chúng, được gọi là 'người khác' (paro).

Attā vuccati amhattho, paro vuccati tumha, nāmattho, pubbachakkāni parabahulattā parassapadāni nāma, parachakkāni pana rūḷhīvasena attanopadāni nāmātipi vadanti. Idaṃ na yujjati parachakkesu tabbahulamattassāpi asiddhattā. Pāḷibhāsaṃ pana patvā dvinnaṃ chakkānaṃ attahita, parahitesu vā tīsu kārakesu vā pavattinānāttaṃ na dissatiyeva, tasmā imasmiṃ ganthe taṃ nāmadvayaṃ na gahitanti daṭṭhabbaṃ.

Cũng có người nói rằng: 'Chính mình' (attā) được gọi là ngôi thứ nhất, 'người khác' (paro) được gọi là ngôi thứ hai và ngôi thứ ba. Nhóm trước, do sự phổ biến của 'người khác', được gọi là parassapadāni, còn nhóm sau, theo quy ước, được gọi là attanopadāni. Điều này không hợp lý, vì ngay cả sự phổ biến của ý nghĩa đó trong nhóm sau cũng không được xác lập. Hơn nữa, đối với ngôn ngữ Pāli, sự đa dạng trong cách sử dụng của hai nhóm này trong các vấn đề lợi ích cho mình, lợi ích cho người, hoặc trong ba loại tác nhân, hoàn toàn không được thấy. Do đó, cần phải hiểu rằng trong quyển sách này, hai tên gọi đó không được chấp nhận.

Paccayā [Pg.348] pana catubbidhā vikaraṇa, kicca, kārita, dhātupaccayavasena.

Tuy nhiên, các tiếp vị ngữ có bốn loại: tiếp vị ngữ liên hợp (vikaraṇa), tiếp vị ngữ khả năng (kicca), tiếp vị ngữ sai khiến (kārita), và tiếp vị ngữ tạo ngữ căn (dhātupaccaya).

Tattha ye dhātusiddhāni tyādipadāni tabbādipadāni ca gaṇavibhāgavasena aññamaññaṃ visadisarūpāni karonti, te vikaraṇapaccayā nāma, la, ya, ṇoiccādayo.

Trong đó, những tiếp vị ngữ nào làm cho các từ như tyādi và tabbādi được hình thành từ ngữ căn trở nên khác biệt nhau về hình thức theo sự phân chia nhóm, chúng được gọi là tiếp vị ngữ liên hợp (vikaraṇapaccayā), ví dụ như a, ya, ṇo, v.v.

Bhāva, kammavisayo kyo kiccapaccayo nāma.

Tiếp vị ngữ ya (kyo) có phạm vi là trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma) được gọi là tiếp vị ngữ khả năng (kiccapaccayo).

Paresaṃ āṇāpanasaṅkhāte payojakabyāpāre pavattā ṇi, ṇāpipaccayā kāritapaccayā nāma.

Các tiếp vị ngữ ṇi, ṇāpi, diễn ra trong hoạt động của người sai khiến, được gọi là sự ra lệnh cho người khác, được gọi là tiếp vị ngữ sai khiến (kāritapaccayā).

Visuṃ taṃtaṃkriyavācībhāvena dhāturūpā kha, cha, saiccādikā paccayā dhātupaccayā nāma.

Các tiếp vị ngữ như kha, cha, sa, v.v., có hình thức như ngữ căn, do là những từ biểu thị hành động này hay hành động khác một cách riêng biệt, được gọi là tiếp vị ngữ tạo ngữ căn (dhātupaccayā).

‘‘Kāla, kāraka, purisa, saṅkhyābhedadīpaka’’nti ettha atīta, paccuppannā’nāgata, kālavimuttavasena kālabhedo catubbidho.

Trong câu ‘chỉ rõ sự khác biệt về thời, tác nhân, ngôi, và số’, ở đây, sự khác biệt về thời có bốn loại: quá khứ, hiện tại, tương lai, và không phụ thuộc vào thời.

Tattha hiyyattanī, ajjattanī, parokkhāti imā tisso vibhattiyo atīte kāle vattanti.

Trong đó, ba biến tố này: hiyyattanī, ajjattanī, và parokkhā, diễn ra trong thời quá khứ.

Vattamānā, pañcamīti dve paccuppanne.

Vattamānā (biến cách hiện tại), pañcamī (biến cách mệnh lệnh) là hai loại ở hiện tại.

Ekā bhavissantī anāgate.

Một loại là bhavissantī (biến cách vị lai) ở tương lai.

Sattamī, kālātipattīti dve kālavimutte vattanti, ayaṃ kira porāṇiko vibhattīnaṃ kamo, so ca pāḷiyā sametiyeva.

Sattamī (biến cách tùy thuộc), kālātipatti (biến cách quá khứ) là hai loại được dùng không phụ thuộc thời gian. Đây quả thật là thứ tự các biến cách của người xưa, và điều ấy cũng phù hợp với Pāḷi.

‘‘Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca.

‘Tất cả những vị tôn kính Chánh Pháp, đã sống, và đang sống.

Athopi viharissanti, esā buddhāna dhammatā’’ti ca –

Và cũng sẽ sống, đây là pháp tánh của chư Phật’ và –

‘‘Abbhatītā ca ye buddhā, vattamānā anāgatā’’ti ca pāḷī. Imasmiṃ kame pañcamī, sattamīti nāmadvayampi anvatthavasena siddhaṃ [Pg.349] bhavati. Pacchā pana garuno vatticchāvasena vibhattīnaṃ nānākamaṃ karonti.

‘Chư Phật đã quá khứ, hiện tại, và vị lai’ cũng là Pāḷi. Trong thứ tự này, cặp tên gọi pañcamī (thứ năm) và sattamī (thứ bảy) cũng được thành tựu theo nghĩa đen. Nhưng về sau, các vị thầy tùy theo ý muốn trình bày mà tạo ra các thứ tự biến cách khác nhau.

Kattu, kamma, bhāvā pana kārakabhedo nāma. Tattha bhāvo duvidho sādhya, sādhanavasena visesana, visesyavasena ca. Tattha dhātvatthakriyā sādhyabhāvo nāma. Paccayatthakriyā sādhanabhāvo nāma.

Còn kattu (chủ cách), kamma (đối cách), bhāva (trạng thái) được gọi là sự phân biệt về kāraka (cách). Trong đó, bhāva (trạng thái) có hai loại: theo phương diện sādhya (cần được thực hiện) và sādhana (phương tiện thực hiện), và theo phương diện visesana (thuộc từ) và visesya (được bổ nghĩa). Trong đó, hành động là ý nghĩa của căn động từ được gọi là sādhyabhāva (trạng thái cần được thực hiện). Hành động là ý nghĩa của tiếp vị ngữ được gọi là sādhanabhāva (trạng thái phương tiện).

Tesu sādhyabhāvo nānādhātūnaṃ vasena nānāvidho hoti. Sādhanabhāvo nānādhātvatthānaṃ pavattākārasaṅkhātena ekaṭṭhena ekova hoti. So pana yathā jāti nāma anuppannapakkhe ṭhite saṅkhatadhamme uppādentī viya khāyati, tathā vohāravisayamatte ṭhite sabbadhātvatthe pātubhonte karonto viya khāyati, tasmā so sādhananti ca kārakanti ca vuccati. Yathā ca jātivasena uppannā saṅkhatadhammā ‘‘cintanaṃ jātaṃ, phusanaṃ jāta’’ miccādinā ekantameva jātiṃ visesenti, tathā paccayatthavasena pātubhontā nānādhātvatthāpi ‘‘bhuyyate, gamyate, paccate, bhavanaṃ, gamanaṃ, pacana’’ miccādinā ekantameva paccayatthaṃ visesenti. Vatticchāvasena pana bhāvasādhanapadesu dhātvattha, paccayatthānaṃ abhedopi vattuṃ yujjatiyeva. Idha pana dvīsu bhāvesu sādhanabhāvo adhippetoti.

Trong số ấy, sādhyabhāva (trạng thái cần được thực hiện) có nhiều loại khác nhau tùy theo các căn động từ khác nhau. Sādhanabhāva (trạng thái phương tiện), được gọi là cách thức diễn ra của các ý nghĩa của các căn động từ khác nhau, chỉ là một với một ý nghĩa duy nhất. Điều ấy, giống như cái gọi là sự sanh khởi dường như làm cho các pháp hữu vi đang trong trạng thái chưa sanh được sanh lên, cũng vậy, nó dường như làm cho tất cả các ý nghĩa của căn động từ đang tồn tại trong phạm vi chế định được biểu hiện ra. Do đó, nó được gọi là sādhana (phương tiện) và cũng được gọi là kāraka (cách). Và cũng giống như các pháp hữu vi đã sanh khởi thông qua sự sanh khởi chỉ bổ nghĩa cho chính sự sanh khởi, như trong các câu ‘sự suy nghĩ đã sanh, sự xúc chạm đã sanh’, v.v., cũng vậy, các ý nghĩa của các căn động từ khác nhau, khi biểu hiện thông qua ý nghĩa của tiếp vị ngữ, cũng chỉ bổ nghĩa cho chính ý nghĩa của tiếp vị ngữ, như trong các từ ‘bhuyyate, gamyate, paccate, bhavanaṃ, gamanaṃ, pacana’, v.v. Tuy nhiên, tùy theo ý muốn trình bày, cũng có thể nói về sự không khác biệt giữa ý nghĩa của căn động từ và ý nghĩa của tiếp vị ngữ trong các trường hợp của bhāva và sādhana. Nhưng ở đây, trong hai loại bhāva, sādhanabhāva (trạng thái phương tiện) được chủ ý đến.

Paṭhama, majjhimu’ttamapurisā purisabhedo. ‘Puriso’ti ca ‘‘yaṃkiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā’’ti ettha attā eva vuccati, so ca attā ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedetī’’ti ettha kārakoti vuccati. Iti ‘puriso’ti kārako eva.

Ngôi thứ ba (paṭhama), ngôi thứ hai (majjhima), ngôi thứ nhất (uttama) là sự phân biệt về ngôi (purisa). Và ‘purisa’ (ngôi), trong câu ‘bất cứ điều gì mà cá nhân này cảm thọ, dù là lạc, khổ, hay không khổ không lạc’, được gọi chính là tự ngã (attā). Và tự ngã ấy, trong câu ‘người ấy làm, người ấy cảm thọ’, được gọi là kāraka (tác nhân). Do đó, ‘purisa’ (ngôi) chính là kāraka (tác nhân).

So ca tividho nāmattho, tumhattho, amhattho cāti. Tattha attano ajjhattasantānabhūtattā amhattho uttamapuriso [Pg.350] nāma, sesā pana kamena paṭhamapuriso, majjhimapurisoti vuccanti. Vibhattiyo pana taddīpakattā paṭhamapurisādināmaṃ labhanti. Idañca nāmaṃ kārakabhede antogadhamevāti katvā imasmiṃ ganthe na gahitanti.

Và nó có ba loại: có nghĩa là danh từ (ngôi khác), có nghĩa là ‘bạn’ (tumha), và có nghĩa là ‘tôi’ (amha). Trong đó, vì là dòng tương tục nội tại của chính mình, ý nghĩa ‘tôi’ (amhattha) được gọi là ngôi cao nhất (uttamapurisa, ngôi thứ nhất). Còn lại, theo thứ tự, được gọi là ngôi thứ nhất (paṭhamapurisa, ngôi thứ ba) và ngôi ở giữa (majjhimapurisa, ngôi thứ hai). Còn các biến cách, vì chỉ thị chúng, nên nhận được các tên gọi ngôi thứ ba, v.v. Và tên gọi này, do được xem là đã bao gồm trong sự phân biệt về kāraka, nên không được đề cập trong quyển sách này.

Saṅkhyābhedo duvidho ekatta, bahuttavasena.

Sự phân biệt về số (saṅkhyā) có hai loại: theo phương diện số ít (ekatta) và số nhiều (bahutta).

‘Liṅgabhedarahita’nti ‘‘puriso gacchati, itthī gacchati, kulaṃ gacchati’’ iccādīsu ‘puriso’iccādīnaṃ abhidheyyapadānaṃ liṅgānugato rūpabhedo ākhyātapade natthi.

‘Không có sự phân biệt về tánh (liṅga)’ có nghĩa là trong các ví dụ như ‘puriso gacchati, itthī gacchati, kulaṃ gacchati’, v.v., không có sự khác biệt về hình thức của động từ (ākhyātapada) theo tánh của các từ được biểu thị như ‘puriso’, v.v.

‘Kriyāpadhānavācaka’nti ettha kriyaṃ eva padhānato abhidhāti, na nāmapadaṃ viya dabbaṃ padhānato abhidhātīti adhippāyo.

‘Từ biểu thị hành động là chính’ ở đây có nghĩa là nó chủ yếu biểu thị hành động, chứ không phải chủ yếu biểu thị thực thể như danh từ.

Tattha kriyā nāma dhātvatthabhāvo vuccati, sā ca kālavasena atītakriyā, paccuppannakriyā, anāgatakriyā, kālavimuttakriyāti catubbidhā hoti.

Trong đó, cái gọi là hành động (kriyā) được nói là trạng thái (bhāva) của ý nghĩa căn động từ (dhātvattha). Và nó, tùy theo thời gian, có bốn loại: hành động quá khứ, hành động hiện tại, hành động vị lai, và hành động không phụ thuộc thời gian.

Āṇattikriyā, āsiṭṭhakriyā, anumatikriyā, parikappakriyā, araha, sakka, vidhi, nimantanā’mantanādikriyāti bahuvidho kriyābhedoti.

Sự phân biệt về hành động có nhiều loại: hành động mệnh lệnh, hành động cầu chúc, hành động cho phép, hành động giả định, hành động (chỉ sự) xứng đáng, có thể, quy định, mời mọc, gọi mời, v.v.

Bhū-sattāyaṃ, santassa bhāvo sattā, tassaṃ sattāyaṃ, bhūdhātu sattāyamatthe vattate, sabbapadatthānaṃ sadda, buddhivisayabhāvena vijjamānabhāve vattatetyattho.

Bhū-sattāyaṃ (căn bhū có nghĩa là sự hiện hữu). Trạng thái của cái đang hiện hữu là sự hiện hữu (sattā). Trong sự hiện hữu ấy, căn động từ bhū được dùng với nghĩa là sự hiện hữu. Nghĩa là, nó được dùng trong trạng thái hiện hữu của tất cả các ý nghĩa của từ ngữ, do là đối tượng của âm thanh và trí tuệ.

561. Kriyatthā.

561. Từ (căn) có nghĩa là hành động.

Adhikārasuttamidaṃ, kriyatthā paraṃ vibhatti, paccayā bhavantīti attho. Kriyā attho yassāti kriyattho. Pakatidhātu, vikatidhātu, nāmadhātuvasena tividho dhātu, kāritapaccayantarūpampi vikatidhātumhi saṅgayhati.

Đây là một câu kinh có tác dụng chi phối. Nghĩa là: sau (căn) có nghĩa là hành động, có các biến cách và tiếp vị ngữ. ‘Kriyattha’ là cái có hành động làm ý nghĩa. Căn động từ có ba loại: căn động từ nguyên thủy, căn động từ biến thể, và căn động từ phái sinh từ danh từ. Dạng có tiếp vị ngữ sai khiến ở giữa cũng được bao gồm trong căn động từ biến thể.

562. Vattamāneti [Pg.351] anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.

562. Trong thì hiện tại: ti, anti, si, tha, mi, ma, te, ante, se, vhe, e, mhe.

Ārabhitvā niṭṭhaṃ anupagato bhāvo vattamāno nāma, taṃsambandhīkālopi tadūpacārena vattamānoti vuccati. Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ tyādivibhattiyo bhavanti. Ayañca vibhatti tyādīti ca vattamānakālavisayattā vattamānāti ca sijjhati.

Trạng thái đã bắt đầu nhưng chưa đi đến hoàn tất được gọi là hiện tại (vattamāna). Thời gian liên quan đến nó cũng được gọi là hiện tại theo cách nói ẩn dụ. Trong thời hiện tại, sau (căn) có nghĩa là hành động, có các biến cách ti, v.v. Và biến cách này được gọi là ti, v.v., và vì có phạm vi là thời hiện tại, nên cũng được thành lập với tên gọi là vattamānā (biến cách hiện tại).

563. Pubbāparachakkānamekānekesu tumhamhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā.

563. Trong sáu biến cách trước và sáu biến cách sau, ở số ít và số nhiều, trong các trường hợp của tumha (bạn), amha (tôi), và phần còn lại, từng cặp hai là ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba.

Tumhanāmaṃ, amhanāmaṃ, tadubhayato sesanāmanti tīsu nāmesu payujjamānesu vā gamyamānesu vā ekasmiṃ vā anekesu vā atthesu pubbachakka, parachakkānaṃ dve dve majjhima, uttama, paṭhamā vibhattiyo bhavanti. ‘‘Uttamanti uttaraṃ antima’’nti cūḷamoggallāne vuttaṃ.

Khi danh từ tumha (bạn), danh từ amha (tôi), và các danh từ còn lại ngoài hai danh từ ấy được sử dụng hoặc được hiểu ngầm, với nghĩa số ít hoặc số nhiều, thì trong sáu biến cách trước và sáu biến cách sau, từng cặp hai trở thành các biến cách ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba. Trong Cūḷamoggallāna có nói: ‘Uttama có nghĩa là cao hơn, cuối cùng’.

Ettha ca vibhattividhānamukhena taṃtaṃsaññāvidhānampi siddhaṃ hoti.

Và ở đây, thông qua quy tắc về biến cách, quy tắc về các tên gọi tương ứng của chúng cũng được thành lập.

Kathaṃ?Ti, anti, si, tha, mi, ma iti pubbachakkaṃ nāma.

Như thế nào? Ti, anti, si, tha, mi, ma được gọi là nhóm sáu biến cách trước.

Te, ante, se, vhe, e, mhe iti parachakkaṃ nāma.

Te, ante, se, vhe, e, mhe được gọi là nhóm sáu biến cách sau.

Pubbachakke ca-ti, antidvayaṃ paṭhamadukaṃ nāma, si, thadvayaṃ majjhimadukaṃ nāma, mi, madvayaṃ uttamadukaṃ nāma. Evaṃ parachakke.

Và trong nhóm sáu biến cách trước: cặp ti, anti được gọi là cặp ngôi thứ ba; cặp si, tha được gọi là cặp ngôi thứ hai; cặp mi, ma được gọi là cặp ngôi thứ nhất. Tương tự như vậy trong nhóm sáu biến cách sau.

Tattha tulyādhikaraṇabhūte sesanāme payujjamāne vā gamyamāne vā paṭhamadukaṃ bhavati. Tathā tumhanāme majjhimadukaṃ, amhanāme uttamadukaṃ. Dukesu ca ekasmiṃ atthe vattabbe ekavacanaṃ, bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ.

Ở đây, khi danh từ còn lại (sesanāma) là đồng sở y (tulyādhikaraṇa), hoặc được sử dụng hoặc được hiểu ngầm, thì cặp ngôi thứ ba (paṭhamaduka) được dùng. Tương tự, với danh từ tumha thì dùng cặp ngôi thứ hai (majjhimaduka), với danh từ amha thì dùng cặp ngôi thứ nhất (uttamaduka). Và trong các cặp ấy, khi muốn nói đến một đối tượng thì dùng số ít, khi muốn nói đến nhiều đối tượng thì dùng số nhiều.

Ettha [Pg.352] ca nāmānaṃ atthanissitā katvattha, kammatthā idha nāmatthāti vuccanti. Kattu, kammasaṅkhāte yasmiṃ nāmatthe tyādivibhattiyo bhavanti, so nāmattho tyādivācakānaṃ eva vāccabhūto vuttattho nāma hoti, na syādivibhattīnaṃ.

Và ở đây, ý nghĩa tác nhân (katvattha), ý nghĩa đối tượng (kammattha) vốn tùy thuộc vào ý nghĩa của các danh từ, được gọi là ý nghĩa của danh từ (nāmattha). Ý nghĩa của danh từ nào, được gọi là tác nhân hay đối tượng, mà các biến cách tố như ‘ti’ v.v... được dùng theo, thì ý nghĩa của danh từ ấy, vốn đã trở thành ý nghĩa được biểu đạt chỉ bởi các từ có ‘ti’ v.v... làm vĩ ngữ, được gọi là ý nghĩa đã được biểu đạt (vuttattha), chứ không phải của các biến cách tố như ‘si’ v.v...

Vuttakattu, kammādhiṭṭhānassa ca liṅgatthassa vācakaṃ nāmapadaṃ abhidheyyapadaṃ nāma, etadeva tulyādhikaraṇapadanti ca vuccati.

Và danh từ (nāmapada) biểu thị ý nghĩa của từ gốc (liṅgattha) vốn là nền tảng của tác nhân hay đối tượng đã được biểu đạt, được gọi là từ được biểu thị (abhidheyyapada), và chính nó cũng được gọi là từ đồng sở y (tulyādhikaraṇapada).

Amādayo ca atthavācakavibhattiyo etasmiṃ okāsaṃ na labhanti, liṅgatthamattajotikā paṭhamāvibhatti eva okāsaṃ labhati. Evarūpāni tulyādhikaraṇabhūtāni abhidheyyapadāni sandhāya sutte ‘tumhamhasesesū’ti vuttaṃ.

Và các biến cách tố biểu thị ý nghĩa như ‘aṃ’ v.v... không có chỗ dùng trong trường hợp này, chỉ có biến cách thứ nhất (paṭhamāvibhatti), vốn chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa của từ gốc, là có chỗ dùng. Quy tắc ‘tumhamhasesesū’ti trong kinh đã được nói đến là nhắm vào những từ được biểu thị (abhidheyyapadāni) có dạng như vậy, vốn là những từ đồng sở y.

Idañca suttaṃ suddhehi tumha’mha, sesanāmehi yuttavākye ca missakehi yuttavākye cāti dvīsu dvīsu vākyesu veditabbaṃ.

Và quy tắc này nên được hiểu trong hai loại câu: câu được kết hợp với các danh từ tumha, amha, và các danh từ còn lại một cách thuần túy, và câu được kết hợp với chúng một cách hỗn hợp.

Tattha suddhehi yutte paccekaṃ dukāni vattanti. Yathā? So gacchati, te gacchanti, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāmāti.

Trong đó, khi được kết hợp với các danh từ thuần túy, các cặp ngôi được áp dụng riêng rẽ. Ví dụ: So gacchati (nó đi), te gacchanti (chúng nó đi), tvaṃ gacchasi (bạn đi), tumhe gacchatha (các bạn đi), ahaṃ gacchāmi (tôi đi), mayaṃ gacchāma (chúng tôi đi).

Tathā suddhadvandepi. Yathā? So ca so ca gacchati, gacchanti vā. Te ca te ca gacchanti, so ca te ca gacchanti, tvañca tvañca gacchasi, gacchatha vā. Tumhe ca tumhe ca gacchatha, tvañca tumhe ca gacchathāti.

Tương tự, trong trường hợp hợp từ thuần túy (suddha-dvanda) cũng vậy. Ví dụ: So ca so ca gacchati, hoặc gacchanti (Nó và nó đi). Te ca te ca gacchanti (Chúng nó và chúng nó đi), so ca te ca gacchanti (Nó và chúng nó đi), tvañca tvañca gacchasi, hoặc gacchatha (Bạn và bạn đi). Tumhe ca tumhe ca gacchatha (Các bạn và các bạn đi), tvañca tumhe ca gacchatha (Bạn và các bạn đi).

Missakehi yutte dvandavākye pana ‘vippaṭisedhe’ti saṅketattā paradukāni eva okāsaṃ labhanti, tesu ca bahuvacanāni eva. Yathā? So ca tvañca gacchatha, so ca ahañca gacchāma, tvañca ahañca gacchāma, so ca tvañca ahañca gacchāma. Ekavacanacatukkaṃ.

Tuy nhiên, trong câu có hợp từ hỗn hợp, do quy ước ‘trong trường hợp có sự mâu thuẫn’ (vippaṭisedhe), chỉ có các cặp ngôi sau được dùng, và trong số đó, chỉ có số nhiều. Ví dụ: So ca tvañca gacchatha (Nó và bạn đi), so ca ahañca gacchāma (Nó và tôi đi), tvañca ahañca gacchāma (Bạn và tôi đi), so ca tvañca ahañca gacchāma (Nó, bạn và tôi đi). Đây là bộ bốn với số ít.

Te ca tumhe ca gacchatha, te ca mayañca gacchāma, tumhe ca mayañca gacchāma, te ca tumhe ca mayañca gacchāma. Bahuvacanacatukkaṃ.

Te ca tumhe ca gacchatha (Chúng nó và các bạn đi), te ca mayañca gacchāma (Chúng nó và chúng tôi đi), tumhe ca mayañca gacchāma (Các bạn và chúng tôi đi), te ca tumhe ca mayañca gacchāma (Chúng nó, các bạn và chúng tôi đi). Đây là bộ bốn với số nhiều.

So [Pg.353] ca tumhe ca gacchatha, so ca mayañca gacchāma, tvañca mayañca gacchāma, so ca tvañca mayañca gacchāma. Ekavacanamūlacatukkaṃ.

So ca tumhe ca gacchatha (Nó và các bạn đi), so ca mayañca gacchāma (Nó và chúng tôi đi), tvañca mayañca gacchāma (Bạn và chúng tôi đi), so ca tvañca mayañca gacchāma (Nó, bạn và chúng tôi đi). Đây là bộ bốn có gốc số ít.

Te ca tvañca gacchatha, te ca ahañca gacchāma, tumhe ca ahañca gacchāma, te ca tumhe ca ahañca gacchāma. Bahuvacanamūlacatukkaṃ.

Te ca tvañca gacchatha (Chúng nó và bạn đi), te ca ahañca gacchāma (Chúng nó và tôi đi), tumhe ca ahañca gacchāma (Các bạn và tôi đi), te ca tumhe ca ahañca gacchāma (Chúng nó, các bạn và tôi đi). Đây là bộ bốn có gốc số nhiều.

Api ca tvañca so ca gacchatha, ahañca so ca gacchāma, tvañca ahañca so ca gacchāma, tumhe ca so ca gacchatha, mayañca so ca gacchāma, tvañca te ca gacchatha, ahañca te ca gacchāmaiccādīnipi catukkāni veditabbāni.

Hơn nữa, cũng cần hiểu các bộ bốn khác như sau: tvañca so ca gacchatha (bạn và nó đi), ahañca so ca gacchāma (tôi và nó đi), tvañca ahañca so ca gacchāma (bạn, tôi và nó đi), tumhe ca so ca gacchatha (các bạn và nó đi), mayañca so ca gacchāma (chúng tôi và nó đi), tvañca te ca gacchatha (bạn và chúng nó đi), ahañca te ca gacchāma (tôi và chúng nó đi) v.v...

Atrimā pāḷī – tuvañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasetha. Ahañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasema.

Đây là Thánh điển Pāḷi: ‘Tuvañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasetha’ (Con, cùng với con trai, con dâu và cháu, hãy hoan hỷ sống trong gia đình). ‘Ahañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasema’ (Ta, cùng với con trai, con dâu và cháu, hãy hoan hỷ sống trong gia đình).

Ahañca dāni āyasmā ca sāriputto bhikkhusaṅghaṃ pariharissāma.

‘Ahañca dāni āyasmā ca sāriputto bhikkhusaṅghaṃ pariharissāma’ (Bây giờ, tôi và tôn giả Sāriputta sẽ chăm sóc Tăng chúng).

Ahañca ime ca bhikkhū samādhinā nisīdimhā.

‘Ahañca ime ca bhikkhū samādhinā nisīdimhā’ (Tôi và các vị tỳ khưu này đã ngồi trong thiền định).

Ahañca bhariyā ca dānapatī ahumhā.

‘Ahañca bhariyā ca dānapatī ahumhā’ (Tôi và vợ đã là những người thí chủ).

Ahañca sāmiko ca dānapatī ahumhā iccādi.

‘Ahañca sāmiko ca dānapatī ahumhā’ (Tôi và chồng đã là những người thí chủ), v.v...

Yaṃ pana ‘‘so ca gacchati, tvañca gacchasī’’ti vattabbe ‘‘tumhe gacchathā’’ti vā ‘‘so ca gacchati, ahañca gacchāmī’’ti vattabbe ‘‘mayaṃ gacchāmā’’ti vā vacanaṃ, taṃ pakatibahuvacanameva, na paropurisabahuvacanaṃ.

Còn lời nói ‘tumhe gacchathā’ (các bạn đi) khi đáng lẽ phải nói ‘so ca gacchati, tvañca gacchasi’ (nó đi và bạn đi), hoặc lời nói ‘mayaṃ gacchāma’ (chúng tôi đi) khi đáng lẽ phải nói ‘so ca gacchati, ahañca gacchāmi’ (nó đi và tôi đi), thì đó chỉ là số nhiều tự nhiên, chứ không phải là số nhiều của ngôi sau.

Yañca kaccāyane – ‘‘sabbesamekābhidhāne paro puriso’’ti suttaṃ, tatthapi sabbesaṃ dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā missakabhūtānaṃ [Pg.354] nāma, tumha’mhānaṃ ekato abhidhāne missakadvandavākye paro puriso yojetabboti attho na na sambhavatīti.

Và đối với quy tắc trong ngữ pháp Kaccāyana: ‘sabbesamekābhidhāne paro puriso’ (khi tất cả được biểu thị chung, dùng ngôi sau), ở đó ý nghĩa rằng ‘khi tất cả hai hoặc ba danh từ, tumha, amha, ở dạng hỗn hợp được biểu thị cùng nhau trong một câu hợp từ hỗn hợp, thì ngôi sau nên được áp dụng’ không phải là không thể có.

564. Kattari lo.

564. Trong nghĩa tác nhân, (dùng hậu tố) la.

Aparokkhesu māna, nta, tyādīsu paresu kriyatthā paraṃ kattari lānubandho apaccayo hoti. Lānubandho ‘ūlasse’ti sutte visesanattho.

Khi các hậu tố không chỉ quá khứ (aparokkha) như māna, nta, ti v.v... đi sau, thì sau ý nghĩa của hành động (tức là ngữ căn), hậu tố a có phụ dẫn la được dùng trong nghĩa tác nhân. Phụ dẫn la có mục đích chỉ định trong quy tắc ‘ūlasse’.

Etena yattha māna, nta, tyādayo kattari vattanti, tattha ayaṃ lapaccayoti lapaccayena tesaṃ kattuvācakabhāvaṃ ñāpeti, esa nayo ‘‘kyo bhāvakammesu…’’ iccādīsupi.

Bằng cách này, (quy tắc) cho biết rằng ở đâu các hậu tố māna, nta, ti v.v... được dùng trong nghĩa tác nhân, thì ở đó có hậu tố la này; như vậy, thông qua hậu tố la, nó cho biết bản chất biểu thị tác nhân của chúng. Phương pháp này cũng được áp dụng trong các quy tắc như ‘kyo bhāvakammesu…’ v.v...

Ettha ca vikaraṇapaccayā nāma byañjanapūraṇā eva honti, na atthapūraṇā, tasmā yasmiṃ payoge tehi vinā padarūpaṃ na sijjhati, tattheva te vattanti. Yattha sijjhati, tattha na vattanti, ayampi lapaccayo dhātuto paraṃ vibhattisare vā āgamasare vā asante vattati, sante pana ‘‘pacāmi, pacāma, pacāhi, gameti, gamenti, vajjeti, vajjenti’’-iccādīsu kāriyantaratthāya vattati. Yattha ca paccayānaṃ lopo vihito, tattha gaṇantara, rūpantarappasaṅgapaṭisiddhāya vattati, aññattha na vattati.

Và ở đây, các hậu tố biến dạng (vikaraṇapaccayā) chỉ có tác dụng bổ sung phụ âm, chứ không bổ sung ý nghĩa. Do đó, chúng chỉ được dùng trong trường hợp nào mà nếu không có chúng thì dạng của từ không thành tựu được. Ở đâu mà (dạng từ) thành tựu được (mà không cần chúng), thì ở đó chúng không được dùng. Hậu tố la này cũng vậy, nó được dùng sau một ngữ căn khi không có nguyên âm của biến cách tố hoặc nguyên âm của tiếp đầu ngữ. Nhưng khi có (nguyên âm), như trong các ví dụ ‘pacāmi, pacāma, pacāhi, gameti, gamenti, vajjeti, vajjenti’ v.v..., nó được dùng cho mục đích của một phép biến đổi khác. Và ở đâu sự lược bỏ các hậu tố được quy định, ở đó nó được dùng để ngăn chặn việc (từ bị xem là) thuộc một nhóm động từ khác hoặc có một dạng khác. Nó không được dùng ở nơi khác.

565. Yuvaṇṇānameo paccaye.

565. E và o (thay thế) cho i và u khi có một hậu tố theo sau.

Vibhatti, paccayā paccayo nāma. I, kī, khi, ci, ji iccādayo ivaṇṇā nāma. Cu, ju, bhū, hū iccādayo uvaṇṇā nāma. Paccaye pare ekakkharadhātvantānaṃ ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ kamena e, ovuddhiyo honti. ‘Paro kvacī’ti parasaralopo.

Biến cách tố và hậu tố được gọi là hậu tố (paccaya). Các (ngữ căn) như i, kī, khi, ci, ji v.v... được gọi là có âm i (ivaṇṇa). Các (ngữ căn) như cu, ju, bhū, hū v.v... được gọi là có âm u (uvaṇṇa). Khi một hậu tố theo sau, các âm i và u cuối của các ngữ căn đơn âm tiết sẽ được tăng âm (vuddhi) thành e và o tương ứng. Theo quy tắc ‘Paro kvaci’, nguyên âm đi sau bị lược bỏ.

Saṃpubbo-sambhoti[Pg.355], sambhonti, sambhosi, sambhotha, sambhomi, sambhoma.

Khi có tiếp đầu ngữ saṃ-: sambhoti, sambhonti, sambhosi, sambhotha, sambhomi, sambhoma.

Anupubbo-anubhavane, so bhogaṃ anubhoti, te bhogaṃ anubhonti, tvaṃ bhogaṃ anubhosi, tumhe bhogaṃ anubhotha, ahaṃ bhogaṃ anubhomi, mayaṃ bhogaṃ anubhoma.

Trong sự hưởng tuần tự: người ấy hưởng thụ tài sản, những người ấy hưởng thụ tài sản, bạn hưởng thụ tài sản, các bạn hưởng thụ tài sản, tôi hưởng thụ tài sản, chúng tôi hưởng thụ tài sản.

Tattha yathā ‘‘nīlo paṭo’’ti ettha nīlasaddassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyatthoti.

Trong đó, ví như trong câu ‘nīlo paṭo’, ở đây nghĩa của từ ‘nīla’ có hai loại: nghĩa được nói đến (vāccattha) và nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha).

Tattha guṇasaṅkhāto sakattho vāccattho nāma.

Trong đó, nghĩa riêng của nó được gọi là phẩm chất, được gọi là nghĩa được nói đến (vāccattha).

Guṇanissayo dabbattho abhidheyyattho nāma.

Nghĩa của vật thể, là nơi nương tựa của phẩm chất, được gọi là nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha).

Nīlasaddo pana vaccātthameva ujuṃ vadati, nīlasaddamattaṃ suṇanto nīlaguṇameva ujuṃ jānāti, tasmā ‘‘paṭo’’ iti padantarena nīlasaddassa abhidheyyattho ācikkhīyati.

Tuy nhiên, từ ‘nīla’ chỉ nói trực tiếp đến nghĩa được nói đến (vāccattha). Người nghe chỉ từ ‘nīla’ thì biết trực tiếp chỉ phẩm chất màu xanh. Do đó, nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha) của từ ‘nīla’ được giải thích bằng một từ khác là ‘paṭo’.

Tathā ‘‘anubhotī’’ti ettha tisaddassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyatthoti.

Tương tự, trong từ ‘anubhoti’, ở đây nghĩa của tiếp vị ngữ ‘ti’ có hai loại: nghĩa được nói đến (vāccattha) và nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha).

Tattha kattusattisaṅkhāto sakattho vāccattho nāma.

Trong đó, nghĩa riêng của nó được gọi là năng lực của tác nhân, được gọi là nghĩa được nói đến (vāccattha).

Sattinissayo liṅgattho abhidheyyattho nāma.

Nghĩa của giới tính (chủ từ), là nơi nương tựa của năng lực, được gọi là nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha).

Tisaddo pana vāccatthameva ujuṃ vadati, na abhidheyyatthaṃ. ‘‘Anubhotī’’ti suṇantosādhyakriyāsahitaṃ kattārameva ujuṃ jānāti, na kiñci dabbanti attho. Tasmā ‘‘so’’ iti padantarena tisaddassa abhidheyyattho ācikkhīyati, vāccatthassa pana tisaddeneva ujuṃ vuttattā tatiyāvibhattiyā puna ācikkhitabbakiccaṃ natthi, liṅgatthajotanatthaṃ abhidheyyapade paṭhamāvibhatti eva pavattatīti. Esa nayo sabbattha.

Tuy nhiên, tiếp vị ngữ ‘ti’ chỉ nói trực tiếp đến nghĩa được nói đến (vāccattha), không phải nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Người nghe từ ‘anubhoti’ biết trực tiếp chỉ tác nhân cùng với hành động cần được thực hiện, nghĩa là không có gì khác. Do đó, nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha) của tiếp vị ngữ ‘ti’ được giải thích bằng một từ khác là ‘so’. Tuy nhiên, vì nghĩa được nói đến (vāccattha) đã được nói trực tiếp bởi chính tiếp vị ngữ ‘ti’, nên không có nhiệm vụ phải giải thích lại bằng biến cách thứ ba. Để làm sáng tỏ nghĩa của chủ từ (liṅgattha), chỉ có biến cách thứ nhất được dùng trong từ biểu thị (chủ từ). Đây là quy tắc ở mọi nơi.

566. Eonamayavā sare.

566. E o thành aya ava khi nguyên âm theo sau.

Sare [Pg.356] pare e, onaṃ kamena aya, avā honti. Ya, vesu a-kāro uccāraṇattho.

Khi một nguyên âm theo sau, e và o lần lượt trở thành aya và ava. Trong ya và va, mẫu tự a dùng để phát âm.

Bhavati, bhavanti, bhavasi, bhavatha.

567. Himimesvassa.

567. A được trường hóa trước hi, mi, me.

Hi, mi, mesu paresu a-kārassa dīgho hoti.

Khi hi, mi, me theo sau, mẫu tự a được trường hóa.

Bhavāmi, bhavāma.

Parachakke – bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavamhe.

Trong sáu tiếp vị ngữ kia – bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavamhe.

Papubbo bhū-pavattiyaṃ, nadī pabhavati.

Căn bhū có tiếp đầu ngữ pa có nghĩa là phát sinh, ví dụ: nadī pabhavati (sông phát sinh).

Adhyā’bhi, paripubbo hiṃsāyaṃ, adhibhavati, abhibhavati, paribhavati.

Có tiếp đầu ngữ adhi, abhi, pari có nghĩa là làm hại, chế ngự, ví dụ: adhibhavati, abhibhavati, paribhavati.

Vipubbo vināse, pākaṭe, sobhaṇe ca, vibhavati.

Có tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là hủy diệt, hiện rõ, và tốt đẹp, ví dụ: vibhavati.

Parāpubbo parājaye, parābhavati.

Có tiếp đầu ngữ parā có nghĩa là thất bại, ví dụ: parābhavati.

Abhi, saṃpubbo pattiyaṃ, ajjhogāhe ca, abhisambhavati, tathā pātubbhavati, āvibhavati iccādi.

Có tiếp đầu ngữ abhi, saṃ có nghĩa là đạt được và thâm nhập, ví dụ: abhisambhavati, tương tự pātubbhavati, āvibhavati, v.v.

Iti suddhakatturūpaṃ.

Như vậy là hình thức tác nhân.

Suddhabhāvakammarūpa

Hình thức thuần túy của trạng thái và nghiệp

568. Kyo [Pg.357] bhāvakammesvaparokkhesu māna nta tyādīsu.

568. Tiếp vị ngữ ya (có k) được dùng trong nghĩa trạng thái và nghiệp khi các tiếp vị ngữ không phải quá khứ (aparokkha) như māna, nta, ti, v.v. theo sau.

Parokkhāvajjitesu māna, ntapaccayesu tyādīsu ca paresu kriyatthā bhāvasmiṃ kammani ca kānubandho yapaccayo hoti, bahulādhikārā kvaci kattari ca.

Khi các tiếp vị ngữ māna, nta và các tiếp vị ngữ bắt đầu bằng ti, ngoại trừ thì quá khứ (parokkha), theo sau, tiếp vị ngữ ya có phụ chú k được dùng trong nghĩa trạng thái (bhāva) và nghiệp (kamma) của hành động. Do quyền chi phối của quy tắc ‘đa dạng’ (bahula), đôi khi cũng được dùng trong nghĩa tác nhân (kattari).

Rūpaṃ vibhuyyati, so pahīyissati, bhattaṃ paccati, gimhe udakaṃ chijjati, kusūlo bhijjati.

Hình thể bị hủy diệt, người ấy sẽ bị từ bỏ, cơm được nấu, vào mùa hè nước bị cạn, kho lúa bị phá vỡ.

569. Na te kānubandhanāgamesu.

569. Không có những sự biến đổi đó trước các tiếp vị ngữ có phụ chú k và trước các tiếp tố.

Kānubandhe nāgame ca ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ assa ca te e, o,-ā na hontīti kyamhi vuddhi natthi.

Trước tiếp vị ngữ có phụ chú k và tiếp tố, các mẫu tự i, u và a không biến thành e, o, ā, do đó không có sự tăng trưởng (vuddhi) trước kya.

Kamme-tena purisena bhogo anubhūyati, tena bhogā anubhūyanti, tena tvaṃ anubhūyasi, tena tumhe anubhūyatha, tena ahaṃ anubhūyāmi, tena mayaṃ anubhūyāma. Yassa dvittaṃ rassattañca, anubhuyyati, anubhuyyanti.

Trong thể nghiệp (kamme): tài sản được hưởng bởi người đàn ông đó, các tài sản được hưởng bởi người đó, bạn được hưởng bởi người đó, các bạn được hưởng bởi người đó, tôi được hưởng bởi người đó, chúng tôi được hưởng bởi người đó. Do sự lặp lại và rút ngắn của ya, (có các hình thức) anubhuyyati, anubhuyyanti.

Tattha ‘‘anubhūyatī’’ti ettha kyapaccayasahitassa tisaddassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyatthoti.

Trong đó, trong từ ‘anubhūyati’, ở đây nghĩa của tiếp vị ngữ ‘ti’ cùng với tiếp vị ngữ ‘kya’ có hai loại: nghĩa được nói đến (vāccattha) và nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha).

Tattha kammasattisaṅkhāto sakattho vāccattho nāma.

Trong đó, ý nghĩa riêng được gọi là năng lực của nghiệp (kamma) thì được gọi là ý nghĩa được biểu thị (vāccattha).

Sattinissayo liṅgattho abhidheyyattho nāma.

Nơi nương tựa của năng lực, tức ý nghĩa của giới (liṅga), thì được gọi là ý nghĩa được chỉ định (abhidheyyattha).

Tisaddo pana kyapaccayasahito vāccatthameva ujuṃ vadati, na abhidheyyatthaṃ. ‘‘Anubhūyatī’’ti suṇanto sādhyakriyāsahitaṃ kammasattiṃ eva ujuṃ jānāti, na kiñci dabbanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ pubbe vuttanayameva.

Tuy nhiên, âm 'ti' cùng với tiếp vị ngữ 'kya' chỉ nói lên ý nghĩa được biểu thị (vāccattha) một cách trực tiếp, chứ không (nói lên) ý nghĩa được chỉ định (abhidheyyattha). Người nghe (từ) 'anubhūyati' (được cảm nghiệm) chỉ biết một cách trực tiếp năng lực của nghiệp cùng với hành động cần được thực hiện; được nói là không (biết) bất cứ người làm nào. Phần còn lại thì giống như phương pháp đã được nói trước đây.

Anubhūyate[Pg.358], anubhuyyate, anubhūyante, anubhuyyante, anubhūyase, anubhūyavhe, anubhūye, anubhuyye, anubhūyamhe, anubhuyyamhe.

Anubhūyate, anubhuyyate, anubhūyante, anubhuyyante, anubhūyase, anubhūyavhe, anubhūye, anubhuyye, anubhūyamhe, anubhuyyamhe.

570. Garupubbā rassā re ntentīnaṃ.

570. Sau âm tiết nặng và nguyên âm ngắn, 're' thay cho 'nte' và 'ntī'.

Garupubbamhā rassato nte, ntīnaṃ reādeso hoti.

Sau nguyên âm ngắn được đi trước bởi âm tiết nặng, có sự thay thế bằng 're' cho 'nte' và 'ntī'.

Jāyare, jāyanti, jāyare, jāyante, gacchare, gacchanti, gacchare, gacchante, gamissare, gamissanti, gamissare, gamissante.

Garupubbāti kiṃ? Pacanti, pacante.

Tại sao nói 'sau âm tiết nặng'? (Ví dụ:) Pacanti, pacante.

Rassāti kiṃ? Pācenti, pācante.

Tại sao nói 'ngắn'? (Ví dụ:) Pācenti, pācante.

Ettha ca suttavibhāgena ‘‘sabbaṃ hidaṃ bhañjare kālapariyāyaṃ, muñcare bandhanasmā, jīvare’ vāpi sussatī’’ti etāni pāḷipadāni sijjhanti.

Và ở đây, bằng cách phân chia câu kỉnh, những câu Pāḷi này được hình thành: 'sabbaṃ hidaṃ bhañjare kālapariyāyaṃ, muñcare bandhanasmā, jīvare’ vāpi sussatī'.

Tattha ‘bhañjare’ti bhijjati, ‘muñcare’ti muñcantu, ‘jīvare’ vāpī’ti jīvanto’vāpi. Anubhūyare, anubhūyanti, anubhūyare, anubhūyante.

Trong đó, 'bhañjare' có nghĩa là 'bhijjati' (bị phá vỡ), 'muñcare' có nghĩa là 'muñcantu' (hãy giải thoát), 'jīvare vāpi' có nghĩa là 'jīvanto vāpi' (ngay cả khi đang sống). Anubhūyare, anubhūyanti, anubhūyare, anubhūyante.

Bhāvo nāma bhavana, gamanādiko kriyākāro, so dhātunā eva tulyādhikaraṇabhāvena visesīyati, na nāmapadena, tasmā tattha tumha’mha, sesanāmavasena tyādidukavisesayogo nāma natthi, paṭhamadukameva tattha bhavati, dabbasseva ca tassa abyattasarūpattā saṅkhyābhedopi natthi, ekavacanameva bhavati.

Trạng thái (bhāva) có nghĩa là sự hiện hữu (bhavana), là dạng thức của hành động như là đi, v.v. Nó được xác định bởi chính động từ căn trong mối quan hệ đồng sở y, chứ không phải bởi danh từ. Do đó, ở đó không có sự kết hợp đặc biệt của các cặp (như ti, anti) theo các danh từ 'tumha' (ngươi), 'amha' (ta) và các danh từ còn lại. Ở đó chỉ có cặp ngôi thứ ba. Và vì bản chất của nó là một thực thể không thể phân biệt, nên cũng không có sự phân biệt về số; chỉ có số ít.

Tena bhogaṃ anubhūyati, anubhuyyati, anubhūyate, anubhuyyate, anubhavanaṃ hotīti attho.

Do đó, (các hình thức như) bhogaṃ anubhūyati, anubhuyyati, anubhūyate, anubhuyyate có nghĩa là: sự hưởng thụ (anubhavanaṃ) xảy ra (hoti).

Iti suddhabhāvakammarūpāni.

Như vậy (là) các hình thức thuần túy của trạng thái (bhāva) và nghiệp (kamma).

Hetukatturūpa

Hình thức tác nhân gây ra (Hetukattu)

571. Payojakabyāpāre [Pg.359] ṇāpi ca.

571. Trong hoạt động của người xui khiến, (có các tiếp vị ngữ) ṇi và ṇāpi.

Yo suddhakattāraṃ payojeti, tassa payojakassa kattuno byāpāre kriyatthā ṇi ca ṇāpi ca honti. Ṇānubandhā vuddhutthā.

Trong hoạt động của tác nhân xui khiến, là người xui khiến người làm, có các tiếp vị ngữ 'ṇi' và 'ṇāpi' (được thêm) vào (động từ căn) có nghĩa là hành động. (Những tiếp vị ngữ) có phụ âm 'ṇ' đi kèm là để (gây ra) sự tăng trưởng (vuddhi).

Tesu ca ākārantato ṇāpiyeva hoti, dāpeti, dāpayati.

Và trong số đó, sau (động từ căn) tận cùng bằng 'ā', chỉ có 'ṇāpi'. (Ví dụ:) dāpeti, dāpayati.

Uvaṇṇantato ṇiyeva, sāveti, sāvayati.

Sau (động từ căn) tận cùng bằng 'u', chỉ có 'ṇi'. (Ví dụ:) sāveti, sāvayati.

Sesato dvepi, pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati.

Sau các (động từ căn) còn lại, cả hai (đều được dùng). (Ví dụ:) pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati.

Payojakabyāpāropi kriyā evāti tadatthavācīhi ṇi,-ṇāpīhi paraṃ vibhatti, paccayā bhavanti, dhātvantassa ca ṇi, ṇāpīnañca vuddhi.

Vì hoạt động của người xui khiến cũng là một hành động, nên sau 'ṇi' và 'ṇāpi' vốn biểu thị ý nghĩa đó, có các biến cách và tiếp vị ngữ. Và có sự tăng trưởng (vuddhi) của âm cuối của động từ căn, và của 'ṇi' và 'ṇāpi'.

So maggaṃ bhāveti, te maggaṃ bhāventi, tvaṃ maggaṃ bhāvesi, tumhe maggaṃ bhāvetha, ahaṃ maggaṃ bhāvemi, mayaṃ maggaṃ bhāvema.

So maggaṃ bhāveti (người ấy tu tập đạo), te maggaṃ bhāventi (họ tu tập đạo), tvaṃ maggaṃ bhāvesi (ngươi tu tập đạo), tumhe maggaṃ bhāvetha (các ngươi tu tập đạo), ahaṃ maggaṃ bhāvemi (tôi tu tập đạo), mayaṃ maggaṃ bhāvema (chúng tôi tu tập đạo).

572. Āyāvā ṇānubandhe.

572. (E và o trở thành) āya và āva khi tiếp vị ngữ có phụ âm 'ṇ' đi kèm theo sau.

E, onaṃ kamena āya, āvā honti sarādo ṇānubandhe paccaye pare, suttavibhattiyā aṇānubandhepi āyā’vā honti.

'E' và 'o' lần lượt trở thành 'āya' và 'āva' khi một tiếp vị ngữ có phụ âm 'ṇ' đi kèm và bắt đầu bằng nguyên âm theo sau. Bằng cách phân chia câu kỉnh, 'āya' và 'āva' cũng xảy ra ngay cả khi (tiếp vị ngữ) không có phụ âm 'ṇ' đi kèm.

Ge-sadde, gāyati, gāyanti.

(Căn) 'ge' (nghĩa là) âm thanh: gāyati, gāyanti.

Apapubbo ce-pūjāyaṃ, apacāyati, apacāyanti.

(Căn) 'ce' được đi trước bởi 'apa' (nghĩa là) tôn kính: apacāyati, apacāyanti.

Jhe-cintāyaṃ, jhāyati, jhāyanti, ujjhāyati, nijjhāyati iccādi.

(Căn) 'jhe' (nghĩa là) suy tư: jhāyati, jhāyanti, ujjhāyati, nijjhāyati, v.v.

573. Ṇiṇāpyāpīhi ca.

573. Và từ ṇi, ṇāpi, và āpi.

Ṇi[Pg.360], ṇāpi, āpīhi ca kattari lo hoti vā.

Sau ṇi, ṇāpi, và āpi, 'lo' tùy chọn xảy ra trong nghĩa tác nhân.

Kārayati, kārāpayati, saddāpayati.

Iminā asare ṭhāne ayādesato paraṃ akāro hoti, so maggaṃ bhāvayati, bhāvayanti, bhāvayasi, bhāvayatha, bhāvayāmi, bhāvayāma.

Bằng cách này, ở vị trí không có nguyên âm, sau sự biến đổi thành 'ay' thì có mẫu tự 'a'. (Ví dụ:) so maggaṃ bhāvayati, bhāvayanti, bhāvayasi, bhāvayatha, bhāvayāmi, bhāvayāma.

Iti hetukatturūpāni.

Như vậy là các dạng chủ động cách.

Tyādi

Vần tyādi.

‘Kyo bhāvakammesū…’ti ṇi, ṇāpipaccayantato yo.

Theo (công thức) ‘Kyo bhāvakammesū…’, sau (căn động từ) tận cùng bằng các tiếp vị ngữ ṇi, ṇāpi, thì có tiếp vị ngữ 'ya'.

574. Kyassa.

574. Về vần kya.

Kriyatthā parassa kyassa ādimhi īña hoti.

Sau (căn động từ) chỉ hành động, ở đầu của tiếp vị ngữ 'kya' có vần 'ī'.

Tena maggo bhāvīyati, tena maggā bhāvīyanti, tena tvaṃ bhāvīyasi, tena tumhe bhāvīyatha, tena ahaṃ bhāvīyāmi, tena mayaṃ bhāvīyāma.

Do người ấy, con đường được tu tập; do người ấy, các con đường được tu tập; do người ấy, bạn được tu tập; do người ấy, các bạn được tu tập; do người ấy, tôi được tu tập; do người ấy, chúng tôi được tu tập.

Rassatte-bhāviyati, bhāviyanti.

Khi rút gọn thành âm ngắn: bhāviyati, bhāviyanti.

Dvitte-bhāviyyati, bhāviyyanti. Tathā bhāvayīyati, bhāvayīyanti.

Khi gấp đôi phụ âm: bhāviyyati, bhāviyyanti. Tương tự: bhāvayīyati, bhāvayīyanti.

Rassatte-bhāvayiyati, bhāvayiyanti.

Khi rút gọn thành âm ngắn: bhāvayiyati, bhāvayiyanti.

Dvitte-bhāvayiyyati, bhāvayiyyanti.

Khi gấp đôi phụ âm: bhāvayiyyati, bhāvayiyyanti.

Akammikāpi yā dhātu, kārite tve’kakammikā;

Ekakammā dvikammā ca, dvikammā ca tikammakā.

Căn động từ nào là nội động từ, trong thể sai khiến sẽ trở thành đơn tác động từ; đơn tác động từ (trở thành) song tác động từ, và song tác động từ (trở thành) tam tác động từ.

Iti [Pg.361] suddhakatturūpaṃ, suddhakammarūpaṃ, hetukatturūpaṃ, hetukammarūpanti ekadhātumhi cattāri nipphannarūpāni labbhanti.

Như vậy, đối với một căn động từ, có thể có được bốn dạng phái sinh: dạng chủ động, dạng bị động thuần túy, dạng chủ động sai khiến, và dạng bị động sai khiến.

Katturūpena cettha kammakatturūpampi saṅgayhati. Kusūlo bhijjati, bhijjanadhammo bhijjati.

Và ở đây, dạng chủ động cũng bao gồm cả dạng chủ-bị động. (Ví dụ:) Kusūlo bhijjati (cái bồ bị vỡ), bhijjanadhammo bhijjati (vật có tính chất bị vỡ thì vỡ).

Kammarūpena ca kattukammarūpampi saṅgayhati. Tattha yaṃ padaṃ kattuvācakaṃ samānaṃ saddarūpena kammarūpaṃ bhavati, taṃ kattukammarūpaṃ nāma, taṃ pāḷiyaṃ bahulaṃ dissati.

Và dạng bị động cũng bao gồm cả dạng bị-chủ động. Trong đó, từ nào có nghĩa chủ động nhưng về mặt hình thái từ lại là dạng bị động, thì được gọi là dạng bị-chủ động. Dạng này thường được thấy trong tiếng Pāli.

Rūpaṃ vibhāviyyati, atikkamiyyati, samatikkamiyyati, vītivattiyyati, nimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu, pavattaṃ abhibhuyyati, cutiṃ abhibhuyyati, upapattiṃ abhibhuyyatīti gotrabhu iccādi.

(Ví dụ:) Rūpaṃ vibhāviyyati (vượt qua sắc), atikkamiyyati (vượt qua), samatikkamiyyati (hoàn toàn vượt qua), vītivattiyyati (đi qua), nimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu (cái gọi là gotrabhu (chuyển tộc) là cái chế ngự tướng), pavattaṃ abhibhuyyati (chế ngự sự tiếp diễn), cutiṃ abhibhuyyati, upapattiṃ abhibhuyyatīti gotrabhu (cái gọi là gotrabhu là cái chế ngự sự chết và sự tái sanh), v.v...

Tathā so pahīyethāpi nopi pahīyetha, so pahīyissati, nihiyyati yaso tassa, hiyyoti hiyyati poso, pareti parihāyati, ājānīyā hasīyanti, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati iccādi.

Tương tự: so pahīyethāpi nopi pahīyetha (nó có thể được từ bỏ hoặc không được từ bỏ), so pahīyissati (nó sẽ được từ bỏ), nihiyyati yaso tassa (danh tiếng của người ấy bị tổn giảm), hiyyoti hiyyati poso (người bị suy giảm), pareti parihāyati (người đã qua đời bị suy thoái), ājānīyā hasīyanti (những con ngựa thuần chủng bị mất đi), vidhurassa hadayaṃ dhaniyati (trái tim của người đau khổ bị thiêu đốt), v.v...

Yañca ‘yamhi dā dhā mā thā hā pā maha mathādīnamī’ti kaccāyane suttaṃ, taṃ kammani icchanti, kattari eva yujjati kammani ivaṇṇāgamassa sabbhāvā. Saddanītiyaṃ pana ‘‘so pahīyissatī’’ti padānaṃ bhāvarūpattaṃ daḷhaṃ vadati, tāni pana kattukammarūpāni evāti.

Và công thức trong ngữ pháp Kaccāyana ‘yamhi dā dhā mā thā hā pā maha mathādīnamī’, họ muốn áp dụng nó trong thể bị động, (nhưng) nó chỉ phù hợp trong thể chủ động, vì trong thể bị động có sự hiện hữu của sự tăng âm 'ī'. Tuy nhiên, trong sách Saddanīti, người ta khẳng định chắc chắn rằng các từ như ‘so pahīyissatī’ là dạng vô nhân xưng (bhāva), nhưng thực ra chúng chính là dạng bị-chủ động.

Ettha ca vattamānaṃ catubbidhaṃ niccapavattaṃ, pavattāvirataṃ, pavattuparataṃ, samīpavattamānanti.

Và ở đây, thì hiện tại có bốn loại: hiện tại thường diễn, hiện tại tiếp diễn không gián đoạn, hiện tại tiếp diễn có gián đoạn, và hiện tại cận kề.

Tattha niccapavatte – idhāyaṃ pabbato tiṭṭhati, candimasūriyā pariyāyanti, disā bhanti virocamānā.

Trong đó, về hiện tại thường diễn: idhāyaṃ pabbato tiṭṭhati (ngọn núi này đứng ở đây), candimasūriyā pariyāyanti (mặt trăng và mặt trời xoay vần), disā bhanti virocamānā (các phương tỏa sáng, rực rỡ).

Pavattāvirate [Pg.362] – api nu te gahapati kule dānaṃ dīyatīti, dīyati me bhante kule dānaṃ.

Về hiện tại tiếp diễn không gián đoạn: api nu te gahapati kule dānaṃ dīyatīti (này gia chủ, việc bố thí có được thực hành trong gia đình ông không?), dīyati me bhante kule dānaṃ (bạch ngài, việc bố thí được thực hành trong gia đình con).

Ettha ca yāva dāne saussāho, tāva yathāpavattā dānakriyā vattamānā eva nāma hoti ussāhassa aviratattā.

Và ở đây, chừng nào còn có sự hăng hái trong việc bố thí, thì chừng đó hành động bố thí đang diễn ra được gọi là hiện tại, vì sự hăng hái không bị gián đoạn.

Pavattuparate – na khādati ayaṃ maṃsaṃ, neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati. Ettha yāva tabbipakkhakriyaṃ na karoti, tāva viramaṇakriyā vattamānā eva nāma hoti.

Về hiện tại tiếp diễn có gián đoạn: na khādati ayaṃ maṃsaṃ (người này không ăn thịt), neva pāṇaṃ hanati (không giết hại chúng sanh), na adinnaṃ ādiyati (không lấy của không cho). Ở đây, chừng nào người đó không làm hành động đối nghịch, thì chừng đó hành động từ bỏ được gọi là hiện tại.

Samīpe – atīte – kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmīti. Anāgate – dhammaṃ te desemi, sādhukaṃ suṇohi.

Về hiện tại cận kề: trong quá khứ (gần) – kuto nu tvaṃ āgacchasi (bạn từ đâu đến vậy?), rājagahato āgacchāmīti (tôi từ Rājagaha đến). Trong tương lai (gần) – dhammaṃ te desemi (tôi sẽ thuyết pháp cho bạn), sādhukaṃ suṇohi (hãy lắng nghe cho kỹ).

Suttavibhattena tadāyoge atītepi ayaṃ vibhatti hoti, vākacīrāni dhunanto, gacchāmi ambare tadā.

Theo sự phân chia của kinh, khi kết hợp với từ 'tadā' (khi ấy), biến cách này cũng được dùng cho thì quá khứ. (Ví dụ:) vākacīrāni dhunanto, gacchāmi ambare tadā (khi ấy, trong lúc giũ y vỏ cây, tôi đã đi trên hư không).

Yāva, pure, purāyoge anāgatepi-idheva tāva tiṭṭhāhi, yāvāhaṃ āgacchāmi, yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, pure adhammo dibbati, dhammo paṭibāhiyyati, dante ime chinda purā marāmi.

Khi kết hợp với 'yāva', 'pure', 'purā', (thì hiện tại) cũng được dùng cho tương lai: idheva tāva tiṭṭhāhi, yāvāhaṃ āgacchāmi (hãy ở yên đây cho đến khi tôi trở lại); yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ (biết đâu tôi nên kết tập Pháp và Luật); pure adhammo dibbati, dhammo paṭibāhiyyati (trước khi phi pháp hưng thịnh, và chánh pháp bị trở ngại); dante ime chinda purā marāmi (hãy chặt những chiếc ngà này trước khi ta chết).

Ekaṃsatthepi-nirayaṃ nūnagacchāmi, ettha me natthi saṃsayo. Avassambhāviyatthepi-dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ, dhuvaṃ buddho bhavissati vā.

Cũng trong nghĩa chắc chắn: nirayaṃ nūnagacchāmi, ettha me natthi saṃsayo (chắc chắn tôi sẽ đi đến địa ngục, về điều này tôi không nghi ngờ). Cũng trong nghĩa tất yếu: dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ (chắc chắn tôi sẽ thành Phật), hoặc dhuvaṃ buddho bhavissati (chắc chắn vị ấy sẽ thành Phật).

Aniyamatthepi-manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā cintetīti cittaṃ, phusatīti phasso, bujjhatīti buddho.

Cũng trong nghĩa bất định (chân lý tổng quát): manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā (nếu với ý trong sáng, người ta nói hay làm); cintetīti cittaṃ (cái suy nghĩ là tâm), phusatīti phasso (cái xúc chạm là xúc), bujjhatīti buddho (người giác ngộ là Phật).

Kadā [Pg.363] karahiyogepi-kadā gacchati, karahi gacchati, gamissati vā.

Cũng khi kết hợp với 'kadā', 'karahi': kadā gacchati (khi nào đi?), karahi gacchati (khi nào đi?), hoặc gamissati (sẽ đi).

Iti tyādi.

Hết phần về các vần như ti.

Tvādi

Các vĩ ngữ Tvādi

Atha tvādi vuccate.

Sau đây, các vĩ ngữ tvādi được nói đến.

575. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ su vho e āmase.

575. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ su vho e āmase.

Vattamāne kāle pañha, patthanā, vidhīsu kriyatthā tvādayo honti.

Trong thời hiện tại, các vĩ ngữ tvādi được dùng với ý nghĩa của hành động trong các trường hợp: câu hỏi, sự mong mỏi, và mệnh lệnh.

Pañhe-dhammaṃ vā tvaṃ adhiyassu vinayaṃ vā.

Trong trường hợp câu hỏi: Ngươi nên học Pháp hay học Luật?

Patthanāsaddena āsīsādayopi saṅgayhanti.

Bởi từ patthanā (sự mong mỏi), các trường hợp như sự cầu chúc v.v... cũng được bao gồm.

Tattha patthanāyaṃ-bhavābhave saṃsaranto, saddho homi amaccharī.

Trong đó, về sự mong mỏi: Lang thang trong các kiếp sống, mong rằng tôi là người có đức tin và không keo kiệt.

Āsīsāyaṃ-etena saccavajjena, pajjunno abhivassatu, sabbe bhadrāni passantu, sabbe sattā averā hontu.

Về sự cầu chúc: Do lời chân thật này, mong rằng trời mưa xuống, mong rằng tất cả được thấy những điều tốt lành, mong rằng tất cả chúng sanh không có oan trái.

Yācane-ekaṃ me nayanaṃ dehi.

Về sự xin xỏ: Hãy cho tôi một con mắt.

Āyācane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ovadatu maṃ bhagavā, anusāsatu maṃ sugata, ullumpatu maṃ bhante saṅgho, asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara, etha byagghā nivattavho.

Về sự thỉnh cầu: Kính bạch ngài, mong rằng Thế Tôn thuyết Pháp, mong rằng Thế Tôn giáo huấn con, mong rằng Thiện Thệ chỉ dạy con, kính bạch ngài, mong rằng Tăng chúng hãy cứu vớt con, đối với chúng tôi là những kẻ lầm lỗi, xin ngài là vua voi hãy tha thứ, này các con cọp, hãy đến đây, hãy quay lui.

Vidhisaddena niyojanādayopi saṅgayhanti.

Bởi từ vidhi (mệnh lệnh), các trường hợp như sự sai khiến v.v... cũng được bao gồm.

Tattha [Pg.364] vidhimhi-akusalaṃ pajahatha, kusalaṃ upasampajja viharatha, evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakketha.

Trong đó, về mệnh lệnh: Các ngươi hãy từ bỏ điều bất thiện, hãy thành tựu và an trú trong điều thiện, hãy suy nghĩ như thế này, đừng suy nghĩ như thế này.

Niyojane-etha bhikkhave sīlavā hotha, appamādena sampādetha, etha gaṇhatha bandhatha, mā vo muñcittha kiñcanaṃ.

Về sự sai khiến: Này các tỳ khưu, hãy đến đây, hãy là người có giới, hãy nỗ lực với sự không dể duôi, hãy đến đây, hãy bắt lấy, hãy trói lại, các ngươi chớ có thả bất cứ ai.

Ajjhesane-uddisatu bhante thero pātimokkhaṃ.

Về sự thỉnh mời: Kính bạch ngài, mong rằng vị trưởng lão hãy tụng đọc giới bổn Pātimokkha.

Āṇattiyaṃ-suṇātu me bhante saṅgho.

Về sự truyền lệnh: Kính bạch chư ngài, mong rằng Tăng chúng hãy lắng nghe con.

Pesane-gacchatha tumhe sāriputtā.

Về sự phái đi: Này các Sāriputta, các ngươi hãy đi.

Pavāraṇāyaṃ-vadatu maṃ bhante saṅgho, vadetha bhante yenattho.

Về sự tự tứ (mời chỉ lỗi): Kính bạch chư ngài, mong rằng Tăng chúng hãy nói với con, kính bạch chư ngài, các ngài hãy nói những gì cần thiết.

Anumatiyaṃ-paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohi.

Về sự cho phép: Ngươi hãy dùng, hoặc hãy cho đi, hoặc hãy làm tùy nghi.

Varadāne-phussatī varavaṇṇābhe, varassu dasadhā vare, icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu.

Về sự ban ân huệ: Này Phussatī có dung sắc tuyệt vời, ngươi hãy chọn lấy mười điều ân huệ, điều ngươi mong muốn, điều ngươi ước nguyện, mong rằng sẽ nhanh chóng được thành tựu.

Anuññāyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi.

Về sự chấp thuận: Này Vāsava, hãy hỏi ta câu hỏi, bất cứ điều gì ngươi mong muốn trong tâm.

Katāvakāsā pucchavho.

Cơ hội đã được tạo ra, các ngươi hãy hỏi đi.

Sampaṭicchane-evaṃ hotu.

Về sự chấp nhận: Mong được như vậy.

Akkose-muddhā te phalatu sattadhā, corā taṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindantu.

Về sự mắng nhiếc: Mong rằng đầu của ngươi vỡ ra làm bảy mảnh, mong rằng bọn cướp hãy chặt ngươi ra từng khúc.

Sapathe-etena saccavajjena, putto uppajjataṃ ise, musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā.

Về sự thề thốt: Do lời chân thật này, thưa vị ẩn sĩ, mong rằng một người con trai được sanh ra, nếu tôi nói dối, mong rằng đầu của tôi vỡ ra làm bảy mảnh.

Āmantane-etu [Pg.365] vessantaro rājā, ‘‘ehi bhikkhu cara brahmacariyaṃ, etha bhikkhave sīlavā hotha’’ iccādīsupi ehi, ethasaddā āmantane tiṭṭhanti.

Về sự gọi mời: Mong rằng vua Vessantara hãy đến. Cũng trong các ví dụ như: ‘Này tỳ khưu, hãy đến đây, hãy sống đời phạm hạnh’, ‘Này các tỳ khưu, hãy đến đây, hãy là người có giới’, các từ ehi, etha có nghĩa là sự gọi mời.

Nimantane-adhivāsetu me bhante bhagavā svātanāya bhattaṃ.

Về sự cung thỉnh: Kính bạch ngài, mong rằng Thế Tôn hãy nhận lời cho bữa ăn vào ngày mai của con.

Pavedane-vedayatīti maṃ saṅgho dhāretu, upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu, punārāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa.

Về sự trình bày: Mong rằng Tăng chúng hãy ghi nhận con là người trình bày, mong rằng tôn giả Gotama hãy ghi nhận con là người cận sự nam, và tuổi thọ lại được con đắc lại, này bạn, hãy biết như vậy.

Pattakāle-parinibbātu bhante bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo bhante bhagavato, kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ, byākarohi aggivessana na dāni te tuṇhībhāvassa kālo.

Về thời điểm thích hợp: Kính bạch ngài, mong rằng Thế Tôn hãy nhập Niết Bàn, mong rằng Thiện Thệ hãy nhập Niết Bàn, kính bạch ngài, đây là thời điểm nhập Niết Bàn của Thế Tôn, này bậc Đại Hùng, thật vậy, đây là lúc ngài sanh vào bụng mẹ, này Aggivessana, hãy tuyên bố đi, nay không phải là lúc để ngài im lặng.

Anubhotu, anubhontu, anubhohi, anubhotha, anubhomi, anubhoma, bhavatu, bhavantu, ‘himimesvassā’ti hi, mi, mesu assa dīgho, tvaṃ paṇḍito bhavāhi.

Anubhotu, anubhontu, anubhohi, anubhotha, anubhomi, anubhoma, bhavatu, bhavantu, trong các vĩ ngữ hi, mi, me, nguyên âm a được trường hóa, ví dụ: tvaṃ paṇḍito bhavāhi (ngươi hãy là người có trí).

576. Hissato lopo.

576. Vĩ ngữ hi đôi khi bị lược bỏ.

Akārato parassa hissa lopo hoti.

Vĩ ngữ 'hi' đứng sau nguyên âm 'a' bị xóa bỏ.

Atoti kiṃ? Brūhi, dehi, hohi.

Tại sao nói 'sau nguyên âm a'? (Ví dụ:) Brūhi, dehi, hohi.

Iminā ato hissa lopo, tvaṃ paṇḍito bhava.

Bởi (quy tắc) này, vĩ ngữ 'hi' sau nguyên âm 'a' bị xóa bỏ, (ví dụ:) tvaṃ paṇḍito bhava.

Tumhe paṇḍitā bhavatha, bhavāmi, bhavāma.

Parachakke-so bhavataṃ, te bhavantaṃ, tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho, ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase, imāni suddhakatturūpāni.

Trong Attanopada: so bhavataṃ, te bhavantaṃ, tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho, ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase, đây là những dạng thức của thì mệnh lệnh.

Anubhūyatu[Pg.366], anubhūyantu, anubhuyyatu, anubhuyyantu iccādi suddhakammarūpaṃ.

Anubhūyatu, anubhūyantu, anubhuyyatu, anubhuyyantu, v.v... là dạng thức thuần bị động.

Bhāvetu, bhāventu, bhāvayatu, bhāvayantu iccādi hetukatturūpaṃ.

Bhāvetu, bhāventu, bhāvayatu, bhāvayantu, v.v... là dạng thức sử dịch chủ động.

Bhāvīyatu, bhāvīyantu. Rassatte-bhāviyatu, bhāviyantu. Dvitte-bhāviyyatu, bhāviyyantu. Tathā bhāvayīyatu, bhāvayīyantuiccādi hetukammarūpaṃ.

Bhāvīyatu, bhāvīyantu. Khi rút ngắn nguyên âm: bhāviyatu, bhāviyantu. Khi lặp đôi phụ âm: bhāviyyatu, bhāviyyantu. Tương tự, bhāvayīyatu, bhāvayīyantu, v.v... là dạng thức sử dịch bị động.

‘Eyyāthasse’iccādisuttena thassa vho, tumhe bhavavho, bhavatha vā.

Bởi kinh cú 'Eyyāthasse' v.v..., 'tha' trở thành 'vho', (ví dụ:) tumhe bhavavho, hoặc bhavatha.

Iti tvādi.

Dứt phần về 'tu' v.v...

Eyyādi

Phần về 'eyya' v.v...

Atha eyyādi vuccate.

Bây giờ, phần về 'eyya' v.v... được nói đến.

577. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe vā.

577. Trong (trường hợp) nhân và quả, (các vĩ ngữ) eyyu, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, (và) etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe được dùng một cách tùy chọn.

Aññamaññasambandhiniyā hetukriyāyañca phalakriyāyañca kriyatthā eyyādayo honti vā. Hetuphalesupi kadāci aññavibhattuppattidīpanattho vāsaddo, sace so yānaṃ labhissati, gamissati, sace na labhissati, na gamissati iccādi.

Trong hành động nhân và hành động quả có liên quan lẫn nhau, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng một cách tùy chọn cho ý nghĩa của hành động. Từ 'vā' có ý nghĩa chỉ ra rằng đôi khi sự phát sinh của một vĩ ngữ thì khác cũng xảy ra trong (trường hợp) nhân và quả, ví dụ: sace so yānaṃ labhissati, gamissati, sace na labhissati, na gamissati, v.v...

Sace saṅkhāro nicco bhaveyya, sukho nāma bhaveyya, sace so paṇḍito bhaveyya, sukhito bhaveyya.

578. Pañhapatthanāvidhīsu.

578. Trong (các trường hợp) câu hỏi, ước muốn, và quy định.

Etesu [Pg.367] eyyādayo honti.

Trong những (trường hợp) này, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng.

Pañhe-kinnu kho tvaṃ vinayaṃ vā adhiyyeyyāsi dhammaṃ vā.

Trong câu hỏi: kinnu kho tvaṃ vinayaṃ vā adhiyyeyyāsi dhammaṃ vā.

Patthanāyaṃ-bhaveyyaṃ jātijātiyaṃ.

Trong ước muốn: bhaveyyaṃ jātijātiyaṃ.

Vidhimhi-pāṇaṃ na haneyya, adinnaṃ na ādiyeyya, dānaṃ dadeyya, sīlaṃ rakkheyya.

Trong quy định: pāṇaṃ na haneyya, adinnaṃ na ādiyeyya, dānaṃ dadeyya, sīlaṃ rakkheyya.

579. Sattārahesveyyādī.

579. Trong (ý nghĩa) khả năng và xứng đáng, (dùng) 'eyya' v.v...

Sattiyaṃ arahatthe ca eyyādayo honti.

Trong ý nghĩa khả năng và xứng đáng, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng.

Bhavaṃ rajjaṃ kareyya, bhavaṃ rajjaṃ kātuṃ sakko, kātuṃ arahoti attho.

Bhavaṃ rajjaṃ kareyya, có nghĩa là bhavaṃ rajjaṃ kātuṃ sakko, kātuṃ araho.

So imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ.

580. Sambhāvane vā.

580. Trong (ý nghĩa) khả năng xảy ra, (dùng) một cách tùy chọn.

Sambhāvanepi eyyādayo honti vā.

Cũng trong (ý nghĩa) khả năng xảy ra, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng một cách tùy chọn.

Pabbatamapi sirasā bhindeyya, bhaveyya, bhaveyyuṃ, bhaveyyāsi, bhaveyyātha, bhaveyyāmi, bhaveyyāma.

Parachakke-so bhavetha, te bhaveraṃ, tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho, ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe, iti suddhakatturūpāni.

Trong Attanopada: so bhavetha, te bhaveraṃ, tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho, ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe, đây là những dạng thức của thì mệnh lệnh.

Anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Dvitte rassattaṃ, anubhuyyeyya, anubhuyyeyyuṃ iccādi suddhakammarūpaṃ.

Anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Khi lặp đôi và rút ngắn, (thành) anubhuyyeyya, anubhuyyeyyuṃ, v.v... là dạng thức thuần bị động.

Bhāveyya[Pg.368], bhāveyyuṃ, bhāvayeyya, bhāvayeyyuṃ iccādi hetukatturūpaṃ.

Bhāveyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyya, bhāvayeyyuṃ, v.v... là dạng thức sử dịch chủ động.

Bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ. Rassatte-bhāvayiyeyya, bhāvayiyeyyuṃ. Dvitte-bhāviyyeyya, bhāviyyeyyuṃ. Tathā bhāvayīyeyya, bhāvayīyeyyuṃ iccādi hetukammarūpaṃ.

Bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ. Khi nguyên âm được rút ngắn: bhāvayiyeyya, bhāvayiyeyyuṃ. Khi phụ âm được điệp mẫu: bhāviyyeyya, bhāviyyeyyuṃ. Tương tự bhāvayīyeyya, bhāvayīyeyyuṃ v.v... là hình thức sử dịch nghiệp.

581. Eyyeyyāseyyaṃnaṃ ṭe.

581. Ṭe được thay thế cho eyya, eyyāsi, và eyyaṃ.

Eyya, eyyāsi, eyyamiccetesaṃ ṭe hoti vā.

Ṭe được thay thế cho các vĩ ngữ eyya, eyyāsi, và eyyaṃ một cách tùy chọn.

Atrimā pāḷī-caje mattā sukhaṃ dhīro, passe ce vipulaṃ sukhaṃ. Kiṃ tvaṃ sutasomā’nutappe, dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase iccādi.

Đây là Pāḷi: Bậc trí nên từ bỏ hạnh phúc nhỏ nhoi, nếu thấy được hạnh phúc to lớn. Này Sutasoma, tại sao ngươi lại sầu muộn? Nên thấy bậc trí, nên nghe bậc trí, nên sống cùng bậc trí, v.v...

So bhave, bhaveyya, tvaṃ bhave, bhaveyyāsi, ahaṃ bhave, bhaveyyaṃ.

Nó nên là (so bhave, bhaveyya), ngươi nên là (tvaṃ bhave, bhaveyyāsi), tôi nên là (ahaṃ bhave, bhaveyyaṃ).

582. Eyyuṃssuṃ.

582. Uṃ được thay thế cho eyyuṃ.

Eyyuṃssa uṃ hoti vā.

Uṃ được thay thế cho vĩ ngữ eyyuṃ một cách tùy chọn.

Atrimā pāḷī-vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā, upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayī gateti.

Đây là Pāḷi: Dù họ có nói hay không nói, không có sự mọc lại cho vật đã bị hủy hoại. Mong họ hãy dâng tặng vật phẩm cho tôi. Này vương tử, tâm của ta đã hướng về ngài.

583. Eyyāmassemu ca.

583. Và emu được thay thế cho eyyāma.

Eyyāmassa emu ca hoti, antassa u ca.

Emu được thay thế cho eyyāma, và u được thay thế cho âm cuối.

Atrimā pāḷī-kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ, muñcemu naṃ uragaṃ bandhanasmā, dakkhemu te nāga nivesanāni, gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ, appeva naṃ putta labhemu jīvitaṃ, dajjemu kho [Pg.369] pañcasatāni bhoto, pañhaṃ pucchemu mārisa, viharemu averino, tayājja guttā viharemu rattinti. Bhaveyyāmu, bhaveyyāma.

Đây là Pāḷi: Làm sao chúng tôi có thể biết được điều đó? Mong chúng tôi giải thoát con rắn kia khỏi sự trói buộc. Mong chúng tôi được thấy nơi ở của ngài, hỡi Long vương. Sau khi đi, mong chúng tôi chuộc lại lỗi lầm ấy. Mong sao chúng tôi có thể nhận lại được mạng sống của đứa con. Quả thật, chúng tôi xin dâng năm trăm (đồng tiền) cho ngài. Thưa ngài, mong chúng tôi được hỏi một câu hỏi. Mong chúng tôi sống không hận thù. Hôm nay được ngài bảo vệ, mong chúng tôi được an trú qua đêm. Bhaveyyāmu, bhaveyyāma.

Mahāvuttinā kvaci majjhe yyā-kārassa lopo, atthaṃ dhammañca pucchesi, uregaṇḍāyo bujjhesi, tāyo bujjhesi māṇava, yathā gatiṃ me abhisambhavetha, yathā gatiṃ te abhisambhavema, okāsaṃ sampajānātha, vane yattha vasemaseti.

Theo Mahāvutti, đôi khi có sự lược bỏ của yyā ở giữa: Ngươi nên hỏi ý nghĩa và Pháp. Ngươi nên hiểu những mụn nhọt ở ngực. Này thanh niên, ngươi nên hiểu chúng. Để các ngươi có thể đạt được cảnh giới của ta. Để chúng tôi có thể đạt được cảnh giới của ngài. Các ngươi nên hiểu rõ cơ hội. Nơi chúng ta có thể trú ngụ trong rừng.

‘Eyyāthasse’iccādisuttena eyyāthassa o ca, tumhe bhaveyyātho, bhaveyyātha vā.

Theo kinh bắt đầu bằng ‘Eyyāthasse’ v.v..., o cũng được thay thế cho eyyātha: các người nên là (tumhe bhaveyyātho, hoặc bhaveyyātha).

Ettha ca pubbe vuttā pañha, patthanā, vidhippabhedā idhapi yathāpayogaṃ veditabbā. Pañhasaddena paripañha, paripucchā, parivitakka, parivīmaṃsādayo saṅgayhanti.

Và ở đây, các ý nghĩa câu hỏi, mong muốn, và các loại mệnh lệnh đã được nói trước đây cũng nên được hiểu tùy theo cách dùng. Với từ 'câu hỏi' (pañha), các ý nghĩa như phản vấn (paripañha), tra hỏi (paripucchā), suy xét (parivitakka), thẩm sát (parivīmaṃsā) v.v... được bao gồm.

Paripañhe-dhammaṃ vā paṭhamaṃ saṅgāyeyyāma vinayaṃ vā.

Về phản vấn: Chúng ta nên kết tập Pháp trước hay Luật trước?

Paripucchāyaṃ-vadetha bhante kimahaṃ kareyyaṃ, ko imassa attho, kathañcassa atthaṃ ahaṃ jāneyyaṃ.

Về tra hỏi: Kính bạch chư Tôn giả, xin hãy cho con biết con nên làm gì? Ý nghĩa của điều này là gì? Và làm thế nào con có thể biết được ý nghĩa của nó?

Parivitakke-kassāhaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ.

Về suy xét: Ta nên thuyết Pháp cho ai trước tiên? Hay là ta nên kết tập Pháp và Luật?

Parivīmaṃsāyaṃ-gaccheyyaṃ vā ahaṃ uposathaṃ, na vāgaccheyyaṃ.

Về thẩm sát: Tôi nên đi dự lễ Bố-tát, hay không nên đi?

Patthanāyaṃ-evaṃrūpo siyaṃ ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siyaṃ, passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ.

Về mong muốn: Mong rằng trong tương lai tôi sẽ có hình dạng như vậy. Sau khi vui vầy với nàng Ummādantī, mong rằng tôi sẽ trở thành vua Sivi. Mong ngài được thấy người ấy một trăm năm không bệnh tật.

Āyācane-labheyyāhaṃ [Pg.370] bhante bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampadaṃ.

Về thỉnh cầu: Kính bạch ngài, mong rằng con được xuất gia dưới sự hiện diện của Đức Thế Tôn, mong rằng con được thọ cụ túc giới.

Vidhimhi-careyya dhammaṃ.

Về mệnh lệnh: Nên thực hành Chánh pháp.

Niyojane-careyyādittasīsova, natthi maccussa nā gamo.

Về thúc giục: Nên hành động như người bị lửa cháy trên đầu, vì cái chết chắc chắn sẽ đến.

Ajjhesane-yassa siyā āpatti, so āvikareyya, yassa nakkhamati, so bhāseyya.

Về thỉnh mời: Vị nào có phạm tội, vị ấy nên phát lồ. Vị nào không kham nhẫn, vị ấy nên nói ra.

Pavāraṇāyaṃ-vadeyyātha bhante yenattho.

Về tự tứ (pavāraṇā): Kính bạch chư Tôn giả, xin hãy nói ra những gì cần thiết.

Anumatiyaṃ-taṃ jano hareyya vā daheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya.

Về sự cho phép: Người ta có thể mang nó đi, hoặc đốt nó, hoặc làm gì tùy duyên.

Anuññāyaṃ-ākaṅkhamāno saṅgho kammaṃ kareyya.

Về sự chấp thuận: Nếu Tăng chúng mong muốn, có thể thực hiện yết-ma.

Āmantane-yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiya.

Về gọi mời: Này Sát-đế-lỵ, khi ta cho gọi, khi ấy ngươi hãy đến.

Nimantane-idha bhavaṃ nisīdeyya.

Về mời mọc: Xin mời ngài ngồi ở đây.

Pattakāle-saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya.

Về thời điểm thích hợp: Tăng chúng nên làm lễ Bố-tát, nên tụng đọc Giới bổn Pātimokkha.

‘Sambhāvane vā’ti vāsaddo avuttavikappanattho, tena parikappa, kriyātipannādayo saṅgayhanti.

Trong câu ‘Sambhāvane vā’, từ ‘vā’ có nghĩa là bao gồm các lựa chọn chưa được nêu ra; do đó, các ý nghĩa như giả định (parikappa), quá khứ điều kiện (kriyātipanna) v.v... được bao gồm.

Tattha parikappo duvidho bhūtā’bhūtavasena.

Trong đó, sự giả định có hai loại: theo trường hợp đã xảy ra và chưa xảy ra.

Tattha bhūtaparikappe-yo bālaṃ seveyya, sopi bālo bhaveyya.

Trong đó, trong sự giả định về điều đã xảy ra: người nào thân cận kẻ ngu, người ấy cũng sẽ trở thành kẻ ngu.

Abhūtaparikappe-yadā [Pg.371] kacchapalomānaṃ, pāvāro tividho siyā. Yadā sasavisāṇānaṃ, nisseṇī sukatā siyā.

Trong sự giả định về điều chưa xảy ra: Khi nào áo choàng bằng lông rùa có thể là loại ba lớp. Khi nào cái thang bằng sừng thỏ có thể được làm tốt.

Kriyātipanne-sace so agāraṃ ajjhāvaseyya, rājā assa cakkavattī.

Trong (trường hợp) hành động đã trôi qua: Nếu người ấy đã sống đời tại gia, (người ấy) đã là vua chuyển luân.

Iti eyyādi.

Như vậy là (phần về) vĩ ngữ eyyā, v.v...

Hiyyattanī

Thì Hiyyattanī

Atha hiyyattanī vuccate.

Sau đây, thì Hiyyattanī được nói đến.

584. Anajjattane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.

584. Trong thì Anajjattana (quá khứ không phải hôm nay) là: ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase.

Ajjato aññasmiṃ bhūte kāle kriyatthā paraṃ āiccādayo honti.

Trong thời quá khứ khác với hôm nay, các vĩ ngữ bắt đầu bằng ā, v.v... được đặt sau căn động từ.

585. Ā ī ssādīsvaña vā.

585. Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng ā, ī, ssā, (tiếp đầu ngữ) a được thêm vào một cách tùy chọn.

Āiccādīsu īiccādīsu ssādīsu ca tesaṃ ādimhi aña hoti vā.

Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng ā, v.v..., bắt đầu bằng ī, v.v..., và bắt đầu bằng ssā, v.v..., tiếp đầu ngữ a được thêm vào ở đầu (của căn động từ) một cách tùy chọn.

So abhavā, bhavā, te abhavū, bhavū, tvaṃ abhavo, bhavo, tumhe abhavattha, bhavattha, ahaṃ abhava, bhava, mayaṃ abhavamhā, bhavamhā.

Parachakke-abhavattha, bhavattha, abhavatthuṃ, bhavatthuṃ, abhavase, bhavase, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ, abhaviṃ, bhaviṃ, abhavamhase, bhavamhase.

Trong sáu ngôi sau (tự vị): abhavattha, bhavattha, abhavatthuṃ, bhavatthuṃ, abhavase, bhavase, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ, abhaviṃ, bhaviṃ, abhavamhase, bhavamhase.

586. Ā [Pg.372] ī ū mhā ssā ssāmhānaṃ vā.

586. Của các (vĩ ngữ) ā, ī, ū, mhā, ssā, ssāmha (được rút ngắn) một cách tùy chọn.

Etesaṃ rasso hoti vā.

Sự rút ngắn của những (vĩ ngữ) này xảy ra một cách tùy chọn.

So abhava, te abhavu, mayaṃ abhavamha.

‘Eyyāthasse’iccādinā āssa tthattaṃ, assa ca aṃ, so abhavattha, bhavattha, abhavā, bhavā vā, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava vā, imāni suddhakatturūpāni.

Theo quy tắc bắt đầu bằng ‘Eyyāthasse’, v.v..., (vĩ ngữ) ā trở thành ttha, và (vĩ ngữ) a trở thành aṃ, (cho ra các dạng:) so abhavattha, bhavattha, hoặc abhavā, bhavā; ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, hoặc abhava, bhava. Đây cũng là những hình thức ở đây.

Ettha ca mahāvuttinā ā-vibhattiyā thādeso bahulaṃ dissati, medanī sampakampatha, visaññī samapajjatha, imā gāthā abhāsatha, tuccho kāyo adissatha, nibbidā samatiṭṭhatha, eko rahasi jhāyatha iccādi. Tathā o-vibhattiyā ca, dubbheyyaṃ maṃ amaññatha iccādi.

Và ở đây, theo Mahāvutti, sự thay thế vĩ ngữ ā bằng tha được thấy một cách rộng rãi, (ví dụ:) medanī sampakampatha (mặt đất rung chuyển), visaññī samapajjatha (vị ấy trở nên bất tỉnh), imā gāthā abhāsatha (vị ấy nói những câu kệ này), tuccho kāyo adissatha (thân xác trống rỗng được thấy), nibbidā samatiṭṭhatha (sự nhàm chán được thiết lập), eko rahasi jhāyatha (vị ấy thiền một mình nơi vắng vẻ), v.v... Tương tự đối với vĩ ngữ o, (ví dụ:) dubbheyyaṃ maṃ amaññatha (bạn đã nghĩ tôi là kẻ có thể bị phản bội), v.v...

Iti hiyyattanī.

Dứt thì Hiyyattanī.

Ajjattanī

Thì Ajjattanī

Atha ajjattanī vuccate.

Sau đây, thì Ajjattanī được nói đến.

587. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ aṃ mhe.

587. Trong thì quá khứ (Ajjattanī) là: ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ aṃ mhe.

Abhavīti bhūto, atītoti attho, bhūte kāle kriyatthā paraṃ īiccādayo honti.

`Abhavī` có nghĩa là `bhūto` (đã xảy ra), ý nghĩa là `atīto` (đã qua); trong thời quá khứ, các vĩ ngữ bắt đầu bằng ī, v.v... được đặt sau căn động từ.

588. A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu.

588. Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng a, ī, ssā, ssati, v.v..., (thêm) i, u sau phụ âm (của căn).

Aādissa īādissa ssāādissa ssatiādissa ca byañjanassa ādimhi iu hoti. ‘Byañjanassā’ti etena aādimhi [Pg.373] pañca, īādimhi sattāti dvādasa suddhasaravibhattiyo paṭikkhipati.

Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng a, bắt đầu bằng ī, bắt đầu bằng ssā, và bắt đầu bằng ssati, i và u được thêm vào sau (căn động từ) kết thúc bằng phụ âm. Bằng từ ‘byañjanassa’, điều này loại trừ mười hai vĩ ngữ là nguyên âm thuần túy, (gồm) năm vĩ ngữ bắt đầu bằng a và bảy vĩ ngữ bắt đầu bằng ī.

‘Āīssādīsvaña vā’iti suttena vikappena dhātvādimhi akāro.

Theo quy tắc ‘Āīssādīsvaña vā’, mẫu tự a được thêm vào đầu căn động từ một cách tùy chọn.

So abhavī, bhavī, te abhavuṃ, bhavuṃ, tvaṃ abhavo, bhavo, tumhe abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhaviṃ, bhaviṃ, mayaṃ abhavimhā, bhavimhā, so abhavā, bhavā, te abhavū, bhavū, tvaṃ abhavise, bhavise, tumhe abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, mayaṃ abhavimhe, bhavimhe.

‘Āīū’iccādinā ī, mhā, ā, ūnaṃ rassatte-so abhavi, bhavi, mayaṃ abhavimha, bhavimha, so abhava, bhava, te abhavu, bhavu.

Theo quy tắc bắt đầu bằng ‘Āīū’, v.v..., khi các vĩ ngữ ī, mhā, ā, ū được rút ngắn, (ta có các dạng:) so abhavi, bhavi, mayaṃ abhavimha, bhavimha, so abhava, bhava, te abhavu, bhavu.

589. Eyyāthasseaāīthānaṃ o a aṃ ttha ttho vho vā.

589. Các (vĩ ngữ) eyyātha, sse, a, ā, ī, tha được thay thế tương ứng bằng o, a, aṃ, ttha, ttho, vho một cách tùy chọn.

Eyyāthādīnaṃ yathākkamaṃ oādayo honti vā.

Các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng eyyātha, v.v... được thay thế tương ứng theo thứ tự bằng các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng o, v.v... một cách tùy chọn.

Tumhe gaccheyyātho, gaccheyyātha vā, tvaṃ agacchissa, agacchisse vā, ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama vā, so agamittha, gamittha, agamā, gamā vā, so agamittho, gamittho, agamī, gamī vā, tumhe gacchavho, gacchatha vāti.

Tumhe gaccheyyātho, hoặc gaccheyyātha, tvaṃ agacchissa, hoặc agacchisse, ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, hoặc gama, so agamittha, gamittha, agamā, hoặc gamā, so agamittho, gamittho, agamī, hoặc gamī, tumhe gacchavho, hoặc gacchatha.

Iminā ī, ā, avacanānaṃ ttho, ttha, aṃādesā honti, so abhavittho, bhavittho, so abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ.

Do (công thức) này, các vĩ ngữ ī, ā, a được biến đổi thành ttho, ttha, aṃ. (Ví dụ:) so abhavittho, bhavittho, so abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ.

Atrimā pāḷī – īmhi-paṅko ca mā visiyittho, sañjagghittho mayā saha. Āmhi-anumodittha vāsavo, nimantayittha [Pg.374] vāsavo, khubbhittha nagaraṃ tadā, subhūtitthero gāthaṃ abhāsittha. Amhi-idhāhaṃ mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ, ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmīti, ahaṃ kāmānaṃ vasamanvagaṃ, ajjhagaṃ amataṃ santiṃ iccādi.

Đây là Thánh điển – Về ī: paṅko ca mā visiyittho, sañjagghittho mayā saha. Về ā: anumodittha vāsavo, nimantayittha vāsavo, khubbhittha nagaraṃ tadā, subhūtitthero gāthaṃ abhāsittha. Về aṃ: idhāhaṃ mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ, ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmīti, ahaṃ kāmānaṃ vasamanvagaṃ, ajjhagaṃ amataṃ santiṃ, v.v...

590. Uṃssiṃsvaṃsu.

590. Uṃssiṃsvaṃsu.

Umiccassa iṃsu, aṃsu honti.

Vĩ ngữ uṃ được (thay thế) bằng iṃsu, aṃsu.

Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. Iminā uṃssa iṃsu, abhaviṃsu, bhaviṃsu.

Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. Do (công thức) này, uṃ (được thay thế) bằng iṃsu: abhaviṃsu, bhaviṃsu.

591. Ossa a i ttha ttho.

591. Ossa a i ttha ttho.

Ossa aiccādayo honti.

Vĩ ngữ o được (thay thế) bằng a, v.v...

Tvaṃ abhava, tvaṃ abhavi, tvaṃ abhavittha, tvaṃ abhavittho.

Atrimā pāḷī-ossa atte-mā hevaṃ ānanda avaca, tvameva dāni’makara, yaṃ kāmo byagamā tayi. Itte-mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha, mā cintesi mā tvaṃ soci, yācāmi luddakaṃ ahaṃ. Tthattemāssu tiṇṇo amaññittha, mā kilittha mayā vinā, māssu kujjhittha nāvika. Tthotte-mā purāṇe amaññittho, mā dayhittho punappunaṃ, tiṇamatte asajjittho, mā tvaṃ brahmuno vacanaṃ upātivattittho, mā tvaṃ maññittho na maṃ jānātī ti.

Đây là Thánh điển – Về a thay cho o: mā hevaṃ ānanda avaca, tvameva dāni’makara, yaṃ kāmo byagamā tayi. Về i thay cho o: mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha, mā cintesi mā tvaṃ soci, yācāmi luddakaṃ ahaṃ. Về ttha thay cho o: māssu tiṇṇo amaññittha, mā kilittha mayā vinā, māssu kujjhittha nāvika. Về ttho thay cho o: mā purāṇe amaññittho, mā dayhittho punappunaṃ, tiṇamatte asajjittho, mā tvaṃ brahmuno vacanaṃ upātivattittho, mā tvaṃ maññittho na maṃ jānātī ti.

Tattha [Pg.375] ‘mā dayhittho’iccādīni parokkhāvacanenapi sijjhanti.

Trong đó, ‘mā dayhittho’ v.v... cũng được hình thành bằng vĩ ngữ của thì Parokkhā.

Suttavibhattena tthassa ttho hoti, taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā, massu mittānaṃ dubbhittho. Mittadubbho hi pāpakoti.

Theo Suttavibhatta, ttha trở thành ttho. (Ví dụ:) taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā, massu mittānaṃ dubbhittho. Mittadubbho hi pāpakoti.

Mahāvuttinā ossa kvaci lopo, puna dānaṃ adā tuvaṃ, mā no tvaṃ tāta adadā, mā bhoti kupitā ahu, māhu pacchānutāpinī.

Theo Mahāvutti, o đôi khi được lược bỏ. (Ví dụ:) puna dānaṃ adā tuvaṃ, mā no tvaṃ tāta adadā, mā bhoti kupitā ahu, māhu pacchānutāpinī.

592. Si.

592. Si.

Ossa si hoti vā.

Vĩ ngữ o tùy chọn trở thành si.

Tvaṃ abhavasi, bhavasi, tvaṃ anubhosi.

593. Mhātthānamuu.

593. Mhātthānamuu.

Mhā, tthānaṃ ādimhi uña hoti.

U được đặt ở đầu của mhā và ttha.

Assosumhā, ahesumhā, avocumhā, avocuttha iccādīni dissanti.

Các dạng như assosumhā, ahesumhā, avocumhā, avocuttha được thấy.

Tumhe abhavuttha, bhavuttha, abhavittha, bhavittha vā, mayaṃ abhavumhā, bhavumhā, abhavimhā, bhavimhā vā.

Tumhe abhavuttha, bhavuttha, hoặc abhavittha, bhavittha, mayaṃ abhavumhā, bhavumhā, hoặc abhavimhā, bhavimhā.

594. Iṃssa ca suu.

594. Iṃssa ca suu.

Imiccassa mhā, tthānañca ādimhi suu hoti, sāgamo hotīti attho. Casaddena īādīnampi ādimhi sāgamo hoti, sāgame ca sati byañjanaṃ hoti, tassa ādimhi iāgamo labbhati. Tena ‘‘imā gāthā abhāsisuṃ, te me [Pg.376] asse ayācisuṃ, yathābhūtaṃ vipassisuṃ’’ iccādīni sijjhanti.

Đối với iṃ, và cả mhā, ttha, su được đặt ở đầu, có nghĩa là có tiếp đầu ngữ s. Do từ ca, các vĩ ngữ ī v.v... cũng có tiếp đầu ngữ s. Và khi có tiếp đầu ngữ s, là một phụ âm, thì tiếp đầu ngữ i được thêm vào trước nó. Do đó, các dạng như ‘imā gāthā abhāsisuṃ’, ‘te me asse ayācisuṃ’, ‘yathābhūtaṃ vipassisuṃ’ v.v... được hình thành.

So bhogaṃ anubhosi, anubhavi vā, tumhe anubhosittha, anubhavittha vā, ahaṃ anubhosi, anubhaviṃ vā. Mayaṃ anubhosimhā anubhavimhā vā.

So bhogaṃ anubhosi, hoặc anubhavi, tumhe anubhosittha, hoặc anubhavittha, ahaṃ anubhosi, hoặc anubhaviṃ. Mayaṃ anubhosimhā hoặc anubhavimhā.

595. Eontā suṃ.

595. Eontā suṃ.

Edantato odantato ca parassa uṃvacanassa suṃ hoti vā.

Sau (căn) tận cùng bằng e và o, vĩ ngữ uṃ tùy chọn trở thành suṃ.

Ānesuṃ, sāyesuṃ, cintesuṃ, paccanubhosuṃ, paribhosuṃ, adhibhosuṃ, abhibhosuṃ.

Suttavibhattena ādantatopi ca, vihāsuṃ viharanti ca, te anubhosuṃ, imāni suddhakatturūpāni.

Theo Suttavibhatta, cũng (xảy ra) sau (căn) tận cùng bằng ā. (Ví dụ:) vihāsuṃ viharanti ca, te anubhosuṃ, đây là những ví dụ.

Tena bhogo anvabhūyī, anubhūyī.

Rassatte-anvabhūyi, anubhūyi.

Khi được rút ngắn: anvabhūyi, anubhūyi.

Dvitte-anvabhuyyi, anubhuyyi.

Khi được nhân đôi: anvabhuyyi, anubhuyyi.

Tena bhogā anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu iccādi suddhakammarūpaṃ.

Tena bhogā anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu v.v... là hình thức thuần túy bị động.

So maggaṃ abhāvi, bhāvi, abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, te maggaṃ abhāviṃsu, bhāviṃsu.

‘Eontāsu’nti edantamhā suṃ. Te maggaṃ abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, tvaṃ maggaṃ abhāvaya, bhāvaya, abhāvayi, bhāvayi, tvaṃ maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, tvaṃ maggaṃ abhāvayittho, bhāvayittho, tvaṃ maggaṃ [Pg.377] abhāvesi, bhāvesi, tumhe maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, ahaṃ maggaṃ abhāviṃ, bhāviṃ, abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, mayaṃ maggaṃ abhāvimhā, bhāvimhā, abhāvimha, bhāvimha, abhāvayimhā, bhāvayimhā, abhāvayimha, bhāvayimha.

Theo quy tắc ‘Eontāsu’nti, sau (căn) tận cùng bằng e, (thì) suṃ. Te maggaṃ abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, tvaṃ maggaṃ abhāvaya, bhāvaya, abhāvayi, bhāvayi, tvaṃ maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, tvaṃ maggaṃ abhāvayittho, bhāvayittho, tvaṃ maggaṃ abhāvesi, bhāvesi, tumhe maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, ahaṃ maggaṃ abhāviṃ, bhāviṃ, abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, mayaṃ maggaṃ abhāvimhā, bhāvimhā, abhāvimha, bhāvimha, abhāvayimhā, bhāvayimhā, abhāvayimha, bhāvayimha.

So maggaṃ abhāvā, bhāvā, abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha iccādi hetukatturūpaṃ.

So maggaṃ abhāvā, bhāvā, abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha v.v... là hình thức sử dịch năng động.

Tena maggo abhāviyi, bhāviyi, tena maggā abhāviyiṃsu, bhāviyiṃsu iccādi hetukammarūpaṃ.

Tena maggo abhāviyi, bhāviyi, tena maggā abhāviyiṃsu, bhāviyiṃsu v.v... là hình thức sử dịch bị động.

Iti ajjattanī.

Dứt về thì quá khứ bất định (ajjattanī).

Parokkhā

Thì quá khứ hoàn thành (Parokkhā)

Atha parokkhā vuccate.

Kế đây, thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) được nói đến.

596. Parokkhe a u e tha aṃ mha ttha re ttho vho iṃ mhe.

596. Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) có các vĩ ngữ: a u e tha aṃ mha ttha re ttho vho iṃ mhe.

Akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ, apaccakkhanti attho. Bhūte kāle attano parokkhakriyāya vattabbāya kriyatthā aādayo honti.

Parokkhaṃ là (hành động) vượt ngoài các giác quan, nghĩa là không trực tiếp thấy. Trong thời quá khứ, để nói lên hành động không được chứng kiến của chính mình, các (vĩ ngữ) a v.v... được dùng cho ý nghĩa của hành động.

Mahāvuttinā gassa dīgho vā, so kira jagāma, te kira jagāmu, tvaṃ kira jagāme, tumhe kira jagāmittha, ahaṃ kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimha iccādi.

Theo Mahāvutti, ga được trường hóa tùy ý: so kira jagāma, te kira jagāmu, tvaṃ kira jagāme, tumhe kira jagāmittha, ahaṃ kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimha v.v...

Ettha ca ‘so kira jagāma’ iccādīni anussavaparokkhāni nāma.

Và ở đây, ‘so kira jagāma’ v.v... được gọi là quá khứ hoàn thành truyền văn (anussavaparokkha).

‘Ahaṃ [Pg.378] kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimhā’ti idaṃ attanā gantvāpi gamanaṃ pamuṭṭhassa vā asampaṭicchitukāmassa vā paṭivacanaparokkhaṃ nāma.

‘Ahaṃ kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimhā’ti, đây được gọi là quá khứ hoàn thành đáp lại (paṭivacanaparokkha) của người dù đã đi bởi chính mình nhưng đã quên mất việc đi hoặc của người không muốn thừa nhận.

597. Parokkhāyañca.

597. Và trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhā).

Parokkhamhi pubbakkharaṃ ekassaraṃ dverūpaṃ hoti, casaddena aññasmimpi dvedverūpaṃ sijjhati.

Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkha), âm tiết đầu tiên được lặp lại; do từ ca, sự lặp lại cũng được thành tựu trong trường hợp khác nữa.

Caṅkamati, daddallati, dadāti, jahāti, juhoti, lolupo, momūho.

598. Dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā.

598. (Phụ âm) thứ nhất và thứ ba của (phụ âm) thứ hai và thứ tư.

Dvitte pubbesaṃ dutiya, catutthānaṃ kamena paṭhama, tatiyā honti.

Khi được lặp lại, (phụ âm) thứ hai và thứ tư của các (âm tiết) đứng trước theo thứ tự trở thành (phụ âm) thứ nhất và thứ ba.

599. Pubbassa a.

599. A của (âm tiết) đứng trước.

Dvitte pubbassa bhūssa anto a hoti.

Khi được lặp lại, tận cùng của bhū đứng trước trở thành a.

600. Bhūssa vuka.

600. Vuka của bhū.

Dvitte bhūdhātussa ante vuka hoti, vāgamo hotīti attho.

Khi được lặp lại, vuka có ở cuối của căn bhū, nghĩa là sự thêm vào của va.

‘‘Tatthappanādo tumulo babhūvā’’ti pāḷi.

Pāḷi: ‘‘Tatthappanādo tumulo babhūvā’’ti.

So kira rājā babhūva, te kira rājāno babhūvu, tvaṃ babhūve.

‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’ iti suttena byañjanādimhi iāgamo, tumhe babhūvittha, ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha[Pg.379], so babhūvittha, te babhūvire, tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho, ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe, imāni suddhakatturūpāni.

Theo quy tắc ‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’, sự thêm vào của i có ở đầu phụ âm, tumhe babhūvittha, ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha, so babhūvittha, te babhūvire, tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho, ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe, những hình thức này là năng động cách.

‘Kyo bhāvakammesvaparokkhesū’ti paṭisiddhattā parokkhamhi bhāvakammesu yapaccayo na hoti, ‘tena kira bhogo anubabhūvittha, tena bhogo anubabhūvire’tiādinā yojetabbaṃ.

Do bị cấm bởi quy tắc ‘Kyo bhāvakammesvaparokkhesū’ti, trong thì quá khứ hoàn thành (parokkha), tiếp vị ngữ ya không được dùng trong trung tính và bị động cách, nên được liên kết với (câu) ‘tena kira bhogo anubabhūvittha, tena bhogo anubabhūvire’ti v.v...

Iti parokkhā.

Dứt về thì quá khứ hoàn thành (parokkhā).

Ssatyādi

Ssatyādi (thì tương lai)

Atha ssatyādi vuccate.

Kế đây, ssatyādi được nói đến.

601. Bhavissati ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

601. Trong thì tương lai (bhavissati) có các vĩ ngữ: ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

Bhavissatīti bhavissanto, anāgatakālo, tasmiṃ bhavissati kāle kriyatthassa tyādayo honti.

Bhavissanto là bhavissati, là thì vị lai. Trong thì vị lai đó, các vĩ tố ti v.v. được dùng cho ý nghĩa của hành động.

602. Nāme garahāvimhayesu.

602. Khi có nāma, trong sự khiển trách và kinh ngạc.

Nipātanāmayoge garahāyañca vimhaye ca ssatyādayo honti, atītakālepi ssatyādīnaṃ uppattidīpanatthamidaṃ suttaṃ, anutthunana, paccānutāpa, paccānumodanādīnipi ettha saṅgayhanti.

Khi kết hợp với bất biến từ nāma, trong sự khiển trách và kinh ngạc, các vĩ tố ssati v.v. được dùng. Quy tắc này nhằm mục đích chỉ ra sự phát sinh của các vĩ tố ssati v.v. cũng trong thì quá khứ. Các trường hợp như than van, hối hận, tán thán sau đó v.v. cũng được bao gồm ở đây.

Tattha garahāyaṃ-atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi.

Trong đó, về sự khiển trách: Này con Sudinna, lẽ nào con lại ăn món cháo đặc ôi thiu kia.

Vimhaye-yatra [Pg.380] hi nāma saññī samāno pañcamattānaṃ sakaṭasatānaṃ saddaṃ na sossati.

Về sự kinh ngạc: Thật đáng kinh ngạc là, trong khi đang có tri giác, (vị ấy) lại không nghe thấy tiếng động của khoảng năm trăm cỗ xe.

Anutthunanādīsu-na attanā paṭicodessaṃ, na gaṇassa ārocessaṃ, na pubbe dhanamesissaṃ, iti pacchānutappati, bhūtānaṃ nāpacāyissaṃ, pahu santo na posissaṃ, paradāraṃ asevissaṃ, na pubbe payirupāsissaṃ, iti pacchānutappati, anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ.

Trong các trường hợp than van v.v.: 'Tôi đã không tự khiển trách mình, tôi đã không trình báo cho tăng chúng, trước đây tôi đã không tìm kiếm tài sản', (vị ấy) hối hận như vậy. 'Tôi đã không tôn kính chúng sanh, trong khi có khả năng tôi đã không nuôi dưỡng, tôi đã thân cận vợ người, trước đây tôi đã không hầu cận (bậc trí)', (vị ấy) hối hận như vậy. 'Tôi đã lang thang trong vô số kiếp luân hồi mà không tìm thấy (lối thoát).'

Katthaci pana gāthāvasena ekasakāralopo, mitto mittassa pāniyaṃ, adinnaṃ paribhuñjisaṃ, nirayamhi apaccisaṃ, gacchanto naṃ udakkhisaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ iccādi.

Tuy nhiên, ở một vài nơi, theo cách của kệ tụng, có sự lược bỏ một âm s, (ví dụ): mitto mittassa pāniyaṃ, adinnaṃ paribhuñjisaṃ, nirayamhi apaccisaṃ, gacchanto naṃ udakkhisaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ, v.v.

‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’ iti iāgamo, bhavissati, bhavissanti, bhavissare, bhavissasi, bhavissatha, bhavissāmi, bhavissāma, bhavissate, bhavissante, bhavissare, bhavissase, bhavissavhe, bhavissaṃ, bhavissāmhe.

Theo quy tắc ‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’, có sự thêm vào âm i: bhavissati, bhavissanti, bhavissare, bhavissasi, bhavissatha, bhavissāmi, bhavissāma, bhavissate, bhavissante, bhavissare, bhavissase, bhavissavhe, bhavissaṃ, bhavissāmhe.

Anubhossati, anubhossanti, anubhossare iccādi suddhakatturūpaṃ.

Anubhossati, anubhossanti, anubhossare, v.v. là dạng sử động chủ động.

Anubhūyissati, anubhūyissanti, anubhūyissare.

603. Kyassa sse.

603. Của kya (lược bỏ) khi có ssa.

Kyassa lopo hoti vā ssakāravati vibhattimhi.

Tiếp tố kya được lược bỏ tùy chọn khi đi với vĩ tố có âm ssa.

Tena maggo gamissati, gamīyissati vā, tena maggo agamissā, agamīyissā vāti vikappena kyassa lopo.

Do đó: tena maggo gamissati, hoặc gamīyissati; tena maggo agamissā, hoặc agamīyissā. Như vậy, sự lược bỏ của kya là tùy chọn.

Tena [Pg.381] bhogo anubhavissati, anubhūyissati vā, tena bhogā anubhavissanti, anubhūyissanti vā iccādi suddhakammarūpaṃ.

Tena bhogo anubhavissati, hoặc anubhūyissati; tena bhogā anubhavissanti, hoặc anubhūyissanti, v.v. là dạng bị động thuần túy.

Bhāvissati, ‘ūlasse’ti issa e, bhāvessati, bhāvayissatiiccādi hetukatturūpaṃ.

Bhāvissati; theo quy tắc ‘ūlasse’, i thành e, (nên có dạng) bhāvessati; bhāvayissati, v.v. là dạng sử động chủ động.

Tena maggo bhāvīyissati, maggā bhāvīyissanti iccādi hetukammarūpaṃ.

Tena maggo bhāvīyissati, maggā bhāvīyissanti, v.v. là dạng sử động bị động.

Iti ssatyādi.

Hết phần ssati v.v.

Ssādi

Vĩ tố ssā v.v.

Atha ssādi vuccate.

Bây giờ, các vĩ tố ssā v.v. được nói đến.

604. Eyyādotipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu ssase ssavhe ssiṃ ssāmhase.

604. Trong thì điều kiện bất thành (thuộc phạm vi của eyyādi), (các vĩ tố là): ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, ssiṃsu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase.

Eyyādivisaye kriyātipattiyaṃ ssādayo bhavanti. Eyyādivisayo nāma hetuphalakriyāsambhavo, tadubhayakriyāya abhāvo kriyātipatti.

Trong phạm vi của eyyādi, các vĩ tố ssā v.v. được dùng trong thì điều kiện bất thành. Phạm vi của eyyādi tức là sự có thể xảy ra của hành động nhân và quả; sự không xảy ra của cả hai hành động đó là điều kiện bất thành.

Sā duvidhā atītā ca anāgatā ca.

Nó có hai loại: quá khứ và vị lai.

Tattha atītāyaṃ-sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā, arahā abhavissā iccādi.

Trong đó, về quá khứ: Nếu người ấy đã xuất gia trong tuổi thanh xuân, thì đã trở thành một vị A-la-hán, v.v.

Anāgatāyaṃ-sacāhaṃ na gamissaṃ, mahājāniyo so abhavissā iccādi.

Về vị lai: Nếu tôi không đi, thì đó đã là một sự tổn thất lớn, v.v.

‘Āīssādīsvaña [Pg.382] vā’iti dhātvādimhi vikappena akārāgamo,‘a īssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’ iti ssādīsu iāgamo, abhavissā, bhavissā, abhavissaṃsu, bhavissaṃsu, abhavisse, bhavisse, abhavissatha, bhavissatha, abhavissaṃ, bhavissaṃ, abhavissāmhā, bhavissāmhā, abhavissatha, bhavissatha, abhavissiṃsu, bhavissiṃsu, abhavissase, bhavissase, abhavissavhe, bhavissavhe, abhavissiṃ, bhavissiṃ, abhavissāmhase, bhavissāmhase.

Theo quy tắc ‘Āīssādīsvaña vā’, có sự thêm vào âm a một cách tùy chọn ở đầu căn động từ; theo quy tắc ‘a īssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’, có sự thêm vào âm i trong các vĩ tố ssā v.v.: abhavissā, bhavissā, abhavissaṃsu, bhavissaṃsu, abhavisse, bhavisse, abhavissatha, bhavissatha, abhavissaṃ, bhavissaṃ, abhavissāmhā, bhavissāmhā, abhavissatha, bhavissatha, abhavissiṃsu, bhavissiṃsu, abhavissase, bhavissase, abhavissavhe, bhavissavhe, abhavissiṃ, bhavissiṃ, abhavissāmhase, bhavissāmhase.

‘Āīū’iccādinā ssā, ssāmhānaṃ rassatte-so abhavissa, bhavissa, mayaṃ abhavissāmha, bhavissāmha. ‘Eyyāthasse’iccādinā ssessa atte-tvaṃ abhavissa, bhavissa iccādīni rūpacatukkāni yathāsambhavaṃ yojetabbāni.

Theo quy tắc ‘Āīū’ v.v., khi ssā và ssāmhā được rút ngắn: so abhavissa, bhavissa; mayaṃ abhavissāmha, bhavissāmha. Theo quy tắc ‘Eyyāthasse’ v.v., khi sse thành a: tvaṃ abhavissa, bhavissa. Bốn dạng v.v. này nên được kết hợp tùy theo trường hợp.

Itissādi.

Hết phần ssā v.v.

Bhūdhāturūpaṃ niṭṭhitaṃ.

Phần các dạng của căn bhū đã hoàn tất.

Aṭṭhavibhattuppattirāsi niṭṭhito.

Chương về sự phát sinh của tám vĩ tố đã hoàn tất.

Bhūvādigaṇa

Nhóm Bhū v.v.

Sarantadhātu

Nguyên âm tận căn

Ākārantadhāturūpa

Phẩm về căn kết thúc bằng ā

Ito paṭṭhāya sarantadhātuyo sarānukkamena, byañjanantadhātuyo akkharānukkamena vuccante.

Kể từ đây, các căn kết thúc bằng nguyên âm được trình bày theo thứ tự của các nguyên âm, các căn kết thúc bằng phụ âm được trình bày theo thứ tự của các mẫu tự.

Kaccāyanaganthe anekassaradhātuyo idha byañjanantadhātuyo nāma. Tasmā idha dhātvantasaralopakiccaṃ nāma natthi.

Trong sách ngữ pháp Kaccāyana, các căn có nhiều nguyên âm ở đây được gọi là các căn kết thúc bằng phụ âm. Do đó, ở đây không có việc lược bỏ nguyên âm cuối của căn.

Khā, khyā-kathane, gā-sadde, ghā-gandhopādāne, ñā-paññāyane avabodhane ca, ṭhā-gatinivattiyaṃ, tā-pālane, thā-ṭhāne[Pg.383], dā-dāne, dhā-dhāraṇe, pā-pāne, phā-vuddhiyaṃ, bhā-dittiyaṃ, mā-māne, yā-gatiyaṃ, lā-ādāne chedane ca, vā-gati, bandha, gandhanesu, sā-assādane tanukaraṇe antakammani ca, hā-cāge, nhā-soceyye.

Khā, khyā - trong ý nghĩa nói; gā - trong ý nghĩa âm thanh; ghā - trong ý nghĩa ngửi mùi; ñā - trong ý nghĩa biết và hiểu rõ; ṭhā - trong ý nghĩa dừng lại sự di chuyển; tā - trong ý nghĩa bảo vệ; thā - trong ý nghĩa đứng; dā - trong ý nghĩa cho; dhā - trong ý nghĩa mang, giữ; pā - trong ý nghĩa uống; phā - trong ý nghĩa tăng trưởng; bhā - trong ý nghĩa chiếu sáng; mā - trong ý nghĩa đo lường; yā - trong ý nghĩa đi; lā - trong ý nghĩa lấy và cắt; vā - trong ý nghĩa đi, trói buộc, và làm tổn thương; sā - trong ý nghĩa nếm, làm cho mỏng, và kết thúc công việc; hā - trong ý nghĩa từ bỏ; nhā - trong ý nghĩa tắm rửa.

Tyādyuppatti, kattarilo, mahāvuttinā sare pare ādantamhā kvaci yāgamo, akkhāti. Parassaralopo, akkhāyati, kriyaṃ ākhyāti, ākhyāyati, jātiṃ akkhāhi pucchito, saṅgāyati, saṅgāyiṃsu mahesayo, gandhaṃ ghāyati, paññāyati, paññāyanti, paññāyatu, paññāyantu.

Sự phát sinh của ti, v.v., lo ở thể chủ động, theo quy tắc lớn, khi một nguyên âm theo sau, đôi khi có sự thêm vào y sau một căn kết thúc bằng ā, (ví dụ) akkhāti. Sự lược bỏ nguyên âm theo sau, (ví dụ) akkhāyati, kriyaṃ ākhyāti, ākhyāyati, jātiṃ akkhāhi pucchito, saṅgāyati, saṅgāyiṃsu mahesayo, gandhaṃ ghāyati, paññāyati, paññāyanti, paññāyatu, paññāyantu.

Kamme kyo, dhammo ñāyati, dhammā ñāyanti, viññāyati, viññāyanti.

Ở thể bị động là kyo, (ví dụ) dhammo ñāyati, dhammā ñāyanti, viññāyati, viññāyanti.

Payojakabyāpāre-ṇāpi, ñāpeti, ñāpenti, ñāpayati, ñāpayanti.

Trong hành động sai khiến là ṇāpi, (ví dụ) ñāpeti, ñāpenti, ñāpayati, ñāpayanti.

Kamme-ñāpīyati, ñāpīyanti, ṭhāti, ṭhānti, opupphā padmā ṭhānti, mālāva ganthitā ṭhānti, dhajaggāneva dissare.

Ở thể bị động - ñāpīyati, ñāpīyanti, ṭhāti, ṭhānti, opupphā padmā ṭhānti, mālāva ganthitā ṭhānti, dhajaggāneva dissare.

605. Ñcīlasse.

605. E thay thế cho la sau ñ và ī.

Ñānubandhassa īāgamassa ca kattari vihitassa lapaccayassa ca kvaci ettaṃ hotīti lassa ettaṃ.

Đôi khi, tiếp vị ngữ la được quy định ở thể chủ động, sau (căn có) chỉ định từ ñ và sau sự thêm vào ī, trở thành e; như vậy, la trở thành e.

Adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti.

606. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā.

606. Ṭhā và pā (trở thành) tiṭṭha và piva.

Ṭhā, pānaṃ tiṭṭha, pivā honti nta, māna, tyādīsu.

Căn ṭhā và pā trở thành tiṭṭha và piva khi các tiếp vị ngữ nta, māna, ti, v.v. theo sau.

Tiṭṭhati, tiṭṭhanti.

607. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci.

607. Đôi khi, ṭhā sau pā, v.v. một cách tùy chọn trở thành ṭhaha.

Pādayo [Pg.384] upasaggā pādi nāma, pādito parassa ṭhāssa ṭhaho hoti vā kvaci.

Các tiếp đầu ngữ pā, v.v. được gọi là pādi; đôi khi, ṭhā sau pādi một cách tùy chọn trở thành ṭhaha.

Saṇṭhahati, saṇṭhahanti, saṇṭhāti, saṇṭhānti, upaṭṭhahati, upaṭṭhahanti, upaṭṭhāti, upaṭṭhānti.

Kamme –

Ở thể bị động –

608. Aññādissi kye.

608. I thay cho (nguyên âm cuối) của (căn) khác với ñā, v.v. khi kya theo sau.

Ñādito aññassa ākārantakriyatthassa i hoti kye paramhi.

Nguyên âm cuối của một động từ căn kết thúc bằng ā, khác với ñā, v.v., trở thành i khi kya theo sau.

Adhiṭṭhīyati, adhiṭṭhīyanti, upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti.

Aññādissāti kiṃ? Ñāyati, ñāyanti, ākkhāyati, ākkhāyanti, ākhyāyati, ākhyāyanti.

Tại sao nói 'của (căn) khác với ñā, v.v.'? (Để có các dạng) Ñāyati, ñāyanti, ākkhāyati, ākkhāyanti, ākhyāyati, ākhyāyanti.

Ṇāpimhi-patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpenti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpayanti.

Khi có ṇāpi - patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpenti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpayanti.

Ajjhattanimhi vikappena sāgamo, aṭṭhāsi, patiṭṭhāsi, adhiṭṭhahi, adhiṭṭhāsi, adhiṭṭhesi, saṇṭhahi, saṇṭhāsi, upaṭṭhahi, upaṭṭhāsi.

Trong thì Ajjattanī, một cách tùy chọn có sự thêm vào sa, (ví dụ) aṭṭhāsi, patiṭṭhāsi, adhiṭṭhahi, adhiṭṭhāsi, adhiṭṭhesi, saṇṭhahi, saṇṭhāsi, upaṭṭhahi, upaṭṭhāsi.

‘Uṃssiṃsvaṃsū’ti uṃssa iṃsu, aṃsu, adhiṭṭhahiṃsu, saṇṭhahiṃsu, upaṭṭhahiṃsu. Atthamentamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ. Aṭṭhaṃsu, upaṭṭhahaṃsu.

Theo quy tắc 'uṃssiṃsvaṃsū', uṃ trở thành iṃsu, aṃsu, (ví dụ) adhiṭṭhahiṃsu, saṇṭhahiṃsu, upaṭṭhahiṃsu. Atthamentamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ. Aṭṭhaṃsu, upaṭṭhahaṃsu.

Parachakke-aṭṭhā buddhassa santike.

Trong thì Parokkha - aṭṭhā buddhassa santike.

Kamme-adhiṭṭhiyi, adhiṭṭhiyiṃsu, upaṭṭhiyi, upaṭṭhiyiṃsu.

Ở thể bị động - adhiṭṭhiyi, adhiṭṭhiyiṃsu, upaṭṭhiyi, upaṭṭhiyiṃsu.

Ṇāpimhi-patiṭṭhāpesi[Pg.385], patiṭṭhāpayi, saṇṭhāpesi, saṇṭhāpayi.

Khi có ṇāpi - patiṭṭhāpesi, patiṭṭhāpayi, saṇṭhāpesi, saṇṭhāpayi.

‘Eontāsu’nti uṃssasuṃ, saralopo, aṭṭhāsuṃ, upaṭṭhāsuṃ, patiṭṭhāpesuṃ, saṇṭhāpesuṃ, patiṭṭhāpayuṃ, saṇṭhāpayuṃ, patiṭṭhāpayiṃsu, saṇṭhāpayiṃsu.

Theo quy tắc 'eontāsu', uṃ trở thành suṃ, sự lược bỏ nguyên âm, (ví dụ) aṭṭhāsuṃ, upaṭṭhāsuṃ, patiṭṭhāpesuṃ, saṇṭhāpesuṃ, patiṭṭhāpayuṃ, saṇṭhāpayuṃ, patiṭṭhāpayiṃsu, saṇṭhāpayiṃsu.

Ssatyādimhi-ṭhassati, ṭhassanti, rassattaṃ, upaṭṭhissati, upaṭṭhissanti, ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, saṇṭhahissati, saṇṭhahissanti.

Trong tương lai cách (ssati): ṭhassati, ṭhassanti, (do) rút gọn, upaṭṭhissati, upaṭṭhissanti, ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, saṇṭhahissati, saṇṭhahissanti.

Ṇāpimhi-patiṭṭhāpessati, patiṭṭhāpessanti.

Trong sử dịch cách (ṇāpi): patiṭṭhāpessati, patiṭṭhāpessanti.

Tā-pālane, bhayaṃ tāyati.

Căn Tā (nghĩa là) bảo vệ: bhayaṃ tāyati.

Thā-ṭhāne, avatthāti, avatthāyati, vitthāyati, vitthāyanti, mā kho vitthāsi.

Căn Thā (nghĩa là) đứng: avatthāti, avatthāyati, vitthāyati, vitthāyanti, mā kho vitthāsi.

Dā-dāne, ‘ūlasse’ti lassa ettaṃ, deti, denti, desi, detha, demi, dema.

Căn Dā (nghĩa là) cho: theo (quy tắc) ‘ūlasse’, (nguyên âm) của la được biến thành e, (nên có các dạng:) deti, denti, desi, detha, demi, dema.

‘Parokkhāyañcā’ti sutte casaddena dāssa dvittaṃ. ‘Rasso pubbassā’ti pubbassa rassattaṃ, dadāti, dadanti, dadāsi, dadātha, dadāmi, dadāma.

Trong quy tắc ‘Parokkhāyañcā’, do từ ca nên căn dā được lặp lại. Theo (quy tắc) ‘Rasso pubbassā’, (nguyên âm) phía trước được rút gọn, (nên có các dạng:) dadāti, dadanti, dadāsi, dadātha, dadāmi, dadāma.

609. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte.

609. Căn dā được biến thành daṃ một cách tùy chọn khi đi với mi, me trong trường hợp không lặp lại.

Advitte dāssa daṃ hoti vā mi, mesu, niggahītassa vaggantattaṃ.

Khi không lặp lại, căn dā được biến thành daṃ một cách tùy chọn khi đi với mi, me; niggahīta được biến thành phụ âm cuối của nhóm.

Dammi, damma.

Advitteti kiṃ? Dadāmi, dadāma.

Tại sao nói ‘khi không lặp lại’? (Bởi vì khi lặp lại thì có dạng:) Dadāmi, dadāma.

610. Dāssiyaṅa.

610. Căn dā được biến thành iyaṅa.

Pādito [Pg.386] parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci.

Sau pā v.v... căn dā đôi khi được biến thành iyaṅa.

‘Iyaṅa’ iti suttavibhattena aññadhātūnampi. Jā-hāniyaṃ, appena bahuṃ jiyyāma, tassevā’nuvidhiyyati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati, nihīyati tassa yaso, eko rājā vihiyyasi, so pahīyissati iccādi.

Do sự phân chia quy tắc là ‘iyaṅa’, (sự biến đổi này) cũng (áp dụng) cho các căn khác. Căn Jā (nghĩa là) hao tổn: appena bahuṃ jiyyāma, tassevā’nuvidhiyyati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati, nihīyati tassa yaso, eko rājā vihiyyasi, so pahīyissati, v.v...

Ādiyati, ādiyanti, upādiyati, upādiyanti, samādiyati, samādiyanti, sikkhāpadaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmi.

611. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā.

611. Các căn gama, vada, dā (được biến thành) ghamma, vajja, dajjā.

Etesaṃ ghamma, vajja, dajjā honti vā nta, māna, tyādīsu.

Các căn này được biến thành ghamma, vajja, dajjā một cách tùy chọn khi đi với nta, māna, ti, v.v...

Dajjati, dajjanti, dajjasi, dajjatha, dajjāmi, dajjāma.

‘Ūlasse’ti lassa ettaṃ, dajjeti, dajjenti.

Theo (quy tắc) ‘ūlasse’, (nguyên âm) của la được biến thành e, (nên có các dạng:) dajjeti, dajjenti.

Kamme ‘aññādissi kye’ti kyamhi āssa ittaṃ, diyati, diyanti.

Trong thụ động cách (kamme), theo (quy tắc) ‘aññādissi kye’, khi có kya, nguyên âm ā được biến thành i, (nên có các dạng:) diyati, diyanti.

Dīghatte-dīyati, dīyanti.

Khi được trường hóa: dīyati, dīyanti.

Dvitte-diyyati, diyyanti, dajjīyati, dajjīyanti.

Khi được lặp lại: diyyati, diyyanti, dajjīyati, dajjīyanti.

Ṇāpimhi-dāpeti, dāpenti, dāpayati, dāpayanti.

Trong sử dịch cách (ṇāpi): dāpeti, dāpenti, dāpayati, dāpayanti.

Pādipubbe rasso, samādapeti, samādapenti, samādapayati, samādapayanti.

Khi có tiếp đầu ngữ pā v.v... thì được rút gọn: samādapeti, samādapenti, samādapayati, samādapayanti.

Kamme-dāpīyati[Pg.387], dāpīyanti, samādapīyati, samādapīyanti.

Trong thụ động cách: dāpīyati, dāpīyanti, samādapīyati, samādapīyanti.

Eyyādimhi mahāvuttinā dajjato eyyādīnaṃ antassa eyyassa lopo vā, dānaṃ dajjā, dadeyya, dajjuṃ, dadeyyuṃ, dajjāsi, dadeyyāsi, dajjātha, dadeyyātha, dajjāmi, dadeyyāmi, dajjāma, dadeyyāma, ahaṃ dajjaṃ, dadeyyaṃ, mayaṃ dajjāmhe, dadeyyāmhe.

Trong khả năng cách (eyya), theo đại quy tắc, sau dajjā, phần cuối eyya của eyyādi được lược bỏ một cách tùy chọn: dānaṃ dajjā, dadeyya, dajjuṃ, dadeyyuṃ, dajjāsi, dadeyyāsi, dajjātha, dadeyyātha, dajjāmi, dadeyyāmi, dajjāma, dadeyyāma, ahaṃ dajjaṃ, dadeyyaṃ, mayaṃ dajjāmhe, dadeyyāmhe.

Atrimā pāḷī-dajjā sappuriso dānaṃ, upāyanāni me dajjuṃ, mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Tāni ammāya dajjesi, chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ, neva dajjaṃ mahosadhaṃ.

Đây là các câu Pāḷi: dajjā sappuriso dānaṃ, upāyanāni me dajjuṃ, mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Tāni ammāya dajjesi, chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ, neva dajjaṃ mahosadhaṃ.

Ajjhattanimhi-adadi, adāsi, adaduṃ, adaṃsu, adajji, adajjuṃ, tvaṃ adado. Varañce me ado sakka.

Trong quá khứ cách (ajjhattanī): adadi, adāsi, adaduṃ, adaṃsu, adajji, adajjuṃ, tvaṃ adado. Varañce me ado sakka.

Parachakke-so dānaṃ adā, brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.

Trong quá khứ hoàn thành (parokkha): so dānaṃ adā, brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.

Ssatyādimhi-dāssati, dāssanti, dadissati, dadissanti, dajjissati, dajjissanti.

Trong tương lai cách (ssati): dāssati, dāssanti, dadissati, dadissanti, dajjissati, dajjissanti.

Dāiccassa diccha, pavecchādesampi icchanti, vipulaṃ annaṃ pānañca, samaṇānaṃ pavecchasi. Appasmeke pavecchanti, bahuneke na dicchare. Devo sammā dhāraṃ pavecchatu. Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ, sammadeva pavecchatha.

Đối với căn dā, (các dạng) diccha, và cũng mong muốn có sự thay thế paveccha: vipulaṃ annaṃ pānañca, samaṇānaṃ pavecchasi. Appasmeke pavecchanti, bahuneke na dicchare. Devo sammā dhāraṃ pavecchatu. Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ, sammadeva pavecchatha.

Dhā-dhāraṇe, sandhāti, vidhāti, nidheti, nidhenti. Vidheti, vidhenti.

Căn dhā trong (nghĩa) giữ gìn. (Ví dụ:) sandhāti, vidhāti, nidheti, nidhenti. Vidheti, vidhenti.

‘Parokkhāyañcā’ti casaddena dvittaṃ. ‘Dutiyacatutthāna…’nti dhassa dattaṃ. ‘Rasso pubbassā’ti pubbassa rasso.

Theo từ ca trong (quy tắc) ‘Parokkhāyañcā’, (có sự) lặp lại. Theo (quy tắc) ‘Dutiyacatutthāna…’, dh được biến thành d. Theo (quy tắc) ‘Rasso pubbassā’, (nguyên âm) đứng trước được rút ngắn.

612. Dhāssa ho.

612. h thay thế cho dhā.

Dvitte [Pg.388] parassa dhāssa ho hoti.

Khi có sự lặp lại, h thay thế cho dhā theo sau.

Saddahāti, saddahati vā. Saddahāti tathāgatassa bodhiṃ. Vidahāti, nidahāti, saddahanti, vidahanti, nidahanti.

Saddahāti, hoặc saddahati. (Ví dụ:) Saddahāti tathāgatassa bodhiṃ (tin vào sự giác ngộ của Như Lai). Vidahāti, nidahāti, saddahanti, vidahanti, nidahanti.

‘Mayadā sare’ti sutte ‘mayadā’ti suttavibhattiyā byañjanepi niggahītassa dattaṃ, kammaṃ saddahāti, kammaphalaṃ saddahāti, saddahanti, vatthaṃ paridahāti, paridahanti.

Trong quy tắc ‘Mayadā sare’, theo biến cách của quy tắc là ‘mayadā’, niggahīta được biến thành d ngay cả khi có phụ âm theo sau. (Ví dụ:) kammaṃ saddahāti, kammaphalaṃ saddahāti, saddahanti, vatthaṃ paridahāti, paridahanti.

Kamme-sandhīyati, sandhīyanti, sandhiyyati, sandhiyyanti, vidhiyyati. Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhiyyati.

Ở thể thụ động: sandhīyati, sandhīyanti, sandhiyyati, sandhiyyanti, vidhiyyati. (Ví dụ:) Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhiyyati (Bởi khổ và lạc mới, cái cũ được che đậy).

Ṇāpimhi-nidhāpeti, nidhāpenti, nidhāpayati, nidhāpayanti.

Ở (tiếp vị ngữ) ṇāpi: nidhāpeti, nidhāpenti, nidhāpayati, nidhāpayanti.

Kamme-nidhāpīyati, nidhāpīyanti.

Ở thể thụ động: nidhāpīyati, nidhāpīyanti.

Eyyādimhi-saddaheyyaṃ, saddaheyyuṃ.

Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng eyya: saddaheyyaṃ, saddaheyyuṃ.

Īādimhi-saddahi, saddahiṃsu. Tatra bhikkhavo samādahiṃsu, samādahaṃsu vā.

Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ī: saddahi, saddahiṃsu. (Ví dụ:) Tatra bhikkhavo samādahiṃsu, hoặc samādahaṃsu (Ở đó, các vị Tỳ khưu đã định tâm).

Pā-pāne, pāti, pānti.

Căn pā trong (nghĩa) uống. (Ví dụ:) pāti, pānti.

‘Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’ti pāssa pivo, pivati, pivanti.

Theo (quy tắc) ‘Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’, pā được biến thành piva. (Ví dụ:) pivati, pivanti.

Kamme-pīyati, pīyanti.

Ở thể thụ động: pīyati, pīyanti.

Ṇimhi-‘āssā ṇāpimhi yuka’ iti suttena ṇānubandhe āssa ante yāgamo, puttaṃ thaññaṃ pāyeti, pāyenti, pāyayati, pāyayanti.

Ở (tiếp vị ngữ) ṇi: Theo quy tắc ‘āssā ṇāpimhi yuka’, khi có tiếp vị ngữ ṇā đi kèm, phụ tố y được thêm vào cuối ā. (Ví dụ:) puttaṃ thaññaṃ pāyeti (cho con trai uống sữa), pāyenti, pāyayati, pāyayanti.

Kamme-pāyīyati, pāyīyanti.

Ở thể thụ động: pāyīyati, pāyīyanti.

Ssatyādimhi-passati, passanti, pissati, pissanti.

Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ssati: passati, passanti, pissati, pissanti.

Atrimā [Pg.389] pāḷī-ayañhi te mayā’ruḷho, saro pissati lohitaṃ,aggodakāni pissāmi, yūthassa purato vajaṃ. Naḷena vāriṃ pissāma, na ca maṃ tvaṃ vadhissasi.

Đây là văn Pāḷi: Ayañhi te mayā’ruḷho, saro pissati lohitaṃ (Mũi tên này, do ta bắn, sẽ uống máu của ngươi). Aggodakāni pissāmi, yūthassa purato vajaṃ (Đi trước bầy đàn, ta sẽ uống những giọt nước đầu tiên). Naḷena vāriṃ pissāma, na ca maṃ tvaṃ vadhissasi (Chúng ta sẽ uống nước bằng ống sậy, và ngươi sẽ không giết được ta).

Bhā-dittiyaṃ, bhāti, rattimābhāti candimā, disā bhanti virocamānā, daddallamānā ābhanti, paṭibhāti, paṭibhanti, paṭibhātu, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tisso maṃ upamāyo paṭibhaṃsu, ratti vibhāti, vibhāyati.

Căn bhā trong (nghĩa) chiếu sáng. (Ví dụ:) bhāti, rattimābhāti candimā (mặt trăng chiếu sáng vào ban đêm), disā bhanti virocamānā (các phương trời chiếu sáng rực rỡ), daddallamānā ābhanti (chúng chiếu sáng lấp lánh), paṭibhāti, paṭibhanti, paṭibhātu, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā (này Cunda, các giác chi hãy hiện ra cho ngươi), tisso maṃ upamāyo paṭibhaṃsu (ba ví dụ đã lóe lên trong trí ta), ratti vibhāti, vibhāyati.

Mā-māne, dvittaṃ rasso ca, mamāyati, mamāyanti. Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhā bālā puthujjanā.

Căn mā trong (nghĩa) đo lường; có sự lặp lại và rút ngắn. (Ví dụ:) mamāyati, mamāyanti. Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhā bālā puthujjanā (Những kẻ phàm phu ngu si, mù quáng ái luyến thân này).

Yā-gatiyaṃ, yāti, yanti, yāyati, yāyanti, yāyanta’ manuyāyanti, uyyāti, uyyanti, niyyāti, niyyanti dhīrā lokamhā, hitvā māraṃ savāhanaṃ. Anuyāti, anuyanti, anupariyāyati, anupariyāyanti.

Căn yā trong (nghĩa) đi. (Ví dụ:) yāti, yanti, yāyati, yāyanti, yāyanta’ manuyāyanti (họ đi theo người đang đi), uyyāti, uyyanti, niyyāti, niyyanti dhīrā lokamhā, hitvā māraṃ savāhanaṃ (bậc trí xuất ly khỏi thế gian, từ bỏ ma vương và đoàn tùy tùng). Anuyāti, anuyanti, anupariyāyati, anupariyāyanti.

Lā-ādāne, lāti.

Căn lā trong (nghĩa) lấy. (Ví dụ:) lāti.

Vā-gati, gandhanesu, vāti devesu uttamo, vāto vāyati, vāyanti, nibbāti, nibbanti, nibbāyati, nibbāyanti, parinibbāti, parinibbāyati.

Căn vā trong (nghĩa) đi, thổi. (Ví dụ:) vāti devesu uttamo (bậc tối thượng giữa các vị trời thổi), vāto vāyati, vāyanti, nibbāti, nibbanti, nibbāyati, nibbāyanti, parinibbāti, parinibbāyati.

Ṇāpimhi-nibbāpeti, nibbāpayati.

Ở (tiếp vị ngữ) ṇāpi: nibbāpeti, nibbāpayati.

Īādimhi-parinibbāyi, parinibbāyiṃsu.

Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ī: parinibbāyi, parinibbāyiṃsu.

Ssatyādimhi-parinibbissati, parinibbissanti, parinibbāyissati, parinibbāyissanti.

Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ssati: parinibbissati, parinibbissanti, parinibbāyissati, parinibbāyissanti.

Sā-assādana, tanukaraṇa, antakriyāsu, sāti, sāyati, sāyanti, pariyosāyanti.

Căn sā trong (nghĩa) nếm, làm cho mỏng, kết thúc. (Ví dụ:) sāti, sāyati, sāyanti, pariyosāyanti.

Ṇāpimhi-osāpeti[Pg.390], pariyosāpeti, osāpayati, pariyosāpayati.

Ở (tiếp vị ngữ) ṇāpi: osāpeti, pariyosāpeti, osāpayati, pariyosāpayati.

Kamme-osāpīyati, pariyosāpīyati.

Ở thể thụ động: osāpīyati, pariyosāpīyati.

Hā-cāge, pahāti, pahāyati, pahāyanti.

Căn hā trong (nghĩa) từ bỏ. (Ví dụ:) pahāti, pahāyati, pahāyanti.

Kattu, kammani kyo, īñaāgamo, hiyyoti hiyyati poso, nihiyyati tassa yaso, tvaṃ eko avahiyyasi, dvittaṃ rasso ca.

Trong thể tác động (kattu) và thể thụ động (kammani), (sử dụng) kyo, thêm vào ī và ña. (Ví dụ:) hiyyoti (trở thành) hiyyati poso (người đàn ông bị bỏ rơi), nihiyyati tassa yaso (danh tiếng của người ấy bị suy giảm), tvaṃ eko avahiyyasi (chỉ một mình ngươi bị tụt lại). Và (có sự) lặp lại phụ âm và rút ngắn (nguyên âm).

613. Kavaggahānaṃ cavaggajā.

613. Các phụ âm thuộc nhóm ka được biến thành các phụ âm thuộc nhóm ca.

Dvitte pubbesaṃ kavagga, hānaṃ cavagga, jā honti.

Khi lặp lại, các phụ âm cổ họng (kavagga) và h ở trước được biến thành các phụ âm vòm miệng (cavagga) và j.

Jahāti, pajahāti, jahanti, pajahanti.

(Ví dụ:) Jahāti, pajahāti, jahanti, pajahanti.

Kamme-pahīyati, pahīyanti.

Trong thể thụ động: pahīyati, pahīyanti.

Rassatte-pahiyati, pahiyanti.

Khi rút ngắn nguyên âm: pahiyati, pahiyanti.

Dvitte-pahiyyati, pahiyyanti, pajahīyati, pajahīyanti.

Khi lặp lại phụ âm: pahiyyati, pahiyyanti, pajahīyati, pajahīyanti.

Ṇāpimhi-hāpeti, hāpenti, hāpayati, hāpayanti, jahāpeti, jahāpenti, jahāpayati, jahāpayanti.

Trong thể sai khiến (với tiếp vị ngữ ṇāpi): hāpeti, hāpenti, hāpayati, hāpayanti, jahāpeti, jahāpenti, jahāpayati, jahāpayanti.

Kamme-hāpīyati, jahāpīyati.

Trong thể thụ động (của sai khiến): hāpīyati, jahāpīyati.

Īādimhi-pahāsi, pahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu.

Trong thì quá khứ (aorist, với ī v.v.): pahāsi, pahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu.

614. Hāto ha.

614. Sau (căn) hā, (ssa được biến thành) ha.

Hāto parassa ssa-kārassa ha hoti vā.

Sau (căn) hā, ký tự ssa có thể được biến thành ha.

‘‘Hāhisi [Pg.391] tvaṃ jīvaloka’’nti pāḷi, hāhiti, hāhinti, hāhati, hāhanti, jahissati, hissati, aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ.

Trích văn Pāḷi: “Hāhisi tvaṃ jīvaloka” (Ngươi sẽ từ bỏ thế giới của chúng sanh). (Các dạng khác:) hāhiti, hāhinti, hāhati, hāhanti, jahissati, hissati. (Ví dụ khác:) aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ (Sau khi giết hại lẫn nhau, chúng ta sẽ nhanh chóng từ bỏ mạng sống).

Nhā-soceyye, nhāti, nhāyati, nhāyanti.

(Căn) Nhā, với nghĩa là thanh tẩy: nhāti, nhāyati, nhāyanti.

Mahāvuttinā byañjanavaḍḍhane, nahāti, nahāyati, nahāyanti.

Theo Mahāvutti, với sự thêm vào phụ âm: nahāti, nahāyati, nahāyanti.

Iti bhūvādigaṇe ākārantadhāturūpaṃ.

Như vậy là (phần) hình thái của các động từ căn tận cùng bằng ā trong nhóm Bhūvādi.

Ivaṇṇantadhāturūpa

Hình thái của các động từ căn tận cùng bằng i

I-gatiyaṃ ajjhāyane ca, khi-khaye pakāsane ca, cicaye, ji-jaye, ḍī-vehāsagatiyaṃ, nī-naye, bhī-bhaye, lī-laye, sī-saye, mhi-hāse.

(Căn) I với nghĩa là đi và học; (căn) khi với nghĩa là hủy diệt và làm cho biết; (căn) ci với nghĩa là thu thập; (căn) ji với nghĩa là chiến thắng; (căn) ḍī với nghĩa là bay trên trời; (căn) nī với nghĩa là dẫn dắt; (căn) bhī với nghĩa là sợ hãi; (căn) lī với nghĩa là bám víu; (căn) sī với nghĩa là nằm; (căn) mhi với nghĩa là mỉm cười.

Tyādyuppatti, kattari lo, eti, enti, esi, etha, emi, ema, veti, venti, sameti, samenti, abbheti, abbhenti, abhisameti, abhisamenti, aveti, aventi, samaveti, samaventi, apeti, apenti, upeti, upenti, anveti, anventi, acceti, accenti, pacceti, paccenti, ajjheti, ajjhenti, udeti, udenti, samudeti, samudenti, pariyeti, pariyenti, upayati, upayanti, accayati, accayanti, udayati, samudayati.

Sự hình thành của (các tiếp vị ngữ) ti v.v. Trong thể tác động, thì hiện tại: eti, enti, esi, etha, emi, ema, veti, venti, sameti, samenti, abbheti, abbhenti, abhisameti, abhisamenti, aveti, aventi, samaveti, samaventi, apeti, apenti, upeti, upenti, anveti, anventi, acceti, accenti, pacceti, paccenti, ajjheti, ajjhenti, udeti, udenti, samudeti, samudenti, pariyeti, pariyenti, upayati, upayanti, accayati, accayanti, udayati, samudayati.

Etu, sametu, entu, samentu, ehi, samehi, etha, sametha, etha byagghā nivattavho, paccupetha mahāvanaṃ.

(Mệnh lệnh cách:) Etu, sametu, entu, samentu, ehi, samehi, etha, sametha. (Ví dụ:) etha byagghā nivattavho, paccupetha mahāvanaṃ (Này các con cọp, hãy quay về, hãy trở lại khu rừng lớn).

Mahāvuttinā idhātumhā eyyādīnaṃ ekārassa lopo, na ca apatvā dukkhassantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito, yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiya.

Theo Mahāvutti, sau động từ căn i, ký tự e của (tiếp vị ngữ) eyya v.v. bị lược bỏ. (Ví dụ:) na ca apatvā dukkhassantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito (chưa đạt đến sự chấm dứt khổ đau, người trí không nên tin tưởng), yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiya (khi ta cho gọi ngươi, này vị Sát-đế-lỵ, khi ấy ngươi hãy đến).

Īādimhi [Pg.392] ‘paro kvacī’ti vibhattisaralopo, dhammaṃ abhisami, abhisamiṃsu.

Trong thì quá khứ (aorist), theo quy tắc ‘paro kvaci’, nguyên âm của tiếp vị ngữ bị lược bỏ: dhammaṃ abhisami, abhisamiṃsu.

‘Eontā su’nti uṃssa suṃ, abhisamesuṃ, abhisamayuṃ, abhisamayiṃsu.

Theo quy tắc ‘eontā suṃ’, (tiếp vị ngữ) uṃ trở thành suṃ: abhisamesuṃ, abhisamayuṃ, abhisamayiṃsu.

Ssatyādimhi –

Trong thì tương lai (ssati v.v.) –

615. Etismā.

615. Từ (dạng) eti.

‘Etī’ti dhātuniddeso tisaddo, idhātumhā parassa ssakārassa hi hoti vā.

Trong (dạng) ‘eti’, từ ti là chỉ định của động từ căn. Sau động từ căn i, ký tự ssa có thể được biến thành hi.

Ehiti, essati. Bodhirukkhamupehiti, nerañjaramupehiti, upessati, tadā ehinti me vasaṃ, tato nibbānamehisi, na punaṃ jātijaraṃ upehisi. Suttavibhattena aññadhātūhipi, kathaṃ jīvihisi tvaṃ, jāyihitippasādo, paññāyihinti etā daharā.

(Ví dụ:) Ehiti, essati. Bodhirukkhamupehiti (sẽ đi đến cội Bồ-đề), nerañjaramupehiti (sẽ đi đến sông Nerañjarā), upessati. tadā ehinti me vasaṃ (khi ấy họ sẽ đến dưới quyền của ta), tato nibbānamehisi (từ đó ngươi sẽ đi đến Niết-bàn), na punaṃ jātijaraṃ upehisi (ngươi sẽ không đi đến sanh và già một lần nữa). Theo sự phân chia trong kinh, cũng (áp dụng) với các động từ căn khác: kathaṃ jīvihisi tvaṃ (ngươi sẽ sống như thế nào?), jāyihitippasādo (tín tâm sẽ sanh khởi), paññāyihinti etā daharā (những người trẻ này sẽ được biết đến).

Ssādimhi ‘‘sace puttaṃ siṅgālānaṃ, kukkurānaṃ adāhisī’’ti pāḷi, ‘adāhisī’ti ca adadissasetyattho.

Trong thì điều kiện (ssā v.v.), trích văn Pāḷi: “sace puttaṃ siṅgālānaṃ, kukkurānaṃ adāhisī” (nếu ngươi đã cho đứa con cho loài chó rừng, loài chó nhà). Và ‘adāhisī’ có nghĩa là adadissase (ngươi đã cho).

Khi-khaye avaṇṇapakāsane ca, khayati, khayanti.

(Căn) Khi, với nghĩa là hủy diệt và nói xấu: khayati, khayanti.

Khito yāgamo, vikappena yassa dvittaṃ, kappo khīyetha, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa, ujjhāyanti khīyanti, avaṇṇaṃ pakāsentīti attho. Khiyyati, khiyyanti, āyu khiyyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ.

Sau (căn) khi, thêm vào ya; y có thể được lặp lại. (Ví dụ:) kappo khīyetha (một kiếp có thể bị hủy diệt), vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa (lời tán thán về Như Lai không bị suy giảm), ujjhāyanti khīyanti (họ phàn nàn, họ nói xấu), có nghĩa là avaṇṇaṃ pakāsenti (họ loan truyền lời chê bai). (Các dạng khác:) Khiyyati, khiyyanti. (Ví dụ:) āyu khiyyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ (tuổi thọ của chúng sanh bị hao mòn, như nước của những dòng sông nhỏ).

Ci-caye, samucceti, samuccayati.

Căn (ci) có nghĩa là thu góp. (Ví dụ:) samucceti, samuccayati (nó thu góp, nó tích lũy).

616. Nito cissa cho.

616. Sau (ni), (c) của (ci) được đổi thành (ch).

Nito [Pg.393] parassa cissa ca-kārassa cho hoti.

Sau (ni), mẫu tự (c) của căn (ci) được đổi thành (ch).

Nicchayati, vinicchayati, vinicchayanti, viniccheti, vinicchenti,

(Ví dụ:) Nicchayati, vinicchayati, vinicchayanti, viniccheti, vinicchenti,

Kamme kyo –

Trong thể thụ động, (dùng) (kya) –

617. Dīgho sarassa.

617. Nguyên âm được trường hóa.

Sarantassa dhātussa dīgho hoti kyamhīti ikāru’kārānaṃ kyamhi vikappena dīgho.

Nguyên âm của căn kết thúc bằng nguyên âm được trường hóa khi (kya) theo sau, do đó (i) và (u) được trường hóa một cách tùy chọn khi (kya) theo sau.

Samuccīyati samuccīyanti, vinicchīyati, vinicchīyanti.

(Ví dụ:) Samuccīyati samuccīyanti, vinicchīyati, vinicchīyanti.

Ji-jaye, jeti, jenti, vijeti, vijenti, parājeti, parājenti, jayati, jayanti, vijayati, vijayanti, parājayati, parājayanti.

Căn (ji) có nghĩa là chiến thắng. (Ví dụ:) jeti, jenti, vijeti, vijenti, parājeti, parājenti, jayati, jayanti, vijayati, vijayanti, parājayati, parājayanti.

Kamme kyamhi dīgho, na taṃ jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ avajīyati. Taṃ kho jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ nāvajīyati.

Trong thể thụ động, khi có (kya) thì trường hóa. (Ví dụ:) na taṃ jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ avajīyati. Taṃ kho jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ nāvajīyati (Chiến thắng nào bị thất bại lại, chiến thắng ấy không phải là chiến thắng tốt đẹp. Chiến thắng nào không bị thất bại lại, chiến thắng ấy mới thực là chiến thắng tốt đẹp).

Ṇāpimhi pubbassaralopo vā, jāpeti, jāpayati. Yo na hanti na ghāteti, na jināti na jāpaye. Jayāpeti, jayāpayati, jayāpīyati, jayāpīyanti, jayatu, jayantu.

Khi có (ṇāpi), nguyên âm đứng trước bị xóa bỏ tùy chọn, (ví dụ:) jāpeti, jāpayati. (Trích dẫn:) Yo na hanti na ghāteti, na jināti na jāpaye (Người không giết, không bảo giết, không chinh phục, không bảo chinh phục). (Các ví dụ khác:) Jayāpeti, jayāpayati, jayāpīyati, jayāpīyanti, jayatu, jayantu.

Īādimhi-ajesi, ajesuṃ, vijesi, vijesuṃ, ajayi, ajayuṃ, ajayiṃsu, vijayi, vijayuṃ, vijayiṃsu, jessati, vijessati, parājessati, jayissati, vijayissati, parājayissati.

Trong thì quá khứ (bất định) (aorist), (ví dụ:) ajesi, ajesuṃ, vijesi, vijesuṃ, ajayi, ajayuṃ, ajayiṃsu, vijayi, vijayuṃ, vijayiṃsu, jessati, vijessati, parājessati, jayissati, vijayissati, parājayissati.

Ḍī-vehāsagatiyaṃ, sakuṇo ḍeti, ḍenti. Pāsaṃ oḍḍeti, oḍḍenti.

Căn (ḍī) có nghĩa là bay trên không. (Ví dụ:) sakuṇo ḍeti, ḍenti (con chim bay, những con chim bay). Pāsaṃ oḍḍeti, oḍḍenti (nó giăng bẫy, chúng giăng bẫy).

Nī-naye[Pg.394], neti, nenti, vineti, vinenti, nayati, nayanti, vinayati, vinayanti.

Căn (nī) có nghĩa là dẫn dắt. (Ví dụ:) neti, nenti, vineti, vinenti, nayati, nayanti, vinayati, vinayanti.

Kamme-nīyati, nīyanti.

Trong thể thụ động: nīyati, nīyanti.

Dvitte-niyyati, niyyanti, niyyare.

Với sự lặp lại phụ âm: niyyati, niyyanti, niyyare.

Ṇāpimhi āyādesassa rasso, nayāpeti, nayāpenti, nayāpayati, nayāpayanti.

Khi có (ṇāpi), (āy) được rút ngắn, (ví dụ:) nayāpeti, nayāpenti, nayāpayati, nayāpayanti.

Kamme-nayāpīyati, nayāpīyanti.

Trong thể thụ động: nayāpīyati, nayāpīyanti.

Īādimhi-nesi, nesuṃ, vinesi, vinesuṃ, ānesi, ānesuṃ, anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu, ānayi, ānayiṃsu, vinayi, vinayiṃsu.

Trong thì quá khứ (bất định): nesi, nesuṃ, vinesi, vinesuṃ, ānesi, ānesuṃ, anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu, ānayi, ānayiṃsu, vinayi, vinayiṃsu.

Ssatyādimhi-nessati, nessanti, nayissati, nayissanti.

Trong thì tương lai: nessati, nessanti, nayissati, nayissanti.

Bhī-bhaye, bheti. Mā bhetha kiṃ socatha modathavho, vibhemi etaṃ asādhuṃ, uggatejo hi brāhmaṇo. Bhāyati, bhāyanti.

Căn (bhī) có nghĩa là sợ hãi. (Ví dụ:) bheti. (Trích dẫn:) Mā bhetha kiṃ socatha modathavho (Đừng sợ hãi, sao phải sầu muộn, hãy vui lên). vibhemi etaṃ asādhuṃ, uggatejo hi brāhmaṇo (Ta sợ kẻ ác này, vì vị bà-la-môn có uy lực mạnh mẽ). (Các ví dụ khác:) Bhāyati, bhāyanti.

Kārite mahāvuttinā sāgamo vā, bhīseti, bhīsayati, bhīsāpeti, bhīsāpayati. Bhikkhuṃ bhīseyya vā bhīsāpeyya vā.

Trong thể sai khiến, theo Mahāvutti, (s) được thêm vào tùy chọn, (ví dụ:) bhīseti, bhīsayati, bhīsāpeti, bhīsāpayati. (Trích dẫn:) Bhikkhuṃ bhīseyya vā bhīsāpeyya vā (Nếu dọa dẫm hoặc sai người dọa dẫm một vị tỳ-khưu).

Sī-saye, seti, senti, atiseti, atisenti, sayati, sayanti.

Căn (sī) có nghĩa là nằm, ngủ. (Ví dụ:) seti, senti, atiseti, atisenti, sayati, sayanti.

Kamme-atisīyati, atisīyanti.

Trong thể thụ động: atisīyati, atisīyanti.

Ṇāpimhi rasso, sayāpeti, sayāpayati.

Khi có (ṇāpi), nguyên âm được rút ngắn, (ví dụ:) sayāpeti, sayāpayati.

Ṇimhi-sāyeti, sāyayati, sāyesuṃ dīnamānasā.

Khi có (ṇi): sāyeti, sāyayati, (trích dẫn:) sāyesuṃ dīnamānasā (họ, với tâm trí uể oải, đã đặt nằm xuống).

Mhi-hāse[Pg.395], umheti, umhayati, vimheti, vimhayati, na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati.

Căn (mhi) có nghĩa là mỉm cười. (Ví dụ:) umheti, umhayati, vimheti, vimhayati, (trích dẫn:) na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati (thấy vị ấy, ông không mỉm cười cũng không chào đón).

Kamme-umhīyati, vimhīyati.

Trong thể thụ động: umhīyati, vimhīyati.

Kārite pubbassaralopo, sace maṃ nāganāsūrū, umhāyeyya pabhāvatī. Sace maṃ nāganāsūrū, pamhāyeyya pabhāvatī.

Trong thể sai khiến, nguyên âm đứng trước bị xóa bỏ, (ví dụ:) sace maṃ nāganāsūrū, umhāyeyya pabhāvatī. Sace maṃ nāganāsūrū, pamhāyeyya pabhāvatī (Nếu nàng Pabhāvatī, người có bắp vế như vòi voi, làm cho ta mỉm cười).

Iti bhūvādigaṇe ivaṇṇantadhārūpaṃ.

Như vậy là kết thúc phần về các căn có tận cùng bằng (i) và (ī) trong nhóm Bhūvādi.

Uvaṇṇantadhāturūpa

Hình thái động từ căn tận cùng bằng u-vần

Cu-cavane, ju-sīghagamane, thu-abhitthavane, du-gatiyaṃ upatāpe ca, bhū-sattāyaṃ, yu-missane gatiyañca, ru-sadde, brū-viyattiyaṃ vācāyaṃ, su-sandane janane ca, sū-pasavane, hu-dāne bhakkhane pūjāyaṃ sattiyañca, hū-sattāyaṃ.

Căn cu có nghĩa là di chuyển; căn ju có nghĩa là đi nhanh; căn thu có nghĩa là tán dương; căn du có nghĩa là đi và làm khổ; căn bhū có nghĩa là hiện hữu; căn yu có nghĩa là trộn lẫn và đi; căn ru có nghĩa là kêu; căn brū có nghĩa là nói rõ ràng; căn su có nghĩa là chảy và sanh ra; căn sū có nghĩa là sanh sản; căn hu có nghĩa là cho, ăn, cúng dường và có năng lực; căn hū có nghĩa là hiện hữu.

Tyādyuppatti, ‘kattari lo’ti lapaccayo, uvaṇṇassa avādeso, ‘dīgho sarassā’ti sakammikadhātūnaṃ kyamhi dīgho.

Sự hình thành của ti v.v... Theo cú pháp ‘kattari lo’, tiếp vị ngữ la được dùng. Nguyên âm u được biến đổi thành ava. Theo cú pháp ‘dīgho sarassā’, các động từ căn tha động được trường hóa khi có kya.

Cu-cavane, cavati, cavanti.

Căn cu có nghĩa là di chuyển: cavati, cavanti.

Ṇimhi-cāveti, cāvayati.

Khi có ṇi: cāveti, cāvayati.

Ju-sīghagamane, javati, javanti.

Căn ju có nghĩa là đi nhanh: javati, javanti.

Thu-abhitthavane, abhitthavati, abhitthavanti.

Căn thu có nghĩa là tán dương: abhitthavati, abhitthavanti.

‘Bahula’nti adhikatattā kyamhi kvaci vuddhi, avādeso, abhitthavīyati, abhitthavīyanti, abhitthaviyyati, abhitthaviyyanti.

Theo cú pháp ‘Bahulaṃ’ (đa dạng), đôi khi có sự tăng trưởng nguyên âm (vuddhi) trước kya, và sự biến đổi thành ava: abhitthavīyati, abhitthavīyanti, abhitthaviyyati, abhitthaviyyanti.

Du-upatāpe, upaddavati, upaddavanti.

Căn du có nghĩa là làm khổ: upaddavati, upaddavanti.

Bhū-sattāyaṃ, sambhoti, sambhavati.

Căn bhū có nghĩa là hiện hữu: sambhoti, sambhavati.

Yu-gatiyaṃ[Pg.396], yavati.

Căn yu có nghĩa là đi: yavati.

Ru-sadde, ravati, ravanti, viravati, viravanti.

Căn ru có nghĩa là kêu: ravati, ravanti, viravati, viravanti.

Brū-viyattiyaṃ vācāyaṃ –

Căn brū có nghĩa là nói rõ ràng –

618. Na brūsso.

618. Na brūsso.

Byañjane pare brūssa o na hoti.

Khi có phụ âm theo sau, căn brū không biến thành o.

Brūti.

619. Brūto tissīu.

619. Brūto tissīu.

Brūto tissa ādimhi īña hoti. Īmhi pubbalopo.

Sau căn brū, ī được chèn vào đầu của ti. Khi có ī, nguyên âm trước bị xóa bỏ.

Bravīti.

620. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare.

620. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare.

Ivaṇṇu’vaṇṇantānaṃ dhātūnaṃ kvaci iyaṅa, uvaṅa honti sare.

Các động từ căn tận cùng bằng i-vần và u-vần đôi khi được biến đổi thành iya và uva khi có nguyên âm theo sau.

Bruvanti, brunti vā. ‘‘Ajānantā no pabruntī’’ti pāḷi. Brūsi, brūtha, brūmi, brūma.

Bruvanti, hoặc brunti. Trong kinh Pāli: ‘‘Ajānantā no pabruntī’’. Brūsi, brūtha, brūmi, brūma.

621. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

621. Tyantīnaṃ ṭaṭū.

Ti, antīsu brūssa āha hoti, tesañca ṭa, ṭū honti.

Đối với ti và anti, căn brū trở thành āha, và chúng (ti, anti) lần lượt trở thành ṭa và ṭū.

So āha, te āhu.

Atrimā pāḷī-nibbānaṃ bhagavā āha, sabbaganthapamocanaṃ, āha tesañca yo nirodho, yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato. Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū. Tattha ‘āhā’ti katheti. ‘Āhū’ti kathenti.

Đây là các câu Pāli: nibbānaṃ bhagavā āha, sabbaganthapamocanaṃ, āha tesañca yo nirodho, yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato. Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū. Ở đây, ‘āha’ có nghĩa là nói. ‘Āhu’ có nghĩa là họ nói.

Brūtu[Pg.397], brūvantu, brūhi maṅgalamuttamaṃ, brūtha, brūmi, brūma.

Brūtu, brūvantu, brūhi maṅgalamuttamaṃ, brūtha, brūmi, brūma.

Eyyādimhi-brūssa uvaṅa hoti, bruveyya, bruveyyuṃ.

Khi có eyyādi theo sau, căn brū có sự biến đổi thành uva: bruveyya, bruveyyuṃ.

Īādimhi sare pare brūssa ottaṃ, ossa ca avādeso, abravi, abravuṃ, abraviṃsu.

Khi có nguyên âm như ī theo sau, căn brū biến thành o, và o được thay thế bằng ava: abravi, abravuṃ, abraviṃsu.

Uvādese-abruvi, abruvuṃ, abruviṃsu.

Khi có sự biến đổi thành uva: abruvi, abruvuṃ, abruviṃsu.

Parokkhamhi –

Trong thì Parokkha –

622. Aādīsvāho brūssa.

622. Đối với (gốc từ) brū, (vĩ ngữ) a và các vĩ ngữ khác được đổi thành āha.

Aādīsu brūssa āha bhavati.

Đối với (gốc từ) brū, (vĩ ngữ) a và các vĩ ngữ khác trở thành āha.

So āha, te āhu.

So āha (nó đã nói), te āhu (chúng nó đã nói).

623. Ussaṃsvāhā vā.

623. Sau āha, u có thể được đổi thành aṃsu.

Āhādesamhā parassa uvacanassa aṃsu hoti vā.

Sau từ thay thế āha, vĩ ngữ u có thể được đổi thành aṃsu.

Te āhaṃsu, saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha.

Te āhaṃsu (chúng nó đã nói), saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha (thật vậy, ở đây một số người đã nói như thế).

Su-sandane, nadī savati, savanti, ābhavaggā savanti.

(Gốc từ) Su – (với nghĩa) chảy. Nadī savati (sông chảy), savanti (chúng chảy), ābhavaggā savanti (chúng chảy cho đến cõi hữu tưởng phi hữu tưởng).

Sū-pasavane, puññaṃ pasavati, pasavanti.

(Gốc từ) Sū – (với nghĩa) sanh sản. Puññaṃ pasavati (nó sanh ra phước), pasavanti (chúng sanh ra phước).

Hu-pūjāyaṃ, ‘parokkhāyañcā’ti dvittaṃ, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti hassa jo, juhoti, juhonti.

(Gốc từ) Hu – (với nghĩa) cúng dường. Theo (quy tắc) ‘parokkhāyañcā’, (âm đầu) được lặp lại; theo (quy tắc) ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, h được đổi thành j. (Ví dụ:) juhoti (nó cúng dường), juhonti (chúng cúng dường).

Kamme-tena aggi hūyate.

Thể thụ động: tena aggi hūyate (lửa được cúng dường bởi người ấy).

Ṇimhi-juhāveti, juhāvayati.

Với (tiếp vị ngữ) ṇe: juhāveti, juhāvayati (nó khiến cúng dường).

Ṇāpimhi-juhāpeti, juhāpayati.

Với (tiếp vị ngữ) ṇāpi: juhāpeti, juhāpayati (nó khiến cúng dường).

Hu-sattiyaṃ, pahoti, sampahoti, pahonti, sampahonti.

(Gốc từ) Hu – (với nghĩa) có thể, có khả năng. (Ví dụ:) pahoti (nó có thể), sampahoti (nó hoàn toàn có thể), pahonti (chúng có thể), sampahonti (chúng hoàn toàn có thể).

Hū-sattāyaṃ[Pg.398], hoti, honti, hotu, hontu.

(Gốc từ) Hū – (với nghĩa) là, có, hiện hữu. (Ví dụ:) hoti (nó là), honti (chúng là), hotu (mong nó là), hontu (mong chúng là).

Eyyādimhi- ‘yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’ti dhātvantassa uvādeso, huveyya, huveyyuṃ.

Với (vĩ ngữ) eyya và các vĩ ngữ khác: theo (quy tắc) ‘yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’, âm cuối của gốc từ được đổi thành uva. (Ví dụ:) huveyya (nó nên là), huveyyuṃ (chúng nên là).

Āādimhi-so ahuvā. Vaṇṇagandhaphalūpeto, amboyaṃ ahuvā pure. Ahuvā te pure sakhā, te ahuvū, tvaṃ ahuvo, tumhe ahuvattha, jhāyatha bhikkhave mā pamādāttha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha, ahuva, ahuvaṃ vā, ahuvamhā. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase. Ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhā’’ti pāḷiyo.

Với (vĩ ngữ) ā và các vĩ ngữ khác: so ahuvā (nó đã là). Vaṇṇagandhaphalūpeto, amboyaṃ ahuvā pure (trước kia cây xoài này đã có đủ màu sắc, hương thơm, và quả). Ahuvā te pure sakhā (trước kia họ đã là bạn bè), te ahuvū (chúng nó đã là), tvaṃ ahuvo (bạn đã là), tumhe ahuvattha (các bạn đã là), jhāyatha bhikkhave mā pamādāttha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha (này các Tỳ khưu, hãy thiền định, chớ có dễ duôi, kẻo sau này các ông sẽ hối hận), ahuva, hoặc ahuvaṃ (tôi đã là), ahuvamhā (chúng tôi đã là). ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase. Ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhā’’ti pāḷiyo (đây là những câu Pāḷi: “Chúng tôi đã làm công việc cho ngài, với sức lực mà chúng tôi đã có. Trước kia chúng tôi quả thật đã có, chứ không phải là không có”).

Īādimhi sāgamo, ahosi, pāturahosi.

Với (vĩ ngữ) ī và các vĩ ngữ khác, có sự thêm vào của s. (Ví dụ:) ahosi (nó đã là), pāturahosi (nó đã xuất hiện).

Mahāvuttinā īlopo rasso ca. Ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ. Ahudeva kukkuccaṃ, ahu vippaṭisāro. Ādīnavo pāturahu, dibbo ratho pāturahu.

Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ và rút ngắn của ī. (Ví dụ:) Ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ (đã có sự sợ hãi, đã có sự kinh hoàng). Ahudeva kukkuccaṃ, ahu vippaṭisāro (đã có sự hối tiếc, đã có sự ăn năn). Ādīnavo pāturahu (sự nguy hiểm đã xuất hiện), dibbo ratho pāturahu (cỗ xe chư thiên đã xuất hiện).

624. Hūto resuṃ.

624. Sau hū, (vĩ ngữ được đổi thành) resuṃ.

Hūto ñuṃvacanassa resuṃ hoti. Suttavibhattena mhāssa resumhā ca. ‘Rānubandhentasarādissā’ti dhātvantalopo.

Sau (gốc từ) hū, vĩ ngữ ñuṃ trở thành resuṃ. Bằng cách phân chia quy tắc, mhā cũng trở thành resumhā. Theo (quy tắc) ‘Rānubandhentasarādissā’, nguyên âm cuối của gốc từ bị lược bỏ.

Te pubbe ahesuṃ. Uvādese ahuvuṃ, pubbassaralope ahuṃ.

(Ví dụ:) Te pubbe ahesuṃ (trước kia chúng nó đã là). Khi đổi thành uva, (trở thành) ahuvuṃ; khi lược bỏ nguyên âm trước, (trở thành) ahuṃ.

Atrimā pāḷī- sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ. Kūṭāgārasahassāni, sabbasoṇṇamayā ahuṃ.

Đây là câu Pāḷi: sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ (trong khắp khu rừng ấy, đã có biết bao nhiêu loài chim). Kūṭāgārasahassāni, sabbasoṇṇamayā ahuṃ (đã có hàng ngàn ngôi nhà có chóp đỉnh, tất cả đều làm bằng vàng).

Ossa [Pg.399] si, ittha, ttho. Tvaṃ ahosi, ahuvi, ahuvittha, ahuvittho.

Đối với (vĩ ngữ) o, (các từ thay thế là) si, ittha, ttho. (Ví dụ:) Tvaṃ ahosi (bạn đã là), ahuvi (bạn đã là), ahuvittha (các bạn đã là), ahuvittho (các bạn đã là).

Mahāvuttinā olopo rasso, mā bhoti kupitā ahu, māhu pacchānutāpinī, ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kinnu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, ahaṃ ahuviṃ, mayaṃ ahosimhā, ahosimha vā. Ahesumhā nu kho mayaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahesumhā, kinnu kho ahesumhā, kathaṃ nu kho ahesumhā. Mayaṃ pubbe ahuvimhā, ahumhā vā. ‘‘Mayaṃ pubbe dānapatino ahumhā’’ti pāḷi.

Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ và rút ngắn của o. (Ví dụ:) mā bhoti kupitā ahu (thưa bà, xin đừng nổi giận), māhu pacchānutāpinī (xin đừng là người hối hận về sau). Ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kinnu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ (phải chăng trong quá khứ ta đã từng có mặt? Phải chăng ta đã không từng có mặt? Ta đã là gì? Ta đã như thế nào?). Ahaṃ ahuviṃ (tôi đã là), mayaṃ ahosimhā, hoặc ahosimha (chúng tôi đã là). Ahesumhā nu kho mayaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahesumhā, kinnu kho ahesumhā, kathaṃ nu kho ahesumhā (phải chăng trong quá khứ chúng tôi đã từng có mặt? Phải chăng chúng tôi đã không từng có mặt? Chúng tôi đã là gì? Chúng tôi đã như thế nào?). Mayaṃ pubbe ahuvimhā, hoặc ahumhā (trước kia chúng tôi đã là). ‘‘Mayaṃ pubbe dānapatino ahumhā’’ti pāḷi (đây là câu Pāḷi: “Trước kia chúng tôi đã là những người chủ của sự bố thí”).

Rassatte-ahumha.

Khi được rút ngắn: ahumha.

Mahāvuttinā mhāssa uñca. ‘‘Pañcasatā mayaṃ sabbā, tāvatiṃsupagā ahu’’nti pāḷi.

Theo Mahāvutti, mhā cũng (được đổi) thành u. Đây là câu Pāḷi: ‘‘Pañcasatā mayaṃ sabbā, tāvatiṃsupagā ahu’’ (tất cả năm trăm chúng tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba).

Parachakke assa aṃ, ahaṃ pubbe ahuvaṃ, ahuva vā.

Trong thì Parokkha, a được đổi thành aṃ. (Ví dụ:) ahaṃ pubbe ahuvaṃ, hoặc ahuva (trước kia tôi đã là).

‘Paro kvacī’ti paralopo, ahuṃ.

Theo (quy tắc) ‘Paro kvacī’, có sự lược bỏ âm sau. (Ví dụ:) ahuṃ.

Atrimā pāḷī- ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako, cakkavattī ahuṃ rājā, jambumaṇḍassa issaro. Sattakkhattuṃ mahābrahmā, vasavattī tadā ahuṃ. Muddhābhisitto khattiyo, manussādhipatī ahu’’nti. Mayaṃ ahuvimhe.

Đây là câu Pāḷi: ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako (tôi đã là con trai của người chài lưới trong làng chài lưới), cakkavattī ahuṃ rājā, jambumaṇḍassa issaro (tôi đã là vua chuyển luân, là chúa tể của cõi Diêm Phù Đề). Sattakkhattuṃ mahābrahmā, vasavattī tadā ahuṃ (bảy lần tôi đã là đại Phạm thiên, khi ấy tôi đã là trời Tha Hóa Tự Tại). Muddhābhisitto khattiyo, manussādhipatī ahu’’nti (tôi đã là vị vua Sát-đế-lỵ đã làm lễ quán đảnh, là người thống lãnh loài người). Mayaṃ ahuvimhe (chúng tôi đã là).

Ssatyādimhi –

Trong (các vĩ ngữ vị lai) bắt đầu bằng ssa –

625. Hūssa hehehihohi ssaccādo.

625. Của (động từ căn) hū (có các biến đổi là) he, hehi, hohi khi có ssa v.v... theo sau.

Ssatyādimhi hūdhātussa he ca hohi ca hohi ca honti.

Khi có các vĩ ngữ bắt đầu bằng ssa theo sau, động từ căn hū được biến đổi thành he, và hehi, và hohi.

Hessati[Pg.400], hessanti, hehissati, hehissanti, hohissati, hohissanti. Buddho hessaṃ sadevake, anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.

Hessati, hessanti, hehissati, hehissanti, hohissati, hohissanti. (Ví dụ:) Buddho hessaṃ sadevake (Ta sẽ là một vị Phật trong thế giới cùng với chư thiên), anāgatamhi addhāne (trong một thời vị lai), hessāma sammukhā imaṃ (chúng ta sẽ đối diện với vị này).

626. Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo.

626. Sau dakkha, sakkha, hehi, hohīhi, (ssa) được lược bỏ.

Etehi ādesehi ssassa lopo hoti vā. Suttavibhattena aññehipi ssalopo.

Sau những biến đổi này, ssa được lược bỏ tùy chọn. Theo sự phân chia của kinh, ssa cũng được lược bỏ sau các (biến đổi) khác.

Sakkhisi tvaṃ kuṇḍalini, maññisi khattabandhuni. Na hi sakkhinti chettuṃ, adhammo haññiti dhammamajja, brahmadatto palāyiti iccādi.

(Ví dụ:) Sakkhisi tvaṃ kuṇḍalini (Này Kuṇḍalini, ngươi sẽ có thể), maññisi khattabandhuni (Này người bà con của dòng Sát-đế-lỵ, ngươi sẽ nghĩ). Na hi sakkhinti chettuṃ (Họ sẽ không thể cắt đứt), adhammo haññiti dhammamajja (hôm nay phi pháp sẽ đả phá chánh pháp), brahmadatto palāyiti (vua Brahmadatta sẽ chạy trốn) v.v...

Hehiti, hehinti, hohiti, hohinti.

Atrimā pāḷī-piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ, tilodano hehiti sādhupakko. Doso pemañca hehiti. Mama tvaṃ hehisi bhariyā. Tato sukhī hohisi vītarāgo. Khippaṃ hohisi anāsavo iccādi.

(Ví dụ:) Atrimā pāḷī-piyo ca me hehiti mālabhārī (Pāḷi này, thân thương đối với ta, sẽ là người mang vòng hoa), ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ (và ta, người đeo vòng hoa, sẽ đến gần nó), tilodano hehiti sādhupakko (cơm với mè sẽ được nấu chín kỹ). Doso pemañca hehiti (Sẽ có sân hận và yêu thương). Mama tvaṃ hehisi bhariyā (Nàng sẽ là vợ của ta). Tato sukhī hohisi vītarāgo (Khi ấy, ngươi sẽ được an lạc, thoát khỏi tham ái). Khippaṃ hohisi anāsavo (Ngươi sẽ nhanh chóng trở thành bậc vô lậu) v.v...

Iti bhūvādigaṇe uvaṇṇantadhāturūpaṃ.

Như vậy là phần hình thái của các động từ căn tận cùng bằng u và ū trong nhóm Bhūvādi.

Edantadhāturūpa

Hình thái của các động từ căn tận cùng bằng e

E-āgatiyaṃ gatiyañca, ke-sadde, khe-khādanu’paṭṭhānesu, ge-sadde, apapubba ce-pūjāyaṃ, jhe-cintāyaṃ dāha’jjhānesu ca, te-pālane, the-sadda, saṅghātesu, de-suddhi, niddāsu, pe-vuddhiyaṃ[Pg.401], bhe-bhaye, le-chedane, ve-gatiyaṃ tantasantāne ca, se-antakriyāyaṃ, hare-lajjāyaṃ, gile-kilamane, pale-gatiyaṃ, mile-hāniyaṃ.

E- (nghĩa là) đến và đi, ke- (nghĩa là) âm thanh, khe- (nghĩa là) ăn và hiện ra, ge- (nghĩa là) âm thanh, ce- có tiếp đầu ngữ apa (nghĩa là) tôn kính, jhe- (nghĩa là) suy tư, đốt cháy và thiền định, te- (nghĩa là) bảo vệ, the- (nghĩa là) âm thanh, thu thập, de- (nghĩa là) thanh tịnh, ngủ, pe- (nghĩa là) tăng trưởng, bhe- (nghĩa là) sợ hãi, le- (nghĩa là) cắt, ve- (nghĩa là) đi và dệt/liên tục, se- (nghĩa là) kết thúc, hare- (nghĩa là) hổ thẹn, gile- (nghĩa là) mệt mỏi, pale- (nghĩa là) đi, mile- (nghĩa là) suy giảm.

Ṇānubandhapaccayena vinā yesaṃ dhātūnaṃ āyādeso labbhati, te edantā nāma. Mahāvuttinā yalope sati ādantehi samānarūpaṃ, ādantānañca yāgame sati edantehi samānarūpaṃ, tasmā ādanta, edantā yebhuyyena samānarūpā bhavanti.

Những động từ căn nào có biến đổi thành āya mà không cần hậu tố có chỉ tố ṇa, thì được gọi là các động từ căn tận cùng bằng e. Theo Mahāvutti, khi ya bị lược bỏ, chúng có hình thái giống với các động từ căn tận cùng bằng ā, và đối với các động từ căn tận cùng bằng ā, khi ya được thêm vào, chúng có hình thái giống với các động từ căn tận cùng bằng e. Do đó, các động từ căn tận cùng bằng ā và tận cùng bằng e phần lớn có hình thái giống nhau.

Mahāvuttinā edantānaṃ tyādīsu tabbādīsu ca āyādeso, kvaci yalopo, e-āgatiyaṃ. Ayaṃ so sārathī eti, sace enti manussattaṃ, lakkhaṇaṃ passa āyantaṃ, migasaṅghapurakkhataṃ, yoga’māyanti maccuno, āyāmāvuso, āyāmānanda.

Theo Mahāvutti, đối với các động từ căn tận cùng bằng e, khi có các vĩ ngữ như ti và tabba theo sau, có sự biến đổi thành āya, đôi khi ya bị lược bỏ. (Căn) e- (nghĩa là) đến. (Ví dụ:) Ayaṃ so sārathī eti (Người đánh xe kia đến), sace enti manussattaṃ (nếu họ đến được cõi người), lakkhaṇaṃ passa āyantaṃ, migasaṅghapurakkhataṃ (hãy xem tướng của người đang đến, được bầy nai đi trước), yoga’māyanti maccuno (họ đi vào ách của tử thần), āyāmāvuso (này hiền giả, chúng ta hãy đến), āyāmānanda (này Ānanda, chúng ta hãy đến).

Ettha edhātu āgaccha, gacchāmāti atthadvayaṃ vadati, yādhātuvasena āgaccha, yāmātipi atthaṃ vadanti.

Ở đây, động từ căn e có hai nghĩa là 'hãy đến' và 'chúng ta hãy đi'. Theo động từ căn yā, người ta cũng nói rằng nó có nghĩa là 'hãy đến' và 'chúng ta hãy đi'.

E-vuddhiyaṃ vā, ‘‘kāyo, apāyo, upāyo, samudāyo’’tiādīsu –

Hoặc (căn) e- (nghĩa là) tăng trưởng, trong các (từ) như “kāyo, apāyo, upāyo, samudāyo” v.v... –

Kucchitā dhammā āyanti vaḍḍhanti etthāti kāyo, ‘āyo’ti vuccati vaḍḍhi, tato apeto apāyo, tena upeto upāyo, avayavadhammā samudenti etthāti samudāyo, paribyattaṃ āyanti etenāti pariyāyo.

Kāyo là nơi các pháp đáng chê bai đến và tăng trưởng. ‘Āyo’ được gọi là sự tăng trưởng, tách rời khỏi đó là apāyo (cõi khổ), đi đến với nó là upāyo (phương tiện), nơi các pháp thành phần cùng đến là samudāyo (sự tập khởi), nhờ đó mà đi đến một cách trọn vẹn là pariyāyo (pháp môn).

Ke-sadde, kāyati.

(Căn) ke- (nghĩa là) âm thanh, (chia là) kāyati.

Kamme-kiyyati.

Thể thụ động: kiyyati.

Khe-khādane, tiṇaṃ khāyati, vikkhāyati, undurā khāyanti, vikkhāyanti.

(Căn) khe- (nghĩa là) ăn, (ví dụ:) tiṇaṃ khāyati (nó ăn cỏ), vikkhāyati (nó ăn sạch), undurā khāyanti (những con chuột ăn), vikkhāyanti (chúng ăn sạch).

Khe-upaṭṭhāne[Pg.402], khāyati, pakkhāyati, alakkhī viya khāyati.

(Căn) khe- (nghĩa là) hiện ra, (ví dụ:) khāyati (nó hiện ra), pakkhāyati (nó hiện ra rõ), alakkhī viya khāyati (nó hiện ra như sự bất hạnh).

Ge-sadde, gāyati, gāyanti.

(Căn) ge- (nghĩa là) âm thanh (hát), (chia là) gāyati, gāyanti.

Apapubba ce-pūjāyaṃ, apacāyati, ye vuddha’mapacāyanti.

(Căn) ce- có tiếp đầu ngữ apa (nghĩa là) tôn kính, (chia là) apacāyati, (ví dụ:) ye vuddha’mapacāyanti (những người tôn kính bậc trưởng lão).

Jhe-cintāyaṃ, jhāyati, jhāyanti, pajjhāyati, pajjhāyanti, abhijjhāyati, abhijjhāyanti.

(Căn) jhe- (nghĩa là) suy tư, (chia là) jhāyati, jhāyanti, pajjhāyati, pajjhāyanti, abhijjhāyati, abhijjhāyanti.

Jhe-olokane, nijjhāyati, nijjhāyanti, upanijjhāyati, upanijjhāyanti, ujjhāyati, ujjhāyanti.

(Căn) jhe- (nghĩa là) nhìn, (chia là) nijjhāyati, nijjhāyanti, upanijjhāyati, upanijjhāyanti, ujjhāyati, ujjhāyanti.

Jhe-dayhane, padīpo jhāyati, parijjhāyati.

(Căn) jhe- (nghĩa là) đốt cháy, (ví dụ:) padīpo jhāyati (ngọn đèn cháy), parijjhāyati (nó bị thiêu rụi).

Kamme-jhāyīyati.

Thể thụ động: jhāyīyati.

Ṇāpimhi yalopo, kaṭṭhaṃ jhāpeti, jhāpenti, jhāpayati, jhāpayanti.

Khi có (hậu tố) ṇāpi, ya bị lược bỏ, (ví dụ:) kaṭṭhaṃ jhāpeti (anh ta sai đốt củi), jhāpenti, jhāpayati, jhāpayanti.

Jhe-ajjhayane saṃpubbo, mahāvuttinā niggahītassa jādeso, sajjhāyati, sajjhāyanti, mantaṃ sajjhāyati.

(Căn) jhe- (nghĩa là) học tập, có tiếp đầu ngữ saṃ, theo Mahāvutti, niggahīta được biến đổi thành j, (chia là) sajjhāyati, sajjhāyanti, (ví dụ:) mantaṃ sajjhāyati (vị ấy tụng đọc thần chú).

Te-pālane, tāyati, tāyanti.

(Căn) te- (nghĩa là) bảo vệ, (chia là) tāyati, tāyanti.

The-sadda, saṅghātesu, thāyati.

Căn The (có nghĩa là) âm thanh, sự tụ tập, (biến thành) thāyati.

De-suddhiyaṃ, vodāyati, vodāyanti.

Căn De (có nghĩa là) sự trong sạch, (biến thành) vodāyati, vodāyanti.

De-soppane, niddāyati, niddāyanti.

Căn De (có nghĩa là) sự ngủ, (biến thành) niddāyati, niddāyanti.

Pe-vuddhiyaṃ, appāyati, appāyanti.

Căn Pe (có nghĩa là) sự tăng trưởng, (biến thành) appāyati, appāyanti.

Bhe-bhaye, bhāyati, bhāyanti, sabbe bhāyanti maccuno, bhāyasi, sace bhāyatha dukkhassa, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, nataṃ bhāyāmi āvuso, bhāyāma.

Căn Bhe (có nghĩa là) sự sợ hãi, (biến thành) bhāyati, bhāyanti, (ví dụ:) sabbe bhāyanti maccuno (mọi chúng sanh đều sợ hãi), bhāyasi, sace bhāyatha dukkhassa (nếu các ngươi sợ khổ), kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (tại sao ta lại sợ hãi sự an lạc ấy), nataṃ bhāyāmi āvuso (này hiền giả, tôi không sợ điều đó), bhāyāma.

Ṇāpimhi-bhayāpeti, bhāyāpeti, bhāyāpayati.

Ở thể sai khiến (ṇāpi): bhayāpeti, bhāyāpeti, bhāyāpayati.

Īādimhi-mā [Pg.403] bhāyi, mā soci, mā cintayi.

Ở thì quá khứ bất định (ī v.v.): mā bhāyi (đừng sợ hãi), mā soci (đừng sầu muộn), mā cintayi (đừng lo lắng).

Ssatyādimhi-bhāyissati, bhāyissanti.

Ở thì tương lai (ssati v.v.): bhāyissati, bhāyissanti.

Le-chedane, tiṇaṃ lāyati, sāliṃ lāyati, lāyanti.

Căn Le (có nghĩa là) sự cắt, (ví dụ:) tiṇaṃ lāyati (người ấy cắt cỏ), sāliṃ lāyati (người ấy gặt lúa), lāyanti.

Ve-gatiyaṃ, vāto vāyati, vātā vāyanti.

Căn Ve (có nghĩa là) sự chuyển động, (ví dụ:) vāto vāyati (gió thổi), vātā vāyanti (những cơn gió thổi).

Ve-tantasantāne, tantaṃ vāyati, vāyanti.

Căn Ve (có nghĩa là) sự dệt sợi, (ví dụ:) tantaṃ vāyati (người ấy dệt chỉ), vāyanti.

Kamme-vāyīyati, pubbalope vīyati, viyyati.

Ở thể bị động: vāyīyati, sau khi lược bỏ nguyên âm đầu (thành) vīyati, viyyati.

Ṇāpimhi-cīvaraṃ vāyāpeti, vāyāpenti.

Ở thể sai khiến (ṇāpi): cīvaraṃ vāyāpeti (người ấy cho dệt y), vāyāpenti.

Se-antakriyāyaṃ, osāyati, pariyosāyati, ajjhosāyati.

Căn Se (có nghĩa là) sự kết thúc, (biến thành) osāyati, pariyosāyati, ajjhosāyati.

Kamme-pariyosīyati.

Ở thể bị động: pariyosīyati.

Ṇāpimhi-pariyosāpeti.

Ở thể sai khiến (ṇāpi): pariyosāpeti.

627. Ṇiṇāpīnaṃ tesu.

627. Về các tiếp vị ngữ ṇi và ṇāpi.

Ṇi, ṇāpīnaṃ lopo hoti tesuṇi, ṇāpīsu paresu.

Sự lược bỏ của ṇi, ṇāpi xảy ra khi các tiếp vị ngữ ṇi, ṇāpi ấy theo sau.

Bhikkhu attanā vippakataṃ kuṭiṃ parehi pariyosāpeti. Ettha akammakattā dhātussa ‘kuṭi’nti ca ‘parehī’ti ca dve kammāni dvikkhattuṃ pavattehi kāritehi sijjhanti.

Vị Tỳ khưu cho người khác hoàn thành cái am thất mà mình đã làm dở dang. Ở đây, do động từ căn là song tác động từ, nên ‘cái am thất’ và ‘bởi những người khác’ là hai túc từ được thành tựu bởi thể sai khiến được áp dụng hai lần.

Anekassaraedantampi kiñci idha vuccati.

Ở đây cũng nói đến một vài động từ căn có nhiều âm tiết và tận cùng bằng e.

Hare-lajjāyaṃ, harāyati, harāyanti, aṭṭiyāmi harāyāmi, harāyāma, harāyatīti hirī, mahāvuttinā upantassa ittaṃ.

Căn Hare (có nghĩa là) sự hổ thẹn, (biến thành) harāyati, harāyanti, (ví dụ:) aṭṭiyāmi harāyāmi (tôi bị phiền muộn, tôi hổ thẹn), harāyāma. harāyatīti hirī (hirī là từ harāyati), theo Mahāvutti, nguyên âm cận cuối (của căn) biến thành i.

Gile-rujjane, gilāyati, piṭṭhi me āgilāyati, gilāyanti.

Căn Gile (có nghĩa là) sự đau ốm, (biến thành) gilāyati, (ví dụ:) piṭṭhi me āgilāyati (lưng của tôi bị đau), gilāyanti.

Pale-gatiyaṃ[Pg.404], palāyati, palāyanti.

Căn Pale (có nghĩa là) sự trốn chạy, (biến thành) palāyati, palāyanti.

Mile-hāniyaṃ, milāyati, milāyanti.

Căn Mile (có nghĩa là) sự suy giảm, (biến thành) milāyati, milāyanti.

‘‘Jhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, tāṇaṃ, parittāṇaṃ, vodānaṃ, niddānaṃ, gilāno, palāto, milātanti’’ādīsu yalopo.

Trong các từ như: ‘jhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, tāṇaṃ, parittāṇaṃ, vodānaṃ, niddānaṃ, gilāno, palāto, milātanti’, có sự lược bỏ của ya.

Iti bhūvādigaṇe edantadhāturūpaṃ.

Như vậy là phần hình thái của các động từ căn tận cùng bằng e trong nhóm Bhūvādi.

Bhūvādigaṇe sarantadhātūnaṃ tyādyantarūpāni niṭṭhitāni.

Phần hình thái của các động từ căn tận cùng bằng nguyên âm với các tiếp vị ngữ như ti trong nhóm Bhūvādi đã kết thúc.

Byañjanantadhātu

Động từ căn tận cùng bằng phụ âm

Avuddhikarūpa

Hình thái không có sự tăng âm

Tudādigaṇa

Nhóm Tudādi

Atha byañjanantadhāturūpāni vuccante. Tāni ca avuddhika, savuddhikavasena duvidhāni honti. Tattha avuddhikāni tāva vuccante.

Sau đây, các dạng thức của động từ căn có phụ âm cuối được trình bày. Và chúng có hai loại theo cách không tăng trưởng và có tăng trưởng. Trong đó, (các động từ căn) không tăng trưởng được nói đến trước tiên.

Khipa, guha, tuda, disa, pisa, phusa, likha, vadhādi.

Khipa, guha, tuda, disa, pisa, phusa, likha, vadha, v.v.

Idha dhātūnaṃ antassaro uccāraṇattho, so rūpavidhāne nappayujjate.

Ở đây, nguyên âm cuối của các động từ căn có mục đích để phát âm, nó không được sử dụng trong việc hình thành dạng thức.

628. Tudādīhi ko.

628. Sau nhóm tudādi, (thêm) hậu tố ka.

Tudādīhi kānubandho apaccayo hoti. Kānubandho avuddhidīpanattho.

Sau (các động từ căn) nhóm tuda, có hậu tố 'a' với chỉ tố 'k'. Chỉ tố 'k' có mục đích chỉ ra sự không tăng trưởng.

Khipa-khipane, khipati, pakkhipati, ukkhipati, okkhipati, nikkhipati, vikkhipati, paṭikkhipati, saṃkhipati.

(Động từ căn) Khipa (có nghĩa là) ném: khipati, pakkhipati, ukkhipati, okkhipati, nikkhipati, vikkhipati, paṭikkhipati, saṃkhipati.

Kamme-khipīyati.

Ở thể bị động: khipīyati.

Kārite-khipeti[Pg.405], khipayati, khipāpeti, khipāpayati, khepeti, khepayati vā, udakaṃ khepeti, taṇhaṃ khepeti, khayāpetīti attho.

Ở thể sai khiến: khipeti, khipayati, khipāpeti, khipāpayati, hoặc khepeti, khepayati, (ví dụ) udakaṃ khepeti, taṇhaṃ khepeti, có nghĩa là khayāpeti.

Guha-saṃvaraṇe, guhati, nigguhati.

(Động từ căn) Guha (có nghĩa là) che giấu: guhati, nigguhati.

Kamme-guhiyati.

Ở thể bị động: guhiyati.

Kārite gussa dīgho, gūheti, gūhayati, gūhāpeti, gūhāpayati.

Ở thể sai khiến, (nguyên âm) 'u' của (động từ căn) 'guh' được trường hóa: gūheti, gūhayati, gūhāpeti, gūhāpayati.

Kamme-gūhāpīyati.

Ở thể bị động (của sai khiến): gūhāpīyati.

Ghaṭa-cetāyaṃ, ghaṭati.

(Động từ căn) Ghaṭa (có nghĩa là) nỗ lực: ghaṭati.

Kamme-ghaṭīyati.

Ở thể bị động: ghaṭīyati.

Kārite-ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.

Ở thể sai khiến: ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.

Tuda-byadhane, byadhanaṃ vijjhanaṃ, tudati, vitudati.

(Động từ căn) Tuda (có nghĩa là) đâm chích, byadhanaṃ (là) vijjhanaṃ: tudati, vitudati.

Assa ette-tudeti, tudenti.

(Nguyên âm 'a' của động từ căn) này (biến) thành 'e': tudeti, tudenti.

Kamme-tudīyati.

Ở thể bị động: tudīyati.

‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti dassa jattaṃ. ‘Vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ, tujjati.

Theo (quy tắc) ‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, 'd' (biến) thành 'j'. Theo (quy tắc) ‘Vaggalasehi te’, 'y' đồng hóa với phụ âm đứng trước, (thành) tujjati.

Kārite-tudeti, tudayati, tudāpeti, tudāpayati.

Ở thể sai khiến: tudeti, tudayati, tudāpeti, tudāpayati.

Disī-uddisane, uddisanaṃ sarūpato kathanaṃ. Uddisati, pātimokkhaṃ uddisanti, niddisati, niddisanti, apadisati, apadisanti.

(Động từ căn) Disī (có nghĩa là) chỉ ra, uddisanaṃ (là) nói theo đúng hình thức. Uddisati, pātimokkhaṃ uddisanti, niddisati, niddisanti, apadisati, apadisanti.

Kamme-uddisīyati, uddisīyanti.

Ở thể bị động: uddisīyati, uddisīyanti.

Kārite-ācariyo sissaṃ pāḷidhammaṃ uddisāpeti, uddisāpayati, vācetīti attho. Pāṭhesu pana sadvayampi dissati.

Ở thể sai khiến: vị thầy khiến học trò đọc kinh và luật (ācariyo sissaṃ pāḷidhammaṃ uddisāpeti, uddisāpayati), có nghĩa là khiến cho đọc (vāceti). Tuy nhiên trong các bài học, cả hai (dạng) đều được thấy.

Nuda-khipane[Pg.406], nudati, panudati, vinodeti, paṭivinodeti vā.

(Động từ căn) Nuda (có nghĩa là) xua đuổi: nudati, panudati, hoặc vinodeti, paṭivinodeti.

Kamme-panudīyati, panujjati.

Ở thể bị động: panudīyati, panujjati.

Kārite-panudeti, panudayati, panudāpeti, panudāpayati.

Ở thể sai khiến: panudeti, panudayati, panudāpeti, panudāpayati.

Pisa-saṃcuṇṇe, pisati.

(Động từ căn) Pisa (có nghĩa là) nghiền nát: pisati.

Kamme-pisīyati.

Ở thể bị động: pisīyati.

Kārite-piseti, pisayati, pisāpeti, pisāpayati.

Ở thể sai khiến: piseti, pisayati, pisāpeti, pisāpayati.

Phusa-samphasse pattiyañca, phusati, phusanti dhīrā nibbānaṃ, vajjaṃ naṃ phuseyya.

(Động từ căn) Phusa (có nghĩa là) xúc chạm và đạt được: phusati, bậc trí chứng đắc Niết-bàn (phusanti dhīrā nibbānaṃ), mong rằng lỗi lầm không chạm đến người ấy (vajjaṃ naṃ phuseyya).

Kamme-phusīyati.

Thể thụ động: phusīyati.

Kārite-phuseti, phusayati, phusāpeti, phusāpayati.

Thể sai khiến: phuseti, phusayati, phusāpeti, phusāpayati.

Likha-lekhane, likhati, sallikhati, vilikhati.

Căn likha (nghĩa là) viết, (chia là) likhati, sallikhati, vilikhati.

Kārite-likheti, sallikheti, vilikheti.

Thể sai khiến: likheti, sallikheti, vilikheti.

Vadha-hiṃsāyaṃ, vadhati, vadheti.

Căn vadha (nghĩa là) sát hại, (chia là) vadhati, vadheti.

Kamme-vadhīyati.

Thể thụ động: vadhīyati.

Yamhi dhassa jhattaṃ, yassa pubbarūpaṃ. ‘Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti jhassa tatiyajattaṃ, vajjhati, vajjhanti, vajjhare. Ime sattā haññantu vā vajjhantu vā.

Khi có ya theo sau, dha trở thành jha, và ya bị đồng hóa. Theo quy tắc ‘Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’, jha trở thành ja, (chia là) vajjhati, vajjhanti, vajjhare. (Ví dụ:) Mong rằng những chúng sanh này bị giết hoặc bị đánh đập.

Kārite-vadheti, vadhayati, vadhāpeti, vadhāpayati, sāmiko purisaṃ maggaṃ gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati iccādīnipi idha vattabbāni.

Thể sai khiến: vadheti, vadhayati, vadhāpeti, vadhāpayati, (ví dụ) người chủ sai người đàn ông đi đến con đường (gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati), v.v... cũng nên được nói ở đây.

Iti tudādigaṇo.

Dứt nhóm Tudādi.

Savuddhikarūpa

Hình thức có sự tăng trưởng nguyên âm

Atha [Pg.407] savuddhikarūpāni vuccante.

Bây giờ, các hình thức có sự tăng trưởng nguyên âm được trình bày.

Asa-bhuvi, āsa-nivāse upavesane ca, isu-icchā, kantīsu, kamu-padagamane, kusa-akkose, gamu-gatimhi, jaravayohānimhi, jana-janane, mara-pāṇacāge, yamu-uparame, ruda-assuvimocane kandane ca, ruha-janane, labha-lābhe, vaca, vada-viyattiyaṃ vācāyaṃ, vida-ñāṇe, vasa-nivāse, visapavesane, sada-gatyā’vasāne, hana-hiṃsāyaṃ, haraharaṇe.

Căn asa (nghĩa là) là, có; căn āsa (nghĩa là) ở, và ngồi; căn isu (nghĩa là) mong muốn, ước ao; căn kamu (nghĩa là) đi bước; căn kusa (nghĩa là) mắng nhiếc; căn gamu (nghĩa là) đi; căn jara (nghĩa là) tuổi già suy yếu; căn jana (nghĩa là) sanh; căn mara (nghĩa là) từ bỏ mạng sống; căn yamu (nghĩa là) đình chỉ; căn ruda (nghĩa là) rơi lệ, và khóc; căn ruha (nghĩa là) sanh; căn labha (nghĩa là) được; căn vaca, vada (nghĩa là) nói năng rõ ràng; căn vida (nghĩa là) biết; căn vasa (nghĩa là) ở; căn visa (nghĩa là) đi vào; căn sada (nghĩa là) đi, kết thúc; căn hana (nghĩa là) sát hại; căn hara (nghĩa là) mang đi.

Tyādyuppatti, kattari lo, asa-bhuvi, sattāyanti attho.

Sự phát sinh của ti, v.v... la ở thể chủ động. Căn asa (nghĩa là) là, có, nghĩa là sự hiện hữu.

629. Tassa tho.

629. Ti ấy (được đổi thành) thi.

Atthito parassati, tūnaṃ tassa tho hoti.

Sau (căn) as, ti và tu được đổi thành thi.

‘Pararūpamayakāre byañjane’ti suttena byañjane pare dhātvantassa pararūpattaṃ, ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti suttena pararūpassa dutiyassa paṭhamattaṃ.

Theo quy tắc ‘Pararūpamayakāre byañjane’, khi một phụ âm theo sau, (phụ âm) cuối của căn sẽ đồng hóa với (phụ âm) theo sau. Theo quy tắc ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’, chữ thứ hai của hình thức đồng hóa trở thành chữ thứ nhất (trong nhóm của nó).

Dhanaṃ me atthi.

Tôi có tài sản.

Ettha ca ‘‘atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthi, atthi ahaṃ etarahi, nāhaṃ natthi, puttā matthi dhanā matthi, atthi imasmiṃ kāye kesā’’ti ādīsu atthisaddo ākhyātapaṭirūpako kattuvācako nipāto.

Và ở đây, trong các (câu) như: ‘bạn hiện có mặt, bạn không phải là không có mặt; tôi hiện có mặt, tôi không phải là không có mặt; tôi có các con trai, tôi có tài sản; có tóc ở trong thân này’, từ ‘atthi’ là một bất biến từ (nipāta) có hình thức của một động từ (ākhyātapaṭirūpako) biểu thị chủ thể (kattuvācako).

‘‘Atthīti kho kaccāyana ayameko anto, natthīti dutiyo anto’’ti ca ‘‘atthipaccayo, natthipaccayo’’ti ca evamādīsu nāmapaṭirūpako. Tathā natthisaddo.

Và trong các (câu) như: ‘Này Kaccāyana, “có” là một cực đoan, “không có” là cực đoan thứ hai’ và ‘duyên có, duyên không có’, nó có hình thức của một danh từ (nāmapaṭirūpako). Từ ‘natthi’ cũng tương tự như vậy.

Tumhi-vipassissa [Pg.408] ca namatthu, namo te buddha vīratthu, ettha ca ‘‘dhiratthumaṃ pūtikāya’’nti ādīsu atthusaddo nipāto.

Trong tumhi: và ‘xin đảnh lễ đấng Vipassī’, ‘xin đảnh lễ ngài, bậc anh hùng giác ngộ’. Và ở đây trong các (câu) như ‘khinh thay ta, kẻ có thân hôi thối này’, từ ‘atthu’ là một bất biến từ (nipāta).

630. Ntamānantantiyiyuṃsvādilopo.

630. Khi có nta, māna, anti, antu, iyā, iyuṃsu, có sự lược bỏ phần đầu (của atthi).

Nta, māna, anti, antu, iyā, iyuṃsu atthissa ādilopo hoti.

Khi có nta, māna, anti, antu, iyā, iyuṃsu (theo sau), có sự lược bỏ phần đầu của atthi.

Santi, santu.

631. Sihīsvaṭa.

631. Trong si và hi, (as) trở thành a.

Atthissa aṭa hoti si, hīsu.

Của atthi, (nó) trở thành a trong si và hi.

Manussosi, purisosi. Himhi dīgho, tvaṃ paṇḍito āhi, bhavāhīti attho. Tavibhattīsu dhātvantassa pararūpaṃ, tumhe attha, kaccittha parisuddhā. Tvādimhi-mā pamādattha, tumhe samaggā attha.

Manussosi (ngươi là người), purisosi (ngươi là người đàn ông). Trong hi, có sự trường hóa, (ví dụ) tvaṃ paṇḍito āhi, có nghĩa là bhavāhi (ngươi hãy là người có trí). Trong biến cách từ tha, phụ âm cuối của căn bị đồng hóa, (ví dụ) tumhe attha (các ngươi là), kaccittha parisuddhā (có phải các ngươi trong sạch?). Trong tha, v.v... (mệnh lệnh cách): mā pamādattha (các ngươi chớ có dể duôi), tumhe samaggā attha (các ngươi hãy hòa hợp).

632. Mimānaṃ vā mhimhā ca.

632. Mi và ma (được đổi thành) mhi và mhā một cách tùy chọn, và...

Atthito paresaṃ mi, mānaṃ mhi, mhā honti vā, atthissa ca aṭa hoti.

Sau atthi, mi và ma trở thành mhi và mhā một cách tùy chọn, và atthi trở thành a.

Ahaṃ pasannomhi, mayaṃ pasannāmha.

Tôi hoan hỷ, chúng tôi hoan hỷ.

Tvādimhi-ahaṃ iminā puññena anāgate paññavā amhi, mayaṃ paññavanto amha.

Trong tha, v.v...: ‘Do phước này, mong rằng tôi sẽ là người có trí tuệ trong tương lai’, ‘mong rằng chúng tôi là những người có trí tuệ’.

633. Esu sa.

633. Sa thay cho esu.

Etesu [Pg.409] mi, mesu atthissa sassa so hoti. Pararūpanisedhanatthamidaṃ suttaṃ.

Đối với các vĩ ngữ mi, ma này, sa của động từ căn atthi được biến thành so. Kinh này có mục đích để ngăn chặn pararūpa (sự đồng hóa với âm sau).

Ahaṃ paṇḍito asmi, mayaṃ paṇḍitā asma.

Tôi là người có trí, chúng tôi là những người có trí.

Tvādimhi-ahaṃ anāgate paññavā asmi, mayaṃ paññavanto asma.

Trong nhóm (vĩ ngữ) bắt đầu bằng tvā – tôi sẽ là người có trí tuệ trong tương lai, chúng tôi sẽ là những người có trí tuệ.

Eyyādimhi –

Trong nhóm (vĩ ngữ) bắt đầu bằng eyyā –

634. Atthiteyyādichannaṃ sa su sasi satha saṃsāma.

634. Sau động từ căn atthi, sáu vĩ ngữ bắt đầu bằng eyyā (lần lượt) là sa su sasi satha saṃsāma.

‘Atthī’ti dhātuniddeso ti-kāro, atthito paresaṃ eyyādīnaṃ channaṃ sādayo honti.

‘Atthī’ti là sự chỉ định động từ căn, vần ti chỉ là hư từ; sau động từ căn atthi, sáu vĩ ngữ bắt đầu bằng eyyā được biến thành các dạng bắt đầu bằng sa.

Evamassa vacanīyo, evamassu vacanīyā, tvaṃ assasi, tumhe assatha, ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma.

Người ấy nên được nói như vầy, họ nên được nói như vầy, bạn nên là, các bạn nên là, tôi nên là, chúng tôi nên là.

Assunipātopi bahuṃ dissati, tayassu dhammā jahitā bhavanti, kenassu taratī oghaṃ, kenassu tarati aṇṇavaṃ. ‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socatī’’ti ettha niggahītamhā saṃyogādilopo.

Bất biến từ assu cũng được thấy nhiều; ví dụ: ‘tayassu dhammā jahitā bhavanti’ (quả thật, các pháp đã được ngươi từ bỏ), ‘kenassu taratī oghaṃ’ (quả thật, nhờ cái gì vượt qua bộc lưu), ‘kenassu tarati aṇṇavaṃ’ (quả thật, nhờ cái gì vượt qua biển cả). Trong câu ‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socatī’ (cắt bỏ điều gì được an lạc, cắt bỏ điều gì không sầu muộn), ở đây có sự lược bỏ phụ âm kép sau niggahīta.

635. Ādidvinnamiyāmiyuṃ.

635. Iyā, iyuṃ thay cho hai vĩ ngữ đầu.

Atthito eyyādīsu ādimhi dvinnaṃ iyā, iyuṃ honti. ‘Ntamānantantiyiyuṃsū…’tiādilopo.

Sau động từ căn atthi, trong nhóm vĩ ngữ bắt đầu bằng eyyā, hai vĩ ngữ đầu tiên được biến thành iyā, iyuṃ. Sự lược bỏ phần đầu (của vĩ ngữ) là theo quy tắc ‘Ntamānantantiyiyuṃsū…’.

So [Pg.410] siyā, te siyuṃ, ete dve nipātāpi honti. ‘‘Vedanākkhandho siyā kusalo, siyā akusalo, siyā abyākato’’ti ādīsu ekaccoti attho.

Ví dụ: so siyā (nó có thể là), te siyuṃ (chúng có thể là). Hai từ này cũng trở thành bất biến từ. Trong các câu như ‘Vedanākkhandho siyā kusalo, siyā akusalo, siyā abyākato’ (thọ uẩn có khi thiện, có khi bất thiện, có khi vô ký), ý nghĩa là ‘có khi, đôi khi’.

‘‘Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti ādīsu kinnūti attho.

Trong các câu như ‘Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’ (phải chăng pháp thiện sanh khởi do duyên với pháp thiện bằng nhân duyên), ý nghĩa là ‘phải chăng, có lẽ nào’.

‘‘Dvādasākusalā siyu’’nti ādīsu bhavantīti attho.

Trong các câu như ‘Dvādasākusalā siyuṃ’ (có mười hai (tâm) bất thiện), ý nghĩa là ‘có, hiện hữu’ (bhavanti).

Mahāvuttinā eyyuṃ, eyyamiccetesaṃ iyaṃsu, iyaṃ honti, ādilopo, siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā, evaṃrūpo siyaṃ ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ, evaṃsañño siyaṃ.

Theo Mahāvutti, đối với eyyuṃ và eyyāmi, chúng được biến thành iyaṃsu và iyaṃ, với sự lược bỏ phần đầu (của vĩ ngữ). Ví dụ: ‘siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’ (có thể có hai vị tỳ khưu có quan điểm khác nhau về A-tỳ-đàm), ‘evaṃrūpo siyaṃ ahaṃ anāgatamaddhānaṃ’ (mong rằng tôi sẽ có hình sắc như vậy trong tương lai), ‘evaṃvedano siyaṃ’ (mong rằng tôi sẽ có cảm thọ như vậy), ‘evaṃsañño siyaṃ’ (mong rằng tôi sẽ có tưởng như vậy).

Ajjattanimhi –

Trong thì Quá khứ (Ajjattanī) –

636. Īādo dīgho.

636. Trường hóa đối với ī v.v...

Atthissa dīgho hoti īādīsu.

Động từ căn atthi được trường hóa khi đi với các vĩ ngữ bắt đầu bằng ī.

So āsi, te āsuṃ, āsiṃsu, tvaṃ āsi, tumhe āsittha, ahaṃ āsiṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃvaṇṇo. Mayaṃ āsimha, āsimhā.

Ví dụ: so āsi (nó đã là), te āsuṃ, āsiṃsu (chúng đã là), tvaṃ āsi (bạn đã là), tumhe āsittha (các bạn đã là), ahaṃ āsiṃ (tôi đã là). Ví dụ trích dẫn: ‘Tatrāpāsiṃ evaṃvaṇṇo’ (lúc ấy tôi đã có dung sắc như vậy). Mayaṃ āsimha, āsimhā (chúng tôi đã là).

637. Aāssādīsu.

637. Đối với a, ā, ssa, v.v...

Aādiparokkhāyañca āādihiyyattaniyañca ssādīsu bhavissanti, kālātipattīsu ca atthissa bhū hoti. Idañca suttaṃ atthissa etāsaṃ vibhattīnampi sādhāraṇakaraṇatthaṃ. Rūpampi bhūrūpameva.

Trong thì Hoàn thành (Parokkhā) bắt đầu bằng a, trong thì Quá khứ (Hiyyattanī) bắt đầu bằng ā, trong thì Vị lai (Bhavissanti) bắt đầu bằng ssa, và trong thì Điều kiện (Kālātipatti), động từ căn atthi được thay thế bằng bhū. Và quy tắc này có mục đích làm cho nó trở thành quy tắc chung cho động từ căn atthi đối với các vĩ ngữ này. Và hình thức (chia động từ) cũng chính là hình thức của động từ căn bhū.

So [Pg.411] babhūva, te babhūvu, so abhavā, te abhavū, so bhavissati, te bhavissanti, so abhavissā, te abhavissaṃsu iccādi.

Ví dụ: so babhūva (nó đã là), te babhūvu (chúng đã là); so abhavā (nó đã là), te abhavū (chúng đã là); so bhavissati (nó sẽ là), te bhavissanti (chúng sẽ là); so abhavissā (nó đáng lẽ đã là), te abhavissaṃsu (chúng đáng lẽ đã là), v.v...

638. Atyādintesvatthissa bhū.

638. Bhū thay cho atthi, ngoại trừ trong tyādi và nta.

Tyādivajjitesu ntavajjitesu ca paccayesu atthissa bhū hoti. Etena tyādi, tvādi, eyyādi, īādisaṅkhātāsu catūsu vibhattīsu ntapaccaye ca atthissa bhūādeso natthi, sesāsu catūsu vibhattīsu ca ntavajjitesu tabbādīsu ca atthissa bhūādeso labbhatīti veditabbo.

Bhū thay thế cho động từ căn atthi đối với các hậu tố ngoại trừ nhóm tyādi và hậu tố nta. Do đó, cần phải hiểu rằng: trong bốn nhóm vĩ ngữ được gọi là tyādi, tvādi, eyyādi, īādi, và đối với hậu tố nta, không có sự thay thế bhū cho atthi; còn trong bốn nhóm vĩ ngữ còn lại và trong các hậu tố bắt đầu bằng tabba v.v... ngoại trừ nta, thì có sự thay thế bhū cho atthi.

Āsa-upavesane. Guruṃ upāsati, payirupāsati, upāsanti, payirupāsanti.

Động từ căn Āsa – với nghĩa là ngồi gần, hầu cận. Ví dụ: Guruṃ upāsati (hầu cận thầy), payirupāsati (phụng sự), upāsanti (họ hầu cận), payirupāsanti (họ phụng sự).

Kamme-upāsīyati, payirupāsīyati.

Thể thụ động (Kamme) – upāsīyati (được hầu cận), payirupāsīyati (được phụng sự).

Kārite-mātā puttaṃ guruṃ upāseti, payirupāseti, upāsayati, payirupāsayati.

Thể sai khiến (Kārite) – mātā puttaṃ guruṃ upāseti (mẹ bảo con trai hầu cận thầy), payirupāseti (bảo phụng sự), upāsayati, payirupāsayati.

Īādimhi-upāsi, payirupāsi, upāsiṃsu, payirupāsiṃsu, upāsuṃ, payirupāsuṃ.

Trong nhóm (vĩ ngữ) bắt đầu bằng ī (thì Quá khứ) – upāsi (đã hầu cận), payirupāsi (đã phụng sự), upāsiṃsu (họ đã hầu cận), payirupāsiṃsu (họ đã phụng sự), upāsuṃ, payirupāsuṃ.

Āsa-nivāse.

Động từ căn Āsa – với nghĩa là ở, trú ngụ.

639. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa.

639. Đối với các động từ căn gam, yam, is, ās, dis, tùy chọn thay thế bằng ccha.

Gamu, yamu, isu, āsa, disānaṃ anto byañjano ṅānubandho ccho hoti vā nta, māna, tyādīsu.

Phụ âm cuối của các căn gam, yam, is, ās, dis được đổi thành ccha một cách tùy chọn khi theo sau là các hậu tố nta, māna, ti, v.v...

Gacchanto, niyacchanto, icchanto, acchanto, dicchantoti iminā tyādīsu āsassa ccho, acchati, acchanti, so acchi, te acchiṃsu.

Ví dụ: Gacchanto, niyacchanto, icchanto, acchanto, dicchanto. Theo quy tắc này, trước các hậu tố ti, v.v..., (căn) ās được đổi thành ccha, (ví dụ:) acchati, acchanti, so acchi, te acchiṃsu.

Isu-esanāyaṃ[Pg.412].

(Căn) Isu có nghĩa là tìm kiếm.

640. Lahussupantassa.

640. Đối với nguyên âm nhẹ cận cuối.

Antassa samīpe pavattatīti upanto, byañjanantadhātūnaṃ pubbassaro ‘upanto’ti vuccati, lahubhūtassa upantabhūtassa ca ivaṇṇu’vaṇṇassa e, ovuddhī honti.

Upanta có nghĩa là 'cái diễn ra ở gần cuối'; nguyên âm đứng trước (phụ âm cuối) của các căn có phụ âm cuối được gọi là ‘upanta’. Nguyên âm i và u, khi là âm nhẹ và ở vị trí cận cuối, được tăng âm (vuddhi) thành e và o.

Ira-kampane, erati, modati.

(Căn) Ira có nghĩa là rung động. (Ví dụ:) erati, modati.

Lahussāti kiṃ? Jīvati, dhūpati, ikkhati, sukkhati.

Tại sao nói ‘của âm nhẹ’? (Để loại trừ các trường hợp như:) Jīvati, dhūpati, ikkhati, sukkhati.

Upantassāti kiṃ? Siñcati, bhuñjati, niggahītāgamena byavahitattā upanto na hoti.

Tại sao nói ‘của âm cận cuối’? (Để loại trừ các trường hợp như:) Siñcati, bhuñjati. Do bị ngăn cách bởi sự xen vào của niggahīta, nó không phải là âm cận cuối.

Ivaṇṇuvaṇṇassātvevaṃ? Pacati, vadati.

Tại sao lại chỉ nói ‘của nguyên âm i và nguyên âm u’? (Để loại trừ các trường hợp như:) Pacati, vadati.

Iminā issa evuddhi hoti, esati, anvesati, pariyesati.

Theo quy tắc này, (nguyên âm i) của (căn) is được tăng âm thành e. (Ví dụ:) esati, anvesati, pariyesati.

Adhipubbo isu-āyācane, ajjhesati.

(Căn) isu đứng sau (tiếp đầu ngữ) adhi có nghĩa là thỉnh cầu. (Ví dụ:) ajjhesati.

Kamme-esīyati, pariyesīyati, anvesīyati, ajjhesīyati.

Ở thể thụ động: esīyati, pariyesīyati, anvesīyati, ajjhesīyati.

Kārite-eseti, esayati, esāpeti, esāpayati.

Ở thể sai khiến: eseti, esayati, esāpeti, esāpayati.

Isu-icchāyaṃ, cchādeso, icchati, icchanti, sampaṭicchati, sampaṭicchanti.

(Căn) Isu có nghĩa là mong muốn. Có sự biến đổi thành ccha. (Ví dụ:) icchati, icchanti, sampaṭicchati, sampaṭicchanti.

Kamme-icchīyati.

Ở thể thụ động: icchīyati.

Kārite-icchāpeti, icchāpayati, sampaṭicchāpeti, sampaṭicchāpayati.

Ở thể sai khiến: icchāpeti, icchāpayati, sampaṭicchāpeti, sampaṭicchāpayati.

Kamme-icchāpīyati, icchāpayīyati, so icchi, te icchiṃsu, icchissati, icchissanti.

Ở thể thụ động (của sai khiến): icchāpīyati, icchāpayīyati. (Thì quá khứ:) so icchi, te icchiṃsu. (Thì tương lai:) icchissati, icchissanti.

Kamu-vijjhane, gambhīresu ṭhānesu ñāṇaṃ kamati, na satthaṃ kamati, na visaṃ kamati, na aggi kamati, na vijjhatīti attho.

(Căn) Kamu có nghĩa là xuyên thấu. Ví dụ: trí tuệ xuyên thấu những nơi sâu xa; vũ khí không xuyên thấu, chất độc không xuyên thấu, lửa không xuyên thấu. Nghĩa là ‘không đâm thủng’.

Kamu-padagamane[Pg.413], pakkamati, apakkamati, upakkamati, vikkamati, abhikkamati, paṭikkamati, atikkamati, saṅkamati, okkamati.

(Căn) Kamu có nghĩa là bước đi. (Ví dụ:) pakkamati, apakkamati, upakkamati, vikkamati, abhikkamati, paṭikkamati, atikkamati, saṅkamati, okkamati.

641. Nito kamassa.

641. Đối với (căn) kam sau ni.

Nimhā parassa kamassa kassa kho hoti. ‘Ādissā’ti saṅketattā kassāti ñāyati.

Đối với chữ k của căn kam đứng sau ni, nó được đổi thành kh. Do quy ước ‘của chữ đầu’, nên được hiểu là ‘của chữ k’.

Nikkhamati, nikkhamanti.

(Ví dụ:) Nikkhamati, nikkhamanti.

Kārite –

Ở thể sai khiến –

642. Assā ṇānubandhe.

642. Nguyên âm a được trường hóa thành ā khi có hậu tố với anubandha ṇ.

Byañjanantassa dhātussa ādimhi a-kārassa āvuddhi hoti ṇānubandhe paccaye. ‘Bahula’nti adhikatattā ṇāpimhi āvuddhi natthi.

Nguyên âm a ở đầu của một căn kết thúc bằng phụ âm được tăng âm thành ā khi một hậu tố có anubandha ṇ theo sau. Do sự chi phối của quy tắc ‘bahulaṃ’ (tùy nghi), sự tăng âm thành ā không xảy ra với hậu tố ṇāpi.

Pakkāmeti, pakkāmayati, nikkhāmeti, nikkhāmayati, nikkhamāpeti, nikkhamāpayati.

(Ví dụ:) Pakkāmeti, pakkāmayati, nikkhāmeti, nikkhāmayati, nikkhamāpeti, nikkhamāpayati.

Īādimhi mahāvuttinā ādidīgho vā hoti, so pakkami, pakkāmi, idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhaṇā, pakkamuṃ, pakkāmuṃ, sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃ vadā, pakkamiṃsu, pakkāmiṃsu, pakkamaṃsu, pakkāmaṃsu, pakkamissati, pakkamissanti, pakkamissare.

Theo quy tắc tăng âm chính (mahāvutti) trước ī, v.v..., nguyên âm đầu được trường hóa một cách tùy chọn. Ví dụ: so pakkami, pakkāmi (trích dẫn: ‘idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhaṇā’); pakkamuṃ, pakkāmuṃ (trích dẫn: ‘sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃ vadā’); pakkamiṃsu, pakkāmiṃsu; pakkamaṃsu, pakkāmaṃsu. Các thì tương lai: pakkamissati, pakkamissanti, pakkamissare.

Āpubbo kusa-akkose, lahupantattā vuddhi, akkosati, akkosanti. Papubbo āmantane, pakkosati, pakkosanti. Vipubbo uccasadde, vikkosati, vikkosanti. Paṭipubbo nīvāraṇe, paṭikkosati, paṭikkosanti.

(Căn) kusa đứng sau tiếp đầu ngữ ā có nghĩa là mắng nhiếc; do có nguyên âm nhẹ cận cuối nên có sự tăng âm (vuddhi): akkosati, akkosanti. Đứng sau pa có nghĩa là gọi mời: pakkosati, pakkosanti. Đứng sau vi có nghĩa là kêu la lớn tiếng: vikkosati, vikkosanti. Đứng sau paṭi có nghĩa là ngăn cản: paṭikkosati, paṭikkosanti.

Īādimhi [Pg.414] –

Trước ī, v.v... –

643. Kusaruhīssacchi.

643. (Quy tắc về các căn) Kusa, ruh, īs, (và sự biến đổi thành) cchi.

Kusato ruhato ca parassa īssa cchi hoti.

Sau (động từ căn) `kusa` và `ruha`, và của `īsa` khác, có sự biến đổi thành `cchi`.

Akkocchi maṃ avadhi maṃ, idañca rūpaṃ kudha, kupadhātūhipi sādhenti, evaṃ sati ‘‘akkocchi me’’ti pāṭho siyā. Akkosi, akkosiṃsu.

‘Nó đã mắng nhiếc tôi, nó đã đánh đập tôi’, và hình thức này từ đâu? Người ta cũng tạo ra nó từ động từ căn `kupa`. Khi như vậy, dị bản nên là ‘akkocchi me’. (Các hình thức khác là) Akkosi, akkosiṃsu.

Gamu gatimhi, kattari lo, ‘ūlasse’ti lassa ettaṃ, gameti, gamenti. Avapubbo ñāṇe, avagameti, avagamenti, adhipubbo ñāṇe lābhe ca, adhigameti, adhigamenti. Vipubbo vigame, vigameti, vigamenti.

Động từ căn `gam` có nghĩa là đi. Ở thể chủ động, (thì hiện tại) `lo`, theo (quy tắc) ‘ūlasse’, `la` trở thành `e`, (ta có các dạng) gameti, gamenti. Với tiếp đầu ngữ `ava` có nghĩa là hiểu biết, (ta có) avagameti, avagamenti. Với tiếp đầu ngữ `adhi` có nghĩa là hiểu biết và đạt được, (ta có) adhigameti, adhigamenti. Với tiếp đầu ngữ `vi` có nghĩa là rời đi, (ta có) vigameti, vigamenti.

Kamme-gamīyati, gamiyati, gamiyyati.

Ở thể bị động: gamīyati, gamiyati, gamiyyati.

Pubbarūpatte-gammati, gammanti, adhigammati, adhigammanti, adhigammare, adhigammate, adhigammante, adhigammare.

Trong trường hợp đồng hóa về trước: gammati, gammanti, adhigammati, adhigammanti, adhigammare, adhigammate, adhigammante, adhigammare.

Kārite vuddhi natthi, gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati.

Ở thể sai khiến, không có sự tăng âm (vuddhi): gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati.

Kamme-gamayīyati, gamayīyanti, gamāpīyati, gamāpīyanti.

Ở thể bị động (của sai khiến): gamayīyati, gamayīyanti, gamāpīyati, gamāpīyanti.

Hiyyattanimhi-so agamā, gamā, te agamū, gamū, tvaṃ agamo, agama, agami, tumhe agamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, mayaṃ agamamhā, gamamhā, agamumhā, gamumhā, so agamattha, te agamatthuṃ, tvaṃ agamase, tumhe agamavhaṃ, ahaṃ agamaṃ, mayaṃ agamamhase.

Ở thì quá khứ (hiyyattanī): so agamā, gamā, te agamū, gamū, tvaṃ agamo, agama, agami, tumhe agamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, mayaṃ agamamhā, gamamhā, agamumhā, gamumhā, so agamattha, te agamatthuṃ, tvaṃ agamase, tumhe agamavhaṃ, ahaṃ agamaṃ, mayaṃ agamamhase.

Ajjhattanimhi īādīsu ikārāgamo, so agamī, gamī.

Ở thì quá khứ (ajjhattanī), trong các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng `ī`, có sự thêm vào của `i`: so agamī, gamī.

Rassatte-agami, gami.

Trong trường hợp rút ngắn (nguyên âm): agami, gami.

Mahāvuttinā [Pg.415] ākārena saha sāgamo, so agamāsi, gāmaṃ agamāsi, nagaraṃ agamāsi.

Theo Mahāvutti, có sự thêm vào của `s` cùng với `ā`: so agamāsi, gāmaṃ agamāsi, nagaraṃ agamāsi.

‘Eyyāthasse’iccādinā īssa ttho, so gāmaṃ agamittho, gamittho, te agamuṃ, gamuṃ.

Theo (quy tắc) ‘Eyyāthasse’ v.v., `ī` trở thành `ttho`: so gāmaṃ agamittho, gamittho, te agamuṃ, gamuṃ.

‘Uṃssiṃsvaṃsū’ti iṃsu, aṃsu, te agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, tvaṃ agamo, gamo.

Theo (quy tắc) ‘Uṃssiṃsvaṃsū’, (có các vĩ ngữ) iṃsu, aṃsu: te agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, tvaṃ agamo, gamo.

‘Ossa a i ttha ttho’ ‘sī’ti suttāni, tvaṃ agama, gama, agami, gami, agamittha, gamittha, agamittho, gamittho, agamāsi, gamāsi, tumhe agamittha.

Theo các quy tắc ‘Ossa a i ttha ttho’ và ‘sī’: tvaṃ agama, gama, agami, gami, agamittha, gamittha, agamittho, gamittho, agamāsi, gamāsi, tumhe agamittha.

‘Mhātthānamuu’iti uttaṃ, tumhe agamuttha, gamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamāsiṃ, gamāsiṃ, mayaṃ agamimhā, gamimhā.

Theo (quy tắc) ‘Mhātthānamuu’ đã được nói: tumhe agamuttha, gamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamāsiṃ, gamāsiṃ, mayaṃ agamimhā, gamimhā.

Rassatte-agamimha, gamimha, agamumhā, gamumhā, agamumha, gamumha, agamāsimhā, gamāsimhā, agamāsimha, gamāsimha.

Trong trường hợp rút ngắn: agamimha, gamimha, agamumhā, gamumhā, agamumha, gamumha, agamāsimhā, gamāsimhā, agamāsimha, gamāsimha.

Parachakke-so agamā, gamā.

Trong sáu vĩ ngữ của ngôi khác (attano pada): so agamā, gamā.

Rassatte-agama, gama.

Trong trường hợp rút ngắn: agama, gama.

‘Eyyāthasse’iccādinā tthatte-so agamittha, gamittha, te agamū, gamū.

Theo (quy tắc) ‘Eyyāthasse’ v.v., trong trường hợp của `ttha`: so agamittha, gamittha, te agamū, gamū.

Rassatte-agamu, gamu, tvaṃ agamise, gamise, tumhe agamivhaṃ, gamivhaṃ, ahaṃ agama, gama, agamaṃ, gamaṃ vā, agamimhe, gamimhe.

Trong trường hợp rút ngắn: agamu, gamu, tvaṃ agamise, gamise, tumhe agamivhaṃ, gamivhaṃ, ahaṃ agama, gama, hoặc agamaṃ, gamaṃ, agamimhe, gamimhe.

Kamme-agamīyi, agammi, agamīyittho, agammittho, agamīyuṃ, gamīyuṃ, agamīyiṃsu, gamīyiṃsu, agammuṃ, gammuṃ, agammiṃsu, gammiṃsu.

Ở thể bị động: agamīyi, agammi, agamīyittho, agammittho, agamīyuṃ, gamīyuṃ, agamīyiṃsu, gamīyiṃsu, agammuṃ, gammuṃ, agammiṃsu, gammiṃsu.

Parachakke-agamīyittha, gamīyittha, agammittha, gammittha.

Trong sáu vĩ ngữ của ngôi khác (attano pada): agamīyittha, gamīyittha, agammittha, gammittha.

Kārite-agamāpayi, gamāpayi, agamāpesi, gamāpesi, agamāpayuṃ, gamāpayuṃ, agamāpayiṃsu, gamāpayiṃsu.

Ở thể sai khiến: agamāpayi, gamāpayi, agamāpesi, gamāpesi, agamāpayuṃ, gamāpayuṃ, agamāpayiṃsu, gamāpayiṃsu.

644. Gamissa.

644. Của (động từ căn) gam.

Āādimhi [Pg.416] īādimhi ca gamissa massa ā hoti. Saralopo.

Trong thì quá khứ bắt đầu bằng `ā` và bắt đầu bằng `ī`, `ma` của (động từ căn) `gam` trở thành `ā`. Có sự lược bỏ nguyên âm.

So agā, te agū, tvaṃ ago, tumhe aguttha, ahaṃ agaṃ, mayaṃ agumhā.

Īādimhi īsaralopo, agā devāna santike, vāyaso anupariyagā.

Trong thì quá khứ bắt đầu bằng `ī`, có sự lược bỏ `ī` và nguyên âm, (ví dụ:) 'đã đi đến gần chư thiên', 'con quạ đã bay vòng quanh'.

Āpubbo āgamane, anavhito tato āgā, sopā’gā samitiṃ vanaṃ.

Với tiếp đầu ngữ `ā`, có nghĩa là đến: 'không được mời, vị ấy đã đến từ nơi đó', 'vị ấy đã đi đến hội chúng trong rừng'.

Adhipubbo paṭilābhe, ajjhagā amataṃ santiṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā.

Với tiếp đầu ngữ `adhi`, có nghĩa là đạt được: 'đã chứng đạt bất tử, sự an tịnh', 'đã chứng đạt sự đoạn tận các ái dục'.

Atipubbo upādhipubbo ca titikkame, nakkhattaṃ paṭimānentaṃ, attho bālaṃ upajjhagā. Khaṇo ve mā upajjhagā.

Với tiếp đầu ngữ `ati` và `upādhi` (`upa-ati`), có nghĩa là vượt qua: 'khi kẻ ngu chờ đợi vì sao may mắn, cơ hội đã vượt qua kẻ ấy'. 'Chớ để cho thời khắc trôi qua'.

Etāni o, avacanānaṃ lope sati tumha’mhayogepi labhanti, aguṃ, agiṃsu, agaṃsu. Samantā vijjutā āguṃ, tepā’guṃsamitiṃ vanaṃ, visesaṃ ajjhagaṃsute, asesaṃ parinibbanti, asesaṃ dukkhamajjhaguṃ, sabbaṃ dukkhaṃ upajjhaguṃ. Ajjhago, ajjhaga, ajjhagi, ajjhaguttha, ajjhagiṃ, ajjhagimhā, ajjhagumhā, agā, āgā, anvagā, ajjhagā, upajjhagā, agū, āgū. Āgū devā yasassino, cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū. Cetā haniṃsu vedabbaṃ, sabbe te byasanamajjhagū.

Này, khi các ngữ vĩ của động từ bị lược bỏ, những dạng thức này cũng được tìm thấy ngay cả khi đi cùng với `tumha` và `amha`: `aguṃ`, `agiṃsu`, `agaṃsu`. (Ví dụ:) `Samantā vijjutā āguṃ` (Tia chớp loé lên khắp nơi), `tepā’guṃsamitiṃ vanaṃ` (Họ đã đi vào rừng để hội họp), `visesaṃ ajjhagaṃsute` (Họ đã chứng đắc pháp thù thắng), `asesaṃ parinibbanti` (Họ nhập vô dư Niết-bàn), `asesaṃ dukkhamajjhaguṃ` (Họ đã vượt qua mọi khổ đau), `sabbaṃ dukkhaṃ upajjhaguṃ` (Họ đã vượt qua tất cả khổ đau). (Các dạng thức khác:) `Ajjhago, ajjhaga, ajjhagi, ajjhaguttha, ajjhagiṃ, ajjhagimhā, ajjhagumhā, agā, āgā, anvagā, ajjhagā, upajjhagā, agū, āgū`. (Ví dụ:) `Āgū devā yasassino` (Các vị trời có danh tiếng đã đến), `cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū` (Tất cả họ đều bị một pháp là tâm chi phối), `Cetā haniṃsu vedabbaṃ, sabbe te byasanamajjhagū` (Người xứ Cetā đã giết Vedabba, tất cả họ đều gặp phải tai họa).

Parokkhāyaṃ [Pg.417] ādissa dvittaṃ, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti pubbassa cavaggo. So jagama, mahāvuttinā upantassa dīgho, kvaci assa ittaṃ, ‘‘rājā dudīpo jagāmi magga’’nti pāḷi. So jagāma, te jagāmu, tvaṃ jagame.

Trong thì Parokkhā, có sự lặp lại phụ âm đầu, theo quy tắc `kavaggahānaṃ cavaggajā`, phụ âm đứng trước (được lặp lại) được đổi thành phụ âm nhóm `ca`. (Ví dụ:) `So jagama` (Nó đã đi). Theo Mahāvutti, nguyên âm kế cuối được trường hóa, đôi khi `a` biến thành `i`, như trong câu Pāḷi: `rājā dudīpo jagāmi magga` (Vua Dudīpa, tôi đi trên đường). (Các ví dụ khác:) `So jagāma` (Nó đã đi), `te jagāmu` (Chúng nó đã đi), `tvaṃ jagame` (Ngươi đã đi).

Byañjanādimhi ikārāgamo, tumhe jagamittha, ahaṃ jagamaṃ, mayaṃ jagamimha, so jagamittha, te jagamire, tvaṃ jagamittho, tumhe jagamivho, ahaṃ jagamiṃ, mayaṃ jagamimhe.

Khi ngữ vĩ bắt đầu bằng phụ âm, có sự thêm vào nguyên âm `i`. (Ví dụ:) `tumhe jagamittha` (Các ngươi đã đi), `ahaṃ jagamaṃ` (Tôi đã đi), `mayaṃ jagamimha` (Chúng tôi đã đi), `so jagamittha` (Nó đã đi), `te jagamire` (Chúng nó đã đi), `tvaṃ jagamittho` (Ngươi đã đi), `tumhe jagamivho` (Các ngươi đã đi), `ahaṃ jagamiṃ` (Tôi đã đi), `mayaṃ jagamimhe` (Chúng tôi đã đi).

Ssatyādimhi-gamissati, gamissanti, gamissare.

Trong thì tương lai (bắt đầu bằng `ssati`): `gamissati` (Nó sẽ đi), `gamissanti` (Chúng nó sẽ đi), `gamissare` (Chúng nó sẽ đi).

Parachakke-so gamissate, te gamissante, gamissare, tvaṃ gamissase, tumhe gamissavhe, ahaṃ gamissaṃ, mayaṃ gamissāmhe.

Trong sáu ngữ vĩ tự vị (parachakke): `so gamissate` (Nó sẽ đi), `te gamissante, gamissare` (Chúng nó sẽ đi), `tvaṃ gamissase` (Ngươi sẽ đi), `tumhe gamissavhe` (Các ngươi sẽ đi), `ahaṃ gamissaṃ` (Tôi sẽ đi), `mayaṃ gamissāmhe` (Chúng tôi sẽ đi).

Ssādimhi-so agamissā, gamissā.

Trong thì điều kiện (bắt đầu bằng `ssā`): `so agamissā, gamissā` (Nó đã sẽ đi).

‘Āīūmhāssāssāmhānaṃ vā’ti ssā, ssāmhānaṃ rasso, agamissa, gamissa, te agamissaṃsu, gamissaṃsu, tvaṃ agamisse, gamisse.

Theo quy tắc `Āīūmhāssāssāmhānaṃ vā`, `ssā` và `ssāmhā` được đoản hóa tùy chọn: `agamissa, gamissa` (Nó đã sẽ đi), `te agamissaṃsu, gamissaṃsu` (Chúng nó đã sẽ đi), `tvaṃ agamisse, gamisse` (Ngươi đã sẽ đi).

‘Eyyāthasse’ iccādinā ssessa attaṃ, tvaṃ agamissa, gamissa, tumhe agamissatha, gamissatha, ahaṃ agamissaṃ, gamissaṃ, mayaṃ agamissāmhā, gamissāmhā, agamissāmha, gamissāmha.

Theo quy tắc `Eyyāthasse` v.v..., `sse` biến thành `a`: `tvaṃ agamissa, gamissa` (Ngươi đã sẽ đi), `tumhe agamissatha, gamissatha` (Các ngươi đã sẽ đi), `ahaṃ agamissaṃ, gamissaṃ` (Tôi đã sẽ đi), `mayaṃ agamissāmhā, gamissāmhā, agamissāmha, gamissāmha` (Chúng tôi đã sẽ đi).

‘Gama vada dānaṃ ghammavajjadajjā’ti sabbavibhattīsu gamissa ghammo, ghammati, ghammanti.

Theo quy tắc `Gama vada dānaṃ ghammavajjadajjā`, trong tất cả các thì, căn `gam` được đổi thành `ghamma`: `ghammati` (nó đi), `ghammanti` (chúng nó đi).

Kamme-ghammīyati, ghammīyanti.

Trong thể thụ động: `ghammīyati` (được đi đến), `ghammīyanti` (được đi đến).

Mahāvuttinā gagghādeso vā, tvaṃ yena yeneva gagghasi, phāsuṃyeva gagghasi.

Theo Mahāvutti, có sự biến đổi thành `gaggha` tùy chọn. (Ví dụ:) `tvaṃ yena yeneva gagghasi, phāsuṃyeva gagghasi` (Ngươi đi đến bất cứ nơi nào, ngươi đi một cách dễ dàng).

‘Gamayamisāsadisānaṃ [Pg.418] vācchaṅa’ iti suttena sabbavibhattīsu gamissa massa ccho, gacchati, gacchanti, gacchare.

Theo quy tắc `Gamayamisāsadisānaṃ vācchaṅa`, trong tất cả các thì, `m` của căn `gam` được đổi thành `ccha`: `gacchati` (nó đi), `gacchanti` (chúng nó đi), `gacchare` (chúng nó đi).

Kamme-gacchīyati, gacchīyanti, gacchiyyati, gacchiyyanti, gacchiyyare.

Trong thể thụ động: `gacchīyati, gacchīyanti, gacchiyyati, gacchiyyanti, gacchiyyare` (được đi đến).

Kārite-gacchāpeti, gacchāpayati. Gacchatu, gacchantu, gaccheyya, gaccheyyuṃ.

Trong thể sai khiến: `gacchāpeti, gacchāpayati` (khiến cho đi). (Các dạng khác:) `Gacchatu` (hãy đi), `gacchantu` (hãy đi), `gaccheyya` (nên đi), `gaccheyyuṃ` (nên đi).

‘Eyyuṃssuṃ’iti uṃttaṃ, gacchuṃ.

Theo quy tắc `Eyyuṃssuṃ`, `eyyuṃ` biến thành `uṃ`: `gacchuṃ` (chúng nó nên đi).

‘Eyyeyyāseyyaṃnaṃ ṭe’iti suttena eyya, eyyāsi, eyyaṃvibhattīnaṃ ettaṃ, so gacche, tvaṃ gacche, ahaṃ gacche.

Theo quy tắc `Eyyeyyāseyyaṃnaṃ ṭe`, các ngữ vĩ `eyya`, `eyyāsi`, `eyyaṃ` biến thành `e`: `so gacche` (nó nên đi), `tvaṃ gacche` (ngươi nên đi), `ahaṃ gacche` (tôi nên đi).

‘Eyyāthasse’ iccādinā eyyāthassa ottaṃ, tumhe gaccheyyātho.

Theo quy tắc `Eyyāthasse` v.v..., `eyyātha` biến thành `otho`: `tumhe gaccheyyātho` (các ngươi nên đi).

Āādimhi-agacchā, gacchā, agaccha, gaccha vā.

Trong thì Aorist (bắt đầu bằng `ā`): `agacchā, gacchā, agaccha, gaccha vā` (nó đã đi).

Īādimhi-agacchi, gacchi, agacchuṃ, gacchuṃ, agacchiṃsu, gacchiṃsu.

Trong thì Aorist (bắt đầu bằng `ī`): `agacchi, gacchi` (nó đã đi), `agacchuṃ, gacchuṃ` (chúng nó đã đi), `agacchiṃsu, gacchiṃsu` (chúng nó đã đi).

645. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa.

645. Và đối với căn `ḍaṃs`, có sự biến đổi thành `ñcha`.

Āādīsu īādīsu ca ḍaṃsassa ca anto byañjano ñchaṅa hoti.

Trong các thì Aorist (bắt đầu bằng `ā` và `ī`), phụ âm cuối của căn `ḍaṃs` được đổi thành `ñcha`.

So agañchā, gañchā. Tathā agañchū, gacchū.

`So agañchā, gañchā` (Nó đã đi). Tương tự, `agañchū, gacchū` (Chúng nó đã đi).

Īādimhi-so agañchi, gañchi.

Trong thì Aorist (bắt đầu bằng `ī`): `so agañchi, gañchi` (nó đã đi).

Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo. Khippameva upāgañchi, yattha sammati temiyo. Te agañchuṃ, gañchuṃ.

(Ví dụ:) `Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo` (Khi vị ấy đã đi vào, một vị Bà-la-môn khác đã đến). `Khippameva upāgañchi, yattha sammati temiyo` (Vị ấy đã nhanh chóng đi đến nơi Temiya đang im lặng). `Te agañchuṃ, gañchuṃ` (Chúng nó đã đi).

Ssatyādimhi-gacchissati, gacchissanti, gacchissare.

Trong thì tương lai (bắt đầu bằng `ssati`): `gacchissati` (nó sẽ đi), `gacchissanti` (chúng nó sẽ đi), `gacchissare` (chúng nó sẽ đi).

646. Labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa.

646. Đối với các căn `labha`, `vasa`, `chida`, `gama`, `bhida`, `ruda`, có sự biến đổi thành `ccha`.

Ssena [Pg.419] saha etesaṃ cchaṅa hoti vā ssayuttāsu vibhattīsu, suttavibhattena susassa ca, ‘‘nadīva avasucchatī’’ti pāḷi.

Cùng với `ssa`, đối với những căn này có sự biến đổi thành `ccha` một cách tùy chọn trong các thì có `ssa`. Và do sự phân chia trong kinh, cũng áp dụng cho căn `sus`. (Ví dụ trong) Pāḷi: `nadīva avasucchatī` (sẽ khô cạn như dòng sông).

Lacchati, labhissati, alacchā, alabhissā, vacchati, vasissati, avacchā, avasissā, checchati, chindissati, acchecchā, acchindissā, bhecchati, bhindissati, abhecchā, abhindissā, rucchati, rodissati, arucchā, arodissāti.

(Ví dụ:) `Lacchati, labhissati` (sẽ được), `alacchā, alabhissā` (đã sẽ được), `vacchati, vasissati` (sẽ ở), `avacchā, avasissā` (đã sẽ ở), `checchati, chindissati` (sẽ cắt), `acchecchā, acchindissā` (đã sẽ cắt), `bhecchati, bhindissati` (sẽ phá vỡ), `abhecchā, abhindissā` (đã sẽ phá vỡ), `rucchati, rodissati` (sẽ khóc), `arucchā, arodissā` (đã sẽ khóc).

Iminā ssayuttāsu dvīsu vibhattīsu ssena saha gamissa massa ccho, gacchati, gacchissati, gacchanti, gacchissanti, ahaṃ gacchaṃ, gacchissaṃ.

Theo quy tắc này, trong hai thì có `ssa`, cùng với `ssa`, `m` của căn `gam` được đổi thành `ccha`: `gacchati, gacchissati` (nó sẽ đi), `gacchanti, gacchissanti` (chúng nó sẽ đi), `ahaṃ gacchaṃ, gacchissaṃ` (tôi sẽ đi).

Atrimā pāḷī-gacchaṃ pāraṃ samuddassa, kassaṃ purisakāriyaṃ, tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ, so me satthā bhavissati, sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha, vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.

Đây là các câu Pāḷi: `gacchaṃ pāraṃ samuddassa, kassaṃ purisakāriyaṃ` (Ta sẽ đi đến bờ kia của đại dương, sẽ làm việc của bậc nam nhi), `tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ, so me satthā bhavissati` (Ta sẽ đi đến gần vị ấy, vị ấy sẽ là bậc Đạo sư của ta), `sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha` (Ta sẽ hoàn thành tất cả, hỡi bậc Hiệp sĩ, ta chắc chắn sẽ đi), `vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha` (Cảnh góa bụa ở đời thật cay đắng, hỡi bậc Hiệp sĩ, ta chắc chắn sẽ đi).

Ssādimhi-agacchā, agacchissā, agacchaṃsu, agacchissaṃsu.

Trong thì điều kiện (ssādi): agacchā, agacchissā, agacchaṃsu, agacchissaṃsu.

Jara-vayohānimhi –

Căn Jara (có nghĩa là) sự suy giảm của tuổi tác –

647. Jarasadānamīma vā.

647. Hoặc là īma được thêm vào sau jara và sadāna.

Jara, sadānaṃ saramhā īmaāgamo hoti vāti īmaāgamo.

Sau nguyên âm của (căn) jara và sadāna, tiếp tố īma được thêm vào một cách tùy chọn, do đó gọi là tiếp tố īma.

Jīrati, jīranti.

Kārite-jīrāpeti, jīrāpayati.

Trong thể sai khiến: jīrāpeti, jīrāpayati.

648. Jaramarānamiyaṅa.

648. (Sau căn) jara và marā, được thay thế bằng iyaṅa.

Etesaṃ [Pg.420] iyaṅa hoti vā nta, māna, tyādīsu.

Đối với những (căn) này, iyaṅa được thêm vào một cách tùy chọn trước nta, māna, ti, v.v.

Jiyati, jiyanti.

Dīghatte-jīyati, jīyanti.

Khi trường hóa: jīyati, jīyanti.

Dvitte-jiyyati, jiyyanti.

Khi điệp âm: jiyyati, jiyyanti.

Kārite-jiyāpeti, jiyāpayati.

Trong thể sai khiến: jiyāpeti, jiyāpayati.

Janī-pātubhāve, mahāvuttinā sabbavibhattīsu nassa yādeso ādidīgho ca, jāyati, upajāyati, vijāyati, jāyanti, jāyare, pajāyanti, pajāyare, upajāyanti, upajāyare.

Căn janī (có nghĩa là) sự hiện khởi, theo quy tắc lớn, trong tất cả các biến cách, na được thay bằng ya và nguyên âm đầu được trường hóa, (ví dụ): jāyati, upajāyati, vijāyati, jāyanti, jāyare, pajāyanti, pajāyare, upajāyanti, upajāyare.

Kārite vuddhi natthi, janeti, janenti, janayati, janayanti.

Trong thể sai khiến, không có sự tăng trưởng (vuddhi), (ví dụ): janeti, janenti, janayati, janayanti.

Kamme-janīyati, janīyanti, jāyatu, jāyantu, jāyeyya, jāyeyyuṃ.

Trong thể thụ động: janīyati, janīyanti, jāyatu, jāyantu, jāyeyya, jāyeyyuṃ.

Kārite-janeyya, janeyyuṃ, janayeyya, janayeyyuṃ.

Trong thể sai khiến: janeyya, janeyyuṃ, janayeyya, janayeyyuṃ.

Īādimhi-ajāyi, ajāyiṃsu, vijāyi, vijāyiṃsu, ajani, jani vā.

Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): ajāyi, ajāyiṃsu, vijāyi, vijāyiṃsu, ajani, hoặc jani.

Kārite-ajanesi, janesi, ajanayi, janayi, ajanesuṃ, janesuṃ, ajanayuṃ, janayuṃ, ajanayiṃsu, janayiṃsu.

Trong thể sai khiến: ajanesi, janesi, ajanayi, janayi, ajanesuṃ, janesuṃ, ajanayuṃ, janayuṃ, ajanayiṃsu, janayiṃsu.

Ssatyādimhi-jāyissati, vijāyissati.

Trong thì tương lai (bắt đầu bằng ssati): jāyissati, vijāyissati.

Ssādimhi-ajāyissā, jāyissā.

Trong thì điều kiện (bắt đầu bằng ssā): ajāyissā, jāyissā.

Ḍaṃsa-ḍaṃsane, ḍaṃsati, ḍaṃsanti.

Căn ḍaṃsa (có nghĩa là) cắn: ḍaṃsati, ḍaṃsanti.

Kārite-ḍaṃseti, ḍaṃsayati, ḍaṃsāpeti, ḍaṃsāpayati.

Trong thể sai khiến: ḍaṃseti, ḍaṃsayati, ḍaṃsāpeti, ḍaṃsāpayati.

Ā[Pg.421], īādīsu ‘ḍaṃsassa ca ñchaṅa’ iti suttaṃ, niggahītalopo, aḍañchā, ḍañchā, aḍañchi, ḍañchi.

Trong thì quá khứ (ā, ī, v.v.), theo kinh cú ‘ḍaṃsassa ca ñchaṅa’, niggahīta bị lược bỏ, (ví dụ): aḍañchā, ḍañchā, aḍañchi, ḍañchi.

Daha-dāhe, dahati, dahanti.

Căn daha (có nghĩa là) đốt cháy: dahati, dahanti.

Kamme yamhi ‘hassa vipallāso’ti pubbāparavipallāso, agginā gāmo dayhati, dayhanti.

Trong thể thụ động với ya, theo quy tắc ‘sự hoán vị của ha’, có sự hoán vị trước sau, (ví dụ): agginā gāmo dayhati (ngôi làng bị lửa đốt cháy), dayhanti.

Kārite-dāheti, dāhayati, dahāpeti, dahāpayati.

Trong thể sai khiến: dāheti, dāhayati, dahāpeti, dahāpayati.

649. Dahassa dassa ḍo.

649. Da của (căn) daha được thay bằng ḍa.

Dahadhātussa dassa ḍo hoti vā.

Da của căn daha được thay bằng ḍa một cách tùy chọn.

Ḍahati, ḍahanti.

Disa-pekkhane, tyādyuppatti, kattari lo.

Căn disa (có nghĩa là) nhìn thấy, sự phát sinh của ti, v.v., trong thể chủ động lo.

650. Disassa passadassadasadadakkhā.

650. Căn dis được biến thành passa, dassa, dasa, da, và dakkhā.

Disadhātussa passa ca dassa ca dasa ca da ca dakkha cāti ete ādesā honti vā.

Đối với căn dis, các hình thức passa, dassa, dasa, da, và dakkha là các biến thể, một cách tùy chọn.

Vipassanā, vipassī bhagavā, sudassī, piyadassī, atthadassī, dhammadassī, sudassaṃ vajjamaññesaṃ, sudassananagaraṃ, mahāsudassano nāma rājā.

Vipassanā (tuệ quán), vipassī bhagavā (đức Thế Tôn Tỳ Bà Thi), sudassī (người thấy rõ), piyadassī (người đáng mến), atthadassī (người thấy lợi ích), dhammadassī (người thấy Pháp), sudassaṃ vajjamaññesaṃ (lỗi của người khác dễ thấy), sudassananagaraṃ (thành Thiện Kiến), mahāsudassano nāma rājā (vị vua tên là Đại Thiện Kiến).

Dasādese-catusaccaddaso nātho, duddaso dhammo, attano pana duddasaṃ, so ve bhikkhu dhammadasoti vuccati. Passa dhammaṃ durājānaṃ, sammuḷhettha aviddasū. Daṭṭhabbaṃ, daṭṭhā, daṭṭhunti.

Khi biến thành dasa: catusaccaddaso nātho (bậc Đạo sư đã thấy Tứ diệu đế), duddaso dhammo (Pháp khó thấy), attano pana duddasaṃ (nhưng lỗi của mình thì khó thấy), so ve bhikkhu dhammadasoti vuccati (vị tỳ khưu ấy quả thật được gọi là người thấy Pháp). Passa dhammaṃ durājānaṃ, sammuḷhettha aviddasū (Hãy xem Pháp khó biết, kẻ vô trí bị mê lầm ở đây). Daṭṭhabbaṃ (cần được thấy), daṭṭhā (đã thấy), daṭṭhuṃ (để thấy).

Iminā suttena disassa sabbavibhattīsu yathārahaṃ passa, dassa, dakkhādesā honti, ā, īādīsu dasa, dādesā honti, ‘‘dissati, dissantī’’ti rūpāni pana yassa pubbarūpattena idha [Pg.422] kamme sijjhanti, divādigaṇe kattari sijjhanti. Mahāvuttinā addassa, dissādesāpi honti. Atrimā pāḷī-yaṃ vāsavaṃ addassāmaṃ, ye mayaṃ bhagavantaṃ addassāma, api me mātaraṃ adassatha, dissanti bālā abyattā, mayi ime dhammā sandissanti, ahañca imesu dhammesu sandissāmi, nimittāni padissanti, tāni ajja padissareti, tasmā tyādīsupi ‘‘adassati, adassanti, adassasi, adassatha, adassāmi, addassāmā’’ti yujjanti.

Theo quy tắc này, đối với căn dis trong tất cả các biến cách, các hình thức passa, dassa, dakkhā là các biến thể một cách thích hợp; trong các thì bắt đầu bằng ā, ī, v.v., các hình thức dasa, dā là các biến thể. Tuy nhiên, các hình thức ‘‘dissati, dissantī’’ ở đây được hình thành trong thể thụ động bằng cách dùng ya làm tiền tố, trong khi ở nhóm Divādi, chúng được hình thành trong thể chủ động. Theo Mahāvutti, addassa và dissa cũng là các biến thể. Trong các câu Pāḷi sau đây: vāsavaṃ addassāmaṃ (chúng ta sẽ thấy Vāsava), ye mayaṃ bhagavantaṃ addassāma (chúng ta những người đã thấy Đức Thế Tôn), api me mātaraṃ adassatha (các người có thấy mẹ của tôi không?), dissanti bālā avyattā (những kẻ ngu, không thông thái được thấy), mayi ime dhammā sandissanti (những pháp này sẽ được thấy nơi tôi), ahañca imesu dhammesu sandissāmi (và tôi sẽ được thấy trong những pháp này), nimittāni padissanti (các điềm báo sẽ xuất hiện), tāni ajja padissareti (hôm nay chúng sẽ xuất hiện). Do đó, trong các vĩ ngữ ti, v.v., các hình thức ‘‘adassati, adassanti, adassasi, adassatha, adassāmi, addassāmā’’ cũng hợp lệ.

Kārite ṇimhi dassādeso, dasseti, dassayati, nidasseti, nidassayati, sandasseti, sandassayati.

Trong thể sai khiến với vĩ tố ṇi, biến thể là dassa: dasseti, dassayati (cho thấy), nidasseti, nidassayati (chỉ ra), sandasseti, sandassayati (giảng giải).

Kamme-dassīyati, dassīyanti, nidassīyati, nidassīyanti, sandassīyati, sandassīyanti, dakkhati, dakkhanti.

Trong thể thụ động: dassīyati, dassīyanti (được cho thấy), nidassīyati, nidassīyanti (được chỉ ra), sandassīyati, sandassīyanti (được giảng giải), dakkhati, dakkhanti (sẽ thấy).

Kamme-dakkhīyati, dakkhīyanti.

Trong thể thụ động: dakkhīyati, dakkhīyanti (sẽ được thấy).

‘Gamayamisāsadisānaṃ cchaṅa’ iti cchādese- dicchati, dicchanti iccādi.

Theo quy tắc ‘Gamayamisāsadisānaṃ cchaṅa’, khi biến thành ccha: dicchati, dicchanti (muốn thấy), v.v.

Passati, passanti, dakkhati, dakkhanti, passīyati, passīyanti, dakkhīyati, dakkhīyanti.

Passati, passanti (thấy), dakkhati, dakkhanti (sẽ thấy), passīyati, passīyanti (được thấy), dakkhīyati, dakkhīyanti (sẽ được thấy).

Yassa pubbarūpatte-dissati, dissanti, dissate, dissante, uddissate, uddissante, niddissate, niddissante, apadissate, apadissante.

Khi dùng ya làm tiền tố: dissati, dissanti (được thấy), dissate, dissante (được thấy), uddissate, uddissante (được chỉ định), niddissate, niddissante (được giải thích), apadissate, apadissante (được gọi là).

Kārite-passāpeti, passāpayati, dakkhāpeti, dakkhāpayati.

Trong thể sai khiến: passāpeti, passāpayati (khiến cho thấy), dakkhāpeti, dakkhāpayati (khiến cho thấy).

Kamme-passāpīyati, dassīyati, nidassīyati, sandassīyati, dakkhāpīyati.

Trong thể thụ động: passāpīyati (bị khiến cho thấy), dassīyati (được cho thấy), nidassīyati (được chỉ ra), sandassīyati (được giải thích), dakkhāpīyati (bị khiến cho thấy).

Passatu[Pg.423], passantu, dakkhatu, dakkhantu, passeyya, passeyyuṃ, dakkheyya, dakkheyyuṃ.

Passatu, passantu (hãy thấy), dakkhatu, dakkhantu (hãy thấy), passeyya, passeyyuṃ (nên thấy), dakkheyya, dakkheyyuṃ (nên thấy).

Eyyāmassa emu ca antassa u ca honti. ‘‘Kattha passemu khattiyaṃ, dakkhemu te nivesana’’nti pāḷi. Passeyyāma, passeyyāmu, dakkheyyāma, dakkheyyāmu.

Vĩ tố eyyāma trở thành emu và anta trở thành u. Câu Pāḷi: ‘‘Kattha passemu khattiyaṃ, dakkhemu te nivesana’’ (Chúng ta có thể thấy vị Sát-đế-lỵ ở đâu? Chúng ta muốn thấy nơi ở của ngài). Passeyyāma, passeyyāmu (chúng ta nên thấy), dakkheyyāma, dakkheyyāmu (chúng ta nên thấy).

Āādimhi-apassā, adakkhā.

Trong thì bắt đầu bằng ā (Aorist): apassā, adakkhā (tôi đã thấy).

Dasa, dādesesu dakārassa dvittaṃ, addasā kho bhagavā, addasā kho āyasmā ānando.

Khi biến thành dasa, dā, phụ âm d được lặp lại: addasā kho bhagavā (quả thật Đức Thế Tôn đã thấy), addasā kho āyasmā ānando (quả thật trưởng lão Ānanda đã thấy).

Rassatte-tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmani. Te addasū. Rassatte-addasu, āmantayassu vo putte, mā te mātaramaddasu.

Khi rút gọn nguyên âm: tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmani (vị Đại Phạm Thiên đã thấy ngài đang ngồi trong lâu đài của mình). Te addasū (họ đã thấy). Khi rút gọn nguyên âm: addasu, āmantayassu vo putte, mā te mātaramaddasu (hãy gọi các con của ngươi, đừng để chúng thấy mẹ).

Dādese-so addā.

Khi biến thành dā: so addā (người ấy đã thấy).

Rassatte-adda. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yo dukkhaṃ sukhato adda, dukkhamaddakkhi sallato.

Khi rút gọn nguyên âm: adda. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage (vị đại vương đang đi, đã thấy dãy núi Sīdantara). Yo dukkhaṃ sukhato adda, dukkhamaddakkhi sallato (người nào đã thấy khổ là lạc, thì đã thấy khổ như mũi tên).

Īādimhi-apassi, passi, apassī, passī, apassiṃsu, passiṃsu, apassi, passi, apassittha, passittha, apassiṃ, passiṃ, apassimhā, passimhā.

Trong thì bắt đầu bằng ī (Aorist): apassi, passi, apassī, passī (đã thấy); apassiṃsu, passiṃsu (họ đã thấy); apassi, passi (bạn đã thấy); apassittha, passittha (các bạn đã thấy); apassiṃ, passiṃ (tôi đã thấy); apassimhā, passimhā (chúng tôi đã thấy).

Dassādese-addassi, addassuṃ, addassiṃsu, addassaṃsu, addassi, addassittha, addassiṃ, addassimhā.

Khi biến thành dassa: addassi (đã thấy); addassuṃ, addassiṃsu, addassaṃsu (họ đã thấy); addassi (bạn đã thấy); addassittha (các bạn đã thấy); addassiṃ (tôi đã thấy); addassimhā (chúng tôi đã thấy).

Dakkhādese-adakkhi, dakkhi iccādi.

Khi biến thành dakkhā: adakkhi, dakkhi (đã thấy), v.v.

Dasādese gāthāsu-addasi, addasuṃ, addasiṃsu, addasaṃsu.

Khi biến thành dasa trong kệ: addasi (đã thấy), addasuṃ, addasiṃsu, addasaṃsu (họ đã thấy).

Parachakke-addasā[Pg.424], addasū, ahaṃ addasaṃ, mayaṃ addassimhe. Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi.

Trong thì Hoàn thành: addasā (đã thấy), addasū (họ đã thấy), ahaṃ addasaṃ (tôi đã thấy), mayaṃ addassimhe (chúng tôi đã thấy). Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi (Này Dục, ta đã thấy gốc rễ của ngươi; này Dục, ngươi sinh ra từ tư duy).

Kvaci sāgame ākārāgamo, so addasāsi, te addasāsuṃ, ahaṃ addasāsiṃ, mayaṃ adasāsimha. Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, satthāramakutobhayaṃ.

Đôi khi với tiếp đầu ngữ sa, có sự thêm vào của ākāra: so addasāsi (người ấy đã thấy), te addasāsuṃ (họ đã thấy), ahaṃ addasāsiṃ (tôi đã thấy), mayaṃ adasāsimha (chúng tôi đã thấy). Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ (Vị Chánh Đẳng Giác mà tôi đã thấy, đang thuyết giảng Pháp tối thượng). Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, satthāramakutobhayaṃ (Bấy giờ tôi đã thấy vị Chánh Đẳng Giác, bậc Đạo sư không còn sợ hãi từ bất cứ đâu).

Mahāvuttinā iṃssa imhi hoti, pathe addasāsimhi bhojaputte.

Theo Mahāvutti, vĩ tố iṃ trở thành imhi: pathe addasāsimhi bhojaputte (tôi đã thấy các vương tử Bhoja trên đường).

Ssatyādimhi-passissati, passissanti.

Trong thì bắt đầu bằng ssati (Tương lai): passissati, passissanti (sẽ thấy).

Dakkhādese‘dakkha sakkha hehi’iccādinā ssassalopo, dakkhati, dakkhanti, dakkhiti, dakkhinti, dakkhissati, dakkhissanti.

Khi biến thành dakkhā, theo quy tắc ‘dakkha sakkha hehi’ v.v., ssa bị lược bỏ: dakkhati, dakkhanti (sẽ thấy), dakkhiti, dakkhinti (sẽ thấy), dakkhissati, dakkhissanti (sẽ thấy).

Ssādimhi-apassissā, adakkhissā iccādi.

Trong thì bắt đầu bằng ssā (Điều kiện): apassissā, adakkhissā (đã sẽ thấy), v.v.

Mara-pāṇacāge, marati, maranti.

Căn Mara (mar) có nghĩa là từ bỏ mạng sống. (Chia là) marati, maranti.

‘Jaramarānamiyaṅa’iti iyādeso, miyati, miyanti, amhaṃ daharā na miyyare.

Theo quy tắc ‘jaramarānamiyaṅa’, iya được thay thế. (Chia là) miyati, miyanti. (Ví dụ:) amhaṃ daharā na miyyare (những người trẻ của chúng ta không chết).

Kārite ‘assā ṇānubandhe’ti āvuddhi, māreti, mārenti, mārayati, mārayanti, mārāpeti, mārāpenti, mārāpayati, mārāpayanti.

Trong thể sai khiến, theo quy tắc ‘assā ṇānubandhe’, có sự trường hóa thành ā. (Chia là) māreti, mārenti, mārayati, mārayanti, mārāpeti, mārāpenti, mārāpayati, mārāpayanti.

Yamu-uparame, yamati, yamanti. Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase. Ettha ca ‘yamāmase’ti viramāmase, maraṇaṃ gacchāmaseti attho.

Căn Yamu (yam) có nghĩa là dừng lại. (Chia là) yamati, yamanti. (Ví dụ:) Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase (Và những người khác không biết rằng chúng ta ở đây đang dừng lại). Ở đây, ‘yamāmase’ có nghĩa là viramāmase (chúng ta dừng lại), maraṇaṃ gacchāmase (chúng ta đi đến cái chết).

Saṃpubbo saṃyame, saṃyamati, saṃyamanti.

Khi có tiếp đầu ngữ saṃ, nó có nghĩa là tự kiểm soát. (Chia là) saṃyamati, saṃyamanti.

Niggahītassa ñādese-saññamati, saññamanti.

Khi niggahīta được thay thế bằng ñ, (chia là) saññamati, saññamanti.

Nipubbo [Pg.425] niyame, niyamati, niyamanti.

Khi có tiếp đầu ngữ ni, nó có nghĩa là quy định, chế ngự. (Chia là) niyamati, niyamanti.

‘Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa’iti massa cchādeso, niyacchati, niyacchanti.

Theo quy tắc ‘gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa’, m được thay thế bằng ccha. (Chia là) niyacchati, niyacchanti.

Kamme-niyamīyati, niyamīyanti.

Trong thể bị động, (chia là) niyamīyati, niyamīyanti.

Pubbarūpe-niyammati, niyammanti.

Với sự đồng hóa (pubbarūpa), (chia là) niyammati, niyammanti.

Kārite-niyāmeti, niyāmayati.

Trong thể sai khiến, (chia là) niyāmeti, niyāmayati.

Ṇāpimhi na vuddhi, niyamāpeti, niyamāpayati, vavatthapetīti attho.

Với ṇāpi, không có sự tăng trưởng (vuddhi). (Chia là) niyamāpeti, niyamāpayati. Có nghĩa là vavatthapeti (thiết lập, xác định).

Ruda-assuvimocane, rodati, rodanti.

Căn Ruda (rud) có nghĩa là rơi lệ. (Chia là) rodati, rodanti.

Ssatyādimhi-‘labhavasachidagamabhidānaṃ cchaṅa’iti ssena saha dassa cchādeso, sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati. Koñjī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati. Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṃ rucchati assame, kaṃ nva’jja chātā tasitā, uparucchanti dārakā. Rodissati, rodissanti, rucchati, rucchanti.

Trong thì tương lai v.v..., theo quy tắc ‘labhavasachidagamabhidānaṃ cchaṅa’, d cùng với ssa được thay thế bằng ccha. (Ví dụ:) sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati (Chắc chắn người mẹ khốn khổ ấy sẽ khóc suốt đêm dài). Koñjī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati (Như con chim dẽ giun bên bờ biển, chắc chắn người khốn khổ ấy sẽ khóc). Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṃ rucchati assame (Chắc chắn người mẹ khốn khổ ấy sẽ khóc lâu trong am thất). kaṃ nva’jja chātā tasitā, uparucchanti dārakā (Bây giờ những đứa trẻ đói khát sẽ khóc vì ai đây?). (Các dạng là) Rodissati, rodissanti, rucchati, rucchanti.

Ssādīsu-arucchā, arucchaṃsu, arodissā, arodissaṃsu.

Trong thể điều kiện v.v..., (chia là) arucchā, arucchaṃsu, arodissā, arodissaṃsu.

Ruha-pāpuṇane, ruhati, ruhanti, āruhati, āruhanti, ārohati, ārohanti, abhiruhati, abhiruhanti, oruhati, oruhanti, orohati, orohanti.

Căn Ruha (ruh) có nghĩa là đạt đến, đi lên. (Chia là) ruhati, ruhanti, āruhati, āruhanti, ārohati, ārohanti, abhiruhati, abhiruhanti, oruhati, oruhanti, orohati, orohanti.

Kamme-ārohīyati.

Trong thể bị động, (chia là) ārohīyati.

‘Hassa vipallāso’ti ha, yānaṃ vipariyāyo, āruyhati, oruyhati.

Theo quy tắc ‘hassa vipallāso’, h và y hoán đổi vị trí cho nhau. (Chia là) āruyhati, oruyhati.

Īādimhi-ruhi, āruhi, oruhi.

Trong thì quá khứ (aorist) v.v..., (chia là) ruhi, āruhi, oruhi.

‘Kusaruhissa cchī’ti suttaṃ, abhirucchi, abhiruhi vā.

Theo quy tắc ‘kusaruhissa cchī’, (chia là) abhirucchi, hoặc abhiruhi.

Labha-lābhe[Pg.426], labhati, labhanti.

Căn Labha (labh) có nghĩa là nhận được. (Chia là) labhati, labhanti.

Yassa pubbarūpatte ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti saṃyogādissa catutthassa tatiyattaṃ, labbhati, labbhanti, labbhare.

Khi ya bị đồng hóa (pubbarūpa), theo quy tắc ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’, phụ âm thứ tư ở đầu một cụm phụ âm trở thành phụ âm thứ ba. (Chia là) labbhati, labbhanti, labbhare.

Īādimhi-alabhi, alabhiṃsu.

Trong thì quá khứ (aorist) v.v..., (chia là) alabhi, alabhiṃsu.

651. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā.

651. Sau (căn) labha, iṃ và ī có thể tùy chọn thành thaṃ và thā.

Labhamhā paresaṃ iṃ, īnaṃ kamena thaṃ, thā honti vā, dhātvantassa pararūpattaṃ, saṃyogādissa dutiyassa paṭhamattaṃ.

Sau (căn) labha, iṃ và ī lần lượt tùy chọn trở thành thaṃ và thā. Phụ âm cuối của căn được đồng hóa với phụ âm theo sau (pararūpa). Phụ âm thứ hai ở đầu một cụm phụ âm trở thành phụ âm thứ nhất.

Ahaṃ alatthaṃ, alabhiṃ vā, so alattha, alabhi vā.

Ahaṃ alatthaṃ, hoặc alabhiṃ (tôi đã nhận được). so alattha, hoặc alabhi (nó đã nhận được).

Mahāvuttinā uṃssa thuṃ, thaṃsu honti, mhāssa ca thamhā, thuṃmhā honti, te bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca alatthuṃ, satiṃ paccalatthuṃ, viparītasaññaṃ paccalatthuṃ, te satiṃ paccalatthaṃsu, agamamhā kho tava gehaṃ, tattha neva dānaṃ alatthamhā, akkosameva alatthamhā, mayañca alatthamhā savanāya, alatthumhā vā. Dhātvantassa ccho ca. Tadāhaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ, paṭilacchiṃ ayoniso.

Theo Mahāvutti, uṃ trở thành thuṃ, thaṃsu; và mhā trở thành thamhā, thuṃmhā. (Ví dụ:) te bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca alatthuṃ (họ đã nhận được sự xuất gia và cụ túc giới từ Đức Thế Tôn), satiṃ paccalatthuṃ, viparītasaññaṃ paccalatthuṃ (họ đã lấy lại được chánh niệm, họ đã lấy lại được chánh kiến), te satiṃ paccalatthaṃsu (họ đã lấy lại được chánh niệm), agamamhā kho tava gehaṃ, tattha neva dānaṃ alatthamhā (chúng tôi đã đến nhà của bạn, nhưng ở đó chúng tôi đã không nhận được sự bố thí nào), akkosameva alatthamhā (chúng tôi chỉ nhận được lời mắng nhiếc), mayañca alatthamhā savanāya, alatthumhā vā (và chúng tôi đã được nghe, hoặc alatthumhā). Phụ âm cuối của căn cũng thành ccho. (Ví dụ:) Tadāhaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ, paṭilacchiṃ ayoniso (Khi ấy, do không như lý tác ý, tôi đã có được tà kiến).

Ssatyādimhi-‘labhavasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’iti suttena ssena saha dhātvantassa cchādeso, lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti, lacchasi, labhissasi, lacchatha, labhissatha, lacchāmi, labhissāmi, lacchāma, labhissāma. Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase.

Trong thì tương lai v.v..., theo quy tắc ‘labhavasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’, phụ âm cuối của căn cùng với ssa được thay thế bằng ccha. (Chia là) lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti, lacchasi, labhissasi, lacchatha, labhissatha, lacchāmi, labhissāmi, lacchāma, labhissāma. (Ví dụ:) Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase (Mong chúng ta có được những người con còn sống, và mong chúng ta được khỏe mạnh).

Ssādimhi-alacchā, alabhissā, alacchaṃsu, alabhissaṃsu.

Trong thể điều kiện v.v..., (chia là) alacchā, alabhissā, alacchaṃsu, alabhissaṃsu.

Vaca-viyattiyaṃ vācāyaṃ, vacati, vacanti.

Căn Vaca (vac) có nghĩa là lời nói rõ ràng. (Chia là) vacati, vacanti.

Kamme-vacīyati, vacīyanti.

Trong thể thụ động (kamme): vacīyati, vacīyanti.

Yassa [Pg.427] pubbarūpatte ‘assū’ti suttena ādimhi akārassa uttaṃ, vuccati, vuccanti, vuccare, vuccate, vuccante, vuccare.

Do sự đồng hóa âm trước (pubbarūpatte) của nó (yassa), theo quy tắc ‘assū’, nguyên âm a ở đầu được biến thành u, (có các dạng:) vuccati, vuccanti, vuccare, vuccate, vuccante, vuccare.

Kārite-vāceti, vācenti, vācayati, vācayanti, vācāpeti, vācāpenti, vācāpayati, vācāpayanti.

Trong thể sai khiến (kārite): vāceti, vācenti, vācayati, vācayanti, vācāpeti, vācāpenti, vācāpayati, vācāpayanti.

Īādimhi-avaci, vaci.

Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): avaci, vaci.

Mahāvuttinā ākārena saha sāgamo, avacāsi, vacāsi, avacuṃ, vacuṃ, avaciṃsu, vaciṃsu, tvaṃ avaco, avaca, avaci, avacāsi, avacittha, avacittho, tumhe avacittha.

Theo Mahāvutti, có sự thêm vào cùng với nguyên âm ā, (có các dạng:) avacāsi, vacāsi, avacuṃ, vacuṃ, avaciṃsu, vaciṃsu, tvaṃ avaco, avaca, avaci, avacāsi, avacittha, avacittho, tumhe avacittha.

‘Mhāthānamuña’iti suttaṃ, tumhe avacuttha, vacuttha, ahaṃ avaciṃ, vaciṃ, avacāsiṃ, vacāsiṃ, mayaṃ avacimhā, vacimhā, avacimha, vacimha vā, mayaṃ avacumhā, vacumhā, so avacā, vacā.

Theo quy tắc ‘Mhāthānamuña’, (có các dạng:) tumhe avacuttha, vacuttha, ahaṃ avaciṃ, vaciṃ, avacāsiṃ, vacāsiṃ, mayaṃ avacimhā, vacimhā, avacimha, vacimha hoặc, mayaṃ avacumhā, vacumhā, so avacā, vacā.

Rassatte-avaca, avacittha, vacittha vā, ahaṃ avacaṃ, avaca, vaca vā, mayaṃ avacimhe, vacimhe.

Khi được rút ngắn (rassatte): avaca, avacittha, hoặc vacittha, ahaṃ avacaṃ, avaca, hoặc vaca, mayaṃ avacimhe, vacimhe.

652. Īādo vacassoma.

652. Īādo vacassoma.

Īādīsu vacassa mānubandho o hoti.

Trong thì quá khứ bất định (īādīsu), căn vac có thêm m (mānubandho) trở thành o.

So avoci, te avocuṃ, avociṃsu, tvaṃ avoci, tumhe avocuttha, ahaṃ avociṃ, mayaṃ avocumhā, so avoca, rasso, bhagavā etadavoca.

So avoci, te avocuṃ, avociṃsu, tvaṃ avoci, tumhe avocuttha, ahaṃ avociṃ, mayaṃ avocumhā, so avoca, (dạng) rút ngắn, bhagavā etadavoca (Đức Thế Tôn đã nói điều này).

Ssatyādimhi –

Trong thì tương lai (ssatyādimhi) –

653. Vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa.

653. Vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa.

Ssena saha vacādīnaṃ anto byañjano kkhaṅa hoti vā ssayuttāsu vibhattīsu.

Phụ âm cuối của các căn vac v.v... cùng với ssa có thể tùy chọn trở thành kkha trong các biến cách từ được kết hợp với ssa.

Vakkhati[Pg.428], vacissati, vakkhanti, vakkhare, vacissanti, vacissare, vakkhasi, vakkhatha, vakkhāmi, vakkhāma, vakkhate, vakkhante, vakkhase, vakkhavhe, ahaṃ vakkhaṃ, vacissaṃ, mayaṃ vakkhāmhe, vacissāmhe.

Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vakkhare, vacissanti, vacissare, vakkhasi, vakkhatha, vakkhāmi, vakkhāma, vakkhate, vakkhante, vakkhase, vakkhavhe, ahaṃ vakkhaṃ, vacissaṃ, mayaṃ vakkhāmhe, vacissāmhe.

‘Ssenā’ti adhikārena vinā dhātvantassa kkhādesopi labbhati, vakkhissati, vakkhissanti.

Không có sự chi phối của quy tắc ‘Ssenā’, sự thay thế kkha cho âm cuối của căn cũng được tìm thấy, (như trong:) vakkhissati, vakkhissanti.

Ssādimhi-avakkhā, avacissā, avakkhaṃsu, avacissaṃsu.

Trong thì điều kiện (ssādimhi): avakkhā, avacissā, avakkhaṃsu, avacissaṃsu.

Vada-viyattiyaṃ vācāyaṃ, vadati, vadanti, ovadati, ovadanti, vadasi, vadatha, vadāmi, vadāma.

Căn Vada - trong lời nói rõ ràng, (có các dạng:) vadati, vadanti, ovadati, ovadanti, vadasi, vadatha, vadāmi, vadāma.

Lassa ette-vadeti, vadenti, vadesi, vadetha, vademi, vadema.

Khi l được biến thành e (lassa ette): vadeti, vadenti, vadesi, vadetha, vademi, vadema.

Kamme-vadīyati, vadiyyati, ovadīyati, ovadiyyati.

Trong thể thụ động (kamme): vadīyati, vadiyyati, ovadīyati, ovadiyyati.

Dassa cavaggatte yassa pubbarūpattaṃ, vajjati, vajjanti, ovajjati, ovajjanti.

Khi d trở thành âm vòm (cavaggatte) và có sự đồng hóa âm trước của y, (có các dạng:) vajjati, vajjanti, ovajjati, ovajjanti.

Kārite-bheriṃ vādeti, vādenti, vādayati, vādayanti, guruṃ abhivādeti, abhivādenti, abhivādesi, abhivādetha, abhivādemi, abhivādema.

Trong thể sai khiến (kārite): bheriṃ vādeti, vādenti, vādayati, vādayanti, guruṃ abhivādeti, abhivādenti, abhivādesi, abhivādetha, abhivādemi, abhivādema.

Mahāvuttinā assa ittaṃ, abhivādiyāmi, abhivādiyāma, abhivādayāmi, abhivādayāma vā, abhivandāmi, abhivandāmāti attho. Vandanto hi ‘‘sukhī hotū’’ti abhimaṅgalavacanaṃ vadāpeti nāma, tathāvacanañca vandanīyassa vattaṃ.

Theo Mahāvutti, a được biến thành i, (có các dạng:) abhivādiyāmi, abhivādiyāma, hoặc abhivādayāmi, abhivādayāma, có nghĩa là abhivandāmi, abhivandāma. Thật vậy, người đang đảnh lễ (vandanto) được gọi là làm cho nói lên (vadāpeti) lời chúc phúc (abhimaṅgalavacanaṃ) rằng ‘mong được an lạc’, và lời nói như vậy là bổn phận của người được đảnh lễ.

Ṇāpimhi na vuddhi, vadāpeti, vadāpayati.

Trong tiếp vị ngữ ṇāpi, không có sự tăng trưởng (vuddhi), (có các dạng:) vadāpeti, vadāpayati.

‘Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā vā’ti vajjādeso, ‘ūlasse’ti lassa ettaṃ, vajjeti, vajjenti.

Theo quy tắc ‘Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā vā’, có sự thay thế bằng vajja; theo quy tắc ‘ūlasse’, l được biến thành e, (có các dạng:) vajjeti, vajjenti.

Kamme-vajjīyati, vajjīyanti.

Trong thể thụ động (kamme): vajjīyati, vajjīyanti.

Kārite-vajjāpeti, vajjāpayati.

Trong thể sai khiến (kārite): vajjāpeti, vajjāpayati.

Eyyādimhi-‘eyyeyyāseyyaṃnaṃṭe’iti [Pg.429] eyyādīnaṃ ekavacanānaṃ ettaṃ, vade, vadeyya, vajje, vajjeyya, vadeyyuṃ, vajjeyyuṃ.

Trong lối cầu khiến (eyyādimhi) – theo quy tắc ‘eyyeyyāseyyaṃnaṃṭe’, các biến cách từ số ít của eyyā v.v... được biến thành e, (có các dạng:) vade, vadeyya, vajje, vajjeyya, vadeyyuṃ, vajjeyyuṃ.

Vajjādese mahāvuttinā eyyassa āttaṃ, eyyumādīnaṃ eyyasaddassa lopo, so vajjā, te vajjuṃ.

Trong sự thay thế bằng vajja, theo Mahāvutti, eyya được biến thành ā, và eyyassa trong eyyum v.v... bị lược bỏ, (có các dạng:) so vajjā, te vajjuṃ.

Eyyādīnaṃ yyāsaddassa lopo vā, tvaṃ vajjāsi, vajjesi, tumhe vajjātha, vajjetha, ahaṃ vajjāmi, vajjemi, mayaṃ vajjāma, vajjema, ahaṃ vajjaṃ, mayaṃ vajjāmhe, vajjeyyāmhe.

Hoặc có sự lược bỏ âm yyāsa của eyyā v.v..., (có các dạng:) tvaṃ vajjāsi, vajjesi, tumhe vajjātha, vajjetha, ahaṃ vajjāmi, vajjemi, mayaṃ vajjāma, vajjema, ahaṃ vajjaṃ, mayaṃ vajjāmhe, vajjeyyāmhe.

Atrimā pāḷī-vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā, ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava, ammaṃ ārogyaṃ vajjātha, ayaṃ no neti brāhmaṇo iccādi.

Đây là văn Pāḷi: vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā (dù họ có nói hay không, sự mọc lại của vật đã bị hủy hoại là không có), ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava (ngươi hãy nói cho mẹ biết về sự khỏe mạnh, và này con, con hãy được an lạc), ammaṃ ārogyaṃ vajjātha, ayaṃ no neti brāhmaṇo (các ngươi hãy nói cho mẹ biết về sự khỏe mạnh, vị bà-la-môn này đang dẫn dắt chúng ta) v.v...

Hiyyattaniyaṃ-so avadā, vadā, avajjā, vajjā, te avadū, vadū, avajjū, vajjū.

Trong thì Hiyyattanī: so avadā, vadā, avajjā, vajjā, te avadū, vadū, avajjū, vajjū.

Ajjattaniyaṃ-so avadi, vadi, avajji, vajji, te avaduṃ, vaduṃ, avajjuṃ, vajjuṃ, avadiṃsu, vadiṃsu, avajjiṃsu, vajjiṃsu.

Trong thì Ajjattanī: so avadi, vadi, avajji, vajji, te avaduṃ, vaduṃ, avajjuṃ, vajjuṃ, avadiṃsu, vadiṃsu, avajjiṃsu, vajjiṃsu.

Ssatyādimhi-vadissati, vajjissati.

Trong các thì bắt đầu bằng ssati: vadissati, vajjissati.

Ssādimhi-avadissā, avajjissā iccādi.

Trong các thì bắt đầu bằng ssā: avadissā, avajjissā, v.v.

Vida-ñāṇe, vidati.

Căn Vida (với nghĩa là biết), (biến cách thành) vidati.

‘Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’ti saramhi iyādeso, te vidiyanti.

Theo quy tắc ‘Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’, iya được thay thế khi có nguyên âm theo sau, (nên có dạng) te vidiyanti.

Kārite-nivedeti, paṭivedeti, nivedayati, paṭivedayati, paṭivedayāmi vo bhikkhave, jānāpemīti attho. Vedayāmahaṃ bhante, vedayatīti maṃ saṅgho dhāretūti jānāpemi, pākaṭaṃ karomīti vā attho.

Trong thể sai khiến: nivedeti, paṭivedeti, nivedayati, paṭivedayati, (ví dụ) paṭivedayāmi vo bhikkhave, có nghĩa là jānāpemi (tôi làm cho biết). Vedayāmahaṃ bhante, vedayatīti maṃ saṅgho dhāretūti có nghĩa là jānāpemi (tôi làm cho biết), hoặc pākaṭaṃ karomi (tôi làm cho rõ ràng).

‘‘Vediyāmahaṃ [Pg.430] bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’tipi pāṭho, tattha apaccaye pare iyādeso yujjati.

Cũng có cách đọc là ‘‘Vediyāmahaṃ bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’, ở đó khi tiếp vị ngữ a theo sau, việc thay thế bằng iya là hợp lý.

Eyyādimhi-videyya, vidiyeyya, videyyuṃ, vidiyeyyuṃ.

Trong các thì bắt đầu bằng eyya: videyya, vidiyeyya, videyyuṃ, vidiyeyyuṃ.

Īādimhi-paccayānaṃ khayaṃ avedi, te viduṃ, vidiṃsu.

Trong các thì bắt đầu bằng ī: paccayānaṃ khayaṃ avedi (vị ấy đã biết sự đoạn diệt của các duyên), te viduṃ, vidiṃsu.

Kārite-nivedesi, nivedayi, paṭivedesi, paṭivedayi, nivedayuṃ, nivedayiṃsu, paṭivedayuṃ, paṭivedayiṃsu.

Trong thể sai khiến: nivedesi, nivedayi, paṭivedesi, paṭivedayi, nivedayuṃ, nivedayiṃsu, paṭivedayuṃ, paṭivedayiṃsu.

Ssatyādimhi-vidissati, vedissati, parisuddhāti vedissāmi iccādi.

Trong các thì bắt đầu bằng ssati: vidissati, vedissati, (ví dụ) parisuddhāti vedissāmi (tôi sẽ biết là thanh tịnh), v.v.

Vasa-nivāse, vasati, vasanti, nivasati, nivasanti.

Căn Vasa (với nghĩa là trú ngụ), (biến cách thành) vasati, vasanti, nivasati, nivasanti.

Kamme-adhi, āpubbo, tena gāmo adhivasīyati, āvasīyati, ajjhāvasīyati.

Trong thể bị động: với tiếp đầu ngữ adhi, ā, do đó (có dạng) gāmo adhivasīyati, āvasīyati, ajjhāvasīyati (ngôi làng được trú ngụ).

‘Assū’ti suttena akārassa uttaṃ, vussati, vussanti, vussare, ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti pāḷi.

Theo quy tắc ‘Assū’, a được đổi thành u, (nên có dạng) vussati, vussanti, vussare, (ví dụ) trong Pāḷi ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ (phạm hạnh được sống trong Đức Thế Tôn).

Kārite-vāseti, adhivāseti, vāsayati, adhivāsayati.

Trong thể sai khiến: vāseti, adhivāseti, vāsayati, adhivāsayati.

Ṇāpimhi vuddhi natthi, vasāpeti, vasāpayati.

Khi có ṇāpi, không có sự tăng âm, (nên có dạng) vasāpeti, vasāpayati.

Īādimhi-avasi, vasi, avasuṃ, vasuṃ, avasiṃsu, vasiṃsu.

Trong các thì bắt đầu bằng ī: avasi, vasi, avasuṃ, vasuṃ, avasiṃsu, vasiṃsu.

Ssatyādīsu-‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’iti ssena saha dhātvantassa cchādeso, vacchati, vasissati, vacchanti, vasissanti, āyasmato nissāya vacchāmi, na te vacchāmi santike, avacchā, avasissā, avacchaṃsu, avasissaṃsu.

Trong các thì bắt đầu bằng ssati: theo quy tắc ‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’, âm cuối của căn cùng với ssa được thay thế bằng ccha, (nên có dạng) vacchati, vasissati, vacchanti, vasissanti, (ví dụ) āyasmato nissāya vacchāmi (tôi sẽ sống nương nhờ vào vị trưởng lão), na te vacchāmi santike (tôi sẽ không sống gần bạn), avacchā, avasissā, avacchaṃsu, avasissaṃsu.

Visa-pavisane, pavisati, pavisanti.

Căn Visa (với nghĩa là đi vào), (biến cách thành) pavisati, pavisanti.

Kamme-pavisīyati[Pg.431], pavisīyanti, pavisīyate, pavisīyante.

Trong thể bị động: pavisīyati, pavisīyanti, pavisīyate, pavisīyante.

Yassa pubbarūpatte-pavissati, pavissanti, pavissare, pavissate, pavissante, pavissare.

Khi ya đồng hóa với phụ âm trước: pavissati, pavissanti, pavissare, pavissate, pavissante, pavissare.

Kārite-paveseti, pavesayati.

Trong thể sai khiến: paveseti, pavesayati.

Kamme-pavesīyati, pavesīyanti.

Trong thể bị động (của sai khiến): pavesīyati, pavesīyanti.

Īādimhi upasaggassa dīgho vā, pāvisi.

Trong các thì bắt đầu bằng ī, tiếp đầu ngữ có thể được trường hóa, (ví dụ) pāvisi.

Mahāvuttinā dhātvantassa kkho hoti, pāvekkhi pathaviṃ cecco, so pāvekkhi kāsirājā, so tassa gehaṃ pāvekkhi, pāvisuṃ, pāvisiṃsu, pāvekkhiṃsu.

Theo Mahāvutti, âm cuối của căn trở thành kkh, (ví dụ) pāvekkhi pathaviṃ cecco (Cecca đã đi vào lòng đất), so pāvekkhi kāsirājā (vị vua xứ Kāsi ấy đã đi vào), so tassa gehaṃ pāvekkhi (người ấy đã đi vào nhà của ông ta), pāvisuṃ, pāvisiṃsu, pāvekkhiṃsu.

Ssatyādīsu ‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’iti ssena saha dhātvantassa kkho, pavekkhati, pavisissati, pavekkhanti, pavisissanti, esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ, pāvekkhā, pavisissā, pāvekkhaṃsu, pavisissaṃsu.

Trong các thì bắt đầu bằng ssati, theo quy tắc ‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’, âm cuối của căn cùng với ssa trở thành kkh, (nên có dạng) pavekkhati, pavisissati, pavekkhanti, pavisissanti, (ví dụ) esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ (ta sẽ vào sâu hơn nữa, vào gò mối cao trăm người này), pāvekkhā, pavisissā, pāvekkhaṃsu, pavisissaṃsu.

Sada-saṃsīdane, ‘jarasadānamīma vā’tiādisaramhā īmaāgamo hoti vā, sīdati, sīdanti, lābūni sīdanti, silā plavanti, saṃsīdati, visīdati, osīdati, avasīdati.

Căn Sada (với nghĩa là chìm xuống), theo quy tắc bắt đầu bằng ‘jarasadānamīma vā’, trung tố īma có thể được thêm vào, (nên có dạng) sīdati, sīdanti, (ví dụ) lābūni sīdanti, silā plavanti (những quả bầu thì chìm, đá thì nổi), saṃsīdati, visīdati, osīdati, avasīdati.

Nipubbo nisajjāyaṃ, nisīdati, nisīdanti.

Với tiếp đầu ngữ ni, có nghĩa là ngồi xuống, (biến cách thành) nisīdati, nisīdanti.

Papubbo pasāde, pasīdati, pasīdanti.

Với tiếp đầu ngữ pa, có nghĩa là trong sạch, hoan hỷ, (biến cách thành) pasīdati, pasīdanti.

Kāritepi na vuddhi ādesantarattā, sīdeti, sīdayati, saṃsīdeti, saṃsīdayati, osīdeti, osīdayati, osīdāpeti, osīdāpayati, nisīdāpeti, nisīdāpayati.

Ngay cả trong thể sai khiến cũng không có sự trường hóa do bởi sự thay thế bằng một chữ khác, (như là) sīdeti, sīdayati, saṃsīdeti, saṃsīdayati, osīdeti, osīdayati, osīdāpeti, osīdāpayati, nisīdāpeti, nisīdāpayati.

Papubbamhi īma na hoti, pitā puttaṃ buddhe pasādeti, pasādayati, pasādenti, pasādayanti.

Khi có 'pa' đứng trước, 'īma' không xảy ra, (ví dụ) pitā puttaṃ buddhe pasādeti, pasādayati, pasādenti, pasādayanti (người cha làm cho người con có đức tin nơi đức Phật).

Kamme-pasādīyati[Pg.432], pasādīyanti.

Trong thể bị động: pasādīyati, pasādīyanti.

Hana-hiṃsā, gatīsu, hanati, hananti.

Căn 'hana' (có nghĩa là) làm hại, đi; (chia là) hanati, hananti.

‘Kvaci vikaraṇāna’nti suttena lavikaraṇassa lope hanti, phalaṃ ve kadaliṃ hanti, sakkāro kāpurisaṃ hanti, hanti kuddho puthujjano.

Theo quy tắc ‘kvaci vikaraṇāna’, khi vikarana 'la' bị xóa bỏ, (thì có dạng) hanti, (ví dụ) phalaṃ ve kadaliṃ hanti (quả thật giết cây chuối), sakkāro kāpurisaṃ hanti (sự cung kính giết kẻ hạ tiện), hanti kuddho puthujjano (kẻ phàm phu phẫn nộ giết hại).

Mahāvuttinā kvaci dhātvantalopo, vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ, luddakā migaṃ hanti, kevaṭṭā macchaṃ hanti.

Theo Mahāvutti, đôi khi có sự xóa bỏ phụ âm cuối của căn, (ví dụ) vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ (kẻ la hét dữ dội, giết chết những người ưu tú của họ), luddakā migaṃ hanti (người thợ săn giết con nai), kevaṭṭā macchaṃ hanti (người chài lưới giết con cá).

Kamme-hanīyati, hanīyanti.

Trong thể bị động: hanīyati, hanīyanti.

Dhātvantassa cavaggatte yassa pubbarūpattaṃ, haññati, haññanti.

Khi phụ âm cuối của căn đổi thành âm vòm, 'ya' đồng hóa với phụ âm trước, (thành) haññati, haññanti.

Kārite –

Trong thể sai khiến –

654. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

654. Căn 'hana' thành 'ghāta' khi có tiếp vị ngữ có 'ṇa' làm ký hiệu.

Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe paccaye.

Căn 'hana' trở thành 'ghāta' khi tiếp vị ngữ có 'ṇa' làm ký hiệu.

Ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati.

Kamme-ghātīyati, ghātāpīyati.

Trong thể bị động: ghātīyati, ghātāpīyati.

Īādimhi-ahani, hani, ahaniṃsu, haniṃsu.

Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): ahani, hani, ahaniṃsu, haniṃsu.

Kamme-ahaññi, haññi, ahaññiṃsu, haññiṃsu.

Trong thể bị động: ahaññi, haññi, ahaññiṃsu, haññiṃsu.

Ssatyādimhi –

Trong thì tương lai (bắt đầu bằng ssati) –

655. Hanā jekhā.

655. Sau 'hana' là 'je' và 'khā'.

Hanamhā parassa ssakārassa je, khādesā honti vā, mahāvuttinā dhātvantassa pararūpattaṃ.

Sau 'hana', 'ssa' được tùy chọn thay thế bằng 'je' và 'khā'; theo Mahāvutti, phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau.

Hajjeti[Pg.433], hanissati, hajjenti, hajjesi, hajjetha, hajjemi, hanissāmi, hajjema, hanissāma.

Hajjeti, hanissati, hajjenti, hajjesi, hajjetha, hajjemi, hanissāmi, hajjema, hanissāma.

Khādese mahāvuttinā dhātvantassa vaggantattaṃ, paṭihaṅkhati, paṭihanissati, paṭihaṅkhanti, paṭihaṅkhasi, paṭihaṅkhāmi, paṭihaṅkhāma, paṭihanissāma.

Khi thay thế bằng 'khā', theo Mahāvutti, phụ âm cuối của căn trở thành âm mũi cùng loại, (ví dụ) paṭihaṅkhati, paṭihanissati, paṭihaṅkhanti, paṭihaṅkhasi, paṭihaṅkhāmi, paṭihaṅkhāma, paṭihanissāma.

Hara-haraṇe, harati, haranti.

Căn 'hara' (có nghĩa là) mang đi; (chia là) harati, haranti.

Kamme-harīyati, harīyanti.

Trong thể bị động: harīyati, harīyanti.

Kārite-hāreti, hārayati.

Trong thể sai khiến: hāreti, hārayati.

Ṇāpimhi na vuddhi, harāpeti, harāpayati.

Khi có 'ṇāpi' theo sau, không có sự trường hóa, (ví dụ) harāpeti, harāpayati.

Kamme-hārīyati, harāpīyati.

Trong thể bị động: hārīyati, harāpīyati.

Ā, īādīsu –

Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ā, ī) –

656. Āīādīsu harassā.

656. Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ā, ī), 'hara' thành 'ā'.

Āādīsu īādīsu ca harassa rakārassa ā hoti vā, so ahā, aharā.

Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ā và ī), 'ra' của 'hara' tùy chọn trở thành 'ā', (ví dụ) so ahā, aharā.

Īādimhi-so ahāsi, ajini maṃ ahāsi me, attānaṃ upasaṃhāsi, āsanaṃ abhihāsi, sāsane vihāsi, vihāsi purisuttamo, dhammaṃ payirudāhāsi, ahari, hari, vihāsuṃ, āhiṃsu, vihiṃsu vā, ‘‘mā me tato mūlaphalaṃ āhaṃsū’’ti pāḷi, ahāsuṃ, aharuṃ, haruṃ, ahariṃsu, hariṃsu, tvaṃ ahāsi, ahari, tumhe ahāsittha, aharittha, ahaṃ ahāsiṃ, ahariṃ, vihāsiṃ sāsane rato, mayaṃ ahāsimhā, aharimhā.

Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): so ahāsi (nó đã mang đi), ajini maṃ ahāsi me (nó đã thắng tôi, đã đoạt của tôi), attānaṃ upasaṃhāsi (nó đã trình diện), āsanaṃ abhihāsi (nó đã mang lại chỗ ngồi), sāsane vihāsi (nó đã sống trong giáo pháp), vihāsi purisuttamo (bậc tối thượng nhân đã sống), dhammaṃ payirudāhāsi (nó đã cản trở chánh pháp), ahari, hari, vihāsuṃ, āhiṃsu, vihiṃsu vā, ‘‘mā me tato mūlaphalaṃ āhaṃsū’’ti pāḷi (kinh văn: 'mong rằng họ đừng mang rễ và quả từ đó đến cho tôi'), ahāsuṃ, aharuṃ, haruṃ, ahariṃsu, hariṃsu, tvaṃ ahāsi, ahari, tumhe ahāsittha, aharittha, ahaṃ ahāsiṃ, ahariṃ, vihāsiṃ sāsane rato (tôi đã sống, vui thích trong giáo pháp), mayaṃ ahāsimhā, aharimhā.

Parachakke assa tthattaṃ, so ahāsittha, aharittha.

Trong sáu (thì/biến cách) sau, 'a' thành 'ttha', (ví dụ) so ahāsittha, aharittha.

Ssatyādīsu [Pg.434] –

Trong các biến cách bắt đầu bằng ssa –

657. Harassa cāhaṅa sse.

657. Và (âm cuối của) căn har được biến thành āha khi có ssa theo sau.

Ssakāravatīsu vibhattīsu ssena saha harassa ca karassa ca rakārassa āhaṅa hoti vā.

Trong các biến cách có phụ âm ssa, phụ âm ra của (căn) har và (căn) kar cùng với ssa theo sau được tùy ý biến thành āha.

Iu āgame-hāhiti, khārikājañca hāhiti. Hāhati vā, harissati, hāhinti, hāhanti, harissanti, hāhasi, sukhaṃ bhikkhu vihāhisi. Hāhatha, hāhāmi, hāhāma, harissāma.

Ví dụ: hāhiti, khārikājañca hāhiti. Hoặc là hāhati, harissati, hāhinti, hāhanti, harissanti, hāhasi, (ví dụ trong câu) sukhaṃ bhikkhu vihāhisi (này Tỳ khưu, ông sẽ sống an lạc). Hāhatha, hāhāmi, hāhāma, harissāma.

Mahāvuttinā harassa dhātvantassa lopo ca, ‘‘yo imasmiṃ dhammavinaye appamatto vihassati, purakkhatvā vihassāma, ahaṃ udakamāhissa’’nti pāḷī.

Theo Mahāvutti, và có sự lược bỏ phụ âm cuối của căn har, (như trong) các câu Pāḷi: ‘yo imasmiṃ dhammavinaye appamatto vihassati’, ‘purakkhatvā vihassāma’, ‘ahaṃ udakamāhissa’’nti pāḷī.

Ssādimhi-ahāhā, aharissā, ahāhaṃsu, aharissaṃsu.

Khi bắt đầu bằng ssā: ahāhā, aharissā, ahāhaṃsu, aharissaṃsu.

Āpubba sīsa-patthanāyaṃ, āsīsati, āsīsanti, paccāsīsati, paccāsīsanti.

Căn sīsa có tiếp đầu ngữ ā mang nghĩa là mong muốn: āsīsati, āsīsanti, paccāsīsati, paccāsīsanti.

658. Ādismā sarā.

658. Sau âm đầu là các nguyên âm.

Ādibhūtā saramhā paraṃ paṭhamasaddarūpaṃ ekassaraṃ dverūpaṃ hoti, iminā sarapubbānaṃ dhātupadānaṃ padadvitte āsīsa, sīsa iti rūpadvayaṃ bhavati.

Hình thức âm thanh đầu tiên có một nguyên âm, theo sau một nguyên âm đứng đầu, được nhân đôi. Bằng quy tắc này, khi các từ gốc bắt đầu bằng nguyên âm được nhân đôi, sẽ có hai dạng là āsīsa và sīsa.

659. Loponādibyañjanassa.

659. Lược bỏ phụ âm không phải là âm đầu.

Dvitte anādibhūtassa ekassa byañjanassa lopo hotīti purime sīsarūpe sakāralopo.

Khi được nhân đôi, có sự lược bỏ một phụ âm không phải là âm đầu; do đó, trong hình thức sīsa đứng trước, phụ âm sa bị lược bỏ.

Āsīsīsati[Pg.435], āsīsīsanti iccādi.

Āsīsīsati, āsīsīsanti, v.v...

Tathā ‘parokkhāyañcā’ti sutte casaddena kamādīnaṃ dhātupadānaṃ padadvitte kate ‘loponādibyañjanassā’ti purime padarūpe anādibyañjanalopo, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti sesassa kavaggassa cavaggattaṃ, ‘niggahītañcā’ti niggahītāgamo, caṅkamati, caṅkamanti, caṅkamatu, caṅkamantu, caṅkameyya, caṅkameyyuṃ iccādi.

Tương tự, theo quy tắc ‘parokkhāyañcā’, do từ ca, khi các từ gốc như kam v.v. được nhân đôi, theo quy tắc ‘loponādibyañjanassā’, phụ âm không phải âm đầu trong hình thức từ đứng trước bị lược bỏ; theo quy tắc ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, phụ âm vòm mềm còn lại được biến thành phụ âm vòm cứng; theo quy tắc ‘niggahītañcā’, có sự thêm vào của niggahīta; (cho ra các dạng như) caṅkamati, caṅkamanti, caṅkamatu, caṅkamantu, caṅkameyya, caṅkameyyuṃ, v.v...

Kuca-saṅkocane, caṅkocati, caṅkocanti.

Căn kuc nghĩa là co lại: caṅkocati, caṅkocanti.

Cala-calane, cañcalati, cañcalanti.

Căn cal nghĩa là rung động: cañcalati, cañcalanti.

Mahāvuttinā niggahītassa pararūpatte jara-bhijjane, jajjarati jajjaranti.

Theo Mahāvutti, khi niggahīta đồng hóa với phụ âm theo sau; căn jara nghĩa là tan rã: jajjarati, jajjaranti.

Daḷa-dittiyaṃ, daddallati, daddallanti.

Căn daḷ nghĩa là chiếu sáng: daddallati, daddallanti.

Muha-vecitte, momuhati, momuhanti, mahāvuttinā ussa ottaṃ.

Căn muh nghĩa là mê muội: momuhati, momuhanti; theo Mahāvutti, u biến thành o.

Tathā ru-sadde, roruvati, roruvanti.

Tương tự, căn ru nghĩa là kêu: roruvati, roruvanti.

Lupa-giddhe, loluppati, loluppanti iccādi.

Căn lup nghĩa là tham lam: loluppati, loluppanti, v.v...

Padadvittaṃ nāma padatthānaṃ atisayatādīpanatthaṃ, vicchāyaṃ pana ponopuñña, sambhamādīsu ca dvitte anādibyañjanalopo natthi, gāmo gāmo ramaṇīyo. Tathā kvaci atisayadīpanepi, rūparūpaṃ, dukkhadukkhaṃ, ajjhattajjhattaṃ, devadevo, munimuni, rājarājā, brahmabrahmā, varavaro, aggaaggo, jeṭṭhajeṭṭho, seṭṭhaseṭṭho, pasatthapasattho, uggatauggato, ukkaṭṭhukkaṭṭho, omakomako, dubbaladubbalo, abalaabalo, mahantamahanto iccādi.

Việc lặp lại từ (padadvittaṃ) là để chỉ ý nghĩa vượt trội của từ đó. Tuy nhiên, trong các trường hợp (mang nghĩa) liên tục (vicchā), lặp đi lặp lại (ponopuñña), bối rối (sambhama) v.v., khi lặp lại từ thì không có sự lược bỏ phụ âm không phải âm đầu, ví dụ: gāmo gāmo ramaṇīyo. Tương tự, đôi khi ngay cả khi chỉ sự vượt trội, (cũng không lược bỏ), ví dụ: rūparūpaṃ, dukkhadukkhaṃ, ajjhattajjhattaṃ, devadevo, munimuni, rājarājā, brahmabrahmā, varavaro, aggaaggo, jeṭṭhajeṭṭho, seṭṭhaseṭṭho, pasatthapasattho, uggatauggato, ukkaṭṭhukkaṭṭho, omakomako, dubbaladubbalo, abalaabalo, mahantamahanto, v.v...

Bhūvādigaṇo niṭṭhito.

Nhóm Bhūvādi đã xong.

Rudhādigaṇa

Nhóm Rudhādi

Atha [Pg.436] rudhādigaṇo vuccate.

Bây giờ, nhóm Rudhādi được trình bày.

‘Kattarī’ti padaṃ vattate, tañca bahulādhikārā vikaraṇānaṃ kattari nibandhaṃ bhāva, kammesu anibandhaṃ vikappena pavattiṃ dīpeti, tasmā bhāva, kammesu ca kāritarūpesu ca vikaraṇānaṃ pavatti veditabbā hotīti.

Từ ‘kattari’ được tiếp tục áp dụng. Và do quyền chi phối của quy tắc bahula (tùy ý), từ này cho thấy rằng các tiếp vĩ ngữ chia động từ (vikaraṇa) là bắt buộc trong thể chủ động, nhưng không bắt buộc và được áp dụng tùy ý trong thể vô nhân xưng và thể bị động. Do đó, cần hiểu rằng việc áp dụng các tiếp vĩ ngữ chia động từ trong thể vô nhân xưng, thể bị động, và cả trong các dạng sai khiến là (tùy ý).

Chida, bhida, bhuja, muca, yuja, rica, rudha, lipa, vida, sica, subha.

Chida, bhida, bhuja, muca, yuja, rica, rudha, lipa, vida, sica, subha.

660. Mañca rudhādīnaṃ.

660. Và (tiếp vĩ ngữ) maṃ cho nhóm Rudhādi.

Rudhādīhi kriyatthehi kattari lo hoti, tesañca rudhādīnaṃ pubbantasaramhā paraṃ niggahītaṃ āgacchati, mānubandho pubbantadīpanattho, akāro uccāraṇattho, casaddena rudha, subhādīhi i, ī, e, opaccaye saṅgaṇhāti, niggahītassa vaggantattaṃ.

Sau các căn thuộc nhóm Rudhādi có nghĩa là hành động, trong thể chủ động, có tiếp vĩ ngữ a; và một niggahīta được thêm vào sau nguyên âm cuối của các căn Rudhādi đó. Anubandha ma dùng để chỉ vị trí cuối (của căn). Phụ âm a dùng để dễ phát âm. Do từ ca, nó bao gồm các tiếp vĩ ngữ i, ī, e, o sau các căn như rudha, subha. Niggahīta được biến thành phụ âm mũi của nhóm tương ứng.

Rundhati.

Chida-dvidhākaraṇe, chindati, chindanti.

Căn chid nghĩa là cắt đứt: chindati, chindanti.

Kamme kyo, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi dhātvantassa cavaggattaṃ, ‘vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ. Chijjati, chijjanti.

Trong thể thụ động (kamme) do hậu tố ya, theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ phụ âm cuối của căn biến thành phụ âm vòm (cavagga), theo quy tắc ‘vaggalasehi te’ ya được đồng hóa với phụ âm trước. (Ví dụ:) chijjati, chijjanti.

‘Garupubbā rassā re ntentīna’nti catunnaṃ nte, ntīnaṃ rettaṃ, chindate, chijjate, chijjante, chijjare.

Theo quy tắc ‘Garupubbā rassā re ntentīna’ bốn vĩ tố nte, ntīnaṃ được biến thành re, (ví dụ:) chindate, chijjate, chijjante, chijjare.

Iminā niggahītāgamo, chindīyati, chindīyanti, chindīyate, chindīyante.

Do quy tắc này, có sự thêm vào của niggahīta, (ví dụ:) chindīyati, chindīyanti, chindīyate, chindīyante.

Kārite-chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati, chindeti, chindayati, chindāpeti, chindāpayati.

Trong thể sai khiến (kārite): chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati, chindeti, chindayati, chindāpeti, chindāpayati.

Īādimhi-acchindi[Pg.437], chindi, acchinduṃ, chinduṃ, acchindiṃsu, chindiṃsu.

Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): acchindi, chindi, acchinduṃ, chinduṃ, acchindiṃsu, chindiṃsu.

Mahāvuttinā dhātvantassa ccho pubbassa dvittañca, acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, ‘‘acchejjī’’tipi divādipāṭho dissati, acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ.

Theo Mahāvutti, phụ âm cuối của căn biến thành ccho và phụ âm trước được lặp lại, (ví dụ:) acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ (vị ấy đã cắt đứt ái dục, đã tháo bỏ các kiết sử), cũng thấy cách đọc ‘‘acchejjī’’ của nhóm divādi, (ví dụ:) acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ (than ôi, họ đã đốn cây).

Kamme-acchijji, chijji, acchindiyi, chindiyi.

Trong thể thụ động (kamme): acchijji, chijji, acchindiyi, chindiyi.

Kārite-chedesi, kaṇṇanāsañca chedayi, chindesi, chindayi.

Trong thể sai khiến (kārite): chedesi, kaṇṇanāsañca chedayi (đã khiến cắt tai và mũi), chindesi, chindayi.

Ssatyādimhi-‘labhavasachidagamabhidarudānaṃ cchaṅa’iti ssena saha dhātvantassa ccho, checchati, chindissati, checchanti, chindissanti, checchasi, checchata, checchāmi, checchāma, chindissāma.

Trong thì tương lai (ssatyādimhi): theo quy tắc ‘labhavasachidagamabhidarudānaṃ cchaṅa’, phụ âm cuối của căn cùng với ssa biến thành ccho, (ví dụ:) checchati, chindissati, checchanti, chindissanti, checchasi, checchata, checchāmi, checchāma, chindissāma.

Ssādimhi-acchecchā, acchindissā, acchecchaṃsu, acchindissaṃsu.

Trong thì điều kiện (ssādimhi): acchecchā, acchindissā, acchecchaṃsu, acchindissaṃsu.

Bhida-vidāraṇe, bhindati, bhindanti.

Căn bhida (nghĩa là) làm vỡ, (ví dụ:) bhindati, bhindanti.

Kamme-bhijjati, bhijjanti, bhijjare, bhindiyati, bhindiyanti.

Trong thể thụ động (kamme): bhijjati, bhijjanti, bhijjare, bhindiyati, bhindiyanti.

Kārite-bhikkhū bhikkhūhi bhedeti, bhedayati, bhedāpeti, bhedāpayati, bhindeti, bhindayati, bhindāpeti, bhindāpayati.

Trong thể sai khiến (kārite): bhikkhū bhikkhūhi bhedeti (chia rẽ các tỳ khưu bởi các tỳ khưu), bhedayati, bhedāpeti, bhedāpayati, bhindeti, bhindayati, bhindāpeti, bhindāpayati.

Kamme-bhedīyati, bhedāpīyati.

Trong thể thụ động (kamme): bhedīyati, bhedāpīyati.

Īādimhi-abhindi, bhindi, abhinduṃ, bhinduṃ, abhindiṃsu, bhindiṃsu.

Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): abhindi, bhindi, abhinduṃ, bhinduṃ, abhindiṃsu, bhindiṃsu.

Kamme-abhijji, bhijji, abhindiyi, bhindiyi.

Trong thể thụ động (kamme): abhijji, bhijji, abhindiyi, bhindiyi.

Kārite-abhedesi, bhedesi, abhedayi, bhedayi, bhedāpesi, bhedāpayi.

Trong thể sai khiến (kārite): abhedesi, bhedesi, abhedayi, bhedayi, bhedāpesi, bhedāpayi.

Ssatyādimhi-‘labhavasa…’iccādinā [Pg.438] ssena saha dassa ccho, bhecchati, bhindissati, bhecchanti, bhindissanti, bhecchasi, bhecchatha, bhecchāmi, bhecchāma, bhindissāma, ‘‘taṃ te paññāya bhecchāmī’’ti pāḷi.

Trong thì tương lai (ssatyādimhi): theo quy tắc ‘labhavasa…’ v.v..., cùng với ssa, da biến thành ccho, (ví dụ:) bhecchati, bhindissati, bhecchanti, bhindissanti, bhecchasi, bhecchatha, bhecchāmi, bhecchāma, bhindissāma, trong Pāḷi có câu ‘‘taṃ te paññāya bhecchāmī’’ (ta sẽ phá tan điều đó của ngươi bằng trí tuệ).

Ssādimhi-acchecchā, acchindissāiccādi.

Trong thì điều kiện (ssādimhi): acchecchā, acchindissā, v.v...

Bhuja-pālana, byavaharaṇesu, bhuñjati, bhuñjanti.

Căn bhuja (nghĩa là) bảo hộ, và sử dụng (ăn), (ví dụ:) bhuñjati, bhuñjanti.

Kamme-bhujjati, bhujjanti.

Trong thể thụ động (kamme): bhujjati, bhujjanti.

Kārite-bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati.

Trong thể sai khiến (kārite): bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati.

Kamme-bhojīyati, bhojāpīyati.

Trong thể thụ động (kamme): bhojīyati, bhojāpīyati.

Ssatyādimhi-‘vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa’iti ssena saha dhātvantassa kkho, ādivuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhokkhasi, bhokkhatha, bhokkhāmi, bhokkhāma, bhuñjissāma.

Trong thì tương lai (ssatyādimhi): theo quy tắc ‘vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa’, phụ âm cuối của căn cùng với ssa biến thành kkho, nguyên âm đầu được tăng trưởng, (ví dụ:) bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhokkhasi, bhokkhatha, bhokkhāmi, bhokkhāma, bhuñjissāma.

Ssādimhi-abhokkhā, abhuñjissā, abhokkhaṃsu, abhuñjissaṃsu iccādi.

Trong thì điều kiện (ssādimhi): abhokkhā, abhuñjissā, abhokkhaṃsu, abhuñjissaṃsu, v.v...

Muca-mocane, muñcati, muñcanti, muñcare.

Căn muca (nghĩa là) giải thoát, (ví dụ:) muñcati, muñcanti, muñcare.

Kamme-muccati, muccanti, muñcīyati, muñcīyanti.

Trong thể thụ động (kamme): muccati, muccanti, muñcīyati, muñcīyanti.

Kārite-mocāpeti, mocāpayati.

Trong thể sai khiến (kārite): mocāpeti, mocāpayati.

Īādimhi-amuñci, muñci, amuñciṃsu, muñciṃsu.

Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): amuñci, muñci, amuñciṃsu, muñciṃsu.

Kārite-amocesi, mocesi, amocayi, mocayi, amocesuṃ, mocesuṃ, amocayuṃ, mocayuṃ, amociṃsu, mociṃsu, amocayiṃsu, mocayiṃsu.

Trong thể sai khiến (kārite): amocesi, mocesi, amocayi, mocayi, amocesuṃ, mocesuṃ, amocayuṃ, mocayuṃ, amociṃsu, mociṃsu, amocayiṃsu, mocayiṃsu.

Ssatyādimhi-ssena saha cassa kkho, mokkhati, muñcissati, mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇa mokkhasi. Mokkhatha, mokkhāmi, mokkhāma, muñcissāma.

Trong tương lai cách v.v... – cùng với ssa là kkho, mokkhati, muñcissati, mokkhanti mārabandhanā (họ sẽ thoát khỏi sự trói buộc của ma vương). Na me samaṇa mokkhasi (này sa-môn, ngươi sẽ không thoát khỏi ta). Mokkhatha, mokkhāmi, mokkhāma, muñcissāma.

Ssādimhi-amokkhā[Pg.439], mokkhā, amuñcissā, muñcissā, amokkhaṃsu, mokkhaṃsu, amuñcissaṃsu, muñcissaṃsu.

Trong aorist v.v... – amokkhā, mokkhā, amuñcissā, muñcissā, amokkhaṃsu, mokkhaṃsu, amuñcissaṃsu, muñcissaṃsu.

Yuja-yoge, yuñjati buddhasāsane, ārabhatīti attho, yuñjanti, pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā. Yuñjasi, yuñjatha buddhasāsane. Yuñjāmi, yuñjāma.

Yuja – trong sự kết hợp, yuñjati buddhasāsane (nó chuyên tâm trong Phật giáo), có nghĩa là ārabhati (nó cố gắng), yuñjanti, pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā (những kẻ ngu dốt, thiếu trí tuệ, họ chuyên tâm vào sự dễ duôi). Yuñjasi, yuñjatha buddhasāsane (các người hãy chuyên tâm trong Phật giáo). Yuñjāmi, yuñjāma.

Kamme-yuñjīyati, yuñjīyanti.

Thụ động cách – yuñjīyati, yuñjīyanti.

Kārite-yojeti, payojeti, niyojeti, uyyojeti, yojayati, payojayati, niyojayati, uyyojayati.

Sử dịch cách – yojeti, payojeti, niyojeti, uyyojeti, yojayati, payojayati, niyojayati, uyyojayati.

Kamme-yojīyati, payojīyati, niyojīyati, uyyojīyati.

Thụ động cách – yojīyati, payojīyati, niyojīyati, uyyojīyati.

Rudha-āvaraṇe, rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti, rundhanti, orundhati, avarundhati, rundhāpeti, rundhāpayati, avarodheti, avarodhayati, uparodheti, uparodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati.

Rudha – trong sự che đậy, rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti, rundhanti, orundhati, avarundhati, rundhāpeti, rundhāpayati, avarodheti, avarodhayati, uparodheti, uparodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati.

Kamme-avarodhīyati iccādi.

Thụ động cách – avarodhīyati v.v...

Lipa-limpane, limpati, limpanti.

Lipa – trong sự tô trét, limpati, limpanti.

Kamme-limpīyati.

Thụ động cách – limpīyati.

Kārite-limpeti, limpayati, limpāpeti, limpāpayati, lepeti, lepayati, lepāpeti, lepāpayati iccādi.

Sử dịch cách – limpeti, limpayati, limpāpeti, limpāpayati, lepeti, lepayati, lepāpeti, lepāpayati v.v...

Vida-paṭilābhe, vindati, vindanti.

Vida – trong sự đạt được, vindati, vindanti.

Kamme-vindīyati, vindīyanti.

Thụ động cách – vindīyati, vindīyanti.

Kārite-vindeti, vindayati, vindāpeti, vindāpayahi.

Sử dịch cách – vindeti, vindayati, vindāpeti, vindāpayahi.

Īādimhi-avindi[Pg.440], vindi, udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ, avindiṃsu, vindiṃsu iccādi.

Trong aorist v.v... – avindi, vindi, udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ (họ đã tìm thấy điều ác ở sân đó), avindiṃsu, vindiṃsu v.v...

Sica-secane, siñcati, siñcanti.

Sica – trong sự rưới, siñcati, siñcanti.

Kamme-siñcīyati, siñcīyanti.

Thụ động cách – siñcīyati, siñcīyanti.

Kārite-siñceti, siñcayati, siñcāpeti, siñcāpayati, siñceyya vā siñcāpeyya vā iccādi.

Sử dịch cách – siñceti, siñcayati, siñcāpeti, siñcāpayati, siñceyya vā siñcāpeyya vā (nó nên rưới hoặc nó nên sai rưới) v.v...

Subha-sampahāre, yo no gāvova sumbhati. Sumbhanti, sumbhasi, sumbhatha, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā, sumbhāma, sumbhiti, sumbhīti, sumbheti, sumbhoti iccādi.

Subha – trong sự đập, yo no gāvova sumbhati (người mà đập chúng tôi như con bò). Sumbhanti, sumbhasi, sumbhatha, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā (tôi đập mạnh xuống đất), sumbhāma, sumbhiti, sumbhīti, sumbheti, sumbhoti v.v...

Gahadhātupi idha saṅgahitā. Gaha-upādāne. ‘Mañca rudhādīna’nti niggahītena saha lapaccayo.

Căn gaha cũng được thu thập ở đây. Gaha – trong sự nắm giữ. Theo cú pháp ‘Mañca rudhādīnaṃ’, tiếp vị ngữ la cùng với niggahīta.

661. Ṇo niggahītassa.

661. Niggahīta được biến thành ṇo.

Gahadhātumhi āgatassa niggahītassa ṇo hoti. Mahāvuttinā vikappena lassa dīgho.

Niggahīta đã đến trong căn gaha trở thành ṇo. Theo Mahāvutti, la được trường hóa một cách tùy chọn.

Gaṇhāti, gaṇhati vā, gaṇhanti, gaṇhasi, gaṇhatha, gaṇhāmi, gaṇhāma.

Gaṇhāti, hoặc gaṇhati, gaṇhanti, gaṇhasi, gaṇhatha, gaṇhāmi, gaṇhāma.

Kamme-gaṇhīyati, gaṇhīyanti.

Thụ động cách – gaṇhīyati, gaṇhīyanti.

‘Hassa vipallāso’ti ha, yānaṃ vipariyāyo, gayhati, gayhanti, gayhare.

Theo cú pháp ‘Hassa vipallāso’, ha và ya được hoán đổi vị trí, gayhati, gayhanti, gayhare.

Kārite-gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati iccādi.

Sử dịch cách – gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati v.v...

662. Gahassa gheppo.

662. Gaha được biến thành gheppo.

Nta, māna, tyādīsu gahassa gheppādeso hoti vā.

Khi có nta, māna, ti v.v... theo sau, gaha được tùy chọn thay thế bằng gheppa.

Gheppati[Pg.441], gheppanti.

Gheppati, gheppanti.

Kamme-gheppīyati, gheppīyanti.

Thụ động cách – gheppīyati, gheppīyanti.

Īādimhi-agaṇhi, gaṇhi.

Trong thì Īādi (quá khứ bất định): agaṇhi, gaṇhi.

Mahāvuttinā niggahītalopo, iñaāgamassa ettaṃ, aggahesi, paṭiggahesi, anuggahesi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu. Aggahesuṃ, paṭiggahesuṃ, anuggahesuṃ.

Theo Mahāvutti, niggahīta bị xóa, tiếp đầu ngữ iña được biến thành e, (có các dạng như): aggahesi, paṭiggahesi, anuggahesi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu. (Cũng có các dạng:) Aggahesuṃ, paṭiggahesuṃ, anuggahesuṃ.

Ssatyādimhi-gaṇhissati, gahessati, gaṇhissanti, gahessanti iccādi.

Trong thì Ssatyādi (tương lai): gaṇhissati, gahessati, gaṇhissanti, gahessanti, v.v...

Rudhādigaṇo niṭṭhito.

Nhóm Rudhādi kết thúc.

Divādigaṇa

Nhóm Divādi

Atha divādigaṇo vuccate.

Bây giờ, nhóm Divādi được nói đến.

Idha dhātūnaṃ kamo antakkharavasena vattabbo sabbaso sadisarūpattā.

Ở đây, thứ tự của các căn động từ được biết đến qua ký tự cuối, do bởi hình thức hoàn toàn tương tự.

Muca, vica, yuja, luja, vija, gada, pada, mada, vida, idha, kudha, gidha, budha, yudha, vidha, sidha, sudha mana, hana, kupa, dīpa, lupa, vapa, supa, divu, sivu, tasa, tusa, disa, dusa, sisa, susa, daha, naha, muha.

663. Divādīhi yaka.

663. Sau (các căn động từ) nhóm Divādi, (thêm) ya.

Divādīhi kriyatthehi kattari kānubandho yapaccayo hoti.

Sau các (căn động từ) nhóm Divādi có nghĩa là hành động, trong thể chủ động, có tiếp vị ngữ ya với chỉ tố ka.

Dibbati.

Muca-muttiyaṃ, yassa pubbarūpattaṃ, muccati, vimuccati. Akammakattā suddhakammarūpaṃ na labbhati.

Căn Muca (có nghĩa là) giải thoát. (Phụ âm đầu của) ya đồng hóa với (phụ âm cuối của căn), (có các dạng như) muccati, vimuccati. Do là tự thân tác động (akammakattā), nên không có dạng thuần túy bị động.

Kārite-moceti[Pg.442], mocayati, mocāpeti, mocāpayati.

Trong thể sai khiến: moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati.

Kamme-mocīyati, mocāpīyati, muccatu, dukkhā muccantu.

Trong thể bị động: mocīyati, mocāpīyati, muccatu (mong nó được giải thoát), dukkhā muccantu (mong họ được giải thoát khỏi khổ đau).

Ssatyādimhi dhātvantassa kkho, mokkhati, mokkhanti.

Trong thì Ssatyādi (tương lai), âm cuối của căn động từ biến thành kkha, (có các dạng như) mokkhati, mokkhanti.

Vica-viveke, viviccati, viviccanti.

Căn Vica (có nghĩa là) viễn ly, (có các dạng như) viviccati, viviccanti.

Kārite-viveceti, vivecayati, vivecāpeti, vivecāpayati.

Trong thể sai khiến: viveceti, vivecayati, vivecāpeti, vivecāpayati.

Kamme-vivecīyati, vivecāpīyati iccādi.

Trong thể bị động: vivecīyati, vivecāpīyati, v.v...

Yuja-yuttiyaṃ, yujjati, yujjanti.

Căn Yuja (có nghĩa là) kết hợp, (có các dạng như) yujjati, yujjanti.

Luja-vināse, lujjati, lujjanti.

Căn Luja (có nghĩa là) hủy hoại, (có các dạng như) lujjati, lujjanti.

Vija-bhaya, calanesu, saṃvijjati, saṃvijjanti.

Căn Vija (có nghĩa là) sợ hãi, rung động, (có các dạng như) saṃvijjati, saṃvijjanti.

Kārite-saṃvejeti, saṃvejayati, saṃvejenti, saṃvejayanti iccādi.

Trong thể sai khiến: saṃvejeti, saṃvejayati, saṃvejenti, saṃvejayanti, v.v...

Gada-gajjane, megho gajjati, gajjanti.

Căn Gada (có nghĩa là) gầm rống, (ví dụ) megho gajjati (mây gầm), gajjanti (chúng gầm).

Pada-gatimhi, uppajjati, uppajjanti, nipajjati, vipajjati, sampajjati, āpajjati, samāpajjati, paṭipajjati.

Căn Pada (có nghĩa là) đi, (có các dạng như) uppajjati, uppajjanti, nipajjati, vipajjati, sampajjati, āpajjati, samāpajjati, paṭipajjati.

Kamme-tena āpatti āpajjati, jhānaṃ samāpajjati, maggo paṭipajjati.

Trong thể bị động: tena āpatti āpajjati (người ấy phạm một tội), jhānaṃ samāpajjati (chứng đắc thiền), maggo paṭipajjati (thực hành con đường).

Kyamhi parepi yaka hoti, tena āpatti āpajjīyati. Jhānaṃ samāpajjīyati, maggo paṭipajjīyati.

Khi có tiếp vị ngữ kya theo sau, ya cũng xuất hiện, (có các dạng như) tena āpatti āpajjīyati. Jhānaṃ samāpajjīyati, maggo paṭipajjīyati.

Kārite-uppādeti, uppādayati, nipphādeti, nipphādayati. Sampādeti, sampādayati, āpādeti, āpādayati, paṭipādeti, paṭipādayati, paṭipajjāpeti, paṭipajjāpayati.

Trong thể sai khiến: uppādeti, uppādayati, nipphādeti, nipphādayati. Sampādeti, sampādayati, āpādeti, āpādayati, paṭipādeti, paṭipādayati, paṭipajjāpeti, paṭipajjāpayati.

Kamme-uppādīyati, nipphādīyati, sampādīyati, āpādīyati, paṭipādīyati.

Trong thể bị động: uppādīyati, nipphādīyati, sampādīyati, āpādīyati, paṭipādīyati.

Uppajjatu[Pg.443], uppajjantu, uppajjeyya, uppajjeyyuṃ, kinti nu kho saddhivihārikassa patto uppajjiyetha, cīvaraṃ uppajjiyetha, parikkhāro uppajjiyethāti imāni pana kattu, kammarūpāni.

Uppajjatu, uppajjantu, uppajjeyya, uppajjeyyuṃ, kinti nu kho saddhivihārikassa patto uppajjiyetha, cīvaraṃ uppajjiyetha, parikkhāro uppajjiyethāti (làm thế nào để bình bát có thể sanh khởi cho vị đồng trú, y có thể sanh khởi, vật dụng có thể sanh khởi?) đây là những dạng chủ động và bị động.

Īādimhi-uppajji, nipajji, vipajji, sampajji, āpajji, samāpajji, paṭipajji.

Trong thì Īādi (quá khứ bất định): uppajji, nipajji, vipajji, sampajji, āpajji, samāpajji, paṭipajji.

664. Kvaci vikaraṇānaṃ.

664. Đôi khi đối với các vĩ tố.

Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti.

Đôi khi có sự lược bỏ các vĩ tố.

Cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi iccādi, uppajjiṃsu, nipajjiṃsu.

Cakkhuṃ udapādi (nhãn sanh), ñāṇaṃ udapādi (trí sanh), vijjā udapādi (minh sanh), āloko udapādi (quang sanh), vân vân, uppajjiṃsu, nipajjiṃsu.

Mada-ummāde, majjati, majjanti.

(Căn) Mada, với nghĩa là say sưa, điên cuồng: majjati, majjanti.

Vida-sattāyaṃ, vijjati, saṃvijjati.

(Căn) Vida, với nghĩa là hiện hữu: vijjati, saṃvijjati.

Idha-samiddhiyaṃ, ijjhati, samijjhati.

(Căn) Idha, với nghĩa là thành tựu: ijjhati, samijjhati.

Kudha-kope, kujjhati, kujjhanti.

(Căn) Kudha, với nghĩa là phẫn nộ: kujjhati, kujjhanti.

Budha-avagamane, bujjhati, sambujjhati.

(Căn) Budha, với nghĩa là giác ngộ: bujjhati, sambujjhati.

Paṭipubbo niddakkhaye vikasane ca, paṭibujjhati.

Khi có tiếp đầu ngữ paṭi, (căn này) có nghĩa là tỉnh giấc và nở ra: paṭibujjhati.

Kamme-tena dhammo bujjhati, dhammā bujjhanti, bujjhare, bujjhīyati, bujjhīyanti.

Thụ động cách: tena dhammo bujjhati, dhammā bujjhanti, bujjhare, bujjhīyati, bujjhīyanti.

Kārite-bodheti, bodhayati, bodhāpeti, bodhāpayati, bujjhāpeti, bujjhāpayati.

Sử động cách: bodheti, bodhayati, bodhāpeti, bodhāpayati, bujjhāpeti, bujjhāpayati.

Yudha-sampahāre, mallo mallena saddhiṃ yujjhati, dve senā yujjhanti, dve meṇḍā yujjhanti, dve usabhā yujjhanti, dve hatthino yujjhanti, dve kukkuṭā yujjhanti.

(Căn) Yudha, với nghĩa là chiến đấu: mallo mallena saddhiṃ yujjhati (lực sĩ chiến đấu với lực sĩ), dve senā yujjhanti (hai đạo quân chiến đấu), dve meṇḍā yujjhanti (hai con cừu đực chiến đấu), dve usabhā yujjhanti (hai con bò đực chiến đấu), dve hatthino yujjhanti (hai con voi chiến đấu), dve kukkuṭā yujjhanti (hai con gà trống chiến đấu).

Kamme-yujjhīyati, yujjhīyanti.

Thụ động cách: yujjhīyati, yujjhīyanti.

Kārite-yodheti[Pg.444], yodhayati, yujjhāpeti, yujjhāpayati, ‘‘yodhetha māraṃ paññāvudhenā’’ti pāḷi.

Sử động cách: yodheti, yodhayati, yujjhāpeti, yujjhāpayati, trong Pāḷi có câu: ‘yodhetha māraṃ paññāvudhenā’ (hãy chiến đấu với Ma vương bằng vũ khí trí tuệ).

Vidha-tāḷane, sarena migaṃ vijjhati, dhammaṃ paṭivijjhati, paṭivijjhanti.

(Căn) Vidha, với nghĩa là xuyên thấu: sarena migaṃ vijjhati (dùng tên bắn xuyên con nai), dhammaṃ paṭivijjhati (thấu triệt giáo pháp), paṭivijjhanti.

Kamme kattusadisampi rūpaṃ hoti, tena dhammo paṭivijjhati, dhammā paṭivijjhanti, paṭivijjhīyati, paṭivijjhīyanti.

Thụ động cách: hình thức cũng giống như chủ động cách, tena dhammo paṭivijjhati, dhammā paṭivijjhanti, paṭivijjhīyati, paṭivijjhīyanti.

Kārite-vedheti, vedhayati, paṭivedheti, paṭivedhayati, iccādi.

Sử động cách: vedheti, vedhayati, paṭivedheti, paṭivedhayati, vân vân.

Sidha-saṃsiddhiyaṃ, sijjhati, sijjhanti, sijjhare.

(Căn) Sidha, với nghĩa là thành tựu: sijjhati, sijjhanti, sijjhare.

Kārite mahāvuttinā issa āttaṃ, sādheti, sādhayati, sādhenti, sādhayanti.

Sử động cách: theo Mahāvutti, ‘i’ biến thành ‘ā’, sādheti, sādhayati, sādhenti, sādhayanti.

Kamme-sādhīyati, sādhīyanti iccādi.

Thụ động cách: sādhīyati, sādhīyanti, vân vân.

Sudha-suddhiyaṃ, sujjhati, sujjhanti, visujjhati, parisujjhati.

(Căn) Sudha, với nghĩa là thanh tịnh: sujjhati, sujjhanti, visujjhati, parisujjhati.

Kārite-sodheti, sodhayati.

Sử động cách: sodheti, sodhayati.

Mana-maññanāyaṃ, maññati, avamaññati, atimaññati, maññanti, avamaññanti, atimaññanti iccādi.

(Căn) Mana, với nghĩa là tưởng, nghĩ: maññati, avamaññati, atimaññati, maññanti, avamaññanti, atimaññanti, vân vân.

Hana-vighāta, saṅghātesu, haññati, vihaññati, haññanti, vihaññanti iccādi.

(Căn) Hana, với nghĩa là sát hại, va chạm: haññati, vihaññati, haññanti, vihaññanti, vân vân.

Kupa-kope, paro parassa kuppati, kucchivāto kuppati, rogo kuppati, paṭikuppati, tejodhātu pakuppati.

(Căn) Kupa, với nghĩa là phẫn nộ: paro parassa kuppati (người này phẫn nộ với người kia), kucchivāto kuppati (gió trong bụng bị kích động), rogo kuppati (bệnh bị kích động), paṭikuppati, tejodhātu pakuppati (hỏa đại bị kích động mạnh).

Kārite-kopeti, kopayati iccādi.

Sử động cách: kopeti, kopayati, vân vân.

Dīpa-dittiyaṃ, dippati, dippanti, pure adhammo dippati.

(Căn) Dīpa, với nghĩa là chiếu sáng: dippati, dippanti, pure adhammo dippati (thuở trước, phi pháp được rực rỡ).

Kamme-dīpīyati, dīpīyanti.

Thụ động cách: dīpīyati, dīpīyanti.

Kārite garupantattā na vuddhi, dīpeti, dīpayati, dīpenti, dīpayanti iccādi.

Sử động cách: do cận âm cuối là trường âm nên không có sự tăng âm, dīpeti, dīpayati, dīpenti, dīpayanti, vân vân.

Lupa-adassane[Pg.445], luppati, luppanti.

(Căn) Lupa, với nghĩa là biến mất: luppati, luppanti.

Kārite-lopeti, lopayati iccādi.

Ở sai khiến cách: lopeti, lopayati, v.v...

Vapa-bījanikkhepe, vappati, vappanti iccādi.

Căn Vapa (nghĩa là) gieo hạt: vappati, vappanti, v.v...

Supa-suppane, suppati, suppanti.

Căn Supa (nghĩa là) ngủ: suppati, suppanti.

Mahāvuttinā ādivuddhi, soppati, soppanti.

Theo Mahāvutti, nguyên âm đầu được tăng trưởng: soppati, soppanti.

Samu-upasame nivāse ca, sammati, visammati, upasammati, vūpasammati, assame sammati, yattha sammati temiyo, sammanti. Kārite na vuddhi, sameti, vūpasameti iccādi.

Căn Samu (nghĩa là) tịch tịnh và trú ngụ: sammati, visammati, upasammati, vūpasammati, assame sammati, yattha sammati temiyo, sammanti. Ở sai khiến cách, không có tăng trưởng: sameti, vūpasameti, v.v...

Divu-kīḷāyaṃ vijigīsāyaṃ byavahāre thuti, kanti, gati, sattīsu ca, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi vassa battaṃ, ‘vaggalasehi te’ti yassa battaṃ, dibbati, dibbanti iccādi.

Căn Divu (có các nghĩa là) vui chơi, mong chiến thắng, giao dịch, tán thán, ước muốn, đi đến, và năng lực. Theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, v được biến thành b; theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, y được biến thành b: dibbati, dibbanti, v.v...

Sivu-saṃsibbane, sibbati, sibbanti, sibbeyya vā sibbāpeyya vā iccādi.

Căn Sivu (nghĩa là) may vá: sibbati, sibbanti, sibbeyya vā sibbāpeyya vā, v.v...

Tasa-santāse, tassati.

Căn Tasa (nghĩa là) run sợ: tassati.

Mahāvuttinā tassa trattaṃ, utrassati, ubbijjatīti attho. Tassati, paritassati, pipāsatīti attho.

Theo Mahāvutti, tas được biến thành trat: utrassati, có nghĩa là ubbijjati (kinh hãi). Tassati, paritassati, có nghĩa là pipāsati (khát nước).

Kārite-tāseti, tāsayati iccādi.

Ở sai khiến cách: tāseti, tāsayati, v.v...

Tusa-pītimhi, tussati, santussati.

Căn Tusa (nghĩa là) hoan hỷ: tussati, santussati.

Kammepi-tussati, santussati, tussīyati.

Cũng ở bị động cách: tussati, santussati, tussīyati.

Kārite-toseti, tosayati iccādi.

Ở sai khiến cách: toseti, tosayati, v.v...

Disa-paññāyane, dissati, padissati, sandissati. Dissanti bālā abyattā, nimittāni padissanti, ime dhammā mayi sandissanti, ahañca imesu dhammesu sandissāmi.

Căn Disa (nghĩa là) hiện ra: dissati, padissati, sandissati. Dissanti bālāGTUIKitā, nimittāni padissanti, ime dhammā mayi sandissanti, ahañca imesu dhammesu sandissāmi.

Dusa-paṭighāte[Pg.446], dussati. Dosaneyyesu dussati. Padussati, dussanti, padussanti.

Căn Dusa (nghĩa là) sân hận: dussati. Dosaneyyesu dussati. Padussati, dussanti, padussanti.

Kārite dīgho, dūseti, dūsayati.

Ở sai khiến cách, nguyên âm được trường hóa: dūseti, dūsayati.

Kamme-dūsīyati iccādi.

Ở bị động cách: dūsīyati, v.v...

Sisa-asabbayoge, sissati, avasissati. Sarīrāni avasissanti.

Căn Sisa (nghĩa là) còn lại: sissati, avasissati. Sarīrāni avasissanti.

Kārite-seseti, sesayati iccādi.

Ở sai khiến cách: seseti, sesayati, v.v...

Susa-sussane, sussati. Aṭṭhi ca nhāru ca cammañca avasissatu, upasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ iccādi.

Căn Susa (nghĩa là) khô héo: sussati. Aṭṭhi ca nhāru ca cammañca avasissatu, upasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ, v.v...

Daha-dāhe, ha, yānaṃ vipariyāyo, dayhati, dayhanti, ekacitakamhi dayhare.

Căn Daha (nghĩa là) đốt cháy: h và y được hoán chuyển cho nhau: dayhati, dayhanti, ekacitakamhi dayhare.

Kārite-dāheti, dāhayati iccādi.

Ở sai khiến cách: dāheti, dāhayati, v.v...

Naha-bandhane, sannayhati, sannayhanti iccādi.

Căn Naha (nghĩa là) buộc, trói: sannayhati, sannayhanti, v.v...

Muha-muyhane, muyhati, sammuyhati, sammuyhāmi, pamuyhāmi. Sabbā muyhanti me disā.

Căn Muha (nghĩa là) mê muội: muyhati, sammuyhati, sammuyhāmi, pamuyhāmi. Sabbā muyhanti me disā.

Kārite-moheti, mohayati iccādi.

Ở sai khiến cách: moheti, mohayati, v.v...

Divādigaṇo niṭṭhito.

Nhóm (căn) Divādi đã kết thúc.

Svādigaṇa

Nhóm (căn) Svādi

Atha svādigaṇo vuccate.

Bây giờ, nhóm (căn) Svādi được nói đến.

Gi, ci, mi, vu, su, hi, āpa, saka.

Gi, ci, mi, vu, su, hi, āpa, saka.

‘Kā’ti vattate.

‘Kā’ được tiếp tục.

665. Svādito kṇo.

665. Sau (nhóm động từ căn) su v.v... là (biến tố) kṇo.

Svādīhi [Pg.447] kriyatthehi paraṃ kānubandhā ṇā, ṇo iti dve paccayā honti.

Sau các động từ căn thuộc nhóm su v.v..., có hai biến tố là ṇā và ṇo có ka làm tùy phụ.

666. Na te kānubandhanāgamesu.

666. Chúng không (được tăng âm) khi có các biến tố tăng thêm có ka làm tùy phụ.

Ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ akārassa ca te e, o, ā na honti kānubandhanāgamesu paresūti vuddhipaṭisedho.

Các nguyên âm i, u và a ấy không trở thành e, o, ā khi có các biến tố tăng thêm có ka làm tùy phụ theo sau; đây là sự ngăn cấm tăng âm.

Suṇāti, suṇoti.

suṇāti, suṇoti.

Gi-sadde, giṇāti, giṇoti, anugiṇāti, paṭigiṇāti.

(Động từ căn) gi có nghĩa là âm thanh; giṇāti, giṇoti, anugiṇāti, paṭigiṇāti.

Pubbassaralopo, anugiṇanti, paṭigiṇanti.

Do lược bỏ nguyên âm đứng trước; anugiṇanti, paṭigiṇanti.

Ci-caye, mahāvuttinā ṇassa nattaṃ, vaḍḍhakī pākāraṃ cināti, cinoti, ācināti, ācinoti, apacināti, apacinoti, viddhaṃsetīti attho.

(Động từ căn) ci có nghĩa là thu lượm; theo mahāvutti, ṇ trở thành n; vaḍḍhakī pākāraṃ cināti (người thợ mộc xây bức tường), cinoti, ācināti, ācinoti; apacināti, apacinoti có nghĩa là phá hủy.

Pubbassaralopo, cinanti, ācinanti, apacinanti.

Do lược bỏ nguyên âm đứng trước; cinanti, ācinanti, apacinanti.

Kamme-cīyati, ācīyati, apacīyati, cinīyati, ācinīyati, apacinīyati.

Ở thể thụ động: cīyati, ācīyati, apacīyati, cinīyati, ācinīyati, apacinīyati.

Kārite-cayāpeti, cayāpayati, cināpeti, cināpayati iccādi.

Ở thể sai khiến: cayāpeti, cayāpayati, cināpeti, cināpayati v.v...

Mi-pakkhepe, miṇāti, miṇoti, mināti, minoti vā.

(Động từ căn) mi có nghĩa là ném vào; miṇāti, miṇoti, hoặc mināti, minoti.

Vu-saṃvaraṇe, saṃvuṇāti, saṃvuṇoti, āvuṇāti, āvuṇoti.

(Động từ căn) vu có nghĩa là che đậy; saṃvuṇāti, saṃvuṇoti, āvuṇāti, āvuṇoti.

Su-savane, suṇāti, suṇoti, suṇanti, suṇāsi, suṇosi.

(Động từ căn) su có nghĩa là nghe; suṇāti, suṇoti, suṇanti, suṇāsi, suṇosi.

Rassatte-suṇasi [Pg.448] nāga. Suṇātha, suṇotha, suṇāmi, suṇomi, suṇāma, suṇoma.

Khi được rút ngắn: suṇasi nāga. suṇātha, suṇotha, suṇāmi, suṇomi, suṇāma, suṇoma.

Kamme ‘dīgho sarassā’ti kyamhi dīgho, sūyati, suyyati, sūyanti, suyyanti, suṇīyati, suṇīyanti.

Ở thể thụ động, theo (quy tắc) ‘dīgho sarassā’, nguyên âm được kéo dài khi có kya theo sau; sūyati, suyyati, sūyanti, suyyanti, suṇīyati, suṇīyanti.

Kārite-sāveti, anusāveti, sāvayati, anusāvayati, suṇāpeti, suṇāpayati.

Ở thể sai khiến: sāveti, anusāveti, sāvayati, anusāvayati, suṇāpeti, suṇāpayati.

Kamme-sāvīyati, anusāvīyati.

Ở thể thụ động (của sai khiến): sāvīyati, anusāvīyati.

Suṇātu, suṇantu, suyyatu, suyyantu, sāvetu, sāventu, suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ, sūyeyya, suyyeyya, sūyeyyuṃ, suyyeyuṃ, sāveyya, sāveyyuṃ.

suṇātu, suṇantu, suyyatu, suyyantu, sāvetu, sāventu, suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ, sūyeyya, suyyeyya, sūyeyuṃ, suyyeyuṃ, sāveyya, sāveyyuṃ.

Īādimhi-asuṇi, suṇi.

Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): asuṇi, suṇi.

667. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa.

667. Trong các (thì) ấy, sau (động từ căn) su, các (biến tố) kṇo và kṇā trở thành roṭa.

Tesu īādīsu ssakāravantesu ca vacanesu sudhātuto paresaṃ kṇo, kṇānaṃ roṭa hoti, rānubandho sabbādesadīpanattho. ‘Rānubandhentasarādissā’ti suttena ādisarassa lopo, dvittaṃ.

Trong các thì bắt đầu bằng ī và các thì có ssakāra, sau động từ căn su, các biến tố kṇo và kṇā trở thành roṭa; ra làm tùy phụ có mục đích chỉ sự thay thế toàn bộ. Theo quy tắc ‘Rānubandhentasarādissā’, nguyên âm đầu được lược bỏ, và (phụ âm) được điệp lại.

Assosi, assosuṃ, assosi, assosittha, assosiṃ, assosimhā, assosumhā, assosittha iccādi.

assosi, assosuṃ, assosi, assosittha, assosiṃ, assosimhā, assosumhā, assosittha v.v...

Ssatyādimhi-suṇissati, sossati, suṇissanti, sossanti, suṇissasi, sossasi, suṇissatha, sossatha, suṇissāmi, sossāmi, suṇissāma, sossāma. Evaṃ parachakke.

Ở thì tương lai (bắt đầu bằng ssati): suṇissati, sossati, suṇissanti, sossanti, suṇissasi, sossasi, suṇissatha, sossatha, suṇissāmi, sossāmi, suṇissāma, sossāma. Tương tự cho thì điều kiện.

Ssādimhi-asuṇissā, asossā, asuṇissaṃsu, sossaṃsu iccādi.

Ở thì điều kiện (bắt đầu bằng ssā): asuṇissā, asossā, asuṇissaṃsu, sossaṃsu v.v...

Papubbo [Pg.449] hi-pesane, pahiṇāti, pahiṇoti, pahiṇanti.

(Động từ căn) hi có tiền tố pa có nghĩa là sai đi; pahiṇāti, pahiṇoti, pahiṇanti.

Īādimhi-dūtaṃ pahiṇi, pahiṇiṃsu, ‘kvaci vikaraṇāna’nti vikaraṇalopo, mahāvuttinā passa dīgho, dūtaṃ pāhesi, pāhesuṃ iccādi.

Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): dūtaṃ pahiṇi (đã sai sứ giả đi), pahiṇiṃsu; theo (quy tắc) ‘kvaci vikaraṇāna’, biến tố được lược bỏ, theo mahāvutti, pa được kéo dài; dūtaṃ pāhesi, pāhesuṃ v.v...

Āpa-pāpuṇane papubbo –

(Động từ căn) āpa có nghĩa là đạt đến, có tiền tố pa –

668. Sakāpānaṃ kukku kṇe.

668. ku và ku (được thêm) vào (động từ căn) saka và āpa khi có kṇe (tức kṇo) theo sau.

Saka, āpadhātūnaṃ kānubandhā kukāra, ukārā kamena āgamā honti kṇamhi paccaye.

Các biến tố tăng thêm kukāra (tức ku) và ukāra (tức u) có ka làm tùy phụ lần lượt được thêm vào các động từ căn saka và āpa khi có biến tố kṇa (tức kṇo) theo sau.

Pāpuṇoti, pāpuṇanti, sampāpuṇanti.

Đạt đến, họ đạt đến, họ đạt đến hoàn toàn.

Paripubbo pariyattiyaṃ, pariyāpuṇāti, pariyāpuṇanti.

Khi có tiếp đầu ngữ pari, (mang nghĩa) trong sự học hỏi, (chia là) pariyāpuṇāti, pariyāpuṇanti.

Saṃpubbo-samāpuṇāti, parisamāpuṇāti, niṭṭhānaṃ gacchatīti attho.

Khi có tiếp đầu ngữ saṃ, (chia là) samāpuṇāti, parisamāpuṇāti, có nghĩa là đi đến sự hoàn tất.

Kṇeti kiṃ? Pappoti.

Tại sao (có quy tắc) kṇe? (Để có dạng) Pappoti.

Kamme-pāpīyati, pāpīyanti.

Ở thể thụ động: pāpīyati, pāpīyanti.

Kārite-pāpeti, pāpayati, pāpenti, pāpayanti.

Ở thể sai khiến: pāpeti, pāpayati, pāpenti, pāpayanti.

Kamme-pāpīyati, pāpīyanti.

Ở thể thụ động: pāpīyati, pāpīyanti.

Īādimhi-pāpuṇi, pāpuṇiṃsu iccādi.

Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): pāpuṇi, pāpuṇiṃsu, v.v...

Saka-sattiyaṃ, sakkuṇoti, sakkuṇāti.

Căn saka (mang nghĩa) về năng lực, (chia là) sakkuṇoti, sakkuṇāti.

Kṇeti kiṃ? Sakkoti, sakkuṇanti.

Tại sao (có quy tắc) kṇe? (Để có dạng) Sakkoti, sakkuṇanti.

Īādimhi-asakkuṇi, sakkuṇi, asakkuṇiṃsu, sakkuṇiṃsu.

Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): asakkuṇi, sakkuṇi, asakkuṇiṃsu, sakkuṇiṃsu.

669. Sakā kṇāssa kho īādo.

669. Sau căn sak, kṇā được đổi thành kha ở thì quá khứ, v.v...

Sakamhā [Pg.450] parassa kṇāssa kho hoti īādimhi.

Sau (căn) sak, tiếp vị ngữ kṇā được đổi thành kha ở thì quá khứ, v.v...

Asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu iccādi.

Asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu, v.v...

670. Sse vā.

670. Hoặc (cũng đổi) ở thì tương lai (ssa).

Sakamhā parassa kṇassa kho hoti vā sse pare.

Sau (căn) sak, tiếp vị ngữ kṇā được tùy chọn đổi thành kha khi có ssa theo sau.

Sakkhissati, sakkuṇissati, sakkhissanti, sakkuṇissanti, sakkhissasi, sakkhissatha, sakkhissāmi, sakkhissāma, sakkuṇissāma.

‘Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo’ti ssassa vikappena lopo, sakkhiti, sakkhissati, sakkhinti, sakkhissanti.

Theo quy tắc ‘Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo’, ssa được tùy chọn lược bỏ, (cho ra các dạng) sakkhiti, sakkhissati, sakkhinti, sakkhissanti.

Ssādimhi-asakkhissā, sakkhissā, asakkuṇissā, sakkuṇissā iccādi.

Ở thì điều kiện (bắt đầu bằng ssā): asakkhissā, sakkhissā, asakkuṇissā, sakkuṇissā, v.v...

Svādigaṇo niṭṭhito.

Nhóm Svādi đã kết thúc.

Kyādigaṇa

Nhóm Kyādi

Atha kyādigaṇo vuccate.

Bây giờ, nhóm Kyādi được nói đến.

Kī, ji, ñā, dhū, pu, bhū, mā, mū, lū.

Kī, ji, ñā, dhū, pu, bhū, mā, mū, lū.

671. Kyādīhi kṇā.

671. Sau các (căn) Kyādi, (dùng tiếp vị ngữ) kṇā.

Kīiccādīhi kriyatthehi paraṃ kattari kānubandho ṇāpaccayo hoti.

Sau các (căn) bắt đầu bằng kī có nghĩa hành động, ở thể chủ động, có tiếp vị ngữ ṇā với chỉ tố k.

672. Kṇāknāsu rasso.

672. Khi có kṇā và knā (theo sau), (nguyên âm dài) được rút ngắn.

Etesu [Pg.451] dīghadhātūnaṃ rasso hoti.

Khi có những (tiếp vị ngữ) này, các căn có nguyên âm dài được rút ngắn.

Kī-dabbavinimaye, kiṇāti, kiṇanti, vikkiṇāti, vikkiṇanti.

Căn kī (mang nghĩa) trong sự trao đổi hàng hóa, (chia là) kiṇāti, kiṇanti, vikkiṇāti, vikkiṇanti.

Kamme-kīyati, kiyyati, vikkīyati, vikkiyyati, vikkiyyanti.

Ở thể thụ động: kīyati, kiyyati, vikkīyati, vikkiyyati, vikkiyyanti.

Kārite-vikkāyeti, vikkāyayati, kīṇāpeti, kīṇāpayati iccādi.

Ở thể sai khiến: vikkāyeti, vikkāyayati, kīṇāpeti, kīṇāpayati, v.v...

673. Jyādīhi knā.

673. Sau nhóm động từ căn ji v.v... (là hậu tố) knā.

Jiiccādīhi kattari kānubandho nāpaccayo hoti.

Sau nhóm động từ căn ji v.v..., ở thể chủ động, là hậu tố nā có ka làm ký hiệu.

Jināti, jinanti.

Kamme-jīyati, jiyyati, jinīyati, jiniyyati.

Ở thể bị động: jīyati, jiyyati, jinīyati, jiniyyati.

Kārite-jayāpeti, jayāpayati, parājeti, parājayati, parājenti, parājayanti, jināpeti, jināpayati, ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu, jinissati, jinissanti iccādi.

Ở thể sai khiến: jayāpeti, jayāpayati, parājeti, parājayati, parājenti, parājayanti, jināpeti, jināpayati, ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu, jinissati, jinissanti, v.v...

Ñā-avabodhane.

Động từ căn ñā (có nghĩa là) hiểu biết.

674. Ñāssa ne jā.

674. Của ñā (là) jā khi có nā (theo sau).

Nāpaccaye pare ñāssa jā hoti.

Khi hậu tố nā theo sau, gốc ñā biến thành jā.

Jānāti, pajānāti, ājānāti, sañjānāti, vijānāti, abhijānāti, parijānāti, paṭijānāti, jānanti.

Kamme-ñāyati, paññāyati, aññāyati, saññāyati, viññāyati, abhiññāyati, pariññāyati, paṭiññāyati, ñāyanti.

Ở thể bị động: ñāyati, paññāyati, aññāyati, saññāyati, viññāyati, abhiññāyati, pariññāyati, paṭiññāyati, ñāyanti.

Kārite-ñāpeti[Pg.452], ñāpayati, ñāpenti, ñāpayanti, jānāpeti, jānāpayati, jānāpenti, jānāpayanti.

Ở thể sai khiến: ñāpeti, ñāpayati, ñāpenti, ñāpayanti, jānāpeti, jānāpayati, jānāpenti, jānāpayanti.

Kamme-ñāpīyati, saññāpīyati, jānāpīyati.

Ở thể bị động: ñāpīyati, saññāpīyati, jānāpīyati.

675. Ñāssa sanāssa nāyo timhi.

675. Của ñā cùng với nā (là) nāya khi có ti (theo sau).

Nāsahitassa ñāssa nāyo hoti timhi, suttavibhattiyā anti, antesu ca.

Của ñā cùng với nā biến thành nāya khi có ti theo sau, và theo sự phân chia của kinh, (cũng vậy) khi có anti và ante.

Nāyati. Viceyya viceyya atthe panāyatīti kho bhikkhave vipassīti vuccati. Nāyanti. ‘‘Animittā na nāyare’’ti pāḷi.

Nāyati. 'Này các Tỳ-khưu, sau khi đã thẩm xét, thẩm xét các ý nghĩa, vị ấy hiểu rõ, do đó được gọi là bậc có tuệ quán'. Nāyanti. Thánh điển có câu: 'Animittā na nāyare' (Những vị vô tướng không biết).

Eyyādimhi-jāneyya, jāneyyuṃ, jāneyyāsi, jāneyyātha, jāneyyāmi, jāneyyāma.

Ở thể khả năng (eyya, v.v...): jāneyya, jāneyyuṃ, jāneyyāsi, jāneyyātha, jāneyyāmi, jāneyyāma.

Utte-jāneyyāmu.

Ở ngôi thứ nhất số nhiều: jāneyyāmu.

Eyyāmassa emutte ‘‘kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti pāḷi.

Của eyyāma (là) emu ở ngôi thứ nhất số nhiều. Thánh điển có câu: 'kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ' (làm sao chúng tôi biết được điều đó?).

676. Eyyassiyāñā vā.

676. Của eyya (là) iyā hoặc ñā, một cách tùy chọn.

Ñāto eyyassa iyā, ñā honti, vāsaddena eyyumādīnampi ñū, ñāsi, ñātha, ñāmi, ñāmādesā honti, eyyamiccassa ñañca.

Sau gốc ñā, của eyya là iyā và ñā; do từ vā (tùy chọn), của eyyuṃ v.v... cũng có các biến đổi thành ñū, ñāsi, ñātha, ñāmi, ñāmā; và của eyyāmi là ñaṃ.

Jāniyā.

677. Ñāmhi jaṃ.

677. Khi có ñā (theo sau), (là) jaṃ.

Ñādese pare sanāssa ñāssa jaṃ hoti.

Khi biến đổi ñā theo sau, của ñā cùng với nā biến thành jaṃ.

Jaññā, vijaññā.

Suttavibhattena [Pg.453] ñūādīsupi jaṃ hoti. ‘‘Pāpaṃ katvā mā maṃ jaññūti icchati, vivekadhammaṃ ahaṃ vijaññaṃ, jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññu’’nti pāḷī. ‘Jaññāsi, jaññātha, jaññāmi, jaññāmā’tipi yujjati.

Theo sự phân chia của kinh, jaṃ cũng được dùng trước ñū v.v... Thánh điển có câu: 'Pāpaṃ katvā mā maṃ jaññūti icchati' (Làm điều ác rồi, nó mong rằng: 'Mong rằng họ đừng biết đến ta'), 'vivekadhammaṃ ahaṃ vijaññaṃ' (mong rằng tôi biết được pháp viễn ly), 'jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ' (nếu chúng ta biết được người có giới và rộng lượng). Các dạng 'Jaññāsi, jaññātha, jaññāmi, jaññāmā' cũng hợp lý.

678. Īssatyādīsu knālopo.

678. Ở thì quá khứ (ī), tương lai (ssati), v.v... có sự lược bỏ knā.

Knāssa lopo hoti vā īādimhi ssatyādimhi ca.

Sự lược bỏ knā xảy ra một cách tùy chọn ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī) và thì tương lai (bắt đầu bằng ssati).

Aññāsi, abbhaññāsi, ajāni, aññāsuṃ, aññaṃsu, abbhaññaṃsu, jāniṃsu, aññāsi, abbhaññāsi, ajāni, aññittha, jānittha, aññāsiṃ, abbhaññāsiṃ, ajāniṃ, jāniṃ, aññāsimhā, ajānimhā, jānimhā, ñāssati, jānissati, ñāssanti, jānissanti.

Kamme-viññāyissati, viññāyissanti.

Ở thể bị động: viññāyissati, viññāyissanti.

679. Ssassa hi kamme.

679. Về ssa ở thể bị động.

Ñāto ssassa hi hoti vā kamme.

Đối với nó, quả thật có (hình thức) ñāto, hoặc là trong thể thụ động.

Paññāyihi. ‘‘Paññāyihinti etā, daharā’’ti pāḷi. Paññāyissati, paññāyissanti iccādi.

Paññāyihi. Pāḷi là: ‘‘Paññāyihinti etā, daharā’’ (những thiếu nữ này sẽ xuất hiện). Paññāyissati, paññāyissanti, vân vân.

Dhū-vidhunane, knāmhi rasso, dhunāti, dhunanti.

Căn dhū có nghĩa là rũ sạch. Trong nhóm knā, (nguyên âm dài) được rút ngắn lại. (Ví dụ:) dhunāti, dhunanti.

Kamme-dhunīyati, dhunīyanti.

Thể thụ động (kamme): dhunīyati, dhunīyanti.

Kārite-dhunāpeti, dhunāpayati.

Thể sử động (kārite): dhunāpeti, dhunāpayati.

Pu-sodhane, punāti, punanti.

Căn pu có nghĩa là làm cho sạch. (Ví dụ:) punāti, punanti.

Bhū-pattiyaṃ, rasso, abhisambhunāti, abhisambhunanti. Nāssa ṇatte-abhisambhuṇāti, abhisambhuṇanti.

Căn bhū có nghĩa là đạt được, (nguyên âm dài) được rút ngắn lại. (Ví dụ:) abhisambhunāti, abhisambhunanti. Khi na của nó không thành ṇa: abhisambhuṇāti, abhisambhuṇanti.

Mā-parimāṇe[Pg.454], mahāvuttinā dhātvantassa ittaṃ, mināti, nimmināti.

Căn mā có nghĩa là đo lường. Theo Mahāvutti, âm cuối của căn biến thành i. (Ví dụ:) mināti, nimmināti.

Kamme-upamīyati, upamīyanti, nimmīyati, nimmīyanti.

Thể thụ động (kamme): upamīyati, upamīyanti, nimmīyati, nimmīyanti.

Kārite-nagaraṃ māpeti, māpayati, māpīyati, māpīyanti, nimmini, nimminiṃsu, māpesi, māpayi, māpesuṃ, māpayuṃ, nimminissati, nimminissanti, māpessati, māpessanti iccādi.

Thể sử động (kārite): nagaraṃ māpeti, māpayati, māpīyati, māpīyanti, nimmini, nimminiṃsu, māpesi, māpayi, māpesuṃ, māpayuṃ, nimminissati, nimminissanti, māpessati, māpessanti, vân vân.

Mū-bandhane, munāti.

Căn mū có nghĩa là trói buộc. (Ví dụ:) munāti.

Lū-chedane, rassattaṃ, lunāti, lunanti.

Căn lū có nghĩa là cắt. (Nguyên âm dài) được rút ngắn lại. (Ví dụ:) lunāti, lunanti.

Kamme-lūyati, lūyanti.

Thể thụ động (kamme): lūyati, lūyanti.

Kārite-lāvayati, lāvayanti.

Thể sử động (kārite): lāvayati, lāvayanti.

Kamme-lāvīyati iccādi.

Thể thụ động (của sử động): lāvīyati, vân vân.

Kyādigaṇo niṭṭhito.

Nhóm Kyādi (Kyādigaṇa) đã chấm dứt.

Tanādigaṇa

Nhóm Tanādi (Tanādigaṇa)

Atha tanādigaṇo vuccate.

Bây giờ, nhóm Tanādi (Tanādigaṇa) được nói đến.

Āpa, kara, tana, saka.

Āpa, kara, tana, saka.

680. Tanāditvo.

680. Sau nhóm Tanādi là tiếp vĩ ngữ o.

Tanādīhi paraṃ opaccayo hoti.

Sau (các căn) nhóm Tanādi, có tiếp vĩ ngữ o.

Tanoti.

Āpa-pāpuṇane papubbo. Dhātvantassa dvittaṃ rasso ca, pappoti, papponti.

Căn āpa có nghĩa là đạt đến, đi trước là tiếp đầu ngữ pa. Âm cuối của căn được lặp lại và (nguyên âm dài) được rút ngắn. (Ví dụ:) pappoti, papponti.

Kamme-pāpīyati, pāpīyanti.

Thể thụ động (kamme): pāpīyati, pāpīyanti.

Kārite-pāpeti, pāpayati.

Thể sử động (kārite): pāpeti, pāpayati.

Kamme-pāpīyati [Pg.455] pāpīyanti iccādi.

Thể thụ động (của sử động): pāpīyati, pāpīyanti, vân vân.

Kara-karaṇe, karoti, karonti.

Căn kara có nghĩa là làm. (Ví dụ:) karoti, karonti.

Kamme-karīyati, karīyanti.

Thể thụ động (kamme): karīyati, karīyanti.

‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi dhātvantassa yattaṃ, kayyati, kayyanti, kayyare, kayyate, kayyante.

Theo quy tắc ‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, khi có ya, âm cuối của căn biến thành ya. (Ví dụ:) kayyati, kayyanti, kayyare, kayyate, kayyante.

Kārite-kāreti, kārayati, kārenti, kārayanti, kārāpeti, kārāpayati, kārāpenti, kārāpayanti.

Thể sử động (kārite): kāreti, kārayati, kārenti, kārayanti, kārāpeti, kārāpayati, kārāpenti, kārāpayanti.

681. Karassa sossa kuṃ.

681. Động từ căn kar cùng với o của nó được biến đổi thành kuṃ.

O-kārasahitassa karassa kuṃ hoti mi, mesu paresu.

Động từ căn kar cùng với mẫu tự o được biến đổi thành kuṃ khi các vĩ ngữ mi, me theo sau.

Kummi, kumma, ‘‘bhattu apacitiṃ kummi, dhammassāpacitiṃ kummī’’ti pāḷī.

Ví dụ: Kummi, kumma. Pāḷi có câu: ‘bhattu apacitiṃ kummi, dhammassāpacitiṃ kummī’ (tôi thể hiện sự tôn kính đối với chồng, tôi thể hiện sự tôn kính đối với Pháp).

682. Karotissa kho.

682. Kho cho karoti.

Pādito parassa karadhātussa kvaci kho hoti.

Đôi khi động từ căn kar theo sau một tiếp đầu ngữ được biến đổi thành kho.

Saṅkharoti, saṅkharonti, abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti.

Ví dụ: Saṅkharoti, saṅkharonti, abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti.

Kamme-saṅkharīyati, saṅkharīyanti.

Thể thụ động: saṅkharīyati, saṅkharīyanti.

Kārite-saṅkhāreti, saṅkhārayati.

Thể sai khiến: saṅkhāreti, saṅkhārayati.

Ṇāpimhi na vuddhi, saṅkharāpeti, saṅkharāpayati.

Không có sự tăng âm khi có ṇāpi: saṅkharāpeti, saṅkharāpayati.

Kamme-saṅkhārīyati, saṅkharāpīyati.

Thể thụ động (của sai khiến): saṅkhārīyati, saṅkharāpīyati.

683. Karassa sossa kubbakurukayirā.

683. Động từ căn kar cùng với o của nó được biến đổi thành kubba, kuru, kayirā.

O-kārasahitassa karassa kubba, kuru, kayirā honti vā nta, māna, tyādīsu, mahāvuttinā vikappena kussa kruttaṃ.

Động từ căn kar cùng với mẫu tự o được tùy chọn biến đổi thành kubba, kuru, kayirā khi các vĩ ngữ nta, māna, ti v.v... theo sau. Theo Mahāvutti, ku được tùy chọn biến đổi thành kru.

Kubbati [Pg.456] kubbanti, krubbati, krubbanti.

Ví dụ: Kubbati, kubbanti, krubbati, krubbanti.

Parachakke-kubbate, krubbate, kubbante, krubbante, kurute, kayirati, kayiranti, kayirasi, kayiratha, kayirāmi, kayirāma, kayirate, kayirante.

Trong nhóm vĩ ngữ khác (Parachakka): kubbate, krubbate, kubbante, krubbante, kurute, kayirati, kayiranti, kayirasi, kayiratha, kayirāmi, kayirāma, kayirate, kayirante.

Karotu, saṅkharotu, kubbatu, krubbatu, kurutu, agghaṃ kurutu no bhavaṃ, kayiratu.

Ví dụ: Karotu, saṅkharotu, kubbatu, krubbatu, kurutu, agghaṃ kurutu no bhavaṃ (mong ngài hãy định giá cho chúng tôi), kayiratu.

Kareyya, saṅkhareyya, kubbeyya, krubbeyya, kayireyya.

Ví dụ: Kareyya, saṅkhareyya, kubbeyya, krubbeyya, kayireyya.

684. Ṭā.

684. Ṭā.

Kayirādesato parassa eyyavibhattissa ṭānubandho ā hoti vā.

Sau biến đổi kayirā, vĩ ngữ eyya có chỉ tố ṭa được tùy chọn biến đổi thành ā.

So puññaṃ kayirā, puññaṃ ce puriso kayirā, kayirā naṃ punappunaṃ.

Ví dụ: So puññaṃ kayirā (người ấy nên làm phước), puññaṃ ce puriso kayirā, kayirā naṃ punappunaṃ (nếu người làm điều phước, nên làm đi làm lại).

685. Kayireyyasseyyumādīnaṃ.

685. Của kayireyya, eyyuṃ v.v...

Kayirādesato parassa eyyuṃādīnaṃ eyyasaddassa lopo hoti.

Sau biến đổi kayirā, phần eyya của các vĩ ngữ eyyuṃ v.v... bị xóa bỏ.

Kayiruṃ, kayireyyuṃ, kayirāsi, kayireyyāsi, kayirātha, kayireyyātha, kayirāmi, kayireyyāmi, kayirāma, kayireyyāma.

Ví dụ: Kayiruṃ, kayireyyuṃ, kayirāsi, kayireyyāsi, kayirātha, kayireyyātha, kayirāmi, kayireyyāmi, kayirāma, kayireyyāma.

686. Ethassā.

686. Ā cho etha.

Kayirādesato parassa ethassa e-kārassa ā hoti vā.

Sau biến đổi kayirā, mẫu tự e của vĩ ngữ etha được tùy chọn biến đổi thành ā.

So [Pg.457] kayirātha, dīpaṃ kayirātha paṇḍito, kayirā ce kayirāthenaṃ.

Ví dụ: So kayirātha, dīpaṃ kayirātha paṇḍito (bậc trí nên làm hòn đảo), kayirā ce kayirāthenaṃ (nếu làm, nên làm việc ấy).

Īādimhi-akari, kari, saṅkhari, abhisaṅkhari, akubbi, kubbi, akrubbi, krubbi, akayiri, kayiri, akaruṃ, karuṃ, saṅkharuṃ, abhi, saṅkharuṃ, akariṃsu, kariṃsu, saṅkhariṃsu, abhisaṅkhariṃsu, akubbiṃsu, kubbiṃsu, akrubbiṃsu, krubbiṃsu, akayiriṃsu, kayiriṃsu, akayiruṃ, kayiruṃ.

Trong thì quá khứ (với vĩ ngữ ī v.v...): akari, kari, saṅkhari, abhisaṅkhari, akubbi, kubbi, akrubbi, krubbi, akayiri, kayiri, akaruṃ, karuṃ, saṅkharuṃ, abhisaṅkharuṃ, akariṃsu, kariṃsu, saṅkhariṃsu, abhisaṅkhariṃsu, akubbiṃsu, kubbiṃsu, akrubbiṃsu, krubbiṃsu, akayiriṃsu, kayiriṃsu, akayiruṃ, kayiruṃ.

687. Kā īādīsu.

687. Kā khi có ī v.v... theo sau.

Īādīsu saokārassa karassa kā hoti vā.

Khi các vĩ ngữ ī v.v... theo sau, động từ căn kar cùng với o của nó được tùy chọn biến đổi thành kā.

688. Dīghā īssa.

688. Của ī sau trường âm.

Ā, e, ūdīghehi parassa īvacanassa si hoti vā.

Sau các trường âm ā, e, ū, vĩ ngữ ī được tùy chọn biến đổi thành si.

Aṭṭhāsi, adāsi, vadesi, vajjesi, bhāvesi, kāresianubhosi, ahosi iccādi.

Aṭṭhāsi, adāsi, vadesi, vajjesi, bhāvesi, kāresianubhosi, ahosi, v.v...

So akāsi, te akaṃsu, gāthāyaṃ ‘‘akaṃsu satthuvacana’’nti pāḷi. Akāsuṃ, tvaṃ akāsi. Mā tumhe evarūpaṃ akattha, mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvī vā yadi vā raho. Akāsittha, ahaṃ akāsiṃ, mayaṃ akāsimhā, akamhā. Bhogesu vijjamānesu, dīpaṃ nākamha attano. So akā. ‘‘Tato ekasataṃ khatye, anuyante bhavaṃ akā’’ti pāḷi. Akāsittha vā, ahaṃ akaṃ, akaraṃ vā. ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ nākaṃ, pitu vuddhassa bhāsita’’nti pāḷi.

So akāsi (nó đã làm), te akaṃsu (họ đã làm), trong kệ ngôn, câu Pāḷi là: “akaṃsu satthuvacanaṃ” (họ đã làm theo lời dạy của bậc Đạo Sư). Akāsuṃ (họ đã làm), tvaṃ akāsi (bạn đã làm). Mā tumhe evarūpaṃ akattha (các bạn chớ làm việc như vậy), mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvī vā yadi vā raho (chớ làm nghiệp ác, dù công khai hay lén lút). Akāsittha (các bạn đã làm), ahaṃ akāsiṃ (tôi đã làm), mayaṃ akāsimhā, akamhā (chúng tôi đã làm). Bhogesu vijjamānesu, dīpaṃ nākamha attano (khi tài sản hiện có, chúng tôi đã không làm nơi nương tựa cho chính mình). So akā (nó đã làm). Câu Pāḷi là: “Tato ekasataṃ khatye, anuyante bhavaṃ akā” (sau đó, ngài đã tạo ra một trăm vị Sát-đế-lỵ đi theo). Hoặc akāsittha (các bạn đã làm), ahaṃ akaṃ, hoặc akaraṃ (tôi đã làm). Câu Pāḷi là: “Tassāhaṃ vacanaṃ nākaṃ, pitu vuddhassa bhāsita” (tôi đã không làm theo lời nói của người cha già cả).

Kārite-so kāresi, kārayi, kārāpesi, kārāpayi, te kāresuṃ, kārayuṃ, kārāpesuṃ, kārāpayuṃ iccādi.

Trong thể sai khiến: so kāresi, kārayi, kārāpesi, kārāpayi (nó đã khiến làm), te kāresuṃ, kārayuṃ, kārāpesuṃ, kārāpayuṃ (họ đã khiến làm), v.v...

Karissati [Pg.458] saṅkharissati, kubbissati, krubbissati, kayirissati iccādi.

Karissati, saṅkharissati, kubbissati, krubbissati, kayirissati, v.v...

‘‘Harassa cāhaṅa sse’ti ssena saha karassa rakārassa āhaṅa hoti, kāhati, kāhanti, kathaṃ kāhanti dārakā.

Theo quy tắc ‘Harassa cāhaṅa sse’, phụ âm ra của (căn) kara cùng với ssa được chuyển thành āha, (như trong) kāhati (nó sẽ làm), kāhanti (họ sẽ làm), kathaṃ kāhanti dārakā (những đứa trẻ sẽ làm thế nào?).

Iñāgame-kāhiti, kāhinti iccādi. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi kusalaṃ bahuṃ, kāhāma puññasañcayaṃ.

Khi có tiếp đầu ngữ i: kāhiti, kāhinti, v.v... Kāhasi (bạn sẽ làm), kāhatha (các bạn sẽ làm). Kāhāmi kusalaṃ bahuṃ (tôi sẽ làm nhiều điều thiện), kāhāma puññasañcayaṃ (chúng ta sẽ tích lũy phước báu).

‘Āīādīsū’ti sutte yogavibhāgena ssatyādīsupi kā hoti, saṃyoge rassattaṃ, kassati, kassanti, kassasi, kassatha, kassāmi, kassāma, kassaṃ purisakāriyaṃ.

Bằng cách phân chia quy tắc trong câu kinh ‘Āīādīsū’, (căn kara) cũng trở thành kā trước các vĩ tố như ssati; khi có phụ âm kép, (nguyên âm dài) được rút ngắn lại, (như trong) kassati, kassanti, kassasi, kassatha, kassāmi, kassāma, kassaṃ purisakāriyaṃ (tôi sẽ làm việc của người đàn ông).

Ssādimhi-akāhā, akarissā iccādi.

Khi có vĩ tố ssā: akāhā, akarissā, v.v...

Tanu-vitthāre, tanoti.

Căn tanu có nghĩa là trải rộng, (chia thành) tanoti.

Parassaralopo-tanonti.

Do lược bỏ nguyên âm sau: tanonti.

689. Ovikaraṇassu parachakke.

689. U thay cho vĩ tố o trong nhóm sáu vĩ tố sau.

Parachakke pare ovikaraṇassa u hoti.

Khi nhóm sáu vĩ tố sau đi theo, vĩ tố o trở thành u.

Tanute, tanunte.

‘Yavā sare’ti ussa vatte-tanvante.

Theo quy tắc ‘Yavā sare’, u trở thành v: tanvante.

690. Pubbachakke vā kvaci.

690. Trong nhóm sáu vĩ tố trước, đôi khi tùy chọn.

Pubbachakke ovikaraṇassa kvaci u hoti vā.

Trong nhóm sáu vĩ tố trước, vĩ tố o đôi khi trở thành u, tùy chọn.

Tanuti, kurutu.

Kvacīti kiṃ? Karoti.

Tại sao nói ‘đôi khi’? (Để có trường hợp) karoti.

Vāti [Pg.459] kiṃ? Tanoti.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Để có trường hợp) tanoti.

Kamme-tanīyati, taññati.

Trong thể bị động: tanīyati, taññati.

691. Tanassā vā.

691. Ā thay cho na của (căn) tana, tùy chọn.

Tanadhātussa na-kārassa ā hoti vā kyamhi.

Phụ âm na của căn tana trở thành ā, tùy chọn, khi có vĩ tố ya (của thể bị động).

Tāyati, tāyanti, patāyati, patāyanti. ‘‘Ito’dāni patāyanti, sūciyo balisāni cā’’ti pāḷi. Tāyate, tāyante.

Tāyati, tāyanti, patāyati, patāyanti. Câu Pāḷi là: “Ito’dāni patāyanti, sūciyo balisāni cā” (từ đây, những cây kim và lưỡi câu được trải ra). Tāyate, tāyante.

Saka-sattiyaṃ, sakkoti, sakkonti, sakkosi, sakkotha, sakkomi, sakkoma.

Căn saka có nghĩa là có năng lực, (chia thành) sakkoti, sakkonti, sakkosi, sakkotha, sakkomi, sakkoma.

Tanādigaṇo niṭṭhito.

Nhóm (căn) Tanādi đã kết thúc.

Curādigaṇa

Nhóm (căn) Curādi

Atha curādigaṇo vuccate.

Bây giờ, nhóm (căn) Curādi được nói đến.

Āpa, kamu, gaṇa, ghaṭa, cinta, ceta, cura, dhara, pāla, pūja, manta, māna, vida.

Āpa, kamu, gaṇa, ghaṭa, cinta, ceta, cura, dhara, pāla, pūja, manta, māna, vida.

692. Curādīhiṇi.

692. Vĩ tố ṇi sau các căn Curādi.

Curādīhi kriyatthehi paraṃ sakatthe ṇipaccayo hoti.

Sau các căn thuộc nhóm Curādi có nghĩa là hành động, có vĩ tố ṇi trong nghĩa của chính nó.

Coreti, corayati.

Nó lấy trộm.

Vipubbo āpa-byāpane, byāpeti, byāpayati.

Căn āpa có tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là lan khắp: byāpeti, byāpayati.

Kamu-icchāyaṃ, kāmeti, kāmayati, kāmenti, kāmayanti, nikāmeti, nikāmayati, nikāmenti, nikāmayanti.

Căn kamu có nghĩa là mong muốn: kāmeti, kāmayati, kāmenti, kāmayanti, nikāmeti, nikāmayati, nikāmenti, nikāmayanti.

Kamme-kāmīyati, kāmīyanti.

Thụ động cách: kāmīyati, kāmīyanti.

Kārite ṇāpi eva, kāmāpeti, kāmāpayati.

Sử dịch cách: kāmāpeti, kāmāpayati.

Kamme-kāmāpīyati[Pg.460], kāmāpayīyati.

Thụ động cách của sử dịch cách: kāmāpīyati, kāmāpayīyati.

Gaṇa-saṅkhyāne, gaṇa, ghaṭānaṃ tudādittā na vuddhi, gaṇeti, gaṇayati.

Căn gaṇa có nghĩa là đếm; gaṇa thuộc nhóm ghaṭa giống như nhóm tudādi nên không có trường âm: gaṇeti, gaṇayati.

Ghaṭa-cetāyaṃ, ghaṭeti, ghaṭayati.

Căn ghaṭa có nghĩa là cố gắng: ghaṭeti, ghaṭayati.

Cinta-cintāyaṃ, garupantattā na vuddhi, cinteti, cintayati.

Căn cinta có nghĩa là suy nghĩ; do có âm cuối nặng nên không có trường âm: cinteti, cintayati.

Kamme-cintīyati, cintīyanti.

Thụ động cách: cintīyati, cintīyanti.

Kārite-cintāpeti, cintāpayati.

Sử dịch cách: cintāpeti, cintāpayati.

Kamme-cintāpīyati, cintāpayīyati.

Thụ động cách của sử dịch cách: cintāpīyati, cintāpayīyati.

Īādimhi-cintesi, cintayi, cinteyuṃ, cintayuṃ, cintesi, cintayi, cintayittha, cintesiṃ, cintayiṃ, cintesimhā, cintayimhā.

Trong thì Ajjattanī (quá khứ): cintesi, cintayi, cinteyuṃ, cintayuṃ, cintesi, cintayi, cintayittha, cintesiṃ, cintayiṃ, cintesimhā, cintayimhā.

Ceta-cetāyaṃ, ceteti, cetayati, cetenti, cetayanti.

Căn ceta có nghĩa là nhận thức: ceteti, cetayati, cetenti, cetayanti.

Cura-theyye, coreti, corayati, corenti, corayanti.

Căn cura có nghĩa là lấy trộm: coreti, corayati, corenti, corayanti.

Dhara-dhāraṇe, dhāreti, dhārayati, dhārenti, dhārayanti.

Căn dhara có nghĩa là mang, giữ: dhāreti, dhārayati, dhārenti, dhārayanti.

Pāla-pālane, pāleti, pālayati, pālenti, pālayanti.

Căn pāla có nghĩa là bảo vệ, hộ trì: pāleti, pālayati, pālenti, pālayanti.

Pūja-pūjāyaṃ, garupantattā na vuddhi, pūjeti, pūjayati, pūjenti, pūjayanti.

Căn pūja có nghĩa là cúng dường; do có âm cuối nặng nên không có trường âm: pūjeti, pūjayati, pūjenti, pūjayanti.

Manta-guttabhāsane, manteti, mantayati, mantenti, mantayanti.

Căn manta có nghĩa là bàn bạc kín: manteti, mantayati, mantenti, mantayanti.

Āpubbo kathane āmantane ca. Āmantayāmi vo bhikkhave, bhagavā bhikkhū āmantesi.

Có tiếp đầu ngữ ā có nghĩa là nói và gọi mời. Āmantayāmi vo bhikkhave (Này các Tỳ khưu, Ta gọi các ông), bhagavā bhikkhū āmantesi (Đức Thế Tôn đã gọi các vị Tỳ khưu).

Nipubbo-nimantane, nimanteti, nimantayati.

Có tiếp đầu ngữ ni có nghĩa là mời, thỉnh: nimanteti, nimantayati.

Īādimhi-mantesi[Pg.461], mantayi, āmantesi, āmantayi, nimantesi, nimantayi, mantesuṃ, mantayuṃ, mantayiṃsu rahogatā, mantessati, āmantessati, nimantessati, mantayissati, āmantayissati, nimantayissati iccādi.

Trong thì Ajjattanī (quá khứ): mantesi, mantayi, āmantesi, āmantayi, nimantesi, nimantayi, mantesuṃ, mantayuṃ, mantayiṃsu rahogatā (họ đã bàn bạc ở nơi kín đáo). Thì tương lai: mantessati, āmantessati, nimantessati, mantayissati, āmantayissati, nimantayissati v.v...

Māna-pūjāyaṃ, māneti, mānayati, mānenti, mānayanti iccādi.

Căn māna có nghĩa là tôn kính: māneti, mānayati, mānenti, mānayanti v.v...

Vida-anubhavane, vedeti, vedayati, paṭisaṃvedeti, paṭisaṃvedayati.

Căn vida có nghĩa là cảm thọ, kinh nghiệm: vedeti, vedayati, paṭisaṃvedeti, paṭisaṃvedayati.

Paṭi, ni, papubbo ācikkhane, paṭivedeti, paṭivedayati, nivedeti, nivedayati, pavedeti, pavedayati iccādi.

Có tiếp đầu ngữ paṭi, ni, pa có nghĩa là trình bày, thông báo: paṭivedeti, paṭivedayati, nivedeti, nivedayati, pavedeti, pavedayati v.v...

Curādigaṇo niṭṭhito.

Dứt nhóm động từ Curādi.

Vikaraṇapaccayarāsi niṭṭhito.

Dứt phần các hậu tố tạo thân động từ (vikaraṇa).

Sāmañña kha, cha, sarāsi

Phần chung: kha, cha, và nhóm nguyên âm.

Atha dhātupaccayā vuccante.

Tiếp theo, các hậu tố của căn được nói đến.

Kriyāvācībhāvena dhāturūpā paccayā dhātupaccayā, kriyatthapaccayāti vuttaṃ hoti, tasmā tehipi sabbesaṃ tyādi, tabbādivibhatti, paccayānaṃ sambhavo.

Các hậu tố có hình thức của căn do có khả năng diễn đạt hành động được gọi là hậu tố của căn (dhātupaccaya); có thể nói rằng chúng là các hậu tố có ý nghĩa hành động. Do đó, với chúng cũng có thể có tất cả các biến tố như ti v.v... và các hậu tố như tabba v.v...

Tija, māna, kita, gupa, badha.

Tija, māna, kita, gupa, badha.

693. Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu.

693. Sau (các động từ căn) tija và māna, (các tiếp vị ngữ) kha và sa được dùng theo thứ tự trong nghĩa là kham nhẫn và thẩm sát.

Khamāyaṃ vīmaṃsāyañca pavattehi tija, mānadhātūhi paraṃ kamena kha, sapaccayā honti.

Sau các động từ căn tija và māna được sử dụng trong nghĩa là kham nhẫn và thẩm sát, các tiếp vị ngữ kha và sa được thêm vào theo thứ tự.

Tija-khamāyaṃ, iminā khapaccayo.

(Động từ căn) tija trong nghĩa là kham nhẫn, do (quy tắc) này nên có tiếp vị ngữ kha.

694. Khachasānamekassaraṃ dve.

694. Đối với (các động từ căn) có tiếp vị ngữ kha, cha, và sa, (hình thức) một âm tiết được lặp lại thành hai.

Kha[Pg.462], cha, sapaccayantānaṃ dhāturūpānaṃ paṭhamaṃ saddarūpaṃ ekassaraṃ dverūpaṃ hotīti ‘tija, tija’iti dvirūpe kate ‘loponādibyañjanassā’ti anādibyañjanabhūtassa ja-kārassa lopo, ‘pararūpamayakāre byañjane’ti dhātvantajakārassa pararūpattaṃ. ‘Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti saṃyogādissa khassa kattaṃ, ‘titikkha’iti dhātupaccayantarūpaṃ, tato tyādyuppatti.

Đối với các hình thức động từ căn tận cùng bằng các tiếp vị ngữ kha, cha, và sa, hình thức âm thanh đầu tiên có một âm tiết được lặp lại. Do đó, khi hình thức lặp lại 'tija, tija' được tạo thành, do quy tắc 'loponādibyañjanassā', phụ âm ja không phải là phụ âm đầu bị xóa bỏ; do quy tắc 'pararūpamayakāre byañjane', phụ âm ja cuối của động từ căn được đồng hóa. Do quy tắc 'Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā', phụ âm kha đứng đầu của cụm phụ âm kép biến thành ka. Hình thức của động từ căn và tiếp vị ngữ là 'titikkha', từ đó có sự phát sinh của ti, v.v.

Titikkhati, titikkhanti.

Titikkhati (nó/anh ấy/cô ấy nhẫn nại), titikkhanti (họ nhẫn nại).

Kamme-titikkhīyati.

Thụ động cách: titikkhīyati.

Kārite-titikkheti, titikkhayati, titikkhāpeti, titikkhāpayati.

Sử dịch cách: titikkheti, titikkhayati, titikkhāpeti, titikkhāpayati.

Kamme-titikkhāpīyati, titikkhāpīyanti.

Thụ động cách của sử dịch cách: titikkhāpīyati, titikkhāpīyanti.

Titikkhatu, titikkhantu, titikkheyya, titikkheyyuṃ iccādi.

Titikkhatu, titikkhantu, titikkheyya, titikkheyyuṃ, v.v.

Khamāyanti kiṃ? Tija-nisāne, tejeti, tejenti.

Tại sao nói 'trong nghĩa là kham nhẫn'? (Bởi vì) tija (còn có nghĩa) là mài sắc. (Ví dụ:) tejeti, tejenti.

Kārite-tejeti. ‘‘Samuttejeti sampahaṃsetī’’ti pāḷi.

Sử dịch cách: tejeti. Trong Pāḷi có câu: 'Samuttejeti sampahaṃsetī' (nó khích lệ, nó làm cho hoan hỷ).

Māna-vīmaṃsāyaṃ, tato sapaccayo. ‘Khachasānamekassaraṃ dve’ti ‘māna, māna’iti dvirūpe kate –

(Động từ căn) māna trong nghĩa là thẩm sát, từ đó có tiếp vị ngữ sa. Do quy tắc 'Khachasānamekassaraṃ dve', khi hình thức lặp lại 'māna, māna' được tạo thành –

695. Mānassa vī parassa ca maṃ.

695. Đối với (động từ căn) māna, (phần trước) biến thành vī, và (phần) sau biến thành maṃ.

Dvitte pubbassa mānassa vī hoti, parassa ca sabbassa mānassa maṃ hoti.

Khi được lặp lại, māna đứng trước biến thành vī, và toàn bộ māna đứng sau biến thành maṃ.

Vīmaṃsati, vīmaṃsanti.

Vīmaṃsati (nó/anh ấy/cô ấy thẩm sát), vīmaṃsanti (họ thẩm sát).

Kamme-vīmaṃsīyati[Pg.463], vīmaṃsīyanti.

Thụ động cách: vīmaṃsīyati, vīmaṃsīyanti.

Kārite-vīmaṃseti, vīmaṃsayati, vīmaṃsāpeti, vīmaṃsāpayati.

Sử dịch cách: vīmaṃseti, vīmaṃsayati, vīmaṃsāpeti, vīmaṃsāpayati.

Kamme-vīmaṃsāpīyati, vīmaṃsāpīyanti.

Thụ động cách của sử dịch cách: vīmaṃsāpīyati, vīmaṃsāpīyanti.

Vīmaṃsāyanti kiṃ? Māna-pūjāyaṃ, māneti, sammāneti, abhimāneti, pūjetīti attho.

Tại sao nói 'trong nghĩa là thẩm sát'? (Bởi vì) māna (còn có nghĩa) là tôn kính. (Ví dụ:) māneti, sammāneti, abhimāneti, có nghĩa là pūjeti (cúng dường, tôn kính).

Kita-rogāpanayane saṃsaye ca.

(Động từ căn) kita (có nghĩa) là chữa bệnh và nghi ngờ.

696. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho.

696. Sau (động từ căn) kita, (tiếp vị ngữ) cha được dùng trong nghĩa là chữa trị và nghi ngờ.

Tikicchāyaṃ saṃsaye ca pavattakitadhātuto paraṃ cho hoti.

Sau động từ căn kita được sử dụng trong nghĩa là chữa trị và nghi ngờ, tiếp vị ngữ cha được thêm vào.

‘Kita, kita’ iti dvirūpe kate –

Khi hình thức lặp lại 'kita, kita' được tạo thành –

697. Kitassāsaṃsayeti vā.

697. Đối với (động từ căn) kita, (sự biến đổi) là tùy chọn khi không ở trong nghĩa nghi ngờ.

Saṃsayamhā aññasmiṃ tikicchatthe pavattassa kitadhātussa dvitte pubbassa kitassati hoti vā. ‘Pararūpamayakāre byañjane’ti pararūpattaṃ, saṃyogādissa cakārattaṃ.

Đối với động từ căn kita được sử dụng trong nghĩa chữa trị, khác với nghĩa nghi ngờ, khi được lặp lại, kita đứng trước có thể tùy chọn biến thành ti. Do quy tắc 'pararūpamayakāre byañjane', (phụ âm cuối của động từ căn) được đồng hóa. (Phụ âm) đứng đầu của cụm phụ âm kép biến thành ca.

Tikicchati, tikicchanti. Devāpi naṃ tikicchanti, mātāpettibharaṃ naraṃ.

Tikicchati (nó/anh ấy/cô ấy chữa trị), tikicchanti (họ chữa trị). 'Chư thiên cũng chữa trị cho người ấy, người nuôi dưỡng cha mẹ'.

Kamme-tikicchīyati, tikicchīyanti.

Thụ động cách: tikicchīyati, tikicchīyanti.

Kārite-tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati.

Sử dịch cách: tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati.

Vāsaddena tikārābhāve ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti dvitte pubbassa cavaggo, cikicchati, cikicchanti, cikicchīyati, cikicchīyanti.

Theo từ 'vā' (hoặc), trong trường hợp không có i-kāra của (căn) ti, khi lặp lại, phụ âm đầu được biến thành phụ âm nhóm 'ca' theo sūtra ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’. (Ví dụ:) cikicchati, cikicchanti, cikicchīyati, cikicchīyanti.

Asaṃsayeti [Pg.464] kiṃ? Vicikicchati, vicikicchanti.

Tại sao nói 'không có nghĩa là nghi ngờ'? (Bởi vì có các dạng:) Vicikicchati, vicikicchanti.

Tikicchattha, saṃsayatthato aññasmiṃ atthe –

Trong ý nghĩa chữa trị, trong ý nghĩa khác với ý nghĩa nghi ngờ –

Kita-ñāṇe nivāse ca, ketati, saṃketati, niketati.

Căn kita (còn có nghĩa) là biết và ở. (Ví dụ:) ketati, saṃketati, niketati.

Gupa-nindāyaṃ.

Căn gupa (có nghĩa) là khiển trách.

698. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bho ca.

698. Trong nghĩa khiển trách, từ (các căn) gupa và badha, và 'b' thành 'bh'.

Nindāyaṃ pavattehi gupa, badhehi paraṃ chapaccayo hoti, bassa ca bho hoti. Dvirūpe kate anādibyañjanalopo.

Sau các căn gupa, badha đang diễn tiến trong nghĩa khiển trách, có tiếp vị ngữ cha, và 'b' thành 'bh'. Khi thực hiện việc lặp lại, phụ âm không phải đầu tiên được xóa bỏ.

699. Gupissi.

699. Nguyên âm của (căn) gupa thành 'i'.

Gupissa dvitte pubbassa u-kārassa i hoti. Gassa cavaggattaṃ, dhātvantassa pararūpattaṃ, saṃyogādissa paṭhamattaṃ.

Đối với căn gupa, khi lặp lại, u-kāra của phần đầu tiên trở thành 'i'. 'G' được biến thành phụ âm nhóm 'ca', phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau, phụ âm đầu của cụm phụ âm trở thành phụ âm đầu tiên (của nhóm).

Jigucchati, jigucchanti.

Kamme-jigucchīyati, jigucchīyanti.

Thể thụ động: jigucchīyati, jigucchīyanti.

Kārite-jiguccheti, jigucchayati, jigucchāpeti, jigucchāpayati. Jigucchatu, jigucchantu iccādi.

Thể sai khiến: jiguccheti, jigucchayati, jigucchāpeti, jigucchāpayati. (Biến cách khác:) Jigucchatu, jigucchantu, v.v.

Nindāyanti kiṃ? Gupa-saṃvaraṇe, gopeti, gopayati.

Tại sao nói 'trong nghĩa khiển trách'? (Bởi vì) căn gupa (còn có nghĩa) là bảo vệ, (ví dụ:) gopeti, gopayati.

Badha-nindāyaṃ, dvirūpādimhi kate –

Căn badha trong nghĩa khiển trách, khi thực hiện việc lặp lại, v.v. –

700. Khachasessi.

700. Nguyên âm thành 'i' khi có các tiếp vị ngữ kha, cha, sa.

Dvitte pubbassa assa i hoti kha, cha, sesūti assa ittaṃ, parabakārassa ca bhattaṃ, dhātvantassa pararūpādi.

Khi lặp lại, 'a' của phần đầu tiên trở thành 'i' khi có kha, cha, sa theo sau, do đó 'a' thành 'i'; và 'b' theo sau trở thành 'bh'; phụ âm cuối của căn đồng hóa, v.v.

Bibhacchati, virūpo hotīti attho. Bibhacchanti.

Bibhacchati, có nghĩa là 'trở nên xấu xí'. Bibhacchanti.

Nindāyanti [Pg.465] kiṃ? Badha-bandhana, hiṃsāsu, bādheti, bādhayati. Vātaṃ jālena bādhesi.

Tại sao nói 'trong nghĩa khiển trách'? (Bởi vì) căn badha (còn có nghĩa) là trói buộc, làm hại, (ví dụ:) bādheti, bādhayati. (Câu ví dụ:) Vātaṃ jālena bādhesi (ngươi đã trói gió bằng lưới).

Kamme-bādhīyati, bādhīyanti, bajjhati, bajjhanti.

Thể thụ động: bādhīyati, bādhīyanti, bajjhati, bajjhanti.

Iti sāmañña kha, cha, sarāsi.

Như vậy là (các quy tắc) chung về (tiếp vị ngữ) kha, cha, sa.

Tumicchatthe khachasarāsi

(Các tiếp vị ngữ) kha, cha, sa trong ý nghĩa muốn làm (hành động của bất biến cách '-tuṃ').

701. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te.

701. Sau '-tuṃ', có sự xóa bỏ (của nó) khi có những (tiếp vị ngữ) đó trong ý nghĩa muốn.

Tumantehi icchatthe te kha, cha, sā honti, tuṃpaccayassa ca lopo hoti. Idañca suttaṃ tumicchatthasambhave sati sabbadhātupadehipi kha, cha, sānaṃ pavattidīpanatthaṃ. Tena tumicchatthe sa, chapaccaye katvā ‘ū byañjanassā’ti sa, chānaṃ ādimhi īāgamaṃ katvā ‘‘aputtaṃ puttamiva ācarituṃ icchati puttīyīsati, pabbato viya attānaṃ ācarituṃ icchati pabbatāyīsati, dātuṃ icchati dicchati’’ iccādīni sijjhanti.

Sau (các từ) tận cùng bằng '-tuṃ', trong ý nghĩa muốn, có các tiếp vị ngữ kha, cha, sa đó, và tiếp vị ngữ '-tuṃ' bị xóa bỏ. Và sūtra này nhằm mục đích chỉ ra sự áp dụng của kha, cha, sa cho tất cả các từ căn khi có thể có ý nghĩa 'muốn làm'. Do đó, trong ý nghĩa 'muốn làm', sau khi áp dụng các tiếp vị ngữ sa, cha, và sau khi thêm 'ī' vào đầu của sa, cha theo sūtra ‘ū byañjanassā’, các dạng như ‘aputtaṃ puttamiva ācarituṃ icchati (muốn đối xử với người không phải con như con trai) thành puttīyīsati, pabbato viya attānaṃ ācarituṃ icchati (muốn hành động như một ngọn núi) thành pabbatāyīsati, dātuṃ icchati (muốn cho) thành dicchati’ v.v. được hình thành.

Bhuja, ghasa, hana, ji, hara, pā, su.

Bhuja, ghasa, hana, ji, hara, pā, su.

Bhuñjituṃ icchatīti atthe-bhujato khapaccayo, tuṃpaccayalopo, dvittaṃ, pubbassa anādilopo, pararūpatte saṃyogādissa paṭhamattaṃ, pubbassa bhassa battaṃ, bubhukkhati, bubhukkhanti, bubhukkhīyati, bubhukkhīyanti, bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, bubhukkhāpīyati, bubhukkhāpīyanti, bubhukkhatu, bubhukkhantu, bubhukkheyya, bubhukkheyyuṃ, bubhukkhi, bubhukkhiṃsu, bubhukkhissati, bubhukkhissanti, bubhukkhissā, bubhukkhissaṃsu.

Trong ý nghĩa 'muốn ăn' (bhuñjituṃ icchati) – từ (căn) bhuja có tiếp vị ngữ kha, tiếp vị ngữ '-tuṃ' bị xóa bỏ, lặp lại, phụ âm không phải đầu tiên của phần đầu bị xóa bỏ, khi đồng hóa với phụ âm sau, phụ âm đầu của cụm phụ âm trở thành phụ âm đầu tiên (của nhóm), 'bh' của phần đầu trở thành 'b'. (Có các dạng:) bubhukkhati, bubhukkhanti, bubhukkhīyati, bubhukkhīyanti, bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, bubhukkhāpīyati, bubhukkhāpīyanti, bubhukkhatu, bubhukkhantu, bubhukkheyya, bubhukkheyyuṃ, bubhukkhi, bubhukkhiṃsu, bubhukkhissati, bubhukkhissanti, bubhukkhissā, bubhukkhissaṃsu.

Ghasa-adane, ghasituṃ icchatīti atthe – chapaccayo, dvittādi, pubbassa ghassa gattaṃ, gassa jattaṃ, assa ittaṃ, jighacchati, jighacchanti, jighacchīyati, jighacchīyanti, jighaccheti, jighacchāpeti iccādi.

Căn ghasa (có nghĩa) là ăn, trong ý nghĩa 'muốn ăn' (ghasituṃ icchati) – có tiếp vị ngữ cha, lặp lại v.v., 'gh' của phần đầu trở thành 'g', 'g' trở thành 'j', 'a' trở thành 'i'. (Có các dạng:) jighacchati, jighacchanti, jighacchīyati, jighacchīyanti, jighaccheti, jighacchāpeti, v.v.

Hana-hiṃ [Pg.466] sāyaṃ, hantuṃ icchatīti atthe – chapaccayo, dvittādi, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti pubbassa hassa jo, assa ittaṃ.

Căn hana (có nghĩa) là làm hại, trong ý nghĩa 'muốn giết' (hantuṃ icchati) – có tiếp vị ngữ cha, lặp lại v.v., theo sūtra ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, 'h' của phần đầu trở thành 'j', 'a' trở thành 'i'.

702. Parassa ghaṃ se.

702. Căn theo sau được biến thành 'gh' khi có 's'.

Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se pare.

Khi lặp lại, (căn) hana theo sau được biến thành 'gh' khi có 's' theo sau.

Jighaṃsati, jighaṃsanti.

Ji-jaye, jetuṃ icchatīti atthe – sapaccayo, dvittaṃ.

Căn `ji` có nghĩa là chiến thắng, trong ý nghĩa là muốn chiến thắng – thêm tiếp vị ngữ `sa`, và lặp lại.

703. Jiharānaṃ gī.

703. Đối với `ji` và `hara` (biến thành) `gī`.

Ji, harānaṃ dvitte parassa jissa harassa ca gī hoti se pare.

Khi lặp lại `ji`, `hara`, `ji` và `hara` ở sau được biến thành `gī` khi `sa` theo sau.

Jigīsati, jigīsanti, vijigīsati, vijigīsanti.

Hara-haraṇe, dvittādi, parassa gī, pubbassa hassa jo, assa ittaṃ, jigīsati, harituṃ icchatīti attho, jigīsanti.

Căn `hara` có nghĩa là lấy đi, lặp lại v.v..., (căn) ở sau biến thành `gī`, `ha` của (căn) ở trước biến thành `ja`, `a` biến thành `i`, (thành) `jigīsati`, có nghĩa là muốn lấy đi, (và) `jigīsanti`.

Pā-pāne, pivituṃ icchatīti atthe – sapaccayo, dvittaṃ, ‘rasso pubbassā’ti rasso, assa ittaṃ, pipāsati, pipāsanti, pipāsīyati, pipāsīyanti.

Căn `pā` có nghĩa là uống, trong ý nghĩa là muốn uống – thêm tiếp vị ngữ `sa`, lặp lại, rút ngắn (nguyên âm) theo quy tắc ‘rasso pubbassā’, `a` biến thành `i`, (thành) `pipāsati`, `pipāsanti`, `pipāsīyati`, `pipāsīyanti`.

Su-savane, sotuṃ icchatīti atthe – dvitte parassa dvittaṃ, sussusati, sussusanti, sussusīyati, sussusīyanti, sussuseti, sussusayati, sussusāpeti, sussusāpayati, sussusāpīyati, sussusāpīyanti, sussusatu, sussusantu iccādi.

Căn `su` có nghĩa là nghe, trong ý nghĩa là muốn nghe – khi lặp lại, cái ở sau được lặp lại, (thành) `sussusati`, `sussusanti`, `sussusīyati`, `sussusīyanti`, `sussuseti`, `sussusayati`, `sussusāpeti`, `sussusāpayati`, `sussusāpīyati`, `sussusāpīyanti`, `sussusatu`, `sussusantu` v.v...

Titikkhituṃ icchatīti atthe – titikkhato sapaccayo, sapaccayaparattā puna dvittappasaṅge –

Trong ý nghĩa là muốn chịu đựng – từ (căn) `titikkha` thêm tiếp vị ngữ `sa`, vì có tiếp vị ngữ `sa` theo sau, khi có trường hợp lặp lại lần nữa –

704. Na puna.

704. Không (lặp lại) lần nữa.

Sakiṃ [Pg.467] dvitte kate puna dvittaṃ na āpajjatīti puna dvittābhāvo, ‘ū byañjanassā’ti ū āgamo.

Khi đã lặp lại một lần thì không xảy ra lặp lại lần nữa, do đó không có sự lặp lại lần nữa; theo quy tắc ‘ū byañjanassā’ thêm vào `ū`.

Titikkhisati, titikkhisanti iccādi. Evaṃ tikicchituṃ icchatīti tikicchisati, tikicchisanti, cikicchisati, cikicchisanti iccādi.

`Titikkhisati`, `titikkhisanti` v.v... Tương tự, (trong ý nghĩa) muốn chữa trị (thành) `tikicchisati`, `tikicchisanti`, `cikicchisati`, `cikicchisanti` v.v...

Iti tumicchatthe kha, cha, sa rāsi.

Như vậy là nhóm (tiếp vị ngữ) `kha`, `cha`, `sa` trong ý nghĩa muốn làm.

Nāmadhāturāsi

Nhóm động từ phái sinh từ danh từ

Puttaṃ icchatīti atthe –

Trong ý nghĩa là muốn có con trai –

705. Īyo kammā.

705. Tiếp vị ngữ `īya` (được thêm) từ (danh từ ở) đối cách.

Kammatthā nāmapadamhā icchatthe īyo hotīti kammabhūtā puttasaddato icchāyaṃ īyo, ‘puttīya’iti dhātupaccayantarūpaṃ, tato tyādyuppatti.

Từ một danh từ ở đối cách, trong ý nghĩa muốn, thêm tiếp vị ngữ `īya`; do đó từ từ `putta` là đối tượng, trong ý nghĩa muốn, thêm `īya`, (thành) `puttīya` là thân động từ, từ đó phát sinh `ti` v.v...

Puttīyati, puttīyanti, puttīyeti, puttīyayati, puttīyāpeti, puttīyāpayati, puttīyāpīyati, puttīyāpīyanti. Evaṃ cīvarīyati, cīvarīyanti, pattīyati, pattīyanti, parikkhārīyati, parikkhārīyanti iccādi.

`Puttīyati`, `puttīyanti`, `puttīyeti`, `puttīyayati`, `puttīyāpeti`, `puttīyāpayati`, `puttīyāpīyati`, `puttīyāpīyanti`. Tương tự `cīvarīyati`, `cīvarīyanti`, `pattīyati`, `pattīyanti`, `parikkhārīyati`, `parikkhārīyanti` v.v...

Aputtaṃ sissaṃ puttamiva ācaratīti atthe –

Trong ý nghĩa là đối xử với người đệ tử không phải con trai như con trai –

706. Upamāṇācāre.

706. Trong ý nghĩa đối xử có sự so sánh.

Upamīyati upametabbo attho etenāti upamānaṃ, upamānabhūtā kammapadato ācāratthe īyo hoti.

Cái mà ý nghĩa cần được so sánh được so sánh với nó, đó gọi là đối tượng so sánh; từ một từ ở đối cách vốn là đối tượng so sánh, trong ý nghĩa đối xử, thêm (tiếp vị ngữ) `īya`.

Puttīyati[Pg.468], puttīyanti sissaṃ.

`Puttīyati`, `puttīyanti sissaṃ`.

Kamme-aputtopi putto viya ācarīyati puttīyīyati, puttīyīyanti, puttīyeti, puttīyayati, puttīyāpeti, puttīyāpayati, puttīyāpīyati, puttīyāpīyanti. Evaṃ sissīyati, sissīyanti.

Trong thể bị động – dù không phải con trai cũng được đối xử như con trai (thành) `puttīyīyati`, `puttīyīyanti`, (các thể khác là) `puttīyeti`, `puttīyayati`, `puttīyāpeti`, `puttīyāpayati`, `puttīyāpīyati`, `puttīyāpīyanti`. Tương tự `sissīyati`, `sissīyanti`.

Kuṭiyaṃ viya pāsāde ācaratīti atthe –

Trong ý nghĩa là ở trong lâu đài như ở trong am thất –

707. Ādhārā.

707. Từ (danh từ ở) vị trí cách.

Upamānabhūtā ādhārabhūtā ca nāmamhā ācāratthe īyo hoti.

Từ một danh từ vừa là đối tượng so sánh vừa là vị trí (nơi chốn), trong ý nghĩa đối xử, thêm (tiếp vị ngữ) `īya`.

Kuṭīyati, kuṭīyanti pāsāde, nadiyaṃ viya samudde ācarati nadīyati, nadīyanti iccādi.

`Kuṭīyati`, `kuṭīyanti pāsāde`, (trong ý nghĩa) ở trong biển như ở trong sông (thành) `nadīyati`, `nadīyanti` v.v...

Araññe viya nagare ācarati araññīyati, araññīyanti nagare. Evaṃ gehīyati vihāre.

(Trong ý nghĩa) ở trong thành phố như ở trong rừng (thành) `araññīyati`, `araññīyanti nagare`. Tương tự `gehīyati vihāre`.

Lokadhammehi akampanīyaṭṭhena pabbato viya attānaṃ ācaratīti atthe –

Trong ý nghĩa là đối xử với bản thân như ngọn núi, vì (có) đặc tính không bị lay chuyển bởi các pháp thế gian –

708. Kattutāyo.

708. (Thêm tiếp vị ngữ) `āya` từ (danh từ ở) chủ cách.

Upamānabhūtā kattubhūtā ca nāmamhā ācāratthe āyo hotīti pabbatasaddato āyo. Tato tyādyuppatti.

Từ một danh từ vừa là đối tượng so sánh vừa là chủ thể, trong ý nghĩa đối xử, thêm (tiếp vị ngữ) `āya`; do đó từ từ `pabbata` thêm `āya`. Từ đó phát sinh `ti` v.v...

Pabbatāyati saṅgho, pabbatāyanti, cicciṭo viya attānaṃ ācarati cicciṭāyati, saddo. Evaṃ paṭapaṭāyati, kaṭakaṭāyati, dhūmadhūmāyati, dhūpāyati, sandhūpāyati.

Tăng chúng hành xử như ngọn núi là pabbatāyati saṅgho, (họ) hành xử như những ngọn núi là pabbatāyanti, nó hành xử như tiếng lách tách là cicciṭāyati, tiếng động. Tương tự: paṭapaṭāyati (kêu lốp đốp), kaṭakaṭāyati (kêu rắc rắc), dhūmadhūmāyati (bốc khói nghi ngút), dhūpāyati (bốc khói), sandhūpāyati (tỏa khói).

Abhusampi [Pg.469] bhusaṃ bhavatīti atthe –

Trong ý nghĩa ‘cái không nhiều cũng trở thành nhiều’ –

709. Jhatthe.

709. Trong ý nghĩa jha.

Cīpaccayassa attho abbhūtatabbhāvo jhattho nāma. Kattuto jhatthe āyo hoti.

Ý nghĩa của tiếp vị ngữ cī là abbhūtatabbhāva (trở thành cái chưa từng là), được gọi là ý nghĩa jha. Trong câu chủ động, tiếp vị ngữ āyo được dùng trong ý nghĩa jha.

Bhusāyati, bhusāyanti, apaṭopi paṭo bhavati paṭāyati, paṭāyanti, alohitampi lohitaṃ bhavati lohitāyati. Evaṃ nīlāyati, kamalāyati, candāyati, candanāyati, kañcanāyati, vajirāyati.

Bhusāyati, bhusāyanti; cái không phải là vải trở thành vải là paṭāyati, paṭāyanti; cái không phải màu đỏ trở thành màu đỏ là lohitāyati. Tương tự: nīlāyati (trở thành màu xanh), kamalāyati (trở thành hoa sen), candāyati (trở thành mặt trăng), candanāyati (trở thành gỗ chiên-đàn), kañcanāyati (trở thành vàng), vajirāyati (trở thành kim cương).

Kattutotveva? Bhusaṃ karoti.

Tại sao lại nói ‘trong câu chủ động’? (Ví dụ:) Bhusaṃ karoti (làm cho nhiều).

Saddaṃ karotīti atthe –

Trong ý nghĩa ‘tạo ra âm thanh’ –

710. Saddādīhi karoti.

710. Sau các từ sadda v.v... trong ý nghĩa karoti.

Saddādīhi dutiyantehi nāmehi karotyatthe āyo hoti.

Tiếp vị ngữ āyo được dùng sau các danh từ như sadda v.v... ở đối cách trong ý nghĩa karoti (làm, tạo ra).

Saddāyati, saddāyanti, veraṃ karoti verāyati, verāyanti, kalahaṃ karoti kalahāyati, kalahāyanti, mettaṃ karoti mettāyati, mettāyanti, karuṇaṃ karoti karuṇāyati, karuṇāyanti, muditaṃ karoti muditāyati, muditāyanti, upekkhaṃ karoti upekkhāyati, upekkhāyanti, kukkuccaṃ karoti kukkuccāyati, kukkuccāyanti, piyaṃ karoti piyāyati, piyāyanti, paccayaṃ saddahanaṃ karoti pattiyāyati, pattiyāyanti, taṇhaṃ karoti taṇhāyati, taṇhāyanti, taṇhīyati, taṇhīyanti vā, karotyatthe īyo. Mama idanti karoti mamāyati, mamāyanti.

Saddāyati, saddāyanti; tạo ra sự hận thù là verāyati, verāyanti; tạo ra sự cãi cọ là kalahāyati, kalahāyanti; tạo ra tâm từ là mettāyati, mettāyanti; tạo ra tâm bi là karuṇāyati, karuṇāyanti; tạo ra tâm hỷ là muditāyati, muditāyanti; tạo ra tâm xả là upekkhāyati, upekkhāyanti; tạo ra sự hối hận là kukkuccāyati, kukkuccāyanti; tạo ra sự thương mến là piyāyati, piyāyanti; tạo ra niềm tin là pattiyāyati, pattiyāyanti; tạo ra ái dục là taṇhāyati, taṇhāyanti, hoặc taṇhīyati, taṇhīyanti; tiếp vị ngữ īyo trong ý nghĩa karoti. Làm ra ‘cái này là của tôi’ là mamāyati, mamāyanti.

Namo [Pg.470] karotīti atthe –

Trong ý nghĩa ‘làm sự cung kính’ –

711. Namotvasso.

711. Sau namo là asso.

Namosaddato karotyatthe asso hoti.

Tiếp vị ngữ asso được dùng sau từ namo trong ý nghĩa karoti.

Namassati, namassanti.

Samānaṃ sadisaṃ karotīti atthe –

Trong ý nghĩa ‘làm cho bằng, làm cho giống’ –

712. Dhātvatthe nāmasmi.

712. Trong ý nghĩa của động từ căn từ danh từ.

Dhātvattho vuccati yā kāci kriyā. Nāmasmā dhātvatthe i hoti. ‘Yuvaṇṇānameo paccaye’ti issa ettaṃ.

Ý nghĩa của động từ căn được gọi là bất kỳ hành động nào. Tiếp vị ngữ i được dùng sau danh từ trong ý nghĩa của động từ căn. Theo cú pháp ‘yuvaṇṇānameo paccaye’, i biến thành e.

Samāneti, samānenti.

‘Eonamayāvā sare’ti essa ayādeso. ‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’ti ettha vāsaddena lapaccayo, samānayati, samānayanti, piṇaṃ karoti piṇeti, piṇayati, kusalaṃ pucchati kusaleti, kusalayati, visuddhaṃ hoti visuddheti, visuddhayati, vīṇāya upagāyati upavīṇeti, upavīṇāyati, paññāya atikkamati atipaññeti, atipaññāyati, vaccaṃ karoti vacceti, vaccayati, muttaṃ karoti mutteti, muttayati, balena pīḷeti baleti, balayati.

Theo cú pháp ‘eonamayāvā sare’, e được thay thế bằng aya. Ở đây, theo từ vā trong cú pháp ‘ṇiṇāpyāpīhi vā’, là tiếp vị ngữ la; samānayati, samānayanti; làm cho tròn là piṇeti, piṇayati; hỏi thăm sức khỏe là kusaleti, kusalayati; trở nên trong sạch là visuddheti, visuddhayati; đàn hát là upavīṇeti, upavīṇāyati; vượt qua bằng trí tuệ là atipaññeti, atipaññāyati; đi đại tiện là vacceti, vaccayati; đi tiểu tiện là mutteti, muttayati; đàn áp bằng vũ lực là baleti, balayati.

Assa itte-balīyati, balīyanti. ‘‘Abalānaṃ balīyantī’’ti pāḷi.

Khi a biến thành ī – balīyati, balīyanti. Kinh văn Pāḷi: “Abalānaṃ balīyantī” (họ đàn áp những người yếu thế).

Saccaṃ karotīti atthe –

Trong ý nghĩa ‘làm cho thành sự thật’ –

713. Saccādīhāpi.

713. Sau các từ sacca v.v... là āpi.

Saccādīhi nāmehi dhātvatthe āpi hoti.

Tiếp vị ngữ āpi được dùng sau các danh từ như sacca v.v... trong ý nghĩa của động từ căn.

Saccāpeti[Pg.471], saccāpenti, atthavibhāgaṃ karoti atthāpeti, atthāpenti, bedasatthaṃ karoti bedāpeti, bedāpenti, sukkhaṃ karoti sukkhāpeti, sukkhāpenti, sukhaṃ karoti sukhāpeti, sukhāpenti, dukkhaṃ karoti dukkhāpeti, dukkhāpenti, uṇhaṃ karoti uṇhāpeti, uṇhāpenti iccādi.

Saccāpeti, saccāpenti; phân chia ý nghĩa là atthāpeti, atthāpenti; tạo ra sự chia rẽ là bedāpeti, bedāpenti; làm cho khô là sukkhāpeti, sukkhāpenti; làm cho an lạc là sukhāpeti, sukhāpenti; làm cho đau khổ là dukkhāpeti, dukkhāpenti; làm cho nóng là uṇhāpeti, uṇhāpenti v.v...

Aputtaṃ puttamiva ācarati puttīyati, puttīyituṃ icchatīti atthe ‘tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te’ti sapaccayo.

Đối xử với người không phải con như con là puttīyati; trong ý nghĩa muốn đối xử như con, theo cú pháp ‘tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te’, là tiếp vị ngữ sa.

714. Yathiṭṭhaṃ syādino.

714. Tùy ý đối với phần đầu của sya v.v...

Icchīyatīti iṭṭhaṃ, yaṃ yaṃ iṭṭhaṃ yathiṭṭhaṃ. ‘‘Yamiṭṭha’’ntipi pāṭho. Syādyantassa yathiṭṭhaṃ ekassaraṃ ādibhūta’maññaṃ vā dverūpaṃ hoti, na tyādissa viya ādibhūtamevāti attho. ‘Ū byañjanassā’ti ū āgamo.

Được mong muốn là iṭṭhaṃ, bất cứ điều gì được mong muốn là yathiṭṭhaṃ. Cũng có bài đọc là “yamiṭṭhaṃ”. Một phần có một nguyên âm của thân từ (trước sya v.v...), dù là phần đầu hay phần khác, được lặp lại tùy ý; ý nghĩa là không phải chỉ có phần đầu được lặp lại như trường hợp của tyādi v.v... Theo cú pháp ‘ū byañjanassā’, là sự thêm vào của ū.

Ādimhi dvitte-pupputtīyisati.

Khi lặp lại ở đầu – pupputtīyisati.

Majjhe dvitte-puttittīyisati.

Khi lặp lại ở giữa – puttittīyisati.

Akamalaṃ kamalaṃ bhavati kamalāyati, kamalāyituṃ icchatīti kakamalāyisati, kamamalāyisati, kamalalāyisati iccādi.

Cái không phải hoa sen trở thành hoa sen là kamalāyati; muốn trở thành hoa sen là kakamalāyisati, kamamalāyisati, kamalalāyisati v.v...

Iti nāmadhāturāsi.

Như vậy là nhóm các căn danh từ.

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā

Như vậy, trong sách Niruttidīpanī tên là Moggallānadīpanī

Tyādikaṇḍo nāma ākhyātakaṇḍo

Chương Tyādi tên là chương Ākhyāta (chương động từ)

Niṭṭhito.

Đã kết thúc.

7. Kitakaṇḍa

7. Chương Kitaka (chương về tiếp vĩ ngữ bất biến)

Dhātvantavikārarāsi

Nhóm các biến đổi ở cuối căn

Visaṃyogarūparāsi

Nhóm các hình thức không liên hợp

Atha [Pg.472] dhātupaccayasaṃsiddhaṃ kāla, kāraka, liṅga, saṅkhyā, kriyābhedadīpakaṃ dabbappadhānavācakaṃ kitakapadaṃ dīpiyate.

Sau đây, từ bất biến (kitakapada) được hình thành từ căn và tiếp vĩ ngữ, làm sáng tỏ sự khác biệt về thời, cách, tính, số, và hành động, biểu thị thực thể là chính, sẽ được giải thích.

Tattha atītādayo kālabhedo nāma.

Trong đó, quá khứ v.v... được gọi là sự khác biệt về thời.

Kattā ca kammañca karaṇañca sampadānañca apādānañca adhikaraṇañca bhāvo cāti satta sādhanāni kārakabhedo nāma.

Chủ cách, đối cách, công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, vị trí cách, và trạng thái, bảy phương tiện này được gọi là sự khác biệt về cách.

Itthiliṅgādīni liṅgabhedo nāma.

Nữ tính v.v... được gọi là sự khác biệt về tính.

Ekatta, bahuttabhedo saṅkhyābhedo nāma.

Sự khác biệt về số ít và số nhiều được gọi là sự khác biệt về số.

Tassīlakriyā, taddhammakriyā, tassādhukārakriyā, attamānakriyā, abhikkhaññakriyā, arahakriyā, sakkakriyā, pesanakriyā, atisaggakriyā, pattakālārocanakriyā, avassambhāvīkriyādayo kriyābhedo nāma.

Hành động theo thói quen, hành động theo bản chất, hành động làm tốt điều đó, hành động tự cho mình là, hành động thường xuyên, hành động xứng đáng, hành động có thể, hành động sai khiến, hành động cho phép, hành động thông báo thời điểm thích hợp, hành động chắc chắn xảy ra, v.v... được gọi là sự khác biệt về hành động.

‘‘Gamanaṃ bhavati, pacanaṃ jānāti’’ iccādīsu paccayatthabhūto bhāvo nāma sādhanarūpo hoti. Jāti viya saṅkhatadhammassa dhātvatthabhūtāya sādhyakriyāya sādhakattā liṅgattayayutto ca hoti, kriyā, kāro, karaṇanti siddhattā saṅkhyābhedayutto ca hoti-nānādhātvatthānañca kattu, kammānañca kālādīnañca bhedena sarūpabhedasabbhavato, tasmā sopi dabbe eva saṅgayhatīti katvā ‘dabbappadhānavācaka’nti vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ tyādikaṇḍe bhāvasādhanavinicchaye vuttameva.

Trong các ví dụ như ‘gamanaṃ bhavati (việc đi xảy ra), pacanaṃ jānāti (biết việc nấu)’, trạng thái (bhāva) vốn là ý nghĩa của tiếp vĩ ngữ, được gọi là hình thức của phương tiện (sādhana). Giống như sự sinh (jāti) của một pháp hữu vi, vì là tác nhân của hành động cần được thực hiện vốn là ý nghĩa của căn, nên nó có cả ba tính; và vì được hình thành như là kriyā, kāro, karaṇa, nên nó cũng có sự khác biệt về số — do có sự khác biệt về bản chất tùy theo sự khác biệt của các ý nghĩa căn khác nhau, của chủ từ, của đối từ, của thời, v.v. Do đó, vì nó cũng được bao gồm trong thực thể (dabba), nên được gọi là ‘biểu thị thực thể là chính’. Tất cả phần còn lại đã được nói đến trong phần phân tích về phương tiện trạng thái (bhāvasādhana) trong chương Tyādi.

‘Bahula’nti [Pg.473] ca ‘kriyatthā’ti ca vattante –

Và (các từ) ‘bahulaṃ’ và ‘kriyatthā’ được tiếp tục áp dụng –

715. Kattari bhūte kta ktavantu ktāvī.

715. Ở chủ cách, thời quá khứ, (có các tiếp vĩ ngữ) kta, ktavantu, ktāvī.

Abhavīti bhūto, atīto, bhūte vattabbe kriyatthā kattari kānubandhā ta, tavantu, tāvīpaccayā honti, kānubandhā ‘na te kānubandhanāgamesū’ti sutte visesanatthā.

Bhūto có nghĩa là abhavī (đã xảy ra), atīto (đã qua). Khi thời quá khứ cần được biểu thị, vì mục đích hành động, ở chủ cách, các tiếp vĩ ngữ ta, tavantu, tāvī có phụ âm k đi kèm được dùng. Phụ âm k đi kèm có mục đích đặc biệt trong quy tắc ‘na te kānubandhanāgamesū’.

716. Kto bhāvakammesu.

716. (Tiếp vĩ ngữ) Kta (được dùng) ở trạng thái cách và đối cách.

Bhūte vattabbe kriyatthā bhāva, kammesu kānubandho tapaccayo hoti.

Khi thời quá khứ cần được biểu thị, vì mục đích hành động, ở trạng thái cách và đối cách, tiếp vĩ ngữ ta có phụ âm k đi kèm được dùng.

Abhavīti bhūto-puriso, bhūtā-itthī, bhūtaṃ-kulaṃ, kārite dhātuto ṇānubandhānaṃ paṭhamaṃ sampattattā ‘na te kānubandhanāgamesū’ti paṭisedho na pāpuṇāti, ‘yuvaṇṇānameo paccaye’ti ovuddhi, ‘āvāyā ṇānubandhe’ti ossa āvattaṃ, tato tapaccayo.

Abhavīti bhūto-puriso (người đàn ông đã là), bhūtā-itthī (người phụ nữ đã là), bhūtaṃ-kulaṃ (gia đình đã là). Từ căn ở thể sai khiến, vì phụ âm ṇ đi kèm được áp dụng trước, nên sự cấm trong quy tắc ‘na te kānubandhanāgamesū’ không áp dụng. Nguyên âm o được tăng âm theo quy tắc ‘yuvaṇṇānameo paccaye’, o biến thành āv theo quy tắc ‘āvāyā ṇānubandhe’, sau đó là tiếp vĩ ngữ ta.

717. Ñī byañjanassa.

717. Ñī cho phụ âm.

Byañjanādipaccayassa ādimhi ñānubandho īkāro āgacchati.

Ở đầu của tiếp vĩ ngữ bắt đầu bằng phụ âm, nguyên âm ī có phụ âm ñ đi kèm được thêm vào.

Kattari-abhāvayitthāti bhāvito-puriso, bhāvitāitthī, bhāvitaṃ-kulaṃ.

Ở chủ cách: abhāvayitthāti bhāvito-puriso (người đàn ông đã tu tập), bhāvitā-itthī (người phụ nữ đã tu tập), bhāvitaṃ-kulaṃ (gia đình đã được tu tập).

Kamme-anubhūyitthāti anubhūto-bhogo, anubhūtāsampatti, anubhūtaṃ-sukhaṃ.

Ở đối cách: anubhūyitthāti anubhūto-bhogo (tài sản đã được hưởng), anubhūtā-sampatti (sự thành tựu đã được hưởng), anubhūtaṃ-sukhaṃ (hạnh phúc đã được hưởng).

Kārite-bhāvīyitthāti bhāvito-maggo, bhāvitāpaṭipadā, bhāvitaṃ-cittaṃ.

Ở thể sai khiến: bhāvīyitthāti bhāvito-maggo (con đường đã được tu tập), bhāvitā-paṭipadā (con đường thực hành đã được tu tập), bhāvitaṃ-cittaṃ (tâm đã được tu tập).

Tavantu[Pg.474], tāvīsu-abhavīti bhūtavā-puriso, bhūtavantī, bhūtavatī-itthī, bhūtavaṃ-kulaṃ, guṇavantusamaṃ. Bhūtāvī-puriso. Bhūtāvinī-itthī, bhūtāvi-cittaṃ, daṇḍī, daṇḍinīsamaṃ. Puriso bhogaṃ anubhūto, purisena bhogo anubhūto.

Đối với tavantu và tāvī: abhavīti bhūtavā-puriso (người đàn ông đã là), bhūtavantī, bhūtavatī-itthī (người phụ nữ đã là), bhūtavaṃ-kulaṃ (gia đình đã là), tương tự như guṇavantu. Bhūtāvī-puriso (người đàn ông đã là). Bhūtāvinī-itthī (người phụ nữ đã là), bhūtāvi-cittaṃ (tâm đã là), tương tự như daṇḍī, daṇḍinī. Puriso bhogaṃ anubhūto (Người đàn ông đã hưởng tài sản), purisena bhogo anubhūto (Tài sản đã được hưởng bởi người đàn ông).

Ettha ca kitapaccayānaṃ attho duvidho vāccattho, abhidheyyattho cāti sabbaṃ tyādikaṇḍe vuttanayena veditabbaṃ.

Và ở đây, ý nghĩa của các tiếp vĩ ngữ kita có hai loại là nghĩa được biểu thị (vāccattha) và nghĩa được gọi tên (abhidheyyattha), tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong chương Tyādi.

Purimesu pana chasu sādhanesu paccayānaṃ abhidheyyattho padantarena ācikkhīyati, bhāvasādhane pana attano dhātunā eva.

Tuy nhiên, trong sáu phương tiện trước, nghĩa được gọi tên của các tiếp vĩ ngữ được giải thích bằng một từ khác, nhưng trong phương tiện trạng thái thì (được giải thích) chỉ bằng chính căn của nó.

Tattha ca kattusatti, kammasatti, karaṇasatti, sampadānasatti, apādānasatti, adhikaraṇasattisaṅkhātaṃ vāccatthaṃ ujuṃ vadantā kitapaccayā attano abhidheyyapadena samānaliṅga, vibhatti, saṅkhyāyuttā hutvā vadanti.

Và ở đó, các tiếp vĩ ngữ kita, khi nói trực tiếp về nghĩa được biểu thị (vāccattha) được gọi là năng lực chủ cách, năng lực đối cách, năng lực công cụ cách, năng lực chỉ định cách, năng lực xuất xứ cách, năng lực vị trí cách, chúng nói sau khi đã có cùng tính, biến cách, và số với từ được gọi tên của chúng.

Taṃ yathā? –

Điều đó như thế nào? –

Kattari tāva-puriso bhogaṃ anubhūto, purisā bhogaṃ anubhūtā…pe… purisesu bhogaṃ anubhūtesu, itthī bhogaṃ anubhūtā, itthiyo bhogaṃ anubhūtāyo…pe… itthīsu bhogaṃ anubhūtāsu, kulaṃ bhogaṃ anubhūtaṃ, kulāni bhogaṃ anabhūtāni…pe… kulesu bhogaṃ anubhūtesu.

Trong thể tác nhân thì: người đàn ông đã hưởng thụ tài sản, những người đàn ông đã hưởng thụ tài sản…v.v… khi những người đàn ông đã hưởng thụ tài sản, người phụ nữ đã hưởng thụ tài sản, những người phụ nữ đã hưởng thụ tài sản…v.v… khi những người phụ nữ đã hưởng thụ tài sản, gia đình đã hưởng thụ tài sản, những gia đình đã hưởng thụ tài sản…v.v… khi những gia đình đã hưởng thụ tài sản.

Kamme-bhogo purisena anubhūto, bhogā purisena anubhūtā…pe… bhogesu purisena anubhūtesu, sampatti purisena anubhūtā, sampattiyo purisena anubhūtāyo…pe… sampattīsu purisena anubhūtāsu, sukhaṃ purisena anubhūtaṃ, sukhāni purisena anubhūtāni…pe… sukhesu purisena anubhūtesu. Esa nayo karaṇādīsupi.

Trong thể nghiệp: tài sản được người đàn ông hưởng thụ, các tài sản được người đàn ông hưởng thụ…v.v… khi các tài sản được người đàn ông hưởng thụ, sự thành tựu được người đàn ông hưởng thụ, các sự thành tựu được người đàn ông hưởng thụ…v.v… khi các sự thành tựu được người đàn ông hưởng thụ, sự an lạc được người đàn ông hưởng thụ, các sự an lạc được người đàn ông hưởng thụ…v.v… khi các sự an lạc được người đàn ông hưởng thụ. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các cách như công cụ cách v.v...

Evaṃ kitavācakā attano abhidheyyapadena samānaliṅga, vibhatti, saṅkhyāyuttā hutvā taṃ taṃ sādhanaṃ vadanti.

Như vậy, các từ phái sinh từ động từ, sau khi đã tương hợp với từ được biểu thị của chúng về giới, cách, và số, liền diễn đạt chức năng ngữ pháp tương ứng.

‘Itthiyamaṇatikayakyā [Pg.475] cā’ti itthiyaṃ tipaccayo, anubhavanaṃ, anubhūyate vā anubhūti. ‘‘Tissassa anubhūti, phussassa anubhūti’’ iccādikā bahū anubhūtiyopi sijjhanti, tasmā ‘‘anubhūti, anubhūtiyo, anubhūtiṃ, anubhūtiyo…pe… anubhūtīsū’’ti yujjati.

Theo quy tắc ‘Itthiyamaṇatikayakyā ca’, trong nữ tánh có hậu tố ti, (nên có) anubhavanaṃ, hoặc anubhūyate là anubhūti. Nhiều (dạng) như ‘‘anubhūti của Tissa, anubhūti của Phussa’’ v.v... và cả anubhūtiyo cũng được hình thành, do đó (cách biến cách) ‘‘anubhūti, anubhūtiyo, anubhūtiṃ, anubhūtiyo…v.v… anubhūtīsū’’ là hợp lý.

503 718. Kattari ltuṇakā.

503 718. Trong thể tác nhân (kattari) có ltu và ṇaka.

Kattukārake kriyatthā ltu, ṇakā honti, lānubandho tussa kattari nibandhanattho, ‘ltupitādīnamā’ti visesanattho ca.

Trong tác nhân cách, để chỉ ý nghĩa của hành động, có các hậu tố ltu, ṇaka. Chỉ tiết phụ la của tu có mục đích ràng buộc vào thể tác nhân, và cũng để làm đặc trưng trong (quy tắc) ‘ltupitādīnamā’.

Anubhavatīti anubhūtā, anubhūtāro, satthusamaṃ.

Người hưởng thụ là anubhūtā, (số nhiều là) anubhūtāro, (biến cách) giống như satthu.

Sāmaññavidhānattā arahatthe sattiatthe tassīla, taddhamma, tassādhukāra, attamānesu ca kālattaye ca bhavanti.

Do là quy định chung, (các hậu tố này) cũng xuất hiện trong ý nghĩa xứng đáng, ý nghĩa năng lực, trong các (ý nghĩa) có thói quen ấy, có bản chất ấy, làm tốt việc ấy, và trong (ý nghĩa) tự cho mình là, và trong cả ba thời.

Arahatthe-brahmaṇo brahmaṇiyā pariggahitā.

Trong ý nghĩa xứng đáng: người Bà-la-môn xứng đáng được người phụ nữ Bà-la-môn chấp nhận (làm chồng).

Sattiatthe-bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā.

Trong ý nghĩa năng lực: Đức Thế Tôn là người có khả năng làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi.

Tassīlādīsu-pasayhapavattā.

Trong (ý nghĩa) có thói quen ấy v.v...: người có thói quen hành động một cách cưỡng ép.

Attamāne-attānaṃ paṇḍitaṃ maññatīti paṇḍitamānitā.

Trong (ý nghĩa) tự cho mình là: người tự cho mình là bậc trí là paṇḍitamānitā.

719. Pubbekakattukānaṃ.

719. Của những (hành động) có cùng một tác nhân và (hành động) trước.

Yāsaṃ visesana, visesyānaṃ dvinnaṃ pubbā’parakriyānaṃ kattā ekova hoti. Tāsu pubbakriyāyaṃ bhāvatthe tuna, tvāna, tvāpaccayā honti. ‘Eonamayavā sare’ti īkāre pare ovuddhiyā avattaṃ.

Khi hai hành động trước và sau, là năng biệt và sở biệt, có cùng một tác nhân duy nhất, thì ở hành động trước, trong ý nghĩa trạng thái, có các hậu tố tuna, tvāna, tvā. Theo quy tắc ‘Eonamayavā sare’, khi nguyên âm ī theo sau, sự tăng trưởng o được chuyển thành ava.

Bhogaṃ anubhavituna, anubhutvāna, anubhutvā.

Sau khi đã hưởng thụ tài sản, sau khi đã hưởng thụ, sau khi đã hưởng thụ.

Ekakattukānanti [Pg.476] kiṃ? Devadatto bhuñji, yaññadatto gacchati.

Tại sao nói ‘có cùng một tác nhân’? (Ví dụ:) Devadatta đã ăn, Yaññadatta đi.

Pubbeti kiṃ? Pacchā bhuñjati, paṭhamaṃ pacati.

Tại sao nói ‘trước’? (Ví dụ:) Ăn sau, nấu trước.

Bahulādhikārā samānā’parakriyāsupi nānākattukāsupi tunādayo bhavanti. Thakkacca daṇḍo patati, dvāraṃ saṃvaritvā nikkhamati, puriso sīhaṃ disvā bhayaṃ uppajjatīti.

Do quyền chi phối của từ bahula (đa dạng), các hậu tố tunādi cũng xuất hiện trong các hành động đồng thời và kế tiếp, và cả khi có các tác nhân khác nhau. (Ví dụ:) Cây gậy rơi xuống một cách đột ngột, sau khi đóng cửa rồi đi ra, người đàn ông thấy con sư tử thì nỗi sợ hãi sanh khởi.

Yasmiṃ vākye aparakriyāpadaṃ na dissati. Yathā? Pabbataṃ atikkamma nadī, atikkamma nadiṃ pabbato, ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe arūpāti, tatthapi sattākriyā viññāyateva sabbapadatthānaṃ sattānātivattanato. Aparakriyārahite asamānakattuke ca vākye paṭhamantayogassa diṭṭhattā kattaripi tunādīnaṃ sambhavo yutto.

Trong câu nào mà từ chỉ hành động theo sau không được thấy. Ví dụ: Dòng sông sau khi vượt qua ngọn núi, ngọn núi sau khi vượt qua dòng sông, những giải thoát an tịnh ấy, sau khi vượt qua các sắc, là các vô sắc, ở đó động từ chỉ sự hiện hữu vẫn được hiểu ngầm, vì ý nghĩa của tất cả các từ không vượt ngoài sự hiện hữu. Trong câu thiếu động từ theo sau và có tác nhân không đồng nhất, vì thấy có sự liên kết với từ ở chủ cách, nên sự xuất hiện của tunādi trong thể tác nhân cũng là hợp lý.

720. Paṭisedhālaṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā.

720. Khi có alaṃ và khalu (mang nghĩa) ngăn cấm, (có) tuna, tvāna, tvā một cách tùy chọn.

Paṭisedhatthānaṃ alaṃ, khalūnaṃ yoge tunādayo honti vā.

Khi kết hợp với alaṃ, khalu có ý nghĩa ngăn cấm, các hậu tố tunādi xuất hiện một cách tùy chọn.

Alaṃ bhutvā, khalu bhutvā, alaṃ bhuttena, khalu bhuttena vā.

Đừng ăn nữa, đừng ăn nữa, hoặc thôi việc ăn đi, thôi việc ăn đi.

721. Tuṃtāyetave bhāve bhavissatikriyāyaṃ tadatthāyaṃ.

721. Các hậu tố tuṃ, tāye, tave (xuất hiện) trong ý nghĩa trạng thái, khi có hành động ở tương lai, (để chỉ) mục đích của hành động đó.

Tassā tassā kriyāya atthabhūtāya bhavissamānakriyāya gamyamānāya bhāvatthe tuṃ, tāye, tavepaccayā bhavanti. Suttapadavaḍḍhanena tuyepaccayopi.

Khi một hành động trong tương lai được ngụ ý, để chỉ mục đích của hành động đó, các hậu tố tuṃ, tāye, tave xuất hiện trong ý nghĩa trạng thái. Bằng cách thêm từ vào quy tắc, cũng có hậu tố tuye.

Anubhavituṃ gacchati, anubhavitāye gacchati, anubhavitave gacchati, anubhavituṃ icchati, kāmeti, sakkoti, jānāti. Tathā kālo anubhavituṃ, samayo anubhavituṃ, velā anubhavituṃ[Pg.477]. Tathā anubhavituṃ mano, anubhavituṃ soko, cakkhu daṭṭhuṃ, sotaṃ sotuṃ, mano viññātuṃ, hattho kātuṃ, pādo gantuṃ, dhanu yujjhituṃ, jaḷo vattuṃ, mando gantuṃ, alaso kattunti.

Đi để hưởng thụ, đi để hưởng thụ, đi để hưởng thụ, muốn, mong, có thể, biết để hưởng thụ. Tương tự, thời gian để hưởng thụ, thời điểm để hưởng thụ, lúc để hưởng thụ. Tương tự, tâm để hưởng thụ, sầu muộn để hưởng thụ, mắt để thấy, tai để nghe, ý để biết, tay để làm, chân để đi, cung để chiến đấu, kẻ ngu để nói, người chậm để đi, người lười để làm.

Ettha ca ‘‘kālo anubhavitu’’ntiādīsu sattāvasena hetukriyā sijjhati, tasmā ‘‘anubhavituṃ kālo bhavatī’’tiādinā attho veditabbo.

Và ở đây, trong các (ví dụ) như ‘‘kālo anubhavituṃ’’, động từ chính được thành tựu nhờ vào (động từ) hiện hữu, do đó ý nghĩa cần được hiểu là ‘‘thời gian để hưởng thụ hiện hữu’’ v.v...

Ime panettha tāye, tuyepayogā – āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅghaṃ. Alañhi te jagghitāye, mamaṃ disvāna edisaṃ. Ko tādisaṃ arahati khāditāye, atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hotuye, arahasi naṃ yācituye tuvampi, arahasi no jānituye katāni iccādi.

Đây là những cách dùng của tāye, tuye: ‘Chúng tôi đã đến buổi pháp thoại này, để chiêm ngưỡng Tăng đoàn bất khả chiến bại’. ‘Thôi đi việc ngươi cười nhạo, sau khi thấy ta như thế này’. ‘Ai xứng đáng để ăn một người như vậy’. ‘Con đường ấy có và sẽ có, nó không thể không hiện hữu’. ‘Ngươi cũng xứng đáng để xin ngài’, ‘Ngươi xứng đáng để biết những việc làm của chúng tôi’ v.v...

722. Bhāvakammesu tabbānīyā.

722. Trong thể trạng thái và thể nghiệp có tabba và anīya.

Bhāve kammani ca tabba, anīyā honti. Suttapadavaḍḍhanena tabya, tāya, teyyapaccayāpi honti.

Trong thể trạng thái và thể nghiệp có (hậu tố) tabba, anīya. Bằng cách thêm từ vào quy tắc, cũng có các hậu tố tabya, tāya, teyya.

Anubhavitabbo-bhogo, anubhavitabbā-sampatti, anubhavitabbaṃ-sukhaṃ.

Tài sản đáng được hưởng thụ, sự thành tựu đáng được hưởng thụ, sự an lạc đáng được hưởng thụ.

Bahulādhikārā kattādīsvapi bhavanti, tapantīti tapanīyāpāpadhammā, upaṭṭhātīti upaṭṭhānīyo-sisso. Pavuccati etenāti pavacanīyo-upajjhāyo, niyyanti etenāti niyyānīyo, so eva niyyāniko.

Cũng có nhiều trường hợp (hậu tố) được dùng trong ý nghĩa tác nhân cách v.v... (Ví dụ:) tapantīti tapanīyāpāpadhammā (phiền não thiêu đốt nên được gọi là các pháp ác thiêu đốt), upaṭṭhātīti upaṭṭhānīyo-sisso (người hầu cận nên được gọi là đệ tử hầu cận). Pavuccati etenāti pavacanīyo-upajjhāyo (vị thầy tế độ được nói đến bởi điều ấy nên được gọi là vị thầy tế độ đáng được tán thán), niyyanti etenāti niyyānīyo, so eva niyyāniko (chúng sanh thoát khỏi bởi pháp ấy nên được gọi là pháp đưa đến sự giải thoát, chính nó là niyyānika).

Sinā-soceyye, sināyanti etenāti sinānīyaṃcuṇṇaṃ, dīyate assāti dānīyo-brāhmaṇo. Sammā vattati etthāti sammāvattanīyo-guru.

Động từ căn sinā có nghĩa là làm cho trong sạch. sināyanti etenāti sinānīyaṃcuṇṇaṃ (người ta tắm bằng thứ này nên được gọi là bột để tắm), dīyate assāti dānīyo-brāhmaṇo (vật được cho đến vị ấy nên được gọi là vị Bà-la-môn đáng được cúng dường). Sammā vattati etthāti sammāvattanīyo-guru (người ta hành xử đúng đắn nơi vị ấy nên được gọi là vị thầy đáng được đối xử đúng đắn).

Idha [Pg.478] gāthā vuccati –

Ở đây, câu kệ được nói lên rằng –

Arahatthe ca sakkatthe, pattakāle ca pesane;

Tabbādayo atisagge, avassādhamiṇesu ca.

Trong ý nghĩa xứng đáng và có thể, trong ý nghĩa đúng lúc và sai khiến; các hậu tố tabba v.v... (còn được dùng) trong ý nghĩa cho phép, và trong ý nghĩa bắt buộc và mắc nợ.

Tattha ‘‘araha sakka visiṭṭhe kattarī’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, tasmā bhavatīti bhabbo, bhavituṃ arahatīti attho, majjatīti majjaṃ, madanīyaṃ, majjituṃ sakkotīti attho, evampi yujjati.

Trong đó, trong sớ giải (vutti) có nói: ‘trong ý nghĩa tác nhân đặc biệt là xứng đáng, có thể’. Do đó, bhavatīti bhabbo (nó trở thành nên nó là có khả năng), có nghĩa là bhavituṃ arahati (nó xứng đáng để trở thành). majjatīti majjaṃ (nó làm say nên nó là chất say), madanīyaṃ (gây say), có nghĩa là majjituṃ sakkoti (nó có thể làm say). Cách giải thích như vậy cũng hợp lý.

Pattakāle-kattabbo bhavatā kaṭo, esa kālo kaṭakaraṇassāti dīpeti.

Về ý nghĩa đúng lúc: kattabbo bhavatā kaṭo (cái chiếu nên được ngài làm), câu này chỉ ra rằng: esa kālo kaṭakaraṇassa (đây là lúc để làm chiếu).

Pesane-gantabbo bhavatā gāmo, gacchatu bhavaṃ gāmanti dīpeti.

Về ý nghĩa sai khiến: gantabbo bhavatā gāmo (ngôi làng nên được ngài đi đến), câu này chỉ ra rằng: gacchatu bhavaṃ gāmaṃ (mong ngài hãy đi đến làng).

Atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo, upadeso ceva vidhi ca. Tattha kattabbā’kattabbassa kammassa ācikkhaṇaṃ upadeso, dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ. Kattabbā’kattabbākāradassanaṃ vidhi, sakkaccaṃ dānaṃ dātabbaṃ, no asakkaccaṃ.

Atisagga là sự cho phép, sự chỉ dạy, đó là lời khuyên dạy (upadesa) và quy định (vidhi). Trong đó, lời khuyên dạy là sự chỉ bảo về việc nên làm và không nên làm. (Ví dụ:) dānaṃ dātabbaṃ (việc bố thí nên được thực hiện), sīlaṃ rakkhitabbaṃ (giới nên được giữ gìn), pāṇo na hantabbo (chúng sanh không nên bị giết), adinnaṃ na ādātabbaṃ (của không cho không nên được lấy). Quy định là sự chỉ ra cách thức nên làm và không nên làm. (Ví dụ:) sakkaccaṃ dānaṃ dātabbaṃ, no asakkaccaṃ (việc bố thí nên được thực hiện một cách cung kính, không phải không cung kính).

Avassake-gamanīyo abhisamparāyo, avassaṃ gantabboti attho.

Về ý nghĩa bắt buộc: gamanīyo abhisamparāyo (đời sau là nơi phải đi đến), có nghĩa là avassaṃ gantabbo (chắc chắn phải đi đến).

Yaṃ iṇaṃ adentassa daṇḍo āgacchati, idaṃ adhamiṇaṃ nāma, sataṃ me dātabbaṃ bhavatāti.

Món nợ nào mà người không trả sẽ bị phạt, món nợ này được gọi là adhamiṇa (món nợ xấu). (Ví dụ:) sataṃ me dātabbaṃ bhavatā (một trăm (tiền) ngài phải trả cho tôi).

Ime panettha tabya, tāya, teyyapayogā – na brāhmaṇe addhike tiṭṭhamāne, gantabyamāhu dvipadinda seṭṭha. Bhūtagāmapātabyatā, kāmesu pātabyatā, alajjitāye lajjanti, lajjitāye na lajjare. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ, ñāteyyaṃ, diṭṭheyyaṃ, patteyyaṃ, viddheyyaṃ maṃ amaññatha.

Đây là những ví dụ về cách dùng các hậu tố tabba, tāya, teyya – na brāhmaṇe addhike tiṭṭhamāne, gantabyamāhu dvipadinda seṭṭha (thưa ngài là bậc tối thắng trong loài hai chân, khi vị Bà-la-môn là khách lữ hành đang đứng, họ nói rằng không nên đi). Bhūtagāmapātabyatā (sự cần phải tránh xa việc làm hại thảo mộc), kāmesu pātabyatā (sự cần phải tránh xa các dục). alajjitāye lajjanti, lajjitāye na lajjare (họ hổ thẹn về điều không đáng hổ thẹn, họ không hổ thẹn về điều đáng hổ thẹn). Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ (người này đáng bị giết hoặc đáng bị trục xuất). ñāteyyaṃ, diṭṭheyyaṃ, patteyyaṃ, viddheyyaṃ maṃ amaññatha (các người đã nghĩ rằng tôi là người đáng được biết, đáng được thấy, đáng được đạt đến, đáng được chứng ngộ).

Ta,ti[Pg.479], tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tuye, tabba. Ime takārapaccayā nāma.

Ta, ti, tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tuye, tabba. Những hậu tố này được gọi là các hậu tố bắt đầu bằng mẫu tự ta.

Kara, khanu, gā, gamu, jana, ṭhā, tanu, thara, dhā, dhara, namu, pā, phara, bhara, mana, mara, ramu, sara, hara, hana.

Kara, khanu, gā, gamu, jana, ṭhā, tanu, thara, dhā, dhara, namu, pā, phara, bhara, mana, mara, ramu, sara, hara, hana.

723. Gamādirānaṃ lopontassa.

723. Xóa bỏ phụ âm cuối của nhóm động từ căn gam v.v...

Gamādīnaṃ makāra, nakārantānaṃ rakārantānañca dhātūnaṃ antassa lopo hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite.

Phụ âm cuối của các động từ căn thuộc nhóm gam v.v... tận cùng bằng ma, na, và ra bị xóa bỏ khi có hậu tố ta có ký hiệu ka theo sau, ngoại trừ các hậu tố tvā v.v...

Kara-karaṇe, karīyitthāti kato-vihāro, katāgūhā, kataṃ-gehaṃ, sakkarīyitthāti sakkato, mahāvuttinā santassa so.

Động từ căn kara có nghĩa là làm. karīyitthāti kato-vihāro (nó đã được làm, do đó (có từ) kato vihāro - ngôi tịnh xá đã được làm), katā gūhā (hang động đã được làm), kataṃ gehaṃ (ngôi nhà đã được làm). sakkarīyitthāti sakkato (nó đã được tôn kính, do đó (có từ) sakkato - được tôn kính). Theo Mahāvutti, sa của santa trở thành so.

‘Karotissa kho’ti pādito karassa kassa kho, saṅkharīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, visaṅkharittha vikirīyitthāti visaṅkhato, upakarīyittha sajjīyitthāti upakkhaṭo, ‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’ti tassa ṭo. Evaṃ dukkaṭaṃ.

Bắt đầu từ câu ‘karotissa kho’, ka của kara trở thành kha. saṅkharīyitthāti saṅkhato (nó đã được tạo tác, do đó (có từ) saṅkhato - được tạo tác), abhisaṅkhato (được cố ý tạo tác). visaṅkharittha hoặc vikirīyitthāti visaṅkhato (nó đã được phân rã, do đó (có từ) visaṅkhato - được phân rã). upakarīyittha hoặc sajjīyitthāti upakkhaṭo (nó đã được chuẩn bị, do đó (có từ) upakkhaṭo - được chuẩn bị). Theo quy tắc ‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’, ta của nó trở thành ṭa. Tương tự, dukkaṭaṃ (việc làm sai trái).

Parito karīyitthāti parikkhato, purato karīyitthāti purakkhato, purekkhato vā, mahāvuttinā purassa ettaṃ.

Parito karīyitthāti parikkhato (nó đã được làm xung quanh, do đó (có từ) parikkhato - được bao quanh). purato karīyitthāti purakkhato, purekkhato vā (nó đã được đặt ở phía trước, do đó (có từ) purakkhato hoặc purekkhato - được đặt ở phía trước, được tôn vinh). Theo Mahāvutti, pura trở thành e (tức pure).

Khanu-avadāraṇe, khaññitthāti khato-āvāṭo.

Động từ căn khanu có nghĩa là đào. khaññitthāti khato-āvāṭo (nó đã được đào, do đó (có từ) khato āvāṭo - cái hố đã được đào).

Gā-sadde.

Động từ căn gā có nghĩa là âm thanh (tức là hát).

724. Gāpānamī.

724. Trường âm ī cho gā và pā.

Gā, pānaṃ anto īkāro hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite.

Nguyên âm cuối của gā và pā trở thành trường âm ī khi có hậu tố ta có ký hiệu ka theo sau, ngoại trừ các hậu tố tvā v.v...

Gāyitthāti gītaṃ, samodhānetvā gāyitthāti saṅgītopariyattidhammo.

Gāyitthāti gītaṃ (nó đã được hát, do đó (có từ) gītaṃ - bài hát). samodhānetvā gāyitthāti saṅgītopariyattidhammo (nó đã được hát sau khi được kết tập, do đó (có từ) saṅgīto pariyattidhammo - giáo pháp học được kiết tập).

Gamu-gatimhi [Pg.480] agacchīti gato, agacchīyitthāti vā gato. Evaṃ āgato, uggato, duggato, niggato, vigato, sugato, saṅgato, anugato, apagato, avagato, upagato, adhigato.

Động từ căn gamu có nghĩa là đi. agacchīti gato (nó đã đi, do đó (có từ) gato), hoặc agacchīyitthāti gato (nó đã được đi đến, do đó (có từ) gato). Tương tự: āgato (đã đến), uggato (đã mọc lên), duggato (đã đi đến khổ cảnh), niggato (đã đi ra), vigato (đã rời khỏi), sugato (thiện thệ), saṅgato (đã gặp gỡ), anugato (đã đi theo), apagato (đã đi xa), avagato (đã hiểu rõ), upagato (đã đến gần), adhigato (đã chứng đắc).

Jana-jātiyaṃ.

Động từ căn jana có nghĩa là sanh.

725. Janissā.

725. Trường âm ā cho jana.

Janissa nassa ā hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite.

Phụ âm na của jana trở thành ā khi có hậu tố ta có ký hiệu ka theo sau, ngoại trừ các hậu tố tvā v.v...

Ajāyitthāti jāto, dujjāto, sujāto, sañjāto, anujāto, avajāto, atijāto.

Ajāyitthāti jāto (nó đã được sanh ra, do đó (có từ) jāto - được sanh ra). dujjāto (sanh ra xấu xa), sujāto (sanh ra tốt đẹp), sañjāto (đã sanh khởi), anujāto (sanh ra sau, tương tự), avajāto (sanh ra thấp kém), atijāto (sanh ra vượt trội).

Suttavibhattena aññasmimpi vaṇṇe pare nassa ā hoti, puttaṃ vijāyitvā, vijāyituṃ, vijāyanaṃ, vijāyantī-itthī, vijāyamānā, puttaṃ janetīti jāyā iccādi, sabbattha mahāvuttinā sare pare yāgamo, mahāvuttinā vā sabbattha nassa yādeso ādidīgho ca.

Bằng cách phân chia quy tắc, na cũng trở thành ā khi có một mẫu tự khác theo sau. (Ví dụ:) puttaṃ vijāyitvā (sau khi sanh con), vijāyituṃ (để sanh), vijāyanaṃ (sự sanh), vijāyantī-itthī (người phụ nữ đang sanh), vijāyamānā (đang sanh). puttaṃ janetīti jāyā (người sanh ra con trai được gọi là vợ) v.v... Theo Mahāvutti, ở khắp nơi, khi có một nguyên âm theo sau, có sự xen vào của ya. Hoặc theo Mahāvutti, ở khắp nơi, na được thay thế bằng yā và nguyên âm đầu được trường hóa.

Ṭhā-gatinivattiyaṃ.

Động từ căn ṭhā có nghĩa là sự dừng lại của chuyển động (tức là đứng).

726. Ṭhāssi.

726. Đối với ṭhā là i.

Ṭhāssa i hoti kānubandhe takāre tvādivajjite.

Nguyên âm cuối của căn ṭhā được biến thành i khi đi sau là phụ tố ta có k-anubandha, ngoại trừ các phụ tố tvā v.v...

Aṭṭhāsīti ṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, saṇṭhito, adhiṭṭhito.

Aṭṭhāsīti (đã đứng); (nên có các dạng) ṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, saṇṭhito, adhiṭṭhito.

Tanu-vitthāre, ātaññitthāti ātataṃ, vitataṃ, ātatavitataṃ, tūriyabhedo.

(Căn) Tanu có nghĩa là trải rộng. Ví dụ: ātaññitthāti (đã được căng ra) nên có ātataṃ, vitataṃ. Ātatavitataṃ là một loại nhạc cụ.

Thara-santharaṇe, santharīyitthāti santhato, vitthato.

(Căn) Thara có nghĩa là trải ra. Ví dụ: santharīyitthāti (đã được trải ra) nên có santhato, vitthato.

Dhā-dhāraṇe.

(Căn) Dhā có nghĩa là mang, giữ.

727. Dhāssa hi.

727. Đối với dhā là hi.

Dhādhātussa [Pg.481] dhassa hi hoti kānubandhe takāre tvādivajjite.

Phụ âm dh của căn dhā được biến thành hi khi đi sau là phụ tố ta có k-anubandha, ngoại trừ các phụ tố tvā v.v...

Ādhīyitthāti āhito, āgyāhito, vidhīyitthāti vihito, nidhīyitthāti nihito, sandhīyitthāti saṃhito, odhīyitthāti ohito, abhidhīyitthāti abhihito, pidhīyitthāti pihito, apihito. Dvitte pubbassa tatiyattaṃ, ‘dhāssa ho’ti suttena parassa hattaṃ, ādahito, vidahito, nidahito, saṃdahito, saddahito vā, sannidahito, odahito, pidahito, apidahito, paridahito.

Ví dụ: Ādhīyitthāti (đã được đặt) nên có āhito, āgyāhito; vidhīyitthāti (đã được sắp đặt) nên có vihito; nidhīyitthāti (đã được đặt xuống) nên có nihito; sandhīyitthāti (đã được kết hợp) nên có saṃhito; odhīyitthāti (đã được đặt xuống) nên có ohito; abhidhīyitthāti (đã được nói) nên có abhihito; pidhīyitthāti (đã được che đậy) nên có pihito, apihito. Khi được lặp lại, phụ âm đầu trở thành phụ âm thứ ba (hữu thanh), theo quy tắc ‘dhāssa ho’, phụ âm sau trở thành ha, (nên có các dạng): ādahito, vidahito, nidahito, saṃdahito, hoặc saddahito, sannidahito, odahito, pidahito, apidahito, paridahito.

Dhara-dhāraṇe, uddharīyitthāti uddhaṭo, samuddhaṭo, niddhaṭo, tassa ṭattaṃ.

(Căn) Dhara có nghĩa là mang, giữ. Ví dụ: uddharīyitthāti (đã được nhấc lên) nên có uddhaṭo, samuddhaṭo, niddhaṭo. Ở đây, ta được biến thành ṭa.

Namu-namane, namitthāti nato, unnato, samunnato, onato, avanato.

(Căn) Namu có nghĩa là cúi, cong. Ví dụ: namitthāti (đã cúi) nên có nato, unnato, samunnato, onato, avanato.

Pā-pāne, ‘gāpānamī’ti īttaṃ, pīyitthāti pītaṃ.

(Căn) Pā có nghĩa là uống. Theo quy tắc ‘gāpānamī’, (nguyên âm cuối) được biến thành ī. Ví dụ: pīyitthāti (đã được uống) nên có pītaṃ.

Phara-pharaṇe, pharittha, pharīyitthāti vā phuṭo, vipphuṭo, samphuṭo, ophuṭo, mahāvuttinā phassa uttaṃ, tassa ṭattaṃ.

(Căn) Phara có nghĩa là lan tràn. Ví dụ: pharittha, hoặc pharīyitthāti (đã lan tràn) nên có phuṭo, vipphuṭo, samphuṭo, ophuṭo. Theo mahāvutti, (nguyên âm) của pha được biến thành u, và ta được biến thành ṭa.

Bhara-dhāraṇe, bharīyitthāti bhato, ābhato, ābhaṭo vā. Udakātalamubbhato, ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ, sambhataṃ dhanaṃ.

(Căn) Bhara có nghĩa là mang, giữ. Ví dụ: bharīyitthāti (đã được mang) nên có bhato, ābhato, hoặc ābhaṭo. (Các ví dụ khác): Udakātalamubbhato (được lấy lên từ mặt nước), ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ (y kathina đã được Tăng chúng thu hồi), sambhataṃ dhanaṃ (tài sản được tích lũy).

Mana-ñāṇe, mato, mahājanena sammatoti mahāsammato, sammatā sīmā, anumato, abhimato.

(Căn) Mana có nghĩa là biết. (Ví dụ): mato. Mahājanena sammatoti (được quần chúng công nhận nên gọi là) mahāsammato. Sammatā sīmā (giới trường đã được đồng ý), anumato, abhimato.

Mara-pāṇacāge, maritthāti mato, kālaṅkato.

(Căn) Mara có nghĩa là từ bỏ mạng sống. Ví dụ: maritthāti (đã chết) nên có mato, kālaṅkato.

Ramu-kīḷāyaṃ, ramitthāti rato, abhirato.

(Căn) Ramu có nghĩa là vui chơi. Ví dụ: ramitthāti (đã vui thích) nên có rato, abhirato.

Ramu-uparame[Pg.482], virato, paṭivirato, uparato.

(Căn) Ramu cũng có nghĩa là dừng lại. (Ví dụ): virato, paṭivirato, uparato.

Sara-gati, cintāsu, bahulādhikārā kālattayepi tapaccayo, sarati, asari, sarissatīti sato, anussato, patissato.

(Căn) Sara có nghĩa là đi, và suy niệm. Do quyền của quy tắc bahula, phụ tố ta cũng có ở cả ba thời. Ví dụ: sarati, asari, sarissatīti (nhớ, đã nhớ, sẽ nhớ) nên có sato, anussato, patissato.

Hara-haraṇe, harīyitthāti hato, āhato, nihato.

(Căn) Hara có nghĩa là mang đi. Ví dụ: harīyitthāti (đã được mang đi) nên có hato, āhato, nihato.

Tassa ṭatte-āhaṭo, nihaṭo, udāhaṭo, samudāhaṭo, avahaṭo.

Khi ta của nó biến thành ṭa, (có các dạng): āhaṭo, nihaṭo, udāhaṭo, samudāhaṭo, avahaṭo.

Hana-hiṃsāyaṃ, haññitthāti hato, vihato, samūhato avippavāso, samūhatā sīmā.

(Căn) Hana có nghĩa là sát hại. Ví dụ: haññitthāti (đã bị giết) nên có hato, vihato. Samūhato avippavāso (sự không rời xa đã được thu hồi), samūhatā sīmā (giới trường đã được thu hồi).

Tipaccayamhi bahulādhikārā akānubandhepi antalopo. Paṭhamaṃ karīyatīti pakati, ākāro ākati, vikāro vikati, gāyanaṃ gīti, uggīti, saṅgīti, anugāyanaṃ anugīti, gamanaṃ gati, gantabbāti vā gati, gacchanti etthāti vā gati, āgamanaṃ āgati, sugati, duggati, samāgamanaṃ saṅgati, jananaṃ jāti, jāyanti etāya, etthāti vā jāti, ṭhānaṃ ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti, punappunaṃ tananaṃ santati, dhārenti etāyāti dhīti, mahāvuttinā īttaṃ.

Đối với phụ tố ti, do quyền của quy tắc bahula, có sự lược bỏ nguyên âm cuối (của căn) ngay cả khi không có k-anubandha. Ví dụ: Paṭhamaṃ karīyatīti (được làm đầu tiên) là pakati; ākāro (hình tướng) là ākati; vikāro (sự biến đổi) là vikati; gāyanaṃ (sự ca hát) là gīti, uggīti, saṅgīti; anugāyanaṃ (sự hát theo) là anugīti; gamanaṃ (sự đi) là gati; hoặc gantabbāti (nơi cần phải đi đến) là gati; hoặc gacchanti etthāti (nơi chúng sanh đi đến) là gati; āgamanaṃ (sự đến) là āgati; sugati, duggati; samāgamanaṃ (sự hội họp) là saṅgati; jananaṃ (sự sanh) là jāti; hoặc jāyanti etāya, etthāti (do cái ấy mà sanh, hoặc sanh trong nơi ấy) là jāti; ṭhānaṃ (sự đứng) là ṭhiti; saṇṭhiti, avaṭṭhiti; punappunaṃ tananaṃ (sự kéo dài liên tục) là santati; dhārenti etāyāti (nhờ đó mà ghi nhớ) là dhīti; theo mahāvutti, (nguyên âm cuối) được biến thành ī.

Namanaṃ nati, unnati, samunnati, onati, avanati, bharitabbāti bhati, manati jānāti etāyāti mati, vividhā mati vimati, ramaṇaṃ rati, āramaṇaṃ ārati, viramaṇaṃ virati, abhiramaṇaṃ abhirati, paṭiviramaṇaṃ pativirati, saraṇaṃ sati, saranti etāyāti vā sati, anussati, paṭissati, upahananaṃ upahati.

Namanaṃ (sự cúi mình) là nati, unnati, samunnati, onati, avanati; bharitabbāti (cái cần được nuôi dưỡng) là bhati; manati jānāti etāyāti (nhờ đó mà suy nghĩ, biết được) là mati; vividhā mati (suy nghĩ đa dạng) là vimati; ramaṇaṃ (sự thích thú) là rati; āramaṇaṃ (sự thích thú) là ārati; viramaṇaṃ (sự từ bỏ) là virati; abhiramaṇaṃ (sự rất thích thú) là abhirati; paṭiviramaṇaṃ (sự từ bỏ) là pativirati; saraṇaṃ (sự ghi nhớ) là sati; hoặc saranti etāyāti (nhờ đó mà ghi nhớ) là sati; anussati, paṭissati; upahananaṃ (sự làm hại) là upahati.

Tavantupaccayamhi-akāsīti katavā, ahanīti hatavā.

Đối với phụ tố tavantu: akāsīti (đã làm) nên có katavā; ahanīti (đã giết) nên có hatavā.

Tāvīpaccayamhi-katāvī, hatāvī.

Đối với phụ tố tāvī: katāvī, hatāvī.

Tvādīsu [Pg.483] –

Đối với tvā v.v... –

728. Tuṃtunatabbesu vā.

728. Hoặc đối với tuṃ, tuna, tabba.

Karadhātussa ra-kārassa ā hoti vā tuṃ, tuna, tabbesu. Tunasaddena tvāna, tvāpi saṅgayhanti.

Nguyên âm của ra trong căn kara được biến thành trường âm ā một cách tùy chọn khi theo sau là các phụ tố tuṃ, tuna, tabba. Qua từ tuna, các phụ tố tvāna và tvā cũng được bao gồm.

729. Karassā tave.

729. Đối với kara là ā trước tave.

Karassa ra-kārassa ā hoti tavepaccayamhi.

Chữ `ra` của (căn) `kara` được đổi thành `ā` khi có tiếp vĩ ngữ `tave` theo sau.

Kātuṃ, kātave, kātuna, kātabbaṃ.

`Kātuṃ`, `kātave`, `kātuna`, `kātabbaṃ`.

Yathā karassa, tathā mahāvuttinā harassa rūpaṃ sijjhati, hāthuṃ, hātave, hātuna. Tesaṃ tuṇḍena hātūna, muñce pubbakataṃ iṇaṃ.

Giống như (căn) `kara`, cũng vậy, theo một quy tắc mở rộng, hình thức của (căn) `hara` được hình thành, (như) `hāthuṃ`, `hātave`, `hātuna`. (Ví dụ trong câu:) `Tesaṃ tuṇḍena hātūna, muñce pubbakataṃ iṇaṃ` (Lấy đi bằng mỏ của chúng, mong bạn được giải thoát khỏi món nợ đã tạo trước đây).

Tvāmhi āssa ittaṃ, āhitvā, soṇḍāyudakamāhitvā.

Khi có (tiếp vĩ ngữ) `tvā` theo sau, `ā` được đổi thành `i`. Ví dụ: `āhitvā`, `soṇḍāyudakamāhitvā` (lấy nước bằng vòi).

Iti visaṃyogarūparāsi.

Kết thúc phần về các hình thức không có phụ âm kép.

Sadisasaṃyogarūparāsi

Phần về các hình thức có phụ âm kép tương đồng.

Atha sadisasaṃyogarūparāsi vuccate.

Bây giờ, phần về các hình thức có phụ âm kép tương đồng được trình bày.

Tupaccayamhi –

Khi có tiếp vĩ ngữ `tu` theo sau –

730. Pararūpamayakāre byañjane.

730. (Biến thành) hình thức của phụ âm theo sau, khi phụ âm đó không phải là `ya`.

Yakāravajjite byañjanapaccaye pare sabbadhātūnaṃ antabyañjano pararūpaṃ āpajjate.

Khi một tiếp vĩ ngữ bắt đầu bằng phụ âm, ngoại trừ `ya`, theo sau, phụ âm cuối của tất cả các căn sẽ biến thành hình thức của phụ âm theo sau đó.

Karotīti kattā, kātuṃ arahati, kātuṃ sakkoti, karaṇasīlo, karaṇadhammo, sakkaccaṃ vā karotīti attho. Bharatīti bhattā, haratīti hattā.

`Karotīti kattā` (người làm), có nghĩa là `kātuṃ arahati` (người có thể làm), `kātuṃ sakkoti` (người có khả năng làm), `karaṇasīlo` (người có thói quen làm), `karaṇadhammo` (người có bản chất làm), hoặc `sakkaccaṃ karotīti` (người làm một cách cẩn trọng). `Bharatīti bhattā` (người nuôi dưỡng), `haratīti hattā` (người mang đi).

Tvādīsu [Pg.484] ra-kārassa āttaṃ, saṃyoge pare rassattañca, katvā, katvāna.

Khi các (tiếp vĩ ngữ) `tvā` v.v. theo sau, chữ `ra` được đổi thành `ā`, và được rút ngắn lại khi có phụ âm kép theo sau. Ví dụ: `katvā`, `katvāna`.

Pararūpattaṃ, kattuna, kattuṃ, kattabbaṃ, bharaṇaṃ bhattuṃ, bhattave, haraṇaṃ hattuṃ, abhihattuṃ, hattave.

(Đây là) sự đồng hóa theo phụ âm sau. Ví dụ: `kattuna`, `kattuṃ`, `kattabbaṃ`; từ (căn) `bhara` (nuôi dưỡng) có `bhattuṃ`, `bhattave`; từ (căn) `hara` (mang đi) có `hattuṃ`, `abhihattuṃ`, `hattave`.

Āpa, ṇāpa, khipa, gupa, caja, ñapa, ñāpa, tapa, dīpa, dhūpa, pada, bhaja, bhuja, mada, mida, yuja, rica, ranja, lipa, lupa, vaca, vatu, vada, vapa, vica, sanja, sica, sambhu, sūca, sūda, supa.

Các căn: `Āpa`, `ṇāpa`, `khipa`, `gupa`, `caja`, `ñapa`, `ñāpa`, `tapa`, `dīpa`, `dhūpa`, `pada`, `bhaja`, `bhuja`, `mada`, `mida`, `yuja`, `rica`, `ranja`, `lipa`, `lupa`, `vaca`, `vatu`, `vada`, `vapa`, `vica`, `sanja`, `sica`, `sambhu`, `sūca`, `sūda`, `supa`.

Dhātvantabyañjanassa pararūpattaṃ, tapaccayamhi vipubbo āpabyāpane, byāpayati khippaṃ ñāṇabyāpanena byāpituṃ sakkotīti byatto, viyatto.

Phụ âm cuối của căn được đồng hóa theo phụ âm sau, khi có tiếp vĩ ngữ `ta` theo sau. (Căn) `āpa` (thấm nhuần) có tiếp đầu ngữ `vi`: `byatto` hay `viyatto` có nghĩa là `byāpayati khippaṃ ñāṇabyāpanena byāpituṃ sakkotīti` (người có thể thấm nhuần nhanh chóng bằng sự thấm nhuần của trí tuệ).

Paripubbo pariyāpuṇane pahutte ca, pariyatto.

Với tiếp đầu ngữ `pari`, (có nghĩa là) học hỏi và có khả năng, (ta có) `pariyatto`.

Saṃpubbo paripuṇṇabhāve, samāpayitthāti samatto, parisamatto.

Với tiếp đầu ngữ `saṃ`, (có nghĩa là) hoàn thành, (ta có) `samatto` (từ `samāpayittha`), `parisamatto`.

Āpubbo ṇāpa-pesane, āṇāpīyitthāti āṇatto.

Với tiếp đầu ngữ `ā`, (căn) `ṇāpa` (có nghĩa là) ra lệnh, (ta có) `āṇatto` (từ `āṇāpīyittha`).

Khipa-khipane, khipīyitthāti khitto-daṇḍo, khittā-mattikā, khittaṃ-leṭṭu. Evaṃ sabbattha. Pakkhitto, ukkhitto, nikkhitto, vikkhitto, okkhitto, saṃkhitto.

(Căn) `khipa` (có nghĩa là) ném, (ta có) `khitto` (từ `khipīyittha`). Ví dụ: `khitto-daṇḍo` (cây gậy bị ném), `khittā-mattikā` (đất sét bị ném), `khittaṃ-leṭṭu` (cục đất bị ném). Tương tự ở mọi nơi. (Các ví dụ khác:) `Pakkhitto`, `ukkhitto`, `nikkhitto`, `vikkhitto`, `okkhitto`, `saṃkhitto`.

Gupa-guttiyaṃ, gopīyitthāti gutto, saṃgutto.

(Căn) `gupa` (có nghĩa là) bảo vệ, (ta có) `gutto` (từ `gopīyittha`), `saṃgutto`.

Caja-cāge, cajīyitthāti catto.

(Căn) `caja` (có nghĩa là) từ bỏ, (ta có) `catto` (từ `cajīyittha`).

Upa-paññāpane, paññapīyitthāti paññatto-vinayo, paññattaṃsikkhāpadaṃ, paññattaṃ-āsanaṃ.

(Căn) `ñapa` (có nghĩa là) chế định, (ta có) `paññatto` (từ `paññapīyittha`). Ví dụ: `paññatto-vinayo` (luật đã được chế định), `paññattaṃ-sikkhāpadaṃ` (học giới đã được chế định), `paññattaṃ-āsanaṃ` (chỗ ngồi đã được chuẩn bị).

Ñāpa-ñāpane, vikatidhātu nāmesā kāritantattā, paññāpīyitthāti paññatto, saññāpīyitthāti saññatto, viññāpīyitthāti viññatto.

(Căn) `ñāpa` (có nghĩa là) làm cho biết. Đây được gọi là một căn biến thể vì nó là thể sai khiến. (Ta có) `paññatto` (từ `paññāpīyittha`), `saññatto` (từ `saññāpīyittha`), `viññatto` (từ `viññāpīyittha`).

Tapa-santāpe, atappīti tatto, santatto.

(Căn) `tapa` (có nghĩa là) đốt nóng, (ta có) `tatto` (từ `atappi`), `santatto`.

Dīpa-dittiyaṃ, adīpitthāti ditto, paditto, āditto.

(Căn) `dīpa` (có nghĩa là) chiếu sáng, (ta có) `ditto` (từ `adīpittha`), `paditto`, `āditto`.

Dhūpa-soṇḍiye[Pg.485], dhūpati, adhūpi, dhūpissatīti dhutto, surādhutto, akkhadhutto.

(Căn) `dhūpa` (có nghĩa là) xảo quyệt, nghiện ngập, (ta có) `dhutto` (từ `dhūpati, adhūpi, dhūpissatīti`). Ví dụ: `surādhutto` (kẻ nghiện rượu), `akkhadhutto` (kẻ nghiện cờ bạc).

Pada-gatiyaṃ, apajjīti patto, nipatto, sampatto.

(Căn) `pada` (có nghĩa là) đi đến, (ta có) `patto` (từ `apajji`), `nipatto`, `sampatto`.

Bhaja-sambhattiyaṃ, bhajatīti bhatto, sambhatto.

(Căn) `bhaja` (có nghĩa là) thân cận, phục vụ, (ta có) `bhatto` (từ `bhajati`), `sambhatto`.

Vipubbo puthakkaraṇe, vibhajitthāti vibhatto.

Với tiếp đầu ngữ `vi`, (có nghĩa là) phân chia, (ta có) `vibhatto` (từ `vibhajittha`).

Bhuja-pālana, byavaharaṇesu, bhuñjittha, bhuñjīyitthāti vā bhutto, paribhutto.

(Căn) `bhuja` (có nghĩa là) bảo vệ, sử dụng, (ta có) `bhutto` (từ `bhuñjittha` hoặc `bhuñjīyittha`), `paribhutto`.

Mada-ummāde, majjitthāti matto, sammatto, pamatto, ummatto.

Căn (Mada) có nghĩa là say sưa, điên cuồng. (Nó) đã say sưa, do đó là matto (say sưa), sammatto (hoàn toàn say sưa), pamatto (dễ duôi), ummatto (điên cuồng).

Mida-sinehane, mijjatīti mitto.

Căn (Mida) có nghĩa là thương yêu. (Nó) thương yêu, do đó là mitto (bạn bè).

Yuja-yoge, yuñjatīti yutto, payutto, uyyutto, niyutto, viyutto, saṃyutto, saññutto.

Căn (Yuja) có nghĩa là kết hợp. (Nó) kết hợp, do đó là yutto (được kết hợp), payutto (được tham gia), uyyutto (nỗ lực), niyutto (được bổ nhiệm), viyutto (bị chia lìa), saṃyutto (được liên kết), saññutto (được liên kết).

Rica-viriñcane, riñcatīti ritto.

Căn (Rica) có nghĩa là làm trống rỗng. (Nó) làm trống rỗng, do đó là ritto (trống rỗng).

Ranja-rāge, rañjatīti ratto, sāratto, viratto.

Căn (Ranja) có nghĩa là nhuộm màu, tham ái. (Nó) tham ái, do đó là ratto (bị nhuộm, tham ái), sāratto (bị say đắm), viratto (ly tham).

Lipa-limpane, limpīyitthāti litto, ullitto, avalitto.

Căn (Lipa) có nghĩa là phết, trét. (Nó) đã được phết, trét, do đó là litto (được phết), ullitto (được trét), avalitto (được phết).

Lupa-adassane, luppatīti lutto.

Căn (Lupa) có nghĩa là biến mất. (Nó) bị biến mất, do đó là lutto (bị biến mất).

Vaca-viyattiyaṃ vācāyaṃ.

Căn (Vaca) có nghĩa là lời nói rõ ràng.

731. Vacādīnaṃ vassuṭa vā.

731. Vần (va) của các căn (vac) v.v... được biến thành (uṭa) một cách tùy chọn.

Vacādīnaṃ vassa uṭa hoti vā kānubandhe ta-kārapaccaye tvādivajjite.

Vần (va) của các căn (vac) v.v... được biến thành (uṭa) một cách tùy chọn khi theo sau là tiếp vị ngữ (ta) có ký hiệu (k), ngoại trừ các tiếp vị ngữ (tvā) v.v...

Vuccitthāti [Pg.486] utto-dhammo, uttā-kathā, uttaṃ-vacanaṃ, nirutto, niruttā, niruttaṃ, rāgamo.

(Nó) đã được nói, do đó là utto-dhammo (pháp được nói), uttā-kathā (lời được nói), uttaṃ-vacanaṃ (câu được nói), nirutto, niruttā, niruttaṃ (được giải thích), rāgamo.

732. Assu.

732. Assu.

Vacādīnaṃ assa u hoti kānubandhe ta-kārapaccaye tvādivajjite.

Nguyên âm (a) của các căn (vac) v.v... được biến thành (u) khi theo sau là tiếp vị ngữ (ta) có ký hiệu (k), ngoại trừ các tiếp vị ngữ (tvā) v.v...

Vutto-dhammo, vuttā-kathā, vuttaṃ-vacanaṃ.

Vutto-dhammo (pháp được nói), vuttā-kathā (lời được nói), vuttaṃ-vacanaṃ (câu được nói).

Vatu-vattane, vattatīti vatto, pavatto, nivatto.

Căn (Vatu) có nghĩa là hiện hữu, tiếp diễn. (Nó) hiện hữu, do đó là vatto (hiện hữu), pavatto (tiếp diễn), nivatto (quay trở lại).

Vapa-bījanikkhepe, vapīyitthāti vuttaṃ-bījaṃ, ‘assū’ti uttaṃ.

Căn (Vapa) có nghĩa là gieo hạt. (Nó) đã được gieo, do đó là vuttaṃ-bījaṃ (hạt giống đã được gieo). Theo quy tắc ‘assū’, nó là uttaṃ.

Vica-vivecane, viviccitthāti vivitto.

Căn (Vica) có nghĩa là tách riêng. (Nó) đã tách riêng, do đó là vivitto (tách riêng, độc cư).

Sanja-saṅge, sañjatīti satto, āsatto, visatto.

Căn (Sanja) có nghĩa là dính mắc. (Nó) dính mắc, do đó là satto (dính mắc), āsatto (chấp trước), visatto (dính mắc).

Sica-secane, siñcīyitthāti sitto, āsitto, avasitto, abhisitto.

Căn (Sica) có nghĩa là rưới, tưới. (Nó) đã được rưới, do đó là sitto (được rưới), āsitto (được tưới lên), avasitto (được rưới xuống), abhisitto (được làm lễ rưới nước, quán đảnh).

Sūca-sūcane, atthaṃ sūcetīti suttaṃ.

Căn (Sūca) có nghĩa là chỉ ra. (Nó) chỉ ra ý nghĩa, do đó là suttaṃ (kinh).

Sūda-paggharaṇe, atthaṃ sūdatīti suttaṃ.

Căn (Sūda) có nghĩa là tuôn chảy. (Nó) làm tuôn chảy ý nghĩa, do đó là suttaṃ (kinh).

Supa-soppane, supatīti sutto iccādi.

Căn (Supa) có nghĩa là ngủ. (Nó) ngủ, do đó là sutto (đang ngủ) v.v...

Tipaccayamhi-byāpanaṃ byatti, viyatti, pariyāpuṇanaṃ pariyatti, samāpanaṃ samatti, parisamatti, āṇāpanaṃ āṇatti, gopanaṃ gutti, ñāpanaṃ ñatti, paññāpanaṃ paññatti, saññāpanaṃ saññatti, viññāpanaṃ viññatti.

Với tiếp vị ngữ (ti): byāpanaṃ (sự lan khắp) là byatti, viyatti; pariyāpuṇanaṃ (sự thông suốt) là pariyatti (pháp học); samāpanaṃ (sự hoàn thành) là samatti, parisamatti; āṇāpanaṃ (sự ra lệnh) là āṇatti; gopanaṃ (sự bảo vệ) là gutti; ñāpanaṃ (sự thông báo) là ñatti (sự tác bạch); paññāpanaṃ (sự làm cho biết) là paññatti (sự chế định); saññāpanaṃ (sự làm cho nhận thức) là saññatti; viññāpanaṃ (sự làm cho hiểu) là viññatti (sự thỉnh cầu).

Tapa-tappane, tappanaṃ titti, mahāvuttinā assa ittaṃ. Dīpanaṃ ditti, pajjanaṃ patti, āpatti, uppatti, nippatti, vipatti, sampatti, bhajanaṃ bhatti, sambhatti, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, riñcanaṃ ritti, niddhāretvā vuccati attho etāyāti nirutti, vuccati suttassa attho [Pg.487] etāyāti vutti. ‘‘Vivarīyati suttassa attho etāyāti vuttī’’tipi vadanti. Vattanaṃ vutti, jīvitavutti, tadāyattavutti, ‘assū’ti assa uttaṃ. Vivecanaṃ vivitti, sajjanaṃ satti, āsatti, visatti iccādi.

Căn (Tapa) có nghĩa là làm cho hài lòng. Tappanaṃ (sự hài lòng) là titti. Theo Mahāvutti, nguyên âm (a) của nó trở thành (ittaṃ). Dīpanaṃ (sự chiếu sáng) là ditti; pajjanaṃ (sự đạt đến) là patti, āpatti (sự phạm tội), uppatti (sự sanh khởi), nippatti (sự thành tựu), vipatti (sự thất bại), sampatti (sự thành công); bhajanaṃ (sự phân chia) là bhatti (lòng sùng mộ), sambhatti; bhuñjanaṃ (sự ăn) là bhutti; yuñjanaṃ (sự kết hợp) là yutti (sự hợp lý); riñcanaṃ (sự trống rỗng) là ritti; ‘ý nghĩa được nói lên một cách xác định bởi cái này’ do đó là nirutti (từ nguyên học); ‘ý nghĩa của kinh được nói bởi cái này’ do đó là vutti (sớ giải). Người ta cũng nói: ‘ý nghĩa của kinh được giải thích bởi cái này, do đó là vuttī’. Vattanaṃ (sự tồn tại) là vutti (sự sinh sống), jīvitavutti (cách sinh sống), tadāyattavutti (sự sinh sống phụ thuộc); theo quy tắc ‘assū’, nguyên âm (a) của nó trở thành (uttaṃ). Vivecanaṃ (sự tách riêng) là vivitti; sajjanaṃ (sự dính mắc) là satti, āsatti, visatti v.v...

Tupaccayamhi-khipatīti khittā, gopetīti guttā, cajatīti cattā.

Với tiếp vị ngữ (tu): (Người) ném, do đó là khittā (người ném); (người) bảo vệ, do đó là guttā (người bảo vệ); (người) từ bỏ, do đó là cattā (người từ bỏ).

Idha chida, bhidādayopi vattabbā, chindatīti chettā, bhindatīti bhettā, bhajatīti bhattā, bhuñjatīti bhuttā, bhottā, yuttā, rittā, littā, luttā, vacati vadatīti vā vattā, viviccatīti vivittā, sañjatīti sattā, suppatīti suttā iccādi.

Ở đây, các căn (chida), (bhida) v.v... cũng nên được nói đến. (Người) cắt, do đó là chettā (người cắt); (người) phá vỡ, do đó là bhettā (người phá vỡ); (người) phân chia, do đó là bhattā (người phân chia); (người) ăn, do đó là bhuttā, bhottā (người ăn); yuttā (người kết hợp); rittā (người làm trống); littā (người phết); luttā (người làm biến mất); (người) nói, do đó là vattā (người nói); (người) tách riêng, do đó là vivittā (người tách riêng); (người) dính mắc, do đó là sattā (người dính mắc); (người) ngủ, do đó là suttā (người ngủ) v.v...

Tavantupaccayamhi-khipitthāti khittavā, gopitthāti guttavā, cajitthāti cattavā, chinditthāti chettavā.

Với tiếp vị ngữ (tavantu): (Người) đã ném, do đó là khittavā (người đã ném); (người) đã bảo vệ, do đó là guttavā (người đã bảo vệ); (người) đã từ bỏ, do đó là cattavā (người đã từ bỏ); (người) đã cắt, do đó là chettavā (người đã cắt).

Bhaja-puthakkaraṇe, bhājitthāti bhattavā, vibhattavā, abhuñjīti bhuttavā, ayuñjīti yuttavā iccādi.

Căn (Bhaja) có nghĩa là phân chia. (Người) đã phân chia, do đó là bhattavā, vibhattavā (người đã phân chia); (người) đã ăn, do đó là bhuttavā (người đã ăn); (người) đã kết hợp, do đó là yuttavā (người đã kết hợp) v.v...

Tāvīpaccayamhi-khittāvī, guttāvī, cattāvī, chettāvī, vibhattāvī, bhettāvī, bhuttāvī, yuttāvī iccādi.

Với tiếp vị ngữ (tāvī): khittāvī (người ném), guttāvī (người bảo vệ), cattāvī (người từ bỏ), chettāvī (người cắt), vibhattāvī (người phân chia), bhettāvī (người phá vỡ), bhuttāvī (người ăn), yuttāvī (người kết hợp) v.v...

Tvādīsu pararūpatte mahāvuttinā tiṇṇaṃ byañjanānaṃ ādibyañjanassa lopo, chetvā, chetvāna, chettuna, vibhatvā, vibhatvāna, vibhattuna, bhutvā, bhutvāna, bhuttuna iccādi.

Khi các tiếp vị ngữ (tvā) v.v... theo sau, gây ra sự đồng hóa với âm sau, theo Mahāvutti, phụ âm đầu tiên trong ba phụ âm bị xóa bỏ. Ví dụ: chetvā, chetvāna, chettuna; vibhatvā, vibhatvāna, vibhattuna; bhutvā, bhutvāna, bhuttuna v.v...

Tuṃ, tavesu-chettuṃ, chettave, chetuṃ, chetave vā, ādibyañjanassa lopo. Vibhattuṃ, vibhattave, bhettuṃ, bhettave, bhottuṃ, bhottave, ādivuddhi iccādi.

Trong các tiếp vị ngữ tuṃ, tave: chettuṃ, chettave, hoặc chetuṃ, chetave, có sự lược bỏ phụ âm đầu. Vibhattuṃ, vibhattave, bhettuṃ, bhettave, bhottuṃ, bhottave, có sự tăng trưởng nguyên âm đầu, v.v.

Tabbapaccaye-chettabbaṃ, chetabbaṃ vā, bhettabbaṃ, bhottabbaṃ, vuccatīti vattabbaṃ iccādi.

Trong tiếp vị ngữ tabba: chettabbaṃ, hoặc chetabbaṃ, bhettabbaṃ, bhottabbaṃ, từ vuccati là vattabbaṃ, v.v.

Iti sadisasaṃyogarūparāsi.

Như vậy là nhóm hình thái phụ âm kép tương tự.

Vaggantarūparāsi

Nhóm hình thái phụ âm khác nhóm.

Atha vaggantarūparāsi vuccate.

Bây giờ, nhóm hình thái phụ âm khác nhóm được nói đến.

Kamu, kilamu, khanu, khamu, gamu, tanu, timu, damu, bhamu, mana, yamu, vamu, samu, hana.

Kamu, kilamu, khanu, khamu, gamu, tanu, timu, damu, bhamu, mana, yamu, vamu, samu, hana.

733. Manānaṃ niggahītaṃ.

733. Niggahīta của các (căn) tận cùng bằng ma và na.

Makāra, nakārantānaṃ dhātūnaṃ anto makāro nakāro ca niggahītaṃ hoti yakāravajjite byañjane pare. ‘Vagge vagganto’ti niggahītassa vaggantattaṃ.

Đối với các động từ căn tận cùng bằng makāra và nakāra, makāra và nakāra ở cuối được biến thành niggahīta khi có một phụ âm theo sau, ngoại trừ yakāra. Theo quy tắc ‘Vagge vagganto’, niggahīta được biến thành phụ âm mũi của nhóm tương ứng.

Kamu-pādagamane, pakkamitthāti pakkanto, pādena akkamitthāti akkanto, ukkanto, vikkanto, nikkhanto, ‘nito kamassā’ti kassa khattaṃ, saṅkanto, okkanto, avakkanto, apakkanto, atikkanto, paṭikkanto, kassa dvittāni.

Căn kamu (có nghĩa là) bước đi: pakkamitthā là pakkanto, pādena akkamitthā là akkanto, ukkanto, vikkanto, nikkhanto, theo quy tắc ‘nito kamassā’ thì ka được biến thành kha, saṅkanto, okkanto, avakkanto, apakkanto, atikkanto, paṭikkanto, có sự điệp mẫu của ka.

Kilamu-khede, kilamitthāti kilanto.

Căn kilamu (có nghĩa là) mệt mỏi: kilamitthā là kilanto.

Timu-addabhāve, temayittāti tinto.

Căn timu (có nghĩa là) làm ướt: temayittā là tinto.

Damu-damane, damitthāti danto.

Căn damu (có nghĩa là) chế ngự: damitthā là danto.

Bhamu-anavatthāne, bhamitthāti bhanto, vibbhanto.

Căn bhamu (có nghĩa là) không ổn định: bhamitthā là bhanto, vibbhanto.

Mana-ñāṇe, manatīti manto.

Căn mana (có nghĩa là) biết: manati là manto.

Vamu-uggilane, vamitthāti vanto.

Căn vamu (có nghĩa là) nôn mửa: vamitthā là vanto.

Samu-santiyaṃ, sammatīti santo, upasanto, vūpasanto.

Căn samu (có nghĩa là) an tịnh: sammati là santo, upasanto, vūpasanto.

Samu-khede, sammati khijjatīti santo iccādi.

Căn samu (có nghĩa là) mệt mỏi: sammati khijjati là santo, v.v.

Tipaccayamhi-kāmanaṃ kanti, nikāmanaṃ nikanti, pakkamanaṃ pakkanti, khamanaṃ khanti, tananaṃ tanti, damanaṃ danti, bhamanaṃ bhanti, vibbhanti, mananaṃ manti, samanaṃ santi iccādi.

Trong tiếp vị ngữ ti: kāmanaṃ là kanti, nikāmanaṃ là nikanti, pakkamanaṃ là pakkanti, khamanaṃ là khanti, tananaṃ là tanti, damanaṃ là danti, bhamanaṃ là bhanti, vibbhanti, mananaṃ là manti, samanaṃ là santi, v.v.

Tupaccaye-pakkamatīti [Pg.489] pakkantā, khanatīti khantā, khamatīti khantā, gacchatīti gantā, tanotīti tantā, temayatīti tintā, damayatīti dantā, bhamatīti bhantā, manatīti mantā.

Trong tiếp vị ngữ tu: pakkamati là pakkantā, khanati là khantā, khamati là khantā, gacchati là gantā, tanoti là tantā, temayati là tintā, damayati là dantā, bhamati là bhantā, manati là mantā.

Nipubbo yamu-niyamane, niyāmetīti niyantā, vamatīti vantā, samatīti santā, hanatīti hantā iccādi.

Căn yamu có tiếp đầu ngữ ni (có nghĩa là) kiểm soát: niyāmeti là niyantā, vamati là vantā, samati là santā, hanati là hantā, v.v.

Tvādīsu-gantvā, gantvāna, gantuna, mantvā, mantvāna, mantuna, hantvā, hantvāna, hantuna iccādi.

Trong các (tiếp vị ngữ) tvā, v.v.: gantvā, gantvāna, gantuna, mantvā, mantvāna, mantuna, hantvā, hantvāna, hantuna, v.v.

Tuṃ, tavesu-pakkantuṃ, pakkantave, khananaṃ khantuṃ, khantave, gamanaṃ gantuṃ, gantave, mananaṃ mantuṃ, mantave, hananaṃ hantuṃ, hantave iccādi.

Trong (các tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: pakkantuṃ, pakkantave, khananaṃ là khantuṃ, khantave, gamanaṃ là gantuṃ, gantave, mananaṃ là mantuṃ, mantave, hananaṃ là hantuṃ, hantave, v.v.

Tabbamhi-abhikkantabbaṃ, paṭikkantabbaṃ, khaññateti khantabbaṃ, gacchīyateti gantabbaṃ, maññateti mantabbaṃ, vamīyateti vantabbaṃ, haññateti hantabbaṃ iccādi.

Trong (tiếp vị ngữ) tabba: abhikkantabbaṃ, paṭikkantabbaṃ, khaññate là khantabbaṃ, gacchīyate là gantabbaṃ, maññate là mantabbaṃ, vamīyate là vantabbaṃ, haññate là hantabbaṃ, v.v.

Iti vaggantarūparāsi.

Như vậy là nhóm hình thái phụ âm khác nhóm.

Dhātvantavikārarāsi niṭṭhito.

Nhóm biến đổi cuối động từ căn đã hoàn tất.

Paccayavikārarāsi

Nhóm biến đổi tiếp vị ngữ.

Kādesarāsi

Nhóm thay thế bằng ka.

Atha paccayavikārarāsi vuccate.

Bây giờ, nhóm biến đổi tiếp vị ngữ được nói đến.

734. Pacā ko.

734. Sau (căn) pac là ka.

Pacamhā ta, tavantūnaṃ tassa ko hoti.

Sau (căn) pac, ta của (các tiếp vị ngữ) ta, tavantu được biến thành ka.

Paccitthāti pakko, pakkavā.

Paccitthāti (đã nấu) thành pakko (được nấu), pakkavā (đã nấu xong).

Bahulādhikārā [Pg.490] tapaccayo kālattayepi hoti, asakkhi, sakkhati, sakkhissatīti sakko, mahāvuttinā tapaccayassa ko.

Do phạm vi áp dụng rộng rãi, hậu tố ta cũng hiện hữu trong ba thời, (như) asakkhi, sakkhati, sakkhissati (đã có thể, có thể, sẽ có thể) thành sakko (có thể), theo quy tắc chính, ka thay cho hậu tố ta.

Muca-mocane.

Căn muca có nghĩa là giải thoát.

735. Mucā vā.

735. Từ (căn) muca tùy chọn.

Mucamhā ta, tavantūnaṃ tassa anantarassa ko hoti vā.

Sau (căn) muca, ka tùy chọn thay thế cho ta của các (hậu tố) ta, tavantū đứng liền sau.

Omuccitthāti omukko, omukkavā, paṭimukko, paṭimukkavā.

Omuccitthāti (đã mặc vào) thành omukko, omukkavā; (tương tự) paṭimukko, paṭimukkavā.

Susa-sosane.

Căn susa có nghĩa là làm khô.

736. Susā kho.

736. Từ (căn) susa (thay bằng) kha.

Susamhā ta, tavantūnaṃ tassa kho hoti.

Sau (căn) susa, kha thay thế cho ta của các (hậu tố) ta, tavantū.

Sussitthāti sukkho, sukkhavā.

Sussitthāti (đã khô) thành sukkho, sukkhavā.

737. Go bhanjādīhi.

737. ga từ (nhóm căn) bhañj v.v...

Bhanjādīhi ta, tavantūnaṃ tassa go hoti.

Sau (nhóm căn) bhañj v.v..., ga thay thế cho ta của các (hậu tố) ta, tavantū.

Abhañjitthāti bhaggo, bhaggavā, obhaggo, sambhaggo, palibhaggo.

Abhañjitthāti (đã bẻ gãy) thành bhaggo, bhaggavā; (tương tự) obhaggo, sambhaggo, palibhaggo.

Laga-laggane, lagitthāti laggo, laggavā, vilaggo, vilaggavā.

Căn laga có nghĩa là dính mắc; lagitthāti (đã dính mắc) thành laggo, laggavā; (tương tự) vilaggo, vilaggavā.

Muja-mujjane, mujjitthāti muggo, muggavā, nimmuggo, ummuggo.

Căn muja có nghĩa là chìm, lặn; mujjitthāti (đã chìm) thành muggo, muggavā; (tương tự) nimmuggo, ummuggo.

Vija-bhaya, calanesu, saṃvijitthāti saṃviggo, saṃviggavā, ubbiggo, ubbiggavā.

Căn vija có nghĩa là sợ hãi, rung động; saṃvijitthāti (đã rung động) thành saṃviggo, saṃviggavā; (tương tự) ubbiggo, ubbiggavā.

Luja-vināse, palujitthāti paluggo, paluggavā, oluggo, oluggavā, viluggo, viluggavā iccādi.

Căn luja có nghĩa là hủy hoại; palujitthāti (đã hủy hoại) thành paluggo, paluggavā; (tương tự) oluggo, oluggavā, viluggo, viluggavā v.v...

Iti kādesarāsi.

Dứt chương về sự thay thế bằng ka.

Ṭhādesarāsi

Chương về sự thay thế bằng ṭha.

Isu[Pg.491], āsa, esa, kasa, kisa, kilisa, kusa, ghusa, jusa, tusa, disa, dusa, daṃsa, nasa, pisa, pusa, puccha, phusa, bhassa, bhajja, maja, masa, musa, vassa, visa, saja, sisa, silisa, hasa, hassa, haṃsa.

Isu, āsa, esa, kasa, kisa, kilisa, kusa, ghusa, jusa, tusa, disa, dusa, daṃsa, nasa, pisa, pusa, puccha, phusa, bhassa, bhajja, maja, masa, musa, vassa, visa, saja, sisa, silisa, hasa, hassa, haṃsa.

738. Sānantarassa tassa ṭho.

738. ṭha thay cho ta đứng liền sau sa.

Sakārantehi dhātūhi parassa anantarassa paccayatakārassa ṭho hoti, dhātvantassa pararūpattaṃ, ‘catutthadutiyesvesa’nti saṃyogādissa paṭhamattaṃ.

Sau các căn tận cùng bằng sa, ṭha thay thế cho ta của hậu tố đứng liền sau, (phụ âm) cuối của căn đồng hóa với (phụ âm) sau, theo quy tắc ‘catutthadutiyesvesa’, (phụ âm) đầu của cụm phụ âm trở thành phụ âm thứ nhất (trong nhóm).

Isu-icchā, kantīsu, icchīyateti iṭṭho, pariyiṭṭho.

Căn isu có nghĩa là mong muốn, ước ao; icchīyateti (được mong muốn) thành iṭṭho, pariyiṭṭho.

Āsa-upavesane, viparitato āsati upavīsatīti vipallaṭṭho.

Căn āsa có nghĩa là ngồi; viparitato āsati upavīsatīti (ngồi một cách trái ngược) thành vipallaṭṭho.

Kasa-vappane vilekhane ca.

Căn kasa có nghĩa là cày bừa và vạch, kẻ.

739. Kasassima ca vā.

739. Sau (căn) kasa, (thêm) ima cũng tùy chọn.

Kasamhā parassa paccayatakārassa ṭho hoti, kasassa ādisaramhā paraṃ ima ca hoti vā.

Sau (căn) kasa, ṭha thay thế cho ta của hậu tố, và ima cũng tùy chọn được chèn vào sau nguyên âm đầu của kasa.

Kassitthāti kiṭṭhaṃ-sassaṃ, kaṭṭhaṃ vā.

Kassitthāti (đã được cày) thành kiṭṭhaṃ (nghĩa là mùa màng), hoặc kaṭṭhaṃ.

Upapubbo āsanne, upakaṭṭho.

Với tiếp đầu ngữ upa (có nghĩa là) gần, (ví dụ) upakaṭṭho.

Vipubbo pavāse, vūpakaṭṭho.

Với tiếp đầu ngữ vi (có nghĩa là) sống xa lánh, (ví dụ) vūpakaṭṭho.

Kisa-hānimhi, paṭikiṭṭho, nihīnoti attho.

Căn kisa có nghĩa là làm cho gầy yếu, (biến cách thành) paṭikiṭṭho, có nghĩa là bị khinh miệt, thấp hèn.

Kilisa-vibādhane upatāpe ca, kilissatīti kiliṭṭho, saṃkiliṭṭho, upakkiliṭṭho.

Căn kilisa có nghĩa là làm cho phiền não và làm cho nóng nảy, (từ đó có) kilissatīti kiliṭṭho, saṃkiliṭṭho, upakkiliṭṭho.

Kusa-akkose, akkosīyitthāti akkuṭṭho. Akkuṭṭho jātivādena.

Căn kusa có nghĩa là mắng nhiếc, (từ đó có) akkosīyitthāti akkuṭṭho. (Ví dụ:) Akkuṭṭho jātivādena (bị mắng nhiếc bằng lời lẽ miệt thị dòng dõi).

Ghusa-sadde[Pg.492], ghosīyitthāti ghuṭṭho, saṅghuṭṭho. Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ. Ugghuṭṭho.

Căn ghusa có nghĩa là âm thanh, (từ đó có) ghosīyitthāti ghuṭṭho, saṅghuṭṭho. (Ví dụ:) Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ (vang dội bởi đoàn tiên nữ). (Và cũng có) Ugghuṭṭho.

Jusa-sevāyaṃ, jusīyitthāti juṭṭho.

Căn jusa có nghĩa là phục vụ, hưởng dụng, (từ đó có) jusīyitthāti juṭṭho.

Tusa-pītimhi, tussitthāti tuṭṭho, santuṭṭho.

Căn tusa có nghĩa là hoan hỷ, (từ đó có) tussitthāti tuṭṭho, santuṭṭho.

Disa-pekkhane, passīyitthāti diṭṭho, sandiṭṭho.

Căn disa có nghĩa là nhìn, (từ đó có) passīyitthāti diṭṭho, sandiṭṭho.

Disī-kathane, uddisīyitthāti uddiṭṭho, niddisīyitthāti niddiṭṭho, apadisīyitthāti apadiṭṭho.

Căn disī có nghĩa là nói, (từ đó có) uddisīyitthāti uddiṭṭho, niddisīyitthāti niddiṭṭho, apadisīyitthāti apadiṭṭho.

Dusa-dūsane, dusīyitthāti duṭṭho.

Căn dusa có nghĩa là làm hư hỏng, (từ đó có) dusīyitthāti duṭṭho.

Daṃsa-daṃsane, daṃsīyitthāti daṭṭho, niggahītalopo.

Căn daṃsa có nghĩa là cắn, (từ đó có) daṃsīyitthāti daṭṭho, (do) sự lược bỏ niggahīta.

Nasa-adassane, nassitthāti naṭṭho, vinaṭṭho.

Căn nasa có nghĩa là không thấy, (từ đó có) nassitthāti naṭṭho, vinaṭṭho.

Pisa-cuṇṇiye, pisīyitthāti piṭṭhaṃ.

Căn pisa có nghĩa là nghiền thành bột, (từ đó có) pisīyitthāti piṭṭhaṃ.

Pusa-posane, posīyitthāti puṭṭho, parapuṭṭho.

Căn pusa có nghĩa là nuôi dưỡng, (từ đó có) posīyitthāti puṭṭho, parapuṭṭho.

Phusa-samphasse, phusīyitthāti phuṭṭho, samphuṭṭho.

Căn phusa có nghĩa là xúc chạm, (từ đó có) phusīyitthāti phuṭṭho, samphuṭṭho.

Bhassa-kathane cavane ca, bhassitthāti bhaṭṭho, ābhaṭṭho.

Căn bhassa có nghĩa là nói và rơi rụng, (từ đó có) bhassitthāti bhaṭṭho, ābhaṭṭho.

Masa-āmasane vijjhane ca, masīyitthāti maṭṭho, āmaṭṭho, omaṭṭho, ummaṭṭho. Sattiyā viya omaṭṭho.

Căn masa có nghĩa là sờ mó và đâm xuyên, (từ đó có) masīyitthāti maṭṭho, āmaṭṭho, omaṭṭho, ummaṭṭho. (Ví dụ:) Sattiyā viya omaṭṭho (như bị đâm bởi ngọn giáo).

Musa-nassane, mussitthāti muṭṭho, pamuṭṭho, sammuṭṭho.

Căn musa có nghĩa là quên, (từ đó có) mussitthāti muṭṭho, pamuṭṭho, sammuṭṭho.

Vassa-secane, vassitthāti vuṭṭho-devo, ‘assū’ti uttaṃ.

Căn vassa có nghĩa là tưới, (từ đó có) vassitthāti vuṭṭho-devo, (nguyên âm) a được chuyển thành u.

Visa-pavesane, pavisitthāti paviṭṭho, niviṭṭho, upaviṭṭho.

Căn visa có nghĩa là đi vào, (từ đó có) pavisitthāti paviṭṭho, niviṭṭho, upaviṭṭho.

Sisa-sese, avasesitthāti avasiṭṭho.

Căn sisa có nghĩa là còn lại, (từ đó có) avasesitthāti avasiṭṭho.

Vipubbo visesane, visesitthāti visiṭṭho.

(Căn này) với tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là đặc biệt, (từ đó có) visesitthāti visiṭṭho.

Silisa-silesane, silissitthāti siliṭṭho.

Căn silisa có nghĩa là dính liền, (từ đó có) silissitthāti siliṭṭho.

Hasa-hāse, [Pg.493] hasitthāti haṭṭho, pahaṭṭho.

Căn hasa có nghĩa là vui cười, (từ đó có) hasitthāti haṭṭho, pahaṭṭho.

Hassa, haṃsadhātuyo sadisā eva.

Các căn has và haṃsa quả thực là tương tự nhau.

Puccha-pucchāyaṃ.

Căn puccha có nghĩa là hỏi.

740. Pucchādito.

740. Bắt đầu từ (căn) pucch.

Pucchādīhi parassa antarassa paccayatakārassa ṭho hoti.

Sau các (căn) bắt đầu bằng pucch, phụ âm t của hậu tố trở thành ṭh.

Pucchīyitthāti puṭṭho.

(Từ đó có) pucchīyitthāti puṭṭho.

Bhajja-bhajjane, bhajjitthāti bhaṭṭhaṃ-dhaññaṃ.

Căn bhajja có nghĩa là rang, (từ đó có) bhajjitthāti bhaṭṭhaṃ-dhaññaṃ.

Maja-suddhiyaṃ, suṭṭhu majjitthāti sammaṭṭho-bhūmibhāgo.

Căn maja có nghĩa là làm cho trong sạch, (từ đó có) suṭṭhu majjitthāti sammaṭṭho-bhūmibhāgo.

Saja-saṃsaggādīsu, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho, visaṭṭho, nisaṭṭho, osaṭṭho.

Trong (căn) Saja nghĩa là giao thiệp v.v... saṃsajjittha (đã giao thiệp) là saṃsaṭṭho, visaṭṭho, nisaṭṭho, osaṭṭho.

Yaja-pūjāyaṃ.

(Căn) Yaja có nghĩa là cúng dường.

741. Yajassa yassa ṭiyī.

741. Của (căn) yaj, ya được biến thành ṭi và yī.

Yajassa yakārassa ṭi, yiādesā honti kānubandhe paccayatakāre tvādivajjite.

Phụ âm ya của (căn) yaj được thay thế thành ṭi, yi khi theo sau bởi phụ âm ta của một tiếp vị ngữ có anubandha là ka, ngoại trừ tvā v.v...

Yajitthāti iṭṭho, yiṭṭho.

Yajittha (đã cúng dường) là iṭṭho, yiṭṭho.

Tipaccayamhi-pariyesanaṃ pariyeṭṭhi.

Với tiếp vị ngữ ti: pariyesanaṃ (sự tìm kiếm) là pariyeṭṭhi.

Esa-gavesane, esanaṃ eṭṭhi, pariyeṭṭhi, tussanaṃ tuṭṭhi, santuṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi, sandiṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, ‘assū’ti uttaṃ. Visajjanaṃ visaṭṭhi.

(Căn) Esa có nghĩa là tìm kiếm, esanaṃ là eṭṭhi, pariyeṭṭhi, tussanaṃ là tuṭṭhi, santuṭṭhi, dassanaṃ là diṭṭhi, sandiṭṭhi, vassanaṃ là vuṭṭhi, a được biến thành u theo câu kệ ‘assū’ti uttaṃ. Visajjanaṃ là visaṭṭhi.

Tvādīsu-disa-pekkhane, ‘disassa passadassadasādadakkhā’ti suttena disassa dasādeso, mahāvuttinā vakāralopo, daṭṭhā, daṭṭhāna, daṭṭhuna.

Trong các (tiếp vị ngữ) tvā v.v... (căn) disa có nghĩa là thấy, theo quy tắc ‘disassa passadassadasādadakkhā’, (căn) disa được thay thế bằng dasa, theo đại sớ giải, phụ âm va bị xóa bỏ, (thành) daṭṭhā, daṭṭhāna, daṭṭhuna.

‘Tuṃyānā’ti [Pg.494] tvāpaccayassa tuṃādeso. Nekkhamaṃ daṭṭhu khemato, gāthāvasena niggahītalopo.

Theo quy tắc ‘Tuṃyānā’, tiếp vị ngữ tvā được thay thế bằng tuṃ. (Ví dụ:) Nekkhamaṃ daṭṭhu khemato (thấy sự xuất ly là an ổn), do vần kệ nên niggahīta bị xóa bỏ.

Tuṃ, tavesu-daṭṭhuṃ, daṭṭhave, pucchanaṃ puṭṭhuṃ, puṭṭhave.

Trong (tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: daṭṭhuṃ, daṭṭhave, pucchanaṃ (sự hỏi) là puṭṭhuṃ, puṭṭhave.

Tabbamhi-tussitabbanti tuṭṭhabbaṃ, toṭṭhabbaṃ, passitabbanti daṭṭhabbaṃ, pucchitabbanti puṭṭhabbaṃ, phusitabbanti phoṭṭhabbaṃ.

Trong (tiếp vị ngữ) tabba: tussitabbaṃ (nên được hoan hỷ) là tuṭṭhabbaṃ, toṭṭhabbaṃ, passitabbaṃ (nên được thấy) là daṭṭhabbaṃ, pucchitabbaṃ (nên được hỏi) là puṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ (nên được xúc chạm) là phoṭṭhabbaṃ.

Iti ṭhādesarāsi.

Dứt loại biến đổi thành ṭha.

Ḍhādesarāsi

Loại biến đổi thành ḍha.

742. Dahā ḍho.

742. Sau (căn) dah, (ta) biến thành ḍho.

Dahamhā parassa anantarassa paccayatakārassa ḍho hoti, pararūpatte saṃyogādissa tatiyattaṃ.

Sau (căn) dah, phụ âm ta của tiếp vị ngữ đi liền sau được biến thành ḍho, khi có sự đồng hóa, phụ âm đầu của phụ âm kép được biến thành phụ âm thứ ba (trong nhóm).

Daha-dayhane, dayhitthāti daḍḍho.

(Căn) Daha có nghĩa là đốt cháy, dayhittha (đã bị đốt cháy) là daḍḍho.

743. Bahassuma ca.

743. Của (căn) bah, (biến thành) uma nữa.

Bahamhā parassa anantarassa tassa ḍho hoti, bahassa ādisaramhā uma ca hoti.

Sau (căn) bah, ta đi liền sau được biến thành ḍho, và nguyên âm đầu của bah cũng được biến thành uma.

Baha-vuddhiyaṃ, abahīti buḍḍho, bassa vo, vuḍḍho.

(Căn) Baha có nghĩa là tăng trưởng, abahī là buḍḍho, ba biến thành va, (thành) vuḍḍho.

Timhi-bahanaṃ vuḍḍhi.

Với (tiếp vị ngữ) ti: bahanaṃ (sự tăng trưởng) là vuḍḍhi.

744. Lopo vaḍḍhā tissa.

744. Sự xóa bỏ của ti sau (căn) vaḍḍha.

Vaḍḍhamhā parassa tipaccayassa takārassa lopo hoti.

Sau (căn) vaḍḍha, phụ âm ta của tiếp vị ngữ ti bị xóa bỏ.

Vaḍḍha-vaḍḍhane, vaḍḍhanaṃ vuḍḍhi.

(Căn) Vaḍḍha có nghĩa là tăng trưởng, vaḍḍhanaṃ (sự tăng trưởng) là vuḍḍhi.

Iti ḍhādesarāsi.

Dứt loại biến đổi thành ḍha.

Ṇādesarāsi

Loại biến đổi thành ṇa.

Kira [Pg.495] khī, cara, jara, tara, thara, pūra.

(Các căn) Kira, khī, cara, jara, tara, thara, pūra.

745. Kirādīhi ṇo.

745. Sau (các căn) kira v.v..., (ta) biến thành ṇo.

Kirādīhi paresaṃ ta, tavantūnaṃ takārassa anantarabhūtassa ṇo hoti, dhātvantassa pararūpattaṃ.

Sau (các căn) kira v.v..., phụ âm ta đi liền sau của (tiếp vị ngữ) ta, tavantū được biến thành ṇo, và phụ âm cuối của căn được đồng hóa.

Kira-ākiraṇe sammissana, khipanesu ca, kiritthāti kiṇṇo, pakiṇṇo, ākiṇṇo, vikkiṇṇo, saṃkiṇṇo, samākiṇṇo.

(Căn) Kira có nghĩa là rải rác, trộn lẫn, và ném liệng, kirittha (đã rải rác) là kiṇṇo, pakiṇṇo, ākiṇṇo, vikkiṇṇo, saṃkiṇṇo, samākiṇṇo.

Pūra-pūraṇe, pūritthāti puṇṇo, sampuṇṇo, paripuṇṇo.

(Căn) Pūra có nghĩa là làm đầy, pūrittha (đã làm đầy) là puṇṇo, sampuṇṇo, paripuṇṇo.

Khī-khaye, khiyitthāti khīṇo.

Căn khī (hủy diệt), (do đó) khiyitthā (đã bị hủy diệt) thành khīṇo (đã hủy diệt, đã tận diệt).

Kiṇṇavā, puṇṇavā, khīṇavā.

746. Tarādīhi riṇṇo.

746. Sau các căn như tar, (hậu tố ta) biến thành riṇṇo.

Tarādīhi paresaṃ ta, tavantūnaṃ takārassa anantarabhūtassa riṇṇo hoti. ‘Rānubandhentasarādissā’ti dhātvantabyañjanassa ādisarassa ca lopo.

Sau các căn như tar, phụ âm t của các hậu tố ta, tavantu đứng liền sau được biến thành riṇṇo. Theo quy tắc ‘Rānubandhentasarādissā’, có sự xóa bỏ phụ âm cuối của căn và nguyên âm đầu.

Cara-gati, bhakkhanesu, carittha, carīyitthāti vā ciṇṇo, āciṇṇo, samāciṇṇo.

Căn cara (đi, ăn), (do đó) carittha hoặc carīyitthā thành ciṇṇo, āciṇṇo, samāciṇṇo.

Jara-jiraṇe, jiyyitthāti jiṇṇo, anujiṇṇo, parijiṇṇo.

Căn jara (già yếu), (do đó) jiyyitthā thành jiṇṇo, anujiṇṇo, parijiṇṇo.

Tara-taraṇe, taritthāti tiṇṇo, uttiṇṇo, nittiṇṇo, vitiṇṇo, otiṇṇo, samotiṇṇo.

Căn tara (vượt qua), (do đó) taritthā thành tiṇṇo, uttiṇṇo, nittiṇṇo, vitiṇṇo, otiṇṇo, samotiṇṇo.

Thara-vitthāre, vittharitthāti vitthiṇṇo.

Căn thara (trải rộng), (do đó) vittharitthā thành vitthiṇṇo.

Ciṇṇavā, jiṇṇavā, tiṇṇavā, vitthiṇṇavā.

Iti ṇādesarāsi.

Dứt phần về sự biến đổi thành ṇ.

Thādesarāsi

Phần về sự biến đổi thành th.

747. Dhastoostā.

747. Dhastoostā.

Dhasto[Pg.496], utrastoti ete saddā tapaccayantā sijjhanti.

Các từ dhasto, utrasto này được hình thành với hậu tố ta.

Dhaṃsa-viddhaṃsane, viddhaṃsatīti viddhasto, viddhaṃsito vā.

Căn dhaṃsa (phá hủy), (do đó) viddhaṃsati thành viddhasto, hoặc viddhaṃsito.

Tasa-santāse, utrasatīti utrasto, uttasito vā.

Căn tasa (kinh hãi), (do đó) utrasati thành utrasto, hoặc uttasito.

Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasanti bhasmiṃ karonti etenāti bhastā, bhastrā vā, kammāragaggarī, evamādīnipi idha veditabbāni.

Căn bhasa (hóa thành tro), (do đó) bhasanti (họ thổi) hoặc bhasmiṃ karonti etena (họ làm thành tro bằng cái này) thành bhastā, hoặc bhastrā, (nghĩa là) ống bễ của thợ rèn (kammāragaggarī). Các trường hợp tương tự cũng nên được hiểu ở đây.

748. Sāsa vasa saṃsa haṃsā tho.

748. Sau các căn sāsa, vasa, saṃsa, haṃsa, (hậu tố ta) biến thành tho.

Etehi parassa anantarassa paccayatakārassa tho hoti.

Sau những (căn) này, phụ âm t của hậu tố đứng liền sau được biến thành tho.

Sāsa-anusiṭṭhimhi.

Căn sāsa (trong nghĩa giáo huấn).

749. Sāsassa sisā.

749. Căn sās được biến thành sis.

Sāsassa sisā honti kānubandhe paccayatakāre tvādivajjite, dhātvantassa pararūpattaṃ saṃyogādissa ca paṭhamattaṃ.

Căn sās được biến thành sis khi có phụ âm t của một hậu tố có chỉ tố k theo sau, ngoại trừ tvā và các hậu tố tương tự; phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau, và phụ âm đầu của một cụm phụ âm trở thành phụ âm đầu tiên (trong nhóm của nó).

Sāsīyatīti sittho, anusāsīyatīti anusiṭṭho. ‘‘Anusiṭṭho so mayā’’ti ettha pana tthakārassa ṭṭhakāroti vuttiyaṃ vutto. Taṃ taṃ atthaṃ sāsati ettha, etenāti vā satthaṃ, saddasatthaṃ, vedasatthaṃ.

(Do đó) sāsīyati thành sittho, anusāsīyati thành anusiṭṭho. Tuy nhiên, trong câu ‘Anusiṭṭho so mayā’, phụ âm tth được nói trong chú giải là biến thành ṭṭh. (Do đó) taṃ taṃ atthaṃ sāsati ettha hoặc etena thành satthaṃ (luận), (ví dụ) saddasatthaṃ (ngữ pháp luận), vedasatthaṃ (phệ đà luận).

Vasa-nivāse, ‘assū’ti uttaṃ, avasīti vuttho, vasīyitthāti vā vuttho, vassaṃ vasitthāti vassaṃvuttho, āvasīyitthāti āvutthaṃ-jetavanaṃ, nivasitthāti nivuttho, ajjhāvasitthāti ajjhāvuttho. Bahulādhikārā ‘‘rukkhe adhivatthā [Pg.497] devatā’’ti ettha uttaṃ natthi. Uposathaṃ upavasitthāti uposathaṃupavuttho, upavasīyitthāti vā upavutthouposatho, parivāsaṃ parivasitthāti parivāsaṃparivuttho, parivasīyitthāti vā parivuttho-parivāso.

Căn vasa (cư ngụ), (nguyên âm a) được biến thành u theo quy tắc ‘assū’. (Do đó) avasīti thành vuttho, hoặc vasīyitthā thành vuttho. Vassaṃ vasitthā thành vassaṃvuttho. Āvasīyitthā thành āvutthaṃ-jetavanaṃ. Nivasitthā thành nivuttho. Ajjhāvasitthā thành ajjhāvuttho. Do quyền của quy tắc đa dạng (bahulādhikārā), trong câu ‘rukkhe adhivatthā devatā’, không có sự biến đổi thành u. Uposathaṃ upavasitthā thành uposathaṃupavuttho, hoặc upavasīyitthā thành upavutthouposatho. Parivāsaṃ parivasitthā thành parivāsaṃparivuttho, hoặc parivasīyitthā thành parivuttho-parivāso.

Saṃsa-pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho.

Căn saṃsa (tán dương), (do đó) pasaṃsīyitthā thành pasattho.

Haṃsa-pahaṃsane, haṃsīyitthāti hattho, niggahītalopo, pahattho.

Căn haṃsa (vui mừng), (do đó) haṃsīyitthā thành hattho, có sự xóa bỏ niggahīta, (và) pahattho.

Tipaccayamhi-anusāsanaṃ anusitthi, anusiṭṭhi vā, nivasanaṃ nivutthi.

Với hậu tố ti: anusāsanaṃ thành anusitthi, hoặc anusiṭṭhi; nivasanaṃ thành nivutthi.

Tupaccayamhi-sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā.

Với hậu tố tu: sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā.

Tavantupaccayamhi-nivasitthāti nivutthavā.

Với hậu tố tavantu: nivasitthā thành nivutthavā.

Tāvīmhi-nivutthāvī.

Với hậu tố tāvī: nivutthāvī.

Tuṃ, tavesu-vasanaṃ vatthuṃ, vatthave.

Với các hậu tố tuṃ, tave: vasanaṃ thành vatthuṃ, vatthave.

Tabbamhi-dvāramūle vatthabbaṃ, sabhāye vatthabbaṃ.

Nên trú ở tại cửa, nên trú ở trong hội trường.

Vasa-paridahane, bahulādhikārā uttaṃ natthi, vāsitabbanti vatthaṃ, nivāsīyitthāti nivatthaṃ, vatthabbaṃ, nivatthabbaṃ.

Căn (vas) có nghĩa là mặc. Do quyền hạn rộng rãi nên không có (uttaṃ). (Cái) được mặc là y phục (vatthaṃ). (Cái) đã được mặc là đã mặc (nivattaṃ). Nên được mặc (vatthabbaṃ), nên được mặc (nivatthabbaṃ).

Iti thādesarāsi.

Như vậy là nhóm căn tận cùng bằng ‘th’.

Dhādesarāsi

Nhóm căn tận cùng bằng ‘dh’.

Idha, kudha, gidha, badha, budha, budhi, midha, yudha, rādha, rudha, vidha, sidha, sudha, thabhi, rabha, labha, lubha, sambhū, duha, naha, muha.

Idha, kudha, gidha, badha, budha, budhi, midha, yudha, rādha, rudha, vidha, sidha, sudha, thabhi, rabha, labha, lubha, sambhū, duha, naha, muha.

750. Dho dhabhahehi.

750. Biến đổi thành ‘dho’ từ ‘dha’ và ‘bha’.

Etehi parassa anantarassa tassa dho hoti.

Sau những (căn) này, ‘ta’ đi liền sau được biến thành ‘dho’.

Idha-ijjhane[Pg.498], dhātvantassa pararūpattaṃ saṃyogādissa ca tatiyattaṃ, samijjhitthāti samiddho-mahaddhano.

Căn (idh) có nghĩa là thịnh vượng. Phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau, và phụ âm đầu của cụm phụ âm trở thành âm thứ ba (trong nhóm của nó). Samijjhitthāti (đã thịnh vượng) là samiddho (thịnh vượng), mahaddhano (giàu có).

Kudha-kope, kujjhatīti kuddho, saṃkuddho.

Căn (kudh) có nghĩa là phẫn nộ. Kujjhatīti (phẫn nộ) là kuddho (người phẫn nộ), saṃkuddho (người rất phẫn nộ).

Gidha-gedhe, gijjhitthāti giddho, anugiddho, abhigiddho.

Căn (gidh) có nghĩa là tham lam. Gijjhitthāti (đã tham lam) là giddho (tham lam), anugiddho (tham lam), abhigiddho (tham lam).

Badha-bandhane, bajjhitthāti baddho, pabaddho, ābaddho, nibaddho.

Căn (badh) có nghĩa là trói buộc. Bajjhitthāti (đã bị trói buộc) là baddho (bị trói buộc), pabaddho (bị trói buộc), ābaddho (bị trói buộc), nibaddho (bị trói buộc).

Budha-ñāṇe jāgare vikasane ca, bujjhati jānātīti buddho, sambuddho, sammāsambuddho, pabujjhati jāgarotīti vā pabuddho, paṭibuddho.

Căn (budh) có nghĩa là biết, tỉnh thức, và nở ra. Bujjhati jānātīti (hiểu biết, biết) là buddho (bậc giác ngộ), sambuddho (bậc chánh đẳng giác), sammāsambuddho (bậc chánh biến tri). Hoặc pabujjhati jāgarotīti (tỉnh dậy) là pabuddho (đã tỉnh thức), paṭibuddho (đã tỉnh thức).

Budhi-nivāraṇe, paribundhīyatīti palibuddho. Vātapalibuddho, pittapalibuddho, semhapalibuddho.

Căn (budh) có nghĩa là ngăn cản. Paribundhīyatīti (bị cản trở) là palibuddho (bị cản trở). Vātapalibuddho (bị cản trở bởi gió), pittapalibuddho (bị cản trở bởi mật), semhapalibuddho (bị cản trở bởi đờm).

Midha-mijjhane, mijjhatīti middhaṃ, middho. Kapimiddho.

Căn (midh) có nghĩa là hôn trầm. Mijjhatīti (hôn trầm) là middhaṃ (sự hôn trầm), middho (người hôn trầm). Kapimiddho (sự hôn trầm của khỉ).

Yudha-sampahāre, yujjhīyateti yuddhaṃ. Mallayuddhaṃ, meṇḍayuddhaṃ, hatthiyuddhaṃ, kukkuṭayuddhaṃ.

Căn (yudh) có nghĩa là chiến đấu. Yujjhīyateti (được chiến đấu) là yuddhaṃ (trận chiến). Mallayuddhaṃ (trận đấu vật), meṇḍayuddhaṃ (trận chọi cừu), hatthiyuddhaṃ (trận voi chiến), kukkuṭayuddhaṃ (trận chọi gà).

Rādha-ārādhane, ārādhayitthāti āraddho, abhiraddho.

Căn (rādh) có nghĩa là làm cho thành tựu. Ārādhayitthāti (đã được làm cho thành tựu) là āraddho (đã khởi sự), abhiraddho (đã làm cho hài lòng).

Vipubbo-virajjhane, viraddho.

Với tiếp đầu ngữ (vi-), có nghĩa là thất bại: viraddho (thất bại).

Rudha-āvaraṇe, rundhīyitthāti ruddho, oruddho, avaruddho.

Căn (rudh) có nghĩa là bao vây. Rundhīyitthāti (đã bị bao vây) là ruddho (bị cản trở), oruddho (bị bao vây), avaruddho (bị bao vây).

Nipubbo-nirodhe, nirujjhitthāti niruddho.

Với tiếp đầu ngữ (ni-), có nghĩa là đoạn diệt: nirujjhitthāti (đã đoạn diệt) là niruddho (đã được đoạn diệt).

Vipubbo-virodhe, virujjhitthāti viruddho, paṭiviruddho.

Với tiếp đầu ngữ (vi-), có nghĩa là chống đối: virujjhitthāti (đã chống đối) là viruddho (chống đối), paṭiviruddho (chống đối).

Anupubbo-kantiyaṃ, anuruddho.

Với tiếp đầu ngữ (anu-), có nghĩa là thuận theo: anuruddho (thuận theo).

Vidha-vijjhane, vijjhitthāti viddho. Sallaviddho.

Căn (vidh) có nghĩa là xuyên thủng. Vijjhitthāti (đã bị xuyên thủng) là viddho (bị xuyên thủng). Sallaviddho (bị mũi tên xuyên thủng).

Sidha-nipphattiyaṃ, sijjhitthāti siddho.

Căn (sidh) có nghĩa là thành tựu. Sijjhitthāti (đã thành tựu) là siddho (đã thành tựu).

Papubbo-pākaṭabhāve, pasiddho.

Với tiếp đầu ngữ (pa-), có nghĩa là nổi tiếng: pasiddho (nổi tiếng).

Ni, paṭipubbo nivāraṇe, nisiddho, paṭisiddho.

Với tiếp đầu ngữ (ni) và (paṭi), có nghĩa là ngăn cấm: nisiddho (bị ngăn cấm), paṭisiddho (bị ngăn cấm).

Sudha-sujjhane, sujjhatīti suddho, visuddho, parisuddho.

Căn (sudh) có nghĩa là thanh tịnh. Sujjhatīti (thanh tịnh) là suddho (thanh tịnh), visuddho (rất thanh tịnh), parisuddho (hoàn toàn thanh tịnh).

Thabhi-thambhane[Pg.499], thambhatīti thaddho, patthaddho, upatthaddho.

Căn (thabh) có nghĩa là cứng lại. Thambhatīti (cứng lại) là thaddho (cứng nhắc), patthaddho (rất cứng nhắc), upatthaddho (rất cứng nhắc).

Rabha-ārabhe, ārabhitthāti āraddho, ārabbhitthāti vā āraddho, samāraddho.

Căn (rabh) có nghĩa là bắt đầu. Ārabhitthāti (đã bắt đầu) là āraddho (đã bắt đầu), hoặc ārabbhitthāti (đã bắt đầu) là āraddho (đã bắt đầu), samāraddho (đã bắt đầu tốt đẹp).

Labha-lābhe, alabhīti laddho, labbhitthāti vā laddho, paṭiladdho, upaladdho.

Căn (labh) có nghĩa là nhận được. Alabhīti (đã nhận được) là laddho (đã nhận được), hoặc labbhitthāti (đã được nhận) là laddho (đã nhận được), paṭiladdho (đã nhận được), upaladdho (đã nhận được).

Lubha-giddhiyaṃ, lubbhatīti luddho, paluddho, viluddho.

Căn (lubh) có nghĩa là tham lam. Lubbhatīti (tham lam) là luddho (tham lam, người thợ săn), paluddho (rất tham lam), viluddho (bị quyến rũ).

Sambhū-passaddhiyaṃ, passambhitthāti passaddho.

Căn passambha trong (nghĩa) an tịnh, (do) passambhitthā nên là passaddho.

Duha-dohane, duyhitthāti duddhā-gāvī.

Căn duha trong (nghĩa) vắt sữa, (do) duyhitthā nên là duddhā-gāvī.

Naha-bandhane, sannayhitthāti sannaddho, onaddho, avanaddho.

Căn naha trong (nghĩa) cột buộc, (do) sannayhitthā nên là sannaddho, onaddho, avanaddho.

Muha-andhabhāve, muyhatīti muddho-bālo.

Căn muha trong (nghĩa) si mê, (do) muyhati nên là muddho tức là bālo.

Tipaccayamhi-ijjhanaṃ iddhi, ijjhanti etāyāti vā iddhi, samijjhanaṃ samiddhi, gijjhanaṃ giddhi, mijjhanaṃ middhi, abhirādhanaṃ abhiraddhi, virujjhanaṃ viruddhi, paṭiviruddhi, sijjhanaṃ siddhi, saṃsiddhi, paṭisiddhi, sujjhanaṃ suddhi, visuddhi, pārisuddhi, labhanaṃ laddhi, upaladdhi, lubbhanaṃ luddhi, passambhanaṃ passaddhi, muyhanaṃ muddhi.

Trong trường hợp của tiếp vị ngữ ti: ijjhanaṃ là iddhi, hoặc ijjhanti etāyā nên là iddhi, samijjhanaṃ là samiddhi, gijjhanaṃ là giddhi, mijjhanaṃ là middhi, abhirādhanaṃ là abhiraddhi, virujjhanaṃ là viruddhi, paṭiviruddhi, sijjhanaṃ là siddhi, saṃsiddhi, paṭisiddhi, sujjhanaṃ là suddhi, visuddhi, pārisuddhi, labhanaṃ là laddhi, upaladdhi, lubbhanaṃ là luddhi, passambhanaṃ là passaddhi, muyhanaṃ là muddhi.

Tavantu, tāvīsu- ‘‘samiddhā, samiddhāvī’’tiādinā vattabbaṃ.

Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tavantu, tāvī, cần được nói đến bằng (các ví dụ) như: “samiddhā, samiddhāvī” v.v…

Tvādīsu-rabha-ārabhe, āraddhā, āraddhāna.

Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tvā v.v…: (căn) rabha trong (nghĩa) bắt đầu, (có dạng) āraddhā, āraddhāna.

Labha-lābhe, laddhā, laddhāna, paṭiladdhā, paṭiladdhāna.

(Căn) labha trong (nghĩa) nhận được, (có dạng) laddhā, laddhāna, paṭiladdhā, paṭiladdhāna.

Tuṃ, tavesu-budha-ñāṇe, buddhuṃ, buddhave, subuddhuṃ, subuddhave, boddhuṃ, boddhave, laddhuṃ, laddhave, paṭiladdhuṃ, paṭiladdhave.

Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: (căn) budha trong (nghĩa) biết, (có dạng) buddhuṃ, buddhave, subuddhuṃ, subuddhave, boddhuṃ, boddhave, laddhuṃ, laddhave, paṭiladdhuṃ, paṭiladdhave.

Tabbamhi-boddhabbaṃ, laddhabbaṃ, paṭiladdhabbaṃ.

Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tabba: (có dạng) boddhabbaṃ, laddhabbaṃ, paṭiladdhabbaṃ.

751. Vaddhassa vā.

751. Hoặc đối với vaddha.

Vaddhassa u hoti vā kānubandhe paccayatakāre tvādivajjite.

(Nguyên âm của) vaddha tùy chọn biến thành u trước ta của tiếp vị ngữ có ka là anubandha, ngoại trừ tvā v.v...

Vaddhitthāti [Pg.500] vuddho, vaddho vā, vaddhanaṃ vuddhi, mahāvuttinā uttaṃ. Tipaccayassa ca tassa lopo.

(Do) vaddhitthā nên là vuddho, hoặc vaddho. Vaddhanaṃ là vuddhi, (điều này) được nói theo mahāvutti. Và ta của tiếp vị ngữ ti bị xóa bỏ.

Iti dhādesarāsi.

Dứt phần biến đổi thành dha.

Visaṃyoganādesarāsi

Phần biến đổi không tạo phụ âm kép

Hā, i, ci, ji, ṭi, thī, dī,pī, mi, lī, thu, dū, dhū, pū, bhū, lū, vu, su, hu, āsa, katha, kupa, pala, mala, supa, paḷa.

Hā, i, ci, ji, ṭi, thī, dī, pī, mi, lī, thu, dū, dhū, pū, bhū, lū, vu, su, hu, āsa, katha, kupa, pala, mala, supa, paḷa.

752. Bhidādito no kta, ktavantūnaṃ.

752. Sau (nhóm căn) bhidādi, na (thay thế cho ta của) kta, ktavantu.

Bhidādimhā paresaṃ kta, ktavantūnaṃ takārassa anantarabhūtassa no hoti.

Sau nhóm (căn) bhidādi, ký tự ta của (tiếp vị ngữ) kta, ktavantu theo ngay sau đó được biến thành na.

Hā-cāge, hīyitthāti hīno, pahīno, nihīno, ohīno. Ettha ca noādesaṃ katvā pacchā ‘ūbyañjanassā’ti īāgamo, tassa ca kvaci rasso. Evaṃ parattha.

Căn hā trong (nghĩa) từ bỏ, (do) hīyitthā nên là hīno, pahīno, nihīno, ohīno. Và ở đây, sau khi thực hiện biến đổi thành na, nguyên âm dài ī được thêm vào theo quy tắc ‘ūbyañjanassā’, và đôi khi nó được rút ngắn lại. Tương tự ở những nơi khác.

Adhipubbo-i-āyatte, adhicca etīti adhino.

Căn i đi trước bởi adhi trong (nghĩa) phụ thuộc, (do) adhicca eti nên là adhino.

Ci-caye, cayitthāti cino, ācino.

Căn ci trong (nghĩa) chất đống, (do) cayitthā nên là cino, ācino.

Ji-jaye, pañcamāre jinātīti jino.

Căn ji trong (nghĩa) chiến thắng, (do) pañcamāre jināti nên là jino.

Ḍi-gatiyaṃ, ḍetīti ḍino.

Căn ḍi trong (nghĩa) bay, (do) ḍeti nên là ḍino.

Thī-saṅghāte, thīyatīti thinaṃ.

Căn thī trong (nghĩa) co rút, (do) thīyati nên là thinaṃ.

Dī-khaye, anukkamena dīyati khiyyatīti dino-divaso.

Căn dī trong (nghĩa) hao mòn, (do) anukkamena dīyati khiyyati nên là dino tức là divaso.

Pī-tappane, pīnitthāti pīno.

Căn pī trong (nghĩa) làm cho béo mập, (do) pīnitthā nên là pīno.

Mi-pakkhepe, minātīti mino.

Căn mi trong (nghĩa) rải, (do) mināti nên là mino.

Lī-laye, līyitthāti līno, allīyitthāti allīno. Nilīyitthāti nilīno, paṭilīyitthāti paṭilīno, paṭilīnacaro bhikkhu, paṭisallīyitthāti paṭisallīno.

Căn lī trong (nghĩa) bám víu, (do) līyitthā nên là līno, (do) allīyitthā nên là allīno. (Do) nilīyitthā nên là nilīno, (do) paṭilīyitthā nên là paṭilīno, (như trong) paṭilīnacaro bhikkhu, (do) paṭisallīyitthā nên là paṭisallīno.

Thu-nitthunane[Pg.501], nitthunātīti nitthuno.

Căn thu trong (nghĩa) rên rỉ, (do) nitthunāti nên là nitthuno.

Dū-khede, dūyateti dūno.

Căn dū trong (nghĩa) đau khổ, (do) dūyate nên là dūno.

Dhū-niddhūnane, ahite dhamme dhunātīti dhuno, dhonopaññavā.

Căn Dhū có nghĩa là rũ sạch. Người rũ sạch các pháp bất thiện được gọi là dhuno. Ví dụ: dhonopaññavā (người có trí tuệ đã được gột rửa).

Pū-sodhane, punātīti puno, dantaṃ punanti etenāti dantapoṇo, nassa ṇattaṃ.

Căn Pū có nghĩa là làm cho sạch. Người làm cho sạch được gọi là puno. Ví dụ: dantapoṇo (vật dùng để làm sạch răng), do na biến thành ṇa.

Bhū-vuddhiyaṃ, bhavati vaḍḍhatīti bhūno-hitarāsi.

Căn Bhū có nghĩa là tăng trưởng. Người hiện hữu hay tăng trưởng được gọi là bhūno. Ví dụ: hitarāsi (đống lợi ích).

Lū-chedane, lunātīti luno.

Căn Lū có nghĩa là cắt. Người cắt được gọi là luno.

Vu-saṃvaraṇe, āvuṇātīti āvuṇo.

Căn Vu có nghĩa là che đậy. Người che đậy được gọi là āvuṇo.

Su-savane, suṇātīti suno, soṇo, nassa ṇattaṃ.

Căn Su có nghĩa là nghe. Người nghe được gọi là suno, hoặc soṇo, do na biến thành ṇa.

Su-pasavane vā, pasavati vaḍḍhatīti sunaṃ-uddhumātaṃ.

Hoặc căn Su có nghĩa là phồng lên. Cái phồng lên hay tăng trưởng được gọi là sunaṃ. Ví dụ: uddhumātaṃ (sự trương phồng).

Hu-pūjā, dānesu, āhutabbanti āhunaṃ, pāhutabbanti pāhunaṃ-dātabbavatthu.

Căn Hu có nghĩa là cúng dường, bố thí. Vật được dâng cúng được gọi là āhunaṃ. Vật được dâng cho khách được gọi là pāhunaṃ, tức là vật đáng được cho.

Āsa-upavesane, acchatīti āsino, tuṇhī acchatīti tuṇhīmāsino.

Căn Ās có nghĩa là ngồi. Người ngồi được gọi là āsino. Ví dụ: tuṇhīmāsino (người ngồi im lặng).

Katha-thaddhe theriye ca, kathatīti kathinaṃ.

Căn Katha có nghĩa là cứng rắn và vững chắc. Cái gì cứng rắn được gọi là kathinaṃ.

Kupa-kope, hirī kuppati etenāti hirīkopinaṃ.

Căn Kup có nghĩa là tức giận, dao động. Cái làm cho sự hổ thẹn bị dao động được gọi là hirīkopinaṃ.

Pala-gatiyaṃ, paletīti palino.

Căn Pala có nghĩa là đi. Người đi được gọi là palino.

Mala-malinabhāve, malatīti malino, malinaṃ-vatthaṃ.

Căn Mala có nghĩa là trạng thái dơ bẩn. Cái gì dơ bẩn được gọi là malino. Ví dụ: malinaṃ-vatthaṃ (vải dơ).

Supa-soppane, supatīti supino.

Căn Supa có nghĩa là ngủ. Cái (thấy trong) giấc ngủ được gọi là supino.

Paḷa-gatiyaṃ, paḷetīti paḷino, paḷinā jambudīpāte.

Căn Paḷa có nghĩa là đi. Người đi được gọi là paḷino. Ví dụ trong câu: paḷinā jambudīpāte.

Iti visaṃyoganādesarāsi.

Dứt nhóm từ thay thế không liên hợp.

Sasaṃyoganādesarāsi

Nhóm từ thay thế có liên hợp.

Khida[Pg.502], chida, tuda, dā, nuda, pata, pada, bhida, vida, sada.

Các căn: Khida, chida, tuda, dā, nuda, pata, pada, bhida, vida, sada.

‘Bhidādito no ktaktavantūna’nti tassa no, dhātvantassa pararūpattaṃ, khijjitthāti khinno, chijjitthāti chinno, sañchinno, tuditthāti tunno, patunno, nitunno, vitunno.

Theo quy tắc ‘Bhidādito no ktaktavantūna’, sau các căn bhid v.v... thì na thay thế cho kta và ktavantu. Chữ na của tiếp vị ngữ này được đồng hóa với phụ âm cuối của căn. Ví dụ: khijjittha thành khinno; chijjittha thành chinno, sañchinno; tudittha thành tunno, patunno, nitunno, vitunno.

Nuda-khepe, nuditthāti nunno, panunno.

Căn Nud có nghĩa là xua đuổi. nudittha thành nunno, panunno.

Pata-patane, patatīti panno, pannadhajo, nnassa ṇṇatterukkhapaṇṇaṃ, pattaṃ vā.

Căn Pat có nghĩa là rơi. patati thành panno. Ví dụ: pannadhajo (người có lá cờ đã rơi). Do nna biến thành ṇṇa nên có dạng rukkhapaṇṇaṃ (lá cây), hoặc là pattaṃ.

Pada-gatiyaṃ, pajjitthāti panno, āpanno, uppanno, nipanno, vipanno, sampanno, upapanno, samupapanno, pariyāpanno.

Căn Pada có nghĩa là đi, đạt đến. pajjittha thành panno. Ví dụ: āpanno, uppanno, nipanno, vipanno, sampanno, upapanno, samupapanno, pariyāpanno.

Bhida-vidāraṇe, bhijjitthāti bhinno, pabhinno, sambhinno, paribhinno, vibhinno.

Căn Bhida có nghĩa là phá vỡ. bhijjittha thành bhinno. Ví dụ: pabhinno, sambhinno, paribhinno, vibhinno.

Vida-tuṭṭhiyaṃ, nibbindatīti nibbinno.

Căn Vida có nghĩa là chán nản. nibbindati thành nibbinno.

Sada visaraṇa, gatyā’vasānesu, sīditthāti sanno, osanno, pasīditthāti pasanno, abhippasanno, nisīditthāti nisinno, sannisinno, ‘sadajarānamīma’iti īma, saṃyoge rasso ca.

Căn Sada có nghĩa là chìm xuống, đi, kết thúc. sīdittha thành sanno, osanno; pasīdittha thành pasanno, abhippasanno; nisīdittha thành nisinno, sannisinno. Theo quy tắc ‘sadajarānamīma’, nguyên âm được rút ngắn khi có phụ âm kép theo sau.

Tavantumhi-khinnavā, chinnavā, sañchinnavā, tunnavā, patunnavā, panunnavā, pannavā, āpannavā, bhinnavā, sambhinnavā, sannavā, pasannavā, nisinnavā.

Khi dùng với tiếp vị ngữ tavantu thì có các dạng: khinnavā, chinnavā, sañchinnavā, tunnavā, patunnavā, panunnavā, pannavā, āpannavā, bhinnavā, sambhinnavā, sannavā, pasannavā, nisinnavā.

753. Dātvinno.

753. Sau căn Dā là inna.

Dādhātumhā paresaṃ ta, tavantūnaṃ tassa inno hoti.

Sau căn Dā, tiếp vị ngữ ta và tavantu được thay thế bằng inna.

Dīyitthāti dinno, padinno, ādinno, samādinno, upādinno, pariyādinno, nnassa ṇṇatte upādiṇṇo.

Dīyittha thành dinno. Ví dụ: padinno, ādinno, samādinno, upādinno, pariyādinno. Do nna biến thành ṇṇa nên có dạng upādiṇṇo.

Iti sasaṃyoganādesarāsi.

Dứt nhóm từ thay thế có liên hợp.

Hādesarāsi

Nhóm các động từ tận cùng bằng 'h'

Ūha[Pg.503], gāhu, guha, baha, bāha, buha, muha, ruha, vaha.

Ūha, gāhu, guha, baha, bāha, buha, muha, ruha, vaha.

754. Ruhādīhi ho ḷo ca.

754. Sau nhóm ruhādi, (t) biến thành h, và (phụ âm cuối) biến thành ḷ.

Ruhādīhi parassa anantarabhūtassa tapaccayassa takārassa ho hoti, dhātvantassa ḷo hoti.

Sau (động từ) nhóm ruhādi, mẫu tự 't' của tiếp vị ngữ 'ta' đi liền sau được biến thành 'h', và (phụ âm) cuối của động từ căn được biến thành 'ḷ'.

Ūha-sañcaye, byūhitthāti byūḷho, viyūḷho, paribyūḷho, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi.

Căn ūha có nghĩa là tích lũy. (Ví dụ:) byūhitthā thành byūḷho, viyūḷho, paribyūḷho. (Câu ví dụ:) Trận chiến giữa chư thiên và a-tu-la đã được dàn trận.

Gāhu-bhusatthe vilolane ca, mā gāḷhaṃ paridevayi. Āgāḷhāya ceteti. Gāhitthāti gāḷho, pagāḷho, āgāḷho, ogāḷho, ajjhogāḷho.

Căn gāhu có nghĩa là sâu sắc và cũng có nghĩa là khuấy động. (Ví dụ:) mā gāḷhaṃ paridevayi (đừng than khóc quá độ). Āgāḷhāya ceteti (với ý định sâu sắc). Gāhitthā thành gāḷho, pagāḷho, āgāḷho, ogāḷho, ajjhogāḷho.

Baha-vuddhimhi.

Căn baha có nghĩa là tăng trưởng.

755. Muhabahabuhānañca te kānubandhetve.

755. Và (nguyên âm) của muha, baha, buha (được trường hóa) khi có (tiếp vị ngữ có 't' và) 'k' là anubandha, ngoại trừ tvā.

Tvādivajjite kānubandhe paccayatakāre pare muha, baha, buhānañca guhassa ca dīgho hoti.

Khi mẫu tự 't' của một tiếp vị ngữ có 'k' là anubandha (chỉ âm) theo sau, ngoại trừ nhóm tvādi, nguyên âm của các căn muha, baha, buha và guha được trường hóa.

‘Ruhādīhiho ḷo cā’ti dhātvantassaḷo, tapaccayassa ho, abahīti bāḷhaṃ.

Theo quy tắc ‘Ruhādīhi ho ḷo ca’, (phụ âm) cuối của động từ căn (biến thành) 'ḷ', (mẫu tự 't') của tiếp vị ngữ 'ta' (biến thành) 'h'. (Ví dụ:) abahīti thành bāḷhaṃ.

Buha-uddharaṇe, abuhitthāti būḷho, abbūḷho, abūḷhasallo.

Căn buha có nghĩa là nhổ lên. (Ví dụ:) abuhitthā thành būḷho, abbūḷho, abūḷhasallo (người đã nhổ mũi tên).

Muha-andhabhāve.

Căn muha có nghĩa là si mê.

756. Muhā vā.

756. Sau (căn) muha, (sự biến đổi diễn ra) một cách tùy chọn.

Muhamhā parassa anantarabhūtassa takārassa ho hoti, dhātvantassa ca ḷo hoti vā.

Sau căn muha, mẫu tự 't' đi liền sau được biến thành 'h', và (phụ âm) cuối của động từ căn được biến thành 'ḷ' một cách tùy chọn.

Muyhitthāti [Pg.504] mūḷho, muddho vā.

(Ví dụ:) muyhitthā thành mūḷho, hoặc muddho.

Ruha-janane, gatiyañca, ruhitthāti rūḷho, parūḷho, ārūḷho, orūḷho, virūḷho, nirūḷho.

Căn ruha có nghĩa là sinh ra, và cũng có nghĩa là đi lên. (Ví dụ:) ruhitthā thành rūḷho, parūḷho, ārūḷho, orūḷho, virūḷho, nirūḷho.

Vaha-pāpane, vahitthāti vūḷho, ‘assū’ti uttaṃ.

Căn vaha có nghĩa là mang đi. (Ví dụ:) vahitthā thành vūḷho. (Nguyên âm) 'a' được nói là (biến thành) 'ū'.

Tipaccayamhi-ruhanaṃ rūḷhi, niruhanaṃ nirūḷhi, viruhanaṃ virūḷhi.

Với tiếp vị ngữ 'ti': ruhanaṃ thành rūḷhi, niruhanaṃ thành nirūḷhi, viruhanaṃ thành virūḷhi.

Tvādīsu –

Trong trường hợp của nhóm tvādi –

757. Pyo vā tvāssa samāse.

757. Trong hợp thể, tiếp vị ngữ 'tvā' có thể tùy chọn biến thành 'pya'.

Samāsaṭṭhāne tvāpaccayassa pānubandho yo hoti vā. Pānubandho ‘pye sissā’ti visesanattho. ‘Hassa vipallāso’ti ha, yānaṃ vipariyāyo.

Ở vị trí hợp thể, tiếp vị ngữ 'tvā' có thể tùy chọn biến thành 'ya' với 'p' là anubandha. Anubandha 'p' có mục đích phân biệt, (như trong quy tắc) ‘pye sissā’. (Theo quy tắc) ‘Hassa vipallāso’, có sự hoán vị của 'h' và 'y'.

Byuyha, paribyuyha. Byūhitvā, viyūhitvā vā, vigāyha, vigāhitvā, ogāyha, ogāhitvā, ajjhogāyha, ajjhogāhitvā.

(Ví dụ:) byuyha, paribyuyha. Hoặc byūhitvā, viyūhitvā. (Tương tự:) vigāyha, (hoặc) vigāhitvā; ogāyha, (hoặc) ogāhitvā; ajjhogāyha, (hoặc) ajjhogāhitvā.

Bahulādhikārā asamāsepi pyo hoti, guyha, gūhitvā, niguyha, nigūhitvā, oguyha, ogūhitvā.

Do quyền chi phối của quy tắc 'bahula', 'pya' cũng xảy ra ngay cả khi không ở trong hợp thể. (Ví dụ:) guyha, (hoặc) gūhitvā; niguyha, (hoặc) nigūhitvā; oguyha, (hoặc) ogūhitvā.

Naha-bandhane, sannayha, sannāhitvā.

Căn naha có nghĩa là buộc, trói. (Ví dụ:) sannayha, (hoặc) sannāhitvā.

Bāha-nivāraṇe, dīgho, bāyha, bāhitvā, paṭibāyha, paṭibāhitvā.

Căn bāha có nghĩa là ngăn cản, (nguyên âm) là trường âm. (Ví dụ:) bāyha, (hoặc) bāhitvā; paṭibāyha, (hoặc) paṭibāhitvā.

Buha-uddharaṇe papubbo, pabbuyha. Samūlaṃ taṇhaṃ pabbuyha.

Căn buha có nghĩa là nhổ lên, với tiếp đầu ngữ 'pa'. (Ví dụ:) pabbuyha. (Câu ví dụ:) Samūlaṃ taṇhaṃ pabbuyha (sau khi nhổ tận gốc rễ ái dục).

Āpubbo-abbuyha, ‘‘abbuhe sallamattano’’ti ādīsu viya. Pamuyha, pamuyhitvā, vimuyha, vimuyhitvā, sammuyha, sammuyhitvā, āruyha, āruhitvā, ārohitvā, oruyha, orohitvā.

Với tiếp đầu ngữ 'ā' (thành) abbuyha, giống như trong các câu như ‘‘abbuhe sallamattano’’. (Các ví dụ khác:) Pamuyha, (hoặc) pamuyhitvā; vimuyha, (hoặc) vimuyhitvā; sammuyha, (hoặc) sammuyhitvā; āruyha, (hoặc) āruhitvā, ārohitvā; oruyha, (hoặc) orohitvā.

Saha-sahane, pasayha, pasahitvā vā.

Căn saha có nghĩa là chịu đựng. (Ví dụ:) pasayha, hoặc pasahitvā.

Iti hādesarāsi.

Dứt nhóm các động từ tận cùng bằng 'h'.

Tvādivikārarāsi

Nhóm biến đổi của tvādi.

Atha [Pg.505] tvā, tvāna, tunānaṃ vikāro vuccate.

Kế đến, sự biến đổi của tvā, tvāna, tuna được nói đến.

I, kara, hana.

I, kara, hana.

758. Ito cco.

758. Sau i là cco.

Idhātumhā parassa tvāssa cco hoti vā.

Sau ngữ căn i, tvā được tùy chọn biến đổi thành cco.

Pecca, samecca, abhisamecca, avecca, anvecca, apecca, upecca, samupecca, adhicca, aticca, paṭicca.

Vāti kiṃ? Upetvā, samupetvā, adhiyitvā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Upetvā, samupetvā, adhiyitvā.

759. Sādhikarā raccariccā.

759. Sau kara có sa và adhi là racca và ricca.

Santa, adhiparā karamhā tvāssa racca, riccā honti vā, suttavibhattaṃ idha labbhati.

Sau ngữ căn kara có tiếp đầu ngữ saṃ và adhi, tvā được tùy chọn biến đổi thành racca, riccā. Sự phân chia câu kinh được tìm thấy ở đây.

Sakkacca, ‘sakkacca’nti bindāgamo, adhikicca.

Sakkacca, trong ‘sakkacca’ có sự thêm vào của bindu (anusvāra), adhikicca.

Vāti kiṃ? Sakkatvā, sakkaritvā, adhikaritvā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Sakkatvā, sakkaritvā, adhikaritvā.

Suttavibhatte-attaṃ niraṃkacca piyāni sevati, abhisaṅkhacca bhojanaṃ.

Trong phần phân chia câu kinh: attaṃ niraṃkacca piyāni sevati, abhisaṅkhacca bhojanaṃ.

760. Hanā racco.

760. Sau han là racco.

Hanamhā tvāssa racco hoti vā samāse. Suttavibhattena haramhāpi.

Sau ngữ căn han, tvā được tùy chọn biến đổi thành racco trong hợp thể từ. Theo sự phân chia câu kinh, cũng (áp dụng) sau ngữ căn har.

Āhacca, uhacca, vihacca, saṃhacca, upahacca.

Vāti kiṃ? Āhanitvā, uhanitvā, vihanitvā, saṃhanitvā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Āhanitvā, uhanitvā, vihanitvā, saṃhanitvā.

Haramhi-sā [Pg.506] no āhacca poseti, tato udakamāhacca.

Về (ngữ căn) har: sā no āhacca poseti, tato udakamāhacca.

Disa-pekkhane.

(Ngữ căn) Dis với nghĩa là nhìn thấy.

761. Disā vānavā sa ca.

761. Sau dis là vāna, vā và s (của dis) thành sa.

Disamhā tvāssa vāna, vā honti vā, disassa ca sassa sa hoti, pararūpanisedhanamidaṃ.

Sau ngữ căn dis, tvā được tùy chọn biến đổi thành vāna, vā, và s của dis biến thành sa. Đây là sự ngăn cấm pararūpa (đồng hóa với âm sau).

Disvāna, disvā.

Vāti kiṃ? Passitvā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Passitvā.

Khā, ñā, dā, dhā, hā, ki, khi, ci, ji, nī, lī, si, bhū.

Khā, ñā, dā, dhā, hā, ki, khi, ci, ji, nī, lī, si, bhū.

‘Pyo vā tvāssa samāse’ti tvāssa yo, mahāvuttinā vikappena kvaci yalopo, saṃpubbo khā-ñāṇe, saṅkhāya, saṅkhā, paṭisaṅkhāya, paṭisaṅkhā, aññāya, aññā, abhiññāya, abhiññā, pariññāya, pariññā.

Theo quy tắc ‘Pyo vā tvāssa samāse’, tvā biến thành yo; theo sự tùy chọn trong đại sớ giải, đôi khi ya bị xóa bỏ. (Ngữ căn) khā có tiếp đầu ngữ saṃ với nghĩa là biết: saṅkhāya, saṅkhā, paṭisaṅkhāya, paṭisaṅkhā, aññāya, aññā, abhiññāya, abhiññā, pariññāya, pariññā.

Samāseti kiṃ? Ñatvā.

Tại sao nói ‘trong hợp thể từ’? (Ví dụ:) Ñatvā.

Vāti kiṃ? Ājānitvā, abhijānitvā, parijānitvā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Ājānitvā, abhijānitvā, parijānitvā.

Adhiṭṭhāya, adhiṭṭhā, patiṭṭhāya, patiṭṭhā.

Samāseti kiṃ? Ṭhatvā.

Tại sao nói ‘trong hợp thể từ’? (Ví dụ:) Ṭhatvā.

Vāti kiṃ? Adhiṭṭhahitvā, patiṭṭhahitvā. Mahāvuttinā ittaṃ, upaṭṭhitvā.

Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Adhiṭṭhahitvā, patiṭṭhahitvā. Theo đại sớ giải, có sự thêm vào của i: upaṭṭhitvā.

Ādāya, upādāya, upādā.

Samāseti kiṃ? Datvā.

Tại sao nói ‘trong hợp thể từ’? (Ví dụ:) Datvā.

Vāti kiṃ? Ādiyitvā, samādiyitvā, ‘ū byañjanassā’ti īāgamo, ‘dāssiyaṅa’iti suttena sare pare samāse iyādeso.

Tại sao lại là vā? (Ví dụ:) Ādiyitvā, samādiyitvā, theo sūtra ‘ū byañjanassā’ là sự thêm vào của ī, theo sūtra ‘dāssiyaṅa’ khi có nguyên âm theo sau trong hợp thể thì có sự thay thế bằng iya.

762. Tuṃyānā.

762. Về tuṃ và yāna.

Tvāssa [Pg.507] tuñca yānañca honti kvaci samāse.

Đôi khi trong hợp thể, của tvā trở thành tuṃ và yāna.

Bahulādhikārā gāthāyaṃ asamāsepi, nekkhamaṃ daṭṭhu khemato, kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā, bindulopo.

Do quyền của bahula, ngay cả trong câu kệ không phải là hợp thể, (ví dụ:) nekkhamaṃ daṭṭhu khemato, kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā, (đây là) sự lược bỏ bindu.

Abhihattuṃ pavāreyya, ‘‘abhihaṭu’’ntipi pāṭho, saṃyogādissa lopo tassa ṭattaṃ. ‘‘Abhihaṭṭhu’’ntipi paṭhanti. Byañjanaṃ na sameti.

Abhihattuṃ pavāreyya, cũng có dị bản là ‘abhihaṭu’, (do) sự lược bỏ phần đầu của phụ âm kép và nó trở thành ṭ. Người ta cũng đọc là ‘Abhihaṭṭhu’. Phụ âm không tương hợp.

Ādiyāna, upādiyāna. Vidhāya, nidhāya, sandhāya, odhāya, samodhāya, vidahitvā, nidahitvā, odahitvā, samodahitvā. Pahāya, vihāya, ohāya, hitvā, jahitvā.

Ivaṇṇesu pyassa dvittaṃ, vikkiyya, vikkiṇitvā.

Sau các nguyên âm i, cũng có sự điệp âm của nó, (ví dụ:) vikkiyya, vikkiṇitvā.

Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, ‘ūlasse’ti issa ettaṃ, vicinitvā, vineyya, vinetvā, vinayitvā, allīya, allīyitvā, paṭisallīya, paṭisallīyitvā, yāgamo.

Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, theo (sūtra) ‘ūlasse’, i trở thành e, (ví dụ:) vicinitvā, vineyya, vinetvā, vinayitvā, allīya, allīyitvā, paṭisallīya, paṭisallīyitvā, (đây là) sự thêm vào của y.

763. Pye sissā.

763. Khi pya theo sau, của si trở thành ā.

Pye pare sissa ā hoti.

Khi pya theo sau, của si trở thành ā.

Nissāya, upanissāya, apassāya, apassayitvā, avassāya, avassayitvā.

Vāti kiṃ? Adhisetvā, adhisayitvā.

Tại sao lại là vā? (Ví dụ:) Adhisetvā, adhisayitvā.

Bhū-sattāyaṃ, rassattaṃ, sambhuyya, vibhuyya, anubhuyya, adhibhuyya, paribhuyya, abhibhuyya.

Từ (căn) bhū có nghĩa là 'tồn tại', (có) sự rút ngắn, (ví dụ:) sambhuyya, vibhuyya, anubhuyya, adhibhuyya, paribhuyya, abhibhuyya.

Samāseti [Pg.508] kiṃ? Bhutvā, edantesu mahāvuttinā essa āttaṃ, nijjhāya, nijjhāyitvā, upanijjhāya, upanijjhāyitvā, abhijjhāya, abhijjhāyitvā.

Tại sao lại là samāse? (Ví dụ:) Bhutvā. Đối với các (căn) tận cùng bằng e, theo Mahāvutti, e trở thành ā, (ví dụ:) nijjhāya, nijjhāyitvā, upanijjhāya, upanijjhāyitvā, abhijjhāya, abhijjhāyitvā.

Byañjanantadhātūsu ‘vaggalalehi te’ti suttena cavagga, pavagga, sakārehi yassa pubbarūpattaṃ. Tavagge ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti tavaggassa cavaggo, tato yassa pubbarūpattaṃ, vipacca, paripacca, vimucca, adhimucca.

Đối với các căn tận cùng bằng phụ âm, theo sūtra ‘vaggalalehi te’, với các vần ca, vần pa, và sa, y đồng hóa với (phụ âm) đứng trước. Với vần ta, theo (sūtra) ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, vần ta trở thành vần ca, sau đó y đồng hóa với (phụ âm) đứng trước, (ví dụ:) vipacca, paripacca, vimucca, adhimucca.

Mahāvuttinā yalopo dīgho ca, āpucchā, anāpucchā, vibhajja, saṃvibhajja, visajja, nisajja, paṭinisajja.

Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ y và sự kéo dài (nguyên âm), (ví dụ:) āpucchā, anāpucchā, vibhajja, saṃvibhajja, visajja, nisajja, paṭinisajja.

Ujjha-visagge, yalopo, ujjha, ujjhiya, ujjhitvā.

Từ (căn) ujjha có nghĩa là 'từ bỏ', (có) sự lược bỏ y, (ví dụ:) ujjha, ujjhiya, ujjhitvā.

Kati-chedane, kacca, vikacca, kantitvā, vikantitvā.

Từ (căn) kati có nghĩa là 'cắt', (ví dụ:) kacca, vikacca, kantitvā, vikantitvā.

Nikara-vañcane, nikacca kitavasseva.

Từ (căn) nikara có nghĩa là 'lừa dối', (ví dụ:) nikacca kitavasseva.

Pata-gatiyaṃ, pacca, nipacca, patitvā, nipatitvā.

Từ (căn) pata có nghĩa là 'đi, rơi', (ví dụ:) pacca, nipacca, patitvā, nipatitvā.

Katha-kathane, sākaccha.

Từ (căn) katha có nghĩa là 'nói', (ví dụ:) sākaccha.

Pada-gatiyaṃ, pajja, āpajja, nipajja, vipajja, sampajja, upasampajja, paṭipajja.

Từ (căn) pada có nghĩa là 'đi', (ví dụ:) pajja, āpajja, nipajja, vipajja, sampajja, upasampajja, paṭipajja.

‘Ū byañjanassā’ti īāgame ‘padādīnaṃ yuka’iti yāgamo, pubbarūpaṃ, pajjiya, pajjiyāna, āpajjiya, āpajjiyāna, nipajjiya, vipajjiya, sampajjiya, paṭipajjiya.

Theo (sūtra) ‘Ū byañjanassā’ có sự thêm vào của ī, theo (sūtra) ‘padādīnaṃ yuka’ có sự thêm vào của y, (và) sự đồng hóa với (âm) trước, (ví dụ:) pajjiya, pajjiyāna, āpajjiya, āpajjiyāna, nipajjiya, vipajjiya, sampajjiya, paṭipajjiya.

Āpubba sada-ghaṭṭane, āsajja naṃ tathāgataṃ, kākova selamāsajja. Chejja, chijja, chindiya, acchijja, acchindiya, vicchijja, vicchindiya, paricchijja, paricchindiya, bhejja, bhijja, sambhijja, paṭisambhijja, bhindiya, sambhindiya.

Từ (căn) sada có tiếp đầu ngữ ā nghĩa là 'va chạm', (ví dụ:) āsajja naṃ tathāgataṃ, kākova selamāsajja. (Các ví dụ khác:) Chejja, chijja, chindiya, acchijja, acchindiya, vicchijja, vicchindiya, paricchijja, paricchindiya, bhejja, bhijja, sambhijja, paṭisambhijja, bhindiya, sambhindiya.

Budha-ñāṇe, bujjha, sambujjha, abhisambujjha, bujjhiya, bujjhiyāna, ‘‘marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno’’ti pāḷi, dādese assa ottaṃ katvā siddhā yathā ‘anupādiyāno’ti.

Từ (căn) budha có nghĩa là 'biết', (ví dụ:) bujjha, sambujjha, abhisambujjha, bujjhiya, bujjhiyāna. Thánh điển (Pāḷi) có câu ‘marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno’, (từ này) được hình thành bằng cách thay thế d, biến a thành o, giống như ‘anupādiyāno’.

Vadha-hiṃsāyaṃ[Pg.509], vajjha, vajjhiya.

Từ (căn) vadha có nghĩa là 'sát hại', (ví dụ:) vajjha, vajjhiya.

Vidha-tāḷane, vijjha, vijjhiya.

Từ (căn) vidha có nghĩa là 'đánh, đâm', (ví dụ:) vijjha, vijjhiya.

Khana-vilekhane, khañña, khaṇiya, nāssa ṇattaṃ.

Từ (căn) khana có nghĩa là 'đào', (ví dụ:) khañña, khaṇiya, n của nó không trở thành ṇ.

Pavagge –

Với vần pa –

Khippa, nikhippa, saṃkhippa, khipiya, saṃkhipiya.

Labi-avasaṃsane, yalopo, ālamba, vilamba, avalamba.

Căn labi có nghĩa là treo xuống, có sự biến mất của ya, (như trong các ví dụ) ālamba, vilamba, avalamba.

Lubi-santhambhane, daṇḍamolumba tiṭṭhati, jhānamolumba vattati.

Căn lubi có nghĩa là làm cho vững chắc, (như trong các ví dụ) daṇḍamolumba tiṭṭhati, jhānamolumba vattati.

Upubbo uddharaṇe ‘‘ullumbatu maṃ bhante saṅgho’’ti ādīsu viya, ullumba, ārabbha, samārabbha, labbhā, upalabbhā, dīgho.

(Căn lub) có tiếp đầu ngữ u có nghĩa là nâng lên, giống như trong các câu “Bạch ngài, xin Tăng chúng hãy cứu vớt con”, v.v..., (như trong các ví dụ) ullumba, ārabbha, samārabbha, labbhā, upalabbhā, (nguyên âm) được trường hóa.

Pakkamma, akkamma, vikkamma, nikkhamma, okkamma, abhikkamma, atikkamma, paṭikkamma, āgamma, saṅgamma.

Sama-upadhāraṇe. Nisamma rāja kayirā, nānisamma disampati.

Căn sama có nghĩa là xem xét kỹ lưỡng. (Ví dụ:) Nisamma rāja kayirā, nānisamma disampati.

Samu-santiyaṃ khede ca, upasamma, vūpasamma, vissamma.

Căn samu có nghĩa là sự an tịnh và sự mệt mỏi, (như trong các ví dụ) upasamma, vūpasamma, vissamma.

Kasa-kaḍḍhane, apakassa.

Căn kasa có nghĩa là kéo, (như trong ví dụ) apakassa.

Disa-pekkhane, ādissa, uddissa, odissa, apadissa.

Căn disa có nghĩa là chỉ ra, (như trong các ví dụ) ādissa, uddissa, odissa, apadissa.

Phusa-samphasse. Phussa phussa byantīkaroti.

Căn phusa có nghĩa là xúc chạm. (Ví dụ:) Phussa phussa byantīkaroti.

Vasa-nivāse. Upavassaṃ kho pana kattikatemāsapuṇṇamaṃ, bindāgamo.

Căn vasa có nghĩa là ở. (Ví dụ:) Upavassaṃ kho pana kattikatemāsapuṇṇamaṃ, có sự thêm vào của một chấm (nigghahita).

Visa-pavesane, pavissa, nivissa, abhinivissa iccādi.

Căn visa có nghĩa là đi vào, (như trong các ví dụ) pavissa, nivissa, abhinivissa, v.v...

Iti tvādivikārarāsi.

Như vậy là nhóm biến đổi của các hậu tố tvā, v.v...

Paccayavikārarāsi niṭṭhito.

Nhóm biến đổi của các hậu tố đã kết thúc.

Pakatirūparāsi

Nhóm hình thức nguyên mẫu

Tādipaccayarāsi

Nhóm hậu tố ta, v.v...

Atha [Pg.510] pakatirūparāsi vuccate.

Bây giờ, nhóm hình thức nguyên mẫu được nói đến.

Ta,ti, tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tabba.

Ta, ti, tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tabba.

Dā, khyā, gā, ghā, ṭā, ṭhā, tā, thā, dā, dhā, pā, phā, bhā, mā, yā, lā, vā, sā, hā.

Dā, khyā, gā, ghā, ṭā, ṭhā, tā, thā, dā, dhā, pā, phā, bhā, mā, yā, lā, vā, sā, hā.

Akkhāto, svākkhāto, ākhyāto, vikhyāto.

‘Ū byañjanassā’ti kvaci īāgamo rasso ca, saṅgāyito, ghāyito, ñāto.

Theo quy tắc “Ū byañjanassā”, đôi khi có sự thêm vào của ī và sự rút ngắn, (như trong các ví dụ) saṅgāyito, ghāyito, ñāto.

‘Jyādīhi knā’ti nāpaccayo, jānito.

Theo quy tắc “Jyādīhi knā”, có hậu tố nā, (như trong ví dụ) jānito.

Kārite-ñāpito, ñāpayito. Puttaṃ tāyati rakkhatīti tāto-pitā. Datto, dvittaṃ rassattañca. Devadatto, brahmadatto, yaññadatto, dāpito, dāpayito.

Trong thể sai khiến: ñāpito, ñāpayito. Puttaṃ tāyati rakkhatīti tāto-pitā. Datto, có sự lặp lại (phụ âm) và sự rút ngắn (nguyên âm). (Ví dụ:) Devadatto, brahmadatto, yaññadatto, dāpito, dāpayito.

Mahāvuttinā passa pivo, pivito.

Theo (sách) Mahāvutti, (căn pā trở thành) pivo, pivito.

Phā-vuddhiyaṃ, phito pabhātā ratti.

Căn phā có nghĩa là tăng trưởng, (như trong ví dụ) phito, pabhātā ratti.

Mā-māne, mito, sammito, upamito, nimmito, yāto, lāto, vāto.

Căn mā có nghĩa là đo lường, (như trong các ví dụ) mito, sammito, upamito, nimmito, yāto, lāto, vāto.

Mahāvuttinā vāssuttaṃ, nibbuto, parinibbuto, nibbāpito, parinibbāpito, osito, pariyosito, osāpito, pariyosāpito, pahito, pajahito, hāpito.

Theo (sách) Mahāvutti, (căn vā) trở thành uttaṃ, (như trong các ví dụ) nibbuto, parinibbuto, nibbāpito, parinibbāpito, osito, pariyosito, osāpito, pariyosāpito, pahito, pajahito, hāpito.

Timhi-ñatti, datti, pāti, phāti, nibbuti, parinibbuti.

Với hậu tố ti: ñatti, datti, pāti, phāti, nibbuti, parinibbuti.

Tumhi-saṅkhātā sabbadhammānaṃ, akkhātāro tathāgatā aññātāro bhavissanti, ñāpetā, ñāpayitā. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ.

Với hậu tố tu: saṅkhātā sabbadhammānaṃ, akkhātāro tathāgatā, aññātāro bhavissanti, ñāpetā, ñāpayitā. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ.

‘Ū lasse’ti [Pg.511] kvaci īssa ettaṃ, uṭṭhāpetā, samuṭṭhāpetā, aghassa tātā, tāyitā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, māpitā, māpayitā, nibbāpetā, nibbāpayitā, hāpetā, hāpayitā.

Theo quy tắc “Ū lasse”, đôi khi ī trở thành e, (như trong các ví dụ) uṭṭhāpetā, samuṭṭhāpetā, aghassa tātā, tāyitā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, māpitā, māpayitā, nibbāpetā, nibbāpayitā, hāpetā, hāpayitā.

Tavantu, tāvīsu-akkhatā, akkhātāvī iccādi.

Với (hậu tố) tavantu, tāvī: akkhatā, akkhātāvī, v.v...

Tvādīsu saṃyoge rassattaṃ, ñatvā, jānitvā, ñāpetvā, jānāpetvā, ṭhatvā.

Trong các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng tvā, khi có phụ âm kép, nguyên âm được rút ngắn, (ví dụ:) ñatvā, jānitvā, ñāpetvā, jānāpetvā, ṭhatvā.

Pādito ṭhāssa ṭhaho, saṇṭhahitvā, patiṭṭhahitvā.

Sau (tiếp đầu ngữ) pa, (căn) ṭhā trở thành ṭhaha, (ví dụ:) saṇṭhahitvā, patiṭṭhahitvā.

Kārite kvaci rassattaṃ, ṭhapetvā, paṭṭhapetvā, patiṭṭhāpetvā, datvā, ādiyitvā, samādiyitvā, dajjitvā.

Trong thể sai khiến, đôi khi có sự rút ngắn, (ví dụ:) ṭhapetvā, paṭṭhapetvā, patiṭṭhāpetvā, datvā, ādiyitvā, samādiyitvā, dajjitvā.

Dada-dāne, tvāssa pyo, yamhi dassa jo, yassa pubbarūpaṃ dīgho, dajjā, dāpetvā.

(Đối với căn) dada có nghĩa là cho, (tiếp vị ngữ) tvā trở thành pyo, khi có ya, da trở thành ja, nguyên âm đứng trước ya được trường hóa, (ví dụ:) dajjā, dāpetvā.

Pādito rasso, samādapetvā.

Sau (tiếp đầu ngữ) pa, (nguyên âm) được rút ngắn, (ví dụ:) samādapetvā.

Dhā-dhāraṇe, dvittaṃ, pubbassa tatiyattaṃ rasso ca, parassa ‘dhāssa ho’ti ho, padahitvā, vidahitvā, nidahitvā, saddahitvā, odahitvā, pidahitvā, paridahitvā.

(Đối với căn) dhā có nghĩa là giữ, (phụ âm) được nhân đôi, phụ âm đầu trở thành âm thứ ba (trong nhóm của nó) và (nguyên âm) được rút ngắn, phụ âm sau, dhā trở thành ha theo quy tắc ‘dhāssa ho’, (ví dụ:) padahitvā, vidahitvā, nidahitvā, saddahitvā, odahitvā, pidahitvā, paridahitvā.

Kārite-ādhapetvā, sannidhāpetvā, pivitvā, pitvā vā, pāyetvā, māpetvā, osāpetvā, pariyosāpetvā, hitvā, pajahitvā, hāpetvā, pajahāpetvā.

Trong thể sai khiến: ādhapetvā, sannidhāpetvā, pivitvā, hoặc pitvā, pāyetvā, māpetvā, osāpetvā, pariyosāpetvā, hitvā, pajahitvā, hāpetvā, pajahāpetvā.

Tuṃ, tavesu-akkhātuṃ, akkhātave, saṅkhātuṃ, saṅkhātave, ñātuṃ, ñātave, jānituṃ, jānitave, ñāpetuṃ, ñāpetave, jānāpetuṃ, jānāpetave, ṭhātuṃ, ṭhātave, saṇṭhātuṃ, saṇṭhātave, saṇṭhahituṃ, saṇṭhahitave, ṭhapetuṃ, ṭhapetave, saṇṭhāpetuṃ, saṇṭhāpetave, dātuṃ, dātave, padātuṃ, padātave, ādātuṃ, ādātave, dajjituṃ, dajjitave, dāpetuṃ, dāpetave, samādapetuṃ, samādapetave, sandhātuṃ, sandhātave, saddahituṃ, saddahetuṃ, saddahetave, nidhetuṃ, nidhetave [Pg.512] sandhāpetuṃ, nidhāpetuṃ, pātuṃ, pivituṃ, pātave, pivetave, mātuṃ, minituṃ, pametuṃ, upametuṃ, yātuṃ, yāyituṃ, yātave, osāyetuṃ, osāpetuṃ, pariyosāpetuṃ, hātuṃ, pahātuṃ, māradheyyaṃ pahātave, jahituṃ, pajahituṃ, hāpetuṃ, pahāpetuṃ, jahāpetuṃ.

Trong (tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: akkhātuṃ, akkhātave, saṅkhātuṃ, saṅkhātave, ñātuṃ, ñātave, jānituṃ, jānitave, ñāpetuṃ, ñāpetave, jānāpetuṃ, jānāpetave, ṭhātuṃ, ṭhātave, saṇṭhātuṃ, saṇṭhātave, saṇṭhahituṃ, saṇṭhahitave, ṭhapetuṃ, ṭhapetave, saṇṭhāpetuṃ, saṇṭhāpetave, dātuṃ, dātave, padātuṃ, padātave, ādātuṃ, ādātave, dajjituṃ, dajjitave, dāpetuṃ, dāpetave, samādapetuṃ, samādapetave, sandhātuṃ, sandhātave, saddahituṃ, saddahetuṃ, saddahetave, nidhetuṃ, nidhetave sandhāpetuṃ, nidhāpetuṃ, pātuṃ, pivituṃ, pātave, pivetave, mātuṃ, minituṃ, pametuṃ, upametuṃ, yātuṃ, yāyituṃ, yātave, osāyetuṃ, osāpetuṃ, pariyosāpetuṃ, hātuṃ, pahātuṃ, māradheyyaṃ pahātave, jahituṃ, pajahituṃ, hāpetuṃ, pahāpetuṃ, jahāpetuṃ.

Tabbamhi-akkhātabbaṃ, saṅkhātabbaṃ, saṅkhyātabbaṃ, gāyitabbaṃ, ñātabbaṃ, jānitabbaṃ, ñāpetabbaṃ, jānāpetabbaṃ, ṭhātabbaṃ, ṭhapetabbaṃ, dātabbaṃ, ādātabbaṃ, samādātabbaṃ, dāpetabbaṃ, samādapetabbaṃ, vidhātabbaṃ, vidahitabbaṃ, pātabbaṃ, pivitabbaṃ, minitabbaṃ, minetabbaṃ, yātabbaṃ, lātabbaṃ, pahātabbaṃ.

Trong (tiếp vị ngữ) tabba: akkhātabbaṃ, saṅkhātabbaṃ, saṅkhyātabbaṃ, gāyitabbaṃ, ñātabbaṃ, jānitabbaṃ, ñāpetabbaṃ, jānāpetabbaṃ, ṭhātabbaṃ, ṭhapetabbaṃ, dātabbaṃ, ādātabbaṃ, samādātabbaṃ, dāpetabbaṃ, samādapetabbaṃ, vidhātabbaṃ, vidahitabbaṃ, pātabbaṃ, pivitabbaṃ, minitabbaṃ, minetabbaṃ, yātabbaṃ, lātabbaṃ, pahātabbaṃ.

Ivaṇṇesu vipubbo i-gatyaṃ, vīto, vītadoso vītamoho, udito, samudito, dāgamo.

Trong các (căn) tận cùng bằng i: (căn) i có nghĩa là đi, với tiếp đầu ngữ vi, (cho ra) vīto, vītadoso, vītamoho, udito, samudito, có sự thêm vào của d.

Samito, sameto, samaveto, apeto, upeto, samupeto, abhito, kīto, kayito, kiṇito, cito, cinito, ācito, upacito, sañcito, jito, parājito, ḍito, oḍḍito, nīto, ānīto, vinīto, oṇīto, paṇīto, nassa ṇattaṃ.

Pīto, bhīto, mito, sito, nissito, pahito.

Timhi-samiti, viciti, nīti, dvitte ādivuddhi, netti, saddhammanetti, bhīti.

Trong (tiếp vị ngữ) ti: samiti, viciti, nīti, khi có sự nhân đôi (phụ âm), nguyên âm đầu được tăng cường, (ví dụ:) netti, saddhammanetti, bhīti.

Tumhi-sametā, abhisametā, vicetā, jetā, netā, vinetā, ninnetā.

Trong (tiếp vị ngữ) tu: sametā, abhisametā, vicetā, jetā, netā, vinetā, ninnetā.

Tavantu, tāvīsu-sametavā, sametāvī, abhisametavā, abhisametāvī iccādi.

Trong (tiếp vị ngữ) tavantu, tāvī: sametavā, sametāvī, abhisametavā, abhisametāvī, v.v...

Tvādīsu-sametvā, upetvā, kiṇitvā, vicinitvā, jetvā, vijetvā, jinitvā, vijinitvā, parājetvā, netvā, ānetvā [Pg.513] vinetvā, nayitvā, ānayitvā, vinayitvā, allīyitvā, paṭisallīyitvā, sayitvā.

Trong các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng tvā: sametvā, upetvā, kiṇitvā, vicinitvā, jetvā, vijetvā, jinitvā, vijinitvā, parājetvā, netvā, ānetvā vinetvā, nayitvā, ānayitvā, vinayitvā, allīyitvā, paṭisallīyitvā, sayitvā.

Tuṃ, tavesu-sametuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, sametave, ketuṃ, kiṇituṃ, ketave, vicetuṃ, vicinituṃ, jetuṃ, vijetuṃ, nituṃ, ānituṃ, vinituṃ, netuṃ, ānetuṃ, vinetuṃ, nayituṃ, ānayituṃ, vinayituṃ, netave.

Trong (tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: sametuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, sametave, ketuṃ, kiṇituṃ, ketave, vicetuṃ, vicinituṃ, jetuṃ, vijetuṃ, nituṃ, ānituṃ, vinituṃ, netuṃ, ānetuṃ, vinetuṃ, nayituṃ, ānayituṃ, vinayituṃ, netave.

Tabbamhi-sametabbaṃ, ketabbaṃ, kiṇitabbaṃ iccādi.

Trong (tiếp vị ngữ) tabba: sametabbaṃ, ketabbaṃ, kiṇitabbaṃ, v.v...

Uvaṇṇesu-cuto, cavito.

Trong các (căn) tận cùng bằng u: cuto, cavito.

Kārite-cāvito.

Trong thể sai khiến: cāvito.

Juto, javito, thuto, abhitthuto, abhitthavito,

Saṃpubbo dhu-vallabhe, sandhuto-mitto. ‘‘Asaṇṭhutaṃ cirasaṇṭhutenā’’tipi pāḷi.

(Căn) dhu với tiếp đầu ngữ saṃ có nghĩa là thân thiết, (ví dụ:) sandhuto-mitto. Cũng có câu Pāli: ‘‘Asaṇṭhutaṃ cirasaṇṭhutenā’’.

Du-gatiyaṃ hiṃsāyañca, duto, upadduto.

(Căn) du có nghĩa là đi và làm hại, (ví dụ:) duto, upadduto.

Dhū-kampane, dhuto, niddhuto.

(Căn) dhū có nghĩa là rung lắc, (ví dụ:) dhuto, niddhuto.

Bhūto, sambhūto.

Kārite-bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito.

Trong thể sai khiến: bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito.

Yu-missane, saṃyuto.

(Căn) yu có nghĩa là trộn lẫn, (ví dụ:) saṃyuto.

Ru-sadde, ruto, luto, vuto, saṃvuto, susaṃvuto, suto, vissuto.

(Căn) ru có nghĩa là âm thanh, (ví dụ:) ruto, luto, vuto, saṃvuto, susaṃvuto, suto, vissuto.

Hu-pūjāyaṃ, huto.

(Căn) hu có nghĩa là cúng dường, (ví dụ:) huto.

Timhi-cavanaṃ cuti, thavanaṃ thuti, bhūti, vibhūti, savanaṃ suti,

Trong (tiếp vị ngữ) ti: cavanaṃ (là) cuti, thavanaṃ (là) thuti, bhūti, vibhūti, savanaṃ (là) suti,

Tumhi-cavitā, cāvetā, javitā, thavitā, santhavitā, sotā, sāvetā.

Trong hậu tố tumhi: người đã chết, người làm cho chết, người đã vội vàng, người đã tán thán, người đã tán thán kỹ, người nghe, người cho nghe.

Tavantu [Pg.514] tāvīsu-cutavā, cutāvī, cāvetavā, cāvetāvī iccādi.

Trong các hậu tố tavantu, tāvī: người đã chết, người đã chết, người đã làm cho chết, người đã làm cho chết, v.v.

Tvādīsu-cavitvā, cavitvāna, cavituna, javitvā, abhitthavitvā, bhutvā, anubhavitvā, bhāvetvā, bhāvayitvā, sutvā, suṇitvā, sāvetvā, sāvayitvā.

Trong các hậu tố tvā và tương tự: sau khi chết, sau khi chết, sau khi chết, sau khi vội vàng, sau khi tán thán, sau khi trở thành, sau khi kinh nghiệm, sau khi tu tập, sau khi tu tập, sau khi nghe, sau khi nghe, sau khi cho nghe, sau khi cho nghe.

Tuṃ, tavesu-cavituṃ, cāvetuṃ, bhotuṃ, bhavituṃ, anubhavituṃ, bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, sotuṃ, sāvetuṃ.

Trong các hậu tố tuṃ, tave: để chết, để làm cho chết, để là/trở thành, để là/trở thành, để kinh nghiệm, để tu tập, để tu tập, để nghe, để cho nghe.

Hū-sattāyaṃ, hotuṃ. ‘‘Yā icche puriso hotuṃ. Na so sakkā na hotuye’’ti pāḷī.

Căn hū có nghĩa là hiện hữu, (dạng của nó là) hotuṃ. Pāḷi có câu: ‘Người kia mong muốn trở thành điều gì. Điều ấy không thể không trở thành’.

Tabbamhi-cavitabbaṃ, bhavitabbaṃ, anubhavitabbaṃ, bhāvetabbaṃ, sotabbaṃ. Dvitte-sottabbaṃ, sāvetabbaṃ.

Trong hậu tố tabba: nên chết, nên là/trở thành, nên được kinh nghiệm, nên được tu tập, nên được nghe. Khi có sự lặp lại: nên được nghe, nên được cho nghe.

Edantesu mahāvuttinā kvaci ekārassa ittaṃ, gāyito, apacāyito, apacito vā, ujjhāyito, nijjhāyito, abhijjhāyito.

Đối với các căn tận cùng bằng `e`, đôi khi `e` biến thành `i` theo quy tắc `mahāvutti`, (ví dụ:) đã được hát, đã được tôn kính, hoặc đã được tôn kính, đã bị cằn nhằn, đã được suy ngẫm, đã bị tham muốn.

Gāyanaṃ gīti, apacāyanaṃ apaciti.

Sự hát là bài hát, sự tôn kính là sự tôn kính.

Tumhi-gāyitā, apacāyitā, ujjhāyitā.

Trong hậu tố tumhi: người hát, người tôn kính, người cằn nhằn.

Tavantu, tāvīsu-gāyitavā, gāyitāvī iccādi.

Trong các hậu tố tavantu, tāvī: người đã hát, người đã hát, v.v.

Gāyitvā, jhāyitvā, abhijjhāyitvā.

Sau khi hát, sau khi thiền định, sau khi tham muốn.

Gāyituṃ, gāyitave, apacāyituṃ, apacāyitave, jhāyituṃ, jhāyitave, abhijjhāyituṃ, abhijjhāyitave.

Để hát, để hát, để tôn kính, để tôn kính, để thiền định, để thiền định, để tham muốn, để tham muốn.

Gāyitabbaṃ, apacāyitabbaṃ, ujjhāyitabbaṃ.

Nên được hát, nên được tôn kính, nên bị cằn nhằn.

Iti ekabyañjanadhātūnaṃ pakatirūparāsi.

Như vậy là phần tập hợp các hình thức tự nhiên của các động từ căn có một phụ âm.

Bhūvādigaṇa

Nhóm Bhūvādi

Anekabyañjanadhātūnaṃ [Pg.515] pakatirūpāni tyādikaṇḍe vibhāganayena bhūvādīhi sattahi dhātugaṇehi ca kāritapaccayehi ca dhātupaccayehi ca yathālābhaṃ vibhajitvā vitthāretabbāni.

Các hình thức tự nhiên của các động từ căn có nhiều phụ âm nên được giải thích chi tiết trong chương về `ti` và các hậu tố tương tự, sau khi đã phân chia theo phương pháp phân loại, tùy theo trường hợp, bằng bảy nhóm động từ căn bắt đầu bằng `bhū`, bằng các hậu tố sử động và bằng các hậu tố của động từ căn.

Atridaṃ nayadassanaṃ –

Sau đây là phần trình bày phương pháp –

Āsa, isa, gamu, disa.

Āsa, isa, gamu, disa.

Āsa-upavesane, cchādesasutte ‘nta māna tyādīsū’ti adhikatattā tapaccayesucchādeso natthi, garuṃ upāsito, payirupāsito.

Căn `āsa` có nghĩa là ngồi. Trong quy tắc về sự thay thế bằng `ccha`, do có sự bao gồm ‘`nta`, `māna`, `ti`, v.v.’, nên không có sự thay thế bằng `ccha` trước hậu tố `ta`. (Ví dụ:) đã hầu hạ bậc thầy, đã thân cận.

Tumhi-upāsitā, upāsetā vā, upāsitavā, upāsitāvī, upāsitvā, upāsitvāna, upāsituna. ‘Pyo vā tvāssa samāse’ti pyādese-upāsiya, payirupāsiya, upasiyāna, upāsituṃ, upāsitave, upāsitabbo.

Trong hậu tố tumhi: người hầu hạ, hoặc người hầu hạ, người đã hầu hạ, người đã hầu hạ, sau khi hầu hạ, sau khi hầu hạ, sau khi hầu hạ. Theo quy tắc ‘Pyo vā tvāssa samāse’, khi `pya` được thay thế: sau khi hầu hạ, sau khi thân cận, sau khi hầu hạ, để hầu hạ, để hầu hạ, nên được hầu hạ.

Isu-icchā, kantīsu, bahulādhikārā cchādeso, icchito, icchitā, icchitavā, icchitāvī, icchituṃ, icchitave, icchitabbaṃ.

Căn `isu` có nghĩa là mong muốn, ước ao. Do quy tắc `bahula`, có sự thay thế bằng `ccha`. (Ví dụ:) đã được mong muốn, người mong muốn, người đã mong muốn, người đã mong muốn, để mong muốn, để mong muốn, nên được mong muốn.

Kārite-icchāpito, icchāpitā, icchāpitāvī, icchāpetvā, icchāpetuṃ, icchāpetave, icchāpetabbaṃ.

Trong thể sử động: đã được làm cho mong muốn, người làm cho mong muốn, người đã làm cho mong muốn, sau khi làm cho mong muốn, để làm cho mong muốn, để làm cho mong muốn, nên được làm cho mong muốn.

Esadhātumhi-esito, pariyesito, esitā, pariyesitā, esitavā, pariyesitavā, esitvā, pariyesitvā, esitvāna, pariyesitvāna, esituṃ, pariyesituṃ, esitave, pariyesitave, esitabbaṃ, pariyesitabbaṃ.

Đối với động từ căn `esa`: đã được tìm kiếm, đã được tìm cầu, người tìm kiếm, người tìm cầu, người đã tìm kiếm, người đã tìm cầu, sau khi tìm kiếm, sau khi tìm cầu, sau khi tìm kiếm, sau khi tìm cầu, để tìm kiếm, để tìm cầu, để tìm kiếm, để tìm cầu, nên được tìm kiếm, nên được tìm cầu.

Gamu-gatimhi, gamito, gamitā, gamitavā, gamitāvī, gamitvā, gamitvāna, gamituna, gamituṃ, gamitave, gamitabbaṃ.

Căn `gamu` có nghĩa là đi. (Ví dụ:) đã đi, người đi, người đã đi, người đã đi, sau khi đi, sau khi đi, sau khi đi, để đi, để đi, nên đi.

Kārite-gamāpito, gamāpetā iccādi.

Trong thể sử động: đã được làm cho đi, người làm cho đi, v.v.

Disa-pekkhane [Pg.516] passito, passitā, passetā vā, passitvā, passitvāna, passituna, passituṃ, passitave, passitabbaṃ.

Căn `disa` có nghĩa là thấy. (Ví dụ:) đã thấy, người thấy, hoặc người thấy, sau khi thấy, sau khi thấy, sau khi thấy, để thấy, để thấy, nên thấy.

Kārite-dassito, dassayito, dassitā, dassetā, dassayitā, dassitavā, dassitāvī, dassetvā, dassayitvā, dassetvāna, dassayitvāna, dassetuṃ, dassayituṃ, dassetabbaṃ.

Trong thể sử động: đã được chỉ cho thấy, đã được chỉ cho thấy, người chỉ cho thấy, người chỉ cho thấy, người chỉ cho thấy, người đã chỉ cho thấy, người đã chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, để chỉ cho thấy, để chỉ cho thấy, nên được chỉ cho thấy.

Dakkhādese-dakkhito, dakkhitā, dakkhitavā, dakkhitāvī, dakkhitvā, dakkhituṃ, dakkhitave, ‘‘dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti pāḷi, dakkhitabbaṃ.

Khi `dakkha` được thay thế: đã thấy, người thấy, người đã thấy, người đã thấy, sau khi thấy, để thấy, để thấy. Pāḷi có câu: ‘để thấy được Tăng đoàn bất khả chiến bại’, nên thấy.

Dusa-nāse, kārite ṇipaccaye –

Căn `dusa` có nghĩa là làm hại. Trong thể sử động, với hậu tố `ṇi` –

764. Ṇimhi dīgho dusassa.

764. Nguyên âm của `dusa` được trường hóa khi có `ṇi` theo sau.

Ṇimhi pare dusassa dīgho hoti.

Khi `ṇi` ở sau, (nguyên âm của) `dus` được trường hóa.

Dūsito, dūsitā, dūsetā, dūsitavā, dūsitāvī, dūsetvā, dūsetvāna, dūsituna, dūsetuṃ, dūsetave.

Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho.

Nói 'khi có `ṇi`' để làm gì? (Ví dụ là) Duṭṭho.

Iti bhūvādigaṇo.

Dứt nhóm bhūvādi.

Rudhādigaṇa

Nhóm rudhādi

Bhuja, yuja, chida, bhida, rudha.

Bhuja, yuja, chida, bhida, rudha.

765. Maṃ vā rudhādīnaṃ.

765. Hoặc (thêm) `maṃ` cho các (căn) nhóm rudhādi.

Rudhādīnaṃ pubbantasarā paraṃ mānubandho niggahītāgamo hoti vā.

Đối với các (căn) nhóm rudhādi, sau nguyên âm cuối của phần trước, sự tăng âm niggahīta có ma đi kèm được thêm vào một cách tùy chọn.

Bhuñjito, bhuñjitā, bhuñjitavā, bhuñjitāvī, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjituna, bhuñjituṃ, bhuñjitave, bhuñjitabbaṃ.

Kārite-bhojito[Pg.517], bhojitā, bhojetā vā, bhojitavā, bhojitāvī, bhojetvā, bhojayitvā, bhojetuṃ, bhojetave, bhojetabbaṃ, yuñjito, anuyuñjito, bhujadhātusadisaṃ.

Trong thể sai khiến: bhojito, bhojitā, bhojetā hoặc, bhojitavā, bhojitāvī, bhojetvā, bhojayitvā, bhojetuṃ, bhojetave, bhojetabbaṃ, yuñjito, anuyuñjito, tương tự như căn bhuja.

Chindito, chinditā, chindetā vā, chinditavā, chinditāvī, chinditvā, chinditvāna, chindituna. Pyādese-lataṃ dantehi chindiya, chindiyāna, sañchindiya, sañchindiyāna, chinditabbaṃ.

Chindito, chinditā, chindetā hoặc, chinditavā, chinditāvī, chinditvā, chinditvāna, chindituna. Khi thay thế bằng pya: lataṃ dantehi chindiya, chindiyāna, sañchindiya, sañchindiyāna, chinditabbaṃ.

Kārite-chindāpito, chindāpetā iccādi.

Trong thể sai khiến: chindāpito, chindāpetā v.v...

Bhindito, bhinditā, bhindetā vā, chidadhātusadisaṃ.

Bhindito, bhinditā, bhindetā hoặc, tương tự như căn chida.

Rundhito, rundhitā, rundhetā, rundhitavā, rundhitāvī, rundhitvā, rundhitvāna, rundhituṃ, rundhitave, rundhitabbaṃ.

Kārite-rundhāpito, rundhāpayito iccādi.

Trong thể sai khiến: rundhāpito, rundhāpayito v.v...

Iti rudhādigaṇo.

Dứt nhóm rudhādi.

Divādigaṇa

Nhóm divādi

Pada, budha, tusa, divu.

Pada, budha, tusa, divu.

766. Padādīnaṃ kvaci.

766. Đối với (các căn) pada v.v... ở một vài nơi.

Padādīnaṃ kvaci yuka hoti, yāgamo, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti cavaggattaṃ, ‘vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ.

Đối với các (căn) pada v.v... ở một vài nơi có yuka, sự tăng âm ya, do (quy tắc) ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ nên (biến thành) âm vòm, do (quy tắc) ‘vaggalasehi te’ nên ya (đồng hóa thành) hình thức trước đó.

Pajjito, āpajjito, paṭipajjito, paṭipajjitā, paṭipajjitavā, paṭipajjitāvī, paṭipajjitvā, paṭipajjitvāna, paṭipajjituna, paṭipajjituṃ, paṭipajjitave, paṭipajjitabbaṃ.

Kārite-āpādito, uppādito, nipphādito, sampādito, paṭipādito, āpāditā, āpādetā, uppāditā, anuppannassa [Pg.518] maggassa uppādetā, nipphāditā, nipphādetā, sampāditā, sampādetā, paṭipāditā, paṭipādetā, āpādetvā, uppādetvā, nipphādetvā, sampādetvā, paṭipādetvā, āpādetuṃ, uppādetuṃ, nipphādetuṃ, sampādetuṃ, paṭipādetuṃ, āpādetabbaṃ, uppādetabbaṃ, nipphādetabbaṃ, sampādetabbaṃ, paṭipādetabbaṃ, bujjhito, bujjhitā saccānīti buddho, bujjhitavā, bujjhitāvī, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, bujjhituṃ, bujjhitave, bujjhitabbaṃ.

Trong thể sai khiến: āpādito, uppādito, nipphādito, sampādito, paṭipādito, āpāditā, āpādetā, uppāditā, anuppannassa maggassa uppādetā, nipphāditā, nipphādetā, sampāditā, sampādetā, paṭipāditā, paṭipādetā, āpādetvā, uppādetvā, nipphādetvā, sampādetvā, paṭipādetvā, āpādetuṃ, uppādetuṃ, nipphādetuṃ, sampādetuṃ, paṭipādetuṃ, āpādetabbaṃ, uppādetabbaṃ, nipphādetabbaṃ, sampādetabbaṃ, paṭipādetabbaṃ, bujjhito, bujjhitā saccānīti buddho, bujjhitavā, bujjhitāvī, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, bujjhituṃ, bujjhitave, bujjhitabbaṃ.

Kārite-bodhito, bodhetā pajāyāti buddho, bodhetavā, bodhetāvī, bodhayitvā, bodhayitvāna, bodhetuṃ, bodhetave, bodhetabbaṃ, tussito, santussito, tussitā, tussitavā, tussitāvī, tussitvā, tussituṃ, tussitabbaṃ.

Trong thể sai khiến: bodhito, bodhetā pajāyāti buddho, bodhetavā, bodhetāvī, bodhayitvā, bodhayitvāna, bodhetuṃ, bodhetave, bodhetabbaṃ, tussito, santussito, tussitā, tussitavā, tussitāvī, tussitvā, tussituṃ, tussitabbaṃ.

Kārite-tosito, tositā, tosetā vā, tositavā, tositāvī, tosetvā, tosetuṃ, tosetabbaṃ, dibbito, dibbitā, dibbitavā, dibbitāvī, dibbitvā, dibbituṃ, dibbitabbaṃ.

Trong thể sai khiến: tosito, tositā, tosetā hoặc, tositavā, tositāvī, tosetvā, tosetuṃ, tosetabbaṃ, dibbito, dibbitā, dibbitavā, dibbitāvī, dibbitvā, dibbituṃ, dibbitabbaṃ.

Iti divādigaṇo.

Dứt nhóm divādi.

Svādigaṇa

Nhóm svādi

Su, vu, āpa.

Su, vu, āpa.

Suṇito, suṇitā, sotā vā, suṇitavā, suṇitāvī, suṇitvā, suṇituṃ, suṇitabbaṃ.

Suṇito, suṇitā, sotā hoặc, suṇitavā, suṇitāvī, suṇitvā, suṇituṃ, suṇitabbaṃ.

Kārite-sāvito, sāvetā, sāvetavā, sāvetāvī, sāvetvā, sāvetuṃ, sāvetabbaṃ, saṃvuṇito, āvuṇito, saṃvuṇitā, saṃvuṇitvā, saṃvuṇituṃ, saṃvuṇitabbaṃ, pāpuṇito, pariyāpuṇito, pāpuṇitā, pariyāpuṇitā, pāpuṇitavā, pariyāpuṇitavā, pāpuṇitāvī, pariyāpuṇitāvī, pāpuṇitvā [Pg.519] pariyāpuṇitvā, pāpuṇituṃ, pariyāpuṇituṃ, pāpuṇitabbo, pariyāpuṇitabbo.

Trong thể sai khiến: sāvito, sāvetā, sāvetavā, sāvetāvī, sāvetvā, sāvetuṃ, sāvetabbaṃ, saṃvuṇito, āvuṇito, saṃvuṇitā, saṃvuṇitvā, saṃvuṇituṃ, saṃvuṇitabbaṃ, pāpuṇito, pariyāpuṇito, pāpuṇitā, pariyāpuṇitā, pāpuṇitavā, pariyāpuṇitavā, pāpuṇitāvī, pariyāpuṇitāvī, pāpuṇitvā pariyāpuṇitvā, pāpuṇituṃ, pariyāpuṇituṃ, pāpuṇitabbo, pariyāpuṇitabbo.

Kārite-pāpito, pāpitā, pāpetā vā, pāpetvā, pāpetuṃ iccādi.

Trong thể sai khiến: pāpito, pāpitā, pāpetā hoặc, pāpetvā, pāpetuṃ v.v...

Iti svādigaṇo.

Kết thúc nhóm su.

Kiyādigaṇo ekabyañjanesu vutto eva.

Nhóm ki đã được nói đến trong (phần) các phụ âm đơn.

Tanādigaṇa

Nhóm tanu

Kara, tana.

Kara, tana.

‘Karotissa kho’ti kassa kho, abhisaṅkharito, abhisaṅkharitā, abhisaṅkharitavā, abhisaṅkharitāvī, karitvā, karitvāna, abhisaṅkharitvā, abhisaṅkharitvāna, abhisaṅkharituṃ, abhisaṅkharitabbaṃ.

Kārite-kārito, kārāpito, kāritā, kāretā, kārāpitā, kārāpetā, kāritavā, kāritāvī, kāretvā, kārāpetvā, kāretuṃ, kārāpetuṃ, kāretabbaṃ, kārāpetabbaṃ.

Trong thể sai khiến: kārito, kārāpito, kāritā, kāretā, kārāpitā, kārāpetā, kāritavā, kāritāvī, kāretvā, kārāpetvā, kāretuṃ, kārāpetuṃ, kāretabbaṃ, kārāpetabbaṃ.

Tanito, tanitvā, tanituṃ iccādi.

Tanito, tanitvā, tanituṃ, v.v...

Iti tanādigaṇo.

Kết thúc nhóm tanu.

Curādigaṇa

Nhóm cur

Kappa, cinta, cura, vida.

Kappa, cinta, cura, vida.

Kappa-saṅkappane, kappito, saṅkappito, kappayito, saṅkappetā, saṅkappayitā, kappetavā, kappetāvī, kappetvā, kappayitvā, kappetuṃ, kappayituṃ, kappetabbaṃ, kappayitabbaṃ.

Kappa - trong ý nghĩa suy nghĩ: kappito, saṅkappito, kappayito, saṅkappetā, saṅkappayitā, kappetavā, kappetāvī, kappetvā, kappayitvā, kappetuṃ, kappayituṃ, kappetabbaṃ, kappayitabbaṃ.

Kārite-kappāpito [Pg.520] iccādi.

Trong thể sai khiến: kappāpito, v.v...

Cintito, cintayito, cintetā, cintayitā, cintitavā, cintitāvī, cintetvā, cintayitvā, cintituṃ, cintetuṃ, cintayituṃ, cintitabbaṃ, cintetabbaṃ.

Kārite-cintāpito iccādi.

Trong thể sai khiến: cintāpito, v.v...

Corito, corayito, coretā, corayitā iccādi.

Corito, corayito, coretā, corayitā, v.v...

Vedito, vedayito, vedetā, vedayitā iccādi.

Vedito, vedayito, vedetā, vedayitā, v.v...

Iti curādigaṇo.

Kết thúc nhóm cur.

Titikkha, vīmaṃsa, bubhukkha, pabbatāya.

Titikkha, vīmaṃsa, bubhukkha, pabbatāya.

Titikkhito, titikkhitā, titikkhitavā, titikkhitāvī, titikkhitvā, titikkhituṃ, titikkhitabbo.

Kārite-titikkhāpito iccādi.

Trong thể sai khiến: titikkhāpito, v.v...

Vīmaṃsito, vīmaṃsetā, vīmaṃsitavā, vīmaṃsitāvī, vīmaṃsitvā, vīmaṃsituṃ, vīmaṃsitabbaṃ.

Kārite-vīmaṃsāpito iccādi.

Trong thể sai khiến: vīmaṃsāpito, v.v...

Bubhukkhito, bubhukkhitā, bubhukkhitavā, bubhukkhitāvī, bubhukkhitvā, bubhukkhituṃ, bubhukkhitabbaṃ.

Kārite-bubhukkhāpito iccādi.

Trong thể sai khiến: bubhukkhāpito, v.v...

Pabbatāyito, pabbatāyitā, pabbatāyitavā, pabbatāyitāvī, pabbatāyitvā, pabbatāyituṃ, pabbatāyitabbo.

Kārite-pabbatāyāpito iccādi.

Trong thể sai khiến: pabbatāyāpito, v.v...

Evaṃ kukkuccāyito, kukkuccāyitā, kukkuccāyitavā, kukkuccāyitāvī, kukkuccāyitvā, kukkuccāyituṃ, kukkuccāyitabbaṃ[Pg.521], piyāyito, piyāyitvā, piyāyituṃ iccādīni ca yojetabbāni.

Tương tự, kukkuccāyito, kukkuccāyitā, kukkuccāyitavā, kukkuccāyitāvī, kukkuccāyitvā, kukkuccāyituṃ, kukkuccāyitabbaṃ, piyāyito, piyāyitvā, piyāyituṃ, và các trường hợp tương tự nên được liên kết.

Atha visesarāsi vuccate.

Bây giờ, tập hợp các (quy tắc) đặc biệt được nói đến.

767. Kattari cārambhe.

767. Trong chủ động cách và khi bắt đầu.

Ārambho nāma ādikriyā-paṭhamārambho. Kriyārambhe vattabbe kattari ca bhāva, kammesu ca kto hoti, etena paccuppannepi kriyāsantāne paṭhamārambhaṃ paṭicca atītavisayo tapaccayo vihito, yathā? Bhuttāvī pavāritoti.

Sự bắt đầu (ārambho) có nghĩa là hành động đầu tiên, sự khởi đầu ban đầu. Khi sự bắt đầu của hành động cần được diễn tả, hậu tố kta được dùng trong chủ động cách, và cũng trong trung tính cách và bị động cách. Bởi quy tắc này, ngay cả trong một chuỗi hành động ở hiện tại, hậu tố ta vốn thuộc về quá khứ cũng được quy định tùy thuộc vào sự khởi đầu ban đầu. Ví dụ như thế nào? Bhuttāvī pavāritoti (Sau khi đã ăn xong, vị ấy hài lòng).

Puriso kaṭaṃ pakato, purisena kaṭo pakato.

Người đàn ông đã làm cái chiếu, cái chiếu đã được làm bởi người đàn ông.

768. Ṭhāsavasasilisasīruhajarajanīhi.

768. Bởi các (động từ căn) ṭhā, āsa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, và janī.

Ṭhādīhi kattari ca bhāva, kammesu ca kto hoti.

Sau các (động từ căn) bắt đầu bằng ṭhā, hậu tố kta được dùng trong chủ động cách, và cũng trong trung tính cách và bị động cách.

Ṭhāmhi-upaṭṭhito garuṃ sisso, upaṭṭhito garu sissena.

Trong trường hợp của (động từ căn) ṭhā: người đệ tử đã hầu hạ vị thầy, vị thầy đã được hầu hạ bởi người đệ tử.

Āsamhi-upāsito garuṃ sisso, upāsito garu sissena.

Trong trường hợp của (động từ căn) āsa: người đệ tử đã hầu hạ vị thầy, vị thầy đã được hầu hạ bởi người đệ tử.

Vasamhi-anuvusito garuṃ sisso, anuvusito garu sissena.

Trong trường hợp của (động từ căn) vasa: người đệ tử đã sống theo (hầu hạ) vị thầy, vị thầy đã được sống theo (hầu hạ) bởi người đệ tử.

Silisa-āliṅgane, āsiliṭṭho pitaraṃ putto, āsiliṭṭho pitā puttena.

(Động từ căn) silisa có nghĩa là ôm: người con trai đã ôm người cha, người cha đã được ôm bởi người con trai.

Sīmhi-adhisayito ukkhaliṃ jano, adhisayitā ukkhali janena, uddhanaṃ āropitāti attho.

Trong trường hợp của (động từ căn) sī: người ta đã đặt cái nồi (lên trên), cái nồi đã được đặt (lên trên) bởi người ta, nghĩa là đã được đặt trên bếp lò.

Ruhamhi-ārūḷho rukkhaṃ jano, ārūḷho rukkho janena.

Trong trường hợp của (động từ căn) ruha: người ta đã leo lên cây, cái cây đã được leo lên bởi người ta.

Jaramhi-anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavikaṃ māṇavo, anujātā māṇavikā māṇavena.

Trong trường hợp của (động từ căn) jara: Devadatta đã đi theo người đàn bà hạ tiện, người đàn bà hạ tiện đã được đi theo bởi Devadatta. (Tương tự với janī:) chàng trai trẻ đã bắt chước cô gái trẻ, cô gái trẻ đã được bắt chước bởi chàng trai trẻ.

769. Gamanatthākammakādhāre ca.

769. Và trong sở thuộc cách của (động từ) có nghĩa là đi và của bất cập động từ.

Gamanatthadhātūhi [Pg.522] akammakadhātūhi ca paraṃ ādhāre ca kattari ca bhāva, kammesu ca kto hoti.

Sau các động từ căn có nghĩa là đi và sau các bất cập động từ, hậu tố kta được dùng trong sở thuộc cách, và cũng trong chủ động cách, trung tính cách, và bị động cách.

Yanti etthāti yātaṃ, idaṃ tesaṃ yātaṃ. Padaṃ akkamati etthāti padakkantaṃ, idaṃ tesaṃ padakkantaṃ. Iha te yātā, ayaṃ tehi yāto maggo, iha tehi yātaṃ.

Nơi họ đi được gọi là yātaṃ (nơi đã đi), đây là nơi đã đi của họ. Nơi bước chân đi qua được gọi là padakkantaṃ (nơi đã bước qua), đây là nơi đã bước qua của họ. Ở đây họ đã đi, con đường này đã được đi bởi họ, ở đây đã được đi bởi họ.

Akammakamhi-idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ, iha te āsitā, idaṃ tehi āsitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi āsitaṃ.

Trong trường hợp bất cập động từ: đây là nơi đã ngồi của họ, ở đây họ đã ngồi, đây là nơi đã được ngồi bởi họ, ở đây đã được ngồi bởi họ.

770. Āhāratthā.

770. (Động từ) có nghĩa là ăn uống.

Ajjhoharaṇatthadhātuto kattari ca bhāva, kammesu ca ādhāre ca kto hoti.

Sau động từ căn có nghĩa là ăn uống, hậu tố kta được dùng trong chủ động cách, và trong trung tính cách, bị động cách, và trong sở thuộc cách.

Iha te bhuttā, asitā, pītā, khāyitā, sāyitā. Imāni tehi bhuttāni, asitāni, pītāni, khāyitāni, sāyitāni. Iha tesaṃ bhuttaṃ, asitaṃ, pītaṃ, khāyitaṃ, sāyitaṃ. Idaṃ tesaṃ bhuttaṃ ṭhānaṃ, asitaṃ ṭhānaṃ, pītaṃ ṭhānaṃ, khāyitaṃ ṭhānaṃ, sāyitaṃ ṭhānaṃ.

Ở đây họ đã ăn, đã ăn, đã uống, đã nhai, đã nếm. Những thứ này đã được ăn, được ăn, được uống, được nhai, được nếm bởi họ. Ở đây là việc ăn, việc ăn, việc uống, việc nhai, việc nếm của họ. Đây là nơi ăn của họ, nơi ăn của họ, nơi uống của họ, nơi nhai của họ, nơi nếm của họ.

Iti tādipaccayarāsi.

Như vậy là phần về các hậu tố bắt đầu bằng ta.

Anīyapaccayarāsi

Phần về hậu tố anīya

‘Bhāvakammesu tabbānīyā’ti anīyo, anubhuyyatīti anubhavanīyo.

Theo quy tắc ‘tabba và anīya được dùng trong trung tính cách và bị động cách’, (đây là hậu tố) anīya. Cái được kinh nghiệm được gọi là anubhavanīyo (đáng được kinh nghiệm).

Ākārantesu parassaralopo, kvaci yāgamo, upaṭṭhānīyo, dānīyo, padahatīti padhānīyo-yogāvacaro, pātabbanti pānīyaṃ, sāyituṃ arahatīti sāyanīyaṃ, paṭisāyanīyaṃ, pahānīyaṃ, abhitthavanīyaṃ, sotabbanti savanīyaṃ, hutabbanti [Pg.523] havanīyaṃ, upāsanīyo, abhikkamitabboti abhikkamanīyo, rañjetīti rajjanīyo, gantabboti gamanīyo, vuccatīti vacanīyo.

Đối với các (động từ) tận cùng bằng ā, nguyên âm sau bị lược bỏ, đôi khi phụ âm y được thêm vào: upaṭṭhānīyo (đáng được hầu hạ), dānīyo (đáng được cho). Người nỗ lực được gọi là padhānīyo, tức là hành giả. Cái đáng được uống là pānīyaṃ (thức uống). Cái đáng được nếm là sāyanīyaṃ (đáng nếm), paṭisāyanīyaṃ (đáng được cất giữ), pahānīyaṃ (đáng được từ bỏ), abhitthavanīyaṃ (đáng được tán thán). Cái đáng được nghe là savanīyaṃ (đáng nghe). Cái đáng được cúng dường là havanīyaṃ (đáng cúng dường). upāsanīyo (đáng được thân cận). Cái đáng được tiến tới là abhikkamanīyo (đáng tiến tới). Cái làm vui thích được gọi là rajjanīyo (đáng ưa thích). Cái đáng được đi đến là gamanīyo (đáng đi đến). Cái được nói ra được gọi là vacanīyo (đáng được nói ra).

Kara, tara, thara, dhara, sara, hara.

(Các động từ căn) kara, tara, thara, dhara, sara, hara.

771. Rā nassa ṇo.

771. Sau r, n trở thành ṇ.

Rakārantadhātumhā parassa paccayanakārassa ṇo hoti.

Sau động từ căn tận cùng bằng r, phụ âm n của hậu tố theo sau sẽ trở thành ṇ.

Kattabbanti karaṇīyaṃ, taritabbanti taraṇīyaṃ, attharitabbanti attharaṇīyaṃ, dhāretabbanti dhāraṇīyaṃ, sāretabbanti sāraṇīyaṃ, haritabbanti haraṇīyaṃ iccādi.

Cái đáng được làm là karaṇīyaṃ, cái đáng được vượt qua là taraṇīyaṃ, cái đáng được trải ra là attharaṇīyaṃ, cái đáng được ghi nhớ là dhāraṇīyaṃ, cái đáng được nhớ lại là sāraṇīyaṃ, cái đáng được mang đi là haraṇīyaṃ, vân vân.

Rundhitabbanti rundhanīyaṃ, bhuñjitabbanti bhuñjanīyaṃ, bhojanīyaṃ, paribhojanīyaṃ, yojetabbanti yojanīyaṃ, dibbitabbanti dibbanīyaṃ, bujjhitabbanti bujjhanīyaṃ, pāpuṇitabbanti pāpanīyaṃ, ñāpetabbanti ñāpanīyaṃ, cintetabbanti cintanīyaṃ, vajjetabbanti vajjanīyaṃ, titikkhitabbanti titikkhanīyaṃ, vīmaṃsitabbanti vīmaṃsanīyaṃ iccādi.

Cái đáng được ngăn chặn là rundhanīyaṃ, cái đáng được ăn là bhuñjanīyaṃ, bhojanīyaṃ, paribhojanīyaṃ, cái đáng được kết hợp là yojanīyaṃ, cái đáng được chơi là dibbanīyaṃ, cái đáng được giác ngộ là bujjhanīyaṃ, cái đáng được đạt đến là pāpanīyaṃ, cái đáng được làm cho biết là ñāpanīyaṃ, cái đáng được suy tư là cintanīyaṃ, cái đáng được tránh xa là vajjanīyaṃ, cái đáng được nhẫn nại là titikkhanīyaṃ, cái đáng được thẩm xét là vīmaṃsanīyaṃ, vân vân.

Iti anīyapaccayarāsi.

Như vậy là phần về hậu tố anīya.

Nta, mānapaccayarāsi

Phần về các hậu tố nta, māna

Atha nta, mānapaccayā vuccante.

Bây giờ, các hậu tố nta, māna được nói đến.

772. Nto kattari vattamāne.

772. (Hậu tố) nta (được dùng) trong chủ động cách ở thì hiện tại.

Vattamāno vuccati paccuppanno, vattamāne kāle kriyatthā paraṃ kattari nto hoti.

Vattamāna được gọi là paccuppanna (thì hiện tại), trong thì hiện tại, sau một động từ, có tiếp vị ngữ nta trong nghĩa chủ động.

Bhū-sattāyaṃ, ‘kattari lo’ti apaccayo, ‘yuvaṇṇānameopaccaye’ti ovuddhi, bhavatīti bhonto-puriso, bhontaṃkulaṃ, bhontī-itthī.

Từ căn bhū có nghĩa là hiện hữu, theo quy tắc ‘kattari lo’ là tiếp vị ngữ a, theo quy tắc ‘yuvaṇṇānam e o paccaye’ là sự tăng âm o, từ bhavati (có các dạng) bhonto-puriso, bhontaṃ-kulaṃ, bhontī-itthī.

Puna [Pg.524] ‘eonamayavā sare’ti ossa avādeso, bhavaṃpuriso, bhavantaṃ-kulaṃ, bhavantī, bhavatī, bhotī vā-itthī.

Lại nữa, theo quy tắc ‘e o nam ay avā sare’, o được biến thành ava, (trở thành) bhavaṃ puriso, bhavantaṃ-kulaṃ, bhavantī, bhavatī, hoặc bhotī-itthī.

773. Māno.

773. (Tiếp vị ngữ) Māna.

Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ kattari māno hoti.

Trong thì hiện tại, sau một động từ, có tiếp vị ngữ māna trong nghĩa chủ động.

Bhavamāno-puriso, bhavamānaṃ-kulaṃ, bhavamānā-itthī.

(Ví dụ:) Bhavamāno-puriso, bhavamānaṃ-kulaṃ, bhavamānā-itthī.

774. Bhāvakammesu ca.

774. Và trong nghĩa bhāva và kamma.

Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ bhāva, kammesu ca māno hoti. ‘Kyo bhāvakammesū…’ti yapaccayo.

Trong thì hiện tại, sau một động từ, cũng có tiếp vị ngữ māna trong nghĩa bhāva và kamma. Theo quy tắc ‘Kyo bhāvakammesu…’, có tiếp vị ngữ ya.

Anubhūyateti anubhūyamāno bhogo purisena, anubhūyamānā sampatti, anubhūyamānaṃ sukhaṃ.

Từ anubhūyate (được kinh nghiệm), (trở thành) anubhūyamāno bhogo purisena (sự hưởng thụ đang được người đàn ông kinh nghiệm), anubhūyamānā sampatti (tài sản đang được kinh nghiệm), anubhūyamānaṃ sukhaṃ (hạnh phúc đang được kinh nghiệm).

Yassa dvittaṃ, anubhuyyamāno.

Khi ya được lặp đôi, (trở thành) anubhuyyamāno.

775. Te ssapubbānāgate.

775. Hai tiếp vị ngữ ấy có ssa đứng trước trong thì tương lai.

Anāgate kāle vattabbe te nta, mānapaccayā ssapubbā honti.

Khi diễn tả thì tương lai, hai tiếp vị ngữ nta, māna ấy có ssa đứng trước.

Bhavissatīti bhavissanto -puriso, bhavissantaṃ-kulaṃ, bhavissantī-vibhatti, bhavissatī vā, bhavissamāno, bhavissamānaṃ, bhavissamānā.

Từ bhavissati (sẽ là), (trở thành) bhavissanto-puriso, bhavissantaṃ-kulaṃ, bhavissantī-vibhatti, hoặc bhavissatī, (và) bhavissamāno, bhavissamānaṃ, bhavissamānā.

Kamme-anubhūyissamāno.

Trong nghĩa bị động: anubhūyissamāno.

776. Mānassa massa.

776. Ma của māna.

Mānapaccayassa massa kvaci lopo hoti.

Đôi khi, ma của tiếp vị ngữ māna bị xóa bỏ.

Nisinno vā sayāno vā, sato sampajāno, niccaṃ nalopo.

(Ví dụ:) nisinno hoặc sayāno, sato sampajāno. Sự xóa bỏ na là luôn luôn.

Paññāyanto[Pg.525], paññāyamāno.

Paññāyanto, paññāyamāno.

Kamme-viññāyamāno.

Trong nghĩa bị động: viññāyamāno.

Kārite-ñāpento, ñāpayanto, ñāpayamāno.

Trong nghĩa sai khiến: ñāpento, ñāpayanto, ñāpayamāno.

Kamme-ñāpīyamāno.

Trong nghĩa bị động: ñāpīyamāno.

Kiyādigaṇe-jānanto, jānamāno.

Trong nhóm kiyādi: jānanto, jānamāno.

Kārite-jānāpento, jānāpayamāno.

Trong nghĩa sai khiến: jānāpento, jānāpayamāno.

Kamme-jānāpīyamāno.

Trong nghĩa bị động: jānāpīyamāno.

Tiṭṭhaṃ, tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, saṇṭhahaṃ, saṇṭhahanto, saṇṭhahamāno.

Kamme-upaṭṭhīyamāno.

Trong nghĩa bị động: upaṭṭhīyamāno.

Kārite-patiṭṭhāpento, patiṭṭhāpayanto, patiṭṭhāpayamāno.

Trong nghĩa sai khiến: patiṭṭhāpento, patiṭṭhāpayanto, patiṭṭhāpayamāno.

Kamme-patiṭṭhāpīyamāno.

Trong nghĩa bị động: patiṭṭhāpīyamāno.

Dento, dadanto, dajjanto, samādiyanto, dadamāno, dajjamāno, samādīyamāno.

Kamme-dīyamāno, diyyamāno.

Trong nghĩa bị động: dīyamāno, diyyamāno.

Kārite-dāpento, dāpayanto, samādapayanto, rasso.

Trong thể sai khiến: dāpento, dāpayanto, samādapayanto, (âm) ngắn.

Kamme-dāpīyamāno, samādāpīyamāno.

Trong thể bị động: dāpīyamāno, samādāpīyamāno.

Nidhento, nidahanto, nidahamāno, nidhiyyamāno, nidhāpento, nidhāpayanto, nidhāpayamāno, nidhāpīyamāno, yāyanto. Yāyanta’manuyāyanti, yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Vāyanto, vāyamāno, nibbāyanto, parinibbāyanto, nibbāyamāno, nibbāpento, nibbāpayamāno[Pg.526], nibbāpīyamāno, osāyanto, osāpento, osāpayanto, pahāyanto, pahāyamāno, jahanto, jahamāno, pahīyamāno, pahiyyamāno, jahīyamāno, hāpento, hāpayanto, hāpayamāno, jahāpento, jahāpayanto, jahāpayamāno, hāpīyamāno, jahāpīyamāno.

Nidhento, nidahanto, nidahamāno, nidhiyyamāno, nidhāpento, nidhāpayanto, nidhāpayamāno, nidhāpīyamāno, yāyanto. Yāyanta’manuyāyanti, yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Vāyanto, vāyamāno, nibbāyanto, parinibbāyanto, nibbāyamāno, nibbāpento, nibbāpayamāno, nibbāpīyamāno, osāyanto, osāpento, osāpayanto, pahāyanto, pahāyamāno, jahanto, jahamāno, pahīyamāno, pahiyyamāno, jahīyamāno, hāpento, hāpayanto, hāpayamāno, jahāpento, jahāpayanto, jahāpayamāno, hāpīyamāno, jahāpīyamāno.

Ivaṇṇesu-vikkayanto, vikkiṇanto, vinicchayanto, vinicchinanto, nito cassa cho.

Đối với các (căn) tận cùng bằng i: vikkayanto, vikkiṇanto, vinicchayanto, vinicchinanto, nito cassa cho.

Ācayanto, ācinanto, jayanto, jinanto, ḍento, ḍemāno, nento, vinento, nayanto, vinayanto, nayamāno, niyyamāno, nayāpento, nayāpayamāno, sento, sayanto, semāno, sayamāno, sayāno vā, pahiṇanto, pahiṇamāno.

Uvaṇṇesu-cavanto, cavamāno, ṭhānā cāvanto, cāvayanto, cāvayamāno, javanto, javamāno, abhitthavanto, abhitthavamāno, abhitthavīyamāno, sandhavanto, sandhavamāno, dhunanto, niddhunanto, dhunamāno, niddhunamāno, punanto, ravanto, lunanto, āvuṇanto, pasavanto, vissavanto.

Đối với các (căn) tận cùng bằng u: cavanto, cavamāno, ṭhānā cāvanto, cāvayanto, cāvayamāno, javanto, javamāno, abhitthavanto, abhitthavamāno, abhitthavīyamāno, sandhavanto, sandhavamāno, dhunanto, niddhunanto, dhunamāno, niddhunamāno, punanto, ravanto, lunanto, āvuṇanto, pasavanto, vissavanto.

Kamme-suyyamāno.

Trong thể bị động: suyyamāno.

Kārite-sāvento, sāvayanto.

Trong thể sai khiến: sāvento, sāvayanto.

Svādigaṇe-suṇanto, suṇamāno.

Trong nhóm Svādi: suṇanto, suṇamāno.

Kārite-suṇāpento, suṇāpayanto.

Trong thể sai khiến: suṇāpento, suṇāpayanto.

Hu-pūjāyaṃ, juhonto.

Căn hu trong nghĩa là cúng dường: juhonto.

Papubbo pahutte, pahonto, sampahonto.

Có tiếp đầu ngữ pa, trong pahutte: pahonto, sampahonto.

Hū-sattāyaṃ, honto.

Căn hū trong nghĩa là hiện hữu: honto.

Edantesu-ento[Pg.527]. Atthaṃ entamhi sūriye, samento, abhisamento, khāyanto, khāyamāno, gāyanto, gāyamāno, gāyīyamāno, gāyāpento, gāyāpayanto, apacāyanto, dhammaṃ apacāyamāno, jhāyanto, jhāyamāno, pajjhāyanto, ujjhāyanto, nijjhāyanto, abhijjhāyanto.

Đối với các (căn) tận cùng bằng e: ento. Atthaṃ entamhi sūriye, samento, abhisamento, khāyanto, khāyamāno, gāyanto, gāyamāno, gāyīyamāno, gāyāpento, gāyāpayanto, apacāyanto, dhammaṃ apacāyamāno, jhāyanto, jhāyamāno, pajjhāyanto, ujjhāyanto, nijjhāyanto, abhijjhāyanto.

Kārite-jhāpento, ujjhāpento, yalopo.

Trong thể sai khiến: jhāpento, ujjhāpento, sự lược bỏ ya.

Bhāyanto, bhāyamāno, sāliṃ lāyanto, lāyamāno, cīvaraṃ vāyanto, vāyamāno.

Kile-kīḷāyaṃ pemane ca, kelāyanto, kelāyamāno, cālento piyāyantoti vā attho.

Căn kile trong nghĩa là vui đùa và thương yêu: kelāyanto, kelāyamāno, hoặc có nghĩa là cālento, piyāyanto.

Gile-gelaññe, gilāyanto.

Căn gile trong nghĩa là bệnh hoạn: gilāyanto.

Cine-avamaññane, cināyanto.

Căn cine trong nghĩa là khinh thường: cināyanto.

Pale-gatiyaṃ, palāyanto.

Căn pale trong nghĩa là đi: palāyanto.

Mile-hāniyaṃ, milāyanto.

Căn mile trong nghĩa là tàn úa: milāyanto.

Saṅkase-nivāse, saṅkasāyanto iccādi.

Căn saṅkase trong nghĩa là trú ngụ: saṅkasāyanto, v.v...

Anekabyañjanesu-asa-bhuvi, ‘‘ntamānāntantiyiyuṃsvādilopo’’ti nta, mānesu ādilopo, santo, samāno, upāsanto, upāsamāno, upāsīyamāno, icchanto, icchamāno, icchīyamāno, gacchanto, gacchamāno, gacchīyamāno.

Đối với các (căn) có nhiều phụ âm: căn asa trong nghĩa là hiện hữu, theo quy tắc ‘ntamānāntantiyiyuṃsvādilopo’ thì lược bỏ nguyên âm đầu trong các tiếp vị ngữ nta, māna: santo, samāno, upāsanto, upāsamāno, upāsīyamāno, icchanto, icchamāno, icchīyamāno, gacchanto, gacchamāno, gacchīyamāno.

Yassa pubbarūpatte-gammamāno, adhigammamāno, anāgate ssapubbo- ‘‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’’iti ssena saha dhātvantassa ccho, gacchanto, gamissanto, gacchamāno, gamissamāno, jiranto, jiramāno, jiyyanto, jiyyamāno, dahanto, dahamāno.

Khi có sự lặp lại phụ âm: gammamāno, adhigammamāno, trong thì tương lai có ssa đứng trước, theo quy tắc ‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’ thì phụ âm cuối của căn cùng với ssa biến thành ccha: gacchanto, gamissanto, gacchamāno, gamissamāno, jiranto, jiramāno, jiyyanto, jiyyamāno, dahanto, dahamāno.

Dahassa [Pg.528] dassa ḍo, ḍahanto, ḍahamāno.

Đối với căn dah, da biến thành ḍa: ḍahanto, ḍahamāno.

Kamme-ḍayhamāno.

Trong thể bị động: ḍayhamāno.

Disa-pekkhane, passanto, passamāno, passīyamāno.

Căn disa trong nghĩa là thấy: passanto, passamāno, passīyamāno.

Kārite-dassento, dassayanto, dassayamāno.

Trong thể sai khiến: dassento, dassayanto, dassayamāno.

Labhanto, labhamāno.

Kamme pubbarūpaṃ, labbhamāno, upalabbhamāno.

Trong thể bị động có sự lặp lại phụ âm: labbhamāno, upalabbhamāno.

Anāgate-lacchanto, labhissanto, lacchamāno, labhissamāno.

Trong tương lai: sẽ nhận được, sẽ nhận được, sẽ nhận được, sẽ nhận được.

Maranto, maramāno, miyanto, miyamāno.

Đang chết, đang chết, đang chết, đang chết.

Yamu-uparame, niyamanto, saññamanto, saññamamāno, niyacchanto.

Căn Yamu (nghĩa là) chế ngự: đang chế ngự, đang tự chế, đang tự chế, đang chế ngự.

Kārite-niyāmento.

Thể sai khiến: đang làm cho chế ngự.

Rudanto, rodanto, rodamāno.

Đang khóc, đang khóc, đang khóc.

Anāgate-rucchanto, rodissanto, rucchamāno, rodissamāno.

Trong tương lai: sẽ khóc, sẽ khóc, sẽ khóc, sẽ khóc.

Vacanto, vacamāno.

Đang nói, đang nói.

Kamme ‘assū’ti uttaṃ, vuccamāno.

Trong thể thụ động, được nói là ‘assu’: đang được nói.

Kārite-vācento, vācayanto, vācayamāno.

Thể sai khiến: đang làm cho nói, đang làm cho nói, đang làm cho nói.

Kamme-vācīyamāno.

Thể thụ động: đang được làm cho nói.

Anāgate-‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’iti ssena saha dhātvantassa kkhādeso, vakkhanto, vakkhamāno, vadanto, vadamāno, ovadanto, ovadamāno, vajjanto, vajjamāno.

Trong tương lai: (theo quy tắc) ‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’iti, âm cuối của căn cùng với ‘ssa’ được thay bằng ‘kkha’, (ví dụ:) sẽ nói, sẽ nói, đang nói, đang nói, đang khuyên bảo, đang khuyên bảo, đang nói, đang nói.

Kamme-vadīyamāno, ovadīyamāno, ovajjamāno.

Thể thụ động: đang được nói đến, đang được khuyên bảo, đang được khuyên bảo.

Kārite-bheriṃ vādento, vādayamāno.

Thể sai khiến: đang đánh trống, đang làm cho kêu (chơi nhạc cụ).

Vasanto [Pg.529] vasamāno.

Đang sống, đang ở.

Kamme pubbarūpattaṃ, upavassamāno.

Trong thể thụ động, có dạng như trước, (ví dụ:) đang được ở gần.

Vāsento, vāsayanto.

Đang làm cho ở, đang cho ở.

Anāgate-vacchanto, vasissanto, vacchamāno, vasissamāno.

Trong tương lai: sẽ ở, sẽ ở, sẽ ở, sẽ ở.

Pavisanto, pavisamāno.

Đang đi vào, đang đi vào.

Kamme-pavisīyamāno.

Thể thụ động: đang được đi vào.

Anāgate-pavekkhanto, pavisissanto, pavekkhamāno, pavisissamāno iccādi.

Trong tương lai: sẽ đi vào, sẽ đi vào, sẽ đi vào, sẽ đi vào, v.v...

Rudhādimhi-rundhanto, rundhamāno.

Trong nhóm Rudhādi: đang ngăn chặn, đang ngăn chặn.

Kamme-rundhīyamāno.

Thể thụ động: đang bị ngăn chặn.

Pubbarūpatte-rujjhamāno.

Trường hợp đồng hóa: đang bị ngăn chặn.

Rodhento, rodhamāno, rodhīyamāno.

Đang làm cho ngăn chặn, đang làm cho ngăn chặn, đang bị làm cho ngăn chặn.

Chindanto, chindamāno, chindīyamāno, chijjamāno, chindāpento, chindāpayanto.

Đang cắt, đang cắt, đang bị cắt, đang bị cắt, đang làm cho cắt, đang làm cho cắt.

Anāgate-checchanto, chindissanto, checchamāno, chindissamāno.

Trong tương lai: sẽ cắt, sẽ cắt, sẽ cắt, sẽ cắt.

Bhindanto, bhindamāno, bhindīyamāno, bhijjamāno, bhecchanto, bhindissanto, bhecchamāno, bhindissamāno.

Đang làm vỡ, đang làm vỡ, đang bị làm vỡ, đang bị làm vỡ, sẽ làm vỡ, sẽ làm vỡ, sẽ làm vỡ, sẽ làm vỡ.

Bhuñjanto, bhuñjamāno.

Đang hưởng dụng, đang hưởng dụng.

Kamme-bhuñjīyamāno.

Thể thụ động: đang được hưởng dụng.

Pubbarūpatte-bhujjamāno.

Trường hợp đồng hóa: đang được hưởng dụng.

Bhojento, bhojayanto, bhojayamāno, bhojīyamāno.

Đang cho ăn, đang cho ăn, đang cho ăn, đang được cho ăn.

Anāgate-bhokkhanto[Pg.530], bhuñjissanto, bhokkhamāno, bhuñjissamāno.

Trong tương lai: Sẽ ăn, sẽ ăn, sẽ ăn, sẽ ăn.

Muñcanto, muñcamāno, muñcīyamāno, muccamāno.

Đang giải thoát, đang giải thoát, đang được giải thoát, đang được giải thoát.

Anāgate-mokkhanto, muñcissanto, mokkhamāno, muñcissamāno iccādi.

Trong tương lai: Sẽ giải thoát, sẽ giải thoát, sẽ giải thoát, sẽ giải thoát, v.v...

Divādimhi suddhakatturūpaṃ suddhakammarūpañca pubbarūpe sadisameva, dibbanto, dibbamāno, dibbīyamāno.

Trong nhóm Divādi, dạng sai khiến và dạng bị động thuần túy giống hệt như dạng sơ khởi: đang chơi, đang chơi, đang được chơi.

Pubbarūpatte-dibbamāno.

Trong dạng sơ khởi: dibbamāno (đang chơi).

Chijjanto, chijjamāno, chedāpento, chedāpayamāno.

Đang bị cắt, đang bị cắt, đang cho cắt, đang cho cắt.

Bujjhanto, bujjhamāno, bujjhīyamāno, bodhento, bodhayanto, bodhayamāno.

Đang giác ngộ, đang giác ngộ, đang được biết, đang làm cho giác ngộ, đang làm cho giác ngộ, đang làm cho giác ngộ.

Muccanto, muccamāno, mocento, mocayanto, mocayamāno, mocīyamāno.

Đang được giải thoát, đang được giải thoát, đang cho giải thoát, đang cho giải thoát, đang cho giải thoát, đang được cho giải thoát.

Yujjanto, yujjamāno iccādi.

Đang chiến đấu, đang chiến đấu, v.v...

Svādimhi-suṇanto, suṇamāno.

Trong nhóm Svādi: Đang nghe, đang nghe.

Kamme-suyyamāno.

Trong thể bị động: Đang được nghe.

Kārite-sāvento, sāvayanto, sāvayamāno.

Trong thể sai khiến: Đang cho nghe, đang cho nghe, đang cho nghe.

Pāpuṇanto, dhammaṃ pariyāpuṇanto, pariyāpuṇamāno, pāpuṇīyamāno, pāpīyamāno.

Đang đạt đến, đang thông thạo Pháp, đang thông thạo, đang được đạt đến, đang được đạt đến.

Kārite-pāpento, pāpayanto, pāpayamāno.

Trong thể sai khiến: Đang cho đạt đến, đang cho đạt đến, đang cho đạt đến.

Pari, saṃpubbo-parisamāpento, parisamāpayanto, parisamāpayamāno, parisamāpīyamāno.

Với tiếp đầu ngữ pari, saṃ: Đang cho hoàn tất, đang cho hoàn tất, đang cho hoàn tất, đang được cho hoàn tất.

Sakkuṇanto, āvuṇanto iccādi.

Đang có thể, đang giương (cung), v.v...

Kiyādimhi-kiṇanto, kiṇāpento, vikkayanto iccādi.

Trong nhóm Kiyādi: Đang mua, đang cho mua, đang bán, v.v...

Tanādimhi-tanonto[Pg.531], karonto, kubbanto, kubbamāno, krubbanto, krubbamāno, kurumāno, kayiranto, kayiramāno.

Trong nhóm Tanādi: Đang kéo dài, đang làm, đang làm, đang làm, đang làm, đang làm, đang làm, đang được làm, đang được làm.

Kamme-karīyamāno, kayyamāno, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti dhātvantassa yādeso.

Trong thể bị động: karīyamāno, kayyamāno, sự thay thế 'y' cho âm cuối của căn theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’.

Saṅkharonto, abhisaṅkharonto.

Đang tạo tác, đang cố ý tạo tác.

Kārite-kārento, kārayanto, kārayamāno, kārīyamāno.

Trong thể sai khiến: Đang cho làm, đang cho làm, đang cho làm, đang được cho làm.

Sakkonto iccādi.

Đang có thể, v.v...

Curādimhi-corento, corayanto, corayamāno, thenento, thenayanto, thenayamāno, cintento, cintayanto, cintayamāno, cintīyamāno, cintāpento, cintāpayanto, cintāpayamāno, cintāpīyamāno iccādi.

Trong nhóm Curādi: Đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang suy nghĩ, đang suy nghĩ, đang suy nghĩ, đang được suy nghĩ đến, đang cho suy nghĩ, đang cho suy nghĩ, đang cho suy nghĩ, đang được cho suy nghĩ, v.v...

Titikkhanto, titikkhamāno, titikkhīyamāno, titikkhāpento, titikkhāpayanto, titikkhāpayamāno, vīmaṃsanto, tikicchanto, cikicchanto, vicikicchanto.

Đang kham nhẫn, đang kham nhẫn, đang được kham nhẫn, đang cho kham nhẫn, đang cho kham nhẫn, đang cho kham nhẫn, đang thẩm sát, đang trị liệu, đang trị liệu, đang hoài nghi.

Bhuñjituṃ icchatīti bubhukkhanto, ghasituṃ icchatīti jighacchanto, pātuṃ paribhuñjituṃ icchatīti pipāsanto, gottuṃ saṃvarituṃ icchatīti jigucchanto, harituṃ pariyesituṃ icchatīti jigīsanto, vijetuṃ icchatīti vijigīsanto.

Mong muốn ăn nên là bubhukkhanto (đang đói), mong muốn ăn nên là jighacchanto (đang đói), mong muốn uống, mong muốn tiêu thụ nên là pipāsanto (đang khát), mong muốn giữ gìn, mong muốn thu thúc nên là jigucchanto (đang ghê tởm), mong muốn lấy, mong muốn tìm kiếm nên là jigīsanto (đang tham muốn), mong muốn chiến thắng nên là vijigīsanto (đang muốn chinh phục).

Pabbato viya attānaṃ caratīti pabbatāyanto, pabbatāyamāno, piyāyanto, mettāyantoiccādīni ca yojetabbāni.

Hành xử tựa như núi nên là pabbatāyanto, pabbatāyamāno (đang hành xử như núi); và các từ như piyāyanto (đang tỏ ra thân thiện), mettāyanto (đang thực hành tâm từ), v.v... cũng nên được áp dụng tương tự.

Iti nta, mānapaccayarāsi.

Như vậy là nhóm các tiếp vị ngữ -nta, -māna.

Ṇyādipaccayarāsi

Nhóm các tiếp vị ngữ bắt đầu bằng Ṇya

Atha [Pg.532] ṇya, ya, yakapaccayantā vuccante.

Bây giờ, những từ kết thúc bằng các tiếp vị ngữ ṇya, ya, ya sẽ được nói đến.

777. Ghyaṇa.

777. Ghyaṇa.

Bhāva, kammesu gha, ṇānubandho yapaccayo hoti. Ghānubandho ‘kagācajānaṃ ghānubandhe’tiādīsu visesanattho. Ṇānubandho vuddhidīpanattho. Evaṃ sabbattha.

Trong ý nghĩa trạng thái (bhāva) và hành động (kamma), có hậu tố ya đi kèm với chỉ tố gha và ṇa. Chỉ tố gha có ý nghĩa đặc biệt hóa trong các quy tắc như ‘kagācajānaṃ ghānubandhe’ v.v... Chỉ tố ṇa có ý nghĩa biểu thị sự tăng trưởng (vuddhi). Tương tự như vậy ở khắp mọi nơi.

Anubhavitabboti anubhāviyo bhogo purisena, anubhāviyaṃ sukhaṃ, anubhāviyā sampatti.

Anubhavitabbo có nghĩa là: anubhāviyo bhogo purisena (tài sản đáng được người đàn ông hưởng thụ), anubhāviyaṃ sukhaṃ (hạnh phúc đáng được hưởng thụ), anubhāviyā sampatti (tài sản đáng được hưởng thụ).

778. Āsse ca.

778. Và e của ā.

Ādantadhātūnaṃ āssa e hoti ghyaṇamhi. Casaddena ivaṇṇadhātūnaṃ āgamaīkārassa ca ettaṃ.

Nguyên âm ā của các động từ căn tận cùng bằng ā được chuyển thành e khi có hậu tố ghyaṇa theo sau. Do từ ca, nguyên âm ī được thêm vào của các động từ căn tận cùng bằng i cũng được chuyển thành e.

Akkhātabbaṃ kathetabbanti akkheyyaṃ.

Akkhātabbaṃ kathetabbaṃ (cần được nói, cần được kể) là akkheyyaṃ.

Yassa dvittaṃ, saṅkhātabbanti saṅkhyeyyaṃ, saṅkhātuṃ asakkuṇeyyanti asaṅkhyeyyaṃ, gāyitabbanti geyyaṃ-sagāthakaṃ suttaṃ, ghāyituṃ arahatīti gheyyaṃ, ghāyanīyaṃ, apacāyituṃ arahatīti apaceyyaṃ, ñātuṃ arahatīti ñeyyaṃ, ājānituṃ arahatīti aññeyyaṃ, viññeyyaṃ, abhiññeyyaṃ, pariññeyyaṃ.

Sự lặp lại của ya. Saṅkhātabbaṃ (cần được đếm) là saṅkhyeyyaṃ. Saṅkhātuṃ asakkuṇeyyaṃ (không thể đếm được) là asaṅkhyeyyaṃ. Gāyitabbaṃ (cần được hát) là geyyaṃ - kinh có kệ. Ghāyituṃ arahati (xứng đáng được ngửi) là gheyyaṃ, ghāyanīyaṃ. Apacāyituṃ arahati (xứng đáng được tôn kính) là apaceyyaṃ. Ñātuṃ arahati (xứng đáng được biết) là ñeyyaṃ. Ājānituṃ arahati (xứng đáng được hiểu rõ) là aññeyyaṃ, viññeyyaṃ, abhiññeyyaṃ, pariññeyyaṃ.

Īāgame-jāniyaṃ, vijāniyaṃ, īssa rasso.

Khi thêm ī: jāniyaṃ, vijāniyaṃ, ī được rút ngắn.

Jāneyyaṃ, vijāneyyaṃ, adhiṭṭhātabbanti adhiṭṭheyyaṃ, adhiṭṭhaheyyaṃ, dātabbanti deyyaṃ, ādātabbanti ādeyyaṃ, saddahituṃ arahatīti saddaheyyaṃ, vidhātuṃ arahatīti vidheyyaṃ, na vidheyyaṃ avidheyyaṃ-anattalakkhaṇaṃ, mārassa āṇā dahati etthāti māradheyyaṃ, maccudheyyaṃ, sannihitabbanti sannidheyyaṃ, abhidhātabbaṃ kathetabbanti abhidheyyaṃ, pidahitabbanti pidheyyaṃ, alopo, apidheyyaṃ vā, pātabbanti peyyaṃ, minetabbanti meyyaṃ, pametabbanti [Pg.533] pameyyaṃ, upecca minituṃ arahatīti upameyyaṃ, hātabbanti heyyaṃ, paheyyaṃ, pajaheyyaṃ.

Jāneyyaṃ, vijāneyyaṃ. Adhiṭṭhātabbaṃ (cần được quyết định) là adhiṭṭheyyaṃ, adhiṭṭhaheyyaṃ. Dātabbaṃ (cần được cho) là deyyaṃ. Ādātabbaṃ (cần được nhận) là ādeyyaṃ. Saddahituṃ arahati (xứng đáng được tin tưởng) là saddaheyyaṃ. Vidhātuṃ arahati (xứng đáng được sắp đặt) là vidheyyaṃ. Na vidheyyaṃ là avidheyyaṃ - đặc tính vô ngã. Nơi mà mệnh lệnh của Ma vương thiêu đốt là māradheyyaṃ, maccudheyyaṃ. Sannihitabbaṃ (cần được cất giữ) là sannidheyyaṃ. Abhidhātabbaṃ kathetabbaṃ (cần được gọi tên, nói ra) là abhidheyyaṃ. Pidahitabbaṃ (cần được che đậy) là pidheyyaṃ, có sự lược bỏ a, hoặc là apidheyyaṃ. Pātabbaṃ (cần được uống) là peyyaṃ. Minetabbaṃ (cần được đo lường) là meyyaṃ. Pametabbaṃ (cần được đo lường) là pameyyaṃ. Upecca minituṃ arahati (xứng đáng được so sánh) là upameyyaṃ. Hātabbaṃ (cần được từ bỏ) là heyyaṃ, paheyyaṃ, pajaheyyaṃ.

Ivaṇṇesu-ajjhāyitabbanti ajjheyyaṃ, adhiyeyyaṃ, upetabbanti upeyyaṃ, vikkiṇitabbanti vikkeyyaṃ, vikkāyiyaṃ, vikkāyeyyaṃ, vikkiṇeyyaṃ vā, vicinitabbanti viceyyaṃ, vicineyyaṃ, jetabbanti jeyyaṃ, vijeyyaṃ, netabbanti neyyaṃ, vineyyaṃ, adhisayitabbanti adhiseyyaṃ, pahitabbanti pāheyyaṃ, pahiṇeyyaṃ vā.

Đối với các động từ căn tận cùng bằng i: Ajjhāyitabbaṃ (cần được học) là ajjheyyaṃ, adhiyeyyaṃ. Upetabbaṃ (cần được đến gần) là upeyyaṃ. Vikkiṇitabbaṃ (cần được bán) là vikkeyyaṃ, vikkāyiyaṃ, vikkāyeyyaṃ, hoặc vikkiṇeyyaṃ. Vicinitabbaṃ (cần được tìm tòi) là viceyyaṃ, vicineyyaṃ. Jetabbaṃ (cần được chiến thắng) là jeyyaṃ, vijeyyaṃ. Netabbaṃ (cần được dẫn dắt) là neyyaṃ, vineyyaṃ. Adhisayitabbaṃ (cần được nằm trên) là adhiseyyaṃ. Pahitabbaṃ (cần được gửi đi) là pāheyyaṃ, hoặc pahiṇeyyaṃ.

Uvaṇṇesu vuddhiāvādeso, ku-sadde, kuyyatīti kāveyyaṃ.

Đối với các động từ căn tận cùng bằng u, có sự tăng trưởng (vuddhi) và biến đổi thành āv. Ku-sadde (ku có nghĩa là âm thanh), kuyyati (được phát âm) là kāveyyaṃ.

Īssa abhāve vassa battaṃ rasso ca, kabyaṃ.

Khi không có ī, v được chuyển thành b và có sự rút ngắn, thành kabyaṃ.

Pubbarūpatte kabbaṃ, cāvetabbanti cāveyyaṃ, javitabbanti javeyyaṃ, abhitthavitabbanti abhitthaveyyaṃ, bhavituṃ arahatīti bhabbaṃ. Juhotabbanti habyaṃ-sappi.

Khi đồng hóa thành phụ âm trước, thành kabbaṃ. Cāvetabbaṃ (cần được di chuyển) là cāveyyaṃ. Javitabbaṃ (cần được thúc giục) là javeyyaṃ. Abhitthavitabbaṃ (cần được tán thán) là abhitthaveyyaṃ. Bhavituṃ arahati (xứng đáng để trở thành) là bhabbaṃ. Juhotabbaṃ (cần được cúng dường) là habyaṃ - bơ lỏng.

Edantesu-apacāyitabbanti apaceyyaṃ, apacāyiyaṃ.

Đối với các động từ căn tận cùng bằng e: Apacāyitabbaṃ (cần được tôn kính) là apaceyyaṃ, apacāyiyaṃ.

Ve-tantasantāne, vetabbanti veyyaṃ.

Ve-tantasantāne (ve có nghĩa là dệt), vetabbaṃ (cần được dệt) là veyyaṃ.

Vaca, bhaja, bhuja, yujādīhi ghyaṇapaccayo.

Hậu tố ghyaṇa được thêm vào sau các động từ căn vaca, bhaja, bhuja, yuj, v.v...

779. Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

779. Ka và ga của ca và ja khi có chỉ tố gha.

Ca, jānaṃ dhātvantānaṃ ka, gā honti ghānubandhe paccaye pare.

Phụ âm cuối c và j của động từ căn được chuyển thành k và g khi có một hậu tố với chỉ tố gha theo sau.

Vattabbanti vākyaṃ, vākkaṃ, vāccaṃ, vāceyyaṃ vā.

Vattabbaṃ (cần được nói) là vākyaṃ, vākkaṃ, vāccaṃ, hoặc vāceyyaṃ.

Bhaja-sevāyaṃ, bhajitabbanti bhāgyaṃ, bhaggaṃ, bhuñjitabbanti bhogyaṃ, bhoggaṃ, yuñjitabbanti yogyaṃ, yoggaṃ.

Bhaja-sevāyaṃ (bhaj có nghĩa là phục vụ), bhajitabbaṃ (cần được phục vụ) là bhāgyaṃ, bhaggaṃ. Bhuñjitabbaṃ (cần được ăn) là bhogyaṃ, bhoggaṃ. Yuñjitabbaṃ (cần được kết hợp) là yogyaṃ, yoggaṃ.

780. Vadādīhi yo.

780. Yo sau vad, v.v...

Vadādīhi bhāva, kammesu bahulaṃ yo hoti.

Sau các động từ căn vad, v.v..., hậu tố yo thường được dùng trong ý nghĩa trạng thái và hành động.

Bhuñjibhabbanti [Pg.534] bhojjaṃ, khāditabbanti khajjaṃ, vituditabbanti vitujjaṃ, panuditabbanti panujjaṃ, pajjitabbanti pajjaṃ, majjati etenāti majjaṃ.

Bhuñjibhabbatīti (cần được ăn) là bhojjaṃ. Khāditabbaṃ (cần được ăn) là khajjaṃ. Vituditabbaṃ (cần được đâm) là vitujjaṃ. Panuditabbaṃ (cần được xua tan) là panujjaṃ. Pajjitabbaṃ (cần được đi đến) là pajjaṃ. Majjati etena (cái làm cho say) là majjaṃ.

Muda-hāse, pamodati etenāti pāmojjaṃ, vadīyatīti vajjaṃ.

Muda-hāse (mud có nghĩa là hoan hỷ), pamodati etena (cái làm cho hoan hỷ) là pāmojjaṃ. Vadīyati (được nói) là vajjaṃ.

Vadha-hiṃsāyaṃ, vadhitabbanti vajjhaṃ, vijjhitabbanti vijjhaṃ, punanti sujjhanti sattā etenāti puññaṃ, nāgamo.

Vadha-hiṃsāyaṃ (vadh có nghĩa là sát hại), vadhitabbaṃ (cần bị giết) là vajjhaṃ. Vijjhitabbaṃ (cần bị đâm) là vijjhaṃ. Punanti sujjhanti sattā etena (cái làm cho chúng sanh được thanh tịnh) là puññaṃ, không có sự thêm vào.

Vihaññate vihaññaṃ, vapiyateti vappaṃ, supanaṃ soppaṃ, labhitabbanti labbhaṃ, gantabbanti gammaṃ, damituṃ arahatīti dammaṃ, ramitabbanti rammaṃ, abhirammaṃ, nisāmīyate nisammaṃ, visamīyate visammaṃ, phusīyateti phasso, ussa attaṃ.

Vihaññate (bị phiền não) là vihaññaṃ. Vapiyate (được gieo) là vappaṃ. Supanaṃ (sự ngủ) là soppaṃ. Labhitabbaṃ (cần được nhận) là labbhaṃ. Gantabbaṃ (cần đi đến) là gammaṃ. Damituṃ arahati (xứng đáng được điều phục) là dammaṃ. Ramitabbaṃ (cần được hoan hỷ) là rammaṃ, abhirammaṃ. Nisāmīyate (được nghe) là nisammaṃ. Visamīyate (bất bình đẳng) là visammaṃ. Phusīyate (được xúc chạm) là phasso, u được chuyển thành a.

Sāsitabboti sisso, ‘sāsassa sisā’ti sittaṃ.

Sāsitabbo (cần được giáo huấn) là sisso. Theo quy tắc ‘sāsassa sisā’, thành sittaṃ.

Gaha, guha, garaha, duha, vaha, saha.

Gaha, guha, garaha, duha, vaha, saha.

781. Guhādīhi yaka.

781. Yaka sau guha, v.v...

Etehi bhāva, kammesu bahulaṃ yaka hoti, hassa vipallāso.

Sau những động từ căn này, hậu tố yaka thường được dùng trong ý nghĩa trạng thái và hành động, và có sự hoán vị của h.

Gahetabbanti gayhaṃ, guhitabbanti guyhaṃ.

Cần được nắm giữ là gayhaṃ, cần được che giấu là guyhaṃ.

Garaha-nindāyaṃ, garahitabbanti gārayhaṃ, duhitabbanti duyhaṃ, vahitabbanti vayhaṃ.

(Trong nghĩa) khiển trách, chê bai: Cần được khiển trách là gārayhaṃ, cần được vắt (sữa) là duyhaṃ, cần được mang đi là vayhaṃ.

Saha-sāhase, sahitabbanti sayhaṃ, pasayhaṃ.

(Trong nghĩa) chịu đựng, nhẫn nại: Cần được chịu đựng là sayhaṃ, pasayhaṃ.

782. Kicca ghacca bhacca gabba lyā.

782. Kicca, ghacca, bhacca, gabba, lyā.

Ete saddā yapaccayantā sijjhanti, iminā yapaccayaṃ katvā tena saha karassa kiccaṃ, hanassa ghaccaṃ, bharassa bhaccaṃ, gussa gabbaṃ, lissa lyattaṃ katvā sijjhanti.

Những từ này được hình thành với hậu tố ya; bằng (quy tắc) này, sau khi thêm hậu tố ya, cùng với nó, kiccaṃ được hình thành từ (căn) kara, ghaccaṃ từ (căn) hana, bhaccaṃ từ (căn) bhara, gabbaṃ từ (căn) gu, lyattaṃ từ (căn) li.

Karīyateti [Pg.535] kiccaṃ, kiccayaṃ vā, haññateti ghaccaṃ, haccaṃ vā, bharīyateti bhaccaṃ.

Karīyate iti là kiccaṃ, hoặc kiccayaṃ; haññate iti là ghaccaṃ, hoặc haccaṃ; bharīyate iti là bhaccaṃ.

Gu-dabbe, guyate gabbaṃ, paṭisallīyate paṭisalyaṃ.

(Căn) gu (trong nghĩa) chất thể: guyate (thành) gabbaṃ, paṭisallīyate (thành) paṭisalyaṃ.

Visesavidhānaṃ –

Quy tắc đặc biệt –

Bhara-bharaṇe, bharitabbanti bhāriyaṃ, haritabbanti hāriyaṃ, bhājetabbanti bhājiyaṃ, bhājeyyaṃ, upāsitabbanti upāsiyaṃ, icchitabbanti iccheyyaṃ, adhigantabbanti adhigameyyaṃ iccādi.

(Căn) bhara (trong nghĩa) mang vác: bharitabbaṃ iti là bhāriyaṃ, haritabbaṃ iti là hāriyaṃ, bhājetabbaṃ iti là bhājiyaṃ, bhājeyyaṃ, upāsitabbaṃ iti là upāsiyaṃ, icchitabbaṃ iti là iccheyyaṃ, adhigantabbaṃ iti là adhigameyyaṃ, v.v.

Rundhitabbanti rundheyyaṃ, chinditabbanti chindeyyaṃ, chejjaṃ iccādi.

Rundhitabbaṃ iti là rundheyyaṃ, chinditabbaṃ iti là chindeyyaṃ, chejjaṃ, v.v.

Dibbitabbanti dibbeyyaṃ, dibbaṃ, bujjhitabbanti bujjheyyaṃ, bodheyyaṃ, bojjhaṃ iccādi.

Dibbitabbaṃ iti là dibbeyyaṃ, dibbaṃ; bujjhitabbaṃ iti là bujjheyyaṃ, bodheyyaṃ, bojjhaṃ, v.v.

Sotabbanti suṇeyyaṃ, pāpuṇitabbanti pāpuṇeyyaṃ, sakkuṇitabbanti sakkuṇeyyaṃ, na sakkuṇeyyaṃ asakkuṇeyyaṃ iccādi.

Sotabbaṃ iti là suṇeyyaṃ, pāpuṇitabbaṃ iti là pāpuṇeyyaṃ, sakkuṇitabbaṃ iti là sakkuṇeyyaṃ, na sakkuṇeyyaṃ là asakkuṇeyyaṃ, v.v.

Tanitabbanti tāneyyaṃ, taññaṃ, kātabbanti kāriyaṃ, kayyaṃ.

Tanitabbaṃ iti là tāneyyaṃ, taññaṃ; kātabbaṃ iti là kāriyaṃ, kayyaṃ.

Coretabbanti coreyyaṃ, thenīyate theyyaṃ, nassa pararūpattaṃ, cintetabbanti cinteyyaṃ, na cinteyyaṃ acinteyyaṃ, acintiyaṃ, manteyyaṃ, mantiyaṃ, vediyaṃ, vedeyyaṃ iccādi.

Coretabbaṃ iti là coreyyaṃ, thenīyate (thành) theyyaṃ, (do) n biến thành hình thức sau; cintetabbaṃ iti là cinteyyaṃ, na cinteyyaṃ là acinteyyaṃ, acintiyaṃ; manteyyaṃ, mantiyaṃ, vediyaṃ, vedeyyaṃ, v.v.

Titikkheyyaṃ, vīmaṃseyyaṃ iccādi ca yojetabbāni.

Titikkheyyaṃ, vīmaṃseyyaṃ, v.v... cũng cần được áp dụng tương tự.

Iti ṇyādipaccayarāsi.

(Kết thúc) nhóm các hậu tố bắt đầu bằng ṇya.

Aādipaccayarāsi

Nhóm các hậu tố bắt đầu bằng a

Atha a, aṇa, ghaka, ghaṇapaccayantā vuccante.

Bây giờ, (các từ) có hậu tố a, aṇa, ghaka, ghaṇa được trình bày.

783. Bhāvakārakesvaghaṇaghaka.

783. (Các hậu tố) a, ghaṇa, ghaka (được dùng trong nghĩa) trạng thái và cách.

Bhāve chasu kārakesu ca kriyatthā paraṃ a, ghaṇa, ghakapaccayā honti kammādimhi vā akammādimhi vā.

Trong nghĩa trạng thái và trong sáu cách, các hậu tố a, ghaṇa, ghaka theo sau một căn động từ, dù là (căn) ngoại động hay nội động.

784. Kvacaṇa.

784. Đôi khi là (hậu tố) aṇa.

Kammupapadamhā [Pg.536] kriyatthā paraṃ kattari eva kvaci aṇa hoti.

Khi có một túc từ làm từ đứng trước, hậu tố aṇa đôi khi theo sau một căn động từ chỉ trong nghĩa tác nhân.

A, aṇa, ghaka, ghaṇa.

A, aṇa, ghaka, ghaṇa.

Amhi tāva –

Trước hết, về (hậu tố) a –

Aggaṃ jānātīti aggañño, vaṃsaṃ jānātīti vaṃsañño, magge tiṭṭhatīti maggaṭṭho-puriso, maggaṭṭhā-itthī, maggaṭṭhaṃ-ñāṇaṃ. Evaṃ phalaṭṭho, thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, bhūmaṭṭho.

Aggaṃ jānāti iti là aggañño (người biết điều cao tột), vaṃsaṃ jānāti iti là vaṃsañño (người biết dòng dõi), magge tiṭṭhati iti là maggaṭṭho-puriso (người nam đứng trên đường), maggaṭṭhā-itthī (người nữ đứng trên đường), maggaṭṭhaṃ-ñāṇaṃ (trí tuệ đứng trên đường). Tương tự: phalaṭṭho, thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, bhūmaṭṭho.

Go vuccati ñāṇaṃ saddo ca, gavaṃ tāyati rakkhatīti gottaṃ, parito bhayaṃ tāyati rakkhatīti parittaṃ, annaṃ detīti annado. Evaṃ vatthado, vaṇṇado, yānado, sukhado, dīpado, cakkhudo, dāyaṃ ādadātīti dāyādo, pāraṃ gantuṃ detīti pārado-raso.

Go được gọi là trí tuệ và âm thanh, gavaṃ tāyati rakkhati iti là gottaṃ (bảo vệ các giác quan), parito bhayaṃ tāyati rakkhati iti là parittaṃ (bảo vệ khỏi sự sợ hãi xung quanh), annaṃ deti iti là annado (người cho vật thực). Tương tự: vatthado, vaṇṇado, yānado, sukhado, dīpado, cakkhudo. Dāyaṃ ādadāti iti là dāyādo (người nhận thừa kế), pāraṃ gantuṃ deti iti là pārado-raso (thủy ngân, cho phép đi đến bờ kia).

Annaṃ dadātīti annadado, dvittaṃ pubbassa rasso ca.

Annaṃ dadāti iti là annadado; (có sự) lặp lại và rút ngắn (nguyên âm) phía trước.

Purindado, mahāvuttinā purasadde assa ittaṃ bindāgamo ca.

Purindado: theo một quy tắc lớn, trong từ pura, a biến thành i và có sự thêm vào của bindu (âm mũi).

Sabbaṃ dadātīti sabbadado, saccaṃ sandhetīti saccasandho, janaṃ sandhetīti janasandho.

Sabbaṃ dadāti iti là sabbadado, saccaṃ sandheti iti là saccasandho, janaṃ sandheti iti là janasandho.

Kaku vuccati guṇarāsi, kakuṃ sandhetīti kakusandho, gāvopāti rakkhatīti gopo-puriso, gopassa bhariyā gopī.

Kaku được gọi là tập hợp các đức hạnh, kakuṃ sandheti iti là kakusandho; gāvo pāti rakkhati iti là gopo-puriso (người nam chăn bò), vợ của gopa là gopī.

Kassaṃ vuccati khettaṃ, kassaṃ pāti rakkhatīti kassapo.

Ruộng được gọi là kassaṃ, vị bảo hộ (pāti rakkhati) kassaṃ nên được gọi là Kassapo.

Bhū vuccati pathavī, bhuṃ pāti rakkhatīti bhūpo. Evaṃ bhūmipo.

Đất được gọi là bhū, vị bảo hộ (pāti rakkhati) bhū (đất) là bhūpo (vua). Tương tự là bhūmipo.

Pādena mūlena pathavīrasaṃ āporasañca pivatīti pādapo, suṭṭhu bhāti dibbatīti subho, na mamāyatīti amamo, dve anatthe lāti gaṇhātīti bālo, bahuṃ lāti gaṇhātīti bahulo, rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ādīnaṃ

Uống (pivati) tinh chất của đất (pathavīrasaṃ) và tinh chất của nước (āporasaṃ) bằng chân (pādena) tức là bằng rễ (mūlena) nên gọi là pādapo (cây); chiếu sáng (bhāti) hay rực rỡ (dibbati) tốt đẹp (suṭṭhu) nên gọi là subho; không xem là của ta (na mamāyati) nên gọi là amamo; nắm giữ (lāti gaṇhāti) hai điều bất lợi (dve anatthe) nên gọi là bālo (kẻ ngu); nắm giữ (lāti gaṇhāti) nhiều (bahuṃ) nên gọi là bahulo; nắm giữ (lāti gaṇhāti) như Rāhu (rāhu viya) nên gọi là Rāhulo, vân vân.

Dukkhaṃ [Pg.537] vāti bandhatītiādīnavo, aṇṇaṃ udakarāsiṃ vāti bandhatīti aṇṇavo iccādi.

Mang lại (vāti bandhati) sự khổ (dukkhaṃ) nên gọi là ādīnavo (sự nguy hại); chứa đựng (vāti bandhati) khối nước (udakarāsiṃ) tức là nước (aṇṇaṃ) nên gọi là aṇṇavo (biển cả), vân vân.

Aṇamhi –

Trong trường hợp (hậu tố) aṇa –

785. Āssāṇāpimhi yuka.

785. Āssāṇāpimhi yuka.

Ṇāpivajjite ṇānubandhe paccaye pare ādantassa dhātussa ante yuka hoti, yāgamoti attho.

Khi một hậu tố có chỉ dấu `ṇa` theo sau, ngoại trừ `ṇāpi`, thì `yuka` được thêm vào cuối của một động từ căn tận cùng bằng `ā`, có nghĩa là sự thêm vào của `y`.

Ñātabbo bujjhitabboti ñāyo-yutti, ñāyati amataṃ padaṃ etenāti ñāyo-ariyamaggo, paṭicca tiṭṭhatīti patiṭṭhāyo, dātabboti dāyo-āmisadāyo, dhammadāyo, khīraṃ pivatīti khīrapāyo, dhaññaṃ minātīti dhaññamāyo, vāti gacchatīti vāyo iccādi.

Cần được biết (ñātabbo), cần được hiểu (bujjhitabbo) nên gọi là ñāyo – tức là yutti (lý lẽ); trạng thái bất tử (amataṃ padaṃ) được biết đến (ñāyati) bởi phương tiện này (etena) nên gọi là ñāyo – tức là ariyamaggo (thánh đạo); đứng (tiṭṭhati) vững nhờ vào (paṭicca) nên gọi là patiṭṭhāyo (nơi nương tựa); cần được cho (dātabbo) nên gọi là dāyo – tức là āmisadāyo (tài sản thừa kế), dhammadāyo (pháp thừa kế); uống (pivati) sữa (khīraṃ) nên gọi là khīrapāyo; đo lường (mināti) lúa thóc (dhaññaṃ) nên gọi là dhaññamāyo; thổi (vāti) hay đi (gacchati) nên gọi là vāyo (gió), vân vân.

Ivaṇṇesu amhi tāva –

Trước hết, trong trường hợp (hậu tố) a đối với (động từ căn) tận cùng bằng i –

Eti pavattatīti āyo, sametīti samayo, veti vinassatīti vayo-mandādi, vigamanaṃ vinassanaṃ vayo-bhaṅgo, udayanaṃ udayo, samudayanaṃ samudayo, samudeti phalaṃ etenāti vā samudayo, aticca ayanaṃ pavattanaṃ accayo, paṭicca phalaṃ eti etasmāti paccayo, kiṇanaṃ kayo, vikkiṇanaṃ vikkayo, khīyanaṃ khayo, khīyanti etthāti vā khayo, rāgassa khayo rāgakkhayo, cayanaṃ cayo, ācayo, uccayo, samuccayo, upacayo, dhammaṃ vicinanti etenāti dhammavicayo, jayanaṃ jayo, vijayo, parājayo, niyyati etenāti nayo-vidhi, vineti ettha, etenāti vā vinayo, sukhena netabbo ñātabboti sunayo, dukkhena netabbo ñātabboti dunnayo, pātabboti payo-jalaṃ khīrañca.

Đi (eti) hay diễn tiến (pavattati) nên gọi là āyo (thu nhập); đi đến cùng nhau (sameti) nên gọi là samayo (thời gian); đi mất (veti) hay hoại diệt (vinassati) nên gọi là vayo (tuổi tác), ví dụ mandādi; sự ra đi (vigamanaṃ), sự hoại diệt (vinassanaṃ) là vayo-bhaṅgo (sự hủy hoại); sự sanh khởi (udayanaṃ) là udayo; sự tập khởi (samudayanaṃ) là samudayo, hoặc quả (phalaṃ) sanh khởi (samudeti) bởi cái này (etena) nên gọi là samudayo (nguồn gốc); sự đi (ayanaṃ) hay diễn tiến (pavattanaṃ) vượt qua (aticca) là accayo (sự vi phạm); quả (phalaṃ) đi đến (eti) do duyên vào (paṭicca) cái này (etasmā) nên gọi là paccayo (duyên); sự mua (kiṇanaṃ) là kayo; sự bán (vikkiṇanaṃ) là vikkayo; sự tàn lụi (khīyanaṃ) là khayo, hoặc chúng sanh bị tàn lụi (khīyanti) trong đó (ettha) nên gọi là khayo; sự đoạn tận tham ái (rāgassa khayo) là rāgakkhayo; sự chất chứa (cayanaṃ) là cayo, ācayo, uccayo, samuccayo, upacayo; người ta thẩm sát (vicinanti) pháp (dhammaṃ) bằng phương tiện này (etena) nên gọi là dhammavicayo (trạch pháp); sự chiến thắng (jayanaṃ) là jayo, vijayo, parājayo; được dẫn dắt (niyyati) bởi phương tiện này (etena) nên gọi là nayo – tức là vidhi (phương pháp); huấn luyện (vineti) trong đó (ettha) hoặc bằng phương tiện này (etena) nên gọi là vinayo (luật); dễ dàng (sukhena) được dẫn dắt (netabbo) hay được biết (ñātabbo) nên gọi là sunayo (chánh sách tốt); khó khăn (dukkhena) được dẫn dắt (netabbo) hay được biết (ñātabbo) nên gọi là dunnayo (chánh sách tồi); cần được uống (pātabbo) nên gọi là payo – tức là jalaṃ (nước) và khīraṃ (sữa).

Ri-kampane, niccaṃ rayanti phandanti dukkhappattā sattā etthāti nirayo, allīyanaṃ ālayo, niliyanaṃ nilayo, sayanaṃ sayo, bhuso senti etthāti āsayo, ajjhāsayo, visesena [Pg.538] senti etthāti visayo, nissāya naṃ seti pavattati etthāti nissayo, upanissayo, anusetīti anusayo iccādi.

Căn `ri` có nghĩa là rung động (kampane), chúng sanh đã gặp phải khổ đau (dukkhappattā sattā) thường xuyên (niccaṃ) đi đến (rayanti) và run rẩy (phandanti) trong đó (ettha) nên gọi là nirayo (địa ngục); sự bám víu (allīyanaṃ) là ālayo (sự chấp thủ); sự ẩn náu (niliyanaṃ) là nilayo (nơi ở); sự nằm (sayanaṃ) là sayo; chúng nằm (senti) nhiều (bhuso) trong đó (ettha) nên gọi là āsayo (tâm địa); ajjhāsayo (khuynh hướng); chúng nằm (senti) một cách đặc biệt (visesena) trong đó (ettha) nên gọi là visayo (đối tượng); nương tựa (nissāya) vào nó (naṃ) mà nằm (seti) hay tồn tại (pavattati) trong đó (ettha) nên gọi là nissayo (sự y chỉ); upanissayo (cận y duyên); nằm ngầm (anuseti) nên gọi là anusayo (tùy miên), vân vân.

Aṇamhi –

Trong trường hợp (hậu tố) aṇa –

Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ āyo, āyamhā apeto apāyo, āyena upeto upāyo, samudeti etthāti samudāyo, samaveti etthāti samavāyo, pariyāyo, vipariyāyo, netabboti nāyo, nīyati etenāti vā nāyo, bhūmiyaṃ setīti bhūmisāyo iccādi.

Sự đi đến (ayanaṃ) hay sự tăng trưởng (vaḍḍhanaṃ) là āyo (thu nhập); đi khỏi (apeto) thu nhập (āyamhā) là apāyo (sự tổn thất, ác thú); đi cùng với (upeto) phương cách (āyena) là upāyo (phương tiện); sanh khởi (samudeti) trong đó (ettha) nên gọi là samudāyo (sự tập khởi); đi đến cùng nhau (samaveti) trong đó (ettha) nên gọi là samavāyo (sự kết hợp); pariyāyo (sự trình bày); vipariyāyo (sự đảo ngược); cần được dẫn dắt (netabbo) nên gọi là nāyo (vị lãnh đạo), hoặc được dẫn dắt (nīyati) bởi phương tiện này (etena) nên gọi là nāyo; nằm (seti) trên đất (bhūmiyaṃ) nên gọi là bhūmisāyo, vân vân.

Uvaṇṇesu amhi tāva –

Trước hết, trong trường hợp (hậu tố) a đối với (động từ căn) tận cùng bằng u –

Cavanaṃ cavo, javanaṃ javo, abhitthavanaṃ abhitthavo, bhusaṃ davati hiṃsatīti upaddavo, sandhavanaṃ sandhavo, mittabhāvena sandhavo mittasandhavo, bhavatīti bhāvo, vibhavanaṃ vibhavo, sambhavanaṃ sambhavo, sambhavati etasmāti vā sambhavo, adhibhavanaṃ adhibhavo, abhibhavo, paribhavo, parābhavanaṃ vinassanaṃ parābhavo, ravatīti ravo-saddo, lunanaṃ lavo, pasavatīti passāvo, āsavatīti āsavo, paṭimukhaṃ savanaṃ paṭissavo iccādi.

Sự chết (cavanaṃ) là cavo; sự nhanh chóng (javanaṃ) là javo; sự tán thán (abhitthavanaṃ) là abhitthavo; tấn công (davati) hay hãm hại (hiṃsati) một cách dữ dội (bhusaṃ) nên gọi là upaddavo (tai họa); sự cùng chảy (sandhavanaṃ) là sandhavo; sự kết giao (sandhavo) với tình bằng hữu (mittabhāvena) là mittasandhavo (sự thân hữu); hiện hữu (bhavati) nên gọi là bhāvo (trạng thái); sự không hiện hữu (vibhavanaṃ) là vibhavo (sự tiêu vong, tài sản); sự sanh khởi (sambhavanaṃ) là sambhavo, hoặc sanh khởi (sambhavati) từ đó (etasmā) nên gọi là sambhavo (nguồn gốc); sự chế ngự (adhibhavanaṃ) là adhibhavo, abhibhavo, paribhavo; sự suy vong (parābhavanaṃ) hay sự hủy diệt (vinassanaṃ) là parābhavo (sự bại vong); kêu (ravati) nên gọi là ravo – tức là saddo (âm thanh); sự cắt (lunanaṃ) là lavo; chảy ra (pasavati) nên gọi là passāvo (nước tiểu); chảy vào (āsavati) nên gọi là āsavo (lậu hoặc); sự nghe (savanaṃ) đáp lại (paṭimukhaṃ) là paṭissavo (sự chấp thuận), vân vân.

Aṇamhi –

Trong trường hợp (hậu tố) aṇa –

Bhavanaṃ bhāvo, bhavanti sadda, buddhiyo etenāti bhāvo, sāliṃ lunātīti sālilāvo, kucchitena savati sandatīti kasāvo iccādi.

Sự hiện hữu (bhavanaṃ) là bhāvo; các từ (sadda) và các ý niệm (buddhiyo) hiện hữu (bhavanti) bởi cái này (etena) nên gọi là bhāvo (bản chất); cắt (lunāti) lúa (sāliṃ) nên gọi là sālilāvo (người gặt lúa); chảy (savati) hay rỉ ra (sandati) một cách xấu xa (kucchitena) nên gọi là kasāvo (vị chát, cặn bã), vân vân.

Edantesu aṇamhi –

Trong trường hợp (hậu tố) aṇa đối với (động từ căn) tận cùng bằng e –

Mahāvuttinā essa āyattaṃ, mantaṃ ajjhetīti mantajjhāyo, vajjāvajjaṃ upecca jhāyatīti upajjhāyo-thero, upajjhāyinītherī.

Theo Mahāvutti, `e` này được chuyển thành `āya`; tụng đọc (ajjheti) thần chú (mantaṃ) nên gọi là mantajjhāyo (sự tụng đọc); xem xét (upecca) điều nên làm và không nên làm (vajjāvajjaṃ) rồi dạy bảo (jhāyati) nên gọi là upajjhāyo – tức là thero (trưởng lão); upajjhāyinī là therī (nữ trưởng lão).

De-pālane[Pg.539], attani nilīnaṃ dayati rakkhatīti dāyo, migadāyo, tantaṃ vāyatīti tantavāyo.

Căn `de` có nghĩa là bảo vệ (pālane), bảo vệ (dayati rakkhati) những gì ẩn náu (nilīnaṃ) trong đó (attani) nên gọi là dāyo (khu rừng); migadāyo (vườn nai); dệt (vāyati) chỉ (tantaṃ) nên gọi là tantavāyo (thợ dệt).

Vhe-avhāne, vhīyatīti vhayo-nāmaṃ, rassattaṃ, āpubbo avhayo iccādi.

Căn `vhe` có nghĩa là gọi (avhāne), được gọi (vhīyati) nên là vhayo – tức là nāmaṃ (tên), nguyên âm được rút ngắn; có tiếp đầu ngữ `ā` là avhayo (sự gọi tên), vân vân.

Anekabyañjanesu amhi tāva –

Trước hết, trong trường hợp (hậu tố) a đối với (động từ căn) có nhiều phụ âm –

Kamanaṃ kamo, pakkamo, abhikkamo, paṭikkamo, caṅkamati etthāti caṅkamo, hitaṃ karotīti hitakkaro, dukkhena kātabboti dukkaro-attho, dukkarā-paṭipadā, dukkaraṃ-kammaṃ, sukhena kātabboti sukaro, īsaṃ kātabboti īsakkaro, dīpaṃ karotīti dīpaṅkaro, aluttasamāso.

Sự bước đi (kamanaṃ) là kamo, pakkamo (sự nỗ lực), abhikkamo (sự tiến tới), paṭikkamo (sự thoái lui); đi kinh hành (caṅkamati) ở đó (ettha) nên gọi là caṅkamo (nơi kinh hành); làm (karoti) điều lợi ích (hitaṃ) nên gọi là hitakkaro (người làm lợi ích); khó (dukkhena) làm (kātabbo) nên gọi là dukkaro – ví dụ: attho (việc khó); dukkarā-paṭipadā (con đường thực hành khó); dukkaraṃ-kammaṃ (việc làm khó); dễ (sukhena) làm (kātabbo) nên gọi là sukaro; làm (kātabbo) một chút (īsaṃ) nên gọi là īsakkaro; làm ra (karoti) hòn đảo (dīpaṃ) nên gọi là Dīpaṅkaro, đây là hợp thể từ không tiêu biến (aluttasamāso).

Āgacchatīti āgamo, āgamanaṃ vā āgamo, saṅgamanaṃ saṅgamo, samāgamo, paggaṇhanaṃ paggaho, saṅgaṇhanaṃ saṅgaho, saṅgayhanti ettha, etenāti vā saṅgaho, anuggaho, paṭiggaho, gāvo caranti etthāti gocaro, kāme avacaratīti kāmāvacaro, uraṃ chādetīti uracchado, jirati etenāti jaro, vessaṃ taratīti vessantaro, aluttasamāso.

Đi đến (āgacchatīti) nên gọi là āgamo, hoặc sự đi đến (āgamanaṃ) là āgamo (thánh điển); sự hội họp (saṅgamanaṃ) là saṅgamo (cuộc chiến), samāgamo (sự tụ hội); sự nỗ lực (paggaṇhanaṃ) là paggaho; sự thu thập (saṅgaṇhanaṃ) là saṅgaho; được thu thập (saṅgayhanti) trong đó (ettha) hoặc bởi phương tiện này (etena) nên gọi là saṅgaho (sự nhiếp thọ); anuggaho (sự trợ giúp), paṭiggaho (sự tiếp nhận); bò (gāvo) đi ăn (caranti) trong đó (ettha) nên gọi là gocaro (đồng cỏ, đối tượng); đi lại (avacarati) trong cõi dục (kāme) nên gọi là kāmāvacaro (thuộc cõi dục); che (chādeti) ngực (uraṃ) nên gọi là uracchado (áo giáp che ngực); già yếu (jirati) bởi cái này (etena) nên gọi là jaro (sự già); vượt qua (tarati) giai cấp thương gia (vessaṃ) nên gọi là Vessantaro, đây là hợp thể từ không tiêu biến (aluttasamāso).

Rathe attharatīti rathattharo, assattharo, ariṃ dametīti arindamo, bhagaṃ darati bhindatīti bhagandaro, yugaṃ ravi’ndudvayaṃ dhāretīti yugandharo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, pajjateti padaṃ, sikkhā eva padaṃ sikkhāpadaṃ, sukhena bharitabboti subharo, dukkhena bharitabboti dubbharo, na maratīti amaro-devo, niyamanaṃ niyamo, saṃyamanaṃ saṃyamo, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, sukhena labbhatīti sulabho, dukkhena labbhatīti dullabho, saṃvaritabboti saṃvaro, vuccatīti vaco, subbaco, dubbaco, vāriṃ vahatīti [Pg.540] vārivaho, sarati gacchatīti saro, manaṃ haratīti manoharo iccādi.

Trải (attharati) trên xe (rathe) nên gọi là rathattharo (thảm lót xe); assattharo (thảm lót lưng ngựa); chế ngự (dameti) kẻ thù (ariṃ) nên gọi là arindamo (người hàng phục oán tặc); làm rách (darati) hay phá vỡ (bhindati) vùng hậu môn (bhagaṃ) nên gọi là bhagandaro (bệnh rò); mang (dhāreti) cái ách (yugaṃ) là cặp đôi mặt trời và mặt trăng (ravi’ndudvayaṃ) nên gọi là yugandharo (tên một ngọn núi); duy trì (dhāreti) giáo pháp (dhammaṃ) nên gọi là dhammadharo (người trì pháp); đi (pajjati) nên gọi là padaṃ (bước chân); học giới (sikkhā) chính là nền tảng (padaṃ) nên gọi là sikkhāpadaṃ (điều học); dễ dàng (sukhena) nuôi dưỡng (bharitabbo) nên gọi là subharo; khó khăn (dukkhena) nuôi dưỡng (bharitabbo) nên gọi là dubbharo; không chết (na marati) nên gọi là amaro – tức là devo (chư thiên); sự chế ngự (niyamanaṃ) là niyamo; sự tự chủ (saṃyamanaṃ) là saṃyamo; mọc (ruhati) trên đầu (sirasmiṃ) nên gọi là siroruho (tóc); dễ dàng (sukhena) có được (labbhati) nên gọi là sulabho; khó khăn (dukkhena) có được (labbhati) nên gọi là dullabho; cần được thu thúc (saṃvaritabbo) nên gọi là saṃvaro (sự thu thúc); được nói (vuccati) nên gọi là vaco (lời nói); subbaco (dễ bảo), dubbaco (khó bảo); mang (vahati) nước (vāriṃ) nên gọi là vārivaho (đám mây); trôi đi (sarati) hay đi (gacchati) nên gọi là saro (mũi tên, hồ nước); làm say mê (harati) tâm ý (manaṃ) nên gọi là manoharo (làm say lòng), vân vân.

Aṇamhi –

Trong trường hợp (hậu tố) aṇa –

Kamu-icchā, kantīsu, kāmetīti kāmo, kāmīyatīti vā kāmo, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, karaṇaṃ kāro, pakāro, ākāro, vikāro, upakāro, apakāro, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, rathakāro, mālakāro, saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, saṅkharīyatīti vā saṅkhāro, saṅkharotīti vā saṅkhāro, parikkhāro, purakkhāro, gacchanti pavattanti kāmā etthāti gāmo, gaṇhātīti gāho, pattaṃ gaṇhātīti pattagāho, rasmiṃ gaṇhātīti rasmigāho, vicaraṇaṃ vicāro, upecca caratīti upacāro, gāmaṃ upecca caratīti gāmūpacāro, jirati hirī bhijjati etenāti jāro, kicchena taritabboti kantāro, mahāvuttinā kicchassa kattaṃ, bindāgamo, vāḷakantāro, yakkhakantāro, attharaṇaṃ atthāro, kathinassa atthāro kathinatthāro, darati bhindati kulavibhāgaṃ gacchati etena janenāti dāro, kuṃ pathaviṃ dāretīti kudāro, rassa lo, kudālo.

Kamu-icchā, kantīsu: (Căn) Kamu có nghĩa là ước muốn, trong sự mong mỏi. Kāmetīti kāmo: Nó ham muốn, vì vậy gọi là kāma (dục). Kāmīyatīti vā kāmo: Hoặc nó được ham muốn, vì vậy gọi là kāma. Atthaṃ kāmetīti atthakāmo: Nó ham muốn lợi ích, vì vậy gọi là atthakāma (người cầu lợi). Karaṇaṃ kāro: Sự làm là kāra. Pakāro, ākāro, vikāro, upakāro, apakāro: pakāra (loại, cách thức), ākāra (hình dáng), vikāra (sự biến đổi), upakāra (sự giúp đỡ), apakāra (sự hãm hại). Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro: Người làm nồi, vì vậy gọi là kumbhakāra (thợ gốm). Rathakāro, mālakāro: rathakāra (thợ làm xe), mālakāra (người làm vòng hoa). Saṅkharaṇaṃ saṅkhāro: Sự tạo tác là saṅkhāra (hành). Saṅkharīyatīti vā saṅkhāro: Hoặc nó được tạo tác, vì vậy gọi là saṅkhāra. Saṅkharotīti vā saṅkhāro: Hoặc nó tạo tác, vì vậy gọi là saṅkhāra. Parikkhāro, purakkhāro: parikkhāra (vật dụng), purakkhāra (sự tôn kính). Gacchanti pavattanti kāmā etthāti gāmo: Các dục đi đến, diễn tiến ở nơi đây, vì vậy gọi là gāma (làng). Gaṇhātīti gāho: Nó nắm giữ, vì vậy gọi là gāha (sự nắm giữ). Pattaṃ gaṇhātīti pattagāho: Người cầm bát, vì vậy gọi là pattagāha. Rasmiṃ gaṇhātīti rasmigāho: Người cầm dây cương, vì vậy gọi là rasmigāha. Vicaraṇaṃ vicāro: Sự đi lại là vicāra (tầm). Upecca caratīti upacāro: Nó đi đến gần, vì vậy gọi là upacāra (sự gần gũi, vùng lân cận). Gāmaṃ upecca caratīti gāmūpacāro: Nó đi đến gần làng, vì vậy gọi là gāmūpacāra (vùng ngoại ô). Jirati hirī bhijjati etenāti jāro: Người làm cho đức tính liêm sỉ bị già cỗi, bị phá vỡ, vì vậy gọi là jāra (kẻ ngoại tình). Kicchena taritabboti kantāro: Nơi phải được vượt qua một cách khó khăn, vì vậy gọi là kantāra (vùng hoang địa). Mahāvuttinā kicchassa kattaṃ, bindāgamo: Theo Mahāvutti, ka của kiccha được thêm vào, và có sự thêm vào của bindu (anusvāra). Vāḷakantāro, yakkhakantāro: vāḷakantāra (vùng hoang địa có thú dữ), yakkhakantāra (vùng hoang địa có dạ xoa). Attharanaṃ atthāro: Sự trải ra là atthāra. Kathinassa atthāro kathinatthāro: Sự trải y kaṭhina là kathinatthāra. Darati bhindati kulavibhāgaṃ gacchati etena janenāti dāro: Người này làm tan rã, phá vỡ, đi đến sự chia rẽ gia đình, vì vậy gọi là dāra (người vợ). Kuṃ pathaviṃ dāretīti kudāro: Nó đào đất, vì vậy gọi là kudāra (cái cuốc). Rassa lo, kudālo: ra được biến thành la, (thành) kudāla.

Bhuso kriyaṃ dhāretīti ādhāro, pattādhāro, paṭisandhāraṇaṃ paṭisandhāro, pajjati etenāti pādo, uppajjanaṃ uppādo, paṭicca samuppajjanaṃ paṭiccasamuppādo, bharitabbo vahitabboti bhāro, sambharīyati sannicīyatīti sambhāro, bodhisambhāro, dabbasambhāro, māretīti māro, kilesamāro, khandhamāro, maccumāro, niyāmetīti niyāmo, dhammaniyāmo, kammaniyāmo, ārūhatīti āroho, rukkhaṃ ārūhatīti rukkhāroho, hatthāroho, assāroho, rathāroho, labbhatīti lābho, paṭilābho, nivaraṇaṃ nivāro, parivāretīti parivāro, vahatīti vāho, āvāho, vivāho, sarati addhānaṃ pavattatīti [Pg.541] sāro, virūpena paṭisaraṇaṃ punappunaṃ cintanaṃ vippaṭisāro, paharaṇaṃ pahāro, āhāro, nīhāro, vihāro, abhihāro, parihāro.

Bhuso kriyaṃ dhāretīti ādhāro: Nó giữ vững hành động, vì vậy gọi là ādhāra (vật chứa, nền tảng). Pattādhāro: pattādhāra (cái để bát). Paṭisandhāraṇaṃ paṭisandhāro: Sự tiếp đãi là paṭisandhāra. Pajjati etenāti pādo: Người ta đi bằng cái này, vì vậy gọi là pāda (chân). Uppajjanaṃ uppādo: Sự sanh khởi là uppāda. Paṭicca samuppajjanaṃ paṭiccasamuppādo: Sự sanh khởi tùy thuộc lẫn nhau là paṭiccasamuppāda (duyên khởi). Bharitabbo vahitabboti bhāro: Cái phải được mang, phải được gánh, vì vậy gọi là bhāra (gánh nặng). Sambharīyati sannicīyatīti sambhāro: Nó được thu thập, được tích lũy, vì vậy gọi là sambhāra (vật liệu, tư lương). Bodhisambhāro, dabbasambhāro: bodhisambhāra (tư lương Bồ-đề), dabbasambhāra (vật liệu). Māretīti māro: Nó giết, vì vậy gọi là māra (ma). Kilesamāro, khandhamāro, maccumāro: kilesamāra (phiền não ma), khandhamāra (uẩn ma), maccumāra (tử ma). Niyāmetīti niyāmo: Nó quy định, vì vậy gọi là niyāma (định luật). Dhammaniyāmo, kammaniyāmo: dhammaniyāma (pháp định), kammaniyāma (nghiệp định). Ārūhatīti āroho: Nó trèo lên, vì vậy gọi là āroha (sự trèo lên). Rukkhaṃ ārūhatīti rukkhāroho: Người trèo cây, vì vậy gọi là rukkhāroha. Hatthāroho, assāroho, rathāroho: hatthāroha (người cỡi voi), assāroha (người cỡi ngựa), rathāroha (người cỡi xe). Labbhatīti lābho: Nó được nhận, vì vậy gọi là lābha (lợi lộc). Paṭilābho: paṭilābha (sự chứng đắc). Nivaraṇaṃ nivāro: Sự ngăn che là nivāra. Parivāretīti parivāro: Nó vây quanh, vì vậy gọi là parivāra (tùy tùng). Vahatīti vāho: Nó mang đi, vì vậy gọi là vāha (sự mang đi). Āvāho, vivāho: āvāha (lễ cưới (nhà trai)), vivāha (lễ cưới (nhà gái)). Sarati addhānaṃ pavattatīti sāro: Nó đi, diễn tiến trên đường, vì vậy gọi là sāra (cốt lõi, tinh túy). Virūpena paṭisaraṇaṃ punappunaṃ cintanaṃ vippaṭisāro: Sự hồi tưởng, suy nghĩ lại nhiều lần một cách sai khác là vippaṭisāra (sự hối hận). Paharaṇaṃ pahāro: Sự đánh đập là pahāra. Āhāro, nīhāro, vihāro, abhihāro, parihāro: āhāra (vật thực), nīhāra (sự mang ra), vihāra (tịnh xá), abhihāra (sự dâng cúng), parihāra (sự chăm sóc).

786. Hanassa ghāto ṇānubandhe.

786. (Căn) han được biến thành ghāta khi có phụ tố có ký hiệu ṇa đi sau.

Ṇānubandhe paccaye pare hanassa ghāto hoti.

Khi có phụ tố có ký hiệu ṇa đi sau, (căn) han được biến thành ghāta.

Hananaṃ ghāto, vihaññanaṃ vighāto, upahananaṃ upaghāto, paṭihananaṃ paṭighāto.

Hananaṃ ghāto: Sự giết là ghāta. Vihaññanaṃ vighāto: Sự phá hoại là vighāta. Upahananaṃ upaghāto: Sự làm hại là upaghāta. Paṭihananaṃ paṭighāto: Sự va chạm (sân hận) là paṭighāta.

Ghakapaccaye vuddhi natthi, ‘manānaṃ niggahīta’nti dhātvānubandhassapi nassa niggahītaṃ vagganto ca, ‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’ti ghānubandhe paccaye pare dhātvantānañca, jānaṃ ka, gā honti, nipaccatīti nipako.

Khi có phụ tố gha-ka, không có sự tăng âm. Theo quy tắc ‘manānaṃ niggahītaṃ’, ký hiệu na của căn cũng được biến thành niggahīta và phụ âm cuối vần. Và theo quy tắc ‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’, khi có phụ tố có ký hiệu gha đi sau, các phụ âm cuối căn ca và ja được biến thành ka và ga. Nipaccatīti nipako: Nó cúi mình, vì vậy gọi là nipaka (người khôn ngoan).

Bhanja-bhijjane vibhāge ca, bhañjanaṃ bhaṅgo, vibhajjanaṃ vibhaṅgo, vibhajīyanti dhammā ettha, etenāti vā vibhaṅgo, khandhavibhaṅgo, dhātuvibhaṅgo.

Bhanja-bhijjane vibhāge ca: (Căn) Bhanja có nghĩa là bẻ gãy và phân chia. Bhañjanaṃ bhaṅgo: Sự bẻ gãy là bhaṅga. Vibhajjanaṃ vibhaṅgo: Sự phân chia là vibhaṅga. Vibhajīyanti dhammā ettha, etenāti vā vibhaṅgo: Các pháp được phân chia ở đây, hoặc bởi cái này, vì vậy gọi là vibhaṅga (Phân Tích). Khandhavibhaṅgo, dhātuvibhaṅgo: khandhavibhaṅga (Phân tích uẩn), dhātuvibhaṅga (Phân tích giới).

Ranja-rāge, rañjanaṃ raṅgo, rañjanti sattā etthāti raṅgo.

Ranja-rāge: (Căn) Rañja có nghĩa là nhuộm, ái nhiễm. Rañjanaṃ raṅgo: Sự ái nhiễm là raṅga. Rañjanti sattā etthāti raṅgo: Chúng sanh ái nhiễm ở nơi đây, vì vậy gọi là raṅga (sân khấu).

Sanja-saṅge, sañjanaṃ saṅgo, pasajjanaṃ lagganaṃ pasaṅgo, āsajjatīti āsaṅgo, uttari āsaṅgo uttarāsaṅgo.

Sanja-saṅge: (Căn) Sañja có nghĩa là dính mắc. Sañjanaṃ saṅgo: Sự dính mắc là saṅga. Pasajjanaṃ lagganaṃ pasaṅgo: Sự quá dính mắc, sự bám víu là pasaṅga. Āsajjatīti āsaṅgo: Nó bám vào, vì vậy gọi là āsaṅga (sự bám víu). Uttari āsaṅgo uttarāsaṅgo: Sự bám víu bên trên là uttarāsaṅga (thượng y).

Saja-sajjane, atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo, gassa dvittaṃ.

Saja-sajjane: (Căn) Saja có nghĩa là từ bỏ. Atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo: Sự từ bỏ hoàn toàn, sự xả ly là atisagga. Gassa dvittaṃ: ga được lặp lại.

Nissajjanaṃ nissaggo, paṭinissaggo, vissajjanaṃ vissaggo, saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ saṃsaggo, yujjati etthāti yugaṃ, kaliyugaṃ, sakaṭayugaṃ, pitāmahayugaṃ, nitudanaṃ nitudo, panudanaṃ panudo, uddhaṃ bhijjatīti ubbhido, kovidatīti kovido, pakārena kujjhatīti pakudho, bujjhatīti budho-paṇḍito, muyhatīti momūho, loluppatīti loluppo, ādidvittaṃ ottañca iccādi.

Nissajjanaṃ nissaggo: Sự từ bỏ là nissagga. Paṭinissaggo: paṭinissagga (sự xả ly). Vissajjanaṃ vissaggo: Sự bố thí là vissagga. Saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ saṃsaggo: Sự giao du, sự pha trộn là saṃsagga. Yujjati etthāti yugaṃ: Nó được gắn kết ở đây, vì vậy gọi là yuga (thời đại). Kaliyugaṃ, sakaṭayugaṃ, pitāmahayugaṃ: kaliyuga (thời mạt pháp), sakaṭayuga (cái ách xe), pitāmahayuga (thời của tổ phụ). Nitudanaṃ nitudo: Sự châm chích là nituda. Panudanaṃ panudo: Sự xua đuổi là panuda. Uddhaṃ bhijjatīti ubbhido: Nó nứt ra ở trên, vì vậy gọi là ubbhida (mầm cây). Kovidatīti kovido: Người biết rõ, vì vậy gọi là kovida (người thông thái). Pakārena kujjhatīti pakudho: Người phẫn nộ một cách đặc biệt, vì vậy gọi là pakudha. Bujjhatīti budho-paṇḍito: Người giác ngộ, vì vậy gọi là budha (bậc hiền trí). Muyhatīti momūho: Người si mê, vì vậy gọi là momūha (kẻ si mê). Loluppatīti loluppo: Người tham lam, vì vậy gọi là loluppa (kẻ tham lam). Ādidvittaṃ ottañca iccādi: Sự lặp lại phụ âm đầu và sự biến thành o, v.v...

Ghaṇapaccaye-pacanaṃ [Pg.542] pāko, paccatīti vā pāko, vipāko, viviccanaṃ viveko, siñcanaṃ seko, abhiseko, socanaṃ soko, cajanaṃ cāgo, bhajanaṃ bhāgo, bhuñjanaṃ bhogo, saha bhogo sambhogo, paribhogo, ābhujanaṃ ābhogo, obhujanaṃ obhogo.

Khi có phụ tố ghaṇa: Pacanaṃ pāko: Sự nấu là pāka. Paccatīti vā pāko: Hoặc nó nấu, vì vậy gọi là pāka (sự chín, kết quả). Vipāko: vipāka (quả dị thục). Viviccanaṃ viveko: Sự xa lìa là viveka. Siñcanaṃ seko: Sự rưới là seka. Abhiseko: abhiseka (lễ đăng quang). Socanaṃ soko: Sự sầu muộn là soka. Cajanaṃ cāgo: Sự từ bỏ là cāga. Bhajanaṃ bhāgo: Sự phân chia là bhāga. Bhuñjanaṃ bhogo: Sự hưởng thụ là bhoga. Saha bhogo sambhogo: Sự cùng hưởng thụ là sambhoga. Paribhogo: paribhoga (sự thọ dụng). Ābhujanaṃ ābhogo: Sự suy xét là ābhoga. Obhujanaṃ obhogo: Sự uốn cong là obhoga.

Yaja-pūjāyaṃ, yajanaṃ yāgo, āmisayāgo, dhammayāgo, yujjanaṃ yogo, payogo, āyogo, viyogo, anuyogo, upayujjitabboti upayogo, lujjatīti loko, mahāvuttinā gassa kattaṃ, kāmaloko, rūpaloko, saṃvijjanaṃ saṃvego iccādi.

Yaja-pūjāyaṃ: (Căn) Yaja có nghĩa là cúng dường. Yajanaṃ yāgo: Sự cúng dường là yāga. Āmisayāgo, dhammayāgo: āmisayāga (tài thí), dhammayāga (pháp thí). Yujjanaṃ yogo: Sự gắn kết là yoga. Payogo, āyogo, viyogo, anuyogo: payoga (sự nỗ lực), āyoga (sự cố gắng), viyoga (sự chia ly), anuyoga (sự thực hành). Upayujjitabboti upayogo: Cái phải được sử dụng, vì vậy gọi là upayoga (sự sử dụng). Lujjatīti loko: Nó tan rã, vì vậy gọi là loka (thế gian). Mahāvuttinā gassa kattaṃ: Theo Mahāvutti, ga được biến thành ka. Kāmaloko, rūpaloko: kāmaloka (dục giới), rūpaloka (sắc giới). Saṃvijjanaṃ saṃvego iccādi: Sự chấn động là saṃvega (sự xúc động), v.v...

787. Anaghaṇasvāparīhi ḷo.

787. Sau ā và parī, (phụ âm đầu của căn) được biến thành ḷa khi có phụ tố ana và ghaṇa.

Ā, parīhi parassa dahassa ḷo hoti ana, ghaṇapaccayesu.

Sau ā và parī, (phụ âm) da của (căn) dah được biến thành ḷa khi có các phụ tố ana và ghaṇa.

Paridayhanaṃ pariḷāho, ‘dahassa dassa ḍo’ti vikappena ḍādeso, dayhanaṃ ḍāho, dāho vā.

Paridayhanaṃ pariḷāho: Sự thiêu đốt xung quanh là pariḷāha. ‘Dahassa dassa ḍo’ti vikappena ḍādeso: Theo quy tắc ‘dahassa dassa ḍo’, da được biến thành ḍa một cách tùy chọn. Dayhanaṃ ḍāho, dāho vā: Sự thiêu đốt là ḍāha, hoặc dāha.

Iti aādipaccayarāsi.

Như vậy là nhóm phụ tố bắt đầu bằng a.

Anapaccayarāsi

Nhóm phụ tố ana

Atha anapaccayantā vuccante.

Bây giờ, các (từ) có tận cùng bằng phụ tố ana được nói đến.

788. Ano.

788. (Phụ tố) ana.

Bhāve ca chasu kārakesu ca kriyatthā anapaccayo hoti, ādantesu parassaralopo, alope yāgamo.

Phụ tố ana được dùng theo nghĩa của hành động, và trong sáu trường hợp cách, từ (căn) có nghĩa là hành động. Đối với các (căn) tận cùng bằng ā, nguyên âm sau bị xóa. Khi không có sự xóa bỏ, ya được thêm vào.

Akkhāyate akkhānaṃ, akkhāyati etenāti vā akkhānaṃ, dhammassa akkhānanti dhammakkhānaṃ, paṭisaṅkhāyati pajānāti etenāti paṭisaṅkhānaṃ[Pg.543], saha gāyanaṃ saṅgāyanaṃ, saha gāyanti sajjhāyanti etthāti vā saṅgāyanaṃ, ñāyate ñāṇaṃ, jānātīti vā ñāṇaṃ, jānanti etenāti vā ñāṇaṃ, paññāyatīti paññāṇaṃ, vijānātīti viññāṇaṃ, saññāṇaṃ, nassa ṇattaṃ.

Akkhāyate akkhānaṃ: Nó được kể, (đó là) akkhāna (câu chuyện). Akkhāyati etenāti vā akkhānaṃ: Hoặc người ta kể bằng cái này, vì vậy gọi là akkhāna. Dhammassa akkhānanti dhammakkhānaṃ: Sự thuyết giảng về Pháp là dhammakkhāna. Paṭisaṅkhāyati pajānāti etenāti paṭisaṅkhānaṃ: Người ta suy xét, nhận biết bằng cái này, vì vậy gọi là paṭisaṅkhāna (sự thẩm sát). Saha gāyanaṃ saṅgāyanaṃ: Sự cùng nhau đọc tụng là saṅgāyana (sự kết tập). Saha gāyanti sajjhāyanti etthāti vā saṅgāyanaṃ: Hoặc họ cùng nhau đọc tụng, phúng tụng ở đây, vì vậy gọi là saṅgāyana. Ñāyate ñāṇaṃ: Nó được biết, (đó là) ñāṇa (trí tuệ). Jānātīti vā ñāṇaṃ: Hoặc nó biết, vì vậy gọi là ñāṇa. Jānanti etenāti vā ñāṇaṃ: Hoặc người ta biết bằng cái này, vì vậy gọi là ñāṇa. Paññāyatīti paññāṇaṃ: Nó được nhận biết, (đó là) paññāṇa (dấu hiệu). Vijānātīti viññāṇaṃ: Nó nhận biết, vì vậy gọi là viññāṇa (thức). Saññāṇaṃ: saññāṇa (sự ghi nhớ). Nassa ṇattaṃ: na được biến thành ṇa.

Kārite-ñāpanaṃ, paññāpanaṃ, viññāpanaṃ, saññāpanaṃ.

Ở thể sai khiến: ñāpanaṃ (sự làm cho biết), paññāpanaṃ (sự chế định), viññāpanaṃ (sự trình bày), saññāpanaṃ (sự làm cho hiểu).

Jānanaṃ, pajānanaṃ, vijānanaṃ, sañjānanaṃ, pubbassaralopo, ṭhīyate ṭhānaṃ, tiṭṭhati etthāti vā ṭhānaṃ.

Jānanaṃ, pajānanaṃ, vijānanaṃ, sañjānanaṃ: jānana (sự biết), pajānana (sự tuệ tri), vijānana (sự nhận biết), sañjānana (sự ghi nhận). Pubbassaralopo: Nguyên âm trước bị xóa. Ṭhīyate ṭhānaṃ: Nó được đứng, (đó là) ṭhāna (nơi chốn). Tiṭṭhati etthāti vā ṭhānaṃ: Hoặc nó đứng ở đây, vì vậy gọi là ṭhāna.

Kārite-ṭhāpanaṃ, patiṭṭhāpanaṃ.

Ở thể sai khiến: ṭhāpanaṃ (sự thiết lập), patiṭṭhāpanaṃ (sự an trí).

Tāyati rakkhatīti tāṇaṃ, parittāṇaṃ, nassa ṇattaṃ.

Tāyati rakkhatīti tāṇaṃ: Nó bảo vệ, hộ trì, vì vậy gọi là tāṇa (sự bảo hộ). Parittāṇaṃ: parittāṇa (sự hộ trì). Nassa ṇattaṃ: na được biến thành ṇa.

Avatthāyati etthāti avatthānaṃ, dīyate dānaṃ, diyyati etenāti vā dānaṃ, sammā padīyati assāti sampadānaṃ, apecca ādadāti etasmāti apādānaṃ.

Avatthāyati etthāti avatthānaṃ: Nó đứng vững ở đây, vì vậy gọi là avatthāna (sự kiên cố). Dīyate dānaṃ: Nó được cho, (đó là) dāna (sự bố thí). Diyyati etenāti vā dānaṃ: Hoặc người ta cho bằng cái này, vì vậy gọi là dāna. Sammā padīyati assāti sampadānaṃ: Nó được cho một cách chân chánh đến người này, vì vậy gọi là sampadāna (sở thuộc cách). Apecca ādadāti etasmāti apādānaṃ: Người ta lấy đi từ nơi này, vì vậy gọi là apādāna (xuất xứ cách).

Kārite-dāpanaṃ, samādapanaṃ.

Trong thể sai khiến: dāpanaṃ (sự làm cho cho), samādapanaṃ (sự làm cho thọ trì).

Padahīyate padhānaṃ, padahanti etenāti vā padhānaṃ, ādhānaṃ, vidhānaṃ, nidhānaṃ, sannidhānaṃ.

Padahīyate (được cố gắng) là padhānaṃ (sự cố gắng), hoặc padahanti etena (họ cố gắng do cái này) nên là padhānaṃ (sự cố gắng), ādhānaṃ (sự đặt vào), vidhānaṃ (sự sắp đặt), nidhānaṃ (sự cất giữ), sannidhānaṃ (sự tích trữ).

Kārite-sannidhāpanaṃ.

Trong thể sai khiến: sannidhāpanaṃ (sự làm cho tích trữ).

Pānaṃ, paṭibhānaṃ, māṇaṃ, pamāṇaṃ, upamāṇaṃ, parimāṇaṃ, nassa ṇattaṃ.

Pānaṃ (sự uống), paṭibhānaṃ (sự biện tài), māṇaṃ (sự đo lường), pamāṇaṃ (sự đo lường), upamāṇaṃ (sự so sánh), parimāṇaṃ (sự đo lường), na được biến thành ṇa.

Yāyati etenāti yānaṃ, uyyānaṃ, niyyānaṃ, vāyanti bhavābhavaṃ gacchanti etenāti vānaṃ, natthi vānaṃ etthāti nibbānaṃ, nibbāyanti etthāti vā nibbānaṃ.

Yāyati etena (đi do cái này) nên là yānaṃ (cỗ xe), uyyānaṃ (vườn), niyyānaṃ (sự xuất ly), vāyanti bhavābhavaṃ gacchanti etena (họ đi đến các cõi hữu và vô hữu do cái này) nên là vānaṃ (sự tham ái), natthi vānaṃ ettha (ở đây không có sự tham ái) nên là nibbānaṃ (Niết-bàn), hoặc nibbāyanti ettha (họ được dập tắt ở đây) nên là nibbānaṃ (Niết-bàn).

Kārite-nibbāpanaṃ.

Trong thể sai khiến: nibbāpanaṃ (sự làm cho dập tắt).

Avasānaṃ, osānaṃ, pariyosānaṃ, pahānaṃ, parihānaṃ.

Avasānaṃ (sự kết thúc), osānaṃ (sự kết thúc), pariyosānaṃ (sự hoàn tất), pahānaṃ (sự từ bỏ), parihānaṃ (sự suy giảm).

Kārite-hāpanaṃ, parihāpanaṃ.

Trong thể sai khiến: hāpanaṃ (sự làm cho từ bỏ), parihāpanaṃ (sự làm cho suy giảm).

Ivaṇṇesu-ayanaṃ [Pg.544] vikkayanaṃ, vikkiṇanaṃ, khayanaṃ, khiyanaṃ, khiyyanaṃ, iya, iyyādeso, cayanaṃ, cinanaṃ, ācinanaṃ, vicinanaṃ, jayanaṃ, vijayanaṃ, līyanti etthāti leṇaṃ, nassa ṇattaṃ.

Đối với các (căn) có âm cuối là i: ayanaṃ (sự đi), vikkayanaṃ (sự bán), vikkiṇanaṃ (sự bán), khayanaṃ (sự tận diệt), khiyanaṃ (sự tận diệt), khiyyanaṃ (sự tận diệt), iya, iyya được thay thế, cayanaṃ (sự thu lượm), cinanaṃ (sự thu lượm), ācinanaṃ (sự tích lũy), vicinanaṃ (sự tìm tòi), jayanaṃ (sự chiến thắng), vijayanaṃ (sự chiến thắng), līyanti ettha (họ ẩn náu ở đây) nên là leṇaṃ (hang động), na được biến thành ṇa.

Paṭisallīyanti etthāti paṭisallānaṃ, issa āttaṃ. Seti etthāti senaṃ, sayanaṃ.

Paṭisallīyanti ettha (họ ẩn cư ở đây) nên là paṭisallānaṃ (sự ẩn cư), i được biến thành ā. Seti ettha (nó nằm ở đây) nên là senaṃ (chỗ nằm), sayanaṃ (sự nằm).

Kārite-sayāpanaṃ iccādi.

Trong thể sai khiến: sayāpanaṃ (sự làm cho nằm), vân vân.

Uvaṇṇesu-cavanaṃ, javanaṃ, abhitthavanaṃ, dhunanaṃ, viddhunanaṃ, niddhunanaṃ, bhavanaṃ, abhibhavanaṃ, lavanaṃ, lunanaṃ, savanaṃ, pasavanaṃ iccādi.

Đối với các (căn) có âm cuối là u: cavanaṃ (sự chết), javanaṃ (sự nhanh chóng), abhitthavanaṃ (sự tán thán), dhunanaṃ (sự rũ bỏ), viddhunanaṃ (sự rũ sạch), niddhunanaṃ (sự rũ sạch), bhavanaṃ (sự hiện hữu), abhibhavanaṃ (sự chinh phục), lavanaṃ (sự cắt), lunanaṃ (sự cắt), savanaṃ (sự nghe), pasavanaṃ (sự sanh sản), vân vân.

Edantesu-ajjhenaṃ, ajjhāyanaṃ, apacāyanaṃ, jhāyate jhānaṃ, jhāyati etenāti vā jhānaṃ, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, abhijjhānaṃ, sālilāyanaṃ, cīvaravāyanaṃ, gilāyatīti gilāno iccādi.

Đối với các (căn) có âm cuối là e: ajjhenaṃ (sự học hỏi), ajjhāyanaṃ (sự học hỏi), apacāyanaṃ (sự tôn kính), jhāyate (được thiền quán) là jhānaṃ (thiền), hoặc jhāyati etena (thiền quán do cái này) nên là jhānaṃ (thiền), paṭhamajjhānaṃ (sơ thiền), dutiyajjhānaṃ (nhị thiền), ujjhānaṃ (sự phàn nàn), nijjhānaṃ (sự suy xét), abhijjhānaṃ (sự tham lam), sālilāyanaṃ (sự làm cho nước chảy), cīvaravāyanaṃ (sự dệt y), gilāyati (bị bệnh) nên là gilāno (bệnh nhân), vân vân.

‘Rā nassa ṇo’ti suttena rakāramhā parassa nassa ṇo, kāraṇaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ, saṅkharaṇaṃ, abhisaṅkharaṇaṃ.

Theo kinh cú ‘Rā nassa ṇo’, na sau âm ra được biến thành ṇa, kāraṇaṃ (nguyên nhân), adhikarīyati ettha (được thực hiện ở đây) nên là adhikaraṇaṃ (vấn đề tranh cãi), saṅkharaṇaṃ (sự tu sửa), abhisaṅkharaṇaṃ (sự tạo tác).

Kārite-kārāpanaṃ.

Trong thể sai khiến: kārāpanaṃ (sự làm cho làm).

Ākiraṇaṃ, vikkiraṇaṃ, caraṇaṃ, jiraṇaṃ, taraṇaṃ, kaṅkhāvitaraṇaṃ, attharaṇaṃ, āgantvā dahanti ettha matasarīranti āḷahanaṃsusānaṃ, dassa ḷo.

Ākiraṇaṃ (sự rải rắc), vikkiraṇaṃ (sự tung vãi), caraṇaṃ (hạnh kiểm), jiraṇaṃ (sự già đi), taraṇaṃ (sự vượt qua), kaṅkhāvitaraṇaṃ (sự vượt qua hoài nghi), attharaṇaṃ (sự trải ra), āgantvā dahanti ettha matasarīraṃ (họ đến đây thiêu xác chết) nên là āḷahanaṃ (nơi thiêu), susānaṃ (nghĩa địa), da được biến thành ḷa.

Passīyate passanaṃ, dassanaṃ, suṭṭhu passatīti sudassanorājā, suṭṭhu passitabbanti sudassanaṃ-devanagaraṃ, sandassanaṃ, nidassanaṃ, dhāraṇaṃ, uddhāraṇaṃ, niddhāraṇaṃ, ādidīgho.

Passīyate (được thấy) là passanaṃ (sự thấy), dassanaṃ (sự thấy), suṭṭhu passati (thấy rõ) nên là vua Sudassano, suṭṭhu passitabbaṃ (đáng được thấy rõ) nên là thành trời Sudassanaṃ, sandassanaṃ (sự chỉ bày), nidassanaṃ (sự minh họa), dhāraṇaṃ (sự ghi nhớ), uddhāraṇaṃ (sự rút ra), niddhāraṇaṃ (sự xác định), nguyên âm đầu được trường hóa.

Pūraṇaṃ, paripūraṇaṃ, pharaṇaṃ, vippharaṇaṃ.

Pūraṇaṃ (sự làm đầy), paripūraṇaṃ (sự làm cho viên mãn), pharaṇaṃ (sự lan tràn), vippharaṇaṃ (sự tỏa khắp).

Kārite-māraṇaṃ.

Trong thể sai khiến: māraṇaṃ (sự làm cho chết, sự giết).

Nivāraṇaṃ, saraṇaṃ, nissaraṇaṃ, haraṇaṃ, āharaṇaṃ, nīharaṇaṃ iccādi.

Nivāraṇaṃ (sự ngăn cản), saraṇaṃ (nơi nương tựa), nissaraṇaṃ (sự thoát ly), haraṇaṃ (sự mang đi), āharaṇaṃ (sự mang đến), nīharaṇaṃ (sự mang ra), vân vân.

Sāmaññavidhānattā [Pg.545] saddattha, kujjhanattha, calanatthadhātūhi ruca, juta, vaḍḍhādidhātūhi ca tassīlādīsu ano hoti, ghosati sīlenāti ghosano, ghosati dhammenāti ghosano, ghosati sādhukārenāti ghosano, kodhano, dūsano, padūsano, kopano, calano, phandano, kampano, maṇḍano, bhūsano, vibhūsano, rocano, virocano, verocano, jotano, ujjotano, vaḍḍhano, karoti sīlenāti karaṇo. Rāgo nimittakaraṇo, doso nimittakaraṇo, moho nimittakaraṇo iccādi.

Do là quy định chung, từ các động từ căn có nghĩa là âm thanh, tức giận, chuyển động và từ các động từ căn ruc, jut, vaḍḍha, v.v., hậu tố ana có trong các nghĩa như thói quen, v.v. Ghosati sīlena (kêu la theo thói quen) nên là ghosano (người hay kêu la), ghosati dhammena (tuyên bố pháp) nên là ghosano (người tuyên bố), ghosati sādhukārena (hoan hô) nên là ghosano (người hoan hô), kodhano (người hay giận), dūsano (người làm ô uế), padūsano (người làm ô uế nặng), kopano (người hay phẫn nộ), calano (người hay dao động), phandano (người hay rung động), kampano (người hay run rẩy), maṇḍano (người hay trang điểm), bhūsano (người hay trang sức), vibhūsano (người hay trang hoàng), rocano (người làm sáng), virocano (người chiếu sáng), verocano (người chiếu sáng rực rỡ), jotano (người đốt sáng), ujjotano (người làm rực sáng), vaḍḍhano (người làm tăng trưởng), karoti sīlena (làm theo thói quen) nên là karaṇo (người làm). Rāgo nimittakaraṇo (tham ái là cái tạo ra tướng), doso nimittakaraṇo (sân hận là cái tạo ra tướng), moho nimittakaraṇo (si mê là cái tạo ra tướng), vân vân.

789. Karā ṇano.

789. Từ (căn) kar, (hậu tố) ṇana.

Karamhā kattari ṇānubandho ano hoti.

Từ (căn) kar, hậu tố ana có ký hiệu ṇa được dùng trong nghĩa tác nhân.

Karoti attano phalanti kāraṇaṃ.

Nó tạo ra quả của chính nó, vì vậy là nguyên nhân.

790. Hāto vīhikālesu.

790. Từ (căn) hā, trong (nghĩa) lúa và thời gian.

Vīhismiṃ kāle ca vattabbe hādhātumhā kattari ṇānubandho ano hoti.

Khi có nghĩa là lúa và thời gian, từ động từ căn hā, hậu tố ana có ký hiệu ṇa được dùng trong nghĩa tác nhân.

Hāpetīti hāyano, vīhiviseso vassañca. ‘‘Kuñjaraṃ saṭṭhihāyana’’nti ettha vassaṃ hāyananti vuccati.

Hāpeti (làm cho từ bỏ) nên là hāyano, (nghĩa là) một loại lúa đặc biệt và năm. Trong câu ‘Kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ’ (con voi sáu mươi tuổi), năm được gọi là hāyana.

Iti anapaccayarāsi.

Như vậy là nhóm hậu tố ana.

Akapaccayarāsi

Nhóm hậu tố aka

Atha akapaccayantā vuccante.

Bây giờ, các (từ) có hậu tố aka được nói đến.

791. Āsīsāyamako.

791. Phần về hậu tố aka trong ý nghĩa mong muốn.

Āsīsā vuccati patthanā, āsīsāyaṃ gamyamānāyaṃ ako hoti kattari.

Āsīsā được gọi là patthanā (sự mong muốn). Khi ý nghĩa mong muốn được hiểu ngầm, hậu tố aka được dùng trong nghĩa tác nhân (kattari).

Jīvatūti [Pg.546] jīvako, nandatūti nandako. ‘‘Jinabuddhi, dhanabhūti, bhūto, dhammadinno, vaḍḍhamāno’’ti ete saddā aññathā sijjhanti, jino imaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhanaṃ etassa bhavati vaḍḍhatīti dhanabhūti, bhavati vaḍḍhatīti bhūto, dhammena dinno dhammadinno, yathā devadatto, brahmadatto, vaḍḍhatīti vaḍḍhamānoti.

Jīvako là ‘mong nó sống’ (jīvatu iti), nandako là ‘mong nó hoan hỷ’ (nandatu iti). Các từ sau đây: ‘Jinabuddhi, dhanabhūti, bhūto, dhammadinno, vaḍḍhamāno’ được hình thành theo cách khác: jinabuddhi là ‘mong bậc chiến thắng giác ngộ điều này’ (jino imaṃ bujjhatu iti); dhanabhūti là ‘mong tài sản của người này được sinh khởi và tăng trưởng’ (dhanaṃ etassa bhavatu vaḍḍhatu iti); bhūto là ‘mong nó được sinh khởi và tăng trưởng’ (bhavatu vaḍḍhatu iti); dhammadinno là ‘được trao bởi Pháp’ (dhammena dinno), tương tự như devadatto, brahmadatto; vaḍḍhamāno là ‘nó đang tăng trưởng’ (vaḍḍhati iti).

‘Kattari ltuṇakā’ti ṇako, so ca sāmaññavidhānattā arahe sattiyaṃ sīle dhamme sādhukāre ca sijjhati, akkhāyatīti akkhāyako, ‘āssāṇāpimhi yuka’iti yāgamo, akkhātuṃ arahati, sakkoti, akkhānamassa sīlaṃ, dhammo, akkhānaṃ sakkaccaṃ karotīti attho. Kālattayepi sijjhati, pubbepi akkhāsi, ajjapi akkhāti, pacchāpi akkhāyissatīti attho. Evaṃ sesesu sāmaññavidhīsu yathārahaṃ veditabbo.

Theo quy tắc ‘Kattari ltuṇakā’, có hậu tố ṇaka. Và do là một quy định chung, nó được hình thành trong các ý nghĩa: thích hợp (arahe), có khả năng (sattiyaṃ), có thói quen (sīle), có bản chất (dhamme), và làm tốt (sādhukāre). Akkhāyako là ‘người kể lại’ (akkhāyati iti); theo quy tắc ‘āssāṇāpimhi yuka’, có sự thêm vào của ya. Ý nghĩa là: người ấy thích hợp để kể, có khả năng kể, việc kể là thói quen của người ấy, là bản chất của người ấy, người ấy kể một cách cẩn thận. Nó được hình thành trong cả ba thời. Ý nghĩa là: trong quá khứ đã kể, hiện tại đang kể, và trong tương lai sẽ kể. Tương tự, trong các quy định chung còn lại, cần được hiểu một cách tương ứng.

Itthiyaṃ-‘adhātussa ke…’ti suttena akassa assa ittaṃ, akkhāyikā-itthī, akkhāyakaṃ-kulaṃ, saṅgāyako, jānātīti jānako.

Trong nữ tính, theo quy tắc ‘adhātussa ke…’, nguyên âm a của hậu tố aka được đổi thành i: akkhāyikā là người nữ kể chuyện, akkhāyakaṃ là gia tộc (kể chuyện). Saṅgāyako (người trùng tụng). Jānako là ‘người biết’ (jānāti iti).

Vikaraṇapaccayato paraṃ nāgame sati vikaraṇassa rasso, jānanako, ājānanako, vijānanako, sañjānanako.

Khi có sự thêm vào của na sau một hậu tố biến tố, hậu tố biến tố đó được rút ngắn: jānanako, ājānanako, vijānanako, sañjānanako.

Kārite-ñāpetīti ñāpako, viññāpako, saññāpako.

Trong thể sai khiến: ñāpako là ‘người làm cho biết’ (ñāpeti iti), viññāpako, saññāpako.

Nāgame-ñāpanako, viññāpanako, saññāpanako, adhiṭṭhātīti adhiṭṭhāyako, adhiṭṭhāpetīti adhiṭṭhāpako, detīti dāyako, dāpetīti dāpako.

Khi có sự thêm vào của na: ñāpanako, viññāpanako, saññāpanako. Adhiṭṭhāyako là ‘người quyết định’ (adhiṭṭhāti iti), adhiṭṭhāpako là ‘người làm cho quyết định’ (adhiṭṭhāpeti iti). Dāyako là ‘người cho’ (deti iti), dāpako là ‘người làm cho cho’ (dāpeti iti).

Ṇāpimhi yāgamo natthi, samādapetīti samādapako, ubhayattha rasso. Vidhetīti vidhāyako, pajahatīti pajahāyako, avahiyyatīti ohiyako, āssa ittaṃ iccādi.

Khi có hậu tố ṇāpi, không có sự thêm vào của ya: samādapako là ‘người làm cho đảm nhận’ (samādapeti iti), nguyên âm dài được rút ngắn ở cả hai nơi. Vidhāyako là ‘người sắp đặt’ (vidheti iti), pajahāyako là ‘người từ bỏ’ (pajahati iti), ohiyako là ‘người bị bỏ lại’ (avahiyyati iti). Nguyên âm ā đổi thành i, v.v...

Ivaṇṇesu-ajjhetīti [Pg.547] ajjhāyako, mantaṃ ajjhetīti mantajjhāyako, kiṇātīti kāyako, kiṇāpetīti kāyāpako, ācinātīti ācinako, vicinako, parājayatīti pārājiko, alopo, puggalo, parājetīti pārājiko, alopo kāritalopo ca, dhammo, bhāyāpetīti bhayānako, nāgamo ādirasso ca.

Đối với các căn kết thúc bằng i: ajjhāyako là ‘người học’ (ajjeti iti), mantajjhāyako là ‘người học chú thuật’ (mantaṃ ajjeti iti). Kāyako là ‘người mua’ (kiṇāti iti), kāyāpako là ‘người làm cho mua’ (kiṇāpeti iti). Ācinako là ‘người tích lũy’ (ācināti iti), vicinako. Pārājiko (chỉ người) là ‘người bị đánh bại’ (parājayatīti), có sự lược bỏ nguyên âm a. Pārājiko (chỉ pháp) là ‘điều gây ra thất bại’ (parājeti iti), có sự lược bỏ nguyên âm a và lược bỏ dấu hiệu sai khiến. Bhayānako là ‘người làm cho sợ hãi’ (bhāyāpeti iti), có sự thêm vào của na và rút ngắn nguyên âm đầu.

Bhūmiyaṃ setīti bhūmisāyako, sayāpetīti sayāpako, pāhetīti pahiṇako iccādi.

Bhūmisāyako là ‘người nằm trên đất’ (bhūmiyaṃ seti iti), sayāpako là ‘người làm cho nằm’ (sayāpeti iti), pahiṇako là ‘người gửi đi’ (pāheti iti), v.v...

Uvaṇṇesu-punāti sodhetīti pāvako-aggi, bhavatīti bhāvako, vibhāvetīti vibhāvako, lunātīti lāvako, suṇātīti sāvako-puriso, sāvikā-itthī, juhotīti hāvako iccādi.

Đối với các căn kết thúc bằng u: pāvako (lửa) là ‘vật làm cho thanh tịnh’ (punāti sodheti iti). Bhāvako là ‘người hiện hữu’ (bhavati iti), vibhāvako là ‘người làm cho phát triển’ (vibhāveti iti). Lāvako là ‘người cắt’ (lunāti iti). Sāvako (nam nhân) là ‘người nghe’ (suṇāti iti), sāvikā (nữ nhân). Hāvako là ‘người tế tự’ (juhoti iti), v.v...

Apa-pāpuṇane, pāpetīti pāpako, sampāpetīti sampāpako, upāsatīti upāsako-puriso, upāsikā-itthī, upāsakaṃ-kulaṃ, karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ, upakārako, kāretīti kārāpako, saṅkharotīti saṅkhārako, abhisaṅkhārako, khipatīti khipako, ukkhipako, nikkhipako, khepako, ukkhepako, nikkhepako, nāgamekhipanako.

Căn ap (trong nghĩa) đạt đến: pāpako là ‘người làm cho đạt đến’ (pāpeti iti), sampāpako là ‘người làm cho đạt đến hoàn toàn’ (sampāpeti iti). Upāsako (nam nhân) là ‘người hầu cận’ (upāsati iti), upāsikā (nữ nhân), upāsakaṃ (gia tộc). Kārako là ‘người làm’ (karoti iti), kārikā, kārakaṃ, upakārako. Kārāpako là ‘người làm cho làm’ (kāreti iti). Saṅkhārako là ‘người tạo tác’ (saṅkharoti iti), abhisaṅkhārako. Khipako là ‘người ném’ (khipati iti), ukkhipako, nikkhipako. Khepako, ukkhepako, nikkhepako. Khi có sự thêm vào của na: khipanako.

Gaṇhātīti gāhako, gaṇhāpetīti gāhāpako. Evaṃ gopako, pādamūle caratīti pādacārako, pupphaṃ ocināyatīti ocināyako, edanto dhātu.

Gāhako là ‘người cầm lấy’ (gaṇhāti iti), gāhāpako là ‘người làm cho cầm lấy’ (gaṇhāpeti iti). Tương tự, gopako. Pādacārako là ‘người đi bộ’ (pādamūle carati iti). Ocināyako là ‘người hái hoa’ (pupphaṃ ocināyati iti), đây là căn kết thúc bằng e.

Chindatīti chedako, chindako, chedāpetīti chedāpako, chindāpako, janetīti janako-puriso, janikāmātā, janakaṃ-kammaṃ, kāritalopo.

Chedako, chindako là ‘người cắt’ (chindati iti). Chedāpako, chindāpako là ‘người làm cho cắt’ (chedāpeti iti). Janako (nam nhân) là ‘người sinh ra’ (janeti iti), janikā là người mẹ, janakaṃ là nghiệp sinh thành; có sự lược bỏ dấu hiệu sai khiến.

Jhāpa-dāhe, jhāpetīti jhāpako.

Căn jhāpa (trong nghĩa) đốt cháy: jhāpako là ‘người đốt cháy’ (jhāpeti iti).

Ñapa-paññāpane, paññapetīti paññāpako.

Căn ñapa (trong nghĩa) tuyên bố: paññāpako là ‘người tuyên bố’ (paññapeti iti).

Ṭhāpa-ṭhāne, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako.

Căn ṭhāpa (trong nghĩa) đặt để: patiṭṭhāpako là ‘người thiết lập’ (patiṭṭhāpeti iti).

Ṇāpa-pesane[Pg.548], āṇāpetīti āṇāpako, tudatīti tudako, santussatīti santussako, visesena passatīti vipassako, sandassetīti sandassako, dūsetīti dūsako, ādidīgho.

Căn ṇāpa (trong nghĩa) ra lệnh: āṇāpako là ‘người ra lệnh’ (āṇāpeti iti). Tudako là ‘người đâm chích’ (tudati iti). Santussako là ‘người tri túc’ (santussati iti). Vipassako là ‘người thấy một cách đặc biệt’ (visesena passati iti). Sandassako là ‘người chỉ ra’ (sandasseti iti). Dūsako là ‘người làm hư hỏng’ (dūseti iti), có sự trường hóa nguyên âm đầu.

Pacatīti pācako, pācetīti pācāpako, āpādetīti āpādako, nipphādako, sampādako, paṭipajjako, paṭipādako, pūretīti pūrako, garupantattā na vuddhi.

Pācako là ‘người nấu’ (pacati iti), pācāpako là ‘người làm cho nấu’ (pāceti iti). Āpādako là ‘người tạo ra’ (āpādeti iti), nipphādako, sampādako. Paṭipajjako, paṭipādako. Pūrako là ‘người làm cho đầy’ (pūreti iti), không có sự tăng trưởng (vuddhi) do âm tiết đứng trước là âm dài.

Phusatīti phusako, tudādittā na vuddhi.

Phusako là ‘người xúc chạm’ (phusati iti), không có sự tăng trưởng (vuddhi) do thuộc nhóm tudādi.

Bhājetīti bhājako, bhindatīti bhindako, bhedako, kārabhedako, bhuñjatīti bhuñjako, bhojako, gāmabhojako, bujjhatīti bujjhako, bodhako, maratīti miyyako, māretīti mārako, muñcatīti muñcako, mocako, yācatīti yācako, yajatīti yājako, yuñjatīti yuñjako, anuyuñjako, yojako, payojako, yujjhatīti yujjhako, yodhako, rundhatīti rundhako, avarodhako, vacatīti vācako, ovadatīti ovādako, ovajjako, vīṇaṃ vādetīti vīṇāvādako, bherivādako, garuṃ abhivādetīti abhivādako, vidatijānātīti vedako, vindati paṭilabhatīti vindako, anuvijjati vicāretīti anuvijjako, paṭisaṃvedetīti paṭisaṃvedako, vijjhatīti vedhako, aṭṭhiṃ vijjhatīti aṭṭhivedhako, pattaṃ vijjhatīti pattavedhako.

Bhājako là ‘người phân chia’ (bhājeti iti). Bhindako, bhedako là ‘người phá vỡ’ (bhindati iti), kārabhedako (người phá ngục). Bhuñjako, bhojako là ‘người ăn’ (bhuñjati iti), gāmabhojako (trưởng làng). Bujjhako, bodhako là ‘người giác ngộ’ (bujjhati iti). Miyyako là ‘người chết’ (marati iti). Mārako là ‘người giết’ (māreti iti). Muñcako, mocako là ‘người giải thoát’ (muñcati iti). Yācako là ‘người xin’ (yācati iti). Yājako là ‘người tế tự’ (yajati iti). Yuñjako là ‘người nỗ lực’ (yuñjati iti), anuyuñjako, yojako, payojako. Yujjhako, yodhako là ‘người chiến đấu’ (yujjhati iti). Rundhako, avarodhako là ‘người ngăn cản’ (rundhati iti). Vācako là ‘người nói’ (vacati iti). Ovādako, ovajjako là ‘người khuyên bảo’ (ovadati iti). Vīṇāvādako là ‘người chơi đàn tỳ bà’ (vīṇaṃ vādeti iti), bherivādako (người đánh trống). Abhivādako là ‘người đảnh lễ bậc thầy’ (garuṃ abhivādeti iti). Vedako là ‘người biết’ (vidati jānāti iti). Vindako là ‘người tìm thấy’ (vindati paṭilabhati iti). Anuvijjako là ‘người điều tra’ (anuvijjati vicāreti iti). Paṭisaṃvedako là ‘người cảm thọ’ (paṭisaṃvedeti iti). Vedhako là ‘người đâm xuyên’ (vijjhati iti), aṭṭhivedhako là ‘người đâm xuyên xương’ (aṭṭhiṃ vijjhati iti), pattavedhako là ‘người đâm xuyên lá’ (pattaṃ vijjhati iti).

Bahulādhikārā kammepi dissati, antare vāsīyati nivāsīyatīti antaravāsako, pasīdatīti pasīdako, pasādako vā, dīpappasādako, udakappasādako, sibbatīti sibbako, sevatīti sevako, hanatīti ghātako, gāvo hanatīti goghātako, hanassa ghāto. Haratīti hārako.

Do quyền chi phối của quy tắc bahula (đa dạng), nó cũng được thấy trong nghĩa bị động (kamme): antaravāsako là ‘vật được mặc bên trong’ (antare vāsīyati nivāsīyati iti). Pasīdako, hoặc pasādako là ‘người có tín tâm’ (pasīdati iti), dīpappasādako (vật làm trong đèn), udakappasādako (vật làm trong nước). Sibbako là ‘người may’ (sibbatīti). Sevako là ‘người phục vụ’ (sevati iti). Ghātako là ‘người giết’ (hanati iti), goghātako là ‘người giết bò’ (gāvo hanati iti), căn han được thay thế bằng ghāta. Hārako là ‘người mang đi’ (harati iti).

Kamme [Pg.549] – ‘‘pādehi paharīyatīti pādapahārako’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Titikkhatīti titikkhako, tikicchatīti tikicchako, vīmaṃsatīti vīmaṃsako, bubhukkhatīti bubhukkhako, pabbatāyatīti pabbatāyako iccādi.

Trong nghĩa bị động – trong sách chú giải (vutti) có nói: ‘pādapahārako là vật bị đánh bằng chân’ (pādehi paharīyati iti). Titikkhako là ‘người nhẫn nại’ (titikkhati iti), tikicchako là ‘người chữa trị’ (tikicchati iti), vīmaṃsako là ‘người thẩm sát’ (vīmaṃsati iti), bubhukkhako là ‘người đói’ (bubhukkhati iti), pabbatāyako là ‘người hành xử như núi’ (pabbatāyati iti), v.v...

Iti akapaccayarāsi.

Kết thúc phần về hậu tố aka.

Ivaṇṇantarūparāsi

Phần về các dạng thức kết thúc bằng i

Atha ivaṇṇantarūpāni vuccante.

Bây giờ, các dạng thức kết thúc bằng i sẽ được trình bày.

792. Dādhātvi.

792. Hậu tố i với căn dā.

Dā, dhāhi bhāvakārakesu ipaccayo hoti.

Hậu tố i được dùng sau các căn Dā, Dhā theo nghĩa bhāva (trạng thái) và kāraka (tác nhân).

Paṭhamaṃ cittena ādīyatītiādi, taṇhādiṭṭhīhi upādīyatīti upādi, khandhupādi, kilesupādi, vidhānaṃ vidhi, vidhiyyati etenāti vidhi, nidhiyyatīti nidhi, sandhiyate sandhi, abhisandhi, paṭisandhi, sannidahanaṃ sannidhi, samādhānaṃ samādhi, samādahanti etenāti samādhi, paṇidahanaṃ paṇidhi, odhi, avadhi, upanidhi, paṭinidhi, udakaṃ dahati tiṭṭhati etthāti udadhi, mahanto udadhi mahodadhi, vālāni dahanti tiṭṭhanti etthāti vāladhi.

Ādi là cái được tâm tiếp nhận trước tiên; upādi là cái bị tham ái và tà kiến chấp thủ, (như) khandhupādi (ngũ uẩn thủ), kilesupādi (phiền não thủ); vidhi là sự sắp đặt, vidhi là cái dùng để sắp đặt; nidhi là cái được cất giữ; sandhi là cái được liên kết, (như) abhisandhi (sự nối liền), paṭisandhi (sự tái sanh); sannidhi là sự tích trữ; samādhi là sự định tĩnh, samādhi là cái dùng để định tĩnh; paṇidhi là sự nguyện cầu; odhi (giới hạn), avadhi (ranh giới), upanidhi (vật thế chấp), paṭinidhi (vật thay thế); udadhi là nơi chứa đựng hoặc có nước, mahodadhi là biển lớn; vāladhi là nơi chứa đựng hoặc có lông.

793. Ikitī sarūpe.

793. Hậu tố i, ki, ti theo nghĩa sarūpa (tự thân).

Dhātūnaṃ sutisaṅkhāte sarūpe vattabbe kriyatthā paraṃ i, ki, tipaccayā honti.

Sau căn động từ, khi muốn diễn đạt tự thân của căn được gọi là suti (âm thanh), các hậu tố i, ki, ti được sử dụng.

Avaṇṇupantehi i, gami, paci iccādi.

Sau các căn có nguyên âm a đứng trước, (dùng hậu tố) i, ví dụ: gami, paci, v.v...

Uvaṇṇupantehi ki, budhi, rudhi iccādi.

Sau các căn có nguyên âm u đứng trước, (dùng hậu tố) ki, ví dụ: budhi, rudhi, v.v...

Kehiciti, karotissa, atthissa iccādi.

Sau một số căn, (dùng hậu tố) ti, ví dụ: karotissa, atthissa, v.v...

794. Sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī.

794. Theo các nghĩa sīla (thói quen), abhikkhañña (thường xuyên) và āvassaka (tất yếu), (dùng hậu tố) ṇī.

Sīlaṃ [Pg.550] vuccati pakaticariyā, abhikkhaṇameva abhikkhaññaṃ, punappunakriyā, āyatiṃ avassaṃbhāvī avassakaṃ nāma, sīlaggahaṇena dhamma, sādhukārāpi saṅgayhanti, etesu sīlādīsu kriyāvisesesu gamyamānesu kattari ṇī hoti. Ādantesu ‘āssāṇāpimhi yuka’iti yāgamo.

Sīla được gọi là hạnh kiểm tự nhiên; abhikkhañña chính là sự thường xuyên, hành động lặp đi lặp lại; avassaka là cái tất yếu sẽ xảy ra trong tương lai; qua từ sīla, dhamma (bản chất) và sādhukāra (hành động tốt) cũng được bao hàm. Khi những hành động đặc biệt như sīla v.v... này được hiểu ngầm, hậu tố ṇī được dùng theo nghĩa tác nhân. Đối với các căn tận cùng bằng ā, âm y được xen vào theo quy tắc ‘āssāṇāpimhi yuka’.

Akkhāyatīti akkhāyī, akkhāyanasīlo, akkhāyanadhammo, akkhāne sakkaccakāritā yuttoti attho. Kālattayepi sijjhati sāmaññavidhānattā.

Akkhāyī là người có thói quen thuyết giảng, có bản chất thuyết giảng; nghĩa là người chuyên tâm cẩn trọng trong việc thuyết giảng. (Từ này) được thành lập ở cả ba thời vì là quy tắc chung.

Avassakaṃ pana anāgatameva, dhammakkhāyī-puriso, dhammakkhāyinī-itthī, dhammakkhāyi-kulaṃ, gītaṃ abhiṇhaṃ gāyatīti gītagāyī, kappaṃ avassaṃ ṭhāssatīti kappaṭṭhāyī, saṃvaṭṭamānaṃ asaṅkhyeyyaṃ ṭhāssatīti saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Evaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī.

Tuy nhiên, (nghĩa) avassaka chỉ thuộc về tương lai. Dhammakkhāyī-puriso (người nam tất yếu sẽ thuyết pháp), dhammakkhāyinī-itthī (người nữ tất yếu sẽ thuyết pháp), dhammakkhāyi-kulaṃ (gia tộc tất yếu sẽ thuyết pháp). Gītagāyī là người thường xuyên ca hát. Kappaṭṭhāyī là người tất yếu sẽ tồn tại suốt một kiếp. Saṃvaṭṭaṭṭhāyī là người tất yếu sẽ tồn tại suốt một a-tăng-kỳ kiếp hoại. Tương tự là vivaṭṭaṭṭhāyī (người tồn tại suốt kiếp thành).

Adinnaṃ ādadāti sīlenāti adinnādāyī. Tathā dinnameva ādadātīti dinnādāyī, annaṃ dadāti sīlenāti annadāyī.

Adinnādāyī là người có thói quen lấy của không cho. Tương tự, dinnādāyī là người có thói quen chỉ lấy vật đã được cho; annadāyī là người có thói quen cho vật thực.

Dā-suppane. Niddāyanasīlo niddāyī, majjaṃ pivanasīlo majjapāyī, majjaṃ abhiṇhaṃ pivatīti majjapāyī, sīghaṃ yāyanasīlo sīghayāyī, sasaṅkhārena sappayogena avassaṃ parinibbāyissatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Tathā asaṅkhāraparinibbāyī, āyukappassa antare vemajjhe avassaṃ parinibbāyissatīti antarāparinibbāyī, āyukappapariyosānaṃ upahacca avassaṃ parinibbāyissatīti upahaccaparinibbāyī iccādi.

Căn Dā (ngủ). Niddāyī là người có thói quen ngủ. Majjapāyī là người có thói quen uống rượu, majjapāyī là người thường xuyên uống rượu. Sīghayāyī là người có thói quen đi nhanh. Sasaṅkhāraparinibbāyī là người tất yếu sẽ nhập Vô dư y Niết-bàn với sự nỗ lực và cố gắng. Tương tự là asaṅkhāraparinibbāyī (vị nhập Niết-bàn không cần nỗ lực). Antarāparinibbāyī là người tất yếu sẽ nhập Vô dư y Niết-bàn ở khoảng giữa của tuổi thọ. Upahaccaparinibbāyī là người tất yếu sẽ nhập Vô dư y Niết-bàn khi gần cuối tuổi thọ, v.v...

Ivaṇṇesu-mantaṃ niccakālaṃ ajjhāyatīti mantajjhāyī, dhammajjhāyī, dhaññaṃ niccakālaṃ vikkiṇātīti dhaññavikkāyī, bhāyanasīlo bhāyī, bhūmiyaṃ sayanasīlo, bhūmiyaṃ vā niccakālaṃ sayatīti [Pg.551] bhūmisāyī, kaṇṭake apassayanasīlo kaṇṭakāpassayī iccādi.

Đối với các căn tận cùng bằng i: mantajjhāyī là người luôn luôn học tập chú thuật; dhammajjhāyī (người học tập giáo pháp); dhaññavikkāyī là người luôn luôn bán ngũ cốc; bhāyī là người có thói quen sợ hãi; bhūmisāyī là người có thói quen ngủ trên đất, hoặc người luôn luôn ngủ trên đất; kaṇṭakāpassayī là người có thói quen tựa vào gai, v.v...

Edantāpi idha vattabbā, uddhaṃ vaḍḍhanasīlo udāyī, vuddhesu apacāyanasīlo vuddhāpacāyī. Evaṃ jeṭṭhāpacāyī, jhāyanasīlo, jhāyanadhammo, jhāyane sakkaccakriyāyuttoti jhāyī, niccakālaṃ jhāyatīti vā jhāyī, pajjhāyī, ujjhāyī, nijjhāyī, abhijjhāyī, bhāyanasīlo bhāyī, tiṇaṃ abhiṇhaṃ lāyatīti tiṇalāyī, tantaṃ niccakālaṃ vāyatīti tantavāyī, palāyanasīlo palāyī, na palāyī apalāyī iccādi.

Các căn tận cùng bằng e cũng nên được đề cập ở đây. Udāyī là người có thói quen tăng trưởng hướng lên. Vuddhāpacāyī là người có thói quen tôn kính bậc trưởng lão. Tương tự là jeṭṭhāpacāyī (người tôn kính bậc huynh trưởng). Jhāyī là người có thói quen thiền định, có bản chất thiền định, người chuyên tâm thực hành thiền định một cách cẩn trọng; hoặc jhāyī là người luôn luôn thiền định; pajjhāyī, ujjhāyī, nijjhāyī, abhijjhāyī. Bhāyī là người có thói quen sợ hãi. Tiṇalāyī là người thường xuyên cắt cỏ. Tantavāyī là người luôn luôn dệt chỉ. Palāyī là người có thói quen chạy trốn. Apalāyī là người không chạy trốn, v.v...

Uvaṇṇesu-yathābhūtaṃ atthaṃ vibhāvanasīlo vibhāvīpuriso, vibhāvinī-itthī, āyatiṃ avassaṃ bhavissatīti bhāvī, sāliṃ lunāti sīlenāti sālilāvī iccādi.

Đối với các căn tận cùng bằng u: vibhāvīpuriso là người nam có thói quen giải thích ý nghĩa như thật; vibhāvinī-itthī (người nữ có thói quen đó). Bhāvī là cái tất yếu sẽ xảy ra trong tương lai. Sālilāvī là người có thói quen gặt lúa, v.v...

Byāpanasīlo byāpī, kāmeti icchati sīlenāti kāmī, dhammakāmī, atthakāmī, karaṇasīlo kārī, pāpakārī, puññakārī.

Byāpī là người có thói quen lan tỏa. Kāmī là người có thói quen mong muốn, ước ao; dhammakāmī (người mong cầu chánh pháp), atthakāmī (người mong cầu lợi ích). Kārī là người có thói quen làm; pāpakārī (người làm điều ác), puññakārī (người làm điều phước).

Avassaṃ āgamissatīti āgāmī. Rassatte-āgaminīratti, āgaminī-puṇṇamāsī, ācayaṃ vaṭṭaṃ gacchati sīlenāti ācayagāmī, apacayaṃ vivaṭṭaṃ gacchati sīlenāti apacayagāmī, sakiṃ avassaṃ āgamissatīti sakadāgāmī. Tathā na āgamissatīti anāgāmī.

Āgāmī là cái tất yếu sẽ đến. Khi ở dạng rút gọn (giống cái): āgaminīratti (đêm sắp tới), āgaminī-puṇṇamāsī (ngày rằm sắp tới). Ācayagāmī là người có thói quen đi đến sự tích lũy (luân hồi). Apacayagāmī là người có thói quen đi đến sự không tích lũy (Niết-bàn). Sakadāgāmī là người tất yếu sẽ trở lại một lần nữa. Tương tự, anāgāmī là người sẽ không trở lại.

Ādhānaṃ vuccati daḷhaṭṭhiti, ādhānaṃ katvā gahaṇasīlo ādhānagāhī, daḷhagāhī, dhammaṃ carati sīlenāti dhammacārī, brahmaṃ seṭṭhaṃ carati sīlenāti brahmacārī.

Ādhāna được gọi là sự vững chắc. Ādhānagāhī là người có thói quen nắm giữ sau khi làm cho vững chắc, (cũng gọi là) daḷhagāhī (người nắm giữ vững chắc). Dhammacārī là người có thói quen thực hành chánh pháp. Brahmacārī là người có thói quen thực hành đời sống cao thượng, tốt đẹp nhất.

Apicettha dhammo nāma kulācāradhammo, taṃ dhammaṃ carāmīti daḷhaṃ gaṇhitvā yāva na vijahati, tāva avītikkamanaṭṭhena dhammaṃ carati sīlenāti dhammacārī nāma. Tathācaranto ca antarāvītikkamanīyavatthusamāyoge sati taṃ dhammaṃ apatamānaṃ katvā dhārento [Pg.552] saṃvaraṇaṭṭhena dhammaṃ carati dhammenāti dhammacārī nāma, tathādhārento ca taṃ dhammaṃ attukkaṃsana, paravambhanādīhi pāpadhammehi anupakkiliṭṭhañca appicchatādīhi santaguṇehi supariyodātañca karonto pariyodāpanaṭṭhena dhammaṃ carati sādhukārenāti dhammacārī nāma.

Hơn nữa, ở đây dhamma có tên là kulācāradhammo (pháp của gia tộc). Sau khi nắm giữ vững chắc rằng 'tôi sẽ thực hành pháp ấy', chừng nào chưa từ bỏ, chừng đó được gọi là dhammacārī theo nghĩa không vi phạm, là người có thói quen thực hành pháp. Và trong khi thực hành như vậy, khi có sự gặp gỡ với đối tượng có thể vi phạm ở mức độ trung bình, người ấy làm cho pháp ấy không bị rơi rụng và duy trì nó, được gọi là dhammacārī theo nghĩa thu thúc, là người thực hành pháp bằng pháp. Và trong khi duy trì như vậy, người ấy làm cho pháp ấy không bị ô nhiễm bởi các ác pháp như tự tán dương, chê bai người khác, và làm cho nó được hoàn toàn trong sạch bởi các thiện đức như thiểu dục, được gọi là dhammacārī theo nghĩa thanh lọc, là người thực hành pháp một cách tốt đẹp.

Brahmaṃ vuccati tato seṭṭhataraṃ sikkhāpadasīlaṃ, tampi gaṇhitvā avijahanto antarā ca apatamānaṃ katvā dhārento anupakkiliṭṭhaṃ supariyodātañca karonto tividhena atthena brahmacārī nāma, samādāna, sampatta, samucchedaviratīnaṃ vasena viyojetuṃ vaṭṭati, yo pana gaṇhanto tathā na dhāreti, dhārento vā upakkiliṭṭhaṃ karoti, so ekadesena atthena brahmacārī nāma.

Brahma được gọi là giới học xứ cao thượng hơn pháp ấy. Sau khi đã thọ nhận, không từ bỏ, làm cho nó không bị rơi rụng ở khoảng giữa, duy trì nó, làm cho nó không bị ô nhiễm và được hoàn toàn trong sạch, người ấy được gọi là brahmacārī theo ba phương diện ý nghĩa. Có thể phân tích theo sự chế ngự bằng cách thọ trì, sự chế ngự theo trường hợp, và sự chế ngự bằng cách đoạn tận. Tuy nhiên, người nào sau khi thọ trì mà không duy trì như vậy, hoặc trong khi duy trì lại làm cho nó bị ô nhiễm, người ấy được gọi là brahmacārī theo ý nghĩa một phần.

Yo pana tividhena atthena mutto hutvā kadāci taṃ dhammaṃ carati, tassa caraṇakriyā tassīlakriyā na hoti, so dhammacārīti na vuccati, etenupāyena sesesu pāpa, kalyāṇabhūtesu tassīlapadesu atthavibhāgo veditabbo.

Còn người nào, sau khi được giải thoát bởi ba ý nghĩa, thỉnh thoảng thực hành pháp ấy, thì hành động thực hành của người ấy không phải là hành động có giới, người ấy không được gọi là người sống theo pháp (dhammacārī). Bằng phương pháp này, sự phân tích ý nghĩa nên được hiểu trong các trường hợp khác của tassīla (có thói quen ấy) thuộc về bất thiện và thiện.

Brahmacārinī-itthī, visesena dassanasīlo vipassī, atthadassī, dhammadassī, piyadassī, sudassī, dussanasīlo dussīmāro, dhāraṇasīlo dhārī, iṇadhārī, chattadhārī, bhusaṃ nahanasīlo upanāhī, pariniṭṭhitapaccayekadesattā āyatiṃ avassaṃ uppajjissatīti uppādī, uppādino dhammā.

Brahmacārinī là người nữ sống phạm hạnh. Người có thói quen thấy một cách đặc biệt là vipassī (người có tuệ quán), atthadassī (người thấy ý nghĩa), dhammadassī (người thấy pháp), piyadassī (người thấy điều khả ái), sudassī (người dễ thấy). Người có thói quen làm hư hỏng là dussīmāra (Ma vương làm hư hỏng). Người có thói quen ghi nhớ là dhārī (người ghi nhớ), iṇadhārī (người mang nợ), chattadhārī (người cầm lọng). Người có thói quen buộc chặt là upanāhī (người hay phẫn uất). Do là một phần của duyên đã hoàn tất, (pháp) chắc chắn sẽ sanh khởi trong tương lai, nên gọi là uppādī (có sự sanh khởi); các pháp có sự sanh khởi (uppādino dhammā).

Bhara-dhāraṇe, mālaṃ niccakālaṃ bharatīti mālabhārī, bhājanasīlo bhājī, uṇhaṃ bhuñjanasīlo uṇhabhojī, attānaṃ maññati sīlenāti attamānī, attānaṃ paṇḍitaṃ maññatīti paṇḍitamānī, labhanasīlo lābhī, vacanasīlo vācī. Evaṃ vādī, atthavādī, dhammavādī, yuttavādī, muttavādī, vibhajjavādī, niccaṃ vasatīti vāsī, gāmavāsī, nagaravāsī, bhāraṃ vahanasīlo bhāravāhī[Pg.553], dhammaṃ paññaṃ anusarati anugacchatīti dhammānusārī. Evaṃ saddhānusārī, virūpaṃ pāpapakkhaṃ paṭimukhaṃ abhiṇhaṃ sarati cintetīti vippaṭisārī, pāṇaṃ hanati sīlenāti pāṇaghātī, hanassa ghāto.

Căn bhara có nghĩa là mang, giữ. Người luôn luôn mang vòng hoa là mālabhārī. Người có thói quen phân chia là bhājī. Người có thói quen ăn đồ nóng là uṇhabhojī. Người có thói quen tưởng về mình là attamānī (người tự mãn). Người tưởng mình là bậc trí là paṇḍitamānī. Người có thói quen nhận được là lābhī (người có lợi lộc). Người có thói quen nói là vācī. Tương tự là vādī (người nói), atthavādī (người nói lời hữu ích), dhammavādī (người nói pháp), yuttavādī (người nói lời hợp lý), muttavādī (người nói lời giải thoát), vibhajjavādī (người nói theo phân tích). Người thường trú là vāsī, gāmavāsī (người ở làng), nagaravāsī (người ở thành phố). Người có thói quen mang gánh nặng là bhāravāhī. Người đi theo, thuận theo pháp và tuệ là dhammānusārī. Tương tự là saddhānusārī (người đi theo đức tin). Người thường xuyên nhớ đến, suy nghĩ đến phe bất thiện xấu xa một cách đối diện là vippaṭisārī (người hối hận). Người có thói quen giết hại chúng sanh là pāṇaghātī. Căn han được biến thành ghāta.

Haritabbaṃ sabbaṃ harati sīlenāti hārahārī iccādi.

Người có thói quen mang đi tất cả những gì có thể mang đi là hārahārī, vân vân.

‘Kagā cajāna’nti suttavibhattiyā aghānubandhepi cajānaṃ kagādeso, samaṃ vipācetīti samavepākī-udaraggi, samavepākinī-gahaṇī, upadhi phalaṃ vipaccatīti upadhivepākinī, socanasīlo sokī, sokinī-pajā, mutto hutvā cajanasīlo muttacāgī, saṃvibhājanasīlo saṃvibhāgī, kāmasukhaṃ bhuñjanasīlo kāmabhogī, visuṃ avibhattaṃ bhogaṃ bhuñjanasīlo apaṭivibhattabhogī, yuñjanasīlo yogī iccādi.

Theo quy tắc ngữ pháp ‘Kagā cajānaṃ’, ca và ja được thay thế bằng ka và ga ngay cả khi có a và gha đi sau. Làm cho tiêu hóa đồng đều là samavepākī, tức là vị hỏa; samavepākinī, tức là cơ quan tiêu hóa (gahaṇī). Làm cho quả của chấp thủ chín muồi là upadhivepākinī. Người có thói quen sầu muộn là sokī; sokinī, tức là chúng sanh sầu muộn. Sau khi được giải thoát, có thói quen từ bỏ là muttacāgī. Người có thói quen chia sớt là saṃvibhāgī. Người có thói quen hưởng thụ dục lạc là kāmabhogī. Người có thói quen hưởng thụ tài sản riêng không phân chia là apaṭivibhattabhogī. Người có thói quen thực hành là yogī (hành giả), vân vân.

795. Āvī.

795. Āvī.

Āvī hoti kattari.

Hậu tố āvī được dùng ở thể chủ động (kattari).

Bhayaṃ dassanasīlo bhayadassāvī.

Người có thói quen thấy sự đáng sợ là bhayadassāvī.

Iti ivaṇṇantarūparāsi.

Đây là nhóm các dạng từ kết thúc bằng i.

Uvaṇṇantarūparāsi

Nhóm các dạng từ kết thúc bằng u

796. Bhaṅgu bhīrū bhāsu assavā.

796. Bhaṅgu, bhīrū, bhāsu, assavā.

Ete saddā mahāvuttinā sīlādīsu nipaccante.

Những từ này được hình thành bất định theo Mahāvutti trong ý nghĩa về thói quen, v.v.

Bhanja-vināse, pabhañjanasīlo pabhaṅgu-saṅkhatadhammo.

Căn bhanj có nghĩa là hủy hoại. Có tính chất tan vỡ là pabhaṅgu, tức là các pháp hữu vi.

Bhī-bhaye, bhāyanasīlo bhīrū.

Căn bhī có nghĩa là sợ hãi. Người có thói quen sợ hãi là bhīrū.

Bhā-dittiyaṃ, obhāsanasīlo bhāsu-pabhā, jeṭṭhavacanaṃ ādarena suṇāti sīlenāti assavo-putto, assavābhariyā.

Căn bhā có nghĩa là chiếu sáng. Có tính chất chiếu sáng là bhāsu, tức là ánh sáng. Người có thói quen kính cẩn lắng nghe lời của người lớn tuổi là assavo, tức là người con trai; assavā, tức là người vợ.

797. Vidā kū.

797. Từ căn vid là hậu tố kū.

Vidamhā [Pg.554] kū hoti kattari.

Sau căn vid, hậu tố kū được dùng ở thể chủ động.

Vidati sīlenāti vidū, lokavidū, paracittavidū. Itthiyaṃ paracittavidunī.

Người có thói quen biết là vidū, lokavidū (người biết thế gian), paracittavidū (người biết tâm người khác). Ở nữ tính là paracittavidunī.

798. Vito ñāto.

798. Từ căn ñā có tiếp đầu ngữ vi.

Vipubbā ñāto kū hoti kattari.

Sau căn ñā có tiếp đầu ngữ vi, hậu tố kū được dùng ở thể chủ động.

Vijānanasīlo viññū.

Người có thói quen biết rõ là viññū (người có trí).

799. Kammā.

799. Từ túc từ (kamma).

Kammupapadā ñāto kū hoti kattari.

Khi có túc từ đứng trước, sau căn ñā, hậu tố kū được dùng ở thể chủ động.

Sabbaṃ jānāti sīlenāti sabbaññū, rattaññū, atthaññū, dhammaññū, kālaññū, samayaññū.

Người có thói quen biết tất cả là sabbaññū (bậc toàn tri), rattaññū (người biết điều đã trải qua lâu dài), atthaññū (người biết ý nghĩa), dhammaññū (người biết pháp), kālaññū (người biết thời), samayaññū (người biết thời điểm).

780. Gamā rū.

780. Từ căn gam là hậu tố rū.

Kammupapadā gamamhā rū hoti kattari. ‘Rānubandhentasarādissā’ti sabbadhātvantalopo.

Khi có túc từ đứng trước, sau căn gam, hậu tố rū được dùng ở thể chủ động. Theo quy tắc ‘Rānubandhentasarādissā’, nguyên âm cuối của tất cả các căn bị xóa bỏ.

Pāraṃ gacchati sīlenāti pāragū, vedaṃ vuccati aggamaggañāṇaṃ, vedaṃ gacchatīti vedagū, addhānaṃ gacchatīti addhagū.

Người có thói quen đi đến bờ kia là pāragū. Veda được gọi là tuệ của thánh đạo cao nhất; người đi đến veda là vedagū. Người đi trên đường dài là addhagū.

Iti uvaṇṇantarūparāsi.

Đây là nhóm các dạng từ kết thúc bằng u.

Itthiliṅgarūparāsi

Nhóm các dạng từ thuộc nữ tính

Atha itthiliṅgarūpāni vuccante.

Bây giờ, các dạng từ thuộc nữ tính sẽ được nói đến.

801. Itthiyamaṇatikayakayā ca.

801. Và các hậu tố a, ṇa, ti, ka, yaka, ya trong nữ tánh.

Itthiliṅge vattabbe bhāvakārakesu a, ṇa,ti, ka, yaka, yapaccayā ca ano ca hoti.

Khi cần diễn đạt trong nữ tánh, các hậu tố a, ṇa, ti, ka, yaka, ya và cả ana được dùng trong nghĩa trạng thái (bhāva) và tác nhân (kāraka).

Ka[Pg.555], a, ṇa, yaka, ya, anaiccetehi ‘itthiyamatvā’ti āpaccayo.

Sau các hậu tố ka, a, ṇa, yaka, ya, ana này, hậu tố ā được thêm vào để có nghĩa nữ tánh.

Kamhi tāva-attani nisinnaṃ gūhati saṃvaratīti guhā, attānaṃ vā paraṃ vā dūsetīti dūsā-dhuttitthī.

Trước hết, với hậu tố ka: guhā (hang động) là nơi che giấu (gūhati), bao bọc (saṃvarati) vật ngồi (nisinnaṃ) bên trong nó (attani); dūsā (người đàn bà hư hỏng) là người làm hư hỏng (dūseti) chính mình (attānaṃ) hoặc người khác (paraṃ).

Muda-hāse, modanaṃ mudā, pamudā, sujjhati etāyāti sudhā, vasuṃ ratanaṃ dhāretīti vasudhā iccādi.

Từ căn mud (hoan hỷ): modanaṃ là mudā (sự hoan hỷ), pamudā (sự vui mừng). Sudhā (cam lồ) là thứ mà nhờ đó được thanh tịnh (sujjhati). Vasudhā (đất) là nơi chứa đựng (dhāreti) của cải (vasuṃ) và châu báu (ratanaṃ), v.v.

Amhi-saṅkhāyanti etāyāti saṅkhā. Tathā saṅkhyā, pajānātīti paññā, ājānātīti aññā, sañjānātīti saññā, sañjānanti etāyāti vā saññā, sañjānanaṃ vā saññā, abhijānanaṃ abhiññā, paṭijānanaṃ paṭiññā, paricchijja jānanaṃ pariññā, paṭicca tiṭṭhati etthāti patiṭṭhā.

Với hậu tố a: saṅkhā (sự tính toán) là cái mà nhờ đó người ta đếm (saṅkhāyanti). Tương tự là saṅkhyā. Paññā (trí tuệ) là cái biết rõ (pajānāti). Aññā (chánh trí) là cái biết hoàn toàn (ājānāti). Saññā (tưởng) là cái nhận biết (sañjānāti), hoặc saññā là cái mà nhờ đó người ta nhận biết, hoặc saññā là sự nhận biết. Abhiññā (thắng trí) là sự biết trực tiếp. Paṭiññā (lời hứa) là sự hứa hẹn. Pariññā (sự liễu tri) là sự biết sau khi đã thẩm tường. Patiṭṭhā (nơi nương tựa) là nơi mà người ta đứng nương vào (paṭicca tiṭṭhati).

Thā-ṭhāne, avadhibhāvena ṭhāti tiṭṭhatīti avatthā, upādīyatīti upādā-paññatti, aññamaññaṃ upecca nissāya ca dhiyyatīti upanidhā-paññattiyeva, saddahanaṃ saddhā, saddahanti etāyāti vā saddhā, visiṭṭhaṃ katvā attānaṃ dahanti etāyāti vidhā-māno, bhāti dibbatīti bhā-nakkhattaṃ, pabhā, ābhā, nibhā, upamīyate upamā.

Từ căn ṭhā (đứng): avatthā (trạng thái) là cái đứng (ṭhāti, tiṭṭhati) như một giới hạn (avadhibhāvena). Upādā (sự chấp thủ) là cái bị chấp thủ, đây là một khái niệm (paññatti). Upaṇidhā (sự so sánh) là cái được đặt (dhiyyatīti) gần nhau và nương vào nhau (aññamaññaṃ upecca nissāya), đây cũng chỉ là một khái niệm. Saddhā (niềm tin) là sự tin tưởng, hoặc saddhā là cái mà nhờ đó người ta tin tưởng. Vidhā (sự kiêu mạn) là cái mà nhờ đó người ta đặt (dahanti) mình (attānaṃ) lên một cách đặc biệt (visiṭṭhaṃ katvā), đồng nghĩa với māno (mạn). Bhā (ánh sáng, ngôi sao) là cái chiếu sáng (bhāti), lấp lánh (dibbatīti), đồng nghĩa với nakkhattaṃ (tinh tú). Pabhā (hào quang), ābhā (ánh sáng), nibhā (ánh rạng rỡ). Upamā (sự ví von) là cái được so sánh.

Jhe-cintāyaṃ, pajjhāyanaṃ pajjhā, vajjāvajjaṃ upajjhāyati pekkhatīti upajjhā, abhimukhaṃ jhāyanaṃ abhijjhā.

Từ căn jhe (suy tư): pajjhāyanaṃ là pajjhā (sự trầm tư). Upajjhā (thầy tế độ) là người xem xét (upajjhāyati, pekkhati) điều có lỗi và không có lỗi (vajjāvajjaṃ). Abhijjhā (tham lam) là sự suy nghĩ hướng đến (abhimukhaṃ jhāyanaṃ).

Āsa-patthanāyaṃ, āsīsanaṃ āsā, paccāsīsanaṃ paccāsā.

Từ căn āsa (mong muốn): āsīsanaṃ là āsā (sự hy vọng). Paccāsīsanaṃ là paccāsā (sự mong đợi).

Āsa-upavesane, acchanaṃ acchā.

Từ căn āsa (ngồi): acchanaṃ là acchā.

Ikkha-dassana’ṅkesu, apekkhanaṃ apekkhā, upekkhanaṃ upekkhā, upaparikkhanaṃ upaparikkhā, icchanaṃ icchā, byāpituṃ icchā vicchā.

Từ căn ikkha (nhìn, đánh dấu): apekkhanaṃ là apekkhā (sự mong chờ). Upekkhanaṃ là upekkhā (sự xả ly). Upaparikkhaṇaṃ là upaparikkhā (sự thẩm xét). Icchanaṃ là icchā (sự mong muốn). Vicchā là sự mong muốn (icchā) lan khắp (byāpituṃ).

Issa-ussuyyiye, issanaṃ issā.

Từ căn issa (ganh tỵ): issanaṃ là issā (sự ganh tỵ).

Īha-byāpāre, īhanaṃ īhā.

Từ căn īha (cố gắng): īhanaṃ là īhā (sự cố gắng).

Uchi-ucche[Pg.556], ucchanaṃ ucchā.

Từ căn uchi (mót, lượm): ucchanaṃ là ucchā (sự mót lượm).

Ela-kampane, elayatīti elā-doso.

Từ căn ela (rung động): elā (lỗi lầm) là cái làm cho rung động (elayati), đồng nghĩa với doso (lỗi).

Oja-thambhane tejane ca, ojeti taṃsamaṅgine satte saṅkhāre ca samupatthambhati samuttejetīti vā ojā.

Từ căn oja (làm cho vững mạnh và làm cho hăng hái): ojā (dưỡng chất, sinh lực) là cái làm cho vững mạnh (ojeti), hoặc là cái nâng đỡ (samupatthambhati), hoặc là cái làm cho hăng hái (samuttejeti) các chúng sanh (satte) và các hành (saṅkhāre) có liên quan đến nó (taṃsamaṅgine).

Kala-saṅkhyāne, kalīyatīti kalā, khamanaṃ khamā, gajjanti etāyāti gadā, girīyati kathīyatīti girā-vācā, ghaṭīyati saṅghaṭīyati etthāti ghaṭā-yūtho, bhuso cāreti paricāretīti accharā-devī, mahāvuttinā cassa cho, jaṭatīti jaṭā, antojaṭā bahijaṭā, jiyyanti etāyāti jarā, jiraṇaṃ vā jarā, āpajjati ajjhāpajjatīti āpadā, sampajjanaṃ sampadā, uparibhāvaṃ suṭṭhu pajjanti pāpuṇanti etāyāti upasampadā, paṭipajjanaṃ paṭipadā, paṭipajjanti uparivisesaṃ etāyāti vā paṭipadā, sukhappaṭipadā, dukkhappaṭipadā, paṭisaṃbhijjanti atthādīsu ñāṇappabhedaṃ gacchanti etāyāti paṭisambhidā, atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā.

Từ căn kala (tính toán): kalā (phần nhỏ, nghệ thuật) là cái được tính toán. Khamanaṃ là khamā (sự nhẫn nại). Gadā (cây gậy) là cái mà nhờ đó người ta la hét (gajjanti). Girā (lời nói) là cái được nói ra (girīyati, kathīyati), đồng nghĩa với vācā. Ghaṭā (đám đông) là nơi người ta tụ tập (ghaṭīyati, saṅghaṭīyati), đồng nghĩa với yūtho. Accharā (thiên nữ) là người đi lại, phục vụ (cāreti, paricāreti) rất nhiều (bhuso), đồng nghĩa với devī; theo Mahāvutti, 'c' của nó trở thành 'ch'. Jaṭatīti là jaṭā (tóc bện); antojaṭā (rối bên trong), bahijaṭā (rối bên ngoài). Jarā (sự già) là cái mà nhờ đó chúng sanh bị suy tàn (jiyyanti), hoặc jarā là sự suy tàn. Āpadā (tai họa) là cái mà người ta gặp phải (āpajjati, ajjhāpajjatīti). Sampajjanaṃ là sampadā (sự thành tựu). Upasampadā (cụ túc giới) là cái mà nhờ đó người ta đạt đến (pajjanti, pāpuṇanti) trạng thái cao hơn (uparibhāvaṃ) một cách tốt đẹp (suṭṭhu). Paṭipajjanaṃ là paṭipadā (con đường thực hành). Hoặc paṭipadā là cái mà nhờ đó người ta thực hành để đạt đến sự thù thắng cao hơn (uparivisesaṃ); sukhappaṭipadā (con đường thực hành dễ dàng), dukkhappaṭipadā (con đường thực hành khó khăn). Paṭisambhidā (vô ngại giải) là cái mà nhờ đó các loại trí tuệ về nghĩa, v.v. được phân tích (paṭisaṃbhijjanti, ñāṇappabhedaṃ gacchanti); atthapaṭisambhidā (nghĩa vô ngại giải), dhammapaṭisambhidā (pháp vô ngại giải), niruttipaṭisambhidā (từ vô ngại giải), paṭibhānapaṭisambhidā (biện tài vô ngại giải).

Bhikkha-yācane, bhikkhīyateti bhikkhā.

Từ căn bhikkha (khất thực): bhikkhā (vật thực khất thực) là cái được xin (bhikkhīyate).

Sikkha-ghaṭane, sikkhanaṃ sikkhā, sikkhanti ghaṭenti sekkhā janā etthāti sikkhā, adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā iccādi.

Từ căn sikkha (học tập, cố gắng): sikkhanaṃ là sikkhā (sự học tập). Sikkhā là nơi mà các bậc hữu học (sekkhā janā) học tập (sikkhanti), cố gắng (ghaṭenti). Adhisīlasikkhā (tăng thượng giới học), adhicittasikkhā (tăng thượng tâm học), adhipaññāsikkhā (tăng thượng tuệ học), v.v.

Titikkhanaṃ titikkhā, vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā, tikicchanaṃ tikicchā, vigatā tikicchā etissāti vicikicchā, bhottuṃ icchā bubhukkhā, bubhokkhā vā, ghasituṃ icchā jighacchā, pātuṃ paribhuñjituṃ icchā pipāsā, harituṃ icchā jigīsā, vijetuṃ icchā vijigīsā, hantuṃ icchā jighaṃsā iccādi.

Titikkhanaṃ là titikkhā (sự kham nhẫn). Vīmaṃsanaṃ là vīmaṃsā (sự thẩm sát). Tikicchanaṃ là tikicchā (sự chữa trị). Vicikicchā (sự hoài nghi) là cái mà sự chữa trị đã rời khỏi (vigatā tikicchā). Bubhukkhā, hoặc bubhokkhā (cơn đói) là sự muốn ăn (bhottuṃ icchā). Jighacchā (cơn đói) là sự muốn ăn (ghasituṃ icchā). Pipāsā (cơn khát) là sự muốn uống (pātuṃ), muốn dùng (paribhuñjituṃ). Jigīsā (sự muốn chiếm đoạt) là sự muốn lấy đi (harituṃ icchā). Vijigīsā (sự muốn chinh phục) là sự muốn chiến thắng (vijetuṃ icchā). Jighaṃsā (sự muốn giết) là sự muốn giết (hantuṃ icchā), v.v.

Ṇamhi-ara-gatiyaṃ, arati sīghaṃ vijjhamānā gacchatīti ārāvedhako, karonti nānākammakāraṇāyo etthāti kārā-addu[Pg.557], jiyyanti etāyāti jārā, tarati sīghataraṃ gacchatīti tārā, bhāsanti etāyāti bhāsā, dhāreti sīghaṃ vahatīti dhārā, khaggadhārā, vuṭṭhidhārā, mayati vividhākāraṃ gacchati etāyāti māyā, likhīyate lekhā, vuccateti vācā, harati manoramaṃ pavattetīti hārā-muttāvali iccādi.

Với hậu tố ṇa: từ căn ara (đi), ārā (cái dùi) là vật đi nhanh (sīghaṃ gacchati) trong khi đang đâm xuyên (vijjhamānā), đồng nghĩa với vedhako (vật đâm xuyên). Kārā (nhà tù) là nơi người ta thực hiện nhiều hành vi nghiệp báo khác nhau (nānākammakāraṇāyo), đồng nghĩa với addu. Jārā (người tình) là người mà vì đó họ bị suy tàn (jiyyanti). Tārā (ngôi sao) là vật đi qua (tarati) rất nhanh (sīghataraṃ). Bhāsā (ngôn ngữ) là cái mà nhờ đó người ta nói (bhāsanti). Dhārā (dòng chảy, lưỡi bén) là cái giữ lại (dhāreti) hoặc chảy (vahati) nhanh (sīghaṃ); khaggadhārā (lưỡi gươm), vuṭṭhidhārā (dòng mưa). Māyā (ảo thuật) là cái mà nhờ đó người ta đi vào nhiều hình thức khác nhau (vividhākāraṃ gacchati). Lekhā (nét chữ) là cái được viết (likhīyate). Vācā (lời nói) là cái được nói ra (vuccate). Hārā (chuỗi ngọc) là vật diễn tiến (pavatteti) một cách đẹp đẽ (manoramaṃ), đồng nghĩa với muttāvali (chuỗi ngọc trai), v.v.

Yakpaccaye-saha kathanaṃ sākacchā, tathanaṃ tacchā, nipajjanaṃ nipajjā, vidati jānātīti vijjā, vidanti jānanti etāyāti vā vijjā, vijjāpaṭipakkhā avijjā, nisajjanaṃ nisajjā.

Với hậu tố yak: saha kathanaṃ là sākacchā (sự đàm luận). Tathanaṃ là tacchā (sự thật). Nipajjanaṃ là nipajjā (sự nằm xuống). Vijjā (minh) là cái biết (vidati, jānāti), hoặc vijjā là cái mà nhờ đó người ta biết (vidanti, jānanti). Avijjā (vô minh) là đối nghịch của vijjā. Nisajjanaṃ là nisajjā (sự ngồi).

Idha-ijjhane, samijjhanaṃ samijjhā.

Từ căn idha (thành tựu): samijjhanaṃ là samijjhā (sự thành tựu).

Sidha-nipphattiyaṃ, sijjhanaṃ sijjhā iccādi.

Từ căn sidha (hoàn thành): sijjhanaṃ là sijjhā (sự hoàn thành), v.v.

Yamhi-maja-saṃsuddhiyaṃ, sammajjanaṃ sammajjā, apecca vajanaṃ gamanaṃ pabbajjā, caraṇaṃ cariyā, paricaraṇaṃ pāricariyā, ‘ūbyañjanassā’ti īāgamo rasso ca.

Với hậu tố ya: từ căn maja (làm sạch), sammajjanaṃ là sammajjā (sự quét dọn). Pabbajjā (sự xuất gia) là sự đi (vajanaṃ, gamanaṃ) xa lánh (apecca). Caraṇaṃ là cariyā (sự thực hành). Paricaraṇaṃ là pāricariyā (sự phục vụ). Theo quy tắc ‘ūbyañjanassā’, có sự thêm vào của ī và rút ngắn lại.

Jāgara-niddakkhaye, jāgaraṇaṃ jāgariyā, seti etthāti seyyā, dvittaṃ.

Từ căn jāgara (tỉnh thức): jāgaraṇaṃ là jāgariyā (sự tỉnh thức). Seyyā (cái giường, sự nằm) là nơi người ta nằm (seti); có sự lặp lại phụ âm.

Anamhi-saha gāyanti sajjhāyanti etthāti saṅgāyanā, ṭhāpīyate patiṭṭhīyate patiṭṭhānā, pāpīyate pāpanā, sampāpanā, parisamāpanā, upāsīyate upāsanā, payirūpāsanā, esīyate esanā, pariyesanā, kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā, chejjabhejjādikassa kammassa karaṇaṃ kammakāraṇā, ādivuddhi, dvattiṃsa kammakāraṇā.

Với hậu tố ana: saṅgāyanā (sự kết tập) là nơi người ta cùng nhau tụng đọc (saha gāyanti, sajjhāyanti). Patiṭṭhānā là cái được thiết lập (ṭhāpīyate, patiṭṭhīyate). Pāpanā (sự làm cho đạt đến), sampāpanā (sự làm cho thành tựu), parisamāpanā (sự hoàn tất) là những cái được làm cho đạt đến. Upāsanā (sự phục vụ), payirūpāsanā (sự hầu hạ) là những cái được phục vụ. Esanā (sự tìm cầu), pariyesanā (sự tìm kiếm) là những cái được tìm kiếm; kāmesanā (sự tìm cầu dục lạc), bhavesanā (sự tìm cầu hữu), brahmacariyesanā (sự tìm cầu phạm hạnh). Kammakāraṇā (sự tra tấn) là việc làm (karaṇaṃ) các hành động (kammassa) như cắt, phá, v.v.; có sự trường hóa nguyên âm đầu. Dvattiṃsa kammakāraṇā (ba mươi hai hình thức tra tấn).

Citi-cetāyaṃ, cetenti sampayuttā dhammā etāyāti cetanā, cintīyate cintanā, ṭhapīyate ṭhapanā, dīpīyate dīpanā, vipassanti etāyāti vipassanā, sandassīyate sandassanā, desīyate desanā, desīyati etāyāti vā desanā, patthīyate patthanā, pharīyate pharaṇā, phusīyate phusanā, bhāvīyate bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, mantīyate mantanā, nimantanā[Pg.558], āmantanā, punappunaṃ modanti etāyāti anumodanā, yācīyate yācanā, ādarena yācanā āyācanā, yojīyate yojanā.

(Căn) citi (trong nghĩa) suy niệm. Các pháp tương ưng suy niệm bởi cái ấy, vì vậy là cetanā (sự tác ý). Được suy niệm là cintanā (sự suy nghĩ). Được đặt để là ṭhapanā (sự đặt để). Được soi sáng là dīpanā (sự soi sáng). Họ tuệ tri bởi cái ấy, vì vậy là vipassanā (sự tuệ tri, minh sát). Được chỉ bày là sandassanā (sự chỉ bày). Được thuyết giảng là desanā (sự thuyết giảng). Hoặc được thuyết giảng bởi cái ấy, vì vậy là desanā. Được mong cầu là patthanā (sự mong cầu). Được biến mãn là pharaṇā (sự biến mãn). Được xúc chạm là phusanā (sự xúc chạm). Được tu tập là bhāvanā (sự tu tập). (Tương tự có) vibhāvanā (sự làm cho rõ), sambhāvanā (sự tôn kính). Được bàn bạc là mantanā (sự bàn bạc). (Tương tự có) nimantanā (sự thỉnh mời), āmantanā (sự gọi bảo). Họ tùy hỷ luôn luôn bởi cái ấy, vì vậy là anumodanā (sự tùy hỷ). Được xin là yācanā (sự xin). Sự xin với lòng kính trọng là āyācanā (sự khẩn cầu). Được liên kết là yojanā (sự liên kết).

Raca-vidhāne, racīyate racanā, āracanā, viracanā.

(Căn) raca (trong nghĩa) sắp đặt. Được sắp đặt là racanā (sự sắp đặt). (Tương tự có) āracanā (sự sáng tác), viracanā (sự biên soạn).

Vaṭṭa-vaṭṭane, āvaṭṭanā, vivaṭṭanā, vedīyate vedanā.

(Căn) vaṭṭa (trong nghĩa) xoay tròn. (Có các dạng) āvaṭṭanā (sự xoay tròn đến), vivaṭṭanā (sự xoay tròn khỏi). Được cảm thọ là vedanā (sự cảm thọ).

Vara-icchāyaṃ, pavārīyate icchāpīyate pavāraṇā, vāsīyate vāsanā, āsīsīyate āsīsanā, hiṃsīyate hiṃsanā iccādi.

(Căn) vara (trong nghĩa) mong muốn. Được thỉnh mời, được làm cho mong muốn là pavāraṇā (sự thỉnh mời, tự tứ). Được xông ướp là vāsanā (sự xông ướp, tập khí). Được cầu chúc là āsīsanā (sự cầu chúc). Được hãm hại là hiṃsanā (sự hãm hại), vân vân.

Timhi-bahulādhikārā anitthiyampiti hoti, gāyanaṃ gīti, saha gāyanaṃ saṅgīti, duggīti, anugīti, ayaṃ amhākaṃ abbhantarimoti ñāyatīti ñāti, jānanaṃ ñatti, dvittaṃ, ṭhānaṃ ṭhiti.

Trong chương về (hậu tố) ti và các hậu tố khác, cũng có trường hợp không phải là nữ tánh. Sự ca hát là gīti (sự ca hát). Sự cùng nhau ca hát là saṅgīti (sự kiết tập). (Tương tự có) duggīti (sự hát dở), anugīti (sự tụng đọc). Vị này được biết là người thân thuộc của chúng ta, vì vậy là ñāti (người bà con). Sự biết là ñatti (sự tuyên bố), (có) sự lặp lại phụ âm. Sự đứng là ṭhiti (sự đứng lại).

Dā-avakhaṇḍane, dīyati etāyāti datti, dvittaṃ, dhāretīti dhāti, dahanaṃ akampanaṃ dhīti, samādahanaṃ samādhīti, mahāvuttinā āssaṃ īttaṃ, dvitte dhassa dattaṃ rasso ca, dīdhiti-raṃsi.

(Căn) dā (trong nghĩa) cắt xén. Được cắt bởi cái ấy là datti (cái liềm), (có) sự lặp lại phụ âm. Người nuôi dưỡng là dhāti (vú nuôi). Sự đặt để, sự không lay động là dhīti (trí tuệ). Sự định tâm là samādhi. Theo Mahāvutti, (nguyên âm) ā được chuyển thành ī. Khi lặp lại, dh được chuyển thành d và (nguyên âm) được rút ngắn. Dīdhiti (nghĩa là) tia sáng.

Nibbāyanaṃ nibbuti, āssa uttaṃ, saha ayanaṃ samiti, eti āgacchatīti īti-upaddavo, vicinanaṃ viciti, vijayanaṃ vijiti, nīyati ñāyati etāyāti nīti, lokanīti, dhammanīti, saddanīti, bhavaṃ netīti bhavanetti, vuddhi dvittañca, saddhammanetti, pinayatīti pīti, bhāyanaṃ bhīti, cavanaṃ cuti, javanaṃ juti, thavanaṃ thuti, abhitthuti, pavanaṃ pūti, bhavanaṃ bhūti, suṭṭhu bhavatīti subhūti, vibhavanaṃ vibhūti, suṭṭhu munanaṃ bandhanaṃ sammuti, savanaṃ suti, suyyateti vā suti, pasuti, upasuti, hūyateti huti, ānetvā hutabbāti āhuti, cāyanaṃ pūjanaṃ citi, dvitte-citti, apaciti, essa attaṃ, nijjhāyanaṃ nijjhatti.

Sự dập tắt là nibbuti (sự tịch tịnh), (nguyên âm) ā được chuyển thành u. Sự cùng nhau đi là samiti (sự hội họp). Nó đến, nó tới là īti (tai họa). Sự thẩm sát là viciti (sự thẩm sát). Sự chiến thắng là vijiti (sự chiến thắng). Được dẫn dắt, được biết bởi cái ấy là nīti (sự chỉ đạo). (Ví dụ) lokanīti (thế gian luận), dhammanīti (pháp luận), saddanīti (ngữ pháp luận). Dẫn dắt đến hữu là bhavanetti (ái dục dẫn đến hữu), (có) sự trường âm và lặp lại phụ âm. (Ví dụ) saddhammanetti (diệu pháp luận). Làm cho hoan hỷ là pīti (hỷ). Sự sợ hãi là bhīti (sự sợ hãi). Sự chết là cuti (sự chết). Sự chiếu sáng là juti (sự chiếu sáng). Sự tán thán là thuti (sự tán thán). (Tương tự) abhitthuti (sự ca tụng). Sự hôi thối là pūti (sự hôi thối). Sự hiện hữu là bhūti (sự thịnh vượng). Hiện hữu tốt đẹp là subhūti (Tôn giả Tu-bồ-đề). Sự phồn vinh là vibhūti (sự phồn vinh). Sự biết rõ, sự ràng buộc là sammuti (sự quy ước, chế định). Sự nghe là suti (sự nghe, truyền thống). Hoặc được nghe là suti. (Tương tự) pasuti (sự sanh sản), upasuti (sự nghe lén). Được cúng dường là huti (sự cúng dường). Sau khi mang đến, nên được cúng dường là āhuti (sự cúng tế). Sự chất đống, sự cúng dường là citi (sự chất đống). Khi lặp lại phụ âm (thành) citti (tâm). (Tương tự) apaciti (sự tôn kính). (Nguyên âm) e được chuyển thành a. Sự suy xét là nijjhatti (sự giải thích).

Mahāvuttinā takāre karassa kuttaṃ, kriyā kutti, sarakutti, itthikuttaṃ, purisakuttaṃ, janetīti janetti, īāgamassa ettaṃ[Pg.559], bandhīyateti bandhati, pajjatīti patti, padāti vā, īāgamassa āttaṃ, vasanti etthāti vasati-gehaṃ, vasanaṃ vā vasati iccādi.

Theo Mahāvutti, khi có (hậu tố) ta, (căn) kara được chuyển thành kut. Hành động là kutti (sự làm). (Ví dụ) sarakutti (sự làm tên). (Tương tự) itthikuttaṃ (tánh nữ), purisakuttaṃ (tánh nam). Người sanh ra là janetti (mẹ), âm tăng thêm ī được chuyển thành e. Được trói buộc là bandhati. Đi đến là patti (bộ binh, sự chứng đắc). Hoặc cho đi. Âm tăng thêm ī được chuyển thành ā. Họ sống ở đây, vì vậy là vasati (chỗ ở, nhà). Hoặc sự sống là vasati, vân vân.

802. Jāhāhi ni.

802. Sau (căn) jā và hā là (hậu tố) ni.

Etehi ni hoti.

Sau những (căn) này là (hậu tố) ni.

Jā-hāniyaṃ, jiyyate jāni, dhanajāni, bhogajāni, mahantī jāni assāti mahājāniyo, hiyyate hāni, vaṇṇahāni, balahāni, āyuhāni, avahāni, parihāni.

(Căn) jā (trong nghĩa) tổn thất. Bị tổn thất là jāni (sự tổn thất). (Ví dụ) dhanajāni (sự tổn thất tài sản), bhogajāni (sự tổn thất của cải). Người có sự tổn thất lớn là mahājāniyo. Bị suy giảm là hāni (sự suy giảm). (Ví dụ) vaṇṇahāni (sự suy giảm dung sắc), balahāni (sự suy giảm sức mạnh), āyuhāni (sự suy giảm tuổi thọ). (Tương tự) avahāni (sự suy giảm), parihāni (sự suy thoái).

803. Karā ririyo.

803. Sau (căn) kara là (hậu tố) ririya.

Karamhā itthiyaṃ ririyo hoti.

Sau (căn) kara, trong (nghĩa) nữ tánh, có (hậu tố) ririya.

Karīyate kiriyā, nipātanena kriyāti sijjhati.

Được làm là kiriyā (hành động). Dạng kriyā được thành tựu bởi bất định từ.

Iti itthiliṅgarūparāsi.

Như vậy là phần về các dạng (từ) nữ tánh.

Rīrikkhādipaccayarāsi

Phần về các hậu tố rī, rikkha, v.v.

804. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kamme rīrikkhakā.

804. Sau (các từ) samāna, añña, bhavanta, yādi, v.v. làm đối tượng so sánh, và sau (căn) dis, trong nghĩa túc từ, có các hậu tố rī, rikkha, và ka.

Samāno ca añño ca bhavanto ca yādi ca etehi upamānabhūtehi paraṃ disamhā kammerī ca rikkho ca ko cāti ete paccayā honti, rī, rikkhesu ‘rānubandhentasarādissā’ti suttena disassa antassarādīnaṃ lopo, kānubandho avuddhattho, ‘rīrikkhakesu’iccādīhi samāsasuttehi pubbapadānaṃ rūpaṃ sādhetabbaṃ.

Sau các từ samāna, añña, bhavanta, yādi, v.v. làm đối tượng so sánh, và sau (căn) dis trong nghĩa túc từ, có các hậu tố rī, rikkha, và ka. Khi có (hậu tố) rī, rikkha, theo quy tắc ‘rānubandhentasarādissā’, nguyên âm cuối và phụ âm đầu của (căn) dis bị xóa bỏ. Chỉ tiết tự k có tác dụng ngăn sự trường âm. Theo các quy tắc về hợp thể như ‘rīrikkhakesu’, v.v., hình thức của các từ đứng trước cần được tạo thành.

Ya, ta, eta, ima, kiṃ, tumha, amha, bhavanta, samāna, añña.

Ya, ta, eta, ima, kiṃ, tumha, amha, bhavanta, samāna, añña.

Yo viya dissatīti yādī, yādikkho, yādiso, yaṃ viya naṃ passantīti yādī, ye viya dissantīti yādino, itthiyaṃ-yā [Pg.560] viya dissatīti yādinī, yādikkhā, yādikkhī, yādisā, yādisī, yā viya dissantīti yādiniyo, yādikkhāyo, yādikkhiyo, yādisāyo, yādisiyo. Evaṃ sesesupi.

Được thấy giống như người nào (số ít, nam) là yādī, yādikkho, yādiso. Họ thấy người ấy giống như người nào là yādī. Được thấy giống như những người nào (số nhiều, nam) là yādino. Trong nữ tánh: được thấy giống như người nào (số ít, nữ) là yādinī, yādikkhā, yādikkhī, yādisā, yādisī. Được thấy giống như những người nào (số nhiều, nữ) là yādiniyo, yādikkhāyo, yādikkhiyo, yādisāyo, yādisiyo. Tương tự trong các trường hợp còn lại.

So viya dissatīti tādī, tādikkho, tādiso.

Được thấy giống như người ấy là tādī, tādikkho, tādiso.

Eso viya dissatīti edī, edikkho, ediso, etādī, etādikkho, etādiso vā.

Được thấy giống như người này là edī, edikkho, ediso, hoặc etādī, etādikkho, etādiso.

Ayaṃ viya dissatīti īdī, īdikkho, īdiso.

Được thấy giống như người này là īdī, īdikkho, īdiso.

Ko viya dissatīti kīdī, kīdikkho, kīdiso.

Được thấy giống như người nào? là kīdī, kīdikkho, kīdiso.

Tvaṃ viya dissatīti tādī, tādikkho, tādiso.

Được thấy giống như bạn là tādī, tādikkho, tādiso.

Ahaṃ viya dissatīti mādī, mādikkho, mādiso.

Được thấy giống như tôi là mādī, mādikkho, mādiso.

Bahutte pana tumhe viya dissantīti tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso.

Còn trong số nhiều, được thấy giống như các bạn là tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso.

Amhe viya dissantīti amhādī, amhādikkho, amhādiso.

Được thấy giống như chúng tôi là amhādī, amhādikkho, amhādiso.

Bhavaṃ viya dissatīti bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso.

Được thấy giống như ngài là bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso.

Samāno viya dissatīti sadī, sadikkho, sadiso.

Được thấy giống như nhau là sadī, sadikkho, sadiso.

Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso.

Được thấy giống như cái khác nên là aññādī, aññādikkho, aññādiso.

Itthiyaṃ-yā viya dissatīti yādisā-itthī, yādisī-itthī. Tādisā-itthī, tādisī-itthī iccādi.

Trong nữ tánh – được thấy giống như người nữ nào nên là yādisā-itthī, yādisī-itthī. Tādisā-itthī, tādisī-itthī v.v...

805. Vamādīhi thu.

805. Sau các động từ vam v.v... là thu.

Vamādīhi bhāvakārakesu thu hoti.

Sau các động từ vam v.v... có hậu tố thu trong nghĩa trạng thái và tác nhân.

Vamīyateti vamathu, davīyateti davathu iccādi.

Vamīyate (được nôn mửa) nên là vamathu, davīyate (bị thiêu đốt) nên là davathu v.v...

806. Kvi.

806. Hậu tố kvi.

Bhāvakārakesu [Pg.561] kvi hoti.

Có hậu tố kvi trong nghĩa trạng thái và tác nhân.

807. Kvissa.

807. Của kvi.

Kvissa lopo hoti.

Có sự biến mất của kvi.

Ivaṇṇesu tāva-bhuso cayati vaḍḍhatīti acci, dvittaṃ rassattañca, vividhena cayati vaḍḍhatīti vīci, pañca māre jinātīti māraji, bhaddaṃ jinātīti bhaddaji. Evaṃ puṇṇaji, gāmaṃ samūhaṃ netīti gāmaṇī, nassa ṇattaṃ. Senaṃ netīti senānī iccādi.

Trước hết, trong các từ tận cùng bằng i – tích tụ, tăng trưởng mạnh mẽ nên là acci, có sự trùng lặp và rút ngắn. Tích tụ, tăng trưởng bằng nhiều cách khác nhau nên là vīci. Chinh phục năm loài ma nên là māraji. Chinh phục điều tốt lành nên là bhaddaji. Tương tự puṇṇaji. Dẫn dắt làng, nhóm nên là gāmaṇī, n biến thành ṇ. Dẫn dắt quân đội nên là senānī v.v...

Uvaṇṇesu-māreti cāveti cāti maccu, mahāvuttinā rassa pararūpattaṃ, vividhena javati sīghaṃ pharatīti vijju, bhavanti etthāti bhū-bhūmi, pabhavati issaraṃ karotīti pabhū, vibhavanaṃ vibhū, abhibhavatīti abhibhū, sayaṃ bhavatīti sayambhū, gottaṃ abhibhavatīti gottabhū, gotrabhū iccādi.

Trong các từ tận cùng bằng u – giết và làm cho rơi rụng nên là maccu, theo quy tắc chính, ra biến thành hình thức sau. Di chuyển nhanh chóng, lan rộng bằng nhiều cách khác nhau nên là vijju. Chúng sanh hiện hữu ở đây nên là bhū-bhūmi. Có quyền năng, làm chủ nên là pabhū. Sự có quyền năng là vibhū. Chế ngự nên là abhibhū. Tự hiện hữu nên là sayambhū. Chế ngự dòng dõi nên là gottabhū, gotrabhū v.v...

Byañjanantesu –

Trong các từ tận cùng bằng phụ âm –

808. Kvimhi lopontabyañjanassa.

808. Khi có kvi, có sự biến mất của phụ âm cuối.

Dhātūnaṃ antabyañjanassa lopo hoti kvimhi.

Có sự biến mất của phụ âm cuối của các động từ căn khi có kvi.

Antaṃ karotīti antako, nandaṃ karotīti nandako, jīvaṃ karotīti jīvako, cittaṃ vicittaṃ karotīti cittako, sukhena khamitabbanti sukhaṃ, dukkhena khamitabbanti dukkhaṃ, parito khaññateti parikkhā, saṃ attānaṃ khanatīti saṅkho, na gacchatīti ago-nago, sīsaṃ upagacchatīti sīsūpago. Evaṃ gīvūpago, ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā-nadī, turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo, majjhe bindāgamo.

Làm ra sự kết thúc nên là antako, làm ra sự hoan hỷ nên là nandako, làm ra sự sống nên là jīvako, làm cho tâm trở nên đa dạng nên là cittako. Được kham nhẫn một cách dễ dàng nên là sukhaṃ, được kham nhẫn một cách khó khăn nên là dukkhaṃ. Được đào xung quanh nên là parikkhā. Tự đào bới chính mình nên là saṅkho. Không đi nên là ago-nago. Đi đến trên đầu nên là sīsūpago. Tương tự gīvūpago. Đi đến nơi trũng thấp nên là ninnagā-nadī. Đi nhanh, đi mau lẹ nên là turaṅgo, có sự thêm vào âm mũi ở giữa.

Bhujena [Pg.562] kuṭilena gacchatīti bhujago, urena gacchatīti urago, khena ākāsena gacchatīti khago, vehāse gacchatīti vihago, mahāvuttinā vehāsassa vihādeso.

Đi bằng cách uốn cong, quanh co nên là bhujago. Đi bằng ngực nên là urago. Đi trong hư không, trong không gian nên là khago. Đi trong không trung nên là vihago, theo quy tắc chính, vehāsa được thay thế bằng viha.

‘‘Go gacchati, gāvo gacchantī’’tiādīsu pana ‘‘gocaro, godhano, gottaṃ, gotrabhū’’tiādīsu ca kvimhi antabyañjanalope kvilope ca kate mahāvuttinā upantassa ottaṃ katvā goiti pakatirūpaṃ veditabbaṃ, balaṃ gaṇīyati etthāti balaggaṃ, bhattaṃ gaṇhanti etthāti bhattaggaṃ. Evaṃ salākaggaṃ, uposathaggaṃ.

Tuy nhiên, trong các câu như “Go gacchati, gāvo gacchantī” v.v... và trong các từ như “gocaro, godhano, gottaṃ, gotrabhū” v.v..., khi có hậu tố kvi, sau khi phụ âm cuối biến mất và kvi cũng biến mất, theo quy tắc chính, nguyên âm cận cuối được biến thành o, nên cần phải hiểu hình thức gốc là go. Sức mạnh được tính ở đây nên là balaggaṃ. Thức ăn được nhận ở đây nên là bhattaggaṃ. Tương tự salākaggaṃ, uposathaggaṃ.

Kammena jāyatīti kammajo. Evaṃ cittajo, utujo, attani jātoti atrajo, pubbe jāto pubbajo, pacchā jāto anujo, saha jāyatīti sahajo, thale jāyatīti thalajaṃ. Evaṃ dakajaṃ, vārijaṃ, ambujaṃ. Aṇḍe jāyatīti aṇḍajo, dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo, saha bhāsanti etthāti sabhā, kuñje ramatīti kuñjaro iccādi.

Sanh ra từ nghiệp nên là kammajo. Tương tự cittajo, utujo. Sanh ra từ chính mình nên là atrajo. Sanh ra trước nên là pubbajo. Sanh ra sau nên là anujo. Sanh ra cùng nhau nên là sahajo. Sanh ra trên đất liền nên là thalajaṃ. Tương tự dakajaṃ, vārijaṃ, ambujaṃ. Sanh ra từ trứng nên là aṇḍajo. Sanh ra hai lần nên là dvijo. Họ nói chuyện cùng nhau ở đây nên là sabhā. Vui thích trong bụi rậm nên là kuñjaro v.v...

809. Kvimhi gho paripaccāsamohi.

809. Khi có kvi, gho (thay thế cho han) đứng sau pari, pati, ā, saṃ, và o.

Pari ca pati ca ā ca sañca o ca etehi parassa hanassa gho hoti kvimhi.

Sau các tiếp đầu ngữ pari, pati, ā, saṃ, và o này, han trở thành gho khi có hậu tố kvi.

Parihaññatīti paligho, rassa lattaṃ. Patihanatīti paṭigho, tassa ṭattaṃ. Bhuso hanati bādhatīti aghaṃ-dukkhaṃ pāpañca, visesena bhuso hanatīti byaggho, diṭṭhi, sīlasāmaññena saṃhatoti saṅgho-samūho, devasaṅgho, brahmasaṅgho, migasaṅgho, ohanati adhobhāgaṃ katvā māretīti ogho, kilesogho, saṃsārogho, udakogho.

Bị đánh xung quanh nên là paligho, ra biến thành la. Đánh chống lại nên là paṭigho, ta biến thành ṭa. Đánh mạnh, làm tổn hại nên là aghaṃ-dukkhaṃ và pāpaṃ. Đánh mạnh một cách đặc biệt nên là byaggho. Được kết hợp lại với nhau bởi tà kiến, bởi sự tương đồng về giới nên là saṅgho-samūho, devasaṅgho, brahmasaṅgho, migasaṅgho. Đánh xuống, làm cho thành phần dưới, giết chết nên là ogho, kilesogho, saṃsārogho, udakogho.

Suttavibhattiyā aññatopi gho hoti, mātaraṃ hanatīti mātugho. Evaṃ pitugho iccādi.

Theo sự phân chia của kinh, gho cũng có ở nơi khác. Giết mẹ nên là mātugho. Tương tự pitugho v.v...

810. Ṇvādayo.

810. Các hậu tố ṇu v.v...

Kriyatthā [Pg.563] bhāvakārakesu ṇuādayo honti, upari vuccamāno sabbo ṇvādikaṇḍo imassa suttassa niddeso hoti, tasmā idha kiñcimattaṃ vuccate.

Vì mục đích của hành động, trong nghĩa trạng thái và tác nhân, có các hậu tố ṇu v.v... Toàn bộ chương về ṇu v.v... được nói ở trên là sự giải thích cho quy tắc này, do đó ở đây chỉ nói một chút.

Karotīti kāru-sippī, ayati vaḍḍhatīti āyu, ayanti vaḍḍhanti sattā etenāti vā āyu-jīvitaṃ, sobhāvisesaṃ rahanti jahanti canda, sūriyā etenāti rāhu-asurindo, hitasukhaṃ sādhetīti sādhu-sappuriso, vāyatīti vāyuvāto iccādi.

Làm nên là kāru-sippī. Đi, tăng trưởng nên là āyu. Hoặc chúng sanh đi, tăng trưởng bởi cái này nên là āyu-jīvitaṃ. Mặt trăng, mặt trời từ bỏ, rời bỏ vẻ đẹp đặc biệt của chúng bởi cái này nên là rāhu-asurindo. Thành tựu lợi ích và hạnh phúc nên là sādhu-sappuriso. Thổi nên là vāyuvāto v.v...

Iti rīrikkhādipaccayarāsi.

Như vậy là nhóm các hậu tố rī, rikkha v.v...

Pakatirūparāsi niṭṭhito.

Nhóm các hình thức gốc đã hoàn tất.

Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā

Như vậy trong Niruttidīpanī tên là Moggallānadīpanī

Tabbādikaṇḍo nāma kitakaṇḍo niṭṭhito.

Chương về các hậu tố tạo tác tên là chương tabba v.v... đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. Niruttidīpanīpāṭha Văn bản Niruttidīpanī Ganthārambha Phần Mở Đầu 1. 1. Caturāsītisahassa[Pg.1], dhammakkhandhāpabhaṅkarā; Lokamhi yassa jotanti, nantavaṇṇapabhassarā. Tám mươi bốn ngàn pháp uẩn soi sáng của Ngài, tỏa sáng rực rỡ với vô lượng phẩm chất trong thế gian. 2. 2. Anantavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, vande niruttipāraguṃ; Saddhammañcassa saṅghañca, visuddhavaṇṇabhājanaṃ. Con xin đảnh lễ Đức Chánh Đẳng Giác, bậc có vô lượng phẩm chất, bậc thông suốt ngữ pháp; (con xin đảnh lễ) cả Diệu Pháp và Tăng đoàn của Ngài, là nơi chứa đựng những phẩm chất thanh tịnh. 3. 3. Moggallāno mahāñāṇī, niruttāraññakesarī; Nadi byākaraṇaṃnādaṃ, sogatāraññabyāpanaṃ. Ngài Moggallāna, bậc đại trí, con sư tử trong khu rừng ngữ pháp, đã rống lên tiếng rống ngữ pháp, vang khắp khu rừng (giáo pháp) của đấng Thiện Thệ. 4. 4. Tassatthaṃ dīpayissāmi, nānārāsiṃvibhājayaṃ; Ogāyha saddasatthāni, navaṅgaṃ satthusāsananti. Sau khi đã nghiên cứu kỹ các luận điển ngữ pháp và chín phần giáo pháp của Bậc Đạo Sư, tôi sẽ làm sáng tỏ ý nghĩa của nó, bằng cách phân chia thành nhiều nhóm khác nhau. 1. Sandhikaṇḍa 1. Chương Liên Âm Saññārāsi Phần về các định danh Garusaññārāsi Phần về các định danh quan trọng Vaṇṇo[Pg.2], saro, savaṇṇo, dīgho, rasso, byañjano, vaggo, niggahītaṃ. Âm, nguyên âm, đồng âm, trường âm, đoản âm, phụ âm, phẩm, âm mũi. 1. Aādayo titālīsaṃ vaṇṇā. 1. Có bốn mươi ba âm, bắt đầu bằng 'a'. Aādayo bindantā tecattālīsakkharā vaṇṇā nāma honti. Bốn mươi ba chữ cái, bắt đầu bằng 'a' và kết thúc bằng bindu (ṃ), được gọi là các âm (vaṇṇā). A, ā, i, ī, u, ū, eta, e, ota, o. Ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la,va sa, ha, ḷa, aṃ. Atthaṃ vaṇṇenti pakāsentīti vaṇṇā, akkharāti ca vuccanti, nāmapaññattirūpattā nakkharanti khayavayaṃ na gacchantīti akkharā. ‘‘Nāmagottaṃ na jīratī’’ti hi vuttaṃ. A, ā, i, ī, u, ū, eta, e, ota, o. Ka, kha, ga, gha, ṅa, ca, cha, ja, jha, ña, ṭa, ṭha, ḍa, ḍha, ṇa, ta, tha, da, dha, na, pa, pha, ba, bha, ma, ya, ra, la, va, sa, ha, ḷa, aṃ. Chúng được gọi là 'vaṇṇā' vì chúng mô tả, làm rõ ý nghĩa. Và chúng cũng được gọi là 'akkharā', vì chúng không bị hủy hoại (na kharanti), không đi đến chỗ tiêu vong (khayavayaṃ na gacchanti), do bản chất là danh và khái niệm. Quả thật đã được nói rằng: 'Danh và tánh không bị hư hoại'. 2. Dasādo sarā. 2. Mười âm đầu tiên là các nguyên âm. Tesu vaṇṇesu ādimhi dasa vaṇṇā sarā nāma honti. Sayameva laddhasarūpā hutvā rājanti virocantīti sarā. Trong số các âm đó, mười âm đầu tiên được gọi là nguyên âm. Chúng được gọi là 'sarā' vì chúng tự mình có được hình thể rồi tỏa sáng. 3. Dve dve savaṇṇā. 3. Từng cặp hai là đồng âm. Tesu saresu dve dvesarā savaṇṇā nāma honti. Trong số các nguyên âm đó, cứ hai nguyên âm một được gọi là đồng âm. A, ā avaṇṇo, i, ī ivaṇṇo, u, ū uvaṇṇo, eta, e etavaṇṇo, ota, o otavaṇṇo. Samāno vaṇṇo suti etesanti savaṇṇā, sarūpāti ca vuccanti, samānaṃ rūpaṃ suti etesanti sarūpā. A, ā là nhóm âm a; i, ī là nhóm âm i; u, ū là nhóm âm u; eta, e là nhóm âm e; ota, o là nhóm âm o. Chúng được gọi là 'savaṇṇā' (đồng âm) vì chúng có âm và âm thanh giống nhau. Và chúng cũng được gọi là 'sarūpā' (đồng dạng), vì chúng có hình dạng và âm thanh giống nhau. 4. Pubbo rasso. 4. Âm đứng trước là đoản âm. Dvīsu [Pg.3] dvīsu savaṇṇesu yo yo pubbo hoti, so so rasso nāma hoti. Rassena kālena vattabbāti rassā, rassakālo nāma akkhidalānaṃ ummisananimmisanasamakālo. Trong mỗi cặp hai đồng âm, âm nào đứng trước thì được gọi là đoản âm. Chúng được gọi là 'rassā' vì được phát âm trong một khoảng thời gian ngắn. Thời gian ngắn là khoảng thời gian bằng một cái chớp mắt. Tattha eta, ota iti dve ekapadasaṃyoge pare kvaci labbhanti. Eṭṭhi, seṭṭho, oṭṭho, sotthi. Trong đó, hai âm 'eta' và 'ota' đôi khi được tìm thấy khi có một phụ âm kép trong cùng một từ theo sau. Ví dụ: Eṭṭhi, seṭṭho, oṭṭho, sotthi. Ekapadasaṃyogeti kiṃ? Padantarasaṃyoge pare rassā mā hontūti. Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane, putto tyāhaṃ mahārāja. Tại sao nói 'phụ âm kép trong cùng một từ'? Để chúng không trở thành đoản âm khi có phụ âm kép của từ khác theo sau. Ví dụ: Maṃ ce tvaṃ nikhaṇaṃ vane, putto tyāhaṃ mahārāja. Kvacīti kiṃ? Ekapadasaṃyogepi vaggantesu vā ya, ra, la, vesu vā paresu rassā mā hontūti. Enti, senti, eyya, bhāseyya, meṇḍo, soṇḍo. Tại sao nói 'đôi khi'? Để chúng không trở thành đoản âm ngay cả khi có phụ âm kép trong cùng một từ, khi các âm cuối phẩm hoặc ya, ra, la, va theo sau. Ví dụ: Enti, senti, eyya, bhāseyya, meṇḍo, soṇḍo. 5. Paro dīgho. 5. Âm đứng sau là trường âm. Dvīsu dvīsu savaṇṇesu yo yo paro hoti, so so dīgho nāma hoti. Dīghena kālena vattabbāti dīghā, dīghakālo nāma rassehi diguṇakālo. Trong mỗi cặp hai đồng âm, âm nào đứng sau thì được gọi là trường âm. Chúng được gọi là 'dīghā' vì được phát âm trong một khoảng thời gian dài. Thời gian dài là khoảng thời gian gấp đôi thời gian của đoản âm. 6. Kādayo byañjanā. 6. Các âm bắt đầu bằng 'ka' là các phụ âm. Tesu vaṇṇesu kādayo bindantā vaṇṇā byañjanā nāma honti. Atthaṃ byañjayantīti byañjanā. Te pana suddhā addhamattikā, rassayuttā diyaddhamattikā, dīghayuttā tiyaddhamattikā. Trong số các âm đó, các âm từ 'ka' đến bindu (ṃ) được gọi là phụ âm. Chúng được gọi là 'byañjanā' vì chúng làm biểu lộ ý nghĩa. Khi đứng riêng, chúng có nửa đơn vị thời gian; khi đi với đoản âm, chúng có một đơn vị rưỡi thời gian; khi đi với trường âm, chúng có hai đơn vị rưỡi thời gian. 7. Pañcapañcakā vaggā. 7. Năm nhóm năm âm là các phẩm. Tesu byañjanesu kādi-mantā pañcabyañjanapañcakā vaggā nāma honti. Trong số các phụ âm đó, năm nhóm, mỗi nhóm năm phụ âm, từ 'ka' đến 'ma', được gọi là các phẩm. Kādi [Pg.4] pañcako kavaggo, cādi ca vaggo, ṭādi ṭavaggo, tādi tavaggo, pādi pavaggo. Sesā avaggāti siddhaṃ. Vaṇṇuddese ekaṭṭhānikānaṃ byañjanānaṃ vagge samūhe niyuttāti vaggā. Năm phụ âm bắt đầu bằng 'ka' là kavagga (nhóm ka), bắt đầu bằng 'ca' là cavagga (nhóm ca), bắt đầu bằng 'ṭa' là ṭavagga (nhóm ṭa), bắt đầu bằng 'ta' là tavagga (nhóm ta), bắt đầu bằng 'pa' là pavagga (nhóm pa). Các phụ âm còn lại được xác định là avagga (không thuộc nhóm). Trong phần trình bày về các chữ cái, các phụ âm có cùng một nơi phát âm được xếp vào một nhóm (samūha), do đó được gọi là vaggā. 8. Bindu niggahītaṃ. 8. Dấu chấm (bindu) là niggahīta. Ante bindumatto vaṇṇo niggahītaṃ nāma. Niggayha gayhati uccāriyatīti niggahītaṃ. Chữ cái có hình dạng một dấu chấm ở cuối được gọi là niggahīta. Nó được gọi là niggahīta vì được phát âm (uccāriyati) bằng cách giữ lại (niggayha gayhati). Garusaññārāsi niṭṭhito. Phần về định danh âm nặng đã kết thúc. Byañjanavuttirāsi Phần về đặc tính của phụ âm. Ṭhānaṃ, karaṇaṃ, payatanaṃ. Nơi phát âm, cơ quan phát âm, và sự cố gắng. Cha ṭhānāni – kaṇṭhaṭṭhānaṃ, tāluṭṭhānaṃ, muddhaṭṭhānaṃ, dantaṭṭhānaṃ, oṭṭhaṭṭhānaṃ, nāsikaṭṭhānaṃ. Tesu byattaṃ vadantena yattha ‘‘akkha’’nti vuccati, taṃ kaṇṭhaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘iccha’’nti, taṃ tāluṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘raṭṭha’’nti, taṃ muddhaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘sattha’’nti, taṃ dantaṭṭhānaṃ. Yattha ‘‘puppha’’nti vuccati, taṃ oṭṭhaṭṭhānaṃ. Nāsapadeso nāsikaṭṭhānaṃ. Có sáu nơi phát âm: cổ họng, ngạc, đỉnh vòm miệng, răng, môi, và mũi. Trong số đó, khi một người nói rõ ràng, nơi mà 'akkha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở cổ họng. Nơi mà 'iccha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở ngạc. Nơi mà 'raṭṭha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở đỉnh vòm miệng. Nơi mà 'sattha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở răng. Nơi mà 'puppha' được phát âm, đó là nơi phát âm ở môi. Vùng mũi là nơi phát âm ở mũi. Katthaci pana uraṭṭhānaṃ, siraṭṭhānaṃ, jivhāmūlaṭṭhānantipi āgataṃ. Tattha siraṭṭhānaṃ nāma muddhaṭṭhānameva. Jivhāmūlaṭṭhānaṃ pana sabbavaṇṇānaṃ sādhāraṇanti vadanti. Tuy nhiên, ở một số nơi khác, cũng có đề cập đến nơi phát âm ở ngực, ở đầu, và ở gốc lưỡi. Trong đó, nơi phát âm ở đầu chính là nơi phát âm ở đỉnh vòm miệng. Còn nơi phát âm ở gốc lưỡi thì được cho là chung cho tất cả các chữ cái. Karaṇaṃ catubbidhaṃ – jivhāmūlaṃ, jivhopaggaṃ, jivhaggaṃ, sakaṭṭhānanti. Cơ quan phát âm có bốn loại: gốc lưỡi, phần giữa lưỡi, đầu lưỡi, và chính nơi phát âm. Payatanaṃ catubbidhaṃ – saṃvuṭaṃ, vivaṭaṃ, phuṭṭhaṃ, īsaṃphuṭṭhanti. Tattha karaṇānaṃ sakasakaṭṭhānehi saddhiṃ saṃvaraṇādiko visesākāro saṃvuṭādi nāma. Sự cố gắng có bốn loại: đóng, mở, tiếp xúc, và tiếp xúc nhẹ. Trong đó, cách thức đặc biệt như đóng lại v.v... của các cơ quan phát âm cùng với nơi phát âm của chúng được gọi là đóng v.v... Tattha kaṇṭhapadesānaṃ aññamaññaṃ saṅghaṭṭanena uppannā avaṇṇa, kavagga, hakārā kaṇṭhajā nāma. Tālumhi jivhāmajjhasaṅghaṭṭanena uppannā ivaṇṇa, cavagga, yakārā tālujā nāma. Mukhabbhantaramuddhamhi [Pg.5] jivhopaggasaṅghaṭṭanena uppannā ṭavagga, ra, ḷakārā muddhajā nāma. Upari dantapantiyaṃ jivhaggasaṅghaṭṭanena uppannā tavagga, la, sakārā dantajā nāma. Oṭṭhadvayasaṅghaṭṭanena uppannā uvaṇṇa, pavaggā oṭṭhajā nāma. Niggahītaṃ nāsikajaṃ nāma. Pañcavaggantā pana nāsikaṭṭhānepi sakaṭṭhānepi jāyanti. Ekāro kaṇṭhatālujo. Okāro kaṇṭhoṭṭhajo. Vakāro dantoṭṭhajo. Apica ivaṇṇuvaṇṇā kaṇṭhepi jāyantiyeva. Yadā hakāro vaggantehi vā ya, ra, la, vehi vā yutto hoti, tadā urajoti vadanti. Pañho, tuṇhi, nhāto, vimhito, gayhate, vulhate, avhānaṃ. Trong đó, chữ 'a', nhóm 'ka', và chữ 'ha' được sinh ra từ sự va chạm của các vùng cổ họng với nhau, được gọi là âm cổ họng. Chữ 'i', nhóm 'ca', và chữ 'ya' được sinh ra từ sự va chạm của phần giữa lưỡi với ngạc, được gọi là âm ngạc. Nhóm 'ṭa', chữ 'ra', và chữ 'ḷa' được sinh ra từ sự va chạm của phần trên lưỡi với đỉnh vòm miệng, được gọi là âm đỉnh vòm miệng. Nhóm 'ta', chữ 'la', và chữ 'sa' được sinh ra từ sự va chạm của đầu lưỡi với hàng răng trên, được gọi là âm răng. Chữ 'u' và nhóm 'pa' được sinh ra từ sự va chạm của hai môi, được gọi là âm môi. Niggahīta được gọi là âm mũi. Các chữ cuối của năm nhóm phụ âm thì được sinh ra ở nơi phát âm mũi và cũng ở nơi phát âm riêng của chúng. Chữ 'e' là âm cổ họng-ngạc. Chữ 'o' là âm cổ họng-môi. Chữ 'va' là âm răng-môi. Hơn nữa, chữ 'i' và chữ 'u' cũng được sinh ra ở cổ họng. Khi chữ 'ha' kết hợp với các chữ cuối nhóm hoặc với 'ya', 'ra', 'la', 'va', thì được gọi là âm ngực. Ví dụ: pañho, tuṇhi, nhāto, vimhito, gayhate, vulhate, avhānaṃ. Kaṇṭhaṃ saṃvaritvā uccārito akāro saṃvuṭo nāma. Sakasakaṭṭhāna, karaṇāni vivaritvā uccāritā sesasarā ca sa, hakārā ca vivaṭā nāma. Tāniyeva gāḷhaṃ phusāpetvā uccāritā pañcavaggā phuṭṭhā nāma. Thokaṃ phusāpetvā uccāritā ya, ra, la, vā īsaṃphuṭṭhā nāma. Tattha oṭṭhajesu tāva pavaggaṃ vadantānaṃ oṭṭhadvayassa gāḷhaṃ phusanaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Phuṭṭhapayatanikattā pavaggassa. Uvaṇṇaṃ vadantānaṃ pana oṭṭhadvayassa vivaraṇaṃ icchitabbaṃ. Kasmā? Vivaṭapayatanikattā uvaṇṇassa. Esa nayo sesesu sabbesūti. Chữ 'a' được phát âm bằng cách đóng cổ họng lại được gọi là âm đóng. Các nguyên âm còn lại, chữ 'sa', và chữ 'ha' được phát âm bằng cách mở nơi phát âm và cơ quan phát âm của chúng ra, được gọi là âm mở. Năm nhóm phụ âm được phát âm bằng cách cho (nơi và cơ quan phát âm) tiếp xúc mạnh với nhau, được gọi là âm tiếp xúc. Các chữ 'ya', 'ra', 'la', 'va' được phát âm bằng cách cho tiếp xúc nhẹ, được gọi là âm tiếp xúc nhẹ. Trong đó, đối với các âm môi, khi phát âm nhóm 'pa', cần phải có sự tiếp xúc mạnh của hai môi. Tại sao? Vì nhóm 'pa' có sự cố gắng là tiếp xúc. Nhưng khi phát âm chữ 'u', cần phải mở hai môi ra. Tại sao? Vì chữ 'u' có sự cố gắng là mở. Quy tắc này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp còn lại. Cūḷaniruttiyaṃ pana sabbe rassasarā saṃvuṭā nāma, sabbedīghasarā vivaṭā nāmāti vuttaṃ. Tathā saddasāratthajāliniyaṃ, katthaci sakkaṭaganthe ca. Idaṃ yuttataraṃ. Aññaṭṭhānikabyañjanehi yuttā sarā attano ṭhāna, karaṇāni jahantāpi payatanaṃ na jahanti. Tasmā nānāvaṇṇānaṃ saṃsagge payatanānaṃ saṃsaggabhedopi veditabboti. Tattha ‘‘suṇātu me’’ti vadanto yadi ṇā-kāraṃ jivhaggena dantaṭṭhāne katvā vadeyya, dantajo nā-kāro eva bhaveyya. Tu-kārañca jivhopaggena muddhaṭṭhāne katvā vadeyya, muddhajo ṭu-kāro eva bhaveyya. Evañca sati akkharavipatti nāma siyā. Esa nayo sesesu muddhajadantajesu. Tasmā kammavācaṃ sāventehi nāma ṭhāna, karaṇa, payatanesu suṭṭhu kusalehi bhavitabbanti. Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti, có nói rằng tất cả các nguyên âm ngắn được gọi là âm đóng, tất cả các nguyên âm dài được gọi là âm mở. Tương tự trong Saddasāratthajālinī, và trong một số sách tiếng Sanskrit. Điều này hợp lý hơn. Các nguyên âm khi kết hợp với các phụ âm có nơi phát âm khác, dù có thể từ bỏ nơi phát âm và cơ quan phát âm của mình, nhưng không từ bỏ sự cố gắng. Do đó, cần phải biết sự khác biệt trong việc kết hợp các sự cố gắng khi các chữ cái khác nhau kết hợp với nhau. Trong đó, khi nói 'suṇātu me', nếu người nói phát âm chữ 'ṇā' bằng cách đặt đầu lưỡi vào vị trí răng, thì nó sẽ trở thành chữ 'nā' thuộc âm răng. Và nếu phát âm chữ 'tu' bằng cách đặt phần trên lưỡi vào vị trí đỉnh vòm miệng, thì nó sẽ trở thành chữ 'ṭu' thuộc âm đỉnh vòm miệng. Nếu như vậy, sẽ xảy ra lỗi phát âm chữ. Quy tắc này cũng áp dụng cho các âm đỉnh vòm miệng và âm răng còn lại. Do đó, những người tụng kammavācā phải thật sự thành thạo về nơi phát âm, cơ quan phát âm, và sự cố gắng. Sithilañca[Pg.6], dhanitañca, dīghaṃ, rassaṃ, garuṃ, lahuṃ; Niggahītaṃ, vimuttañca, sambandhañca, vavatthitaṃ. Âm mềm, âm cứng, âm dài, âm ngắn, âm nặng, âm nhẹ; âm giữ lại, âm thả ra, âm nối liền, và âm tách rời. Mudunā vacīpayogena vattabbā vaggapaṭhama, tatiya, pañcamā sithilā nāma. Thaddhena vacīpayogena vattabbā vaggadutiya, catutthā dhanitā nāma. Dīgha, rassā pubbe vuttā. Dīghā ceva saṃyogapubbā ca niggahītantā ca garukā nāma. Sesā lahukā nāma. Yathā saddasahito vāto mukhachiddena bahi anikkhamma nāsasotābhimukho hoti, tathā mukhaṃ avivaṭaṃ katvā vattabbaṃ byañjanaṃ niggahītaṃ nāma. Tena yuttāni sabbabyañjanāni niggahītantāni nāma. Sesā vimuttā nāma. Padasandhivasena vattabbaṃ sambandhaṃ nāma. Padacchedaṃ katvā vattabbaṃ vavatthitaṃ nāma. Các chữ thứ nhất, thứ ba, và thứ năm của các nhóm, được phát âm với sự dụng lời nhẹ nhàng, được gọi là âm mềm. Các chữ thứ hai và thứ tư của các nhóm, được phát âm với sự dụng lời cứng rắn, được gọi là âm cứng. Âm dài và âm ngắn đã được nói trước đây. Các âm dài, các âm đứng trước phụ âm kép, và các âm kết thúc bằng niggahīta được gọi là âm nặng. Các âm còn lại được gọi là âm nhẹ. Phụ âm được phát âm bằng cách không mở miệng, sao cho luồng hơi có âm thanh không thoát ra ngoài qua miệng mà hướng về đường mũi, được gọi là âm giữ lại (niggahīta). Tất cả các phụ âm kết hợp với nó được gọi là âm kết thúc bằng niggahīta. Các âm còn lại được gọi là âm thả ra. Việc phát âm theo quy tắc liên âm (sandhi) được gọi là âm nối liền. Việc phát âm bằng cách tách từ được gọi là âm tách rời. Byañjanavuttirāsi niṭṭhito. Phần về đặc tính của phụ âm đã kết thúc. Lahusaññārāsi Phần về các định danh ngắn gọn. Jho, lo, po, gho, go. Jha, la, pa, gha, ga. 9. Yuvaṇṇā jhalā nāmassante. 9. Các chữ 'i' và 'u' ở cuối danh từ là jha và la. Anitthiliṅgassa nāmassa ante ivaṇṇuvaṇṇā kamena jhalasaññā honti. Ở cuối một danh từ không phải là nữ tính, các chữ 'i' và 'u' lần lượt có định danh là jha và la. 10. Pitthiyaṃ. 10. Pa trong nữ tính. Itthiliṅge nāmassante ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti. Trong nữ tính, ở cuối danh từ, các chữ 'i' và 'u' có định danh là pa. 11. Ghā. 11. Gha và ā. Gho Gha [Pg.7], Ā iti dvipadaṃ. Itthiliṅge ākāro ghasañño hoti. , Ā là một cụm hai từ. Trong nữ tính, chữ 'ā' có định danh là gha. 12. Go syālapane. 12. Ga cho si trong hô cách. Ālapane si gasañño hoti. Trong hô cách, (biến cách từ) si có định danh là ga. Lahusaññārāsi niṭṭhito. Phần về các định danh ngắn gọn đã kết thúc. Saṅketarāsi Phần về các quy ước. 13. Vidhi visesanaṃ yaṃ tassa. 13. Quy tắc (áp dụng) cho cái đó, cái mà là từ bổ nghĩa. Sutte yaṃ visesanaṃ dissati, tassa vidhi ñātabbo. Trong một quy tắc, từ bổ nghĩa nào được thấy, quy tắc (ấy) nên được hiểu là (áp dụng) cho từ đó. ‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare. Yonanti visesanaṃ. Ṭāṭeti vidhi. ‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. (Ví dụ:) Narā, nare. (Trong đó) ‘yonaṃ’ là từ bổ nghĩa. ‘Ṭāṭe’ là quy tắc. 14. Sattamiyaṃ pubbassa. 14. Khi ở cách thứ bảy, (quy tắc áp dụng) cho cái đứng trước. Sattamīniddese pubbavaṇṇasseva vidhi ñātabbo. Khi có sự chỉ định bằng cách thứ bảy, quy tắc nên được hiểu là chỉ áp dụng cho âm đứng trước. ‘Saro lopo sare’. Lokaggo. ‘Saro lopo sare’ (Nguyên âm bị xóa bỏ khi có nguyên âm theo sau). (Ví dụ:) Lokaggo. 15. Pañcamiyaṃ parassa. 15. Khi ở cách thứ năm, (quy tắc áp dụng) cho cái theo sau. Pañcamīniddese parasseva vidhi ñātabbo. Khi có sự chỉ định bằng cách thứ năm, quy tắc nên được hiểu là chỉ áp dụng cho cái theo sau. ‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. Narā, nare. ‘Ato yonaṃ ṭāṭe’. (Ví dụ:) Narā, nare. 16. Ādissa. 16. (Quy tắc áp dụng) cho âm đầu. Parassa sissamāno vidhi ādivaṇṇassa ñātabbo. Quy tắc được dạy cho cái theo sau, nên được hiểu là (áp dụng) cho âm đầu của nó. ‘Ra [Pg.8] saṅkhyāto vā’. Terasa. ‘Ra saṅkhyāto vā’ (Chữ ‘ra’ (thay cho ‘ti’) trong số đếm, một cách tùy chọn). (Ví dụ:) Terasa. 17. Chaṭṭhiyantassa. 17. (Quy tắc áp dụng) cho từ kết thúc bằng cách thứ sáu. Chaṭṭhīniddese tadantassa vidhi ñātabbo. Khi có sự chỉ định bằng cách thứ sáu, quy tắc nên được hiểu là (áp dụng) cho toàn bộ từ đó. ‘Rājassi nāmhi’. Rājinā. ‘Rājassi nāmhi’. (Ví dụ:) Rājinā. 18. Ṅānubandho. 18. (Sự thay thế) có phụ chú ‘ṅa’. Ṅānubandho ādeso chaṭṭhīniddiṭṭhassa antassa ñātabbo. Sự thay thế có phụ chú ‘ṅa’ nên được hiểu là (thay thế) cho âm cuối của từ được chỉ định bằng cách thứ sáu. ‘Gossāvaṅa’. Gavassaṃ. ‘Gossāvaṅa’. (Ví dụ:) Gavassaṃ. 19. Ṭānubandhonekavaṇṇo sabbassa. 19. (Sự thay thế) có phụ chú ‘ṭa’ và (sự thay thế) có nhiều âm (áp dụng) cho toàn bộ. Yo ca ṭānubandho ādeso, yo ca anekavaṇṇo ādeso, tadubhayaṃ chaṭṭhīniddiṭṭhassa sabbasseva vaṇṇasamudāyassa ñātabbaṃ. Sự thay thế nào có phụ chú ‘ṭa’, và sự thay thế nào có nhiều âm, cả hai trường hợp đó nên được hiểu là (thay thế) cho toàn bộ cụm âm của từ được chỉ định bằng cách thứ sáu. Ṭānubandhe tāva – Trước hết, về (trường hợp) có phụ chú ‘ṭa’ – ‘Imassānitthiyaṃ ṭe’. Esu. ‘Imassānitthiyaṃ ṭe’. (Ví dụ:) Esu. Anekavaṇṇe – Về (trường hợp) có nhiều âm – ‘Animi nāmhi’. Anena, iminā. ‘Animi nāmhi’. (Ví dụ:) Anena, iminā. 20. Ñakānubandhā ādyantā. 20. (Sự thêm vào) có phụ chú ‘ña’ và ‘ka’ (được thêm) vào đầu và cuối. Ñānubandho āgamo ca kānubandho āgamo ca kamena chaṭṭhīniddiṭṭhassa ādimhi ca ante ca ñātabbo. Sự thêm vào có phụ chú ‘ña’ và sự thêm vào có phụ chú ‘ka’ nên được hiểu là (thêm) lần lượt vào đầu và vào cuối của từ được chỉ định bằng cách thứ sáu. Ñānubandhe – Về (trường hợp) có phụ chú ‘ña’ – ‘Brūto tissiña’. Braviti. ‘Brūto tissiña’. (Ví dụ:) Braviti. Kānubandhe [Pg.9] – Về (trường hợp) có phụ chú ‘ka’ – ‘Bhūssa vuka’. Babhuva. ‘Bhūssa vuka’. (Ví dụ:) Babhuva. 21. Mānubandho sarānamantā paro. Mānubandho āgamo sarānaṃ antasaramhā paro hoti. ‘Najjāyo svāma’. Najjāyo sandanti. ‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’. Rundhati. ‘Jara sadānamīma vā’. Jīrati, sīdati. Imasmiṃ byākaraṇe anekasaratā nāma nadī, purisa iccādīsu liṅgapadesu eva atthi, gamu, pacaiccādīsu dhātupadesu natthi. Sabbadhātuyo byañjanantā eva honti, dhātvantalopakiccaṃ natthi. Tasmā najjāyoti ettha ī-kāro antasaro nāma. Tato ‘najjāyo svāma’ iti suttena ā-kārāgamo. Rundhatīti ettha pana u-kāro antasaro nāma, tato ‘‘maṃ vā rudhādīna’’nti suttena bindāgamo. Evaṃ jīrati, sīdati iccādīsu. Mrammapotthakesu pana ‘‘mānubandho padānamantā paro’’ti pāṭho, so sīhaḷapotthakehi na sameti. 22. Vippaṭisedhe. Samānavisayānaṃ dvinnaṃ vidhīnaṃ aññamaññapaṭisedharahite ṭhāne yebhuyyena paro vidhi okāsaṃ labhati. Cattārome bhikkhave dhammā -ettha cattārimeti pubbalope sampatte paralopo okāsaṃ labhati. 23. Saṅketo nāvayavonubandho. Yo vaṇṇo payogassa avayavo na hoti, suttesu saṅketamatto hoti, so anubandho nāma. ‘Gossāva’[Pg.10]. Gavassaṃ-etena padarūpavidhāne anubandho upayogaṃ na gacchatīti ñāpeti. 24. Vaṇṇaparena savaṇṇopi. Vaṇṇasaddo paro etasmāti vaṇṇaparo, vaṇṇaparena rassasarena savaṇṇopi gayhati sayañca, avaṇṇoti vutte ā-kāropi gayhati a-kāro cāti vuttaṃ hoti. Evaṃ ivaṇṇuvaṇṇesu. 25. Ntuvantumantāvantutavantusambandhī. Ntuiti vutte vantu, mantu, āvantu, tavantūnaṃ sambandhībhūto ntukāro gayhati. ‘Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’. Guṇavanto, satimanto, yāvanto, bhuttavanto. Saṅketarāsi niṭṭhito. Sandhividhāna Atha sandhividhānaṃ dīpiyate. Lopo, dīgho, rasso, vuddhi, ādeso, āgamo, dvibhāvo, vipallāso. Loparāsi 26. Saro lopo sare. Luppatīti lopo. Sare pare sarūpo vā asarūpo vā pubbo saro lopo hoti. Sarūpe tāva – Avaṇṇe-lokaggo [Pg.11], bhavāsavo, avijjāsavo, avijjānusayo. Ivaṇṇe-munindo, munīrito, varavādīrito, itthindriyaṃ. Uvaṇṇe-bahūpakāro, bahukā ūmi bahūmi, sarabhuyā ūmi sarabhūmi, sarabhuyā udakaṃ sarabhūdakaṃ. Asarūpe – Sotindriyaṃ, kāmupādānaṃ, bhavesanā, bhavogho, so tuṇhassa, diṭṭhānusayo, diṭṭhupādānaṃ, diṭṭhekaṭṭhaṃ, diṭṭhogho, mudindriyaṃ, puttā matthi, urassa dukkho, asantettha na dissanti iccādi. Iti pubbaloparāsi. 27. Paro kvaci. Pubbasaramhā sarūpo vā asarūpo vā paro saro kvaci lopo hoti. Đôi khi nguyên âm đứng sau, dù đồng dạng hay dị dạng, bị lược bỏ sau một nguyên âm đứng trước. Sarūpe tāva – Trước hết, trong trường hợp (nguyên âm) đồng dạng – Taṃ kadāssu bhavissati, kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissati, yadāssa sīlaṃ paññañca, tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti -kaṇhanti mahākaṇhagoṇaṃ, taṇhāssa vippahīnā, māssu [Pg.12] kujjha rathesabha, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, āgatāttha tumhe, sotukāmāttha tumhe, māyyo evarūpamakāsi, papaṃ avinduṃ -pavaḍḍhaṃ āpaṃ labhiṃsūtyattho, nālaṃ kabaḷaṃ padātave -pa+ādātaveti chedo, gaṇhituntattho, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho-dīgho, aggīva tappati, itthīva gacchati, nadīva sandati, mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, yete dhammā ādikalyāṇā iccādi. Taṃ kadāssu bhavissati, kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissati, yadāssa sīlaṃ paññañca, tadāssu kaṇhaṃ yuñjanti - kaṇhanti có nghĩa là con bò đực đen to lớn, taṇhāssa vippahīnā, māssu kujjha rathesabha, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, āgatāttha tumhe, sotukāmāttha tumhe, māyyo evarūpamakāsi, papaṃ avinduṃ - có nghĩa là họ đã tìm được nước dồi dào, nālaṃ kabaḷaṃ padātave - phân tích là pa+ādātave, có nghĩa là để nhận lấy, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho - nguyên âm dài, aggīva tappati, itthīva gacchati, nadīva sandati, mātupaṭṭhānaṃ, pitupaṭṭhānaṃ, yete dhammā ādikalyāṇā, v.v... Asarūpe – Trong trường hợp (nguyên âm) dị dạng – Itissa, itipi, assamaṇīsi, akataññūsi, vandehaṃ, sohaṃ, yassadāni, chāyāva anapāyinī, mādisesu kathāva kā, kinnumāva samaṇiyo madhuvā maññati bālo, cakkhundriyaṃ, dveme bhikkhave dhammā, tayome bhikkhave dhammā iccādi. Itissa, itipi, assamaṇīsi, akataññūsi, vandehaṃ, sohaṃ, yassadāni, chāyāva anapāyinī, mādisesu kathāva kā, kinnumāva samaṇiyo, madhuvā maññati bālo, cakkhundriyaṃ, dveme bhikkhave dhammā, tayome bhikkhave dhammā, v.v... Kvacīti kiṃ? Katamā cānanda aniccasaññā. Tại sao nói 'đôi khi' (kvaci)? (Ví dụ trường hợp không lược bỏ:) Katamā cānanda aniccasaññā. Iti paraloparāsi. Như vậy là phần lược bỏ nguyên âm sau. 28. Na dve vā. 28. Hoặc không (lược bỏ) cả hai. Dve pubbaparasarā kvaci lopā na honti vā. Đôi khi cả hai nguyên âm, trước và sau, tùy chọn không bị lược bỏ. Appamādo amataṃ padaṃ, ko imaṃ pathaviṃvicessati. Appamādo amataṃ padaṃ, ko imaṃ pathaviṃvicessati. Kvacitveva? Sotindriyaṃ, cakkhundriyaṃ, Tại sao lại nói 'đôi khi'? (Vì có những trường hợp lược bỏ như:) Sotindriyaṃ, cakkhundriyaṃ, Vāti kiṃ[Pg.13]? Komaṃ vasaliṃ parāmasissati. Tại sao nói 'tùy chọn' (vā)? (Vì có trường hợp nối âm:) Komaṃ vasaliṃ parāmasissati. Ito paṭṭhāya yāvasandhikaṇḍāvasānā yuttaṭṭhānesu sabbattha kvacisaddo, vāsaddo ca vattante. Tattha kvacisaddo nānāpayogaṃ dasseti. Vāsaddo ekapayogassa nānārūpaṃ dasseti. Lopanisedho. Bắt đầu từ đây cho đến cuối chương nối âm, ở khắp mọi nơi thích hợp, từ 'kvaci' và từ 'vā' được áp dụng. Trong đó, từ 'kvaci' cho thấy các cách áp dụng khác nhau. Từ 'vā' cho thấy các hình thức khác nhau của một cách áp dụng. (Đây là) sự cấm đoán lược bỏ. 29. Parasarassa. 29. Của nguyên âm sau. Niggahītamhā parasarassa kvaci lopo hoti vā. Đôi khi nguyên âm sau một niggahīta (ṃ) tùy chọn bị lược bỏ. Tvaṃsi, candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, cakkaṃva vahato padaṃ, halaṃdāni pakāsituṃ, kinti vadeyyaṃ, cīvaranti, pattanti, bhikkhunti. Tvaṃsi, candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, cakkaṃva vahato padaṃ, halaṃdāni pakāsituṃ, kinti vadeyyaṃ, cīvaranti, pattanti, bhikkhunti. Iti saraloparāsi. Như vậy là phần lược bỏ nguyên âm. 30. Saṃyogādi lopo. 30. Lược bỏ phụ âm đầu của cụm phụ âm. Saṃyogassa ādibhūto byañjano kvaci lopo hoti vā. Phụ âm đứng đầu của một cụm phụ âm đôi khi tùy chọn bị lược bỏ. Pupphaṃsā uppajjati – idha pubbasuttena saralopo, evaṃsa te āsavā pahīnā honti, sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama - assa+ājīvoti chedo, bhaveyyāti attho. Pupphaṃsā uppajjati – ở đây có sự lược bỏ nguyên âm theo quy tắc trước, evaṃsa te āsavā pahīnā honti, sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama - phân tích là assa+ājīvo, có nghĩa là bhaveyya. Tīsu byañjanesu sarūpānaṃ dvinnaṃ ādibyañjanassa lopo – agyāgāraṃ, agyāhito, vutyassa, vityānubhūyate, ekasataṃ khatyā, ratyo, ratyā, ratyaṃ, sakvāhaṃ mārisa devānamindo, iccādi. Trong một cụm ba phụ âm mà hai phụ âm đầu đồng dạng, phụ âm đầu tiên bị lược bỏ – agyāgāraṃ, agyāhito, vutyassa, vityānubhūyate, ekasataṃ khatyā, ratyo, ratyā, ratyaṃ, sakvāhaṃ mārisa devānamindo, v.v... Sarūpānanti [Pg.14] kiṃ? Titthyā puthuso vadanti, catutthyantaṃ, chaṭṭhuntaṃ, cakkhvābādhaṃ, vatthvettha. Tại sao nói 'đồng dạng' (sarūpānaṃ)? (Ví dụ trường hợp không lược bỏ:) Titthyā puthuso vadanti, catutthyantaṃ, chaṭṭhuntaṃ, cakkhvābādhaṃ, vatthvettha. Iti byañjanaloparāsi. Như vậy là phần lược bỏ phụ âm. 31. Lopo. 31. Lược bỏ. Niggahītassa kvaci lopo hoti vā. Niggahīta (ṃ) đôi khi tùy chọn bị lược bỏ. Sare pare tāva – Trước hết, khi một nguyên âm theo sau – Evāhaṃ cintayitvāna, pupphadānaṃ adāsahaṃ-adāsiṃ+ahanti chedo, bindulopo, puna pubbasaralopo, tuyhatthāya mahāmuni, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tāsāhaṃ santike, tesāhaṃ evaṃ vadāmi, pañcannetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, channetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, samaṇa tveva pucchāmi, brāhmaṇa tveva pucchāmi -tvaṃ+evāti chedo, vidūnaggamiti. Evāhaṃ cintayitvāna, pupphadānaṃ adāsahaṃ - phân tích là adāsiṃ+ahaṃ, lược bỏ bindu (niggahīta), rồi lược bỏ nguyên âm trước, tuyhatthāya mahāmuni, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tāsāhaṃ santike, tesāhaṃ evaṃ vadāmi, pañcannetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, channetaṃ dhammānaṃ adhivacanaṃ, samaṇa tveva pucchāmi, brāhmaṇa tveva pucchāmi - phân tích là tvaṃ+eva, vidūnaggamiti. Byañjane pare – Khi một phụ âm theo sau – Taṃ tuyhamūle paṭidesemi. Taṃ tuyhamūle paṭidesemi. Gāthāyaṃ – Trong kệ tụng – Ariyasaccānadassanaṃ, etaṃ buddhāna sāsanaṃ, khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca. Sự thấy rõ các Thánh đế, đây là giáo huấn của chư Phật, và thứ tự của các uẩn, và của các giới và các xứ. Māgame pare – Trong trường hợp khác, do sự xuất hiện của 'ma' – Garuḷo uragāmiva, dhammo arahatāmiva, āloko passatāmiva, bako kakkaṭakāmiva, nabhaṃ tārakitāmiva, padumaṃ [Pg.15] hatthagatāmiva -etesu māgame bindulopo, byañjane pubbasaradīgho ca. Garuḷo uragāmiva (chim garuḷa như đối với loài rắn), dhammo arahatāmiva (giáo pháp như đối với các vị A-la-hán), āloko passatāmiva (ánh sáng như đối với những người thấy), bako kakkaṭakāmiva (con diệc như đối với con cua), nabhaṃ tārakitāmiva (bầu trời như được tô điểm bởi các vì sao), padumaṃ hatthagatāmiva (hoa sen như đã được cầm trong tay) – trong những trường hợp này, khi có sự xuất hiện của 'ma', bindu bị biến mất, và nguyên âm đứng trước phụ âm được trường hóa. Tathā saṃupasaggassa bindulope antasaradīgho – Tương tự, khi bindu của tiếp đầu ngữ 'saṃ' bị biến mất, nguyên âm cuối được trường hóa – Sārāgo, sāratto, avisāhāro, sārambho, sāraddho, sāketaṃ nagaraṃ, sādhāraṇaṃ, saṃ assa atthīti sāmī. Sārāgo, sāratto, avisāhāro, sārambho, sāraddho, sāketaṃ nagaraṃ (thành Sāketa), sādhāraṇaṃ, saṃ assa atthīti sāmī (người chủ là người có tài sản). Samāse tumantamhi niccaṃ – Trong hợp thể từ, khi có hậu tố 'tum', (sự trường hóa) luôn luôn xảy ra – Kattukāmo, gantukāmo iccādi. Kattukāmo (muốn làm), gantukāmo (muốn đi), v.v... Iti binduloparāsi. Đây là nhóm về sự biến mất của bindu. 32. Syādilopo pubbassekassa. 32. Sự biến mất của 'syādi' của từ đứng trước trong trường hợp lặp lại. Vicchāyaṃ ekassa vibhatyantassa padassa dvitte kate pubbapadassa syādilopo hoti. Trong sự lặp lại, khi một từ có biến cách được lặp lại hai lần, 'syādi' của từ đứng trước bị biến mất. Ekekaṃ, ekekāni, ekekena, ekekassa iccādi. Ekekaṃ, ekekāni, ekekena, ekekassa, v.v... Māgame – Khi có sự xuất hiện của 'ma' – Ekamekaṃ, ekamekāni iccādi. Ekamekaṃ, ekamekāni, v.v... Iti syādiloparāsi. Đây là nhóm về sự biến mất của 'syādi'. Appavidhānamuccate. Phương pháp về sự thay đổi được nói đến. 33. Tadaminādīni. 33. Tadaminā và các trường hợp tương tự. Mahāvuttisuttamidaṃ, tadaminādīni padarūpāni iminā nipātanena sijjhantīti attho. Đây là kinh Mahāvutti, ý nghĩa là: các dạng từ như 'tada', 'iminā' và các trường hợp tương tự được hình thành bởi quy tắc bất định này. Saralopo byañjane – Sự biến mất của nguyên âm trong phụ âm – Lābu=alābu[Pg.16], pidhānaṃ=apidhānaṃ, dvāraṃ pidahitvā=apidahitvā, gini=aggini, ratnaṃ=ratanaṃ, nhānaṃ=nahānaṃ, asnāti=asanāti, hanti=hanati, hanti kuddho puthujjano, phalaṃ ve kadaliṃ hanti, sakkāro kāpurisaṃ hanti. Katthaci bahuvacanampi dissati. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ. Lābu=alābu (quả bầu), pidhānaṃ=apidhānaṃ (sự che đậy), dvāraṃ pidahitvā=apidahitvā (sau khi đóng cửa), gini=aggini (lửa), ratnaṃ=ratanaṃ (báu vật), nhānaṃ=nahānaṃ (sự tắm), asnāti=asanāti (ăn), hanti=hanati (giết), hanti kuddho puthujjano (kẻ phàm phu phẫn nộ giết hại), phalaṃ ve kadaliṃ hanti (quả thật giết chết cây chuối), sakkāro kāpurisaṃ hanti (sự cung kính giết chết kẻ hạ tiện). Đôi khi số nhiều cũng được thấy. Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ (kêu la thảm thiết, giết chết những người ưu tú nhất của họ). Ivaṇṇalope – Trong sự biến mất của âm 'i' – Ārāmarukkhacetyāni=cetiyāni, athatthekasataṃ khatyā =khattiyā, tithyā puthuso vadanti. Tithyā puthuso niviṭṭhā =titthiyā. Viddhasto=viddhaṃsito, utrasto=utrāsito, sneho=sineho, klesavatthūni=kilesavatthūni, kriyā=kiriyā, plavanti=pilavanti. Ārāmarukkhacetyāni=cetiyāni (các bảo tháp và cây trong tu viện), athatthekasataṃ khatyā =khattiyā (khi ấy có một trăm vị Sát-đế-lỵ), tithyā puthuso vadanti (các ngoại đạo nói nhiều điều). Tithyā puthuso niviṭṭhā =titthiyā (các ngoại đạo an trú trong nhiều quan điểm). Viddhasto=viddhaṃsito (bị phá hủy), utrasto=utrāsito (bị kinh hãi), sneho=sineho (tình thương), klesavatthūni=kilesavatthūni (các vật của phiền não), kriyā=kiriyā (hành động), plavanti=pilavanti (nổi). Uvaṇṇalope – Trong sự biến mất của âm 'u' – Paddhāni=padumāni, usmā=usumā iccādi. Paddhāni=padumāni (hoa sen), usmā=usumā (hơi nóng), v.v... Saṃyogādibyañjanalopo ca – Và sự biến mất của phụ âm đứng đầu trong một cụm phụ âm – Puttānañhi vadho dukho, mātigho labhate dukhaṃ, appassādā kāmā dukhā, natthi kāmaparaṃ dukhaṃ, sekho=sekkho, apekhā=apekkhā, upasampadāpekho=upasampadāpekkho iccādi. Puttānañhi vadho dukho (việc giết con cái là khổ), mātigho labhate dukhaṃ (kẻ giết mẹ nhận lấy đau khổ), appassādā kāmā dukhā (dục lạc ít vị ngọt, nhiều đau khổ), natthi kāmaparaṃ dukhaṃ (không có khổ nào hơn khổ vì dục), sekho=sekkho (bậc hữu học), apekhā=apekkhā (sự mong đợi), upasampadāpekho=upasampadāpekkho (người mong cầu cụ túc giới), v.v... Sarena saha byañjanalopo – Sự biến mất của phụ âm cùng với nguyên âm – Paṭisaṅkhā yoniso, akkhāti=akkhāyati, gandhaṃ ghāti=ghāyati, abhiññā=abhiññāya, pariññā=pariññāya, adhiṭṭhā=adhiṭṭhāya, patiṭṭhā=patiṭṭhāya, āvīkatā hissa phāsu [Pg.17], assavanatā dhammassa parihāyanti, vipāko tadārammaṇatā uppajjati, dasāhaparamatā dhāretabbaṃ, nāyaṃ brāhmaṇabhojanatthā, tilodano hehiti, visasenova gārayho, yassatthā rukkharopakā =visasenovāti evaṃnāmako rājā eva, yassatthā dūramāyanti – yassāti udarassa, pitu atthā candavatī, upādārūpaṃ, anupādā vimutto, saddhāpabbajito, upanidhāpaññatti. Saṃvidhāvahāro, yāti=yāyati, vāti=vāyati, nibbāti=nibbāyati, nibbanti=nibbāyanti, pahāti=pahāyati, sappatisso=sappatissayo, suhado=suhadayo=sabbattha yalopo, Paṭisaṅkhā yoniso (khéo tác ý), akkhāti=akkhāyati (được gọi là), gandhaṃ ghāti=ghāyati (ngửi mùi), abhiññā=abhiññāya (vì thắng trí), pariññā=pariññāya (vì liễu tri), adhiṭṭhā=adhiṭṭhāya (sau khi quyết định), patiṭṭhā=patiṭṭhāya (sau khi an trú), āvīkatā hissa phāsu (sự dễ chịu được biểu lộ cho vị ấy), assavanatā dhammassa parihāyanti (do không nghe pháp nên bị suy giảm), vipāko tadārammaṇatā uppajjati (quả sanh khởi do có đối tượng ấy), dasāhaparamatā dhāretabbaṃ (nên được giữ tối đa mười ngày), nāyaṃ brāhmaṇabhojanatthā (đây không phải vì bữa ăn của Bà-la-môn), tilodano hehiti (sẽ có cơm trộn mè), visasenova gārayho (đáng bị khiển trách như vua Visasena), yassatthā rukkharopakā =visasenovāti evaṃnāmako rājā eva (vì lợi ích của ai mà những người trồng cây... = 'visasenova' chính là vị vua có tên như vậy), yassatthā dūramāyanti – yassāti udarassa (vì lợi ích của cái gì mà họ đi xa – 'yassa' là của cái bụng), pitu atthā candavatī (Candavatī vì lợi ích của cha), upādārūpaṃ (sắc do chấp thủ), anupādā vimutto (được giải thoát do không chấp thủ), saddhāpabbajito (xuất gia vì đức tin), upanidhāpaññatti (chế định về sự so sánh). Saṃvidhāvahāro (sự sắp đặt), yāti=yāyati (đi), vāti=vāyati (thổi), nibbāti=nibbāyati (trở nên nguội lạnh), nibbanti=nibbāyanti (họ trở nên nguội lạnh), pahāti=pahāyati (từ bỏ), sappatisso=sappatissayo (có sự tôn trọng), suhado=suhadayo (người bạn tốt) = ở khắp nơi có sự biến mất của 'ya', Mukharo=mukhakharo, vācākaraṇo=vākkaraṇo, vācāpatho=byappatho=vāssa byattaṃ, rassattañca, evaṃ byākho=evaṃ viya kho=vissa byattaṃ, dīgho ca yalopo ca. Mukharo=mukhakharo (người lắm lời), vācākaraṇo=vākkaraṇo (người nói), vācāpatho=byappatho (lời nói) = 'vā' trở thành 'bya', và được đoản hóa, tương tự byākho=evaṃ viya kho (quả thật như vậy) = 'vi' trở thành 'bya', được trường hóa và 'ya' bị biến mất. Lolupo, momuho, kukkuco, susukho, roruvoiccādīsu pana atisayatthadīpanatthaṃ padadvittaṃ katvā pubbapadesu akkharalopo. Tuy nhiên, trong các trường hợp như lolupo (tham lam), momuho (si mê), kukkuco (hối hận), susukho (rất hạnh phúc), roruvo (kêu la), v.v... sau khi lặp lại từ để biểu thị ý nghĩa nhấn mạnh, có sự biến mất của một âm trong từ đứng trước. Padalopo ādimajjhantesu – Sự biến mất của một từ ở đầu, giữa, và cuối – Datto=devadatto, assehi yutto ratho=assaratho, rūpabhavo=rūpaṃ, arūpabhavo=arūpaṃ iccādi. Datto = devadatto, cỗ xe được thắng bằng những con ngựa = assaratho, sắc hữu = rūpaṃ, vô sắc hữu = arūpaṃ, v.v... Loparāsi niṭṭhito. Phần lược bỏ đã chấm dứt. Dīgha, rassarāsi Phần trường âm, đoản âm Atha [Pg.18] dīgha, rassā dīpiyante. Bây giờ, trường âm và đoản âm được trình bày. 34. Sesā dīghā. 34. Các nguyên âm còn lại là trường âm. Pakkhittamidaṃ suttaṃ. Luttehi vā ādesakatehi vā vaṇṇehi sesā rassasarā kvaci dīghā honti vā. Kinh này được thêm vào. Do các âm bị lược bỏ hoặc được biến đổi, các nguyên âm ngắn còn lại đôi khi trở thành trường âm. Pubbalutte tāva – Trước hết, trong trường hợp lược bỏ âm trước – Tatrāyamādi bhavatiṃ, tatrābhiratimiccheyya, buddhānussati, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, anāgārehi cūbhayaṃ, dhammūpasaṃhitā, tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi, tesaṃ vūpasamo sukho iccādi. Tatrāyamādi bhavatiṃ, tatrābhiratimiccheyya, buddhānussati, saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, anāgārehi cūbhayaṃ, dhammūpasaṃhitā, tathūpamaṃ dhammavaraṃ adesayi, tesaṃ vūpasamo sukho, v.v... Paralutte – Trong trường hợp lược bỏ âm sau – Ajitāti bhagavā avoca, sumedho sājāto cāti, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho, sādhūtipatissuṇitvā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ iccādi. Ajitāti bhagavā avoca, sumedho sājāto cāti, ruppatīti rūpaṃ, bujjhatīti buddho, sādhūtipatissuṇitvā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, v.v... Bindulutte – Trong trường hợp lược bỏ bindu (ṃ) – Tāsāhaṃ, tesāhaṃ. Tāsāhaṃ, tesāhaṃ. Ādesesu – Trong trường hợp biến đổi – Myāyaṃdhammo, svāhaṃ, vityānubhūyate iccādi. Myāyaṃdhammo, svāhaṃ, vityānubhūyate, v.v... Yadipi imāni rūpāni byañjane uparisuttena sijjhanti, luttādesesu pana niccamiva dīghasiddhiñāpanatthaṃ idaṃ suttaṃ pakkhittanti daṭṭhabbaṃ. Mặc dù những dạng này được hình thành bởi quy tắc về phụ âm ở trên, cần phải hiểu rằng quy tắc này được thêm vào để cho biết sự thành tựu của trường âm hầu như luôn luôn xảy ra trong các trường hợp lược bỏ và biến đổi. 35. Byañjane dīgharassā. 35. Trường âm và đoản âm khi có phụ âm theo sau. Byañjane [Pg.19] pare rassadīghānaṃ kvaci dīgha, rassā honti vā. Tattha dīghavidhi nāma gāthāvasena vā āgamavasena vā vacanasukhavasena vā buddhisukhavasena vā hoti. Khi có phụ âm theo sau, các đoản âm và trường âm đôi khi trở thành trường âm và đoản âm. Trong đó, quy tắc về trường âm xảy ra do yêu cầu của thi kệ, hoặc do truyền thống, hoặc để dễ đọc, hoặc để dễ hiểu. Tattha gāthāvasena tāva – Trong đó, trước hết do yêu cầu của thi kệ – Madhuvāmaññati bālo, khantī ca sovacassatā, evaṃ gāme munī care, sakko ujū ca suhujū ca iccādi. Madhuvāmaññati bālo, khantī ca sovacassatā, evaṃ gāme munī care, sakko ujū ca suhujū ca, v.v... Āgame – Trong truyền thống – Uragāmiva, arahatāmiva, passatāmiva iccādi. Gāthāvasenātipi yujjati. Uragāmiva, arahatāmiva, passatāmiva, v.v... Cũng hợp lý khi nói rằng (điều này) là do yêu cầu của thi kệ. Vacanasukhañca buddhisukhañca purime sesadīghepi labbhati. Sự dễ đọc và dễ hiểu cũng được tìm thấy trong quy tắc 'các nguyên âm còn lại là trường âm' ở trước. Tattha vacanasukhe – Trong đó, về sự dễ đọc – Chārattaṃ mānattaṃ, pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, pāsādo, pākāro, pāvassi megho, nagaraṃ pāvisi, pāvekkhi, pārisuddhi, pāṭipado, caturāsītisahassāni iccādi. Chārattaṃ mānattaṃ, pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, pāsādo, pākāro, pāvassi megho, nagaraṃ pāvisi, pāvekkhi, pārisuddhi, pāṭipado, caturāsītisahassāni, v.v... Buddhisukhaṃ nāma padacchedañāṇasukhaṃ. Tattha – Sự dễ hiểu có nghĩa là sự dễ dàng trong việc nhận biết sự phân chia từ. Trong đó – Sātthaṃ sabyañjanaṃ, sātthikā dhammadesanā, cakkhumāssa yathā andho iccādi. Sātthaṃ sabyañjanaṃ, sātthikā dhammadesanā, cakkhumāssa yathā andho, v.v... Bindulutte pana sārāgo, sāratto iccādīni pubbe uddhaṭāniyeva. Còn trong trường hợp lược bỏ bindu, các từ như sārāgo, sāratto, v.v... đã được trích dẫn ở trước. Iti dīgharāsi. Như vậy là phần trường âm. Rassasandhimhi [Pg.20] gāthāvasena tāva – Trong phép nối đoản âm, trước hết do yêu cầu của thi kệ – Yiṭṭhaṃvahutaṃva loke, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so iccādi. Yiṭṭhaṃvahutaṃva loke, bhovādi nāma so hoti, yathābhāvi guṇena so, v.v... Āgame ya, ra, dāgamesu pubbarasso – Trong các tăng âm ya, ra, da, nguyên âm trước được rút ngắn – Yathayidaṃ, tathayidaṃ, yathariva amhākaṃ bhagavā, tathariva bhikkhusaṅgho, sammadeva samācare, sammadakkhāto mayā satisambojjhaṅgo iccādi. Yathayidaṃ, tathayidaṃ, yathariva amhākaṃ bhagavā, tathariva bhikkhusaṅgho, sammadeva samācare, sammadakkhāto mayā satisambojjhaṅgo, v.v... Saṃyogarasso nāma bahulaṃ labbhati – Sự rút ngắn do phụ âm kép thường được thấy – Akkamo, parakkamo, akkhāto, aññā, aññindriyaṃ, aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugata, attharaṇaṃ, apphoṭeti, alliyati, acchindati, assādo, ābhassaro, pabhassaro, sabbaññutaññāṇaṃ, jhānassa lābhimhi vasimhi. Akkamo, parakkamo, akkhāto, aññā, aññindriyaṃ, aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugata, attharaṇaṃ, apphoṭeti, alliyati, acchindati, assādo, ābhassaro, pabhassaro, sabbaññutaññāṇaṃ, jhānassa lābhimhi vasimhi. Tā, topaccayesupi rasso – Trong các tiếp vị ngữ -tā, -to cũng có sự rút ngắn – Kataññutā, atthaññutā, dhammaññutā, kaññato, nadito, vadhuto. Kataññutā, atthaññutā, dhammaññutā, kaññato, nadito, vadhuto. Samāse – Trong hợp từ – Itthipumaṃ, itthiliṅgaṃ, itthibhāvo, sabbaññubuddho iccādi. Itthipumaṃ, itthiliṅgaṃ, itthibhāvo, sabbaññubuddho, v.v... Iti rassarāsi. Như vậy là phần rút ngắn nguyên âm. Dīgha, rassarāsi niṭṭhito. Phần kéo dài và rút ngắn nguyên âm đã xong. Vuddhirāsi Phần Vuddhi Atha [Pg.21] vuddhisandhi dīpiyate. Bây giờ, liên âm Vuddhi được giải thích. 36. Yuvaṇṇānameo luttā. 36. Sự thay thế các nguyên âm i, u bằng e, o sau khi lược bỏ. Luttā pubbasaramhā vā parasaramhā vā sesānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ kamena e, oādesā honti vā. Sau khi lược bỏ nguyên âm trước hoặc nguyên âm sau, các nguyên âm i/ī và u/ū còn lại được thay thế tương ứng bằng e, o, một cách tùy chọn. Paraivaṇṇe – Khi có nguyên âm i theo sau – Bandhusseva samāgamo, ateva me acchariyaṃ, vāteritaṃ, jineritaṃ. Bandhusseva samāgamo, ateva me acchariyaṃ, vāteritaṃ, jineritaṃ. Parauvaṇṇe – Khi có nguyên âm u theo sau – Gaṅgodakaṃ, pattaṃ vodakaṃ katvā, saṅkhyaṃ nopeti vedagū, udakomiva jātaṃ. Gaṅgodakaṃ, pattaṃ vodakaṃ katvā, saṅkhyaṃ nopeti vedagū, udakomiva jātaṃ. Kriyāpadesu – Trong các hình thái động từ – Veti, apeti, upeti, apekkhā, upekkhā iccādi. Veti, apeti, upeti, apekkhā, upekkhā, v.v... Pubbaivaṇṇe – Khi có nguyên âm i đứng trước – Rathesabho, janesabho, munelayo iccādi- tattha rathīnaṃ āsabho jeṭṭhakoti rathesabho, rathīnanti rathavantānaṃ ratharuḷhānaṃ yodhānanti attho. Janīnaṃ āsabho janesabho, janīnanti janavantānaṃ issarānaṃ. Munīnaṃ ālayo vihāro munelayo. Rathesabho, janesabho, munelayo, v.v... Trong đó, rathesabho là rathīnaṃ āsabho, nghĩa là bậc tối thắng trong các chiến sĩ xa; rathīnaṃ có nghĩa là của những người có xe, của những chiến binh ngồi trên xe. Janesabho là janīnaṃ āsabho; janīnaṃ là của những người có quyền thế, của các bậc chúa tể. Munelayo là munīnaṃ ālayo, là trú xứ của các bậc ẩn sĩ, tức là tu viện. Pubbauvaṇṇe – Khi có nguyên âm u đứng trước – Sundarā itthī sotthi, sundaro attho yassāti sotthi, rassattaṃ, maṅgalaṃ. Sundarā itthī sotthi, sundaro attho yassāti sotthi, rassattaṃ, maṅgalaṃ. Vuddhirāsi niṭṭhito. Phần Vuddhi đã xong. Ādesasandhi Liên âm Thay thế Athādesasandhi [Pg.22] dīpiyate. Bây giờ, liên âm thay thế được giải thích. 37. Yavā sare. 37. Y, v khi có nguyên âm theo sau. Sare pare ivaṇṇuvaṇṇānaṃ ya, vādesā honti vā. Khi có nguyên âm theo sau, các nguyên âm i/ī và u/ū được tùy chọn thay thế tương ứng bằng y, v. Ivaṇṇe – Đối với nguyên âm i – Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhūyate, kyāhaṃ aparajjhāmi – idha paṭhamaṃ bindhulopo, sutā ca paṇḍitātyattha, sutā ca paṇḍitātyamhā, ñāto senāpatītyāhaṃ, iccetaṃ kusalaṃ, iccassa vacanīyaṃ, paccuttaritvā, paccāharati, pacceti, paccayo, acceti, accayo, accāyaṃ majjhimo khaṇḍo – atireko ayaṃ majjhimo khaṇḍotyattho, apuccaṇḍatā – aputiaṇḍatātyattho, jaccandho, jaccaghānako, jacceḷako, abbhuggacchati, abbheti, abbhokāso, ajjhokāso ajjhāgamā iccādi. Paṭisanthāravutyassa, sabbā vityānubhūyate, kyāhaṃ aparajjhāmi – ở đây trước tiên là sự lược bỏ bindu, sutā ca paṇḍitātyattha, sutā ca paṇḍitātyamhā, ñāto senāpatītyāhaṃ, iccetaṃ kusalaṃ, iccassa vacanīyaṃ, paccuttaritvā, paccāharati, pacceti, paccayo, acceti, accayo, accāyaṃ majjhimo khaṇḍo – có nghĩa là atireko ayaṃ majjhimo khaṇḍo, apuccaṇḍatā – có nghĩa là aputiaṇḍatā, jaccandho, jaccaghānako, jacceḷako, abbhuggacchati, abbheti, abbhokāso, ajjhokāso ajjhāgamā, v.v. Vātveva? Itissa muhuttampi, atisigaṇo, adhīritaṃ. Vātveva? Itissa muhuttampi, atisigaṇo, adhīritaṃ. Ettha ca iccetantiādīsu iminā suttena iti, pati, atiputi, jāti, abhi, adhisaddānaṃ ivaṇṇassa yattaṃ, ‘tavagga, varaṇāna’…nti suttena yamhi tavaggassa cattaṃ, ‘vagga, la, sehi te’ti suttena yassa pubbarūpattaṃ, abhi, adhisaddesu pana ‘catutthadutiyesvesa’…nti suttena vaggacatutthānaṃ tatiyattaṃ. Và ở đây trong các ví dụ iccetaṃ v.v., bởi kinh này, i-kāra của các từ iti, pati, atiputi, jāti, abhi, adhi được biến thành ya; bởi kinh ‘tavagga, varaṇāna’… ta-varga trong ya được biến thành ca-varga; bởi kinh ‘vagga, la, sehi te’ ya được đồng hóa với phụ âm đứng trước; tuy nhiên trong các từ abhi, adhi, bởi kinh ‘catutthadutiyesvesa’… phụ âm thứ tư của nhóm được biến thành phụ âm thứ ba. Uvaṇṇe [Pg.23] – Trường hợp u-kāra – Cakkhvābādhamāgacchati, pātvākāsi, vatthvettha vihitaṃ niccaṃ, dvākāro, madhvāsavo, anvayo, anveti, svākkhāto, svākāro, bahvābādho iccādi. Cakkhvābādhamāgacchati, pātvākāsi, vatthvettha vihitaṃ niccaṃ, dvākāro, madhvāsavo, anvayo, anveti, svākkhāto, svākāro, bahvābādho, v.v. 38. Eonaṃ. 38. Eonaṃ. Sare pare e, onaṃ ya, vādeso hoti vā. Khi một nguyên âm theo sau, e và o được thay thế tương ứng bởi ya và va, một cách tùy chọn. Kyassa byapathayo assu, kyassu idha gocarā -ke+assa puggalassāti attho, byapathayoti vacanapathā, yathā nāmaṃ tathā jhassa-ce+assāti chedo, tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ, tyassa pahīnā honti, putto tyāhaṃ mahārāja, pabbatyāhaṃ gandhamādane, adhigato kho myāyaṃ dhammo, yyassa vippaṭisārajā, yyassa te honti anatthakāmā, yyassu maññāmi samaṇe-ettha ca avisiṭṭhepi vacanasadde ye+assāti padacchedabuddhisukhatthaṃ ‘yyassā’ti potthakāropanaṃ yujjatiyeva, yathā taṃ? ‘Yadāssa sīlaṃ paññañca’ iccādīsu viya, kvatthosi jīvitena me, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, atha khvassa, atthi khvetaṃ brāhmaṇa, yatvādhikaraṇaṃ, yvāhaṃ, svāhaṃ iccādi. Kyassa byapathayo assu, kyassu idha gocarā - có nghĩa là ke+assa puggalassa, byapathayo có nghĩa là vacanapathā, yathā nāmaṃ tathā jhassa - phân tích là ce+assa, tyāhaṃ evaṃ vadeyyaṃ, tyassa pahīnā honti, putto tyāhaṃ mahārāja, pabbatyāhaṃ gandhamādane, adhigato kho myāyaṃ dhammo, yyassa vippaṭisārajā, yyassa te honti anatthakāmā, yyassu maññāmi samaṇe - và ở đây, mặc dù từ được nói không có gì đặc biệt, để dễ hiểu việc phân tích từ là ye+assa, việc ghi trong sách là ‘yyassā’ là hoàn toàn phù hợp. Ví dụ như thế nào? Giống như trong các trường hợp ‘Yadāssa sīlaṃ paññañca’ v.v., kvatthosi jīvitena me, yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, atha khvassa, atthi khvetaṃ brāhmaṇa, yatvādhikaraṇaṃ, yvāhaṃ, svāhaṃ, v.v. Vātveva? So ahaṃ vicarissāmi, so ahaṃ bhante. Vātveva? So ahaṃ vicarissāmi, so ahaṃ bhante. 39. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa. 39. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa. Sare pare ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ padānaṃ iyaṅa, uvaṅaādesā honti vā. Ṅānubandho antādesattho. Evaṃ sabbattha. Khi một nguyên âm theo sau, các từ tận cùng bằng i-kāra và u-kāra được thay thế tương ứng bởi iyaṅa và uvaṅa, một cách tùy chọn. Chỉ tố ṅa có nghĩa là sự thay thế diễn ra ở cuối. Như vậy trong mọi trường hợp. Idha [Pg.24] ekekassa padassa rūpadvayaṃ vuccate. Ở đây, đối với mỗi từ, hai dạng được nêu ra. Ivaṇṇe – Trường hợp i-kāra – Tiyantaṃ tyantaṃ – tattha tiyantanti iminā suttena siddhaṃ, tyantanti ‘yavā sare’ti suttena. Evaṃ sesesu. Aggiyāgāre agyāgāre, catutthiyatthe catutthyatthe, pañcamiyatthe pañcamyatthe, pathaviyākāso pathabyākāso, viyañjanaṃ byañjanaṃ, viyākato byākato, viyākaṃsu byākaṃsu, viyatto byatto, viyūḷho byūḷho, dhammaṃ adhiyeti ajjheti, patiyeti pacceti pattiyāyati vā, pariyaṅko pallaṅko, vipariyāso vipallāso, idha ekarūpaṃ hoti – pariyatti, pariyatto, pariyāyo, pallaṅkoiccādīsu parisadde rassa lattaṃ katvā issa ‘yavā sare’ti yatte kate yassa pubbarūpattaṃ. Tiyantaṃ tyantaṃ – trong đó tiyantaṃ được hình thành bởi kinh này, tyantaṃ được hình thành bởi kinh ‘yavā sare’. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Aggiyāgāre agyāgāre, catutthiyatthe catutthyatthe, pañcamiyatthe pañcamyatthe, pathaviyākāso pathabyākāso, viyañjanaṃ byañjanaṃ, viyākato byākato, viyākaṃsu byākaṃsu, viyatto byatto, viyūḷho byūḷho, dhammaṃ adhiyeti ajjheti, patiyeti pacceti hoặc pattiyāyati, pariyaṅko pallaṅko, vipariyāso vipallāso, ở đây chỉ có một dạng – pariyatti, pariyatto, pariyāyo, trong pallaṅko v.v., sau khi biến ra của từ pari thành la, i-kāra được biến thành ya bởi kinh ‘yavā sare’, sau đó ya được đồng hóa với phụ âm đứng trước. Uvaṇṇe – Trường hợp u-kāra – Bhikkhuvāsane, sayambhuvāsane, idhapi rūpadvayaṃ labbhati – duvaṅgikaṃ=dvaṅgikaṃ, bhuvādigaṇo=bhvādigaṇo iccādi. Bhikkhuvāsane, sayambhuvāsane, ở đây cũng có hai dạng – duvaṅgikaṃ=dvaṅgikaṃ, bhuvādigaṇo=bhvādigaṇo, v.v. 40. Vitisseve vā. 40. Vitisseve vā. Evasadde pare itisaddassa i-kārassa vo hoti vā. Khi từ eva theo sau, i-kāra của từ iti được biến thành va, một cách tùy chọn. Itveva coro aṅgulimālo, samuddotveva saṅkhyaṃ gacchati, mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati, mahāsammatotveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbattaṃ, isigilitveva samaññā ahosi. Itveva coro aṅgulimālo, samuddotveva saṅkhyaṃ gacchati, mahāudakakkhandhotveva saṅkhyaṃ gacchati, mahāsammatotveva paṭhamaṃ akkharaṃ nibbattaṃ, isigilitveva samaññā ahosi. Vāti kiṃ? Iccevattho, samuddoteva saṅkhyaṃ gacchati. Tại sao nói ‘vā’? Iccevattho, samuddoteva saṅkhyaṃ gacchati. Suttavibhattena [Pg.25] evasadde pare aññati-kārassa vattaṃ. Vilapatveva so dijo, anusetvevassa kāmarāgo, anusetvevassa rūparāgo – anuseti+eva+assāti chedo, hotveva kāriyasanniṭṭhānaṃ, hoteva vā. Bởi sự phân chia trong kinh, khi từ eva theo sau, i-kāra của các từ khác cũng được biến thành va. Vilapatveva so dijo, anusetvevassa kāmarāgo, anusetvevassa rūparāgo – phân tích là anuseti+eva+assa, hotveva kāriyasanniṭṭhānaṃ, hoặc hoteva. 41. Eonama vaṇṇe. 41. Eonama vaṇṇe. Sarabyañjanabhūte vaṇṇe pare e, onaṃ attaṃ hoti vā. Tattha essa attaṃ yebhuyyena ma, dāgamesveva hoti. Khi một vần, dù là nguyên âm hay phụ âm, theo sau, e và o được biến thành a, một cách tùy chọn. Trong đó, sự biến đổi của e thành a thường chỉ xảy ra khi có sự thêm vào của ma và da. Akaramhasa te kiccaṃ – akaramhasetyattho, disvā yācakamāgate, disvā paṇḍitamāgate, yamāhu natthi vīriyanti – ye+āhutyattho. Kadassu – ke+assu, yadeva te jātinissitā, tadeva te jarānissitāye+eva, te+evāti chedo, sve bhavo svātanaṃ – byañjane dīgho. Akaramhasa te kiccaṃ – có nghĩa là akaramhase, disvā yācakamāgate, disvā paṇḍitamāgate, yamāhu natthi vīriyanti – có nghĩa là ye+āhu. Kadassu – ke+assu, yadeva te jātinissitā, tadeva te jarānissitā - phân tích là ye+eva, te+eva, sve bhavo svātanaṃ – nguyên âm được kéo dài khi phụ âm theo sau. Omhi – Trường hợp o – Sa sīlavā, sa paññavā, sa ve kāsāvamarahati, esa attho, esa dhammo, dinnamāsi janindena – dinno+āsīti chedo, maggamatthi – maggo+atthi, aggamakkhāyati, paccayākārameva ca, saṅgho pabbatamiva, saddo cicciṭamiva, hiyyo bhavo hiyyattanaṃ, pāto asanaṃ pātarāso, pātamanusiṭṭho, kakusandha koṇāgamano, thera vādānamuttamo – kakusandhoti ca theroti ca chedo, theravādoti attho. Sa sīlavā, sa paññavā, sa ve kāsāvamarahati, esa attho, esa dhammo, dinnamāsi janindena – phân tích là dinno+āsi, maggamatthi – maggo+atthi, aggamakkhāyati, paccayākārameva ca, saṅgho pabbatamiva, saddo cicciṭamiva, hiyyo bhavo hiyyattanaṃ, pāto asanaṃ pātarāso, pātamanusiṭṭho, kakusandha koṇāgamano, thera vādānamuttamo – phân tích là kakusandho và thero, có nghĩa là theravādo. Suttavibhattena [Pg.26] animittepi hoti. Tuvañca dhanusekha ca, paccayamahāpadeso hesa, ekakoṭṭhāso esa, abhilāpamattabhedo esa iccādi. Bởi sự phân chia trong kinh, nó cũng xảy ra ngay cả khi không có điều kiện. Tuvañca dhanusekha ca, paccayamahāpadeso hesa, ekakoṭṭhāso esa, abhilāpamattabhedo esa, v.v. 42. Gossāvaṅa. 42. Gossāvaṅa. Sare pare gossa antassa avaṅa hoti. Khi một nguyên âm theo sau, phần cuối của từ go được biến thành avaṅa. Go ca asso ca gavāssaṃ. Go ca asso ca gavāssaṃ. Suttavibhattena byañjanepi. Sagavacaṇḍo, paragavacaṇḍo. Cũng trong phụ âm được phân chia theo Kinh điển. Sagavacaṇḍo, paragavacaṇḍo. Appavidhānamuccate. Phần ít được nói đến. Mahāvuttinā avaṇṇassa uttaṃ, ottañca – Theo Mahāvutti, nguyên âm 'a' biến thành 'u', và 'o' – Puthujjano, puthubhūto-puthūti vā eko pāṭipadiko, puthunā puthunītipi dissati, apekkhiyāno apekkhiyānaapekkhitvātyattho. Evaṃ anumodiyāno, marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno, mā maṃ pisācā khādantu, jīva tvaṃ saradosataṃ, rattidivova so dibbo, mānusaṃ saradosataṃ-vassasatantyattho, anuyanti disodisaṃ, sampatanti disodisaṃ-taṃ taṃ disantyattho, parosataṃ, parosahassaṃ, aññoññaṃ aññamaññaṃ, ponopuññaṃ punappunaṃ, ponobbhavikā taṇhā-punoti vā eko nipāto, puno tassa mahe sino, puno pattaṃ gahetvāna, na ca dāni puno atthi, mama tuyhañca saṅgamo, na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava. Puthujjano, puthubhūto - hoặc 'puthu' là một từ gốc, cũng được thấy là puthunā, puthunīti. Apekkhiyāno có nghĩa là apekkhitvā (sau khi xem xét). Tương tự, anumodiyāno (hoan hỷ), abhisambuddhāno (sau khi đã giác ngộ) ví dụ ảo ảnh. Mā maṃ pisācā khādantu (mong rằng các quỷ pīśāca đừng ăn thịt tôi). Jīva tvaṃ saradosataṃ (mong bạn sống trăm tuổi). Rattidivova so dibbo, mānusaṃ saradosataṃ - có nghĩa là trăm năm. Anuyanti disodisaṃ, sampatanti disodisaṃ - có nghĩa là phương hướng này, phương hướng kia. Parosataṃ (hơn trăm), parosahassaṃ (hơn ngàn). Aññoññaṃ (lẫn nhau) là aññamaññaṃ. Ponopuññaṃ (lặp đi lặp lại) là punappunaṃ. Ponobbhavikā taṇhā (ái dục dẫn đến tái sanh) - hoặc 'puno' là một bất biến từ. Puno tassa mahe sino (lại nữa, của bậc đại thánh ấy), puno pattaṃ gahetvāna (lại nữa, sau khi lấy bát), na ca dāni puno atthi, mama tuyhañca saṅgamo (và nay không còn nữa cuộc gặp gỡ của ta và ngươi), na puno amatākāraṃ, passissāmi mukhaṃ tava (ta sẽ không còn thấy được gương mặt bất tử của ngươi nữa). Ivaṇṇassa attaṃ, uttaṃ, ettañca – Nguyên âm 'i' biến thành 'a', 'u', và 'e' – Tadamināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ-taṃ etaṃ atthajātaṃ iminā pariyāyena veditabbanti attho, sakiṃ āgacchati sīlenāti [Pg.27] sakadāgāmī, itthiyā bhāvo itthattaṃ, evumaṃ – evaṃ+imanti chedo, tvaṃ no satthā mahāmune, atthadhammavidū ise. Tadamināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ - có nghĩa là taṃ etaṃ atthajātaṃ iminā pariyāyena veditabbaṃ (tập hợp ý nghĩa này nên được hiểu theo phương pháp này). Sakadāgāmī (nhất lai) là từ sakiṃ āgacchati sīlena (người trở lại một lần do giới hạnh). Trạng thái của người nữ (itthiyā bhāvo) là itthattaṃ. Evumaṃ – được tách là evaṃ+imaṃ. Tvaṃ no satthā mahāmune, atthadhammavidū ise (Ngài là bậc Đạo sư của chúng con, ôi bậc Đại Mâu-ni, ôi bậc Tiên nhân thấu rõ nghĩa và Pháp). Uvaṇṇassa ittaṃ, ottañca – Nguyên âm 'u' biến thành 'i', và 'o' – Mātito, pitito, mātipakkho, pitipakkho, mātigho, pitigho, mattikaṃ dhanaṃ, pettikaṃ dhanaṃ, api no lacchasi, kacci no tumhe yāpetha, kathaṃ no tumhe yāpetha, sotukāmattha no tumhe bhikkhave, na no samaṃ atthi, na hi no saṅkarantena, natthi no koci pariyāyo – imesu tīsu nusaddo ekaṃsatthe, sosito sotatto ceva – suṭṭhu sītalo suṭṭhu santattotyattho, jambunadiyā jātaṃ jambonadaṃ. Mātito (từ mẹ), pitito (từ cha), mātipakkho (bên mẹ), pitipakkho (bên cha), mātigho (kẻ giết mẹ), pitigho (kẻ giết cha), mattikaṃ dhanaṃ (tài sản bên mẹ), pettikaṃ dhanaṃ (tài sản bên cha). Api no lacchasi, kacci no tumhe yāpetha, kathaṃ no tumhe yāpetha, sotukāmattha no tumhe bhikkhave. Na no samaṃ atthi, na hi no saṅkarantena, natthi no koci pariyāyo – trong ba trường hợp này, từ 'nu' có nghĩa là chắc chắn. Sosito và sotatto – có nghĩa là suṭṭhu sītalo (rất lạnh) và suṭṭhu santatto (rất nóng). Jambonadaṃ (vàng từ sông Jambu) là từ jambunadiyā jātaṃ (sinh ra từ sông Jambu). Essa ittaṃ – 'E' biến thành 'i' – Okandāmasi bhūtāni, pabbatāni vanāni ca – avakandāmasetyattho, yaṃ karomasi brahmuno, tadajja tuyhaṃ dassāma, idha hemantagimhisu, buddhapaccekabuddhisu, cetehi cetaputtihi – cetaputtehi saddhintyattho. Okandāmasi bhūtāni, pabbatāni vanāni ca – có nghĩa là avakandāma se. Yaṃ karomasi brahmuno, tadajja tuyhaṃ dassāma. Idha hemantagimhisu (ở đây trong mùa đông và mùa hè). Buddhapaccekabuddhisu (giữa các vị Phật và Bích-chi Phật). Cetehi cetaputtihi – có nghĩa là cetaputtehi saddhiṃ (cùng với các hoàng tử Ceta). Ossa uttaṃ – 'O' biến thành 'u' – Manuññaṃ, na tenatthaṃ abandhisu – so tena vacanena atthaṃ na abandhi na labhītyattho. Avhāyantu su yuddhena – so [Pg.28] pahāravacanena maṃ avhayantotyattho. Api nu hanukā santā – no hanukā ekantaṃ khinnā dukkhapattātyattho. Manuññaṃ. Na tenatthaṃ abandhisu – có nghĩa là so tena vacanena atthaṃ na abandhi na labhi (người ấy đã không đạt được, không nắm được ý nghĩa bằng lời nói đó). Avhāyantu su yuddhena – có nghĩa là so pahāravacanena maṃ avhayanto (người ấy thách thức ta bằng lời nói khiêu khích). Api nu hanukā santā – có nghĩa là no hanukā ekantaṃ khinnā dukkhapattā (quai hàm của chúng ta chắc chắn đã mỏi mệt và đau khổ). Vikārasandhipi ādesasandhirūpattā idha saṅgayhati. Hiệp biến âm (vikārasandhi) cũng được bao gồm ở đây vì có hình thức của hiệp thế âm (ādesasandhi). Iti sarādesarāsi. Như vậy là phần thế âm nguyên âm. Kavaggato paṭṭhāya vaggāvaggabyañjanānaṃ ādeso dīpiyate. Bắt đầu từ nhóm 'ka', sự biến đổi của các phụ âm theo nhóm và không theo nhóm được trình bày. 43. Vaggalasehi te. 43. Vaggalasehi te. Pañcavaggehi ca la, sehi ca parassa ya-kārassa kvaci te eva vagga la, sā honti vā yathākkamaṃ, ya-kāro pubbarūpattaṃ āpajjatīti vuttaṃ hoti. Sau năm nhóm phụ âm, và sau 'la', 'sa', đôi khi 'ya' đi sau sẽ tùy chọn biến thành chính các phụ âm nhóm, 'la', 'sa' ấy theo thứ tự. Điều này có nghĩa là 'ya' sẽ mang hình thức của phụ âm đứng trước. Nipaccatīti nipako, nipakassa bhāvo nepakkaṃ, vipāko eva vepakkaṃ, vattabbanti vākkaṃ, vākyaṃ vā. Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ – yassa pubbarūpatte kate ādidutiyassa paṭhamattaṃ, subhagassa bhāvo sobhaggaṃ, dobhaggaṃ, bhuñjitabbanti bhoggaṃ, yuñjitabbanti yoggaṃ, kukkucabhāvo kukkuccaṃ, vattabbanti vāccaṃ, vuccate, paccate, vaṇijānaṃ kammaṃ vāṇijjaṃ, bhuñjitabbanti bhojjaṃ, yuñjitabbanti yojjaṃ. Nipaccatīti nipako, trạng thái của nipaka là nepakkaṃ. Vipāko chính là vepakkaṃ. Vattanti là vākkaṃ, hoặc vākyaṃ. Pamukhe sādhu là pāmokkhaṃ – khi nó mang hình thức của phụ âm đứng trước, phụ âm thứ hai [của nhóm] trở thành phụ âm thứ nhất. Trạng thái của subhaga là sobhaggaṃ, dobhaggaṃ. Bhuñjitanti là bhoggaṃ. Yuñjitanti là yoggaṃ. Trạng thái kukkuca là kukkuccaṃ. Vattanti là vāccaṃ. Vuccate, paccate. Công việc của người buôn (vaṇija) là vāṇijjaṃ. Bhuñjitanti là bhojjaṃ. Yuñjitanti là yojjaṃ. 44. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. 44. Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā. Ādesabhūte vā vibhattibhūte vā paccayabhūte vā ya-kāre pare tavaggānaṃva, ra, ṇānañca cavagga, ba, ya, ñādesā honti vā yathākkamaṃ. Khi 'ya' theo sau, dù là một biến âm, một biến cách, hay một tiếp vị ngữ, thì nhóm 'ta', 'ra', và 'ṇa' sẽ tùy chọn biến đổi thành nhóm 'ca', 'ba', 'ya', 'ñā' theo thứ tự tương ứng. Pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ, evaṃ brahmaññaṃ, iccetaṃ kusalaṃ iccādīni ‘yavā sare’ti sutte udāhaṭāni. Pokkharañño, pokkharaññā, pokkharaññaṃ. Trạng thái của sa-môn (samaṇa) là sāmaññaṃ. Tương tự brahmaññaṃ. Iccetaṃ kusalaṃ và các ví dụ tương tự đã được trích dẫn trong kinh cú 'yavā sare'. Paṇḍitassa [Pg.29] bhāvo paṇḍiccaṃ, santassa bhāvo saccaṃ, tathassa bhāvotacchaṃ, yajjevaṃ-yadi+evaṃ, najjo, najjā, najjaṃ, suhadassa bhāvo sohajjaṃ, vattabbanti vajjaṃ, jhānaṃ upasampajja viharati, upasampajjati, ajjhokāso, bojjhaṅgo, bojjhā, bodhiyā vā, bujjhitabbanti bojjhaṃ, bujjhati, ponopuññaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ. Trạng thái của người trí (paṇḍita) là paṇḍiccaṃ. Trạng thái của người thiện (santa) là saccaṃ. Trạng thái của sự thật (tatha) là tacchaṃ. Yajjevaṃ là yadi+evaṃ. Najjo, najjā, najjaṃ. Trạng thái của người bạn tốt (suhada) là sohajjaṃ. Vattanti là vajjaṃ. Jhānaṃ upasampajja viharati. Upasampajjati. Ajjhokāso. Bojjhaṅgo. Bojjhā, hoặc bodhiyā. Bujjhitanti là bojjhaṃ. Bujjhati. Ponopuññaṃ. Sinh ra từ vú (thanato) là thaññaṃ (sữa). Pavagge yassa pubbarūpaṃ – Trong nhóm 'pa', 'ya' (biến thành) hình thức của phụ âm đứng trước – Vappate, luppate, abbhuggato, abbhokāso, usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labhiyateti labbhaṃ, labbhate, gāme hitaṃ gammaṃ, opammaṃ, sokhummaṃ, āgamma, upagamma, gamiyateti gammo, evaṃ dammo, rammo, gammate, rammate. Vappate, luppate, abbhuggato, abbhokāso. Trạng thái của con bò đực (usabha) là osabbhaṃ. Labhiyati là labbhaṃ. Labbhate. Lợi ích trong làng (gāme hitaṃ) là gammaṃ. Opammaṃ, sokhummaṃ, āgamma, upagamma. Gamiyati là gammo. Tương tự dammo, rammo. Gammate, rammate. ‘Tavagga varaṇāna…’nti iminā suttena yamhi rassa yattaṃ – Theo kinh cú 'Tavagga varaṇāna…', trường hợp 'ra' biến thành 'ya' – Kayyate kariyate, ayyo ariyo. Kayyate (từ) kariyate. Ayyo (từ) ariyo. ‘Vaggalasehi te’ti lato yassa pubbarūpaṃ – Theo 'Vaggalasehi te', sau 'la', 'ya' mang hình thức của phụ âm đứng trước – Pallaṅko, vipallāso, kosallaṃ, pattakallaṃ. Pallaṅko, vipallāso, kosallaṃ, pattakallaṃ. ‘Tavaggavaraṇāna…’nti yamhi vassa battaṃ – Theo 'Tavaggavaraṇāna…', trường hợp 'va' biến thành 'ba' – Puthabyā, puthabyaṃ, bhātu apaccaṃ bhātabyo, korabyo, dive bhavaṃ dibbaṃ dibyaṃ. Puthabyā, puthabyaṃ. Con cháu của anh em (bhātu) là bhātabyo. Korabyo. Sinh ra ở cõi trời (dive bhavaṃ) là dibbaṃ hoặc dibyaṃ. ‘Vaggalasehi te’ti sato yassa pubbarūpaṃ – Trong (ví dụ) ‘Vaggalasehi te’, `sa` là hình thức trước của nó. Rahasi bhavaṃ rahassaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ-manogaṇattā majjhe sāgamo, bhāsitabbanti bhassaṃ, ādissa=ādisitvā, uddissa=uddisitvā, upavassa=upavasitvā, samphussa=samphusitvā, tussati, dussati, nassatiiccādi. Rahasi bhavaṃ (trở thành) rahassaṃ, somanassaṃ, domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ-do thuộc nhóm mano nên có sự xen vào của `sa` ở giữa, bhāsitaṃ (trở thành) bhassaṃ, ādissa=ādisitvā, uddissa=uddisitvā, upavassa=upavasitvā, samphussa=samphusitvā, tussati, dussati, nassati, v.v... 45. Tathanarānaṃ [Pg.30] ṭaṭhaṇalā. 45. Đối với các âm `ta, tha, na, ra` (sự thay thế là) `ṭa, ṭha, ṇa, la`. Tādīnaṃ ṭādiādesā honti vā. Sự thay thế bằng các âm bắt đầu bằng `ṭa` cho các âm bắt đầu bằng `ta` là tùy chọn. Tassa ṭattaṃ – Sự biến đổi `ta` thành `ṭa` – Paṭihaññati, paṭaggi dātabbo, paṭicchanno, paṭippanno, byāvaṭo, udāhaṭo, dukkaṭaṃ iccādi. Paṭihaññati, paṭaggi dātabbo, paṭicchanno, paṭippanno, byāvaṭo, udāhaṭo, dukkaṭaṃ, v.v... Thassa ṭhattaṃ – Sự biến đổi `tha` thành `ṭha` – Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, aṭṭhiṃkatvā suṇeyya, aṭṭhakathā iccādi. Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, aṭṭhiṃkatvā suṇeyya, aṭṭhakathā, v.v... Nassa ṇattaṃ – Sự biến đổi `na` thành `ṇa` – Gāmaṃ netīti gāmaṇi, senaṃ netīti senāṇi, paṇidhi, paṇidhānaṃ, paṇihitaṃ, paṇāmo, pariṇāmo, oṇāmo, uṇṇāmo, karaṇīyaṃ, karaṇaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, pamāṇaṃ, saraṇaṃ, gahaṇaṃ iccādi. Gāmaṃ netīti (là) gāmaṇi, senaṃ netīti (là) senāṇi, paṇidhi, paṇidhānaṃ, paṇihitaṃ, paṇāmo, pariṇāmo, oṇāmo, uṇṇāmo, karaṇīyaṃ, karaṇaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, pamāṇaṃ, saraṇaṃ, gahaṇaṃ, v.v... Rassa lattaṃ – Sự biến đổi `ra` thành `la` – Paligho, palibodho, palipanno, pallaṅko, taluṇo taruṇo, kalunaṃ paridevayi, mahāsālo, aṭṭhasālinī, nayasālinī iccādīni. Paligho, palibodho, palipanno, pallaṅko, taluṇo (thay cho) taruṇo, kalunaṃ paridevayi, mahāsālo, aṭṭhasālinī, nayasālinī, v.v... Idāni mahāvuttividhānamuccate. Bây giờ, phương pháp về các biến đổi lớn được nói đến. Kassa khattaṃ – Sự biến đổi `ka` thành `kha` – Nikkhamati, nikkhanto, nekkhamo, rājakiccaṃ karotīti khattā, kattā vā. Nikkhamati, nikkhanto, nekkhamo, rājakiccaṃ karotīti (là) khattā, hoặc kattā. Dattañca – Và (sự biến đổi thành) `da` – Sadatthapasuto siyā. Sadatthapasuto siyā. Yattañca [Pg.31] – Và (sự biến đổi thành) `ya` – Sayaṃ raṭṭhaṃ hitvāna, pupphadānaṃ dadātīti pupphadāniyo pupphadāniko, sippalivane vasatīti sippalivaniyo sippalivaniko, kumāriyā kumārikā. Sayaṃ raṭṭhaṃ hitvāna, pupphadānaṃ dadātīti (là) pupphadāniyo (hoặc) pupphadāniko, sippalivane vasatīti (là) sippalivaniyo (hoặc) sippalivaniko, kumāriyā (thay cho) kumārikā. Khassa gattaṃ – Sự biến đổi `kha` thành `ga` – Eḷamūgo eḷamūkho. Eḷamūgo (thay cho) eḷamūkho. Gassa kattaṃ – Sự biến đổi `ga` thành `ka` – Lujjatīti loko, ārogyaṃ abhisajjetīti bhisakko, kulūpako kulūpago, khīrūpako khīrūpago, gīvūpakaṃ gīvūpagaṃ. Lujjatīti (là) loko, ārogyaṃ abhisajjetīti (là) bhisakko, kulūpako (thay cho) kulūpago, khīrūpako (thay cho) khīrūpago, gīvūpakaṃ (thay cho) gīvūpagaṃ. Ghassa hattaṃ – Sự biến đổi `gha` thành `ha` – Sīghajavatāya sīho. Sīghajavatāya (nên gọi là) sīho. Cassa chattaṃ – Sự biến đổi `ca` thành `cha` – Vinicchayo, acchariyaṃ, macchariyaṃ, raṃsiyo niccharanti-nigacchantīti attho. Vinicchayo, acchariyaṃ, macchariyaṃ, raṃsiyo niccharanti-có nghĩa là nigacchanti. Chassa sattaṃ – Sự biến đổi `cha` thành `sa` – Atthi sāhassa jīvitaṃ -chāhaṃ+assāti chedo, saḷāyatanaṃ. Atthi sāhassa jīvitaṃ -phân tích là chāhaṃ+assa, saḷāyatanaṃ. Jassa dattaṃ – Sự biến đổi `ja` thành `da` – Parasenaṃ jinātītipassenadī-mahāvuttinā saralopo, rassa pararūpaṃ. Parasenaṃ jinātīti (chinh phục quân đội kẻ khác) là passenadī. Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ nguyên âm, và sự đồng hóa với phụ âm sau được rút ngắn. Yattañca – Và (ya) biến thành tta – Nissāya jāyatīti niyo, niyako vā, niyaṃ puttaṃ. Nissāya jāyatīti (được sanh ra do nương tựa) là niyo, hoặc niyako, (như trong) niyaṃ puttaṃ (đứa con của mình). Ñassaṇattaṃ – [Pg.32] (Ña) biến thành ṇa – Paṇṇatti paññatti, paṇṇāsaṃ paññāsaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati. Paṇṇatti (thay cho) paññatti, paṇṇāsaṃ (thay cho) paññāsaṃ. Paṇṇavīsati (thay cho) pañcavīsati. Nattañca – Và (biến thành) na – Nāmamattaṃ na nāyati, animittā na nāyare – na paññāyantīti attho. Nāmamattaṃ na nāyati (chỉ là tên gọi thì không được biết), animittā na nāyare (các pháp vô tướng không được biết) – có nghĩa là na paññāyanti (không được nhận biết). Tassa kattaṃ – (Ta) biến thành ka – Niyako niyato. Niyako (thay cho) niyato. Thattañca – Và (tha) biến thành tta – Nitthiṇṇo, nittharaṇaṃ, netthāraṃ. Nitthiṇṇo, nittharaṇaṃ, netthāraṃ. Nattañca – Và (biến thành) na – Jino, pino, lino, paṭisallino, paḷino, malino, supino, pahīno, dhuno, puno, luno, āhunaṃ, pāhunaṃ. Jino, pino, lino, paṭisallino, paḷino, malino, supino, pahīno, dhuno, puno, luno, āhunaṃ, pāhunaṃ. Dassa ḍattaṃ – (Da) biến thành ḍa – Chavaḍāho, disāḍāho, kāyaḍāho. Chavaḍāho, disāḍāho, kāyaḍāho. Ḷattañca – Và (biến thành) ḷa – Pariḷāho, āgantvā chavaṃ dahanti etthāti āḷahanaṃ, susānaṃ. Pariḷāho. Āgantvā chavaṃ dahanti etthāti (nơi mà người ta đến để thiêu xác) là āḷahanaṃ, (nghĩa là) susānaṃ (nghĩa địa). Tattañca – Và (biến thành) ta – Sugato, tathāgato, kusito, udati pasavatīti utu. Sugato, tathāgato, kusito, udati pasavatīti (dấy lên và sanh sản) là utu. Dhassa dattaṃ – (Dha) biến thành da – Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ -idhāti vā nipāto. Ekamidāhaṃ bhikkhave samayaṃ – hoặc là do tiểu từ (nipāto) idha. Hattañca [Pg.33] – Và (biến thành) ha – Sāhu dassanamariyānaṃ, saṃhitaṃ, vihitaṃ, pihitaṃ, abhihitaṃ, sannihitaṃ, paṇihitaṃ, saddahati, vidahati, pidahati. Sāhu dassanamariyānaṃ, saṃhitaṃ, vihitaṃ, pihitaṃ, abhihitaṃ, sannihitaṃ, paṇihitaṃ, saddahati, vidahati, pidahati. Nassa uttaṃ – (Na) biến thành u – Upaññāso=upanyāso, ñāyo=nyāyo-niccaṃ eti phalaṃ etenāti ñāyo, ñeyyaṃ=neyyaṃ. Upaññāso (bằng với) upanyāso, ñāyo (bằng với) nyāyo – niccaṃ eti phalaṃ etenāti (nhờ phương pháp này mà thường đạt được kết quả) là ñāyo, ñeyyaṃ (bằng với) neyyaṃ. Yattañca – Và (biến thành) ya – Thenassa kammaṃ theyyaṃ, therādhinanti therādheyyaṃ, pātimokkhaṃ, parādheyyakaṃ dukkhaṃ. Thenassa kammaṃ (hành động của kẻ trộm) là theyyaṃ, therādhinanti (phụ thuộc vào trưởng lão) là therādheyyaṃ, pātimokkhaṃ, parādheyyakaṃ dukkhaṃ. Passa phattaṃ – (Pa) biến thành pha – Nipphajjati, nipphatti, nipphannaṃ. Nipphajjati, nipphatti, nipphannaṃ. Battañca – Và (biến thành) ba – Sambahulaṃ=sampahulaṃ, bahusanto na bharati =pahu santo na bharati. Sambahulaṃ=sampahulaṃ, bahusanto na bharati =pahu santo na bharati. Bhassa phattaṃ – 'Bh' thành 'ph' – Anantaṃ sabbatopaphaṃ. Anantaṃ sabbatopaphaṃ. Massa pattaṃ – 'M' thành 'p' – Cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ. Cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ. Yassa vattaṃ – 'Y' thành 'v' – Dīghāvu kumāro =dīghāyu kumāro, āyuṃ dhāretīti āvudhaṃ=āyudhaṃ, āyu assa atthīti atthe ‘āvuso’ti nipāto, kasāvo=kasāyo, kāsāvaṃ=kāsāyaṃ, sāliṃ lunātīti sālilāyako, tiṇalāyako. Dīghāvu kumāro =dīghāyu kumāro, āvudhaṃ=āyudhaṃ vì mang giữ mạng sống, tiểu từ ‘āvuso’ trong nghĩa ‘vị ấy có tuổi thọ’, kasāvo=kasāyo, kāsāvaṃ=kāsāyaṃ, sālilāyako vì cắt lúa, tiṇalāyako. Lassa rattaṃ [Pg.34] – 'L' thành 'r' – Nīlaṃ jalaṃ etthāti nerañjarā, jalaṃ gaṇhituṃ alanti arañjaro, sassataṃ pareti, ucchedaṃ pareti-paletīti attho. Nerañjarā vì có nước xanh ở đây, arañjaro vì có thể chứa nước, sassataṃ pareti, ucchedaṃ pareti có nghĩa là paleti. Vassa pattaṃ – 'V' thành 'p' – Pipāsati pivāsati. Pipāsati pivāsati. Battañca – Và 'b' thành – Byākato, byatto, byañjanaṃ, sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ, dibbaṃ, dibbati, sibbati, kubbati, kubbanto, krubbati, krubbanto, asevitabbattā vāretabboti bālo, pabbajito, pabbajjā iccādi. Byākato, byatto, byañjanaṃ, sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ, dibbaṃ, dibbati, sibbati, kubbati, kubbanto, krubbati, krubbanto, bālo vì cần phải tránh xa do không nên giao du, pabbajito, pabbajjā, v.v... Sassa chattaṃ – 'S' thành 'ch' – Ucchiṭṭhaṃ-avasiṭṭhantyattho, ‘‘dibbā saddā niccharanti, raṃsiyo niccharantī’’ti etthāpi sassa chattaṃ icchanti. Ucchiṭṭhaṃ có nghĩa là avasiṭṭhaṃ, trong câu 'dibbā saddā niccharanti, raṃsiyo niccharantī' ở đây cũng muốn 'ch' thay cho 's'. Tattañca – Và 't' thành – Uttiṭṭhapattaṃ upanāmenti, ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ ti ettha pana uddissa tiṭṭhanaṃ uttiṭṭhanti attho. ‘‘Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā ’’ti vuttaṃ. Họ dâng lên cái bát đã được đứng dậy nhận, còn ở đây trong câu 'uttiṭṭhe nappamajjeyyā' thì uttiṭṭha có nghĩa là đứng dậy vì một mục đích. Đã được nói rằng: 'Uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā'. Hassa ghattaṃ – 'H' thành 'gh' – Niccaṃ dahati etthāti nidāgho, laghu lahu. Nidāgho vì nó luôn thiêu đốt ở đây, laghu lahu. Ḷassa ḍattaṃ – 'Ḷ' thành 'ḍ' – Garuḍo garuḷo. Garuḍo garuḷo. Iti byañjanādesarāsi. Như vậy là nhóm về sự thay thế phụ âm. Missakādeso [Pg.35] vuccate. Sự thay thế hỗn hợp được nói đến. Avassa uttaṃ – 'Ava' thành 'u' – Uddhammo, ubbinayo, uppatho, ummaggo, uññā avaññā, uññātaṃ avaññātaṃ, ujjhānasaññī. Uddhammo, ubbinayo, uppatho, ummaggo, uññā avaññā, uññātaṃ avaññātaṃ, ujjhānasaññī. Ottañca – Và thành 'o' – Onaddho, okāso, ovādo, olokanaṃ iccādi. Onaddho, okāso, ovādo, olokanaṃ iccādi. Vassa ottaṃ – 'Va' thành 'o' – Uposatho – upavasathoti ṭhiti, nonītaṃ navanītaṃ, nivatthakoco nivatthakavaco, ko te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ – kvati attho. Ko te diṭṭho vā suto vā, vānaro dhammiko iti, ko nume gotamasāvakā gatā-kva nu+imeti chedo, soṇṇaṃ suvaṇṇaṃ iccādi. Uposatho – có nghĩa là upavasatha, nonītaṃ navanītaṃ, nivatthakoco nivatthakavaco, ko te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ – có nghĩa là kva. Ko te diṭṭho vā suto vā, vānaro dhammiko iti, ko nume gotamasāvakā gatā – phân tích là kva nu ime, soṇṇaṃ suvaṇṇaṃ, v.v... Kussa kruttaṃ – 'Ku' thành 'kru' – Krubbati kubbati. Krubbati (là) kubbati. Ttassa trattaṃ – Sự biến đổi tt thành tr – Atrajo putto, khetrajo putto attajo, khettajo, gotrabhū, vatrabhū, citraṃ, vicitraṃ, cittaṃ, vicittaṃ, utrastamidaṃ cittaṃ, utrāsī palāyī, yātrā ca me bhavissati iccādi. Atrajo putto, khetrajo putto (là) attajo, khettajo, gotrabhū, vatrabhū, citraṃ, vicitraṃ (là) cittaṃ, vicittaṃ, utrastamidaṃ cittaṃ, utrāsī palāyī, yātrā ca me bhavissati, vân vân. Dassa drattaṃ – Sự biến đổi d thành dr – Indriyaṃ, sukho udayo yassāti sukhudrayaṃ, dukkhudrayaṃ kammaṃ, pathavī undriyyati – bhijjatītyattho, mittadrubbho mittaddubbho. Indriyaṃ, sukho udayo yassāti sukhudrayaṃ, dukkhudrayaṃ kammaṃ, pathavī undriyyati – nghĩa là bhijjati, mittadrubbho (là) mittaddubbho. Ddassa drattaṃ [Pg.36] – Sự biến đổi dd thành dr – Bhadraṃ bhaddaṃ, asso bhadro, sadā bhadrāni passati, sabbe bhadrāni passantu, bhadrāni bhadrāni yānāni yojetvā, ludraṃ luddaṃ. Bhadraṃ (là) bhaddaṃ, asso bhadro, sadā bhadrāni passati, sabbe bhadrāni passantu, bhadrāni bhadrāni yānāni yojetvā, ludraṃ (là) luddaṃ. Bassa brattaṃ – Sự biến đổi b thành br – Brahāvanaṃ, brahantaṃ vā vanappatiṃ, brahmā, brāhmaṇo – bāhitapāpattā arahā brāhmaṇoti vuccati, brahmuno apaccanti jātibrāhmaṇo vuccati. Brahāvanaṃ, brahantaṃ vā vanappatiṃ, brahmā, brāhmaṇo – vị A-la-hán được gọi là brāhmaṇo vì đã loại trừ các điều ác, (người) được gọi là jātibrāhmaṇo vì là con cháu của Phạm thiên. Va, vīnaṃ byattaṃ – Sự biến đổi va, vī thành bya – Byayo=vayo-vināsotyattho, kiccākiccesu byāvaṭo=vāvaṭo, paṅke byasanno=visanno, byamhito=vimhito, byamhaṃ=vimānaṃ-mānassa mhattaṃ. Byayo=vayo-nghĩa là sự hủy hoại, kiccākiccesu byāvaṭo=vāvaṭo, paṅke byasanno=visanno, byamhito=vimhito, byamhaṃ=vimānaṃ-sự to lớn của lòng kiêu mạn. Kkhassa cchattaṃ – Sự biến đổi kkh thành cch – Acchi=akkhi, sacchi=sakkhi-saha akkhinā vattatīti atthe nipāto, paccakkhanti attho. Nibbānaṃ sacchikaroti, macchikā=makkhikā, lacchī=lakkhī-sirīti attho. Acchi=akkhi, sacchi=sakkhi-là bất biến từ trong ý nghĩa 'hiện hữu cùng với con mắt', nghĩa là paccakkha. Nibbānaṃ sacchikaroti, macchikā=makkhikā, lacchī=lakkhī-nghĩa là sirī. Mahāvuttinā akkharasaṃkhittaṃ hoti – Theo Mahāvutti, có sự rút gọn mẫu tự – Ācero ācariyo, na mātāpitarasaṃvaḍḍho, anācerakule vasaṃ, āceramhi susikkhitā, brahmacero brahmacariyo, tiṇhaṃ tikhiṇaṃ, taṇhā tasiṇā, suṇhā suṇisā, abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ, paṇho pubbaṇho, paṇhe vajjho mahosadho, surāmerayo-surāmereyyo, surāmereyyapānāni, yo naro anuyuñjati. Kammadhārayo= kammadhāreyyo[Pg.37], pāṭihīraṃ pāṭiheraṃ pāṭihāriyaṃ, accheraṃ acchariyaṃ, maccheraṃ maccharaṃ macchariyaṃ iccādi. Ācero (là) ācariyo, na mātāpitarasaṃvaḍḍho, anācerakule vasaṃ, āceramhi susikkhitā, brahmacero (là) brahmacariyo, tiṇhaṃ (là) tikhiṇaṃ, taṇhā (là) tasiṇā, suṇhā (là) suṇisā, abhiṇhaṃ (là) abhikkhaṇaṃ, paṇho pubbaṇho, paṇhe vajjho mahosadho, surāmerayo (là) surāmereyyo, surāmereyyapānāni, yo naro anuyuñjati. Kammadhārayo=kammadhāreyyo, pāṭihīraṃ (là) pāṭiheraṃ (là) pāṭihāriyaṃ, accheraṃ (là) acchariyaṃ, maccheraṃ (là) maccharaṃ (là) macchariyaṃ, vân vân. Akkharavaḍḍhipi hoti – Cũng có sự tăng thêm mẫu tự – Ekacciyo ekacceyyo ekacco, mātiyo macco, kiccayaṃ kiccaṃ, paṇḍitiyaṃ paṇḍiccaṃ, suvāmi sāmi, suvāmini sāmini, suvakehi puttehi sakehi puttehi, sattavo satto, tvañca uttamasattavo, evaṃ uttamasattavo iccādi. Ekacciyo, ekacceyyo (là từ) ekacco; mātiyo (là từ) macco; kiccayaṃ (là từ) kiccaṃ; paṇḍitiyaṃ (là từ) paṇḍiccaṃ; suvāmi (là từ) sāmi; suvāmini (là từ) sāmini; suvakehi puttehi (là từ) sakehi puttehi; sattavo (là từ) satto; tvañca uttamasattavo, evaṃ uttamasattavo, vân vân. Iti missakādesarāsi. Như vậy là hết phần về các sự thay thế hỗn hợp. Bindādeso dīpiyate. Sự thay thế của bindu được giải thích. 46. Vagge vagganto. 46. Khi có phụ âm nhóm theo sau, (niggahīta) trở thành phụ âm cuối nhóm. Vaggabyañjane pare niggahītassa sakavaggantabyañjanādeso hoti vā. Khi một phụ âm nhóm theo sau, niggahīta tùy chọn được thay thế bằng phụ âm cuối của nhóm tương ứng. Dīpaṅkaro, saṅkhāro, saṅgaho, sañcāro, sañjāto, saṇṭhitaṃ, attantapo, parantapo, amatandado, purindado, sandhi, sannidhi, sampatti, sambuddho, sambhavo, sambhāro, sambhinno, sammato iccādīsu niccaṃ, taṅkaro, taṃkaro iccādīsu aniccaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu iccādīsu natthi. Trong các trường hợp như: Dīpaṅkaro, saṅkhāro, saṅgaho, sañcāro, sañjāto, saṇṭhitaṃ, attantapo, parantapo, amatandado, purindado, sandhi, sannidhi, sampatti, sambuddho, sambhavo, sambhāro, sambhinno, sammato, vân vân, thì (sự thay thế) là bắt buộc; trong các trường hợp như taṅkaro, taṃkaro, vân vân, thì không bắt buộc; trong các trường hợp như buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, vân vân, thì không có (sự thay thế). Mahāvuttividhānamuccate. Phương pháp của Mahāvutti được nói đến. Vaggāvaggesu byañjanesu paresu niggahītaṃ pararūpaṃ gacchati – Khi các phụ âm (thuộc nhóm hoặc không thuộc nhóm) theo sau, niggahīta biến thành hình thức của phụ âm sau – Sakkaroti, sakkato, sakkāro, sakkaccaṃ, takkattā, takkaro, takkhaṇaṃ taṅkhaṇaṃ taṃ khaṇaṃ, taggatikaṃ taṃ gatikaṃ, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tappadhāno, etapparamo, yagguṇo yaṃguṇo, talleṇā, malleṇā, sallekho, paṭisallīno, tabbaṇṇanā taṃvaṇṇanā, tassamo taṃsamo, idappaccayatā[Pg.38], cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ iccādi. Imasmiṃ ganthe ekattha siddhampi taṃ taṃ rūpaṃ tattha tattha punappunampi vidhiyyati ñāṇavicittatthaṃ. Sakkaroti, sakkato, sakkāro, sakkaccaṃ, takkattā, takkaro, takkhaṇaṃ (là) taṅkhaṇaṃ (hay) taṃ khaṇaṃ, taggatikaṃ (là) taṃ gatikaṃ, tanninno, tappoṇo, tappabbhāro, tappadhāno, etapparamo, yagguṇo (là) yaṃguṇo, talleṇā, malleṇā, sallekho, paṭisallīno, tabbaṇṇanā (là) taṃvaṇṇanā, tassamo (là) taṃsamo, idappaccayatā, cirappavāsiṃ, hatthippabhinnaṃ, vân vân. Trong quyển sách này, ngay cả khi một hình thức nào đó đã được thiết lập ở một nơi, hình thức đó vẫn được quy định lặp đi lặp lại ở những nơi khác nhau vì mục đích đa dạng hóa kiến thức. 47. Mayadā sare. 47. Khi có nguyên âm theo sau, (niggahīta) trở thành m, y, d. Sare pare niggahītassa kvaci ma, ya, dā honti vā. Khi một nguyên âm theo sau, niggahīta đôi khi tùy chọn trở thành m, y, d. Tattha dādeso ya, ta, etasaddehi napuṃsake dissati – Trong đó, sự thay thế bằng d được thấy ở trung tính với các từ ya, ta, eta – Yadabravi, tadaniccaṃ, etadavoca satthā. Yadabravi, tadaniccaṃ, etadavoca satthā. Samāse pana dādeso tiliṅge dissati – Tuy nhiên, trong hợp từ, sự thay thế bằng d được thấy trong cả ba tánh – Yadanantaraṃ, tadanantaraṃ, etadatthā kathā. Etadatthā mantanā -tattha yassa atthassa vā yassa padassa vā yassā kathāya vā anantaraṃ yadanantaraṃ. Yadanantaraṃ (ngay sau cái nào), tadanantaraṃ (ngay sau cái đó), etadatthā kathā (cuộc nói chuyện vì mục đích này). Etadatthā mantanā (cuộc bàn luận vì mục đích này) - ở đây, ngay sau ý nghĩa nào, hoặc ngay sau từ nào, hoặc ngay sau câu chuyện nào, thì (được gọi là) yadanantaraṃ. Kvacitveva? Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi. Ở đâu đó ư? Cái bông hoa sanh trong nước này, ngươi ngửi (nó) khi chưa được cho. Mādeso ya, ta, etasaddehi pumitthiliṅgesu dissati – Sự biến đổi thành 'ma' được thấy trong nam tính và nữ tính từ các từ ya, ta, eta – Yamāhu devesu sujampatīti, tamatthaṃ pakāsento satthā, etamatthaṃ viditvā. Yamāhu devesu sujampatīti (vị mà họ gọi là Sujampati trong chư thiên), tamatthaṃ pakāsento satthā (bậc Đạo Sư khi đang làm sáng tỏ ý nghĩa đó), etamatthaṃ viditvā (sau khi đã biết ý nghĩa này). Aññasaddehi pana dve ādesā tiliṅge dissanti – Còn từ các từ khác, hai sự biến đổi được thấy trong ba tánh – Sakadāgāmī, evametamabhiññāya iccādi. Sakadāgāmī (bậc Nhất Lai), evametamabhiññāya (sau khi đã thắng tri điều này như vậy), vân vân. Yādeso idaṃsadde pare tasaddamhā eva kvaci dissati – Sự biến đổi thành 'ya' chỉ được thấy ở một vài nơi từ từ 'ta' khi từ 'idaṃ' theo sau – Tayidaṃ na sādhu, tayidaṃ na suṭṭhu. Tayidaṃ na sādhu (điều này không tốt lành), tayidaṃ na suṭṭhu (điều này không tốt đẹp). 48. Yevahisu ño 48. Ña (thay thế) khi có ya, eva, hi (theo sau) Ya[Pg.39], eva, hisaddesu paresu niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ. Khi các từ ya, eva, hi theo sau, niggahīta (ṃ) trở thành 'ñ'. Đối với 'ya', có sự đồng hóa với phụ âm trước. Ānantarikaññamāhu – ānantarikaṃ + yaṃ + āhūti chedo, yaññadeva-yaṃ + yaṃ + eva, taññeva taṃ+eva, purisaññeva, paccattaññeva, tañhi, purisañhi, atthasañhito atthasaṃhito, dhammasañhito dhammasaṃhito. Ānantarikaññamāhu – phân tích là ānantarikaṃ + yaṃ + āhu, yaññadeva là yaṃ + yaṃ + eva, taññeva là taṃ + eva, purisaññeva, paccattaññeva, tañhi, purisañhi, atthasañhito (cũng là) atthasaṃhito, dhammasañhito (cũng là) dhammasaṃhito. 49. Ye saṃssa. 49. Của 'saṃ' trước 'ya'. Yamhi pare saṃ upasaggassa niggahītassa ño hoti. Yassa pubbarūpattaṃ. Khi 'ya' theo sau, niggahīta (ṃ) của tiếp đầu ngữ 'saṃ' trở thành 'ñ'. Đối với 'ya', có sự đồng hóa với phụ âm trước. Saññogo saṃyogo, saññutto saṃyutto. Saṃyojanaṃ saṃyojanaṃ, saññamo saṃyamo, saññato saṃyato, saññamati saṃyamati, saññācikā saṃyācikā kuṭiṃ iccādi. Saññogo (từ) saṃyogo, saññutto (từ) saṃyutto. Saṃyojanaṃ (từ) saṃyojanaṃ, saññamo (từ) saṃyamo, saññato (từ) saṃyato, saññamati (từ) saṃyamati, saññācikā (từ) saṃyācikā kuṭiṃ, vân vân. Iti bindādesarāsi. Như vậy là phần về sự biến đổi của bindu. Ādesasandhirāsi niṭṭhito. Phần về liên âm biến đổi đã kết thúc. Āgamasandhi Liên âm tăng âm Athāgamasandhi dīpiyate. Bây giờ, liên âm tăng âm được làm sáng tỏ. Mahāvuttinā sarāgamo – Theo Mahāvutti, sự tăng thêm nguyên âm – A – A – Paṇṇasālaṃ amāpetvā, paṇṇasālaṃ amāpiya – māpetvā iccevattho, na cāpi apunappunaṃ, hatthibondiṃ pavekkhāmi -punappunaṃ iccevattho[Pg.40], natthi loke anāmataṃ – amata pubbaṃ ṭhānanti attho, anavajjaṃ, anamataggo, jaccandho, jaccabadhiro, jaccamūgo, jaccapaṇḍako. Paṇṇasālaṃ amāpetvā, paṇṇasālaṃ amāpiya – có nghĩa là māpetvā; na cāpi apunappunaṃ, hatthibondiṃ pavekkhāmi – có nghĩa là punappunaṃ; natthi loke anāmataṃ – có nghĩa là nơi chốn chưa từng chết trước đây; anavajjaṃ, anamataggo, jaccandho, jaccabadhiro, jaccamūgo, jaccapaṇḍako. Ā – Ā – Aḍḍhe ājāyare kule, manussesu paccājāto, āpūrati tassa yaso. Aḍḍhe ājāyare kule, manussesu paccājāto, āpūrati tassa yaso. I – I – Dhammikathaṃ katvā, sarantā sapanti gacchantīti sarisapā. Dhammikathaṃ katvā, sarantā sapanti gacchantīti sarisapā (loài bò sát là loài đi, bò, di chuyển). Ī – Ī – Kabaḷīkāro, manasīkāro, manasīkaroti, tappākaṭīkaroti, dūrībhūto, abyayībhāvo. Kabaḷīkāro, manasīkāro, manasīkaroti, tappākaṭīkaroti, dūrībhūto, abyayībhāvo. U – U – Ñātiparijinassa bhāvo ñātipārijuññaṃ, evaṃ bhogapārijuññaṃ- parijinassāti parihānassa, parikkhayassa. Trạng thái suy giảm của bà con là ñātipārijuññaṃ, tương tự là bhogapārijuññaṃ - parijinassa có nghĩa là của sự suy giảm, của sự tiêu tan. O – O – Parosataṃ, saradosataṃ, disodisaṃ iccādi. Parosataṃ, saradosataṃ, disodisaṃ, v.v... ‘Atippago kho tāva piṇḍāya caritu’ nti ettha pātottho pagosaddo eva. Trong câu ‘Atippago kho tāva piṇḍāya caritu’ nti, ở đây từ pago chỉ có nghĩa là buổi sáng. Iti sarāgamarāsi. Như vậy là nhóm phụ âm được thêm vào sau nguyên âm. 50. Vanataragācāgamā 50. Sự thêm vào của va, na, ta, ra, ga, ca, ma, ya, da Sare pareva na, ta, ra, gā ca ma, ya, dā ca āgamā honti. Khi có một nguyên âm theo sau, các phụ âm va, na, ta, ra, ga, và ca, ma, ya, da được thêm vào. Go, to, do, no, mo, yo, ro, vo, Go, to, do, no, mo, yo, ro, vo, Tattha [Pg.41] go – Trong đó, go – Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano, idha pana pagosaddo eva, pageva vutyassa, pageva manussitthiyāti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano, nhưng ở đây chỉ là từ pago, như trong pageva vutyassa, pageva manussitthiyāti. To – To – Ajjatagge, tasmātiha, katamo nāma so rukkho, yassa tevaṃ gataṃ phalaṃ -tevanti evaṃ. Ajjatagge, tasmātiha, katamo nāma so rukkho, yassa tevaṃ gataṃ phalaṃ - ở đây tevaṃ là (t-)evaṃ. Do – Do – Udaggo, udabbahi, udapādi, udayo, udāhaṭo, udito, udīrito, dubhato vuṭṭhānaṃ, dubhayāni viceyya paṇḍarāni, todeyya, kappā dubhayo – dve isayoti attho. Kiñcideva, kocideva, kismiñcideva, yāvadeva, tāvadeva, valutte-yāvade, tāvadeti siddhaṃ, punadeva, sakideva, sammadeva-dāgame rasso, sammadakkhāto, sammadaññā vimutto, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ iccādi. Udaggo, udabbahi, udapādi, udayo, udāhaṭo, udito, udīrito, dubhato vuṭṭhānaṃ, dubhayāni viceyya paṇḍarāni, todeyya, kappā dubhayo – có nghĩa là hai vị tiên. Kiñcideva, kocideva, kismiñcideva, yāvadeva, tāvadeva, trong Valutte thì yāvade, tāvade được hình thành, punadeva, sakideva, sammadeva (khi thêm d, nguyên âm dài được rút ngắn lại), sammadakkhāto, sammadaññā vimutto, bahudeva rattiṃ, ahudeva bhayaṃ, v.v... No – No – Ito nāyati, ciraṃ nāyati, kamme sādhu kammaniyaṃ kammaññaṃ, attano idaṃ attaniyaṃ, addhānaṃ khamatīti addhaniyaṃ, lobhassa hitaṃ lobhaniyaṃ lobhaneyyaṃ, dosaniyaṃ dosaneyyaṃ, mohaniyaṃ mohaneyyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, niddhunanaṃ, niddhunanako, sañjānanaṃ, sañjānanako, saññāpanako iccādi. Ito nāyati, ciraṃ nāyati, kamme sādhu (thích hợp với công việc) là kammaniyaṃ kammaññaṃ, attano idaṃ (cái này của tự thân) là attaniyaṃ, addhānaṃ khamatīti (chịu đựng được hành trình) là addhaniyaṃ, lobhassa hitaṃ (có lợi cho tham lam) là lobhaniyaṃ lobhaneyyaṃ, dosaniyaṃ dosaneyyaṃ, mohaniyaṃ mohaneyyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, niddhunanaṃ, niddhunanako, sañjānanaṃ, sañjānanako, saññāpanako, v.v... Mo [Pg.42] – Mo – Lahumessati, garumessati, maggamatthi, aggamakkhāyati, uragāmiva, arahatāmiva iccādīni. Tathā kena te idha mijjhati, rūpāni manupassati, ākāse mabhipūjaye, aññamaññassa, ekamekassa, samaṇamacalo, adukkhamasukhā vedanā iccādi. Lahumessati, garumessati, maggamatthi, aggamakkhāyati, uragāmiva, arahatāmiva, v.v... Tương tự: kena te idha mijjhati, rūpāni manupassati, ākāse mabhipūjaye, aññamaññassa, ekamekassa, samaṇamacalo, adukkhamasukhā vedanā, v.v... Yo – Yo – Nayimassa vijjā mayamatthi, yathayidaṃ, tathayidaṃ, chayime dhammā, navayime dhammā, dasayime dhammā, mamayidaṃ, soyeva, teyeva, taṃyeva taññeva, tehiyeva, tesaṃyeva tesaññeva, tasmiyeva, buddhoyeva, buddhesuyeva, bodhiyāyeva kāraṇā, hotiyeva, atthiyeva iccādi. Tiyantaṃ, aggiyāgāre, catutthīyatthe iccādīni ivaṇṇantarūpāni yāgamenāpi sijjhantiyeva. Nayimassa vijjā mayamatthi, yathayidaṃ, tathayidaṃ, chayime dhammā, navayime dhammā, dasayime dhammā, mamayidaṃ, soyeva, teyeva, taṃyeva taññeva, tehiyeva, tesaṃyeva tesaññeva, tasmiyeva, buddhoyeva, buddhesuyeva, bodhiyāyeva kāraṇā, hotiyeva, atthiyeva, v.v... Tiyantaṃ, aggiyāgāre, catutthīyatthe, v.v... các dạng tận cùng bằng i và ī cũng được hình thành bằng cách thêm y. Ro – Ro – Nirantaraṃ, niratthakaṃ, nirāhāro, nirābādho, nirālayo, nirindhano aggi, nirīhakaṃ, nirudakaṃ, nirutti, niruttaro, nirūmikā nadī, nirojaṃ, duratikkamo, durabhisambhavo, durāsadā buddhā, durākhyāto dhammo, durāgataṃ, duruttaṃ vacanaṃ, pāturahosi, pāturahu, pāturahesuṃ, pātarāso, punareti, dhīratthu, caturaṅgikaṃ jhānaṃ, caturārakkhā, caturāsītisahassāni, caturiddhilābho, [Pg.43] caturoghā, vuddhiresā, pathavīdhāturevesā, āpodhāturevesā, sabbhireva samāsetha, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjuriva abbhakūṭe, āraggeriva, usabhoriva, yathariva, tathariva -rāgame rasso. Ettha ca yathā ‘‘atiriva kallarūpā, ativiya lābhaggayasaggapatto, paraṃviya mattāya’’ iccādīsu iva, viyasaddā evatthe vattanti, tathā ‘‘yathariva, tathariva, varamhākaṃ bhusāmiva, netaṃ ajjatanāmiva’’ iccādīsu ivasaddo evatthe vattati. Nirantaraṃ, niratthakaṃ, nirāhāro, nirābādho, nirālayo, nirindhano aggi, nirīhakaṃ, nirudakaṃ, nirutti, niruttaro, nirūmikā nadī, nirojaṃ, duratikkamo, durabhisambhavo, durāsadā buddhā, durākhyāto dhammo, durāgataṃ, duruttaṃ vacanaṃ, pāturahosi, pāturahu, pāturahesuṃ, pātarāso, punareti, dhīratthu, caturaṅgikaṃ jhānaṃ, caturārakkhā, caturāsītisahassāni, caturiddhilābho, caturoghā, vuddhiresā, pathavīdhāturevesā, āpodhāturevesā, sabbhireva samāsetha, nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjuriva abbhakūṭe, āraggeriva, usabhoriva, yathariva, tathariva - khi thêm r, nguyên âm dài được rút ngắn. Và ở đây, cũng như trong các ví dụ ‘atiriva kallarūpā, ativiya lābhaggayasaggapatto, paraṃviya mattāya’, các từ iva và viya có nghĩa là eva, tương tự như vậy, trong các ví dụ ‘yathariva, tathariva, varamhākaṃ bhusāmiva, netaṃ ajjatanāmiva’, từ iva có nghĩa là eva. Vo – Vo – Duvaṅgulaṃ, duvaṅgikaṃ, tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, pāguññavujutā, vusitaṃ, vuttaṃ, vuccate, āsanā vuṭṭhāti, vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhahitvā, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane iccādīni uvaṇṇantarūpāni vāgamenāpi sijjhantiyeva. Duvaṅgulaṃ, duvaṅgikaṃ, tivaṅgulaṃ, tivaṅgikaṃ, pāguññavujutā, vusitaṃ, vuttaṃ, vuccate, āsanā vuṭṭhāti, vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhahitvā, bhikkhuvāsane, puthuvāsane, sayambhuvāsane, v.v... các dạng tận cùng bằng u và ū cũng được hình thành bằng cách thêm v. 51. Chā ḷo. 51. Sau cha là ḷa. Sare pare chamhā ḷāgamo hoti. Khi có một nguyên âm theo sau, phụ âm ḷa được thêm vào sau cha. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ, chaḷāsītisahassāni, atthassa dvārā pamukhā chaḷete, chaḷevānusayā honti, chaḷabhiññā mahiddhikā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāyatanaṃ, chaḷāsītisahassāni, atthassa dvārā pamukhā chaḷete, chaḷevānusayā honti, chaḷabhiññā mahiddhikā. Mahāvuttividhānamuccate. Phần giải thích về Mahāvutti được trình bày. Sare [Pg.44] pare manādīhi sāgamo – Khi có một nguyên âm theo sau, phụ âm sa được thêm vào sau mana, v.v... – Manasikāro, mānasiko, cetasiko, abyaggamanaso naro, putto jāto acetaso, ure bhavo oraso iccādi. Manasikāro, mānasiko, cetasiko, abyaggamanaso naro, putto jāto acetaso, ure bhavo oraso, v.v... Sare pare bahulaṃ hāgamo – Khi có một nguyên âm theo sau, phụ âm ha thường được thêm vào – Māhevaṃ ānanda, nohetaṃ bhante, nohidaṃ bho gotama, nahevaṃ vattabbe, hevaṃ vattabbe, hevaṃ vadati, ujū ca suhujūca, suhuṭṭhitaṃ sukhaṇo iccādi. Māhevaṃ ānanda, nohetaṃ bhante, nohidaṃ bho gotama, nahevaṃ vattabbe, hevaṃ vattabbe, hevaṃ vadati, ujū ca suhujūca, suhuṭṭhitaṃ sukhaṇo, v.v... Iti byañjanāgamarāsi. Như vậy là phần phụ âm tăng thêm. 52. Niggahītaṃ. 52. Niggahīta. Niggahītaṃ kvaci āgataṃ hoti vā. Hoặc đôi khi Niggahīta được thêm vào. Upavassaṃ kho pana, navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, appamādo amataṃ padaṃ, cakkhuṃ udapādi, aṇuṃthūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, avaṃsirā patanti, yadattho, tadattho, etadattho, takkattā, takkaro iccādīni pubbe vuttāneva, tathā taṃsampayutto, tabbohāro, tabbahulo iccādi. Ví dụ: Upavassaṃ kho pana, navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, appamādo amataṃ padaṃ, cakkhuṃ udapādi, aṇuṃthūlāni, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ, avaṃsirā patanti, yadattho, tadattho, etadattho, takkattā, takkaro v.v... đã được nói đến trước đây; cũng vậy, taṃsampayutto, tabbohāro, tabbahulo v.v... Iti bindāgamarāsi. Như vậy là phần Niggahīta tăng thêm. Mahāvuttinā padānaṃ ante gata, jāta, anta saddā āgamā honti. Theo (sách) Mahāvutti, các từ gata, jāta, anta được thêm vào ở cuối các từ. Rūpagataṃ [Pg.45] vedanāgataṃ, saññāgataṃ, gūthagataṃ, muttagataṃ, diṭṭhigataṃ, atthajātaṃ, dhammajātaṃ, suttanto, vananto, sammākammanto, micchākammanto iccādi. Ví dụ: Rūpagataṃ, vedanāgataṃ, saññāgataṃ, gūthagataṃ, muttagataṃ, diṭṭhigataṃ, atthajātaṃ, dhammajātaṃ, suttanto, vananto, sammākammanto, micchākammanto v.v... Āgamasandhirāsi niṭṭhito. Phần liên từ tăng thêm đã kết thúc. Dvibhāvasandhi Liên từ trùng điệp Atha dvibhāvasandhi dīpiyate. Bây giờ, liên từ trùng điệp được giải thích. Dvibhāvo tividho. Tattha pakkamo, parakkamo iccādi byañjanadvittaṃ nāma. Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati iccādi vibhatyantapadadvittaṃ nāma. Titikkhā, tikicchā, jagamā, jagamu iccādi dhātupadadvittaṃ nāma. Sự trùng điệp có ba loại. Trong đó, ví dụ pakkamo, parakkamo v.v... được gọi là sự lặp lại phụ âm. Ví dụ Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati v.v... được gọi là sự lặp lại từ có biến cách. Ví dụ Titikkhā, tikicchā, jagamā, jagamu v.v... được gọi là sự lặp lại từ căn. 53. Saramhā dve. 53. Sau một nguyên âm, (phụ âm) được lặp lại. Saramhā parassa byañjanassa kvaci dve rūpāni honti. Đôi khi, phụ âm đứng sau một nguyên âm được lặp lại. Tattha saramhā pa, pati, paṭīnaṃ passa dvittaṃ – Trong đó, (âm) p của pa, pati, paṭi sau một nguyên âm được lặp lại – Appamādo, idhappamādo, vippayutto, sammappadhānaṃ, appativattiyaṃ dhammacakkaṃ, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno iccādi. Ví dụ: Appamādo, idhappamādo, vippayutto, sammappadhānaṃ, appativattiyaṃ dhammacakkaṃ, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo, vippaṭisāro, suppaṭipanno v.v... Saramhāti kiṃ? Sampayutto. Tại sao nói 'sau một nguyên âm'? Ví dụ: Sampayutto. Kī, kudha, kamu, kusa, gaha, juta, ñā, si, su, sambhu, sara, sasa iccādīnaṃ dhātūnañca, u, du, nipubbānaṃ padānañca ādibyañjanassa dvittaṃ. Phụ âm đầu của các từ căn như kī, kudha, kamu, kusa, gaha, juta, ñā, si, su, sambhu, sara, sasa v.v..., và của các từ có tiếp đầu ngữ u, du, ni được lặp lại. Kī [Pg.46] – Kī – Vikkināti, vikkayo, dhanakkīto. Vikkināti, vikkayo, dhanakkīto. Kudha – Kudha – Akkuddho, akkodho. Akkuddho, akkodho. Kamu – Kamu – Abhikkamati, abhikkamo, abhikkanto, akkamati, akkamo, akkanto, parakkamati, parakkamo, vikkamati, vikkamo, okkamati, okkanto. Abhikkamati, abhikkamo, abhikkanto, akkamati, akkamo, akkanto, parakkamati, parakkamo, vikkamati, vikkamo, okkamati, okkanto. Kusa – Kusa – Akkosati, akkoso. Akkosati, akkoso. Gaha – Gaha – Paggaṇhāti, paggaho, viggaho, pariggaho, anuggaho. Paggaṇhāti, paggaho, viggaho, pariggaho, anuggaho. Juta – Juta – Ujjotati, vijjotati. Ujjotati, vijjotati. Ñā – Ñā – Aññā, paññā, abhiññā, pariññā, viññāṇaṃ, sabbaññutaññāṇaṃ, rattaññū, atthaññū, dhammaññū. Sự chứng ngộ, trí tuệ, thắng trí, liễu tri, thức, nhất thiết trí, người biết lâu năm, người biết ý nghĩa, người biết pháp. Si – Si – Atissayo, bhūmassito, gehassito. Sự vượt trội, nương tựa vào đất, nương tựa vào nhà. Su – Su – Appassuto, bahussuto, vissuto, assavo, anassavo. Người ít nghe, người nghe nhiều, nổi tiếng, có lậu hoặc, không có lậu hoặc. Sambhu [Pg.47] – Sambhu – Passambhati, passaddhi, passaddho. (Nó) lắng dịu, sự an tĩnh, đã được an tĩnh. Sara – Sara – Anussarati, anussati, anussaro. (Nó) tùy niệm, sự tùy niệm, sự vang lại. Sasa – Sasa – Assasati, assasanto, assāso, passāso. (Nó) thở vào, đang thở vào, hơi thở vào, hơi thở ra. Saja – Saja – Vissajjeti, vissajjanto, vissaggo. (Nó) từ bỏ, đang từ bỏ, sự từ bỏ. Caja – Caja – Pariccajati, pariccajanto, pariccāgo iccādi. (Nó) từ bỏ hoàn toàn, đang từ bỏ hoàn toàn, sự từ bỏ hoàn toàn, vân vân. Upubbe – Khi có tiếp đầu ngữ U – Ukkaṃsati, ukkaṃso, uggaho, uccāreti, uccāro, uccayo, samuccayo, ujjalo, samujjalo, uṇṇamati, uttarati iccādi. (Nó) tán dương, sự tán dương, sự học thuộc, (nó) phát âm, sự phát âm, sự tích lũy, sự tích tập, sáng chói, rất sáng chói, (nó) vươn lên, (nó) vượt qua, vân vân. Dupubbe – Khi có tiếp đầu ngữ Du – Dukkaṭaṃ, dukkaraṃ, duggati, duccaritaṃ, duttaro, duddamo, dunnayo, dupposo, dubbalo, dummaggo, dullabho iccādi. Việc làm xấu, khó làm, ác thú, hành vi xấu, khó vượt qua, khó điều phục, đường lối sai lầm, khó nuôi dưỡng, yếu ớt, con đường xấu, khó được, vân vân. Nipubbe – Khi có tiếp đầu ngữ Ni – Nikkamo, nikkhanto, niggato, niccoro, nijjaro, niddoso, nippāpo, nimmito, nimmāno, niyyānaṃ, nillolo, nibbānaṃ, nissayo iccādi. Sự xuất gia, đã đi ra, đã đi ra, không có trộm cắp, không già, không có lỗi lầm, không có tội lỗi, đã được tạo ra, không có kiêu mạn, sự xuất ly, không tham lam, Niết-bàn, sự nương tựa, vân vân. Tika, taya, tiṃsānaṃ tassa dvittaṃ – Sau tika, taya, tiṃsa, phụ âm theo sau được điệp lại – Kusalattikaṃ, vedanattikaṃ, vatthuttayaṃ, ratanattayaṃ, dvattiṃsaṃ, tettiṃsaṃ. Tam đề thiện, tam đề thọ, tam vật, tam bảo, ba mươi hai, ba mươi ba. Catu[Pg.48], chehi parabyañjanassa dvittaṃ – Sau catu, cha, phụ âm theo sau được điệp lại – Catubbidhaṃ, catuddasa, catuddisaṃ, catuppadaṃ, chabbidhaṃ, channavuti. Bốn loại, mười bốn, bốn phương, bốn chân, sáu loại, chín mươi sáu. Vā tveva? Catusaccaṃ, chasataṃ. Hoặc đôi khi không? Tứ diệu đế, sáu trăm. Santassa satte parabyañjanassa niccaṃ dvittaṃ – Sau (tiếp đầu ngữ) 'sant', phụ âm theo sau luôn được điệp lại – Sajjano, sappuriso, saddhammo, santassa bhāvo sattā, sabbhāvo. Người tốt, bậc chân nhân, diệu pháp, bản chất của sự hiện hữu là hữu tình, bản chất tốt đẹp. Vassa batte bassa dvittaṃ – Về sự điệp lại của 'b' từ 'v' – Sīlabbataṃ, nibbānaṃ, nibbutaṃ iccādi pubbe vuttameva. Giới cấm thủ, Niết-bàn, tịch diệt, vân vân, đã được nói đến trước đây. Vatu, vaṭu iccādīnaṃ antabyañjanassa dvittaṃ – Sự lặp lại phụ âm cuối của các từ như vatu, vaṭu, v.v. – Vattati, pavattati, nivattati, saṃvattati, vaṭṭati, vivaṭṭati. Vattati, pavattati, nivattati, saṃvattati, vaṭṭati, vivaṭṭati. Saṃmhā anuno nassa dvittaṃ – Sự lặp lại của 'n' trong 'anu' sau 'saṃ' – Samannāgato, samannāhāro, samannesati. Samannāgato, samannāhāro, samannesati. Aññatrapi – Cũng ở những nơi khác – Sīmaṃ sammanneyya, sīmaṃ sammannituṃ, sīmaṃ sammannati, sampaṭicchannaṃ, cīvaracetāpannaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ. Sīmaṃ sammanneyya, sīmaṃ sammannituṃ, sīmaṃ sammannati, sampaṭicchannaṃ, cīvaracetāpannaṃ, catunnaṃ, pañcannaṃ. Iti sadisadvittarāsi. Như vậy là phần về sự lặp lại tương đồng. 54. Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā. 54. Đối với các phụ âm thứ tư và thứ hai, chúng trở thành thứ ba và thứ nhất. Vagge catuttha, dutiyesu paresu kamena tatiya, paṭhamā esaṃ catuttha, dutiyānaṃ dvibhāvaṃ gacchanti, dutiyabhāvaṃ gacchantīti attho. ‘Saramhā dve’ti suttena vā ‘vaggalasehi te’iccādīhi vā dutiya, catutthānampi sadisatte jāte puna iminā suttena [Pg.49] ādidutiyassa paṭhamattaṃ, ādicatutthassa tatiyattañca jātaṃ. Khi các phụ âm thứ tư và thứ hai của một nhóm đi sau, thì theo thứ tự, phụ âm thứ ba và thứ nhất sẽ thay thế cho các phụ âm thứ tư và thứ hai đó khi chúng được lặp lại, nghĩa là chúng trở thành phụ âm thứ hai (trong cặp lặp lại). Hoặc do quy tắc ‘saramhā dve’ hoặc do các quy tắc như ‘vaggalasehi te’, v.v., khi sự lặp lại tương đồng của phụ âm thứ hai và thứ tư xảy ra, thì một lần nữa, theo quy tắc này, phụ âm thứ hai ban đầu trở thành phụ âm thứ nhất, và phụ âm thứ tư ban đầu trở thành phụ âm thứ ba. Tattha kavagge – Trong đó, ở nhóm ka – Ākkhātaṃ, pakkhittaṃ, pakkhepo, rūpakkhandho, vedanākkhandho, dhātukkhobho, āyukkhayo, nakkhamati. Ākkhātaṃ, pakkhittaṃ, pakkhepo, rūpakkhandho, vedanākkhandho, dhātukkhobho, āyukkhayo, nakkhamati. ‘Vaggalasehi te’ti suttavidhāne – Theo quy định của quy tắc ‘vaggalasehi te’ – Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ, paggharati, ugghosati, nigghoso. Pamukhe sādhu pāmokkhaṃ, paggharati, ugghosati, nigghoso. Cavagge – Ở nhóm ca – Acchādeti, acchindati-saṃyoge rassattaṃ, pacchādeti, pacchindati, setacchattaṃ, rukkhacchāyā, tathassa bhāvo tacchaṃ, rathassa hitā racchā, pajjhāyati, ujjhāyati, nijjhāyati, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, ajjhokāso, bojjhaṅgo, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, bujjhati, bujjhitabbaṃ, bojjhaṃ, paṭivijjha, paṭivijjhiya, paṭivijjhitvā iccādi. Acchādeti, acchindati-saṃyoge rassattaṃ, pacchādeti, pacchindati, setacchattaṃ, rukkhacchāyā, tathassa bhāvo tacchaṃ, rathassa hitā racchā, pajjhāyati, ujjhāyati, nijjhāyati, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, ajjhokāso, bojjhaṅgo, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, bujjhati, bujjhitabbaṃ, bojjhaṃ, paṭivijjha, paṭivijjhiya, paṭivijjhitvā, v.v. Ṭavagge – Ở nhóm ṭa – Yatraṭṭhitaṃ, tatraṭṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, thalaṭṭho, jalaṭṭho, vuḍḍho iccādi. Yatraṭṭhitaṃ, tatraṭṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, thalaṭṭho, jalaṭṭho, vuḍḍho, v.v. Tavagge – Ở nhóm ta – Sumanatthero, yasatthero, avatthā, avatthānaṃ, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, uddharati, uddharaṇaṃ, uddhaṭaṃ, niddhāreti, niddhāraṇaṃ, niddhāritaṃ, niddhano, niddhuto, niddhoto iccādi. Sumanatthero, yasatthero, avatthā, avatthānaṃ, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, uddharati, uddharaṇaṃ, uddhaṭaṃ, niddhāreti, niddhāraṇaṃ, niddhāritaṃ, niddhano, niddhuto, niddhoto, v.v. Pavagge – Ở nhóm pa – Vippharati, vippharaṇaṃ, vipphāro, apphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, madhupphāṇitaṃ, vibbhamati, vibbhamo, ubbhataṃ, nibbhayaṃ, dubbharo, sabbhāvo[Pg.50], usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labbhati, ārabbho, ārabbha, ārabbhitvā iccādi. Vippharati, vippharaṇaṃ, vipphāro, apphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, madhupphāṇitaṃ, vibbhamati, vibbhamo, ubbhataṃ, nibbhayaṃ, dubbharo, sabbhāvo, usabhassa bhāvo osabbhaṃ, labbhati, ārabbho, ārabbha, ārabbhitvā, v.v. Idhapi u, du, nito parapadānaṃ ādibyañjanassa dvittaṃ visesato icchanti. Ở đây cũng vậy, người ta đặc biệt muốn có sự lặp lại của phụ âm đầu của từ theo sau các tiếp đầu ngữ u, du, ni. Iti visadisadvittarāsi. Như vậy là phần về sự lặp lại không tương đồng. 55. Vicchābhikkhaññesu dve. 55. Trong trường hợp vicchā và abhikkhañña, (từ được) lặp lại hai lần. Vicchāyaṃ abhikkhaññe ca anekatthassa ekapadassa dve rūpāni honti. Bhinne atthe kriyāya vā dabbena vā guṇena vā byāpituṃ icchā vicchā. Punappunakriyā abhikkhaññaṃ. Trong trường hợp vicchā và abhikkhañña, một từ duy nhất được áp dụng cho nhiều đối tượng sẽ có hai hình thức (tức là được lặp lại). Vicchā là ý muốn bao trùm các đối tượng khác nhau bằng một hành động, một vật chất, hoặc một phẩm chất. Abhikkhañña là hành động lặp đi lặp lại. Vicchāyaṃ tāva – Trước hết, về vicchā – Rukkhaṃ rukkhaṃ siñcati. Gāme gāme sataṃkumbhā, gāmo gāmo ramaṇiyo, gehe gehe issaro, rasaṃ rasaṃ bhakkhayati, kriyaṃ kriyaṃ ārabhate. Tưới cây này đến cây khác. Mỗi làng có một trăm cái bình, làng nào làng nấy đều đáng yêu, mỗi nhà đều có chủ, ăn hết vị này đến vị khác, bắt đầu hết hành động này đến hành động khác. Ānupubbiyepi vicchāva gamyate – Trong trường hợp thứ tự tuần tự, vicchā cũng được hiểu ngầm – Mūle mūle thūlā, agge agge sukhumā, jeṭṭhaṃ jeṭṭhaṃ anupavesetha, imesaṃ devasikaṃ māsakaṃ māsakaṃ dehi, mañjūsakarukkho pupphaṃ pupphaṃ pupphati, ime janā pathaṃ pathaṃ accenti, sabbe ime aḍḍhā, katarā katarā imesaṃ aḍḍhatā, katamā katamā imesaṃ aḍḍhatā. Ở gốc thì to, ở ngọn thì nhỏ. Hãy cho vào theo thứ tự từ lớn đến nhỏ. Hãy cho họ mỗi ngày một đồng māsaka. Cây mañjūsaka ra hết hoa này đến hoa khác. Những người này đi qua hết con đường này đến con đường khác. Tất cả những người này đều giàu có, sự giàu có của họ khác nhau như thế nào? Sự giàu có của họ khác nhau như thế nào? Abhikkhaññe – Về abhikkhañña – Bhattaṃ pacati pacati, apuññaṃ pasavati pasavati, bhutvā bhutvā nippajjanti, paṭaṃ paṭaṃ karoti, paṭapaṭāyati, ekamekaṃ, ekamekāni iccādīsu vicchāsu pubbapade syādilopo. Trong những trường hợp lặp lại như: `Bhattaṃ pacati pacati` (nấu cơm, nấu cơm), `apuññaṃ pasavati pasavati` (tạo ra, tạo ra điều ác), `bhutvā bhutvā nippajjanti` (ăn rồi, ăn rồi nằm), `paṭaṃ paṭaṃ karoti` (làm ra tiếng lách tách, lách tách), `paṭapaṭāyati` (tạo ra tiếng lách tách), `ekamekaṃ` (từng cái một), `ekamekāni` (từng cái một), v.v... thì biến cách `si` v.v... ở từ trước bị xóa bỏ. 56. Sabbādīnaṃ vītihāre. 56. Đối với các từ bắt đầu bằng `sabba`, (sự lặp lại xảy ra) trong ý nghĩa tương hỗ. Atikkamma [Pg.51] haraṇaṃ atihāro, na atihāro vītihāro, aññamaññassa antoyeva haraṇantiattho, vītihāratthe gamyamāne sabbādīnaṃ sabbanāmānaṃ dve rūpāni honti, pubbassekassa ca syādilopo. `Atihāra` là sự mang đi vượt qua. `Vītihāra` không phải là `atihāra`, có nghĩa là sự mang đi trong phạm vi lẫn nhau. Khi ý nghĩa tương hỗ được hiểu, các đại từ bắt đầu bằng `sabba` có hai hình thức (được lặp lại), và biến cách `si` v.v... của từ trước bị xóa bỏ. Ime dve janā aññamaññassa upakārakā, itarītarassa upakārakā, aññamaññaṃ passanti, aññamaññassa denti, aññamaññassa apenti, aññamaññassa dhanaṃ, aññamaññe nissitā. Hai người này là người giúp đỡ lẫn nhau, là người giúp đỡ lẫn nhau, họ nhìn thấy nhau, họ cho nhau, họ tránh xa nhau, tài sản của nhau, họ nương tựa vào nhau. 57. Yāvatātāvaṃ sambhame. 57. Đối với `yāva` và `tāva`, (sự lặp lại xảy ra) trong sự hối hả. Yaṃ parimāṇamassāti yāvaṃ. Taṃ parimāṇamassāti tāvaṃ. Punappunaṃ bhamanaṃ pavattanaṃ sambhamo. Turitena vacīpayogena taṃ taṃ upāyadīpanaṃ sambhamo, āmeḍitameva vuccati, sambhame gamyamāne yāvatā yattakena padena so attho paññāyati, tattakaṃ padaṃ payujjate, dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā taduttari vā udīriyatetyattho. Yathābodhaṃ sambhametipi pāṭho, soyevattho. `Yāvaṃ` là "cái có chừng mực nào đó". `Tāvaṃ` là "cái có chừng mực ấy". `Sambhamo` là sự xoay vần, sự diễn tiến lặp đi lặp lại. `Sambhamo` là sự chỉ ra phương tiện này phương tiện kia bằng lời nói vội vã, được gọi là sự lặp lại. Khi sự hối hả được hiểu, ý nghĩa đó được nhận biết bằng bao nhiêu từ thì bấy nhiêu từ được sử dụng; có nghĩa là được nói lên hai lần, ba lần, hoặc nhiều hơn. Cũng có bài đọc là `yathābodhaṃ sambhame`, ý nghĩa cũng như vậy. Bhaye, kodhe, pasaṃsāyaṃ, turite, kotūhale’cchare. Trong sự sợ hãi, trong sự tức giận, trong sự tán dương, trong sự vội vã, trong sự tò mò, trong sự kinh ngạc. Hāse, soke, pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho. Trong sự vui mừng, trong sự sầu muộn, và trong sự tín thành, người trí nên thực hiện sự lặp lại. Tattha bhaye – Ở đây, trong sự sợ hãi – Sappo sappo, coro coro – Rắn! Rắn! Trộm! Trộm! – Kodhe – Trong sự tức giận – Vijjha vijjha, pahara pahara. Bắn! Bắn! Đánh! Đánh! Pasaṃsāyaṃ – Trong sự tán dương – Sādhu sādhu. Lành thay! Lành thay! Turite [Pg.52] – Trong sự vội vã – Gaccha gaccha. Đi đi! Kotūhale – Trong sự tò mò – Āgaccha āgaccha. Lại đây! Lại đây! Acchare – Trong sự kinh ngạc – Aho buddho aho buddho. Ôi, Đức Phật! Ôi, Đức Phật! Hāse – Trong sự vui mừng – Abhikkamatha vāseṭṭhā abhikkamatha vāseṭṭhā. Hãy tiến tới, hỡi Vāseṭṭha! Hãy tiến tới, hỡi Vāseṭṭha! Soke – Trong sự sầu muộn – Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka. Đứa con độc nhất ở đâu? Đứa con độc nhất ở đâu? Pasāde – Trong sự tín thành – Abhikkantaṃ bho gotama abhikkantaṃ bho gotama iccādi. Tikkhattuṃudānaṃ udānesi ‘‘namo tassa bhagavato’’ iccādi. Thật vi diệu, thưa ngài Gotama! Thật vi diệu, thưa ngài Gotama! v.v... (Vị ấy) đã thốt lên lời cảm hứng ba lần: "Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn ấy" v.v... Iti padavākyadvittarāsi. Như vậy là chương về sự lặp lại của từ và câu. Dvibhāvasandhirāsi niṭṭhito. Chương về sự phối hợp bằng cách lặp lại đã kết thúc. Vipallāsasandhi Sự phối hợp bằng cách hoán vị Atha vipallāsasandhi dīpiyate. Bây giờ, sự phối hợp bằng cách hoán vị được giải thích. Padakkharānaṃ pubbāparavipariyāyo vipallāso. Sự đảo ngược trước sau của các chữ trong một từ là sự hoán vị. 58. Hassa vipallāso. 58. Sự hoán vị của 'h'. Yamhi pare hassa pubbāparavipallāso hoti vā. Khi 'y' theo sau, sự đảo ngược trước sau của 'h' xảy ra, hoặc không. Dayhati, saṅgayhati, sannayhati, vuyhati, duyhati, muyhati. Dayhati, saṅgayhati, sannayhati, vuyhati, duyhati, muyhati. Vātveva[Pg.53]? Saṅgaṇhiyati, evaṃ saṅgayha saṅgaṇhitvā, āruyha āruhitvā, ogāyha ogāhitvā. Pasayha pasahitvā. Tại sao lại nói 'hoặc không'? (Vì có dạng) Saṅgaṇhiyati, cũng vậy saṅgayha (và) saṅgaṇhitvā, āruyha (và) āruhitvā, ogāyha (và) ogāhitvā. Pasayha (và) pasahitvā. 59. Ve vā. 59. Khi 'v' theo sau, hoặc không. Vamhi pare hassa vipallāso hoti vā. Khi 'v' theo sau, sự hoán vị của 'h' xảy ra, hoặc không. Bavhābādho bahvābādho, bavhettha nhāyatī jano =bahvettha nhāyatī jano. Bavhābādho (và) bahvābādho, bavhettha nhāyatī jano = bahvettha nhāyatī jano. Mahāvuttividhānaṃ vuccate. Quy tắc từ Mahāvutti được nói đến. Ya, rānaṃ vipallāso – Sự hoán vị của 'y' và 'r' – Kuṭi me kayirati, vacanaṃ payirudāhāsi, garuṃ payirūpāsati, vandāmi te ayyire pasannacitto -yassa dvittaṃ. Kuṭi me kayirati, vacanaṃ payirudāhāsi, garuṃ payirūpāsati, vandāmi te ayyire pasannacitto - sự lặp lại của 'y'. Niggahītassa vipallāso – Sự hoán vị của niggahīta – Nirayamhi apaccisuṃ, te me asse ayācisuṃ. Imā gāthā abhāsisuṃ. Nirayamhi apaccisuṃ, te me asse ayācisuṃ. Imā gāthā abhāsisuṃ. Sarānampi vipallāso – Cũng có sự hoán vị của các nguyên âm – Haññayyevāpi koci naṃ – haññeyyāti ṭhiti, amūlamūlaṃ gantvā-mūlamūlaṃ agantvāti attho. Evaṃ paratra. Anokāsaṃ kārāpetvā, animittaṃ katvā, saddhaṃ na bhuñjatīti asaddhabhoji, disvā padamanuttiṇṇaṃ – uttiṇṇaṃ adisvāti attho. Haññayyevāpi koci naṃ – trường hợp là haññeyya, amūlamūlaṃ gantvā - nghĩa là mūlamūlaṃ agantvā. Tương tự ở nơi khác. Anokāsaṃ kārāpetvā, animittaṃ katvā, saddhaṃ na bhuñjatīti asaddhabhoji, disvā padamanuttiṇṇaṃ – nghĩa là uttiṇṇaṃ adisvā. Padānampi vipallāso – Cũng có sự hoán vị của các từ – Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, nāgakaññā caritaṃ gaṇena -nāgakaññāgaṇena caritanti ṭhiti. Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena, nāgakaññā caritaṃ gaṇena - trường hợp là nāgakaññāgaṇena caritaṃ. Iti vipallāsarāsi. Như vậy là phần về sự hoán vị. 60. Bahulaṃ. 60. Nói chung. Sandhividhānaṃ [Pg.54] nāma bahulaṃ hoti, yebhuyyena hotīti attho. Adhikārasuttaṃ. Yāvaganthapariyosānā yuttaṭṭhānesu sabbattha vattate. Etena sabbasaddasuttesu aniṭṭhanivatti ca iṭṭhapariggaho ca kato hoti. Quy tắc liên âm được gọi là nói chung, nghĩa là nó xảy ra trong phần lớn các trường hợp. Đây là một kinh chỉ đạo. Nó có hiệu lực ở mọi nơi trong những chỗ thích hợp cho đến cuối sách. Nhờ đó, trong tất cả các quy tắc ngữ pháp, việc ngăn chặn (dạng) không mong muốn và việc chấp nhận (dạng) mong muốn được thực hiện. Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyaṃ Như vậy trong sách Moggallānadīpanī tên là Niruttidīpanī Sandhikaṇḍo niṭṭhito. Chương Liên Âm đã kết thúc. 2. Nāmakaṇḍa 2. Chương Danh Từ Vibhattirāsi Phần Biến Cách Atha [Pg.55] liṅgamhā syādivibhattividhānaṃ dīpiyate. Bây giờ, quy tắc về các biến cách bắt đầu bằng 'si' sau một từ gốc được giải thích. Liṅgaṃ, nāmaṃ, pāṭipadikanti atthato ekaṃ, dabbābhidhānassa purisādikassa pakatirūpassetaṃ nāmaṃ. Tañhi sattannaṃ vibhattīnaṃ vasena vibhāgaṃ patvā kiñci visadarūpaṃ hoti, kiñci avisadarūpaṃ, kiñci majjhimarūpanti evaṃ tividhena liṅgarūpena yuttattā liṅganti vuccati. Liṅga, nāma, và pāṭipadika về mặt ý nghĩa là một. Đây là tên gọi cho dạng tự nhiên của từ chỉ một thực thể, như 'purisa' v.v. Vì rằng, sau khi được phân chia theo bảy biến cách, nó trở thành dạng rõ ràng một phần, dạng không rõ ràng một phần, và dạng trung bình một phần; do đó, vì được liên kết với dạng giới tính ba loại như vậy, nó được gọi là 'liṅga'. Tadeva kiñci saddaliṅgānurūpaṃ, kiñci atthaliṅgānurūpañca pariṇamantaṃ pavattati, tasmā nāmanti ca vuccati. Chính nó đôi khi tiến hành biến đổi theo giới tính ngữ pháp, và đôi khi theo giới tính tự nhiên; do đó, nó cũng được gọi là 'nāma'. Tadeva dhātu, paccaya, vibhattipadehi cevasaddapadatthakapadehi ca ‘visuṃ bhūtaṃ pada’nti katvā pāṭipadikanti ca vuccati. Chính nó, vì là một 'từ riêng biệt' so với các từ chỉ căn, tiếp vị ngữ, và biến cách, cũng được gọi là 'pāṭipadika'. Tattha dhātupadaṃ nāma brū, bhū, hūiccādi. Trong đó, từ chỉ căn là brū, bhū, hū, v.v. Paccayapadaṃ nāma ṇa, tabba, anīya iccādi. Từ chỉ tiếp vị ngữ là ṇa, tabba, anīya, v.v. Vibhattipadaṃ nāma si, yo, aṃ, yo,ti, anti iccādi. Biến cách từ (vibhattipada) là si, yo, aṃ, yo, ti, anti v.v... Saddapadatthakapadāni nāma rājassa, sakhassa, pumassa iccādīni. Ettha ca rājassaiccādīni saddasutte saddapadatthakāni honti, payoge atthapadatthakāni. Dhātupaccayavibhattipadāni pana niccaṃ saddapadatthakāni eva honti, saddasuttesveva ca labbhanti, na payogeti, idaṃ dvinnaṃ nānattaṃ. Những từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakapadāni) là rājassa, sakhassa, pumassa v.v... Ở đây, rājassa v.v... là những từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakāni) trong kinh văn cú pháp (saddasutta), nhưng trong cách dùng (payoga) thì chúng là những từ có nghĩa là đối tượng (atthapadatthakāni). Tuy nhiên, những từ chỉ cho ngữ căn, tiếp vị ngữ, và biến cách thì luôn luôn chỉ là những từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakāni), và chỉ được tìm thấy trong các kinh văn cú pháp, không có trong cách dùng. Đây là sự khác biệt giữa hai loại. Yadievaṃ bhussa, brussa, bhūto, hūto, ṇe, tabbe, simhi, timhi iccādinā tehi kathaṃ vibhattuppatti hotīti? Anukaraṇapadāni nāma tāni atthissa, karotissa iccādīni viya, tasmā tāni ca rājassa iccādīni ca anukaraṇaliṅgabhāvena ettha saṅgayhanti, na ekantaliṅgabhāvenāti. Evañca katvā ‘dhātu- paccaya[Pg.56], vibhattivajjitamatthavaṃ liṅga’nti avocuṃ. Tattha atthavanti atthapadatthakaṃ vuccati, rājassaiccādikaṃ saddapadatthakaṃ vivajjeti, etena atthapadatthake sati taddhita, samāsa, kitakapadānampi ekantaliṅgabhāvaṃ sādhenti. Na hi tesaṃ liṅganāmabyapadesakiccaṃ atthi, yāni ca nāmassa visesanāni bhavituṃ arahanti, tāni upasagga, nipātapadāni tvāntādipadāni ca idha visesananāmabhāvena saṅgayhantīti. Nếu vậy, làm thế nào sự phát sinh của biến cách lại có từ những từ như bhussa, brussa, bhūto, hūto, ṇe, tabbe, simhi, timhi v.v...? Chúng được gọi là những từ mô phỏng (anukaraṇapadāni), giống như atthissa, karotissa v.v... Do đó, cả những từ đó và những từ như rājassa v.v... được bao gồm ở đây với tư cách là có tính mô phỏng (anukaraṇaliṅgabhāvena), chứ không phải với tư cách là có tính cố định (ekantaliṅgabhāvena). Và làm như vậy, họ đã nói: ‘Tính (liṅga) là cái có nghĩa (atthavaṃ), ngoại trừ ngữ căn, tiếp vị ngữ, và biến cách’. Ở đây, ‘có nghĩa’ được gọi là từ có nghĩa là đối tượng (atthapadatthakaṃ), nó loại trừ từ có nghĩa là hình thức của từ (saddapadatthakaṃ) như rājassa v.v... Bằng cách này, khi có một từ có nghĩa là đối tượng, họ xác lập tính cố định của các từ taddhita, samāsa, và kitaka. Vì chúng không có chức năng được chỉ định là một danh từ có tính. Và những từ có thể trở thành định từ của một danh từ—những tiếp đầu ngữ (upasagga), tiểu từ (nipāta), và những từ kết thúc bằng -tvā v.v...—được bao gồm ở đây với tư cách là danh từ định ngữ. 61. Dve dvekānekesu nāmasmā si yo aṃyo nā hi sa naṃ smāhi sanaṃsmiṃsu. 61. Từ một danh từ (nāmasmā), trong số ít và số nhiều (ekānekesu), có hai hai (dve dve) biến cách là: si yo aṃ yo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su. Ekasmiṃ atthe ca anekesu atthesu ca pavattā nāmasmā dve dve si, yo…pe… smiṃ, suvibhattiyo honti. Từ một danh từ được dùng trong một nghĩa (số ít) và trong nhiều nghĩa (số nhiều), có hai hai biến cách là si, yo… cho đến… smiṃ, su. Vibhajantīti vibhattiyo, ekamekaṃ pakatināmapadaṃ nānārūpavibhāgavasena kattu, kammādinānāatthavibhāgavasena ekatta, bahuttasaṅkhyāvibhāgavasena ca vibhajantīti attho. Si, lo iti paṭhamā nāma…pe… smiṃ, su iti sattamī nāma. Dvīsu dvīsu pubbaṃ pubbaṃ ‘ekasmiṃ atthe pavattaṃ vacana’nti ekavacanaṃ nāma. Paraṃ paraṃ ‘anekesu atthesu pavattaṃ vacana’nti anekavacanaṃ nāma. Bahuvacananti ca puthuvacananti ca etassa nāmaṃ. Sabbamidaṃ iminā suttena siddhaṃ. Chúng được gọi là biến cách (vibhattiyo) vì chúng phân chia (vibhajanti). Nghĩa là: chúng phân chia mỗi một từ danh gốc (pakatināmapada) theo cách phân chia thành nhiều hình thức khác nhau, theo cách phân chia thành nhiều ý nghĩa khác nhau như chủ cách, đối cách v.v..., và theo cách phân chia về số lượng là số ít và số nhiều. Si, yo được gọi là biến cách thứ nhất... cho đến... smiṃ, su được gọi là biến cách thứ bảy. Trong mỗi cặp hai, cái trước được gọi là số ít (ekavacana), nghĩa là ‘lời nói được dùng trong một nghĩa’. Cái sau được gọi là số nhiều (anekavacana), nghĩa là ‘lời nói được dùng trong nhiều nghĩa’. Bahuvacana và puthuvacana cũng là tên gọi của nó. Tất cả điều này được xác lập bởi quy tắc này. 62. Paṭhamātthamatte. 62. Chỉ trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất. Kattu, kammādikaṃ bāhiratthaṃ anapekkhitvā liṅgatthamatte pavattā nāmasmā paṭhamāvibhatti hoti. Không phụ thuộc vào ý nghĩa bên ngoài như chủ từ, đối từ v.v..., từ một danh từ được dùng chỉ trong ý nghĩa của tính (liṅgattha), biến cách thứ nhất được sử dụng. Ayaṃ mama puriso, ime mama purisā. Đây là người đàn ông của tôi, đây là những người đàn ông của tôi. 63. Āmantane. 63. Trong cách gọi. Āmantanaṃ [Pg.57] vuccati ālapanaṃ. Āmantanavisaye liṅgatthamatte pavattā nāmasmā paṭhamāvibhatti hoti. Āmantana được gọi là ālapana (sự gọi). Trong trường hợp gọi (āmantana), từ một danh từ được dùng chỉ trong ý nghĩa của tính, biến cách thứ nhất được sử dụng. Bho purisa, bhonto purisā. Này người đàn ông, này những người đàn ông. 64. Kamme dutiyā. 64. Biến cách thứ hai trong đối cách. Nāmasmā kammatthe dutiyāvibhatti hoti. Từ một danh từ, biến cách thứ hai được dùng trong ý nghĩa đối cách. Purisaṃ passati, purise passanti. Anh ấy thấy người đàn ông, họ thấy những người đàn ông. 65. Kattukaraṇesu tatiyā. 65. Biến cách thứ ba trong chủ cách và sở dụng cách. Nāmasmā kattari ca karaṇe ca tatiyāvibhatti hoti. Từ một danh từ, biến cách thứ ba được dùng trong ý nghĩa chủ cách và sở dụng cách. Purisena kataṃ, purisehi kataṃ, purisena kulaṃ sobhati, purisehi kulaṃ sobhati. Được làm bởi người đàn ông, được làm bởi những người đàn ông. Gia đình được vẻ vang bởi người đàn ông, gia đình được vẻ vang bởi những người đàn ông. 66. Catutthī sampadāne. 66. Biến cách thứ tư trong chỉ định cách. Nāmasmā sampadānatthe catutthīvibhatti hoti. Từ một danh từ, biến cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa chỉ định cách. Purisassa deti, purisānaṃ deti. Anh ấy cho người đàn ông, anh ấy cho những người đàn ông. 67. Pañcamyāvadhismiṃ. 67. Biến cách thứ năm trong xuất xứ cách. Avadhi vuccati apādānaṃ. Nāmasmā avadhiatthe pañcamīvibhatti hoti. Avadhi được gọi là apādāna (xuất xứ). Từ một danh từ, biến cách thứ năm được dùng trong ý nghĩa xuất xứ. Purisasmā apeti, purisehi apeti. Anh ấy đi khỏi người đàn ông, anh ấy đi khỏi những người đàn ông. 68. Chaṭṭhī [Pg.58] sambandhe. 68. Biến cách thứ sáu trong sở thuộc cách. Nāmasmā sambandhatthe chaṭṭhīvibhatti hoti. Từ một danh từ, biến cách thứ sáu được dùng trong ý nghĩa sở thuộc. Purisassa dhanaṃ, purisānaṃ dhanaṃ. Tài sản của người đàn ông, tài sản của những người đàn ông. 69. Sattamyādhāre. 69. Biến cách thứ bảy trong định sở cách. Nāmasmā ādhāratthe sattamīvibhatti hoti. Từ một danh từ, biến cách thứ bảy được dùng trong ý nghĩa định sở. Purisasmiṃ tiṭṭhati, purisesu tiṭṭhati. Anh ấy đứng trong người đàn ông, anh ấy đứng trong những người đàn ông. Vibhattirāsi niṭṭhito. Phần biến cách đã chấm dứt. Itthipaccayarāsi Phần về các tiếp vị ngữ chỉ nữ tính 70. Itthiyamatvā. 70. Về nữ tính, (tiếp vị ngữ) ā. Itthiyaṃ+ato+āti chedo. Akārantanāmamhā itthiyaṃ āpaccayo hoti. Phân tích cú pháp là Itthiyaṃ+ato+ā. Sau danh từ tận cùng bằng 'a', tiếp vị ngữ 'ā' được dùng trong nữ tính. Abhāsitapumehi kehici saññāsaddehi niccaṃ – Luôn luôn (dùng tiếp vị ngữ ā) sau một vài danh từ riêng không được nói đến trong nam tính – Kaññā, paññā, saññā, nāvā, sālā, taṇhā, icchā, bhikkhā, sikkhā, gīvā, jivhā, vīsā, tiṃsā, cattālīsā, paññāsā iccādi. Kaññā, paññā, saññā, nāvā, sālā, taṇhā, icchā, bhikkhā, sikkhā, gīvā, jivhā, vīsā, tiṃsā, cattālīsā, paññāsā, v.v. Bhāsitapumehipi sabbanāmehi tabbā, nīya, tapaccayantehi ca niccaṃ – Và luôn luôn (dùng tiếp vị ngữ ā) sau các đại danh từ, và các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tabba, nīya, ta, mà cũng được nói đến trong nam tính – Sabbā, katarā, katamā, anubhavitabbā, anubhavanīyā, gatā, jātā, bhūtā, hūtā iccādi. Sabbā, katarā, katamā, anubhavitabbā, anubhavanīyā, gatā, jātā, bhūtā, hūtā, v.v. Aññehi [Pg.59] pana aniccaṃ – Tuy nhiên, sau các từ khác thì không thường xuyên – Kalyāṇā, kalyāṇī, sundarā, sundarī, sobhaṇā, sobhaṇī, kumbhakārā, kumbhakārī, kumbhakārinī, atthakāmā, atthakāmī, atthakāminī, paribbājikā, paribbājikinī, ekākā, ekākinī, dīpanā, dīpanī iccādi. Kalyāṇā, kalyāṇī, sundarā, sundarī, sobhaṇā, sobhaṇī, kumbhakārā, kumbhakārī, kumbhakārinī, atthakāmā, atthakāmī, atthakāminī, paribbājikā, paribbājikinī, ekākā, ekākinī, dīpanā, dīpanī, v.v. Suttavibhattena samāse mātu, dhītu iccādīhi āpaccayo hoti. Nandamātā, uttaramātā, devadhītā, rājadhītā, assamaṇī hoti asakyadhītarā iccādi. Theo quy tắc, trong hợp thể, tiếp vị ngữ 'ā' được dùng sau các từ như mātu, dhītu, v.v. Ví dụ: Nandamātā, uttaramātā, devadhītā, rājadhītā. (Nhưng) có trường hợp assamaṇī, và asakyadhītarā, v.v. Ettha ca ‘itthiya’nti katthaci saddamattassa vā, katthaci atthamattassa vā itthibhāve jotetabbeti attho. Evañca sati itthipaccayāpi syādayo viya jotakamattā eva honti, na vācakāti siddhaṃ hoti. Và ở đây, 'itthiyam' (trong nữ tính) có nghĩa là: đôi khi chỉ biểu thị tính nữ của từ, đôi khi chỉ biểu thị tính nữ của ý nghĩa. Khi như vậy, các tiếp vị ngữ chỉ nữ tính, cũng giống như syādayo (các biến cách), chỉ là những từ biểu thị, chứ không phải là những từ có nghĩa riêng, điều này đã được xác lập. 71. Nadādīhi ṅī. 71. Sau nadādi, (tiếp vị ngữ) ṅī. Nadādīhi itthiyaṃ ṅī hoti. Ṅānubandho ‘ntantūnaṃ ṅīmhi to vā’ti ettha visesanattho. Sau nhóm từ nadādi, tiếp vị ngữ ṅī được dùng trong nữ tính. Chữ 'ṅ' kèm theo có mục đích phân biệt trong quy tắc 'ntantūnaṃ ṅīmhi to vā'. Nadī, mahī, itthī, kumārī, taruṇī, vāseṭṭhī, gotamī, kaccānī, kaccāyanī, māṇavī, sāmaṇerī, nāvikī, pañcamī, chaṭṭhī, catuddasī, pañcadasī, sahassī, dasasahassī, satasahassī, kumbhakārī, mālakārī, cakkhukaraṇī, ñāṇakaraṇī, dhammadīpanī iccādi. Nadī, mahī, itthī, kumārī, taruṇī, vāseṭṭhī, gotamī, kaccānī, kaccāyanī, māṇavī, sāmaṇerī, nāvikī, pañcamī, chaṭṭhī, catuddasī, pañcadasī, sahassī, dasasahassī, satasahassī, kumbhakārī, mālakārī, cakkhukaraṇī, ñāṇakaraṇī, dhammadīpanī, v.v. 72. Ntantūnaṃ ṅīmhi to vā. 72. Sự thay thế tùy chọn của nta, ntū thành t khi ṅī theo sau. Nta, ntūnaṃ to hoti vā ṅīmhi pare. Của (các từ tận cùng bằng) nta và ntū, có sự thay thế bằng 't' một cách tùy chọn khi ṅī theo sau. Gacchatī, gacchantī, satī, santī, bhavissatī, bhavissantī, guṇavatī, guṇavantī, satimatī, satimantī, sabbāvatī, sabbāvantī, yāvatī, yāvantī, tāvatī, tāvantī, bhuttavatī, bhuttavantī. Gacchatī, gacchantī, satī, santī, bhavissatī, bhavissantī, guṇavatī, guṇavantī, satimatī, satimantī, sabbāvatī, sabbāvantī, yāvatī, yāvantī, tāvatī, tāvantī, bhuttavatī, bhuttavantī. 73. Goto vā. 73. Sau 'go', (tiếp vị ngữ vī) tùy chọn. Gosaddamhā [Pg.60] itthiyaṃ vī hoti vā. Sau từ 'go', tiếp vị ngữ 'vī' được dùng tùy chọn trong nữ tính. Gāvī. Gāvī. Vāti kiṃ? Gokāṇā pariyantacārinīti pāḷi. Tattha kāṇāti andhā. Tại sao lại nói 'tùy chọn'? Có câu Pāḷi: 'Gokāṇā pariyantacārinī'. Ở đây, 'kāṇā' có nghĩa là 'mù'. 74. Yakkhādīhinī ca. 74. Sau yakkhādi, (tiếp vị ngữ) inī cũng vậy. Yakkhādīhi akārantehi itthiyaṃ vī ca hoti inī ca. Sau nhóm từ yakkhādi tận cùng bằng 'a', cả tiếp vị ngữ 'vī' và 'inī' đều được dùng trong nữ tính. Yakkhī, yakkhinī, nāgī, nāginī, mahiṃsī, mahiṃsinī, migī, miginī, sīhī, sīhinī, dīpī, dīpinī, byagghī, byagghinī, kākī, kākinī, kapotī, kapotinī, mānusī, mānusinī iccādi. Yakkhī, yakkhinī, nāgī, nāginī, mahiṃsī, mahiṃsinī, migī, miginī, sīhī, sīhinī, dīpī, dīpinī, byagghī, byagghinī, kākī, kākinī, kapotī, kapotinī, mānusī, mānusinī, v.v. 75. Ārāmikādīhi. 75. Sau ārāmikādi. Ārāmikādīhi akārantehi itthiyaṃ inī hoti. Sau nhóm từ ārāmikādi tận cùng bằng 'a', tiếp vị ngữ 'inī' được dùng trong nữ tính. Ārāmikinī, antarāyikinī, nāvikinī, olumbikinī, paṃsukūlikinī, paribbājikinī, rājinī, ekākinī iccādi. Ārāmikinī, antarāyikinī, nāvikinī, olumbikinī, paṃsukūlikinī, paribbājikinī, rājinī, ekākinī, v.v. Saññāyaṃ – Trong trường hợp là danh từ riêng – Mānusinī mānusā vā, aññatra mānusī sampatti. Mānusinī hoặc mānusā (được dùng), ngoại trừ trường hợp 'mānusī sampatti' (thành tựu của con người). 76. Gharaṇyādayo. 76. Gharaṇī, v.v... Gharaṇīiccādayo itthiyaṃ nīpaccayantā sijjhanti. Các từ như Gharaṇī, v.v... được hình thành ở nữ tính bằng cách thêm tiếp vị ngữ nī. Gharaṇī, vetraṇī, pokkharaṇī-esu nassa ṇattaṃ. Ācarinīyalopo, ācariyā vā. Trong các từ Gharaṇī, vetraṇī, pokkharaṇī, na được biến thành ṇa. Trong Ācarinī, ya bị xóa bỏ, hoặc thành ācariyā. 77. Mātulāditvānī [Pg.61] bhariyāyaṃ. 77. Từ Mātula, v.v... (thêm) ānī (với nghĩa) là vợ. Mātulādīhi akārantehi bhariyāyaṃ ānī hoti. Từ các từ tận cùng bằng akāra như mātula, v.v... tiếp vị ngữ ānī được dùng với nghĩa là vợ. Mātubhātā mātulo, tassa bhariyā mātulānī, evaṃ varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī, khattiyānī. Anh/em của mẹ là mātula, vợ của ông ấy là mātulānī. Tương tự: varuṇānī, gahapatānī, ācariyānī, khattiyānī. ‘Bahulā’dhikārā khattiyī khattiyā ca. Do quyền của (quy tắc) ‘bahula’, cũng có (các dạng) khattiyī và khattiyā. 78. Yuvaṇṇehi nī. 78. Từ các vần i và u (thêm) nī. Ivaṇṇantehi uvaṇṇantehi ca itthiyaṃ nī hoti. Từ các từ tận cùng bằng vần i và vần u, tiếp vị ngữ nī được dùng ở nữ tính. Chattapāṇinī, daṇḍapāṇinī, daṇḍinī, chattinī, hatthinī, mālinī, māyāvinī, medhāvinī, piyapasaṃsinī, brahmacārinī, bhayadassāvinī, atthakāminī, hitacārinī, bhikkhunī, khattiyabandhunī, paṭunī, paracittavidunī, mattaññunī, atthaññunī, dhammaññunī iccādi. Chattapāṇinī, daṇḍapāṇinī, daṇḍinī, chattinī, hatthinī, mālinī, māyāvinī, medhāvinī, piyapasaṃsinī, brahmacārinī, bhayadassāvinī, atthakāminī, hitacārinī, bhikkhunī, khattiyabandhunī, paṭunī, paracittavidunī, mattaññunī, atthaññunī, dhammaññunī, v.v... 79. Timhāññatthe. 79. Từ (tận cùng bằng) ti, trong nghĩa khác. Aññapadatthasamāse tipaccayantamhā itthiyaṃ nī hoti. Trong hợp thể có nghĩa của từ khác (bahubbīhi), từ một từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ti, tiếp vị ngữ nī được dùng ở nữ tính. Ahiṃsāratinī, dhammaratinī, vacchagiddhinī, puttagiddhinī, muṭṭhassatinī, micchādiṭṭhinī, sammādiṭṭhinī, attaguttinī iccādi. Ahiṃsāratinī, dhammaratinī, vacchagiddhinī, puttagiddhinī, muṭṭhassatinī, micchādiṭṭhinī, sammādiṭṭhinī, attaguttinī, v.v... Aññattheti kiṃ? Dhamme rati dhammarati. Tại sao nói ‘trong nghĩa khác’? (Ví dụ:) Dhamme rati là dhammarati. 80. Yuvāti. 80. Yuvāti. Yuvato itthiyanti hoti. Từ (thân từ) yuva, tiếp vị ngữ ti được dùng ở nữ tính. Yuvati. Yuvati. Ettha ca ‘ti’ iti suttavibhattena vīsa, tiṃsatopiti hoti vā. Vīsati, vīsaṃ, tiṃsati, tiṃsaṃ. Và ở đây, bằng cách tách quy tắc thành ‘ti’, tiếp vị ngữ ti cũng được dùng một cách tùy chọn sau vīsa và tiṃsa. (Ví dụ:) Vīsati, vīsaṃ, tiṃsati, tiṃsaṃ. 81. Upamā [Pg.62] saṃhita sahita saññata saha sapha vāmalakkhaṇāditūrutvū. 81. Sau (từ) ūru, khi được đi trước bởi upamā, saṃhita, sahita, saññata, saha, sapha, vāma, lakkhaṇa, v.v... (thêm) ū. Lakkhaṇādito+ūruto+ūti chedo. Sự phân chia (của quy tắc) là: lakkhaṇādito + ūruto + ū. Aññapadatthasamāse upamādipubbā ūrusaddamhā itthiyaṃ ū hoti. Trong hợp thể có nghĩa của từ khác (bahubbīhi), từ từ ūru khi được đi trước bởi upamā, v.v..., tiếp vị ngữ ū được dùng ở nữ tính. Nāgassa nāsā viya ūrū yassāti nāganāsūrū, saṃhitā sambandhā ūrū yassāti saṃhitorū, sahitā ekabaddhā ūrū yassāti sahitorū, saññatā alolā ūrū yassāti saññatorū, ūruyā saha vattatīti sahorū, sapho vuccati khuro, saṃsiliṭṭhatāya saphabhūtā ūrū yassāti saphorū, vāmā sundarā ūrū yassāti vāmorū, lakkhaṇasampannā ūrū yassāti lakkhaṇorū. Người phụ nữ có cặp đùi như vòi voi là nāganāsūrū; người phụ nữ có cặp đùi khép lại, liền nhau là saṃhitorū; người phụ nữ có cặp đùi dính liền nhau là sahitorū; người phụ nữ có cặp đùi thon gọn, không lỏng lẻo là saññatorū; người phụ nữ có cặp đùi (đẹp) là sahorū; sapha được gọi là móng guốc, người phụ nữ có cặp đùi khép lại như móng guốc là saphorū; người phụ nữ có cặp đùi đẹp là vāmorū; người phụ nữ có cặp đùi với các tướng tốt là lakkhaṇorū. Suttavibhattena brahmabandhūti sijjhati. Bằng cách tách quy tắc, dạng brahmabandhū được hình thành. ‘‘Sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’ti ca ‘‘ekā tuvaṃ tiṭṭhasi sahitūrū’’ti ca ‘‘saññatūrū mahāmāyā, kumāri cārudassanā’’ti ca ‘‘vāmorū saja maṃ bhadde’’ti ca ‘‘kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’ti ca ‘‘gārayhassaṃ brahmabandhuyā’’ti ca pāḷipadāni dissanti. Các đoạn văn Pāli được thấy như: ‘‘Sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’, và ‘‘ekā tuvaṃ tiṭṭhasi sahitūrū’’, và ‘‘saññatūrū mahāmāyā, kumāri cārudassanā’’, và ‘‘vāmorū saja maṃ bhadde’’, và ‘‘kāraṇaṃ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā’’, và ‘‘gārayhassaṃ brahmabandhuyā’’. Tattha ‘sajā’ti āliṅgāhi, ‘gārayhassa’nti ahaṃ gārayho bhaveyyaṃ. Trong đó, ‘sajā’ có nghĩa là hãy ôm lấy, ‘gārayhassaṃ’ có nghĩa là tôi sẽ đáng bị khiển trách. Ettha ca tāpaccayantā sabhāvaitthiliṅgā eva – lahutā, mudutā, gāmatā, janatā, devatā iccādi. Và ở đây, các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tā tự bản chất là nữ tính – lahutā, mudutā, gāmatā, janatā, devatā, v.v... Tathā tipaccayantā – gati, mati, ratti, sati, tuṭṭhi, diṭṭhi, iddhi, siddhi iccādi, tathā yāgu, dhātu, dhenu, kaṇḍu, kacchu, mātu, dhītu[Pg.63], duhitu iccādi, jambū, vadhū, camū, sutanū, sarabū iccādi ca. Sakkataganthesu pana sutanū, sarabū iccādīsupi ūpaccayaṃ vidahanti. Tương tự, các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ ti – gati, mati, ratti, sati, tuṭṭhi, diṭṭhi, iddhi, siddhi, v.v...; tương tự yāgu, dhātu, dhenu, kaṇḍu, kacchu, mātu, dhītu, duhitu, v.v...; và jambū, vadhū, camū, sutanū, sarabū, v.v... Tuy nhiên, trong các văn bản Sanskrit, đối với các từ như sutanū, sarabū, v.v..., họ cũng quy định tiếp vị ngữ ū. Tattha itthiliṅgabhūtā sabbe ‘ivaṇṇuvaṇṇā pitthiya’nti suttena niccaṃ pasaññā honti. ‘Ākāro ca ghā’ti suttena niccaṃ ghasañño. Trong đó, tất cả các từ thuộc nữ tính (tận cùng bằng i, ī, u, ū) luôn được gọi là pa theo quy tắc ‘ivaṇṇuvaṇṇā pitthiyaṃ’. Và (các từ tận cùng bằng ā) luôn được gọi là gha theo quy tắc ‘Ākāro ca ghā’. Itthipaccayarāsi niṭṭhito. Phần về các tiếp vị ngữ nữ tính đã kết thúc. Ākārantitthiliṅgarāsi Phần về các danh từ nữ tính tận cùng bằng ākāra Itthiliṅgaṃ chabbidhaṃ ākārantaṃ, ikārantaṃ, īkārantaṃ, ukārantaṃ, ūkārantaṃ, okārantaṃ. Tattha kaññāsaddamhā atthamatte paṭhamā. Nữ tính có sáu loại: kết thúc bằng ā, kết thúc bằng i, kết thúc bằng ī, kết thúc bằng u, kết thúc bằng ū, kết thúc bằng o. Trong đó, từ danh từ kaññā, biến cách thứ nhất (được dùng) chỉ để biểu thị ý nghĩa. 82. Gasīnaṃ. 82. Gasīnaṃ. Kenaci suttena aladdhavidhīnaṃ gasīnaṃ lopo hotīti silopo. Sự xóa bỏ của ga và sī, mà không có quy tắc nào được tìm thấy bởi bất kỳ công thức nào, sẽ xảy ra, do đó có sự xóa bỏ si. Kaññā tiṭṭhati. Cô gái đứng. 83. Jantuhetvīghapehi vā. 83. Jantuhetvīghapehi vā. Jantu, hetūhi ca punnapuṃsakesu īkārantehi ca ghato ca pasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi ca yonaṃ lopo hoti vā. Sau jantu, hetu trong nam tính và trung tính, và sau (danh từ) kết thúc bằng ī, và sau gha, và sau i-vần và u-vần có tên là pa, sự xóa bỏ của yo xảy ra tùy chọn. Kaññā tiṭṭhanti, kaññāyo tiṭṭhanti. Những cô gái đứng, những cô gái đứng. Āmantanatthe paṭhamā, ‘gosyālapane’ti gasaññā. Biến cách thứ nhất (được dùng) trong ý nghĩa hô cách, bởi (quy tắc) ‘go syālapane’, (danh từ) có tên là ga. 84. Ghabrahmāditve. 84. Ghabrahmāditve. Ghato ca brahmādito ca gassa e hoti vā. Ādisaddena isi, muni, revatī, kattu, khattuiccāditopi. Sau gha và sau brahma, v.v., ga trở thành e tùy chọn. Bởi từ ādi (v.v.), cũng (bao gồm) sau isi, muni, revatī, kattu, khattu, v.v. Bhoti [Pg.64] kaññe, bhoti kaññā, bhotiyo kaññāyo, bhotī kaññāyo, ‘‘uṭṭhehi puttika pabbajjā dukkarā puttika’’ iti therīpāḷi, tasmā ge pare mahāvuttinā rassopi yujjati. Kusajātake ‘‘na me akāsi vacanaṃ, atthakāmāya puttike’’tipi atthi. Này cô gái, này cô gái, này các cô gái, này các cô gái. Trong Trưởng Lão Ni Kệ (có câu): ‘‘Hãy đứng dậy, con gái, việc xuất gia là khó, con gái’’. Do đó, khi ge theo sau, theo Mahāvutti, sự rút ngắn cũng thích hợp. Trong Bổn Sanh Kusa cũng có câu: ‘‘Này con gái, con đã không làm theo lời ta, người mong muốn lợi ích’’. Kammatthe dutiyā, ‘saro lopo sare’ti pubbasaralopo. Biến cách thứ hai (được dùng) trong ý nghĩa đối cách, bởi (quy tắc) ‘saro lopo sare’, nguyên âm đứng trước bị xóa bỏ. Kaññaṃ passati, kaññā passati, kaññāyo passati. Thấy cô gái, thấy những cô gái, thấy những cô gái. Kattari tatiyā. Biến cách thứ ba (được dùng) trong ý nghĩa chủ cách. 85. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā. 85. Ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā. Ghato ca pasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi ca ekatte pavattānaṃ nādīnaṃ pañcannaṃ ekavacanānaṃ kamena ya, yā honti. Sau (danh từ) có tên là gha và sau i-vần và u-vần có tên là pa, năm biến cách số ít bắt đầu bằng nā đang ở số ít lần lượt trở thành ya, yā. Kaññāya kataṃ, kaññāhi kataṃ. Ettha ca ghatopi yāādeso dissati. ‘‘Te ca tattha nisīditvā, tassa rukkhassa chāyayā’’ ti ca ‘‘samantā parivāriṃsu, tassa rukkhassa chāyayā’’ ti ca pāḷi, tathā ‘‘sakkharopamayā vade’’, ‘‘bāladārakalīlayā’’ti ca dissanti. Mahāvuttinā ghassa rasso. Được làm bởi cô gái, được làm bởi các cô gái. Và ở đây, sự thay thế bằng yā cũng được thấy sau gha. Kinh văn (có câu): ‘‘Và họ, sau khi ngồi xuống đó, dưới bóng của cây ấy’’ và ‘‘họ bao quanh khắp nơi, dưới bóng của cây ấy’’, cũng vậy (các câu) ‘‘hãy nói bằng ví dụ sỏi đá’’ và ‘‘bằng trò chơi của trẻ con’’ cũng được thấy. Theo Mahāvutti, gha bị rút ngắn. 86. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā. 86. Smāhismiṃnaṃ mhābhimhi vā. Tesaṃ kamena mhā, bhi, mhi honti vā. Ete ādesā gāthāsu bahulaṃ dissanti. Chúng lần lượt trở thành mhā, bhi, mhi tùy chọn. Những sự thay thế này được thấy nhiều trong các câu kệ. Kaññāhi kataṃ, kaññābhi kataṃ. Được làm bởi các cô gái, được làm bởi các cô gái. Sampadāne [Pg.65] catutthī, kaññāya deti, kaññānaṃ deti, kaññāya ābhataṃ vatthaṃ, kaññānaṃ ābhataṃ vatthaṃ. Biến cách thứ tư (được dùng) trong ý nghĩa chỉ định cách, cho cô gái, cho các cô gái, y phục được mang đến cho cô gái, y phục được mang đến cho các cô gái. Apādāne pañcamī, kaññāya apeti, kaññamhā apetirassattaṃ, kaññāhi kaññābhi apeti. Biến cách thứ năm (được dùng) trong ý nghĩa xuất xứ cách, đi khỏi cô gái, đi khỏi cô gái (do) sự rút ngắn, đi khỏi các cô gái, đi khỏi các cô gái. Sambandhe chaṭṭhī, kaññāya santakaṃ, kaññānaṃ santakaṃ. Biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa sở thuộc cách, tài sản của cô gái, tài sản của các cô gái. Okāse sattamī, kaññāya tiṭṭhati. Biến cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa định sở cách, đứng ở chỗ cô gái. 87. Yaṃ. 87. Yaṃ. Ghato ca pasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi ca smiṃno yaṃ hoti vā. Sau gha và sau i-vần và u-vần có tên là pa, smiṃ trở thành yaṃ tùy chọn. Kaññāyaṃ tiṭṭhati, kaññāya tiṭṭhati, kaññāsu tiṭṭhati. Đứng ở chỗ cô gái, đứng ở chỗ cô gái, đứng ở chỗ các cô gái. Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā vīṇā taṇhā. Saddhā (đức tin), medhā (trí tuệ), paññā (trí tuệ), vijjā (minh kiến), cintā (tư tưởng), mantā (lời khuyên), vīṇā (đàn tỳ bà), taṇhā (ái dục). Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā. Icchā (mong muốn), mucchā (sự mê muội), ejā (sự rung động), māyā (ảo thuật), mettā (tâm từ), mattā (sự say sưa), sikkhā (học giới), bhikkhā (sự khất thực). Jaṅghā gīvā jivhā vācā, chāyā āsā gaṅgānāvā. Jaṅghā (cẳng chân), gīvā (cổ), jivhā (lưỡi), vācā (lời nói), chāyā (bóng râm), āsā (hy vọng), gaṅgā (sông Hằng), nāvā (thuyền). Gāthā senā lekhā sākhā, mālā velā pūjā khiḍḍā. Kệ, quân đội, thư, nhánh cây, vòng hoa, thời gian, sự cúng dường, sự vui chơi. Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasiṇāpajā. Sự khát, cảm thọ, tưởng, tư, ái, chúng sanh. Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā. Chư thiên, chim cút, kỳ đà, con cò, hội chúng, hội trường. Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālikā sikhā. Con rận, hoa sephālikā, đảo Laṅkā, thẻ, cát, ngọn lửa. Visākhā visikhā sākhā, gacchā vañjhā jaṭā ghaṭā. Visākhā, đường phố, nhánh cây, bụi cây, người phụ nữ son sẻ, bím tóc rối, đám đông. Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, varuṇā vanitā latā. Chị cả, vòi voi, và ngụy biện, Varuṇā, người phụ nữ, dây leo. Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā sīsapā papā. Câu chuyện, giấc ngủ, cam lồ, Rādhā, tập khí, cây simsapa, quán nước. Pabhā sīmā khamā jāyā, khattiyā sakkharā surā. Ánh sáng, ranh giới, sự nhẫn nại, người vợ, phụ nữ dòng Sát-đế-lỵ, sỏi, rượu. Dolā tulā silā līlā, lāle’lā mekhalā kalā. Cái võng, cái cân, tảng đá, vẻ duyên dáng, nước bọt, bạch đậu khấu, đai lưng, nghệ thuật. Vaḷavā’ [Pg.66] lambusā mūsā, mañjūsā sulasā disā. Ngựa cái, Alambusā, nồi nấu kim loại, cái hộp, Sulasā, phương hướng. Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo. Cái mũi, ánh trăng, hang động, sự cố gắng, hoạt dịch, đất, vân vân. 88. Nambādīhi. 88. Đối với các từ bắt đầu bằng ambā. Gasaññehi amba, anna, ammaiccetehi gassa e na hoti. Đối với các từ được gọi là 'ga' như amba, anna, amma, v.v., biến cách 'ga' không chuyển thành 'e'. 89. Rasso vā. 89. Hoặc rút thành đoản âm. Ambādīnaṃ rasso hoti vā ge pare. Đối với các từ bắt đầu bằng ambā, có thể tùy chọn rút thành đoản âm khi biến cách 'ga' theo sau. Bhoti amba, bhoti ambā, bhoti anna, bhoti annā, bhoti amma, bhoti ammā, sesaṃ kaññāsamaṃ. Này mẹ amba, này mẹ ambā, này mẹ anna, này mẹ annā, này mẹ amma, này mẹ ammā, phần còn lại giống như kaññā. Ettha visesavidhānamuccate. Ở đây, một quy tắc đặc biệt được nêu ra. 90. Ti sabhāparisāya. 90. Biến cách 'ti' đối với sabhā và parisā. Sabhāparisāhi smiṃnoti hoti. ‘Gho ssaṃssāssāya tīsū’ti suttena timhi rasso. Đối với sabhā và parisā, 'smiṃ' trở thành 'ti'. Theo kinh cú 'gho ssaṃssāssāya tīsū', có sự rút ngắn thành đoản âm trước 'ti'. Sabhati, sabhāya, sabhāyaṃ, sabhāsu, parisati, parisāya, parisāyaṃ, parisāsu, tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi parisati, iti bhagavā tasmiṃ parisati suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivari. Sabhati, sabhāya, sabhāyaṃ, sabhāsu, parisati, parisāya, parisāyaṃ, parisāsu, 'Vị đại Phạm thiên đã thấy ngài, đang ngồi trong hội chúng của mình', 'Như vậy, Đức Thế Tôn ở trong hội chúng ấy đã hiển lộ thân sắc vàng ròng'. Nandamātā, rājadhītāiccādīsu ‘ghabrahmāditve’ti ghassa ettaṃ. Trong các từ Nandamātā, rājadhītā, v.v., do thuộc nhóm 'ghabrahmā', biến cách 'gha' chuyển thành 'e'. Acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte, bhoti devadhīte, bhoti sakyadhītare-mahāvuttinā samāse syādīsu ārattaṃ rassattañca. Ltupaccayantā pana yebhuyyena tīsu liṅgesu samānarūpā honti, ‘‘atthadhammaṃ paripucchitā ca uggahetā [Pg.67] ca dhammānaṃ sotā ca payirūpāsitā cā’’ti therīpāḷi. Tathā kvaci gacchantādisaddāpi. Tamokhandhaṃ padālayaṃ, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ iccādi-tattha padālayanti padālayantī, bhaṇanti bhaṇantīti attho. Thật kỳ diệu, này mẹ Nanda! Thật phi thường, này mẹ Nanda! Này thiên nữ, này công nương dòng Thích-ca! Theo Mahāvutti, trong một từ ghép, trước các biến cách 'si', v.v., có sự biến đổi thành 'āra' và sự rút ngắn thành đoản âm. Hơn nữa, các từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ '-tu' nói chung có hình thức giống nhau trong cả ba tánh. Trích từ Therīpāḷi: 'người hỏi về nghĩa và Pháp, người học hỏi, người lắng nghe Pháp, và người hầu cận'. Tương tự, đôi khi cũng có các từ như 'gacchanta'. Ví dụ: 'phá tan khối u minh', 'nói lời ác ngữ như vậy', v.v. - ở đây 'padālayaṃ' có nghĩa là 'padālayantī', 'bhaṇaṃ' có nghĩa là 'bhaṇantī'. Vīsā, tiṃsā, cattālīsā, paññāsā iccete saṅkhyārāsimhi āgamissanti. Vīsā (20), tiṃsā (30), cattālīsā (40), paññāsā (50), những từ này sẽ được đề cập trong phần về số đếm. Ākārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về các danh từ nữ tánh tận cùng bằng -ā đến đây là hết. Ikārantitthiliṅgarāsi Phần về các danh từ nữ tánh tận cùng bằng -i. ‘Gasīna’nti silopo. Ratti tiṭṭhati, rattiyo tiṭṭhanti. Theo quy tắc 'gasīnaṃ', 'si' bị lược bỏ. Ratti tiṭṭhati (đêm đứng yên), rattiyo tiṭṭhanti (những đêm đứng yên). ‘Jantuhetvā’disuttena yolope – Theo kinh cú 'jantuhetvā', v.v., khi 'yo' bị lược bỏ – 91. Yolopanīsu dīgho. 91. Trường âm hóa khi lược bỏ 'yo' và khi có 'ni'. Tiliṅge yonaṃ lope ca niādese ca rassānaṃ dīgho hoti. Trong cả ba tánh, khi 'yo' bị lược bỏ và khi 'ni' được thay thế, các nguyên âm ngắn được trường âm hóa. Rattī tiṭṭhanti. Rattī tiṭṭhanti (những đêm đứng yên). 92. Ye passivaṇṇassa. 92. Về i-vần đứng trước ya. Vibhattibhūte vibhattādesabhūte ca yakāre pare pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti. Gāthāsuyeva idaṃ vidhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Khi phụ âm ya, vốn là biến cách hoặc là sự thay thế của biến cách, theo sau, i-vần của pa-saññā bị xóa bỏ. Quy tắc này chỉ nên được thấy trong các câu kệ. Ratyo tiṭṭhanti -sandhivasena āditakāralopo. Ratyo tiṭṭhanti – do sự liên âm, phụ âm ta đứng đầu bị xóa bỏ. 63. Ayunaṃ vā dīgho. 63. Trường hóa tùy chọn các nguyên âm a, i, u. Ge pare tiliṅge aiunaṃ dīgho hoti vā. Khi biến cách ge theo sau, các nguyên âm a, i, u của ba giới tính được trường hóa tùy chọn. He [Pg.68] rattī, he ratti. Bahuvacane he rattī, he rattiyo, he ratyo. Hỡi đêm, hỡi đêm. Trong số nhiều: hỡi các đêm, hỡi các đêm, hỡi các đêm. Aṃvacane ‘paro kvacī’ti suttena parasare lutte niggahītaṃ pubbe ivaṇṇuvaṇṇesu tiṭṭhati. Trong biến cách aṃ, theo quy tắc ‘paro kvaci’, khi nguyên âm sau bị xóa bỏ, niggahīta đứng trước các nguyên âm i và u. Rattiṃ, tathā itthiṃ, dhenuṃ, vadhuṃ, aggiṃ, daṇḍiṃ, bhikkhuṃ, sayambhuṃ iti. Rattiyaṃ, ‘bujjhassu jinabodhiya’nti pāḷi, rattinaṃ vā, ‘yāvanto purisassatthaṃ, guyhaṃ jānanti mantina’ntipāḷi. Rattiṃ, tương tự itthiṃ, dhenuṃ, vadhuṃ, aggiṃ, daṇḍiṃ, bhikkhuṃ, sayambhuṃ. Rattiyaṃ, trong câu Pāḷi ‘bujjhassu jinabodhiya’, hoặc rattinaṃ, trong câu Pāḷi ‘yāvanto purisassatthaṃ, guyhaṃ jānanti mantina’. Rattī, rattiyo, ratyo-‘ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā’ti nādīnaṃ yā hoti, rattiyā, yakāre pare ivaṇṇalopo, ratyā. Rattī, rattiyo, ratyo. Theo quy tắc ‘ghapatekasmiṃ nādīnaṃ yayā’, biến cách của nhóm nadī, v.v... là yā, do đó có dạng rattiyā. Khi ya theo sau, i-vần bị xóa bỏ, thành ra ratyā. 94. Sunaṃhisu. 94. Trong su, naṃ, và hisu. Su, naṃ, hisu rassānaṃ dīgho hoti. Trước su, naṃ, và hisu, các nguyên âm ngắn được trường hóa. Rattīhi, rattībhi, rattiyā, ratyā, rattīnaṃ, rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi, rattiyā, ratyā, rattīnaṃ, rattiyā, ratyā, rattiyaṃ, ratyaṃ, rattīsu. Rattīhi, rattībhi, rattiyā, ratyā, rattīnaṃ, rattiyā, ratyā, rattīhi, rattībhi, rattiyā, ratyā, rattīnaṃ, rattiyā, ratyā, rattiyaṃ, ratyaṃ, rattīsu. Ettha garū su, naṃ, hisu dīghattaṃ aniccaṃ icchanti, taṃ gāthāsu yujjati. Ở đây, các bậc thầy muốn sự trường hóa trước su, naṃ, và hisu là không bắt buộc, điều đó phù hợp trong các câu kệ. Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti. Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti. Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi. Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi. Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi sāṇi koṭi. Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi sāṇi koṭi. Diṭṭhi vuḍḍhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi. Diṭṭhi vuḍḍhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi. Sati mati gati muti, dhīti yuvati vikati. Sati mati gati muti, dhīti yuvati vikati. Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli dudrabhi Rati ruci rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli dudrabhi. Doṇi [Pg.69] aṭavi chaviādayo rattādi. Doṇi aṭavi chavi, v.v... thuộc nhóm ratti, v.v... Ettha visesavidhānamuccate. Ở đây, quy tắc đặc biệt được nêu ra. 95. Rattādīhi ṭo smiṃno. 95. Sau nhóm ratti, v.v..., ṭo thay cho smiṃ. Rattisadda, ādisaddehi smiṃno ṭo hoti vā. Sau từ ratti và các từ tương tự, smiṃ tùy chọn trở thành ṭo. Divā ca ratto ca, ādo, ādimhi, pādādo, pādādimhi, gāthādo, gāthādimhi-ādisaddo pana pulliṅgoyeva, rattiṃ bhojanaṃ bhuñjati, ādiṃ tiṭṭhatīti ādhāratthe dutiyāva, ratyo amoghā gacchanti, tiṇalatāni osadhyo, tato ratyā vivasāne, na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo -jaccāti jātiyā, na nikatyā sukhamedhati, khantyā bhiyyo na vijjati. Divā ca ratto ca, ādo, ādimhi, pādādo, pādādimhi, gāthādo, gāthādimhi – tuy nhiên, từ ādi chỉ thuộc nam tính, rattiṃ bhojanaṃ bhuñjati, ādiṃ tiṭṭhatīti là đối cách trong ý nghĩa vị trí, ratyo amoghā gacchanti, tiṇalatāni osadhyo, tato ratyā vivasāne, na jaccā vasalo hoti, na jaccā hoti brāhmaṇo – jaccā nghĩa là jātiyā, na nikatyā sukhamedhati, khantyā bhiyyo na vijjati. Nāññatra bojjhā tapasā, yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati, mahāvuttinā māti, pitisaddā nādīhi saddhiṃ matyā, petyāti sijjhanti, matyā ca petyā ca etaṃ jānāmimātito pititoti attho, matyā ca petyā ca kataṃ susādhu -katanti kataṃ nāmaṃ, susādhūti atisundaraṃ. ‘Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā aha’nti pāḷipadāni. ‘Mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vuccatī’ ti ca pāḷi, vīsati, tiṃsati, saṭṭhi, sattati, asīti, navuti, koṭi, pakoṭi iccete saṅkhyārāsimhi āgamissanti. Nāññatra bojjhā tapasā, yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati, mahāvuttinā māti, từ piti cùng với nhóm nadī (thành) matyā, petyāti được hình thành, matyā ca petyā ca etaṃ jānāmi có nghĩa là mātito pitito, matyā ca petyā ca kataṃ susādhu – katanti là tên được tạo ra, susādhūti là rất tốt đẹp. Các câu Pāḷi ‘Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā aha’. Và câu Pāḷi ‘Mātīnaṃ dohaḷo nāma janinda vuccatī’, vīsati, tiṃsati, saṭṭhi, sattati, asīti, navuti, koṭi, pakoṭi, những từ này sẽ xuất hiện trong nhóm số đếm. Ikārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về nữ tính tận cùng bằng i-vần đã kết thúc. Īkārantitthiliṅgarāsi Phần về nữ tính tận cùng bằng ī-vần. 96. Simhi nānapuṃsakassa. 96. Trong biến cách si, của từ không phải trung tính. Simhi [Pg.70] pare anapuṃsakassa pumitthīnaṃ dīghassa rasso na hoti. Khi biến cách si theo sau, nguyên âm dài của từ không phải trung tính, tức là nam tính và nữ tính, không bị rút ngắn. Itthī tiṭṭhati, itthī tiṭṭhanti. Người phụ nữ đứng, những người phụ nữ đứng. 97. Ekavacanayosvaghonaṃ. 97. Trong số ít và yo, của các nguyên âm không phải gho. Gho ca o ca gho, na gho agho. Ekavacanesu ca yosu ca paresu gha, ovajjitānaṃ sabbesaṃ dīghānaṃ rasso hoti. Gho và o là gho, không phải gho là agho. Khi các biến cách số ít và yo theo sau, tất cả các trường âm (gha), ngoại trừ o, được rút thành đoản âm. Itthiyo tiṭṭhanti, ithyo tiṭṭhanti. Các người nữ đứng, các người nữ đứng. 98. Ge vā. 98. Hoặc trong ge. Ge pare gha, ovajjitānaṃ sabbesaṃ dīghānaṃ rasso hoti vā. Khi ge theo sau, tất cả các trường âm (gha), ngoại trừ o, được tùy chọn rút thành đoản âm. Bhoti itthi, bhoti itthī, bhotiyo itthī, bhotiyo itthiyo, bhotiyo ithyo, itthiṃ passati. Này bà, người nữ; này bà, người nữ; này các bà, người nữ; này các bà, các người nữ; này các bà, các người nữ; (anh ta) thấy người nữ. 99. Yaṃ pīto. 99. Yaṃ sau ī. Yo pasañño īkāro, tato aṃvacanassa yaṃ hoti vā. Sau nguyên âm ī đã được biết rõ, biến cách aṃ tùy chọn trở thành yaṃ. Itthiyaṃ passati, ettha ca yanti suttavibhattena ‘‘bujjhassu jinabodhiya’’nti sijjhati. Itthī passati, itthiyo passati, ithyo [Pg.71] passati, itthiyā, ithyā, itthīhi, itthībhi, itthiyā, ithyā, itthīnaṃ, itthiyā, itthimhā, ithyā, itthīhi, itthībhi, itthiyā, ithyā, itthīnaṃ, itthiyā, ithyā, itthiyaṃ, ithyaṃ, itthimhi, itthīsu. (Anh ta) thấy người nữ (itthiyaṃ). Và ở đây, bằng cách phân chia kinh cú yanti, hình thức “bujjhassu jinabodhiyaṃ” được thành tựu. Người nữ thấy, các người nữ thấy, các người nữ thấy, bởi/của/từ/trong người nữ, bởi/của/từ/trong người nữ, bởi các người nữ, bởi các người nữ, của người nữ, của người nữ, của các người nữ, từ người nữ, từ người nữ, từ người nữ, bởi các người nữ, bởi các người nữ, của người nữ, của người nữ, của các người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong người nữ, trong các người nữ. Nadī sandati, nadī sandanti, nadiyo sandanti. Sông chảy, các sông chảy, các sông chảy. Ivaṇṇalope sandhisuttena yakāre pare tavaggassa cavaggo, yassa ca pubbarūpaṃ. Najjo sandanti, nādyekavacanesu najjā kataṃ, najjā deti, najjā apeti, najjā santakaṃ, najjā tiṭṭhati, najjaṃ tiṭṭhati, sesarūpāni itthisadisāni. Khi nguyên âm i bị lược bỏ, theo quy tắc liên âm, khi yakāra theo sau, nhóm tavagga trở thành nhóm cavagga, và ya được đồng hóa với phụ âm trước. Các sông chảy. Trong các biến cách số ít của nadī, najjā được tạo thành, (ví dụ:) được làm bởi sông, cho đến sông, đi khỏi sông, sở hữu của sông, đứng trong sông, đứng trong sông. Các hình thức còn lại tương tự như itthi. Evaṃ gacchatī gacchantī, satī santī, asatī asantī, mahatī mahantī, brahmatī brantī, bhotī bhontī, bhavissatī bhavissantī, gamissatī gamissantī, guṇavatī guṇavantī, sīlavatī sīlavantī, satimatī satimantī, sirimatī sirimantī, katavatī katavantī, bhuttāvatī bhuttāvantī, sabbāvatī sabbāvantī, yāvatī yāvantī, tāvatī tāvantī. Kamhi āgame rasso, yāvatikā, tāvatikā. Tương tự như vậy: gacchatī, gacchantī (đang đi); satī, santī (đang là); asatī, asantī (không là); mahatī, mahantī (vĩ đại); brahmatī, brantī (phạm thiên); bhotī, bhontī (đang là); bhavissatī, bhavissantī (sẽ là); gamissatī, gamissantī (sẽ đi); guṇavatī, guṇavantī (có đức hạnh); sīlavatī, sīlavantī (có giới hạnh); satimatī, satimantī (có chánh niệm); sirimatī, sirimantī (có vinh quang); katavatī, katavantī (đã làm); bhuttāvatī, bhuttāvantī (đã ăn); sabbāvatī, sabbāvantī (tất cả); yāvatī, yāvantī (chừng nào); tāvatī, tāvantī (chừng ấy). Khi tiếp vĩ ngữ ka được thêm vào, có sự rút gọn thành đoản âm: yāvatikā, tāvatikā. Gāvī, yakkhī, yakkhinī, ārāmikinī, daṇḍapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, paracittavidunī, muṭṭhassatinī, gharaṇī, pokkharaṇī, ācarinī, mātulānī, gahapatānī iccādayo. Nadādi. Gāvī (bò cái), yakkhī (dạ xoa nữ), yakkhinī (dạ xoa nữ), ārāmikinī (nữ phục vụ tự viện), daṇḍapāṇinī (nữ cầm gậy), daṇḍinī (nữ cầm gậy), bhikkhunī (tỳ khưu ni), paracittavidunī (nữ biết tâm người khác), muṭṭhassatinī (nữ thất niệm), gharaṇī (bà nội trợ), pokkharaṇī (hồ sen), ācarinī (nữ giáo thọ), mātulānī (dì), gahapatānī (nữ gia chủ), vân vân. (Nhóm) Nadādi. Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nêu ra. 100. Najjā yosvāma. 100. Sau najjā, trước yo và su là āma. Yosu paresu nadiyā ante āmaāgamo hoti vā. Khi yo hoặc su theo sau, tiếp đầu ngữ āma được tùy chọn thêm vào cuối của nadī. Najjāyo [Pg.72] sandanti, najjāyo supatitthāyo ti pāḷi, nimijātake pana najjonupariyāyati, nānāpupphadumāyutāti ca najjo cānupariyātīti ca pāḷi, tattha mahāvuttinā sissa ottaṃ. Các sông chảy, “các sông có bến nước tốt” là một câu Pāli. Tuy nhiên, trong Nimi Jātaka, “najjonupariyāyati”, và “nānāpupphadumāyutāti”, và “najjo cānupariyātīti” là những câu Pāli. Ở đó, theo Mahāvutti, sa trở thành o. Uṭṭhehi revate supāpakamme, dāsā ca dāsyo ca, anujīvino, bārāṇasyaṃ mahārāja, kākarājā nivāsako, bārāṇasyaṃ ahu rājā, rañño mano ummādantyā niviṭṭho, ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siyaṃ, dārakeva ahaṃ nessaṃ. Brāhmaṇyā paricārake. Tathā yosu pokkharañño. Nādīsu pathabyā, puthabyā, pokkharaññā. Smiṃmhi pathabyā, pathabyaṃ, puthabyā, puthabyaṃ, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vetraññā, vetraññaṃ iccādīni dissanti. “Hãy trỗi dậy, hỡi Revata, kẻ làm điều ác!”, “và các nam nô, và các nữ tỳ, những người tùy thuộc”, “Tại Bārāṇasī, tâu đại vương, có một vị vua quạ cư ngụ”, “Tại Bārāṇasī có một vị vua”, “Tâm của vua đã an trú nơi nàng Ummādantī”, “Sau khi vui đùa với Ummādantī, ta sẽ là vua xứ Sivi”, “Ta sẽ dẫn cô gái đi”. “những người hầu của bà-la-môn nữ”. Tương tự, trong biến cách yo (số nhiều) có pokkharañño. Trong nhóm Nādī, có pathabyā, puthabyā, pokkharaññā. Trong biến cách smiṃ và mhi, các hình thức như pathabyā, pathabyaṃ, puthabyā, puthabyaṃ, pokkharaññā, pokkharaññaṃ, vetraññā, vetraññaṃ vân vân được thấy. Īkārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng ī đã kết thúc. Ukārantitthiliṅgarāsi Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng u Silopo, dhenu gacchati, dhenuyo gacchanti, yolope dīgho, dhenū gacchanti, bhoti dhenu, bhoti dhenū, bhotiyo dhenuyo, bhotiyo dhenū, dhenuṃ passati, dhenuyo passati, dhenū passati, dhenuyā, dhenūhi, dhenūbhi, dhenuyā, dhenūnaṃ, dhenuyā, dhenumhā, dhenūhi, dhenūbhi, dhenuyā, dhenūnaṃ, dhenuyā, dhenuyaṃ, dhenumhi, dhenūsu. Lược bỏ si. Con bò đi, các con bò đi. Khi yo bị lược bỏ, có sự kéo dài thành trường âm: các con bò đi. Này bò, này bò, này các con bò, này các con bò. (Anh ta) thấy con bò, thấy các con bò, thấy các con bò. (Bởi/của/từ/trong) con bò, bởi các con bò, bởi các con bò, của con bò, của các con bò, từ con bò, từ con bò, bởi các con bò, bởi các con bò, của con bò, của các con bò, trong con bò, trong con bò, trong con bò, trong các con bò. Evaṃ yāgu, kāsu, daddu, kaṇḍu, kacchu, rajju, kareṇu, piyaṅgu, sassu iccādayo. Dhenvādi. Tương tự như vậy: yāgu (cháo), kāsu (hố), daddu (hắc lào), kaṇḍu (ngứa), kacchu (ghẻ), rajju (dây thừng), kareṇu (voi cái), piyaṅgu (một loại cây leo), sassu (mẹ vợ/chồng), vân vân. (Nhóm) Dhenvādi. Dhātusaddo [Pg.73] pana pāḷinaye itthiliṅgo, saddasatthanaye pumitthiliṅgo. Tuy nhiên, từ dhātu trong kinh điển Pāli là nữ tính, trong văn phạm học là nam tính và nữ tính. Mātu, dhītu, duhitusaddā itthi liṅgā, tesaṃ rūpaṃ pitādigaṇe āgamissati. Các từ mātu, dhītu, duhitu là nữ tính, hình thức của chúng sẽ được đề cập trong nhóm pitādi. Ukārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng u đã kết thúc. Ūkārantitthiliṅgarāsi Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng ū Vadhū gacchati, vadhū gacchanti, yosu rasso, vadhuyo gacchanti, bhoti vadhu, bhoti vadhū, bhotiyo vadhū, vadhuyo, vadhuṃ, vadhū, vadhuyo, vadhuyā, vadhūhi, vadhūbhi, vadhuyā, vadhūnaṃ, vadhuyā, vadhumhā, vadhūhi, vadhūbhi, vadhuyā, vadhūnaṃ, vadhuyā, vadhuyaṃ, vadhūsu. Evaṃ jambū, sarabhū, sutanū, nāganāsūrū, saṃhitorū, vāmorū, lakkhaṇūrū, brahmabandhū, bhū, camū iccādayo. Vadhādi. Nàng dâu đi, các nàng dâu đi. Trong biến cách yo, có sự rút gọn thành đoản âm: các nàng dâu đi. Này nàng dâu, này nàng dâu, này các nàng dâu, các nàng dâu. (Anh ta thấy) nàng dâu, các nàng dâu, các nàng dâu. (Bởi/của/từ/trong) nàng dâu, bởi các nàng dâu, bởi các nàng dâu, của nàng dâu, của các nàng dâu, từ nàng dâu, từ nàng dâu, bởi các nàng dâu, bởi các nàng dâu, của nàng dâu, của các nàng dâu, trong nàng dâu, trong nàng dâu, trong các nàng dâu. Tương tự như vậy: jambū (cây trâm), sarabhū, sutanū (người nữ thân hình đẹp), nāganāsūrū (người nữ có đùi như vòi voi), saṃhitorū (người nữ có đùi tròn trịa), vāmorū (người nữ có đùi đẹp), lakkhaṇūrū (người nữ có đùi tướng tốt), brahmabandhū (bà con của Phạm thiên), bhū (đất), camū (quân đội), vân vân. (Nhóm) Vadhādi. Sāhaṃ gantvā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharāti ca kodhanā akataññū cāti ca pāḷiyo, tasmā nīpaccayaṃ vināpi kvaci ūkārantakitakasaddā itthiliṅgā bhavanti. Các câu Pāli: “Sau khi sanh làm người, tôi (nữ) sẽ là người rộng lượng, không còn keo kiệt” và “và là người hay phẫn nộ và vô ơn”. Do đó, đôi khi các từ phái sinh tận cùng bằng ū cũng là nữ tính ngay cả khi không có tiếp vĩ ngữ nī. Ūkārantitthiliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về danh từ nữ tính tận cùng bằng ū đã kết thúc. Okārantarāsi Phần về danh từ tận cùng bằng o Gosaddo dviliṅgo. Tassa rūpāni kānici dviyatthavasena itthiyampi vattanti pumepi vattanti missakepi vattanti, kānici itthiyaṃ kānici pume. Idha pana sabbāni yāni samodhānetvā dīpiyante. Từ 'go' là song tánh. Một vài biến cách của nó, do có hai nghĩa, được dùng trong nữ tánh, cũng được dùng trong nam tánh, cũng được dùng trong tánh hỗn hợp; một vài (biến cách) trong nữ tánh, một vài (biến cách) trong nam tánh. Tuy nhiên, ở đây tất cả (các biến cách) nào đó được tập hợp lại và trình bày. Silopo, gogacchati-ettha ca goti abhinnasaddaliṅgattā goṇotipi yujjati, gāvītipi yujjati. Sự xóa bỏ 'si'. Và ở đây trong (trường hợp) 'gogacchati', từ 'go' do không phân biệt hình thức từ và tánh, nên có thể hiểu là 'goṇo' (bò đực) và cũng có thể hiểu là 'gāvī' (bò cái). 101. Gossāgasihinaṃsu [Pg.74] gāvagavā. 101. Đối với 'go', (biến đổi thành) 'gāva', 'gavā' trong các biến cách 'ā', 'ga', 'si', 'hi', 'naṃ', 'su'. Ga, si, hi, naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva, gavādesā honti. Trong các biến cách ngoại trừ 'ga', 'si', 'hi', 'naṃ', từ 'go' được thay thế bằng 'gāva', 'gavā'. 102. Ubhagohi ṭo. 102. Sau 'ubha' và 'go', (biến cách) là 'ṭo'. Ubha, gohi yonaṃ ṭo hoti. Sau 'ubha' và 'go', 'yo' và 'naṃ' được (thay thế) bằng 'ṭo'. Gāvo, gavo, he go, he gāvo, he gavo, gāvaṃ, gavaṃ. Gāvo, gavo, hỡi go, hỡi gāvo, hỡi gavo, gāvaṃ, gavaṃ. 103. Gāvumhi. 103. Trong biến cách 'aṃ', (biến đổi thành) 'gāvuṃ'. Aṃmhi gossa gāvu hoti vā. Khi 'aṃ' theo sau, 'go' được (thay thế) bằng 'gāvu' một cách tùy chọn. Gāvuṃ, gāvo, gavo, gāvena, gavena. Gāvuṃ, gāvo, gavo, gāvena, gavena. 104. Nāssā. 104. Đối với 'nā', (biến đổi thành) 'ā'. Gossa gāva, gavādesato nāvacanassa ā hoti vā. Sau khi 'go' được thay thế bằng 'gāva', 'gavā', biến cách 'nā' được (thay thế) bằng 'ā' một cách tùy chọn. Gāvā, gavā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa. Gāvā, gavā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa. 105. Gavaṃ sena. 105. (Biến đổi thành) 'gavaṃ' cùng với 'sa'. Sena saha gossa gavaṃ hoti vā. Cùng với 'sa', 'go' được (thay thế) bằng 'gavaṃ' một cách tùy chọn. Gavaṃ, gonaṃ. Gavaṃ, gonaṃ. 106. Gunnañca naṃnā. 106. Và (biến đổi thành) 'gunnaṃ' cùng với 'naṃ'. Naṃnā saha gossa gunnañca hoti gavañca. Cùng với 'naṃ', 'go' được (thay thế) bằng 'gunnaṃ' và cũng bằng 'gavaṃ'. Gunnaṃ, gavaṃ, gāvasmā, gavasmā, gāvamhā, gavamhā, gāvā, gavā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa, gavaṃ, gonaṃ, gunnaṃ, gavaṃ, gāvasmiṃ, gāvamhi, gāve, gavasmiṃ, gavamhi, gave, gosu, gāvesu, gavesu. Gunnaṃ, gavaṃ, gāvasmā, gavasmā, gāvamhā, gavamhā, gāvā, gavā, gohi, gobhi, gāvassa, gavassa, gavaṃ, gonaṃ, gunnaṃ, gavaṃ, gāvasmiṃ, gāvamhi, gāve, gavasmiṃ, gavamhi, gave, gosu, gāvesu, gavesu. Yosu [Pg.75] gāva, gavādese kate ato yonaṃ ṭā, ṭe ca honti, usabhā rukkhā gāviyo gavā ca. Balagavā dammagavā vā gaṅgāya pāraṃ agamiṃsu. Athāpare patāresi balagāve dammagāve ti pāḷipadāni. Khi 'gāva', 'gavā' được thay thế (cho 'go') trước 'yo', thì 'yo' trở thành 'ṭā' và 'ṭe'. (Ví dụ:) 'usabhā rukkhā gāviyo gavā ca' (những con bò đực, những cây cối, những con bò cái và những con bò). 'Balagavā dammagavā vā gaṅgāya pāraṃ agamiṃsu' (Những con bò khỏe hoặc những con bò đã được thuần hóa đã đi đến bờ bên kia sông Hằng). 'Athāpare patāresi balagāve dammagāve' (Rồi người khác đã đưa những con bò khỏe, những con bò đã được thuần hóa qua sông) là những từ trong Thánh điển Pāli. Ettha ca gāvo no paramā mittā, yāsu jāyanti osadhā ti ca, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍoti ca itthiyaṃ vattanti. Gāviyo gavāti ca balagavā dammagavā balagave dammagaveti ca gāvuṃ vā te dammi gāviṃ vā te dammīti ca gavaṃva siṅgino siṅganti ca pume bhavanti. Atittheneva gāvo patāresi, atha kho tā gāvo majjhe gaṅgāya anayabyasanaṃ āpajjiṃsū ti ca annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā, etamatthavasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu teti ca bhaddavasena itthiyaṃ atthavasena missake vattanti. Gunnaṃ ce taramānānaṃ, gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo, sabbā tā ujuṃ gacchantīti ca missake eva. Balagava, dammagavasaddā jaraggava, puṅgava, sagava, paragava, dāragavasaddā viya akārantā samāsasaddātipi yujjati. Và ở đây, (câu) 'gāvo no paramā mittā, yāsu jāyanti osadhā' (bò là bạn tốt nhất của chúng ta, từ chúng thuốc men được sinh ra) và (câu) 'gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo' (từ bò có sữa, từ sữa có sữa đông, từ sữa đông có bơ tươi, từ bơ tươi có bơ luyện, từ bơ luyện có tinh chất bơ) được dùng trong nữ tánh. (Câu) 'Gāviyo gavā' (những con bò cái và những con bò), và (câu) 'balagavā dammagavā balagave dammagave' (những con bò khỏe, những con bò đã thuần hóa), và (câu) 'gāvuṃ vā te dammi gāviṃ vā te dammī' (tôi cho anh một con bò đực hoặc tôi cho anh một con bò cái), và (câu) 'gavaṃva siṅgino siṅgaṃ' (như sừng của con bò có sừng) thì ở trong nam tánh. (Câu) 'Atittheneva gāvo patāresi, atha kho tā gāvo majjhe gaṅgāya anayabyasanaṃ āpajjiṃsū' (người ấy đã lùa đàn bò qua nơi không phải bến lội, rồi đàn bò ấy đã gặp tai họa giữa dòng sông Hằng), và (câu) 'annadā baladā cetā, vaṇṇadā sukhadā ca tā, etamatthavasaṃ ñatvā, nāssu gāvo haniṃsu te' (chúng là loài cho thức ăn, cho sức lực, cho vẻ đẹp và cho hạnh phúc, biết được ý nghĩa này, họ đã không giết bò) được dùng trong nữ tánh theo nghĩa bầy đàn, và trong tánh hỗn hợp theo nghĩa thực chất. (Câu) 'Gunnaṃ ce taramānānaṃ, gavaṃ ce taramānānaṃ, ujuṃ gacchati puṅgavo, sabbā tā ujuṃ gacchanti' (khi đàn bò đang bơi qua, khi đàn bò đang bơi qua, con đầu đàn đi thẳng, tất cả chúng đều đi thẳng) thì chỉ ở trong tánh hỗn hợp. Các từ 'Balagava', 'dammagava' cũng phù hợp là các từ ghép tận cùng bằng 'a' giống như các từ 'jaraggava', 'puṅgava', 'sagava', 'paragava', 'dāragava'. Missakaṭṭhānesu pana itthibahulattā tā gāvo etā gāvotiādinā itthiliṅgameva dissati. Tuy nhiên, trong những trường hợp tánh hỗn hợp, do số nhiều là giống cái, nên chỉ thấy nữ tánh qua (các cụm từ) như 'tā gāvo', 'etā gāvo'. Iti okārantarāsi. Như vậy là phần (từ) tận cùng bằng 'o'. Itthiliṅgarāsi niṭṭhito. Phần nữ tánh đã kết thúc. Pulliṅgarāsi Phần nam tánh Akāranta pulliṅgapurisādirāsi Phần nam tánh tận cùng bằng 'a', (nhóm) 'purisa' v.v... Atha pulliṅgāni dīpiyante. Bây giờ, các (từ) nam tánh được trình bày. Sattavidhaṃ pulliṅgaṃ – adantaṃ, ādantaṃ, idantaṃ, īdantaṃ, udantaṃ, ūdantaṃ, odantaṃ. Nam tánh có bảy loại: tận cùng bằng 'a', tận cùng bằng 'ā', tận cùng bằng 'i', tận cùng bằng 'ī', tận cùng bằng 'u', tận cùng bằng 'ū', tận cùng bằng 'o'. 107. Sisso. 107. Đối với 'si', (biến đổi thành) 'o'. Ato sissa o hoti pume. Sau (thân từ tận cùng bằng) 'a', 'si' trở thành 'o' trong nam tánh. Puriso tiṭṭhati. Người đàn ông đứng. 108. Ato yonaṃ ṭāṭe. 108. Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị yo được biến thành ā và e. Ato paṭhamāyonaṃ dutiyāyonañca kamena ṭā, ṭe honti puṃ, napuṃsakesu. Ṭānubandho sabbādesattho. Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị yo của biến cách thứ nhất và biến cách vị yo của biến cách thứ hai lần lượt trở thành ā và e trong nam tính và trung tính. Chỉ tố ṭ có nghĩa là thay thế toàn bộ. Purisā tiṭṭhanti. Những người đàn ông đứng. ‘Gasīna’nti silopo, bho purisa, ‘ayunaṃ vā dīgho’ti dīgho, bho purisā, bhonto purisā, purisaṃ, purise. Theo quy tắc ‘Gasīnaṃ’, si bị xóa, (ví dụ) bho purisa; theo quy tắc ‘ayunaṃ vā dīgho’, (nguyên âm) được trường hóa, (ví dụ) bho purisā, bhonto purisā; (các ví dụ khác) purisaṃ, purise. 109. Atena. 109. Atena. Ato nāvacanassa enādeso hoti puṃ, napuṃsakesu. Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị nā được thay thế bằng ena trong nam tính và trung tính. Purisena. Purisena. 110. Suhisvasse. 110. Suhisvasse. Su, hisu paresu assa e hoti puṃ, napuṃsakesu. Khi các biến cách vị su và hi theo sau, (nguyên âm) a trở thành e trong nam tính và trung tính. Purisehi, purisebhi. Purisehi, purisebhi. 111. Suu [Pg.77] sassa. 111. Suu sassa. Sassa ādimhi sāgamo hoti. Ukāro uccāraṇattho, ñānubandho ādimhīti dīpanattho. Đối với biến cách vị sa, có sự thêm vào sa ở đầu. Nguyên âm u chỉ dùng để phát âm, chỉ tố ñ có ý nghĩa để chỉ rõ là (thêm vào) ở đầu. Purisassa, ‘sunaṃhisū’ti dīgho. Purisānaṃ, purisasmā, purisamhā. Purisassa; theo quy tắc ‘sunaṃhisū’, (nguyên âm) được trường hóa. Purisānaṃ, purisasmā, purisamhā. 112. Smāsmiṃnaṃ. 112. Smāsmiṃnaṃ. Ato smā, smiṃnaṃ kamena ṭā, ṭe honti puṃ, napuṃsakesu. Sau (danh từ tận cùng bằng) a, các biến cách vị smā và smiṃ lần lượt trở thành ā và e trong nam tính và trung tính. Purisā, purisehi, purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisasmiṃ, purisamhi, purise, purisesu. Purisā, purisehi, purisebhi, purisassa, purisānaṃ, purisasmiṃ, purisamhi, purise, purisesu. Evaṃ buddho, dhammo, saṅgho, sakko, devo, satto, naro, goṇo, puṅgavo, jaraggavo, sagavo, paragavo, rājagavo, mātugāmo, orodho, dāroiccādi. Tương tự như vậy (là các từ): buddho, dhammo, saṅgho, sakko, devo, satto, naro, goṇo, puṅgavo, jaraggavo, sagavo, paragavo, rājagavo, mātugāmo, orodho, dāro, v.v. Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nói đến. 113. Kvace vā. 113. Kvace vā. Ato sissa kvaci e hoti vā puṃ, napuṃsakesu. Sau (danh từ tận cùng bằng) a, biến cách vị si đôi khi tùy chọn trở thành e trong nam tính và trung tính. Pume tāva – Trước hết, trong nam tính – Vanappagumbe yatha phussitagge, ‘‘ke gandhabbe rakkhase ca nāge, ke kimpurise cāpi mānuse. Ke paṇḍite sabbakāmadade. Dīgharattaṃ bhattā me bhavissati’’. Natthi attakāre natthi parakāre natthi purisakāre, eke ekatthe, same samabhāge, nahevaṃ vattabbe, ke chave siṅgāle, ke chave pāthikaputte iccādi. Trong lùm cây rừng như ngọn cây trổ hoa, ‘‘Ai là càn-thát-bà, và la-sát, và naga? Ai là khẩn-na-la và cũng là người? Ai là bậc trí giả ban cho mọi ước muốn? Lâu dài thay, người sẽ là chồng của tôi’’. Không có người tự làm, không có người khác làm, không có sự nỗ lực của con người, một trong một ý nghĩa, trong phần bằng nhau, không nên nói như vậy, ai là con chó rừng đáng khinh?, ai là con của người bộ hành đáng khinh?, v.v. Napuṃsake [Pg.78] pana – Còn trong trung tính thì – Bhogavatī nāma mandire, nagare nimmite kañcanamaye iccādi. Trong cung điện tên là Bhogavatī, trong thành phố được tạo tác bằng vàng, v.v. Vāti kiṃ? Vanappagumbo. Tại sao nói `vā`? (Để có dạng) Vanappagumbo. Kvacīti kiṃ? Puriso. Tại sao nói `kvaci`? (Để có dạng) Puriso. Mahāvuttinā paṭhamāyonañca kvaci ṭe hoti. Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti, kvaci yonaṃ pakati hoti, vane vāḷamigā ceva, acchakokataracchayo, bahūhi paripanthayo, kyassa byapathayo assu iccādi. Theo Mahāvutti, biến cách vị yo của biến cách thứ nhất đôi khi cũng trở thành e. (Ví dụ:) Cả người ngu lẫn bậc trí, sau khi đã lang thang luân hồi, sẽ đi đến chỗ chấm dứt khổ đau. Đôi khi yo giữ nguyên dạng, (ví dụ:) trong rừng có cả thú dữ, gấu, sói, và linh cẩu; bởi nhiều kẻ cướp đường; những con đường nào sẽ là của nó, v.v. 114. Divādito. 114. Divādito. Divādīhi smiṃno ṭi hoti. Sau nhóm từ divādi, biến cách vị smiṃ trở thành i. Divi-devaloketyattho. Divi có nghĩa là cõi trời. Ādisaddena asa bhuvi, niccaṃ vāgamo. Ayyasaddamhā mahāvuttinā ālapane ga, yonaṃ ṭo hoti vā. Bho ayyo ayya vā, bhonto ayyo ayyā vā. Sesaṃ purisasamaṃ. Do từ ādi, as được biến thành bhu, và luôn có sự thêm vào vā. Sau từ ayya, theo Mahāvutti, trong hô cách, yo được biến thành ga và ṭo một cách tùy chọn. (Ví dụ:) Bho ayyo hoặc ayya, bhonto ayyo hoặc ayyā. Phần còn lại tương tự như purisa. Purisādirāsi niṭṭhito. Phần nhóm Purisādi đã xong. Manogaṇarāsi Nhóm Manogaṇa Mano, manā, bho mana, bho manā, bhonto manā. Mano, manā, bho mana, bho manā, bhonto manā. 115. Manādīhi smiṃsaṃnāsmānaṃ sisoosāsā. 115. Sau các từ bắt đầu bằng mana, các biến cách đuôi smiṃ, saṃ, nā, smā, naṃ (trở thành) si, so, o, sā, sā. Tehi smiṃ, sa, aṃ, nā, smānaṃ kamena si, so, o, sā, sā honti vā. Sau những từ ấy, các biến cách đuôi smiṃ, sa, aṃ, nā, smā lần lượt trở thành si, so, o, sā, sā một cách tùy chọn. Manaṃ[Pg.79], mano, mane, manena, manasā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmā, manamhā, manasā, manā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmiṃ, manamhi, manasi, mane, manesu. Manaṃ, mano, mane, manena, manasā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmā, manamhā, manasā, manā, manehi, manebhi, manassa, manaso, manānaṃ, manasmiṃ, manamhi, manasi, mane, manesu. Tamo, tapo, tejo, siro, uro, vaco, rajo, ojo, ayo, payo, vayo, saro, yaso, ceto, chando, radhatā, aho iccādi manogaṇo. Tamo, tapo, tejo, siro, uro, vaco, rajo, ojo, ayo, payo, vayo, saro, yaso, ceto, chando, radhatā, aho, v.v... (là những từ thuộc) nhóm mano. Idaṃ manogaṇalakkhaṇaṃ. Kriyākamme odanto, nādīnaṃ sāditā, samāsataddhitamajjhe odanto cāti. Đây là đặc điểm của nhóm mano. Tận cùng bằng 'o' trong hành động và đối tượng; có 'sā' v.v... cho 'nā' v.v...; và tận cùng bằng 'o' ở giữa các hợp từ và từ phái sinh. Yo ve dassanti vatvāna, adāne kurute mano, kassapassa vaco sutvā, tapo idha pakrubbati, ceto paricca jānāti, siro te bādhayissāmi iccādi. Yo ve dassanti vatvāna, adāne kurute mano (Người nào sau khi nói ‘sẽ cho’ lại đặt tâm (mano) vào việc không cho), kassapassa vaco sutvā (sau khi nghe lời nói (vaco) của Kassapa), tapo idha pakrubbati (ở đây thực hành khổ hạnh (tapo)), ceto paricca jānāti (biết rõ bằng tâm (ceto)), siro te bādhayissāmi (ta sẽ làm cho đầu (siro) của ngươi đau đớn), v.v... Manasā ce pasannena, vippasannena cetasā, vacasā manasā ceva, vandā me te tathāgate. Ekūnatiṃso vayasā, tejasā yasasā jalaṃ, tapasā uttamo satto, ghatena vā bhuñjassu payasā vā, vandāmi sirasā pāde, ye etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā, urasā panudissāmi, ayasā paṭikujjhito iccādi. Manasā ce pasannena (với tâm (manasā) hoan hỷ), vippasannena cetasā (với tâm (cetasā) trong sáng), vacasā manasā ceva, vandā me te tathāgate (con đảnh lễ các vị Như Lai ấy bằng lời nói (vacasā) và bằng ý (manasā)), Ekūnatiṃso vayasā (hai mươi chín tuổi (vayasā)), tejasā yasasā jalaṃ (tỏa sáng với uy lực (tejasā) và danh tiếng (yasasā)), tapasā uttamo satto (chúng sanh tối thượng nhờ khổ hạnh (tapasā)), ghatena vā bhuñjassu payasā vā (hãy ăn với bơ sữa hoặc với sữa (payasā)), vandāmi sirasā pāde (con cúi đầu (sirasā) đảnh lễ đôi chân), ye etā upasevanti, chandasā vā dhanena vā (những ai phụng sự các vị ấy, bằng ý muốn (chandasā) hoặc bằng của cải), urasā panudissāmi (tôi sẽ đẩy ra bằng ngực (urasā)), ayasā paṭikujjhito (bị úp bằng (nồi) sắt (ayasā)), v.v... Na mayhaṃ manaso piyo, cetaso parivitakko udapādi, cetaso samannāhāro, sādhu khalu payaso pānaṃ, sāvittī chandaso mukhaṃ iccādi. Na mayhaṃ manaso piyo (không vừa ý (manaso) của tôi), cetaso parivitakko udapādi (sự suy tầm của tâm (cetaso) đã khởi lên), cetaso samannāhāro (sự chú ý của tâm (cetaso)), sādhu khalu payaso pānaṃ (thật tốt thay việc uống sữa (payaso)), sāvittī chandaso mukhaṃ (kinh Sāvittī là đứng đầu của các thể thơ (chandaso)), v.v... Sādhukaṃ [Pg.80] manasi karotha, etamatthaṃ cetasi sannidhāya, sirasi añjaliṃ katvā, urasilomo, pāpaṃ akāsi rahasi iccādi. Sādhukaṃ manasi karotha (hãy chú tâm (manasi) kỹ lưỡng), etamatthaṃ cetasi sannidhāya (sau khi đặt vấn đề này vào trong tâm (cetasi)), sirasi añjaliṃ katvā (sau khi chắp tay trên đầu (sirasi)), urasilomo (lông ở ngực (urasi)), pāpaṃ akāsi rahasi (đã làm điều ác ở nơi kín đáo (rahasi)), v.v... Manodhātu, manomayaṃ, tamokhandhaṃ padālayi, tapodhano, tejodhātu, siroruhā kesā, saroruhaṃ padumaṃ, rajoharaṇaṃ vatthaṃ, ojoharaṇā sākhā, ayopatto, vayoguṇā anupubbaṃ jahanti, yasodharā devī, cetoyuttā dhammā, chandovicitipakaraṇaṃ, rahogato cintesi, ahorattānamaccaye iccādi. Manodhātu (ý giới), manomayaṃ (do ý tạo), tamokhandhaṃ padālayi (đã phá tan khối u ám), tapodhano (người có khổ hạnh là tài sản), tejodhātu (hỏa đại), siroruhā kesā (tóc mọc trên đầu), saroruhaṃ padumaṃ (hoa sen mọc trong hồ), rajoharaṇaṃ vatthaṃ (vải lau bụi), ojoharaṇā sākhā (nhánh cây hút nhựa), ayopatto (bình bát sắt), vayoguṇā anupubbaṃ jahanti (các đặc tính của tuổi tác lần lượt từ bỏ), yasodharā devī (công chúa Yasodharā), cetoyuttā dhammā (các pháp tương ưng với tâm), chandovicitipakaraṇaṃ (luận về phân tích thi luật), rahogato cintesi (đi đến nơi vắng vẻ và suy nghĩ), ahorattānamaccaye (khi ngày và đêm trôi qua), v.v... Mahāvuttinā ahamhā smiṃno ni ca u ca hoti, tadahani, tadahu. Rahamhā smiṃno o hoti, mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisīdati, raho tiṭṭhati, raho manteti. Theo Mahāvutti, sau từ aha, biến cách đuôi smiṃ trở thành ni và u, (ví dụ:) tadahani, tadahu. Sau từ raha, biến cách đuôi smiṃ trở thành o, (ví dụ:) mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisīdati (một người đàn ông ngồi riêng với một người đàn bà), raho tiṭṭhati (đứng ở nơi riêng), raho manteti (bàn bạc ở nơi riêng). Manogaṇarāsi niṭṭhito. Nhóm Manogaṇa đã kết thúc. Manādigaṇarāsi Nhóm Manādigaṇa 116. Kodhādīhi. 116. Sau các từ bắt đầu bằng kodha. Etehi nāvacanassa sā hoti vā. Sau những từ này, biến cách đuôi nā của công cụ cách số ít tùy chọn trở thành sā. Kodhasā, kodhena, atthasā, atthena. Kodhasā, kodhena, atthasā, atthena. 117. Nāssa sā. 117. Nā (biến thành) sā. Padādīhi nāvacanassa sā hoti vā. Sau các từ bắt đầu bằng pada, biến cách đuôi nā của công cụ cách số ít tùy chọn trở thành sā. Padasā, padena, bilasā, bilena. Padasā, padena, bilasā, bilena. 118. Padādīhi [Pg.81] si. 118. Sau các từ bắt đầu bằng pada, (có) si. Padādīhi smiṃno si hoti vā. Sau các từ bắt đầu bằng pada, biến cách đuôi smiṃ của vị trí cách số ít tùy chọn trở thành si. Padasi, pade, bilasi, bile. Padasi, pade, bilasi, bile. Tattha kodhādiko pulliṅgo, padādiko napuṃsako. Tattha keci saddā samāsa, taddhitamajjhe odantā honti, āpodhātu, āpomayaṃ, vāyodhātu, vāyomayaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ, anuyanti disodisaṃ iccādi. Trong đó, nhóm kodha thuộc nam tính, nhóm pada thuộc trung tính. Trong đó, một số từ tận cùng bằng 'o' ở giữa các hợp từ và từ phái sinh, (ví dụ:) āpodhātu (thủy đại), āpomayaṃ (làm bằng nước), vāyodhātu (phong đại), vāyomayaṃ (làm bằng gió), jīva tvaṃ saradosataṃ (bạn hãy sống trăm mùa thu), anuyanti disodisaṃ (họ đi từ phương này đến phương khác), v.v... Keci nāssa sādesaṃ labhanti, kodhasā usunā vijjhi, daḷhaṃ gaṇhāhi thāmasā, padasāva agamāsi, mākāsi mukhasā pāpaṃ, saccena danto damasā upeto-damasāti indriyadamanena, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ, vegasā gantvāna, āyusā ekaputtamanurakkhe iccādi. Một số từ nhận sự biến đổi sā cho nā, (ví dụ:) kodhasā usunā vijjhi (bắn mũi tên bằng sự tức giận (kodhasā)), daḷhaṃ gaṇhāhi thāmasā (hãy nắm giữ chặt bằng sức mạnh (thāmasā)), padasāva agamāsi (đã đi bộ (padasā)), mākāsi mukhasā pāpaṃ (đừng làm điều ác bằng miệng (mukhasā)), saccena danto damasā upeto (được chế ngự bằng sự thật, được trang bị bằng sự tự chủ (damasā)) - damasā có nghĩa là bằng sự chế ngự các giác quan, suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ (trong sạch, cao quý, có hương vị (rasasā)), vegasā gantvāna (sau khi đi với tốc độ (vegasā)), āyusā ekaputtamanurakkhe (như bảo vệ đứa con duy nhất bằng mạng sống (āyusā)), v.v... Keci smiṃno syādesaṃ labhanti, padasi, bilasi iccādi. Một số từ nhận sự biến đổi si cho smiṃ, (ví dụ:) padasi, bilasi, v.v... Kehici mahāvuttinā nā, smānaṃ so hoti, atthaso, akkharaso, suttaso, byañjanaso, hetuso, yoniso, upāyaso, ṭhānaso, dīghaso, oraso, bahuso, puthuso, mattaso, bhāgaso iccādi. ‘‘Padaso dhammaṃ vāceyya, bilaso vibhajitvā nisinno assa’’ iccādīsu pana vicchāyaṃ sopaccayo. Yadā pana samāsante mahāvuttinā syādīsu vibhattīsu sāgamo hoti, tadā purisādigaṇopi hoti, byāsattamanaso, abyaggamanaso, putto jāto acetaso, sumedhaso, bhūrimedhaso iccādi. Iti manādigaṇarāsi. Guṇavādigaṇarāsi 119. Ntussa. Simhi [Pg.82] ntussa ṭā hoti. Guṇavā tiṭṭhati. 120. Yvādo ntussa. Yoādīsu ntussa attaṃ hoti. Guṇavantā tiṭṭhanti. 121. Ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame. Paṭhame yomhi savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ nto hoti. Guṇavanto tiṭṭhanti. 122. Ṭaṭāaṃ ge. Ge pare savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ ṭa, ṭā, aṃ honti. Bho guṇava, bho guṇavā, bho guṇavaṃ, bhonto guṇavantā, bhonto guṇavanto, guṇavantaṃ, guṇavante, guṇavantena. 123. Totātitā sasmāsmiṃnāsu. Sa, smā, smiṃ, nāsu savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ kamena to, tā,ti, tā honti vā. Guṇavatā, guṇavantehi, guṇavantebhi, guṇavantassa, guṇavato. 124. Naṃmhi [Pg.83] taṃ vā. Naṃmhi savibhattīnaṃ nta, ntūnaṃ taṃ hoti vā. Guṇavantānaṃ, guṇavataṃ, guṇavantasmā, guṇavantamhā, guṇavantā, guṇavatā, guṇavantehi, guṇavantebhi, guṇavantassa, guṇavato, guṇavantānaṃ, guṇavataṃ, guṇavantasmiṃ, guṇavantamhi, guṇavati, guṇavante, guṇavantesu. Evaṃ bhagavā, sīlavā, paññavā, balavā, dhanavā, vaṇṇavā, bhogavā, sutavā iccādi. Ettha ca ālapane bhagavāti niccaṃ dīgho. Sabbāvā, sabbāvanto, sabbāvantaṃ, sabbāvante, sabbāvantena, sabbāvatā, sabbāvantehi…pe… sabbāvantesu. Evaṃ yāvā, yāvanto, tāvā, tāvanto, ettāvā, ettāvanto, kiṃvā, kiṃvanto, kittāvā, kittāvanto iccādi. Tathā bhojanaṃ bhuttavā, bhuttavanto, dhammaṃ buddhavā, buddhavanto, kammaṃ katavā, katavanto iccādi ca. Satimā, satimantā, satimanto, bho satima, bho satimā, bho satimaṃ, bhonto satimantā, bhonto satimanto, satimantaṃ, satimante, satimantena, satimatā, satimantehi, satimantebhi, satimantassa, satimato, satimantānaṃ, satimataṃ, satimantasmā, satimantamhā, satimantā, satimatā, satimantehi, satimantebhi, satimantassa, satimato, satimantānaṃ, satimataṃ, satimantasmiṃ, satimantamhi, satimati, satimante, satimantesu. Evaṃ matimā, gatimā, pāpimā, jātimā, bhāṇumā, āyumā, āyasmā, sirimā, hirimā, dhitimā, kittimā, iddhimā, jutimā[Pg.84], mutimā, thutimā, buddhimā, cakkhumā, bandhumā, gomā iccādi. Visesavidhānamuccate. 125. Himavato vā o. Simhi himavantasaddassa o hoti vā. ‘Gasīna’nti lopo. Trong biến cách si, nta của himavanta được đổi thành o một cách tùy chọn. ‘Gasīna’nti là sự lược bỏ. Himavanto pabbato, himavā pabbato. Himavanto pabbato, himavā pabbato. 126. Ntassa ca ṭa vaṃse. 126. Và nta được đổi thành ṭa trong các biến cách aṃ và sesu. Aṃ, sesu ntassa ca ntussa ca sabbassa ṭa hoti vā. Trong các biến cách aṃ, sesu, toàn bộ nta và ntu được đổi thành ṭa một cách tùy chọn. ‘‘Ajjhogāhetvā himava’’nti pāḷi. Satimaṃ, bandhumaṃ, guṇavassa, satimassa, bandhumassa. Câu Pāḷi: ‘‘Ajjhogāhetvā himava’’. Satimaṃ, bandhumaṃ, guṇavassa, satimassa, bandhumassa. Mahāvuttinā kvaci simhi ge ca pare ntussa attaṃ hoti, ‘‘atulo nāma nāmena, paññavanto jutindharo’’ti ca ‘‘gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isī’’ti ca ‘‘cakkhumanto mahāyaso’’ti ca ‘‘tuyhaṃ pitā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’ti ca pāḷī. Theo Mahāvutti, đôi khi trong biến cách si và ge đi sau, ntu được đổi thành a. Các câu Pāḷi: ‘‘atulo nāma nāmena, paññavanto jutindharo’’, và ‘‘gatimanto satimanto, dhitimanto ca yo isī’’, và ‘‘cakkhumanto mahāyaso’’, và ‘‘tuyhaṃ pitā mahāvīra, paññavanta jutindharā’’. Paṭhamāyomhi kvaci ntussa ṭa hoti, vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti, etha tumhe āvuso sīlavā hotha, cakkhumā andhakā honti, ye itthīnaṃ vasaṃ gatā, saṃsuddhapaññā kusalā mutimā bhavanti. Trong biến cách yo của cách thứ nhất, đôi khi ntu được đổi thành ṭa. (Ví dụ:) vaggumudātīriyā pana bhikkhū vaṇṇavā honti, etha tumhe āvuso sīlavā hotha, cakkhumā andhakā honti, ye itthīnaṃ vasaṃ gatā, saṃsuddhapaññā kusalā mutimā bhavanti. Iti guṇavādigaṇarāsi. Đây là nhóm các từ như guṇavanta. Gacchantādigaṇarāsi Nhóm các từ như gacchanta. 127. Ntassaṃ simhi. 127. aṃ thay thế cho nta trong biến cách si. Simhi [Pg.85] ntassa aṃ hoti vā. Silopo. Trong biến cách si, nta được đổi thành aṃ một cách tùy chọn. Si bị lược bỏ. Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā, gacchanto, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, bhonto gacchantā, bhonto gacchanto, gacchantaṃ, gacchante, gacchantena, gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi, gacchantassa, gacchato, gacchantānaṃ, gacchataṃ, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantā, gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi, gacchantassa, gacchato, gacchantānaṃ, gacchataṃ, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchati, gacchante, gacchantesu. Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā, gacchanto, bho gaccha, bho gacchā, bho gacchaṃ, bhonto gacchantā, bhonto gacchanto, gacchantaṃ, gacchante, gacchantena, gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi, gacchantassa, gacchato, gacchantānaṃ, gacchataṃ, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantā, gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi, gacchantassa, gacchato, gacchantānaṃ, gacchataṃ, gacchantasmiṃ, gacchantamhi, gacchati, gacchante, gacchantesu. Evaṃ karaṃ, kubbaṃ, caraṃ, cavaṃ, jayaṃ, jahaṃ, jānaṃ, jiraṃ, dadaṃ, dahaṃ, juhaṃ, suṇaṃ, pacaṃ, saraṃ, bhuñjaṃ, muñcaṃ, sayaṃ, saraṃ, haraṃ, tiṭṭhaṃ, bhavissaṃ, karissaṃ, gamissaṃ iccādi. Tương tự: karaṃ, kubbaṃ, caraṃ, cavaṃ, jayaṃ, jahaṃ, jānaṃ, jiraṃ, dadaṃ, dahaṃ, juhaṃ, suṇaṃ, pacaṃ, saraṃ, bhuñjaṃ, muñcaṃ, sayaṃ, saraṃ, haraṃ, tiṭṭhaṃ, bhavissaṃ, karissaṃ, gamissaṃ, v.v... Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nêu ra. ‘Ntassa ca ṭa vaṃse’ti aṃ, sesu ntassa ṭattaṃ, yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati. Kiccānukrubbassa kareyya kiccaṃ – anukrubbassāti puna karontassa. Theo quy tắc ‘Ntassa ca ṭa vaṃse’, trong các biến cách aṃ và sesu, nta được đổi thành ṭa. (Ví dụ:) yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati. Kiccānukrubbassa kareyya kiccaṃ – anukrubbassāti có nghĩa là puna karontassa (của người làm lại). Mahāvuttinā paṭhamāyomhi ca savibhattissa ntassa aṃ hoti, api nu tumhe ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharatha, kasaṃ khettaṃ bījaṃ vapaṃ, dhanaṃ vindanti māṇavā, bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ. Theo Mahāvutti, và trong biến cách yo của cách thứ nhất, nta cùng với biến cách của nó được đổi thành aṃ. (Ví dụ:) api nu tumhe ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharatha, kasaṃ khettaṃ bījaṃ vapaṃ, dhanaṃ vindanti māṇavā, bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussaraṃ. 128. Mahantārahantānaṃ ṭā vā. 128. Đối với mahanta và arahanta, ṭā được dùng một cách tùy chọn. Simhi etesaṃ ntassa ṭā hoti vā. Trong biến cách si, nta của những từ này được đổi thành ṭā một cách tùy chọn. Mahā[Pg.86], mahaṃ, mahanto, mahantā, mahanto, bho maha, bho mahā, bho mahaṃ, bhonto mahantā, bhonto mahanto, mahantaṃ. Mahā, mahaṃ, mahanto, mahantā, mahanto, bho maha, bho mahā, bho mahaṃ, bhonto mahantā, bhonto mahanto, mahantaṃ. ‘Ntassa ca ṭa vaṃse’ti aṃmhi ntassa ṭattaṃ, ‘‘sumahaṃ puraṃ, parikkhipissa’’nti pāḷi-suṭṭhu mahantaṃ bārāṇasipuranti attho. Sesaṃ gacchantasamaṃ. Theo quy tắc ‘Ntassa ca ṭa vaṃse’, trong biến cách aṃ, nta được đổi thành ṭa. Câu Pāḷi: ‘‘sumahaṃ puraṃ, parikkhipissa’’ – có nghĩa là suṭṭhu mahantaṃ bārāṇasipuraṃ (thành phố Bārāṇasī rất lớn). Phần còn lại tương tự như gacchanta. Arahā tiṭṭhati. ‘Ntassaṃ simhī’ti simhi ntassa aṃ, arahaṃ sugato loke, arahaṃ sammāsambuddho, arahantā, arahanto, arahantaṃ, arahante, arahantena, arahatā, arahantehi, arahantebhi, arahantassa, arahato, arahantānaṃ, arahataṃ iccādi. Arahā tiṭṭhati. Theo quy tắc ‘Ntassaṃ simhī’, trong biến cách si, nta được đổi thành aṃ. (Ví dụ:) arahaṃ sugato loke, arahaṃ sammāsambuddho. (Biến cách:) arahantā, arahanto, arahantaṃ, arahante, arahantena, arahatā, arahantehi, arahantebhi, arahantassa, arahato, arahantānaṃ, arahataṃ, v.v... Mahāvuttinā brahmantassa ca ntassa ṭā hoti simhi, brahā, brahanto, brahantā, brahanto, brahantaṃ, brahante iccādi. Theo Mahāvutti, nta của brahmanta cũng được đổi thành ṭā trong biến cách si. (Ví dụ:) brahā, brahanto, brahantā, brahanto, brahantaṃ, brahante, v.v... ‘‘Sā parisā mahā hoti, sā senā dissate mahā’’ti ca ‘‘mahā bhante bhūmicālo’’ti ca ‘‘mahā te upāsaka pariccāgo’’ti ca ‘‘mahā me bhayamāgata’’nti ca ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti ca ‘‘mahāssa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā, mahāssa honti parivārā bhikkhū bhikkhuniyo’’ti ca ‘‘mahā vahanti dudiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā’’ti ca pāḷī. Atra mahāsaddo nipātapaṭirūpakopi siyā. Các câu Pāḷi: ‘‘Sā parisā mahā hoti, sā senā dissate mahā’’, và ‘‘mahā bhante bhūmicālo’’, và ‘‘mahā te upāsaka pariccāgo’’, và ‘‘mahā me bhayamāgata’’, và ‘‘bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’, và ‘‘mahāssa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā, mahāssa honti parivārā bhikkhū bhikkhuniyo’’, và ‘‘mahā vahanti dudiṭṭhiṃ, saṅkappā rāganissitā’’. Ở đây, từ mahā cũng có thể là một bất biến từ. 129. Bhūto. 129. Từ gốc bhū. Bhūdhātusiddhato ntassa aṃ hoti simhi. Suddhe niccaṃ, upapade aniccaṃ. Đối với (phân từ) được hình thành từ gốc bhū, nta được đổi thành aṃ trong biến cách si. (Quy tắc này) luôn áp dụng khi không có tiếp đầu ngữ, và tùy chọn khi có tiếp đầu ngữ. Bhavaṃ [Pg.87] tiṭṭhati, sampattiṃ anubhavaṃ, anubhavanto, taṇhaṃ abhibhavaṃ, abhibhavanto, dukkhaṃ paribhavaṃ, paribhavanto tiṭṭhati, bhavantā, bhavanto, he bhavanta, he bhavantā, he bhavanto, he bhava, he bhavā, he bhavaṃ. ‘‘Kacci bhavaṃ abhiramasi araññe’’ti pāḷi. Bhavaṃ tiṭṭhati, sampattiṃ anubhavaṃ, anubhavanto, taṇhaṃ abhibhavaṃ, abhibhavanto, dukkhaṃ paribhavaṃ, paribhavanto tiṭṭhati, bhavantā, bhavanto, he bhavanta, he bhavantā, he bhavanto, he bhava, he bhavā, he bhavaṃ. Câu Pāḷi: ‘‘Kacci bhavaṃ abhiramasi araññe’’. He bhavantā, he bhavanto, bhavantaṃ, bhavante, bhavantena, bhavatā, bhavantehi, bhavantebhi, bhavantassa, bhavato, bhavantānaṃ, bhavataṃ, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantā, bhavatā, bhavantehi, bhavantebhi, bhavantassa, bhavato, bhavantānaṃ, bhavataṃ, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavati, bhavante, bhavantesu. He bhavantā, he bhavanto, bhavantaṃ, bhavante, bhavantena, bhavatā, bhavantehi, bhavantebhi, bhavantassa, bhavato, bhavantānaṃ, bhavataṃ, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantā, bhavatā, bhavantehi, bhavantebhi, bhavantassa, bhavato, bhavantānaṃ, bhavataṃ, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavati, bhavante, bhavantesu. 130. Bhavato vā bhonto gayonāse. 130. bhavanta được đổi thành bhonto một cách tùy chọn trong các biến cách ga, yo, nā, se. Ga, yo, nā, sesu bhavantassa bhonto hoti vā. Suttavibhattena aṃ, hi, naṃ, smādīsu ca. Trong các biến cách ga, yo, nā, và sesu, bhavanta được đổi thành bhonto một cách tùy chọn. Theo sự phân chia của kinh, (quy tắc này) cũng áp dụng cho aṃ, hi, naṃ, smā, v.v... Bhontā, bhonto, he bhonta, he bhontā, he bhonto, bhontaṃ, bhonte, bhontena, bhotā, bhontehi, bhontebhi, bhontassa, bhoto, bhontānaṃ, bhotaṃ, bhontasmā, bhontamhā, bhontā, bhotā, bhontehi, bhontebhi, bhontassa, bhoto, bhontānaṃ, bhotaṃ, bhontasmiṃ, bhontamhi, bhoti, bhonte, bhontesu. Bhontā, bhonto, he bhonta, he bhontā, he bhonto, bhontaṃ, bhonte, bhontena, bhotā, bhontehi, bhontebhi, bhontassa, bhoto, bhontānaṃ, bhotaṃ, bhontasmā, bhontamhā, bhontā, bhotā, bhontehi, bhontebhi, bhontassa, bhoto, bhontānaṃ, bhotaṃ, bhontasmiṃ, bhontamhi, bhoti, bhonte, bhontesu. Bho, bhanteti dve vuddhiatthe siddhā āmantanatthe nipātā eva, tehi paraṃ ga, yonaṃ lopo, ito bho sugatiṃ gaccha, ummujjabho puthusile, kuto nu āgacchatha bho tayo janā, passatha bho imaṃ kulaputtaṃ, ehi bhante khamāpehi, so te bhikkhū khamāpesi ‘‘khamatha bhante’’ti. Tathā bhaddante, bhaddantāti dve ‘‘tuyhaṃ bhaddaṃ hotu[Pg.88], tumhākaṃ bhaddaṃ hotū’’ti atthe siddhā āmantananipātāva, ‘‘bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ, taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā. Bhaddanta, bhadantasaddā pana purisādigaṇikā eva. Santasaddo pana sappurise vijjamāne samāne ca pavatto idha labbhati. Sameti asatā asaṃ. Saṃ, santo, santā, santo, bhosanta, bhosantā, bhosa, bho sā, bho saṃ vā, bhonto santā, bhonto santo. Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Sante, santena, satā. 131. Sato sabba bhe. Bhe pare santassa sabaādeso hoti vā. Santehi, santebhi, sabbhi, santassa, sato, santānaṃ, sataṃ, santasmā, santamhā, santā, satā, santehi, santebhi, sabbhi, santassa, sato, santānaṃ, sataṃ, santasmiṃ, santamhi, sati, sante, santesu. Santo sappurisā loke, dūresanto pakāsenti, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ, pahusanto na bharati. Khede nirodhe ca pavatto santo purisādigaṇādiko, dīghaṃ santassa yojanaṃ, santā honti samitā niruddhā iccādi. Iti gacchantādigaṇarāsi. Rājādiyuvādigaṇarāsi 132. Rājādiyuvādīhā. Rājādīhi [Pg.89] yuvādīhi ca sissa ā hoti. Rājā gacchati. 133. Yonamāno. Rājādīhi yuvādīhi ca yonaṃ āno hoti vā. Rājāno. Vāti kiṃ? Caturo ca mahārājā. Bho rāja, bho rājā, bhonto rājāno. 134. Vaṃmhānaṅ. Rājādīnaṃ yuvādīnañca ānaṅa hoti vā aṃmhi. Rājānaṃ, rājaṃ, rājāno, caturo ca mahārāje. 135. Nāsmāsu raññā. Nā, smāsu rājassa raññā hoti vā. Raññā, rājena. 136. Rājassi nāmhi. Nāmhi rājassa i hoti. Rājinā. 137. Sunaṃhisvu. Su[Pg.90], naṃ, hisu rājassa uhoti vā. Rājūhi, rājūbhi, rājehi, rājebhi. 138. Raññoraññassarājino se. Separe savibhattissa rājassa rañño, raññassa, rājino honti vā. Rañño, raññassa, rājino. Của đức vua, của đức vua, của đức vua. Vāti kiṃ? Rājassa. Do 'vā' (hoặc là) thì sao? (Là dạng) Rājassa. Rājūnaṃ, rājānaṃ. Của các đức vua, của các đức vua. 139. Rājassa raññaṃ. 139. Của đức vua, của các đức vua. Naṃmhi rājassa raññaṃ hoti vā. Khi có 'naṃ', của (thân từ) 'rāja' trở thành 'raññaṃ' một cách tùy chọn. Raññaṃ, rājasmā, rājamhā, raññā, rājūhi, rājūbhi, rājehi, rājebhi, rañño, raññassa, rājino, rājassa vā, rājūnaṃ, rājānaṃ, raññaṃ. Của các vua, từ vua, từ vua, bởi vua, bởi các vua, bởi các vua, bởi các vua, bởi các vua, của vua, của vua, của vua, hoặc của vua, của các vua, của các vua, của các vua. 140. Smiṃmhi raññerājini. 140. Khi có 'smiṃ', (các dạng là) raññe, rājini. Smiṃmhi savibhattissa rājassa raññe, rājini honti vā. Khi có 'smiṃ', của (từ) 'rāja' cùng với biến cách của nó, các dạng 'raññe', 'rājini' xuất hiện một cách tùy chọn. Raññe, rājini, rājasmiṃ, rājamhi, rājūsu, rājesu. Tại vua, tại vua, tại vua, tại vua; tại các vua, tại các vua. 141. Samāse vā. 141. Trong hợp thể, một cách tùy chọn. Samāsaṭṭhāne sabbe te ādesā vikappena honti. Ở vị trí của hợp thể, tất cả những sự thay thế đó xảy ra một cách tùy chọn. Cattāro mahārājā, cattāro mahārājāno, devarājānaṃ, devarājaṃ, devarājāno, devarāje, cattāro ca mahārāje[Pg.91], maṇimhi passa nimmitaṃ, kāsiraññā, kāsirājena, devarājūhi, devarājehi, kāsirañño, kāsirājassa, devarājūnaṃ, devarājānaṃ…pe… kāsiraññe, kāsirāje, devarājūsu, devarājesu. Bốn vị đại vương, bốn vị đại vương, của các thiên vương, vị thiên vương, các thiên vương, các thiên vương, và bốn vị đại vương, hãy xem vật được hóa hiện trong viên ngọc, bởi vua xứ Kāsi, bởi vua xứ Kāsi, bởi các thiên vương, bởi các thiên vương, của vua xứ Kāsi, của vua xứ Kāsi, của các thiên vương, của các thiên vương... vân vân... tại vua xứ Kāsi, tại vua xứ Kāsi, tại các thiên vương, tại các thiên vương. Mahāvuttinā rājato yonaṃ ino hoti, ‘‘samantapāsādikā nāma, soḷasāsiṃsu rājino, ekūnatiṃse kappamhi, ito soḷasarājino, kusarājaṃ mahabbalaṃ, sālarājaṃva pupphitaṃ, uḷurājaṃva sobhitaṃ, caturo ca mahārāje, yudhañcayo anuññāto, sabbadattena rājinā, tadā adāsi maṃ tāto, bimbisārassa rājino, nikkhamante mahārāje, pathavī sampakampatha’’ iccādīni pāḷipadāni. Theo Mahāvutti, sau 'rāja', 'ino' là dạng thay thế cho 'yonaṃ'. (Ví dụ:) «tên là Samantapāsādikā, đã có mười sáu vị vua, trong kiếp thứ hai mươi chín, từ đây có mười sáu vị vua, vua Kusa, vị có đại lực, như cây sala chúa đang trổ hoa, như vua các vì sao đang tỏa sáng, và bốn vị đại vương, Yudhañcaya đã được cho phép bởi vua Sabbadatta, khi ấy, cha đã gả tôi cho vua Bimbisāra, khi vị đại vương xuất gia, quả đất đã rung chuyển» là những câu Pāḷi v.v... Brahmā, brahmāno, bho brahma, bho brahmā. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa ettaṃ, bho brahme, bhonto brahmāno, brahmānaṃ, brahmaṃ, brahmāno. Phạm thiên, các Phạm thiên; Này Phạm thiên, này các Phạm thiên. Do (quy tắc) 'ghabrahmāditve', 'a' của 'gha' biến thành 'e', (nên có dạng) Này Phạm thiên; Này các Phạm thiên; Phạm thiên, Phạm thiên, các Phạm thiên (đối cách). 142. Nāmhi. 142. Khi có 'nā'. Nāmhi brahmassa uhoti vā. Khi có 'nā', (âm cuối) của 'brahma' trở thành 'u' một cách tùy chọn. Brahmunā, brahmena, brahmehi, brahmebhi. Bởi Phạm thiên, bởi Phạm thiên; bởi các Phạm thiên, bởi các Phạm thiên. 143. Brahmassu vā. 143. Của 'brahma' là 'u' một cách tùy chọn. Sa, naṃsu brahmassa u hoti vā. Khi có 'sa' và 'naṃ', (âm cuối) của 'brahma' trở thành 'u' một cách tùy chọn. 144. Jhalā sassa no. 144. Sau 'jha' và 'la', 'sa' biến thành 'no'. Jha, lato sassa no hoti. Sau 'jha' và 'la', 'sa' (của sở thuộc cách) biến thành 'no'. Brahmuno, brahmassa, brahmūnaṃ, brahmānaṃ. Của Phạm thiên, của Phạm thiên; của các Phạm thiên, của các Phạm thiên. 145. Smā [Pg.92] nāva brahmā ca. 145. Sau 'brahma', 'smā' cũng giống như 'nā'. Attā’tumehi ca brahmato ca smāssa nā viya rūpaṃ hoti. Sau 'atta', 'tuma' và 'brahma', dạng của 'smā' giống như của 'nā'. Brahmunā, brahmasmā, brahmamhā, brahmuno, brahmassa, brahmūnaṃ, brahmānaṃ. ‘Kammādito’ti suttena smiṃno ni hoti, brahmasmiṃ, brahmamhi, brahmani, brahme, brahmesu. Bởi Phạm thiên, từ Phạm thiên, từ Phạm thiên, của Phạm thiên, của Phạm thiên, của các Phạm thiên, của các Phạm thiên. Theo quy tắc 'kammādito', 'ni' là dạng thay thế cho 'smiṃ', (nên có các dạng) brahmasmiṃ, brahmamhi, brahmani, brahme, brahmesu. Attā, attāno, bho atta, bho attā, bhonto attāno, attānaṃ, attaṃ, attāno. ‘Nāsseno’ti vikappena nāssa enattaṃ, attanā, attena. Tự ngã, các tự ngã; Này tự ngã, này tự ngã, này các tự ngã; Tự ngã, tự ngã, các tự ngã (đối cách). Do (quy tắc) 'nāsseno', 'nā' biến thành 'ena' một cách tùy chọn, (nên có dạng) attanā, attena. 146. Suhisvanaka. 146. Trong 'su' và 'hi', (cuối từ là) 'anaka'. Su, hisu attā’tumānaṃ anto anaka hoti. Khi có 'su' và 'hi', âm cuối của 'atta' và 'tuma' là 'anaka'. Attanehi, attanebhi, attehi, attebhi. Bởi các tự ngã, bởi các tự ngã, bởi các tự ngã, bởi các tự ngã. 147. Nottātumā. 147. Dạng 'no' không áp dụng cho 'atta' và 'tuma'. Attā’tumato sassa no hoti. Sau (gốc từ) attā và ātuma, biến cách từ sa được đổi thành no. Attano, attassa, attānaṃ, attasmā, attamhā, attā, attanā, attanehi, attanebhi, attehi, attebhi, attano, attassa, attānaṃ, attasmiṃ, attamhi, attani, atte, attesu, attanesu. Attano, attassa, attānaṃ, attasmā, attamhā, attā, attanā, attanehi, attanebhi, attehi, attebhi, attano, attassa, attānaṃ, attasmiṃ, attamhi, attani, atte, attesu, attanesu. Samāse pana purisādirūpaṃ hoti, pahito attā etenāti pahitatto, pahitattā, pahitattaṃ, pahitatte, pahitattena, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmā, pahitattamhā, pahitattā, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmiṃ, pahitattamhi, pahitatte, pahitattesu. Tuy nhiên trong hợp thể từ, (danh từ attan) có hình thức giống như purisa v.v... (Ví dụ:) pahitatto (người có tâm được sai khiến) là do (câu) ‘pahito attā etena’ (tâm được sai khiến bởi người này). (Biến cách của pahitatta:) pahitattā, pahitattaṃ, pahitatte, pahitattena, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmā, pahitattamhā, pahitattā, pahitattehi, pahitattebhi, pahitattassa, pahitattānaṃ, pahitattasmiṃ, pahitattamhi, pahitatte, pahitattesu. Ātumā[Pg.93], ātumāno, ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno, ātumanā, ātumena, ātumanehi, ātumanebhi, ātumano, ātumassa, ātumānaṃ iccādi. Ātumā, ātumāno, ātumānaṃ, ātumaṃ, ātumāno, ātumanā, ātumena, ātumanehi, ātumanebhi, ātumano, ātumassa, ātumānaṃ, v.v... Sakhā tiṭṭhati. Người bạn đứng. 148. Āyo no ca sakhā. 148. Sau (gốc từ) sakhā, ā và yo được đổi thành no. Sakhato yonaṃ āyo ca no ca honti vā āno ca. Sau (gốc từ) sakhi, các biến cách từ yo và ā tùy ý được đổi thành no và āno. Sakhāno, sakhāyo. Sakhāno, sakhāyo. 149. Nonāsesvi. 149. Nonāsesvi. No, nā, sesu sakhantassa i hoti vā. Khi các biến cách từ no, nā, sesu theo sau, nguyên âm cuối của (gốc từ) sakhi tùy ý được đổi thành i. Sakhino. Sakhino. Suttavibhattena ttapaccayamhi ittaṃ, ‘‘sakhittaṃ kareyya, sakhittaṃ na kareyyā’’ti pāḷī. Với hậu tố tta, (sakhi) trở thành ittaṃ theo biến cách của sutta. Pāli có câu: ‘sakhittaṃ kareyya, sakhittaṃ na kareyyā’ti (nên kết bạn, không nên kết bạn). 150. Yosvaṃhismānaṃsvāraṅa. 150. Yosvaṃhismānaṃsvāraṅa. Yosu aṃ, hi, smā, naṃsu sakhantassa āraṅa hoti. ‘Ṭoṭe vā’ti suttena ārādesato yonaṃ kamena ṭo, ṭe honti. Khi các biến cách từ yo, su, aṃ, hi, smā, naṃ theo sau, nguyên âm cuối của (gốc từ) sakhi được đổi thành āraṅa. Theo sutta ‘Ṭoṭe vā’, do sự thay thế āra, các biến cách từ yo lần lượt trở thành ṭo, ṭe. Sakhāro tiṭṭhanti. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa vikappena ettaṃ, bho sakha, bho sakhā, bho sakhe, hare sakhā kissa maṃ jahāsi. Sakhāro tiṭṭhanti (Những người bạn đứng). Theo (quy tắc) ‘Ghabrahmāditve’, (nguyên âm cuối trong) hô cách (ga) tùy ý được đổi thành e. (Ví dụ:) bho sakha, bho sakhā, bho sakhe. (Trích dẫn:) hare sakhā kissa maṃ jahāsi (này bạn, vì sao lại bỏ rơi tôi). ‘‘Sakhi, sakhīti dvayaṃ itthiyaṃ siddha’’nti vuttiyaṃ vuttaṃ. Trong chú giải (vutti) có nói rằng: ‘Hai dạng sakhi và sakhī được thành lập trong nữ tính’. Bhonto [Pg.94] sakhāno, bhonto sakhāyo, bhonto sakhino, bhonto sakhāro, sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāno, sakhāyo, sakhino, sakhāre, sakhāro, sakhinā, sakhārena, sakhena, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. Bhonto sakhāno, bhonto sakhāyo, bhonto sakhino, bhonto sakhāro, sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāno, sakhāyo, sakhino, sakhāre, sakhāro, sakhinā, sakhārena, sakhena, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ. 151. Smānaṃsu vā. 151. Smānaṃsu vā. Smā, naṃsu sakhantassa i hoti vā. Khi các biến cách từ smā và naṃ theo sau, nguyên âm cuối của (gốc từ) sakhi tùy ý được đổi thành i. Sakhīnaṃ, sakhismā, sakhimhā, sakhā, sakhinā, sakhārasmā, sakhāramhā, sakhārā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ, sakhīnaṃ. Sakhīnaṃ, sakhismā, sakhimhā, sakhā, sakhinā, sakhārasmā, sakhāramhā, sakhārā, sakhārehi, sakhārebhi, sakhehi, sakhebhi, sakhissa, sakhino, sakhārānaṃ, sakhānaṃ, sakhīnaṃ. 152. Ṭe smiṃno. 152. Ṭe smiṃno. Sakhato smiṃno ṭe hoti. Niccatthamidaṃ suttaṃ. Sau (gốc từ) sakhi, biến cách từ smiṃ được đổi thành ṭe. Sutta này có mục đích là (quy định) bắt buộc. Sakhe, sakhāresu, sakhesu. ‘‘Netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’’ti pāḷi. Purisādinayena yonaṃ vidhi. (Ví dụ:) Sakhe, sakhāresu, sakhesu. Pāli có câu: ‘Netādisā sakhā honti, labbhā me jīvato sakhā’ (bạn bè không phải loại như vậy, bạn bè có thể có được khi tôi còn sống). Quy tắc cho (biến cách từ) yo (số nhiều) theo cách của purisa v.v... Samāse pana sabbaṃ purisādirūpaṃ labbhati, ‘‘sabbamitto sabbasakho, pāpamitto pāpasakho’’ti ca pāḷi. Pāpasakho, pāpasakhā, pāpasakhaṃ, pāpasakhe, pāpasakhena, pāpasakhehi, pāpasakhebhi…pe… pāpasakhasmiṃ, pāpasakhamhi, pāpasakhe, pāpasakhesu. Tuy nhiên trong hợp thể từ, tất cả các hình thức đều được tìm thấy giống như purisa v.v... Pāli cũng có câu: ‘sabbamitto sabbasakho, pāpamitto pāpasakho’ (bạn của tất cả, bạn xấu). (Ví dụ:) Pāpasakho, pāpasakhā, pāpasakhaṃ, pāpasakhe, pāpasakhena, pāpasakhehi, pāpasakhebhi…v.v… pāpasakhasmiṃ, pāpasakhamhi, pāpasakhe, pāpasakhesu. Yuvā gacchati. Chàng thanh niên đi. 153. Yonaṃ [Pg.95] none vā. 153. Yonaṃ none vā. Yuva, pumādīhi paṭhamā, dutiyāyonaṃ kamena no, ne honti vā. Sau (các gốc từ) yuva, puma v.v..., biến cách từ yo của chủ cách và đối cách (số nhiều) tùy ý lần lượt được đổi thành no, ne. 154. Nonānesvā. 154. Nonānesvā. No, nā, nesu yuvādīnaṃ anto ā hoti vā. Khi các biến cách từ no, nā, ne theo sau, nguyên âm cuối của (các gốc từ) yuva v.v... tùy ý được đổi thành ā. Yuvāno, yuvānā, yuvā, he yuva, he yuvā, he yuvāno, he yuvā vā, yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve, yuvena, yuvānā. Yuvāno, yuvānā, yuvā, he yuva, he yuvā, he yuvāno, he yuvā vā, yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve, yuvena, yuvānā. 155. Yuvādīnaṃ suhisvānaṅa. 155. Sau nhóm `yuva`, `ānaṅa` (thay thế cho phần cuối) khi đi với `su` và `hi`. Yuva, pumādīnaṃ anto ānaṅa hoti vā su, hisu. Sau các từ như `yuva`, `puma`, v.v..., phần cuối được thay thế tùy chọn bằng `ānaṅa` khi đi với `su` và `hi`. Yuvānehi, yuvehi, yuvānebhi, yuvebhi, yuvassa. Yuvānehi, yuvehi, yuvānebhi, yuvebhi, yuvassa. 156. Yuvā sassino. 156. Sau `yuva`, `ssa` (biến thành) `ino`. Yuvato sassa ino hoti vā. Sau `yuva`, biến cách vĩ `ssa` được thay thế tùy chọn bằng `ino`. Yuvino, yuvānaṃ, yuvasmā, yuvamhā. Yuvino, yuvānaṃ, yuvasmā, yuvamhā. 157. Smāsmiṃnaṃ nāne. 157. `smā` và `smiṃ` (biến thành) `nā` và `ne`. Yuva, pumādīhi smā, smiṃnaṃ nā, ne honti vā. ‘Nonānesvā’ti nāmhi āttaṃ. Sau các từ như `yuva`, `puma`, v.v..., `smā` và `smiṃ` được thay thế tùy chọn bằng `nā` và `ne`. Theo quy tắc ‘nonānesvā’, nguyên âm được trường hóa thành `ā` trước `nā`. Yuvānā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvassa, yuvino, yuvānaṃ, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuve, yuvāne, yuvānesu, yuvesu. Yuvānā, yuvānehi, yuvānebhi, yuvehi, yuvebhi, yuvassa, yuvino, yuvānaṃ, yuvasmiṃ, yuvamhi, yuve, yuvāne, yuvānesu, yuvesu. Rūpasiddhiyaṃ pana ‘‘maghava, yuvādīnamantassa ānādeso hoti vā sabbāsu vibhattīsū’’ti vuttaṃ. Tuy nhiên, trong sách Rūpasiddhi có nói rằng: ‘Đối với các từ như `maghava`, `yuva`, v.v..., phần cuối được thay thế tùy chọn bằng `āna` trong tất cả các biến cách’. Pumā[Pg.96], pumāno, he puma, he pumā. Pumā, pumāno, hỡi puma, hỡi pumā. 158. Gassaṃ. 158. `ga` (biến thành) `aṃ`. Pumato gassa aṃ hoti vā. Sau `puma`, biến cách vĩ `ga` được thay thế tùy chọn bằng `aṃ`. He pumaṃ, he pumāno, pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume. Hỡi pumaṃ, hỡi pumāno, pumānaṃ, pumaṃ, pumāne, pume. 159. Nāmhi. 159. Khi đi với `nā`. Nāmhi pumantassa ā hoti vā. Khi đi với `nā`, âm cuối của `puma` được tùy chọn biến thành `ā`. Pumānā, pumena. Pumānā, pumena. 160. Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsu ca. 160. Đối với `puma`, `kamma`, `thāma`, và `addha`, (âm cuối biến thành `u`) cũng tùy chọn xảy ra khi đi với `sa` và `smā`. Nāmhi ca sa, smāsu ca puma, kamma, thāmaddhānaṃ anto u hoti vā. Khi đi với `nā`, và cũng khi đi với `sa` và `smā`, âm cuối của `puma`, `kamma`, `thāma`, và `addha` được tùy chọn biến thành `u`. Pumunā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumassa, pumuno, pumānaṃ, pumasmā, pumamhā, pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumuno, pumassa, pumānaṃ, pumasmiṃ, pumamhi, pume. Pumunā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumassa, pumuno, pumānaṃ, pumasmā, pumamhā, pumānā, pumunā, pumānehi, pumānebhi, pumehi, pumebhi, pumuno, pumassa, pumānaṃ, pumasmiṃ, pumamhi, pume. 161. Pumā. 161. Pumā. Pumato smiṃno ne hoti vā. ‘Nonānesvā’ti pumantassa āttaṃ. Sau `puma`, `smiṃ` được thay thế tùy chọn bằng `ne`. Theo quy tắc ‘nonānesvā’, âm cuối của `puma` được trường hóa thành `ā`. Pumāne. Pumāne. 162. Sumhā ca. 162. Và khi đi với `su`. Sumhi pumantassa ā ca hoti āne ca. Khi đi với `su`, âm cuối của `puma` biến thành `ā` và cũng biến thành `āne`. Pumānesu, pumāsu, pumesu. Pumānesu, pumāsu, pumesu. Si[Pg.97], yonaṃ purisādividhi ca hoti, ‘‘yathā balākayonimhi, na vijjati pumo sadā, soḷasitthisahassānaṃ, na vijjati pumo tadā, itthī hutvā svajja pumomhi devo, thiyo tassa pajāyanti, na pumā jāyare kule’’ti pāḷī. Đối với `si` và `yo`, phương pháp của nhóm `purisa` cũng được áp dụng. Ví dụ trong kinh Pāli: ‘Như trong loài sếu, không bao giờ có con đực; giữa mười sáu ngàn người nữ, khi ấy không có người nam nào; đã từng là nữ, hôm nay ta là một vị trời nam; những người con gái được sinh ra cho vị ấy, những người con trai không được sinh ra trong dòng họ’. Maghavasaddo yuvasaddasadisoti rūpasiddhiyaṃ vuttaṃ, guṇavādigaṇikoti saddanītiyaṃ icchito. Aghanti dukkhaṃ pāpañca vuccati, na aghaṃ maghaṃ, sukhaṃ puññañca, magho iti purāṇaṃ nāmaṃ assa atthīti maghavāti attho pāḷiyaṃ dissati. Trong sách Rūpasiddhi, có nói rằng từ `maghavā` tương tự như từ `yuva`; trong sách Saddanīti, từ này được xếp vào nhóm `guṇavā`. `Agha` được gọi là khổ và điều ác; không phải `agha` là `magha`, (nghĩa là) hạnh phúc và công đức. Trong kinh Pāli, ý nghĩa của `maghavā` được thấy là ‘người có tên cổ là Magha’. Thāmasaddo purisādigaṇo, thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno, thāmasmā, thāmamhā, thāmā, thāmunā, thāmassa, thāmuno. Sesaṃ purisasamaṃ. Từ `thāma` thuộc nhóm `purisa`. (Các dạng biến cách là) thāmena, thāmunā, thāmassa, thāmuno, thāmasmā, thāmamhā, thāmā, thāmunā, thāmassa, thāmuno. Phần còn lại tương tự như `purisa`. Addhā vuccati kālo. Nādyekavacanesu-dīghena addhunā, addhanā, addhena, dīghassa addhuno, addhussa, addhassa, addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā, addhuno, addhussa, addhassa, addhani, addhe, addhamhi, addhasminti cūḷamoggallāne āgataṃ. Sesaṃ yuvasadisaṃ. `Addhā` được gọi là thời gian. Trong các biến cách số ít bắt đầu bằng `nā`, (các dạng được tìm thấy) trong sách Cūḷamoggallāna là: dīghena addhunā, addhanā, addhena, dīghassa addhuno, addhussa, addhassa, addhunā, addhumhā, addhusmā, addhā, addhamhā, addhasmā, addhuno, addhussa, addhassa, addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ. Phần còn lại tương tự như `yuva`. Upaddhavācako addhasaddo idha na labbhati, ekaṃsatthavācako ca nipāto eva. ‘‘Addhānamaggappaṭipanno’’tiādīsu addhānasaddo pana visuṃ siddho napuṃsakaliṅgova. Ở đây, từ `addha` có nghĩa là một nửa không được đề cập đến; và nó chỉ là một bất biến từ có nghĩa là chắc chắn. Còn trong các ví dụ như “addhānamaggappaṭipanno”, từ `addhāna` là một từ trung tính riêng biệt đã được xác lập. Muddhasadde ‘‘muddhā te phalatu sattadhā, muddhā me phalatu sattadhā’’ iccādīsu siro vuccati, ‘‘pabbatamuddhaniṭṭhito’’ iccādīsu matthakaṃ vuccati, tadubhayaṃ idha labbhati, smiṃvacane muddhanīti siddhaṃ, sesaṃ yuvasamaṃ. Bālavācako pana purisanayo. Hatthamuṭṭhivācako itthiliṅgo. Đối với từ `muddha`, trong các ví dụ như “nguyện đầu ngươi vỡ ra bảy mảnh, nguyện đầu ta vỡ ra bảy mảnh”, nó được gọi là cái đầu (siro); trong các ví dụ như “đứng trên đỉnh núi”, nó được gọi là đỉnh (matthakaṃ). Cả hai nghĩa này đều được dùng ở đây. Ở cách `smiṃ`, hình thức `muddhani` được xác lập. Phần còn lại giống như `yuva`. Còn từ có nghĩa là kẻ ngu si thì theo cách biến của `purisa`. Từ có nghĩa là nắm tay thì thuộc nữ tính. Asmā vuccati pāsāṇo, usmā vuccati kāyaggi, bhismā vuccati bhayānako mahākāyo. `Asmā` được gọi là đá, `usmā` được gọi là lửa của thân, `bhismā` được gọi là thân hình to lớn đáng sợ. Tattha [Pg.98] asmasadde ‘‘taṃ te paññāya bhindāmi, āmaṃ pakkaṃva asmanā, mā tvaṃ cande khali asmanī’’ti pāḷī. Sesaṃ yuvasamaṃ. Usmā, bhismāsaddāpi yuvasadisāti vadanti. Ở đó, đối với từ `asma`, có câu Pāḷi: “ta sẽ dùng trí tuệ phá tan nó của ngươi, như (phá) quả chín bằng đá; này mặt trăng, ngươi đừng va vào đá”. Phần còn lại giống như `yuva`. Người ta nói rằng các từ `usmā` và `bhismā` cũng tương tự như `yuva`. Cūḷamoggallāne muddha, gāṇḍīvadhanva, aṇima, laghimādayo ca asmasadisāti vuttaṃ. Trong Cūḷamoggallāna, có nói rằng các từ `muddha`, `gāṇḍīvadhanva`, `aṇima`, `laghimā` và các từ khác tương tự như `asma`. Yattha suttavidhānaṃ na dissati, tattha mahāvuttinā vā suttavibhattena vā rūpaṃ vidhiyati. Nơi nào không thấy quy tắc của kinh, thì ở đó hình thức (của từ) được quy định bởi Mahāvutti hoặc bởi Suttavibhatta. Iti rājādiyuvādigaṇarāsi. Như vậy là nhóm các từ `rāja` v.v... và `yuva` v.v... Akārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ. (Phần) nam tính tận cùng bằng `a` đã kết thúc. Ākārantapulliṅgarāsi Nhóm nam tính tận cùng bằng `ā` ‘Gasīna’nti silopo, sā tiṭṭhati. Theo (quy tắc) ‘gasīnaṃ’, `si` bị xóa bỏ, (thành) `sā tiṭṭhati`. ‘Ekavacanayosvaghona’nti yosu ca ekavacanesu ca rasso, ‘ato yona’miccādinā vidhānaṃ, sā tiṭṭhanti. Theo (quy tắc) ‘ekavacanayosvaghonaṃ’, nguyên âm được rút ngắn ở `yo` số nhiều và ở các cách số ít; quy tắc (tiếp theo) là bởi ‘ato yonaṃ’ v.v..., (thành) `sā tiṭṭhanti`. 163. Sāssaṃse cānaṅa. 163. (Quy tắc:) `Sāssaṃse cānaṅa`. Aṃ, sesu ge ca sāsaddassa ānaṅa hoti. Ở cách `aṃ`, `sesu` và `ge`, từ `sā` được thay thế bằng `ānaṅ`. Bho sāna, bhonto sā, saṃ, sānaṃ, se, sena, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmā, samhā, sā, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmiṃ, samhi, se, sāsu. `Bho sāna, bhonto sā, saṃ, sānaṃ, se, sena, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmā, samhā, sā, sāhi, sābhi, sassa, sānassa, sānaṃ, sasmiṃ, samhi, se, sāsu`. Atha vā ‘sāssaṃse cānaṅa’iti sutte casaddo avuttasamuccayatthopi hotītikatvā sito sesāsu vibhattīsupi ānaṅa hoti vā, mahāvuttinā ca ānādesato yonaṃ o. Hoặc là, trong quy tắc ‘sāssaṃse cānaṅa’, vì từ `ca` cũng có nghĩa là bao gồm cả những gì không được nói đến, nên sự thay thế `ānaṅ` cũng tùy chọn xảy ra ở các biến cách khác sau `si`; và theo Mahāvutti, sau khi thay thế bằng `āna`, `yo` trở thành `o`. Sā [Pg.99] gacchati, sāno gacchanti, sā vā, he sa, he sā, he sāna, he sā, he sāno, saṃ, sānaṃ, se, sāne iccādi. `Sā gacchati, sāno gacchanti, sā vā, he sa, he sā, he sāna, he sā, he sāno, saṃ, sānaṃ, se, sāne` v.v... Saddanītirūpaṃ vuccate – Hình thức trong Saddanīti được nói như sau – Sā tiṭṭhati, sā tiṭṭhanti, sāno tiṭṭhanti, bho sā, bhonto sā, sāno, sānaṃ, sāne, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sāne, sānesūti. `Sā tiṭṭhati, sā tiṭṭhanti, sāno tiṭṭhanti, bho sā, bhonto sā, sāno, sānaṃ, sāne, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sānā, sānehi, sānebhi, sāssa, sānaṃ, sāne, sānesūti`. Vattahā vuccati satto. `Vattahā` được gọi là chúng sanh. 164. Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ. 164. (Quy tắc:) `Vattahā sanaṃnaṃ nonānaṃ`. Vattahato sassa no hoti, naṃvacanassa nānaṃ hoti. Sau `vattaha`, `sa` trở thành `no`, và biến cách `naṃ` trở thành `nānaṃ`. Vattahāno deti, vattahānānaṃ deti. Sesaṃ yuvasaddasamaṃ. `Vattahāno deti, vattahānānaṃ deti`. Phần còn lại giống như từ `yuva`. Saddanītiyaṃ pana nā, sesu vattahinā, vattahinoti vuttaṃ. Tuy nhiên, trong Saddanīti, ở cách `nā` và `sesu`, có nói là `vattahinā`, `vattahino`. Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno. ‘‘Sikkhitā daḷhadhammino’’tipi pāḷi. Bho daḷhadhammā, bhonto daḷhadhammā, daḷhadhammāno, daḷhadhammino, daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamminā, daḷhadhammehi. Sesaṃ purisasamaṃ. Evaṃ paccakkhadhammāti. Vivaṭacchadasadde pana nāmhi ittaṃ natthi, sesaṃ daḷhadhammasamaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘daḷhadhammoti vissuto’’ti ca ‘‘loke vivaṭacchado’’ti ca diṭṭhattā ete saddā purisarūpā akārantāpi yujjanti. `Daḷhadhammā, daḷhadhammā, daḷhadhammāno`. Trong Pāḷi cũng có câu “sikkhitā daḷhadhammino”. `Bho daḷhadhammā, bhonto daḷhadhammā, daḷhadhammāno, daḷhadhammino, daḷhadhammānaṃ, daḷhadhammāne, daḷhadhamminā, daḷhadhammehi`. Phần còn lại giống như `purisa`. Tương tự như vậy là `paccakkhadhammā`. Tuy nhiên, đối với từ `vivaṭacchada`, ở cách `nā`, không có dạng `i`, phần còn lại giống như `daḷhadhamma`. Tuy nhiên, trong Pāḷi, vì đã thấy các câu “daḷhadhammoti vissuto” và “loke vivaṭacchado”, nên những từ này cũng thích hợp với các hình thức của `purisa` tận cùng bằng `a`. Vuttasirā vuccati navavoropitakeso, vuttasirā brāhmaṇo, vuttasirā, vuttasirāno, vuttasirānaṃ, vuttasirāne, vuttasirānā, [Pg.100] vuttasirānehi. Sesaṃ purisasamaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘kāpaṭiko māṇavo vuttasiro’’tipi dissati. `Vuttasirā` được gọi là người mới cạo tóc. `Vuttasirā brāhmaṇo`, `vuttasirā, vuttasirāno, vuttasirānaṃ, vuttasirāne, vuttasirānā, vuttasirānehi`. Phần còn lại giống như `purisa`. Tuy nhiên, trong Pāḷi cũng thấy có câu “kāpaṭiko māṇavo vuttasiro”. Rahā vuccati pāpadhammo. Rahā, rahā, rahino, rahānaṃ, rahine, rahinā, rahinehi, rahinebhi, rahassa, rahino, rahānaṃ…pe… rahāne, rahānesūti sabbaṃ saddanītiyaṃ vuttaṃ, idha pana mahāvuttinā siddhaṃ. `Rahā` được gọi là người có pháp ác. `Rahā, rahā, rahino, rahānaṃ, rahine, rahinā, rahinehi, rahinebhi, rahassa, rahino, rahānaṃ… v.v… rahāne, rahānesūti`, tất cả đều được nói trong Saddanīti, nhưng ở đây thì được xác lập theo Mahāvutti. Iti ākārantapulliṅgarāsi. Như vậy là nhóm nam tính tận cùng bằng `ā`. Ikārantapulliṅgarāsi Nhóm nam tính tận cùng bằng `i` ‘Gasīna’nti lopo, muni gacchati. Theo (quy tắc) ‘gasīnaṃ’, có sự xóa bỏ, (thành) `muni gacchati`. 165. Lopo. 165. (Quy tắc:) `Lopo`. Jha, lato yonaṃ lopo hoti. ‘Yolopanīsu dīgho’ti dīgho. Sau jha, các biến cách yo bị xóa bỏ. Theo quy tắc ‘Yolopanīsu dīgho’, nguyên âm được trường hóa. Munī gacchanti. Các vị muni đi. 166. Yosu jhissa pume. 166. Đối với jha trong nam tính khi đi với yo. Pulliṅge yosu jhasaññassa i-kārassa ṭa hoti vā. Trong nam tính, i của danh từ jha được tùy chọn đổi thành o khi đi với yo. Munayo gacchanti. Các vị muni đi. Jhissāti kiṃ? Rattiyo, daṇḍino. Tại sao nói ‘của jha’? (Ví dụ:) Rattiyo, daṇḍino. Pumeti kiṃ? Aṭṭhīni. Tại sao nói ‘trong nam tính’? (Ví dụ:) Aṭṭhīni. Bho muni, ‘ayunaṃ vā dīgho’ti dīgho, bho munī, bhonto munī, bhonto munayo, muniṃ, munī, munayo, muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismā, munimhā. Hỡi muni, theo quy tắc ‘ayunaṃ vā dīgho’ nguyên âm được trường hóa, hỡi munī, hỡi các vị munī, hỡi các vị munayo, muniṃ, munī, munayo, muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismā, munimhā. 167. Nā [Pg.101] smāssa. 167. Smā thành nā. Jha, lato smāssa nā hoti vā. Sau jha, smā tùy chọn được đổi thành nā. Muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismiṃ, munimhi, munīsu. Muninā, munīhi, munībhi, munissa, munino, munīnaṃ, munismiṃ, munimhi, munīsu. Isi gacchati, isī, isayo, bho isi, bho isī, bhonto isī, bhonto isayo iccādi. Isi đi, isī, isayo, hỡi isi, hỡi isī, hỡi các vị isī, hỡi các vị isayo, v.v. Aggi jalati, aggī, aggayo, bho aggi, bho aggī, bhonto aggī, bhonto aggayo iccādi. Lửa cháy, aggī, aggayo, hỡi aggi, hỡi aggī, hỡi các ngọn lửa aggī, hỡi các ngọn lửa aggayo, v.v. Evaṃ kucchi, muṭṭhi, gaṇṭhi, maṇi, pati, adhipati, gahapati, senāpati, narapati, yati, ñāti, sāti, vatthi, atithi, sārathi, bondi, ādi, upādi, nidhi, vidhi, odhi, byādhi, samādhi, udadhi, upadhi, nirupadhi, dhani, senāni, kapi, dīpi, kimi, timi, ari, hari, giri, kali, bali, sāli, añjali, kavi, ravi, asi, masi, kesi, pesi, rāsi, ahi, vīhiiccādayo. Tương tự là các từ: kucchi, muṭṭhi, gaṇṭhi, maṇi, pati, adhipati, gahapati, senāpati, narapati, yati, ñāti, sāti, vatthi, atithi, sārathi, bondi, ādi, upādi, nidhi, vidhi, odhi, byādhi, samādhi, udadhi, upadhi, nirupadhi, dhani, senāni, kapi, dīpi, kimi, timi, ari, hari, giri, kali, bali, sāli, añjali, kavi, ravi, asi, masi, kesi, pesi, rāsi, ahi, vīhi, v.v. Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nói đến. Mahāvuttinā akatarassehipi kehici jhasaññehi yonaṃ no hoti, ‘‘cha munino agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimunino’’ti ca ‘‘ñāṇupapannā munino vadantī’’ti ca ‘‘ekamekāya itthiyā, aṭṭhaṭṭha patino siyu’’nti ca ‘‘patino kiramhākaṃ visiṭṭhanārīna’’ nti ca ‘‘haṃsādhipatino ime’’ti ca suttapadāni dissanti. Theo Mahāvutti, đối với một số danh từ jha dù không được rút ngắn, yo được đổi thành no. Các ví dụ trong kinh được thấy như: ‘sáu vị muni (cha munino), vị muni tại gia (agāramunino), vị muni không gia đình (anagāramunino), vị muni hữu học (sekhamunino), vị muni vô học (asekhamunino), vị muni độc giác (paccekamunino), vị muni của các muni (munimunino)’ và ‘các vị muni thành tựu trí tuệ nói rằng (ñāṇupapannā munino vadantī)’ và ‘mỗi một người phụ nữ, có thể có tám người chồng (ekamekāya itthiyā, aṭṭhaṭṭha patino siyu)’ và ‘chắc chắn là những người chồng của các phụ nữ đặc biệt của chúng ta (patino kiramhākaṃ visiṭṭhanārīna)’ và ‘đây là những vị chúa của thiên nga (haṃsādhipatino ime)’. Gāthāsu ‘ghabrahmāditve’ti munito gassa ettañca hoti, porohicco tavaṃ mune, dhammadasso tavaṃ mune, ciraṃ [Pg.102] jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmune, paṭiggaṇha mahāmune. Tuyhatthāya mahāmuneti. Trong các câu kệ, theo quy tắc ‘ghabrahmāditve’, biến cách gha sau muni cũng được đổi thành e, (ví dụ:) ngài là vị quốc sư, hỡi bậc muni (porohicco tavaṃ mune), ngài là người thấy Pháp, hỡi bậc muni (dhammadasso tavaṃ mune), mong ngài sống lâu, hỡi bậc Đại hùng, mong ngài trụ lại một kiếp, hỡi bậc Đại muni (ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmune), xin hãy nhận lấy, hỡi bậc Đại muni (paṭiggaṇha mahāmune). Vì lợi ích của ngài, hỡi bậc Đại muni (Tuyhatthāya mahāmuneti). Tehiyeva aṃvacanassa nañca hoti, tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ, muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ, pitaraṃ puttagiddhinaṃ, sabbakāmasamiddhinaṃ. Cũng theo các vị ấy, biến cách đối cách aṃ được đổi thành naṃ, (ví dụ:) họ gọi ngài là vị muni độc hành (tamāhu ekaṃ muninaṃ carantaṃ), vị muni đang tu tập trên các con đường của sự tĩnh lặng (muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ), người cha tham ái con trai (pitaraṃ puttagiddhinaṃ), người thành tựu mọi dục vọng (sabbakāmasamiddhinaṃ). Isisadde pana – Còn đối với từ isi thì – 168. Ṭe sissisismā. 168. Si sau isi thành e. Isimhā sissa ṭe hoti vā. Sau isi, si tùy chọn được đổi thành e. Yo no’jja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa ettañca hoti, nisīdāhi mahāise, tvaṃ no’si saraṇaṃ ise, putto uppajjataṃ ise. Hỡi bậc tiên nhân, người biết rõ nghĩa và pháp, người hôm nay (giải trừ) nghi ngờ của chúng tôi về luật (Yo no’jja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise). Theo quy tắc ‘Ghabrahmāditve’, biến cách gha cũng được đổi thành e, (ví dụ:) xin ngài hãy ngồi, hỡi bậc đại tiên nhân (nisīdāhi mahāise), ngài là nơi nương tựa của chúng tôi, hỡi bậc tiên nhân (tvaṃ no’si saraṇaṃ ise), mong rằng một người con trai sẽ sinh ra, hỡi bậc tiên nhân (putto uppajjataṃ ise). 169. Dutiyassa yossa. 169. Đối với yo thứ hai. Isimhā dutiyassa yossa ṭe hoti vā. Sau isi, yo thứ hai (đối cách số nhiều) tùy chọn được đổi thành e. Samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise. Con xin đảnh lễ các vị sa-môn, bà-la-môn, các bậc tiên nhân có đầy đủ phẩm hạnh (Samaṇe brāhmaṇe vande, sampannacaraṇe ise). Samāse pana mahesi gacchati, mahesī gacchanti, mahesayo, mahesino. Aṃvacane mahesinanti sijjhati. ‘‘Saṅgāyiṃsu mahesayo, vānamuttā mahesayo’’ti ca ‘‘na taṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino, etaṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino, pahantā mahesino kāme, yena tiṇṇā mahesino’’ti ca ‘‘mahesiṃ vijitāvina’’nti ca ‘‘saṅghañcāpi mahesinaṃ, kuñjaraṃva mahesinaṃ, upagantvā mahesinaṃ [Pg.103], khippaṃ passa mahesinaṃ, katakiccaṃ mahesina’’nti ca suttapadāni dissanti. Còn trong hợp từ, (ví dụ:) mahesi đi, các vị mahesī đi, mahesayo, mahesino. Trong đối cách, hình thức mahesinaṃ được thành tựu. Các câu kinh được thấy như: ‘các bậc đại tiên nhân đã kết tập (Saṅgāyiṃsu mahesayo)’, ‘các bậc đại tiên nhân đã giải thoát khỏi ái dục (vānamuttā mahesayo)’ và ‘các bậc đại tiên nhân không đến gần sự tế lễ được thực hiện đúng cách ấy (na taṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino), các bậc đại tiên nhân đến gần sự tế lễ được thực hiện đúng cách này (etaṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino)’, ‘các bậc đại tiên nhân đã từ bỏ các dục vọng (pahantā mahesino kāme), nhờ đó các bậc đại tiên nhân đã vượt qua (yena tiṇṇā mahesino)’ và ‘vị đại tiên nhân đã chiến thắng (mahesiṃ vijitāvinaṃ)’ và ‘và cả tăng đoàn của các bậc đại tiên nhân (saṅghañcāpi mahesinaṃ), vị đại tiên nhân như voi chúa (kuñjaraṃva mahesinaṃ), sau khi đến gần vị đại tiên nhân (upagantvā mahesinaṃ), hãy mau chóng nhìn thấy vị đại tiên nhân (khippaṃ passa mahesinaṃ), vị đại tiên nhân đã làm xong việc cần làm (katakiccaṃ mahesinaṃ)’. Aggisadde – Đối với từ aggi – 170. Sissaggito ni. 170. Si sau aggi thành ni. Aggito sissa ni hoti vā. Sau aggi, si tùy chọn được đổi thành ni. Aggi jalati, aggini jalati, aggī jalanti, aggayo iccādi. Lửa cháy, lửa (aggini) cháy, các ngọn lửa (aggī) cháy, aggayo, v.v. Pāḷiyaṃ pana ‘‘aggi, gini, agginī’’ti tayo aggipariyāyā dissanti – ‘‘rāgaggi, dosaggi, mohaggī’’ti ca ‘‘channā kuṭi āhito gini, vivaṭā kuṭi nibbuto gini, mahāgini sampajjalito, yasmā so jāyate ginī’’ti ca ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti ca. Tesaṃ visuṃ visuṃ rūpamālā labbhati. Tuy nhiên, trong Pāli, ba từ đồng nghĩa với lửa được thấy là: ‘aggi, gini, agginī’ – và (trong các ví dụ như) ‘lửa tham, lửa sân, lửa si’; và ‘ngôi nhà được lợp kín, lửa được nhóm lên; ngôi nhà được mở ra, lửa được dập tắt; ngọn lửa lớn bùng cháy, do đó lửa được sinh ra’; và ‘họ đi vào ngọn lửa đang bùng cháy’. Bảng biến cách của chúng được trình bày riêng biệt. Seṭṭhi, pati, adhipati, senāpati, atithi, sārathisaddehi ca yonaṃ no hoti, aṃvacanassa naṃ hoti vā, seṭṭhino, seṭṭhinaṃ, patino, patinaṃ, adhipatino, adhipatinaṃ, senāpatino, senāpatinaṃ, atithino, atithinaṃ, sārathino, sārathinanti. Gahapatayo, jānipatayo iccādīni niccarūpāni dissanti. Và đối với các từ seṭṭhi, pati, adhipati, senāpati, atithi, sārathi, biến cách ‘yo’ trở thành ‘no’, và biến cách ‘aṃ’ tùy chọn trở thành ‘naṃ’, (cho ra các dạng) seṭṭhino, seṭṭhinaṃ, patino, patinaṃ, adhipatino, adhipatinaṃ, senāpatino, senāpatinaṃ, atithino, atithinaṃ, sārathino, sārathinaṃ. Các dạng như gahapatayo, jānipatayo, v.v... được xem là các dạng cố định. Ādisadde – Đối với từ ādi – ‘Ratthyādīhi ṭo smiṃno’ti smiṃno ṭo hoti, ādismiṃ, ādimhi, ādo, gāthādo, pādādo. ‘‘Ādiṃ, gāthādiṃ, pādādiṃ’’ iccādīsu pana ādhāratthe dutiyā eva ‘‘imaṃ rattiṃ, imaṃ divasaṃ, purimaṃ disaṃ, pacchimaṃ disaṃ, taṃ khaṇaṃ, taṃ layaṃ, taṃ muhuttaṃ’’ iccādīsu viya. Theo quy tắc ‘Ratthyādīhi ṭo smiṃno’, biến cách ‘smiṃ’ trở thành ‘ṭo’ (tức là ‘o’), (cho ra các dạng) ādismiṃ, ādimhi, ādo, gāthādo, pādādo. Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘ādiṃ, gāthādiṃ, pādādiṃ’, v.v..., chính biến cách thứ hai (đối cách) được dùng với ý nghĩa của biến cách thứ bảy (sở thuộc cách), giống như trong các trường hợp ‘imaṃ rattiṃ, imaṃ divasaṃ, purimaṃ disaṃ, pacchimaṃ disaṃ, taṃ khaṇaṃ, taṃ layaṃ, taṃ muhuttaṃ’, v.v... Idāni samāse jhissa ṭādesābhāvo vuccati. Bây giờ, việc không thay thế ‘ṭa’ cho ‘jhi’ trong một từ ghép được trình bày. 171. Itoññatthe [Pg.104] pume. 171. Sau ‘i’ trong giống đực, khi có nghĩa khác. Pume aññapadatthasamāse i-kāramhā paṭhamā, dutiyāyonaṃ kamena no, ne honti vā. Suttavibhattena uttarapadatthasamāsepi kvaci yonaṃ no, ne honti. Trong một từ ghép bahubbīhi giống đực, sau nguyên âm ‘i’, các biến cách số nhiều ‘yo’ của biến cách thứ nhất và thứ hai tùy chọn trở thành ‘no’ và ‘ne’ theo thứ tự. Đôi khi, ngay cả trong một từ ghép tatpurisa, các biến cách ‘yo’ cũng trở thành ‘no’ và ‘ne’. Paṭhamāyomhi – Trong biến cách thứ nhất số nhiều – Micchādiṭṭhino, sammādiṭṭhino, muṭṭhassatino, upaṭṭhitassatino, asāre sāramatino, nimmānaratino devā, ye devā vasavattino, aṭṭhete cakkavattino, dhamme dhammānuvattino, saggaṃ sugatino yanti, tomara’ṅkusapāṇino, daṇḍamuggarapāṇino, ariyavuttino, nipakā santavuttino iccādi. Micchādiṭṭhino, sammādiṭṭhino, muṭṭhassatino, upaṭṭhitassatino, asāre sāramatino, nimmānaratino devā, ye devā vasavattino, aṭṭhete cakkavattino, dhamme dhammānuvattino, saggaṃ sugatino yanti, tomara’ṅkusapāṇino, daṇḍamuggarapāṇino, ariyavuttino, nipakā santavuttino, v.v... Dutiyāyomhi – Trong biến cách thứ hai số nhiều – Muṭṭhassatine, upaṭṭhitassatine, ariyavuttine, tomara’ṅkusapāṇine iccādi. Muṭṭhassatine, upaṭṭhitassatine, ariyavuttine, tomara’ṅkusapāṇine, v.v... Vātveva? Micchādiṭṭhī janā gacchanti, micchādiṭṭhī jane passati. Tại sao lại nói ‘tùy chọn’? (Bởi vì cũng có các dạng:) Micchādiṭṭhī janā gacchanti, micchādiṭṭhī jane passati. Garū pana ‘‘tomara’ṅkusapāṇayo, atthe visāradamatayo’’ti rūpāni idha icchanti. Tuy nhiên, các vị thầy lại muốn có các dạng ‘tomara’ṅkusapāṇayo, atthe visāradamatayo’ ở đây. Aññattheti kiṃ? Micchādiṭṭhiyo dhammā, micchādiṭṭhiyo dhamme. Tại sao lại nói ‘khi có nghĩa khác’? (Ví dụ:) Micchādiṭṭhiyo dhammā, micchādiṭṭhiyo dhamme. Pumeti kiṃ? Micchādiṭṭhiniyo itthiyo, micchādiṭṭhīni kulāni. Tại sao lại nói ‘trong giống đực’? (Ví dụ:) Micchādiṭṭhiniyo itthiyo, micchādiṭṭhīni kulāni. 172. Ne smiṃno kvaci. 172. Đôi khi ‘ne’ thay cho ‘smiṃ’. Pume aññatthe ito smiṃno kvaci ne hoti. Trong giống đực, khi có nghĩa khác, sau ‘i’, biến cách ‘smiṃ’ đôi khi trở thành ‘ne’. Kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariyavuttine. Sabbakāmasamiddhine kule, chattapāṇine, daṇḍapāṇine, tomara’ṅkusapāṇine iccādi. Kataññumhi ca posamhi, sīlavante ariyavuttine. Sabbakāmasamiddhine kule, chattapāṇine, daṇḍapāṇine, tomara’ṅkusapāṇine, v.v... Suttavibhattena [Pg.105] ītopi smiṃno kvaci ne hoti, mātaṅgasmiṃ yasassine, devavaṇṇine, brahmavaṇṇine, arahantamhi tādine iccādi. Theo sự phân chia của quy tắc, ngay cả sau ‘ī’, biến cách ‘smiṃ’ đôi khi cũng trở thành ‘ne’, (ví dụ:) mātaṅgasmiṃ yasassine, devavaṇṇine, brahmavaṇṇine, arahantamhi tādine, v.v... Ikārantapulliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về danh từ giống đực tận cùng bằng ‘i’ đã kết thúc. Īkārantapulliṅgarāsi Phần về danh từ giống đực tận cùng bằng ‘ī’ Īkārante ‘simhi nā’napuṃsakassā’ti suttena simhi rassattaṃ natthi, ‘ge vā’ti ge pare vikappena rasso, yosu ca aṃ, nā, sa, smā, smiṃ su ca ‘ekavacanayosvaghona’nti niccaṃ rasso, daṇḍī gacchati. ‘Jantu hetu’ iccādisuttena vikappena yonaṃ lopo, daṇḍī gacchanti. Đối với (danh từ) tận cùng bằng ‘ī’, theo quy tắc ‘simhi nā’napuṃsakassā’, không có sự rút ngắn nguyên âm ở biến cách ‘si’; theo quy tắc ‘ge vā’, khi biến cách ‘ge’ theo sau, nguyên âm được rút ngắn tùy chọn; và ở các biến cách ‘yo’, ‘aṃ’, ‘nā’, ‘sa’, ‘smā’, ‘smiṃ’ và ‘su’, theo quy tắc ‘ekavacanayosvaghona’, nguyên âm luôn được rút ngắn, (ví dụ:) daṇḍī gacchati. Theo quy tắc ‘Jantu hetu’ v.v..., biến cách ‘yo’ được lược bỏ tùy chọn, (ví dụ:) daṇḍī gacchanti. Pakkhe – Trong trường hợp còn lại – 173. Yonaṃ none pume. 173. Trong giống đực, các biến cách ‘yo’ trở thành ‘no, ne’. Pume jhasaññamhā ī-kārato paṭhamā, dutiyāyonaṃ kamena no, ne honti vā. Trong giống đực, sau nguyên âm ‘ī’ của một từ có tên là ‘jhasaññā’, các biến cách số nhiều ‘yo’ của biến cách thứ nhất và thứ hai tùy chọn trở thành ‘no’ và ‘ne’ theo thứ tự. Daṇḍino gacchanti, bhodaṇḍi, bho daṇḍī, bhonto daṇḍino, daṇḍiṃ. Daṇḍino gacchanti, bhodaṇḍi, bho daṇḍī, bhonto daṇḍino, daṇḍiṃ. 174. Naṃ jhīto. 174. ‘Naṃ’ sau ‘jhī’. Pume jhasaññamhā ī-kārato aṃvacanassa naṃ hoti vā. Trong giống đực, sau nguyên âm ‘ī’ của một từ có tên là ‘jhasaññā’, biến cách ‘aṃ’ tùy chọn trở thành ‘naṃ’. Daṇḍinaṃ. Daṇḍinaṃ. 175. No vā. 175. Tùy chọn là ‘no’. Pume jhīto dutiyāyossa no hoti vā. Trong giống đực, sau jha và ī, `yo` của biến cách thứ hai được biến đổi thành `no` một cách tùy chọn. Daṇḍī[Pg.106], daṇḍino, daṇḍine, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismā, daṇḍimhā, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismiṃ, daṇḍimhi. Daṇḍī, daṇḍino, daṇḍine, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismā, daṇḍimhā, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi, daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ, daṇḍismiṃ, daṇḍimhi. 176. Smiṃno niṃ. 176. `Smiṃ` và `no` được biến đổi thành `niṃ`. Jhīto smiṃno ni hoti vā. Sau jha và ī, `smiṃ` và `no` được biến đổi thành `ni` một cách tùy chọn. Daṇḍini. Daṇḍini. ‘Ne smiṃno kvacī’ti vibhattasuttena smiṃno ne ca hoti, daṇḍine, daṇḍīsu. Theo biến cách kinh ‘Ne smiṃno kvacī’, `smiṃ` và `no` cũng được biến đổi thành `ne`, (ví dụ:) daṇḍine, daṇḍīsu. Evaṃ cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī, cāgī, bhāgī, bhogī, yogī, saṅghī, vācī, dhajī, bhajī, kuṭṭhī, raṭṭhī, dāṭhī, ñāṇī, pāṇī, gaṇī, guṇī, cammī, dhammī, sīghayāyī, pāpakārī, brahmacārī, māyāvī, medhāvī, bhuttāvī, bhayadassāvī, yasassī, tejassī, chattī, pattī, dantī, mantī, sattughātī, sīhanādī, sāmī, piyappasaṃsī. Atthadassī, dhammadassī iccādayo. Gāmaṇī, senānī, sudhī iccādīsu pana smiṃno nittaṃ natthi. Tương tự như vậy là các từ: cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī, cāgī, bhāgī, bhogī, yogī, saṅghī, vācī, dhajī, bhajī, kuṭṭhī, raṭṭhī, dāṭhī, ñāṇī, pāṇī, gaṇī, guṇī, cammī, dhammī, sīghayāyī, pāpakārī, brahmacārī, māyāvī, medhāvī, bhuttāvī, bhayadassāvī, yasassī, tejassī, chattī, pattī, dantī, mantī, sattughātī, sīhanādī, sāmī, piyappasaṃsī. Atthadassī, dhammadassī, v.v. Tuy nhiên, trong các từ như gāmaṇī, senānī, sudhī, v.v., không có sự biến đổi của `smiṃ` và `no` thành `ni`. Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nêu ra. Mahāvuttinā yosu jhī-kārassapi kvaci ṭattaṃ hoti, Theo Mahāvutti, đôi khi trong các biến cách `yo`, nguyên âm `ī` là `jha` cũng được biến đổi thành `a`, ‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā; Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmiṃ tulyatā. ‘Thiên nga, diệc, và công, voi, nai đốm, và các loài thú; Tất cả đều sợ hãi sư tử, không có sự tương đồng về thân thể.’ Purisālū ca hatthayo, saññatā brahmacārayo, apace brahmacārayo’’ti dissanti. Tattha ‘hatthayo’ti hatthino, ‘purisālū’ti purisalolā balavāmukhayakkhiniyo, ‘brahmacārayo’ti brahmacārino, ‘apace’ti pūjeyya. Các câu như ‘Purisālū ca hatthayo, saññatā brahmacārayo, apace brahmacārayo’ được thấy. Ở đây, ‘hatthayo’ có nghĩa là hatthino (những con voi), ‘purisālū’ có nghĩa là purisalolā balavāmukhayakkhiniyo (những nữ dạ xoa miệng khỏe, ham ăn thịt người), ‘brahmacārayo’ có nghĩa là brahmacārino (những người sống đời phạm hạnh), ‘apace’ có nghĩa là pūjeyya (nên cúng dường). Sussapi [Pg.107] kvaci nesu hoti, susukhaṃ vata jīvāma, verinesu averino, verinesu manussesu, viharāma averino. Tattha ‘verinesū’ti verīcittavantesu. Biến cách `su` đôi khi cũng trở thành `nesu`, (như trong câu:) ‘Sung sướng thay chúng ta sống, không hận thù giữa những người hận thù; giữa những người hận thù, chúng ta sống không hận thù.’ Ở đây, ‘verinesu’ có nghĩa là verīcittavantesu (giữa những người có tâm hận thù). Samāsepi paṭhamāyossa nottaṃ, dutiyāyossa nottaṃ nettañca hoti. Tattha dve nottāni pākaṭāni. Nettaṃ pana vuccate, ‘‘assamaṇe samaṇamānine, nare pāṇātipātine, mañjuke piyabhāṇine, māladhārine, kāsikuttamadhārine, vaṇṇavante yasassine, cāpahatthe kalāpine, ubho bhassaravaṇṇine, brāhmaṇe devavaṇḍine, samuddharati pāṇine, evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine’’ti dissanti. Tattha ‘bhassaravaṇṇine’ti pabhassaravaṇṇavante. Smiṃno nette pana ‘‘mātaṅgasmiṃ yasassine’’ iccādīni pubbe vuttāneva. Ngay cả trong hợp thể, `yo` của biến cách thứ nhất được biến đổi thành `no`, và `yo` của biến cách thứ hai được biến đổi thành `no` và `ne`. Ở đây, hai sự biến đổi thành `no` là rõ ràng. Còn sự biến đổi thành `ne` được nói đến (như sau): ‘assamaṇe samaṇamānine, nare pāṇātipātine, mañjuke piyabhāṇine, māladhārine, kāsikuttamadhārine, vaṇṇavante yasassine, cāpahatthe kalāpine, ubho bhassaravaṇṇine, brāhmaṇe devavaṇḍine, samuddharati pāṇine, evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine’ được thấy. Ở đây, ‘bhassaravaṇṇine’ có nghĩa là pabhassaravaṇṇavante (người có dung sắc rạng rỡ). Còn về sự biến đổi của `smiṃ` và `no` thành `ne`, các ví dụ như ‘mātaṅgasmiṃ yasassine’ đã được đề cập trước đây. Īkārantapulliṅgarāsi niṭṭhito. Phần về nhóm danh từ giống đực tận cùng bằng `ī` đã kết thúc. Ukārantapulliṅgarāsi Nhóm danh từ giống đực tận cùng bằng `u` Bhikkhādigaṇarāsi Nhóm các từ bắt đầu bằng bhikkhu ‘Gasīna’nti silopo, bhikkhu. Yonaṃ lope dīgho, bhikkhū. Theo quy tắc ‘Gasīnaṃ’, `si` bị xóa bỏ, (ví dụ:) bhikkhu. Khi `yo` bị xóa bỏ, (nguyên âm) được trường hóa, (ví dụ:) bhikkhū. Pakkhe – Trong trường hợp tùy chọn – 177. Lā yonaṃ vo pume. 177. Trong giống đực, sau `la`, `yo` được biến đổi thành `vo`. Pume lasaññehi uvaṇṇehi yonaṃ vo hoti vāti yonaṃ vo. Trong giống đực, sau các nguyên âm `u` được gọi là `la`, `yo` được biến đổi thành `vo` một cách tùy chọn, do đó `yo` thành `vo`. 178. Vevosu [Pg.108] lussa. 178. Khi `ve`, `vo`, `su` theo sau, `u` của `la` (được biến đổi). Pume ve, vosu paresu lasaññassa u-kārassa ṭa hoti. Trong giống đực, khi `ve`, `vo`, `su` theo sau, nguyên âm `u` được gọi là `la` được biến đổi thành `a`. Bhikkhavo. Bhikkhavo. Lussāti kiṃ? Sayambhuvo. Tại sao nói ‘của la’? (Ví dụ:) Sayambhuvo. Bho bhikkhu, bho bhikkhū, bhonto bhikkhū. Này bhikkhu, này các bhikkhu, hỡi các bhikkhu. 179. Pumālapane vevo. 179. Trong hô cách giống đực, (`yo` được biến đổi thành) `ve` và `vo`. Pume ālapane lasaññamhā u-kārato yossa ve, vo honti vā. Trong hô cách giống đực, sau nguyên âm `u` được gọi là `la`, `yo` được biến đổi thành `ve` và `vo` một cách tùy chọn. Bhonto bhikkhave, atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘bhikkhavo’’ti, devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavo, bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo, bhikkhunā. ‘Sunaṃhisū’ti dīgho, bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. (Ví dụ:) Bhonto bhikkhave, rồi Thế Tôn gọi các tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu’, ‘Các chúng thiên đã đến, này các tỳ khưu, hãy biết điều đó’. (Biến cách:) bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo, bhikkhunā. Theo quy tắc ‘Sunaṃhisū’, (nguyên âm) được trường hóa, (ví dụ:) bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi, bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ, bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. Evaṃ maṅku, maccu, ucchu, paṭu, bhāṇu, setu, ketu, sattu, sindhu, bandhu, kāru, neru, meru, ruru, veḷu iccādayo. Tương tự như vậy là các từ: maṅku, maccu, ucchu, paṭu, bhāṇu, setu, ketu, sattu, sindhu, bandhu, kāru, neru, meru, ruru, veḷu, v.v. Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nêu ra. Hetu, jantu, kurusaddesu ‘jantuhetu’ iccādisuttena vikappena yonaṃ lopo, hetu dhammo, hetū dhammā, atīte hetavo pañca. Trong các từ hetu, jantu, kuru, sự lược bỏ của 'yo' là tùy chọn theo quy tắc bắt đầu bằng 'jantuhetu', (ví dụ) hetu dhammo, hetū dhammā, atīte hetavo pañca. 180. Yomhi vā kvaci. 180. Trong 'yo' đôi khi là tùy chọn. Yosu lasaññino u-kārassa kvaci ṭa hoti vā. Trong 'yo', nguyên âm 'u' được gọi là 'la' đôi khi được biến đổi thành 'ṭa' một cách tùy chọn. Atīte hetayo pañca. Trong quá khứ có năm nhân. Vāti [Pg.109] kiṃ? Hetuyo. Tại sao nói 'tùy chọn'? (Để có dạng) Hetuyo. Kvacīti kiṃ? Bhikkhavo. Tại sao nói 'đôi khi'? (Ví dụ) Bhikkhavo. Bho hetu, bho hetū, bhonto hetū, hetavo, hetayo, hetuyo vā, hetuṃ, hetū, hetavo, hetayo, hetuyo vā. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. (Hô cách) Bho hetu, bho hetū, bhonto hetū, hetavo, hetayo, hoặc hetuyo. (Đối cách) hetuṃ, hetū, hetavo, hetayo, hoặc hetuyo. Phần còn lại tương tự như 'bhikkhu'. Jantu gacchati, jantū, jantayo, jantuyo vā. Chúng sanh đi, (số nhiều) jantū, jantayo, hoặc jantuyo. 181. Jantādito no ca. 181. Sau jantu v.v... (biến thành) no và ca. Pume jantādito yonaṃ no ca hoti vo ca. Trong nam tính, sau các từ như 'jantu', 'yo' được biến đổi thành 'no' và cũng thành 'vo'. Jantuno, jantavo, bhojantu, bhojantū, bhonto jantū, jantayo, jantuyo, jantuno, jantavo, jantuṃ, jantū, jantayo, jantuyo, jantuno, jantavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. Jantuno, jantavo, (hô cách) bhojantu, bhojantū, bhonto jantū, jantayo, jantuyo, (công cụ cách/tặng cách) jantuno, jantavo, (đối cách) jantuṃ, jantū, jantayo, jantuyo, (xuất xứ cách/sở hữu cách) jantuno, jantavo. Phần còn lại tương tự như 'bhikkhu'. Kuru, kurū, kurayo, kuruyo, kuruno, kuravoti sabbaṃ jantusamaṃ. Kuru, kurū, kurayo, kuruyo, kuruno, kuravo, tất cả đều tương tự như 'jantu'. ‘‘Ajjeva taṃ kurayo pāpayātu, nandanti taṃ kurayo dassanena, ajjeva taṃ kurayo pāpayāmī’’ti dissanti. Các ví dụ được thấy như: 'Ajjeva taṃ kurayo pāpayātu' (Mong rằng hôm nay người Kuru sẽ đưa ngài đến), 'nandanti taṃ kurayo dassanena' (Người Kuru hoan hỷ khi thấy ngài), 'ajjeva taṃ kurayo pāpayāmī' (Hôm nay tôi sẽ đưa ngài đến xứ Kuru). Mahāvuttinā latopi aṃvacanassa kvaci naṃ hoti, ‘‘kimatthinaṃ bhikkhunaṃ āhu, bhikkhunamāhu maggadesiṃ, bhikkhunamāhu maggajīviṃ, buddhaṃ ādiccabandhuna’’nti dissanti, tathā ‘‘roganiḍḍaṃ pabhaṅgunaṃ, bhogānañca pabhaṅgunaṃ, viññāṇañca virāguna’’nti ca. Tattha ‘kimatthina’nti kiṃsabhāvaṃ, ‘maggadesi’nti maggaṃ desentaṃ, ‘maggajīvi’nti magge jīvantaṃ, ‘roganiḍḍa’nti rogānaṃ kulāvakabhūtaṃ, ‘pabhaṅguna’nti pabhijjanasīlaṃ, ‘virāguna’nti virajjanasīlaṃ. Katthaci paṭhamantampi dissati, tattha nāgamo. Theo Mahāvutti, đôi khi biến cách 'aṃ' cũng được biến đổi thành 'naṃ', như được thấy trong các ví dụ: 'kimatthinaṃ bhikkhunaṃ āhu, bhikkhunamāhu maggadesiṃ, bhikkhunamāhu maggajīviṃ, buddhaṃ ādiccabandhuna', và cũng như 'roganiḍḍaṃ pabhaṅgunaṃ, bhogānañca pabhaṅgunaṃ, viññāṇañca virāguna'. Trong đó 'kimatthinaṃ' có nghĩa là 'có bản chất gì', 'maggadesiṃ' có nghĩa là 'người chỉ đường', 'maggajīviṃ' có nghĩa là 'người sống trên con đường', 'roganiḍḍaṃ' có nghĩa là 'tổ của bệnh tật', 'pabhaṅgunaṃ' có nghĩa là 'có tính chất dễ vỡ', 'virāgunaṃ' có nghĩa là 'có tính chất ly tham'. Đôi khi cũng thấy ở chủ cách, ở đó không phải là sự thêm vào. Iti bhikkhādigaṇarāsi. Như vậy là nhóm các từ bắt đầu bằng 'bhikkhu'. Satthādigaṇarāsi Nhóm các từ bắt đầu bằng 'satthu' Satthādirāsi Nhóm bắt đầu bằng 'satthu' 182. Ltupitādīnamā simhi. 182. Của ltu, pitu, v.v... (u) thành ā khi có si theo sau. Simhi [Pg.110] pare ltupaccayantānaṃ satthu, kattuiccādīnaṃ pitādīnañca u-kāro ā hoti. ‘Gasīna’nti lopo. Khi 'si' theo sau, nguyên âm 'u' của các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ 'ltu' như 'satthu', 'kattu', v.v... và của các từ như 'pitu', v.v... được biến đổi thành 'ā'. Sự lược bỏ (của si) theo quy tắc 'Gasīnaṃ'. Satthā. Satthā. 183. Ltupitādīnamase. 183. Của ltu, pitu, v.v... khi không có se (si) theo sau. Samhā aññasmiṃ vibhattigaṇe pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro āraṅa hoti. Khi một nhóm biến cách khác 'si' theo sau, nguyên âm 'u' của các từ như 'ltu', 'pitu', v.v... được biến đổi thành 'āraṅa'. 184. Āraṅasmā. 184. Sau āraṅa. Āraṅato yonaṃ ṭo hoti. Sau 'āraṅa', 'yo' được biến đổi thành 'ṭo'. Satthāro. Satthāro. 185. Ge a ca. 185. Trong ge (hô cách), (u) thành a và (ā). Ge pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro hoti a ca ā ca. Bhosattha, bho satthā, bhonto satthāro, satthāraṃ. Khi 'ge' (hô cách) theo sau, nguyên âm 'u' của các từ như 'ltu', 'pitu', v.v... được biến đổi thành 'a' và cũng thành 'ā'. (Ví dụ) Bhosattha, bho satthā, bhonto satthāro, satthāraṃ. 186. Ṭoṭe vā. 186. (yo) thành ṭo, ṭe tùy chọn. Āraṅato yonaṃ kamena ṭo, ṭe honti vā. Ettha ca vāsaddo sakhasadde vikappanattho tattha vidhyantarasabbhāvā. Puna ṭoggahaṇaṃ lahubhāvatthaṃ. Sau 'āraṅa', 'yo' lần lượt được biến đổi thành 'ṭo' và 'ṭe' một cách tùy chọn. Ở đây, từ 'vā' có nghĩa là tùy chọn trong trường hợp của từ 'sakha' vì ở đó có sự tồn tại của một quy tắc khác. Việc nhắc lại 'ṭo' là để cho ngắn gọn. Satthāro, satthāre. Satthāro, satthāre. 187. Ṭā [Pg.111] nāsmānaṃ. 187. Ṭā (thay thế) cho nā và smā. Āraṅato nā, smānaṃ ṭā hoti. Sau (thân từ) āraṅa, (biến cách vĩ) nā và smā được đổi thành ṭā. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. Satthārā, satthārehi, satthārebhi. 188. Lopo. 188. Sự lược bỏ. Ltu, pitādīhi salopo hoti vā. Sau (các thân từ) ltu, pitā, v.v..., (phụ âm) sa được lược bỏ tùy chọn. Satthu, satthussa, satthuno. Satthu, satthussa, satthuno. 189. Naṃmhi vā. 189. Khi naṃ theo sau, tùy chọn. Naṃmhi pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro āraṅa hoti vā. Imesaṃ mahānāma tiṇṇaṃ satthārānaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhāti. Satthūnaṃ. Khi (biến cách vĩ) naṃ theo sau, nguyên âm u của (các thân từ) ltu, pitā, v.v... được tùy chọn đổi thành āraṅa. (Ví dụ:) ‘Này Mahānāma, ba vị đạo sư này có cùng một kết luận hay có những kết luận khác nhau?’ (Và dạng khác là) Satthūnaṃ. 190. Ā. 190. Ā. Naṃmhi pare ltu, pitādīnaṃ u-kāro ā hoti vā. Khi (biến cách vĩ) naṃ theo sau, nguyên âm u của (các thân từ) ltu, pitā, v.v... được tùy chọn đổi thành ā. Satthānaṃ, satthārā, satthārehi, satthārebhi, satthu, satthussa, satthuno, satthūnaṃ, satthārānaṃ, satthānaṃ. Satthānaṃ, satthārā, satthārehi, satthārebhi, satthu, satthussa, satthuno, satthūnaṃ, satthārānaṃ, satthānaṃ. 191. Ṭi smiṃno. 191. Ṭi (thay thế) cho smiṃ. Āraṅato smiṃno ṭi hoti. Sau (thân từ) āraṅa, (biến cách vĩ) smiṃ được (thay thế bằng) ṭi. 192. Rassāraṅa. 192. (Nguyên âm dài của) āraṅa được rút ngắn. Smiṃmhi pare āraṅkato rasso hoti. Khi (biến cách vĩ) smiṃ theo sau, (nguyên âm dài) của āraṅa được rút ngắn. Satthari, satthāresu. Satthari, satthāresu. Bahulādhikārā [Pg.112] nā, smāsu satthunāti ca sumhi satthūsūti ca siddhaṃ. ‘‘Dhammarājena satthunā, pūjaṃ labbhati bhattusū’’ti pāḷi. ‘Bhattusū’ti sāmīsu, ‘bhattāsū’tipi pāṭho. Do quyền chi phối của nguyên tắc bahula (đa dạng), dạng satthunā trong cách nā và smā, và dạng satthūsu trong cách su cũng được thành lập. (Có câu) Pāli: ‘Dhammarājena satthunā, pūjaṃ labbhati bhattusū’ (Bởi Pháp vương, bậc Đạo sư... sự cúng dường được nhận giữa các bậc thầy). ‘Bhattusū’ có nghĩa là sāmīsu (giữa các bậc thầy/chủ); cũng có cách đọc là ‘bhattāsū’. ‘Ltupitādīnamase’ti aseggahaṇena tomhi āraṅa hoti, ‘‘satthārato satthāraṃ gacchanti, satthārato satthāraṃ ghaṭentī’’ti pāḷi. Trong (quy tắc) ‘Ltupitādīnamase’, do việc bao gồm ‘ase’, khi (hậu tố) to theo sau, (thân từ) được đổi thành āraṅa. (Có câu) Pāli: ‘satthārato satthāraṃ gacchanti, satthārato satthāraṃ ghaṭentī’. Evaṃ kattā, bhattā, gantā, jetā, janetā, chettā, cheditā, viññātā, viññāpetā, uṭṭhātā, uṭṭhāpetā, taritā, tāretā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, netā, nettā, posetā, bhettā, yātā, vattā, setā, hantā, sakamandhātā, mahāmandhātā iccādayo. Tương tự là các từ: kattā, bhattā, gantā, jetā, janetā, chettā, cheditā, viññātā, viññāpetā, uṭṭhātā, uṭṭhāpetā, taritā, tāretā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, netā, nettā, posetā, bhettā, yātā, vattā, setā, hantā, sakamandhātā, mahāmandhātā, v.v... Visesavidhānamuccate. Quy tắc đặc biệt được nêu ra. Mahāvuttinā yonaṃ ā hoti, avitakkitā gabbhamupavajanti, te bhikkhū brūhetā suññāgārānaṃ. Theo Mahāvutti, (biến cách vĩ) yo được đổi thành ā, (ví dụ:) avitakkitā gabbhamupavajanti (những người không suy xét đi vào thai tạng), te bhikkhū brūhetā suññāgārānaṃ (các vị Tỳ khưu ấy là những người làm tăng trưởng các trú xứ trống vắng). Amaccavācīhi kattu, khattusaddehi gassa ettaṃ, uṭṭhehi katte taramāno, natthi bho khatte paroloko. Đối với các từ kattu và khattusaddehi khi có nghĩa là người đánh xe, (biến cách vĩ) ga (của hô cách) được đổi thành e, (ví dụ:) uṭṭhehi katte taramāno (hỡi người đánh xe, hãy đứng dậy, mau lên), natthi bho khatte paroloko (này hỡi người đánh xe, không có đời sau đâu). Ge pare āraṅa ca hoti, pucchāma kattāra anomapañña, ‘‘kattāraṃ anomapañña’’ntipi yujjati. Khi ge (hô cách) theo sau, (thân từ) cũng được đổi thành āraṅa, (ví dụ:) pucchāma kattāra anomapañña (chúng con xin hỏi bậc Sáng tạo, bậc trí tuệ vô tì), dạng ‘kattāraṃ anomapañña’ cũng được chấp nhận. Aṃmhi pare pubbassaralopo ca hoti, anukampakaṃ pāṇasamampi bhattuṃ jahanti itthiyo. ‘‘So patīto pamuttena, bhattunā bhattugāravo’’ti diṭṭhattā kattunā, gantunā iccādīnipi yujjanti. Khi aṃ theo sau, cũng có sự lược bỏ nguyên âm đứng trước, (ví dụ:) anukampakaṃ pāṇasamampi bhattuṃ jahanti itthiyo (phụ nữ từ bỏ người chồng bi mẫn và thân thiết như mạng sống). Do được thấy (trong văn bản) ‘So patīto pamuttena, bhattunā bhattugāravo’ (vị ấy được kính trọng bởi người chồng/chủ vui mừng), các dạng như kattunā, gantunā, v.v... cũng được chấp nhận. Nettumhā [Pg.113] smiṃno ettaṃ, nette ujuṃ gate sati, ete saddā tīsu liṅgesu samānarūpā honti, kattā itthī, kattā puriso, kattā kulaṃ iccādi. Sau (từ) nettu, (biến cách vĩ) smiṃ được đổi thành e, (ví dụ:) nette ujuṃ gate sati (khi người lãnh đạo đi thẳng). Những từ này có hình thức giống nhau trong cả ba tính, (ví dụ:) kattā itthī (người làm là nữ), kattā puriso (người làm là nam), kattā kulaṃ (người làm là gia tộc), v.v... Iti satthādirāsi. Dứt nhóm từ satthā, v.v... Pitādirāsi Nhóm từ pitā, v.v... Pitā gacchati. Người cha đi. 193. Pitādīnamanattādīnaṃ. 193. Của (các từ) pitā, v.v..., ngoại trừ nattā, v.v... Nattādivajjitānaṃ pitādīnaṃ āraṅakato rasso hoti. Đối với các từ pitā, v.v..., ngoại trừ nattā, v.v..., (nguyên âm dài) của āraṅa được rút ngắn. Pitaro, bho pita, bho pitā, bhonto pitaro. Pitaraṃ, pituṃ vā. ‘‘Mātuṃ pituñca vanditvā’’ti dissati. Pitaro, bho pita, bho pitā, bhonto pitaro. Pitaraṃ, hoặc pituṃ. Được thấy là: ‘‘Mātuṃ pituñca vanditvā’’ (đã đảnh lễ mẹ và cha). Pitaro, pitare, pitarā, pitunā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pitu, pitussa, pituno, pitūnaṃ, pitarānaṃ, pitarā, pitunā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pitu, pitussa, pituno, pitūnaṃ, pitarānaṃ, pitānaṃ, pitusmiṃ, pitumhi, pitari, pitaresu, pitūsu. Pitaro, pitare, pitarā, pitunā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pitu, pitussa, pituno, pitūnaṃ, pitarānaṃ, pitarā, pitunā, pitarehi, pitarebhi, pitūhi, pitūbhi, pitu, pitussa, pituno, pitūnaṃ, pitarānaṃ, pitānaṃ, pitusmiṃ, pitumhi, pitari, pitaresu, pitūsu. Anaṇo ñātinaṃ hoti, devānaṃ pitunañca so, mātāpitūnaṃ accayena, dhammaṃ cara mahārāja, mātāpitūsu khattiya. Vị ấy không mắc nợ đối với quyến thuộc, đối với chư thiên và hương linh. Sau khi cha mẹ qua đời. Tâu đại vương, hãy thực hành Chánh pháp. Hỡi vị Sát-đế-lỵ, đối với cha mẹ. Evaṃ bhātā, bhātaro, jāmātā, jāmātaroiccādi. Tương tự như vậy: bhātā, bhātaro, jāmātā, jāmātaro, v.v... Anattādīnanti kiṃ? Nattā, nattāro, nattāraṃ, nattāro, nattāre iccādi. Tathā panattusaddopi. Thế nào là các từ không phải là attā, v.v...? (Là các từ như:) Nattā, nattāro, nattāraṃ, nattāro, nattāre, v.v... Tương tự cũng là từ panattu. Mātu[Pg.114], dhītu, duhitusaddā pana itthiliṅgā eva, mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā, bhoti māte vā, ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ti dissati. ‘Ghabrahmāditve’ti gassa ettaṃ. Bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātuṃ, mātaro, mātare, mātuyā, mātarā, mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi, mātu, mātussa, mātuyā. ‘‘Mātussa sarati, pitussa saratī’’ti satthe dissati. ‘‘Buddhamātussa sakkāraṃ, karotu sugatoraso’’ti ca dissati. Mātūnaṃ, mātānaṃ, mātarānaṃ. Pañcamīrūpaṃ tatiyāsamaṃ. Chaṭṭhīrūpaṃ catutthīsamaṃ. Mātusmiṃ, mātumhi, mātari, mātuyā, mātuyaṃ, mātaresu, mātūsu. Evaṃ dhītu, duhitusaddā. Tuy nhiên, các từ mātu, dhītu, duhitu chỉ là nữ tánh: mātā, mātaro, bhoti māta, bhoti mātā, hoặc bhoti māte. Được thấy là: ‘‘acchariyaṃ nandamāte, abbhutaṃ nandamāte’’ (thật vi diệu thay, hỡi mẹ của Nanda; thật kỳ diệu thay, hỡi mẹ của Nanda). Theo quy tắc ‘ghabrahmāditve’, ‘ga’ biến thành ‘e’. Bhotiyo mātaro, mātaraṃ, mātuṃ, mātaro, mātare, mātuyā, mātarā, mātarehi, mātarebhi, mātūhi, mātūbhi, mātu, mātussa, mātuyā. Được thấy trong kinh điển là: ‘‘Mātussa sarati, pitussa saratī’’ (tưởng nhớ đến mẹ, tưởng nhớ đến cha). Và cũng được thấy là: ‘‘Buddhamātussa sakkāraṃ, karotu sugatoraso’’ (mong rằng con của bậc Thiện Thệ hãy tôn kính mẹ của Đức Phật). Mātūnaṃ, mātānaṃ, mātarānaṃ. Dạng thức của biến cách thứ năm giống với biến cách thứ ba. Dạng thức của biến cách thứ sáu giống với biến cách thứ tư. Mātusmiṃ, mātumhi, mātari, mātuyā, mātuyaṃ, mātaresu, mātūsu. Tương tự là các từ dhītu, duhitu. Visesavidhimhi gāthāsu mahāvuttinā mātu, pitusaddehi nādīnaṃ pañcannaṃ ekavacanānaṃ yā hoti, smiṃno pana yañca hoti, antalopo ca. Matyā kataṃ, matyā deti, matyā apeti, matyā dhanaṃ, matyā ṭhitaṃ. Matyaṃ ṭhitaṃ. Evaṃ petyā kataṃiccādi, idha vuddhi. Trong quy tắc đặc biệt, trong các câu kệ, theo Mahāvutti, đối với năm biến cách đơn bắt đầu bằng nā của các từ mātu, pitu, thì (biến tố) trở thành yā, và đối với smiṃ thì trở thành yaṃ, và có sự lược bỏ nguyên âm cuối. Matyā kataṃ, matyā deti, matyā apeti, matyā dhanaṃ, matyā ṭhitaṃ. Matyaṃ ṭhitaṃ. Tương tự petyā kataṃ, v.v..., ở đây có sự trường hóa. Anuññāto ahaṃ matyā, sañcatto pitarā ahaṃ. Matyā ca petyā ca kataṃ susādhu, ahañhi jānāmi janinda etaṃ, matyā ca petyā ca, sabbaṃ pubbepi vuttameva. Tôi đã được mẹ cho phép, tôi đã bị cha từ bỏ. Việc được làm bởi mẹ và bởi cha là rất tốt. Tâu đức vua, quả thật con biết điều này, bởi mẹ và bởi cha. Tất cả đã được nói đến trước đây rồi. Satthu, pitādīnaṃ samāse vidhānaṃ samāsakaṇḍe āgamissati. Quy tắc về các từ satthu, pitu, v.v... trong hợp thể từ sẽ được đề cập trong chương về hợp thể từ. Iti pitādirāsi. Dứt nhóm từ pitā, v.v... Iti satthādigaṇarāsi. Dứt nhóm từ satthu, v.v... Ukārantapulliṅgarāsi niṭṭhito. Nhóm nam tánh tận cùng bằng ‘u’ đã chấm dứt. Ūkārantapulliṅgarāsi Nhóm nam tánh tận cùng bằng ‘ū’ ‘Gasīna’nti [Pg.115] lopo, sayambhū gacchati. ‘Lopo’ti yonaṃ lopo, sayambhū gacchanti. Theo quy tắc ‘gasīnaṃ’, có sự lược bỏ (biến tố si): sayambhū gacchati. Theo quy tắc ‘lopo’, có sự lược bỏ biến tố yo: sayambhū gacchanti. Pakkhe – Trong trường hợp khác – ‘Jantādito no cā’ti yonaṃ vo, no, sayambhuvo, sayambhuno. Theo quy tắc ‘jantādito no cā’, biến tố yo trở thành vo, no: sayambhuvo, sayambhuno. ‘Ge vā’ti ge pare vikappena rasso, bho sayambhu, bho sayambhū, bhonto sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno. Theo quy tắc ‘ge vā’, khi biến tố ge theo sau, nguyên âm được rút ngắn tùy chọn: bho sayambhu, bho sayambhū, bhonto sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno. ‘Ekavacanayosvaghona’nti amādīsu ekavacanesu niccaṃ rasso, sayambhuṃ, gāthāyaṃ ‘sayambhuna’ntipi yujjati. Theo quy tắc ‘ekavacanayosvaghonaṃ’, trong các biến cách đơn bắt đầu bằng aṃ, nguyên âm luôn được rút ngắn: sayambhuṃ. Trong kệ, ‘sayambhunaṃ’ cũng hợp lệ. Sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi, sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi, sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Sayambhū, sayambhuvo, sayambhuno. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi, sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi, sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Evaṃ abhibhū, parābhibhū, vessabhū, gotrabhū, vatrabhū iccādi. Sesesu pana yonaṃ no eva labbhati, cittasahabhuno dhammā. Tương tự như vậy: abhibhū, parābhibhū, vessabhū, gotrabhū, vatrabhū, v.v... Tuy nhiên, trong các trường hợp còn lại, biến tố yo chỉ trở thành no: cittasahabhuno dhammā. 194. Kūto. 194. Từ hậu tố kū. Pume kūpaccayantehi yonaṃ no hoti vā. Trong nam tánh, sau các từ tận cùng bằng hậu tố kū, biến tố yo tùy chọn trở thành no. Sabbaññū, sabbaññuno. Sesaṃ suviññeyyaṃ. Sabbaññū, sabbaññuno. Phần còn lại có thể được hiểu một cách dễ dàng. Viññū[Pg.116], vadaññū, atthaññū, dhammaññū, mattaññū, vidū. Idha kūsaddena rūpaccayantāpi gayhanti, vedagū, pāragū. Tathā bhīrū, pabhaṅgū, virāgūiccādi ca. Viññū, vadaññū, atthaññū, dhammaññū, mattaññū, vidū. Ở đây, bởi từ kū, các từ tận cùng bằng hậu tố rū cũng được bao gồm: vedagū, pāragū. Tương tự cũng có bhīrū, pabhaṅgū, virāgū, v.v... Ūkārantapulliṅgarāsi niṭṭhito. Nhóm nam tánh tận cùng bằng ‘ū’ đã chấm dứt. Okāranto pana gosaddo eva, so pubbe vuttoyeva. Tuy nhiên, từ tận cùng bằng ‘o’ chỉ có từ go, và từ đó đã được nói đến trước đây rồi. Pulliṅgarāsi niṭṭhito. Nhóm nam tánh đã chấm dứt. Napuṃsakaliṅgarāsi Nhóm trung tánh Akārantanapuṃsaka cittādirāsi Nhóm trung tánh tận cùng bằng ‘a’, như citta, v.v... Atha napuṃsakaliṅgaṃ dīpiyate. Taṃ pana pañcavidhaṃ adantaṃ, idantaṃ īdantaṃ, udantaṃ, ūdantanti. Bây giờ, trung tánh được giải thích. Tánh này có năm loại: tận cùng bằng a, tận cùng bằng i, tận cùng bằng ī, tận cùng bằng u, và tận cùng bằng ū. 195. Aṃ napuṃsake. 195. Aṃ trong trung tánh. Napuṃsake ato sissa aṃ hoti. Trong trung tánh, sau 'a', 'si' biến thành 'aṃ'. Cittaṃ. Cittaṃ. 196. Yonaṃ ni. 196. 'Yo' biến thành 'ni'. Napuṃsake ato yonaṃ ni hoti. ‘Yolopanīsū’ti nimhi dīgho. Trong trung tánh, sau 'a', 'yo' biến thành 'ni'. Theo quy tắc ‘Yolopanīsū’, nguyên âm được trường hóa trước 'ni'. Cittāni. Cittāni. 197. Nīnaṃ vā. 197. Về 'nī', tùy chọn. Ato nīnaṃ ṭā, ṭe honti vā. Sau 'a', 'nī' tùy chọn biến thành 'ṭā' hoặc 'ṭe'. Cittā, he citta, he cittā, he cittāni, he cittā vā, cittaṃ, cittāni, citte, cittena. Sesaṃ purisasamaṃ. Cittā, hỡi citta, hỡi cittā, hỡi cittāni, hoặc hỡi cittā, cittaṃ, cittāni, citte, cittena. Phần còn lại giống như 'purisa'. Evaṃ [Pg.117] dakaṃ, udakaṃ, sukhaṃ, dukkhaṃ, mukhaṃ, aṅgaṃ, liṅgaṃ, siṅgaṃ, aghaṃ, saccaṃ, naccaṃ, rajjaṃ, pajjaṃ, ambujaṃ, dhaññaṃ, thaññaṃ, araññaṃ, puññaṃ, kiliṭṭhaṃ, piṭṭhaṃ, bhaṇḍaṃ, tuṇḍaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, leṇaṃ, karaṇaṃ, caraṇaṃ, chattaṃ, khettaṃ, nettaṃ, amataṃ, sotaṃ, pīṭhaṃ, vatthaṃ, padaṃ, gadaṃ, āvudhaṃ, kānanaṃ, ghānaṃ, jhānaṃ, dānaṃ, dhanaṃ, vanaṃ, pāpaṃ, dumaṃ, hadayaṃ, cīraṃ, cīvaraṃ, kulaṃ, mūlaṃ, balaṃ, maṅgalaṃ, bhisaṃ, sīsaṃ, lohaṃiccādayo. Tương tự như vậy là các từ: dakaṃ, udakaṃ, sukhaṃ, dukkhaṃ, mukhaṃ, aṅgaṃ, liṅgaṃ, siṅgaṃ, aghaṃ, saccaṃ, naccaṃ, rajjaṃ, pajjaṃ, ambujaṃ, dhaññaṃ, thaññaṃ, araññaṃ, puññaṃ, kiliṭṭhaṃ, piṭṭhaṃ, bhaṇḍaṃ, tuṇḍaṃ, ñāṇaṃ, tāṇaṃ, leṇaṃ, karaṇaṃ, caraṇaṃ, chattaṃ, khettaṃ, nettaṃ, amataṃ, sotaṃ, pīṭhaṃ, vatthaṃ, padaṃ, gadaṃ, āvudhaṃ, kānanaṃ, ghānaṃ, jhānaṃ, dānaṃ, dhanaṃ, vanaṃ, pāpaṃ, dumaṃ, hadayaṃ, cīraṃ, cīvaraṃ, kulaṃ, mūlaṃ, balaṃ, maṅgalaṃ, bhisaṃ, sīsaṃ, lohaṃ, v.v. Iti cittādirāsi. Kết thúc nhóm từ bắt đầu bằng citta. Kammādirāsi Nhóm từ bắt đầu bằng kamma. Kammasadde – Trong từ kamma – 198. Nāsseno. 198. 'Nā' biến thành 'eno'. Kammādīhi nāssa eno hoti vā. Sau các từ bắt đầu bằng kamma, 'nā' tùy chọn biến thành 'eno'. Kammena, kammanā. Kammena, kammanā. ‘Pumakammathāmaddhāna’nti suttena nā, smāsu uttaṃ, kammunā, kammassa, kammuno, kammasmā, kammamhā, kammanā, kammunā, kammassa, kammuno. Theo quy tắc ‘Pumakammathāmaddhāna’, trong các biến cách 'nā' và 'smā', 'u' được thay thế, (cho ra các dạng) kammunā, kammassa, kammuno, kammasmā, kammamhā, kammanā, kammunā, kammassa, kammuno. 199. Kammādito. 199. Sau các từ bắt đầu bằng kamma. Kammādīhi smiṃno ni hoti vā. Sau các từ bắt đầu bằng kamma, 'smiṃ' tùy chọn biến thành 'ni'. Kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kamme. Sesaṃ cittasamaṃ. Kammasmiṃ, kammamhi, kammani, kamme. Phần còn lại giống như 'citta'. Kamma camma ghamma asma vesma addha muddha aha brahma attaātumā kammādi. Kammani, cammani. ‘‘Kiṃ chando kimadhippāyo, eko sammasi ghammanī’’ti ca ‘‘kiṃ patthayaṃ mahābrahme, eko sammasi ghammanī’’ti ca ‘‘mā tvaṃ cande khali asmanī’’ti ca ‘‘tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmanī’’ti ca dissanti. Addhani[Pg.118], muddhani, ahani, brahmani, attani, ātumani, sabbametaṃ pubbepi vuttameva ca. Tattha ‘sammasī’ti acchasi, ‘ghammanī’ti gimhakāle ātape vā, ‘asmanī’ti pāsāṇe, ‘vesmanī’ti ghare. Kamma, camma, ghamma, asma, vesma, addha, muddha, aha, brahma, atta, ātumā là các từ thuộc nhóm kamma. (Ví dụ:) Kammani, cammani. Và các câu sau đây được thấy: ‘‘Kiṃ chando kimadhippāyo, eko sammasi ghammanī’’, ‘‘kiṃ patthayaṃ mahābrahme, eko sammasi ghammanī’’, ‘‘mā tvaṃ cande khali asmanī’’, và ‘‘tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmanī’’. (Các dạng:) Addhani, muddhani, ahani, brahmani, attani, ātumani, tất cả những điều này cũng đã được nói trước đây. Trong đó, ‘sammasī’ có nghĩa là ‘ngươi ngồi’, ‘ghammanī’ có nghĩa là ‘trong mùa nóng’ hoặc ‘trong sức nóng’, ‘asmanī’ có nghĩa là ‘trên đá’, ‘vesmanī’ có nghĩa là ‘trong nhà’. Iti kammādirāsi. Kết thúc nhóm từ bắt đầu bằng kamma. 200. Aṃ napuṃsake. 200. Aṃ trong trung tánh. Napuṃsake simhi ntussa aṃ hoti vā. Silopo. Trong trung tánh, khi 'si' theo sau, 'ntu' tùy chọn biến thành 'aṃ'. 'Si' bị lược bỏ. Guṇavaṃ kulaṃ. Guṇavaṃ kulaṃ. Pakkhe – Trường hợp khác – Simhi mahāvuttinā ntussa anto a hoti, tato sissa aṃ hoti, guṇavantaṃ kulaṃ. Khi 'si' theo sau, theo quy tắc 'mahāvutti', phần cuối của 'ntu' biến thành 'a', sau đó 'si' biến thành 'aṃ', cho ra dạng guṇavantaṃ kulaṃ. ‘Yvādo ntussā’ti yvādīsu ntussantassa attaṃ, guṇavantāni, guṇavantā, he guṇava, he guṇavā, he guṇavantāni, he guṇavantā, guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante, guṇavantena, guṇavatā kulena. Sabbaṃ pulliṅgasamaṃ. Theo quy tắc ‘Yvādo ntussā’, trong các biến cách 'yo' v.v., phần cuối của 'ntu' biến thành 'ā', (cho ra các dạng) guṇavantāni, guṇavantā, hỡi guṇava, hỡi guṇavā, hỡi guṇavantāni, hỡi guṇavantā, guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavantāni, guṇavante, guṇavantena, guṇavatā kulena. Tất cả đều giống như trong nam tánh. Satimaṃ kulaṃ, satimantaṃ kulaṃ iccādi. Satimaṃ kulaṃ, satimantaṃ kulaṃ, v.v. Gacchaṃ kulaṃ, gacchantaṃ kulaṃ, gacchantāni kulāni iccādi. Gacchaṃ kulaṃ, gacchantaṃ kulaṃ, gacchantāni kulāni, v.v. Iti akārantanapuṃsakarāsi. Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'a'. Ikārantanapuṃsakarāsi Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'i' Aṭṭhi tiṭṭhati, aṭṭhī tiṭṭhanti. Aṭṭhi tiṭṭhati (cái xương đứng yên), aṭṭhī tiṭṭhanti (những cái xương đứng yên). 201. Jhalā vā. 201. Jhalā vā. Napuṃsake jha, lato yonaṃ ni hoti vā. ‘Yolopanīsū’ti dīgho. Trong (giống) trung tính, sau jha và la, yo tùy chọn biến thành ni. Theo quy tắc ‘Yolopanīsū’, (nguyên âm) được trường hóa. Aṭṭhīni[Pg.119], he aṭṭhi, he aṭṭhī, he aṭṭhīni, he aṭṭhī vā, aṭṭhiṃ, aṭṭhinaṃ, aṭṭhīni, aṭṭhī, aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Sesaṃ munisamaṃ. Aṭṭhīni, he aṭṭhi, he aṭṭhī, he aṭṭhīni, hoặc he aṭṭhī, aṭṭhiṃ, aṭṭhinaṃ, aṭṭhīni, aṭṭhī, aṭṭhinā, aṭṭhīhi, aṭṭhībhi. Phần còn lại tương tự như (từ) muni. Samāsepi sammādiṭṭhi kulaṃ, sammādiṭṭhīni kulāni iccādi, yonaṃ no, ne natthi. Ngay cả trong (từ) ghép cũng vậy: sammādiṭṭhi kulaṃ, sammādiṭṭhīni kulāni, v.v., (biến cách) yo không thành no hay ne. Smiṃmhi sammādiṭṭhismiṃ, sammādiṭṭhimhi, sammādiṭṭhini, sammādiṭṭhine kule, ariyavuttine kule iti vattabbaṃ. Trong cách smiṃ và mhi: sammādiṭṭhismiṃ, sammādiṭṭhimhi, sammādiṭṭhini, sammādiṭṭhine kule, ariyavuttine kule, nên được nói như vậy. Evaṃ akkhi, acchi, satthi, dadhi, vāri iccādayo. Tương tự như vậy là các từ akkhi, acchi, satthi, dadhi, vāri, v.v. Iti ikārantanapuṃsakarāsi. Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'i'. Īkārantanapuṃsakarāsi Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ī' Īkārante ‘ekavacanayosvaghona’nti suttena simhi rasso, daṇḍi kulaṃ, daṇḍīni kulāni, yonaṃ lope daṇḍī. Đối với (từ) tận cùng bằng 'ī', theo quy tắc ‘ekavacanayosvaghona’, trong cách si (nguyên âm) được đoản hóa, (ví dụ) daṇḍi kulaṃ, daṇḍīni kulāni. Khi yo bị xóa, (dạng là) daṇḍī. ‘Ge vā’ti rasso, he daṇḍi, he daṇḍī vā, he daṇḍīni, he daṇḍī, daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍīni, daṇḍī, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Pulliṅgasamaṃ. Theo quy tắc ‘Ge vā’, (nguyên âm) được đoản hóa, (ví dụ) he daṇḍi, hoặc he daṇḍī, he daṇḍīni, he daṇḍī, daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍīni, daṇḍī, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. (Phần còn lại) tương tự như (giống) nam tính. Samāsepi sīghayāyi cittaṃ, sīghayāyīni, sīghayāyī, he sīghayāyi, he sīghayāyī vā, he sīghayāyīni, he sīghayāyī, sīghayāyiṃ, sīghayāyinaṃ, sīghayāyīni iccādi. Ngay cả trong (từ) ghép cũng vậy: sīghayāyi cittaṃ, sīghayāyīni, sīghayāyī, he sīghayāyi, hoặc he sīghayāyī, he sīghayāyīni, he sīghayāyī, sīghayāyiṃ, sīghayāyinaṃ, sīghayāyīni, v.v. Evaṃ sukhakāri dānaṃ, cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī iccādayo kulasambandhino ca veditabbā. Tương tự như vậy, nên biết các từ như sukhakāri dānaṃ, và cakkī, pakkhī, sukhī, sikhī, v.v., khi liên quan đến (từ) kula. Iti īkārantanapuṃsakarāsi. Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ī'. Ukārantanapuṃsakarāsi Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'u' Āyu [Pg.120] tiṭṭhati, ‘jhalā vā’ti yonaṃ nitte lope ca dīgho, āyūni, āyū, he āyu, he āyū, he āyūni, he āyū, āyuṃ, āyunaṃ, āyūni, āyū. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. Āyu tiṭṭhati. Theo quy tắc ‘jhalā vā’, khi yo biến thành ni và bị xóa, (nguyên âm) được trường hóa: āyūni, āyū, he āyu, he āyū, he āyūni, he āyū, āyuṃ, āyunaṃ, āyūni, āyū. Phần còn lại tương tự như (từ) bhikkhu. Āyusaddo pulliṅgepi vattati, ‘‘punarāyu ca me laddho, āyuñca vo kīvatako nu samma, āyu nu khīṇo maraṇañca santike, na cāyu khīṇo maraṇañca dūre’’ti pāḷipadāni. Từ 'āyu' cũng được dùng trong nam tính, (như trong) các câu Pāli sau: 'punarāyu ca me laddho, āyuñca vo kīvatako nu samma, āyu nu khīṇo maraṇañca santike, na cāyu khīṇo maraṇañca dūre'. Evaṃ cakkhu, hiṅgu, siggu, jatu, vatthu, matthu, madhu, dhanu, tipu, dāru, vasu, assu iccādayo. Tương tự như vậy là các từ cakkhu, hiṅgu, siggu, jatu, vatthu, matthu, madhu, dhanu, tipu, dāru, vasu, assu, v.v. 202. Ambādīhi. 202. Ambādīhi. Ambu, paṃsuiccādīhi smiṃno ni hoti vā. Sau các từ ambu, paṃsu, v.v., smiṃ tùy chọn biến thành ni. Phalaṃ patati ambuni, pupphaṃ yathā paṃsuni ātape gataṃ. Sesaṃ āyusamaṃ. Citragu, vahagu, digu iccādayopi ukārantapakatikā evāti. Phalaṃ patati ambuni (trái cây rơi trong nước), pupphaṃ yathā paṃsuni ātape gataṃ (như đóa hoa trong bụi, tan biến trong nắng). Phần còn lại tương tự như (từ) āyu. Các từ như Citragu, vahagu, digu, v.v., cũng chính là những từ có gốc tận cùng bằng 'u'. Iti ukārantanapuṃsakarāsi. Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'u'. Ūkārantanapuṃsakarāsi Nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ū' Simhi rasso, gotrabhu ñāṇaṃ, gotrabhūni, gotrabhū, he gotrabhu, he gotrabhū, he gotrabhūni, hegotrabhū, gotrabhuṃ, gotrabhunaṃ, gotrabhūni, gotrabhū. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Evaṃ sayambhu ñāṇaṃ, abhibhu jhānaṃ iccādi. Trong cách si, (nguyên âm) được đoản hóa: gotrabhu ñāṇaṃ, gotrabhūni, gotrabhū, he gotrabhu, he gotrabhū, he gotrabhūni, he gotrabhū, gotrabhuṃ, gotrabhunaṃ, gotrabhūni, gotrabhū. Phần còn lại tương tự như (giống) nam tính. Tương tự như vậy: sayambhu ñāṇaṃ, abhibhu jhānaṃ, v.v. Iti ūkārantanapuṃsakarāsi. Như vậy là nhóm (từ) trung tính tận cùng bằng 'ū'. Napuṃsakaliṅgarāsi niṭṭhito. Nhóm (từ) trung tính đã kết thúc. Sabbādirāsi Nhóm (từ) Sabba, v.v. Atha [Pg.121] sabbanāmāni dīpiyante. Bây giờ, các đại từ được giải thích. Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, tya, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi,ti, catu, tumha, amha imāni aṭṭhavīsati sabbanāmāni nāma. Sabbesaṃ liṅgatthānaṃ sādhāraṇāni nāmāni sabbanāmāni. Sabba, katara, katama, ubhaya, itara, añña, aññatara, aññatama, pubba, para, apara, dakkhiṇa, uttara, adhara, ya, ta, tya, eta, ima, amu, kiṃ, eka, ubha, dvi, ti, catu, tumha, amha -- hai mươi tám (từ) này được gọi là đại danh từ. Các danh từ chung cho tất cả các giới và các nghĩa được gọi là đại danh từ. Tattha sabbasaddo sakalattho. Trong đó, từ sabba có nghĩa là tất cả. Katara, katamasaddā pucchanatthā. Các từ katara, katama có nghĩa là hỏi. Ubhayasaddo dvinnaṃ avayavānaṃ samudāyattho. Từ ubhaya có nghĩa là sự tập hợp của hai thành phần. Itarasaddo ekato vuttassa paṭiyogīvacano. Từ itara là từ chỉ đối tượng tương ứng với một đối tượng đã được nói đến. Aññasaddo yathādhigatamhā aparavacano. Từ añña là từ chỉ một đối tượng khác với đối tượng đã được biết. Aññatara, aññatamasaddā aniyamatthā. Các từ aññatara, aññatama có nghĩa là bất định. Pubbādayo saddā disā, kālādivavatthānavacanā. Các từ bắt đầu bằng pubba là những từ xác định phương hướng, thời gian, v.v. Yasaddo aniyamatthavacano. Từ ya là từ có nghĩa bất định. Ta, tyasaddā parammukhe dūravacanā. Các từ ta, tya là những từ chỉ đối tượng ở xa, vắng mặt. Etasaddo parammukhe samīpavacano, sammukhe dūravacano. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘eteti cakkhupathaṃ atikkamitvā dūragate sandhāyāhā’’ti vuttaṃ, tasmā tasaddatthepi vattati. Từ eta là từ chỉ đối tượng ở gần khi vắng mặt, và chỉ đối tượng ở xa khi có mặt. Tuy nhiên, trong Chú giải có nói: "eta là từ chỉ đối tượng ở xa, đã vượt ngoài tầm mắt", do đó nó cũng được dùng với nghĩa của từ ta. Imasaddo sammukhe samīpavacano. Từ ima là từ chỉ đối tượng ở gần, có mặt. Amusaddo dūravacano. Samīpa, dūratā ca parikappabuddhivasenāpi hoti. Từ amu là từ chỉ đối tượng ở xa. Và sự gần, xa cũng có thể do sự tưởng tượng của trí tuệ. Kiṃsaddo pucchanattho. Từ kiṃ có nghĩa là hỏi. Ekasaddo saṅkhyattho aññattho ca. Từ eka có nghĩa là số (một) và cũng có nghĩa là khác. Ubhasaddo [Pg.122] dvisaddapariyāyo. Từ ubha là một từ đồng nghĩa của từ dvi. Tattha tyasaddopi bahulaṃ dissati. Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā, bījāni tyāsu ruhanti, kathaṃ nu vissase tyamhi, atha vissasate tyamhiiccādi. Trong đó, từ tya cũng được thấy nhiều. Ví dụ: "Khiḍḍā paṇihitā tyāsu" (Sự vui đùa được đặt trong chúng), "rati tyāsu patiṭṭhitā" (Sự thích thú được thiết lập trong chúng), "bījāni tyāsu ruhanti" (Hạt giống nảy mầm trong chúng), "kathaṃ nu vissase tyamhi" (Làm sao có thể tin tưởng vào điều đó?), "atha vissasate tyamhi" (rồi tin tưởng vào điều đó), v.v. ‘Itthiyamatvā’ti āpaccayo, ghasañño, silopo, sabbā itthī, sabbā, sabbāyo, he sabbe, he sabbā, he sabbāyo, sabbaṃ, sabbā, sabbāyo, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi, sabbāya. Theo quy tắc 'itthiyamatvā', thêm tiếp vị ngữ ā, được gọi là gha, và si bị xóa bỏ, (ta có) sabbā itthī (tất cả phụ nữ). (Biến cách:) sabbā, sabbāyo; hô cách: he sabbe, he sabbā, he sabbāyo; đối cách: sabbaṃ, sabbā, sabbāyo; công cụ cách: sabbāya, sabbāhi, sabbābhi; chỉ định cách: sabbāya. 203. Ghapāsassa ssā vā. 203. Sau (đại danh từ) có ký hiệu gha và pa, sa (của sở hữu cách) được tùy chọn biến thành ssā. Gha, pasaññehi sabbanāmehi sassa ssā hoti vā. Sau các đại danh từ được ký hiệu là gha và pa, sa (của sở hữu cách) tùy chọn trở thành ssā. 204. Ghossaṃssāssāyaṃtiṃsu. 204. Nguyên âm của gha (được rút ngắn) trước aṃ, ssā, ssāyaṃ, và tiṃ. Ssamādīsu gho rasso hoti. Trước ssā và các tiếp vị ngữ tương tự, nguyên âm gha được rút ngắn. Sabbassā. Sabbassā. 205. Saṃsānaṃ. 205. (Naṃ được biến thành) saṃ và sānaṃ. Sabbādīhi naṃvacanassa saṃ, sānaṃ honti. Sau sabbā và các từ tương tự, tiếp vị ngữ naṃ được biến thành saṃ và sānaṃ. Sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi, sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāyaṃ. Sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāhi, sabbābhi, sabbāya, sabbassā, sabbāsaṃ, sabbāsānaṃ, sabbāya, sabbāyaṃ. 206. Smiṃno ssaṃ. 206. (Tiếp vị ngữ) smiṃ được biến thành ssaṃ. Sabbādīhi smiṃno ssaṃ hoti vā. Sau sabbā và các từ tương tự, tiếp vị ngữ smiṃ tùy chọn được biến thành ssaṃ. Sabbassaṃ, sabbāsu. Sabbassaṃ, sabbāsu. Saddanītiyaṃ [Pg.123] nā, smā, smiṃnampi ssādeso vutto. ‘‘Tassā kumārikāya saddhiṃ, kassāhaṃ kena hāyāmī’’ti pāḷi. Idha pana suttavibhattena sādhiyati. Sabbassā kataṃ, sabbassā apeti, sabbassā ṭhitaṃ. Trong sách Saddanīti, sự biến đổi thành ssā cũng được nói đến cho các tiếp vị ngữ nā, smā, và smiṃ. Có câu Pāḷi rằng: "Tassā kumārikāya saddhiṃ" (cùng với cô gái ấy), "kassāhaṃ kena hāyāmī" (tôi bị tổn giảm bởi cái gì?). Nhưng ở đây, điều này được giải thích bằng cách phân chia kinh cú. (Ví dụ:) Sabbassā kataṃ (được làm bởi tất cả), sabbassā apeti (ra đi từ tất cả), sabbassā ṭhitaṃ (đứng ở trong tất cả). Sabbo puriso. Toàn thể người nam. 207. Yonameṭa. 207. Yo được biến thành e. Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti. Sau các từ trong nhóm sabba v.v... tận cùng bằng 'a', yo được biến thành e. Sabbe purisā. Tất cả những người nam. Atotveva? Sabbā itthiyo, amū purisā. Chỉ từ (những từ tận cùng bằng) 'a' thôi sao? (Ví dụ:) Tất cả những người nữ, những người nam kia. He sabba, he sabbā, he sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena. Này sabba, này sabbā, này sabbe, sabbaṃ, sabbe, sabbena. 208. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca. 208. Và đối với nhóm sabba v.v... khi đi với 'naṃ'. Naṃmhi ca su, hisu ca sabbādīnaṃ assa e hoti. Đối với nhóm sabba v.v..., 'a' được biến thành 'e' khi đi với 'naṃ', 'su', và 'hi'. Sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmā, sabbamhā, sabbehi, sabbebhi, sabbassa, sabbesaṃ, sabbesānaṃ, sabbasmiṃ, sabbamhi, sabbesu. Cūḷaniruttiyaṃ pana smā, smiṃnaṃ ā, ettaṃ vuttaṃ, sabbā apeti, sabbe patiṭṭhitanti. ‘‘Sabbā ca savati, sabbathā savatī’’ti ca ‘‘tyāhaṃ mante paratthaddho’’ti ca pāḷī. Tattha ‘tyāha’nti te+ahaṃ, tasmiṃ manteti attho. Tuy nhiên, trong Cūḷanirutti, có nói rằng 'ā' và 'ettaṃ' thay cho 'smā' và 'smiṃ', (ví dụ) sabbā apeti, sabbe patiṭṭhitanti. Và có câu Pāḷi: “Sabbā ca savati, sabbathā savatī” và “tyāhaṃ mante paratthaddho”. Ở đây, ‘tyāhaṃ’ là te+ahaṃ, có nghĩa là tasmiṃ mante (trong câu mật chú ấy). Sabbanāmehi catutthiyā āyādesopi dissati, ‘‘yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni. So no attho [Pg.124] anuppatto’’ti ca ‘‘yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyāthā’’ti ca ‘‘neva mayhaṃ ayaṃ nāgo, alaṃ dukkhāya kāyacī’’ti ca pāḷī. Đối với các đại từ, sự thay thế 'āya' cho chỉ định cách cũng được thấy, (ví dụ) có câu Pāḷi: “yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni. So no attho anuppatto” và “yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyāthā” và “neva mayhaṃ ayaṃ nāgo, alaṃ dukkhāya kāyacī”. Sabbaṃ cittaṃ. Toàn thể tâm. 209. Sabbādīhi. 209. Từ nhóm sabba v.v... Sabbādīhi nissa ṭā na hoti. Sau nhóm sabba v.v..., 'ni' không được biến thành 'ṭā'. Sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Sabbāni, sabbaṃ, sabbāni. Phần còn lại giống như nam tính. Bahulādhikārā kvaci nissa ṭā, ṭepi honti. Pāḷiyaṃ pana nissa ṭā, ṭepi dissanti- ‘‘yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje. Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare. Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto’’ti. Evaṃ katara, katamasaddāpi ñeyyā. Do quyền của quy tắc bahula (đa dạng), đôi khi 'ni' được biến thành 'ṭā' và 'ṭe'. Tuy nhiên, trong kinh điển Pāḷi, sự biến đổi 'ni' thành 'ṭā' và 'ṭe' được thấy: “yā pubbe bodhisattānaṃ, pallaṅkavaramābhuje. Nimittāni padissanti, tāni ajja padissare. Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto”. Tương tự, các từ katara, katama cũng nên được hiểu như vậy. Ubhayasadde itthi, pumesu ubhayā, ubhayoti paṭhamekavacanarūpaṃ appasiddhaṃ. Mahāvuttinā yonaṃ ṭo vā hoti, ubhayo itthiyo, ubhayaṃ itthiṃ, ubhayo itthiyo, ubhayāya, ubhayāhi, ubhayābhi. Sesaṃ sabbasamaṃ. Đối với từ ubhaya ở nữ tính và nam tính, các dạng số ít cách một là ubhayā và ubhayo đã được xác lập. Theo Mahāvutti, 'yo' có thể được biến thành 'ṭo', (ví dụ) ubhayo itthiyo, ubhayaṃ itthiṃ, ubhayo itthiyo, ubhayāya, ubhayāhi, ubhayābhi. Phần còn lại giống như sabba. Ubhayo purisā, ubhaye purisā, ubhayaṃ, ubhayo, ubhaye, ubhayena, ubhayehi, ubhayebhi, ubhayassa, ubhayesaṃ, ubhayesānaṃ. Sabbasamaṃ. Ubhayo purisā, ubhaye purisā, ubhayaṃ, ubhayo, ubhaye, ubhayena, ubhayehi, ubhayebhi, ubhayassa, ubhayesaṃ, ubhayesānaṃ. (Phần còn lại) giống như sabba. Ubhayaṃ kulaṃ tiṭṭhati, ubhayāni, ubhayaṃ, ubhayāni. Sabbasamaṃ. ‘‘Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca, todeyya, kappā ubhayo, idhekarattiṃ ubhayo vasema, ubhaye devamanussā, ubhaye vasāmase’’ti pāḷi. Ubhayaṃ kulaṃ tiṭṭhati, ubhayāni, ubhayaṃ, ubhayāni. (Phần còn lại) giống như sabba. Có câu Pāḷi: “Ekarattena ubhayo, tuvañca dhanusekha ca, todeyya, kappā ubhayo, idhekarattiṃ ubhayo vasema, ubhaye devamanussā, ubhaye vasāmase”. 210. Ssaṃssāssāyesitarekaññetimānami. 210. Ssaṃssāssāyesitarekaññetimānami. Ssamādīsu [Pg.125] itarā, ekā, aññā, etā, imāsaddānaṃ i hoti. Trước các vĩ tố ssaṃ v.v..., nguyên âm cuối của các từ itarā, ekā, aññā, etā, imā được biến thành 'i'. Itarissā kataṃ, itarissā deti, itarissā apeti, itarissā dhanaṃ, itarissā, itarissaṃ ṭhitaṃ. Sesaṃ sabbasamaṃ. Itarissā kataṃ, itarissā deti, itarissā apeti, itarissā dhanaṃ, itarissā, itarissaṃ ṭhitaṃ. Phần còn lại giống như sabba. Aññā, aññā, aññāyo, aññaṃ, aññā, aññāyo, aññāya, aññissā, aññāhi, aññābhi, aññāya, aññissā, aññāsaṃ, aññāsānaṃ, aññissā, aññāhi, aññābhi, aññāya, aññissā, aññāsaṃ, aññāsānaṃ, aññāya, aññissā, aññāyaṃ, aññissaṃ, aññāsu. Sesaliṅgesu sabbasamaṃ. Aññā, aññā, aññāyo, aññaṃ, aññā, aññāyo, aññāya, aññissā, aññāhi, aññābhi, aññāya, aññissā, aññāsaṃ, aññāsānaṃ, aññissā, aññāhi, aññābhi, aññāya, aññissā, aññāsaṃ, aññāsānaṃ, aññāya, aññissā, aññāyaṃ, aññissaṃ, aññāsu. Ở các tính khác, giống như sabba. ‘‘Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī’’ti pāḷi, idha suttavibhattena sijjhati. Sesaṃ aññatara, aññatamesu sabbasamaṃ. Có câu Pāḷi: “Aññatarissā itthiyā paṭibaddhacitto hotī”, ở đây (dạng này) được thành tựu bởi sự phân chia của kinh (quy tắc). Phần còn lại, đối với aññatara và aññatama, giống như sabba. Iti sabbādiaṭṭhakarāsi. Như vậy là nhóm tám từ bắt đầu bằng sabba. Pubbā itthī, pubbā, pubbāyo, pubbaṃ, pubbā, pubbāyo, pubbāya, pubbassā, pubbāhi, pubbābhi, pubbāya, pubbassā, pubbāsaṃ, pubbāsānaṃ, sattamiyaṃ pubbāya, pubbassā, pubbāyaṃ, pubbassaṃ, pubbāsu. Pubbā itthī, pubbā, pubbāyo, pubbaṃ, pubbā, pubbāyo, pubbāya, pubbassā, pubbāhi, pubbābhi, pubbāya, pubbassā, pubbāsaṃ, pubbāsānaṃ, ở cách thứ bảy: pubbāya, pubbassā, pubbāyaṃ, pubbassaṃ, pubbāsu. 211. Pubbādīhi chahi. 211. Từ sáu từ bắt đầu bằng pubba. Tehi chahi yonaṃ eṭa hoti vā. Sau sáu từ ấy, 'yo' có thể được biến thành 'e'. Pubbe, pubbā, pare, parā, apare, aparā, dakkhiṇe, dakkhiṇā, uttare, uttarā, adhare, adharā. Tattha ‘pubbe pubbā’ti puratthimadisābhāgā, tatraṭṭhakā vā atthā, purātanā vā sattā saṅkhārā ca. ‘‘Pubbabuddhā, pubbadevā, pubbācariyā’’tiādīsu ‘‘pubbe buddhā [Pg.126] pubbabuddhā, pubbā buddhā vā pubbabuddhā’’tiādinā attho veditabbo. Evaṃ sesesu. Pubbe, pubbā, pare, parā, apare, aparā, dakkhiṇe, dakkhiṇā, uttare, uttarā, adhare, adharā. Ở đây, ‘pubbe pubbā’ có nghĩa là các phần ở phương đông, hoặc các sự vật ở đó, hoặc các chúng sanh hay các hành trong quá khứ. Trong các từ như “Pubbabuddhā, pubbadevā, pubbācariyā” v.v..., ý nghĩa cần được hiểu theo cách như “pubbe buddhā pubbabuddhā, hoặc pubbā buddhā vā pubbabuddhā” v.v... Tương tự đối với các từ còn lại. Pubbesaṃ, pubbesānaṃ, paresaṃ, paresānaṃ, aparesaṃ, aparesānaṃ, dakkhiṇesaṃ, dakkhiṇesānaṃ, uttaresaṃ, uttaresānaṃ, adharesaṃ, adharesānaṃ. Sesaṃ ñeyyaṃ. Pubbesaṃ, pubbesānaṃ, paresaṃ, paresānaṃ, aparesaṃ, aparesānaṃ, dakkhiṇesaṃ, dakkhiṇesānaṃ, uttaresaṃ, uttaresānaṃ, adharesaṃ, adharesānaṃ. Phần còn lại nên được hiểu (tương tự). Pubbādīhīti kiṃ? Sabbe. Do bởi các chữ Pubbādi, để làm gì? Là tất cả. Chahīti kiṃ? Ye, te. Do bởi sáu chữ, để làm gì? Là các chữ ye, te. 212. Nāññañca nāmappadhānā. 212. Và (công thức này) không áp dụng cho chữ añña, và khi (các chữ sabbādi) không phải là thành phần chính. Suddhanāmabhūtā ca samāse appadhānabhūtā ca sabbādito pubbe vuttaṃ sabbādikāriyaṃ aññañca upari vuccamānaṃ sabbādikāriyaṃ na hoti. Tattha suddhanāmabhūtaṃ sabbādināma na jānātīti atthena bālavācako aññasaddo, ājānātīti atthena majjhemaggaphalañāṇavācako aññasaddo, arahattaphalañāṇavācako aññasaddo, ‘pubbo lohita’ntiādīsu pubbasaddo, atirekaparamādivācako parasaddo, disākālādito aññesu atthesu pavattā dakkhiṇu’ttarasaddā ca saṅkhyatthavācito añño ekasaddo cāti sabbametaṃ suddhanāmaṃ nāma, tato sabbādikāriyaṃ natthi. Và khi (các chữ sabbādi) trở thành danh từ thuần túy, và khi trở thành thành phần phụ trong hợp thể, thì công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi đã được nói ở trước, và công thức ngữ pháp khác dành cho nhóm sabbādi sẽ được nói ở sau, đều không được áp dụng. Trong đó, các chữ thuộc nhóm sabbādi đã trở thành danh từ thuần túy là: chữ añña có nghĩa là kẻ ngu, với ý nghĩa là ‘người không biết’; chữ añña có nghĩa là bậc có trí tuệ về đạo và quả ở bậc trung; chữ añña có nghĩa là bậc có trí tuệ về quả A-la-hán; chữ pubba trong các trường hợp như ‘mủ và máu’ (pubbo lohitaṃ); chữ para có nghĩa là cao tột, siêu việt v.v...; và các chữ dakkhiṇa, uttara được dùng với các ý nghĩa khác ngoài phương hướng, thời gian v.v...; và chữ eka khác với nghĩa số đếm. Tất cả những chữ này được gọi là danh từ thuần túy, do đó không có công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi. Appadhāne diṭṭhapubba, gatapubba, piyapubba iccādi. Tattha pubbe diṭṭho diṭṭhapubbo buddho purisena. Pubbe diṭṭho yenāti vā diṭṭhapubbo puriso buddhaṃ. Evaṃ gatapubbo maggo purisena, gatapubbo vā puriso maggaṃ. Piyā vuccati bhariyā, piyā pubbā purāṇā etassāti piyapubbo, piyo vuccati pati, piyo pubbo yassāti piyapubbā. Etehi ca sabbādikāriyaṃ natthi. Trường hợp (chữ sabbādi) là thành phần phụ (trong hợp thể) như: diṭṭhapubba, gatapubba, piyapubba v.v... Trong đó, diṭṭhapubbo (có nghĩa là) đã thấy trước (pubbe diṭṭho), (như trong câu) đức Phật đã được thấy trước bởi người đàn ông. Hoặc diṭṭhapubbo (có nghĩa là) người đã thấy trước (pubbe diṭṭho yena), (như trong câu) người đàn ông đã thấy đức Phật trước đây. Tương tự, gatapubbo (có nghĩa là) con đường đã được đi qua trước bởi người đàn ông, hoặc gatapubbo (có nghĩa là) người đàn ông đã đi qua con đường trước đây. Piyā được gọi là vợ, piyapubbo là ‘người có vợ trước đây là người thân yêu’. Piyo được gọi là chồng, piyapubbā là ‘người (nữ) có chồng trước đây là người thân yêu’. Và đối với những chữ này, không có công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi. 213. Tatiyatthayoge. 213. Khi kết hợp với (chữ có) ý nghĩa của biến cách thứ ba. Tatiyatthena [Pg.127] padena yoge sabbādikāriyaṃ natthi. Khi kết hợp với một từ có ý nghĩa của biến cách thứ ba, thì công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi không được áp dụng. Māsena pubbānaṃ māsapubbānaṃ. (Ví dụ:) Māsena pubbānaṃ (thành) māsapubbānaṃ. 214. Catthasamāse. 214. Trong hợp thể đẳng lập. Catthasamāso vuccati dvandasamāso, tasmiṃ sabbādikāriyaṃ natthi. Hợp thể có ý nghĩa của ‘ca’ được gọi là hợp thể đẳng lập (dvandasamāsa); trong hợp thể ấy, công thức ngữ pháp dành cho nhóm sabbādi không được áp dụng. Dakkhiṇā ca uttarā ca pubbā ca dakkhiṇuttarapubbā, dakkhiṇuttarapubbānaṃ. (Ví dụ:) Dakkhiṇā ca uttarā ca pubbā ca (thành) dakkhiṇuttarapubbā, (biến cách thứ sáu số nhiều là) dakkhiṇuttarapubbānaṃ. Cattheti kiṃ? Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yā antaradisāti dakkhiṇapubbā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti dakkhiṇapubbā, dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassaṃ. Nói ‘trong ý nghĩa của ca’ để làm gì? (Để loại trừ các trường hợp như:) Dakkhiṇapubbā có nghĩa là phương trung gian ở giữa phương nam và phương đông (Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yā antaradisā); hoặc dakkhiṇapubbā có nghĩa là phương ấy vừa là phương nam vừa là phương đông (dakkhiṇā ca sā pubbā ca). (Các dạng biến cách là) dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassaṃ. 215. Veṭa. 215. Tùy chọn thành eṭa. Catthasamāse yonaṃ eṭa hoti vā. Trong hợp thể đẳng lập, biến cách ‘yo’ được tùy chọn biến thành ‘eṭa’. Katarakatame, katarakatamā, itaritare, itaritarā, aññamaññe, aññamaññā, pubbapare, pubbaparā, pubbāpare, pubbāparā iccādi. (Ví dụ:) Katarakatame, katarakatamā, itaritare, itaritarā, aññamaññe, aññamaññā, pubbapare, pubbaparā, pubbāpare, pubbāparā, v.v... Imesu pubbādīsu smā, smiṃnaṃ ā, ettaṃ hoti, pubbā, pubbe, parā, pare, aparā, apare, dakkhiṇā, dakkhiṇe, uttarā, uttare, adharā, adhare. Đối với những chữ pubbādi này, biến cách ‘smā’ và ‘smiṃ’ trở thành ‘ā’ và ‘e’. (Ví dụ:) pubbā, pubbe; parā, pare; aparā, apare; dakkhiṇā, dakkhiṇe; uttarā, uttare; adharā, adhare. Iti pubbādichakkarāsi. Như vậy là kết thúc phần sáu nhóm chữ bắt đầu bằng pubba. Yā itthī, yā, yāyo, yaṃ, yā, yāyo, yāya, yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya[Pg.128], yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya, yassā, yāyaṃ, yassaṃ, yāsu. Yā itthī (người nữ nào), (biến cách là) yā, yāyo, yaṃ, yā, yāyo, yāya, yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya, yassā, yāhi, yābhi, yāya, yassā, yāsaṃ, yāsānaṃ, yāya, yassā, yāyaṃ, yassaṃ, yāsu. Yo puriso, ye, yaṃ, ye, yena, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmā, yamhā, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmiṃ, yamhi, yesu. Yo puriso (người nam nào), (biến cách là) ye, yaṃ, ye, yena, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmā, yamhā, yehi, yebhi, yassa, yesaṃ, yesānaṃ, yasmiṃ, yamhi, yesu. Yaṃ cittaṃ, yāni cittāni, yaṃ, yāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Yaṃ cittaṃ (tâm nào), yāni cittāni (những tâm nào), (biến cách là) yaṃ, yāni. Phần còn lại tương tự nam tính. 216. Tyatetānaṃ tassa so. 216. Đối với các chữ tya, ta, eta, chữ ‘ta’ (của chúng) biến thành ‘so’. Anapuṃsakānaṃtya, ta, etasaddānaṃ tabyañjanassa so hoti simhi. Silopo. Đối với các chữ tya, ta, eta không phải trung tính, phụ âm ‘t’ của chúng biến thành ‘so’ khi đi với biến cách ‘si’. (Sau đó) ‘si’ bị xóa bỏ. Sā itthī, tā, tāyo, itthiyo, taṃ, tā, tāyo, tāya. Sā itthī (người nữ ấy), (biến cách là) tā, tāyo, itthiyo, taṃ, tā, tāyo, tāya. 217. Ssā vā tetimāmūhi. 217. Sau các chữ ta, eta, imā, amū, (biến cách) tùy chọn thành ssā. Gha, pasaññehi tā, etā, imā, amusaddehi nādīnaṃ pañcannaṃ ekavacanānaṃ ssā hoti vā. Rasso. Sau các chữ tā, etā, imā, amū được gọi là gha và pa, năm biến cách số ít bắt đầu bằng ‘nā’ được tùy chọn biến thành ‘ssā’. (Nguyên âm cuối của các chữ này được) rút ngắn. Tassā kataṃ, tāhi, tābhi, tāya, tassā. (Ví dụ:) Tassā kataṃ (được làm bởi cô ấy), tāhi, tābhi, tāya, tassā. 218. Tāssi vā. 218. Đối với chữ tā, (nguyên âm) tùy chọn thành i (trước ssā). Ssaṃ, ssā, ssāyesu ghasaññassa tāsaddassa i hoti vā. Khi các hậu tố ssaṃ, ssā, ssāya theo sau, nguyên âm của chữ tā được gọi là gha, tùy chọn biến thành i. Tissā. (Ví dụ:) Tissā. 219. Tetimāto [Pg.129] sassa ssāya. 219. Sau các chữ ta, eta, imā, biến cách ‘sa’ (biến thành) ssāya. Tā, etā, imāhi sassa ssāyādeso hoti vā. Đối với (các đại từ nữ tính) tā, etā, imā, biến cách ssa được tùy chọn thay thế bằng ssāya. Tassāya, tissāya, tāsaṃ, tāsānaṃ, tāya, tassā, tassāya, tissāya, tāsaṃ, tāsānaṃ, tāya, tāyaṃ, tassā, tassaṃ, tissā, tissaṃ, tāsu. Tassāya, tissāya, tāsaṃ, tāsānaṃ, tāya, tassā, tassāya, tissāya, tāsaṃ, tāsānaṃ, tāya, tāyaṃ, tassā, tassaṃ, tissā, tissaṃ, tāsu. So puriso, te purisā, taṃ, te, tena, tehi, tebhi, tassa, tesaṃ, tesānaṃ, tasmiṃ, tamhi, tesu. So puriso (người đàn ông ấy), te purisā (những người đàn ông ấy), taṃ, te, tena, tehi, tebhi, tassa, tesaṃ, tesānaṃ, tasmiṃ, tamhi, tesu. Taṃ cittaṃ, tāni cittāni, taṃ, tāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Taṃ cittaṃ (tâm ấy), tāni cittāni (những tâm ấy), taṃ, tāni. Phần còn lại tương tự nam tính. 220. Tassa no sabbāsu. 220. Đối với (đại từ) ta, (sự thay thế) na (xảy ra) trong tất cả (các biến cách). Yvādīsu sabbāsu vibhattīsu tassa no hoti. Trong (các trường hợp) yva, v.v., trong tất cả các biến cách, na thay thế cho ta. Ne purisā, naṃ, ne, nehi, nebhi, nesaṃ, nesānaṃ, nehi, nebhi, nesaṃ, nesānaṃ, namhi, nesu. Ne purisā, naṃ, ne, nehi, nebhi, nesaṃ, nesānaṃ, nehi, nebhi, nesaṃ, nesānaṃ, namhi, nesu. Ettha ca ‘sabbāsū’ti vuttepi yā yā vibhatti labbhati, taṃ taṃ ñatvā yojetabbā. Và ở đây, mặc dù được nói là ‘trong tất cả (các biến cách)’, (chỉ) biến cách nào được tìm thấy (trong thực tế), sau khi biết rõ biến cách ấy, (quy tắc) nên được áp dụng. Naṃ cittaṃ, nehi, nebhi. Pulliṅgasamaṃ. Naṃ cittaṃ, nehi, nebhi. (Phần còn lại) tương tự nam tính. 221. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca. 221. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvimassa ca . Sādīsu tassa ca imassa ca ṭa hoti vā. Trước (các biến cách) sa v.v., đối với ta và ima, (phép) ṭa xảy ra một cách tùy chọn. Assā itthiyā kataṃ, assā, assāya deti. Saṃmhi dīgho – āsaṃ itthīnaṃ, nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā, assā apeti, assā, assāya dhanaṃ, āsaṃ dhanaṃ, ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti ettha ‘sāna’nti vedanānaṃ, mahāvuttinā tassa sattaṃ. Assā, assaṃ ṭhitaṃ. Assā itthiyā kataṃ (được làm bởi người phụ nữ này), assā, assāya deti (cho người này). Trước saṃ thì có trường âm – āsaṃ itthīnaṃ (của những người phụ nữ này), nāsaṃ kujjhanti paṇḍitā (bậc trí không phẫn nộ với họ), assā apeti (rời khỏi người này), assā, assāya dhanaṃ (tài sản của người này), āsaṃ dhanaṃ (tài sản của những người này), trong câu ‘‘abhikkamo sānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ (sự tiến bộ của họ được thấy rõ, không phải sự thụt lùi), ở đây ‘sānaṃ’ là vedanānaṃ (của các cảm thọ), theo Mahāvutti, sa thay cho ta. Assā, assaṃ ṭhitaṃ (đứng ở nơi người này). Assa [Pg.130] purisassa, āsaṃ purisānaṃ. Nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino. Asmā, amhā, assa, āsaṃ, asmiṃ, amhi. Assa purisassa (của người đàn ông này), āsaṃ purisānaṃ (của những người đàn ông này). Nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino (tóc của họ không được thấy, và cả tay chân có màng). Asmā, amhā, assa, āsaṃ, asmiṃ, amhi. Assa cittassa. Pulliṅgasamaṃ. Assa cittassa (của tâm này). (Phần còn lại) tương tự nam tính. Esā itthī, etā, etāyo, etaṃ, etā, etāyo, etāya, etassā, etissā kataṃ. Esā itthī (người phụ nữ này), etā, etāyo, etaṃ, etā, etāyo, etāya, etassā, etissā kataṃ. Eso puriso, ete, etaṃ, ete, etena. Eso puriso (người đàn ông này), ete, etaṃ, ete, etena. Etaṃ cittaṃ, etāni, etaṃ, etāni, etena. Sabbaṃ tasaddasamaṃ ṭhapetvā nattaṃ, ṭattañca. Etaṃ cittaṃ (tâm này), etāni, etaṃ, etāni, etena. Tất cả tương tự như từ ta, ngoại trừ việc chuyển thành na và (phép) ṭa. 222. Simhānapuṃsakassāyaṃ. 222. Trước si, ayaṃ thay thế cho ima không phải trung tính. Simhi napuṃsakato aññassa imassa ayaṃ hoti. Silopo. Trước si, ayaṃ thay thế cho ima khác với trung tính. Si được lược bỏ. Ayaṃ itthī, imā, imāyo, imaṃ, imā, imāyo, imāya, imassā, imissā, imāhi, imābhi, imāya, imassā, imassāya, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assāya, imāsaṃ, imāsānaṃ, āsaṃ. Pañcamīrūpaṃ tatiyāsamaṃ, chaṭṭhīrūpaṃ catutthīsamaṃ. Imāya, imāyaṃ, imassā, imassāya, imassaṃ, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assaṃ, imāsu. Ayaṃ itthī (người phụ nữ này), imā, imāyo, imaṃ, imā, imāyo, imāya, imassā, imissā, imāhi, imābhi, imāya, imassā, imassāya, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assāya, imāsaṃ, imāsānaṃ, āsaṃ. Dạng thức cách thứ năm tương tự cách thứ ba, dạng thức cách thứ sáu tương tự cách thứ tư. Imāya, imāyaṃ, imassā, imassāya, imassaṃ, imissā, imissāya, imissaṃ, assā, assaṃ, imāsu. Ayaṃ puriso, ime, imaṃ, ime. Ayaṃ puriso (người đàn ông này), ime, imaṃ, ime. 223. Nāmhinimi. 223. Nāmhinimi . Nāmhi anitthiliṅge imassa ana, imiādesā honti. Trước nā và mhi, trong giống không phải nữ tính, các sự thay thế ana và imi cho ima xảy ra. Iminā, anena, imehi, imebhi. Iminā, anena, imehi, imebhi. 224. Imassānitthiyaṃ ṭe. 224. Đối với ima không phải nữ tính, (sự thay thế) e (xảy ra). Anitthiliṅge [Pg.131] imassa ṭe hoti vā su, naṃ, hisu. Trong giống không phải nữ tính, e tùy chọn thay thế cho ima trước (các biến cách) su, naṃ, và hi. Ehi, ebhi, imassa, assa, imesaṃ, imesānaṃ, esaṃ, esānaṃ, imasmā, imamhā, asmā, amhā, imehi, imebhi, ehi, ebhi, imassa, assa, imesaṃ, imesānaṃ, esaṃ, esānaṃ, imasmiṃ, imamhi, asmiṃ, amhi, imesu, esu. Ehi, ebhi, imassa, assa, imesaṃ, imesānaṃ, esaṃ, esānaṃ, imasmā, imamhā, asmā, amhā, imehi, imebhi, ehi, ebhi, imassa, assa, imesaṃ, imesānaṃ, esaṃ, esānaṃ, imasmiṃ, imamhi, asmiṃ, amhi, imesu, esu. ‘‘Anamhi bhadde susoṇe, kinnu jagghasi sobhane’’ti pāḷi- ‘anamhī’ti imasmiṃ ṭhāne, mahāvuttinā smiṃmhi anādeso. Trong Pāḷi ‘‘Anamhi bhadde susoṇe, kinnu jagghasi sobhane’’ (Này Susoṇa hiền thiện, ở nơi này, tại sao nàng lại cười, hỡi người xinh đẹp?), ‘anamhi’ là ở vị trí của imasmiṃ, theo Mahāvutti, ana thay thế (cho ima) trước smiṃ. Imaṃ cittaṃ. Imaṃ cittaṃ (tâm này). 225. Imassidaṃ vā. 225. Đối với ima, idaṃ (thay thế) một cách tùy chọn. Napuṃsake aṃ, sisu imassa tehi aṃ, sīhi saha idaṃ hoti vā. Trong trung tính, `ima` cùng với `aṃ` và `si` được tùy chọn biến thành `idaṃ`. Idaṃ cittaṃ, imāni cittāni, imaṃ, idaṃ, imāni, iminā, anena. Sabbaṃ pulliṅgasamaṃ. `Idaṃ cittaṃ`, `imāni cittāni`, `imaṃ`, `idaṃ`, `imāni`, `iminā`, `anena`. Tất cả (các dạng còn lại) tương tự như nam tính. Idha missakarūpaṃ vuccati – Ở đây, dạng hỗn hợp được nói đến – Yā, sā itthī, yā, tā itthiyo, yaṃ, taṃ itthiṃ, yā, esā itthī, yā, etā itthiyo, yaṃ, etaṃ itthiṃ, yā, ayaṃ itthī, yā, imā itthiyo, yaṃ, imaṃ itthiṃ, yo, so puriso, ye, te purisāiccādayo. `Yā, sā itthī`, `yā, tā itthiyo`, `yaṃ, taṃ itthiṃ`, `yā, esā itthī`, `yā, etā itthiyo`, `yaṃ, etaṃ itthiṃ`, `yā, ayaṃ itthī`, `yā, imā itthiyo`, `yaṃ, imaṃ itthiṃ`, `yo, so puriso`, `ye, te purisā`, và các ví dụ tương tự. ‘‘Sa kho so kumāro vuddhimanvāyā’’ti ettha so so kumāroti, ‘ese se eke ekatthe’ti ettha eso so eko ekatthoti vattabbaṃ. Tattha pubbaṃ pubbaṃ atthapadaṃ, paraṃ paraṃ byañjanamattaṃ. ‘‘Ayaṃ so sārathi etī’’ti ettha pana dvepi visuṃ [Pg.132] visuṃ atthapadāni evāti. Yaṃ, taṃ, idanti ime saddā nipātarūpāpi hutvā pāḷivākyesu sañcaranti sabbaliṅgavibhattīsu abhinnarūpāti. Trong câu «Sa kho so kumāro vuddhimanvāyā», `so so kumāro` có nghĩa là `so kumāro`. Trong câu «ese se eke ekatthe», nên được hiểu là `eso eko ekatthe`. Ở đó, từ đứng trước là từ có nghĩa, từ đứng sau chỉ là thành phần phụ trợ. Tuy nhiên, trong câu «Ayaṃ so sārathi etī», cả hai đều là những từ có nghĩa riêng biệt. Các từ `yaṃ`, `taṃ`, `idaṃ` này cũng trở thành dạng bất biến từ (nipāta) và xuất hiện trong các câu Pāli với hình thức không thay đổi ở tất cả các giống và biến cách. 226. Imetānamenānvādese dutiyāyaṃ. 226. Khi lặp lại (anvādesa), `ena` thay thế cho `ima` và `eta` trong đối cách. Anvādeso vuccati anukathanaṃ, punakathanaṃ, anvādesaṭhāne ima, etānaṃ enādeso hoti dutiyāvibhattīsu. `Anvādesa` được gọi là sự đề cập sau, sự lặp lại. Ở vị trí của `anvādesa`, `ena` thay thế cho `ima` và `eta` trong các biến cách đối cách. Imaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpehi, atho enaṃ bhikkhuṃ dhammaṃ ajjhāpehi, ime bhikkhū vinayaṃ ajjhāpehi, atho ene bhikkhū dhammaṃ ajjhāpehi, etaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpehiiccādinā vattabbaṃ. Tamenaṃ bhikkhave nirayapālā, yatvādhikaraṇamenaṃ bhikkhuṃ iccādīsupi anukathanameva. Hãy dạy luật cho vị tỳ khưu này, rồi hãy dạy pháp cho vị tỳ khưu ấy (`enaṃ`). Hãy dạy luật cho các vị tỳ khưu này, rồi hãy dạy pháp cho các vị tỳ khưu ấy (`ene`). Nên nói tương tự với `etaṃ bhikkhuṃ vinayaṃ ajjhāpehi`, v.v... Trong các ví dụ như `Tamenaṃ bhikkhave nirayapālā`, `yatvādhikaraṇamenaṃ bhikkhuṃ`, cũng chính là sự đề cập sau. 227. Massāmussa. 227. Chữ `ma` của `amu` thành `sa`. Simhi anapuṃsakassa amussa massa so hoti. Trong biến cách `si`, chữ `ma` của `amu` ở phi trung tính được biến thành `sa`. Asu itthī, amu vā, amū, amuyo, amuṃ, amū, amuyo, amuyā, amussā, amūhi, amūbhi, amuyā, amussā, amūsaṃ, amūsānaṃ, amuyā, amussā, amūhi, amūbhi, amuyā, amussā, amūsaṃ, amūsānaṃ, amuyā, amuyaṃ, amussā, amussaṃ, amūsu. `Asu itthī`, `amu` (tùy chọn), `amū`, `amuyo`, `amuṃ`, `amū`, `amuyo`, `amuyā`, `amussā`, `amūhi`, `amūbhi`, `amuyā`, `amussā`, `amūsaṃ`, `amūsānaṃ`, `amuyā`, `amussā`, `amūhi`, `amūbhi`, `amuyā`, `amuyaṃ`, `amussā`, `amussaṃ`, `amūsu`. Asu puriso, amu vā. `Asu puriso`, hoặc `amu`. 228. Lopomusmā. 228. Sự lược bỏ (biến cách) sau `amū`. Amuto yonaṃ lopo hoti. Vo, nopavādoyaṃ. Sau `amu`, các biến cách `yo` bị lược bỏ. Đây là ngoại lệ của quy tắc `Vo, no`. Amū[Pg.133], amuṃ, amū, amunā, amūhi, amūbhi. `Amū`, `amuṃ`, `amū`, `amunā`, `amūhi`, `amūbhi`. 229. Na no sassa. 229. `Sa` không thành `no`. Amuto sassa no na hoti. Sau `amu`, biến cách `sa` không thành `no`. Amussa. `Amussa`. Mahāvuttinā samhi mussa duttaṃ, adussa. Pāḷiyaṃ ‘‘dussa me khettapālassa, rattiṃ bhattaṃ apābhata’’nti ettha gāthāvasena a-kāralopo. Amūsaṃ, amūsānaṃ, amusmā, amumhā, amūhi, amūbhi, amussa, adussa, amūsaṃ, amūsānaṃ, amusmiṃ, amumhi, amūsu. Theo Mahāvutti, trong biến cách `saṃ`, `mu` được lặp lại, thành `adussa`. Trong kinh Pāli, ở câu «dussa me khettapālassa, rattiṃ bhattaṃ apābhata», có sự lược bỏ nguyên âm `a-` do thể kệ. Các dạng khác: `Amūsaṃ`, `amūsānaṃ`, `amusmā`, `amumhā`, `amūhi`, `amūbhi`, `amussa`, `adussa`, `amūsaṃ`, `amūsānaṃ`, `amusmiṃ`, `amumhi`, `amūsu`. 230. Amussāduṃ. 230. Sau `amu`, (`aṃ` và `si`) thành `aduṃ`. Napuṃsake aṃ, sisu amussa tehi saha aduṃ hoti vā. Trong trung tính, `amu` cùng với `aṃ` và `si` được tùy chọn biến thành `aduṃ`. Amuṃ cittaṃ, aduṃ cittaṃ, amūni, amuṃ, aduṃ, amūni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. ‘Sakatthe’ti suttena kapaccaye kate sabbādirūpaṃ natthi. Amukā kaññā, amukā, amukāyo. Amuko puriso, amukā purisā. Amukaṃ cittaṃ, amukāni cittāni iccādi. `Amuṃ cittaṃ`, `aduṃ cittaṃ`, `amūni`, `amuṃ`, `aduṃ`, `amūni`. Phần còn lại tương tự nam tính. Khi tiếp vị ngữ `ka` được thêm vào bởi quy tắc `Sakatthe`, nó không có dạng của đại danh từ (sabbādi). Ví dụ: `Amukā kaññā`, `amukā`, `amukāyo`; `Amuko puriso`, `amukā purisā`; `Amukaṃ cittaṃ`, `amukāni cittāni`, v.v... 231. Ke vā. 231. Tùy chọn khi `ke` theo sau. Ke pare amussa massa so hoti vā. Khi `ka` theo sau, chữ `ma` của `amu` được tùy chọn biến thành `sa`. Asukā itthī, asukā, asukāyo. Asuko puriso, asukā purisā. Asukaṃ kulaṃ, asukāni kulāni. Sabbaṃ kaññā, purisa, cittasamaṃ. `Asukā itthī`, `asukā`, `asukāyo`. `Asuko puriso`, `asukā purisā`. `Asukaṃ kulaṃ`, `asukāni kulāni`. Tất cả đều tương tự như `kaññā`, `purisa`, `citta`. ‘Itthiyamatvā’ti ettha ‘itthiyaṃ ā’ti vibhattasuttena kiṃsaddato itthiyaṃ āpaccayo. Ở đây trong `Itthiyamatvā`, theo quy tắc biến cách `itthiyaṃ ā`, tiếp vị ngữ `ā` được thêm vào sau từ `kiṃ` trong nữ tính. 232. Kiṃssa ko. 232. `Kiṃ` thành `ko`. Sabbesu [Pg.134] vibhattipaccayesu kiṃssa ko hoti. Trong tất cả các tiếp vị ngữ biến cách, `kiṃ` trở thành `ko`. Kā itthī, kā, kāyo, kaṃ, kā, kāyo, kāya, kassā iccādi sabbasamaṃ. Ko puriso, ke purisā, kaṃ, ke, kena, kehi, kebhi, kassa. `Kā itthī`, `kā`, `kāyo`, `kaṃ`, `kā`, `kāyo`, `kāya`, `kassā`, v.v... tương tự như `sabbā`. `Ko puriso`, `ke purisā`, `kaṃ`, `ke`, `kena`, `kehi`, `kebhi`, `kassa`. 233. Ki sasmiṃsu vānitthiyaṃ. 233. Trong các biến cách `sa` và `smiṃ`, `ki` là dạng tùy chọn ở phi nữ tính. Anitthiliṅge sa, smiṃsu kiṃsaddassa ki hoti vā. Trong phi nữ tánh, kiṃsadda tùy chọn biến thành ki trước các biến cách vĩ ngữ sa, smiṃ, su. Kissa, kesaṃ, kesānaṃ, kasmā, kamhā, kehi, kebhi, kassa, kissa, kesaṃ, kesānaṃ, kasmiṃ, kamhi, kismiṃ, kimhi, kesu. Kissa, kesaṃ, kesānaṃ, kasmā, kamhā, kehi, kebhi, kassa, kissa, kesaṃ, kesānaṃ, kasmiṃ, kamhi, kismiṃ, kimhi, kesu. 234. Kimaṃsisu napuṃsake. 234. Trong trung tánh, kiṃ trước aṃ và si. Napuṃsake aṃ, sisu kiṃsaddassa tehi aṃsīhi saha kiṃ hoti. Trong trung tánh, kiṃsadda cùng với các biến cách vĩ ngữ aṃ, si được biến đổi thành kiṃ. Kiṃ cittaṃ, kāni, kiṃ, kaṃ vā, kāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Idaṃ pucchanatthassa suddhakiṃsaddassa rūpaṃ. Kiṃ cittaṃ, kāni, kiṃ, hoặc kaṃ, kāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Đây là dạng của suddhakiṃsadda (đại từ nghi vấn thuần túy) có nghĩa là hỏi. ‘Ci’itinipātena yutte pana ekaccatthaṃ vā appatthaṃ vā vadati. Kāci itthī, kāci itthiyo, kiñci itthiṃ, kāci, kāyaci, kāhici, kāyaci, kassāci, kāsañci, kutoci, kāhici. Sattamiyaṃ - kāyaci, katthaci, kāsuci. Nhưng khi kết hợp với bất biến từ ‘ci’, nó diễn đạt ý nghĩa ‘một vài’ hoặc ‘một ít’. (Ví dụ:) Kāci itthī, kāci itthiyo, kiñci itthiṃ, kāci, kāyaci, kāhici, kāyaci, kassāci, kāsañci, kutoci, kāhici. Trong biến cách thứ bảy: kāyaci, katthaci, kāsuci. Koci puriso, keci, kiñci, keci, kenaci, kehici, kassaci, kesañci, kismiñci, kimhici, katthaci, kesuci. Koci puriso, keci, kiñci, keci, kenaci, kehici, kassaci, kesañci, kismiñci, kimhici, katthaci, kesuci. Kiñci kulaṃ, kānici kulāni, kiñci, kānici. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Kiñci kulaṃ, kānici kulāni, kiñci, kānici. Phần còn lại tương tự nam tánh. Puna [Pg.135] yasaddena yutte sakalatthaṃ vadati. Yā kāci itthī, yākāci itthiyo. Lại nữa, khi kết hợp với yasadda, nó diễn đạt ý nghĩa ‘tất cả’. (Ví dụ:) Yā kāci itthī, yākāci itthiyo. Yo koci puriso, ye keci, yaṃ kiñci, ye keci yena kenaci, yehi kehici, yassa kassaci, yesaṃ kesañci yato kutoci, yehi kehici, yassa kassaci, yesaṃkesañci, yasmiṃ kismiñci, yamhi kimhici, yattha katthaci, yesu kesuci. Yo koci puriso, ye keci, yaṃ kiñci, ye keci yena kenaci, yehi kehici, yassa kassaci, yesaṃ kesañci yato kutoci, yehi kehici, yassa kassaci, yesaṃkesañci, yasmiṃ kismiñci, yamhi kimhici, yattha katthaci, yesu kesuci. Yaṃ kiñcicittaṃ, yāni kānici, yaṃ kiñci, yāni kānici. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Yaṃ kiñcicittaṃ, yāni kānici, yaṃ kiñci, yāni kānici. Phần còn lại tương tự nam tánh. Saṅkhyārāsi Phần về số đếm Ekasaddo saṅkhyatthe pavatto ekavacanantova, aññatthe pavatto ekabahuvacananto. Từ ekasadda khi được dùng với nghĩa số đếm thì chỉ có ở số ít; khi được dùng với nghĩa khác thì có cả số ít và số nhiều. Tattha saṅkhyatthe – ekā itthī, ekaṃ, ekāya, ekissā iccādi. Punnapuṃsakesu ekavacanesu purisa, cittarūpameva. Trong đó, với nghĩa số đếm – ekā itthī, ekaṃ, ekāya, ekissā, v.v. Trong nam tánh và trung tánh số ít, dạng của nó giống như purisa và citta. Aññatthe – ekā itthī, ekā itthiyo, ekaṃ, ekā, ekāya, ekissā, ekāhi, ekābhi iccādi. Với nghĩa khác – ekā itthī, ekā itthiyo, ekaṃ, ekā, ekāya, ekissā, ekāhi, ekābhi, v.v. Eko puriso, eke, ekaṃ, eke, ekena, ekehi, ekebhi, ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Pulliṅga sabbasamaṃ. Eko puriso, eke, ekaṃ, eke, ekena, ekehi, ekebhi, ekassa, ekesaṃ, ekesānaṃ. Trong nam tánh, tương tự sabba. Ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni, ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni, ekaṃ kulaṃ, ekāni kulāni. Phần còn lại tương tự nam tánh. Kapaccaye pare sabbādirūpaṃ natthi. Khi có hậu tố ka theo sau, nó không có dạng biến cách của nhóm sabbādi. ‘‘Ekikā sayane setu, yā te ambe avāhari. Ekākinī gahaṭṭhāhaṃ, mātuyā paricoditā’’ti pāḷi, ekako puriso, ekakaṃ, ekakena. Ekakaṃ kulaṃ iccādi ekavacanantameva, ekakānaṃ bahutte vattabbe dve ekakā, dve ekake[Pg.136], dvīhi ekakehīti labbhati. ‘‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’’ti pāḷi. Iminā nayena bahuvacanampi labbhati. ‘Ekā’ti missakā. Trong kinh Pāḷi có câu: ‘Ekikā sayane setu, yā te ambe avāhari. Ekākinī gahaṭṭhāhaṃ, mātuyā paricoditā’. (Ví dụ:) ekako puriso, ekakaṃ, ekakena. Ekakaṃ kulaṃ, v.v. chỉ có ở số ít. Khi cần diễn đạt số nhiều của ekaka, ta có: dve ekakā, dve ekake, dvīhi ekakehi. Trong kinh Pāḷi cũng có câu: ‘Pañcālo ca videho ca, ubho ekā bhavantu te’. Theo cách này, dạng số nhiều cũng được tìm thấy. ‘Ekā’ ở đây có nghĩa là hợp nhất. Paṭisedhayutte pana anekā itthiyo, anekāsaṃ itthīnaṃ. Aneke purisā, anekesaṃ purisānaṃ. Anekāni kulāni, anekesaṃ kulānaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nekāni dhaññagaṇāni, nekāni khettagaṇāni, nekānaṃ dhaññagaṇānaṃ, nekānaṃ khettagaṇāna’’ntipi atthi. Nhưng khi kết hợp với từ phủ định, (ta có:) anekā itthiyo, anekāsaṃ itthīnaṃ. Aneke purisā, anekesaṃ purisānaṃ. Anekāni kulāni, anekesaṃ kulānaṃ. Tuy nhiên, trong kinh Pāḷi cũng có các dạng: ‘nekāni dhaññagaṇāni, nekāni khettagaṇāni, nekānaṃ dhaññagaṇānaṃ, nekānaṃ khettagaṇānaṃ’. Ekacca, ekacciya, kati, bahusaddāpi idha vattabbā. Ekaccā itthī, ekaccā, ekaccāyoti sabbaṃ kaññāsamaṃ. Các từ ekacca, ekacciya, kati, bahu cũng nên được đề cập ở đây. (Ví dụ:) Ekaccā itthī, ekaccā, ekaccāyo, tất cả đều tương tự kaññā. Ekacco puriso. Ekacco puriso. 135. Ekaccādīhyato. 135. Sau ekaccādi, e thay cho yo. Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti. Sau các từ trong nhóm ekaccādi tận cùng bằng a, vĩ ngữ yo được biến đổi thành e. Ekacce purisā, ekacce purise. Sesaṃ purisasamaṃ. Ādisaddena appekacca, ekatiya, ubhādayo saṅgayhanti. Appekacce purisā, ekatiye purisā, ubhe purisā. Ekacce purisā, ekacce purise. Phần còn lại tương tự purisa. Với từ ādi, các từ appekacca, ekatiya, ubhadi cũng được bao gồm. (Ví dụ:) Appekacce purisā, ekatiye purisā, ubhe purisā. Ekaccaṃ cittaṃ. Ekaccaṃ cittaṃ. 236. Na nissa ṭā. 236. ni không thành ā. Ekaccādīhi nissa ṭā na hoti. Sau các từ trong nhóm ekaccādi, vĩ ngữ ni không biến đổi thành ā. Ekaccāni cittāni. Sesaṃ cittasamaṃ. Ekaccāni cittāni. Phần còn lại tương tự citta. Ekacciya, ekacceyya, ekatiyasaddā kaññā, purisa, cittanayā. ‘‘Itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipa. Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha. Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo [Pg.137] naro’’ti ca ‘‘parivāritā muñcare ekacceyyā’’ti ca ‘‘na vissase ekatiyesū’’ti ca pāḷī – tattha ‘niplavita’nti udakato ubbhataṃ. Các từ ekacciya, ekacceyya, ekatiya theo cách chia của kaññā, purisa, citta. Trong kinh Pāḷi có các câu: ‘Itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipa. Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha. Kaṭṭhaṃ niplavitaṃ seyyo, na tvevekacciyo naro’, và ‘parivāritā muñcare ekacceyyā’, và ‘na vissase ekatiyesū’. Trong đó, ‘niplavitaṃ’ có nghĩa là được vớt lên từ nước. Katisaddo bahuvacanantova. Kati-sadda (từ kati) chỉ có ở số nhiều. 237. Ṭikatimhā. 237. Ṭi sau kati. Katimhā yonaṃ ṭi hoti. Sau kati, biến cách yo được chuyển thành ṭi. Kati itthiyo, kati purisā, kati purise, kati cittāni. Katihi itthīhi, katihi purisehi, katihi cittehi. Kati itthiyo (bao nhiêu người nữ), kati purisā (bao nhiêu người nam), kati purise (bao nhiêu người nam), kati cittāni (bao nhiêu tâm). Katihi itthīhi (bởi bao nhiêu người nữ), katihi purisehi (bởi bao nhiêu người nam), katihi cittehi (bởi bao nhiêu tâm). 238. Bahukatīnaṃ. 238. Đối với bahu và kati (trước naṃ). Naṃmhi bahu, katīnaṃ ante nuka hoti. Khi biến cách naṃ theo sau, nuka được thêm vào cuối của bahu và kati. Katinnaṃ itthīnaṃ, katinnaṃ purisānaṃ, katinnaṃ cittānaṃ, ayaṃ nāgamo bahulaṃ na hoti, ‘katinaṃ tithīnaṃ pūraṇī katimī’ti ca dissati. ‘‘Bahūnaṃ vassasatānaṃ, bahūnaṃ vassasahassāna’’nti ca ‘‘bahūnaṃ kusaladhammānaṃ, bahūnaṃ akusaladhammāna’’nti ca ‘‘bahūnaṃ vata atthāya, uppajjiṃsu tathāgatā’’ti ca pāḷī. Katinnaṃ itthīnaṃ (của bao nhiêu người nữ), katinnaṃ purisānaṃ (của bao nhiêu người nam), katinnaṃ cittānaṃ (của bao nhiêu tâm), sự thêm vào này thường không xảy ra, và cũng được thấy như ‘katinaṃ tithīnaṃ pūraṇī katimī’. Và các câu Pāḷi như: ‘‘Bahūnaṃ vassasatānaṃ, bahūnaṃ vassasahassāna’’ (của nhiều trăm năm, của nhiều ngàn năm), và ‘‘bahūnaṃ kusaladhammānaṃ, bahūnaṃ akusaladhammāna’’ (của nhiều thiện pháp, của nhiều bất thiện pháp), và ‘‘bahūnaṃ vata atthāya, uppajjiṃsu tathāgatā’’ (chư Như Lai xuất hiện, thật vậy, vì lợi ích cho nhiều người). Katisu itthīsu, katisu purisesu, katisu cittesu. Katisu itthīsu (trong bao nhiêu người nữ), katisu purisesu (trong bao nhiêu người nam), katisu cittesu (trong bao nhiêu tâm). Bahusadde dvīsu naṃvacanesu bahunnaṃ, bahunnanti vattabbaṃ. Sesaṃ dhenu, bhikkhu, āyusadisaṃ. Đối với từ bahu, trong hai biến cách naṃ (sở hữu cách và chỉ định cách số nhiều), nên được nói là bahunnaṃ, bahunnaṃ. Phần còn lại tương tự như dhenu, bhikkhu, āyu. Kapaccaye kaññā, purisa, cittasadisaṃ, bahū itthiyo, bahukā itthiyo. Bahū purisā, bahavo purisā, bahukā purisā. Bahūni cittāni, bahukāni cittāni iccādinā vattabbaṃ. Bahūnaṃ [Pg.138] samudāyāpekkhane sati ekavacanampi labbhati, ‘‘bahujanassa atthāya bahujanassa hitāya, bahuno janassa atthāya hitāyā’’ti pāḷi. Khi có tiếp vị ngữ ka, (từ bahu) tương tự như kaññā, purisa, citta, nên được nói như sau: bahū itthiyo, bahukā itthiyo (nhiều người nữ). Bahū purisā, bahavo purisā, bahukā purisā (nhiều người nam). Bahūni cittāni, bahukāni cittāni (nhiều tâm). Khi xem xét một tập thể gồm nhiều thành phần, số ít cũng được tìm thấy, như trong câu Pāḷi: ‘‘bahujanassa atthāya bahujanassa hitāya, bahuno janassa atthāya hitāyā’’ (vì lợi ích cho số đông, vì hạnh phúc cho số đông). Ubhasaddo bahuvacanantova, ‘ubhagohi ṭo’ti yonaṃ ṭo, ubho itthiyo, purisā, kulāni gacchanti, ubho itthiyo, purisā, kulāni passati. Từ ubha chỉ có ở số nhiều, theo quy tắc ‘ubhagohi ṭo’, biến cách yo trở thành ṭo, (ví dụ:) ubho itthiyo, purisā, kulāni gacchanti (cả hai người nữ, người nam, gia đình đi), ubho itthiyo, purisā, kulāni passati (thấy cả hai người nữ, người nam, gia đình). 239. Suhisubhasso. 239. O thay cho ubha (trước su và hi). Su, hisu ubhassa anto o hoti. Khi su và hi theo sau, âm cuối của ubha trở thành o. Ubhohi, ubhosu. Ubhohi, ubhosu. 240. Ubhinnaṃ. 240. Ubhinnaṃ. Ubhamhā naṃvacanassa innaṃ hoti. Sau ubha, biến cách naṃ trở thành innaṃ. Ubhinnaṃ. Sabbattha itthi, purisa, kulehi yojetabbaṃ. Ubhinnaṃ. Trong mọi trường hợp, nên được kết hợp với itthi, purisa, kula. 241. Yomhi dvinnaṃ duvedve. 241. Duve, dve thay cho dvi (trước yo). Yosu savibhattissa dvissa duve, dve honti. ‘Dvinna’nti vacanaṃ dvissa bahuvacanantaniyamatthaṃ. Khi biến cách yo theo sau, từ dvi cùng với biến cách của nó trở thành duve, dve. Việc nói ‘dvinnaṃ’ (trong câu kệ) là nhằm mục đích quy định rằng từ dvi chỉ có ở số nhiều. Dve itthiyo, dve purisā, dve purise, dve cittāni, duve itthiyo, duve purisā, duve purise, duve cittāni, dvīhi, dvībhi. Dve itthiyo (hai người nữ), dve purisā (hai người nam), dve purise (hai người nam), dve cittāni (hai tâm), duve itthiyo (hai người nữ), duve purisā (hai người nam), duve purise (hai người nam), duve cittāni (hai tâm), dvīhi, dvībhi. 242. Naṃmhi nuka dvādīnaṃ sattarasannaṃ. 242. Nuka đối với mười bảy số từ dvi trở đi (trước naṃ). Naṃmhi [Pg.139] pare dvādīnaṃ aṭṭhārasantānaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ ante nuka hoti. U-kāro uccāraṇattho. Kānubandhaṃ disvā anteti ñāyati. Khi biến cách naṃ theo sau, nuka được thêm vào cuối của mười bảy số đếm từ dvi đến aṭṭhārasa. Nguyên âm u chỉ dùng để dễ phát âm. Do thấy có chỉ tố ka, nên được biết là (thêm vào) cuối. Dvinnaṃ. Dvinnaṃ. 243. Duvinnaṃ naṃmhi. 243. Duvinnaṃ (thay cho dvi) trước naṃ. Naṃmhi savibhattissa dvissa duvinnaṃ hoti vā. Khi biến cách naṃ theo sau, từ dvi cùng với biến cách của nó có thể tùy chọn trở thành duvinnaṃ. Duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Mahāvuttinā sumhi duve hoti, nāgassa duvesu dantesu nimmitā, cakkāni pādesu duvesu vindati. Evañca sati duvehi, duvebhītipi siddhameva hoti, ayaṃ dvisaddo ubhasaddo viya aliṅgo. Duvinnaṃ, dvīhi, dvībhi, dvinnaṃ, duvinnaṃ, dvīsu. Theo Mahāvutti, trước su trở thành duve, (như trong) nāgassa duvesu dantesu nimmitā (được tạo ra trên hai ngà của voi), cakkāni pādesu duvesu vindati (tìm thấy các bánh xe trên hai bàn chân). Khi như vậy, các dạng duvehi, duvebhi cũng được hình thành. Từ dvi này không có giới tính, giống như từ ubha. 244. Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ. 244. Tisso, catasso (thay cho ti, catu) trước yo (cùng với biến cách). Itthiyaṃ yosu savibhattīnanti, catunnaṃ tisso, catasso honti. Trong nữ tính, khi biến cách yo theo sau, ti và catu cùng với biến cách của chúng trở thành tisso, catasso. Tisso itthiyo, catasso itthiyo. Tisso itthiyo (ba người nữ), catasso itthiyo (bốn người nữ). Mahāvuttinā hisu ca tissa, catassā honti, ‘‘tissehi catassehi parisāhi, catassehi sahito lokanāyako’’ti pāḷī. Tīhi, tībhi itthīhi, catūhi, catūbhi, catubbhi itthīhi. Theo Mahāvutti, trước hi và su cũng trở thành tissa, catassā, như trong câu Pāḷi: ‘‘tissehi catassehi parisāhi, catassehi sahito lokanāyako’’. Tīhi, tībhi itthīhi (bởi ba người nữ), catūhi, catūbhi, catubbhi itthīhi (bởi bốn người nữ). 245. Naṃmhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā. 245. Ở biến cách `naṃ`, `ti` và `catu` trong nữ tánh trở thành `tissa` và `catassā`. Itthiyaṃ naṃmhiti, catunnaṃ tissa, catassā honti. Trong nữ tánh, khi có biến cách `naṃ`, (số từ) `ti` và `catu` trở thành `tissa` và `catassā`. Tissannaṃ [Pg.140] itthīnaṃ, catassannaṃ itthīnaṃ, tiṇṇaṃ itthīnaṃ, catunnaṃ itthīnaṃ, samaṇo gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato hoti, catunnaṃ parisānaṃ piyo hoti manāpoti, tissehi, catassehi, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tissannaṃ, catassannaṃ, tiṇṇaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu. Ví dụ: `Tissannaṃ itthīnaṃ` (của ba người nữ), `catassannaṃ itthīnaṃ` (của bốn người nữ), `tiṇṇaṃ itthīnaṃ` (của ba người nữ), `catunnaṃ itthīnaṃ` (của bốn người nữ). Sa-môn Gotama được bốn hội chúng tôn kính, được bốn hội chúng quý mến và hài lòng. (Các dạng khác:) `tissehi, catassehi, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tissannaṃ, catassannaṃ, tiṇṇaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu`. Pāḷiyaṃ ‘‘catassehī’’ti diṭṭhattā tissesu, catassesūtipi diṭṭhameva hoti. Bởi vì trong kinh Pāḷi đã thấy (dạng) `catassehī`, nên (các dạng) `tissesu` và `catassesū` cũng được xem là đã thấy. 246. Pume tayo cattāro. 246. Trong nam tánh, (biến cách `yo`) trở thành `tayo` và `cattāro`. Pulliṅge yosu savibhattīnanti, catunnaṃ tayo, cattāro honti. Trong nam tánh, của `ti` và `catu` cùng với biến cách `yo`, trở thành `tayo` và `cattāro`. Tayo purisā, tayo purise, cattāro purisā, cattāro purise. Ví dụ: `Tayo purisā` (ba người nam), `tayo purise` (ba người nam), `cattāro purisā` (bốn người nam), `cattāro purise` (bốn người nam). 247. Caturo catussa. 247. Của `catu` (trở thành) `caturo`. Pume savibhattissa catusaddassa caturo hoti. Trong nam tánh, của từ `catu` cùng với biến cách của nó, trở thành `caturo`. Caturo purisā, caturo purise. Kathaṃ caturo nimitte nādassiṃ, caturo phalamuttameti? ‘‘Liṅgavipallāsā’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi. Ví dụ: `Caturo purisā` (bốn người nam), `caturo purise` (bốn người nam). Tại sao (có các dạng) `caturo nimitte` (bốn tướng), `caturo phalamuttame` (bốn quả tối thượng)? Trong sớ giải nói rằng: “Do sự chuyển đổi tánh”. (Các dạng khác:) `tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi`. 248. Iṇṇaṃiṇṇannaṃ tito jhā. 248. Sau `ti`, `jha` (tức là `naṃ`) trở thành `iṇṇaṃ` và `iṇṇannaṃ`. Jhasaññamhā timhā naṃvacanassa iṇṇaṃ, iṇṇannaṃ honti. Sau `ti`, biến cách `naṃ` (được gọi là `jha`) trở thành `iṇṇaṃ` và `iṇṇannaṃ`. Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu. Ví dụ: `Tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīhi, tībhi, catūhi, catūbhi, catubbhi, tiṇṇaṃ, tiṇṇannaṃ, catunnaṃ, tīsu, catūsu`. 249. Tīṇicattāri napuṃsake. 249. Trong trung tánh, (biến cách `yo`) trở thành `tīṇi` và `cattāri`. Napuṃsake [Pg.141] yosu savibhattīnanti, catunnaṃ tīṇi, cattāri honti. Trong trung tánh, của `ti` và `catu` cùng với biến cách `yo`, trở thành `tīṇi` và `cattāri`. Tīṇi cittāni, cattāri cittāni. Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Ví dụ: `Tīṇi cittāni` (ba tâm), `cattāri cittāni` (bốn tâm). Phần còn lại giống như nam tánh. Vacanasiliṭṭhatte pana sati visadisaliṅgavacanānampi padānaṃ aññamaññasaṃyogo hoti, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, tayomahābhūtā, tayo mahābhūte, sabbe mālā upenti maṃ, sabbe kaññā upenti maṃ, sabbe ratanā upenti maṃ, sabbe yānā upenti maṃ, avijjāya sati saṅkhārā honti, saṅkhāresu sati viññāṇaṃ hoti iccādi. Tuy nhiên, khi vì sự trôi chảy của lời nói, cũng có sự kết hợp lẫn nhau của các từ có tánh và số không tương đồng. Ví dụ: `cattāro satipaṭṭhānā` (bốn niệm xứ), `cattāro sammappadhānā` (bốn chánh cần), `tayomahābhūtā`, `tayo mahābhūte` (ba đại chủng), `sabbe mālā upenti maṃ` (tất cả vòng hoa đến với tôi), `sabbe kaññā upenti maṃ` (tất cả thiếu nữ đến với tôi), `sabbe ratanā upenti maṃ` (tất cả châu báu đến với tôi), `sabbe yānā upenti maṃ` (tất cả cỗ xe đến với tôi), `avijjāya sati saṅkhārā honti` (khi có vô minh, các hành sanh khởi), `saṅkhāresu sati viññāṇaṃ hoti` (khi có các hành, thức sanh khởi), v.v. Gāthāsu vipallāsāpi bahulaṃ dissanti, aññe dhammāni desenti, evaṃ dhammāni sutvāna, satañca dhammāni sukittitāni sutvā, atthāni cintayitvāna, uttamatthāni tayi labhimhā, kiṃ tvaṃ atthāni jānāsi, iccheyyāmi bhante sattaputtāni, siviputtāni avhaya, puttadārāni posenti, balībaddāni soḷasa iccādi. Trong các kệ, sự chuyển đổi (tánh, số) cũng được thấy rất nhiều. Ví dụ: `aññe dhammāni desenti` (những người khác thuyết các pháp), `evaṃ dhammāni sutvāna` (sau khi nghe các pháp như vậy), `satañca dhammāni sukittitāni sutvā` (sau khi nghe các pháp được bậc thiện nhân khéo tán thán), `atthāni cintayitvāna` (sau khi suy xét các ý nghĩa), `uttamatthāni tayi labhimhā` (chúng tôi đã đạt được những ý nghĩa tối thượng nơi ngài), `kiṃ tvaṃ atthāni jānāsi` (bạn có biết các ý nghĩa không?), `iccheyyāmi bhante sattaputtāni` (bạch ngài, con mong có bảy người con trai), `siviputtāni avhaya` (vị ấy đã gọi các hoàng tử Sivi), `puttadārāni posenti` (họ nuôi dưỡng vợ con), `balībaddāni soḷasa` (mười sáu con bò đực), v.v. Idha sesasaṅkhyānāmāni dīpiyante. Ở đây, các danh từ số còn lại được giải thích. 250. Ṭa pañcādīhi cuddasahi. 250. Sự xóa bỏ (biến cách `yo`) xảy ra đối với mười bốn (số từ) bắt đầu bằng `pañca`. Pañcādīhi aṭṭhārasantehi saṅkhyāsaddehi yonaṃ ṭa hoti. Sau các số từ bắt đầu bằng `pañca` và kết thúc bằng `aṭṭhārasa`, biến cách `yo` bị xóa bỏ. Pañca itthiyo, pañca purisā, purise, pañca cittāni, cha itthiyo. Ví dụ: `Pañca itthiyo` (năm người nữ), `pañca purisā, purise` (năm người nam), `pañca cittāni` (năm tâm), `cha itthiyo` (sáu người nữ). Ḷāgame [Pg.142] pana ‘‘itthibhāvā na muccissaṃ, chaḷāni gatiyo imā’’ti pāḷi. Tuy nhiên, với sự thêm vào của `ḷa`, có câu Pāḷi: `itthibhāvā na muccissaṃ, chaḷāni gatiyo imā` (tôi sẽ không thoát khỏi thân nữ, sáu cõi này). Cha purisā, cha purise, cha cittāni. Evaṃ satta, aṭṭha, nava, dasa, ekādasa…pe… aṭṭhārasa. Ví dụ: `Cha purisā, cha purise` (sáu người nam), `cha cittāni` (sáu tâm). Tương tự như vậy cho `satta` (bảy), `aṭṭha` (tám), `nava` (chín), `dasa` (mười), `ekādasa` (mười một)... cho đến... `aṭṭhārasa` (mười tám). 251. Pañcādīnaṃ cuddasannama. 251. Của mười bốn (số từ) bắt đầu bằng `pañca`, (nguyên âm cuối) trở thành `a`. Su, naṃ, hisu pañcādīnaṃ cuddasannaṃ assa attameva hoti, na ettaṃ vā dīghattaṃ vā hoti. Khi có các biến cách `su`, `naṃ`, `hi`, nguyên âm `a` cuối của mười bốn (số từ) bắt đầu bằng `pañca` chỉ trở thành `a` ngắn, không trở thành `e` hay trường âm. Pañcahi, pañcannaṃ, pañcasu, chahi, channaṃ, chasu, sattahi, sattannaṃ, sattasu, aṭṭhahi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu, navahi, navannaṃ, navasu, dasahi, dasannaṃ, dasasu, ekādasahi, ekādasannaṃ, ekādasasu…pe… aṭṭhārasahi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu. Ví dụ: `Pañcahi, pañcannaṃ, pañcasu, chahi, channaṃ, chasu, sattahi, sattannaṃ, sattasu, aṭṭhahi, aṭṭhannaṃ, aṭṭhasu, navahi, navannaṃ, navasu, dasahi, dasannaṃ, dasasu, ekādasahi, ekādasannaṃ, ekādasasu…` cho đến… `aṭṭhārasahi, aṭṭhārasannaṃ, aṭṭhārasasu`. Ete sabbe aliṅgā bahuvacanantā eva. Tất cả những (số từ) này đều không có tánh và luôn ở số nhiều. ‘Itthiyamatvā’ti vīsa, tiṃsa, cattālīsa, paññāsehi āpaccayo, mahāvuttinā simhi rasso silopo ca, ‘niggahīta’nti vikappena niggahītāgamo, vikappena aṃlopo, nādīnaṃ ekavacanānaṃ yādeso, vīsa itthiyo, vīsaṃ itthiyo, vīsa purisā, vīsaṃ purisā, vīsa purise, vīsaṃ purise, vīsa cittāni, vīsaṃ cittāni, vīsāya itthīhi kammaṃ kataṃ, vīsāya purisehi kammaṃ kataṃ, vīsāya kulehi kammaṃ kataṃ, vīsāya itthīnaṃ, purisānaṃ, kulānaṃ, sattamiyaṃ vīsāya itthīsu, purisesu, kulesu. Theo quy tắc ‘Itthiyamatvā’, sau `vīsa`, `tiṃsa`, `cattālīsa`, `paññāsa` có tiếp vị ngữ `ā`. Theo Mahāvutti, ở biến cách `si`, có sự rút ngắn và xóa bỏ `si`. Theo quy tắc ‘niggahīta’, có sự thêm vào `niggahīta` (`ṃ`) tùy chọn, và sự xóa bỏ `aṃ` tùy chọn. Các biến cách số ít bắt đầu bằng `nā` được thay thế bằng `ya`. Ví dụ: `vīsa itthiyo, vīsaṃ itthiyo` (hai mươi người nữ), `vīsa purisā, vīsaṃ purisā` (hai mươi người nam), `vīsa purise, vīsaṃ purise` (hai mươi người nam), `vīsa cittāni, vīsaṃ cittāni` (hai mươi tâm), `vīsāya itthīhi kammaṃ kataṃ` (việc được làm bởi hai mươi người nữ), `vīsāya purisehi kammaṃ kataṃ` (việc được làm bởi hai mươi người nam), `vīsāya kulehi kammaṃ kataṃ` (việc được làm bởi hai mươi gia đình), `vīsāya itthīnaṃ, purisānaṃ, kulānaṃ` (của hai mươi người nữ, người nam, gia đình), ở thất cách (sattamiyaṃ): `vīsāya itthīsu, purisesu, kulesu` (trong hai mươi người nữ, người nam, gia đình). Tipaccaye vīsati, tiṃsatisaddāpi saṭṭhi, sattati, asīti, navutisaddā viya niccaṃ itthi liṅgekavacanantā eva, si, aṃlopo, vīsati itthiyo, vīsati purisā, purise, vīsati kulāni, vīsatiyā itthīhi, itthīnaṃ, purisehi, purisānaṃ, kulehi, kulānaṃ[Pg.143], vīsatiyā, vīsatiyaṃ itthi, purisa, kulesu, evaṃ yāvanavutiyā veditabbā. Vaggabhede pana sati bahuvacanampi vikappena dissati, dve vīsatiyo iccādi. Khi có tiếp vị ngữ `ti`, các từ `vīsati`, `tiṃsati` cũng giống như các từ `saṭṭhi`, `sattati`, `asīti`, `navuti`, luôn là nữ tánh, số ít. Có sự xóa bỏ `si` và `aṃ`. Ví dụ: `vīsati itthiyo` (hai mươi người nữ), `vīsati purisā, purise` (hai mươi người nam), `vīsati kulāni` (hai mươi gia đình), `vīsatiyā itthīhi, itthīnaṃ, purisehi, purisānaṃ, kulehi, kulānaṃ` (bởi/của hai mươi người nữ, người nam, gia đình), `vīsatiyā, vīsatiyaṃ itthi, purisa, kulesu` (trong/giữa hai mươi người nữ, người nam, gia đình). Cần hiểu tương tự như vậy cho đến `navuti`. Tuy nhiên, khi có sự phân chia thành nhóm, số nhiều cũng được thấy tùy chọn, ví dụ: `dve vīsatiyo` (hai lần hai mươi), v.v. Sataṃ, sahassaṃ, dasasahassaṃ, satasahassaṃ, dasasatasahassanti ime napuṃsakaliṅgāyeva. Saṅkhyeyyapadhāne pana itthiliṅge vattabbe sahassī, dasasahassī, satasahassīti itthiliṅgaṃ bhavati. Vaggabhede pana dve satāni, tīṇi satāni, dve sahassāni, tīṇi sahassāni iccādīni bhavanti. Koṭi, pakoṭi, koṭipakoṭi, akkhobhiṇīsaddā itthiliṅgā eva. Sesaṃ sabbaṃ yāvaasaṅkhyeyyā napuṃsakameva. Sataṃ, sahassaṃ, dasasahassaṃ, satasahassaṃ, dasasatasahassaṃ, những từ này chỉ là trung tánh. Nhưng khi đối tượng được đếm là chính và cần được nói ở nữ tánh, thì trở thành nữ tánh là sahassī, dasasahassī, satasahassī. Còn trong trường hợp phân loại theo nhóm, thì trở thành dve satāni, tīṇi satāni, dve sahassāni, tīṇi sahassāni, v.v... Các từ koṭi, pakoṭi, koṭipakoṭi, akkhobhiṇī chỉ là nữ tánh. Tất cả những từ còn lại cho đến asaṅkhyeyya chỉ là trung tánh. Sahassaṃ kāsi nāma, dasasahassaṃ nahutaṃ nāma, satasahassaṃ lakkhaṃ nāma. Một ngàn được gọi là kāsi, mười ngàn được gọi là nahutaṃ, một trăm ngàn được gọi là lakkhaṃ. Duvidhaṃ padhānaṃ saṅkhyāpadhānaṃ, saṅkhyeyyapadhānañca. Purisānaṃ vīsati hoti, purisānaṃ navuti hoti, purisānaṃ sataṃ hoti, sahassaṃ hoti iccādi saṅkhyāpadhānaṃ nāma, vīsati purisā, navuti purisā, sataṃ purisā, sahassaṃ purisā iccādi saṅkhyeyyapadhānaṃ nāma. Có hai loại chính: số từ làm chính và đối tượng được đếm làm chính. Ví dụ như ‘purisānaṃ vīsati hoti’ (có hai mươi người nam), ‘purisānaṃ navuti hoti’ (có chín mươi người nam), ‘purisānaṃ sataṃ hoti’ (có một trăm người nam), ‘sahassaṃ hoti’ (có một ngàn) v.v... được gọi là số từ làm chính. Ví dụ như ‘vīsati purisā’ (hai mươi người nam), ‘navuti purisā’ (chín mươi người nam), ‘sataṃ purisā’ (một trăm người nam), ‘sahassaṃ purisā’ (một ngàn người nam) v.v... được gọi là đối tượng được đếm làm chính. Etthapi vīsatisaddo itthiliṅgekavacano eva. Sata, sahassasaddā napuṃsakekavacanā eva. Saṅkhyāsaddānaṃ pana padavidhānañca guṇavidhānañca samāsakaṇḍe āgamissati. Ở đây cũng vậy, từ vīsati chỉ là nữ tánh số ít. Các từ sata, sahassa chỉ là trung tánh số ít. Tuy nhiên, quy tắc về từ và quy tắc về tính từ của các số từ sẽ được đề cập trong chương về hợp thể. Saṅkhyārāsi niṭṭhito. Phần số lượng đã kết thúc. 252. Simhāhaṃ. 252. Ahaṃ trong biến cách si. Simhi savibhattissa amhassa ahaṃ hoti. Khi có biến cách si, từ amha cùng với biến cách của nó được biến đổi thành ahaṃ. Ahaṃ gacchāmi. Tôi đi. 253. Mayamasmāmhassa. 253. Mayaṃ, asmā của amha. Yosu [Pg.144] savibhattissa amhassa kamena mayaṃ, asmā honti vā. Khi có biến cách yo, từ amha cùng với biến cách của nó được biến đổi tuần tự thành mayaṃ, asmā, hoặc không. Mayaṃ gacchāma, asme passāmi. Chúng tôi đi, tôi thấy chúng tôi. Pakkhe – Trong trường hợp khác – ‘Yonameṭa’ iti vidhi, amhe gacchāma. Theo quy tắc ‘Yonameṭa’, (ví dụ) amhe gacchāma. 254. Tumhassa tuvaṃtvaṃmhi ca. 254. Tuvaṃ, tvaṃ của tumha trong si và aṃ. Simhi ca aṃmhi ca savibhattissa tumhassa tuvaṃ, tvaṃ honti. Khi có biến cách si và aṃ, từ tumha cùng với biến cách của nó được biến đổi thành tuvaṃ, tvaṃ. Tuvaṃ buddho tuvaṃ satthā, tuvaṃ mārābhibhū muni, tvaṃ no satthā anuttaro, tumhe gacchatha, tuvaṃ passati, tvaṃ passati. Ngài là Phật, Ngài là Bậc Đạo Sư, Ngài là bậc Thánh nhân chiến thắng Ma vương, Ngài là Bậc Đạo Sư vô thượng của chúng con, các người đi, (người ấy) thấy bạn, (người ấy) thấy bạn. 255. Aṃmhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ. 255. Taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ trong biến cách aṃ. Aṃmhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ honti. Khi có biến cách aṃ, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến đổi thành taṃ, maṃ, tavaṃ, mamaṃ. Maṃ passati, mamaṃ passati, taṃ passati, tavaṃ passati, amhe passati, tumhe passati. (Người ấy) thấy tôi, (người ấy) thấy tôi, (người ấy) thấy bạn, (người ấy) thấy bạn, (người ấy) thấy chúng tôi, (người ấy) thấy các bạn. 256. Dutiyāyomhi vā. 256. Hoặc trong biến cách yo của đối cách. Dutiyāyomhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ ṅānubandhā aṃ, ākaṃādesā honti vā. Trong biến cách yo của đối cách, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng có thể được thay thế bằng aṃ và ākaṃ, có chỉ tố ṅa. Amhaṃ, amhākaṃ passati, tumhaṃ, tumhākaṃ passati. (Người ấy) thấy chúng tôi, (người ấy) thấy chúng tôi; (người ấy) thấy các bạn, (người ấy) thấy các bạn. 257. Nāsmāsu tayāmayā. 257. Tayā, mayā trong các biến cách nā, smā. Nā[Pg.145], smāsu savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ tayā, mayā honti. Trong các biến cách nā và smā, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến đổi thành tayā và mayā. Mayā kataṃ, tayā kataṃ, mayā apeti, tayā apeti. Được làm bởi tôi, được làm bởi bạn; (nó) đi khỏi tôi, (nó) đi khỏi bạn. 258. Tayātayīnaṃ tva vā tassa. 258. Tva thay thế cho ta của tayā và tayī, hoặc không. Tayā, tayīnaṃ tassa tva hoti vā. Chữ ta của tayā và tayī có thể tùy chọn được biến đổi thành tva. Tvayā kataṃ, tvayā apeti, amhehi kataṃ, tumhehi kataṃ. Được làm bởi bạn, (nó) đi khỏi bạn; được làm bởi chúng tôi, được làm bởi các bạn. 259. Tavamamatuyhaṃmayhaṃ se. 259. Tava, mama, tuyhaṃ, mayhaṃ trong biến cách sa. Samhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ tavādayo honti. Khi có biến cách sa, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến đổi thành tava, v.v... Mama dīyate, mayhaṃ dīyate, tava dīyate, tuyhaṃ dīyate. Được cho đến tôi (mama), được cho đến tôi (mayhaṃ), được cho đến bạn (tava), được cho đến bạn (tuyhaṃ). 260. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ. 260. Naṃsesvasmākaṃmamaṃ. Naṃ, sesu savibhattissa amhassa kamena asmākaṃ, mamaṃ honti. Trong các trường hợp còn lại của biến cách naṃ, thân từ amha cùng với biến cách của nó theo thứ tự được biến thành asmākaṃ và mamaṃ. Mamaṃ dīyate, asmākaṃ dīyate. Được cho đến tôi (mamaṃ), được cho đến chúng tôi (asmākaṃ). 261. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi. 261. Ṅaṃṅākaṃ naṃmhi. Naṃmhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ ṅānubandhā aṃ, ākaṃādesā honti vā. Khi có biến cách naṃ theo sau, các thân từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng, có chỉ định tử ṅ, được tùy chọn biến đổi thành aṃ và ākaṃ. Amhaṃ dīyate, amhākaṃ dīyate, tumhaṃ dīyate, tumhākaṃ dīyate. Pañcamiyaṃ mayā, tayā, tvayā, pubbe vuttāva. Được cho đến chúng tôi (amhaṃ), được cho đến chúng tôi (amhākaṃ), được cho đến các bạn (tumhaṃ), được cho đến các bạn (tumhākaṃ). Ở cách thứ năm (biến cách sở dụng), các dạng mayā, tayā, tvayā đã được nói đến ở trước. 262. Smāmhi tvamhā. 262. Smāmhi tvamhā. Smāmhi [Pg.146] savibhattissa tumhassa tvamhā hoti. Khi có biến cách smā theo sau, thân từ tumha cùng với biến cách của nó được biến thành tvamhā. Tvamhā apeti, amhehi, tumhehi, mama, mamaṃ, mayhaṃ, tava, tuyhaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ. Ra đi từ bạn (tvamhā). (Các dạng khác là:) amhehi, tumhehi, mama, mamaṃ, mayhaṃ, tava, tuyhaṃ, amhaṃ, amhākaṃ, asmākaṃ, tumhaṃ, tumhākaṃ. 263. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi. 263. Smiṃmhi tumhamhānaṃ tayimayi. Smiṃmhi savibhattīnaṃ tumhā’mhānaṃ tayi, mayi honti. Khi có biến cách smiṃ theo sau, các thân từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng được biến thành tayi và mayi. Tayi, mayi, tvatte tvayi, amhesu, tumhesu. Ở nơi bạn (tayi), ở nơi tôi (mayi), ở nơi bạn (tvatte, tvayi), ở nơi chúng tôi (amhesu), ở nơi các bạn (tumhesu). 264. Sumhāmhassāsmā. 264. Sumhāmhassāsmā. Sumhi amhassa asmā hoti. Khi có biến cách su theo sau, thân từ amha được biến thành asmā. Asmāsu. Asmāsu. Mahāvuttinā yo, hisu amhassa asmādeso, yonaṃ ettañca, asmā gacchāma, asme passati, asmāhi kataṃ, asmākaṃ dīyate, asmāhi apeti, asmākaṃ dhanaṃ, asmāsu ṭhitaṃ. ‘‘Asmābhijappanti janā anekā’’ti pāḷi-asme abhijappanti patthentīti attho. ‘‘Asmābhi pariciṇṇosi, mettacittā hi nāyakā’’ti therīpāḷi – ‘pariciṇṇo’ti paricārito. Theo Mahāvutti, trong các biến cách yo, hi, su, thân từ amha được biến thành asmā, và yo thành e. (Ví dụ:) asmā gacchāma (chúng tôi đi), asme passati (nó thấy chúng tôi), asmāhi kataṃ (được làm bởi chúng tôi), asmākaṃ dīyate (được cho đến chúng tôi), asmāhi apeti (ra đi từ chúng tôi), asmākaṃ dhanaṃ (tài sản của chúng tôi), asmāsu ṭhitaṃ (đứng giữa chúng tôi). Trong câu Pāḷi: ‘Asmābhijappanti janā anekā’ (Nhiều người mong mỏi chúng tôi), nghĩa là asme abhijappanti patthenti (họ mong mỏi, họ ao ước chúng tôi). Trong câu Therīpāḷi: ‘Asmābhi pariciṇṇosi, mettacittā hi nāyakā’ (Thưa bậc lãnh đạo, ngài đã được chúng tôi phục vụ, vì chúng tôi có tâm từ), ‘pariciṇṇo’ có nghĩa là paricārito (được phục vụ). Catutthiyaṃ asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara – ‘adhipannāna’nti dukkhābhibhūtānaṃ. Ở cách thứ tư (chỉ định cách): asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara (Thưa vua voi, xin hãy tha thứ cho chúng tôi, những kẻ đang bị khốn khổ) – ‘adhipannānaṃ’ có nghĩa là dukkhābhibhūtānaṃ (những người bị đau khổ chế ngự). Chaṭṭhiyaṃ esasmākaṃ kule dhammo, esā asmākaṃ dhammatā. Ở cách thứ sáu (sở thuộc cách): esasmākaṃ kule dhammo (Đây là pháp trong dòng tộc của chúng tôi), esā asmākaṃ dhammatā (Đây là pháp tánh của chúng tôi). Sattamiyaṃ yaṃ kiccaṃ parame mitte, katamasmāsu taṃ tayā. Pattā nissaṃsayaṃ tvamhā, bhattirasmāsu yā tava – tattha ‘yaṃ [Pg.147] kicca’nti yaṃ kammaṃ kattabbaṃ, tava asmāsu yā bhatti, tāya mayaṃ tvamhā nissaṃsayataṃ pattāti attho. Ở cách thứ bảy (vị trí cách): yaṃ kiccaṃ parame mitte, katamasmāsu taṃ tayā (Việc gì cần làm cho người bạn tối cao, việc ấy đã được bạn làm đối với chúng tôi). Pattā nissaṃsayaṃ tvamhā, bhattirasmāsu yā tava (Chúng tôi chắc chắn đã đạt được từ bạn, do lòng tận tụy mà bạn dành cho chúng tôi) – ở đây, ‘yaṃ kiccaṃ’ có nghĩa là yaṃ kammaṃ kattabbaṃ (việc làm nào nên được thực hiện); nghĩa là: tava asmāsu yā bhatti, tāya mayaṃ tvamhā nissaṃsayataṃ pattā (do lòng tận tụy mà bạn dành cho chúng tôi, chúng tôi đã đạt được sự chắc chắn từ bạn). 265. Apādādo padatekavākye. 265. Apādādo padatekavākye. Apādādimhi pavattānaṃ padato paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhā’mhānaṃ vidhi hoti. Adhikārasuttamidaṃ. Quy tắc cho các đại từ tumha và amha được áp dụng khi chúng không đứng ở đầu một cú pháp (pada), đứng sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu. Đây là một kinh quy tắc chi phối. 266. Yonaṃhisvapañcamyā vono. 266. Yonaṃhisvapañcamyā vono. Pañcamīvajjitesu yo, naṃ, hisu paresu apādādopavattānaṃ padato paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ savibhattīnaṃ tumhā’mhasaddānaṃ vo, no honti vā. Ngoại trừ cách thứ năm, khi các biến cách yo, naṃ, hi, su theo sau, các từ tumha và amha cùng với biến cách của chúng, vốn không đứng ở đầu cú pháp, đứng sau một từ khác, và nằm trong cùng một câu, được tùy chọn biến đổi thành vo và no. Gacchatha vo, gacchatha tumhe, gacchāma no, gacchāma amhe, passeyya vo, passeyya tumhe, passeyya no, passeyya amhe, dīyate vo, dīyate tumhākaṃ, dīyate no, dīyate amhākaṃ, dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhākaṃ, dhanaṃ no, dhanaṃ amhākaṃ, kataṃ vo puññaṃ, kataṃ tumhehi puññaṃ, kataṃ no puññaṃ, kataṃ amhehi puññaṃ. gacchatha vo, gacchatha tumhe (các bạn đi), gacchāma no, gacchāma amhe (chúng tôi đi), passeyya vo, passeyya tumhe (nó có thể thấy các bạn), passeyya no, passeyya amhe (nó có thể thấy chúng tôi), dīyate vo, dīyate tumhākaṃ (được cho đến các bạn), dīyate no, dīyate amhākaṃ (được cho đến chúng tôi), dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhākaṃ (tài sản của các bạn), dhanaṃ no, dhanaṃ amhākaṃ (tài sản của chúng tôi), kataṃ vo puññaṃ, kataṃ tumhehi puññaṃ (phước được làm bởi các bạn), kataṃ no puññaṃ, kataṃ amhehi puññaṃ (phước được làm bởi chúng tôi). Apañcamyāti kiṃ? Nissaṭaṃ tumhehi, nissaṭaṃ amhehi. Tại sao nói ‘ngoại trừ cách thứ năm’? (Ví dụ:) Nissaṭaṃ tumhehi (đã thoát khỏi các bạn), nissaṭaṃ amhehi (đã thoát khỏi chúng tôi). Apādādotveva? Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ. Tại sao nói ‘không ở đầu cú pháp’? (Ví dụ:) Balañca bhikkhūnamanuppadinnaṃ, tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ (Và vật thực đã được dâng đến các vị tỳ khưu, bởi các bạn, vô lượng công đức đã được tạo ra). Padatotveva? Tumhe gacchatha, amhe gacchāma. Tại sao nói ‘sau một từ’? (Ví dụ:) Tumhe gacchatha (Các bạn đi), amhe gacchāma (Chúng tôi đi). Ekavākyetveva? Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare. Tại sao nói ‘trong cùng một câu’? (Ví dụ:) Devadatto tiṭṭhati gāme, tumhe tiṭṭhatha nagare (Devadatta đứng ở trong làng, các bạn đứng ở trong thành phố). Savibhattīnantveva? Arahati dhammo tumhādisānaṃ. Tại sao nói ‘cùng với biến cách của chúng’? (Ví dụ:) Arahati dhammo tumhādisānaṃ (Giáo pháp xứng đáng cho những người như các bạn). 267. Teme nāse. 267. Về te và me. Nā[Pg.148], sesu tādisānaṃ savibhattīnaṃ tumha, amhasaddānaṃ te, me honti vā. Trong các biến cách còn lại, các từ `tumha` và `amha` có biến cách được thay thế tùy chọn bằng `te` và `me`. Kataṃ te puññaṃ, kataṃ tayā puññaṃ, kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ, dinnaṃ te vatthaṃ, dinnaṃ tuyhaṃ vatthaṃ, dinnaṃ me vatthaṃ, dinnaṃ mayhaṃ vatthaṃ, idaṃ te raṭṭhaṃ, idaṃ tava raṭṭhaṃ, idaṃ me raṭṭhaṃ, idaṃ mama raṭṭhaṃ. Công đức đã được bạn tạo, công đức đã được bạn tạo, công đức đã được tôi tạo, công đức đã được tôi tạo, y đã được dâng cho bạn, y đã được dâng cho bạn, y đã được dâng cho tôi, y đã được dâng cho tôi, đây là vương quốc của bạn, đây là vương quốc của bạn, đây là vương quốc của tôi, đây là vương quốc của tôi. 268. Anvādese. 268. Trong trường hợp nhắc lại. Anvādesaṭṭhāne tumhā’mhasaddānaṃ vo, no, te, meādesā niccaṃ bhavanti punabbidhānā. Trong trường hợp nhắc lại, các từ `tumha` và `amha` luôn luôn được thay thế bằng `vo`, `no`, `te`, `me` do sự tái lập quy tắc. Gāmo tumhākaṃ pariggaho, atho nagarampi vo pariggaho. Evaṃ sesesu. Ngôi làng là sở hữu của các bạn, và thành phố cũng là sở hữu của các bạn. Tương tự trong các trường hợp còn lại. 269. Sapubbā paṭhamantā vā. 269. Tùy chọn, sau từ ở biến cách thứ nhất có từ đi trước. Saṃvijjati pubbapadaṃ assāti sapubbaṃ, sapubbā paṭhamantapadamhā paresaṃ savibhattīnaṃ tumhā’mhasaddānaṃ vo, no, te, meādesā vikappena honti anvādesaṭṭhānepi. `Sapubbaṃ` là (từ) có từ đi trước. Sau một từ ở biến cách thứ nhất có từ đi trước, các từ `tumha` và `amha` cùng với biến cách của chúng được thay thế tùy chọn bằng `vo`, `no`, `te`, `me`, ngay cả trong trường hợp nhắc lại. Gāme paṭo tumhākaṃ, atho nagare kambalaṃ vo, atho nagare kambalaṃ tumhākaṃ vā. Evaṃ sesesu. Tấm vải trong làng là của các bạn, và tấm chăn trong thành phố là của các bạn, hoặc tấm chăn trong thành phố là của các bạn. Tương tự trong các trường hợp còn lại. 270. Na cavāhāhevayoge. 270. Không (thay thế) khi kết hợp với `ca`, `vā`, `ha`, `aha`, `eva`. Ca, vā, ha, aha, evasaddehi yoge tumhā’mhānaṃ vo, no, te, meādesā na honti. Khi kết hợp với các từ `ca`, `vā`, `ha`, `aha`, `eva`, các từ `tumha` và `amha` không được thay thế bằng `vo`, `no`, `te`, `me`. Gāmo [Pg.149] tava ca mama ca pariggaho, gāmo tava vā mama vā pariggaho iccādi. Ngôi làng là sở hữu của bạn và của tôi, ngôi làng là sở hữu của bạn hoặc của tôi, v.v. Cādiyogeti kiṃ? Gāmo ca te pariggaho, nagarañca me pariggaho. Tại sao nói 'khi kết hợp với `ca`, v.v.'? Ngôi làng cũng là sở hữu của bạn, và thành phố cũng là sở hữu của tôi. 271. Dassanatthenālocane. 271. Trong trường hợp nhìn với ý nghĩa thấy. Ālocanaṃ olokanaṃ, ālocanato aññasmiṃ dassanatthe payujjamāne tumhā’mhānaṃ vo, no, te, meādesā na honti. `Ālocana` là `olokana` (nhìn, xem). Khi được dùng với ý nghĩa thấy khác với việc nhìn, các từ `tumha` và `amha` không được thay thế bằng `vo`, `no`, `te`, `me`. Gāmo tumhe uddissa āgato, gāmo amhe uddissa āgato – ‘gāmo’ti gāmavāsī mahājano. Dân làng đã đến vì các bạn, dân làng đã đến vì chúng tôi – ‘gāmo’ ở đây có nghĩa là dân làng, đám đông dân chúng. Anālocaneti kiṃ? Gāmo vo passati, gāmo no passati. Tại sao nói 'không phải là nhìn'? Dân làng thấy các bạn, dân làng thấy chúng tôi. 272. Āmantanapubbaṃ asantaṃva. 272. Từ đi trước ở hô cách được xem như không tồn tại. Āmantanabhūtaṃ pubbapadaṃ asantaṃ viya hoti, padatoti saṅkhyaṃ na gacchati. Từ đi trước ở hô cách được xem như không tồn tại, không được tính là một từ (trong câu). Devadatta! Tava pariggaho. Này Devadatta! (Đây là) sở hữu của bạn. 273. Na sāmaññavacanamekatthe. 273. Không (áp dụng) cho từ chung khi chỉ cùng một đối tượng. Tulyādhikaraṇabhūte pade sati pubbaṃ sāmaññavacanabhūtaṃ āmantanapadaṃ asantaṃ viya na hoti, padatoti saṅkhyaṃ gacchati. Khi có một từ đồng cách, từ hô cách đi trước mà là một từ chung thì không được xem như không tồn tại, nó được tính là một từ. Māṇavaka jaṭila! Te pariggaho. Này chàng trai khổ hạnh! (Đây là) sở hữu của bạn. Sāmaññavacananti [Pg.150] kiṃ? Māṇavaka devadatta! Tuyhaṃ pariggaho. Tại sao nói 'từ chung'? Này chàng trai Devadatta! (Đây là) sở hữu của bạn. Ekattheti kiṃ? Devadatta! Yaññadatta! Tumhākaṃ pariggaho. Tại sao nói 'chỉ cùng một đối tượng'? Này Devadatta! Này Yaññadatta! (Đây là) sở hữu của các bạn. 274. Bahūsu vā. 274. Tùy chọn, trong trường hợp số nhiều. Bahūsu janesu pavattamānaṃ sāmaññavacanabhūtampi āmantanapadaṃ ekatthe pade sati asantaṃ viya na hoti vā. Từ hô cách là một từ chung, dù áp dụng cho nhiều người, khi có một từ (khác) chỉ cùng đối tượng, thì tùy chọn không được xem như không tồn tại. Brāhmaṇā guṇavanto vo pariggaho, brāhmaṇā guṇavanto tumhākaṃ pariggaho. Này các Bà-la-môn đức hạnh, (đây là) sở hữu của các bạn, này các Bà-la-môn đức hạnh, (đây là) sở hữu của các bạn. Sabbādirāsi niṭṭhito. Phần Sabbādi đã kết thúc. Vibhattipaccayantarāsi Phần về các biến cách và tiếp vị ngữ khác. Atha vibhattipaccayā dīpiyante. Kế đến, các biến cách hậu tố được trình bày. Vibhatyatthānaṃ jotakattā vibhattiṭṭhāne ṭhitā paccayā vibhattipaccayā. Các hậu tố đứng ở vị trí của biến cách vì làm sáng tỏ ý nghĩa của biến cách được gọi là biến cách hậu tố. 275. To pañcamyā. 275. Hậu tố ‘to’ (dùng) trong (nghĩa của) biến cách thứ năm. Pañcamiyā vibhattiyā atthe topaccayo hoti. Hậu tố ‘to’ được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ năm. Tomhi dīghānaṃ rasso, kaññato, rattito, itthito, dhenuto. Mahāvuttinā tomhi mātāpitūnaṃ ittaṃ, mātito, pitito, vadhuto, purisato, munito, daṇḍito[Pg.151], bhikkhuto, satthārato, kattuto, gotrabhuto, sabbato, yato, tato. Khi hậu tố ‘to’ theo sau, các nguyên âm dài được rút ngắn, (như trong) kaññato, rattito, itthito, dhenuto. Theo Mahāvutti, khi hậu tố ‘to’ theo sau, (âm cuối của) mātā và pitā trở thành ‘it’, (như trong) mātito, pitito, vadhuto, purisato, munito, daṇḍito, bhikkhuto, satthārato, kattuto, gotrabhuto, sabbato, yato, tato. Ima, eta, kiṃsaddehi to. Hậu tố ‘to’ (được thêm) sau các từ ima, eta, kiṃ. 276. Itotettokuto. 276. (Các dạng là) ito, etto, kuto. Ito, ato, etto, kutoti ete saddā topaccayantā nipaccante. Các từ ito, ato, etto, kuto này là những từ có hậu tố ‘to’ được thành lập bất quy tắc. Imamhā imehīti vā ito, etasmā etehīti vā ato, etto, kasmā kehīti vā kuto. Ettha ca imamhā, imehītiādikaṃ atthavākyaṃ disvā pakatiliṅgaṃ veditabbaṃ. Iminā suttena imassa ittaṃ, etassa attaṃ ettañca, ‘saramhā dve’ti esaramhā dvittaṃ, kiṃsaddassa kuttaṃ. Esa nayo sesesu nipātanesu. Ito có nghĩa là imamhā hoặc imehi; ato, etto có nghĩa là etasmā hoặc etehi; kuto có nghĩa là kasmā hoặc kehi. Và ở đây, sau khi xem xét câu giải nghĩa như imamhā, imehi, v.v., nên hiểu được giới tính ban đầu. Theo quy tắc này, ima trở thành it, eta trở thành at và et, theo quy tắc ‘saramhā dve’ thì phụ âm sau nguyên âm được nhân đôi, từ kiṃ trở thành kut. Đây là phương pháp (áp dụng) cho các trường hợp thành lập bất quy tắc còn lại. 277. Abhyādīhi. 277. (Hậu tố ‘to’ được thêm) sau abhi, v.v. Abhiādīhi to hoti, punabbidhānā’pañcamyatthepītipi siddhaṃ. Hậu tố ‘to’ được thêm sau abhi, v.v. Do được quy định lại, nên cũng được xác lập trong các ý nghĩa khác ngoài biến cách thứ năm. Abhito gāmaṃ gāmassa abhimukheti attho. Abhito gāmaṃ có nghĩa là ở phía trước của làng (gāmassa abhimukhe). Parito gāmaṃ gāmassa samantatoti attho. Parito gāmaṃ có nghĩa là xung quanh làng (gāmassa samantato). Ubhato gāmaṃ gāmassa ubhosu passesūti attho. Ubhato gāmaṃ có nghĩa là ở cả hai bên của làng (gāmassa ubhosu passesu). Pacchato, heṭṭhato, uparito. Pacchato, heṭṭhato, uparito. 278. Ādyādīhi. 278. (Hậu tố ‘to’ được thêm) sau ādi, v.v. Ādipabhutīhi apañcamyatthepi to hoti. Hậu tố ‘to’ được thêm sau ādi và các từ tương tự, cũng trong các ý nghĩa khác ngoài biến cách thứ năm. Ādito[Pg.152], majjhato, purato, passato, piṭṭhito, orato, parato, pacchato, puratthimato, dakkhiṇatoiccādīsu bahulaṃ sattamyatthe dissati. Trong các từ như ādito, majjhato, purato, passato, piṭṭhito, orato, parato, pacchato, puratthimato, dakkhiṇato, v.v., (hậu tố ‘to’) thường được thấy trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Tathā tatiyatthepi rūpaṃ attato samanupassati, pañcakkhandhe aniccato vipassati iccādi. Tương tự, cũng trong ý nghĩa của biến cách thứ ba (như trong) rūpaṃ attato samanupassati (vị ấy quán sát sắc là tự ngã), pañcakkhandhe aniccato vipassati (vị ấy thấy rõ năm uẩn là vô thường), v.v. Yatonidānaṃ, yatvādhikaraṇaṃ, yatodakaṃ tadādittamiccādīsu paṭhamatthe icchanti. Trong các trường hợp như yatonidānaṃ, yatvādhikaraṇaṃ, yatodakaṃ tadādittaṃ, v.v., (hậu tố ‘to’) được chấp nhận trong ý nghĩa của biến cách thứ nhất. Ito ehi, ito balāke āgaccha, caṇḍo me vāyaso sakhā iccādīsu dutiyatthe. Trong các trường hợp như ito ehi (hãy đến đây), ito balāke āgaccha (hỡi con diệc, hãy đến đây), caṇḍo me vāyaso sakhā, v.v., (hậu tố ‘to’) được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ hai. Paratoghoso, nādiṭṭhā parato dosaṃ iccādīsu chaṭṭhyatthe. Trong các trường hợp như paratoghoso (tiếng của người khác), nādiṭṭhā parato dosaṃ (không nên thấy lỗi của người khác), v.v., (hậu tố ‘to’) được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ sáu. 279. Sabbādito sattamyā tratthā. 279. Sau các từ sabba, v.v., các hậu tố ‘tra’ và ‘tthā’ (được dùng) trong (nghĩa của) biến cách thứ bảy. Sabbādināmakehi sabbanāmehi sattamiyā atthe tra, tthā honti. Sau các đại từ bắt đầu bằng sabba, các hậu tố tra, tthā được dùng trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Sabbasmiṃ sabbesūti vā sabbatra, sabbattha, sabbassaṃ sabbāsu vātipi. Evaṃ kataratra, katarattha, aññatra, aññattha iccādi. Sabbatra, sabbattha có nghĩa là sabbasmiṃ hoặc sabbesu, hoặc cũng có nghĩa là sabbassaṃ hoặc sabbāsu. Tương tự, kataratra, katarattha, aññatra, aññattha, v.v. Yatra, yattha, tatra, tattha. Yatra, yattha, tatra, tattha. 280. Katthetthakutrātrakvehidha. 280. (Các dạng là) kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha. Kattha, ettha, kutra, atra, tva, iha, idhāti ete saddāttha, tra,va ha, dhāpaccayantā sattamyatthe sijjhanti. Các từ kattha, ettha, kutra, atra, kva, iha, idha này là những từ có hậu tố ttha, tra, va, ha, dhā, được thành lập trong ý nghĩa của biến cách thứ bảy. Kasmiṃ kesūti vā kattha, kutra, kva. ‘Kuva’ntipi sijjhati, ‘‘kuvaṃ sattassa kārako, kuvaṃ satto samuppanno, kuvaṃ asissaṃ, kuvaṃ khādissa’’nti pāḷi. Kattha, kutra, kva có nghĩa là kasmiṃ hoặc kesu. Dạng ‘kuvaṃ’ cũng được thành lập, (như trong) kinh văn Pāḷi: ‘‘kuvaṃ sattassa kārako, kuvaṃ satto samuppanno, kuvaṃ asissaṃ, kuvaṃ khādissaṃ’’. Etasmiṃ [Pg.153] etesūti vā ettha, atra, imasmiṃ imesūti vā iha, idha. Ettha, atra có nghĩa là etasmiṃ hoặc etesu; iha, idha có nghĩa là imasmiṃ hoặc imesu. 281. Dhi sabbā vā. 281. Dhi từ sabba, hoặc là. Sabbasaddamhā sattamyatthe dhi hoti vā. Hậu tố dhi được dùng sau từ sabba theo nghĩa cách thứ bảy, một cách tùy chọn. Namo te buddha vīra’tthu, vippamuttosi sabbadhi. Kính lễ Ngài, ôi bậc Anh hùng Giác ngộ, Ngài đã hoàn toàn giải thoát ở khắp mọi nơi. 282. Yā hiṃ. 282. Hiṃ từ ya. Yamhā sattamyatthe hiṃ hoti. Sau từ ya, hậu tố hiṃ được dùng theo nghĩa của cách thứ bảy. Yahiṃ. Yahiṃ. 283. Tā hañca. 283. Cũng có haṃ từ ta. Tamhā sattamyatthe hiṃ hoti hañca. Sau từ ta, theo nghĩa cách thứ bảy, hậu tố hiṃ và haṃ được dùng. Tahiṃ, tahaṃ. Dutiyatthepi dissati ‘‘tahaṃ tahaṃ olokento gacchatī’’ti. Tahiṃ, tahaṃ. Cũng được thấy theo nghĩa cách thứ hai: ‘tahaṃ tahaṃ olokento gacchatī’ (vừa đi vừa nhìn tới nhìn lui). 284. Kiṃssa kukañca. 284. Ku và ka từ kiṃ. Kiṃmhā sattamyatthe hiṃ, taṃ hoti. Kiṃssa kuttaṃ kattañca hoti. Sau từ kiṃ, theo nghĩa cách thứ bảy, hậu tố hiṃ và taṃ được dùng. Đối với kiṃ, cũng có các dạng kuttaṃ và kattaṃ. Kuhiṃ gacchati, kuhaṃ gacchati. Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka. Kuhiñci, kuhiñcananti dve ci, cana-nipātantā sijjhanti. Kuhiṃ gacchati (anh ấy đi đâu?), kuhaṃ gacchati (anh ấy đi đâu?). Kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtaka (đứa con độc nhất ở đâu, đứa con độc nhất ở đâu?). Kuhiñci và kuhiñcana là hai dạng được hình thành với các bất biến từ ci và cana. Iti sāmaññasattamyantarāsi. Như vậy là phần về cách thứ bảy thông thường. Kālasattamyantaṃ [Pg.154] vuccate. (Bây giờ) phần về cách thứ bảy chỉ thời gian được trình bày. 285. Sabbekaññayatehi kāledā. 285. Dā theo nghĩa thời gian từ sabba, eka, añña, ya, và ta. Sabba, eka, añña, ya, tasaddehi kāle dā hoti. Sau các từ sabba, eka, añña, ya, ta, hậu tố dā được dùng theo nghĩa chỉ thời gian. Sabbasmiṃ kāle sabbadā, ekasmiṃ kāle ekadā, aññasmiṃ kāle aññadā, yasmiṃ kāle yadā, tasmiṃ kāle tadā. Sabbasmiṃ kāle là sabbadā (luôn luôn), ekasmiṃ kāle là ekadā (một khi), aññasmiṃ kāle là aññadā (vào lúc khác), yasmiṃ kāle là yadā (khi nào), tasmiṃ kāle là tadā (khi ấy). 286. Kadākudāsadāadhunedāni. 286. Kadā, kudā, sadā, adhunā, idāni. Etepi sattamyatthe kāle dā, dhunā, dānipaccayantā sijjhanti. Những từ này cũng được hình thành với các hậu tố dā, dhunā, dāni theo nghĩa cách thứ bảy chỉ thời gian. Kiṃsmiṃ kāle kadā, kudā, sabbasmiṃ kāle sadā, imasmiṃ kāle adhunā, idāni. Kiṃsmiṃ kāle là kadā, kudā (khi nào?); sabbasmiṃ kāle là sadā (luôn luôn); imasmiṃ kāle là adhunā, idāni (bây giờ). 287. Ajjasajjuparajjetarahikarahā. 287. Ajja, sajju, parajju, etarahi, karaha. Etepi kāle jja, jju, rahi, raha paccayantā sijjhanti. Những từ này cũng được hình thành với các hậu tố jja, jju, rahi, raha theo nghĩa chỉ thời gian. Imasmiṃ kāle ajja, imasmiṃ divasetyattho. Imasmiṃ kāle là ajja, có nghĩa là imasmiṃ divase (trong ngày hôm nay). Samāne kāle sajju-‘samāne’ti vijjamāne. Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajju khīraṃva muccati, sajjukaṃ pāhesi – tattha ‘sajjū’ti tasmiṃ divase. Samāne kāle là sajju – ‘samāne’ ở đây có nghĩa là vijjamāne (hiện tại). (Ví dụ:) Na hi pāpaṃ kataṃ kammaṃ, sajju khīraṃva muccati (Nghiệp ác đã làm không kết quả tức thì, như sữa không đông lại liền). Sajjukaṃ pāhesi (bạn đã gửi ngay lập tức) – ở đây ‘sajjū’ có nghĩa là tasmiṃ divase (trong ngày đó). Aparasmiṃ kāle aparajju, punadivaseti attho. Aparasmiṃ kāle là aparajju, có nghĩa là punadivase (vào ngày hôm sau). Imasmiṃ kāle etarahi, kiṃsmiṃ kāle karaha. Kutoci, kvaci, katthaci, kuhiñci, kadāci, karahacisaddā pana ci-nipātantā honti, tathā yato kutoci, yattha katthaci, yadā kadācīti. Kiñcanaṃ, kuhiñcanaṃ, kudācananti cana-nipātantāti. Imasmiṃ kāle là etarahi (bây giờ), kiṃsmiṃ kāle là karaha (khi nào?). Hơn nữa, các từ kutoci, kvaci, katthaci, kuhiñci, kadāci, karahaci được hình thành với bất biến từ ci; tương tự như vậy là yato kutoci, yattha katthaci, yadā kadāci. Các từ kiñcanaṃ, kuhiñcanaṃ, kudācana được hình thành với bất biến từ cana. Vibhattipaccayantarāsi niṭṭhito. Phần về các hậu tố thay cho biến cách từ đã kết thúc. Abyayapadāni Các bất biến từ Upasaggapadarāsi Phần về các tiếp đầu ngữ Atha [Pg.155] abyayapadāni dīpiyante. Bây giờ, các bất biến từ được giải thích. Chabbidhāni abyayapadāni upasaggapadaṃ, nipātapadaṃ, vibhattipaccayantapadaṃ, abyayībhāvasamāsapadaṃ, abyayataddhitapadaṃ, tvādipaccayantapadanti. Byayo vuccati vikāro, nānāliṅgavibhattivacanehi natthi rūpabyayo etesanti abyayā, asaṅkhyāti ca vuccanti. Có sáu loại bất biến từ: tiếp đầu ngữ, tiểu từ, từ có túc từ biến cách, bất biến hóa hợp từ, bất biến từ phái sinh, và từ có tiếp vĩ ngữ tvā v.v... Byayo được gọi là sự biến đổi; những từ nào không có sự biến đổi hình thức theo các giới, biến cách, và số khác nhau thì được gọi là bất biến từ, và cũng được gọi là bất định số. Tattha vibhattipaccayantapadato puna vibhattuppatti nāma natthi. Abyayībhāvasamāsamhi vibhattīnaṃ vidhi samāsakaṇḍe vakkhati, tasmā tāni dve ṭhapetvā sesāni cattāri idha vuccante. Trong số đó, từ một từ có túc từ biến cách thì không có sự phát sinh biến cách nào nữa. Đối với bất biến hóa hợp từ, quy tắc về các biến cách sẽ được nói đến trong chương về hợp từ. Do đó, sau khi đặt hai loại đó sang một bên, bốn loại còn lại được trình bày ở đây. 288. Asaṅkhyehi sabbāsaṃ. 288. Sau các bất định số, (lược bỏ) tất cả (các biến cách). Asaṅkhyehi padehi yathārahaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, kehici padehi paṭhamāya lopo, kehici padehi dutiyāya lopo…pe… kehici sattamiyā, kehici dvinnaṃ, kehici tissannaṃ…pe… kehici sattannanti vuttaṃ hoti. Sau các bất định từ, có sự lược bỏ tất cả các biến cách một cách tương ứng. Sau một số từ, có sự lược bỏ biến cách thứ nhất; sau một số từ, có sự lược bỏ biến cách thứ hai...v.v... sau một số từ, (lược bỏ) biến cách thứ bảy. Sau một số từ, (lược bỏ) hai (biến cách), sau một số từ, (lược bỏ) ba (biến cách)...v.v... sau một số từ, (lược bỏ) bảy (biến cách), điều này được nói đến. Tattha āvuso, bho, bhanteiccādīhi āmantananipātehi atthi, natthi, sakkā, labbhā, siyā, siyuṃ, sādhu, tuṇhīiccādīhi ca paṭhamāya lopo. Trong đó, sau các tiểu từ hô cách như āvuso, bho, bhante, v.v... và sau các từ như atthi, natthi, sakkā, labbhā, siyā, siyuṃ, sādhu, tuṇhī, v.v... có sự lược bỏ biến cách thứ nhất. Ciraṃ, cirassaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuttaṃ iccādīhi accantasaṃyogalakkhaṇe dutiyāya. Sau các từ như ciraṃ, cirassaṃ, niccaṃ, satataṃ, abhiṇhaṃ, abhikkhaṇaṃ, muhuttaṃ, v.v... trong ý nghĩa liên tục không gián đoạn, (có sự lược bỏ) biến cách thứ hai. Yathā, tathā, sabbathā, sabbaso, musā, micchāiccādīhi tatiyāya. Sau các từ như yathā, tathā, sabbathā, sabbaso, musā, micchā, v.v... (có sự lược bỏ) biến cách thứ ba. Kātuṃ, kātave iccādīhi catutthiyā. Sau các từ như kātuṃ, kātave, v.v... (có sự lược bỏ) biến cách thứ tư. Samantā[Pg.156], samantato, dīghaso, orasoiccādīhi pañcamiyā. Sau các từ như samantā, samantato, dīghaso, oraso, v.v... (có sự lược bỏ) biến cách thứ năm. Pure, purā, pacchā, uddhaṃ, upari, adho, heṭṭhā, antarā, anto, raho, āvi, hiyyo, suveiccādīhi sattamiyā lopo. Sau các từ như pure, purā, pacchā, uddhaṃ, upari, adho, heṭṭhā, antarā, anto, raho, āvi, hiyyo, suve, v.v... có sự lược bỏ biến cách thứ bảy. Namosaddamhā ‘‘namo te buddha vīra’tthū’’ti ettha paṭhamāya. ‘‘Namo karohi nāgassā’’ti ettha dutiyāya. Từ chữ namo, trong câu ‘namo te buddha vīra’tthū’ (kính lễ Ngài, bậc Phật-đà anh hùng), (có sự lược bỏ) biến cách thứ nhất. Trong câu ‘namo karohi nāgassā’ (hãy kính lễ vị rồng), (có sự lược bỏ) biến cách thứ hai. Sayaṃsaddamhā ‘‘kusūlo sayameva bhijjate’’ti ettha paṭhamāya. ‘‘Sayaṃ kataṃ sukhadukkha’’nti ettha tatiyāya, iccādinā yathārahavibhāgo veditabbo. Từ chữ sayaṃ, trong câu ‘kusūlo sayaṃeva bhijjate’ (cái vựa tự nó vỡ ra), (có sự lược bỏ) biến cách thứ nhất. Trong câu ‘sayaṃ kataṃ sukhadukkhaṃ’ (hạnh phúc và đau khổ do tự mình tạo ra), (có sự lược bỏ) biến cách thứ ba. Theo cách này, sự phân chia tương ứng cần được hiểu. Iti, evaṃsaddehi payogānurūpaṃ sattannaṃ vibhattīnaṃ lopaṃ icchanti. Sau các chữ iti và evaṃ, người ta chấp nhận sự lược bỏ của bảy biến cách tùy theo cách sử dụng. Upasaggehipi atthānurūpaṃ taṃtaṃvibhattilopo. Sau các tiếp đầu ngữ cũng vậy, có sự lược bỏ biến cách này hay biến cách khác tùy theo ý nghĩa. Rūpasiddhiyaṃ pana ‘‘tehi paṭhamekavacanameva bhavatī’’ti vuttaṃ. Tuy nhiên, trong sách Rūpasiddhi có nói rằng: ‘sau chúng, chỉ có biến cách thứ nhất số ít’. Tattha ‘‘abhikkamati, abhidhammo’’ iccādīsu dhātuliṅgāni upecca tesaṃ atthaṃ nānāppakāraṃ karontā sajjanti saṅkharontīti upasaggā. Te hi kvaci tadatthaṃ visiṭṭhaṃ karonti ‘‘jānāti, pajānāti, sañjānāti, avajānāti, abhijānāti, parijānāti, susīlo, dussīlo, suvaṇṇo, dubbaṇṇo, surājā, durājā’’ iccādīsu. Trong đó, tiếp đầu ngữ là những từ đi kèm với các ngữ căn và danh từ gốc, làm cho ý nghĩa của chúng trở nên đa dạng, như trong các ví dụ ‘abhikkamati, abhidhammo’ v.v... Thật vậy, đôi khi chúng làm cho ý nghĩa của từ đó trở nên đặc biệt, như trong các ví dụ: ‘jānāti, pajānāti, sañjānāti, avajānāti, abhijānāti, parijānāti, susīlo, dussīlo, suvaṇṇo, dubbaṇṇo, surājā, durājā’ v.v... Kvaci tadatthaṃ nānāppakāraṃ katvā vibhajjanti ‘‘gacchati, āgacchati, uggacchati, ogacchati’’iccādīsu. Đôi khi, chúng phân chia ý nghĩa của từ đó bằng cách làm cho nó trở nên đa dạng, như trong các ví dụ: ‘gacchati, āgacchati, uggacchati, ogacchati’ v.v... Kvaci tadatthaṃ bādhetvā tappaṭiviruddhe vā tadaññasmiṃ vā atthe tāni yojenti. Đôi khi, chúng cản trở ý nghĩa của từ đó và áp dụng chúng vào một ý nghĩa đối lập hoặc một ý nghĩa khác. Tattha [Pg.157] tappaṭiviruddhe – Trong đó, về ý nghĩa đối lập: Jeti, parājeti, omuñcati, paṭimuñcati, gilati, uggilati, nimmujjati, ummujjati, dhammo, uddhammoiccādi. Jeti (chinh phục), parājeti (bị đánh bại); omuñcati (cởi ra), paṭimuñcati (mặc vào); gilati (nuốt vào), uggilati (ói ra); nimmujjati (chìm xuống), ummujjati (nổi lên); dhammo (pháp), uddhammo (phi pháp), v.v... Tadaññasmiṃ – Về ý nghĩa khác: Dadāti, ādadāti, dadhāti, vidheti, pidheti, nidheti, sandhiyati, saddahati, abhidhātiiccādi. Dadāti (cho), ādadāti (lấy); dadhāti (đặt), vidheti (sắp đặt), pidheti (che đậy), nidheti (cất giữ), sandhiyati (kết nối), saddahati (tin tưởng), abhidhāti (nói), v.v... Kvaci pana padasobhaṇaṃ katvā tadatthaṃ anuvattanti, ‘‘vijjati, saṃvijjati, labhati, paṭilabhati’’ iccādi. Tuy nhiên, đôi khi chúng chỉ làm đẹp cho từ và theo sau ý nghĩa của nó, như trong các ví dụ: ‘vijjati, saṃvijjati, labhati, paṭilabhati’ v.v... Te vīsati honti-pa, ā, u, o, du, ni, vi, su, saṃ, ati, adhi, anu, apa, api, abhi, ava, upa, pati, parā, pari. Chúng có hai mươi loại: pa, ā, u, o, du, ni, vi, su, saṃ, ati, adhi, anu, apa, api, abhi, ava, upa, pati, parā, pari. Kaccāyane pana osaddo avakāriyamattanti taṃ aggahetvā nīsaddaṃ gaṇhāti, idha pana nīsaddo nissa dīghamattanti taṃ aggahetvā osaddaṃ gaṇhāti. Tuy nhiên, trong ngữ pháp Kaccāyana, chữ o chỉ là một biến thể của ava, do đó không lấy chữ đó mà lấy chữ nī. Còn ở đây, chữ nī chỉ là dạng trường âm của ni, do đó không lấy chữ đó mà lấy chữ o. Tattha pa – Trong đó, pa – Pakāratthe-paññā. Ādikamme-vippakataṃ. Padhāne-paṇītaṃ. Issariye-pabhū. Antobhāve-pakkhittaṃ, passāso. Viyoge-pavāso. Tappare-pācariyo. Tadanubandhe-putto, paputto, nattā, panattā. Bhusatthe-pavaḍḍho. Sambhave-pabhavati. Tittiyaṃ-pahutaṃ annaṃ. Anāvile-pasanno. Patthanāyaṃ-paṇidhānaṃ. Với ý nghĩa phương thức: paññā (trí tuệ). Với ý nghĩa khởi đầu: vippakataṃ (chưa hoàn tất). Với ý nghĩa ưu việt: paṇītaṃ (cao quý). Với ý nghĩa quyền uy: pabhū (bậc chủ). Với ý nghĩa bên trong: pakkhittaṃ (được bỏ vào), passāso (hơi thở vào). Với ý nghĩa chia ly: pavāso (sống xa xứ). Với ý nghĩa kế tiếp: pācariyo (thầy của thầy). Với ý nghĩa nối dõi: putto (con trai), paputto (cháu trai), nattā (cháu), panattā (chắt). Với ý nghĩa nhiều: pavaḍḍho (tăng trưởng mạnh). Với ý nghĩa phát sinh: pabhavati (phát sinh). Với ý nghĩa sung túc: pahutaṃ annaṃ (thực phẩm dồi dào). Với ý nghĩa trong sạch: pasanno (trong sáng). Với ý nghĩa ước nguyện: paṇidhānaṃ (lời nguyện). Ā – Ā – Abhimukhe-āgacchati. Uddhaṃkamme-ārohati. Mariyādāyaṃ-āpabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ābrahmalokā kittisaddo. Pattiyaṃ-āpanno. Icchāyaṃ-ākaṅkhā. Parissajane-āliṅgati. Ādikamme-ārambho. Gahaṇe-ādīyati. Nivāse-āvasatho. Samīpe-āsannaṃ. Avhāne-āmantanaṃ. Với ý nghĩa hướng đến: āgacchati (đi đến). Với ý nghĩa hành động hướng lên: ārohati (leo lên). Với ý nghĩa giới hạn: āpabbatā khettaṃ (cánh đồng cho đến ngọn núi). Với ý nghĩa bao gồm: ābrahmalokā kittisaddo (tiếng tăm vang đến cõi Phạm thiên). Với ý nghĩa đạt được: āpanno (đã đạt được). Với ý nghĩa mong muốn: ākaṅkhā (sự mong mỏi). Với ý nghĩa ôm ấp: āliṅgati (ôm). Với ý nghĩa khởi đầu: ārambho (sự bắt đầu). Với ý nghĩa nắm giữ: ādīyati (lấy). Với ý nghĩa trú ngụ: āvasatho (nơi ở). Với ý nghĩa gần gũi: āsannaṃ (gần). Với ý nghĩa gọi mời: āmantanaṃ (sự gọi). U – U – Uggate-uggacchati[Pg.158]. Uddhaṃkamme-uṭṭhāti. Padhāne-uttaro. Viyoge-upavāso. Sambhave-ubbhūto. Atthalābhe-rūpassa uppādo. Sattiyaṃ-ussahati gantuṃ. Sarūpakhyāne-uddeso. Về sự đi lên - đi lên. Về hành động hướng lên - đứng dậy. Về sự ưu việt - cao hơn. Về sự tách rời - ăn chay. Về sự phát sinh - đã phát sinh. Về sự đạt được ý nghĩa - sự sinh khởi của sắc. Về năng lực - cố gắng đi. Về sự trình bày bản chất - sự nêu lên. O – O – Antobhāve-ocarako, orodho. Adhokamme-okkhitto. Niggahe-ovādo. Antare, dese ca-okāso. Pātubhāve-opapātiko. Yesu atthesu avasaddo vattati, tesupi osaddo vattati. Về phần bên trong - người do thám, hậu cung. Về hành động hướng xuống - bị ném xuống. Về sự khiển trách - lời khuyên dạy. Về khoảng giữa, và về nơi chốn - cơ hội. Về sự hiện khởi - hóa sanh. Tiếp đầu ngữ 'o' cũng được dùng trong những ý nghĩa mà tiếp đầu ngữ 'ava' được dùng. Du – Du – Asobhaṇe-duggandho. Abhāve-dubbhikkhaṃ, dussīlo, duppañño. Kucchite-dukkaṭaṃ. Asamiddhiyaṃ-dusassaṃ. Kicche-dukkaraṃ. Virūpe-dubbaṇṇo, dummukho. Về sự không tốt đẹp - mùi hôi. Về sự không có - nạn đói, người vô giới, người kém trí tuệ. Về sự đáng chê trách - hành động xấu. Về sự không thành tựu - mùa màng thất bát. Về sự khó khăn - khó làm. Về hình dạng xấu xí - xấu xí, mặt mày xấu xí. Ni – Ni – Nissese-nirutti. Niggate-niyyānaṃ. Nīharaṇe-niddhāraṇaṃ. Antopavesane-nikhāto. Abhāve-nimmakkhikaṃ. Nisedhe-nivāreti. Nikkhante-nibbānaṃ. Pātubhāve-nimmitaṃ. Avadhāraṇe-vinicchayo. Vibhajjane-niddeso. Upamāyaṃ-nidassanaṃ. Upadhāraṇe-nisāmeti. Avasāne-niṭṭhitaṃ. Cheke-nipuṇo. Về sự không còn sót lại - ngữ nguyên học. Về sự đi ra - sự xuất ly. Về sự lấy ra - sự xác định. Về sự đi vào trong - được chôn giấu. Về sự không có - không có ruồi. Về sự ngăn cấm - ngăn cản. Về sự đi ra - Niết-bàn. Về sự hiện khởi - được hóa hiện. Về sự xác quyết - sự phán quyết. Về sự phân chia - sự chỉ dẫn. Về sự so sánh - ví dụ. Về sự lắng nghe - lắng nghe cẩn thận. Về sự kết thúc - đã hoàn tất. Về sự khéo léo - khéo léo. Vi – Vi – Visese-vipassati. Vividhe-vicittaṃ. Viruddhe-vivādo. Vigate-vimalo. Viyoge-vippayutto. Virūpe-vippaṭisāro. Về sự đặc biệt - thấy rõ. Về sự đa dạng - đa dạng. Về sự đối nghịch - sự tranh cãi. Về sự ra đi - không tỳ vết. Về sự tách rời - không tương ưng. Về hình dạng khác thường - sự hối hận. Su – Su – Sobhaṇe-suggati[Pg.159]. Sundare-sumano. Sammāsaddatthe-sugato. Samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ. Sukhatthe-sukaro. Về sự tốt đẹp - thiện thú. Về sự đẹp đẽ - người có ý vui vẻ. Về ý nghĩa 'chân chánh' - Thiện Thệ. Về sự thịnh vượng - được mùa. Về ý nghĩa 'dễ dàng' - dễ làm. Saṃ – Saṃ – Samodhāne-sandhi. Sammā, samatthesu-samādhi, sampayutto. Samantabhāve-saṃkiṇṇo. Saṅgate-samāgamo, saṅkhepe-samāso. Bhusatthe-sāratto. Sahatthe-saṃvāso, sambhogo. Appatthe-samaggho. Pabhave-sambhavo. Abhimukhe-sammukhaṃ. Saṅgahe-saṅgayhati. Pidahane-saṃvuto. Punappunakamme-sandhāvati, saṃsarati. Samiddhiyaṃ-sampanno. Về sự kết hợp - sự nối liền. Về ý nghĩa 'chân chánh', 'cùng nhau' - định, tương ưng. Về trạng thái khắp nơi - hỗn tạp. Về sự tụ hội - sự hội họp, về sự tóm tắt - sự tóm lược. Về ý nghĩa 'rất nhiều' - rất say mê. Về ý nghĩa 'cùng với' - sự chung sống, sự hưởng thụ chung. Về ý nghĩa 'ít' - rẻ tiền. Về sự phát sinh - sự phát sinh. Về sự đối diện - đối mặt. Về sự thu nhiếp - thu nhiếp. Về sự che đậy - được thu thúc. Về hành động lặp đi lặp lại - chạy quanh, luân hồi. Về sự thịnh vượng - được thành tựu. Ati – Ati – Atikkame-atirocati, accayo, atīto. Atikkante-accantaṃ. Atissaye-atikusalo. Bhusatthe-atikodho. Antokamme-mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā atiharitvā ṭhapeti. Về sự vượt qua - chiếu sáng hơn, sự lỗi lầm, quá khứ. Về sự vượt quá - vô cùng. Về sự siêu việt - rất thiện xảo. Về ý nghĩa 'rất nhiều' - rất tức giận. Về hành động bên trong - mang giường hoặc ghế đi qua rồi đặt xuống. Adhi – Adhi – Adhike-adhisīlaṃ. Issare-adhipati, adhibrahmadatte pañcālā. Uparibhāve-adhiseti. Paribhavane-adhibhūto. Ajjhāyane-ajjheti, byākaraṇamadhīte. Adhiṭṭhāne-navakammaṃ adhiṭṭhāti, cīvaraṃ adhiṭṭhāti, iddhivikubbanaṃ adhiṭṭhāti. Nicchaye-adhimuccati. Pāpuṇane-bhogakkhandhaṃ adhigacchati, amataṃ adhigacchati. Về sự hơn nữa - tăng thượng giới. Về sự cai trị - người cai trị, cai trị xứ Pañcāla dưới thời vua Brahmadatta. Về trạng thái ở trên - nằm trên. Về sự chế ngự - bị chế ngự. Về sự học tập - học, học ngữ pháp. Về sự quyết định - quyết định công việc mới, quyết định y, quyết định thần thông biến hóa. Về sự tin chắc - tin chắc. Về sự đạt đến - đạt được khối tài sản, đạt được bất tử. Anu – Anu – Anugate-anveti. Anuppacchinne-anusayo. Pacchāsaddatthe-anurathaṃ. Punappunabhāve-anvaḍḍhamāsaṃ, anusaṃvaccharaṃ. Yogyabhāve-anurūpaṃ[Pg.160].Kaniṭṭhabhāve-anubuddho, anuthero. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati. Về sự đi theo - đi theo sau. Về sự không bị cắt đứt - tùy miên. Về ý nghĩa 'phía sau' - theo sau xe. Về trạng thái lặp đi lặp lại - mỗi nửa tháng, mỗi năm. Về trạng thái thích hợp - thích hợp. Về trạng thái nhỏ hơn - vị Phật kế tiếp, vị trưởng lão kế tiếp. Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách. Apa – Apa – Apagate-apeti, apāyo. Garahe-apagabbho, apasaddo. Vajjane-apasālāya āyanti. Pūjāyaṃ-vuḍḍha-mapacāyanti. Padussane-aparajjhati. Về sự ra đi - ra đi, ác thú. Về sự đáng chê trách - không có thai, từ ngữ sai. Về sự tránh xa - họ đến từ ngoài giảng đường. Về sự tôn kính - họ tôn kính bậc trưởng thượng. Về sự làm hại - phạm lỗi. Api – Api – Sambhāvane-apipabbataṃ bhindeyya, merumpi vinivijjheyya. Apekkhāyaṃ-ayampi dhammo aniyato. Samuccaye-itipi arahaṃ, chavimpi dahati, cammampi dahati, maṃsampi dahati. Garahāyaṃ-api amhākaṃ paṇḍitaka. Pucchāyaṃ-api bhante bhikkhaṃ labhittha, api nu tumhe sotukāmāttha. Về khả năng - có thể phá vỡ núi, cũng có thể xuyên thủng núi Meru. Về sự mong đợi - pháp này cũng không nhất định. Về sự tập hợp - như vậy là bậc A-la-hán, cũng đốt da ngoài, cũng đốt da trong, cũng đốt thịt. Về sự khiển trách - hỡi nhà thông thái nhỏ của chúng ta. Về sự hỏi - bạch ngài, ngài đã nhận được vật thực khất thực chưa, có phải quý vị muốn nghe không. Abhi – Abhi – Abhimukhe-abhikkanto. Visiṭṭhe-abhiññā. Adhike-abhidhammo. Uddhaṃkamme-abhirūhati. Kule-abhijāto. Sāruppe-abhirūpo. Vandane-abhivādeti. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati. Về sự đối diện - đã đi tới. Về sự đặc thù - thắng trí. Về sự hơn nữa - Vi Diệu Pháp. Về hành động hướng lên - leo lên. Về dòng dõi - thuộc dòng dõi cao quý. Về sự thích hợp - xinh đẹp. Về sự đảnh lễ - đảnh lễ. Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách. Ava – Ava – Adhobhāge-avakkhitto. Viyoge-avakokilaṃ vanaṃ. Paribhave-avajānāti. Jānane-avagacchati. Suddhiyaṃ-vodāyati, vodānaṃ. Nicchaye-avadhāraṇaṃ. Dese-avakāso. Theyye-avahāro. Về phần bên dưới - bị ném xuống. Về sự tách rời - khu rừng không có chim cu. Về sự khinh miệt - khinh miệt. Về sự biết - hiểu rõ. Về sự trong sạch - trở nên trong sạch, sự trong sạch. Về sự xác quyết - sự xác định. Về nơi chốn - cơ hội. Về sự trộm cắp - sự lấy trộm. Upa – Upa – Upagame-upanisīdati. Samīpe-upacāro, upanagaraṃ. Upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ upapajjati. Sadise-upamāṇaṃ, upameyyaṃ. Adhike-upakhāriyaṃ doṇo. Uparibhāve – upasampanno[Pg.161], upacayo. Anasane-upavāso. Dosakkhāne-paraṃ upavadati. Saññāyaṃ-upadhā, upasaggo. Pubbakamme-upakkamo, upahāro. Pūjāyaṃ-buddhaṃ upaṭṭhāti. Gayhākāre-paccupaṭṭhānaṃ. Bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayo. Về sự đến gần - ngồi gần. Về sự gần gũi - vùng lân cận, vùng ngoại ô. Về sự tái sanh - tái sanh vào cõi trời. Về sự tương tự - sự so sánh, đối tượng được so sánh. Về sự hơn nữa - một doṇa hơn một khāri. Về trạng thái ở trên - đã thọ cụ túc giới, sự tích lũy. Về sự không ăn - sự ăn chay. Về sự chỉ trích lỗi lầm - chỉ trích người khác. Về thuật ngữ - nguyên âm kế cận, tiếp đầu ngữ. Về hành động trước - sự cố gắng, sự dâng cúng. Về sự cúng dường - hầu hạ Đức Phật. Về cách thức nắm giữ - sự hiện diện. Về ý nghĩa 'rất nhiều' - sự chấp thủ, sự phiền não, duyên y chỉ. Pati – Pati – Patigate-paccakkhaṃ. Paṭilome-paṭisotaṃ. Paṭiyogimhi-paṭipuggalo. Nisedhe-paṭisedho. Nivatte-paṭikkamati. Sadise-paṭirūpakaṃ. Paṭikamme-rogassa paṭikāro. Ādāne-paṭiggaṇhāti. Paṭibodhe-paṭivedho. Paṭicce-paccayo. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati. (Tiếp đầu ngữ paṭi) có các nghĩa: đối diện – paccakkhaṃ (trực tiếp). Ngược lại – paṭisotaṃ (ngược dòng). Đối thủ – paṭipuggalo (người đối nghịch). Ngăn cấm – paṭisedho (sự ngăn cấm). Quay lại – paṭikkamati (lui về). Tương tự – paṭirūpakaṃ (vật tương tự). Chữa trị – rogassa paṭikāro (sự chữa trị bệnh). Nhận lấy – paṭiggaṇhāti (tiếp nhận). Thấu hiểu – paṭivedho (sự thấu triệt). Dựa vào – paccayo (duyên). Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách (kārakakaṇḍa). Parā – Parā – Parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito. Gatiyaṃ-parāyanaṃ. Vikkame-parakkamo. Āmasane-parāmasanaṃ. (Tiếp đầu ngữ parā) có các nghĩa: suy tàn – parābhavo (sự suy vong). Thất bại – parājito (bị đánh bại). Đi đến – parāyanaṃ (đích đến). Nỗ lực – parakkamo (sự cố gắng). Nắm giữ – parāmasanaṃ (sự chấp thủ). Pari – Pari – Samantabhāve-parivuto, parikkhitto, parikkhāro. Paricchede-pariññeyyaṃ, parijānāti. Vajjane-pariharati. Parihāro. Āliṅgane-parissajati. Nivāsane-vatthaṃ paridahati. Pūjāyaṃ-pāricariyā. Bhojane-parivisati. Abhibhave-paribhavati. Dosakkhāne-paribhāsati. Sesaṃ kārakakaṇḍe vakkhati. (Tiếp đầu ngữ pari) có các nghĩa: xung quanh – parivuto (được bao quanh), parikkhitto (được bao vây), parikkhāro (vật dụng). Giới hạn, liễu tri – pariññeyyaṃ (cần được liễu tri), parijānāti (biết rõ). Tránh né – pariharati (tránh né), parihāro (sự tránh né). Ôm lấy – parissajati (ôm lấy). Mặc vào – vatthaṃ paridahati (mặc y phục). Phụng sự – pāricariyā (sự phục vụ). Dọn thức ăn – parivisati (dọn thức ăn). Khinh miệt – paribhavati (xem thường). Quở trách – paribhāsati (mắng nhiếc). Phần còn lại sẽ được nói trong chương về cách (kārakakaṇḍa). Nīsaddo pana nīharaṇa, nīvaraṇādīsu vattati, nīharaṇaṃ, nīvaraṇaṃiccādi. Còn từ nī thì được dùng trong các nghĩa như nīharaṇa (đem ra), nīvaraṇa (chướng ngại), v.v... ví dụ: nīharaṇaṃ, nīvaraṇaṃ, v.v... Iti upasaggapadarāsi. Như vậy là nhóm từ tiếp đầu ngữ. Nipātapadarāsi Nhóm từ bất biến từ. Niccaṃ [Pg.162] ekarūpena vākyapathe patantīti nipātā. Padānaṃ ādi, majjhā’vasānesu nipatantīti nipātātipi vadanti. Những từ luôn luôn rơi vào trong câu với một hình thức duy nhất được gọi là nipāta (bất biến từ). Người ta cũng nói rằng chúng được gọi là nipāta vì chúng rơi vào ở đầu, ở giữa, và ở cuối của các từ. Asatvavācakā cādisaddā nipātā nāma. Te pana vibhattiyuttā, ayuttā cāti duvidhā honti. Tattha vibhattiyuttā pubbe dassitā eva. Cādayo ayuttā nāma. Te pana anekasatappabhedā honti. Nighaṇṭusatthesu gahetabbāti. Những từ như ca, v.v... không biểu thị chúng sanh được gọi là nipāta (bất biến từ). Chúng có hai loại: loại có kết hợp với biến cách và loại không kết hợp. Trong đó, loại có kết hợp với biến cách đã được trình bày ở trước. Những từ như ca, v.v... được gọi là loại không kết hợp. Chúng có nhiều trăm loại khác nhau. Cần được hiểu trong các sách từ vựng (nighaṇṭu). Abyayataddhitapaccayapadarāsi Nhóm từ có tiếp vị ngữ bất biến của taddhita. Abyayataddhitapaccayantā nāma yathā, tathā, ekadhā, ekajjhaṃ, sabbaso, kathaṃ, itthaṃ iccādayo. Tehi tatiyālopo. Những từ có tiếp vị ngữ bất biến của taddhita là: yathā, tathā, ekadhā, ekajjhaṃ, sabbaso, kathaṃ, itthaṃ, v.v... Với chúng, biến cách thứ ba bị lược bỏ. Tvādipaccayantapadarāsi Nhóm từ có tiếp vị ngữ tvā, v.v... Tvādipaccayantā nāma katvā, katvāna, kātuna, kātuṃ, kātave, dakkhitāye, hetuye, ādāya, upādāya, viceyya, vineyya, sakkacca, āhacca, upasampajja, samecca, avecca, paṭicca, aticca, āgamma, ārabbhaiccādayo. Tesu tvā, tvānantehi paṭhamālopo. Tuṃ, tave, tāye, tuyepaccayantehi catutthīlopoti. Những từ có tiếp vị ngữ tvā, v.v... là: katvā, katvāna, kātuna, kātuṃ, kātave, dakkhitāye, hetuye, ādāya, upādāya, viceyya, vineyya, sakkacca, āhacca, upasampajja, samecca, avecca, paṭicca, aticca, āgamma, ārabbha, v.v... Trong số đó, với những từ tận cùng bằng tvā, tvāna, biến cách thứ nhất bị lược bỏ. Với những từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tuṃ, tave, tāye, tuye, biến cách thứ tư bị lược bỏ. Dhātavo paccayā ceva, upasagganipātakā. Căn và tiếp vị ngữ, cùng với tiếp đầu ngữ và bất biến từ. Anekatthāva te paṭi-sambhidā ñāṇagocarā. Chúng có nhiều nghĩa, là đối tượng của trí tuệ phân tích (paṭisambhidāñāṇa). Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā Như vậy trong sách Moggallānadīpanī tên là Niruttidīpanī Nāmakaṇḍo niṭṭhito. Chương về danh từ đã kết thúc. 3. Kārakakaṇḍa 3. Chương về cách. Paṭhamāvibhattirāsi Nhóm biến cách thứ nhất. Atha nāmavibhattīnaṃ atthabhedā vuccante. Bây giờ, những ý nghĩa khác nhau của các biến cách danh từ được nói đến. Kasmiṃ atthe paṭhamā? Biến cách thứ nhất có nghĩa gì? 289. Paṭhamatthamatte. 289. Chỉ trong ý nghĩa của từ gốc. Nāmassa abhidheyyamatte paṭhamāvibhatti hoti. Biến cách thứ nhất được dùng chỉ trong ý nghĩa biểu thị của danh từ. Rukkho, mālā, dhanaṃ. Rukkho (cây), mālā (vòng hoa), dhanaṃ (tài sản). Ettha ca mattasaddena kattu, kammādike vibhatyatthe nivatteti. Tasmā atthamattanti liṅgatthoyeva vuccati. Và ở đây, bằng từ matta (chỉ), nó loại trừ các ý nghĩa của biến cách như chủ cách, đối cách, v.v... Do đó, atthamatta (chỉ có ý nghĩa) được gọi là liṅgattha (ý nghĩa của từ gốc). Tattha anuccārite sati suṇantassa avidito attho līnattho nāma. Taṃ līnamatthaṃ gameti bodhetīti liṅgaṃ, uccāritapadaṃ. Trong đó, khi chưa được phát âm, ý nghĩa mà người nghe chưa biết được gọi là līnattha (ý nghĩa tiềm ẩn). Từ được phát âm, cái làm cho biết, làm cho hiểu được ý nghĩa tiềm ẩn ấy, được gọi là liṅga. Taṃ pana pakatiliṅgaṃ, nipphannaliṅganti duvidhaṃ. Tattha vibhattirahitaṃ pakatiliṅgaṃ idhādhippetaṃ liṅga, vibhattīnaṃ visuṃ visuṃ vibhāgaṭṭhānattā. Nó lại có hai loại: pakatiliṅga (từ gốc tự nhiên) và nipphannaliṅga (từ gốc được tạo thành). Trong đó, pakatiliṅga không có biến cách là liṅga được đề cập ở đây, vì các biến cách có vị trí phân chia riêng biệt. Līnaṃ aṅganti liṅgaṃ. Tattha ‘līna’nti apākaṭaṃ. ‘Aṅga’nti avayavo. Liṅgaṃ, nāmaṃ, pāṭipadikanti atthato ekaṃ. Liṅgaṃ là līnaṃ aṅgaṃ. Trong đó, ‘līna’ có nghĩa là không hiển lộ. ‘Aṅga’ có nghĩa là thành phần. Về mặt ý nghĩa, liṅgaṃ, nāmaṃ, và pāṭipadikaṃ là một. Liṅgassa attho paramattho, paññattiatthoti duvidho. Tathā visesanattho, visesyatthoti. Ý nghĩa của từ gốc (liṅga) có hai loại: ý nghĩa chân đế (paramattha) và ý nghĩa chế định (paññattiattha). Tương tự, (cũng có hai loại là) ý nghĩa của tính từ (visesanattha) và ý nghĩa của danh từ được bổ nghĩa (visesyattha). Tattha visesanattho nāma sakattho, tassa tassa saddassa paṭiniyato pāṭipuggalikatthoti vuttaṃ hoti. Soyeva tasmiṃ tasmiṃ atthe ādimhi sadduppattiyā cirakālañca saddapavattiyā nibaddhakāraṇattā nimittatthoti ca vuccati[Pg.164]. So suti, jāti, guṇa, dabba, kriyā, nāma, sambandhavasena sattavidho hoti. Ở đây, nghĩa đặc biệt (visesanattha) được gọi là nghĩa riêng (sakatta), có nghĩa là được nói là nghĩa cá biệt được quy định cho mỗi từ ngữ. Chính nó, do là nguyên nhân cố định lúc ban đầu khi từ ngữ phát sinh và trong thời gian dài khi từ ngữ được sử dụng trong mỗi nghĩa ấy, cũng được gọi là nghĩa nguyên nhân (nimittattha). Nó có bảy loại do sự phân chia theo âm thanh, chủng loại, phẩm chất, sự vật, hành động, danh xưng, và mối liên hệ. Visesyattho nāma sāmaññattho, bahunimittānaṃ sādhāraṇatthoti vuttaṃ hoti, soyeva taṃtaṃnimittayogā nemittakatthoti ca vuccati, so jāti, guṇa, dabba, kriyā, nāmavasena pañcavidho. Go, sukko, daṇḍī, pācako, tissoti. Nghĩa được đặc định (visesyattha) được gọi là nghĩa chung (sāmaññattha), có nghĩa là được nói là nghĩa chung cho nhiều nguyên nhân. Chính nó, do sự liên kết với các nguyên nhân ấy, cũng được gọi là nghĩa được tạo ra bởi nguyên nhân (nemittakattha). Nó có năm loại do sự phân chia theo chủng loại, phẩm chất, sự vật, hành động, và danh xưng. (Ví dụ:) con bò, màu trắng, người cầm gậy, người nấu ăn, Tissa. Tattha gosaddo yadā jātimattaṃ vadati go jātīti, tadā suti visesanaṃ. Yadā dabbaṃ vadati go gacchatīti, tadā suti ca jāti ca visesanaṃ. Trong đó, khi từ "go" (con bò) chỉ nói về chủng loại, như trong câu "con bò là một chủng loại", thì âm thanh là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật, như trong câu "con bò đi", thì âm thanh và chủng loại là đặc tính. Sukkasaddo yadā guṇamattaṃ vadati sukko guṇoti, tadā suti visesanaṃ. Yadā guṇavisesaṃ vadati gossa sukkoti, tadā suti ca guṇajāti ca visesanaṃ. Yadā guṇavantaṃ dabbaṃ vadati sukko goti, tadā suti ca guṇajāti ca guṇaviseso ca sambandho ca visesanaṃ. Khi từ "sukka" (màu trắng) chỉ nói về phẩm chất, như trong câu "màu trắng là một phẩm chất", thì âm thanh là đặc tính. Khi nó nói về một phẩm chất đặc biệt, như trong câu "màu trắng của con bò", thì âm thanh và chủng loại phẩm chất là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật có phẩm chất, như trong câu "con bò trắng", thì âm thanh, chủng loại phẩm chất, phẩm chất đặc biệt, và mối liên hệ là đặc tính. Daṇḍīsaddo yadā jātimattaṃ vadati daṇḍī jātīti, tadā suti ca dabbañca visesanaṃ. Yadā dabbavantaṃ dabbaṃ vadati daṇḍī purisoti, tadā suti ca dabbañca jāti ca sambandho ca visesanaṃ. Khi từ "daṇḍī" (người cầm gậy) chỉ nói về chủng loại, như trong câu "người cầm gậy là một chủng loại", thì âm thanh và sự vật (cây gậy) là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật sở hữu một sự vật khác, như trong câu "người đàn ông cầm gậy", thì âm thanh, sự vật (cây gậy), chủng loại (người), và mối liên hệ là đặc tính. Pācakasaddo yadā jātimattaṃ vadati pācako jātīti, tadā suti ca kriyā ca visesanaṃ. Yadā kriyānipphādakaṃ dabbaṃ vadati pācako purisoti, tadā suti ca kriyā ca jāti ca kriyākārakasambandho ca visesanaṃ. Khi từ "pācaka" (người nấu ăn) chỉ nói về chủng loại, như trong câu "người nấu ăn là một chủng loại", thì âm thanh và hành động là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật thực hiện hành động, như trong câu "người đàn ông nấu ăn", thì âm thanh, hành động, chủng loại, và mối liên hệ giữa hành động và tác nhân là đặc tính. Tissasaddo yadā nāmamattaṃ vadati tisso nāmanti, tadā suti visesanaṃ. Yadā nāmavantaṃ dabbaṃ vadati, tisso bhikkhūti, tadā suti ca nāmajāti ca sambandho ca visesanaṃ. Khi từ "Tissa" chỉ nói về danh xưng, như trong câu "Tissa là một danh xưng", thì âm thanh là đặc tính. Khi nó nói về một sự vật có danh xưng, như trong câu "vị tỳ khưu Tissa", thì âm thanh, chủng loại danh xưng, và mối liên hệ là đặc tính. Sabbattha yaṃ yaṃ vadatīti vuttaṃ, taṃ taṃ visesyanti ca dabbanti ca veditabbaṃ. Ettha ca suti nāma saddasabhāvā eva hoti, saddapakkhikā [Pg.165] eva. Sabbo saddo paṭhamaṃ sattābhidhāyakoti ca ñāse vuttaṃ. Tasmā sabbattha sutiṭṭhāne sattā eva yuttā vattunti. Sattāti ca tassa tassa atthassa vohāramattenapi loke vijjamānatā vuccati, taṃ taṃ saddaṃ suṇantassa ca ñāṇaṃ taṃtadatthassa atthitāmattaṃ sabbapaṭhamaṃ jānāti, tato paraṃ jātisadde jātiṃ jānāti. Guṇasadde guṇanti evamādi sabbaṃ vattabbaṃ. Liṅga, saṅkhyā, parimāṇānipi visesanatthe saṅgayhanti. Ở mọi nơi, điều được nói là "nó nói về cái gì" nên được hiểu là cái được đặc định và là sự vật. Và ở đây, âm thanh (suti) chính là bản chất của từ ngữ, nó thuộc về phía từ ngữ. Và trong bộ Nyāsa có nói rằng "mọi từ ngữ trước hết đều biểu thị sự tồn tại (satta)". Do đó, ở mọi nơi, thay cho "âm thanh" (suti), nên nói là "sự tồn tại" (satta) thì hợp lý. Và "sự tồn tại" (satta) được gọi là sự hiện hữu trong đời của mỗi nghĩa ấy, dù chỉ bằng cách gọi tên. Và trí tuệ của người nghe mỗi từ ngữ ấy trước hết biết được sự hiện hữu đơn thuần của mỗi nghĩa ấy, sau đó ở từ chỉ chủng loại thì biết được chủng loại, ở từ chỉ phẩm chất thì biết được phẩm chất, và vân vân, tất cả nên được nói như vậy. Giới tính, số lượng, và khối lượng cũng được bao gồm trong nghĩa đặc biệt. Tattha liṅgaṃ nāma ye itthi, purisānaṃ liṅga, nimitta, kuttā’kappā nāma abhidhamme vuttā, ye ca napuṃsakānaṃ liṅga, nimitta, kuttā’kappā nāma avuttasiddhā, ye ca saddesu ceva atthesu ca visadā’visadākāra, majjhimākārā sandissanti, sabbametaṃ liṅgaṃ nāma. Trong đó, cái gọi là giới tính (liṅga) là: những gì được nói trong Abhidhamma là giới tính, dấu hiệu, cử chỉ, và dáng vẻ của nữ và nam; và những gì là giới tính, dấu hiệu, cử chỉ, và dáng vẻ của người không có giới tính được thành tựu mà không cần nói ra; và những gì được thấy có dạng rõ ràng, không rõ ràng, và trung bình trong cả từ ngữ và ý nghĩa; tất cả những điều này được gọi là giới tính. Evaṃ visesana, visesyavasena duvidho attho pubbe vuttassa saddaliṅgassa attho nāma, so saliṅgo, sasaṅkhyo, saparimāṇo cāti tividho hoti. Như vậy, nghĩa có hai loại do sự phân chia theo đặc tính và cái được đặc định, được gọi là nghĩa của giới tính từ ngữ đã được nói trước đây. Nó có ba loại là: có giới tính, có số lượng, và có khối lượng. Tattha saliṅgo yathā? Saññā, phasso, cittaṃ. Kaññā, puriso, kulaṃ. Mālā, rukkho, dhananti. Trong đó, có giới tính là như thế nào? (Ví dụ:) Tưởng, xúc, tâm. Cô gái, người đàn ông, gia đình. Vòng hoa, cây, của cải. Sasaṅkhyo yathā? Eko, dve, tayo, bahū iccādi. Có số lượng là như thế nào? (Ví dụ:) Một, hai, ba, nhiều, v.v. Saparimāṇo yathā? Vidatthi, hattho, doṇo, āḷhakaṃ iccādi. Có khối lượng là như thế nào? (Ví dụ:) Một gang tay, một khuỷu tay, một đấu (doṇa), một hộc (āḷhaka), v.v. Api ca suddho, saṃsaṭṭhoti duvidho liṅgattho. Tattha kammādisaṃsaggarahito suddho nāma. So saliṅgo, sasaṅkhyo, saparimāṇo, upasaggattho, nipātattho, pāṭi-padikatthoti chabbidho. Atthi, sakkā, labbhāiccādi idha pāṭipadikaṃ nāma. Tuna, tvāna, tvā, tave, tuṃ, khattuṃpaccayantāpi nipātesu gayhanti. Hơn nữa, nghĩa của giới tính có hai loại: thuần túy và hỗn hợp. Trong đó, cái không có sự liên kết với nghiệp, v.v. được gọi là thuần túy. Nó có sáu loại: có giới tính, có số lượng, có khối lượng, nghĩa của tiếp đầu ngữ, nghĩa của bất biến từ, và nghĩa của từ gốc. Ở đây, "atthi", "sakkā", "labbhā", v.v. được gọi là từ gốc. Các từ kết thúc bằng các tiếp vị ngữ -tuna, -tvāna, -tvā, -tave, -tuṃ, -khattuṃ cũng được bao gồm trong các bất biến từ. Saṃsaṭṭho [Pg.166] vuttasaṃsaṭṭho, avuttasaṃsaṭṭhoti duvidho. Tattha vuttasaṃsaṭṭho catubbidho samāsena vuttasaṃsaṭṭho, taddhitena, ākhyātena, kitenāti. Tattha samāsena vutto chakārakasambandhavasena sattavidho, bhāvena saddhiṃ aṭṭhavidho vā, tathā taddhitena vutto. Ākhyātena vutto kattu, kamma, bhāvavasena tividho. Kitena vutto chakāraka, bhāvavasena sattavidho. Sabbo suddho ceva vuttasaṃsaṭṭho ca paṭhamāya visayo. (Nghĩa) hỗn hợp có hai loại: hỗn hợp được biểu thị và hỗn hợp không được biểu thị. Trong đó, hỗn hợp được biểu thị có bốn loại: hỗn hợp được biểu thị bằng hợp từ, bằng tiếp vị ngữ taddhita, bằng động từ, và bằng tiếp vị ngữ kita. Trong đó, loại được biểu thị bằng hợp từ có bảy loại do sự phân chia theo sáu mối liên hệ tác nhân, hoặc tám loại cùng với trạng thái; loại được biểu thị bằng taddhita cũng vậy. Loại được biểu thị bằng động từ có ba loại do sự phân chia theo chủ cách, đối cách, và trạng thái. Loại được biểu thị bằng kita có bảy loại do sự phân chia theo sáu tác nhân và trạng thái. Tất cả loại thuần túy và loại hỗn hợp được biểu thị đều là đối tượng của biến cách thứ nhất. Avuttasaṃsaṭṭhopi kattusaṃsaṭṭho, kammasaṃsaṭṭhotiādinā anekavidho. So dutiyādīnaṃ eva visayoti. Ettha ca vibhattiyā vinā kevalo saddo payogaṃ nārahatīti katvā payogārahatthameva chabbidhe suddhe catubbidhe ca vuttasaṃsaṭṭhe paṭhamā payujjati, na atthajotanatthaṃ. Loại hỗn hợp không được biểu thị cũng có nhiều loại như hỗn hợp với chủ từ, hỗn hợp với đối từ, v.v. Nó chỉ là đối tượng của biến cách thứ hai trở đi. Và ở đây, vì cho rằng một từ đơn thuần không có biến cách thì không thích hợp để sử dụng, nên biến cách thứ nhất được sử dụng trong sáu loại thuần túy và bốn loại hỗn hợp được biểu thị chỉ với mục đích làm cho nó thích hợp để sử dụng, không phải với mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa. Kenaci vācakena avuttāni pana kammādīni vibhattīhi vinā viditāni na hontītikatvā atthajotanatthampi kammādīsu dutiyādayo payujjanti. Tasmā atthamatteti idha desantarāvacchedake visayamatte bhummaṃ. Kamme dutiyāiccādīsu pana nipphādetabbe payojane bhummanti evaṃ dvinnaṃ bhummānaṃ nānattaṃ veditabbanti. Tuy nhiên, vì cho rằng nghiệp, v.v. không được biểu thị bởi bất kỳ từ nào thì không thể được biết đến nếu không có biến cách, nên biến cách thứ hai trở đi được sử dụng trong nghiệp, v.v. cũng với mục đích làm sáng tỏ ý nghĩa. Do đó, ở đây, trong câu "chỉ trong ý nghĩa", vị trí cách có nghĩa là đối tượng giới hạn, phân biệt với các phạm vi khác. Tuy nhiên, trong các câu như "biến cách thứ hai trong nghiệp", vị trí cách có nghĩa là mục đích cần được hoàn thành. Như vậy, sự khác biệt của hai loại vị trí cách này nên được hiểu. 290. Āmantane. 290. Trong hô cách. Pageva siddhassa vatthuno nāmena vā nipātena vā attano abhimukhīkaraṇaṃ āmantanaṃ nāma. Adhikāmantane atthamatte paṭhamā hoti. Ettha ca āmantanapadaṃ nāma kriyāpekkhaṃ na hoti, tasmā kārakasaññaṃ na labhati. Việc hướng về phía mình đối với một sự vật đã có sẵn từ trước, bằng danh từ hoặc bằng bất biến từ, được gọi là hô cách (āmantana). Biến cách thứ nhất được dùng trong ý nghĩa chỉ là hô cách thêm vào. Và ở đây, từ ở hô cách không phụ thuộc vào động từ, do đó nó không nhận được danh xưng là tác nhân (kāraka). Taṃ pana duvidhaṃ sādarā’nādaravasena. Ehi samma, ehi jeti. Hô cách ấy lại có hai loại: theo cách tôn trọng và không tôn trọng. (Ví dụ:) Này bạn, hãy đến đây; này cô kia, hãy đến đây. Tathā [Pg.167] sajīva, nijjīvavasena, bho purisa, vadehi bho saṅkha, vadehi bho saṅkha. Ummujja bho puthusile, ummujja bho puthusileti. Tương tự, (có hai loại) theo cách hữu tình và vô tình. (Ví dụ:) Này người kia, hãy nói đi; này ốc xà cừ, hãy nói đi. Này phiến đá rộng, hãy trồi lên; này phiến đá rộng, hãy trồi lên. Tathā paccakkhā’paccakkhavasena, bho purisa, kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakāti. Tương tự, (có hai loại) theo cách hiện diện và không hiện diện. (Ví dụ:) Này người kia (hiện diện); này con trai duy nhất, con ở đâu (không hiện diện). Tathā niyamā’niyamavasena, bho purisa, acchariyaṃ vata bho abbhutaṃ vata bho. Yatra hi nāma saññī samānotiādi. Idaṃ āmantanaṃ nāma pageva siddhe eva hoti, na vidhātabbe, na hi pageva rājabhāvaṃ vā bhikkhubhāvaṃ vā appattaṃ janaṃ ‘‘bho rājā’’ti vā ‘‘bho bhikkhū’’ti vā āmantentīti. Tương tự, (có hai loại) theo cách xác định và không xác định. (Ví dụ:) Này người kia (xác định); Ôi, thật kỳ diệu! Ôi, thật phi thường! (không xác định). Ví dụ như: "Nơi nào mà chúng sanh có tưởng..." v.v. Hô cách này chỉ xảy ra đối với đối tượng đã có sẵn, không phải đối với đối tượng sẽ được tạo thành. Thật vậy, người ta không gọi một người chưa đạt đến địa vị vua chúa hay địa vị tỳ-khưu là "Này đức vua" hay "Này tỳ-khưu". Paṭhamāvibhattirāsi niṭṭhito. Phần về biến cách thứ nhất đã kết thúc. Dutiyāvibhattirāsi Phần về biến cách thứ hai Kasmiṃ atthe dutiyā? Biến cách thứ hai (được dùng) trong ý nghĩa nào? 291. Kamme dutiyā. 291. Biến cách thứ hai (được dùng) trong ý nghĩa đối cách (kamma). Kammatthe dutiyā hoti. Kariyateti kammaṃ, taṃ nibbattikammaṃ, vikatikammaṃ, pattikammanti tividhaṃ hoti. Biến cách thứ hai được dùng trong ý nghĩa đối cách. Cái bị tác động gọi là đối cách (kamma). Nó có ba loại: đối cách sản sinh (nibbatti-kamma), đối cách biến đổi (vikati-kamma), và đối cách đạt đến (patti-kamma). Tattha nibbattikammaṃ yathā? Iddhimā hatthivaṇṇaṃ māpeti, rājā nagaraṃ māpeti, mātā puttaṃ vijāyati, bījaṃ rukkhaṃ janeti, kammaṃ vipākaṃ janeti, āhāro balaṃ janeti, jano puññaṃ karoti, pāpaṃ karoti, buddho dhammaṃ desesi, vinayaṃ paññapesi, bhikkhu jhānaṃ uppādeti, maggaṃ uppādeti iccādi. Trong đó, đối cách sản sinh như thế nào? (Ví dụ:) Người có thần thông hóa hiện ra hình tướng con voi, đức vua xây dựng thành phố, người mẹ sanh ra người con, hạt giống sanh ra cây, nghiệp sanh ra quả, vật thực sanh ra sức mạnh, người ta làm phước, làm ác, đức Phật thuyết giảng Chánh pháp, chế định Giới luật, vị tỳ-khưu làm phát sanh thiền, làm phát sanh đạo quả, v.v. Vikatikammaṃ [Pg.168] yathā? Gehaṃ karoti, rathaṃ karoti, ghaṭaṃ karoti, paṭaṃ vāyati, odanaṃ pacati, bhattaṃ pacati, kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti, suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, gehaṃ jhāpeti, rukkhaṃ chindati, pākāraṃ bhindati, vihayo lunāti, pāṇaṃ hanati, bhattaṃ bhuñjati iccādi. Đối cách biến đổi như thế nào? (Ví dụ:) (Người ta) làm nhà, làm xe, làm nồi, dệt vải, nấu cơm, nấu bữa ăn, biến củi thành than, biến vàng thành vòng tay, đốt nhà, chặt cây, phá tường, gặt lúa, giết hại sinh vật, ăn cơm, v.v. Pattikammaṃ yathā? Gāmaṃ gacchati, gehaṃ pavisati, rukkhaṃ ārohati, nadiṃ tarati, ādiccaṃ passati, dhammaṃ suṇāti, buddhaṃ vandati payirupāsati iccādi. Đối cách đạt đến như thế nào? (Ví dụ:) (Người ta) đi đến làng, đi vào nhà, trèo lên cây, bơi qua sông, nhìn thấy mặt trời, nghe Chánh pháp, đảnh lễ và hầu cận đức Phật, v.v. Pakatikammaṃ, vikatikammanti duvidhaṃ. Suvaṇṇaṃ kaṭakaṃ karoti, kaṭṭhaṃ aṅgāraṃ karoti, purisaṃ ṭhitaṃ passati, purisaṃ gacchantaṃ passati, bhikkhuṃ passati sataṃ, sampajānaṃ, abhikkamantaṃ, paṭikkamantaṃ, ālokentaṃ, vilokentaṃ, samiñjentaṃ, pasārentaṃ. (Đối cách cũng có) hai loại: đối cách tự nhiên (pakati-kamma) và đối cách biến đổi (vikati-kamma). (Ví dụ:) (Người ta) làm vòng tay bằng vàng, làm than bằng củi, thấy người đàn ông đang đứng, thấy người đàn ông đang đi, thấy vị tỳ-khưu chánh niệm, tỉnh giác, đang đi tới, đang đi lui, đang nhìn thẳng, đang nhìn quanh, đang co tay, đang duỗi tay. Ettha ‘purisaṃ, bhikkhu’nti pakatikammaṃ, ‘ṭhitaṃ, sataṃ’iccādīni vikatikammāni. Ở đây, "người đàn ông", "vị tỳ-khưu" là đối cách tự nhiên; "đang đứng", "chánh niệm", v.v. là những đối cách biến đổi. Dhātukammaṃ, kāritakammanti duvidhaṃ. Gāmaṃ gacchati, purisaṃ gāmaṃ gameti. (Đối cách cũng có) hai loại: đối cách của động từ gốc (dhātukamma) và đối cách của động từ sai khiến (kāritakamma). (Ví dụ:) (Anh ta) đi đến làng. (Anh ta) khiến người đàn ông đi đến làng. Dhātukammañca dvikammikadhātūnaṃ duvidhaṃ padhānakammaṃ, appadhānakammanti. Ajapālo ajaṃ gāmaṃ neti, puriso bhāraṃ gāmaṃ vahati, harati, gāmaṃ sākhaṃ kaḍḍhati, gāviṃ khīraṃ dohati, brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati, brāhmaṇaṃ bhattaṃ bhikkhati, gāviyo vajaṃ avarundhati, bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati, rukkhaṃ phalāni ocināti, sissaṃ dhammaṃ bravīti, bhagavā bhikkhū etadavoca, sissaṃ dhammaṃ anusāsati iccādi. Và đối cách của động từ gốc đối với các động từ có hai đối cách (dvikammikadhātu) cũng có hai loại: đối cách chính (padhānakamma) và đối cách phụ (appadhānakamma). (Ví dụ:) Người chăn dê dắt con dê về làng, người đàn ông mang/vác gánh hàng về làng, (anh ta) kéo cành cây về làng, (anh ta) vắt sữa từ con bò, (anh ta) xin chiếc mền từ vị bà-la-môn, (anh ta) xin vật thực từ vị bà-la-môn, (anh ta) nhốt những con bò vào chuồng, (anh ta) hỏi một câu hỏi với đức Thế Tôn, (anh ta) hái những trái cây từ trên cây, (anh ta) nói Chánh pháp cho người học trò, đức Thế Tôn đã nói điều này với các vị tỳ-khưu, (vị thầy) giáo huấn Chánh pháp cho người học trò, v.v. Ettha ca ‘ajaṃ, khīraṃ’ iccādi padhānakammaṃ nāma kattārā pariggahetuṃ iṭṭhatarattā. ‘Gāmaṃ, gāviṃ’iccādi appadhānakammaṃ nāma tathā aniṭṭhatarattā. Và ở đây, "con dê", "sữa", v.v. được gọi là đối cách chính vì chúng được chủ thể mong muốn chiếm hữu hơn. "Ngôi làng", "con bò", v.v. được gọi là đối cách phụ vì chúng không được mong muốn như vậy. Tattha [Pg.169] padhānakammaṃ kathinakammaṃ nāma, kammabhāve thirakammanti vuttaṃ hoti. Appadhānakammaṃ akathinakammaṃ nāma, athirakammanti vuttaṃ hoti. Tañhi kadāci sampadānaṃ hoti, kadāci apādānaṃ, kadāci sāmi, kadāci okāso. Yathā – so maṃ dakāya neti, gāvito khīraṃ dohati, gāviyā khīraṃ dohahi, gāviyaṃ khīraṃ dohati iccādi. Trong đó, đối cách chính được gọi là đối cách cứng (kathinakamma), có nghĩa là nó được gọi là đối cách ổn định trong vai trò đối cách. Đối cách phụ được gọi là đối cách không cứng (akathinakamma), có nghĩa là nó được gọi là đối cách không ổn định. Bởi vì nó đôi khi trở thành chỉ định cách (sampadāna), đôi khi là xuất xứ cách (apādāna), đôi khi là sở thuộc cách (sāmi), đôi khi là định sở cách (okāsa). Ví dụ: Anh ta dẫn tôi đi lấy nước (chỉ định cách), anh ta vắt sữa từ con bò (xuất xứ cách), ngươi hãy vắt sữa của con bò (sở thuộc cách), anh ta vắt sữa nơi con bò (định sở cách), v.v. Kamme dutiyāti vattate. (Quy tắc) "Biến cách thứ hai trong ý nghĩa đối cách" vẫn được áp dụng. 292. Gatibodhāhārasaddatthā kammaka bhajjādīnaṃ payojje. 292. (Biến cách thứ hai được dùng cho đối cách) trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, biết, ăn, phát ra âm thanh, các động từ bất cập vật, và các động từ như bhaj, v.v. Niccavidhisuttamidaṃ. Gamanatthānaṃ bodhanatthānaṃ āhāratthānaṃ saddatthānaṃ akammakānaṃ bhajjādīnañca dhātūnaṃ payojje kammani dutiyā hoti. Ettha ca payojjakammaṃ nāma kāritakammaṃ vuccati. Đây là một quy tắc áp dụng thường xuyên. Biến cách thứ hai được dùng cho đối cách trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, biết, ăn, phát ra âm thanh, các động từ bất cập vật, và các động từ như bhaj, v.v. Và ở đây, đối cách của tác nhân sai khiến được gọi là đối cách sai khiến (kāritakamma). Puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati, sāmiko ajapālaṃ ajaṃ gāmaṃ nayāpeti, ācariyo sissaṃ dhammaṃ bodheti, puriso purisaṃ bhattaṃ bhojeti, ācariyo sissaṃ dhammaṃ pāṭheti, puriso purisaṃ sayāpeti, acchāpeti, uṭṭhāpeti, puriso purisaṃ dhaññaṃ bhajjāpeti, koṭṭāpeti, uddharāpeti. Người đàn ông khiến người đàn ông đi đến làng, người chủ khiến người chăn dê dắt con dê về làng, vị thầy khiến người học trò hiểu Chánh pháp, người đàn ông khiến người đàn ông ăn cơm, vị thầy khiến người học trò đọc tụng Chánh pháp, người đàn ông khiến người đàn ông nằm xuống, ngồi xuống, đứng dậy, người đàn ông khiến người đàn ông rang, giã, lấy thóc lúa ra. Etesamīti kiṃ? Puriso purisena odanaṃ pāceti. Tại sao lại nói "của những (động từ) này"? (Ví dụ:) Người đàn ông sai người đàn ông nấu cơm. Ettha ca gamanatthādīnaṃ payojje tatiyāpi rūpasiddhiyaṃ saddanītiyañca vuttā. Saddanītiyaṃ tatiyāpayogepi kammatthameva icchati. Ñāsādīsu katvatthaṃ icchanti. Và ở đây, trong thể sai khiến của các động từ có nghĩa là đi, v.v., biến cách thứ ba cũng được đề cập trong (sách) Rūpasiddhi và Saddanīti. Trong Saddanīti, ngay cả khi sử dụng biến cách thứ ba, nó vẫn mang ý nghĩa của đối cách. Trong (sách) Nyāsa, v.v., họ cho rằng nó mang ý nghĩa của chủ cách. Yadā [Pg.170] pana paṭhamaṃ payojakaṃ añño dutiyo payojeti, tadā paṭhamo payojjo nāma. Tasmiṃ tatiyāevāti vuttiyaṃ vuttaṃ. Attanā vippakataṃ kuṭiṃ parehi pariyosāpeti. Nhưng khi một tác nhân sai khiến thứ hai tác động lên tác nhân sai khiến thứ nhất, thì tác nhân thứ nhất được gọi là tác nhân bị sai khiến. Trong sách chú giải (vutti) có nói rằng biến cách thứ ba được dùng cho tác nhân đó. (Ví dụ:) (Anh ta) nhờ người khác hoàn thành túp lều mà chính mình đã làm dở dang. 293. Harādīnaṃ vā. 293. Hoặc đối với các động từ như har, v.v. Harādīnaṃ payojje kammani vikappena dutiyā hoti. Đối với đối cách trong thể sai khiến của các động từ như har, v.v., biến cách thứ hai được dùng một cách tùy chọn. Sāmiko purisaṃ bhāraṃ hāreti purisena vā, purisaṃ āhāraṃ ajjhohāreti purisena vā, purisaṃ kammaṃ kāreti purisena vā, rājā purisaṃ attānaṃ dasseti purisena vā, purisaṃ buddhaṃ vandāpeti purisena vā. Người chủ sai người đàn ông mang gánh nặng, hoặc bởi người đàn ông; (sai) người đàn ông ăn thức ăn, hoặc bởi người đàn ông; (sai) người đàn ông làm công việc, hoặc bởi người đàn ông; đức vua cho người đàn ông thấy mình, hoặc bởi người đàn ông; (sai) người đàn ông đảnh lễ đức Phật, hoặc bởi người đàn ông. 194. Na khādādīnaṃ. 194. Không (áp dụng) cho (động từ) khāda v.v... Khādādīnaṃ payojje kammani na dutiyā hoti. Đối với (động từ) khāda v.v..., ở tác nhân sai khiến không là đệ nhị cách. Sāmiko purisena khajjaṃ khādāpeti, ada-bhakkhane, bhattaṃ ādeti, sāmiko dāsena purisaṃ avhāpeti, saddāyāpeti, kandayati, nādayati. Ettha ca ‘saddāyāpetī’ti saddaṃ kārāpeti, nāmadhātu cesā. Kanda, nadāpi saddatthāyeva. Người chủ sai người đàn ông ăn vật thực; (động từ) ad (có nghĩa là) ăn, (anh ta) ăn cơm; người chủ sai người đầy tớ gọi người đàn ông, làm cho gọi, làm cho khóc, làm cho la. Và ở đây ‘saddāyāpeti’ là làm cho tạo ra tiếng động, và đây là danh động từ. (Động từ) kanda, và nad cũng có nghĩa là tiếng động. 295. Vahissāniyantuke. 295. Của (động từ) vah, khi (tác nhân) không bị điều khiển. Vahissāti dhātuniddeso i-kāro, niyāmeti payojetīti niyantā, natthi niyantā etassāti aniyantuko. Yassa aññena payojakena kiccaṃ natthi, sayameva ñatvā vahati, so aniyantuko nāma, vahadhātussa tādise aniyantuke payojje kammani dutiyā na hoti. `Vahissa` là sự chỉ định động từ căn, `i-kāro` (là vĩ tố). Người điều khiển, người sai khiến được gọi là `niyantā`. Người không có người điều khiển được gọi là `aniyantuko`. Người nào không cần đến người sai khiến khác, tự mình biết rồi mang đi, người ấy được gọi là `aniyantuko`. Đối với động từ căn `vah`, khi tác nhân sai khiến là `aniyantuka` như vậy thì không là đệ nhị cách. Sāmiko [Pg.171] dāsena bhāraṃ vāheti. Người chủ sai người đầy tớ mang gánh nặng. Aniyantuketi kiṃ? Balībadde bhāraṃ vāheti. Tại sao nói `aniyantuke`? (Anh ta) sai những con bò đực mang gánh nặng. 296. Bhakkhissāhiṃsāyaṃ. 296. Của (động từ) `bhakkh`, trong (trường hợp) không làm hại. Bhakkhituṃ icchantassa bhakkhāpanaṃ hiṃsā nāma na hoti, anicchantassa bhakkhāpanaṃ hiṃsā nāma, bhakkhadhātussa payojje kammani ahiṃsāvisaye dutiyā na hoti. Việc làm cho ăn đối với người muốn ăn thì không được gọi là làm hại, việc làm cho ăn đối với người không muốn ăn thì được gọi là làm hại. Đối với động từ căn `bhakkh`, ở tác nhân sai khiến trong trường hợp không làm hại thì không là đệ nhị cách. Sāmiko purisena modake bhakkhāpeti. Người chủ sai người đàn ông ăn bánh ngọt. Ahiṃsāyanti kiṃ? Balībadde sassaṃ bhakkhāpeti. Ettha ‘sassa’nti thūlataraṃ sassanti vadanti. Tại sao nói `ahiṃsāyaṃ`? (Anh ta) sai những con bò đực ăn lúa. Ở đây, người ta nói `sassaṃ` là lúa dày hơn. Pāḷiyaṃ ‘‘sabbesaṃ viññāpetvāna, tosenti sabbapāṇinaṃ. Therassa patto dutiyassa gāhetabbo’’ iccādinā payojje chaṭṭhīpi dissati. Trong Pāḷi, qua (câu) «sabbesaṃ viññāpetvāna, tosenti sabbapāṇinaṃ. Therassa patto dutiyassa gāhetabbo» v.v... người ta cũng thấy sở thuộc cách (chaṭṭhī) ở tác nhân sai khiến. 297. Jhādīhi yuttā. 297. Hợp với `dhī` v.v... Dhīiccādīhi nipātopasaggehi yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Hợp với các bất biến từ và tiếp đầu ngữ như `dhī` v.v..., đệ nhị cách có từ danh từ. Dhī brāhmaṇassa hantāraṃ, dhīratthu’maṃ pūtikāyaṃ, dhīratthu taṃ dhanalābhaṃ, dhīratthu bahuke kāme. Tatiyāpi dissati, dhīratthu jīvitena me. Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ, abhito gāmaṃ vasati, paritogāmaṃ vasati, nadiṃ nerañjaraṃ pati, etesu chaṭṭhyatthe dutiyā. Khốn thay cho kẻ giết bà-la-môn, khốn thay cho thân hôi thối này, khốn thay cho sự được của cải ấy, khốn thay cho nhiều dục vọng. Người ta cũng thấy đệ tam cách: khốn thay cho đời sống của tôi. Và ở giữa thành Rājagaha và ở giữa (thành) Nāḷandā, (anh ta) sống gần làng, (anh ta) sống quanh làng, hướng đến sông Nerañjarā. Trong những (ví dụ) này, đệ nhị cách (dùng) trong nghĩa của sở thuộc cách. Tathā [Pg.172] paṭibhāti maṃ bhagavā, apissu maṃ tisso upamāyo paṭibhaṃsu, paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsituṃ. Paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā – ‘ma’nti mama, ‘ta’nti tava, sampadānatthe dutiyā. ‘Ma’nti mamañāṇe, ‘ta’nti tavañāṇetipi vaṇṇesuṃ. Na upāyamantarena atthassa siddhi, natthi samādānamantarena sikkhāpaṭilābho, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena, esevanto dukkhassa. Tattha ‘antarenā’ti nipātapadametaṃ, vajjetvātyattho. Pubbena gāmaṃ, dakkhiṇena gāmaṃ, uttarena gāmaṃ, gāmassa pubbeti attho. Cũng vậy, đức Thế Tôn hiện ra với tôi, hơn nữa ba ví dụ đã hiện ra với tôi, này tỳ khưu, mong rằng pháp hiện ra với thầy để thuyết. Này Cunda, mong rằng các giác chi hiện ra với thầy – `maṃ` là `mama`, `taṃ` là `tava`, đệ nhị cách (dùng) trong nghĩa của chỉ định cách. Người ta cũng giải thích `maṃ` là trong trí của tôi, `taṃ` là trong trí của thầy. Không có sự thành tựu mục đích nếu không có phương tiện, không có sự đắc được học giới nếu không có sự thọ trì, không ở đây, không ở kia, không ở giữa cả hai, đây là sự chấm dứt khổ đau. Ở đó, `antarena` là một bất biến từ này, có nghĩa là ngoại trừ. Phía đông của làng, phía nam của làng, phía bắc của làng, có nghĩa là phía đông của làng. Upasaggapubbānaṃ akammakadhātūnaṃ payoge ādhāre dutiyā, pathaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, rukkhaṃ ajjhāvasati, mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, pabbataṃ adhivasati, gharaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati, uposathaṃ upavasati, kāmāvacaraṃ upapajjati, rūpāvacaraṃ upapajjati, arūpāvacaraṃ upapajjati, sakkassa sahabyataṃ upapajjati, nipannaṃ vā upanipajjeyya, nisinnaṃ vā upanisīdeyya, ṭhitaṃ vā upatiṭṭheyya iccādi. Trong sự sử dụng các động từ căn như `sī` có tiếp đầu ngữ đứng trước, đệ nhị cách (dùng) ở vị trí cách: (anh ta) sẽ nằm trên đất, (anh ta) đứng trong làng, (anh ta) ở trên cây, người ấy có thể ngồi trên hoặc nằm trên giường hoặc ghế, (anh ta) ở gần làng, (anh ta) ở dọc theo làng, (anh ta) ở trên núi, (anh ta) ở trong nhà, (anh ta) ở trong nhà, (anh ta) giữ ngày uposatha, (anh ta) sanh vào cõi dục, (anh ta) sanh vào cõi sắc, (anh ta) sanh vào cõi vô sắc, (anh ta) đạt đến sự chung sống với Sakka, người ấy có thể nằm gần người đang nằm, hoặc ngồi gần người đang ngồi, hoặc đứng gần người đang đứng, v.v... Tappāna, cārepi dutiyā, nadiṃ pivati, samuddaṃ pivati, gāmaṃ carati, araññaṃ carati, nadiyaṃ, gāmeti attho. Cũng vậy, với (động từ) uống, và đi, (cũng dùng) đệ nhị cách: (anh ta) uống sông, (anh ta) uống biển, (anh ta) đi trong làng, (anh ta) đi trong rừng, có nghĩa là trong sông, trong làng. Kāla, disāsupi ādhāre eva dutiyā, taṃ khaṇaṃ, taṃ muhuttaṃ, taṃ kālaṃ, ekamantaṃ, ekaṃ samayaṃ, pubbaṇhasamayaṃ, sāyanhasamayaṃ, taṃ divasaṃ, imaṃ rattiṃ, dutiyampi, tatiyampi, catutthaṃ vā pañcamaṃ vā appeti, tato pubbaṃ, tato paraṃ, purimaṃ disaṃ, dakkhiṇaṃ disaṃ, pacchimaṃ disaṃ, uttaraṃ disaṃ, imā dasa [Pg.173] disāyo, katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā, imāsu disāsu katamāya disāya tiṭṭhati chaddantanāgarājāti atthoiccādi. Cũng trong thời gian, phương hướng, đệ nhị cách (dùng) chính trong nghĩa vị trí cách: khoảnh khắc ấy, chốc lát ấy, thời gian ấy, một bên, một thời, buổi sáng, buổi chiều, ngày ấy, đêm này, lần thứ hai, lần thứ ba, lần thứ tư hoặc lần thứ năm (anh ta) áp dụng, trước đó, sau đó, phương đông, phương nam, phương tây, phương bắc, mười phương này, vua rồng đứng ở phương nào, có nghĩa là vua rồng Chaddanta đứng ở phương nào trong các phương này, v.v... 298. Lakkhaṇitthambhūtavicchāsvabhinā. 298. Với `abhi` trong (nghĩa) `lakkhaṇa`, `itthambhūta`, và `vicchā`. Lakkhaṇādīsu atthesu pavattena abhinā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Hợp với `abhi` được dùng trong các nghĩa `lakkhaṇa` v.v..., đệ nhị cách có từ danh từ. Lakkhīyati lakkhitabbaṃ anenāti lakkhaṇaṃ. Ayaṃ pakāro itthaṃ, īdiso visesoti attho. Itthaṃ bhūto pattoti itthambhūto. Bhinne atthe byāpituṃ icchā vicchā. Cái mà nhờ nó vật được ghi dấu hoặc phải được ghi dấu là `lakkhaṇa`. Có nghĩa là: loại này, như thế này, sự đặc biệt như thế này. Đã trở thành, đã đạt đến như thế này là `itthambhūta`. Mong muốn bao trùm đối tượng riêng biệt là `vicchā`. Tattha lakkhaṇe – Trong đó, về `lakkhaṇa` – Rukkhamabhi vijjotate vijju, rukkhaṃ abhi byāpetvā vijjotateti attho, vijjobhāsena byāpito rukkho vijjuppādassa lakkhaṇaṃ saññāṇaṃ hoti. Tia chớp chiếu sáng hướng về cây, có nghĩa là sau khi bao trùm hướng về cây rồi chiếu sáng, cây được bao trùm bởi ánh sáng của tia chớp trở thành dấu hiệu, ký hiệu của sự phát sinh tia chớp. Itthambhūte – Về `itthambhūta` – Sādhu devadatto mātaramabhi, mātaraṃ abhi visiṭṭhaṃ katvā sādhūti attho, devadatto sakkaccaṃ mātupaṭṭhāne aggapurisoti vuttaṃ hoti. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato. Ettha ca ‘abbhuggato’ti abhi visiṭṭhaṃ katvā uggatoti attho, ayaṃ kittisaddo bhoto gotamassa sakalalokaggabhāvaṃ pakāsetvā uggatoti vuttaṃ hoti, kittisaddasambandhe pana tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. Devadatta tốt đối với mẹ, có nghĩa là tốt sau khi đã làm (hành vi) đặc biệt đối với mẹ, được nói rằng Devadatta là người đứng đầu trong việc chăm sóc mẹ một cách kính trọng. Lại nữa, tiếng đồn tốt đẹp như vầy đã vang lên về tôn giả Gotama. Và ở đây, `abbhuggato` có nghĩa là đã vang lên sau khi đã trở nên đặc biệt, được nói rằng tiếng đồn này đã vang lên sau khi công bố trạng thái đứng đầu trong toàn thế giới của tôn giả Gotama. Tuy nhiên, trong mối liên hệ với tiếng đồn, có nghĩa là của chính tôn giả Gotama ấy. Vicchāyaṃ – Về `vicchā` – Rukkhaṃ [Pg.174] rukkhaṃ abhi vijjotate cando, byāpetvā vijjotatetyattho. Mặt trăng chiếu sáng trên từng cây từng cây, có nghĩa là chiếu sáng sau khi đã bao trùm. Ettha ca lakkhaṇādiatthā abhisaddena jotanīyā piṇḍatthā eva, na vacanīyatthā, byāpanādiatthā eva vacanīyatthāti. Và ở đây, các ý nghĩa như là dấu hiệu v.v... được làm sáng tỏ bởi từ `abhi` chỉ là ý nghĩa tóm lược, không phải là ý nghĩa được nói đến; chỉ các ý nghĩa như là sự lan khắp v.v... mới là ý nghĩa được nói đến. 299. Patiparīhi bhāge ca. 299. Bởi pati và pari, và trong ý nghĩa phần. Lakkhaṇi’tthambhūta, vicchāsu ca bhāge ca pavattehi pati, parīhi yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `pati` và `pari` đang diễn tiến trong các ý nghĩa: dấu hiệu, trạng thái như vậy, sự lặp lại, và phần. Lakkhaṇe – Trong ý nghĩa dấu hiệu – Rukkhaṃ pati vijjotate vijju, rukkhaṃ pari vijjotate vijju. Tattha ‘patī’ti paṭicca, ‘parī’ti pharitvā. Sấm sét chiếu sáng hướng về cái cây, sấm sét chiếu sáng xung quanh cái cây. Ở đó, `pati` có nghĩa là hướng về, `pari` có nghĩa là bao trùm. Itthambhūte – Trong ý nghĩa trạng thái như vậy – Sādhu devadatto mātaraṃ pati, sādhu devadatto mātaraṃ pari. Devadatta tốt đối với mẹ, Devadatta tốt đối với mẹ. Vicchāyaṃ – Trong ý nghĩa sự lặp lại – Rukkhaṃ rukkhaṃ pati vijjotate cando, rukkhaṃ rukkhaṃ pari vijjotate cando. Mặt trăng chiếu sáng hướng về mỗi cây, mặt trăng chiếu sáng xung quanh mỗi cây. Bhāge – Trong ý nghĩa phần – Taṃ dīyatu, yadettha maṃ pati siyā, taṃ dīyatu, yadettha maṃ pari siyā. Tattha ‘patī’ti paṭicca, ‘parī’ti paricca, uddissāti attho, ‘ṭhapita’nti pāṭhaseso. Ettha maṃ uddissa yaṃ [Pg.175] vatthu ṭhapitaṃ siyā, taṃ me dīyatūtyattho, etesu bahūsu bhāgesu yo mama bhāgo, so mayhaṃ dīyatūti vuttaṃ hotīti. Vật đó hãy được cho, cái nào ở đây thuộc về phần tôi; vật đó hãy được cho, cái nào ở đây thuộc về phần tôi. Ở đó, `pati` có nghĩa là `paṭicca`, `pari` có nghĩa là `paricca`, ý nghĩa là 'nhắm đến'. `ṭhapitaṃ` là phần còn lại của câu. Ý nghĩa là: 'Ở đây, vật nào được đặt để nhắm đến tôi, vật đó hãy được cho tôi'; được nói rằng: 'Trong nhiều phần này, phần nào là của tôi, phần đó hãy được cho tôi'. 300. Anunā. 300. Bởi anu. Lakkhaṇi’tthambhūta, vicchāsu ca bhāge ca pavattena anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `anu` đang diễn tiến trong các ý nghĩa: dấu hiệu, trạng thái như vậy, sự lặp lại, và phần. Lakkhaṇe – Trong ý nghĩa dấu hiệu – Rukkhaṃ anu vijjotate vijju, rukkhaṃ anu pharitvāti attho. Caturāsītisahassāni, sambuddhamanupabbajuṃ, ‘sambuddha’nti bodhisattaṃ, anu gantvā pabbajiṃsūti attho, vipassibodhisatte pabbajite sati tānipi caturāsītikulaputtasahassāni pabbajiṃsūti vuttaṃ hoti. Saccakriyamanu vuṭṭhi pāvassi, ‘anū’ti anvāya, paṭiccāti attho, saccakriyāya sati saccakriyahetu devo pāvassīti vuttaṃ hoti. ‘‘Hetu ca lakkhaṇaṃ bhavatī’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Saccakriyāya sahevātipi yujjati. ‘‘Saha sacce kate mayha’’nti hi vuttaṃ. Sấm sét chiếu sáng theo cái cây, ý nghĩa là bao trùm theo cái cây. Tám mươi bốn ngàn vị đã xuất gia theo bậc Chánh Đẳng Giác, `sambuddha` ở đây là vị Bồ-tát, ý nghĩa là đã đi theo và xuất gia; được nói rằng: khi Bồ-tát Vipassī xuất gia, tám mươi bốn ngàn thiện gia nam tử ấy cũng đã xuất gia. Mưa đã rơi do lời chân thật, `anu` có nghĩa là `anvāya`, `paṭicca` (do duyên); được nói rằng: khi có lời chân thật, do nguyên nhân lời chân thật mà trời đã mưa. Trong bản sớ giải có nói: 'Nguyên nhân cũng là dấu hiệu'. Cũng hợp lý (nếu dịch là) cùng với lời chân thật. Vì đã được nói rằng: 'Cùng với lời chân thật được thực hiện bởi tôi'. Itthambhūte – Trong ý nghĩa trạng thái như vậy – Sādhu devadatto mātaramanu. Tattha ‘anū’ti anvāya paṭicca. Devadatta tốt đối với mẹ. Ở đó, `anu` có nghĩa là `anvāya paṭicca`. Vicchāyaṃ – Trong ý nghĩa sự lặp lại – Rukkhaṃ rukkhaṃ anu vijjotate cando. Tattha ‘anū’ti anu pharitvā. Mặt trăng chiếu sáng theo mỗi cây. Ở đó, `anu` có nghĩa là bao trùm theo. Bhāge – Trong ý nghĩa phần – Yadettha [Pg.176] maṃ anu siyā, taṃ dīyatu. Tattha ‘anū’ti anvāya. Sesaṃ vuttanayameva. Cái nào ở đây thuộc về phần tôi, cái đó hãy được cho. Ở đó, `anu` có nghĩa là `anvāya`. Phần còn lại tương tự như đã nói. 301. Sahatthe. 301. Trong ý nghĩa cùng với. Sahatthe anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `anu` trong ý nghĩa 'cùng với'. Pabbataṃ anu tiṭṭhati. Nadiṃ anvāvasitā bārāṇasī. ‘Anū’ti anugantvā, nadiyā saha ābaddhā tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. (Nó) đứng dọc theo ngọn núi. Thành Bārāṇasī được định cư dọc theo bờ sông. `Anu` có nghĩa là đi theo; được nói rằng: (thành phố) đứng gắn liền cùng với dòng sông. 302. Hīne. 302. Trong ý nghĩa thấp kém hơn. Hīne pavattena anunā yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `anu` đang diễn tiến trong ý nghĩa 'thấp kém hơn'. Anu sāriputtaṃ paññavanto, anugatā pacchato gatāti attho, sabbe paññavanto sāriputtato hīnāti vuttaṃ hoti. Những người có trí tuệ (thì) thua kém ngài Sāriputta; ý nghĩa là đi theo sau, đi ở phía sau; được nói rằng: tất cả những người có trí tuệ đều thấp kém hơn ngài Sāriputta. 303. Upena. 303. Bởi upa. Hīne upena yuttā liṅgamhā dutiyā hoti. Biến cách thứ hai được dùng sau danh từ khi kết hợp với `upa` trong ý nghĩa 'thấp kém hơn'. Upa sāriputtaṃ paññavanto, upecca gatā samīpe gatāti attho, hīnātveva vuttaṃ hoti. Những người có trí tuệ (thì) thua kém ngài Sāriputta; ý nghĩa là đã đến gần, đã đi đến gần; được nói rằng (chỉ) trong ý nghĩa thấp kém hơn. Ettha ca abhiiccādayo kammappavacanīyāti saddasatthesu vuttā. Tattha pakārena vuccatīti pavacanīyaṃ, pakāro ca lakkhaṇi’tthambhūta, vicchādiko piṇḍattho vuccati, kammanti byāpanādikriyā, kammaṃ pavacanīyaṃ yehi te kammappavacanīyā. Và ở đây, các từ như abhi v.v... được gọi là kammappavacanīya (giới từ) trong các sách ngữ pháp. Ở đó, pavacanīyaṃ có nghĩa là "được nói theo một cách đặc biệt"; và cách đặc biệt đó được gọi là ý nghĩa tổng hợp như là đặc điểm, trạng thái, sự bao trùm. Kamma là hành động như sự chi phối. Những từ mà hành động được nói đến một cách đặc biệt bởi chúng, chúng được gọi là kammappavacanīya. Tattha [Pg.177] byāpanādikriyāvisesavācīhi upasaggehi sambandhesati kammatthe dutiyā hoti, asambandhe pana ādhāra, sāmyādiatthesu hoti, lakkhaṇādayo pana sāmatthiyasiddhā piṇḍatthā evāti. Ở đó, khi có sự liên kết với các tiếp đầu ngữ biểu thị các hành động đặc biệt như sự chi phối, thì có biến cách thứ hai trong ý nghĩa đối tượng. Nhưng khi không có sự liên kết, thì có (biến cách) trong các ý nghĩa như vị trí, sở hữu v.v... Còn các ý nghĩa như đặc điểm v.v... chính là những ý nghĩa tổng hợp được thành tựu do năng lực (của từ). 304. Kāladdhānamaccantasaṃyoge 304. (Biến cách thứ hai được dùng) trong sự liên kết liên tục với thời gian và không gian. Kālassa vā addhuno vā dabba, guṇa, kriyāhi accantaṃ nirantaraṃ saṃyoge kāla’ddhānavācīhi liṅgehi paraṃ dutiyā hoti. Khi có sự liên kết hoàn toàn, không gián đoạn của thời gian hoặc không gian với vật chất, phẩm chất, hoặc hành động, thì biến cách thứ hai được dùng sau các danh từ chỉ thời gian và không gian. Kāle – Về thời gian – Sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ, saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ ramaṇīyaṃ nandanaṃ, māsaṃ sajjhāyati, vassasataṃ jīvati, tayo māse abhidhammaṃ deseti. (Có) sữa bò trong bảy ngày, (có) cơm thịt trong một tháng, dòng sông đẹp vào mùa thu, vườn Nandana đẹp mọi lúc, (anh ta) học thuộc lòng trong một tháng, (anh ta) sống một trăm năm, (vị ấy) thuyết giảng Abhidhamma trong ba tháng. Addhāne – Về không gian – Yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati. Dãy rừng (dài) một do-tuần, ngọn núi dài một do-tuần, (anh ta) học thuộc lòng (đi hết) một kosa. Accantasaṃyogeti kiṃ? Māse māse bhuñjati, yojane yojane vihāro. Tại sao lại nói "trong sự liên kết liên tục"? (Để loại trừ các trường hợp như:) (Anh ta) ăn mỗi tháng một lần, (có) một tu viện mỗi do-tuần. Ettha ca kriyāvisesanampi kattārā sādhetabbattā kammagatikaṃ hoti, tasmā tampi ‘kamme dutiyā’ti ettha kammasaddena gayhati. Và ở đây, cả trạng từ chỉ hành động, vì phải được tác nhân thực hiện, nên có bản chất của một đối tượng. Do đó, nó cũng được bao hàm bởi từ kamma trong quy tắc "biến cách thứ hai trong ý nghĩa đối tượng". Sukhaṃ seti, dukkhaṃ seti, sīghaṃ gacchati, khippaṃ gacchati, dandhaṃ gacchati, muduṃ pacati, garuṃ essati, lahuṃ essati, sannidhikārakaṃ bhuñjati, samparivattakaṃ otāpeti, kāyappacālakaṃ gacchati, hatthappacālakaṃ [Pg.178] gacchati, sīsappacālakaṃ gacchati, surusurukārakaṃ bhuñjati, avagaṇḍakārakaṃ bhuñjati, piṇḍukkhepakaṃ bhuñjati, hatthaniddhunakaṃ bhuñjati, hatthanillehakaṃ bhuñjati, candimasūriyā samaṃ pariyāyanti, visamaṃ pariyāyanti iccādi. (Anh ta) ngủ một cách an lạc, (anh ta) ngủ một cách khổ sở, (anh ta) đi nhanh, (anh ta) đi mau lẹ, (anh ta) đi chậm chạp, (cô ta) nấu mềm, (nó) sẽ đến một cách nặng nề, (nó) sẽ đến một cách nhẹ nhàng, (vị ấy) ăn có tích trữ, (vị ấy) phơi nắng bằng cách lật qua lật lại, (vị ấy) đi lắc thân, (vị ấy) đi vung tay, (vị ấy) đi lắc đầu, (vị ấy) ăn sột soạt, (vị ấy) ăn phồng má, (vị ấy) ăn vung vãi cơm, (vị ấy) ăn vẩy tay, (vị ấy) ăn liếm tay, mặt trăng và mặt trời quay đều, quay không đều, v.v... Dutiyāvibhattirāsi niṭṭhito. Phần về biến cách thứ hai đã kết thúc. Tatiyāvibhattirāsi Phần về biến cách thứ ba Kasmiṃ atthe tatiyā? Biến cách thứ ba (được dùng) trong ý nghĩa nào? 305. Kattukaraṇesu tatiyā. 305. Biến cách thứ ba (được dùng) trong (ý nghĩa) tác nhân và công cụ. Kattari karaṇe ca tatiyā hoti. Kattāti ca kārakoti ca atthato ekaṃ ‘‘karotīti kattā, karotīti kārako’’ti, tasmā ‘‘kattukārako’’ti vutte dvinnaṃ pariyāyasaddānaṃ vasena ayameva kriyaṃ ekantaṃ karoti, sāmī hutvā karoti, attappadhāno hutvā karotīti viññāyati, tato kriyā nāma kattuno eva byāpāro, na aññesanti ca, aññe pana kriyāsādhane kattuno upakārakattā kārakā nāmāti ca, tathā anupakārakattā akārakā nāmāti ca viññāyantīti. Biến cách thứ ba có trong (ý nghĩa) tác nhân và công cụ. Kattā (tác nhân) và kāraka (yếu tố) về mặt ý nghĩa là một, (vì) "người làm là tác nhân, cái làm là yếu tố". Do đó, khi nói "tác nhân-yếu tố", bằng cách dùng hai từ đồng nghĩa, được hiểu rằng: "chính cái này thực hiện hành động một cách tuyệt đối, làm với tư cách là chủ, làm với tư cách là chính yếu". Do đó, hành động là hoạt động của chính tác nhân, không phải của những cái khác; còn những phương tiện thực hiện hành động khác được gọi là kāraka (yếu tố) vì chúng hỗ trợ cho tác nhân; và tương tự, được hiểu là được gọi là akāraka (phi yếu tố) vì chúng không hỗ trợ. Tattha kattā tividho sayaṃkattā, payojakakattā, kammakattāti. Ở đó, tác nhân có ba loại: tác nhân tự thân, tác nhân sai khiến, và tác nhân đối tượng. Tattha dhātvatthaṃ sayaṃ karonto sayaṃkattā nāma, puriso kammaṃ karoti. Trong đó, người tự mình thực hiện ý nghĩa của động từ căn được gọi là tác nhân tự thân, (ví dụ:) người đàn ông làm công việc. Paraṃ [Pg.179] niyojento payojakakattā nāma, puriso dāsaṃ kammaṃ kāreti. Người sai khiến người khác được gọi là tác nhân sai khiến, (ví dụ:) người đàn ông sai người nô lệ làm công việc. Kammakattā nāma payojjakakattāpi vuccati, puriso dāsena kammaṃ kāreti dāsassa vā, yo ca aññena kataṃ payogaṃ paṭicca kammabhūtopi sukarattā vā kammabhāvena avattukāmatāya vā ajānanatāya vā vañcetukāmatāya vā kattubhāvena voharīyati, so kammakattā nāma, kusūlo sayameva bhijjati, ghaṭo sayameva bhijjati. Apica sukaro vā hotu dukkaro vā, yo kammarūpakriyāpade paṭhamanto kattā, so kammakattāti vuccati. Saddarūpena kammañca taṃ attharūpena kattā cāti kammakattā, kusūlo bhijjati, ghaṭo bhijjati, paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ ghare ghare iccādi. Tác nhân đối tượng cũng được gọi là tác nhân bị sai khiến, (ví dụ:) người đàn ông sai người nô lệ làm công việc (dùng công cụ cách hoặc sở hữu cách cho người bị sai khiến). Và cái nào, dù là đối tượng, nhưng do duyên với sự sai khiến được thực hiện bởi người khác, hoặc vì dễ làm, hoặc vì không muốn nói đến với tư cách là đối tượng, hoặc vì không biết, hoặc vì muốn lừa dối, mà được sử dụng với tư cách là tác nhân, cái đó được gọi là tác nhân đối tượng, (ví dụ:) cái kho lúa tự nó vỡ, cái bình tự nó vỡ. Hơn nữa, dù dễ làm hay khó làm, tác nhân nào ở biến cách thứ nhất trong một động từ ở dạng bị động, cái đó được gọi là tác nhân đối tượng. Về mặt hình thức từ là đối tượng và về mặt ý nghĩa là tác nhân, nên gọi là tác nhân đối tượng, (ví dụ:) cái kho lúa bị vỡ, cái bình bị vỡ, cơm của vị ẩn sĩ được nấu, từng chút một ở mỗi nhà, v.v... Ettha ca saddattho duvidho paramattho, paññattatthoti. Tattha paramattho ekantena vijjamānoyeva. Paññattattho pana koci vijjamānoti sammato. Yathā? Rājaputto, govisāṇaṃ, campakapupphanti. Koci avijjamānoti sammato. Yathā? Vañjhāputto, sasavisāṇaṃ, udumbarapupphanti. Saddo ca nāma vatticchāpaṭibaddhavuttī hoti, vattamāno ca saddo atthaṃ na dīpetīti natthi, saṅkete sati suṇantassa atthavisayaṃ buddhiṃ na janetīti natthīti adhippāyo. Iti avijjamānasammatopi attho saddabuddhīnaṃ visayabhāvena vijjamāno eva hoti. Itarathā ‘vañjhāputto’ti padaṃ suṇantassa tadatthavisayaṃ cittaṃ nāma na pavatteyyāti, saddabuddhīnañca visayabhāvena vijjamāno nāma attho saddanānātte buddhinānātte ca sati nānā hoti, visuṃ visuṃ vijjamāno nāma hotīti adhippāyo. Evaṃ saddabuddhivisayabhāvena vijjamānañca nānābhūtañca atthaṃ paṭicca kārakanānāttaṃ kriyākārakanānāttañca hoti[Pg.180], na pana sabhāvato vijjamānameva nānābhūtameva ca atthanti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tasmā ‘‘saṃyogo jāyate’’ iccādīsu saddabuddhīnaṃ nānāttasiddhena atthanānāttena dvinnaṃ saddānaṃ dvinnaṃ atthānañca kriyākārakatāsiddhi veditabbāti. Và ở đây, ý nghĩa của từ có hai loại: ý nghĩa tối hậu và ý nghĩa chế định. Trong đó, ý nghĩa tối hậu là cái thực sự tồn tại một cách tuyệt đối. Còn ý nghĩa chế định, một số được xem là có tồn tại. Ví dụ? Con trai vua, sừng bò, hoa sứ. Một số được xem là không tồn tại. Ví dụ? Con của người đàn bà son, sừng thỏ, hoa ưu đàm. Và từ ngữ có chức năng bị ràng buộc bởi ý muốn của người nói; không phải là từ ngữ khi được nói ra không chỉ ra ý nghĩa; ý muốn nói là, không phải là khi có quy ước, nó không làm phát sinh trí tuệ về đối tượng ý nghĩa cho người nghe. Như vậy, ngay cả ý nghĩa được xem là không tồn tại cũng thực sự tồn tại với tư cách là đối tượng của từ ngữ và trí tuệ. Nếu không, khi nghe từ "con của người đàn bà son", tâm liên quan đến đối tượng ý nghĩa đó sẽ không khởi lên. Và ý nghĩa tồn tại với tư cách là đối tượng của từ ngữ và trí tuệ sẽ trở nên khác nhau khi có sự khác nhau của từ ngữ và sự khác nhau của trí tuệ; ý muốn nói là, nó tồn tại một cách riêng biệt. Như vậy, do duyên với ý nghĩa tồn tại và khác nhau với tư cách là đối tượng của từ ngữ và trí tuệ, mà có sự khác nhau của các yếu tố và sự khác nhau của hành động-yếu tố; chứ không phải do duyên với ý nghĩa tồn tại và khác nhau tự bản chất, nên đi đến kết luận ở đây. Do đó, trong các câu như "sự liên kết sinh khởi" v.v..., nên hiểu sự thành tựu của hành động và yếu tố của hai từ và hai ý nghĩa là do sự khác nhau của ý nghĩa được thành tựu bởi sự khác nhau của từ ngữ và trí tuệ. Kayirate anenāti karaṇaṃ, kriyāsādhane kattuno sahakārīkāraṇanti vuttaṃ hoti. Taṃ duvidhaṃ ajjhattikakaraṇaṃ, bāhirakaraṇanti. Karaṇaṃ (công cụ) là "cái mà nhờ đó (hành động) được thực hiện"; có nghĩa là, công cụ là cái hỗ trợ cho tác nhân trong việc thực hiện hành động. Nó có hai loại: công cụ bên trong và công cụ bên ngoài. Tattha kattuno aṅgabhūtaṃ karaṇaṃ ajjhattikaṃ nāma, puriso cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ vijānāti, hatthena kammaṃ karoti, pādena maggaṃ gacchati, rukkho phalabhārena oṇamati. Trong đó, công cụ cách là thành phần của chủ thể được gọi là nội tại, (ví dụ:) người đàn ông thấy sắc bằng mắt, biết pháp bằng ý, làm việc bằng tay, đi trên đường bằng chân, cây cong xuống vì sức nặng của quả. Kattuno bahibhūtaṃ bāhiraṃ nāma, puriso yānena gacchati, pharasunā chindati, rukkho vātena oṇamati. Cái gì ở bên ngoài chủ thể được gọi là ngoại tại, (ví dụ:) người đàn ông đi bằng xe, chặt bằng búa, cây cong xuống vì gió. 306. Sahatthena. 306. Trong ý nghĩa cùng với. Sahasaddassa attho yassa soti sahattho, sahatthena saddena yuttā liṅgamhā tatiyā hoti. Sahasaddassa attho nāma samavāyattho. Ý nghĩa của từ saha là cái gì thì đó là sahattha (ý nghĩa cùng với). Biến cách thứ ba được dùng cho danh từ đi cùng với từ có ý nghĩa cùng với. Ý nghĩa của từ saha được gọi là ý nghĩa của sự kết hợp. So tividho dabbasamavāyo, guṇasamavāyo, kriyāsamavāyoti. Puttena saha dhanavā pitā, puttena saha thūlo pitā, puttena saha āgato pitā. Saha, saddhiṃ, samaṃ, nānā, vināiccādiko sahatthasaddo nāma. Nó có ba loại: sự kết hợp về vật chất, sự kết hợp về phẩm chất, và sự kết hợp về hành động. (Ví dụ:) người cha giàu có cùng với người con, người cha mập mạp cùng với người con, người cha đã đến cùng với người con. Các từ như saha, saddhiṃ, samaṃ, nānā, vinā, v.v... được gọi là các từ có ý nghĩa cùng với. Nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā, piyehi nānābhāvo vinābhāvo, saṅgho saha vā gaggena vinā vā gaggena uposathaṃ kareyya. Đức Thế Tôn đã ngồi xuống cùng với tăng đoàn. Được đo lường cùng với một ngàn. Sự chia lìa, sự xa cách khỏi những người thân yêu. Tăng chúng nên làm lễ uposatha cùng với Gagga hoặc không có Gagga. 307. Lakkhaṇe. 307. Trong ý nghĩa của đặc điểm. Lakkhaṇaṃ [Pg.181] vuccati itthambhūtalakkhaṇaṃ, tasmiṃ tatiyā hoti. Đặc điểm được gọi là đặc điểm nhận dạng trạng thái, trong trường hợp đó, biến cách thứ ba được sử dụng. Assupuṇṇehi nettehi, pitaraṃ so udikkhati. Brahmabhūtena attanā viharati, asambhinnena vilepanena rājānamadakkhi, tidaṇḍakena paribbājakamadakkhi, ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ pattaṃ cetāpeti, bhikkhu pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena gāmaṃ piṇḍāya pāvisi, sā kāḷī dāsī bhinnena sīsena lohitena galantena pativissakānaṃ ujjhāpesi, ukkhittakāya antaraghare gacchanti, pallatthikāya antaraghare nisīdanti. Với đôi mắt đẫm lệ, người ấy nhìn cha mình. Vị ấy an trú với tự thân đã trở thành Phạm thiên. Vị ấy đã thấy nhà vua với thuốc thơm không pha trộn. Vị ấy đã thấy vị du sĩ với cây gậy ba khúc. Với cái bát thiếu năm dây buộc, vị ấy đổi lấy một cái bát khác. Vị tỳ khưu với dáng đi tới, đi lui, nhìn tới, nhìn quanh, co lại, duỗi ra một cách trang nghiêm, đã đi vào làng để khất thực. Nữ tỳ Kālī ấy, với cái đầu bị vỡ và máu đang chảy, đã phàn nàn với những người hàng xóm. Họ đi trong các nhà với dáng đi ưỡn ẹo. Họ ngồi trong các nhà với thế ngồi xếp bằng. Aṅgavikāropi idha saṅgayhati, akkhinā kāṇaṃ passati, ‘akkhī’ti idaṃ ‘kāṇa’nti pade visesanaṃ, vikalena cakkhuaṅgena so kāṇo nāma hoti. Hatthena kuṇiṃ passati, pādena khañjaṃ passati. Sự khiếm khuyết của bộ phận cơ thể cũng được bao gồm ở đây. (Ví dụ:) thấy người chột ở mắt. Ở đây, 'akkhinā' là từ bổ nghĩa cho từ 'kāṇaṃ'. Người ấy được gọi là chột vì có cơ quan mắt bị khiếm khuyết. Thấy người què ở tay. Thấy người què ở chân. 308. Hetumhi. 308. Trong ý nghĩa nguyên nhân. Hinoti pavattati phalaṃ etenāti hetu, tasmiṃ tatiyā hoti. Hetu (nguyên nhân) là cái mà nhờ đó kết quả được tiến hành hay diễn ra, trong trường hợp đó, biến cách thứ ba được sử dụng. Annena vasati, vijjāya sādhu, kammunā vattati loko, kammunā vattati pajā. Kammunā vasalo hoti, kammunā hoti brāhmaṇo. Kenaṭṭhena, kena nimittena, kena vaṇṇena [Pg.182] kena paccayena, kena hetunā, kena kāraṇena iccādi. (Ví dụ:) sống nhờ thức ăn, tốt đẹp nhờ trí tuệ, thế gian vận hành do nghiệp, chúng sanh vận hành do nghiệp. Do nghiệp mà trở thành người hạ tiện, do nghiệp mà trở thành Bà-la-môn. Vì mục đích gì, vì dấu hiệu gì, vì lý do gì, vì duyên gì, vì nguyên nhân gì, vì nguyên do gì, v.v... Ettha ca karaṇaṃ tividhaṃ kriyāsādhakakaraṇaṃ, visesanakaraṇaṃ, nānāttakaraṇanti. Và ở đây, công cụ cách có ba loại: công cụ hoàn thành hành động, công cụ bổ nghĩa, và công cụ đa dạng. Tattha kriyāsādhakaṃ pubbe vuttameva. Trong đó, công cụ hoàn thành hành động đã được nói đến ở trước. Visesanakaraṇaṃ yathā? Ādicco nāma gottena, sākiyo nāma jātiyā. Gottena gotamo nātho, sāriputtoti nāmena, vissuto paññavā ca so, jātiyā khattiyo buddho, jātiyā sattavassiko, sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, vijjāya sādhu, tapasā uttamo, suvaṇṇena abhirūpo, pakatiyā abhirūpo, pakatiyā bhaddako, yebhuyyena mattikā, dhammena samena rajjaṃ kāreti, samena dhāvati, visamena dhāvati, sukhena sukhito homi, pāmojjena pamudito. Dvidoṇena dhaññaṃ kiṇāti, sahassena asse vikkiṇāti, attanāva attānaṃ sammannati iccādi. Công cụ bổ nghĩa như thế nào? (Ví dụ:) Về dòng họ thì tên là Ādicca, về dòng dõi thì tên là Sākiya. Về dòng họ, bậc Đạo sư là Gotama. Về tên gọi, vị ấy là Sāriputta, nổi tiếng và có trí tuệ. Về dòng dõi, Đức Phật là một vị Sát-đế-lỵ. Về tuổi đời, là bảy tuổi. Về nghề nghiệp, người ấy là thợ làm giỏ. Về tuổi tác, là hai mươi chín. Tốt đẹp nhờ trí tuệ, cao tột nhờ khổ hạnh, đẹp đẽ nhờ màu da vàng, đẹp đẽ do tự nhiên, tốt lành do tự nhiên. Phần lớn là đất sét. Cai trị vương quốc một cách hợp pháp và công bằng. Chạy một cách đều đặn. Chạy một cách không đều. Tôi hạnh phúc với sự hạnh phúc. Vui mừng với niềm hân hoan. Mua thóc với giá hai doṇa. Bán ngựa với giá một ngàn. Tự mình bổ nhiệm chính mình, v.v... Nānāttakaraṇaṃ yathā? Kiṃ me ekena tiṇṇena, purisena thāmadassinā. Kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā. Alaṃ te idha vāsena, alaṃ me buddhena, kinnumebuddhena, na mamattho buddhena, maṇinā me attho, vadeyyātha bhante yenattho, pānīyena attho, mūlehi bhesajjehi attho, seyyena atthiko, mahagghena [Pg.183] atthiko, māsena pubbo, pitarā sadiso, mātarā samo, kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo, asinā kalaho, vācāya kalaho, ācārena nipuṇo, vācāya nipuṇo, guḷena missako, tilena missako, vācāya sakhilo iccādi. Công cụ đa dạng như thế nào? (Ví dụ:) Ta có ích gì với một người đã vượt qua, một người đàn ông thấy được sức mạnh? Hỡi kẻ ngu si, ngươi có ích gì với búi tóc bện, ngươi có ích gì với áo da thú? Đủ rồi việc ngươi ở đây! Ta không cần đến Đức Phật! Ta có ích gì với Đức Phật? Ta không có nhu cầu với Đức Phật. Ta có nhu cầu với viên ngọc. Thưa ngài, xin hãy nói về điều cần thiết. Cần có nước uống. Cần có các loại rễ cây làm thuốc. Người mong muốn điều tốt hơn. Người mong muốn vật có giá trị lớn. Sớm hơn một tháng. Giống như cha. Bằng với mẹ. Thiếu một đồng kahāpaṇa. Thiếu thốn về của cải. Cãi nhau bằng gươm. Cãi nhau bằng lời nói. Khéo léo về hạnh kiểm. Khéo léo về lời nói. Trộn với đường mật. Trộn với hạt mè. Thân thiện trong lời nói, v.v... Tathā kammā’vadhi, ādhāra’ccantasaṃyoga, kriyāpavaggāpi nānāttakaraṇe saṅgayhanti. Tương tự như vậy, (ý nghĩa) tách khỏi đối tượng, vị trí, sự kéo dài liên tục, và sự hoàn thành hành động cũng được bao gồm trong công cụ đa dạng. Kamme tāva – Trước hết, trong cấu trúc nghiệp động – Tilehi khette vappati, tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeti, sunakhehi khādāpenti iccādi. (Ví dụ:) Ruộng được gieo bằng hạt mè. (Vị ấy) khiến thợ dệt dệt y. (Họ) khiến chó ăn (thứ đó), v.v... Avadhimhi – Trong ý nghĩa giới hạn (tách khỏi) – Sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, muttomhi kāsirājena, cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā, ottappati kāyaduccaritena, hirīyati kāyaduccaritena, jigucchati sakena kāyena, pathabyā ekarajjena, saggassa gamanena vā. Sabbalokādhipaccena, sotāpattiphalaṃ varaṃ iccādi. (Ví dụ:) Chúng tôi đã được giải thoát khỏi vị đại Sa-môn ấy. Tôi được giải thoát khỏi vua xứ Kasi. Mắt thì trống không đối với tự ngã hay những gì thuộc về tự ngã. Ghê sợ thân ác hành. Hổ thẹn thân ác hành. Ghê tởm thân của chính mình. Quả vị Dự lưu là cao thượng hơn cả độc quyền cai trị trên trái đất, hay việc đi đến cõi trời, (hơn cả) quyền bá chủ trên toàn thế giới, v.v... Ādhāre – Trong ý nghĩa vị trí – Tena khaṇena tena layena tena muhuttena, tena samayena, kālena dhammassavanaṃ. So vo mamaccayena satthā, tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena, pubbena gāmaṃ, dakkhiṇena gāmaṃ, puratthimena dhataraṭṭho, dakkhiṇena virūḷhako pacchimena virūpakkho, yena bhagavā tenupasaṅkami iccādi. (Ví dụ:) Vào khoảnh khắc ấy, vào sát-na ấy, vào chốc lát ấy. Vào thời điểm ấy. Nghe pháp đúng thời. Sau khi ta qua đời, vị ấy sẽ là thầy của các ngươi. Sau khi ba tháng trôi qua. Về phía đông của làng. Về phía nam của làng. Ở phương đông là Dhataraṭṭha. Ở phương nam là Virūḷhaka. Ở phương tây là Virūpakkha. Vị ấy đã đi đến nơi có Đức Thế Tôn, v.v... Accantasaṃyoge – Trong ý nghĩa kéo dài liên tục – Māsena bhuñjati, yojanena dhāvati iccādi. (Ví dụ:) Ăn trong một tháng, chạy trong một do-tuần, v.v... Kriyāpavaggo [Pg.184] nāma kriyāya sīghataraṃ niṭṭhāpanaṃ, tasmiṃ jotetabbe tatiyā, ekāheneva bārāṇasiṃ pāpuṇi, tīhi māsehi abhidhammaṃ desesi, navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi, gamanamattena labhati, oṭṭhapahaṭamattena paguṇaṃ akāsi. Hoàn thành hành động có nghĩa là sự kết thúc hành động một cách nhanh chóng hơn, khi muốn biểu thị điều đó thì dùng biến cách thứ ba. (Ví dụ:) vị ấy đã đến Bārāṇasī chỉ trong một ngày, đã thuyết giảng Vi Diệu Pháp trong ba tháng, đã hoàn thành tu viện trong chín tháng. Đạt được chỉ bằng việc đi đến. Đã làm cho nó trôi chảy chỉ bằng sự va chạm của đôi môi. Tatiyāvibhattirāsi niṭṭhito. Phần về biến cách thứ ba đã kết thúc. Catutthīvibhattirāsi Phần về biến cách thứ tư Kasmiṃ atthe catutthī? Biến cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa nào? 309. Sampadāne catutthī. 309. Cách thứ tư trong ý nghĩa chỉ định. Sampadāne catutthī hoti. Sammā padīyate assāti sampadānaṃ, sampaṭicchakanti vuttaṃ hoti. Cách thứ tư được dùng trong ý nghĩa chỉ định. (Đối tượng) mà vật được trao cho một cách tốt đẹp được gọi là chỉ định cách, có nghĩa là được gọi là người tiếp nhận. Taṃ vatthusampaṭicchakaṃ, kriyāsampaṭicchakanti duvidhaṃ. Bhikkhussa cīvaraṃ deti, buddhassa silāghate. Nó có hai loại: người tiếp nhận vật thể và người tiếp nhận hành động. (Ví dụ:) (Anh ta) dâng y cho vị tỳ khưu, (anh ta) tán thán Đức Phật. Puna anirākaraṇaṃ, anumati, ārādhananti tividhaṃ hoti. Tattha na nirākaroti na nivāretīti anirākaraṇaṃ, diyyamānaṃ na paṭikkhipatīti attho. Asati hi paṭikkhipane sampaṭicchanaṃ nāma hotīti. Kāyacittehi sampaṭicchanākāraṃ dassetvā paṭiggaṇhantaṃ sampadānaṃ anumati nāma. Vividhehi āyācanavacanehi parassa cittaṃ ārādhetvā sampaṭicchantaṃ ārādhanaṃ nāma. Bodhirukkhassa jalaṃ deti, bhikkhussa annaṃ deti, yācakassa annaṃ deti. Lại nữa, nó có ba loại: không từ chối, đồng thuận, và thỉnh mời. Trong đó, 'không từ chối, không ngăn cản' là sự không từ chối; có nghĩa là 'không khước từ vật đang được cho'. Vì khi không có sự khước từ thì được gọi là sự tiếp nhận. Chỉ định cách mà trong đó người nhận thể hiện thái độ tiếp nhận bằng thân và tâm rồi nhận lấy được gọi là sự đồng thuận. Chỉ định cách mà trong đó người nhận làm cho tâm của người khác hoan hỷ bằng nhiều lời yêu cầu khác nhau rồi nhận lấy được gọi là sự thỉnh mời. (Ví dụ:) (Anh ta) tưới nước cho cây bồ đề, (anh ta) dâng vật thực cho vị tỳ khưu, (anh ta) cho vật thực đến người ăn xin. Kriyāsampaṭicchakaṃ nānākriyāvasena bahuvidhaṃ. Người tiếp nhận hành động có nhiều loại tùy theo các hành động khác nhau. Tattha [Pg.185] rocanakriyāyoge – Trong đó, trong sự kết hợp với động từ có nghĩa là thích ý – Tañca amhākaṃ ruccati ceva khamati ca, pabbajjā mama ruccati, kassa sāduṃ na ruccati, na me ruccati bhaddante, ulūkassābhisecanaṃ. Gamanaṃ mayhaṃ ruccati, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, yassāyasmato na khamati, khamati saṅghassa, bhattaṃ mayhaṃ chādeti, bhattamassa nacchādeti, tesaṃ bhikkhūnaṃ lūkhāni bhojanāni nacchādenti. Tattha ‘chādetī’ti icchaṃ uppādetīti attho. Và điều đó vừa ý và thích hợp với chúng tôi, việc xuất gia vừa ý tôi, vị ngọt không vừa ý ai chứ, bạch ngài, việc tấn phong con cú không vừa ý tôi. Việc đi vừa ý tôi, mong rằng việc chia rẽ tăng chúng đừng làm các ngài hài lòng, vị trưởng lão nào không đồng ý, tăng chúng đồng ý, vật thực làm tôi thèm muốn, vật thực không làm ông ấy thèm muốn, những món ăn thô sơ không làm các vị tỳ khưu ấy thèm muốn. Ở đây, ‘chādeti’ có nghĩa là làm phát sinh sự mong muốn. Dhāraṇappayoge – Trong cách dùng (động từ) có nghĩa là mang giữ – Chattaggāho rañño chattaṃ dhāreti, sampatijātassa bodhisattassa devā chattaṃ dhārayiṃsu. Người cầm lọng che lọng cho đức vua, các vị trời đã che lọng cho vị Bồ-tát vừa mới đản sanh. Buddhassa silāghate, thometīti attho, tuyhaṃ hanute, tuṇhibhāvena vañcetīti attho, bhikkhunī bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena vā vidhūpanena vā upaṭṭhāti. Dutiyāpi hoti, rañño upaṭṭhāti, rājānaṃ upaṭṭhāti, ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, ahaṃ taṃ upaṭṭhissāmi, mātāpituupaṭṭhānaṃ, tuyhaṃ sapate, sapassu me vepacitti, sapathampi te samma ahaṃ karomi, tava mayi saddahanatthaṃ saccaṃ karomīti attho, rañño sataṃ dhāreti, idha kulaputto na kassaci kiñci dhāreti, tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma. Tattha ‘rañño sataṃ dhāretī’ti sataṃ balidhanaṃ vā daṇḍadhanaṃ vā nidetīti attho, ‘‘iṇaṃ katvā gaṇhātī’’ti ca vadanti. ‘Dhārayāmā’ti puna nidema, tuyhaṃ saddahati, mayhaṃ saddahati, saddahāsi siṅgālassa, surāpītassa brāhmaṇa. (Anh ta) tán thán Đức Phật, có nghĩa là ca tụng; (anh ta) giấu giếm bạn, có nghĩa là lừa dối bằng sự im lặng; vị tỳ khưu ni phục vụ vị tỳ khưu đang thọ thực bằng nước hoặc bằng quạt. Cách thứ hai cũng được dùng, (anh ta) phục vụ đức vua (chỉ định cách), (anh ta) phục vụ đức vua (đối cách), tôi sẽ phục vụ bà, tôi sẽ phục vụ bạn, sự phụng dưỡng cha mẹ; (anh ta) thề với bạn, hỡi Vepacitti, hãy thề với ta; này bạn, tôi cũng xin thề với bạn, có nghĩa là tôi thực hiện lời chân thật để bạn tin tưởng nơi tôi; (anh ta) nợ đức vua một trăm, ở đây, người thiện gia nam tử không nợ ai bất cứ điều gì, chúng tôi nợ vị vua ấy một con voi. Ở đây, ‘nợ đức vua một trăm’ có nghĩa là chỉ ra một trăm tiền thuế hoặc tiền phạt, và họ nói rằng ‘vay nợ rồi nhận lấy’. ‘Chúng tôi nợ’ có nghĩa là chúng tôi chỉ ra lại; (anh ta) tin bạn, (anh ta) tin tôi, hỡi người Bà-la-môn, ông tin một con chó rừng, một kẻ say rượu sao. Devāpi [Pg.186] te pihayanti tādino, devāpi tesaṃ pihayanti, sambuddhānaṃ satīmataṃ, ‘pihayantī’ti punappunaṃ daṭṭhuṃ patthentīti attho. Dutiyāpi hoti, sace maṃ pihayasi, dhanaṃ piheti, hiraññaṃ piheti, suvaṇṇaṃ piheti. Tatiyāpi dissati, rūpena piheti, saddena piheti iccādi. Ngay cả chư thiên cũng khao khát ngài, bậc như vậy; ngay cả chư thiên cũng khao khát các ngài, các bậc Chánh Đẳng Giác, những bậc chánh niệm. ‘Pihayanti’ có nghĩa là mong muốn được thấy đi thấy lại. Cách thứ hai cũng được dùng, nếu bạn khao khát tôi, (anh ta) khao khát của cải, (anh ta) khao khát vàng, (anh ta) khao khát vàng. Cách thứ ba cũng được thấy, (anh ta) khao khát vì sắc, (anh ta) khao khát vì tiếng, v.v. Tassa kujjha mahāvīra, mā me kujjha rathesabha, yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ, mātu kuppati, pitu kuppati, yo appaduṭṭhassa narassa dussati, duhayati disānaṃ megho, pūreti vināseti vāti attho, akāle vassanto hi vināseti nāma, yo mittānaṃ na dubbhati, aduṭṭhassa tuvaṃ dubbhi, mittānaṃ na dubbheyya, titthiyā issanti samaṇānaṃ, ussūyanti dujjanā guṇavantānaṃ, pativissakānaṃ ujjhāpesi, mā tumhe tassa ujjhāyittha, mahārājānaṃ ujjhāpetabbaṃ viravitabbaṃ vikkanditabbaṃ, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi ayye vā, rañño aparajjhati rājānaṃ vā, ārādho me rājā hoti. Hỡi bậc đại anh hùng, hãy nổi giận với hắn; hỡi bậc xa vương, đừng nổi giận với tôi; nếu tôi nổi giận với hắn; (anh ta) nổi giận với mẹ, (anh ta) nổi giận với cha; người nào làm hại người không ác tâm; mây làm hại các phương, có nghĩa là làm đầy hoặc phá hủy; vì mưa trái mùa thì quả thật được gọi là phá hủy; người nào không phản bội bạn bè; bạn đã phản bội người không ác tâm; không nên phản bội bạn bè; các người ngoại đạo ganh tị với các vị sa-môn; kẻ xấu ganh ghét người có đức hạnh; bạn đã phàn nàn về những người hàng xóm; các bạn đừng phàn nàn về anh ta; nên phàn nàn, kêu la, và than khóc với đức vua; tôi đã phạm lỗi gì với các bậc tôn quý hay với bà chủ?; (anh ta) phạm lỗi với đức vua (chỉ định cách) hoặc (đối cách); đức vua không hài lòng với tôi. Pati, āpubbassa su-dhātussa anu, patipubbassa ca gī-dhātussa yoge sampadāne catutthī. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘bhikkhavo’’ti, ‘‘bhaddante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Ettha ca pubbavākye āmantanakriyāya kattā bhagavā, so paravākye paccāsuyoge sampadānaṃ hoti, ‘paccassosu’nti bhaddanteti paṭivacanaṃ adaṃsūti attho. Bhikkhū buddhassa āsuṇanti, rājā bimbisāro pilindavacchattherassa ārāmikaṃ paṭissutvā, amacco rañño bimbisārassa paṭissutvā, sampaṭicchitvāti attho, bhikkhu janaṃ dhammaṃ sāveti[Pg.187], jano tassa bhikkhuno anugiṇāti paṭigiṇāti, sādhukāraṃ detīti attho. Cách thứ tư được dùng trong chỉ định cách khi kết hợp với động từ căn 'su' có tiếp đầu ngữ 'pati', 'ā', và động từ căn 'gī' có tiếp đầu ngữ 'anu', 'pati'. Ở đó, Đức Thế Tôn đã gọi các vị tỳ khưu: ‘Này các tỳ khưu’, các vị tỳ khưu ấy đã đáp lời Đức Thế Tôn: ‘Bạch ngài’. Và ở đây, chủ từ của hành động gọi trong câu trước là Đức Thế Tôn, vị ấy trở thành chỉ định cách trong sự kết hợp với việc đáp lời ở câu sau. ‘Paccassosuṃ’ có nghĩa là họ đã đáp lại lời ‘Bạch ngài’. Các vị tỳ khưu lắng nghe Đức Phật, vua Bimbisāra sau khi đã hứa với trưởng lão Pilindavaccha một người giữ vườn, vị quan đại thần sau khi đã hứa với vua Bimbisāra, có nghĩa là sau khi đã chấp nhận. Vị tỳ khưu thuyết pháp cho dân chúng, dân chúng tán đồng vị tỳ khưu ấy, có nghĩa là nói lên lời ‘lành thay’. Ārocanatthayoge – Trong sự kết hợp với (động từ) có nghĩa là nói cho biết – Ārocayāmi vo bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave, āmantayāmi vo bhikkhave, dhammaṃ vo desessāmi, bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti, yathā no bhagavā byākareyya, niruttiṃ te pavakkhāmi, ahaṃ te ācikkhissāmi, ahaṃ te kittayissāmi, bhikkhūnaṃ etadavoca. Này các tỳ khưu, ta nói cho các ông biết; này các tỳ khưu, ta cho các ông hay; này các tỳ khưu, ta gọi các ông; ta sẽ thuyết pháp cho các ông; (vị ấy) thuyết pháp cho các vị tỳ khưu; như Đức Thế Tôn có thể giải thích cho chúng tôi; ta sẽ tuyên bố từ nguyên học cho bạn; ta sẽ nói cho bạn; ta sẽ kể cho bạn; (vị ấy) đã nói điều này với các vị tỳ khưu. 310. Tadatthe. 310. Trong ý nghĩa mục đích. Tassā tassā kriyāya atthoti tadattho, tadatthe sampadāne catutthī hoti. Mục đích của hành động này hay hành động kia là ý nghĩa mục đích (tadattho); cách thứ tư được dùng trong chỉ định cách với ý nghĩa mục đích. 311. Sassāya catutthiyā. 311. Về ‘sa’ của cách thứ tư. Akārantato catutthībhūtassa sassa āyo hoti vā. Sau một danh từ tận cùng bằng 'a', vĩ ngữ 'sa' của cách thứ tư đôi khi được đổi thành 'āya'. Vinayo saṃvaratthāya, saṃvaro avippaṭisāratthāya, avippaṭisāro pāmujjatthāya, pāmujjaṃ pītatthāya, pīti passaddhatthāya, passaddhi sukhatthāya, sukhaṃ samādhatthāya, samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya, vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya, vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya, atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ, alaṃ kukkuccāya, alaṃ sammohāya, pākāya vajati, yuddhāya gacchati, gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Giới luật là để cho sự thu thúc, sự thu thúc là để cho sự không hối tiếc, sự không hối tiếc là để cho sự hân hoan, sự hân hoan là để cho sự hoan hỷ, sự hoan hỷ là để cho sự khinh an, sự khinh an là để cho sự an lạc, sự an lạc là để cho sự định tĩnh, sự định tĩnh là để cho như thật tri kiến, như thật tri kiến là để cho sự nhàm chán, sự nhàm chán là để cho sự ly tham, sự ly tham là để cho sự giải thoát, sự giải thoát là để cho giải thoát tri kiến, giải thoát tri kiến là để cho vô thủ trước bát-niết-bàn, vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư thiên và loài người, đủ cho sự hối tiếc, đủ cho sự si mê, đi để nấu, đi để chiến đấu, tôi đã vào làng để khất thực. Tumatthopi [Pg.188] tadatthe saṅgayhati, alaṃ mitte sukhāpetuṃ, amittānaṃ dukhāya ca. Lokānukampāya buddho loke uppajjati, alaṃ phāsuvihārāya, abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Ý nghĩa của 'tum' cũng được bao gồm trong ý nghĩa ấy, đủ để làm cho bạn bè được an lạc, và để cho kẻ thù bị đau khổ. Đức Phật xuất hiện ở đời vì lòng bi mẫn đối với thế gian, đủ cho sự an trú thoải mái, đưa đến thắng trí, giác ngộ, và niết-bàn. Alamatthayoge – Trong trường hợp của ý nghĩa 'đủ' – Alaṃ mallo mallassa, arahati mallo mallassa, alaṃ te idha vāsena, alaṃ te hiraññasuvaṇṇena, kiṃ me ekena tiṇṇena, kiṃ te jaṭāhi dummedha, kiṃ te ajinasāṭiyā. Một lực sĩ là đủ cho một lực sĩ, một lực sĩ là xứng đáng với một lực sĩ, đủ cho ngươi việc sống ở đây rồi, đủ cho ngươi vàng bạc rồi, ta có ích gì với một cọng cỏ?, hỡi kẻ ngu si, ngươi có ích gì với bối tóc?, ngươi có ích gì với tấm da thú? Maññanāpayoge anādare apāṇismimeva catutthī, kaṭṭhassa tuvaṃ maññe, kaliṅgarassa tuvaṃ maññe, jīvitaṃ tiṇāyapi na maññati. Trong trường hợp của sự xem thường khi dùng động từ 'maññati', chỉ cách thứ tư được dùng cho vật vô tri, ta xem ngươi như khúc gỗ, ta xem ngươi như khúc củi, nó không xem mạng sống (đáng giá) bằng một cọng cỏ. Anādareti kiṃ? Suvaṇṇaṃ taṃ maññe. Tại sao nói 'trong sự xem thường'? Ta xem ngươi là vàng. Apāṇisminti kiṃ? Gadrabhaṃ tuvaṃ maññe. Tại sao nói 'cho vật vô tri'? Ta xem ngươi là con lừa. Gatyatthānaṃ nayanatthānañca dhātūnaṃ kammani catutthī, appo saggāya gacchati, yo maṃ dakāya neti, nirayāyupakaḍḍhati, mūlāya paṭikasseyya. Cách thứ tư được dùng làm túc từ cho các động từ có nghĩa là 'đi' và 'dẫn đi', một số ít đi đến cõi trời, người dẫn tôi đến nước, nó kéo xuống địa ngục, nên kéo về gốc. Āsīsanakriyāyoge – Trong trường hợp của động từ chúc phúc – Āyu bhavato hotu, bhaddaṃ te hotu, bhaddamatthu te, kusalaṃ te hotu, anāmayaṃ te hotu, sukhaṃ te hotu, atthaṃ te hotu, hitaṃ te hotu, kalyāṇaṃ te hotu, svāgataṃ te hotu, sotthi te hotu sotthi gabbhassa, maṅgalaṃ te hotu. Mong ngài được trường thọ, mong bạn được tốt lành, mong bạn được tốt lành, mong bạn được thiện lành, mong bạn được không bệnh, mong bạn được an lạc, mong bạn được lợi ích, mong bạn được hạnh phúc, mong bạn được tốt đẹp, mong bạn được chào đón, mong bạn được an toàn, mong cho thai nhi được an toàn, mong bạn được may mắn. Sammutiyoge [Pg.189] kammatthe [chaṭṭhī], itthannāmassa bhikkhuno rūpiyachaḍḍakassa sammuti, pattagāhāpakassa sammutiiccādi. Trong trường hợp của sự chỉ định, [cách thứ sáu] được dùng với ý nghĩa túc từ, sự chỉ định một vị tỳ khưu tên là X làm người vứt bỏ tiền bạc, sự chỉ định làm người nhận bát, v.v. Āvikaraṇādiyoge – Trong trường hợp của sự biểu lộ, v.v. – Tuyhañcassa āvi karomi, tassa me sakko pāturahosi, tassa pahiṇeyya, bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati bhikkhūnaṃ āyogo, vaṭṭati bhikkhūnaṃ āyogo, patthodano dvinnaṃ tiṇṇaṃ nappahoti, ekassa pahoti, ekassa pariyatto, upamaṃ te karissāmi, añjaliṃ te paggaṇhāmi, tathāgatassa phāsu hoti, āvikatā hissa phāsu, lokassa attho, lokassa hitaṃ, maṇinā me attho, na mamattho buddhena, namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, vipassissa ca namatthu, namo karohi nāgassa, namo te purisājañña, namo te purisuttama. Sotthi pajānaṃ, suvatthi pajānaṃ iccādi. Ta sẽ biểu lộ điều này cho ngươi, Đế Thích đã hiện ra cho ta thấy vị ấy, nên gửi cho vị ấy, ông đã gửi một sứ giả đến cho các tỳ khưu, ách mang là thích hợp cho các tỳ khưu, ách mang là được phép cho các tỳ khưu, cơm trong bát không đủ cho hai hoặc ba người, đủ cho một người, vừa đủ cho một người, ta sẽ đưa ra một ví dụ cho ngươi, ta chắp tay lạy ngươi, Như Lai được thoải mái, sự biểu lộ là thoải mái cho vị ấy, lợi ích cho thế gian, hạnh phúc cho thế gian, ta cần ngọc báu, ta không cần đến Đức Phật, kính lễ chư Phật, kính lễ cây bồ đề, và kính lễ Đức Phật Vipassī, hãy đảnh lễ vị rồng, kính lễ ngài, bậc nhân trung anh hùng, kính lễ ngài, bậc tối thượng nhân. An toàn cho chúng sanh, an lành cho chúng sanh, v.v. Catutthīvibhattirāsi niṭṭhito. Phần về cách thứ tư đã kết thúc. Pañcamīvibhattirāsi Phần về cách thứ năm Kasmiṃ atthe pañcamī? Cách thứ năm có ý nghĩa gì? 312. Pañcamyāvadhismiṃ. 312. Cách thứ năm có ý nghĩa là giới hạn. Avadhiyati vavatthiyati padattho etasmāti avadhi, tasmiṃ pañcamī hoti, avadhīti ca apādānaṃ vuccati. Ý nghĩa của một từ được giới hạn hay phân định từ nó, nên nó được gọi là 'avadhi' (giới hạn); trong trường hợp đó, cách thứ năm được dùng. Và 'avadhi' được gọi là 'apādāna' (xuất xứ cách). Apanetvā ito aññaṃ ādadāti gaṇhātīti apādānaṃ. Taṃ tividhaṃ niddiṭṭhavisayaṃ, uppāṭavisayaṃ, anumeyyavisayanti. Apādāna là cái mà từ đó một cái khác được lấy đi, được nhận lấy. Nó có ba loại: đối tượng được chỉ định, đối tượng được suy ra, và đối tượng được suy luận. Tattha [Pg.190] yasmiṃ apādānavisayabhūto kriyāviseso sarūpato niddiṭṭho hoti, taṃ niddiṭṭhavisayaṃ. Yathā? Gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā. Trong đó, trường hợp mà hành động đặc biệt liên quan đến xuất xứ cách được chỉ định rõ ràng, đó là đối tượng được chỉ định. Ví dụ: Các vị ẩn sĩ rời khỏi làng, nhà vua đi ra khỏi thành phố. Yasmiṃ pana so pāṭhasesaṃ katvā ajjhāharitabbo hoti, taṃ uppāṭavisayaṃ. Yathā? Valāhakā vijjotate vijju, agārasmā anagāriyaṃ pabbajitoti. Ettha hi ‘nikkhamitvā’ti padaṃ ajjhāharitabbaṃ. Nhưng trường hợp mà nó phải được suy ra bằng cách bổ sung vào văn bản, đó là đối tượng được suy ra. Ví dụ: Tia chớp lóe lên từ đám mây, từ gia đình xuất gia vào đời không gia đình. Ở đây, từ 'nikkhamitvā' (sau khi đi ra) phải được bổ sung. Yasmiṃ pana so niddiṭṭho ca na hoti, ajjhāharituñca na sakkā, atha kho atthato anumānavasena so viññeyyo hoti, taṃ anumeyyavisayaṃ. Yathā? Māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā, sīlameva sutā seyyo, mayā bhiyyo na vijjati, aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa iccādi. Kriyaṃ vinā kārakaṃ nāma na sijjhatītikatvā ukkaṃsanakriyā ettha anumetabbā hoti. Evaṃ kriyāpadarahitesu dūrayogādīsupi avinābhāvikriyānumānaṃ veditabbaṃ. Nhưng trường hợp mà nó không được chỉ định và cũng không thể được suy ra, mà phải được hiểu theo nghĩa thông qua suy luận, đó là đối tượng được suy luận. Ví dụ: Người Mathurā đẹp hơn người Pāṭaliputta, giới đức tốt hơn văn tuệ, không có ai hơn ta, ta là bậc tối thượng trong thế gian, ta là bậc tối trưởng trong thế gian, ta là bậc tối thắng trong thế gian, v.v. Vì một vai trò ngữ pháp không thể thành tựu nếu không có một hành động, nên ở đây một hành động so sánh hơn phải được suy luận. Tương tự, trong các trường hợp thiếu động từ như sự kết hợp với 'xa', v.v., sự suy luận về một hành động không thể tách rời cần được hiểu. Puna calā’calavasena duvidhaṃ. Lại nữa, nó có hai loại: chuyển động và bất động. Calaṃ yathā? Puriso dhāvatā assā patati, dve meṇḍā yujjhitvā aññamaññato apasakkanti. Ettha ca yadi calaṃ siyā, kathaṃ avadhi nāma bhaveyya. Accutilakkhaṇo hi avadhīti? Vuccate-dve meṇḍā sakasakakriyāya calanti, itarītarakriyāya avadhī hontīti natthi ettha avadhilakkhaṇavirodhoti. Loại chuyển động, ví dụ: Người đàn ông ngã khỏi con ngựa đang chạy, hai con cừu sau khi húc nhau liền lùi ra xa nhau. Ở đây, nếu nó là chuyển động, làm sao có thể có một giới hạn? Vì giới hạn có đặc tính là không di chuyển? Được nói rằng: hai con cừu chuyển động theo hành động của riêng chúng, nhưng chúng là giới hạn đối với hành động của con kia, do đó không có sự mâu thuẫn với đặc tính của giới hạn ở đây. Acalaṃ yathā? Gāmā apenti munayo, nagarā niggato rājā. Loại bất động, ví dụ: Các vị ẩn sĩ rời khỏi làng, nhà vua đi ra khỏi thành phố. Puna kāyasaṃsaggapubbakaṃ, cittasaṃsaggapubbakanti duvidhaṃ hoti, gāmā apenti munayo, corā bhayaṃ jāyate. Ettha ca ‘‘kiṃva [Pg.191] dūro ito gāmo, ito sā dakkhiṇā disā. Ito ekanavutikappe’’ti ādīsu vadantassa cittasaṃsaggapubbakampi veditabbaṃ. ‘‘Na mātā puttato bhāyati, na ca putto mātito bhāyati, bhayā bhīto na bhāsasī’’ti pāḷi. Atthi te ito bhayaṃ, natthi te ito bhayaṃ, yato khemaṃ tato bhayaṃ, corā bhāyati, corā bhīto. Chaṭṭhī ca, corassa bhāyati, corassa bhīto. Dutiyā ca, ‘‘kathaṃ paralokaṃ na bhāyeyya, evaṃ paralokaṃ na bhāyeyya, bhāyasi maṃ samaṇa, nāhaṃ taṃ bhāyāmi, bhāyitabbaṃ na bhāyati, nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ, na maṃ migā uttasantī’’ti pāḷipadāni dissanti. Tattha ‘‘bhogina’nti nāgaṃ, corā tasati uttasati corassa vā, sabbe tasanti daṇḍassa, pāpato ottappati jigucchati harāyati pāpena vā. Lại nữa, (sự ra đi) có hai loại: loại có sự tiếp xúc thân thể trước đó, và loại có sự tiếp xúc tâm ý trước đó. (Ví dụ:) gāmā apenti munayo (các bậc ẩn sĩ rời khỏi làng), corā bhayaṃ jāyate (sự sợ hãi sanh khởi từ kẻ trộm). Ở đây, cũng nên hiểu rằng (sự ra đi) có sự tiếp xúc tâm ý trước đó đối với người nói trong các câu như: “kiṃva dūro ito gāmo” (ngôi làng cách đây bao xa?), “ito sā dakkhiṇā disā” (phương nam ở hướng này), “ito ekanavutikappe” (cách đây chín mươi mốt kiếp). Thánh điển Pāli có câu: “Na mātā puttato bhāyati, na ca putto mātito bhāyati, bhayā bhīto na bhāsasī” (Mẹ không sợ con, con cũng không sợ mẹ, vì sợ hãi nên ngươi không nói). (Ví dụ:) Atthi te ito bhayaṃ (ngươi có sợ hãi từ việc này), natthi te ito bhayaṃ (ngươi không có sợ hãi từ việc này), yato khemaṃ tato bhayaṃ (nơi nào an ổn, nơi đó có sợ hãi), corā bhāyati (sợ kẻ trộm), corā bhīto (bị kẻ trộm làm cho sợ). Và (dùng) cách thứ sáu: corassa bhāyati (sợ kẻ trộm), corassa bhīto (bị kẻ trộm làm cho sợ). Và (dùng) cách thứ hai: các đoạn Pāli được thấy như: “kathaṃ paralokaṃ na bhāyeyya” (làm sao lại không sợ thế giới bên kia), “evaṃ paralokaṃ na bhāyeyya” (như vậy sẽ không sợ thế giới bên kia), “bhāyasi maṃ samaṇa” (này sa-môn, ông sợ tôi sao?), “nāhaṃ taṃ bhāyāmi” (tôi không sợ ông), “bhāyitabbaṃ na bhāyati” (không sợ điều đáng sợ), “nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ” (tôi không sợ loài rắn), “na maṃ migā uttasantī” (các loài thú không làm tôi kinh hãi). Trong đó, “bhoginaṃ” có nghĩa là con rắn (nāgaṃ). Corā tasati uttasati (kinh hãi, khiếp sợ kẻ trộm) hoặc corassa (của kẻ trộm). Sabbe tasanti daṇḍassa (mọi chúng sanh đều kinh sợ hình phạt). Pāpato ottappati jigucchati harāyati (ghê tởm, ghê sợ, xấu hổ về điều ác) hoặc pāpena (bởi điều ác). Yato kiñci sippaṃ vā vijjaṃ vā dhammaṃ vā gaṇhāti, tasmiṃ akkhātari pañcamī, upajjhāyā adhīte, upajjhāyā sippaṃ gaṇhāti, dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto. Caturāsītisahassāni, yeme dhammā pavattino. Khi tiếp nhận bất cứ nghề nghiệp, kiến thức, hay giáo pháp nào từ ai, thì cách thứ năm được dùng cho người chỉ dạy đó. (Ví dụ:) upajjhāyā adhīte (học từ thầy tế độ), upajjhāyā sippaṃ gaṇhāti (tiếp nhận nghề nghiệp từ thầy tế độ), dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto. Caturāsītisahassāni, yeme dhammā pavattino (tám mươi hai ngàn (pháp) tôi đã tiếp nhận từ đức Phật, hai ngàn từ chư vị tỳ-khưu. Tám mươi bốn ngàn pháp môn này của tôi đang được lưu truyền). Yato suṇāti, tasmiṃ pañcamī, chaṭṭhī ca, ito sutvā, imassa sutvā vā, yamhā dhammaṃ vijāneyya, sammāsambuddhadesitaṃ. Khi nghe từ ai, thì cách thứ năm và cách thứ sáu được dùng cho người đó. (Ví dụ:) ito sutvā (sau khi nghe từ người này), hoặc imassa sutvā (sau khi nghe của người này). Yamhā dhammaṃ vijāneyya, sammāsambuddhadesitaṃ (nên biết giáo pháp được thuyết bởi bậc Chánh Đẳng Giác từ vị nào). Yato labhati, tasmiṃ pañcamī, saṅghato labhati, gaṇato labhati. Khi nhận được từ đâu, thì cách thứ năm được dùng cho nơi đó. (Ví dụ:) saṅghato labhati (nhận được từ Tăng đoàn), gaṇato labhati (nhận được từ giáo đoàn). Yato parājayati, yato pabhavati, yato jāyati, tasmiṃ pañcamī, buddhasmā parājayanti aññatitthiyā, pāḷiyaṃ pana parājiyoge apādānaṃ pāṭhasesavasena labbhati, tasmiṃ kho [Pg.192] pana saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājiniṃsu. Ettha devehi parājiniṃsūti pāṭhaseso. ‘‘Mayaṃ jitāmhā ambakāya. Himavantā pabhavanti pañca mahānadiyo, ayaṃ bhāgīrathī gaṅgā, himavantā pabhāvitā’’ti pāḷi, corā bhayaṃ jāyate, kāmato jāyate bhayaṃ, jātaṃ saraṇato bhayaṃ, yaṃkiñci bhayaṃ vā veraṃ vā upaddavo vā upasaggo vā jāyati, sabbaṃ taṃ bālato jāyati, no paṇḍitato, kāmato jāyatī soko, ubhato sujāto putto, urasmā jāto, ure jāto vā, cīvaraṃ uppajjeyya saṅghato vā gaṇato vā ñātimittato vā. Khi bị ai đánh bại, khi phát sanh từ đâu, khi được sanh ra từ đâu, thì cách thứ năm được dùng cho đối tượng đó. (Ví dụ:) buddhasmā parājayanti aññatitthiyā (các ngoại đạo bị đức Phật đánh bại). Tuy nhiên, trong Thánh điển Pāli, xuất xứ cách được tìm thấy trong sự liên kết với (động từ) parāji là do phần văn bản bị thiếu sót. (Ví dụ:) tasmiṃ kho pana saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājiniṃsu (trong trận chiến ấy, chư thiên đã chiến thắng, các a-tu-la đã bị đánh bại). Ở đây, phần văn bản bị thiếu sót là devehi parājiniṃsū (bị chư thiên đánh bại). “Mayaṃ jitāmhā ambakāya” (chúng ta đã bị Ambaka đánh bại). Thánh điển Pāli có câu: “Himavantā pabhavanti pañca mahānadiyo, ayaṃ bhāgīrathī gaṅgā, himavantā pabhāvitā” (năm con sông lớn bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn, sông Hằng Bhagirathi này cũng bắt nguồn từ Hy-mã-lạp sơn). Corā bhayaṃ jāyate (sự sợ hãi sanh khởi từ kẻ trộm), kāmato jāyate bhayaṃ (sự sợ hãi sanh khởi từ dục vọng), jātaṃ saraṇato bhayaṃ (sự sợ hãi đã sanh khởi từ nơi nương tựa). Bất cứ sự sợ hãi, oán thù, tai họa, hay phiền não nào sanh khởi, tất cả chúng đều sanh khởi từ kẻ ngu, không phải từ người trí. Kāmato jāyatī soko (sầu muộn sanh khởi từ dục vọng). Ubhato sujāto putto (người con được sanh ra tốt đẹp từ cả hai bên). Urasmā jāto (sanh ra từ ngực), hoặc ure jāto (sanh ra trong ngực). Cīvaraṃ uppajjeyya saṅghato vā gaṇato vā ñātimittato vā (y có thể phát sanh từ Tăng đoàn, hoặc từ giáo đoàn, hoặc từ quyến thuộc và bạn bè). Aññatthānaṃ yoge pañcamī, tato aññaṃ, tato paraṃ, tato aparena samayena. Cách thứ năm được dùng khi kết hợp với các từ có nghĩa là "khác". (Ví dụ:) tato aññaṃ (khác với điều đó), tato paraṃ (sau đó), tato aparena samayena (vào một thời điểm sau đó). Upasaggānaṃ yoge pana – Còn trong sự kết hợp với các tiếp đầu ngữ – 313. Apaparīhi vajjane. 313. Với apa và pari trong ý nghĩa loại trừ. Vajjane pavattehi apa, parīhi yoge pañcamī hoti. Khi kết hợp với apa và pari được dùng trong ý nghĩa loại trừ, thì cách thứ năm được sử dụng. Apapabbatā vassati devo, paripabbatā vassati devo, apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā, pabbataṃ sālaṃ vajjetvāti attho. Kaccāyane pana ‘‘uparipabbatā devo vassatī’’ti pāṭho, paripabbatāti yutto. Upariyoge pana sattamīyeva dissati – ‘‘tasmiṃ uparipabbate, uparipāsāde, uparivehāse, uparivehāsakuṭiyā’’ti, tattha pabbatassa upari uparipabbatanti attho. (Ví dụ:) Apapabbatā vassati devo, paripabbatā vassati devo (trời mưa ngoại trừ trên núi), apasālāya āyanti vāṇijā, parisālāya āyanti vāṇijā (các thương nhân đến ngoại trừ tại ngôi nhà). Ý nghĩa là "sau khi đã loại trừ ngọn núi, ngôi nhà". Tuy nhiên, trong (ngữ pháp) Kaccāyana, có câu “uparipabbatā devo vassatī”, (nhưng) paripabbatā mới là hợp lý. Hơn nữa, trong sự kết hợp với upari, chỉ thấy cách thứ bảy được dùng – (ví dụ:) “tasmiṃ uparipabbate” (trên ngọn núi ấy), “uparipāsāde” (trên lầu đài), “uparivehāse” (trên không trung), “uparivehāsakuṭiyā” (trong căn cốc trên không trung). Ở đó, uparipabbataṃ có nghĩa là pabbatassa upari (trên ngọn núi). 314. Paṭinidhipaṭidānesu patinā. 314. Với pati trong ý nghĩa thay thế và trao đổi. Paṭinidhi [Pg.193] nāma paṭibimbaṭṭhapanaṃ, paṭidānaṃ nāma paṭibhaṇḍadānaṃ tesu pavattena patinā yoge pañcamī hoti. Paṭinidhi có nghĩa là sự đặt người đại diện, paṭidānaṃ có nghĩa là sự cho đi vật trao đổi. Khi kết hợp với pati được dùng trong những ý nghĩa này, thì cách thứ năm được sử dụng. Buddhasmā pati sāriputto dhammaṃ deseti, telasmā pati ghataṃ deti. (Ví dụ:) Buddhasmā pati sāriputto dhammaṃ deseti (ngài Sāriputta thuyết pháp thay cho đức Phật), telasmā pati ghataṃ deti (người ấy cho bơ sữa để đổi lấy dầu). 315. Rite dutiyā ca. 315. Với rite, và cả cách thứ hai. Ritesaddena yoge pañcamī hoti dutiyā ca. Khi kết hợp với từ rite, cách thứ năm và cả cách thứ hai được sử dụng. Rite saddhammā, rite saddhammaṃ. (Ví dụ:) Rite saddhammā, rite saddhammaṃ (ngoại trừ Chánh pháp). 316. Vināññatrehi tatiyā ca. 316. Với vinā và aññatra, và cả cách thứ ba. Vajjane pavattehi vinā, aññatrasaddehi yoge pañcamī, dutiyā, tatiyā ca honti. Khi kết hợp với các từ vinā và aññatra được dùng trong ý nghĩa loại trừ, thì cách thứ năm, cách thứ hai, và cả cách thứ ba được sử dụng. Vinā saddhammā, vinā saddhammaṃ, vinā saddhammena, aññatra saddhammā, aññatra saddhammaṃ, aññatra saddhammena. (Ví dụ:) Vinā saddhammā, vinā saddhammaṃ, vinā saddhammena (không có Chánh pháp), aññatra saddhammā, aññatra saddhammaṃ, aññatra saddhammena (ngoại trừ Chánh pháp). 317. Puthunānāhi ca. 317. Và với puthu và nānā. Vajjane pavattehi puthu, nānāsaddehi ca yoge pañcamī, tatiyā ca honti. Khi kết hợp với các từ puthu và nānā được dùng trong ý nghĩa loại trừ, thì cách thứ năm và cả cách thứ ba được sử dụng. Puthageva janasmā, puthageva janena, nānā saddhammā, nānā saddhammena, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo. ‘‘Te bhikkhū nānākulā pabbajitā’’ti ettha pana nānāppakārattho nānāsaddo, na vajjanattho, ettha ca vajjanattho nāma viyogattho asammissattho. (Ví dụ:) Puthageva janasmā, puthageva janena (riêng biệt với dân chúng), nānā saddhammā, nānā saddhammena (khác với Chánh pháp), piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo (sự khác biệt, sự chia lìa với những gì khả ái, khả ý). Tuy nhiên, trong câu “Te bhikkhū nānākulā pabbajitā” (các vị tỳ-khưu ấy xuất gia từ nhiều dòng họ khác nhau), từ nānā có nghĩa là nhiều loại, không có nghĩa là loại trừ. Và ở đây, ý nghĩa loại trừ có nghĩa là sự chia lìa, sự không hòa lẫn. Mariyādā’bhividhīsu [Pg.194] pavattehi āsadda, yāvasaddehi yogepi pañcamī, dutiyā ca. Khi kết hợp với các từ ā và yāva được dùng trong ý nghĩa giới hạn (mariyādā) và bao hàm (abhividhi), thì cách thứ năm và cả cách thứ hai cũng được sử dụng. Tattha yassa avadhino sambandhinī kriyā, taṃ bahikatvā pavattati, so mariyādo. Yathā? Āpabbatā khettaṃ tiṭṭhati āpabbataṃ vā, yāvapabbatā khettaṃ tiṭṭhati yāvapabbataṃ vā. Trong đó, khi hành động liên quan đến một giới hạn nào đó diễn ra bằng cách loại trừ giới hạn ấy, đó là mariyādā (giới hạn). Ví dụ: Āpabbatā khettaṃ tiṭṭhati hoặc āpabbataṃ (cánh đồng kéo dài đến ngọn núi), yāvapabbatā khettaṃ tiṭṭhati hoặc yāvapabbataṃ (cánh đồng kéo dài cho đến ngọn núi). Yassa sambandhinī kriyā, taṃ antokatvā byāpetvā pavattati, so abhividhi. Yathā? Ābhavaggā bhagavato kittisaddo abbhuggato ābhavaggaṃ vā, bhavato ābhavaggaṃ dhammato āgotrabhuṃ savantīti āsavā, yāvabhavaggā yāvabhavaggaṃ vā, tāvadeva yāvabrahmalokā saddo abbhuggato. Khi hành động liên quan (đến một giới hạn nào đó) diễn ra bằng cách bao gồm và lan khắp giới hạn ấy, đó là abhividhi (bao hàm). Ví dụ: Ābhavaggā bhagavato kittisaddo abbhuggato hoặc ābhavaggaṃ (tiếng tăm của đức Thế Tôn vang xa cho đến cõi hữu đảnh). Bhavato ābhavaggaṃ dhammato āgotrabhuṃ savantīti āsavā (chúng được gọi là lậu hoặc (āsavā) vì chúng tuôn chảy từ cõi hữu cho đến cõi hữu đảnh, từ các pháp cho đến tâm chuyển tộc). Yāvabhavaggā hoặc yāvabhavaggaṃ (cho đến cõi hữu đảnh), tāvadeva yāvabrahmalokā saddo abbhuggato (âm thanh vang xa cho đến cõi Phạm thiên). Ārabbhe, sahatthe ca pañcamī, yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto, yato paṭṭhāyāti attho. Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ. Yato paṭṭhāya, yato pabhuti. Cách thứ năm cũng được dùng trong ý nghĩa bắt đầu và ý nghĩa "cùng với". (Ví dụ:) yatohaṃ bhagini ariyāya jātiyā jāto (này chị, kể từ khi tôi được sanh ra với dòng dõi thánh thiện), ý nghĩa là yato paṭṭhāya (kể từ khi). Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ (kể từ khi tôi nhớ được chính mình, kể từ khi tôi đạt được sự hiểu biết). Yato paṭṭhāya (kể từ khi), yato pabhuti (kể từ khi). Sahatthe – Trong ý nghĩa "cùng với" – Saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā, saha parinibbānā, saha dassanuppādā. (Ví dụ:) Saha sabbaññutaññāṇappaṭilābhā (cùng với sự chứng đắc nhất thiết chủng trí), saha parinibbānā (cùng với sự nhập vô dư y Niết-bàn), saha dassanuppādā (cùng với sự phát sanh của cái thấy). ‘‘Uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatāna’’nti, ettha bhāvalakkhaṇe pañcamī. Trong câu: “Dù các đức Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện”, ở đây biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng với ý nghĩa chỉ trạng thái (bhāvalakkhaṇa). ‘‘Sahatthā dānaṃ deti, sahatthā paṭiggaṇhātī’’ti ettha karaṇe. Trong câu: “Tự tay cho vật thí, tự tay nhận lấy”, ở đây (biến cách thứ năm) được dùng với ý nghĩa công cụ (karaṇa). ‘‘Ajjatagge pāṇupetaṃ, tadagge kho vāseṭṭha’’iccādīsu, ārabbhe sattamī. Trong các câu như: “Kể từ hôm nay cho đến trọn đời”, “Này Vāseṭṭha, kể từ ngày ấy”, biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng với ý nghĩa khởi điểm (ārabbha). ‘‘Yatvādhikaraṇaṃ [Pg.195], yatonidānaṃ, tatonidānaṃ’’ iccādīsu vākye icchite sati hetvatthe pañcamī, samāse icchite sati atthamatte pañcamī. Trong các câu như: “Do nhân duyên nào”, “do nguyên nhân nào”, “do nguyên nhân ấy”, khi muốn dùng trong một câu, biến cách thứ năm (pañcamī) có ý nghĩa chỉ nguyên nhân (hetu); khi muốn dùng trong một hợp thể từ (samāsa), biến cách thứ năm (pañcamī) chỉ có ý nghĩa đơn thuần của từ. Dvinnaṃ kārakānaṃ kriyānañca majjhe pavattakāladdhānavācīhi pañcamī, luddako pakkhasmā migaṃ vijjhati, kosā kuñjaraṃ vijjhati. Ettha ca luddako sakiṃ migaṃ vijjhitvā pakkhabbhantaramhi na vijjhi, pakkhe paripuṇṇe puna vijjhati, pakkhasaddo dvinnaṃ vijjhanavārānaṃ majjhe kālavācī hoti, dvepi vijjhanakriyā kārakehi saheva sijjhantīti kārakānañca majjheti vuccati. Vuttiyaṃ pana ‘‘ajja bhutvā devadatto dvihe bhuñjissati, dvihā bhuñjissati, atraṭṭho’yamissāso kose lakkhaṃ vijjhati, kosā lakkhaṃ vijjhatī’’ti evaṃ sattamīvasena paripuṇṇavākyampi vuttaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘anāpatti chabbassā karoti, atirekachabbassā karotī’’ti, ‘‘chabbassānī’’tipi pāṭho. Biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng với các từ chỉ thời gian và khoảng cách diễn ra giữa hai tác nhân (kāraka) và hai hành động (kriyā). Ví dụ: “Người thợ săn bắn con nai sau một nửa tháng (pakkhasmā)”, “bắn con voi từ khoảng cách một kosa (kosā)”. Và ở đây, người thợ săn sau khi bắn con nai một lần, đã không bắn trong khoảng nửa tháng, khi đủ nửa tháng mới bắn lại. Từ “pakkha” (nửa tháng) chỉ thời gian ở giữa hai lần bắn. Vì cả hai hành động bắn đều được thực hiện bởi cùng một tác nhân, nên được nói là “ở giữa các tác nhân”. Tuy nhiên, trong sách Vutti, câu hoàn chỉnh cũng được nói theo cách dùng biến cách thứ bảy như sau: “Devadatta sau khi ăn hôm nay, sẽ ăn sau hai ngày (dvihe/dvihā)”, “người bắn cung này đứng ở khoảng cách một kosa (kose) bắn mục tiêu, bắn mục tiêu từ một kosa (kosā)”. Trong kinh Pāli: “không phạm tội trong sáu năm (chabbassā)”, “làm hơn sáu năm (atirekachabbassā)”, cũng có cách đọc là “chabbassāni”. Rakkhanatthānaṃ yoge – Khi kết hợp với các từ có nghĩa bảo vệ – Yañca vatthuṃ guttaṃ icchiyate, yato ca guttaṃ icchiyate, tattha pañcamī, yavehi gāvo rakkhati vāreti, taṇḍulā kāke rakkhati vāreti, taṃ maṃ puññā nivāresi, pāpā cittaṃ nivāraye, na naṃ jāti nivāreti, duggatyā garahāya vā. Rājato vā corato vā ārakkhaṃ gaṇhantu. Biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng cho đối tượng mà từ đó sự bảo vệ được mong muốn. Ví dụ: “ngăn bò khỏi lúa mạch (yavehi)”, “ngăn quạ khỏi gạo (taṇḍulā)”, “ngài đã ngăn tôi khỏi phước báu (puññā)”, “hãy ngăn tâm khỏi điều ác (pāpā)”, “dòng dõi không ngăn được người ấy khỏi ác thú (duggatyā) hay sự chỉ trích (garahāya)”, “họ hãy nhận sự bảo vệ từ vua (rājato) hoặc từ trộm cướp (corato)”. Antaradhānatthayoge – Khi kết hợp với các từ có nghĩa biến mất/che giấu – Yassa adassanaṃ icchiyati, tasmiṃ pañcamī, upajjhāyā antaradhāyati sisso, nilīyatīti attho. Pāḷiyaṃ pana yassa adassanaṃ icchiyati, tasmiṃ chaṭṭhī eva- ‘‘antaradhāyissāmi samaṇassa [Pg.196] gotamassa, antaradhāyissāmi samaṇassa gotamassā’’ti. ‘‘Na sakkhi me antaradhāyitu’’nti pāḷi, ‘antaradhāyissāmī’ti antarite acakkhuvisaye ṭhāne attānaṃ ṭhapessāmītyattho, nilīyissāmīti vuttaṃ hoti. Biến cách thứ năm (pañcamī) được dùng cho người mà mình muốn tránh không cho thấy. Ví dụ: “người đệ tử ẩn mình khỏi thầy tế độ (upajjhāyā)”, nghĩa là “trốn đi”. Tuy nhiên, trong kinh Pāli, đối với người mà mình muốn tránh không cho thấy, chỉ dùng biến cách thứ sáu (chaṭṭhī). Ví dụ: “tôi sẽ biến mất khỏi sa-môn Gotama (samaṇassa gotamassa)”, “tôi sẽ biến mất khỏi sa-môn Gotama”. Kinh Pāli có câu: “không thể biến mất khỏi ta (me)”. ‘Antaradhāyissāmi’ có nghĩa là “tôi sẽ đặt mình vào một nơi bị che khuất, ngoài tầm mắt”, tức là “tôi sẽ ẩn mình đi”. Yasmiṃ ṭhāne antaradhāyati, tasmiṃ sattamī eva dissati, atikhippaṃ loke cakkhu antaradhāyissati, jetavane antaradhāyitvā, brahmaloke antaradhāyitvā, maddakucchismiṃ antaradhāyitvā, tatthevantaradhāyī iccādi. ‘‘Bhagavato purato antaradhāyitvā’’ti etthapi tosaddo sattamyatthe eva. ‘‘Sakko nimissa rañño sammukhe antarahito’’ti pāḷi. ‘Dhajatavane antaradhāyitvā’ti jetavane aññesaṃ adassanaṃ katvā, aññesaṃ acakkhuvisayaṃ katvāti attho. ‘‘Andhakāro antaradhāyati, āloko antaradhāyati, saddhammo antaradhāyati, sāsanaṃ antaradhāyati’’ iccādīsu pana chaṭṭhī, sattamiyo yathāsambhavaṃ veditabbā. Đối với nơi chốn mà sự biến mất xảy ra, chỉ thấy dùng biến cách thứ bảy (sattamī). Ví dụ: “con mắt sẽ biến mất rất nhanh trong thế gian (loke)”, “sau khi biến mất tại tu viện Jetavana (jetavane)”, “sau khi biến mất tại cõi Phạm thiên (brahmaloke)”, “sau khi biến mất tại Maddakucchi (maddakucchismiṃ)”, “đã biến mất ngay tại đó (tattheva)”, v.v. Ngay cả trong câu “sau khi biến mất trước mặt Đức Thế Tôn (purato)”, hậu tố “-to” cũng có nghĩa của biến cách thứ bảy. Kinh Pāli có câu: “Vua Sakka đã biến mất trước mặt vua Nimi (sammukhe)”. ‘Sau khi biến mất tại tu viện Jetavana’ có nghĩa là làm cho người khác không thấy được tại tu viện Jetavana, làm cho mình ra khỏi tầm mắt của người khác. Tuy nhiên, trong các câu như “bóng tối biến mất”, “ánh sáng biến mất”, “diệu pháp biến mất”, “giáo pháp biến mất”, cần hiểu rằng biến cách thứ sáu và thứ bảy được dùng tùy theo trường hợp. Dūratthayoge – Khi kết hợp với các từ có nghĩa là “xa” – Kiṃva dūro ito gāmo, kacci ārā pamādamhā, atho ārā pamādamhā, gāmato avidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā, kilesehi ārakāti arahaṃ, ārā so āsavakkhayā. Dutiyā ca tatiyā ca chaṭṭhī ca, ārakā imaṃ dhammavinayaṃ iminā dhammavinayena vā, ārakā mandabuddhīnaṃ. “Ngôi làng cách đây (ito) bao xa?”, “có xa lìa sự dễ duôi (pamādamhā) không?”, “và xa lìa sự dễ duôi (pamādamhā)”, “không xa làng (gāmato)”, “những kẻ ngu si ấy xa rời giáo pháp này (imasmā dhammavinayā)”, “Đức Thế Tôn xa rời họ (tehi)”, “bậc A-la-hán là người xa rời phiền não (kilesehi)”, “vị ấy xa rời sự đoạn tận các lậu hoặc (āsavakkhayā)”. Cũng dùng biến cách thứ hai, thứ ba và thứ sáu: “xa rời giáo pháp này (imaṃ dhammavinayaṃ)”, hoặc “với giáo pháp này (iminā dhammavinayena)”, “xa rời những người trí tuệ thấp kém (mandabuddhīnaṃ)”. Dūratthe – Với ý nghĩa “xa” – Dūratova namassanti, addasā kho bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ, kinnu tiṭṭhatha ārakā, tasmā tiṭṭhāma ārakā. Dutiyā ca tatiyā ca, dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena āgato[Pg.197], dūrā gāmā āgato iccevattho, dūraṃ gāmena vā. “Họ đảnh lễ từ xa (dūrato)”, “đã thấy Đức Thế Tôn từ xa (dūrato) đi đến”, “tại sao các ngươi đứng xa (ārakā)?”, “vì thế chúng tôi đứng xa (ārakā)”. Cũng dùng biến cách thứ hai và thứ ba: “đã đến làng xa (dūraṃ gāmaṃ)”, “đã đến bằng đường qua làng xa (dūrena gāmena)”, đều có nghĩa là “đã đến từ làng xa (dūrā gāmā)”; hoặc “xa làng (dūraṃ gāmena)”. Antikatthayoge – Khi kết hợp với các từ có nghĩa là “gần” – Antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā. Dutiyā ca tatiyā ca chaṭṭhī ca, antikaṃ gāmaṃ, antikaṃ gāmena, antikaṃ gāmassa. “Gần làng (gāmā)”, “kề làng (gāmā)”, “cận làng (gāmā)”. Cũng dùng biến cách thứ hai, thứ ba và thứ sáu: “gần làng (antikaṃ gāmaṃ)”, “gần làng (antikaṃ gāmena)”, “gần làng (antikaṃ gāmassa)”. Kāladdhānaṃ parimāṇavacane – Khi nói về sự đo lường thời gian và khoảng cách – Ito mathurāya catūsu yojanesu saṅkassaṃ, rājagahato pañcacattālīsayojane sāvatthi, ito ekanavutikappe, ito ekatiṃse kappe, ito sattame divase, ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena parinibbāyissāmi iccādi. “Từ đây, thành Saṅkassa cách thành Mathurā bốn do-tuần (yojana)”, “từ thành Rājagaha, thành Sāvatthi cách bốn mươi lăm do-tuần”, “cách đây chín mươi mốt kiếp (kappa)”, “cách đây ba mươi mốt kiếp”, “cách đây ngày thứ bảy”, “sau ba tháng nữa kể từ nay, ta sẽ nhập Niết-bàn”, v.v. Pamāṇatthe – Với ý nghĩa đo lường/kích thước – Āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso parikkhepena vā, dīghaso navavidatthiyo, yojanaṃ āyāmena yojanaṃ vitthārena yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi iccādi. “Dài (āyāmato) và rộng (vitthārato) một do-tuần”, “vùng trung tâm (majjhimadesa) có chu vi (parikkhepato) chín trăm do-tuần”, hoặc “bằng chu vi (parikkhepena)”, “dài (dīghaso) chín gang tay”, “một đống hạt cải dài một do-tuần (āyāmena), rộng một do-tuần (vitthārena), cao một do-tuần (ubbedhena)”, v.v. Tvālopepi pañcamī. Ettha ca tvālopo nāma paripuṇṇavākye laddhabbassa tvāntapadassa aparipuṇṇavākye natthi bhāvo, yañca padaṃ tvāntapade sati kammaṃ vā hoti adhikaraṇaṃ vā. Taṃ tvāntapade asati padantare avadhi hoti, tasmiṃ pañcamī, pāsādā vā pāsādaṃ saṅkameyya, hatthikkhandhā vā hatthikkhandhaṃ saṅkameyya iccādi. Ettha ca paṭhamaṃ ekaṃ pāsādaṃ abhirūhitvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti vā paṭhamaṃ ekasmiṃ pāsāde nisīditvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti vā evaṃ paripuṇṇavākyaṃ veditabbaṃ. ‘‘Andhakārā vā andhakāraṃ gaccheyya, tamā vā [Pg.198] tamaṃ gaccheyyā’’ti pāḷi. Tathā raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarati, gāmā gāmaṃ vicarati, vanā vanaṃ vicarati, vihārato vihāraṃ gacchati, pariveṇato pariveṇaṃ gacchati, bhavato bhavaṃ gacchati, kulato kulaṃ gacchati iccādi. Tathā vinayā vinayaṃ pucchati, abhidhammā abhidhammaṃ pucchati, vinayā vinayaṃ katheti, abhidhammā abhidhammaṃ katheti. Etthapi paṭhamaṃ ekaṃ vinayavacanaṃ pucchitvā vā ekasmiṃ vinayavacane ṭhatvā vā puna aññaṃ vinayavacanaṃ pucchatīti paripuṇṇavākyaṃ veditabbaṃ. Vuttiyaṃ pana ‘‘pāsādaṃ āruyha pekkhati, pāsādā pekkhati, āsane pavisitvā pekkhati, āsanā pekkhatī’’ti vuttaṃ. Ngũ cách cũng được dùng trong trường hợp tỉnh lược tvā. Và ở đây, sự tỉnh lược tvā có nghĩa là: trong một câu không đầy đủ, không có sự hiện hữu của một từ có đuôi tvā mà đáng lẽ phải có trong một câu đầy đủ. Và từ nào, khi có từ đuôi tvā, là đối cách hoặc vị trí cách, thì từ đó, khi không có từ đuôi tvā, trở thành điểm xuất phát trong một từ khác; trong trường hợp đó dùng ngũ cách. Ví dụ: pāsādā vā pāsādaṃ saṅkameyya (từ lầu này sang lầu khác), hatthikkhandhā vā hatthikkhandhaṃ saṅkameyya (từ lưng voi này sang lưng voi khác), v.v... Và ở đây, câu đầy đủ nên được hiểu là: paṭhamaṃ ekaṃ pāsādaṃ abhirūhitvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti (trước tiên leo lên một lầu rồi lại sang một lầu khác) hoặc paṭhamaṃ ekasmiṃ pāsāde nisīditvā puna aññaṃ pāsādaṃ saṅkameyyāti (trước tiên ngồi trên một lầu rồi lại sang một lầu khác). Trong Pāḷi có câu: “Andhakārā vā andhakāraṃ gaccheyya, tamā vā tamaṃ gaccheyyā” (từ bóng tối đi vào bóng tối). Tương tự: raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarati (đi từ nước này sang nước khác), gāmā gāmaṃ vicarati (đi từ làng này sang làng khác), vanā vanaṃ vicarati (đi từ rừng này sang rừng khác), vihārato vihāraṃ gacchati (đi từ tu viện này đến tu viện khác), pariveṇato pariveṇaṃ gacchati (đi từ học viện này đến học viện khác), bhavato bhavaṃ gacchati (đi từ cõi này đến cõi khác), kulato kulaṃ gacchati (đi từ gia đình này đến gia đình khác), v.v... Tương tự: vinayā vinayaṃ pucchati (hỏi về luật từ luật), abhidhammā abhidhammaṃ pucchati (hỏi về vi diệu pháp từ vi diệu pháp), vinayā vinayaṃ katheti (nói về luật từ luật), abhidhammā abhidhammaṃ katheti (nói về vi diệu pháp từ vi diệu pháp). Ở đây cũng vậy, câu đầy đủ nên được hiểu là: paṭhamaṃ ekaṃ vinayavacanaṃ pucchitvā vā ekasmiṃ vinayavacane ṭhatvā vā puna aññaṃ vinayavacanaṃ pucchatīti (trước tiên hỏi một lời dạy về luật hoặc đứng trên một lời dạy về luật rồi lại hỏi một lời dạy về luật khác). Còn trong Vutti thì nói rằng: “pāsādaṃ āruyha pekkhati, pāsādā pekkhati, āsane pavisitvā pekkhati, āsanā pekkhatī” (leo lên lầu rồi nhìn, nhìn từ lầu; vào chỗ ngồi rồi nhìn, nhìn từ chỗ ngồi). Disatthayoge disatthe ca pañcamī, ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, avīcito upari, uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā. Ngũ cách được dùng khi kết hợp với từ chỉ phương hướng và trong ý nghĩa phương hướng. Ví dụ: ito sā purimā disā (từ đây là phương đông), ito sā dakkhiṇā disā (từ đây là phương nam), avīcito upari (trên địa ngục Vô Gián), uddhaṃ pādatalā (trên lòng bàn chân), adho kesamatthakā (dưới ngọn tóc). Disatthe – Trong ý nghĩa phương hướng – Purimato gāmassa, dakkhiṇato gāmassa, uparito pabbatassa, heṭṭhato pāsādassa, puratthimato, dakkhiṇato, yato khemaṃ, tato bhayaṃ, yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ iccādi. Purimato gāmassa (phía đông của làng), dakkhiṇato gāmassa (phía nam của làng), uparito pabbatassa (phía trên của núi), heṭṭhato pāsādassa (phía dưới của lầu), puratthimato (từ phía đông), dakkhiṇato (từ phía nam), yato khemaṃ, tato bhayaṃ (từ đâu có sự an ổn, từ đó có sự sợ hãi), yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ (mỗi khi quán xét, (thấy) sự sinh diệt của các uẩn), v.v... Pubbādiyogepi pañcamī, pubbeva me sambodhā, ito pubbe, tato pubbe, ito parā paccantimā janapadā, tato pure, tato pacchā, tato uttari iccādi. Ngũ cách cũng được dùng khi kết hợp với các từ như pubba. Ví dụ: pubbeva me sambodhā (trước khi ta giác ngộ), ito pubbe (trước đây), tato pubbe (trước đó), ito parā paccantimā janapadā (sau nơi này là các xứ biên địa), tato pure (trước đó), tato pacchā (sau đó), tato uttari (hơn thế nữa), v.v... Vibhattatthe ca pañcamī chaṭṭhī ca. Vibhatti nāma pageva visuṃbhūtassa atthassa kenaci adhikena vā hīnena vā bhāgena tadaññato puthakkaraṇaṃ, māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā, yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo[Pg.199], sadevakassa lokassa, satthā loke anuttaro, aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, paññavantā nāma sāriputtato hīnā sāriputtassa vā, tato adhikaṃ vā ūnaṃ vā na vaṭṭati iccādi. Ngũ cách và lục cách được dùng trong ý nghĩa phân biệt. Phân biệt là sự tách riêng một sự vật đã vốn riêng biệt ra khỏi những cái khác bằng một phần nào đó hơn hoặc kém. Ví dụ: māthurā pāṭaliputtakehi abhirūpatarā (người Mathurā đẹp hơn người Pāṭaliputta), yato paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi (không có gì cao thượng hơn hay đặc biệt hơn cái đó), attadanto tato varaṃ (người tự điều phục thì cao thượng hơn người đó), channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo (trong số 96 ngoại đạo, giới luật của bậc Thiện Thệ là cao tột), sadevakassa lokassa, satthā loke anuttaro (trong thế gian gồm cả chư thiên, bậc Đạo Sư là vô thượng), aggohamasmi lokassa (ta là bậc tối thượng trong đời), jeṭṭhohamasmi lokassa (ta là bậc tối tôn trong đời), seṭṭhohamasmi lokassa (ta là bậc tối thắng trong đời), paññavantā nāma sāriputtato hīnā sāriputtassa vā (những người có trí tuệ thì thua kém Sāriputta), tato adhikaṃ vā ūnaṃ vā na vaṭṭati (không được phép nhiều hơn hay ít hơn thế), v.v... Viramaṇatthayoge – Khi kết hợp với ý nghĩa từ bỏ – Āratī viratī pāpā, pāṇātipātā veramaṇi iccādi. Āratī viratī pāpā (sự xa lánh, từ bỏ điều ác), pāṇātipātā veramaṇi (sự kiêng cữ sát sanh), v.v... Suddhatthayoge – Khi kết hợp với ý nghĩa trong sạch – Lobhanīyehi dhammehi suddho iccādi. Lobhanīyehi dhammehi suddho (trong sạch khỏi các pháp đáng tham ái), v.v... Mocanatthayoge pañcamī tatiyā ca, so parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimutto so dukkhasmāti vadāmi, mokkhanti mārabandhanā, na te muccanti maccunā iccādi, sabbattha avadhiattho veditabbo. Ngũ cách và tam cách được dùng khi kết hợp với ý nghĩa giải thoát. Ví dụ: so parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi (vị ấy được giải thoát khỏi sanh, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não), parimutto so dukkhasmāti vadāmi (ta nói rằng vị ấy được giải thoát khỏi khổ), mokkhanti mārabandhanā (họ sẽ thoát khỏi sự trói buộc của ma vương), na te muccanti maccunā (họ không thoát khỏi thần chết), v.v... Ở khắp nơi, nên hiểu là có ý nghĩa điểm xuất phát. Hetvatthe – Trong ý nghĩa nguyên nhân – Kasmā hetunā, kena hetunā, kasmā nu tumhaṃ kule daharā na miyyare, tasmātiha bhikkhave. Dutiyā tatiyā chaṭṭhī ca, kiṃkāraṇaṃ, yatvādhikaraṇaṃ, yatonidānaṃ, tatonidānaṃ, kena kāraṇena, taṃ kissahetu, kissa tumhe kilamatha iccādi. Kasmā hetunā, kena hetunā (vì nguyên nhân gì?), kasmā nu tumhaṃ kule daharā na miyyare (vì sao trong gia tộc của ngài, những người trẻ không chết?), tasmātiha bhikkhave (vì vậy, này các Tỳ khưu). Nhị cách, tam cách và lục cách cũng được dùng. Ví dụ: kiṃkāraṇaṃ (vì nguyên nhân gì?), yatvādhikaraṇaṃ (vì lý do nào), yatonidānaṃ (do nhân duyên nào), tatonidānaṃ (do nhân duyên đó), kena kāraṇena (vì nguyên nhân gì?), taṃ kissahetu (điều đó vì nguyên nhân gì?), kissa tumhe kilamatha (vì sao các ông mệt nhọc?), v.v... Vivecanatthayoge – Khi kết hợp với ý nghĩa ly khai – Vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi, vivitto pāpakā dhammā. Vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi (ly dục, ly bất thiện pháp), vivitto pāpakā dhammā (xa lìa các pháp ác). Bandhanatthayoge [Pg.200] – Khi kết hợp với ý nghĩa trói buộc – 318. Pañcamīṇe vā. 318. Pañcamīṇe vā. Iṇabhūte hetumhi pañcamī hoti vā. Trong nguyên nhân có tính chất như món nợ, ngũ cách được dùng tùy chọn. Satasmā bandho naro satena vā. Satasmā bandho naro satena vā (người bị trói buộc vì một trăm, hoặc bằng một trăm). 319. Guṇe. 319. Trong (ý nghĩa) phẩm chất. Ajjhattabhūto hetu guṇo nāma, aguṇopi idha guṇotveva vuccati, tasmiṃ pañcamī hoti vā. Nguyên nhân nội tại được gọi là phẩm chất; ở đây, ngay cả phi phẩm chất cũng được gọi là phẩm chất. Trong trường hợp đó, ngũ cách được dùng tùy chọn. Jaḷattā bandho naro jaḷattena vā, attano bālattāyeva bandhoti attho, paññāya bandhanā mutto, vācāya marati, vācāya muccati, vācāya piyo hoti, vācāya desso, issariyā janaṃ rakkhati rājā issariyena vā, sīlato naṃ pasaṃsanti sīlena vā, hutvā abhāvato aniccā, udayabbayapīḷanato dukkhā, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, catunnaṃ ariyasaccānaṃ anaññā appaṭivedhā dīghamaddhānaṃ saṃsaranti iccādi. Jaḷattā bandho naro jaḷattena vā (người bị trói buộc vì sự ngu đần), có nghĩa là attano bālattāyeva bandhoti (bị trói buộc chính vì sự ngu si của mình). paññāya bandhanā mutto (được giải thoát khỏi sự trói buộc nhờ trí tuệ), vācāya marati (chết vì lời nói), vācāya muccati (được giải thoát nhờ lời nói), vācāya piyo hoti (được yêu mến nhờ lời nói), vācāya desso (bị ghét bỏ vì lời nói), issariyā janaṃ rakkhati rājā issariyena vā (vua bảo vệ dân chúng nhờ quyền lực), sīlato naṃ pasaṃsanti sīlena vā (họ tán thán vị ấy vì giới hạnh), hutvā abhāvato aniccā (vì có rồi không có nên là vô thường), udayabbayapīḷanato dukkhā (vì bị sự sinh diệt bức bách nên là khổ), avijjānirodhā saṅkhāranirodho (do vô minh diệt nên hành diệt), saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho (do hành diệt nên thức diệt), catunnaṃ ariyasaccānaṃ anaññā appaṭivedhā dīghamaddhānaṃ saṃsaranti (vì không biết, không thấu triệt bốn Thánh đế nên họ luân hồi trong thời gian dài), v.v... Pañhā, kathanesupi pañcamī, kuto bhavaṃ, ahaṃ pāṭaliputtato iccādi. Ngũ cách cũng được dùng trong câu hỏi và câu trả lời. Ví dụ: kuto bhavaṃ (ngài từ đâu đến?), ahaṃ pāṭaliputtato (tôi từ Pāṭaliputta đến), v.v... Thokatthepi asatvavacane pañcamī, satvaṃ vuccati dabbaṃ, thokā muccati thokena vā, muccanamattaṃ hotīti vuttaṃ hoti ‘‘nadiṃ taranto manaṃ vuḷho’’ti ettha viya. Appamattakā muccati appamattakena vā, kicchā muccati kicchena vā, kicchā laddho piyo putto, kicchā muttā’mha dukkhasmā, yāma dāni mahosadha. Ngũ cách cũng được dùng với ý nghĩa “một chút” khi không chỉ về thực thể. Satva được gọi là thực thể. Ví dụ: thokā muccati thokena vā (được giải thoát một chút). Điều này được nói có nghĩa là chỉ có sự giải thoát (một chút), giống như trong câu “nadiṃ taranto manaṃ vuḷho” (khi vượt sông, tâm bị cuốn đi). Appamattakā muccati appamattakena vā (được giải thoát một ít), kicchā muccati kicchena vā (được giải thoát một cách khó khăn), kicchā laddho piyo putto (đứa con thân yêu có được một cách khó khăn), kicchā muttā’mha dukkhasmā, yāma dāni mahosadha (chúng ta đã khó khăn thoát khỏi khổ, giờ chúng ta hãy đi, hỡi Mahosadha). Asatvavacaneti [Pg.201] kiṃ? Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ ghare ghareti. Tại sao nói “khi không chỉ về thực thể”? Ví dụ: Paccati munino bhattaṃ, thokaṃ thokaṃ ghare ghareti (Cơm của vị ẩn sĩ được nấu, từng chút từng chút trong mỗi nhà). ‘‘Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe ’’ iccādīsu kriyāvisesane dutiyā. Trong các câu như “Anupubbena medhāvī, thokaṃ thokaṃ khaṇe khaṇe” (người trí tuần tự, từng chút một, trong từng khoảnh khắc), v.v..., nhị cách được dùng làm trạng từ chỉ cách thức. Akattaripi pañcamī, tassa kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā tathāgato suppatiṭṭhitapādo hoti. Ettha ca ‘akattarī’ti akārake ñāpakahetumhīti vadanti. Ñāse pana ‘‘akattarīti hetvatthe saṅgaṇhāti. Yattha hi kattubuddhi sañjāyate, sova kattā na hotīti vattuṃ sakkā’’ti vuttaṃ. Etena kattusadiso janakahetu akattā nāmāti dīpeti, kammassa katattāiccādi ca janakahetu evāti. Biến cách thứ năm cũng được dùng trong trường hợp phi tác nhân (akattari). Do nghiệp ấy đã được làm, đã được tích lũy, đã được tăng trưởng, đã được quảng đại nên Như Lai có bàn chân khéo an trụ. Và ở đây, các vị nói rằng ‘akattari’ có nghĩa là trong trường hợp phi tác nhân, là nhân chỉ thị (ñāpakahetu). Tuy nhiên, trong sách Nyāsa có nói rằng: “‘akattari’ bao hàm ý nghĩa về nhân. Vì ở đâu trí tuệ về tác nhân sanh khởi, có thể nói rằng chính người ấy không phải là tác nhân”. Do điều này, câu ấy chỉ ra rằng nhân sanh khởi tương tự như tác nhân được gọi là phi tác nhân, và (các từ) như ‘kammassa katattā’ chính là nhân sanh khởi. Bhiyyatthayoge – Trong sự liên kết với ý nghĩa hơn nữa – Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati, sukhā bhiyyo somanassaṃ, khantyā bhiyyo na vijjati, mayā bhiyyo na vijjati, sotukāmāttha tumhe bhikkhave bhiyyosomattāya pubbenivāsakathaṃ, attamano tvaṃ hohi paraṃ viya mattāya, ahampi attamano homi paraṃ viya mattāya. Người nào ở đây không xem lạnh và nóng hơn cả cỏ; hỷ lạc hơn sự an lạc; không có gì hơn sự kham nhẫn; không có ai hơn ta; này các Tỳ khưu, các ngươi là những người muốn nghe câu chuyện về tiền kiếp để có được sự hân hoan hơn nữa; ngươi hãy hoan hỷ vượt mức độ; tôi cũng hoan hỷ vượt mức độ. Pañcamīvibhattirāsi niṭṭhito. Phần biến cách thứ năm đã kết thúc. Chaṭṭhīvibhattirāsi Phần biến cách thứ sáu Kasmiṃ atthe chaṭṭhī? Biến cách thứ sáu (được dùng) trong ý nghĩa nào? 320. Chaṭṭhī sambandhe. 320. Biến cách thứ sáu (được dùng) trong (ý nghĩa) tương quan. Dvinnaṃ sambandhīnaṃ kenaci pakārena āyattabhāvo sambandho nāma, sambandhe jotetabbe visesanasambandhimhi chaṭṭhī hoti. Trạng thái phụ thuộc theo một cách nào đó của hai sự vật có liên quan được gọi là sự tương quan. Khi sự tương quan cần được biểu thị, biến cách thứ sáu được dùng cho từ tương quan có tính cách tu sức. Tattha [Pg.202] kriyākārakasañjāto assedambhāvahetuko sambandho nāmāti vuttaṃ. Tattha dve sambandhino aññamaññaṃ taṃtaṃkriyaṃ karonti, taṃ disvā ‘‘ime aññamaññasambandhino’’ti jānantassa dvinnaṃ kārakānaṃ dvinnaṃ kriyānañca saṃyogaṃ nissāya sambandhopi vidito hoti, evaṃ sambandho kriyākārakasañjāto, ‘imassa aya’nti evaṃ pavattabuddhiyā hetubhūtattā assedambhāvahetuko ca. Ở đó, có nói rằng sự tương quan được gọi là điều sanh từ hành động và tác nhân, và là nhân của trạng thái ‘cái này là của cái này’. Ở đó, hai sự vật có liên quan thực hiện hành động tương ứng với nhau, người thấy điều đó và biết rằng ‘những cái này có liên quan với nhau’ thì sự tương quan cũng được biết đến nhờ vào sự kết hợp của hai tác nhân và hai hành động. Như vậy, sự tương quan sanh từ hành động và tác nhân, và là nhân của trạng thái ‘cái này là của cái này’ vì nó là nhân cho trí tuệ diễn tiến như là ‘cái này là của người này’. Tattha sambandho tividho sāmisambandho, nānāttasambandho, kriyākārakasambandhoti. Ở đó, sự tương quan có ba loại: tương quan sở hữu, tương quan dị biệt, và tương quan hành động-tác nhân. Tattha ‘sāmī’ti yassa kassaci visesanasambandhino nāmaṃ, tasmā visesyapadatthassa taṃtaṃvisesanabhāvena sambandho sāmisambandho nāma. Trong đó, ‘sāmī’ (chủ nhân) là tên của bất kỳ từ tương quan nào có tính cách tu sức. Do đó, sự tương quan với ý nghĩa của từ được tu sức qua trạng thái là từ tu sức tương ứng được gọi là tương quan sở hữu (sāmisambandha). So visesyapadatthabhedena anekavidho. Tương quan ấy có nhiều loại do sự khác biệt về ý nghĩa của từ được tu sức. Tattha tassa mātā, tassa pitāiccādi janakasambandho nāma. Trong đó, (các ví dụ như) mẹ của người ấy, cha của người ấy, v.v... được gọi là tương quan sanh thành. Tassā putto, tassā dhītā iccādi jaññasambandho nāma. Con trai của bà ấy, con gái của bà ấy, v.v... được gọi là tương quan được sanh. Tassa bhātā, tassa bhaginī iccādi kulasambandho nāma. Anh của người ấy, chị của người ấy, v.v... được gọi là tương quan dòng tộc. Sakko devānamindo iccādi sāmisambandho nāma. Sakko, vua của chư thiên, v.v... được gọi là tương quan chủ tể. Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, bhikkhussa pattacīvaraṃ iccādi saṃsambandho nāma. Này Sakka, tài sản của tôi dồi dào; y bát của vị Tỳ khưu, v.v... được gọi là tương quan sở hữu. Ambavanassa avidūre, nibbānasseva santike iccādi samīpasambandho nāma. Không xa vườn xoài, gần bên chính Niết Bàn, v.v... được gọi là tương quan gần gũi. Suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho iccādi samūhasambandho nāma. Đống vàng, nhóm Tỳ khưu, v.v... được gọi là tương quan tập hợp. Manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā iccādi avayavasambandho nāma. Đầu của ngươi giống như của người; cành cây, v.v... được gọi là tương quan bộ phận. Suvaṇṇassa [Pg.203] bhājanaṃ, alābussa kaṭāhaṃ, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu iccādi vikārasambandho nāma. Vật dụng bằng vàng, chảo bằng bầu, bột ngũ cốc rang, v.v... được gọi là tương quan biến thể. Yavassa aṅkuro, meghassa saddo, pupphānaṃ gandho, phalānaṃ raso, aggissa dhūmo iccādi kāriyasambandho nāma. Mầm của lúa mạch, tiếng của mây, hương của các loài hoa, vị của các loại quả, khói của lửa, v.v... được gọi là tương quan kết quả. Khandhānaṃ jāti, khandhānaṃ jarā, khandhānaṃ bhedo iccādi avatthāsambandho nāma. Sự sanh của các uẩn, sự già của các uẩn, sự tan rã của các uẩn, v.v... được gọi là tương quan trạng thái. Suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyyetha tathāgatassa, buddhassa kittisaddo, sippikānaṃ sataṃ natthi, tilānaṃ muṭṭhi iccādi guṇasambandho nāma. Màu sắc của vàng, sắc tướng của Như Lai sẽ không suy giảm, tiếng tăm của Đức Phật, không có một trăm thợ thủ công, một nắm hạt mè, v.v... được gọi là tương quan phẩm chất. Pādassa ukkhipanaṃ, hatthassa samiñjanaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ ṭhānaṃ iccādi kriyāsambandho nāma. Sự dở lên của chân, sự co lại của tay, sự đi và đứng của các giới, v.v... được gọi là tương quan hành động. Cātumahārājikānaṃ ṭhānaṃ iccādi ṭhānasambandho nāma. Evamādinā nayena sāmisambandho anekasahassappabhedo, so ca kriyāsambandhābhāvā kārako nāma na hoti. Yadi evaṃ ‘‘pādassa ukkhipanaṃ’’ iccādi kriyāsambandho nāmāti idaṃ na yujjatīti? Vuccate – kriyāsambandhābhāvāti idaṃ sādhakabhāvena sambandhābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, siddhāya pana kriyāya sambandhaṃ sandhāya kriyāsambandho nāma vuttoti. Nơi ở của Tứ Đại Thiên Vương, v.v... được gọi là tương quan nơi chốn. Theo phương pháp này, tương quan sở hữu có nhiều ngàn loại khác nhau, và nó không được gọi là tác nhân (kāraka) do không có sự tương quan với hành động (như là người thực hiện). Nếu vậy, câu nói “‘sự dở lên của chân’, v.v... được gọi là tương quan hành động” này không hợp lý sao? Được nói rằng: câu ‘do không có sự tương quan với hành động’ được nói với ý chỉ sự vắng mặt của tương quan trong vai trò là công cụ thực hiện. Nhưng ‘tương quan hành động’ được nói với ý chỉ sự tương quan với một hành động đã hoàn thành. Nānāttasambandhe pana nānāatthesu chaṭṭhī hoti. Tattha ṇī, āvīpaccayānaṃ kamme niccaṃ chaṭṭhī, jhānassa lābhī, cīvarassa lābhī, dhanassa lābhī, ādīnavassa dassāvī, atthi rūpānaṃ dassāvī, atthi samavisamassa dassāvī, atthi tārakarūpānaṃ dassāvī, atthi candimasūriyānaṃ dassāvī. Tuy nhiên, trong tương quan dị biệt, biến cách thứ sáu được dùng trong nhiều ý nghĩa khác nhau. Trong đó, đối với đối tượng của (các từ có) tiếp vị ngữ ṇī và āvī, biến cách thứ sáu luôn được sử dụng: người đắc thiền, người nhận y, người nhận tài sản, người thấy sự nguy hiểm, có người thấy các sắc, có người thấy sự bằng phẳng và không bằng phẳng, có người thấy hình dạng các vì sao, có người thấy mặt trăng và mặt trời. Tu, aka, ana, ṇapaccayānaṃ yoge kvaci kammatthe chaṭṭhī. Trong sự liên kết với các tiếp vị ngữ tu, aka, ana, ṇa, đôi khi biến cách thứ sáu được dùng trong ý nghĩa đối tượng. Tupaccaye tāva – Trước hết, với tiếp vị ngữ tu – Tassa [Pg.204] bhavanti vattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa dātā, bhinnānaṃ sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā iccādi. Họ trở thành những người nói về điều đó; những người làm hành động vội vàng; người ban cho sự bất tử; người hòa giải những người chia rẽ; hoặc người cung cấp cho những người hòa hợp, v.v... Kvacīti kiṃ? Gambhīrañca kathaṃ kattā, gādhaṃ kattā novasitā, kālena dhammīkathaṃ bhāsitā, sarasi tvaṃ evarūpaṃ vācaṃ bhāsitā, paresaṃ puññaṃ anumodetā, bujjhitā saccāni iccādi. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) người nói lời sâu sắc, người làm cho cạn, người không trú ngụ, người nói pháp thoại đúng thời, ngươi là người nói lời như vậy trong hồ, người tùy hỷ phước của người khác, người giác ngộ các sự thật, v.v... Akapaccaye – Trong trường hợp hậu tố aka – Kammassa kārako natthi, vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa iccādi. Không có người làm ra nghiệp, và không có người cảm thọ quả, người không lừa dối thế gian, v.v... Kvacīti kiṃ? Mahatiṃ mahiṃ anusāsako, janaṃ aheṭhako, kaṭaṃ kārako, pasavo ghātako iccādi. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) người cai trị trái đất rộng lớn, người không làm hại dân chúng, người làm chiếu, người giết gia súc, v.v... Anapaccaye – Trong trường hợp hậu tố ana – Pāpassa akaraṇaṃ sukhaṃ, bhārassa ukkhipanaṃ, hatthassa gahaṇaṃ, hatthassa parāmasanaṃ, aññatarassa aṅgassa parāmasanaṃ iccādi. Không làm điều ác là hạnh phúc, sự nâng gánh nặng lên, sự nắm lấy tay, sự vuốt ve tay, sự vuốt ve một chi phần nào đó, v.v... Kvacīti kiṃ? Bhagavantaṃ dassanāya iccādi. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Ví dụ:) để thấy Đức Thế Tôn, v.v... Ṇapaccaye – Trong trường hợp hậu tố ṇa – Acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo, agopālakena gāvīnaṃ doho, appapuññena lābhānaṃ lābho, hatthassa gāho, pattassa paṭiggāho iccādi. Thật kỳ diệu, sự nhuộm vải bởi người không phải thợ nhuộm, sự vắt sữa bò bởi người không phải người chăn bò, sự được lợi lộc bởi người ít phước, sự nắm lấy tay, sự nhận lấy bát, v.v... Tvāpaccayepi [Pg.205] kvaci kammani chaṭṭhī, alajjīnaṃ nissāya, āyasmato nissāya vacchāmi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo iccādi. Đôi khi, trong trường hợp của hậu tố tvā, đối cách cũng dùng sở thuộc cách: nương nhờ những người không biết hổ thẹn, tôi sẽ sống nương nhờ vị trưởng lão, sự trong sạch do chấp thủ bốn đại, v.v... Kattari ta, tavantu, tāvī, māna’ntānaṃ yoge pana kammani dutiyā eva, sukhakāmo vihāraṃ kato, gāmaṃ gato, odanaṃ bhuttavā bhuttāvī, kammaṃ kurumāno, kammaṃ karonto iccādi. Tuy nhiên, khi kết hợp với các hậu tố chủ động cách là ta, tavantu, tāvī, māna, nta, thì đối cách chỉ dùng biến cách thứ hai: người mong cầu hạnh phúc đã làm ngôi tịnh xá, đã đi đến làng, đã ăn cơm, đang làm việc, đang làm việc, v.v... Kvaci chaṭṭhīpi dissati, dhammassa gutto medhāvī iccādi. Đôi khi, sở thuộc cách cũng được thấy: người trí tuệ hộ trì Chánh pháp, v.v... Sara, isu, cinta, isa, dayadhātūnaṃ kammani chaṭṭhī vā, mātussa sarati, mātaraṃ sarati, pitussa sarati, pitaraṃ sarati, na rajjassa sarissasi, na tesaṃ koci sarati, sattānaṃ kammapaccayā, āpattipariyantaṃ nassarati, rattipariyantaṃ nassarati, puttassa icchati puttaṃ vā, mātussa cinteti mātaraṃ vā, therassa ajjhesati theraṃ vā, telassa dayati telaṃ vā, rakkhatīti attho. Đối cách của các động từ căn sara, isu, cinta, isa, daya có thể dùng sở thuộc cách: nhớ đến mẹ (mātussa sarati, mātaraṃ sarati), nhớ đến cha (pitussa sarati, pitaraṃ sarati), ngươi sẽ không nhớ đến vương quốc, không ai nhớ đến họ, do nghiệp duyên của chúng sanh, không nhớ cho đến khi phạm tội, không nhớ cho đến hết đêm, mong muốn con trai (puttassa icchati hoặc puttaṃ vā), nghĩ đến mẹ (mātussa cinteti hoặc mātaraṃ vā), thỉnh cầu vị trưởng lão (therassa ajjhesati hoặc theraṃ vā), bảo vệ dầu (telassa dayati hoặc telaṃ vā), có nghĩa là bảo vệ. Karadhātussa abhisaṅkharaṇatthavācino kamme chaṭṭhī, udakassa paṭikurute udakaṃ vā, kaṇḍassa paṭikurute kaṇḍaṃ vā iccādi. Đối cách của động từ căn kara có nghĩa là sửa chữa dùng sở thuộc cách: sửa chữa (đường dẫn) nước (udakassa paṭikurute hoặc udakaṃ vā), sửa chữa mũi tên (kaṇḍassa paṭikurute hoặc kaṇḍaṃ vā), v.v... Tapaccaye pūjanatthādidhātūnaṃ kattari chaṭṭhī vā, rañño sammato raññā vā, gāmassa pūjito gāmena vā, rañño sakkato raññā vā, rañño apacito raññā vā, rañño mānito raññā vā, tathā suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātu, amataṃ tesaṃ paribhuttaṃ, yesaṃ kāyagatāsati paribhuttā, amataṃ tesaṃ viraddhaṃ, yesaṃ kāyagatāsati viraddhā. Trong trường hợp hậu tố ta, chủ cách của các động từ căn có nghĩa là tôn kính v.v... có thể dùng sở thuộc cách: được vua công nhận (rañño sammato hoặc raññā vā), được làng tôn kính (gāmassa pūjito hoặc gāmena vā), được vua kính trọng (rañño sakkato hoặc raññā vā), được vua tôn trọng (rañño apacito hoặc raññā vā), được vua quý mến (rañño mānito hoặc raññā vā). Tương tự: pháp giới đã được các vị Phật thấu suốt, bất tử đã được họ hưởng dụng, những người đã hưởng dụng niệm thân, bất tử đã bị họ bỏ lỡ, những người đã bỏ lỡ niệm thân. Tipaccayepi [Pg.206] kvaci kattari chaṭṭhī vā, sobhaṇā kaccāyanassa pakati kaccāyanena vā, sobhaṇā buddhaghosassa pakati buddhaghosena vā iccādi. Đôi khi, trong trường hợp hậu tố ti, chủ cách cũng có thể dùng sở thuộc cách: tác phẩm của ngài Kaccāyana là tốt đẹp (sobhaṇā kaccāyanassa pakati hoặc kaccāyanena vā), tác phẩm của ngài Buddhaghosa là tốt đẹp (sobhaṇā buddhaghosassa pakati hoặc buddhaghosena vā), v.v... Pūjanatthānaṃ pūraṇatthānañca karaṇe chaṭṭhī, pupphassa buddhaṃ pūjeti pupphena vā, ghatassa aggiṃ juhoti ghatena vā, pattaṃ udakassa pūretvā, pūraṃ nānāppakārassa asucino, bālo pūrati pāpassa, dhīro pūrati puññassa pūrati dhaññānaṃ vā muggānaṃ vā māsānaṃ vā iccādi. Tatiyā vā, khemā nāma pokkharaṇī, puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati. Công cụ cách của (động từ) có nghĩa là cúng dường và làm đầy dùng sở thuộc cách: cúng dường Đức Phật bằng hoa (pupphassa buddhaṃ pūjeti hoặc pupphena vā), cúng tế lửa bằng bơ lỏng (ghatassa aggiṃ juhoti hoặc ghatena vā), sau khi làm đầy bát bằng nước, đầy những thứ bất tịnh nhiều loại, kẻ ngu đầy ắp tội lỗi, người trí đầy ắp phước báu, đầy ắp ngũ cốc, hoặc đậu xanh, hoặc đậu đen, v.v... Hoặc dùng biến cách thứ ba: hồ sen tên Khemā, đầy những con thiên nga. Tabba, rujādiyoge pana sampadāne catutthī eva, yakkhasenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkanditabbaṃ viravitabbaṃ, devadattassa rujjati, rajakassa vatthaṃ dadāti iccādi. Tuy nhiên, khi kết hợp với (hậu tố) tabba và (động từ) rujati v.v..., chỉ định cách chỉ dùng biến cách thứ tư: nên làm cho các tướng quân dạ xoa phẫn nộ, la hét, và gào thét; làm cho Devadatta đau đớn; cho người thợ giặt tấm vải, v.v... Bhayatthādīnaṃ apādāne bahulaṃ chaṭṭhī, kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ, mā bhikkhave puññānaṃ bhāyittha, saṅkhātuṃ nopi sakkomi, musāvādassa ottapaṃ iccādi. Tattha ‘ottapa’nti ottappanto. Tathā aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa iccādi ca. Xuất xứ cách của (động từ) có nghĩa là sợ hãi v.v... thường dùng sở thuộc cách: tại sao ta lại sợ hãi hạnh phúc ấy?, mọi người đều run sợ trước hình phạt, mọi người đều sợ hãi cái chết, sợ hãi bốn loài rắn độc, này các Tỳ khưu, đừng sợ hãi phước báu, tôi không thể kể hết, sự ghê sợ nói dối, v.v... Ở đây, ‘ottapa’ có nghĩa là ‘ottappanto’ (người đang ghê sợ). Và tương tự: ta là bậc tối thượng của thế gian, ta là bậc tối tôn của thế gian, v.v... Kusala, kovida, pasādatthānaṃ ādhāre chaṭṭhī, kusalā naccagītassa, kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ, amacce tāta jānāhi, dhīre atthassa kovide, narā dhammassa kovidā, maggāmaggassa kovidā, ‘‘keci iddhīsu kovidā’’tipi atthi, santi yakkhā buddhassa pasannā, dhammassa pasannā, saṅghassa pasannā, buddhe pasannā, dhamme pasannā, saṅghe pasannā vā. Tathā [Pg.207] cetopariyañāṇassa, vasī homi mahāmuni. Jhānassa vasimhi iccādi. Vị trí cách của (từ) có nghĩa là thiện xảo, thông thạo, và tịnh tín dùng sở thuộc cách: thiện xảo về ca múa, ngươi thiện xảo về các bộ phận của cỗ xe, này con, hãy biết các vị đại thần, những bậc hiền trí thông thạo ý nghĩa, những người thông thạo Chánh pháp, những người thông thạo con đường và không phải con đường; cũng có câu 'một số người thông thạo về các thần thông'; có những dạ xoa tịnh tín nơi Đức Phật, tịnh tín nơi Chánh pháp, tịnh tín nơi Tăng đoàn; hoặc tịnh tín nơi Đức Phật, tịnh tín nơi Chánh pháp, tịnh tín nơi Tăng đoàn. Tương tự: hỡi bậc Đại Mâu Ni, con làm chủ tha tâm trí; tôi làm chủ thiền định, v.v... 321. Chaṭṭhī hetvatthehi. 321. Sở thuộc cách (được dùng) với những từ có nghĩa là nguyên nhân. Hetvatthehi yoge hetumhi chaṭṭhī hoti. Khi kết hợp với những từ có nghĩa là nguyên nhân, sở thuộc cách được dùng cho nguyên nhân. Taṃ kissa hetu, aṅgavarassa hetu, udarassa hetu, udarassa kāraṇā iccādi. Điều đó vì nguyên nhân gì?, vì bộ phận tốt nhất, vì cái bụng, vì lý do cái bụng, v.v... 322. Tulyatthena vā tatiyā. 322. Hoặc biến cách thứ ba (được dùng) với những từ có nghĩa tương đương. Tulyatthena yoge chaṭṭhī hoti tatiyā vā. Khi kết hợp với những từ có nghĩa tương đương, sở thuộc cách hoặc biến cách thứ ba được dùng. Tulyo pitu pitarā vā, sadiso pitu pitarā vā. Iti nānāttasambandho. Tương đương với cha (tulyo pitu hoặc pitarā vā), giống như cha (sadiso pitu hoặc pitarā vā). Đây là mối quan hệ đa dạng. Kriyākārakasambandho nāma kārakānaṃ kriyāya saha sādhaka, sādhyabhāvena aññamaññāpekkhatā avinābhāvitā vuccati, na hi kriyaṃ vinā kārakaṃ nāma sijjhati, na ca kārakaṃ vinā kriyā nāma sijjhatīti, sā pana chaṭṭhīvisayo na hotīti. Mối quan hệ giữa hành động và tác nhân được gọi là sự phụ thuộc lẫn nhau không thể tách rời giữa các tác nhân và hành động, với bản chất là công cụ và đối tượng được thực hiện; vì không có hành động thì không thể có cái gọi là tác nhân, và không có tác nhân thì không thể có cái gọi là hành động. Tuy nhiên, mối quan hệ đó không phải là đối tượng của sở thuộc cách. Chaṭṭhīvibhattirāsi niṭṭhito. Phần về biến cách thứ sáu đã kết thúc. Sattamīvibhattirāsi Phần về biến cách thứ bảy Kasmiṃ atthe sattamī? Biến cách thứ bảy (được dùng) trong ý nghĩa nào? 323. Sattamyādhāre. 323. Biến cách thứ bảy trong ý nghĩa sở y. Ādhāro, okāso, adhikaraṇanti atthato ekaṃ, ādhāratthe sattamī hoti. Kattukammaṭṭhaṃ kriyaṃ bhuso dhāretīti ādhāro. Ādhāra, okāsa, và adhikaraṇa là một về mặt ý nghĩa. Biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng trong ý nghĩa sở y (ādhāra). Cái gì nâng đỡ một cách vững chắc cho hành động vốn có nơi chủ từ và túc từ thì được gọi là sở y (ādhāra). Kaṭe [Pg.208] nisīdati puriso, thāliyaṃ odanaṃ pacati. Tattha kaṭo kattubhūte purise ṭhitaṃ nisīdanakriyaṃ dhāreti, thālī kammabhūte taṇḍule ṭhitaṃ pacanakriyaṃ dhāreti. Người đàn ông ngồi trên chiếu. (Người nào đó) nấu cơm trong nồi. Ở đây, cái chiếu nâng đỡ cho hành động ngồi vốn có nơi người đàn ông là chủ từ, cái nồi nâng đỡ cho hành động nấu vốn có nơi hạt gạo là túc từ. So catubbidho byāpikādhāro, opasilesikādhāro, sāmīpikādhāro, vesayikādhāroti. Sở y ấy có bốn loại là: byāpikādhāra (sở y phổ biến), opasilesikādhāra (sở y tiếp cận), sāmīpikādhāra (sở y lân cận), và vesayikādhāra (sở y thuộc phạm vi). Tattha yasmiṃ ādheyyavatthu sakale vā ekadese vā byāpetvā tiṭṭhati, so byāpiko. Yathā? Tilesu telaṃ tiṭṭhati, ucchūsu raso tiṭṭhati, jalesu khīraṃ tiṭṭhati, dadhimhi sappi tiṭṭhatīti. Trong đó, sở y mà trong ấy vật được chứa đựng tồn tại một cách lan tỏa khắp toàn thể hay một phần, đó là sở y phổ biến (byāpika). Ví dụ: Dầu có trong hạt vừng, nước mía có trong cây mía, sữa có trong nước, bơ sữa có trong sữa đông. Yasmiṃ ādheyyavatthu allīyitvā vā tiṭṭhati, adhiṭṭhitamattaṃ hutvā vā tiṭṭhati, so opasilesiko. Yathā? Ukkhaliyaṃ ācāmo tiṭṭhati, ghaṭesu udakaṃ tiṭṭhati, āsane nisīdati bhikkhu, pariyaṅke rājā seti. Sở y mà trong ấy vật được chứa đựng tồn tại bằng cách dính liền vào hoặc chỉ đơn thuần được đặt trên, đó là sở y tiếp cận (opasilesika). Ví dụ: Nước cơm có trong nồi, nước có trong các bình, vị tỳ-khưu ngồi trên ghế, đức vua nằm trên giường. Yo pana attho ādheyyassa avatthubhūtopi tadāyattavuttidīpanatthaṃ ādhārabhāvena vohariyati, so sāmīpiko nāma. Yathā? Gaṅgāyaṃ ghoso tiṭṭhati, sāvatthiyaṃ viharati bhagavāti. Còn ý nghĩa nào, dù không phải là vật chứa đựng của vật được chứa, nhưng được nói đến như là sở y để chỉ rõ sự tồn tại phụ thuộc vào nó, thì được gọi là sở y lân cận (sāmīpika). Ví dụ: Làng mục tử ở trên sông Hằng, Đức Thế Tôn trú ở thành Xá-vệ. Yo ca attho attanā vinā ādheyyassa aññatthattaṃ kriyaṃ sampādetuṃ asakkuṇeyyattā ādhārabhāvena vohariyati, yo ca ādheyyassa anaññābhimukhabhāvadīpanatthaṃ ādhārabhāvena vohariyati, so vesayiko nāma. Yathā? Ākāse sakuṇā pakkhanti, bhūmīsu manussā caranti[Pg.209], udake macchā caranti, bhagavantaṃ pādesu vandati, pādesu patitvā rodati, pāpasmiṃ ramatī mano, pasanno buddhasāsaneti. Và ý nghĩa nào được nói đến như là sở y vì nếu không có nó thì vật được chứa không thể thực hiện hành động ở nơi khác, và ý nghĩa nào được nói đến như là sở y để chỉ rõ rằng vật được chứa không hướng đến đối tượng nào khác, thì được gọi là sở y thuộc phạm vi (vesayika). Ví dụ: Chim bay trên trời, người đi trên đất, cá bơi trong nước, (người ấy) đảnh lễ Đức Thế Tôn nơi bàn chân, ngã xuống nơi bàn chân mà khóc, tâm ý vui thích trong điều ác, hoan hỷ trong giáo pháp của Đức Phật. 324. Nimitte. 324. Trong ý nghĩa nguyên nhân. Niminanti sañjānanti etenāti nimittaṃ, nemittakasahabhāvino saññāṇakāraṇassetaṃ nāmaṃ, tasmiṃ nimitte sattamī hoti. Nimitta là cái mà nhờ đó người ta nhận biết hay tri nhận. Đây là tên gọi cho nguyên nhân của sự nhận biết, vốn cùng tồn tại với cái được tạo ra bởi nguyên nhân (nemittaka). Biến cách thứ bảy được dùng trong ý nghĩa nimitta (nguyên nhân) ấy. Dīpi cammesu haññate, kuñjaro dantesu haññate, musāvāde pācittiyaṃ, omasavāde pācittiyaṃ iccādi. Con báo bị giết vì bộ da, con voi bị giết vì cặp ngà, có tội pācittiya trong việc nói dối, có tội pācittiya trong việc nói lời khinh miệt, v.v... 325. Yambhāvo bhāvalakkhaṇaṃ. 325. Khi một hành động là dấu hiệu của một hành động khác. Yādiso bhāvo yambhāvo, lakkhiyati etenāti lakkhaṇaṃ, bhāvantarassa lakkhaṇaṃ bhāvalakkhaṇaṃ, yambhāvo bhāvantarassa lakkhaṇaṃ hoti, tasmiṃ bhāve gamyamāne sattamī hoti, chaṭṭhīpi dissati. Yambhāva là bất cứ trạng thái nào. Lakkhaṇa là cái mà nhờ đó người ta nhận biết. Bhāvalakkhaṇa là dấu hiệu của một trạng thái khác. Khi một trạng thái là dấu hiệu của một trạng thái khác, biến cách thứ bảy được dùng để chỉ trạng thái (làm dấu hiệu) ấy. Biến cách thứ sáu cũng được thấy dùng. Acirapakkantassa sāriputtassa brāhmaṇo kālamakāsi, appamattassa te viharato itthāgāropi te appamatto viharissati iccādi. Không lâu sau khi ngài Sāriputta ra đi, người bà-la-môn đã qua đời. Trong khi ngài sống không dể duôi, thì hậu cung của ngài cũng sẽ sống không dể duôi, v.v... Imasmiṃ sati idaṃ hoti, imasmiṃ asati idaṃ na hoti, acirapakkante bhagavati brāhmaṇo kālamakāsi, sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake. Gāvīsu duyhamānāsu gato, gāvīsu duddhāsu āgato iccādi. Khi cái này có, cái kia có; khi cái này không có, cái kia không có. Không lâu sau khi Đức Thế Tôn ra đi, người bà-la-môn đã qua đời. Tất cả các con đường đều bị từ bỏ, khi bậc Lãnh Đạo Thế Gian ra đi. Anh ta đã đi trong khi những con bò đang được vắt sữa, anh ta đã đến sau khi những con bò đã được vắt sữa xong, v.v... Kvaci [Pg.210] paṭhamāpi bahulaṃ dissati, gacchanto so bhāradvājo, addasā accutaṃ isiṃ. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage iccādi. Đôi khi, biến cách thứ nhất cũng thường được thấy dùng. Trong khi vị ấy, Bhāradvāja, đang đi, đã thấy vị ẩn sĩ Accuta. Trong khi đức vua đang đi, đã thấy những ngọn núi ở giữa đại dương, v.v... Pubbaṇhasamaye gato, sāyanhasamaye āgato iccādi vesayikādhāro eva. Các ví dụ như: 'đã đi vào buổi sáng', 'đã đến vào buổi chiều', v.v... chính là sở y thuộc phạm vi (vesayikādhāra). Tathā akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassati. Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako iccādi. Tương tự: 'Trời mưa cho ông ta không đúng thời, trời không mưa cho ông ta đúng thời'. Cách đây một trăm ngàn kiếp, một bậc Lãnh Đạo đã sanh ra, v.v... 326. Chaṭṭhī cānādare. 326. Biến cách thứ sáu và (thứ bảy) trong ý nghĩa bất chấp. ‘Anādaro’ti dvinnaṃ lakkhaṇa, lakkhitabbakriyānaṃ ekappahārena pavattiyā adhivacanaṃ, anādarabhūte bhāvalakkhaṇe gamyamāne sattamī chaṭṭhī ca hoti. 'Anādara' (sự bất chấp) là một thuật ngữ chỉ sự diễn ra đồng thời của hai hành động, một hành động làm dấu hiệu và một hành động được đánh dấu. Khi một dấu hiệu của hành động (bhāvalakkhaṇa) mang ý nghĩa bất chấp được hiểu ngầm, biến cách thứ bảy và thứ sáu được sử dụng. Maccu gacchati ādāya, pekkhamāne mahājane. Ākoṭayanto so neti, sivirājassa pekkhato. Akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ rudantānaṃ pabbaji, anagāriyupetassa, vippamuttassa te sato. Samaṇassa na taṃ sādhu, yadaññamanusocati. Thần chết đến và mang đi, mặc cho đám đông đang nhìn. Hắn lôi người ấy đi trong khi đang đánh đập, mặc cho vua Sivi đang nhìn. Vị ấy đã xuất gia, mặc cho cha mẹ không muốn và đang khóc lóc. Đối với ngài, người đã không còn gia đình, đã được giải thoát, đang chánh niệm, việc một sa-môn sầu muộn vì người khác là không tốt. 327. Yato niddhāraṇaṃ. 327. Sự xác định từ một nhóm. Jāti, guṇa, kriyā, nāmehi samudāyato ekadesassa puthakkaraṇaṃ niddhāraṇaṃ, yato taṃ niddhāraṇaṃ jāyati, tasmiṃ samudāye chaṭṭhī, sattamiyo honti. Niddhāraṇa (sự xác định) là việc tách riêng một phần ra khỏi một tập thể dựa trên chủng loại (jāti), phẩm chất (guṇa), hành động (kriyā), hoặc tên gọi (nāma). Biến cách thứ sáu và thứ bảy được dùng cho tập thể mà từ đó sự xác định này phát sinh. Jātiyaṃ [Pg.211] tāva – Trước hết, về chủng loại – Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo. Trong số những người, người Sát-đế-lỵ là dũng cảm nhất; giữa những người, người Sát-đế-lỵ là dũng cảm nhất. Guṇe – Về phẩm chất – Kaṇhā gāvīnaṃ sampannakhīratamā, kaṇhāgāvīsu sampannakhīratamā. Trong số các con bò, con bò đen là cho nhiều sữa nhất; trong số các con bò đen, (con nào đó) là cho nhiều sữa nhất. Kriyāyaṃ – Về hành động – Addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo, addhikesu dhāvanto sīghatamo. Trong số những người đi đường, người đang chạy là nhanh nhất; giữa những người đi đường, người đang chạy là nhanh nhất. Nāme – Về tên gọi – Āyasmā ānando arahataṃ aññataro, arahantesu aññataro iccādi. Trưởng lão Ānanda là một trong các vị A-la-hán (arahataṃ aññataro), một trong các vị A-la-hán (arahantesu aññataro), vân vân. Idha nānāttasattamī vuccate. Ở đây, (cách này) được gọi là nānāttasattamī (biến cách thứ bảy chỉ sự khác biệt). Kammatthe sattamī, bhikkhūsu abhivādenti, puttaṃ muddhani cumbitvā, purisaṃ nānābāhāsu gahetvā iccādi. Biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của nghiệp cách (kammatthe sattamī), (ví dụ như): họ đảnh lễ các vị tỳ khưu (bhikkhūsu abhivādenti), sau khi hôn con trai trên đầu (puttaṃ muddhani cumbitvā), sau khi nắm lấy người đàn ông ở hai cánh tay (purisaṃ nānābāhāsu gahetvā), vân vân. Atha vā ‘muddhani, bāhāsū’ti ādhāre eva bhummaṃ. Yathā? Rukkhaṃ mūle chindati, rukkhaṃ khandhe chindati, purisaṃ sīse paharati, bhagavantaṃ pādesu vandati. Hoặc là, (trong các ví dụ) ‘trên đầu (muddhani), ở hai cánh tay (bāhāsu)’ chính là biến cách thứ bảy chỉ vị trí (ādhāre eva bhummaṃ). Giống như thế nào? (Ví dụ): người ấy chặt cây ở gốc (rukkhaṃ mūle chindati), người ấy chặt cây ở thân (rukkhaṃ khandhe chindati), người ấy đánh người đàn ông trên đầu (purisaṃ sīse paharati), vị ấy đảnh lễ Đức Thế Tôn nơi đôi chân (bhagavantaṃ pādesu vandati). Karaṇe ca sattamī, hatthesu piṇḍāya caranti, pattesu piṇḍāya caranti, pathesu gacchanti, sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake. Và biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của công cụ cách (karaṇe ca sattamī), (ví dụ như): họ đi khất thực bằng tay (hatthesu piṇḍāya caranti), họ đi khất thực bằng bát (pattesu piṇḍāya caranti), họ đi trên những con đường (pathesu gacchanti), vị ấy nên giáo huấn tôi, tôi xin đội lên đầu mà tiếp nhận (sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake). Sampadāne ca sattamī, saṅghe dinne mahapphalaṃ, saṅghe gotamī dadeyyāsi, saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi [Pg.212], viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. Etesu pana visayasattamīpi yujjati. Và biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của chỉ định cách (sampadāne ca sattamī), (ví dụ như): sự cúng dường đến Tăng chúng có quả báu lớn lao (saṅghe dinne mahapphalaṃ), này Gotamī, bà hãy cúng dường đến Tăng chúng (saṅghe gotamī dadeyyāsi), khi cúng dường đến Tăng chúng, chính ta sẽ được cúng dường (saṅghe dinne ahañceva pūjito bhavissāmi), nên suy xét rồi bố thí, nơi nào sự cho có quả báu lớn (viceyya dānaṃ dātabbaṃ, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ). Tuy nhiên, trong những (ví dụ) này, biến cách thứ bảy chỉ đối tượng (visayasattamī) cũng thích hợp. Apādāne ca sattamī, gadalīsu gaje rakkhantiiccādi. Và biến cách thứ bảy trong ý nghĩa của xuất xứ cách (apādāne ca sattamī), (ví dụ như): họ bảo vệ những con voi khỏi những cây chuối (gadalīsu gaje rakkhanti), vân vân. Sāmissarādiyoge pana chaṭṭhī sattamī ca hoti, gunnaṃ sāmi, gosu sāmi, gunnaṃ issaro, gosu issaro, gunnaṃ adhipati, gosu adhipati, gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo, gunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi, gunnaṃ patibhū, gosu patibhū, gunnaṃ pasuto, gosu pasuto, āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti, etesu pana sambandhe chaṭṭhī, visayādhāre sattamī. Ñāṇasmiṃ pasanno, ñāṇasmiṃ ussukkoti visayādhāre sattamī. Ñāṇena pasanno, ñāṇena ussukkoti karaṇe tatiyā. Tuy nhiên, trong sự kết hợp với (các từ có nghĩa là) chủ, chúa, v.v... (sāmissarādiyoge), có cả biến cách thứ sáu và biến cách thứ bảy (chaṭṭhī sattamī ca hoti), (ví dụ như): chủ của đàn bò (gunnaṃ sāmi, gosu sāmi), chúa của đàn bò (gunnaṃ issaro, gosu issaro), người thống lĩnh đàn bò (gunnaṃ adhipati, gosu adhipati), người thừa kế đàn bò (gunnaṃ dāyādo, gosu dāyādo), nhân chứng của đàn bò (gunnaṃ sakkhi, gosu sakkhi), người bảo lãnh cho đàn bò (gunnaṃ patibhū, gosu patibhū), người chuyên tâm vào đàn bò (gunnaṃ pasuto, gosu pasuto), người được giao phó việc làm chiếu (āyutto kaṭakaraṇassa, āyutto kaṭakaraṇeti). Tuy nhiên, trong những (trường hợp) này, biến cách thứ sáu chỉ sự liên hệ (sambandhe chaṭṭhī), biến cách thứ bảy chỉ vị trí của đối tượng (visayādhāre sattamī). (Ví dụ) hoan hỷ trong trí tuệ (ñāṇasmiṃ pasanno), nhiệt tâm trong trí tuệ (ñāṇasmiṃ ussukko) là biến cách thứ bảy chỉ vị trí của đối tượng. (Ví dụ) hoan hỷ bởi trí tuệ (ñāṇena pasanno), nhiệt tâm bởi trí tuệ (ñāṇena ussukko) là biến cách thứ ba chỉ công cụ. 328. Sattamyādhikye. 328. Biến cách thứ bảy trong ý nghĩa hơn (sattamyādhikye). Adhikabhāvatthe upena yuttā liṅgamhā sattamī hoti. Trong ý nghĩa của trạng thái hơn (adhikabhāvatthe), biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng sau một danh từ (liṅgamhā) kết hợp với (tiếp đầu ngữ) upa. Upa khāriyaṃ doṇo, upa nikkhe kahāpaṇaṃ, atirekadoṇā khārī, atirekakahāpaṇaṃ nikkhanti vuttaṃ hoti. (Ví dụ): một doṇa trên một khārī (upa khāriyaṃ doṇo), một kahāpaṇa trên một nikkha (upa nikkhe kahāpaṇaṃ), có nghĩa là một khārī dư một doṇa (atirekadoṇā khārī), một nikkha dư một kahāpaṇa (atirekakahāpaṇaṃ nikkhaṃ). 329. Sāmittedhinā. 329. Trong ý nghĩa sở hữu chủ với adhi (sāmittedhinā). Sāmibhāvatthe adhinā yuttā liṅgamhā sattamī hoti. Trong ý nghĩa của trạng thái làm chủ (sāmibhāvatthe), biến cách thứ bảy (sattamī) được dùng sau một danh từ (liṅgamhā) kết hợp với (tiếp đầu ngữ) adhi. Adhi brahmadatte pañcālā, adhi pañcālesu brahmadatto, adhi devesu buddho. Tattha ‘adhi brahmadatte pañcālā’ti brahmadattissarā pañcālaraṭṭhavāsinoti vadanti, ‘pañcālā’ti vā janapadanāmattā bahuvacanaṃ, kadāci pañcālarājā brahmadatte kāsiraññe issaro, kadāci brahmadatto pañcālaraññe issaroti attho. (Ví dụ): xứ Pañcāla dưới quyền vua Brahmadatta (adhi brahmadatte pañcālā), vua Brahmadatta cai trị xứ Pañcāla (adhi pañcālesu brahmadatto), Đức Phật vượt trên chư thiên (adhi devesu buddho). Trong đó, câu ‘xứ Pañcāla dưới quyền vua Brahmadatta (adhi brahmadatte pañcālā)’ được nói là ‘dân chúng xứ Pañcāla có vua Brahmadatta làm chúa tể (brahmadattissarā pañcālaraṭṭhavāsino)’. Hoặc ‘Pañcālā’ là số nhiều vì là tên của một quốc gia. Ý nghĩa là, đôi khi vua xứ Pañcāla là chúa tể của vua Brahmadatta, vua xứ Kāsī; đôi khi vua Brahmadatta là chúa tể của vua xứ Pañcāla. 330. Sabbādito [Pg.213] sabbā. 330. Tất cả (các biến cách) từ (đại từ) sabba trở đi (sabbādito sabbā). Hetvatthehi yoge sabbādīhi sabbanāmehi hetvatthe sabbā vibhattiyo honti. Khi kết hợp với các từ có ý nghĩa nguyên nhân (hetvatthehi yoge), tất cả các biến cách (sabbā vibhattiyo) được dùng trong ý nghĩa nguyên nhân (hetvatthe) từ các đại từ sabba, v.v... (sabbādīhi sabbanāmehi). Kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena, kiṃ nimittaṃ, kena nimittena, kiṃ payojanaṃ, kena payojanena, kenaṭṭhena, kena vaṇṇena, kimatthaṃ, kuto nidānaṃ, kissa hetu, kasmiṃ nidāne, etasmiṃ nidāne, etasmiṃ pakaraṇe iccādi. (Ví dụ): vì nguyên nhân gì? (kiṃ kāraṇaṃ, kena kāraṇena), vì duyên cớ gì? (kiṃ nimittaṃ, kena nimittena), vì mục đích gì? (kiṃ payojanaṃ, kena payojanena), vì lợi ích gì? (kenaṭṭhena), vì lý do gì? (kena vaṇṇena), vì sao? (kimatthaṃ), từ nguyên nhân nào? (kuto nidānaṃ), vì nguyên nhân của cái gì? (kissa hetu), trong nguyên nhân nào? (kasmiṃ nidāne), trong nguyên nhân này (etasmiṃ nidāne), trong trường hợp này (etasmiṃ pakaraṇe), vân vân. Sattamīvibhattirāsi niṭṭhito. Phần về biến cách thứ bảy đã kết thúc. Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā Như vậy, trong tác phẩm Moggallānadīpanī tên là Niruttidīpanī Kārakakaṇḍo niṭṭhito. Chương về cách (Kārakakaṇḍa) đã kết thúc. 4. Samāsakaṇḍa 4. Chương về Hợp Tự (Samāsakaṇḍa) Atha [Pg.214] yuttatthānaṃ syādyantapadānaṃ ekatthībhāvo vuccate. Ekatthībhāvoti ca idha samāso vuccati. So ca samāso chabbidho abyayībhāvo, tappuriso, kammadhārayo, digu, bahubbīhi, dvandoti. Bây giờ, sự trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāvo) của các từ có đuôi biến cách (syādyantapadānaṃ) có ý nghĩa liên quan (yuttatthānaṃ) sẽ được nói đến. Và ở đây, sự trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāvo) được gọi là hợp tự (samāso). Và hợp tự ấy có sáu loại: Bất biến hợp tự (abyayībhāvo), Y chủ hợp tự (tappuriso), Đồng chủ hợp tự (kammadhārayo), Số lượng hợp tự (digu), Đa sở hữu hợp tự (bahubbīhi), và Song đối hợp tự (dvando). Abyayībhāvasamāsa Bất biến hợp tự (Abyayībhāvasamāsa) Tattha abyayībhāvo paṭhamaṃ vuccate. Byayo vuccati vikāro, natthi byayo etassāti abyayo, abyayo hutvā bhavatīti abyayībhāvo, nānāliṅga, vibhatti, vacanesu rūpavikārarahito hutvā bhavatīti attho, sabbaliṅga,-vibhatti, vacanesupi yebhuyyena ekarūpena pavattatīti vuttaṃ hoti. Trong đó, bất biến hợp tự (abyayībhāvo) được nói đến đầu tiên. Sự thay đổi (vikāro) được gọi là byaya. Cái gì không có sự thay đổi (natthi byayo etassa) thì là bất biến (abyayo). Trở thành bất biến (abyayo hutvā bhavati) thì là bất biến hợp tự (abyayībhāvo). Ý nghĩa là, nó trở thành không có sự thay đổi hình thức (rūpavikārarahito) trong các tính, biến cách, và số khác nhau. Điều này có nghĩa là, nó thường diễn ra với một hình thức duy nhất (ekarūpena) trong tất cả các tính, biến cách, và số. Abyayanti vā upasagganipātānaṃ eva nāmaṃ, ayaṃ pana pakati abyayaṃ na hoti, asaṅkhyehi saha ekatthatāvasena abyayaṃ hoti, iti anabyayampi abyayaṃ bhavatīti abyayībhāvo. Hoặc, bất biến từ (abyayaṃ) chính là tên gọi của các tiếp đầu ngữ và bất biến từ (upasagganipātānaṃ). Tuy nhiên, (hợp tự) này tự nhiên không phải là một bất biến từ, nó trở thành bất biến từ (abyayaṃ hoti) do có cùng một ý nghĩa (ekatthatāvasena) với một danh từ (asaṅkhyehi saha). Do đó, ngay cả một từ không phải bất biến cũng trở thành bất biến (anabyayampi abyayaṃ bhavati), đó là bất biến hợp tự (abyayībhāvo). 331. Syādisyādinekatthaṃ. 331. Một từ có đuôi biến cách có một ý nghĩa với một từ có đuôi biến cách (syādisyādinekatthaṃ). Adhikārasuttamidaṃ. Syādi vuccati syādyantapadaṃ, ‘syādinā’ti syādyantapadena, eko attho yassa taṃ ekatthaṃ, syādipadaṃ syādipadena saha ekatthaṃ hotīti attho. Đây là một kinh chỉ đạo (adhikārasuttaṃ). ‘Syādi’ được gọi là một từ có đuôi biến cách (syādyantapadaṃ). ‘Syādinā’ có nghĩa là ‘với một từ có đuôi biến cách’. ‘Ekatthaṃ’ là cái có một ý nghĩa. Ý nghĩa là: một từ có đuôi biến cách (syādipadaṃ) cùng với một từ có đuôi biến cách (syādipadena saha) có một ý nghĩa duy nhất (ekatthaṃ hoti). Ettha ca ‘syādī’ti vacanena upasagga, nipātehi saddhiṃ sabbāni nāmikapadāni nāmapaṭirūpakāni ca saṅgaṇhāti, tyādyantapadāni nivatteti. Và ở đây, bằng từ ‘syādi’, nó bao gồm tất cả các danh từ (nāmikapadāni) và các từ tương tự danh từ (nāmapaṭirūpakāni) cùng với các tiếp đầu ngữ và bất biến từ (upasagga, nipātehi saddhiṃ), và nó loại trừ các động từ (tyādyantapadāni). Tattha [Pg.215] nāmapaṭirūpakāni nāma ‘yevāvanakadhammā’ iccādīni. Tathā saññāsaddabhāvaṃ pattāni ‘‘atthipaccayo, natthipaccayo, atthikhīrā brāhmaṇī, aññāsikoṇḍañño, makkhaligosālo’’ iccādīsu ‘atthi’ iccādīni. Trong đó, các từ tương tự danh từ (nāmapaṭirūpakāni) là những từ như ‘yevāvanakadhammā’, v.v... Tương tự như vậy, là những từ đã trở thành danh từ riêng (saññāsaddabhāvaṃ pattāni) như ‘atthi’, v.v... trong các ví dụ ‘atthipaccayo (duyên hiện hữu), natthipaccayo (duyên vô hữu), atthikhīrā brāhmaṇī (nữ bà-la-môn có sữa), aññāsikoṇḍañño (ngài Kiều-trần-như người đã hiểu), makkhaligosālo (Makkhali Gosāla)’. ‘Ekattha’nti etena dvandasamāsepi padānaṃ ekakattu, ekakammādibhāvena ekatthībhāvo vutto hotīti. Bằng từ ‘ekattha’ này, sự trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāvo) của các từ được nói đến, ngay cả trong song đối hợp tự (dvandasamāsepi), thông qua việc có cùng một chủ thể (ekakattu), cùng một đối tượng (ekakamma), v.v... 332. Asaṅkhyaṃ vibhattisampattisamīpasākalyābhāvayathāpacchāyugapadatthe. 332. Hợp thể bất biến (asaṅkhya) có trong các ý nghĩa: biến cách (vibhatti), sự thích hợp (sampatti), sự gần gũi (samīpa), sự toàn thể (sākalya), sự không có (abhāva), sự tương ứng (yathā), sau đó (pacchā), và đồng thời (yugapad). ‘Asaṅkhya’nti upasaggapadaṃ nipātapadañca vuccati. Taṃ dvayampi hi ekatta, bahuttasaṅkhyaṃ paṭicca rūpavikārarahitattā ‘asaṅkhya’nti vuccati. Vibhatyatthe, sampatyatthe, samīpatthe, sākalyatthe, abhāvatthe, yathātthe, pacchātthe, yugapadatthe pavattaṃ asaṅkhyaṃ nāma syādipadaṃ aññena syādipadena saha ekatthaṃ hoti. Ayañca samāso anvatthavasena ‘asaṅkhyo’ti ca ‘abyayībhāvo’ti ca vuccati. ‘Asaṅkhya’ được gọi là tiếp đầu ngữ (upasagga) và bất biến từ (nipāta). Cả hai loại này quả thực được gọi là ‘asaṅkhya’ (bất biến số) vì không có sự biến đổi hình thức (rūpavikāra) tùy theo số ít (ekatta) và số nhiều (bahutta). Một từ có biến cách (syādipada) được gọi là bất biến (asaṅkhya) khi nó diễn ra trong các ý nghĩa: biến cách (vibhatti), sự thích hợp (sampatti), sự gần gũi (samīpa), sự toàn thể (sākalya), sự không có (abhāva), sự tương ứng (yathā), sau đó (pacchā), và đồng thời (yugapad), nó trở thành một ý nghĩa duy nhất (ekattha) cùng với một từ có biến cách khác. Và hợp thể này, theo ý nghĩa từ nguyên, được gọi là ‘asaṅkhyo’ và cũng được gọi là ‘abyayībhāvo’ (bất biến cách hợp thể). Vibhatyatthe tāva – Trước hết, trong ý nghĩa biến cách (vibhatti) – Adhitthi. Ettha ca adhito si, tassa ‘asaṅkhyehi sabbāsa’nti suttena lopo, itthito su, ‘adhi itthīsū’ti vākyaṃ, tassa ca atthaṃ kathentena niccasamāsattā aññapadena viggaho kātabbo ‘‘itthīsu pavattā kathā’’ti vā ‘‘itthīsu pavatto vacanapatho’’ti vā ‘‘itthīsu pavattaṃ vacana’’nti vā, tato purimasuttena ekatthasaññā, iminā suttena asaṅkhyekatthasaññā ca kariyate, ekatthasaññāya pana katāya vākyatthāya payuttānaṃ vibhattīnaṃ attho ekatthapadena vutto hoti, tadā vibhattiyo vuttatthā nāma. Adhitthi. Và ở đây, sau ‘adhi’ là ‘si’, biến cách này bị xóa bỏ bởi quy tắc ‘asaṅkhyehi sabbāsa’; sau ‘itthi’ là ‘su’. Cụm từ là ‘adhi itthīsu’. Và khi giải thích ý nghĩa của nó, vì là một hợp thể bắt buộc (niccasamāsa), sự phân tích (viggaha) phải được thực hiện bằng các từ khác, như là: ‘‘itthīsu pavattā kathā’’ (lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ) hoặc ‘‘itthīsu pavatto vacanapatho’’ (lối nói diễn ra nơi những người phụ nữ) hoặc ‘‘itthīsu pavattaṃ vacana’’ (lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ). Sau đó, bởi quy tắc trước, định danh ‘ekattha’ (đơn nghĩa) được thực hiện, và bởi quy tắc này, định danh ‘asaṅkhyekattha’ (bất biến đơn nghĩa) cũng được thực hiện. Hơn nữa, khi định danh ‘ekattha’ được thực hiện, ý nghĩa của các biến cách được sử dụng cho ý nghĩa của cụm từ được diễn đạt bởi từ đơn nghĩa. Khi đó, các biến cách được gọi là ‘vuttatthā’ (có ý nghĩa đã được diễn đạt). Idāni [Pg.216] vuttatthānaṃ appayogārahattā lopavidhānamāha. Bây giờ, vì các biến cách có ý nghĩa đã được diễn đạt (vuttattha) không còn thích hợp để sử dụng, ngài nêu ra quy tắc xóa bỏ. 333. Ekatthatāyaṃ. 333. Khi ở trong trạng thái đơn nghĩa (ekatthatā). Eko attho yesaṃ tāni ekatthāni, ‘attho’ti cettha padantare kattu, kammādibhāvena vidheyyo padhānattho eva veditabbo. Tathā hi ‘rājaputto’ti ettha puttasaddattho eva tathāvidheyyo hoti, na rājasaddattho, sabbañca vacanavākyaṃ nāma vidheyyatthehi eva sijjhati, no aññathā, yasmā ca ‘rājaputto’ti etaṃ puttasaddatthasseva nāmaṃ hoti, na rājasaddatthassa, tasmā eko padhānabhūto puttasaddattho eva tesaṃ dvinnaṃ saddānaṃ attho nāma hoti, na rājasaddatthoti, ekatthānaṃ bhāvo ekatthatā, ekatthībhāvoti vuttaṃ hoti. So tividho samāso, taddhito, dhātupaccayanto cāti. Tissaṃ tividhāyaṃ ekatthatāyaṃ sabbāsaṃ vuttatthānaṃ syādivibhattīnaṃ lopo hotīti iminā sussa lopo. Bahulādhikārattā pana aluttasamāsopi dissati. Những từ nào có một ý nghĩa (eko attho) thì chúng là những từ đơn nghĩa (ekatthāni). Và ở đây, ‘ý nghĩa’ (attho) nên được hiểu chính là ý nghĩa chính (padhānattho) làm vị ngữ (vidheyya) trong mối quan hệ với một từ khác như là chủ cách, đối cách, v.v. Thật vậy, ở đây trong ‘rājaputto’ (con trai của vua), chính ý nghĩa của từ ‘putta’ là vị ngữ như vậy, chứ không phải ý nghĩa của từ ‘rāja’. Và mọi câu nói (vacanavākya) được hoàn thành chỉ bằng ý nghĩa của các vị ngữ, không có cách nào khác. Và bởi vì ‘rājaputto’ là tên gọi cho ý nghĩa của từ ‘putta’, không phải cho ý nghĩa của từ ‘rāja’, do đó, một ý nghĩa chính yếu của từ ‘putta’ chính là ý nghĩa của hai từ đó, chứ không phải ý nghĩa của từ ‘rāja’. Trạng thái của những từ đơn nghĩa (ekattha) là đơn nghĩa tính (ekatthatā); điều này được nói là trạng thái trở thành một ý nghĩa (ekatthībhāva). Trạng thái đó có ba loại: hợp thể (samāso), từ phái sinh (taddhito), và từ kết thúc bằng tiếp vị ngữ của căn (dhātupaccayanto). Trong ba loại đơn nghĩa tính này, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách syādi có ý nghĩa đã được diễn đạt; do đó, có sự xóa bỏ của ‘su’. Tuy nhiên, do quyền chi phối của nguyên tắc ‘bahula’ (đa dạng), hợp thể không xóa bỏ (aluttasamāsa) cũng được thấy. 334. Taṃ napuṃsakaṃ. 334. Từ đó là trung tính. Taṃ asaṅkhyaṃ nāma ekatthaṃ napuṃsakaṃ hotīti iminā adhitthīsaddassa napuṃsakabhāvaṃ katvā tato syādyuppatti. Từ đơn nghĩa (ekattha) được gọi là bất biến (asaṅkhya) đó trở thành trung tính; bởi quy tắc này, sau khi làm cho từ ‘adhitthi’ thành trung tính, từ đó các biến cách syādi được sinh khởi. 335. Syādīsu rasso. 335. Nguyên âm được rút ngắn khi có các biến cách syādi theo sau. Napuṃsakassa ekatthassa rasso hoti syādīsu vibhattīsūti iminā īkārassa rasso. Nguyên âm của một từ đơn nghĩa (ekattha) trung tính được rút ngắn khi có các biến cách syādi theo sau; bởi quy tắc này, nguyên âm ‘ī’ được rút ngắn. 336. Pubbasmāmādito. 336. Từ (hợp thể) đứng trước amādi. Pubbaamādi [Pg.217] nāma pubbapadatthapadhānabhūto asaṅkhyasamāso vuccati, tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ādisaddena cettha paṭhamāvibhattipi gayhati. Atha vā amādi vuccati tappuriso, tato pubbaṃ nāma asaṅkhyasamāso, iti amādito pubbabhūtā asaṅkhyekatthā parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hotīti iminā adhitthisaddato sabbavibhattīnaṃ lopo. Hợp thể bất biến (asaṅkhyasamāsa) mà trong đó ý nghĩa của từ đầu (pubbapadattha) là chính yếu được gọi là pubbaamādi; sau đó, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách. Và ở đây, bởi từ ‘ādi’, biến cách thứ nhất cũng được bao gồm. Hoặc là, ‘amādi’ được gọi là hợp thể y chủ (tappuriso), và hợp thể bất biến (asaṅkhyasamāsa) là từ đứng trước nó. Như vậy, từ một từ đơn nghĩa bất biến (asaṅkhyekattha) đứng trước một ‘amādi’, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách theo sau; bởi quy tắc này, có sự xóa bỏ tất cả các biến cách sau từ ‘adhitthi’. Adhitthi tiṭṭhati, itthīsu pavattā kathā tiṭṭhatīti attho. Adhitthi tiṭṭhanti, itthīsu pavattā kathāyo tiṭṭhantīti attho. Esa nayo sesavibhattīsu sesavacanesu sesaliṅgesu ca. Evaṃ sabbaliṅgesu sabbavibhattīsu sabbavacanesu ca ekeneva rūpena tiṭṭhati, tasmā ayaṃ samāso rūpavikārarahitattā ‘abyayībhāvo’ti vuccati. ‘Adhitthi tiṭṭhati’, ý nghĩa là ‘itthīsu pavattā kathā tiṭṭhati’ (lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ đang tồn tại). ‘Adhitthi tiṭṭhanti’, ý nghĩa là ‘itthīsu pavattā kathāyo tiṭṭhanti’ (những lời nói diễn ra nơi những người phụ nữ đang tồn tại). Đây là phương pháp áp dụng cho các biến cách còn lại, các số còn lại, và các tính còn lại. Như vậy, nó tồn tại với một hình thức duy nhất trong tất cả các tính, tất cả các biến cách, và tất cả các số. Do đó, hợp thể này, vì không có sự biến đổi hình thức, được gọi là ‘abyayībhāvo’ (bất biến cách hợp thể). Ettha ca vibhatyattho nāma ‘‘adhitthi, bahigāmaṃ, uparigaṅga’’ miccādīsu sampatyādīhi visesatthehi rahito kevalo vibhattīnaṃ attho vuccati. Viggahe pana ‘‘kathā, pavattā’’ iccādīni samāsasāmatthiyena viditāni atthapadāni nāma, adhisaddassa atthapadānītipi vadanti. Evaṃ adhikumāri, adhivadhu, adhijambuiccādi. Và ở đây, ý nghĩa biến cách (vibhatyattho) trong các ví dụ như ‘‘adhitthi, bahigāmaṃ, uparigaṅga’’, v.v. được gọi là ý nghĩa đơn thuần của các biến cách, không có các ý nghĩa đặc biệt như sự thích hợp (sampatti), v.v. Tuy nhiên, trong sự phân tích, các từ như ‘‘kathā, pavattā’’, v.v. được biết đến là những từ chỉ ý nghĩa (atthapadāni) nhờ vào năng lực của hợp thể. Người ta cũng nói rằng chúng là những từ chỉ ý nghĩa của từ ‘adhi’. Tương tự như vậy là adhikumāri, adhivadhu, adhijambu, v.v. Attani pavatto dhammo, pavattā vādhammāti atthe vibhattīnaṃ lope kate adhiattasaddassa napuṃsakabhāvaṃ katvā tato syādyuppatti, ‘pubbasmāmādito’ti syādīnaṃ lope sampatte – Trong ý nghĩa ‘attani pavatto dhammo, pavattā vā dhammā’ (pháp diễn ra trong tự thân, hoặc các pháp diễn ra trong tự thân), sau khi đã xóa bỏ các biến cách và làm cho từ ‘adhiatta’ thành trung tính, từ đó các biến cách syādi được sinh khởi. Khi sự xóa bỏ các biến cách syādi được áp dụng bởi quy tắc ‘pubbasmāmādito’ – 337. Nātomapañcamiyā. 337. Không (xóa bỏ) sau nguyên âm ‘a’, và (biến thành) ‘aṃ’ trừ biến cách thứ năm. Akārantamhā [Pg.218] asaṅkhyekatthā paraṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti, pañcamīvajjitānaṃ vibhattīnaṃ aṃ hoti. Sau một từ đơn nghĩa bất biến (asaṅkhyekattha) kết thúc bằng nguyên âm ‘a’, không có sự xóa bỏ tất cả các biến cách; các biến cách, ngoại trừ biến cách thứ năm, trở thành ‘aṃ’. Ajjhattaṃ dhammo jāyati, ajjhattaṃ dhammā jāyanti, ajjhattaṃ dhammaṃ passati, ajjhattaṃ dhamme passanti. Ajjhattaṃ dhammo jāyati (pháp sinh khởi trong nội tâm), ajjhattaṃ dhammā jāyanti (các pháp sinh khởi trong nội tâm), ajjhattaṃ dhammaṃ passati (người ấy thấy pháp trong nội tâm), ajjhattaṃ dhamme passanti (họ thấy các pháp trong nội tâm). Apañcamiyāti kiṃ? Ajjhattā apeti, ajjhattehi apeti. Tại sao nói ‘trừ biến cách thứ năm’? (Ví dụ:) Ajjhattā apeti (người ấy rời khỏi nội tâm), ajjhattehi apeti (người ấy rời khỏi những điều nội tâm). 338. Vā tatiyāsattamīnaṃ. 338. Tùy chọn đối với biến cách thứ ba và thứ bảy. Akārantamhā asaṅkhyekatthā paraṃ tatiyā, sattamīnaṃ vikappena aṃ hoti. Sau một từ đơn nghĩa bất biến (asaṅkhyekattha) kết thúc bằng nguyên âm ‘a’, biến cách thứ ba và thứ bảy tùy chọn trở thành ‘aṃ’. Ajjhattaṃ dhammena vattati ajjhattena vā, ajjhattaṃ dhammehi vattati ajjhattehi vā, ajjhattaṃ dhammassa deti, ajjhattaṃ dhammānaṃ deti, ajjhattā dhammā apeti, ajjhattehi dhammehi apeti, ajjhattaṃ dhammassa santakaṃ, ajjhattaṃ dhammānaṃ santakaṃ, ajjhattaṃ dhamme tiṭṭhati ajjhatte vā, ajjhattaṃ dhammesu tiṭṭhati ajjhattesu vā. Ettha ca ‘ajjhattaṃ dhammo’ti ajjhattabhūto dhammo, ‘ajjhattaṃ dhammā’ti ajjhattabhūtā dhammā iccādinā attho veditabbo. Attānaṃ adhikicca pavatto pavattāti vā vuttepi attassa ādhārabhāvo sijjhatiyeva. Evaṃ adhicittaṃ, attani visuṃ visuṃ pavattaṃ pavattāni vā paccattaṃ. Ettha ca ‘‘ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātī’’ti pāṭho atthi, tasmā pañcamiyā aṃbhāvavajjanaṃ appakattāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Ajjhattā dhammā, bahiddhā [Pg.219] dhammā’’ti pāṭho atthi, tasmā paṭhamādīnampi vikappo labbhatīti. Ajjhattaṃ dhammena vattati hoặc ajjhattena (vattati), ajjhattaṃ dhammehi vattati hoặc ajjhattehi (vattati), ajjhattaṃ dhammassa deti, ajjhattaṃ dhammānaṃ deti, ajjhattā dhammā apeti, ajjhattehi dhammehi apeti, ajjhattaṃ dhammassa santakaṃ, ajjhattaṃ dhammānaṃ santakaṃ, ajjhattaṃ dhamme tiṭṭhati hoặc ajjhatte (tiṭṭhati), ajjhattaṃ dhammesu tiṭṭhati hoặc ajjhattesu (tiṭṭhati). Ở đây, ý nghĩa cần được hiểu theo cách như sau: ‘ajjhattaṃ dhammo’ là pháp thuộc về nội tâm, ‘ajjhattaṃ dhammā’ là các pháp thuộc về nội tâm. Ngay cả khi nói rằng attānaṃ adhikicca pavatto hoặc pavattā (diễn ra liên quan đến tự thân), thì tính chất làm nền tảng của tự thân vẫn được thành tựu. Tương tự như vậy là adhicittaṃ (thuộc về tâm), paccattaṃ là (trạng thái) diễn ra riêng biệt trong tự thân. Ở đây, có đoạn văn: “ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhāti, bahiddhā abhinivisitvā ajjhattaṃ vuṭṭhātī” (sau khi đã chấp thủ vào bên trong, vị ấy xuất khởi từ bên trong; sau khi đã chấp thủ vào bên ngoài, vị ấy xuất khởi từ bên trong), do đó cần phải thấy rằng việc loại trừ sự biến thành aṃ của biến cách thứ năm là ít xảy ra. Có đoạn văn: “Ajjhattā dhammā, bahiddhā dhammā” (các pháp từ bên trong, các pháp từ bên ngoài), do đó sự tùy chọn của biến cách thứ nhất v.v... cũng được chấp nhận. Sampattiatthe – Trong ý nghĩa thành tựu – Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, ‘brahma’nti vedo vuccati. Ettha ca ‘akāle sakatthassā’ti suttena sahasaddassa sādeso, bhikkhānaṃ samiddhi subhikkhaṃ, ‘syādīsu rasso’ti suttena katanapuṃsakassa rassattaṃ. Sampannaṃ brahmaṃ là sabrahmaṃ, (ở đây) ‘brahma’ được gọi là Vệ-đà. Và ở đây, theo quy tắc ‘akāle sakatthassā’, từ saha được thay thế bằng sa. Bhikkhānaṃ samiddhi là subhikkhaṃ (sự dồi dào của chư Tỳ-khưu), theo quy tắc ‘syādīsu rasso’, nguyên âm của từ đã được chuyển thành trung tính được rút ngắn lại. Samīpe – Trong ý nghĩa gần kề – Nagarassa samīpaṃ upanagaraṃ, kumbhassa samīpaṃ upakumbhaṃ, maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ, vadhuyā samīpaṃ upavadhu, gunnaṃ samīpaṃ upagu, ‘gossū’ti suttena ossa uttaṃ. Nagarassa samīpaṃ là upanagaraṃ (gần thành phố), kumbhassa samīpaṃ là upakumbhaṃ (gần cái bình), maṇikāya samīpaṃ là upamaṇikaṃ (gần cái hũ nước), vadhuyā samīpaṃ là upavadhu (gần người con dâu), gunnaṃ samīpaṃ là upagu (gần đàn bò), theo quy tắc ‘gossū’, o được chuyển thành u. Sākalye – Trong ý nghĩa toàn thể – Tiṇena saha sakalaṃ satiṇaṃ, tiṇena saddhiṃ sakalaṃ vatthuṃ ajjhoharatīti attho. Sahasaddassa sādeso. Tiṇena saha sakalaṃ là satiṇaṃ, có nghĩa là (vị ấy) ăn nuốt toàn bộ vật cùng với cỏ. Đây là sự thay thế cho từ saha. Abhāve – Trong ý nghĩa không có – Makkhikānaṃ abhāvo nimmakkhikaṃ, darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ, bhikkhānaṃ abhāvo dubbhikkhaṃ, abhāvatthopi dusaddo atthi. Yathā? Dussīlo duppaññoti. Ettha ca ‘sampannaṃ brahma’ntiādinā saddabyākaraṇesu atthavacanaṃ saddatthavibhāvanamattaṃ. Suttantesu pana imesaṃ padānaṃ yuttaṃ abhidheyyatthaṃ ñatvā tadanurūpaṃ atthavacanampi veditabbaṃ. Makkhikānaṃ abhāvo là nimmakkhikaṃ (không có ruồi), darathānaṃ abhāvo là niddarathaṃ (không có phiền não), bhikkhānaṃ abhāvo là dubbhikkhaṃ (nạn đói, sự thiếu thốn của chư Tỳ-khưu), từ du cũng có ý nghĩa là không có. Ví như: dussīlo (người vô giới), duppañño (người vô trí). Và ở đây, trong các sách văn phạm, việc giải thích ý nghĩa bằng các câu như ‘sampannaṃ brahmaṃ’ chỉ là để làm rõ nghĩa của từ. Tuy nhiên, trong các Kinh tạng, sau khi đã biết được ý nghĩa được chỉ định phù hợp của những từ này, cần phải hiểu cả cách giải thích ý nghĩa tương ứng với nó. Yathāsaddatthe – Trong ý nghĩa của từ yathā – Rūpassa sabhāvassa yogyaṃ anurūpaṃ, attānaṃ attānaṃ paṭicca pavattaṃ paccattaṃ, aḍḍhamāsaṃ aḍḍhamāsaṃ anugataṃ anvaḍḍhamāsaṃ, gharaṃ gharaṃ anugataṃ anugharaṃ, vassaṃ vassaṃ anugataṃ anuvassaṃ, jeṭṭhānaṃ [Pg.220] anupubbaṃ anujeṭṭhaṃ, sattiyā anurūpaṃ yathāsatti, balassa anurūpaṃ yathābalaṃ, kamassa anurūpaṃ yathākkamaṃ. Evaṃ yathāsaṅkhyaṃ, yathālābhaṃ. Sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ, paṭivātaṃ, paṭisaddaṃ. Rūpassa sabhāvassa yogyaṃ là anurūpaṃ (phù hợp với bản chất của sắc), attānaṃ attānaṃ paṭicca pavattaṃ là paccattaṃ (diễn ra tùy thuộc vào mỗi tự thân), aḍḍhamāsaṃ aḍḍhamāsaṃ anugataṃ là anvaḍḍhamāsaṃ (theo mỗi nửa tháng), gharaṃ gharaṃ anugataṃ là anugharaṃ (theo mỗi nhà), vassaṃ vassaṃ anugataṃ là anuvassaṃ (theo mỗi năm), jeṭṭhānaṃ anupubbaṃ là anujeṭṭhaṃ (theo thứ tự trưởng thượng), sattiyā anurūpaṃ là yathāsatti (tùy theo khả năng), balassa anurūpaṃ là yathābalaṃ (tùy theo sức lực), kamassa anurūpaṃ là yathākkamaṃ (tùy theo thứ tự). Tương tự là yathāsaṅkhyaṃ (tùy theo số lượng), yathālābhaṃ (tùy theo sở đắc). Sotassa paṭilomaṃ là paṭisotaṃ (ngược dòng), paṭivātaṃ (ngược gió), paṭisaddaṃ (tiếng vang). Pacchāpadatthe – Trong ý nghĩa phía sau – Rathassa pacchā anurathaṃ. Rathassa pacchā là anurathaṃ (phía sau cỗ xe). Yugabhūto padattho yugapadattho, sahabhāvīatthadvayassetaṃ nāmaṃ. Tattha asaniphalena saha pavattaṃ cakkaṃ sacakkaṃ, gadāvudhena yugaḷapavattaṃ vāsudevassa cakkāvudhantipi vadanti, sahassa sattaṃ. Ý nghĩa của từ đã trở thành cặp đôi là yugapadattha, đây là tên gọi của hai ý nghĩa tồn tại cùng nhau. Trong đó, asaniphalena saha pavattaṃ cakkaṃ là sacakkaṃ (bánh xe cùng tồn tại với lưỡi tầm sét), người ta cũng nói rằng vũ khí bánh xe của Vāsudeva tồn tại thành cặp với vũ khí cây gậy, saha được chuyển thành sa. 339. Yathā natulye. 339. (Từ) yathā trong ý nghĩa không phải tương đương. Tulyato aññasmiṃ atthe pavatto yathāsaddo syādinā saha ekattho hoti. Từ yathā diễn ra trong ý nghĩa khác với sự tương đương, sẽ trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi. Yathāsatti, yathābalaṃ, yathākkamaṃ, ye ye vuḍḍhā yathāvuḍḍhaṃ, vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi vā yathāvuḍḍhaṃ. Yathāsatti (tùy theo khả năng), yathābalaṃ (tùy theo sức lực), yathākkamaṃ (tùy theo thứ tự), ye ye vuḍḍhā là yathāvuḍḍhaṃ (tùy theo các bậc trưởng lão), hoặc vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi là yathāvuḍḍhaṃ (thứ tự của các bậc trưởng lão). Natulyeti kiṃ? Yathā devadatto, tathā yaññadatto. Tại sao nói ‘không phải tương đương’? (Ví dụ:) Yathā devadatto, tathā yaññadatto (Devadatta như thế nào, Yaññadatta cũng như thế ấy). 340. Yāvāvadhāraṇe. 340. (Từ) yāva trong ý nghĩa giới hạn. Avadhāraṇaṃ vuccati paricchindanaṃ, avadhāraṇe pavatto yāvasaddo syādinā saha ekattho bhavati. Avadhāraṇaṃ được gọi là sự phân định, từ yāva diễn ra trong ý nghĩa giới hạn sẽ trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi. Yattakaṃ [Pg.221] attho vattatīti yāvadatthaṃ, dāgamo. Yattakaṃ jīvo vattatīti yāvajīvaṃ, yattakaṃ āyu vattatīti yāvatāyukaṃ, takāra, kakārā āgamā. Yattakaṃ attho vattatīti là yāvadatthaṃ (chừng nào còn có ý nghĩa), có sự thêm vào của da. Yattakaṃ jīvo vattatīti là yāvajīvaṃ (trọn đời), yattakaṃ āyu vattatīti là yāvatāyukaṃ (cho đến hết tuổi thọ), có sự thêm vào của ta và ka. 341. Parāpābahitiropurepacchā vā pañcamyā. 341. (Các từ) pari, apa, ā, bahi, tiro, pure, pacchā tùy chọn (kết hợp) với biến cách thứ năm. Pari, apa, āiccādayo saddā pañcamyantena syādinā saha ekatthā bhavanti vā. Các từ pari, apa, ā v.v... tùy chọn trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi ở biến cách thứ năm. Pabbatato pari samantā vassīti devo paripabbataṃ paripabbatā vā, pabbataṃ vajjetvā vassīti attho. Pabbatato bahiddhā apapabbataṃ apapabbatā vā, pāṭaliputtato bahiddhā vassīti devo āpāṭaliputtaṃ āpāṭaliputtā vā, ākumārehi kaccāyanassa yaso vattatīti ākumāraṃ ākumārā vā, ābhavaggā bhagavato yaso vattatīti ābhavaggaṃ ābhavaggā vā, āpāṇakoṭiyā saraṇagamanaṃ vattatīti āpāṇakoṭikaṃ, kāgamo. Gāmato bahi bahigāmaṃ bahigāmā vā, evaṃ bahinagaraṃ, bahileṇaṃ, pabbatato tiro tiropabbataṃ tiropabbatā vā, evaṃ tiropākāraṃ, tirokuṭṭaṃ. Ettha ca ‘tiro’ti parabhāgo vuccati. Bhattamhā pure purebhattaṃ purebhattā vā, aruṇamhā pure purāruṇaṃ purāruṇā vā, bhattassa pacchā pacchābhattaṃ pacchābhattā vā. Pabbatato pari samantā vassīti devo là paripabbataṃ hoặc paripabbatā, có nghĩa là trời mưa ngoại trừ ngọn núi. Pabbatato bahiddhā là apapabbataṃ hoặc apapabbatā (bên ngoài ngọn núi). Pāṭaliputtato bahiddhā vassīti devo là āpāṭaliputtaṃ hoặc āpāṭaliputtā (trời mưa cho đến thành Pāṭaliputta). Ākumārehi kaccāyanassa yaso vattati là ākumāraṃ hoặc ākumārā (danh tiếng của ngài Kaccāyana lan truyền đến tận trẻ nhỏ). Ābhavaggā bhagavato yaso vattati là ābhavaggaṃ hoặc ābhavaggā (danh tiếng của Đức Thế Tôn lan truyền đến tận cõi hữu tưởng phi phi tưởng). Āpāṇakoṭiyā saraṇagamanaṃ vattati là āpāṇakoṭikaṃ (sự quy y lan truyền đến hàng triệu chúng sanh), có sự thêm vào của ka. Gāmato bahi là bahigāmaṃ hoặc bahigāmā (bên ngoài làng). Tương tự bahinagaraṃ (bên ngoài thành phố), bahileṇaṃ (bên ngoài hang động). Pabbatato tiro là tiropabbataṃ hoặc tiropabbatā (bên kia ngọn núi). Tương tự tiropākāraṃ (bên kia bức tường), tirokuṭṭaṃ (bên kia vách ngăn). Ở đây, ‘tiro’ được gọi là phần bên kia. Bhattamhā pure là purebhattaṃ hoặc purebhattā (trước bữa ăn). Aruṇamhā pure là purāruṇaṃ hoặc purāruṇā (trước lúc rạng đông). Bhattassa pacchā là pacchābhattaṃ hoặc pacchābhattā (sau bữa ăn). 342. Samīpāyāmesvanu. 342. (Từ) anu trong ý nghĩa gần kề và chiều dài. Samīpe āyāme ca pavatto anusaddo syādinā saha ekattho bhavati vā. Từ anu diễn ra trong ý nghĩa gần kề và chiều dài, tùy chọn trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi. Vanassa samīpaṃ anuvanaṃ, asani anuvanaṃ gatā, gaṅgaṃ anuyātā anugaṅgaṃ, bārāṇasī. Vanassa samīpaṃ là anuvanaṃ (gần khu rừng), asani anuvanaṃ gatā (sét đã đánh gần khu rừng). Gaṅgaṃ anuyātā là anugaṅgaṃ (dọc theo sông Hằng), (ví dụ như thành) Bārāṇasī. 343. Oro [Pg.222] pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādhonto vā chaṭṭhiyā. 343. (Các từ) ora, pari, paṭi, pāra, majjhe, heṭṭhā, uddha, adha, anto tùy chọn (kết hợp) với biến cách thứ sáu. Orādayo saddā chaṭṭhīyantena syādinā saha ekatthā bhavanti vā. Các từ ora v.v... tùy chọn trở thành một ý nghĩa duy nhất cùng với từ có vĩ tố syādi ở biến cách thứ sáu. Ettha ca ore, pāre, majjhesaddesu ‘tadaminādīnī’ti suttena ekāro, gaṅgāya oraṃ oregaṅgaṃ, sikharassa upari uparisikharaṃ. Evaṃ uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, uparipabbataṃ, sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ. Evaṃ paṭivātaṃ, yamunāya pāraṃ pāreyamunaṃ, gaṅgāya majjhaṃ majjhegaṅgaṃ, pāsādassa heṭṭhā heṭṭhāpāsādaṃ, heṭṭhāmañcaṃ, gaṅgāya uddhaṃ uddhaṃgaṅgaṃ, gaṅgāya adho adhogaṅgaṃ, pāsādassa anto antopāsādaṃ. Evaṃ antogāmaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ. Và ở đây, trong các từ ore, pāre, majjhe, nguyên âm e được thành lập bởi quy tắc ‘tadaminādīnī’, gaṅgāya oraṃ thành oregaṅgaṃ, sikharassa upari thành uparisikharaṃ. Tương tự uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, uparipabbataṃ, sotassa paṭilomaṃ thành paṭisotaṃ. Tương tự paṭivātaṃ, yamunāya pāraṃ thành pāreyamunaṃ, gaṅgāya majjhaṃ thành majjhegaṅgaṃ, pāsādassa heṭṭhā thành heṭṭhāpāsādaṃ, heṭṭhāmañcaṃ, gaṅgāya uddhaṃ thành uddhaṃgaṅgaṃ, gaṅgāya adho thành adhogaṅgaṃ, pāsādassa anto thành antopāsādaṃ. Tương tự antogāmaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ. Vāti kiṃ? Gaṅgāoraṃ, majjhesamuddasmiṃ iccādi. (Tùy chọn) vā để làm gì? Gaṅgāoraṃ, majjhesamuddasmiṃ v.v... 344. Tiṭṭhagvādīni. 344. (Các từ) bắt đầu bằng tiṭṭhagu. Tiṭṭhaguiccādīni asaṅkhyekatthe sijjhanti. Các từ bắt đầu bằng tiṭṭhagu được thành lập trong ý nghĩa phi số lượng. Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu, vahanti gāvoyasmiṃ kāle vahagu, ‘gossū’ti suttena ossa uttaṃ. Āyatiṃ yavo yasmiṃ kāleti āyatiyavo, khale yavo yasmiṃ kāleti khaleyavaṃ. Pubbapade vibhattialopo. Lunā yavā yasmiṃ kāleti lunayavaṃ, ettha ‘lunā’ti lāvitā, luyamānā yavā yasminti luyamānayavaṃ iccādi. Tiṭṭhanti gāvo yasmiṃ kāle là tiṭṭhagu, vahanti gāvo yasmiṃ kāle là vahagu, bởi quy tắc ‘gossū’ nguyên âm o được biến thành u. Āyatiṃ yavo yasmiṃ kāle là āyatiyavo, khale yavo yasmiṃ kāle là khaleyavaṃ. Biến cách của từ trước bị xóa bỏ. Lunā yavā yasmiṃ kāle là lunayavaṃ, ở đây ‘lunā’ là lāvitā (đã được gặt), luyamānā yavā yasmiṃ là luyamānayavaṃ (lúa đang được gặt) v.v... Tathā pāto nahānaṃ yasmiṃ kāleti pātanahānaṃ. Evaṃ sāyanahānaṃ, pāto kammakaraṇakālo yasminti [Pg.223] pātakālaṃ. Evaṃ sāyakālaṃ, pāto vassati megho yasminti pātameghaṃ. Evaṃ sāyameghaṃ, pāto gantabbo maggo yasminti pātamaggaṃ. Evaṃ sāyamaggaṃ iccādi. Mahāvuttinā pātosaddassa pātattaṃ. Ettha ca ‘tiṭṭhagu’ iccādīni viggahatthavasena aññapadatthe siddhāni viya dissanti, aññapadassa pana liṅgādīnaṃ vasena tesaṃ rūpavikāro nāma natthi, tasmā abyayarūpattā idha gahitāni, sabbañcetaṃ asaṅkhyasamāsapadaṃ nāma napuṃsakaṃ eva hoti, rassantameva hoti. Sabbavibhattīnañca akārantamhā bahulaṃ aṃ hoti, ikārukārantehi lopo hoti. Cũng vậy, pāto nahānaṃ yasmiṃ kāle là pātanahānaṃ. Tương tự sāyanahānaṃ, pāto kammakaraṇakālo yasmiṃ là pātakālaṃ. Tương tự sāyakālaṃ, pāto vassati megho yasmiṃ là pātameghaṃ. Tương tự sāyameghaṃ, pāto gantabbo maggo yasmiṃ là pātamaggaṃ. Tương tự sāyamaggaṃ v.v... Theo Mahāvutti, từ pāto trở thành pāta. Và ở đây, các từ bắt đầu bằng ‘tiṭṭhagu’ theo ý nghĩa của câu phân tích dường như được thành lập trong ý nghĩa của một từ khác, nhưng không có sự thay đổi hình thức của chúng theo tính v.v... của từ khác. Do đó, vì có hình thức bất biến, chúng được đề cập ở đây, và tất cả các từ phức hợp phi số lượng này thực sự là trung tính, và chỉ kết thúc bằng nguyên âm ngắn. Và đối với tất cả các biến cách, sau một từ kết thúc bằng a, thường trở thành aṃ, sau các từ kết thúc bằng i và u, có sự xóa bỏ. Abyayībhāvasamāso niṭṭhito. Chương Trạng từ phức hợp đã chấm dứt. Tappurisasamāsa Y chỉ phức hợp Dutiyātappurisa Đối cách Y chỉ phức hợp Atha amādisamāso vuccate, so tappurisoti ca vuccati. Tassa puriso tappuriso, tappurisasaddena sadisattā ayaṃ samāso tappurisoti vuccati. Yathā hi tappurisasaddo visesanapadatthaṃ jahitvā visesyapadatthe tiṭṭhati, evaṃ ayaṃ samāsopīti. Bây giờ, phức hợp amādi được nói đến, nó cũng được gọi là tappurisa. Tassa puriso là tappuriso, do sự tương đồng với từ tappurisa, phức hợp này được gọi là tappurisa. Giống như từ tappurisa từ bỏ ý nghĩa của từ định tính và đứng trong ý nghĩa của từ được định tính, phức hợp này cũng vậy. 345. Amādi. 345. (Các từ) bắt đầu bằng am. Amādivibhattiyuttaṃ syādyantapadaṃ paṭhamantena syādyantapadena saha ekatthaṃ bhavati, ayañca samāso anvatthavasena ‘‘amādisamāso’’ti ca ‘‘tappurisasamāso’’ti ca vuccati. Iminā amādisahitassa vākyassa amādekatthasaññaṃ katvā vuttatthānaṃ vibhattīnaṃ lopo, tato ekatthapadante syādyuppatti hoti. Một từ có đuôi biến cách được kết hợp với một biến cách bắt đầu bằng am, cùng với một từ có đuôi biến cách kết thúc bằng biến cách thứ nhất, trở thành một ý nghĩa duy nhất, và phức hợp này, theo ý nghĩa từ nguyên, được gọi là ‘‘amādisamāso’’ và ‘‘tappurisasamāso’’. Bằng quy tắc này, sau khi đã định danh một ý nghĩa duy nhất cho câu chứa amādi, các biến cách có ý nghĩa đã được diễn đạt sẽ bị xóa bỏ, sau đó một biến cách được tạo ra ở cuối từ có ý nghĩa duy nhất. So [Pg.224] pana samāso dutiyātappuriso, tatiyātappuriso, catutthītappuriso, pañcamītappuriso, chaṭṭhītappuriso, sattamītappurisoti chabbidho. Ekamekasmiñcettha ‘‘niccasamāso, aniccasamāso’’ti ca ‘‘luttasamāso, aluttasamāso’’ti ca duvidho. Và phức hợp đó có sáu loại: đối cách y chỉ phức hợp, sử dụng cách y chỉ phức hợp, chỉ định cách y chỉ phức hợp, xuất xứ cách y chỉ phức hợp, sở thuộc cách y chỉ phức hợp, và định sở cách y chỉ phức hợp. Và mỗi loại trong số này lại có hai loại: ‘‘phức hợp bắt buộc, phức hợp tùy chọn’’ và ‘‘phức hợp có xóa bỏ, phức hợp không xóa bỏ’’. Tattha dutiyātappuriso kattuvācakesu gata, nissita,-atīta, atikkanta, patta, āpannaiccādīsu paresu hoti. Trong số đó, đối cách y chỉ phức hợp xảy ra khi các từ diễn đạt tác nhân như gata, nissita, atīta, atikkanta, patta, āpanna v.v... theo sau. Gāmaṃ gatoti gāmagato gāmaṃ gato vā. Evaṃ araññagato, bhūmigato, rājānaṃ nissitoti rājanissito. Evaṃ atthanissito, dhammanissito. Bhavaṃ atīto bhavātīto. Evaṃ bhayātīto, kālātīto, khaṇātīto, pamāṇaṃ atikkantoti pamāṇātikkanto, sukhaṃ pattoti sukhappatto. Evaṃ dukkhappatto, sotaṃ āpannoti sotāpanno. Evaṃ nirodhasamāpanno, addhānamaggaṃ paṭipannoti addhānamaggappaṭipanno, rukkhaṃ ārūḷhoti rukkhārūḷho, rathārūḷho, oghaṃ tiṇṇoti oghatiṇṇo oghaṃ tiṇṇo vā iccādi. Gāmaṃ gato là gāmagato hoặc gāmaṃ gato. Tương tự araññagato, bhūmigato, rājānaṃ nissito là rājanissito. Tương tự atthanissito, dhammanissito. Bhavaṃ atīto là bhavātīto. Tương tự bhayātīto, kālātīto, khaṇātīto, pamāṇaṃ atikkanto là pamāṇātikkanto, sukhaṃ patto là sukhappatto. Tương tự dukkhappatto, sotaṃ āpanno là sotāpanno. Tương tự nirodhasamāpanno, addhānamaggaṃ paṭipanno là addhānamaggappaṭipanno, rukkhaṃ ārūḷho là rukkhārūḷho, rathārūḷho, oghaṃ tiṇṇo là oghatiṇṇo hoặc oghaṃ tiṇṇo v.v... Kammupapadavihitehi kitantapadehi pana niccasamāsoyeva, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, rathakāro, pattaṃ gaṇhātīti pattaggāho, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, vinayaṃ dhāretīti vinayadharo, dhammadharo, brahmaṃ carati sīlenāti brahmacārī, bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū, atthaññū, dhammaññūiccādi. Tuy nhiên, với các từ có hậu tố kṛt được hình thành với một đối tượng làm thành phần đứng trước, đó luôn là một phức hợp bắt buộc, kumbhaṃ karoti là kumbhakāro, rathakāro, pattaṃ gaṇhāti là pattaggāho, atthaṃ kāmeti là atthakāmo, dhammakāmo, vinayaṃ dhāreti là vinayadharo, dhammadharo, brahmaṃ carati sīlena là brahmacārī, bhavapāraṃ gacchati sīlena là bhavapāragū, sabbaṃ jānāti là sabbaññū, atthaññū, dhammaññū v.v... Bahulādhikārattā ta, tavantu, tāvī, anta, māna, tuna, tvāna, tvā, tuṃ, tavepaccayantesu paresu samāso na hoti, vassaṃ vuttho, odanaṃ bhutto, odanaṃ bhuttavā, odanaṃ bhuttāvī, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno [Pg.225] dhammaṃ sotuna, dhammaṃ sutvāna, dhammaṃ sutvā, dhammaṃ sotuṃ, dhammaṃ sotave. Do quyền chi phối của quy tắc bahula (đa dạng), khi các từ kết thúc bằng các hậu tố ta, tavantu, tāvī, anta, māna, tuna, tvāna, tvā, tuṃ, tave theo sau, phức hợp không được hình thành, vassaṃ vuttho, odanaṃ bhutto, odanaṃ bhuttavā, odanaṃ bhuttāvī, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno dhammaṃ sotuna, dhammaṃ sutvāna, dhammaṃ sutvā, dhammaṃ sotuṃ, dhammaṃ sotave. Iti dutiyātappuriso. Như vậy là đối cách y chỉ phức hợp. Tatiyātappurisa Sử dụng cách Y chỉ phức hợp Tatiyātappuriso kammavācakesu kitantesu ca sampanna, sahagatādīsu ca pubba, sadisa, sama, ūnattha, kalaha, nipuṇa,-missaka, sakhilādīsu ca paresu hoti. Sử dụng cách y chỉ phức hợp xảy ra khi các từ có hậu tố kṛt diễn đạt đối tượng, và khi các từ như sampanna, sahagata v.v..., và khi các từ pubba, sadisa, sama, các từ có ý nghĩa ūna, kalaha, nipuṇa, missaka, sakhila v.v... theo sau. Buddhena bhāsito buddhabhāsito. Evaṃ buddhadesito, buddhapaññatto, buddharakkhito, satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito, viññūhi garahito viññugarahito, viññupasattho, issarena kataṃ issarakataṃ, attanā kataṃ sayaṃkataṃ, parehi kataṃ paraṃkataṃ, bindāgamo. Sukehi āhaṭaṃ sukāhaṭaṃ, raññā hato rājahato, rogena pīḷito rogapīḷito, agginā daḍḍho aggidaḍḍho, sappena daṭṭho sappadaṭṭho, sallena viddho sallaviddho, icchāya apakato abhibhūto icchāpakato. Buddhena bhāsito là buddhabhāsito (được đức Phật thuyết). Tương tự: buddhadesito (được đức Phật giảng), buddhapaññatto (được đức Phật chế định), buddharakkhito (được đức Phật hộ trì), satthārā vaṇṇito là satthuvaṇṇito (được bậc Đạo Sư tán thán), viññūhi garahito là viññugarahito (bị bậc trí quở trách), viññupasattho (được bậc trí tán thán), issarena kataṃ là issarakataṃ (được tạo ra bởi đấng sáng tạo), attanā kataṃ là sayaṃkataṃ (tự mình làm), parehi kataṃ là paraṃkataṃ (được người khác làm), bindāgamo (sự rơi xuống của giọt nước). Sukehi āhaṭaṃ là sukāhaṭaṃ (được con vẹt mang đến), raññā hato là rājahato (bị vua giết), rogena pīḷito là rogapīḷito (bị bệnh tật hành hạ), agginā daḍḍho là aggidaḍḍho (bị lửa thiêu), sappena daṭṭho là sappadaṭṭho (bị rắn cắn), sallena viddho là sallaviddho (bị mũi tên đâm), icchāya apakato abhibhūto là icchāpakato (bị lòng tham lấn át). Sīlena sampanno sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyasampayogo, piyavippayogo, jātiyā andho jaccandho, guṇahīno, guṇavuḍḍho, catuvaggena saṅghena karaṇīyaṃ kammaṃ catuvaggakaraṇīyaṃ. Evaṃ pañcavaggakaraṇīyaṃ, kākehi peyyā kākapeyyā, nadī. Sīlena sampanno là sīlasampanno (người có đầy đủ giới hạnh). Tương tự: sukhasahagataṃ (câu hành với lạc), ñāṇasampayuttaṃ (tương ưng với trí), mittasaṃsaggo (sự giao du với bạn bè), piyasampayogo (sự sum họp với người thân yêu), piyavippayogo (sự chia ly với người thân yêu), jātiyā andho là jaccandho (mù bẩm sinh), guṇahīno (thiếu đức hạnh), guṇavuḍḍho (tăng trưởng đức hạnh), catuvaggena saṅghena karaṇīyaṃ kammaṃ là catuvaggakaraṇīyaṃ (việc làm cần được thực hiện bởi Tăng chúng có bốn vị). Tương tự: pañcavaggakaraṇīyaṃ (việc làm cần được thực hiện bởi nhóm năm vị), kākehi peyyā là kākapeyyā, nadī (con sông mà quạ có thể uống được). Ekakkharesu parapadesu niccasamāso, urena gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo iccādi. Trong các từ theo sau có một âm tiết, là hợp từ thường xuyên (niccasamāso), urena gacchatīti là urago (loài đi bằng ngực), pādena pivatīti là pādapo (loài uống bằng chân) v.v... Kvaci majjhepadalopo, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano. Evaṃ khīrodano, assena yutto ratho assaratho. Evaṃ ājaññaratho, maggena sampayuttaṃ cittaṃ maggacittaṃ[Pg.226], jambuyā paññāto dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa iccādi. Đôi khi có sự lược bỏ từ ở giữa, guḷena saṃsaṭṭho odano là guḷodano (cơm trộn với đường mật). Tương tự: khīrodano (cơm sữa), assena yutto ratho là assaratho (cỗ xe được thắng ngựa). Tương tự: ājaññaratho (cỗ xe ngựa nòi), maggena sampayuttaṃ cittaṃ là maggacittaṃ (tâm tương ưng với đạo), jambuyā paññāto dīpo là jambudīpo (hòn đảo được biết đến nhờ cây Jambu), ekena adhikā dasa là ekādasa (mười cộng thêm một) v.v... Pubbādīsu – māsena pubbo māsapubbo, mātarā sadiso mātusadiso. Evaṃ mātusamo, pitusamo, ekena ūnā vīsati ekūnavīsati, sīlena vikalo sīlavikalo, asinā kalaho asikalaho, vācāya nipuṇo vācānipuṇo. Evaṃ yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo, satthārā sadiso satthukappo, puññena attho puññattho, puññena atthiko puññatthiko. Evaṃ seyyatthiko, mahagghatthiko, guṇena adhiko guṇādhiko iccādi. Trong các từ pubba v.v... – māsena pubbo là māsapubbo (trước một tháng), mātarā sadiso là mātusadiso (giống như mẹ). Tương tự: mātusamo (bằng với mẹ), pitusamo (bằng với cha), ekena ūnā vīsati là ekūnavīsati (hai mươi kém một), sīlena vikalo là sīlavikalo (khiếm khuyết về giới), asinā kalaho là asikalaho (cãi nhau bằng gươm), vācāya nipuṇo là vācānipuṇo (khéo léo trong lời nói). Tương tự: yāvakālikasammissaṃ (pha trộn với vật dụng nhất thời), vācāsakhilo (lời nói dịu dàng), satthārā sadiso là satthukappo (giống như bậc Đạo Sư), puññena attho là puññattho (mục đích của phước), puññena atthiko là puññatthiko (người cần phước). Tương tự: seyyatthiko (người cần điều tốt hơn), mahagghatthiko (người cần vật giá trị lớn), guṇena adhiko là guṇādhiko (hơn hẳn về đức hạnh) v.v... Bahulādhikārā kvaci samāso na hoti, pharasunā chinnaṃ, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā iccādi. Do quyền hạn của từ bahula (đa dạng), đôi khi hợp từ không được hình thành, (như trong các ví dụ): pharasunā chinnaṃ (được chặt bằng búa), kākehi pātabbā (cần được bảo vệ khỏi quạ), dassanena pahātabbā dhammā (các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến), bhāvanāya pahātabbā dhammā (các pháp cần được đoạn trừ bằng tu) v.v... Iti tatiyātappuriso. Dứt về Tatiyātappurisa (Đệ tam cách Y chủ cách). Catutthītappurisa Catutthītappurisa (Đệ tứ cách Y chủ cách) Catutthītappuriso tadatthe vā attha, hita, deyyādīsu vā paresu hoti. Catutthītappurisa được hình thành khi các từ theo sau có ý nghĩa 'vì mục đích đó' hoặc là các từ như attha, hita, deyya v.v... Kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinatthāya ābhaṭaṃ dussanti attho. Evaṃ kathinacīvaraṃ, kathināya dussaṃ, kathināya cīvarantipi yujjati, kathinatthārāyāti attho. Cīvarāya dussaṃ cīvaradussaṃ. Evaṃ cīvaramūlaṃ, saṅghassa ābhaṭaṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ, saṅghatthāya vā paṭiyattaṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ. Evaṃ āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ. Kathinassa dussaṃ là kathinadussaṃ (vải kaṭhina), có nghĩa là kathinatthāya ābhaṭaṃ dussaṃ (vải được mang đến vì mục đích kaṭhina). Tương tự: kathinacīvaraṃ (y kaṭhina), kathināya dussaṃ, kathināya cīvarantipi yujjati cũng hợp lý, có nghĩa là kathinatthārāyāti (vì sự thọ kaṭhina). Cīvarāya dussaṃ là cīvaradussaṃ (vải để may y). Tương tự: cīvaramūlaṃ (tiền mua y), saṅghassa ābhaṭaṃ bhattaṃ là saṅghabhattaṃ (vật thực được mang đến cho Tăng chúng), hoặc saṅghatthāya paṭiyattaṃ bhattaṃ là saṅghabhattaṃ (vật thực được chuẩn bị vì Tăng chúng). Tương tự: āgantukabhattaṃ (vật thực cho khách tăng), gamikabhattaṃ (vật thực cho vị tăng đi xa), gilānabhattaṃ (vật thực cho vị tăng bệnh). Saṅghassa [Pg.227] attho saṅghattho, lokassa hito lokahito, buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, buddhassa paṇāmo buddhappaṇāmo. Evaṃ buddhathomanā, buddhupaṭṭhānaṃ, suttassa anulomaṃ suttānulomaṃ. Evaṃ suttānurūpaṃ, suttānukūlaṃ, suttānuguṇaṃ, ṭhānassa arahaṃ ṭhānārahaṃ, rañño arahaṃ rājārahaṃ. Evaṃ rājagghaṃ, rājadeyyaṃ, kattuṃ kāmetīti kattukāmo. Evaṃ gantukāmo, kathetukāmo, daṭṭhukāmo, sotukāmo. Ettha ca tumantassa asaṅkhyattā ‘asaṅkhyehi sabbāsa’nti tato niccaṃ catutthīlopo hoti, samāse kate niccaṃ niggahītalopo ca. ‘‘Saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ’’ iccādīsu samāso na hoti. Saṅghassa attho là saṅghattho (lợi ích cho Tăng chúng), lokassa hito là lokahito (lợi ích cho thế gian), buddhassa deyyaṃ là buddhadeyyaṃ (vật dâng cúng đến đức Phật), buddhassa paṇāmo là buddhappaṇāmo (sự đảnh lễ đức Phật). Tương tự: buddhathomanā (sự tán thán đức Phật), buddhupaṭṭhānaṃ (sự hầu hạ đức Phật), suttassa anulomaṃ là suttānulomaṃ (thuận theo kinh). Tương tự: suttānurūpaṃ (thích hợp với kinh), suttānukūlaṃ (phù hợp với kinh), suttānuguṇaṃ (có phẩm chất của kinh), ṭhānassa arahaṃ là ṭhānārahaṃ (xứng đáng với địa vị), rañño arahaṃ là rājārahaṃ (xứng đáng với vua). Tương tự: rājagghaṃ (xứng giá với vua), rājadeyyaṃ (vật dâng cho vua), kattuṃ kāmetīti là kattukāmo (người muốn làm). Tương tự: gantukāmo (người muốn đi), kathetukāmo (người muốn nói), daṭṭhukāmo (người muốn thấy), sotukāmo (người muốn nghe). Ở đây, do bất biến từ có vĩ ngữ tuṃ là asaṅkhya (không phải số), theo quy tắc ‘asaṅkhyehi sabbāsa’nti, do đó đệ tứ cách luôn được lược bỏ, và khi hợp từ được tạo thành, niggahīta (ṃ) cũng luôn được lược bỏ. Trong các trường hợp như “Saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ” v.v... thì hợp từ không được hình thành. Iti catutthītappuriso. Dứt về Catutthītappurisa (Đệ tứ cách Y chủ cách). Pañcamītappurisa Pañcamītappurisa (Đệ ngũ cách Y chủ cách) Pañcamītappuriso apagamana, bhaya, virati, mocanādiatthesu paresu hoti. Pañcamītappurisa được hình thành khi các từ theo sau có ý nghĩa về sự ra đi, sự sợ hãi, sự kiêng cữ, sự giải thoát v.v... Methunā apetoti methunāpeto, palāsato apagatoti palāsāpagato, nagaramhā niggatoti nagaraniggato, piṇḍapātato paṭikkantoti piṇḍapātappaṭikkanto. Evaṃ gāmanikkhanto, rukkhapatito, sāsanamhā cutoti sāsanacuto, āpattiyā vuṭṭhānaṃ āpattivuṭṭhānaṃ, udakato uggato udakuggato, bhavato nissaṭo bhavanissaṭo, khandhasaṅgahato nissaṭanti khandhasaṅgahanissaṭaṃ, coramhā bhītoti corabhīto, pāpato bhāyati sīlenāti pāpabhīruko, pāpato jigucchati sīlenāti pāpajigucchī, vaṭṭato nibbindatīti vaṭṭanibbinno, kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Evaṃ vacīduccaritavirati, bandhanā mutto bandhanamutto. Evaṃ bandhanamokkho, kammato samuṭṭhitaṃ kammasamuṭṭhitaṃ[Pg.228]. Evaṃ kammajātaṃ, kammasambhūtaṃ, kammanibbattaṃ, lokato aggo lokaggo. Evaṃ lokajeṭṭho, lokuttamo, sabbehi jeṭṭho sabbajeṭṭho, sabbehi kaniṭṭho sabbakaniṭṭho. Evaṃ sabbahīno, sabbapacchimo, ukkaṭṭhato ukkaṭṭhoti ukkaṭṭhukkaṭṭho, omakato omakoti omakomako. Methunā apetoti là methunāpeto (người đã rời xa sự dâm dục), palāsato apagatoti là palāsāpagato (đã rời khỏi lá), nagaramhā niggatoti là nagaraniggato (đã ra khỏi thành phố), piṇḍapātato paṭikkantoti là piṇḍapātappaṭikkanto (đã đi khất thực về). Tương tự: gāmanikkhanto (đã ra khỏi làng), rukkhapatito (đã ngã từ trên cây), sāsanamhā cutoti là sāsanacuto (đã rời khỏi giáo pháp), āpattiyā vuṭṭhānaṃ là āpattivuṭṭhānaṃ (sự ra khỏi tội), udakato uggato là udakuggato (đã trồi lên từ nước), bhavato nissaṭo là bhavanissaṭo (đã thoát khỏi cõi hữu), khandhasaṅgahato nissaṭanti là khandhasaṅgahanissaṭaṃ (đã thoát khỏi sự gom nhóm của các uẩn), coramhā bhītoti là corabhīto (sợ hãi kẻ trộm), pāpato bhāyati sīlenāti là pāpabhīruko (người có tính sợ hãi tội lỗi), pāpato jigucchati sīlenāti là pāpajigucchī (người có tính ghê tởm tội lỗi), vaṭṭato nibbindatīti là vaṭṭanibbinno (người nhàm chán vòng luân hồi), kāyaduccaritato virati là kāyaduccaritavirati (sự kiêng cữ thân ác hành). Tương tự: vacīduccaritavirati (sự kiêng cữ khẩu ác hành), bandhanā mutto là bandhanamutto (được giải thoát khỏi sự trói buộc). Tương tự: bandhanamokkho (sự giải thoát khỏi sự trói buộc), kammato samuṭṭhitaṃ là kammasamuṭṭhitaṃ (được sanh khởi từ nghiệp). Tương tự: kammajātaṃ (sanh ra từ nghiệp), kammasambhūtaṃ (phát sanh từ nghiệp), kammanibbattaṃ (được tạo ra bởi nghiệp), lokato aggo là lokaggo (bậc tối thượng trong thế gian). Tương tự: lokajeṭṭho (bậc tối tôn trong thế gian), lokuttamo (bậc cao tột trong thế gian), sabbehi jeṭṭho là sabbajeṭṭho (người lớn nhất trong tất cả), sabbehi kaniṭṭho là sabbakaniṭṭho (người nhỏ nhất trong tất cả). Tương tự: sabbahīno (người thấp kém nhất trong tất cả), sabbapacchimo (người cuối cùng trong tất cả), ukkaṭṭhato ukkaṭṭhoti là ukkaṭṭhukkaṭṭho (cao tột của bậc cao tột), omakato omakoti là omakomako (thấp hèn của kẻ thấp hèn). Kvaci niccasamāso hoti, mātito jāto mātujo. Evaṃ pitujo, kammajaṃ, cittajaṃ, utujaṃ iccādi. Đôi khi là hợp từ thường xuyên, mātito jāto là mātujo (sanh từ mẹ). Tương tự: pitujo (sanh từ cha), kammajaṃ (sanh từ nghiệp), cittajaṃ (sanh từ tâm), utujaṃ (sanh từ thời tiết) v.v... Iti pañcamītappuriso. Dứt về Pañcamītappurisa (Đệ ngũ cách Y chủ cách). Chaṭṭhītappurisa Chaṭṭhītappurisa (Đệ lục cách Y chủ cách) Rañño putto rājaputto. Evaṃ rājapuriso, buddhasāvako, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, mattikāya pattoti mattikāpatto, vikārasambandhe chaṭṭhī, mattikāmayapattoti attho. Evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, suvaṇṇabhājanaṃ, pānīyassa thālakaṃ pānīyathālakaṃ. Rañño putto là rājaputto (con của vua). Tương tự: rājapuriso (người của vua), buddhasāvako (thinh văn của đức Phật), samuddaghoso (tiếng của biển), dhaññānaṃ rāsi là dhaññarāsi (đống lúa), mattikāya pattoti là mattikāpatto (cái bát bằng đất sét), đây là đệ lục cách trong mối liên hệ biến thể (vikārasambandha), có nghĩa là mattikāmayapattoti (cái bát được làm bằng đất sét). Tương tự: suvaṇṇakaṭāhaṃ (cái chảo bằng vàng), suvaṇṇabhājanaṃ (vật dụng bằng vàng), pānīyassa thālakaṃ là pānīyathālakaṃ (cái ly để uống nước). Samāsamajjhe ī, ūnaṃ bahulaṃ rassattaṃ, daṇḍino kulaṃ daṇḍikulaṃ, hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, nadikūlaṃ, naditīraṃ, bhikkhunīnaṃ saṅgho bhikkhunisaṅgho, jambuyā sākhā jambusākhā iccādi. Ở giữa samāsa, các nguyên âm ī, ū thường được rút ngắn, (ví dụ:) daṇḍino kulaṃ thành daṇḍikulaṃ, hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, nadikūlaṃ, naditīraṃ, bhikkhunīnaṃ saṅgho thành bhikkhunisaṅgho, jambuyā sākhā thành jambusākhā, v.v... Anta, māna, niddhāraṇiya, pūraṇa, bhāva, suhitatthehi samāso na hoti, mamaṃ anukubbanto, mamaṃ anukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā. Vibhattāvadhichaṭṭhiyā pana hotiyeva, narānaṃ uttamo naruttamo, naraseṭṭho, naravaro, gaṇānaṃ uttamo gaṇuttamo, dvipadānaṃ uttamo dvipaduttamo iccādi. Sissānaṃ pañcamo sisso, kappassa tatiyo bhāgo, pakkhassa aṭṭhamī, paṭassa sukkatā, rūpassa lahutā, rūpassa [Pg.229] mudutā, rūpassa kammaññatā. Kvaci hoti, kāyalahutā, cittalahutā, buddhasubuddhatā. Dhammasudhammatā, phalānaṃ suhito, phalānaṃ titto, phalānaṃ asito, karaṇatthe chaṭṭhī. Samāsa không được thành lập với (các từ có vĩ ngữ) anta, māna, (với các từ có nghĩa) xác định, số thứ tự, trừu tượng, no đủ, (ví dụ:) mamaṃ anukubbanto, mamaṃ anukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā. Nhưng samāsa vẫn được thành lập với biến cách thứ sáu chỉ sự phân định, (ví dụ:) narānaṃ uttamo thành naruttamo, naraseṭṭho, naravaro, gaṇānaṃ uttamo thành gaṇuttamo, dvipadānaṃ uttamo thành dvipaduttamo, v.v... (Không có samāsa trong các trường hợp:) Sissānaṃ pañcamo sisso, kappassa tatiyo bhāgo, pakkhassa aṭṭhamī, paṭassa sukkatā, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā. Đôi khi vẫn có, (ví dụ:) kāyalahutā, cittalahutā, buddhasubuddhatā. Dhammasudhammatā, phalānaṃ suhito, phalānaṃ titto, phalānaṃ asito, biến cách thứ sáu trong nghĩa của biến cách thứ ba. ‘‘Bhaṭo rañño putto devadattassā’’ti ettha ‘rājaputto’ti na hoti aññamaññānapekkhattā. ‘‘Devadattassa kaṇhā dantā’’ti ettha ‘devadattakaṇhadantā’ti na hoti aññasāpekkhattā. Aññasāpekkhattepi niccaṃ sambandhīpekkhasaddānaṃ samāso hoti vākye viya samāsepi sambandhassa viditattā. Vuttañca ‘‘satipi sāpekkhatte gamakattā samāso hotī’’ti, devadattagurukulaṃ, rājadāsīputto, devadāsīputto iccādi. Tattha devadattassa guru devadattaguru, tassa kulaṃ devadattagurukulanti viggaho. Guruno kulaṃ gurukulaṃ, devadattassa gurukulaṃ devadattagurukulantipi vadanti. ‘‘Rañño māgadhassa bimbisārassa putto’’ti etthapi aññasāpekkhattā ‘bimbisāraputto’ti na hoti, rañño go ca asso ca puriso cāti atthe ‘rājagavassapurisā’ti hoti dvandato pubbapadassa dvandapadehipi paccekaṃ sambandhassa viditattā. Tathā dvandato parapadassapi, narānañca devānañca sārathi naradevasārathi. Trong câu ‘Bhaṭo rañño putto devadattassā’, không thành lập ‘rājaputto’ vì (các từ) không phụ thuộc lẫn nhau. Trong câu ‘Devadattassa kaṇhā dantā’, không thành lập ‘devadattakaṇhadantā’ vì phụ thuộc vào từ khác. Ngay cả khi có sự phụ thuộc vào từ khác, samāsa vẫn được thành lập đối với những từ có mối quan hệ cố định, bởi vì mối quan hệ đó vẫn được hiểu rõ trong samāsa cũng như trong câu. Và có câu nói rằng: ‘Ngay cả khi có sự phụ thuộc, samāsa vẫn được thành lập vì có thể hiểu được’, (ví dụ:) devadattagurukulaṃ, rājadāsīputto, devadāsīputto, v.v... Ở đây, cách phân tích là: devadattassa guru thành devadattaguru, tassa kulaṃ thành devadattagurukulaṃ. Người ta cũng nói rằng: Guruno kulaṃ thành gurukulaṃ, devadattassa gurukulaṃ thành devadattagurukulaṃ. Trong câu ‘Rañño māgadhassa bimbisārassa putto’, cũng không thành lập ‘bimbisāraputto’ vì phụ thuộc vào từ khác. Trong nghĩa ‘rañño go ca asso ca puriso ca’, thành lập ‘rājagavassapurisā’ vì từ đứng trước của dvanda được hiểu là có quan hệ với từng từ trong các từ của dvanda. Tương tự đối với từ đứng sau dvanda, (ví dụ:) narānañca devānañca sārathi thành naradevasārathi. Iti chaṭṭhītappuriso. Như vậy là chaṭṭhītappurisa. Sattamītappurisa Sattamītappurisa Sattamītappurise rūpe saññā rūpasaññā. Ettha ca kārakānaṃ kriyāsādhanalakkhaṇattā kriyāpadeheva sambandho hoti, tasmā akriyavācakena parapadena saddhiṃ samāse jāte majjhe anurūpaṃ kriyāpadaṃ viññāyati, yathā [Pg.230] ‘assena yutto ratho assaratho’ iti ‘rūpe saññā’ti rūpe uppannā saññāti attho. Cakkhusmiṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato dhammarato. Evaṃ dhammaruci, dhammagāravo, dāne ajjhāsayo dānajjhāsayo. Evaṃ dānādhimutti, vaṭṭe bhayaṃ vaṭṭabhayaṃ, vaṭṭadukkhaṃ, gāme sūkaro gāmasūkaro, vanamahiṃso, samuddamaccho, itthīsu dhutto itthidhutto, itthisoṇḍo. Trong Sattamītappurisa, rūpe saññā thành rūpasaññā. Và ở đây, vì các kāraka có đặc tính là phương tiện thực hiện hành động, nên chúng có mối quan hệ với các động từ. Do đó, khi một samāsa được hình thành với một từ theo sau không phải là từ chỉ hành động, một động từ thích hợp được hiểu ngầm ở giữa, ví dụ như ‘assena yutto ratho thành assaratho’. Như vậy, ‘rūpe saññā’ có nghĩa là rūpe uppannā saññā. Cakkhusmiṃ viññāṇaṃ thành cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato thành dhammarato. Tương tự, dhammaruci, dhammagāravo, dāne ajjhāsayo thành dānajjhāsayo. Tương tự, dānādhimutti, vaṭṭe bhayaṃ thành vaṭṭabhayaṃ, vaṭṭadukkhaṃ, gāme sūkaro thành gāmasūkaro, vanamahiṃso, samuddamaccho, itthīsu dhutto thành itthidhutto, itthisoṇḍo. Upapadakitantesu niccasamāso, vane caratīti vanacaro, kāmāvacaro, kucchimhi sayatīti kucchissayo, gabbhe setīti gabbhaseyyo, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, paṅke jātaṃ paṅkajaṃ. Evaṃ atrajo, khetrajo iccādi. Idha na hoti, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāro, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. Trong các từ có kitanta đi sau upapada, samāsa là bắt buộc, (ví dụ:) vane caratīti thành vanacaro, kāmāvacaro, kucchimhi sayatīti thành kucchissayo, gabbhe setīti thành gabbhaseyyo, thale tiṭṭhatīti thành thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, paṅke jātaṃ thành paṅkajaṃ. Tương tự, atrajo, khetrajo, v.v... Ở đây không có (samāsa), (ví dụ:) bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāro, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ. Iti sattamītappuriso. Như vậy là sattamītappuriso. Luttatappurisa Luttatappurisa Tappurisapadānaṃ mahāvuttisuttena kvaci vipallāso. Đôi khi có sự đảo ngược vị trí của các từ trong tappurisa theo kinh Mahāvutti. Uparigaṅgā, heṭṭhānadī, antovihāro, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā rājahaṃso haṃsarājā vā, māsassa aḍḍhaṃ aḍḍhamāsaṃ, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ. Evaṃ pubbarattaṃ, pararattaṃ, issa attaṃ. Kāyassa pubbabhāgo pubbakāyo, parakāyo, ahassa pubbo pubbaṇho, majjhaṇho, sāyanho, pubbediṭṭho diṭṭhapubbo, tathāgataṃ diṭṭhapubbo thero, tathāgato diṭṭhapubbo therena iccādi. Uparigaṅgā, heṭṭhānadī, antovihāro, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā thành rājahaṃso hoặc haṃsarājā, māsassa aḍḍhaṃ thành aḍḍhamāsaṃ, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ thành aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ thành aḍḍharattaṃ. Tương tự, pubbarattaṃ, pararattaṃ, issa attaṃ. Kāyassa pubbabhāgo thành pubbakāyo, parakāyo, ahassa pubbo thành pubbaṇho, majjhaṇho, sāyanho, pubbediṭṭho thành diṭṭhapubbo, tathāgataṃ diṭṭhapubbo thero, tathāgato diṭṭhapubbo therena, v.v... Iti luttatappuriso. Như vậy là luttatappuriso. Aluttatappurisa Aluttatappurisa Idāni [Pg.231] aluttatappurisā vuccante. Bây giờ, aluttatappurisa được nói đến. Dīpaṅkaro, pabhaṅkaro, amatandado, purindado, vessantaro, attantapo, parantapo, raṇañjaho, jutindharo, vijjandharo, dassanenapahātabbadhammo, kutojo, tatojo, itojo, bhayato upaṭṭhānaṃ bhayatupaṭṭhānaṃ, kaṭattākammaṃ, kaṭattārūpaṃ, parassapadaṃ, attanopadaṃ, devānamindo, devānaṃpiyatisso, gavampatitthero, pubbenivāso, majjhekalyāṇaṃ, dūrerūpaṃ, santikerūpaṃ, dūrenidānaṃ, santikenidānaṃ, antevāsiko, janesuto, kāmesumicchācāro iccādi. Dīpaṅkaro, pabhaṅkaro, amatandado, purindado, vessantaro, attantapo, parantapo, raṇañjaho, jutindharo, vijjandharo, dassanenapahātabbadhammo, kutojo, tatojo, itojo, bhayato upaṭṭhānaṃ thành bhayatupaṭṭhānaṃ, kaṭattākammaṃ, kaṭattārūpaṃ, parassapadaṃ, attanopadaṃ, devānamindo, devānaṃpiyatisso, gavampatitthero, pubbenivāso, majjhekalyāṇaṃ, dūrerūpaṃ, santikerūpaṃ, dūrenidānaṃ, santikenidānaṃ, antevāsiko, janesuto, kāmesumicchācāro, v.v... Iti aluttatappuriso. Như vậy là aluttatappuriso. Sabbo cāyaṃ amāditappuriso abhidheyyavacano parapadaliṅgo ca. Và tất cả amāditappurisa này có từ ngữ chỉ đối tượng được biểu thị và có giới tính của từ sau. Amāditappuriso niṭṭhito. Amāditappuriso đã xong. Kammadhārayasamāsa Kammadhārayasamāsa Atha kammadhārayasaññito paṭhamātappuriso vuccate. Bây giờ, paṭhamātappurisa được gọi là kammadhāraya được nói đến. Kammamiva dvayaṃ dhāretīti kammadhārayo. Yathā kammaṃ kriyañca payojanañca dvayaṃ dhāreti kamme sati tassa dvayassa sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve nāmāni dhāreti imasmiṃ samāse sati ekatthajotakassa nāmadvayassa sambhavatoti. Kammadhārayo là vì nó mang hai thứ như kamma. Giống như kamma mang hai thứ là hành động và mục đích, vì khi có kamma thì hai thứ đó mới có thể có, cũng vậy, samāsa này mang hai tên cho một ý nghĩa, vì khi có samāsa này thì mới có thể có hai tên gọi biểu thị một ý nghĩa. Api ca kattabbanti kammaṃ, dhāretabbanti dhāriyaṃ, kammañca taṃ dhāriyañcāti kammadhāriyaṃ, yaṃkiñci hitakammaṃ, kammadhāriyasaddasadisattā [Pg.232] sabbo cāyaṃ samāso kammadhārayoti vuccati issa attaṃ katvā. Yathā hi kammadhāriyasaddo ekassa atthassa dve nāmāni dhāreti, tathā ayaṃ samāsopīti. So eva uttarapadatthapadhānatāsaṅkhātena tappurisalakkhaṇena yuttattā ‘tappuriso’ti ca vuccati. Bhinnapavattinimittānaṃ dvinnaṃ padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti tulyādhikaraṇatā nāma, tena tulyādhikaraṇalakkhaṇena yuttattā ‘tulyādhikaraṇasamāso’ti ca vuccati. So eva ca visesanapadavasena guṇavisesadīpanattā ‘visesanasamāso’ti ca vuccati. Tasmiṃ visesanasamāse – Lại nữa, (cái) được làm nên được gọi là kamma (hành động), (cái) được mang giữ nên được gọi là dhāriya (vật được mang giữ); vừa là kamma vừa là dhāriya nên là kammadhāriya, (nghĩa là) bất cứ hành động hữu ích nào. Do bởi sự tương tự với từ kammadhāriya, toàn bộ hợp từ này được gọi là kammadhāraya, bằng cách biến nó thành tên riêng. Quả vậy, giống như từ kammadhāriya mang hai tên cho một ý nghĩa, hợp từ này cũng vậy. Chính hợp từ ấy, do có đặc tính của tappurisa được biết đến qua sự nổi trội về ý nghĩa của từ sau, nên cũng được gọi là ‘tappurisa’. Sự hiện hữu trong cùng một ý nghĩa của hai từ có lý do áp dụng khác nhau, thông qua mối quan hệ giữa tính từ và danh từ được bổ nghĩa, được gọi là tulyādhikaraṇatā. Do có đặc tính tulyādhikaraṇa ấy, nó cũng được gọi là ‘tulyādhikaraṇasamāsa’. Và chính hợp từ ấy, do biểu thị một phẩm chất đặc biệt thông qua một từ bổ nghĩa, nên cũng được gọi là ‘visesanasamāsa’. Trong visesanasamāsa ấy – 346. Visesanamekatthena. 346. Tính từ (hợp với danh từ) trong cùng một nghĩa. Visesanabhūtaṃ syādyantapadaṃ ekatthena visesyabhūtena syādyantapadena saddhiṃ ekatthaṃ hoti. Từ có biến cách vĩ ngữ syādi giữ vai trò tính từ, cùng với từ có biến cách vĩ ngữ syādi giữ vai trò danh từ được bổ nghĩa có cùng một ý nghĩa, trở thành một ý nghĩa duy nhất. Ettha ca visesīyati dabbaṃ visiṭṭhaṃ karīyati etenāti visesanaṃ. Eko attho yassāti ekatthaṃ, ‘eko’ti samāno, ‘attho’ti abhidheyyattho, nemittakattho, soyeva dvinnaṃ pavattinimittānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena ‘adhikaraṇa’nti ca vuccati. Pavattinimittānañca adhiṭṭhānatte sati padānampi adhiṭṭhānatā siddhā hoti. Iti ekatthanti tulyādhikaraṇaṃ, samānādhikaraṇanti vuttaṃ hoti, tena ekatthena. ‘Ekatthaṃ hotī’ti ekatthībhūtaṃ hotīti attho. Và ở đây, (cái) mà nhờ đó một thực thể được phân biệt, được làm cho đặc thù, thì (cái đó) là visesana (tính từ). (Cái) có một ý nghĩa là ekattha. ‘Eko’ có nghĩa là ‘đồng nhất’. ‘Attho’ có nghĩa là ý nghĩa được biểu thị, ý nghĩa nguyên nhân. Chính ý nghĩa ấy, vì là nền tảng cho hai lý do áp dụng, nên cũng được gọi là ‘adhikaraṇa’ (sở y). Và khi có tình trạng làm nền tảng cho các lý do áp dụng, thì tình trạng làm nền tảng cho các từ cũng được thành tựu. Do đó, ekattha có nghĩa là tulyādhikaraṇa, được gọi là samānādhikaraṇa. Bởi ekattha ấy. ‘Ekatthaṃ hoti’ có nghĩa là ‘trở thành một ý nghĩa hợp nhất’. So ca samāso navavidho visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado, upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapado, nanipātapubbapado, kunipātapubbapado, pādipubbapado cāti. Và hợp từ ấy có chín loại là: visesanapubbapada (tính từ đứng trước), visesanuttarapada (tính từ đứng sau), visesanobhayapada (cả hai đều là tính từ), upamānuttarapada (từ so sánh đứng sau), sambhāvanāpubbapada (từ chỉ sự hình dung đứng trước), avadhāraṇapubbapada (từ chỉ sự xác định đứng trước), nanipātapubbapada (tiểu từ na đứng trước), kunipātapubbapada (tiểu từ ku đứng trước), và pādipubbapada (tiếp đầu ngữ pā, v.v... đứng trước). Tattha [Pg.233] visesanapubbapado yathā? Mahāpuriso, mahānadī, mahabbhayaṃ. Ettha ca ‘‘sā senā dissate mahā, bārāṇasirajjaṃ nāma mahā’’ti pāḷi dissati. Tasmā samāsepi tiliṅge nipātarūpo mahāsaddo yujjati. Mahā ca so puriso cāti mahāpuriso, mahā ca sā nadī cāti mahānadī, mahā ca taṃ bhayañcāti mahabbhayaṃ, dvittaṃ saṃyoge ca rassattaṃ. Mahāsaddavevacanena mahantasaddenapi vākyaṃ dassetuṃ yujjati, mahanto puriso mahāpuriso, mahantī nadī mahānadī, mahantaṃ bhayaṃ mahabbhayanti. Ca, tasaddehi ca saddhiṃ paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ yujjati, mahanto ca so puriso cāti mahāpuriso, mahantī ca sā nadī cāti mahānadī, mahantañca taṃ bhayañcāti mahabbhayanti. Mahantasaddo vā mahā hoti, ‘ṭa ntantūna’nti suttena uttarapade pare ntassa sabbassa attaṃ, mahāvuttinā dīgho ca. Trong đó, visesanapubbapada như thế nào? (Ví dụ:) Mahāpuriso, mahānadī, mahabbhayaṃ. Và ở đây, kinh văn Pāḷi được thấy (như sau): “sā senā dissate mahā”, “bārāṇasirajjaṃ nāma mahā”. Do đó, ngay cả trong hợp từ, từ mahā dưới dạng bất biến từ cũng thích hợp trong cả ba tánh. “Vĩ đại và là người ấy” là mahāpuriso; “vĩ đại và là sông ấy” là mahānadī; “vĩ đại và là sự sợ hãi ấy” là mahabbhayaṃ, (ở đây có) sự lặp lại phụ âm và nguyên âm ngắn trong khi kết hợp. Cũng có thể trình bày câu phân tích bằng từ mahanta, là từ đồng nghĩa với từ mahā: mahanto puriso (là) mahāpuriso, mahantī nadī (là) mahānadī, mahantaṃ bhayaṃ (là) mahabbhayanti. Và cũng có thể trình bày một cách đầy đủ cùng với các từ ca và ta: “vĩ đại và là người ấy” là mahāpuriso; “vĩ đại và là sông ấy” là mahānadī; “vĩ đại và là sự sợ hãi ấy” là mahabbhayanti. Hoặc từ mahanta trở thành mahā, theo quy tắc ‘ṭa ntantūnaṃ’, khi có từ sau theo sau, toàn bộ vần nta biến thành a, và theo mahāvutti, có sự trường hóa. Ettha ca dvīhi casaddehi dvinnaṃ padānaṃ sakatthanānāttaṃ dīpeti. Taṃsaddena sakatthanānāttepi sakatthānaṃ adhikaraṇabhūtassa dabbatthassa ekattaṃ dīpeti. Imasmiṃ byākaraṇe visuṃ rūpavidhānakiccaṃ nāma natthi, taṃtaṃsuttavidhānañca tadanurūpaṃ dassitaviggahavākyañca disvā tassa tassa siddhapadassa atthabyañjanavinicchaye ñāte rūpavidhānakiccaṃ siddhaṃ hoti, santo ca so puriso cāti sappuriso, setahatthī, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ. Và ở đây, thông qua hai từ ca, (câu phân tích) cho thấy sự khác biệt về ý nghĩa riêng của hai từ. Thông qua từ ta, mặc dù có sự khác biệt về ý nghĩa riêng, (câu phân tích) cho thấy sự thống nhất về ý nghĩa thực thể, vốn là nền tảng cho các ý nghĩa riêng của chúng. Trong ngữ pháp này, không có một công việc riêng biệt gọi là tạo dựng từ. Khi đã thấy quy tắc của các kinh văn khác nhau và câu phân tích được trình bày tương ứng, và khi đã biết sự phân định về ý nghĩa và văn tự của từng từ đã thành, thì công việc tạo dựng từ được xem là hoàn tất. (Ví dụ:) “hiền thiện và là người ấy” là sappuriso; setahatthī (voi trắng), nīluppalaṃ (sen xanh), lohitacandanaṃ (gỗ đàn hương đỏ). Visadisaliṅga, vacanāpi saddā ekatthā honti, vinayo ca so pariyatti cāti vinayapariyatti, vinayo ca so piṭakañcāti vinayapiṭakaṃ, avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo, avijjā ca sā nīvaraṇañcāti avijjānīvaraṇaṃ. Evaṃ itthiratanaṃ, sīlañca taṃ guṇo cāti sīlaguṇo, sīlañca taṃ patiṭṭhā cāti sīlapatiṭṭhā iccādi. Các từ có tánh và số không tương đồng cũng trở thành một ý nghĩa. “Luật và là giáo pháp ấy” là vinayapariyatti; “luật và là tạng ấy” là vinayapiṭakaṃ; “vô minh và là duyên ấy” là avijjāpaccayo; “vô minh và là triền cái ấy” là avijjānīvaraṇaṃ. Tương tự, itthiratanaṃ (người nữ quý báu); “giới và là đức hạnh ấy” là sīlaguṇo; “giới và là nền tảng ấy” là sīlapatiṭṭhā, v.v... Tathā [Pg.234] vīsati ca sā purisā cāti vīsatipurisā, satañca taṃ purisā cāti satapurisā, saṅkhārā ca te paccayo cāti saṅkhārapaccayo, aṅgā ca te janapadañcāti aṅgajanapadaṃ, magadhā ca te raṭṭhañcāti magadharaṭṭhaṃ. Evaṃ kāsiraṭṭhaṃ iccādi. Tương tự, “hai mươi và là những người đàn ông ấy” là vīsatipurisā; “một trăm và là những người đàn ông ấy” là satapurisā; “các hành và là duyên ấy” là saṅkhārapaccayo; “dân chúng Aṅga và là xứ sở ấy” là aṅgajanapadaṃ; “dân chúng Magadha và là vương quốc ấy” là magadharaṭṭhaṃ. Tương tự, kāsiraṭṭhaṃ, v.v... Idha na hoti, puṇṇo mantānīputto, citto gahapati, sakko devarājā, brahmā sahampati iccādi. Ở đây (hợp từ) không xảy ra: Puṇṇo Mantānīputto, Citto gahapati, Sakko devarājā, Brahmā Sahampati, v.v... Kvaci niccasamāso, kaṇhasappo, lohitamālaṃ iccādi. Đôi khi là hợp từ bắt buộc: kaṇhasappo (rắn hổ mang), lohitamālaṃ (vòng hoa đỏ), v.v... Visesanuttarapado yathā? Sāriputtatthero, buddhaghosācariyo, ācariyaguttilo vā, mahosadhapaṇḍito, purisuttamo, purisavaro, purisaviseso iccādi. Visesanuttarapada như thế nào? (Ví dụ:) Sāriputtatthero (trưởng lão Sāriputta), buddhaghosācariyo (luận sư Buddhaghosa), hoặc ācariyaguttilo (thầy Guttila), mahosadhapaṇḍito (học giả Mahosadha), purisuttamo (người tối thượng), purisavaro (người cao quý), purisaviseso (người đặc biệt), v.v... Visesanobhayapado yathā? Chinnañca taṃ parūḷhañcāti chinnaparūḷhaṃ, sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ andhabadhiro, katañca taṃ akatañcāti katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, chinnabhinnaṃ, sittañca taṃ sammaṭṭhañcāti sittasammaṭṭhaṃ, santassa bhāvo saccaṃ, akhemaṭṭhena dukkhañca taṃ aviparītaṭṭhena saccañcāti dukkhasaccaṃ iccādi. Visesanobhayapada như thế nào? (Ví dụ:) “bị chặt và đã mọc lại” là chinnaparūḷhaṃ; “lạnh và nóng” là sītuṇhaṃ; “què và gù” là khañjakhujjo. Tương tự, andhabadhiro (mù và điếc); “đã làm và chưa làm” là katākataṃ; chiddāvachiddaṃ (có lỗ và không có lỗ); chinnabhinnaṃ (bị cắt và bị vỡ); “được tưới và được quét” là sittasammaṭṭhaṃ; bản chất của sự hiện hữu là sự thật (sacca); “khổ theo nghĩa không an ổn và là sự thật theo nghĩa không sai khác” là dukkhasaccaṃ (khổ đế), v.v... Upamānuttarapado yathā? Sīho viyāti sīho, muni ca so sīho cāti munisīho. Evaṃ munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, raṃsi viyāti raṃsi, saddhammo ca so raṃsi cāti saddhammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko iccādi. Ví dụ về (tappurisa) có từ so sánh làm hậu từ? `Sīho viya` (như sư tử) là `sīho`; vị ẩn sĩ ấy cũng là sư tử, nên gọi là `munisīho` (ẩn sĩ sư tử). Tương tự: `munipuṅgavo` (ẩn sĩ ngưu vương), `buddhanāgo` (Phật long tượng), `buddhādicco` (Phật nhật). `Raṃsi viya` (như ánh sáng) là `raṃsi`; chánh pháp ấy cũng là ánh sáng, nên gọi là `saddhammaraṃsi` (chánh pháp quang). Tương tự: `vinayasāgaro` (biển luật), `samaṇapadumo` (sa-môn liên hoa), `samaṇapuṇḍarīko` (sa-môn bạch liên), v.v... Sambhāvanāpubbapado yathā? Hetu hutvā paccayo hetupaccayo. Evaṃ ārammaṇapaccayo, manussabhūto, devabhūto, dhammo iti saṅkhāto dhammasaṅkhāto, dhammasammato, dhammasaññito[Pg.235], dhammalakkhito, eva iti saṅkhāto saddo evasaddo. Evaṃ casaddo, vāsaddo, ariyabhūto saṅgho ariyasaṅgho. Evaṃ buddhamuni, paccekamuni iccādi. Ettha ca sambhāvanā nāma sāmaññabhūtassa uttarapadatthassa daḷhaṃ katvā thomanā sarūpavisesadīpanā, na guṇamattadīpanāti adhippāyo. Garū pana ‘‘dhammo iti buddhi dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā, aniccasaññā, dhātusaññā, mātusaññā, pāṇasaññitā, attadiṭṭhi’’ iccādīnipi ettha āharanti, imāni pana ‘‘saraṇaṃ iti gato upagato saraṇaṅgato’’ti padaṃ viya itiluttāni paṭhamātappurisapadāni nāma yujjantīti. Ví dụ về (tappurisa) có từ chỉ sự quan niệm làm tiền từ? `Hetu hutvā paccayo` là `hetupaccayo` (nhân duyên). Tương tự: `ārammaṇapaccayo` (sở duyên duyên), `manussabhūto` (đã thành người), `devabhūto` (đã thành trời), `dhammo iti saṅkhāto` (được gọi là pháp) là `dhammasaṅkhāto`, `dhammasammato`, `dhammasaññito`, `dhammalakkhito`; `eva iti saṅkhāto saddo` (âm thanh được gọi là `eva`) là `evasaddo`. Tương tự: `casaddo` (âm ca), `vāsaddo` (âm vā); `ariyabhūto saṅgho` (chúng Tăng đã trở thành bậc thánh) là `ariyasaṅgho` (thánh tăng). Tương tự: `buddhamuni` (Phật ẩn sĩ), `paccekamuni` (độc giác ẩn sĩ), v.v... Ở đây, `sambhāvanā` (sự quan niệm) có nghĩa là sự tán dương bằng cách làm cho vững chắc, sự chỉ rõ bản chất đặc biệt của ý nghĩa hậu từ vốn là chung chung, chứ không phải chỉ là sự chỉ rõ một phẩm chất. Tuy nhiên, các vị thầy còn đưa ra ở đây các ví dụ như: `dhammo iti buddhi` là `dhammabuddhi` (trí tuệ về pháp). Tương tự: `dhammasaññā` (tưởng về pháp), `aniccasaññā` (vô thường tưởng), `dhātusaññā` (giới tưởng), `mātusaññā` (tưởng về mẹ), `pāṇasaññitā` (sự nhận biết là chúng sinh), `attadiṭṭhi` (kiến chấp về tự ngã). Nhưng những từ này, giống như từ `saraṇaṃ iti gato upagato saraṇaṅgato`, được gọi là các từ tappurisa biến cách thứ nhất có `iti` bị lược bỏ thì hợp lý hơn. Avadhāraṇapubbapado yathā? Guṇo eva dhanaṃ na maṇisuvaṇṇādīti guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, cakkhu eva dvāraṃ na gāmadvārādīti cakkhudvāraṃ. Evaṃ cakkhuvatthu, cakkhundriyaṃ, cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, khandhā eva bhārā khandhabhārā. Ettha ca yadi bharitabbaṭṭhena bhārā nāma siyuṃ, pañcakkhandhā eva bhārā nāma siyuṃ, na sīsabhāra, aṃsabhārādayo. Khandhā hi niccabhārā honti, itare tāvakālikā, khandhamūlikā cāti. Evaṃ atisayatthasambhāvanatthaṃ khandhā eva bhārāti avadhāraṇavākyaṃ payujjati, na sīsabhārādīnaṃ sabbaso bhārabhāvapaṭikkhipanatthanti. Evaṃ sabbattha, avijjā eva malaṃ na kaṃsamalādikanti avijjāmalaṃ, avijjā eva āsavo na madhvāsavādikoti avijjāsavo. Evaṃ taṇhāsallaṃ, paññāsatthaṃ, paññāloko, paññāpajjoto, rāgaggi, dosaggi, mohaggi iccādi. Garū pana ‘‘dhanaṃ viyāti dhanaṃ, saddhā eva ariyānaṃ dhanaṃ saddhādhanaṃ, satthaṃ viyāti satthaṃ, paññā eva satthaṃ paññāsattha’’nti yojenti, evaṃ sati atisayasambhāvanattho na sijjhati. Ví dụ về (tappurisa) có từ chỉ sự xác định làm tiền từ? `Guṇo eva dhanaṃ na maṇisuvaṇṇādi` (chỉ có đức hạnh là tài sản, không phải ngọc ngà vàng bạc v.v...) là `guṇadhanaṃ` (đức hạnh tài). Tương tự: `saddhādhanaṃ` (tín tài), `sīladhanaṃ` (giới tài). `Cakkhu eva dvāraṃ na gāmadvāra` (chỉ có mắt là cửa, không phải cửa làng v.v...) là `cakkhudvāraṃ` (nhãn môn). Tương tự: `cakkhuvatthu` (nhãn vật), `cakkhundriyaṃ` (nhãn quyền), `cakkhāyatanaṃ` (nhãn xứ), `cakkhudhātu` (nhãn giới). `Khandhā eva bhārā` (chỉ có các uẩn là gánh nặng) là `khandhabhārā` (uẩn gánh). Ở đây, nếu `bhārā` (gánh nặng) có nghĩa là vật cần được mang, thì chỉ có năm uẩn mới được gọi là gánh nặng, chứ không phải gánh nặng trên đầu, gánh nặng trên vai v.v... Vì các uẩn là gánh nặng thường xuyên, còn những thứ khác chỉ là tạm thời và có gốc rễ từ các uẩn. Như vậy, câu xác định `khandhā eva bhārā` được dùng với ý nghĩa tán dương sự vượt trội, chứ không phải với ý nghĩa hoàn toàn bác bỏ tính chất gánh nặng của gánh nặng trên đầu v.v... Tương tự ở mọi nơi: `avijjā eva malaṃ na kaṃsamala` (chỉ có vô minh là cấu uế, không phải rỉ sét đồng v.v...) là `avijjāmalaṃ` (vô minh cấu uế); `avijjā eva āsavo na madhvāsava` (chỉ có vô minh là lậu hoặc, không phải rượu mật ong v.v...) là `avijjāsavo` (vô minh lậu). Tương tự: `taṇhāsallaṃ` (ái dục mũi tên), `paññāsatthaṃ` (trí tuệ vũ khí), `paññāloko` (trí tuệ ánh sáng), `paññāpajjoto` (trí tuệ ngọn đèn), `rāgaggi` (lửa tham), `dosaggi` (lửa sân), `mohaggi` (lửa si), v.v... Tuy nhiên, các vị thầy giải thích rằng: `dhanaṃ viya` là `dhanaṃ`; `saddhā eva ariyānaṃ dhanaṃ` là `saddhādhanaṃ`; `satthaṃ viya` là `satthaṃ`; `paññā eva satthaṃ` là `paññāsatthaṃ`. Nếu như vậy, ý nghĩa tán dương sự vượt trội sẽ không thành tựu. 347. Nanipātapubbapade nau. 347. (Hợp thể) có bất biến từ `na` làm tiền từ: `nau`. Ñānubandho [Pg.236] paṭisedhamhā aññanakāra nivattanattho, nauiccetaṃ syādyantaṃ aññena syādyantena saha ekatthaṃ hoti. Iminā nañe katthasaññaṃ katvā – Anubandha `ñ` có mục đích ngăn chặn (sự thay thế bằng) âm `a` khác với (trường hợp) phủ định. `Na` này, là một từ có vĩ ngữ `syādi`, hợp nhất với một từ khác có vĩ ngữ `syādi`. Do quy tắc này, sau khi đã đặt định danh `kattha` cho `nañ` – 348. Ṭa naussa. 348. `Ṭa naussa`. Uttarapade pare nauiccetassa ṭānubandho a hotīti nassa attaṃ. Khi có hậu từ theo sau, `na` này có anubandha `ṭ` trở thành `a`; do đó, `na` biến thành `a`. Na brāhmaṇo abrāhmaṇo. Ettha siyā – kiṃ vijjamānassa vāyaṃ nisedho, udāhu avijjamānassa vāti, kiñcettha – yadi vijjamānassa nisedho, evaṃ sati loke vijjamānā sabbe brāhmaṇā abrāhmaṇā nāma bhaveyyuṃ. Tasmā ‘‘idha jano na brāhmaṇo, tattha jano na brāhmaṇo’’tiādinā desādiniyamaṃ vinā loke vijjamānassa brāhmaṇassa nisedho na yujjati, atha loke avijjamānassa nisedho, evañca sati kiṃ avijjamānassa nisedhena nisedhanīyasseva avijjamānattāti? Vuccate – taṃsadisādiatthesu tabbohārassevāyaṃ nisedho. Tathā hi brāhmaṇasadise abrāhmaṇe kesañci brāhmaṇasaññā saṇṭhāti, saññānurūpañca brāhmaṇavohāro tasmiṃ pavattati, evaṃ pavattassa abrāhmaṇe brāhmaṇavohārassa ayaṃ paṭisedho hoti. Yathā taṃ? Lokasmiṃ bālajanānaṃ micchāsaññāvasena micchāvohāro pavattatiyeva ‘‘rūpaṃ attā, vedanā attā’’ iccādi, tesaṃ tassa micchābhāvakhyāpanatthaṃ paṭisedho yojiyati ‘‘rūpaṃ anattā, vedanā anattā’’ iccādi. Ettāvatā suddhabrāhmaṇasaddassapi micchāvasena taṃsadise atthe pavattisambhavo siddho hoti, nakārassa [Pg.237] ca tadatthajotakamattatā siddhā hoti, evañca sati uttarapadatthapadhānatāsaṅkhātaṃ tappurisalakkhaṇampi idha na virujjhati, tasmā abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Esa nayo tadañña, tabbiruddha, tadabhāvatthādīsu. `Na brāhmaṇo` là `abrāhmaṇo` (không phải Bà-la-môn). Ở đây, có thể có câu hỏi: đây là sự phủ định của một đối tượng hiện hữu hay của một đối tượng không hiện hữu? Vấn đề ở đây là gì? Nếu là sự phủ định của một đối tượng hiện hữu, thì tất cả các vị Bà-la-môn hiện hữu trên thế gian sẽ được gọi là không phải Bà-la-môn. Do đó, nếu không có sự giới hạn về nơi chốn v.v... như "người ở đây không phải là Bà-la-môn, người ở kia không phải là Bà-la-môn", thì sự phủ định một vị Bà-la-môn hiện hữu trên thế gian là không hợp lý. Còn nếu là sự phủ định một đối tượng không hiện hữu trên thế gian, thì phủ định một đối tượng không hiện hữu để làm gì, khi mà chính đối tượng cần phủ định đã không hiện hữu? Câu trả lời là: đây là sự phủ định chính cách dùng từ đó trong các ý nghĩa như "tương tự như đối tượng đó" v.v... Cụ thể là, đối với một người không phải Bà-la-môn nhưng tương tự Bà-la-môn, một số người có nhận thức rằng đó là Bà-la-môn, và tương ứng với nhận thức đó, cách dùng từ "Bà-la-môn" được áp dụng cho người ấy. Đây là sự phủ định cách dùng từ "Bà-la-môn" đã được áp dụng cho người không phải Bà-la-môn. Ví dụ như thế nào? Trong thế gian, do tà kiến, cách dùng từ sai lầm vẫn tồn tại nơi những kẻ phàm phu như "sắc là tự ngã", "thọ là tự ngã" v.v... Để tuyên bố tính chất sai lầm của nó, sự phủ định được áp dụng: "sắc là vô ngã", "thọ là vô ngã" v.v... Do đó, khả năng từ "Bà-la-môn" thuần túy cũng có thể được áp dụng một cách sai lầm cho một đối tượng có ý nghĩa tương tự đã được xác lập, và âm `na` chỉ có chức năng biểu thị ý nghĩa đó cũng được xác lập. Và trong trường hợp này, đặc tính của hợp thể tappurisa, được gọi là sự ưu thế của ý nghĩa hậu từ, cũng không bị mâu thuẫn ở đây. Vì vậy, `abrāhmaṇo` có nghĩa là "người tương tự Bà-la-môn". Phương pháp này cũng áp dụng cho các ý nghĩa "khác với đối tượng đó", "trái ngược với đối tượng đó", "sự vắng mặt của đối tượng đó" v.v... Tattha tadaññatthe – Trong đó, với ý nghĩa "khác với đối tượng đó" – Saṅkhatā dhammā asaṅkhatā dhammā. Ettha ca na saṅkhatā asaṅkhatā, saṅkhatadhammehi aññe dhammāti attho. Các pháp hữu vi, các pháp vô vi. Ở đây, `na saṅkhatā` là `asaṅkhatā`; có nghĩa là các pháp khác với các pháp hữu vi. Tabbiruddhe – Với ý nghĩa "trái ngược với đối tượng đó" – Akusalo, kusalapaṭipakkho dhammoti attho. `Akusalo` (bất thiện), có nghĩa là pháp đối nghịch với thiện. Tadabhāve – Với ý nghĩa "sự vắng mặt của đối tượng đó" – Na katvā akatvā, karaṇena sabbaso vināti attho. `Na katvā` là `akatvā` (không làm), có nghĩa là hoàn toàn không có sự làm. Duvidho paṭisedho pasajjapaṭisedho, payirudāsapaṭisedho cāti. Sự phủ định có hai loại: `pasajjapaṭisedha` (phủ định trực tiếp) và `payirudāsapaṭisedha` (phủ định gián tiếp). Tattha attanā yuttapadatthaṃ pasajja laggetvā paṭisedhetīti pasajjapaṭisedho, tadabhāvamattajotako nakāro, kriyāmattanisedhoti vuttaṃ hoti. Akatvā, akātuṃ, akaronto, na karoti, na kātabbaṃ iccādi. Trong đó, `pasajjapaṭisedha` được gọi như vậy vì nó phủ định bằng cách bám dính trực tiếp vào ý nghĩa của từ mà nó kết hợp; âm `na` chỉ biểu thị sự vắng mặt của điều đó, có nghĩa là sự phủ định chính hành động. Ví dụ: `akatvā` (không làm), `akātuṃ` (không để làm), `akaronto` (đang không làm), `na karoti` (không làm), `na kātabbaṃ` (không nên làm), v.v... Pasajjamatte aṭṭhatvā taṃsadisādike paritobhāge uggayha nisedhetabbaṃ atthaṃ asati khipati chaḍḍetīti payirudāso, taṃsadisādijotako, dabbanisedhoti vuttaṃ hoti. Abrāhmaṇo iccādi. Evaṃ asamaṇo, asakyaputtiyo, amitto, mittadhammavidhuroti attho. Payirudāso là (từ) loại trừ, vứt bỏ, loại bỏ ý nghĩa cần được phủ định khi không có (ý nghĩa đó), sau khi đã đứng vững trong ý nghĩa chỉ là sự phủ định và đã nắm bắt các phần xung quanh tương tự như thế v.v... (Nó) là từ làm sáng tỏ những gì tương tự như thế v.v... được gọi là sự phủ định đối với sự vật. Abrāhmaṇo (không phải là Bà-la-môn) v.v... Tương tự như vậy, asamaṇo (không phải là sa-môn), asakyaputtiyo (không phải là Thích tử), amitto (không phải là bạn), có nghĩa là người thiếu vắng phẩm chất của một người bạn. 349. Ana sare. 349. Ana khi có nguyên âm theo sau. Sare pare nauiccetassa ana hoti. Khi có nguyên âm theo sau, na này trở thành ana. Na [Pg.238] ariyo anariyo, ariyadhammavimukhoti attho. Na āvāso anāvāso, na issaro anissaro. Na īti anīti, ‘ītī’ti upaddavo, na yutto upāyo anupāyo, na ūmi anūmi, na yuttā esanā anesanā, na yutto okāso anokāso, na atikkamma anatikkamma, anādāya, anoloketvā iccādi. Na ariyo là anariyo, có nghĩa là người quay lưng lại với pháp của bậc thánh. Na āvāso là anāvāso, na issaro là anissaro. Na īti là anīti, ‘ītī’ là tai ương, na yutto upāyo là anupāyo, na ūmi là anūmi, na yuttā esanā là anesanā, na yutto okāso là anokāso, na atikkamma là anatikkamma, anādāya, anoloketvā v.v... Bahulādhikārā ayuttatthānampi samāso hoti, puna na gāyitabbāti apunageyyā, gāthā, candaṃ na ullokentīti acandamullokikāni, mukhāni, sūriyaṃ na passantīti asūriyapassā, rājakaññā, saddhaṃ na bhuñjati sīlenāti asaddhabhojī. Evaṃ alavaṇabhojī, atthaṃ na kāmentīti anatthakāmā. Evaṃ ahitakāmā, okāsaṃ na kāresīti anokāsaṃkāretvā. Evaṃ animittaṃkatvā, mūlamūlaṃ na gacchatīti amūlamūlaṃgantvā iccādi. Do quyền hạn rộng rãi, sự kết hợp từ cũng xảy ra ở những nơi không phù hợp. puna na gāyitabbāti là apunageyyā, (nghĩa là) kệ tụng; candaṃ na ullokentīti là acandamullokikāni, (nghĩa là) những khuôn mặt; sūriyaṃ na passantīti là asūriyapassā, (nghĩa là) công chúa; saddhaṃ na bhuñjati sīlenāti là asaddhabhojī. Tương tự, alavaṇabhojī, atthaṃ na kāmentīti là anatthakāmā. Tương tự, ahitakāmā, okāsaṃ na kāresīti là anokāsaṃkāretvā. Tương tự, animittaṃkatvā, mūlamūlaṃ na gacchatīti là amūlamūlaṃgantvā v.v... ‘‘Puna gāyitabbāti punageyyā, na punageyyā apunageyyā. Atthaṃ kāmentīti atthakāmā, na atthakāmā anatthakāmā. Atha vā na attho anattho, anatthaṃ kāmentīti anatthakāmā’’ iccādinā vākye yojite pana yuttasamāsā honti. Garū pana ‘‘atthaṃ na kāmenti anatthameva kāmentīti anatthakāmā, hitaṃ na kāmenti ahitameva kāmentīti ahitakāmā, phāsuṃ na kāmenti aphāsumeva kāmentīti aphāsukāmā’’ti yojesuṃ, dvādhippāyapadaṃ nāmetaṃ. Tuy nhiên, khi được kết hợp trong câu theo cách như: “Puna gāyitabbāti là punageyyā, na punageyyā là apunageyyā. Atthaṃ kāmentīti là atthakāmā, na atthakāmā là anatthakāmā. Hoặc là na attho là anattho, anatthaṃ kāmentīti là anatthakāmā” v.v... thì chúng trở thành những từ kết hợp hợp lý. Nhưng các vị thầy đã kết hợp như sau: “atthaṃ na kāmenti anatthameva kāmentīti là anatthakāmā, hitaṃ na kāmenti ahitameva kāmentīti là ahitakāmā, phāsuṃ na kāmenti aphāsumeva kāmentīti là aphāsukāmā”, đây quả là một từ có hai ý nghĩa. Kunipātapubbapade niccasamāsattā aññapadena viggaho, khuddakā nadī kunnadī, khuddako sombho kusombho, khuddakaṃ vanaṃ kubbanaṃ. Khi từ đầu là tiểu từ ku, do là một kết hợp từ bất biến, sự phân tích được thực hiện bằng một từ khác: khuddakā nadī là kunnadī, khuddako sombho là kusombho, khuddakaṃ vanaṃ là kubbanaṃ. 350. Sare kada kussuttaratthe. 350. Kada (thay cho) ku khi có nguyên âm theo sau và khi (ku) có nghĩa của từ sau. Sarādike [Pg.239] uttarapade pare uttarapadatthe vattamānassa kunipātassa kadi hoti. Khi từ sau bắt đầu bằng nguyên âm, tiểu từ ku hiện hữu với ý nghĩa của từ sau sẽ trở thành kad. Kucchitaṃ annaṃ kadannaṃ, kucchitaṃ asanaṃ kadasanaṃ, kucchito ariyo kadariyo, maccharī. Kucchitaṃ annaṃ là kadannaṃ, kucchitaṃ asanaṃ là kadasanaṃ, kucchito ariyo là kadariyo, (nghĩa là) người keo kiệt. Sareti kiṃ? Kuputtā, kudārā, kudāsā. Tại sao nói “khi có nguyên âm theo sau”? (Ví dụ:) Kuputtā, kudārā, kudāsā. Uttarattheti kiṃ? Kucchito oṭṭho yassāti kuoṭṭho. Tại sao nói “với ý nghĩa của từ sau”? (Ví dụ:) Kucchito oṭṭho yassāti là kuoṭṭho. 351. Kāppatthe. 351. Kā trong ý nghĩa nhỏ/ít. Uttarapade pare uttarapadatthe ṭhitassa appatthe vattamānassa kunipātassa kā hoti vā. Khi có từ sau theo sau, tiểu từ ku hiện hữu với ý nghĩa nhỏ/ít và đứng trong ý nghĩa của từ sau, có thể tùy chọn trở thành kā. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ. Appakaṃ lavaṇaṃ là kālavaṇaṃ. Tương tự, kāpupphaṃ. Pādipubbapado ca niccasamāsova, pakaṭṭhaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, dīghattaṃ, pakaṭṭhaṃ hutvā nītaṃ paṇītaṃ, pamukhaṃ hutvā dhānaṃ padhānaṃ. Evaṃ paṭṭhānaṃ, vividhā mati vimati, adhiko devo adhidevo, atireko viseso vā dhammo abhidhammo, sundaro gandho sugandho, kucchito gandho duggandho. Sobhaṇaṃ kataṃ sukataṃ, kucchitaṃ kataṃ dukkaṭaṃ, viparīto patho uppatho. Evaṃ ummaggo, uddhammo, ubbinayoiccādi. Và kết hợp từ có từ đầu là tiếp đầu ngữ pa v.v... cũng là kết hợp từ bất biến. pakaṭṭhaṃ vacanaṃ là pāvacanaṃ, (có sự) trường hóa; pakaṭṭhaṃ hutvā nītaṃ là paṇītaṃ; pamukhaṃ hutvā dhānaṃ là padhānaṃ. Tương tự, paṭṭhānaṃ; vividhā mati là vimati; adhiko devo là adhidevo; atireko viseso vā dhammo là abhidhammo; sundaro gandho là sugandho; kucchito gandho là duggandho. Sobhaṇaṃ kataṃ là sukataṃ; kucchitaṃ kataṃ là dukkaṭaṃ; viparīto patho là uppatho. Tương tự, ummaggo, uddhammo, ubbinayo v.v... Ayampi kammadhārayasamāso abhidheyyavacano parapadaliṅgo ca. Kết hợp từ kammadhāraya này cũng có ý nghĩa biểu thị và có giống của từ sau. Kammadhārayasamāso niṭṭhito. (Chương về) kết hợp từ kammadhāraya đã kết thúc. Digusamāsa Kết hợp từ Digu Atha [Pg.240] digusaṅkhāto paṭhamātappuriso vuccate. Bây giờ, kết hợp từ tappurisa thứ nhất, được gọi là digu, sẽ được trình bày. Dve gāvo digu, saṅkhyāpubbattena napuṃsakekattena ca digusaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso digūti vuccati. Dve gāvo là digu. Do có số từ đứng trước và là số ít trung tính, và do sự tương tự với từ digu, toàn bộ loại kết hợp từ này được gọi là digu. 352. Saṅkhyādi. 352. Bắt đầu bằng số từ. Samāhārekatthe saṅkhyāpubbakaṃ ekatthaṃ napuṃsakaṃ hoti, samāhāravacaneneva ekattañca siddhaṃ. Trong ý nghĩa tập hợp, (kết hợp từ) có số từ đứng trước trở thành số ít trung tính, và tính chất số ít được xác lập chính bởi từ chỉ sự tập hợp. Dve gāvo digu, ‘gossū’ti suttena ossa uttaṃ, tayo lokā tilokaṃ, tayo lokā ñāṇasmiṃ samāhaṭā sampiṇḍitāti tilokaṃ, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti tilokaṃ, tayo ca te lokā cāti tilokaṃ. Evaṃ tibhavaṃ, tipurisaṃ, tīṇi malāni timalaṃ, tiratanaṃ, tisso saññāyotisaññaṃ, ‘syādīsu rasso’ti rassattaṃ. Cattāro pathā catuppathaṃ, cattāri saccāni catusaccaṃ, catasso disā catuddisaṃ. Evaṃ pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhapadaṃ, navalokuttaraṃ, dasasikkhāpadaṃ, satayojanaṃ, sahassayojanaṃ iccādi. Dve gāvo là digu, o của go thành u theo quy tắc ‘gossū’; tayo lokā là tilokaṃ, tayo lokā ñāṇasmiṃ samāhaṭā sampiṇḍitāti là tilokaṃ, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti là tilokaṃ, tayo ca te lokā cāti là tilokaṃ. Tương tự, tibhavaṃ, tipurisaṃ, tīṇi malāni là timalaṃ, tiratanaṃ, tisso saññāyo là tisaññaṃ, (có sự) đoản hóa theo quy tắc ‘syādīsu rasso’. Cattāro pathā là catuppathaṃ, cattāri saccāni là catusaccaṃ, catasso disā là catuddisaṃ. Tương tự, pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhapadaṃ, navalokuttaraṃ, dasasikkhāpadaṃ, satayojanaṃ, sahassayojanaṃ v.v... Imasmiṃ samāhāradigumhi sabbaṃ napuṃsakameva rassantameva ekavacanantameva cāti. Trong kết hợp từ digu tập hợp này, tất cả đều là trung tính, đều kết thúc bằng nguyên âm ngắn, và đều ở số ít. Asamāhāradigu yathā? Eko puggalo ekapuggalo, tayo bhavā tibhavā, catasso disā catuddisā iccādi. Kết hợp từ digu không tập hợp như thế nào? Eko puggalo là ekapuggalo, tayo bhavā là tibhavā, catasso disā là catuddisā v.v... Saṅkhyāṭhāne pana dve satāni dvisataṃ. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ, catusahassaṃ, pañcasahassaṃ, dasasahassaṃ. Tuy nhiên, trong trường hợp của số từ: dve satāni là dvisataṃ. Tương tự, tisataṃ, catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ, catusahassaṃ, pañcasahassaṃ, dasasahassaṃ. Dve [Pg.241] satasahassāni dvisatasahassaṃ. Evaṃ ‘‘tisatasahassaṃ, catusatasahassaṃ, pañcasatasahassa’’nti vā ‘‘dvisatāni, dve satāni, tisatāni, tīṇi satāni, catusatāni, cattāri satāni, dvisahassāni, dve sahassāni, tisahassāni, tīṇi sahassāni, dvisatasahassāni, dve satasahassānī’’ti vā evaṃ vacanadvayañca vākyañca veditabbaṃ. Evaṃ satasahassepīti. Dve satasahassāni là dvisatasahassaṃ. Tương tự, cần phải hiểu cả hai cách nói và cả câu như sau: hoặc là “tisatasahassaṃ, catusatasahassaṃ, pañcasatasahassaṃ”, hoặc là “dvisatāni, dve satāni, tisatāni, tīṇi satāni, catusatāni, cattāri satāni, dvisahassāni, dve sahassāni, tisahassāni, tīṇi sahassāni, dvisatasahassāni, dve satasahassānī”. Tương tự cũng vậy trong trường hợp của một trăm ngàn. Ettha siyā – digu nāma saṅkhyāpubbameva siyā, imesu ca sabbaṃ saṅkhyāpadameva hotīti? Digumhi pubbaṃ saṅkhyāpadameva siyā, parapadaṃ pana saṅkhyāpadampi aññampi yujjatīti. Ở đây có thể (có câu hỏi) rằng: Phức hợp Digu được gọi là (phức hợp) có từ chỉ số lượng đứng trước, và trong những (ví dụ) này, tất cả (các thành phần) đều là từ chỉ số lượng phải không? (Đáp rằng:) Trong phức hợp Digu, thành phần trước phải là từ chỉ số lượng, nhưng thành phần sau có thể là từ chỉ số lượng hoặc từ khác. Digusamāso niṭṭhito. Phức hợp Digu đã kết thúc. Bahubbīhisamāsa Phức hợp Bahubbīhi Atha bahubbīhisamāso vuccate. Bây giờ, phức hợp Bahubbīhi được trình bày. Bahavo vīhayo yasmiṃ dese soyaṃ bahubbīhi, tādiso gāmo vā deso vā janapado vā, bahubbīhisaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso bahubbīhīti vuccati. Yathā hi bahubbīhisaddo samāsapadatthe atikkamma gāma, desa, janapadaiccādīnaṃ aññesaṃ padānaṃ atthesu tiṭṭhati, tathā ayaṃ samāsopi. Aññapadatthapadhāno hi bahubbīhisamāso. (Câu) 'bahavo vīhayo yasmiṃ dese' (nhiều lúa ở xứ nào) (thì xứ ấy) là 'bahubbīhi' (nhiều lúa), làng mạc, xứ sở, hay quốc độ như vậy. Do sự tương tự với từ 'bahubbīhi', toàn bộ loại phức hợp này được gọi là Bahubbīhi. Thật vậy, cũng như từ 'bahubbīhi' vượt qua ý nghĩa của các từ trong phức hợp và biểu thị ý nghĩa của các từ khác như làng mạc, xứ sở, quốc độ, v.v., thì phức hợp này cũng vậy. Vì phức hợp Bahubbīhi có ý nghĩa của một từ khác làm chủ đạo. So saṅkhepena duvidho tagguṇasaṃviññāṇo, atagguṇasaṃviññāṇo cāti. Phức hợp ấy, nói tóm lại, có hai loại: Tagguṇasaṃviññāṇa và Atagguṇasaṃviññāṇa. Tattha ‘guṇo’ti appadhānabhūto samāsapadānaṃ attho, so aññapadatthassa visesanabhūtattā tassa aññapadatthassa guṇoti [Pg.242] atthena tagguṇoti vuccati, viññātabboti viññāṇo, aññapadattho, tagguṇaṃ amuñcitvā tagguṇena saheva viññāṇo aññapadattho yasminti tagguṇasaṃviññāṇo, na tagguṇasaṃviññāṇo atagguṇasaṃviññāṇo, yattha samāsapadattho avayavabhāvena vā sahavidheyyabhāvena vā aññapadatthe antogadho hoti, so tagguṇasaṃviññāṇo. Yathā? Chinnahattho puriso, buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ deti, saputtadāro āgato, pādayo upasaggā nāmāti. Trong đó, 'guṇa' (phẩm chất) là ý nghĩa không chủ đạo của các từ trong phức hợp. Vì nó là tính từ của ý nghĩa từ khác, nên nó được gọi là 'tagguṇa' với ý nghĩa là 'phẩm chất của nó' (phẩm chất của từ khác đó). 'Viññāṇa' là 'cái cần được hiểu', tức là ý nghĩa của từ khác. Phức hợp mà trong đó ý nghĩa của từ khác được hiểu cùng với phẩm chất của nó, không từ bỏ phẩm chất đó, thì gọi là 'tagguṇasaṃviññāṇa'. Phức hợp không phải là tagguṇasaṃviññāṇa thì là 'atagguṇasaṃviññāṇa'. Nơi nào ý nghĩa của từ trong phức hợp được bao hàm trong ý nghĩa của từ khác, hoặc như một bộ phận hoặc như một đối tượng được xác định cùng nhau, thì đó là tagguṇasaṃviññāṇa. Ví dụ như: 'chinnahattho puriso' (người đàn ông bị chặt tay), 'buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ deti' (dâng vật thực đến tăng đoàn do đức Phật dẫn đầu), 'saputtadāro āgato' (người ấy đã đến cùng với vợ con), 'pādayo upasaggā nāma' (các tiếp đầu ngữ bắt đầu bằng 'pa'). Ettha ca ‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ detī’ti bhikkhusaṅghassa ca bhattaṃ deti, pamukhabhūtassa buddhassa ca bhattaṃ detīti attho. ‘Saputtadāro āgato’ti puttadārā ca āgatā, puriso ca āgatoti attho. ‘Pādayo upasaggā nāmā’ti pa-kāro ca upasaggo nāma, parādayo ca upasaggā nāmāti attho. Evaṃ yojanārahatā aññapadatthena saha samāsapadatthassa vidheyyatā nāmāti. Và ở đây, câu 'buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa bhattaṃ deti' có nghĩa là dâng vật thực đến tăng đoàn và dâng vật thực đến đức Phật là vị dẫn đầu. Câu 'saputtadāro āgato' có nghĩa là vợ con đã đến và người đàn ông cũng đã đến. Câu 'pādayo upasaggā nāma' có nghĩa là 'pa' là một tiếp đầu ngữ, và các (tiếp đầu ngữ) bắt đầu bằng 'parā' cũng là tiếp đầu ngữ. Như vậy, khả năng được xác định của ý nghĩa từ trong phức hợp cùng với ý nghĩa của từ khác được gọi là (sahavidheyyatā). Atagguṇasaṃviññāṇo yathā? Dinnasuṅko rājā dānaṃ deti, pabbatādīni khettāni kassati iccādi. Imesu pana samāsapadattho avidheyyo, aññapadattho eva vidheyyo. Ví dụ về Atagguṇasaṃviññāṇa như thế nào? 'Dinnasuṅko rājā dānaṃ deti' (vị vua đã được nộp thuế đang bố thí), 'pabbatādīni khettāni kassati' (người ấy cày những thửa ruộng gần núi), v.v. Tuy nhiên, trong những trường hợp này, ý nghĩa của từ trong phức hợp không được xác định, chỉ có ý nghĩa của từ khác được xác định. Paṭhamābahubbīhi Bahubbīhi cách thứ nhất Paṭhamābahubbīhi, dutiyābahubbīhi, tatiyābahubbīhi, catutthībahubbīhi, pañcamībahubbīhi, chaṭṭhībahubbīhi, sattamībahubbīhi cāti sattavidho. Có bảy loại (Bahubbīhi): Bahubbīhi cách thứ nhất, Bahubbīhi cách thứ hai, Bahubbīhi cách thứ ba, Bahubbīhi cách thứ tư, Bahubbīhi cách thứ năm, Bahubbīhi cách thứ sáu, và Bahubbīhi cách thứ bảy. Tattha paṭhamābahubbīhi sahapubbapada, upamānapubbapada, saṅkhyobhayapada, disantarāḷattha, byatihāralakkhaṇavasena pañcavidho. Trong đó, Bahubbīhi cách thứ nhất có năm loại, dựa trên: có từ 'saha' đứng trước, có từ so sánh đứng trước, có số từ ở cả hai thành phần, có ý nghĩa về khoảng không gian giữa các phương hướng, và có đặc tính tương hỗ. Tattha – Trong đó: 353. Vānekamaññatthe. 353. Nhiều (từ) (hợp thành một) trong ý nghĩa của từ khác, một cách tùy chọn. Anekaṃ [Pg.243] syādyantapadaṃ aññapadassa atthe vikappena ekatthaṃ hoti. Nhiều từ có vĩ tố biến cách (syādi) hợp thành một ý nghĩa trong ý nghĩa của một từ khác, một cách tùy chọn. Saha vitakkenāti savitakko, vitakkena saha yo vattatīti vā savitakko, samādhi. 'Saha vitakkena' (cùng với tầm) là 'savitakko' (có tầm), hoặc 'cái gì hiện hữu cùng với tầm' là 'savitakko', (ví dụ) 'samādhi' (sự định tâm). Ettha ca ‘saha vitakkenā’ti ettha paṭhamāvibhattiyā atthabhūto aññapadattho vākyasāmatthiyena sijjhati. Na hi kriyākārakarahitaṃ vākyaṃ nāma sambhavati, iminā suttena sahapada, vitakkapadānaṃ samādhisaṅkhātena aññapadatthena ekatthībhāvo hoti, ekatthībhāve ca honte vākye ṭhitānaṃ aññapadānaṃ vibhattīnañca sabbe atthā ekatthabhūtena samāsena vuttā nāma honti, aññapadāni ca vibhattiyo ca vuttatthā nāma, vuttatthānañca attharahitattā payogakiccaṃ natthi, tasmā ‘ekatthatāya’nti suttena vibhattīnaṃ lopo, evaṃ sabbasamāsesu vākyedissamānānaṃ ya, ta, eta, ima, iti, eva, iva, viya, ca, vāiccādīnaṃ aññapadānaṃ mahāvuttisuttena lopo, vibhattīnañca lope sati sarantānaṃ byañjanantānañca samāsapadānaṃ sayameva pakatibhāvo, idha pana ‘sahassa soññatthe’ti suttena sahasaddassa sattaṃ, tato syādyuppatti, savitakko samādhi, savitakkā samādhayo, savitakkā paññā, savitakkā paññāyo, savitakkaṃ jhānaṃ, savitakkāni jhānāni iccādinā sabbaliṅga, vibhatti, vacanehi yojetvā payogasiddhi veditabbā. Và ở đây, trong câu 'saha vitakkena', ý nghĩa của từ khác, vốn là ý nghĩa của cách thứ nhất, được thành tựu nhờ vào năng lực của câu. Thật vậy, một câu không có hành động và tác nhân thì không thể tồn tại. Theo quy tắc này, từ 'saha' và từ 'vitakka' hợp thành một ý nghĩa với ý nghĩa của từ khác, được gọi là 'samādhi'. Và khi sự hợp nhất ý nghĩa này xảy ra, tất cả ý nghĩa của các từ khác và các biến cách vĩ tố trong câu được xem là đã được diễn đạt bởi phức hợp đã hợp thành một ý nghĩa. Các từ khác và các biến cách vĩ tố được xem là đã được diễn đạt ý nghĩa, và vì những gì đã được diễn đạt ý nghĩa thì không còn ý nghĩa (riêng) nữa, nên không có chức năng sử dụng chúng. Do đó, theo quy tắc 'ekatthatāya', các biến cách vĩ tố bị lược bỏ. Tương tự, trong tất cả các phức hợp, các từ khác xuất hiện trong câu như 'ya', 'ta', 'eta', 'ima', 'iti', 'eva', 'iva', 'viya', 'ca', 'vā', v.v. bị lược bỏ theo quy tắc trong Mahāvutti. Và khi các biến cách vĩ tố bị lược bỏ, các từ trong phức hợp, dù tận cùng bằng nguyên âm hay phụ âm, tự nhiên trở về dạng gốc. Nhưng ở đây, theo quy tắc 'sahassa soññatthe', từ 'saha' trở thành 'sa'. Sau đó, các biến cách vĩ tố (syādi) được tạo ra. Sự đúng đắn của việc sử dụng cần được hiểu bằng cách kết hợp với tất cả các giống, cách và số, chẳng hạn như: 'savitakko samādhi', 'savitakkā samādhayo', 'savitakkā paññā', 'savitakkā paññāyo', 'savitakkaṃ jhānaṃ', 'savitakkāni jhānāni'. Upamānapubbapado yathā? Kāyabyāmānaṃ samapamāṇattā nigrodho iva parimaṇḍalo nigrodhaparimaṇḍalo, nigrodho iva vā parimaṇḍalo yo hotīti so nigrodhaparimaṇḍalo, rājakumāro, saṅkho iva paṇḍaro saṅkhapaṇḍaro, kāko [Pg.244] iva sūro kākasūro, sattānaṃ paññācakkhupaṭilābhakaraṇena tesaṃ cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto, lokuttaradhammapaṭilābhakaraṇena tesaṃ dhammo viya bhūtoti dhammabhūto, niccasommahadayatāya brahmā viya bhūtoti brahmabhūto, andho viya bhūto ayanti andhabhūto iccādi. Ví dụ về (Bahubbīhi) có từ so sánh đứng trước như thế nào? Do chiều cao và sải tay bằng nhau, (người ấy) tròn trịa như cây đa, (nên gọi là) 'nigrodhaparimaṇḍalo'; hoặc người nào tròn trịa như cây đa thì là 'nigrodhaparimaṇḍalo', (ví dụ) vị hoàng tử. Trắng như vỏ ốc là 'saṅkhapaṇḍaro'. Dũng cảm như con quạ là 'kākasūro'. Do làm cho chúng sanh chứng đắc tuệ nhãn, vị ấy đã trở thành như con mắt của họ, nên gọi là 'cakkhubhūto' (người đã trở thành con mắt). Do làm cho họ chứng đắc pháp siêu thế, vị ấy đã trở thành như Pháp đối với họ, nên gọi là 'dhammabhūto' (người đã trở thành Pháp). Do tâm tánh luôn hiền hòa, vị ấy đã trở thành như một vị Phạm thiên, nên gọi là 'brahmabhūto' (người đã trở thành Phạm thiên). Người này đã trở thành như người mù, nên gọi là 'andhabhūto' (người đã trở thành mù lòa), v.v. Saṅkhyobhayapado yathā? Dve vā tayo vā pattā dvittippattā, idha vāsaddāyeva aññapadāni nāma, aniyamabhūto tesaṃ attho aññapadattho nāma. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā. Evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni iccādi. Ví dụ về (Bahubbīhi) có số từ ở cả hai thành phần như thế nào? 'Dve vā tayo vā pattā' (hai hoặc ba cái bát) là 'dvittippattā'. Ở đây, chính các từ 'vā' (hoặc) là những từ khác. Ý nghĩa bất định của chúng chính là ý nghĩa của từ khác. 'Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā' (hai hoặc ba ngày) là 'dvīhatīhaṃ'. 'Cha vā pañca vā vācā' (sáu hoặc năm lời nói) là 'chappañcavācā'. Tương tự, 'sattaṭṭhamāsā' (bảy hoặc tám tháng), 'ekayojanadviyojanāni' (một hoặc hai do tuần), v.v. Disantarāḷattho yathā? Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yadantarāḷaṃ hoti sā dakkhiṇapubbā. Evaṃ pubbuttarā, pacchimuttarā, aparadakkhiṇā, mahāvuttinā pubbapade rassattaṃ. Dakkhiṇā ca sā pubbā cāti dakkhiṇapubbā iccādinā kammadhārayopi yujjati. Ví dụ về ý nghĩa khoảng giữa các phương là như thế nào? Khoảng giữa của phương nam và phương đông là phương đông nam. Tương tự là đông bắc, tây bắc, tây nam, theo Mahāvutti có sự rút ngắn ở từ trước. Và cũng hợp lý khi (xem nó là) phức hợp đẳng lập (kammadhāraya) theo cách (giải thích) như là 'dakkhiṇapubbā' (đông nam) là 'vừa là nam vừa là đông' v.v... Byatihāralakkhaṇe – Về đặc tính tương hỗ – 354. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ. 354. Trong đó, (hành động) nắm lấy và đánh nhau trong trận chiến có cùng một hình thức. Sattamyantaṃ tatiyantañca samānarūpaṃ syādyantapadaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe aññapadatthe ekatthaṃ hoti vā. Một từ ở vị trí cách thứ bảy và (một từ) ở vị trí cách thứ ba có cùng hình thức, trong ý nghĩa 'nắm lấy ở đó' và 'đánh bằng cái đó' trong một trận chiến, có thể tùy chọn hợp thành một (phức hợp) trong ý nghĩa của một từ khác. 355. Ṅi vītihāre. 355. Hậu tố Ṅi (được dùng) trong ý nghĩa tương hỗ. Aññapadatthavisaye kriyābyatihāre gamyamāne padante ṅānubandho ipaccayo hoti, ettha ikāro rasso eva. Trong trường hợp ý nghĩa của một từ khác (bahubbīhi), khi hành động tương hỗ được ngụ ý, hậu tố 'i' có anubandha 'ṅa' được thêm vào cuối từ; ở đây, nguyên âm 'i' luôn là ngắn. 356. Ṅi smiṃca. 356. Và khi hậu tố Ṅi theo sau. Vipaccayante [Pg.245] uttarapade pare pubbapadantassa āttaṃ hoti. Khi từ sau kết thúc bằng hậu tố 'i' theo sau, (nguyên âm) ở cuối từ trước trở thành 'ā'. Kesesu ca kesesu ca gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti daṇḍādaṇḍi. Evaṃ muṭṭhāmuṭṭhi, musalāmusali. Trận chiến này diễn ra bằng cách nắm tóc và tóc của nhau, (gọi là) kesākesi; trận chiến này diễn ra bằng cách đánh bằng gậy và gậy, (gọi là) daṇḍādaṇḍi. Tương tự, muṭṭhāmuṭṭhi, musalāmusali. Iti paṭhamābahubbīhi. Dứt loại bahubbīhi thứ nhất. Dutiyābahubbīhi Bahubbīhi thứ hai Āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmaṃ soyaṃ āgatasamaṇo, saṅghārāmo. Ettha ca samāsapadassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyattho cāti. Các vị sa-môn đã đến ngôi tịnh xá này, do đó đây là ngôi tịnh xá có các vị sa-môn đã đến. Và ở đây, ý nghĩa của từ phức hợp có hai loại: nghĩa được biểu thị và nghĩa được chỉ định. Tattha saṅghārāmassa samaṇehi pattabbabhāvasaṅkhātā kammasatti vāccattho nāma, sattimantabhūto saṅghārāmo abhidheyyattho nāma. Trong đó, năng lực ở thể bị động của ngôi tịnh xá, được gọi là trạng thái có thể được các vị sa-môn đến, được gọi là nghĩa được biểu thị; còn ngôi tịnh xá, vốn là đối tượng sở hữu năng lực ấy, được gọi là nghĩa được chỉ định. Tattha āgatasamaṇasaddo vāccatthameva ujuṃ vadati, na abhidheyyatthaṃ, āgatasamaṇoti sutvā samaṇehi pattabbabhāvamattaṃ jānāti, saṅghārāmadabbaṃ na jānātīti vuttaṃ hoti, tasmā tassaṃ abhidheyyattho aññena saṅghārāmasaddena ācikkhiyati, vāccatthassa pana tena ujuṃ vuttattā puna vattabbābhāvato dutiyāvibhattiyā ācikkhanakiccaṃ natthi, tasmā saṅghārāmapade dutiyāvibhattisambhavo natthi, liṅgatthamattavisayā paṭhamāvibhatti eva pavattati, puna padantarasambandhe sati ‘‘saṅghārāmaṃ passati āgatasamaṇaṃ, saṅghārāmena gāmo sobhati āgatasamaṇena, saṅghārāmassa pūjeti āgatasamaṇassā’’tiādinā tato sabbā vibhattiyo [Pg.246] pavattanti. Esa nayo sabbesu vācakapadesu netabboti. Trong đó, từ 'āgatasamaṇa' chỉ nói trực tiếp về nghĩa được biểu thị, không phải nghĩa được chỉ định; khi nghe 'āgatasamaṇa', người ta chỉ biết trạng thái có thể được các vị sa-môn đến, chứ không biết đến thực thể là ngôi tịnh xá, điều này được nói đến. Do đó, nghĩa được chỉ định của nó được giải thích bằng một từ khác là 'saṅghārāma'. Tuy nhiên, vì nghĩa được biểu thị đã được nói trực tiếp bởi từ đó, nên không cần phải nói lại, do đó không có chức năng giải thích của biến cách thứ hai. Do đó, không có khả năng có biến cách thứ hai ở từ 'saṅghārāma', chỉ có biến cách thứ nhất, với đối tượng chỉ là ý nghĩa về giới, được tiến hành. Khi có mối liên hệ với một từ khác nữa, thì tất cả các biến cách được tiến hành từ đó, ví dụ như: 'nhìn thấy ngôi tịnh xá (saṅghārāmaṃ) có các vị sa-môn đã đến (āgatasamaṇaṃ)', 'ngôi làng được trang hoàng bởi ngôi tịnh xá (saṅghārāmena) có các vị sa-môn đã đến (āgatasamaṇena)', 'cúng dường cho ngôi tịnh xá (saṅghārāmassa) có các vị sa-môn đã đến (āgatasamaṇassā)' v.v... Phương pháp này nên được áp dụng cho tất cả các từ chỉ định. Āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ, āgacchanti samaṇā imanti vā āgatasamaṇo, vihāro. Ārūḷhā vānarā imaṃ rukkhanti ārūḷhavānaro, rukkho. Sampattā gāmikā yaṃ gāmanti sampattagāmiko. Evaṃ paviṭṭhagāmiko iccādi. Thành Sāvatthi có các vị sa-môn đã đến, Kỳ-viên tịnh xá có các vị sa-môn đã đến. Hoặc, các vị sa-môn đến đây, (do đó đây là) ngôi tịnh xá có các vị sa-môn đến. Những con khỉ đã trèo lên cây này, (do đó đây là) cái cây có những con khỉ đã trèo lên. Dân làng đã đến ngôi làng nào, (đó là) ngôi làng có dân làng đã đến. Tương tự, paviṭṭhagāmiko v.v... Iti dutiyābahubbīhi. Dứt loại bahubbīhi thứ hai. Tatiyābahubbīhi Bahubbīhi thứ ba Jitāni indriyāni yenāti jitindriyo, samaṇo. Diṭṭho catusaccadhammo yenāti diṭṭhadhammo. Evaṃ pattadhammo, viditadhammo, pariyogāḷhadhammo, katāni catumaggakiccāni yenāti katakicco, bahuvacane sati katāni kiccāni yehi te katakiccā, arahanto. Dhammena adhigatā bhogā yenāti dhammādhigatabhogo, puriso. Evaṃ adhammādhigatabhogo. Evaṃ kattari. Karaṇe pana chinno rukkho yenāti chinnarukkho, pharasu iccādi. Các căn đã được chinh phục bởi người nào, người đó là jitindriyo, (tức là) vị sa-môn. Pháp Tứ đế đã được thấy bởi người nào, người đó là diṭṭhadhammo. Tương tự, pattadhammo, viditadhammo, pariyogāḷhadhammo. Bốn phận sự của đạo đã được làm bởi người nào, người đó là katakicco. Ở số nhiều, các phận sự đã được làm bởi những vị nào, các vị ấy là katakiccā, (tức là) các vị A-la-hán. Tài sản đã được thu hoạch đúng pháp bởi người nào, người đó là dhammādhigatabhogo, (tức là) người đàn ông. Tương tự, adhammādhigatabhogo. Như vậy là ở thể chủ động. Còn ở thể công cụ, cây đã bị chặt bởi cái gì, cái đó là chinnarukkho, (tức là) cái rìu, v.v... Iti tatiyābahubbīhi. Dứt loại bahubbīhi thứ ba. Catutthībahubbīhi Bahubbīhi thứ tư Dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko, upanītaṃ bhojanaṃ yassāti upanītabhojano, natthi tulo etassāti atulo, ‘ṭa nañssā’ti na-kārassa ṭattaṃ, natthi paṭipuggalo yassāti appaṭipuggalo, natthi sīlaṃ assāti dussīlo, natthi paṭisandhipaññā assāti duppañño, ‘ghapassantassāppadhānassā’ti suttena ghasaññassa āssa [Pg.247] rassattaṃ. Natthi sīlaṃ assāti nissīlo, nippañño, apañño, virūpaṃ mukhaṃ assāti dummukho. Evaṃ dummano, dubbaṇṇo, natthi attano uttaro adhiko yassāti anuttaro, ‘ana sare’ti suttena nassa ana. Thuế đã được dâng cho vị vua nào, vị vua ấy là dinnasuṅko. Thức ăn đã được dâng đến cho người nào, người đó là upanītabhojano. Không có ai bằng với vị này, (vị ấy là) atulo; theo quy tắc 'a nañssā', na-kāra trở thành 'a'. Không có người đối lại với vị nào, vị ấy là appaṭipuggalo. Không có giới hạnh nơi người nào, người đó là dussīlo. Không có trí tuệ tái sanh nơi người nào, người đó là duppañño; theo quy tắc 'ghapassantassāppadhānassā', nguyên âm 'ā' của từ có tên 'gha' được rút ngắn. Không có giới hạnh nơi người nào, người đó là nissīlo, nippañño, apañño. Khuôn mặt xấu xí thuộc về người nào, người đó là dummukho. Tương tự, dummano, dubbaṇṇo. Không có ai cao hơn, vượt trội hơn vị nào, vị ấy là anuttaro; theo quy tắc 'ana sare', 'na' trở thành 'ana'. Idha bāhiratthabahubbīhi nāma vuccati, sattāhaṃ parinibbutassa assāti sattāhaparinibbuto, aciraṃ parinibbutassa assāti aciraparinibbuto, māso jātassa assāti māsajāto, dvemāsajāto, eko māso abhisittassa assa raññoti ekamāsābhisitto, ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Evaṃ dvīhamataṃ, tīhamataṃ, ekāhaṃ paṭicchannāya assāti ekāhappaṭicchannā. Evaṃ dvīhappaṭicchannā, āpatti. Yojanaṃ gatassa assāti yojanagato, dviyojanagato iccādi. Ở đây, nó được gọi là bahubbīhi có ý nghĩa bên ngoài. Người đã nhập diệt được bảy ngày, (gọi là) sattāhaparinibbuto. Người đã nhập diệt không lâu, (gọi là) aciraparinibbuto. Người đã sinh được một tháng, (gọi là) māsajāto, dvemāsajāto. Vị vua đã đăng quang được một tháng, (gọi là) ekamāsābhisitto. Người đã chết được một ngày, (gọi là) ekāhamataṃ. Tương tự, dvīhamataṃ, tīhamataṃ. Tội đã được che giấu một ngày, (gọi là) ekāhappaṭicchannā. Tương tự, dvīhappaṭicchannā, (đây là) một tội. Người đã đi được một do-tuần, (gọi là) yojanagato, dviyojanagato v.v... Iti catutthībahubbīhi. Dứt loại bahubbīhi thứ tư. Pañcamībahubbīhi Bahubbīhi thứ năm Niggatā janā asmā gāmāti niggatajano, apagataṃ kāḷakaṃ itoti apagatakāḷako, paṭo. Apagatakāḷakaṃ, vatthaṃ. Apetaṃ viññāṇaṃ yamhāti apetaviññāṇaṃ, matasarīraṃ iccādi. Dân chúng đã đi ra từ ngôi làng này, (ngôi làng đó là) niggatajano. Vết đen đã biến mất khỏi cái này, (cái đó là) apagatakāḷako, (tức là) tấm vải. (Hoặc) apagatakāḷakaṃ, (tức là) tấm vải. Thức đã rời khỏi cái gì, cái đó là apetaviññāṇaṃ, (tức là) thân xác người chết, v.v... Iti pañcamībahubbīhi. Dứt loại bahubbīhi thứ năm. Chaṭṭhībahubbīhi Bahubbīhi thứ sáu Chinno hattho yassa soti chinnahattho, hatthacchinno, jāto chando yassāti jātachando, chandajāto, sañjātaṃ pītisomanassaṃ yassāti sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto, visuddhaṃ sīlaṃ yassāti visuddhasīlo[Pg.248], sīlavisuddho, mahanto kāyo yassāti mahākāyo. Tay của người nào bị chặt, người đó là chinnahattho, (hoặc) hatthacchinno. Dục đã sanh khởi nơi người nào, người đó là jātachando, (hoặc) chandajāto. Hỷ và ý vui đã sanh khởi nơi người nào, người đó là sañjātapītisomanasso, (hoặc) pītisomanassasañjāto. Giới của người nào trong sạch, người đó là visuddhasīlo, (hoặc) sīlavisuddho. Thân của người nào to lớn, người đó là mahākāyo. Idha upamānapubbapado nāma vuccati, suvaṇṇassa viya vaṇṇo yassāti suvaṇṇavaṇṇo, brahmuno viya saro yassāti brahmassaro, nāgassa viya gati assāti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhassa viya hanu assāti sīhahanu, eṇissa viya jaṅghā yassāti eṇijaṅgho, usabhassa viya assa khandhoti usabhakkhandho iccādi. Ở đây, được gọi là (phức hợp) có từ so sánh đứng trước, (như là) suvaṇṇavaṇṇo (có màu sắc như vàng) là (câu phân tích) yassa vaṇṇo suvaṇṇassa viya, brahmassaro (có giọng nói như Phạm thiên) là (câu phân tích) yassa saro brahmuno viya, nāgagati (có dáng đi như voi) là (câu phân tích) assa gati nāgassa viya. Tương tự như vậy, sīhagati (dáng đi như sư tử), nāgavikkamo (uy lực như voi), sīhavikkamo (uy lực như sư tử), sīhahanu (có hàm như sư tử) là (câu phân tích) assa hanu sīhassa viya, eṇijaṅgho (có ống chân như nai) là (câu phân tích) yassa jaṅghā eṇissa viya, usabhakkhandho (có vai như bò đực) là (câu phân tích) assa khandho usabhassa viya, v.v... Rūpaṃ vuccati sabhāvo, yādisaṃ rūpaṃ assāti yathārūpaṃ. Evaṃ tathārūpaṃ, evaṃ rūpaṃ assāti evarūpaṃ, bindulopo. Evaṃ ādi assāti evamādi. Tathā iccādi, iccevamādi, īdisaṃ nāmaṃ yassāti itthannāmo, evaṃnāmo, kīdisaṃ nāmaṃ yassāti kinnāmo, ‘konāmo’ti ettha mahāvuttinā kiṃsaddassa kottaṃ. Rūpaṃ được gọi là sabhāvo (bản chất). Yathārūpaṃ (có bản chất như thế nào) là (câu phân tích) assa rūpaṃ yādisaṃ. Tương tự như vậy, tathārūpaṃ (có bản chất như vậy). Evarūpaṃ (có bản chất như thế này) là (câu phân tích) assa rūpaṃ evaṃ, (có sự) lược bỏ bindu. Evamādi (có sự khởi đầu như thế này) là (câu phân tích) assa ādi evaṃ. Tương tự như vậy, iccādi, iccevamādi. Itthannāmo (có tên như thế này) là (câu phân tích) yassa nāmaṃ īdisaṃ, (hoặc) evaṃnāmo (có tên như thế này). Kinnāmo (có tên là gì) là (câu phân tích) yassa nāmaṃ kīdisaṃ. Trong (trường hợp) ‘konāmo’, theo Mahāvutti, từ kiṃ được (biến đổi) thành ko. Ko samudayo yassa dhammassāti kiṃsamudayo, kā jāti yassāti kiṃjātiko, kiṃnidānaṃ yassāti kiṃnidāno, kati vassāni yassāti kativasso, ko attho assāti kimatthaṃ, vacanaṃ. ‘Kvattho’ti mahāvuttinā kiṃsaddassa kottaṃ, yādiso attho assāti yadattho, tādiso attho assāti tadattho, ediso attho yassa vinayassāti etadattho, vinayo. Etadatthā, vinayakathā. Etadatthaṃ, sotāvadhānaṃ iccādi. Kiṃsamudayo (có sự tập khởi là gì) là (câu phân tích) yassa dhammmassa samudayo ko, kiṃjātiko (thuộc dòng dõi nào) là (câu phân tích) yassa jāti kā, kiṃnidāno (có nguyên nhân là gì) là (câu phân tích) yassa nidānaṃ kiṃ, kativasso (bao nhiêu tuổi) là (câu phân tích) yassa vassāni kati, kimatthaṃ (vì mục đích gì) là (câu phân tích) assa attho ko, (đây là) một cách nói. Trong (trường hợp) ‘kvattho’, theo Mahāvutti, từ kiṃ được (biến đổi) thành ko. Yadattho (vì mục đích nào) là (câu phân tích) assa attho yādiso, tadattho (vì mục đích ấy) là (câu phân tích) assa attho tādiso, etadattho, vinayo (luật có mục đích này) là (câu phân tích) yassa vinayassa attho ediso. Etadatthā, vinayakathā (bài pháp về luật có mục đích này). Etadatthaṃ, sotāvadhānaṃ (sự lắng nghe có mục đích này), v.v... Iti chaṭṭhībahubbīhi. Dứt về sở hữu phức hợp cách thứ sáu. Sattamībahubbīhi Sở hữu phức hợp cách thứ bảy Sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso, sulabhā bhikkhā yasmiṃ janapade soyaṃ subhikkho[Pg.249], dullabhā bhikkhā yasminti dubbhikkho, bahavo gāmā asmiṃ janapadeti bahugāmo. Evaṃ bahujano, gāmo. Natthi gāmakhettaṃ yasmiṃ araññe tayidaṃ agāmakaṃ, samāsante ko. Saṃvijjanti manussā yasmiṃ gāme samanusso, na vijjanti manussā yasmiṃ gāme amanusso iccādi. Sampannasasso (có mùa màng sung túc) là (câu phân tích) soyaṃ janapado yasmiṃ sassāni sampannāni, subhikkho (có vật thực dồi dào) là (câu phân tích) soyaṃ janapado yasmiṃ bhikkhā sulabhā, dubbhikkho (bị đói kém) là (câu phân tích) yasmiṃ bhikkhā dullabhā, bahugāmo (có nhiều làng mạc) là (câu phân tích) asmiṃ janapade gāmā bahavo. Tương tự như vậy, bahujano, gāmo (ngôi làng có nhiều người). Agāmakaṃ (không có làng mạc ruộng nương) là (câu phân tích) tayidaṃ araññe yasmiṃ gāmakhettaṃ natthi, (thêm) ka ở cuối phức hợp. Samanusso (có loài người) là (câu phân tích) yasmiṃ gāme manussā saṃvijjanti, amanusso (không có loài người) là (câu phân tích) yasmiṃ gāme manussā na vijjanti, v.v... Iti sattamībahubbīhi. Dứt về sở hữu phức hợp cách thứ bảy. Bhinnādhikaraṇabahubbīhi Sở hữu phức hợp dị cách Bhinnādhikaraṇabahubbīhi nāma vuccati, ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso, ubhato kammato uppannaṃ byañjanadvayaṃ assāti ubhatobyañjano, aluttasamāso. Evaṃ kaṇṭhasmiṃ kāḷo assāti kaṇṭhekāḷo, urasmiṃ lomāni assāti urasilomo, yassa hatthe patto atthīti pattahattho. Evaṃ asihattho, daṇḍahattho, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi. Evaṃ satthapāṇi, daṇḍapāṇi, vajirapāṇi, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhesu bhatti assāti buddhabhattiko, buddhe gāravo assāti buddhagāravo, dhammagāravo iccādi. Được gọi là sở hữu phức hợp dị cách, (như là) ekarattivāso (sự trú ngụ một đêm) là (câu phân tích) assa vāso ekarattiṃ, samānavāso (sự chung sống) là (câu phân tích) assa vāso samānena janena saddhiṃ, ubhatobyañjano (người có hai tướng) là (câu phân tích) assa byañjanadvayaṃ ubhato kammato uppannaṃ, (đây là) phức hợp bất biến cách. Tương tự như vậy, kaṇṭhekāḷo (có màu đen ở cổ) là (câu phân tích) assa kāḷo kaṇṭhasmiṃ, urasilomo (có lông ở ngực) là (câu phân tích) assa lomāni urasmiṃ, pattahattho (có bình bát trong tay) là (câu phân tích) yassa hatthe patto atthi. Tương tự như vậy, asihattho (có gươm trong tay), daṇḍahattho (có gậy trong tay), chattapāṇi (có lọng trong tay) là (câu phân tích) assa pāṇimhi chattaṃ. Tương tự như vậy, satthapāṇi (có dao trong tay), daṇḍapāṇi (có gậy trong tay), vajirapāṇi (có chày kim cang trong tay), dānajjhāsayo (có khuynh hướng bố thí) là (câu phân tích) assa ajjhāsayo dāne, dānādhimuttiko (người quyết tâm bố thí), buddhabhattiko (có lòng sùng mộ nơi các đức Phật) là (câu phân tích) assa bhatti buddhesu, buddhagāravo (có lòng tôn kính nơi đức Phật) là (câu phân tích) assa gāravo buddhe, dhammagāravo (có lòng tôn kính nơi giáo pháp), v.v... Tipadabahubbīhi Sở hữu phức hợp ba từ Tipadabahubbīhi nāma vuccati, parakkamena adhigatā sampadā yehi te parakkamādhigatasampadā, dhammena adhigatā bhogā yehi te dhammādhigatabhogā, oṇīto pattamhā pāṇi yena so oṇītapattapāṇi, sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo, mattā bahavo mātaṅgā yasmiṃ vaneti mattabahumātaṅgaṃ iccādi. Được gọi là sở hữu phức hợp ba từ, (như là) parakkamādhigatasampadā (những người có được tài sản nhờ sự nỗ lực) là (câu phân tích) te yehi sampadā parakkamena adhigatā, dhammādhigatabhogā (những người có được của cải một cách hợp pháp) là (câu phân tích) te yehi bhogā dhammena adhigatā, oṇītapattapāṇi (người đã rút tay ra khỏi bình bát) là (câu phân tích) so yena pāṇi pattamhā oṇīto, sīhapubbaddhakāyo (người có thân hình nửa phần trước như sư tử) là (câu phân tích) assa kāyo sīhassa pubbaddhaṃ viya, mattabahumātaṅgaṃ (khu rừng có nhiều voi say) là (câu phân tích) yasmiṃ vane mātaṅgā bahavo mattā, v.v... Bahubbīhisamāso niṭṭhito. Dứt về sở hữu phức hợp. Dvandasamāsa Đẳng lập phức hợp Atha [Pg.250] dvandasamāso dīpiyate. Bây giờ, đẳng lập phức hợp được trình bày. Dve ca dve ca padāni dvandā, dve ca dve ca atthā vā dvandā, mahāvuttinā dvinnaṃ dvisaddānaṃ dvandādeso. Dvandasaddasadisattā sabbo cāyaṃ samāso dvandoti vuccati. Dvandā là hai và hai từ, hoặc dvandā là hai và hai ý nghĩa, theo Mahāvutti, dvanda là sự thay thế cho hai từ dvi. Do sự tương tự với từ dvanda, toàn bộ loại phức hợp này được gọi là dvanda. Atha vā dve avayavā andiyanti bandhiyanti etthāti dvando, yugaḷassetaṃ nāmaṃ ‘‘pādadvandaṃ munindassa, vandāmi sirasāmaha’’nti ettha viya, idha pana padayugaḷaṃ atthayugaḷañca gayhati. Ubhayapadatthapadhāno hi dvando. Hoặc là, dvando là (nơi) mà hai thành phần được nối kết, được ràng buộc, đây là tên gọi của một cặp, giống như trong (câu) ‘‘pādadvandaṃ munindassa, vandāmi sirasāmaha’’nti (con cúi đầu đảnh lễ đôi chân của đức vua các bậc ẩn sĩ), tuy nhiên ở đây, một cặp từ và một cặp ý nghĩa được hiểu. Vì rằng đẳng lập phức hợp có ý nghĩa của cả hai từ là chính. Ettha siyā – yadi ubhayapadatthappadhāno dvando, evañca sati dvande kathaṃ ekatthībhāvalakkhaṇaṃ siyāti? Vuccate – abhinnavidheyyatthattā. Vacanapathañhi patvā kattubhāvakammabhāvādiko vidheyyattho eva padānaṃ accantappadhānattho hoti vacanavākyasampattiyā padhānaṅgattā, so ca vidheyyattho dvandepi abhinno eva hoti. Tathā hi ‘‘sāriputtamoggallānā gacchanti, sāriputtamoggallāne passati’’ iccādīsu dve atthā ekavibhattiyā visayā hutvā ekakattu, ekakammādibhāvena ekattaṃ gacchanti, evaṃ dvandepi dvinnaṃ tiṇṇaṃ bahunnaṃ vā padānaṃ ekatthībhāvalakkhaṇaṃ labbhatiyevāti. Ở đây có thể (có câu hỏi) – nếu đẳng lập phức hợp có ý nghĩa của cả hai từ là chính, trong trường hợp như vậy, làm thế nào đẳng lập phức hợp có thể có đặc tính là một ý nghĩa duy nhất? Được trả lời rằng – do có ý nghĩa được biểu thị không tách rời. Vì khi đi vào lối nói, chính ý nghĩa được biểu thị như là chủ cách, đối cách, v.v... là ý nghĩa quan trọng nhất của các từ, do là thành phần chính để hoàn thành một câu văn. Và ý nghĩa được biểu thị ấy, ngay cả trong đẳng lập phức hợp, cũng không tách rời. Thật vậy, trong các (câu) như ‘‘sāriputtamoggallānā gacchanti (ngài Sāriputta và ngài Moggallāna đi), sāriputtamoggallāne passati (vị ấy thấy ngài Sāriputta và ngài Moggallāna)”, hai ý nghĩa, trở thành đối tượng của một biến cách duy nhất, đạt đến sự hợp nhất bằng cách trở thành một chủ từ duy nhất, một đối từ duy nhất, v.v... Như vậy, ngay cả trong đẳng lập phức hợp, đặc tính một ý nghĩa duy nhất của hai, ba, hoặc nhiều từ vẫn có thể đạt được. 357. Catthe. 357. Trong ý nghĩa của ca. Anekaṃ syādyantapadaṃ casaddassa atthe ekatthaṃ hoti vā. Nhiều từ có tận cùng là biến cách vĩ ngữ, trong ý nghĩa của từ ca, có thể trở thành một ý nghĩa duy nhất. Ettha ca samuccayo, anvācayo, itarītarayogo, samāhāroti cattāro casaddatthā honti. Và ở đây, có bốn ý nghĩa của từ ca là: samuccayo (sự tập hợp), anvācayo (sự liên kết), itarītarayogo (sự tương liên), và samāhāro (sự tổng hợp). Tattha samuccayo yathā? Cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca detīti. Anvācayo yathā? Dānañca deti, sīlañca rakkhatīti. Ime [Pg.251] dve casaddatthā vākyadvande eva labbhanti, na samāsadvande padānaṃ aññamaññaṃ nirapekkhattāti vadanti. Taṃ anvācaye yujjati nānākriyāpekkhattā, samuccaye pana ‘‘cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca detī’’ti vā ‘‘cīvarapiṇḍapātasenāsanāni detī’’ti vā evaṃ dvidhāpi yojetuṃ yujjatiyeva ‘‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti pāḷidassanato. Anvācayopi vā samāsadvande no na labbhati ‘‘mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā’’ti pāḷidassanato. Evaṃ pana yujjeyya – casaddattho ekakriya, nānākriyāpekkhanabhedena duvidho hoti samuccayo, anvācayo cāti, tesu ca ekeko avayavappadhāna, samudāyappadhānabhedena duvidho hoti itarītarayogo, samāhāro cāti. Tattha itarītarayoge avayavappadhānattā sabbavibhattīsu bahuvacanameva yujjati. Ở đây, samuccaya (tập hợp) như thế nào? (Là) cho y phục, vật thực, và sàng tọa. Anvācaya (liên hợp) như thế nào? (Là) cho vật thí và giữ gìn giới hạnh. Người ta nói rằng: hai ý nghĩa này của ca-sadda (từ ca) chỉ được tìm thấy trong câu kép (vākyadvanda), không có trong đẳng lập kép (samāsadvanda) vì các từ không phụ thuộc lẫn nhau. Điều ấy thích hợp trong anvācaya vì phụ thuộc vào các hành động khác nhau, còn trong samuccaya thì quả thật thích hợp để được dùng theo cả hai cách là “cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca deti” hoặc là “cīvarapiṇḍapātasenāsanāni deti” do thấy có câu Pāḷi là “lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ”. Hoặc anvācaya cũng không phải là không được tìm thấy trong đẳng lập kép (samāsadvanda) do thấy có câu Pāḷi là “mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā”. Tuy nhiên, nên được hiểu như vầy: ý nghĩa của ca-sadda có hai loại do sự khác biệt về sự phụ thuộc vào một hành động hay nhiều hành động, đó là samuccaya và anvācaya. Và trong các loại ấy, mỗi loại lại có hai loại do sự khác biệt về sự nổi bật của thành phần hay sự nổi bật của tập hợp, đó là itarītarayoga và samāhāra. Trong đó, ở itarītarayoga, do các thành phần là nổi bật nên chỉ số nhiều mới thích hợp trong tất cả các biến cách. Dvande paṇītataraṃ pubbe nipatati. Sāriputto ca moggallāno ca sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi. Evaṃ samaṇabrāhmaṇā, brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā. Trong đẳng lập kép, từ cao quý hơn được đặt trước. Sāriputto ca moggallāno ca (thành) sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi, v.v... Tương tự: samaṇabrāhmaṇā, brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā. Appakkhara, bahvakkharesu appakkharaṃ kvaci pubbaṃ hoti, gāmanigamā, gāmajanapadā iccādi. Giữa từ ít mẫu tự và từ nhiều mẫu tự, đôi khi từ ít mẫu tự được đặt trước, gāmanigamā, gāmajanapadā, v.v... Kvaci ivaṇṇu’vaṇṇantā pubbe honti, aggi ca dhūmo ca aggidhūmā, rattidivā, dhātuliṅgāni. Đôi khi, các từ tận cùng bằng i-vần và u-vần được đặt trước, aggi ca dhūmo ca (thành) aggidhūmā, rattidivā, dhātuliṅgāni. Avaṇṇantesu sarādipadaṃ pubbaṃ hoti, attho ca dhammo ca atthadhammā, dhammatthā vā iccādi. Trong các từ tận cùng bằng a-vần, từ bắt đầu bằng nguyên âm được đặt trước, attho ca dhammo ca (thành) atthadhammā, hoặc dhammatthā, v.v... Ayañca [Pg.252] niyamo dvipadadvandesu yebhuyyena labbhati, bahupadadvandesu na labbhati. Và quy luật này phần lớn được tìm thấy trong đẳng lập kép hai từ, không được tìm thấy trong đẳng lập kép nhiều từ. Samāhāradvande – Trong đẳng lập kép tập hợp (samāhāradvanda) – 358. Samāhāre napuṃsakaṃ. 358. Trong samāhāra, (hợp từ là) trung tánh. Catthe samāhāre ekatthapadaṃ napuṃsakaṃ hoti, ekavacanantattaṃ pana samāhāravacaneneva siddhaṃ, ayañca samāhāro pāṇyaṅgādīnaṃ dvandesu niccaṃ labbhati, rukkhatiṇādīnaṃ dvandesu vikappena labbhati. Trong samāhāra có ý nghĩa của “ca”, hợp từ là trung tánh. Còn việc tận cùng bằng số ít thì đã được thành tựu bởi chính từ samāhāra. Và samāhāra này luôn được tìm thấy trong đẳng lập kép về các bộ phận của chúng sanh, v.v... và được tìm thấy tùy chọn trong đẳng lập kép về cây cối, cỏ, v.v... Tattha niccaladdhesu tāva pāṇyaṅgadvande – Trong đó, trước tiên trong các trường hợp luôn được tìm thấy, về đẳng lập kép các bộ phận của chúng sanh – Cakkhu ca sotañca cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘syādīsu rasso’ti rassattaṃ. Hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ. Evaṃ kaṇṇanāsaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca jarāmaraṇaṃ. Bahulādhikārā kvaci vikapparūpampi dissati, hatthā ca pādā ca hatthapādaṃ, hatthapādā vā iccādi. Cakkhu ca sotañca (thành) cakkhusotaṃ, mukhañca nāsikā ca (thành) mukhanāsikaṃ, sự rút ngắn (nguyên âm) là do (quy luật) “syādīsu rasso”. Hanu ca gīvā ca (thành) hanugīvaṃ. Tương tự: kaṇṇanāsaṃ, chavi ca maṃsañca lohitañca (thành) chavimaṃsalohitaṃ, nāmañca rūpañca (thành) nāmarūpaṃ, jarā ca maraṇañca (thành) jarāmaraṇaṃ. Do sự chi phối của bahula, đôi khi hình thức tùy chọn cũng được thấy, hatthā ca pādā ca (thành) hatthapādaṃ, hoặc hatthapādā, v.v... Tūriyaṅgadvande – Về đẳng lập kép các loại nhạc cụ – Naccañca gītañca vāditañca naccagītavāditaṃ. Evaṃ sammatāḷaṃ, ‘samma’nti kaṃsatāḷaṃ, ‘tāḷa’nti hatthatāḷaṃ, saṅkho ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ iccādi. Naccañca gītañca vāditañca (thành) naccagītavāditaṃ. Tương tự: sammatāḷaṃ, “samma” là chập chõa bằng đồng, “tāḷa” là vỗ tay, saṅkho ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca (thành) saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ, v.v... Yoggaṅgadvande – Về đẳng lập kép các bộ phận của xe cộ – Phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ iccādi. Phālo ca pācanañca (thành) phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca (thành) yuganaṅgalaṃ, v.v... Senaṅgadvande – Về đẳng lập kép các binh chủng – Hatthino [Pg.253] ca assā ca hatthiassaṃ. Evaṃ rathapattikaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ. ‘Camma’nti saraparittāṇaphalakaṃ, dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ iccādi. Hatthino ca assā ca (thành) hatthiassaṃ. Tương tự: rathapattikaṃ, asi ca cammañca (thành) asicammaṃ. “Camma” là tấm ván che chắn mũi tên, dhanu ca kalāpo ca (thành) dhanukalāpaṃ, v.v... Khuddakapāṇadvande – Về đẳng lập kép các loài vật nhỏ – Ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ iccādi. Ḍaṃsā ca makasā ca (thành) ḍaṃsamakasaṃ. Tương tự: kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ, v.v... Niccaveridvande – Về đẳng lập kép các loài vật thù nghịch thường xuyên – Ahi ca nakulo ca ahinakulaṃ, biḷāro ca mūsikā ca biḷāramūsikaṃ, rassattaṃ. Kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ iccādi. Ahi ca nakulo ca (thành) ahinakulaṃ, biḷāro ca mūsikā ca (thành) biḷāramūsikaṃ, (có) sự rút ngắn. Kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ, v.v... Sabhāgadvande – Về đẳng lập kép các pháp đồng loại – Sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca vijjācaraṇaṃ. Evaṃ satisampajaññaṃ, hiriottappaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, thinamiddhaṃ iccādi. Sīlañca paññāṇañca (thành) sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca (thành) samathavipassanaṃ, vijjā ca caraṇañca (thành) vijjācaraṇaṃ. Tương tự: satisampajaññaṃ, hiriottappaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, thinamiddhaṃ, v.v... Vividhaviruddhadvande – Về đẳng lập kép các pháp đối lập khác nhau – Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kaṇhasukkaṃ, hīnapaṇītaṃ, chekabālaṃ iccādi. Kusalākusalaṃ, sāvajjānavajjaṃ, kaṇhasukkaṃ, hīnapaṇītaṃ, chekabālaṃ, v.v... Ekasaṅgītidvande – Về đẳng lập kép các phần kết tập chung – Dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ, aṅguttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ iccādi. Dīgho ca majjhimo ca (thành) dīghamajjhimaṃ, aṅguttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ, v.v... Saṅkhyāparimāṇadvande – Về đẳng lập kép số lượng và hạn định – Ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ iccādi. Ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, v.v... Pacanacaṇḍāladvande – Về đẳng lập kép của người nấu nướng và người hạ tiện – Orabbhikā [Pg.254] ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ. Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ iccādi. Orabbhikā ca sūkarikā ca (thành) orabbhikasūkarikaṃ. Tương tự: sākuṇikamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, v.v... Liṅgavisabhāgadvande – Trong hợp thể tương thuộc có giống khác nhau – Itthipumaṃ, dāsidāsaṃ iccādi. Itthipumaṃ, dāsidāsaṃ, v.v... Disādvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ phương hướng – Pubbā ca aparā ca pubbāparaṃ. Evaṃ dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Pubbā ca aparā ca (thành) pubbāparaṃ. Tương tự: dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīdvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ sông ngòi – Gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu, sabbattha napuṃsakattā ante dīghānaṃ rassattaṃ sattasu vibhattīsu ekavacanantañca. Gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu, ở khắp nơi do là trung tánh, các nguyên âm dài ở cuối được rút ngắn lại và tận cùng bằng số ít trong bảy biến cách. Iti niccasamāhārarāsi. Đây là nhóm hợp thể tương thuộc tập hợp thường xuyên. Vikappaladdhesu tiṇavisesadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại cỏ đặc biệt có thể tùy chọn – Usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇā. Evaṃ muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā, kāsakusaṃ, kāsakusā. Usīrāni ca bīraṇāni ca (thành) usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇā. Tương tự: muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā, kāsakusaṃ, kāsakusā. Rukkhavisesadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại cây đặc biệt – Khadiro ca palāso ca khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā, dhavo ca assakaṇṇo ca dhavassakaṇṇaṃ, dhavassakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ, pilakkhanigrodhā, assatthakapītanaṃ, assatthakapītanā, sākasālaṃ, sākasālā. Khadiro ca palāso ca (thành) khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā, dhavo ca assakaṇṇo ca (thành) dhavassakaṇṇaṃ, dhavassakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ, pilakkhanigrodhā, assatthakapītanaṃ, assatthakapītanā, sākasālaṃ, sākasālā. Pasuvisesadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại thú đặc biệt – Gajā [Pg.255] ca gavajā ca gajagavajaṃ, gajagavajā, gomahisaṃ, gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ, ajeḷakā, kukkuṭasūkaraṃ, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā. Gajā ca gavajā ca (thành) gajagavajaṃ, gajagavajā, gomahisaṃ, gomahisā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ, ajeḷakā, kukkuṭasūkaraṃ, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā. Sakuṇavisesadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ loại chim đặc biệt – Haṃsabilavaṃ, haṃsabilavā, kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ, bakabalākā. Haṃsabilavaṃ, haṃsabilavā, kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ, bakabalākā. Dhanadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ tài sản – Hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇā, maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyañca maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā, jātarūparajataṃ, jātarūparajatā. Hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇā, maṇi ca saṅkho ca muttā ca veḷuriyañca (thành) maṇisaṅkhamuttaveḷuriyaṃ, maṇisaṅkhamuttaveḷuriyā, jātarūparajataṃ, jātarūparajatā. Dhaññadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ ngũ cốc – Sāliyavaṃ, sāliyavā, tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ, nipphāvakulatthā. Sāliyavaṃ, sāliyavā, tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ, nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ dvande – Trong hợp thể tương thuộc của các món ăn – Macchamaṃsaṃ, macchamaṃsā, sākasūpaṃ, sākasūpā, gabyamāhisaṃ, gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ, eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ, migamāyūrā. Macchamaṃsaṃ, macchamaṃsā, sākasūpaṃ, sākasūpā, gabyamāhisaṃ, gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ, eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ, migamāyūrā. Janapadadvande – Trong hợp thể tương thuộc chỉ quốc độ – Kāsikosalaṃ, kāsikosalā, vajjimallaṃ, vajjimallā, cetavaṃsaṃ, cetavaṃsā, majjhañca sūrasenañca majjhasūrasenaṃ, majjhasūrasenā, kurupañcālaṃ, kurupañcālā. Kāsikosalaṃ, kāsikosalā, vajjimallaṃ, vajjimallā, cetavaṃsaṃ, cetavaṃsā, majjhañca sūrasenañca (thành) majjhasūrasenaṃ, majjhasūrasenā, kurupañcālaṃ, kurupañcālā. Iti vikappasamāhārarāsi. Đây là nhóm hợp thể tương thuộc tập hợp tùy chọn. Dvandasamāso niṭṭhito. Dứt hợp thể tương thuộc. Visesavidhāna Quy định đặc biệt Idāni [Pg.256] pubbe vuttāni avuttāni ca chasu samāsesu visesavidhānāni vuccante. Bây giờ, các quy định đặc biệt trong sáu hợp thể đã được nói và chưa được nói ở trước sẽ được trình bày. Napuṃsakekattaṃ, samāsantarasso, pumbhāvātideso, samāsante ka, samāsante a, nānādeso, abyayo, saṅkhyā. Trung tánh số ít, sự rút ngắn ở cuối hợp thể, sự chuyển thành nam tánh, tiếp vĩ ngữ ka ở cuối hợp thể, tiếp vĩ ngữ a ở cuối hợp thể, sự thay thế khác nhau, bất biến từ, số đếm. Napuṃsakekattarāsi Nhóm trung tánh số ít Tattha sabbo abyayībhāvo napuṃsakaliṅgo eva, samāhārabhūtā digu, dvandā napuṃsakā ca ekattasaṅkhyā ca. Trong đó, tất cả phức hợp bất biến cách (abyayībhāva) chỉ là trung tánh, phức hợp số lượng (digu) ở dạng tập hợp, và phức hợp đẳng lập (dvanda) là trung tánh và số ít. 359. Kvacekattañca chaṭṭhiyā. 359. Và đôi khi là số ít đối với (phức hợp) sở hữu cách. Chaṭṭhīsamāse kvaci napuṃsakattaṃ ekattañca hoti. Trong phức hợp sở hữu cách, đôi khi trở thành trung tánh và số ít. Chāyā, sabhāsvevāyaṃ vidhi, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ. Evaṃ sakaṭacchāyaṃ, gharacchāyaṃ. Idha na hoti, rukkhacchāyā, pabbatacchāyā. Sabhāsadde amanussasabhāsvevāyaṃ vidhi, brahmūnaṃ sabhā brahmasabhaṃ. Evaṃ devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, rakkhasasataṃ. Manussasabhāsu natthi, khattiyasabhā, rājasabhā iccādi. Quy tắc này chỉ áp dụng cho (từ) chāyā và sabhā. (Ví dụ:) salabhānaṃ chāyā thành salabhacchāyaṃ. Tương tự sakaṭacchāyaṃ, gharacchāyaṃ. Ở đây thì không áp dụng: rukkhacchāyā, pabbatacchāyā. Đối với từ sabhā, quy tắc này chỉ áp dụng cho hội chúng của phi nhân. (Ví dụ:) brahmūnaṃ sabhā thành brahmasabhaṃ. Tương tự devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, rakkhasasataṃ. Không áp dụng cho hội chúng của loài người: khattiyasabhā, rājasabhā, v.v. Kvacīti kiṃ? Rājaparisā. Tại sao nói 'đôi khi'? (Ví dụ:) Rājaparisā. Iti napuṃsakekattarāsi. Dứt chương về trung tánh và số ít. Samāsantarassarāsi Chương về sự rút ngắn nguyên âm cuối của phức hợp ‘Syādīsu rasso’ti suttena abyayībhāva, samāhāradigu, dvandānaṃ kassaci tappurisassa ca syādīsu rasso. Theo quy tắc ‘syādīsu rasso’, nguyên âm cuối của phức hợp bất biến cách, phức hợp số lượng tập hợp, phức hợp đẳng lập, và của một vài phức hợp y chủ được rút ngắn khi đi với các biến cách từ 'si'. Abyayībhāve – Trong phức hợp bất biến cách – Upamaṇikaṃ [Pg.257] adhitthi, upavadhu. Upamaṇikaṃ, adhitthi, upavadhu. Samāhāradigumhi – Trong phức hợp số lượng tập hợp – Catuddisaṃ, dasitthi, dasavadhu. Catuddisaṃ, dasitthi, dasavadhu. Samāhāradvande – Trong phức hợp đẳng lập tập hợp – Mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ. Mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ. Tappurise – Trong phức hợp y chủ – Salabhacchāyaṃ, brahmasabhaṃ. Salabhacchāyaṃ, brahmasabhaṃ. 360. Ghapassantassāppadhānassa. 360. Đối với (từ có ký hiệu) gha ở cuối và không phải là thành phần chính. Syādīsu antabhūtassa appadhānabhūtassa ca ghapassa rasso hoti. Khi đi với các biến cách từ 'si', (nguyên âm cuối) của từ có ký hiệu gha, ở cuối (của phức hợp) và không phải là thành phần chính, được rút ngắn. Bahubbīhimhi – Trong phức hợp đa sở hữu – Bahukañño, poso, bahuitthi, kulaṃ, bahuvadhu, kulaṃ. Bahukañño, poso, bahuitthi, kulaṃ, bahuvadhu, kulaṃ. Abyayībhāve – Trong phức hợp bất biến cách – Upamaṇikaṃ, adhitthi, upavadhu. Upamaṇikaṃ, adhitthi, upavadhu. Antassāti kiṃ? Saddhādhano, puriso. Tại sao nói 'ở cuối'? (Ví dụ:) Saddhādhano, puriso. Appadhānassāti kiṃ? Rājakaññā, rājakumārī, brahmabandhū. Tại sao nói 'không phải là thành phần chính'? (Ví dụ:) Rājakaññā, rājakumārī, brahmabandhū. 361. Gossu. 361. Của go (thành) u. Syādīsu antabhūtassa appadhānabhūtassa ca gossa u hoti. Khi đi với các biến cách từ 'si', (từ) go ở cuối (của phức hợp) và không phải là thành phần chính, trở thành u. Tiṭṭhagu [Pg.258] cittagu. Tiṭṭhagu, cittagu. Appadhānassāti kiṃ? Rājagavo. Tại sao nói 'không phải là thành phần chính'? (Ví dụ:) Rājagavo. Antassāti kiṃ? Gokulaṃ. Tại sao nói 'ở cuối'? (Ví dụ:) Gokulaṃ. Iti samāsantarassarāsi. Dứt chương về sự rút ngắn nguyên âm cuối của phức hợp. Pumbhāvātidesarāsi Phần về sự loại suy theo nam tánh 362. Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāvekatthe. 362. Từ nữ tánh đã được nói ở nam tánh trở thành như nam tánh khi (hậu từ) ở nữ tánh và có cùng một nghĩa. ‘Ekatthe’ti tulyādhikaraṇe, itthiyaṃ vattamāne ekatthe uttarapade pare kadāci bhāsitapumo itthiliṅgasaddo pumā iva hoti. Caturaṅgamidaṃ vidhānaṃ, pubbapadaṃ itthiliṅgañca bhāsitapumañca siyā, parapadaṃ niyatitthiliṅgañca pubbapadena ekatthañca siyāti. ‘Ekatthe’ có nghĩa là có cùng một cơ sở. Khi hậu từ theo sau ở nữ tánh và có cùng một cơ sở, đôi khi từ nữ tánh đã được nói ở nam tánh trở thành giống như nam tánh. Quy luật này có bốn yếu tố: tiền từ phải là nữ tánh và là bhāsitapuma, hậu từ phải là từ nữ tánh nhất định và có cùng một cơ sở với tiền từ. Dīghā jaṅghā yassa so dīghajaṅgho, puriso, dīghajaṅghā, itthī, dīghajaṅghaṃ, kulaṃ. Người nào có cẳng chân dài, người ấy là dīghajaṅgho, (chỉ) người nam; dīghajaṅghā, (chỉ) người nữ; dīghajaṅghaṃ, (chỉ) gia tộc. Ettha ca ye saddā katthaci pulliṅgarūpā honti, katthaci itthipaccayayuttā itthiliṅgarūpā, te bhāsitapumā nāma. Dīgho maggo, dīghā ratti, gato puriso, gatā itthī, kumāro, kumārī, brāhmaṇo, brāhmaṇī iccādi. Ở đây, những từ nào đôi khi có hình thức nam tánh, đôi khi có hình thức nữ tánh được kết hợp với tiếp vị ngữ nữ tánh, những từ ấy được gọi là bhāsitapuma. Ví dụ: dīgho maggo, dīghā ratti, gato puriso, gatā itthī, kumāro, kumārī, brāhmaṇo, brāhmaṇī, v.v. Ye pana itthipaccayayuttā niccaṃ itthiliṅgarūpā honti, te bhāsitapumā nāma na honti, kaññā, paññā, saddhā, nadī, itthī, pathavī iccādi. Tathā sabhāvaitthiliṅgāpi niyatapunnapuṃsakaliṅgāpi bhāsitapumā na honti, devatā, ratti, dhenu, vadhū, sakko, devo, brahmā, ratanaṃ, saraṇaṃ iccādi. Còn những từ nào được kết hợp với tiếp vị ngữ nữ tánh và luôn luôn có hình thức nữ tánh, những từ ấy không được gọi là bhāsitapuma, ví dụ: kaññā, paññā, saddhā, nadī, itthī, pathavī, v.v. Tương tự, những từ tự nhiên là nữ tánh hoặc những từ nhất định là nam tánh hay trung tánh cũng không phải là bhāsitapuma, ví dụ: devatā, ratti, dhenu, vadhū, sakko, devo, brahmā, ratanaṃ, saraṇaṃ, v.v. Idha pana dīghasaddo ‘‘dīgho bālāna saṃsāro’’ti ādīsu bhāsitapumo, so visesyaliṅgānugatavasena idha itthipaccayayutto [Pg.259] itthiliṅgasaddo nāma. Iminā suttena pumbhāvātidese kate tattha āpaccayo antaradhāyati, ‘ghapassantassāppadhānassā’ti suttena samāsantassa ākārassa rassattaṃ, kumārī bhariyā yassa so kumārabhariyo, īpaccayanivatti. Yuvati jāyā yassa so yuvajāyo, tipaccayanivatti. Brahmabandhū bhariyā yassa so brahmabandhubhariyo, ūpaccayanivatti. Tuy nhiên, ở đây từ dīgha trong các câu như ‘dīgho bālāna saṃsāro’ là bhāsitapuma, từ ấy do theo tánh của danh từ được bổ nghĩa, ở đây được gọi là từ nữ tánh kết hợp với tiếp vị ngữ nữ tánh. Khi sự loại suy theo nam tánh được thực hiện bởi quy luật này, tiếp vị ngữ -ā ở đó biến mất. Theo quy luật ‘ghapassantassāppadhānassā’, nguyên âm ā ở cuối của một hợp từ được rút ngắn. Người nào có vợ là thiếu nữ, người ấy là kumārabhariyo, sự loại bỏ tiếp vị ngữ -ī. Người nào có vợ là thiếu phụ, người ấy là yuvajāyo, sự loại bỏ tiếp vị ngữ -ti. Người nào có vợ là bà con của Phạm thiên, người ấy là brahmabandhubhariyo, sự loại bỏ tiếp vị ngữ -ū. Itthiyanti kiṃ? Kumārī ratanaṃ yassa so kumārīratano, puriso, idha parapadaṃ itthiliṅgaṃ na hoti, tasmā pumbhāvātideso na kātabbo, yadi kareyya, kumāro ratanaṃ yassa kumāraratanoti evaṃ aniṭṭhattho bhaveyya. Tại sao nói ‘itthiyaṃ’? Người nào có bảo vật là thiếu nữ, người ấy là kumārīratano, (chỉ) người nam. Ở đây, hậu từ không phải là nữ tánh, do đó không nên thực hiện sự loại suy theo nam tánh. Nếu thực hiện, (câu) ‘kumāro ratanaṃ yassa’ sẽ trở thành kumāraratano, như vậy sẽ có nghĩa không mong muốn. Ekattheti kiṃ? Kumārīsu bhatti yassa so kumārībhattiko. Evaṃ samaṇībhattiko, brāhmaṇībhattiko, samāsante ko, idha parapadaṃ pubbapadena ekatthaṃ na hoti, tasmā pumbhāvātideso na kātabbo, yadi kareyya, kumāresu bhatti yassa so kumārabhattikoti evaṃ aniṭṭhattho bhaveyya. Tại sao nói ‘ekatthe’? Người nào có lòng sùng mộ đối với các thiếu nữ, người ấy là kumārībhattiko. Tương tự, samaṇībhattiko, brāhmaṇībhattiko, có -ka ở cuối hợp từ. Ở đây, hậu từ không có cùng một cơ sở với tiền từ, do đó không nên thực hiện sự loại suy theo nam tánh. Nếu thực hiện, (câu) ‘kumāresu bhatti yassa’ sẽ trở thành kumārabhattiko, như vậy sẽ có nghĩa không mong muốn. Itthīti kiṃ? Daṭṭhabbaṭṭhena diṭṭhi, gāmaṇikulaṃ diṭṭhi yena so gāmaṇidiṭṭhi, idha gāmaṇisaddo bhāsitapumo hoti, idha pana kulavācakattā napuṃsakaliṅge tiṭṭhati, itthipaccayo natthi, tasmā pumbhāvātidesakiccaṃ natthi. Tại sao nói ‘itthī’? Diṭṭhi có nghĩa là được thấy. Người nào đã thấy gia tộc của người trưởng làng, người ấy là gāmaṇidiṭṭhi. Ở đây, từ gāmaṇi là bhāsitapuma, nhưng ở đây vì nó chỉ gia tộc nên nó ở trung tánh, không có tiếp vị ngữ nữ tánh. Do đó, không có việc gì phải thực hiện sự loại suy theo nam tánh. Bhāsitapumoti kiṃ? Saddhā pakati yassa so saddhāpakatiko. Evaṃ paññāpakatiko, idha pubbapadaṃ niyatitthiliṅgattā bhāsitapumaṃ na hotīti. Saddhādhano, paññādhano, saddhādhuro paññādhuro iccatra duvaṅgavekallaṃ hoti. Tại sao nói ‘bhāsitapumo’? Người nào có bản tánh là đức tin, người ấy là saddhāpakatiko. Tương tự, paññāpakatiko. Ở đây, tiền từ do là nữ tánh nhất định nên không phải là bhāsitapuma. Trong các từ saddhādhano, paññādhano, saddhādhuro, paññādhuro, có sự thiếu sót hai yếu tố. Kammadhārayamhi pana ‘ekatthe’ti padaṃ visuṃ ekaṃ aṅgaṃ na hoti anekatthassa idha asambhavato. Dīghā ca sā jaṅghā cāti [Pg.260] dīghajaṅghā, kumārī ca sā bhariyā cāti kumārabhariyā. Evaṃ khattiyakaññā, brāhmaṇakaññā, yuvati ca sā bhariyā cāti yuvabhariyā, brahmabandhū ca sā bhariyā cāti brahmabandhubhariyā. Tuy nhiên, trong hợp từ kammadhāraya, từ ‘ekatthe’ không phải là một yếu tố riêng biệt, vì ở đây không thể có nhiều nghĩa khác nhau. Dīghā ca sā jaṅghā ca thành dīghajaṅghā. Kumārī ca sā bhariyā ca thành kumārabhariyā. Tương tự, khattiyakaññā, brāhmaṇakaññā. Yuvati ca sā bhariyā ca thành yuvabhariyā. Brahmabandhū ca sā bhariyā ca thành brahmabandhubhariyā. Itthiyanti kiṃ? Kumārī ca sā ratanañcāti kumārīratanaṃ. Evaṃ samaṇīpadumaṃ. Tại sao nói ‘itthiyaṃ’? Kumārī ca sā ratanañca thành kumārīratanaṃ. Tương tự, samaṇīpadumaṃ. Itthīti kiṃ? Gāmaṇikulañca taṃ diṭṭhi cāti gāmaṇidiṭṭhi. Tại sao nói ‘itthī’? Gāmaṇikulañca taṃ diṭṭhi cāti gāmaṇidiṭṭhi. Bhāsitapumoti kiṃ? Saddhāpakati, gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu. Tại sao nói ‘bhāsitapumo’? Saddhāpakati, gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu. Saññāsaddesu pana caturaṅgayuttepi vidhānaṃ na hoti, nandādevī, nandāpokkharaṇī, kāyagatāsati, paṭhamāvibhatti, dutiyāvibhatti, pañcamīvibhatti, chaṭṭhīvibhatti iccādi. Tuy nhiên, trong trường hợp các danh từ riêng, quy luật này không được áp dụng ngay cả khi có đủ bốn yếu tố. Ví dụ: nandādevī, nandāpokkharaṇī, kāyagatāsati, paṭhamāvibhatti, dutiyāvibhatti, pañcamīvibhatti, chaṭṭhīvibhatti, v.v. 363. Kvaci paccaye. 363. Đôi khi, khi có tiếp vị ngữ. Paccaye pare kadāci bhāsitapumo itthiliṅgasaddo kvaci pumāva hoti. Khi có tiếp vị ngữ theo sau, đôi khi từ nữ tánh bhāsitapuma trở thành như nam tánh. Byattatarā, byattatamā, ettha ca byattānaṃ itthīnaṃ atisayena byattāti byattatarā, byattatamāti attho. Evaṃ paṇḍitatarā, paṇḍitatamā iccādi. Byattatarā, byattatamā. Ở đây, byattatarā, byattatamā có nghĩa là thông minh hơn, thông minh nhất trong số những người nữ thông minh. Tương tự, paṇḍitatarā, paṇḍitatamā, v.v. 364. Sabbādayo vuttimatte. 364. Các từ sabba, v.v. trong một cách diễn đạt. Vuttimatte ṭhāne sabbādināmakā sabbanāmasaddā pumāva honti. Trong một cách diễn đạt, các đại danh từ bắt đầu bằng sabba trở thành như nam tánh. Sā pamukhā yassa so tappamukho. Evaṃ tappadhāno, tāya tāhi vā sampayutto taṃsampayutto. Sā eva pamukhā tappamukhā. Evaṃ tappadhānā, tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ gāthāyaṃ [Pg.261] tāsu gāthāsu vā tatra, tāya gāthato tāhi vā gāthāhi tato, tassaṃ velāyaṃ tadā iccādi. Người nào có cô ấy là người đứng đầu, người ấy là tappamukho. Tương tự, tappadhāno. Người được liên kết với cô ấy hoặc với họ là taṃsampayutto. Cô ấy chính là người đứng đầu là tappamukhā. Tương tự, tappadhānā. Mặt của cô ấy là tammukhaṃ. Trong câu kệ ấy hoặc trong những câu kệ ấy là tatra. Từ câu kệ ấy hoặc từ những câu kệ ấy là tato. Vào lúc ấy là tadā, v.v. Ettha ca vutti nāma samāsa, taddhitā’ yādidhātupaccayanta, vibhattipaccayantānaṃ nāmaṃ. Và ở đây, vutti là tên gọi của hợp từ, từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ taddhita, từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ như -ya của căn, và từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ biến cách. Iti pumbhāvātidesarāsi. Dứt phần về sự loại suy theo nam tánh. Samāsantakapaccayarāsi Phần về tiếp vị ngữ ở cuối hợp từ 365. Ltitthiyūhi ko. 365. Sau các từ tận cùng bằng -tu, và các từ nữ tánh tận cùng bằng -ī, -ū là tiếp vị ngữ -ka. Aññapadatthavisaye kattuiccādīhi ltupaccayantehi itthiyaṃ ī, ūkārantehi ca bahulaṃ kapaccayo hoti. Trong trường hợp nghĩa của một từ khác, sau các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ -tu như kattu, v.v., và sau các từ nữ tánh tận cùng bằng -ī, -ū, tiếp vị ngữ -ka thường được thêm vào. Bahavo kattāro yasmiṃ dese so bahukattuko. Evaṃ bahuvattuko, bahukā nadiyo yasmiṃ dese so bahunadiko. Evaṃ bahuitthiko, gāmo, bahuitthikā, sabhā, bahuitthikaṃ, kulaṃ. Evaṃ bahukumārikaṃ, bahubrahmabandhuko. Xứ sở nào có nhiều người làm, xứ sở ấy là bahukattuko. Tương tự, bahuvattuko. Xứ sở nào có nhiều sông ngòi, xứ sở ấy là bahunadiko. Tương tự, bahuitthiko, (chỉ) ngôi làng; bahuitthikā, (chỉ) hội chúng; bahuitthikaṃ, (chỉ) gia tộc. Tương tự, bahukumārikaṃ, bahubrahmabandhuko. Ettha ca ‘brahmabandhū’ti rassapadaṃ brāhmaṇaṃ vadati, dīghapadaṃ brāhmaṇiṃ vadati, kapaccaye pare dīghānaṃ mahāvuttinā rassattaṃ icchanti. Và ở đây, từ có âm ngắn ‘brahmabandhu’ chỉ cho người Bà-la-môn nam, từ có âm dài (brahmabandhū) chỉ cho người Bà-la-môn nữ, khi hậu tố ka theo sau, người ta muốn sự rút ngắn của các nguyên âm dài bằng mahāvutti. Bahulanti kiṃ? Bahukattā, gāmo. Tại sao (nói) là "thường xuyên"? (Ví dụ:) Bahukattā, gāmo. 366. Vāññato. 366. Vāññato. Aññapadatthavisaye ltitthiyūhi aññato avaṇṇivaṇṇuvaṇṇantehi bahulaṃ kapaccayo hoti vā. Trong trường hợp có nghĩa của từ khác (tức là bahubbīhi samāsa), hậu tố ka thường được thêm vào một cách tùy chọn sau các từ kết thúc bằng a, i, và u, ngoại trừ các từ nữ tính kết thúc bằng ī và ū. Avaṇṇantamhā [Pg.262] tāva – Trước hết, từ (những từ) kết thúc bằng a – Agāmakaṃ, araññaṃ, bahugāmako, janapado, sasotako, asotako, salomako, sapakkhako, bahumālako, bahumālo, bahumāyako, bahumāyo. Agāmakaṃ, araññaṃ; bahugāmako, janapado; sasotako, asotako, salomako, sapakkhako, bahumālako, bahumālo, bahumāyako, bahumāyo. Ivaṇṇantamhā – Từ (những từ) kết thúc bằng i – Sundarā diṭṭhi yassa so sammādiṭṭhiko, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhiko, micchādiṭṭhi, matapatikā, itthī, saddhāpakatiko, paññāpakatiko, bahuhatthiko, bahudaṇḍiko. Sundarā diṭṭhi yassa so sammādiṭṭhiko, sammādiṭṭhi; micchādiṭṭhiko, micchādiṭṭhi; matapatikā, itthī; saddhāpakatiko, paññāpakatiko, bahuhatthiko, bahudaṇḍiko. Uvaṇṇantamhā – Từ (những từ) kết thúc bằng u – Sahetuko, ahetuko, sacakkhuko, acakkhuko, sabhikkhuko, abhikkhuko, dīghāyuko, appāyuko, bahudhenuko, vajo, bahurattaññuko, bhikkhusaṅgho. Sahetuko, ahetuko; sacakkhuko, acakkhuko; sabhikkhuko, abhikkhuko; dīghāyuko, appāyuko; bahudhenuko, vajo; bahurattaññuko, bhikkhusaṅgho. Itthiliṅge kamhi pare akārassa mahāvuttinā vā ‘adhātussa ke…’ti suttena vā bahulaṃ ikārattaṃ hoti, bahuputtikā, itthī, bahuputtakā vā, ekaputtikā, ekaputtakā iccādi. Trong giống cái, khi ka theo sau, nguyên âm a thường trở thành nguyên âm i, hoặc bằng mahāvutti hoặc bằng quy tắc ‘adhātussa ke…’, (ví dụ:) bahuputtikā, itthī, hoặc bahuputtakā; ekaputtikā, ekaputtakā, v.v. Iti samāsantakapaccayarāsi. Như vậy là nhóm hậu tố ka ở cuối hợp từ. Samāsantaapaccayarāsi Nhóm hậu tố a ở cuối hợp từ 367. Samāsanta. 367. Samāsanta. ‘Samāsanto+a’ iti dvipadamidaṃ, samāsanto hutvā apaccayo hotīti attho. Adhikārasuttamidaṃ. Đây là một quy tắc có hai từ: ‘samāsanto+a’, có nghĩa là hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ. Đây là một quy tắc điều hành. 368. Pāpādīhi bhūmiyā. 368. Pāpādīhi bhūmiyā. Pāpādīhi [Pg.263] parāya bhūmiyā samāsanto ahoti, ‘bhūmisaddassā’ti vattabbe niyatitthiliṅgadassanatthaṃ ‘bhūmiyā’ti vuttaṃ. Evaṃ aññatthapi. Hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ bhūmi khi nó đi sau các từ pāpa v.v. Đáng lẽ phải nói là ‘bhūmisaddassa’, nhưng đã được nói là ‘bhūmiyā’ để chỉ rõ giống cái cố định. Tương tự ở những nơi khác cũng vậy. Pāpānaṃ bhūmi pāpabhūmaṃ, pāpānaṃ uppattibhūmityattho, jātiyā bhūmi jātibhūmaṃ, satthujātaraṭṭhaṃ. Evaṃ pacchābhūmaṃ, majjhimadese pacchābhāgaraṭṭhaṃ. Pāpānaṃ bhūmi là pāpabhūmaṃ, có nghĩa là nơi phát sinh của những điều ác; jātiyā bhūmi là jātibhūmaṃ, xứ sở nơi Đức Bổn Sư đản sinh. Tương tự, pacchābhūmaṃ, xứ sở ở phía tây của Trung Ấn. 369. Saṅkhyāhi. 369. Saṅkhyāhi. Saṅkhyāhi parāya bhūmiyā samāsanto a hoti. Hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ bhūmi khi nó đi sau các số từ. Dve bhūmiyo etthāti dvibhūmo, dvibhūmako, pāsādo, dvibhūmiko vā, tisso bhūmiyo etesanti vā tīsu bhūmisu pariyāpannāti vā tebhūmakā, dhammā, catubhūmakā, dhammā, tebhūmikā, catubhūmikā vā. Digumhi-dve bhūmiyo dvibhūmaṃ, tisso bhūmiyo tibhūmaṃ, catasso bhūmiyo catubhūmaṃ iccādi. Nơi có hai tầng là dvibhūmo, dvibhūmako, pāsādo, hoặc dvibhūmiko; (các pháp) có ba cõi hoặc thuộc về ba cõi là tebhūmakā, dhammā; catubhūmakā, dhammā; hoặc tebhūmikā, catubhūmikā. Trong hợp từ Digu: dve bhūmiyo là dvibhūmaṃ, tisso bhūmiyo là tibhūmaṃ, catasso bhūmiyo là catubhūmaṃ, v.v. 370. Nadīgodhāvarīnaṃ. 370. Nadīgodhāvarīnaṃ. Saṅkhyāhi parāsaṃ nadī, godhāvarīnaṃ samāsanto a hoti. Hậu tố a được thêm vào cuối các hợp từ nadī và godhāvarī khi chúng đi sau các số từ. Pañca nadiyo pañcanadaṃ, pañca vā nadiyo yasmiṃ padese so pañcanado, satta godhāvariyo sattagodhāvaraṃ. Pañca nadiyo là pañcanadaṃ; hoặc vùng đất nơi có năm con sông là pañcanado; satta godhāvariyo là sattagodhāvaraṃ. 371. Asaṅkhyehi caṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. 371. Asaṅkhyehi caṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu. Aññattho ca asaṅkhyattho ca aññāsaṅkhyatthā. Tattha ‘aññattho’ti aññapadattho bahubbīhisamāso, ‘asaṅkhyattho’ti asaṅkhyatthasamāso [Pg.264] abyayībhāvasamāsoti vuttaṃ hoti, na aññāsaṅkhyatthā anaññāsaṅkhyatthā, aññāsaṅkhyatthavajjitesu samāsesu asaṅkhyehi upasaggehi ca saṅkhyāhi ca parāya aṅguliyā samāsanto a hoti. Casaddena ‘‘sugataṅgulena, pamāṇaṅgulena’’ iccādīni sijjhanti. Aññattho và asaṅkhyattho là aññāsaṅkhyatthā. Trong đó, ‘aññattho’ là hợp từ bahubbīhi có nghĩa của từ khác; ‘asaṅkhyattho’ được gọi là hợp từ abyayībhāva có nghĩa không phải số từ. Không phải aññāsaṅkhyatthā là anaññāsaṅkhyatthā. Trong các hợp từ ngoại trừ aññāsaṅkhyatthā, hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ aṅguli khi nó đi sau các tiếp đầu ngữ không phải số từ và các số từ. Bằng từ ca, các dạng như ‘‘sugataṅgulena, pamāṇaṅgulena’’ v.v. được hình thành. Aṅgulīhi niggataṃ niraṅgulaṃ, aṅguliyo atikkantaṃ accaṅgulaṃ, ime dve amādisamāsā, dve aṅguliyo samāhaṭāti dvaṅgulaṃ. Aṅgulīhi niggataṃ là niraṅgulaṃ; aṅguliyo atikkantaṃ là accaṅgulaṃ; hai hợp từ này là amādisamāsa. Dve aṅguliyo samāhaṭā là dvaṅgulaṃ. Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañca aṅguliyo asminti pañcaṅguli, hattho. Aṅguliyā samīpaṃ upaṅguli. ‘‘Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ osāretvā, aṭṭhaṅgulaṃ dantakaṭṭhaṃ, dvaṅgulaparamaṃ, caturaṅgulaparamaṃ, aṭṭhaṅgulaparama’’ntiādīsu ‘aṅgula’nti akārantaṃ pamāṇavācīsaddantaraṃ. Tại sao (nói) là "trong các nghĩa không phải aññāsaṅkhya"? (Ví dụ:) Pañca aṅguliyo asmin'ti pañcaṅguli, hattho. Aṅguliyā samīpaṃ là upaṅguli. Trong các ví dụ như ‘‘caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ osāretvā, aṭṭhaṅgulaṃ dantakaṭṭhaṃ, dvaṅgulaparamaṃ, caturaṅgulaparamaṃ, aṭṭhaṅgulaparamaṃ’’, ‘aṅgula’ là một từ khác kết thúc bằng a, chỉ sự đo lường. 372. Dārumhaṅgulyā. 372. Dārumhaṅgulyā. Dārusaṅkhāte aññapadatthe pavattāya aṅguliyā samāsanto ahoti. Hậu tố a được thêm vào cuối hợp từ aṅguli khi nó được dùng với nghĩa của một từ khác, biểu thị là (làm bằng) gỗ. Pañca aṅguliyo assāti pañcaṅgulaṃ, dāru. Ettha ca aṅgulipamāṇāvayavo dhaññādīnaṃ mānaviseso ‘dārū’ti vuccati. Nó có năm ngón tay, do đó là pañcaṅgulaṃ, (nghĩa là) khúc gỗ. Và ở đây, một đơn vị đo lường đặc biệt các loại hạt v.v... có phần kích thước bằng ngón tay được gọi là 'dāru'. 373. Dīghāhovassekadesehi ca ratyā. 373. Sau dīgha, aho, vassa, và ekadesa, và (các từ khác), đối với ratti. Dīgho ca aho ca vasso ca ekadeso cāti dvando, ekadeso nāma pubba, parādi, anaññāsaṅkhyatthesu dīghādīhi ca asaṅkhyehi ca saṅkhyāhi ca parāya rattiyā samāsanto a hoti. Casaddena ‘‘ciraratta’’nti sijjhati. Đây là hợp thể dvanda: dīgha và aho và vassa và ekadesa. Ekadesa có nghĩa là pubba, para, v.v... Khi có nghĩa là số lượng không xác định, sau các từ dīgha v.v..., sau các từ không phải là số đếm, và sau các từ là số đếm, hậu tố a được thêm vào cuối hợp thể của từ ratti theo sau. Do từ 'ca', dạng 'cirarattaṃ' được thành tựu. Dīghā [Pg.265] rattiyo dīgharattaṃ, dīghā rattidivaparaṃparātyattho. Aho ca ratti ca ahorattaṃ, vassena temitā ratti vassarattaṃ, rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā paraṃ pararattaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ, rattiṃ atikkanto atiratto, dve rattiyo dvirattaṃ. Evaṃ tirattaṃ, caturattaṃ, pañcarattaṃ, chārattaṃ, vādhikārattā ‘‘ekarattaṃ, ekarattī’’ti sijjhati. Những đêm dài là dīgharattaṃ, có nghĩa là một chuỗi dài ngày và đêm. Ngày và đêm là ahorattaṃ. Đêm thấm đẫm bởi mưa là vassarattaṃ. Phần trước của đêm là pubbarattaṃ. Phần sau của đêm là pararattaṃ. Nửa đêm là aḍḍharattaṃ. Vượt quá đêm là atiratto. Hai đêm là dvirattaṃ. Tương tự là tirattaṃ, caturattaṃ, pañcarattaṃ, chārattaṃ. Do quyền biến của vā, các dạng 'ekarattaṃ, ekarattī' được thành tựu. Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Dīghā ratti etthāti dīgharatti, hemanto. Rattiyā samīpaṃ uparatti. Tại sao nói 'khi có nghĩa là số lượng không xác định'? 'Đêm dài ở đây' là dīgharatti, (nghĩa là) mùa đông. Gần đêm là uparatti. 374. Go tvacatthe cālope. 374. Sau go, nhưng không phải trong nghĩa ac, và khi không có sự lược bỏ. Acatthe ca anaññā’saṅkhyatthesu ca pavattā gosaddamhā alopaṭṭhāne samāsanto a hoti. Sau từ go, được dùng không phải trong nghĩa ac và trong nghĩa số lượng không xác định, hậu tố a được thêm vào cuối hợp thể khi không có sự lược bỏ. Rañño go rājagavo, attano go sagavo, paresaṃ go paragavo, pañcagavo, pañcagavaṃ. Evaṃ dasagavaṃ. Con bò của vua là rājagavo. Con bò của chính mình là sagavo. Con bò của người khác là paragavo. Năm con bò là pañcagavo, pañcagavaṃ. Tương tự là dasagavaṃ. Alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu. Ettha ca tena kītoti etasmiṃ atthe taddhitapaccayassa lopo, tena ayaṃ apaccayo na hoti, ‘gossū’ti ossuttaṃ. Tại sao nói 'khi không có sự lược bỏ'? 'Được mua bằng năm con bò' là pañcagu. Và ở đây, trong nghĩa 'được mua bằng cái đó', có sự lược bỏ hậu tố taddhita, do đó hậu tố a này không xảy ra, (và) theo câu kinh 'gossu', o được biến thành u. Acattheti kiṃ? Gavajā ca gāvo ca gavajagavo, yomhi gossa gavattaṃ. Tại sao nói 'không phải trong nghĩa ac'? 'Trâu rừng và bò nhà' là gavajagavo, (ở đây) theo câu kinh 'yomhi', go được biến thành gava. Anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Cittagu, upagu. Tại sao nói 'khi có nghĩa là số lượng không xác định'? (Ví dụ:) Cittagu, upagu. 375. Rattidiva dāragava caturassā. 375. Các từ rattidiva, dāragava, caturassa (được thành lập một cách bất quy tắc). Ete tayo saddā aantā nipaccante. Ba từ này được thành lập bất quy tắc với tận cùng là a. Ratti ca divā ca rattidivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo yassa so caturasso, apaccayo, assissa issa attaṃ. Đêm và ngày là rattidivaṃ. Vợ và bò là dāragavaṃ. Người có bốn góc là caturasso; (ở đây) có hậu tố a, và issa của assi được biến thành a. 376. Āyāmenugavaṃ. 376. (Từ) anugavaṃ (được thành lập bất quy tắc) trong nghĩa chiều dài. Āyāme [Pg.266] gamyamāne anugavanti nipaccate. Khi nghĩa chiều dài được hiểu, (từ) anugavaṃ được thành lập bất quy tắc. Gohi anuṭṭhitaṃ sakaṭaṃ anugavaṃ. Cỗ xe được kéo dài theo những con bò là anugavaṃ. Āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pacchā anugu. Tại sao nói 'trong nghĩa chiều dài'? (Ví dụ:) Phía sau những con bò là anugu. 377. Akkhismāññatthe. 377. Sau akkhi, khi ở trong nghĩa khác (nghĩa của từ khác). Aññapadatthe pavattā akkhimhā samāsanto a hoti. Sau từ akkhi, được dùng trong nghĩa của một từ khác, hậu tố a được thêm vào cuối hợp thể. Visālāni akkhīni yassa so visālakkho, virūpāni akkhīni yassa so virūpakkho, anekasahassāni akkhīni yassa so sahassakkho, lohitāni akkhīni yassa so lohitakkho. Evaṃ nīlakkho, nīlakkhi vā. Bahulādhikārā anaññatthepi, akkhīnaṃ paṭimukhaṃ paccakkhaṃ, akkhīnaṃ parabhāgo parokkhaṃ, akkhīnaṃ tirobhāgo tirokkhaṃ. Akkhisaddena cettha pañcindriyāni gayhanti. Người có đôi mắt to là visālakkho. Người có đôi mắt dị dạng là virūpakkho. Người có nhiều ngàn mắt là sahassakkho. Người có đôi mắt đỏ là lohitakkho. Tương tự là nīlakkho, hoặc nīlakkhi. Do quyền biến của bahula, (hậu tố a) cũng (xảy ra) khi không ở trong nghĩa khác: Trước mắt là paccakkhaṃ. Phần ngoài tầm mắt là parokkhaṃ. Phần khuất mắt là tirokkhaṃ. Và ở đây, bằng từ akkhi, năm giác quan được hiểu. Mahāvuttinā kvaci samāsanto a, ā, ipaccayā honti. Theo Đại Chú Giải, đôi khi các hậu tố a, ā, i được thêm vào cuối hợp thể. Tattha apaccaye – Trong đó, đối với hậu tố a: Vāyuno sakhā vāyusakho, vāyusaṅkhāto sakhā assāti vā vāyusakho, aggi, sabbesaṃ piyā’piyamajjhattānaṃ sakhāti sabbasakho, sabbe vā sakhāyo assāti sabbasakho, mettāvihārī. ‘‘Sabbamitto sabbasakho’’ti pāḷi. Pāpānaṃ sakhāti pāpasakho, pāpā sakhāro yassāti vā pāpasakho. ‘‘Pāpamitto pāpasakho’’ti pāḷi. Pahito pesito attā yenāti pahitatto, majjhimo attā sabhāvo yassāti majjhatto, chātaṃ ajjhattasantānaṃ yassāti chātajjhatto, suhito attā yassāti suhitatto[Pg.267], yato saṃyato attā yassāti yatatto, ṭhito attā assāti ṭhitattoiccādi. Bạn của gió là vāyusakho; hoặc người có người bạn được gọi là gió là vāyusakho, (nghĩa là) lửa. Bạn của tất cả những người thân, không thân, và trung lập là sabbasakho; hoặc người có tất cả là bạn là sabbasakho, (nghĩa là) người an trú trong tâm từ. Thánh điển (ghi): 'Sabbamitto sabbasakho'. Bạn của những điều ác là pāpasakho; hoặc người có những người bạn xấu ác là pāpasakho. Thánh điển (ghi): 'Pāpamitto pāpasakho'. Người có tâm được hướng đến, được gởi đi là pahitatto. Người có bản chất trung lập là majjhatto. Người có nội tâm đói khát là chātajjhatto. Người có tâm thỏa mãn là suhitatto. Người có tâm được chế ngự, được thu thúc là yatatto. Người có tâm vững vàng là ṭhitatto, v.v... Āpaccaye – Đối với hậu tố ā: Paccakkho dhammo yassāti paccakkhadhammā, chādetīti chado, moho, vivaṭo chado yasminti vivaṭacchadā, sammāsambuddho. Người có giáo pháp được chứng thực là paccakkhadhammā. 'Cái che đậy' là chado, (nghĩa là) si mê; vị mà từ đó màn che đã được mở ra là vivaṭacchadā, (nghĩa là) bậc Chánh Đẳng Giác. Ipaccaye – Đối với hậu tố i: Sundaro gandho yassāti sugandhi, kucchito gandho yassāti duggandhi, pūtino gandho yassāti pūtigandhi, surabhino gandho surabhigandhi. ‘‘Sarīrassa sugandhino, guṇagandhiyutto aha’’nti pāḷi. Cái có mùi hương tốt là sugandhi. Cái có mùi hương xấu là duggandhi. Cái có mùi hôi thối là pūtigandhi. Mùi hương của vật thơm là surabhigandhi. Thánh điển (ghi): 'của thân thể có mùi thơm', 'tôi là người có hương thơm của đức hạnh'. Iti samāsantaapaccayarāsi. Như vậy là nhóm hậu tố a cuối hợp thể. Nānādesarāsi Nhóm (quy tắc) từ nhiều nơi khác nhau. 378. Uttarapade. 378. Khi có hậu từ. Uttarapade pare pubbapade vidhi hotīti attho. Adhikārasuttamidaṃ. Nghĩa là: Khi có hậu từ theo sau, quy tắc được áp dụng cho tiền từ. Đây là kinh chỉ dẫn. ‘‘Abrāhmaṇo, anariyo, abhikkhuko, ananto’’iccādīsu samāse uttarapade pare na-kārassa a, ana honti. Trong các hợp thể như ‘abrāhmaṇo, anariyo, abhikkhuko, ananto’, khi có hậu từ theo sau, mẫu tự ‘na’ trở thành ‘a’ hoặc ‘ana’. 379. Nakhādayo. 379. Các từ bắt đầu bằng nakha. Nakhādayo saddā napakatikā sijjhanti. Các từ bắt đầu bằng nakha được hình thành với gốc là na. Nā’ssa khamatthīti nakho, ‘kha’nti sukhaṃ, dukkhañca, nā’ssa kulamatthīti nakulo, evaṃnāmako brāhmaṇo, pumassa sakaṃ puṃsakaṃ [Pg.268] natthi puṃsakaṃ etasminti napuṃsako, khañjanaṃ vekallagamanaṃ khattaṃ, natthi khattaṃ etassāti nakkhattaṃ, kaṃ vuccati sukhaṃ, tabbiruddhattā akaṃ vuccati dukkhaṃ, natthi akaṃ etasminti nāko, saggo, na muñcatīti namuci, māro. Na galati na cavatīti nagaraṃ, gehe vattabbe ‘agāra’nti sijjhati. ‘Nā’ssa khamatthīti nakho’ (không có sự dễ chịu cho nó, nên là móng); ‘khaṃ’ là sự an lạc, và cũng là khổ đau. ‘Nā’ssa kulamatthīti nakulo’ (không có gia tộc cho nó, nên là chồn); là tên của một vị Bà-la-môn. ‘Pumassa sakaṃ puṃsakaṃ natthi puṃsakaṃ etasminti napuṃsako’ (người nam không có đặc tính nam ở trong đó, nên là người bán nam bán nữ). ‘Khañjanaṃ vekallagamanaṃ khattaṃ’ (sự đi khập khiễng, sự di chuyển thiếu sót là khatta). ‘Natthi khattaṃ etassāti nakkhattaṃ’ (không có sự di chuyển thiếu sót cho nó, nên là ngôi sao). ‘Kaṃ’ được gọi là sự an lạc, do đối nghịch với điều đó nên ‘akaṃ’ được gọi là khổ đau. ‘Natthi akaṃ etasminti nāko’ (không có khổ đau ở trong đó, nên là cõi trời), tức là thiên giới. ‘Na muñcatīti namuci’ (không giải thoát, nên là Namuci), tức là Ma vương. ‘Na galati na cavatīti nagaraṃ’ (không tan rã, không di chuyển, nên là thành phố). Khi muốn nói về ngôi nhà, nó được hình thành là ‘agāra’. 380. Nago vā pāṇini. 380. Hoặc là nago khi không phải là chúng sanh. Apāṇimhi nagoti sijjhati vā. Khi không phải là chúng sanh, nó được hình thành là nago một cách tùy chọn. Na gacchantīti nagā, rukkhā. Nagā, pabbatā. Agā, rukkhā, agā, pabbatā. ‘Na gacchantīti nagā’ (chúng không đi, nên là cây cối), tức là các cây. Nagā, (cũng có nghĩa là) các ngọn núi. Agā, (có nghĩa là) các cây; agā, (có nghĩa là) các ngọn núi. Apāṇinīti kiṃ? Ago vasalo kiṃ tena. Ettha ‘ago’ti duggatajano, ‘vasalo’ti lāmako, ‘kiṃ tenā’ti nindāvacanaṃ, ‘‘sītenā’’tipi pāṭho. Evaṃ neke, aneke, nekāni, anekāni iccādi. Tại sao nói ‘khi không phải là chúng sanh’? (Ví dụ:) ‘Ago vasalo kiṃ tena’ (kẻ hạ tiện khốn cùng, có ích gì). Ở đây, ‘ago’ là người khốn cùng, ‘vasalo’ là kẻ hạ tiện, ‘kiṃ tenā’ là lời khiển trách. Cũng có cách đọc là ‘sītenā’. Tương tự như vậy, neke, aneke, nekāni, anekāni, v.v. Iti na-rāsi. Dứt phần về na. 381. Sahassa soññatthe. 381. Saha thành so trong nghĩa của từ khác. Aññapadatthe samāse uttarapade pare sahassa so hoti vā. Trong hợp thể có nghĩa của từ khác, khi có hậu từ theo sau, saha có thể trở thành so. Puttena saha yo vattatīti saputto, sahaputto. ‘Puttena saha yo vattatīti saputto, sahaputto’ (người sống cùng với con trai). Aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā. Tại sao nói ‘trong nghĩa của từ khác’? (Ví dụ:) Saha katvā (làm cùng nhau), saha yujjhitvā (chiến đấu cùng nhau). 382. Saññāyaṃ. 382. Trong trường hợp là danh từ riêng. Saññāyaṃ uttarapade pare sahassa so hoti. Khi là danh từ riêng, lúc có hậu từ theo sau, saha trở thành so. Saha [Pg.269] āyattaṃ sāyattaṃ, saha palāsaṃ sapalāsaṃ, agarukārassetaṃ nāmaṃ. Saha āyattaṃ (thành) sāyattaṃ, saha palāsaṃ (thành) sapalāsaṃ, đây là tên của cây trầm hương. 383. Apaccakkhe. 383. Khi không thể nhận biết trực tiếp. Apaccakkhe gamyamāne uttarapade pare sahassa so hoti. Khi ý nghĩa không thể nhận biết trực tiếp được hiểu ngầm, lúc có hậu từ theo sau, saha trở thành so. Oḍḍiyati etāyāti oḍḍi, pāso. Oḍḍiyā saha yo vattatīti soḍḍi, kapoto. Idha ‘oḍḍi’ apaccakkhā. ‘‘Sāggi kapoto’’tipi pāṭho, picunā saha vattatīti sapicukā, vātamaṇḍalikā, sā ca apaccakkhā, uggantvā ākāse paribbhamantaṃ picusaṅghāṭaṃ disvā ñātabbā. ‘‘Sapisācā vātamaṇḍalikā’’tipi pāṭho. Evaṃ sarajā, vātā, sarakkhasī, ratti. ‘Oḍḍiyati etāyāti oḍḍi’, (nghĩa là) cái bẫy. ‘Oḍḍiyā saha yo vattatīti soḍḍi’, (nghĩa là) chim bồ câu. Ở đây, ‘oḍḍi’ (cái bẫy) không được nhận biết trực tiếp. Cũng có cách đọc là ‘sāggi kapoto’. ‘Picunā saha vattatīti sapicukā’, (nghĩa là) cơn gió lốc; và nó (bông gòn) không được nhận biết trực tiếp, cần phải được biết bằng cách thấy một khối bông gòn bay lên và xoay tròn trên không trung. Cũng có cách đọc là ‘sapisācā vātamaṇḍalikā’. Tương tự, sarajā vātā (cơn gió có bụi), sarakkhasī ratti (đêm có nữ quỷ). 384. Akāle sakatthassa. 384. Khi không chỉ thời gian, của từ có nghĩa riêng. Sakatthappadhānassa sahasaddassa so hoti akāle uttarapade pare. Từ saha khi có nghĩa riêng là chính, trở thành so khi có hậu từ không chỉ thời gian theo sau. Sabrahmaṃ, sacakkaṃ. Sabrahmaṃ, sacakkaṃ. Akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, saha paraṇhaṃ, sunakkhattena saha pavattaṃ pubbaṇhaṃ, paraṇhanti attho. Tại sao nói ‘khi không phải là thời gian’? (Ví dụ:) Saha pubbaṇhaṃ, saha paraṇhaṃ. Nghĩa là buổi sáng, buổi chiều diễn ra cùng với một chòm sao tốt. 385. Ganthantādhikye. 385. Khi ở cuối sách và trong nghĩa dư thừa. Ganthassa anto ganthanto. Yathā taṃ kaccāyanaganthassa anto uṇādikappo, adhikabhāvo ādhikyaṃ, ganthante ca ādhikye ca vattamānassa sahasaddassa so hoti uttarapade pare. ‘Ganthassa anto ganthanto’ (cuối của quyển sách là ganthanto). Ví dụ như chương uṇādi là phần cuối của sách ngữ pháp Kaccāyana. ‘Adhikabhāvo ādhikyaṃ’ (trạng thái nhiều hơn là ādhikyaṃ). Từ saha hiện hữu trong nghĩa cuối sách và dư thừa sẽ trở thành so khi có hậu từ theo sau. Saha [Pg.270] uṇādinā’ yaṃ adhiyateti taṃ soṇādi, sakalaṃ kaccāyanaṃ adhītetyattho. Saha muhuttena sakalaṃ jotiṃ adhīte samuhuttaṃ, jotīti nakkhattasatthaṃ. ‘Saha uṇādinā’ yaṃ adhiyateti taṃ soṇādi’ (vị này học cùng với chương uṇādi, nên là soṇādi), nghĩa là đã học toàn bộ sách Kaccāyana. ‘Saha muhuttena sakalaṃ jotiṃ adhīte samuhuttaṃ’ (học toàn bộ môn chiêm tinh trong một chốc lát), joti là môn học về các chòm sao. Ādhikye – sadoṇā, khārī, sakahāpaṇaṃ, nikkhaṃ, samāsakaṃ, kahāpaṇaṃ. Niccatthamidaṃ suttaṃ. Trong nghĩa dư thừa – sadoṇā khārī (một khārī và thêm một doṇa), sakahāpaṇaṃ nikkhaṃ (một nikkha và thêm một kahāpaṇa), samāsakaṃ kahāpaṇaṃ (một kahāpaṇa và thêm một māsaka). Kinh này dùng cho trường hợp bắt buộc. 386. Samānassa pakkhādīsu vā. 386. Từ samāna (thành sa) một cách tùy chọn khi có các từ pakkha v.v. theo sau. Pakkhādīsu uttarapadesu samānassa so hoti vā. Khi các từ bắt đầu bằng pakkha v.v... ở thành phần sau, samāna được biến đổi thành so một cách tùy chọn. Samāno pakkho sahāyo sapakkho, samāno pakkho yassāti vā sapakkho, samānapakkho vā. Evaṃ sajāti, samānajāti, sajanapado, saratti. Samāno pakkho (cùng phe) là sahāyo (bạn đồng minh), (trở thành) sapakkho. Hoặc sapakkho là (hợp thể chủ sở hữu) ‘người có cùng phe phái’. Hoặc (dạng không biến đổi là) samānapakkho. Tương tự: sajāti (cùng giai cấp), samānajāti (dạng không biến đổi), sajanapado (cùng xứ sở), saratti (cùng đêm). Samāno pati yassā sā sapati. Evaṃ sanābhi, sabandhu, sabrahmacārī, sanāmo. Avhayaṃ vuccati nāmaṃ, candena samānaṃ avhayaṃ yassa so candasavhayo, sagotto, indena samānaṃ gottaṃ yassa so indasagotto, sarūpaṃ, saṭṭhānaṃ. Hari vuccati suvaṇṇaṃ, harinā samāno vaṇṇo yassa so harissavaṇṇo, sassa dvittaṃ. Evaṃ siṅgīnikkhasavaṇṇo, savayo, sadhano, sadhammo, sajātiyo. Sapati là người nữ có cùng chồng (samāno pati yassā sā). Tương tự: sanābhi (cùng một mẹ), sabandhu (cùng bà con), sabrahmacārī (cùng bạn đồng tu), sanāmo (cùng tên). Avhayaṃ được gọi là nāmaṃ (tên), candasavhayo là người có tên giống như mặt trăng (candena samānaṃ avhayaṃ yassa so). sagotto (cùng dòng họ), indasagotto là người có dòng họ giống như của trời Đế-thích (indena samānaṃ gottaṃ yassa so). sarūpaṃ (cùng hình dạng), saṭṭhānaṃ (cùng nơi chốn). Hari được gọi là vàng (suvaṇṇaṃ), harissavaṇṇo là người có màu sắc giống như vàng (harinā samāno vaṇṇo yassa so), s được lặp lại. Tương tự: siṅgīnikkhasavaṇṇo (màu sắc như vàng siṅgī), savayo (cùng tuổi), sadhano (cùng tài sản), sadhammo (cùng giáo pháp), sajātiyo (cùng loại). Pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo. (Nói) pakkhādīsu để làm gì? (Để loại trừ trường hợp như) Samānasīlo. 387. Udare iye. 387. Khi udara có iya (theo sau). Iyayutte udare pare samānassa so hoti vā. Khi udara đi cùng với (tiếp vị ngữ) iya theo sau, samāna được biến đổi thành so một cách tùy chọn. Samāne udare jāto sodariyo, samānodariyo. Sodariyo (anh em cùng mẹ), (hay) samānodariyo (là người) được sinh ra từ cùng một bụng (samāne udare jāto). Iyeti kiṃ? Samānodaratā. (Nói) iye để làm gì? (Để loại trừ trường hợp như) Samānodaratā. Aññesupi [Pg.271] samānassa so hoti, candena samānā sirī yassa taṃ candassasirīkaṃ, mukhaṃ. Evaṃ padumassasirīkaṃ, vadanaṃ. Trong các trường hợp khác cũng vậy, samāna được biến đổi thành so. Candassasirīkaṃ, mukhaṃ là khuôn mặt có vẻ đẹp (sirī) giống như mặt trăng (candena samānā). Tương tự, padumassasirīkaṃ, vadanaṃ (khuôn mặt có vẻ đẹp như hoa sen). Mahāvuttinā santādīnañca so hoti, saṃvijjati lomaṃ assāti salomako. Evaṃ sapakkhako, saṃvijjanti āsavā etesanti sāsavā, saṃvijjanti paccayā etesanti sappaccayā, saṃvijjanti attano uttaritarā dhammā etesanti sauttarā, santo puriso sappuriso. Tathā sajjano, saddhammo, santassa bhāvo sabbhāvo iccādi. Theo Mahāvutti, santa v.v... cũng được biến đổi thành so. Salomako là ‘người có lông’ (saṃvijjati lomaṃ assāti). Tương tự sapakkhako (có cánh). Sāsavā là ‘những pháp có lậu hoặc’ (saṃvijjanti āsavā etesanti). Sappaccayā là ‘những pháp có các duyên’ (saṃvijjanti paccayā etesanti). Sauttarā là ‘những pháp có các pháp cao hơn chính nó’ (saṃvijjanti attano uttaritarā dhammā etesanti). Santo puriso (người tốt) là sappuriso. Tương tự sajjano (người hiền), saddhammo (diệu pháp), sabbhāvo (bản chất tốt đẹp) là trạng thái của bậc chân nhân (santassa bhāvo), v.v... Iti sa-rāsi. Dứt phần về sa. 388. Imassidaṃ. 388. ima thành idaṃ. Uttarapade pare imassa idaṃ hoti. Khi có hậu tố theo sau, ima được biến đổi thành idaṃ. Ayaṃ attho etassāti idamatthī, samāsante ī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā. ‘‘Imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā’’tipi yojenti. ‘Ida’nti nipātapadampi atthi, ‘‘rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissā, vedanā ca hidaṃ. Saññā ca hidaṃ. Saṅkhārā ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissaṃsu’’ iccādi. Idamatthī là ‘ý nghĩa này là của cái này’ (ayaṃ attho etassāti), ī ở cuối hợp thể. Idamatthitā là trạng thái của idamatthin. Idappaccayā là ‘duyên này là của những cái này’ (ayaṃ paccayo etesanti). Idappaccayatā là trạng thái của idappaccayā. Người ta cũng giải thích rằng: “Idappaccayā là các duyên của những pháp này, idappaccayatā chính là idappaccayā”. Cũng có bất biến từ idaṃ, (như trong) “Này các Tỳ-kheo, nếu sắc này là tự ngã, nếu thọ này... nếu tưởng này... Này các Tỳ-kheo, nếu các hành này là tự ngã...” v.v... 389. Puṃ pumassa vā. 389. puma thành puṃ một cách tùy chọn. Uttarapade pare pumassa puṃ hoti vā. Khi có hậu tố theo sau, puma được biến đổi thành puṃ một cách tùy chọn. Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, pumassa bhāvo pumbhāvo, pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, pumā ca so go cāti puṅgavo, ‘go tvacatthe…’ti apaccayo, napuṃsako. Pulliṅgaṃ là giới tính của nam (pumassa liṅgaṃ). Pumbhāvo là trạng thái của nam (pumassa bhāvo). Puṅkokilo là ‘con chim tu hú trống ấy’ (pumā ca so kokilo cāti). Puṅgavo là ‘con bò đực ấy’ (pumā ca so go cāti), tiếp vị ngữ a (được thêm vào) theo quy tắc ‘go tvacatthe…’. (Pulliṅgaṃ là) trung tính. Vāti kiṃ? Pumitthī. (Nói) vā để làm gì? (Để có dạng) Pumitthī. 390. Ṭa ntantūnaṃ. 390. nta, ntu thành ṭa. Uttarapade [Pg.272] pare nta, ntūnaṃ ṭa hoti vā kvaci. Khi có hậu tố theo sau, nta, ntu được biến đổi thành ṭa một cách tùy chọn trong một vài trường hợp. Bhavaṃ patiṭṭho yesaṃ te bhavaṃpatiṭṭhā, bindāgamo. Bhagavā mūlaṃ yesaṃ te bhagavaṃmūlakā, dhammā. Evaṃ bhagavaṃpaṭisaraṇā, dhammā. Bhavaṃpatiṭṭhā là những người có bậc tôn quý (bhavaṃ) làm chỗ nương tựa (patiṭṭho), có sự thêm vào của âm mũi (bindāgamo). Bhagavaṃmūlakā, dhammā là các pháp có Đức Thế Tôn (bhagavā) làm cội rễ (mūlaṃ). Tương tự, bhagavaṃpaṭisaraṇā, dhammā (các pháp có Đức Thế Tôn làm nơi quy y). Bahulādhikārā tarādīsu ca paresu, mahantīnaṃ atisayena mahāti mahattarī, rattaññūnaṃ mahantassa bhāvo rattaññumahattaṃ. Evaṃ jātimahattaṃ, guṇamahattaṃ, puññamahattaṃ, arahantassa bhāvo arahattaṃ. Do quyền của từ bahula (đa dạng) và khi các từ tara v.v... theo sau: mahattarī là ‘lớn hơn những người lớn’ (mahantīnaṃ atisayena mahā). Rattaññumahattaṃ là trạng thái cao cả của bậc trưởng lão (rattaññūnaṃ mahantassa bhāvo). Tương tự, jātimahattaṃ (sự cao cả về dòng dõi), guṇamahattaṃ (sự cao cả về đức hạnh), puññamahattaṃ (sự cao cả về phước báu). Arahattaṃ là trạng thái của bậc A-la-hán (arahantassa bhāvo). 391. A. 391. A. Uttarapade pare nta, ntūnaṃ a hoti. Khi có hậu tố theo sau, nta, ntu được biến đổi thành a. Bhavantapatiṭṭhā, mayaṃ, guṇavantapatiṭṭhā, mayaṃ. (Ví dụ:) Bhavantapatiṭṭhā, mayaṃ (chúng tôi có các bậc tôn quý làm chỗ nương tựa), guṇavantapatiṭṭhā, mayaṃ (chúng tôi có các bậc đức hạnh làm chỗ nương tựa). 392. Rīrikkhakesu. 392. Khi có rī, rikkha, ka (theo sau). Rī, rikkha, kapaccayantesu paresu samānassa so hoti. Khi các từ có tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka theo sau, samāna được biến đổi thành so. Niccasamāsattā aññapadena viggaho, saṃvijjatīti samāno, paccakkhe viya citte upalabbhatīti attho. Samāno viya so dissatīti sadī, sadikkho, sadiso, samānā viya te dissantīti sadisā. Do là hợp thể bắt buộc, nên được giải thích bằng một từ khác. Samāno có nghĩa là saṃvijjati (hiện hữu), nghĩa là ‘được nhận thấy trong tâm như thể trực tiếp’. Sadī, sadikkho, sadiso có nghĩa là ‘người ấy trông giống như’ (samāno viya so dissati). Sadisā có nghĩa là ‘họ trông giống như’ (samānā viya te dissanti). 393. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī. 393. nta, kiṃ, ima (thành) ṭā, kī, ṭī. Tesu paresu ntapaccayantassa ca kiṃ, imasaddānañca kamena ṭā, kī, ṭī honti. Khi các từ ấy (rī, rikkha, ka) theo sau, từ có tiếp vị ngữ nta, và các từ kiṃ, ima lần lượt được biến đổi thành ṭā, kī, ṭī. Bhavaṃ [Pg.273] viya so dissatīti bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, ko viya so dissatīti kīdī, kīdikkho, kīdiso, ayaṃ viya so dissatīti īdī, īdikkho, īdiso. Bhavaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như ngài) nên có dạng là bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso; ko viya so dissati (nó được thấy giống như cái gì) nên có dạng là kīdī, kīdikkho, kīdiso; ayaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như cái này) nên có dạng là īdī, īdikkho, īdiso. 394. Sabbādīnamā. 394. Biến thành ā đối với các từ sabbādi. Tesu paresu sabbādināmakānaṃ ya, ta, eta, añña, amha, tumhasaddānaṃ anto ā hoti. Khi các từ ấy (dī, dikkha, disa) theo sau, nguyên âm cuối của các đại danh từ sabbādi là ya, ta, eta, añña, amha, tumha được biến thành ā. Yādī, yādikkho, yādiso, tādī, tādikkho, tādiso, etādī, etādikkho, etādiso. Yādī, yādikkho, yādiso, tādī, tādikkho, tādiso, etādī, etādikkho, etādiso. 395. Vetasseṭa. 395. Biến thành eṭa đối với etassa, có khi. Tesu paresu etassa eṭa hoti vā. Khi các từ ấy theo sau, etassa có khi được biến thành eṭa. Edī, edikkho, ediso, aññādī, aññādikkho, aññādiso, amhādī, amhādikkho, amhādiso, tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso. Edī, edikkho, ediso, aññādī, aññādikkho, aññādiso, amhādī, amhādikkho, amhādiso, tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso. 396. Tumhamhānaṃ tāmekasmiṃ. 396. Biến thành tā, ma đối với tumha, amha ở số ít. Tesu paresu ekavacane pavattānaṃ tumha’ mhasaddānaṃ tā, mā honti vā. Khi các từ ấy theo sau, các từ tumha, amha được dùng ở số ít có khi được biến thành tā, mā. Ahaṃ viya so dissatīti mādī, mādikkho, mādiso, tvaṃ viya so dissatīti tādī, tādikkho, tādiso. Ahaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như tôi) nên có dạng là mādī, mādikkho, mādiso; tvaṃ viya so dissati (nó được thấy giống như bạn) nên có dạng là tādī, tādikkho, tādiso. Ekasminti kiṃ? Amhe viya te dissantīti amhādino, amhādikkhā, amhādisā, tumhe viya te dissantīti tumhādino, tumhādikkhā, tumhādisā. Ettha ca upamānatthasseva ekattaṃ icchīyati, tasmā ahaṃ viya te dissantīti mādisā [Pg.274] tvaṃ viya te dissantīti tādino, tādisātipi yujjanti. ‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhaya’’nti pāḷi, imāni padāni upari kitakaṇḍepi āgamissanti. Tại sao nói ‘ở số ít’? Amhe viya te dissanti (chúng được thấy giống như chúng tôi) nên có dạng là amhādino, amhādikkhā, amhādisā; tumhe viya te dissanti (chúng được thấy giống như các bạn) nên có dạng là tumhādino, tumhādikkhā, tumhādisā. Và ở đây, chỉ sự số ít của đối tượng so sánh được muốn nói đến, do đó ahaṃ viya te dissanti (chúng được thấy giống như tôi) nên có dạng mādisā, và tvaṃ viya te dissanti (chúng được thấy giống như bạn) nên có dạng tādino, tādisā cũng hợp lý. Có câu Pāḷi rằng: ‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhaya’’ (Quả thật, những bậc chiến thắng giống như ta, là những vị đã đạt đến sự đoạn tận các lậu hoặc). Những từ này cũng sẽ xuất hiện ở chương Kitakaṇḍa về sau. 397. Taṃmamaññatra. 397. Biến thành taṃ, maṃ ở trường hợp khác. Rī, rikkha, kapaccayehi aññasmiṃ uttarapade pare tumha’mhānaṃ taṃ, maṃādesā honti kvaci. Khi một hậu từ khác với các tiếp vị ngữ rī, rikkha, ka theo sau, các từ tumha, amha đôi khi được thay thế bằng taṃ, maṃ. Tvaṃ leṇaṃ yesaṃ te taṃleṇā, ahaṃ leṇaṃ yesaṃ te maṃleṇā. Evaṃ taṃdīpā, maṃdīpā, taṃpaṭisaraṇā, maṃpaṭisaraṇā. Tvaṃ leṇaṃ yesaṃ te (bạn là nơi nương tựa của những ai, họ là) taṃleṇā; ahaṃ leṇaṃ yesaṃ te (tôi là nơi nương tựa của những ai, họ là) maṃleṇā. Tương tự: taṃdīpā, maṃdīpā, taṃpaṭisaraṇā, maṃpaṭisaraṇā. 398. Manādyāpādīnamo maye ca. 398. Biến thành o đối với các từ manādi và āpādi khi có hậu từ và maya theo sau. Uttarapade mayapaccaye ca pare manādīnaṃ āpādīnañca o hoti. Khi có hậu từ và tiếp vị ngữ maya theo sau, (nguyên âm cuối) của các từ manādi và āpādi được biến thành o. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, sabbo manogaṇo idha vattabbo, āpodhātu, āpomayaṃ. Anuyanti disodisaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ; toàn bộ nhóm mana nên được kể ở đây; āpodhātu, āpomayaṃ. Anuyanti disodisaṃ, jīva tvaṃ saradosataṃ. 399. Parassa saṅkhyāsu. 399. Đối với para khi có các số từ theo sau. Saṅkhyāsu parāsu parassa o hoti. Khi các số từ theo sau, (nguyên âm cuối) của para được biến thành o. Parosataṃ, parosahassaṃ, paropaṇṇāsa dhammā, idha parasaddo ‘‘indriyaparopariyatta’’nti ettha viya adhikatthavācisaddantaraṃ, na sabbanāmaṃ. Parosataṃ, parosahassaṃ, paropaṇṇāsa dhammā; ở đây từ para là một từ khác có nghĩa là ‘hơn’, giống như trong câu ‘‘indriyaparopariyatta’’, chứ không phải là đại danh từ. 400. Jane puthassu. 400. Biến thành u đối với putha khi có jana theo sau. Jane [Pg.275] pare puthassa u hoti. Khi jana theo sau, (nguyên âm cuối) của putha được biến thành u. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. Api ca pāḷinaye puthusaddoyeva bahulaṃ dissati, puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu nānāsatthārānaṃ mukhaṃ ullokentīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, saññānānāttaputhuttapabhedaṃ paṭicca taṇhānānāttaputhuttapabhedo hoti, iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe. Gāmā gāmaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū, āyatāni puthūni ca, puthunā vijjuvaṇṇinā, puthukāyā puthubhūtā iccādi. Tasmā ‘‘puthageva, puthakkaraṇe’’ iccādīsu thussa ukārassa akāro yujjati. Ariyehi puthagevāyaṃ jano (người này riêng biệt với các bậc Thánh) nên là puthujjano. Hơn nữa, trong kinh điển Pāḷi, chính từ puthu được thấy rất nhiều: puthu kilese janentīti puthujjanā (họ tạo ra nhiều phiền não nên là phàm nhân), puthu nānāsatthārānaṃ mukhaṃ ullokentīti puthujjanā (họ ngước nhìn mặt của nhiều vị đạo sư khác nhau nên là phàm nhân), puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā (họ bị cuốn trôi bởi nhiều dòng bộc lưu khác nhau nên là phàm nhân). saññānānāttaputhuttapabhedaṃ paṭicca taṇhānānāttaputhuttapabhedo hoti, iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe. Gāmā gāmaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū, āyatāni puthūni ca, puthunā vijjuvaṇṇinā, puthukāyā puthubhūtā, v.v. Do đó, trong các từ như ‘‘puthageva, puthakkaraṇe’’, v.v. thì nguyên âm a của tha là hợp lý cho nguyên âm u của thu. 401. So chassāhāyatanesu vā. 401. Biến thành so đối với cha khi có aha và āyatana theo sau, có khi. Ahe ca āyatane ca pare chassa so hoti vā. Khi aha và āyatana theo sau, cha có khi được biến thành so. Cha ahāni sāhaṃ. Atthi sāhassa jīvitaṃ, ‘sāhassā’ti sāhaṃ+assāti chedo. Saḷāyatanaṃ. Cha ahāni (sáu ngày) là sāhaṃ. Atthi sāhassa jīvitaṃ, ‘sāhassā’ được phân tích là sāhaṃ+assa. Saḷāyatanaṃ. Vāti kiṃ? Chāhappaṭicchannā āpatti, cha āyatanāni. Tại sao nói ‘có khi’? Chāhappaṭicchannā āpatti, cha āyatanāni. 402. Ltupitādīnamāraṅraṅa. 402. Biến thành āraṅ, raṅ đối với các từ có tiếp vị ngữ tu và các từ pitādi. Samāsuttarapade pare ltupaccayantānaṃ pitādīnañca kamena āraṅa, raṅa honti vā. Khi có hậu từ của hợp thể theo sau, các từ tận cùng bằng tiếp vị ngữ tu và các từ pitādi có khi lần lượt được biến thành āraṅ, raṅ. Satthuno [Pg.276] dassanaṃ satthāradassanaṃ. Evaṃ kattāraniddeso. Mātā ca pitā ca mātarapitaro, mātāpitūsu saṃvaḍḍho mātāpitarasaṃvaḍḍho. Satthuno dassanaṃ là satthāradassanaṃ. Tương tự kattāraniddeso. Mātā ca pitā ca là mātarapitaro; mātāpitūsu saṃvaḍḍho là mātāpitarasaṃvaḍḍho. Vāti kiṃ? Satthudassanaṃ, kattu niddeso, mātāpitaro. Vā để làm gì? Satthudassanaṃ, kattu niddeso, mātāpitaro. 403. Vijjāyonisambandhīnamā tatra catthe. 403. Ā được thay thế cho (các từ chỉ) những người có liên hệ về học vấn và huyết thống trong hợp thể cattha (dvanda) trong trường hợp đó. Catthasamāse vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca ltupitādīnaṃ ā hoti tesveva paresu. Trong hợp thể cattha, đối với các từ có liên hệ về học vấn và huyết thống như mātu, pitu v.v... thì ā được thay thế khi chính những từ ấy theo sau. Mātāpitā, mātāpitaro iccādi. Mātāpitā, mātāpitaro, v.v... Tatrāti kiṃ? Mātuyā bhātā mātubhātā. Tatra để làm gì? Anh của mẹ là mātubhātā. Ettha ca vijjāsippāni sikkhāpentā ācariyā sissānaṃ vijjāsambandhī mātāpitaro nāma. Và ở đây, các vị thầy dạy kiến thức và kỹ năng cho học trò được gọi là cha mẹ có liên hệ về học vấn. 404. Putte. 404. Khi putta theo sau. Catte putte pare vijjāyonisambandhīnaṃ ltupitādīnaṃ ā hoti. Trong hợp thể cattha, khi putta theo sau, đối với các từ có liên hệ về học vấn và huyết thống như mātu, pitu v.v... thì ā được thay thế. Mātāputtā gacchanti, pitāputtā gacchanti. Mahāvuttinā tesañca i hoti, mātipakkho, pitipakkho. Mātigho labhate dukhaṃ, pitigho labhate dukhaṃ, māttikaṃ dhanaṃ, pettikaṃ dhanaṃ. Ettha ca mātuyā santakaṃ māttikaṃ, pituno santakaṃ pettikaṃ, dvittaṃ vuddhi ca. Mātito, pitito, bhātā eva bhātiko, bhātikarājā. Mātāputtā gacchanti (mẹ và con trai đi), pitāputtā gacchanti (cha và con trai đi). Theo Mahāvutti, i cũng được thay thế cho chúng, (ví dụ:) mātipakkho (bên mẹ), pitipakkho (bên cha). Mātigho labhate dukhaṃ (kẻ giết mẹ gánh chịu đau khổ), pitigho labhate dukhaṃ (kẻ giết cha gánh chịu đau khổ), māttikaṃ dhanaṃ (tài sản bên mẹ), pettikaṃ dhanaṃ (tài sản bên cha). Và ở đây, tài sản của mẹ là māttikaṃ, tài sản của cha là pettikaṃ, (có sự) lặp đôi và tăng trưởng nguyên âm. Mātito (từ mẹ), pitito (từ cha), bhātā eva bhātiko (chính người anh em là bhātiko), bhātikarājā (em của vua). 405. Jāyāya jāyaṃ patimhi. 405. Jāyaṃ thay cho jāyā khi pati theo sau. Patimhi [Pg.277] pare jāyāsaddassa jāyaṃ hoti. Khi pati theo sau, jāyaṃ được thay thế cho từ jāyā. Puttaṃ janetīti jāyā, jāyā ca pati ca jāyampatī. Atha vā ‘‘jāyampatī’’ti idaṃ sandhividhināva siddhaṃ, tasmā ‘‘jampatī’’tipāṭho siyā yathā ‘‘devarājā sujampatī’ ’ti, yathā ca sakkataganthesu ‘‘dāro ca pati ca dampatī’’ti. Idha pana mahāvuttinā patimhi sujātāya sujaṃ hoti, dārassa ca daṃ hoti, tathā jāyā ca pati ca jampatīti niṭṭhaṃ gantabbaṃ. Người sinh ra con trai là jāyā (vợ), vợ và chồng là jāyampatī. Hoặc là, từ ‘jāyampatī’ này được hình thành theo quy tắc liên âm, do đó cách đọc nên là ‘jampatī’, giống như trong ‘devarājā sujampatī’, và giống như trong các văn bản Sanskrit ‘dāro ca pati ca dampatī’. Tuy nhiên, ở đây theo Mahāvutti, khi pati theo sau, sujaṃ thay cho sujātā, và daṃ thay cho dāra, tương tự như vậy, jāyā và pati nên được kết luận là jampatī. Yañca vuttiyaṃ ‘‘jānipatīti pakatyantarena siddhaṃ, tathā dampatī’’ti vuttaṃ. Tattha puttaṃ janetīti jānī. Jānī ca pati ca jānīpatīti yujjati. ‘‘Tudampatī’’ti pāṭho. Kaccāyane ca ‘jāyāya tu daṃjāni patimhī’ti. Tattha tusaddo padapūraṇamatte yujjati. Và điều được nói trong sớ giải: ‘‘jānipatī được hình thành bởi một dạng gốc khác, tương tự là dampatī’’. Ở đó, người sinh ra con trai là jānī. Jānī và pati thành jānīpatī là hợp lý. Cách đọc là ‘‘Tudampatī’’. Và trong ngữ pháp Kaccāyana: ‘jāyāya tu daṃjāni patimhī’. Ở đó, từ tu chỉ hợp lý với vai trò là một từ đệm. 406. Saññāyamudodakassa. 406. Udo thay cho udaka trong danh từ riêng. Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ uttarapade pare udakassa udo hoti. Khi một danh từ riêng được hiểu ngầm, và khi có một từ phía sau theo sau, udo được thay thế cho udaka. Udakaṃ dhāretīti udadhi, mahantaṃ udakaṃ dhāretīti mahodadhi, udakaṃ pivanti etthāti udapānaṃ, udakaṃ pivanti etāyāti udapāti. Nơi chứa nước là udadhi (biển), nơi chứa nước lớn là mahodadhi (đại dương), nơi người ta uống nước là udapānaṃ (giếng), vật mà người ta dùng để uống nước là udapāti (cốc). 407. Kumbhādīsu vā. 407. Khi kumbha v.v... theo sau, thì tùy chọn. Kumbhādīsu paresu udakassa udo hoti vā. Khi kumbha v.v... theo sau, udo được thay thế cho udaka một cách tùy chọn. Udakassa [Pg.278] kumbho udakumbho, udakakumbho. Evaṃ udapatto, udakapatto, udabindu, udakabindu. Mahāvuttinā syādīsupi, ‘‘nīlodā pokkharaṇī’’ti pāḷi. Bình nước là udakumbho, hoặc udakakumbho. Tương tự udapatto, udakapatto (bát nước); udabindu, udakabindu (giọt nước). Theo Mahāvutti, cũng (áp dụng) khi các biến cách vĩ ngữ theo sau, trong kinh Pāli có câu: ‘‘nīlodā pokkharaṇī’’. 408. Sotādīsu lopo. 408. Khi sota v.v... theo sau, có sự lược bỏ. Sotādīsu paresu udakassa ussa lopo hoti. Khi sota v.v... theo sau, nguyên âm u của udaka bị lược bỏ. Udakassa sotaṃ dakasotaṃ, udake rakkhaso dakarakkhaso, udakaṃ āsayo yesaṃ te dakāsayā, pāṇā. Mahāvuttinā syādīsupi, ‘‘dake dakāsayā sentī’’ti pāḷi. Dòng nước là dakasotaṃ, quỷ trong nước là dakarakkhaso, những chúng sinh có nơi ở là nước thì là dakāsayā. Theo Mahāvutti, cũng (áp dụng) khi các biến cách vĩ ngữ theo sau, trong kinh Pāli có câu: ‘‘dake dakāsayā sentī’’. 409. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho. 409. Sau pubba, apara, ajja, sāya, majjha, ṇha thay cho aha. Pubbādīhi parassa ahassa ṇho hoti. Sau pubba v.v..., ṇho được thay thế cho aha theo sau. Pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho. Pubbaṇho (buổi sáng), aparaṇho (buổi chiều), ajjaṇho (hôm nay), sāyaṇho (buổi tối), majjhaṇho (buổi trưa). Nānādesarāsi niṭṭhito. Phần về các từ gốc khác nhau đã kết thúc. Abyayarāsi Phần về Bất biến từ 410. Kupādayo niccamasyādividhimhi. 410. Ku, pa v.v... luôn luôn (hợp thể) ngoại trừ trong quy tắc về biến cách vĩ ngữ. Syādividhito aññattha kuādayo pādayo ca saddā syādyantena saha niccaṃ ekatthā honti. Ngoài quy tắc về biến cách vĩ ngữ, các từ ku v.v... và pa v.v... luôn luôn hợp thành một nghĩa với một từ có kết thúc bằng biến cách vĩ ngữ. Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, pākaṭo hutvā bhavatīti pātubhūto, āvī hutvā bhavatīti āvībhūto, tuṇhī bhavatīti tuṇhībhūto, pamukho nāyako panāyako, pakārena karitvā pakaritvā [Pg.279] pakārena kataṃ pakataṃ, paṭhamaṃ vā kataṃ pakataṃ, virūpo puriso duppuriso. Evaṃ dukkaṭaṃ, sobhaṇo puriso supuriso. Evaṃ sukataṃ, abhidhammo, abhitthuto, bhusaṃ kaḷāro ākaḷāro, bhusaṃ bandho ābandho iccādi. Bà-la-môn đáng khinh là kubrāhmaṇo, hơi ấm là kaduṇhaṃ, đã trở nên hiển lộ là pātubhūto, đã trở nên rõ ràng là āvībhūto, trở nên im lặng là tuṇhībhūto, người lãnh đạo nổi bật là panāyako, đã làm theo một cách thức là pakaritvā, được làm theo một cách thức là pakataṃ, hoặc được làm trước tiên là pakataṃ, người đàn ông xấu xí là duppuriso. Tương tự là dukkaṭaṃ (việc làm sai trái), người đàn ông tốt là supuriso. Tương tự là sukataṃ (việc làm tốt), abhidhammo (Vi Diệu Pháp), abhitthuto (được tán thán), rất nâu vàng là ākaḷāro, bị trói chặt là ābandho, v.v... Pādayo pakatādyatthe paṭhamāya ekatthā honti, pakato ācariyo pācariyo. Evaṃ payyako, paro antevāsī pantevāsī, paro putto paputto, paro nattā panattā. Các tiếp đầu ngữ pa v.v... được hợp nhất với (danh từ ở) biến cách thứ nhất theo nghĩa pakata (ưu tú) v.v... Ví dụ: pakato ācariyo (vị thầy ưu tú) thành pācariyo. Tương tự: payyako, paro antevāsī (người đệ tử xa) thành pantevāsī, paro putto (người con xa) thành paputto, paro nattā (người cháu xa) thành panattā. Atyādayo atikkantādyatthe dutiyāya, mañcaṃ atikkanto atimañco. Evaṃ atibālo, ativelā. Các tiếp đầu ngữ ati v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ hai theo nghĩa atikkanta (vượt qua) v.v... Ví dụ: mañcaṃ atikkanto (vượt qua cái giường) thành atimañco. Tương tự: atibālo, ativelā. Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya, kokilāya avakuṭṭhaṃ vanaṃ avakokilaṃ, ‘avakuṭṭha’nti chaḍḍitanti vadanti. Evaṃ avamayūraṃ. Các tiếp đầu ngữ ava v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ ba theo nghĩa kuṭṭha (bị chê bai) v.v... Ví dụ: kokilāya avakuṭṭhaṃ vanaṃ (khu rừng bị chim tu hú chê bai) thành avakokilaṃ, người ta nói ‘avakuṭṭha’ có nghĩa là bị từ bỏ. Tương tự: avamayūraṃ. Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā, ajjhāyituṃ gilāno pariyajjheno. Các tiếp đầu ngữ pari v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ tư theo nghĩa gilāna (mệt mỏi) v.v... Ví dụ: ajjhāyituṃ gilāno (mệt mỏi với việc học) thành pariyajjheno. Nyādayo nikkhantādyatthe pañcamiyā, kosambiyā nikkhanto nikkosambi, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ. Các tiếp đầu ngữ ni v.v... (được hợp nhất) với (danh từ ở) biến cách thứ năm theo nghĩa nikkhanta (đi ra khỏi) v.v... Ví dụ: kosambiyā nikkhanto (đi ra khỏi thành Kosambi) thành nikkosambi, vānato nikkhantaṃ (đi ra khỏi ái dục) thành nibbānaṃ. Asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate. Tại sao (nói) trong phương pháp này v.v...? (Ví dụ:) Rukkhaṃ pati vijjotate (sấm sét chiếu sáng về phía cây). 411. Cī kriyatthehi. 411. Hậu tố cī (được hợp nhất) với các từ có nghĩa là hành động. Cīpaccayanto saddo kriyatthehi saddehi saha ekattho hoti. Từ có tận cùng là hậu tố cī được hợp nhất với các từ có nghĩa là hành động. Balasā kiriya balīkiriya, pākaṭīkiriya, pākaṭībhuyya, pākaṭībhaviya. Balasā kiriya thành balīkiriya, pākaṭīkiriya, pākaṭībhuyya, pākaṭībhaviya. 412. Bhūsanādarānādarādīsvehi saha. 412. (Các từ alaṃ v.v...) được hợp nhất với các từ này (chỉ hành động) trong các nghĩa trang sức, tôn trọng, không tôn trọng v.v... Alamādayo [Pg.280] saddā bhūsanādīsu atthesu etehi kriyatthehi saha ekatthā honti. Các từ alaṃ v.v... được hợp nhất với các từ có nghĩa là hành động này trong các nghĩa trang sức v.v... Bhūsanaṃ akāsīti alaṃkiriya, samaṃ ādaraṃ akāsīti sakkacca, asamaṃ anādaraṃ akāsīti asakkacca, binduno pararūpattaṃ. Bhūsanaṃ akāsi thành alaṃkiriya, samaṃ ādaraṃ akāsi thành sakkacca, asamaṃ anādaraṃ akāsi thành asakkacca, bindu (ṃ) biến thành hình thức của phụ âm sau. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃ bhutvā gato, ‘ala’nti pariyattaṃ, sakkatvā gato, sobhaṇaṃ katvātyattho. ‘‘Kacca, kiriya’’ iccādinā saṃkhittarūpehi upapadena saha siddhehi eva ekatthasaññā, na ‘‘katvā’’ iccādinā asaṃkhittarūpehi visuṃ siddhehīti adhippāyo. Tại sao (nói) trong các nghĩa trang sức v.v...? (Ví dụ:) Alaṃ bhutvā gato (ăn đủ rồi đi), ở đây ‘alaṃ’ có nghĩa là đủ. Sakkatvā gato (làm cho tốt rồi đi), có nghĩa là sobhaṇaṃ katvā. Ý nghĩa là: tên gọi hợp nhất (ekatthasaññā) chỉ được thành tựu với các hình thức rút gọn như ‘kacca, kiriya’ v.v... cùng với một upapada, chứ không phải với các hình thức không rút gọn được thành tựu riêng biệt như ‘katvā’ v.v... 413. Aññe ca. 413. Và các từ khác. Aññe ca saddā kriyatthehi syādyantehi saha bahulaṃ ekatthā honti. Và các từ khác cũng thường được hợp nhất với các từ có nghĩa là hành động, có tận cùng là syādi v.v... Atirekaṃ abhavīti parobhuyya. Evaṃ tirobhuyya, parokiriya, tirokiriya, urasikiriya, manasikiriya, majjhekiriya, tuṇhībhuyya. Atirekaṃ abhavi thành parobhuyya. Tương tự: tirobhuyya, parokiriya, tirokiriya, urasikiriya, manasikiriya, majjhekiriya, tuṇhībhuyya. Tyādisaddāpi saññābhāvaṃ pattā nipātarūpā honti, syādirūpā ca. Tasmā tepi imasmiṃ sutte saṅgayhanti. Các từ tyādi v.v... khi đã đạt đến trạng thái của danh từ thì trở thành hình thức của bất biến từ, và cũng là hình thức của syādi. Do đó, chúng cũng được bao gồm trong kinh này. Atthikhīrā gāvī, nasantiputtā itthī, atthi hutvā paccayo atthipaccayo. Evaṃ natthipaccayo, ahosi eva kammaṃ ahosikammaṃ, ehi ca passa ca ehipassa, ehipassa iti vidhānaṃ arahatīti ehipassiko, ayaṃ taddhitantasamāso nāma. Evaṃ parattha. Atthikhīrā gāvī (con bò cái có sữa), nasantiputtā itthī (người phụ nữ không có con trai), atthi hutvā paccayo thành atthipaccayo. Tương tự: natthipaccayo, ahosi eva kammaṃ thành ahosikammaṃ, ehi ca passa ca thành ehipassa, ehipassa iti vidhānaṃ arahatīti thành ehipassiko, đây được gọi là taddhitantasamāsa. Tương tự ở nơi khác. Ehi [Pg.281] bhaddanteti vuttopi na etīti naehibhaddantiko, tiṭṭha bhaddanteti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko, ehi svāgataṃ tuyhanti vadanasīlo ehisvāgatiko, ehisvāgatavādī vā, ehi bhikkhūti vacanena siddhā upasampadā ehibhikkhūpasampadā, evaṃ porāṇā āhaṃsu vā, evaṃ pure āsiṃsu vāti evaṃ pavattaṃ vidhānaṃ ettha atthīti itihāso, purāṇagantho, yaṃ pubbe anaññātaṃ, taṃ idāni ñassāmi iti pavattassa indriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ, asuko iti āha asuko iti āha, asukasmiṃvā ganthe iti āha asukasmiṃ ganthe iti āhāti evaṃ pavattavacanaṃ itihitihaṃ, aññāsi iti byākato koṇḍañño aññāsikoṇḍañño iccādi. Dù được nói ‘Ehi bhaddante’ (xin ngài hãy đến) nhưng không đến, gọi là naehibhaddantiko; dù được nói ‘tiṭṭha bhaddante’ (xin ngài hãy đứng lại) nhưng không đứng lại, gọi là natiṭṭhabhaddantiko; người có thói quen nói ‘ehi svāgataṃ tuyhaṃ’ (hãy đến, chào mừng bạn) là ehisvāgatiko, hoặc ehisvāgatavādī; lễ thọ cụ túc giới được thành tựu bằng lời nói ‘ehi bhikkhu’ (hãy đến, tỳ khưu) là ehibhikkhūpasampadā; ‘evaṃ porāṇā āhaṃsu vā, evaṃ pure āsiṃsu vā’ (như vậy người xưa đã nói, hoặc như vậy đã có ở thời xưa), phương pháp diễn ra như vậy có ở đây, đó là itihāso, tức là sách cổ; ‘yaṃ pubbe anaññātaṃ, taṃ idāni ñassāmi’ (cái gì trước đây chưa biết, nay tôi sẽ biết), căn (quyền) diễn ra như vậy là anaññātaññassāmītindriyaṃ; ‘asuko iti āha asuko iti āha, asukasmiṃvā ganthe iti āha asukasmiṃ ganthe iti āha’ (người này nói thế này, người kia nói thế này, hoặc trong sách này nói thế này, trong sách kia nói thế này), lời nói diễn ra như vậy là itihitihaṃ; Koṇḍañña được tuyên bố là ‘aññāsi’ (đã hiểu) là aññāsikoṇḍañño, v.v... Keci pana ‘‘sacchikaroti, manasikaroti, pākaṭīkaroti, āvīkaroti, pātukaroti, alaṅkaroti, sakkaroti, pabhavati, parābhavati’’ iccādīnampi ekatthībhāvaṃ vadanti. Tumantatvantādikāpi ettha saṅgayhanti, gantuṃ kāmetīti gantukāmo, kattukāmo, daṭṭhukāmo, gantuṃ mano etassāti gantumano, saṃvidhāya avahāro saṃvidhāvahāro, yalopo. Evaṃ upādāya uppannaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ, anupādāya vimutto anupādāvimutto, paṭiccasamuppādo, āhaccabhāsito, upahaccaparinibbāyī, aveccappasādo, chakkhattuparamaṃ, sattakkhattuparamo iccādi. Tuy nhiên, một số người cho rằng các từ như ‘sacchikaroti, manasikaroti, pākaṭīkaroti, āvīkaroti, pātukaroti, alaṅkaroti, sakkaroti, pabhavati, parābhavati’ v.v... cũng là hợp nhất. Các từ có tận cùng là tumanta, tvanta v.v... cũng được bao gồm ở đây: gantuṃ kāmeti thành gantukāmo, kattukāmo, daṭṭhukāmo; gantuṃ mano etassa thành gantumano; saṃvidhāya avahāro thành saṃvidhāvahāro, ya bị xóa. Tương tự: upādāya uppannaṃ rūpaṃ thành upādārūpaṃ, anupādāya vimutto thành anupādāvimutto, paṭiccasamuppādo, āhaccabhāsito, upahaccaparinibbāyī, aveccappasādo, chakkhattuparamaṃ, sattakkhattuparamo v.v... Abyayarāsi niṭṭhito. Phần về bất biến từ đã kết thúc. Saṅkhyārāsi Phần về số từ Idāni [Pg.282] saṅkhyārāsi vuccate. Bây giờ, phần về số từ được nói đến. 414. Vidhādīsu dvissa du. 414. Du thay cho dvi khi có vidhā v.v... theo sau. Vidhādīsu paresu dvissa du hoti. Khi có vidhā v.v... theo sau, du thay cho dvi. Dve vidhā pakārā yassāti duvidho, dve paṭṭāni yassāti dupaṭṭaṃ, cīvaraṃ, duvaṅgikaṃ, jhānaṃ iccādi. Dve vidhā pakārā yassā thành duvidho, dve paṭṭāni yassā thành dupaṭṭaṃ, cīvaraṃ, duvaṅgikaṃ, jhānaṃ v.v... 415. Di guṇādīsu. 415. Di (thay cho dvi) khi có guṇa v.v... theo sau. Guṇādīsu dvissa di hoti. Khi có guṇa v.v... theo sau, di thay cho dvi. Dve guṇā paṭalā yassāti diguṇā, saṅghāṭi, dve gāvo digu, dve rattiyo dirattaṃ, dvirattaṃ vā. Dve guṇā paṭalā yassā thành diguṇā, saṅghāṭi, dve gāvo thành digu, dve rattiyo thành dirattaṃ, hoặc dvirattaṃ. 416. Tīsva. 416. Đối với ti. Tīsu paresu dvissa a hoti. Khi `ti` theo sau, `dvi` được thay bằng `a`. Dve vā tayo vā vārā dvattikkhattuṃ, dve vā tayo vā pattā dvattipattā. Hai hoặc ba lần là `dvattikkhattuṃ`, hai hoặc ba cái bát là `dvattipattā`. 417. Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe. 417. Ā (thay cho `dvi`) khi có số đếm theo sau, trừ `sata` trở đi, và không ở trong nghĩa khác. Aññapadatthavajjite samāse satādito aññasmiṃ saṅkhyāpade pare dvissa ā hoti. Trong một hợp thể không phải là bahubbīhi, khi một từ chỉ số khác với `sata` trở đi theo sau, `dvi` được thay bằng `ā`. Dve ca dasa ca dvādasa, dvīhi vā adhikā dasa dvādasa, dvāvīsati, dvattiṃsa, rassattaṃ. `Dve ca dasa ca` (hai và mười) là `dvādasa`; hoặc `dvīhi adhikā dasa` (mười nhiều hơn hai) là `dvādasa`. Tương tự có `dvāvīsati`, `dvattiṃsa`. (Trong `dvattiṃsa` có) sự rút ngắn nguyên âm. Asatādoti kiṃ? Dvisataṃ, dvisahassaṃ. Tại sao nói 'trừ `sata` trở đi'? (Để có các dạng) `Dvisataṃ`, `dvisahassaṃ`. Anaññattheti kiṃ? Dve dasa yasminti dvidasa. Tại sao nói 'không ở trong nghĩa khác'? (Ví dụ) `dvidasa` có nghĩa là 'cái mà trong đó có hai mươi'. 418. Tisse. 418. `E` (thay thế cho) `ti`. Anaññatthe [Pg.283] asatādo saṅkhyāpade pare tissa e hoti. Khi một từ chỉ số (khác với `sata` trở đi) theo sau, và không ở trong nghĩa khác (phi-bahubbīhi), `ti` được thay bằng `e`. Tayo ca dasa ca terasa, tīhi vā adhikā dasa terasa. Evaṃ tevīsati, tettiṃsa. `Tayo ca dasa ca` (ba và mười) là `terasa`; hoặc `tīhi adhikā dasa` (mười nhiều hơn ba) là `terasa`. Tương tự có `tevīsati`, `tettiṃsa`. 419. Cattālīsādo vā. 419. (Khi) `cattālīsa` trở đi (theo sau), (sự thay thế) là tùy chọn. Cattālīsādīsu paresu tissa e hoti vā. Khi các số từ `cattālīsa` trở đi theo sau, `ti` được tùy chọn thay bằng `e`. Tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ, tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi, tesattati, tisattati, teasīti, tiasīti, tenavuti, tinavuti. `Tecattālīsaṃ` (hoặc) `ticattālīsaṃ`, `tepaññāsaṃ` (hoặc) `tipaññāsaṃ`, `tesaṭṭhi` (hoặc) `tisaṭṭhi`, `tesattati` (hoặc) `tisattati`, `teasīti` (hoặc) `tiasīti`, `tenavuti` (hoặc) `tinavuti`. 420. Dvissā ca. 420. Và `ā` (cũng được thế) cho `dvi`. Cattālīsādo dvissa e hoti vā ā ca. Khi các số từ `cattālīsa` trở đi (theo sau), `dvi` được tùy chọn thay bằng `e` và cả `ā`. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvāsattati, dvesattati, dvāsīti, dvānavuti, dvenavuti. Vāsaddena paññāsamhi āttaṃ, asītimhi ettañca natthi. `Dvecattālīsaṃ`, `dvācattālīsaṃ`, `dvicattālīsaṃ`; `dvepaññāsaṃ`, `dvipaññāsaṃ`; `dvāsaṭṭhi`, `dvesaṭṭhi`; `dvāsattati`, `dvesattati`; `dvāsīti`; `dvānavuti`, `dvenavuti`. Do bởi từ `vā` (tùy chọn), nên đối với `paññāsa` không có dạng `ā`, và đối với `asīti` không có dạng `e`. 421. Bācattālīsādo vā. 421. `Bā` (thay cho `dvi`) một cách tùy chọn, đối với các số trước `cattālīsa`. Acattālīsādo pare dvissa bā hoti vā. Khi một số trước `cattālīsa` theo sau, `dvi` được tùy chọn thay bằng `bā`. Bārasa, dvādasa, bāvīsati, dvāvīsati, bāttiṃsa, dvattiṃsa. `Bārasa` (hoặc) `dvādasa`, `bāvīsati` (hoặc) `dvāvīsati`, `bāttiṃsa` (hoặc) `dvattiṃsa`. Acattālīsādoti kiṃ? Dvācattālīsaṃ. Tại sao nói 'trước `cattālīsa`'? (Để có dạng) `Dvācattālīsaṃ`. 422. Catussa cuco dase. 422. `Cu`, `co` (thay thế cho) `catu` khi `dasa` theo sau. Dase [Pg.284] pare catussa cu, co honti vā. Khi `dasa` theo sau, `catu` được tùy chọn thay bằng `cu`, `co`. Cuddasa, coddasa, catuddasa. `Cuddasa`, `coddasa`, `catuddasa`. 423. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā. 423. Khi `vīsati` và `dasa` theo sau, `pañca` (được thay) bằng `paṇṇa` và `pannā`. Esu pañcassa paṇṇa, pannā honti vā yathākkamaṃ. Khi những từ này (`vīsati`, `dasa`) theo sau, `pañca` được tùy chọn thay bằng `paṇṇa`, `pannā` theo thứ tự. Paṇṇavīsati, pañcavīsati, pannarasa, pañcadasa. `Paṇṇavīsati` (hoặc) `pañcavīsati`, `pannarasa` (hoặc) `pañcadasa`. 424. Chassa so. 424. `So` (thay thế cho) `cha`. Dase pare chassa so hoti. Khi `dasa` theo sau, `cha` được thay bằng `so`. Soḷasa. `Soḷasa`. 425. Ekaṭṭhānamā. 425. `Ā` (là sự thay thế) cho `eka` và `aṭṭha`. Dase pare eka, aṭṭhānaṃ ā hoti. Khi `dasa` theo sau, (nguyên âm cuối của) `eka` và `aṭṭha` được biến thành `ā`. Ekādasa, aṭṭhārasa. Ví dụ: `Ekādasa`, `aṭṭhārasa`. 426. Ra saṅkhyāto vā. 426. Hoặc `ra` từ số đếm. Ekādisaṅkhyamhā parassa dasassa ra hoti vā. Sau một số đếm bắt đầu bằng `eka`, `dasa` có thể được biến thành `ra`. Ekārasa, ekādasa, bārasa, dvādasa, pannarasa, pañcadasa, sattarasa, sattadasa, aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, bādese pannādese ca niccaṃ. Idha na hoti, catuddasa. Ví dụ: `Ekārasa`, `ekādasa`, `bārasa`, `dvādasa`, `pannarasa`, `pañcadasa`, `sattarasa`, `sattadasa`, `aṭṭhārasa`, `aṭṭhādasa`. Và luôn luôn trong trường hợp thay thế `bā` và `pannā`. Ở đây không xảy ra: `catuddasa`. 427. Chatīhi ḷo ca. 427. Sau `cha` và `ti`, cũng có `ḷo`. Cha, tīhi parassa dassa ḷo hoti ro ca. Sau `cha` và `ti`, `dasa` được biến thành `ḷo` và cũng thành `ro`. Soḷasa, terasa, teḷasa. Ví dụ: `Soḷasa`, `terasa`, `teḷasa`. 428. Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhatiyā. 428. Của thứ tư và thứ ba là `aḍḍhuḍḍha` và `tiyā`. ‘Aḍḍhuḍḍhatiyā’ti [Pg.285] aḍḍhā+uḍḍhatiyāti chedo, aḍḍhamhā paresaṃ catuttha, tatiyānaṃ uḍḍha, tiyā honti yathākkamaṃ. ‘`Aḍḍhuḍḍhatiyā`’ được phân tích là `aḍḍhā` + `uḍḍha` + `tiyā`. Sau `aḍḍha`, `catuttha` và `tatiya` lần lượt trở thành `uḍḍha` và `tiyā`. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo. Thứ tư với một nửa là `aḍḍhuḍḍho` (ba rưỡi), thứ ba với một nửa là `aḍḍhatiyo` (hai rưỡi). Sakatthe ṇyamhi aḍḍhateyyo. Với hậu tố `ṇya` theo nghĩa của chính nó, (dạng thức là) `aḍḍhateyyo`. 429. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā. 429. Của `dutiya` (thứ hai), cùng với (tiền tố), là `diyaḍḍha` và `divaḍḍhā`. Aḍḍhamhā parassa dutiyassa saha aḍḍhena diyaḍḍha, divaḍḍhā honti. Sau `aḍḍha`, `dutiya` cùng với `aḍḍha` trở thành `diyaḍḍha` và `divaḍḍhā`. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho. Thứ hai với một nửa là `diyaḍḍho`, `divaḍḍho` (một rưỡi). Yathā ca eka, dvi,ti, catu, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava, dasasaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti, tathā vīsati, tiṃsati, cattālīsa, paññāsa, saṭṭhi, sattati, asīti, navutisaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti, dasasaddassa kāriyā na honti, evaṃ satasahassasaddāpīti daṭṭhabbaṃ. Và cũng như các từ `eka`, `dvi`, `ti`, `catu`, `pañca`, `cha`, `satta`, `aṭṭha`, `nava`, `dasa` mỗi từ đều được dùng theo nghĩa riêng của chúng, thì các từ `vīsati`, `tiṃsati`, `cattālīsa`, `paññāsa`, `saṭṭhi`, `sattati`, `asīti`, `navuti` cũng vậy, mỗi từ đều được dùng theo nghĩa riêng của chúng, các phép biến đổi của `dasa` không được áp dụng. Cần phải hiểu rằng các từ `sata` và `sahassa` cũng tương tự như vậy. Tato paraṃ pana dasa sahassāni dasasahassaṃ, idaṃ ‘nahuta’nti ca vuccati, sataṃ sahassāni satasahassaṃ, idaṃ ‘lakkha’nti ca vuccati, dasa satasahassāni dasasatasahassanti evaṃ digusamāsavasena etāni padāni sijjhanti. Hơn nữa, sau đó, mười ngàn là `dasasahassaṃ`, từ này cũng được gọi là ‘`nahuta`’; một trăm ngàn là `satasahassaṃ`, từ này cũng được gọi là ‘`lakkha`’; mười trăm ngàn là `dasasatasahassaṃ`. Như vậy, những từ này được hình thành theo cách của hợp từ số lượng (digusamāsa). Dve satāni dvisataṃ, tīṇi satāni tisataṃ, dve sahassāni dvisahassaṃ, tīṇi sahassāni tisahassaṃ iccādīni digumhi vuttāneva. Hai trăm là `dvisataṃ`, ba trăm là `tisataṃ`, hai ngàn là `dvisahassaṃ`, ba ngàn là `tisahassaṃ`, v.v... đã được nói đến trong phần hợp từ số lượng (digu). Gaṇanapathe pana ekaṭṭhānaṃ, dasaṭṭhānaṃ, sataṭṭhānaṃ, sahassaṭṭhānaṃ, dasasahassaṭṭhānaṃ, satasahassaṭṭhānaṃ, dasasatasahassaṭṭhānanti [Pg.286] imāni satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāni honti. Tattha ekaṭṭhānaṃ nāma ekaṃ, dve, tīṇi iccādi. Dasaṭṭhānaṃ nāma dasa, vīsaṃ, tiṃsaṃ iccādi. Sataṭṭhānaṃ nāma sataṃ, dvisataṃ, tisataṃ iccādi. Sahassaṭṭhānaṃ nāma sahassaṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ iccādi. Evaṃ uparipi. Ekamekasmiñca ṭhāne nava padāni ca nava antaranavantāni ca honti. Ayaṃ mūlabhūmi nāma. Tuy nhiên, trong hệ thống đếm số, hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, hàng ngàn, hàng chục ngàn, hàng trăm ngàn, và hàng triệu, bảy hàng này theo thứ tự được nhân lên mười lần. Trong đó, hàng đơn vị có nghĩa là một, hai, ba, v.v... Hàng chục có nghĩa là mười, hai mươi, ba mươi, v.v... Hàng trăm có nghĩa là một trăm, hai trăm, ba trăm, v.v... Hàng ngàn có nghĩa là một ngàn, hai ngàn, ba ngàn, v.v... Cứ như thế cho các hàng cao hơn. Và trong mỗi một hàng, có chín từ và chín số trung gian. Đây được gọi là cấp cơ bản (`mūlabhūmi`). Taduttari koṭibhūmi nāma. Tatthapi ekaṭṭhānaṃ, dasaṭṭhānaṃ, sataṭṭhānaṃiccādīni satta ṭhānāni honti. Tattha mūlabhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate koṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti, idhapi satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāniyeva, idha dasakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ bhavati. Cao hơn nữa là cấp `koṭi`. Ở đó cũng có bảy hàng: hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, v.v... Ở đó, lấy hàng cuối cùng của cấp cơ bản nhân với mười thì sẽ trở thành hàng đơn vị trong cấp `koṭi`. Ở đây cũng vậy, bảy hàng này theo thứ tự được nhân lên mười lần. Ở đây, mười `koṭi` trăm ngàn trở thành hàng cuối cùng. Taduttari pakoṭibhūmi nāma. Etthapi satta ṭhānāni honti. Tattha koṭibhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate pakoṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti, idhapi satta ṭhānāni dasaguṇitāniyeva, dasapakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ, iminā nayena sabbabhūmīsu uparūpari bhūmisaṅkanti ca ṭhānabhedo ca veditabbo. Cao hơn nữa là cấp `pakoṭi`. Ở đây cũng có bảy hàng. Ở đó, lấy hàng cuối cùng của cấp `koṭi` nhân với mười thì sẽ trở thành hàng đơn vị trong cấp `pakoṭi`. Ở đây cũng vậy, bảy hàng này được nhân lên mười lần. Mười `pakoṭi` trăm ngàn là hàng cuối cùng. Theo phương pháp này, cần phải hiểu sự chuyển tiếp giữa các cấp và sự phân biệt các hàng ở tất cả các cấp, từ cấp thấp lên cấp cao hơn. Ayaṃ panettha bhūmikkamo-mūlabhūmi, koṭibhūmi, pakoṭibhūmi, koṭipakoṭibhūmi, nahutabhūmi, ninnahutabhūmi, akkhobhiṇībhūmi, bindubhūmi, abbudabhūmi, nirabbudabhūmi, ahahabhūmi, abababhūmi, aṭaṭabhūmi, sogandhikabhūmi, uppalabhūmi, kumudabhūmi, puṇḍarīkabhūmi, padumabhūmi, kathānabhūmi, mahākathānabhūmi, asaṅkhyeyyabhūmīti ekavīsati bhūmiyo sattacattālīsasataṃ ṭhānāni ca honti. Đây là thứ tự các cấp: `mūlabhūmi`, `koṭibhūmi`, `pakoṭibhūmi`, `koṭipakoṭibhūmi`, `nahutabhūmi`, `ninnahutabhūmi`, `akkhobhiṇībhūmi`, `bindubhūmi`, `abbudabhūmi`, `nirabbudabhūmi`, `ahahabhūmi`, `abababhūmi`, `aṭaṭabhūmi`, `sogandhikabhūmi`, `uppalabhūmi`, `kumudabhūmi`, `puṇḍarīkabhūmi`, `padumabhūmi`, `kathānabhūmi`, `mahākathānabhūmi`, `asaṅkhyeyyabhūmi`. Như vậy có hai mươi mốt cấp và một trăm bốn mươi bảy hàng. Nirayabhūmīnaṃ kamena pana abbudabhūmi, nirabbudabhūmi, abababhūmi, aṭaṭabhūmi, ahahabhūmi, kumudabhūmi, sogandhikabhūmi, uppalabhūmi[Pg.287], puṇḍarīkabhūmi, padumabhūmīti vattabbo. Ettha ca yasmā pāḷibhāsāyaṃ dasasatasahassaṃ nāma sattamaṭṭhānaṃ natthi, cha ṭhānāni eva atthi, tasmā garū aṭṭhakathāsu āgatanayena sattamaṭṭhānaṃ ullaṅghetvā chaṭṭhaṭṭhānato upari bhūmisaṅkantiṃ kathentā sataguṇitaṃ katvā kathenti, satasahassānaṃ sataṃ koṭi, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi iccādi. Tuy nhiên, theo thứ tự của các cảnh địa ngục, cách đọc là: `abbudabhūmi`, `nirabbudabhūmi`, `abababhūmi`, `aṭaṭabhūmi`, `ahahabhūmi`, `kumudabhūmi`, `sogandhikabhūmi`, `uppalabhūmi`, `puṇḍarīkabhūmi`, `padumabhūmi`. Và ở đây, vì trong ngôn ngữ Pāli không có hàng thứ bảy gọi là `dasasatasahassaṃ` (hàng triệu), chỉ có sáu hàng, do đó các vị Trưởng lão Chú giải, theo phương pháp được truyền lại trong các Chú giải, đã bỏ qua hàng thứ bảy, khi nói về sự chuyển tiếp các cấp trên hàng thứ sáu, họ nói rằng nó được nhân với một trăm: một trăm của một trăm ngàn là một `koṭi`, một trăm của một `koṭi` trăm ngàn là một `pakoṭi`, v.v... Tattha satasahassānaṃ sataṃ nāma dasasatasahassānaṃ dasakameva hoti, tasmā tathā kathentāpi bhūmīnaṃ sabbaṭṭhānānañca dasaguṇasiddhimeva kathentīti veditabbaṃ. Yasmā ca gaṇanabhūmisaṅkhāto gaṇanapatho nāma nānādesavāsīnaṃ vasena nānāvidho hoti, tasmā dīpavaṃse akkhobhiṇī, bindu, kathāna, mahākathānāni vajjetvā pāḷinayena sattarasa bhūmiyova vuttā. Kaccāyane pubbe dassitā ekavīsati bhūmiyo, sakkataganthesu tato sādhikabhūmiyo, katthaci pana mahābalakkhandhapariyantā saṭṭhi bhūmiyoti āgatā. Trong đó, một trăm của một trăm ngàn chính là mười của một triệu, do đó cần phải hiểu rằng ngay cả khi nói như vậy, họ cũng đang nói về việc hoàn thành phép nhân mười cho tất cả các hàng của các cấp. Và bởi vì hệ thống đếm số, được tính theo các cấp độ đếm, có nhiều loại khác nhau tùy theo cư dân của các quốc gia khác nhau, do đó trong sách Dīpavaṃsa, bỏ qua `akkhobhiṇī`, `bindu`, `kathāna`, và `mahākathāna`, chỉ có mười bảy cấp được đề cập theo phương pháp Pāli. Trong ngữ pháp Kaccāyana, hai mươi mốt cấp đã được trình bày trước đó. Trong các văn bản Sanskrit, có nhiều cấp hơn thế. Tuy nhiên, ở một số nơi, sáu mươi cấp kết thúc bằng `mahābalakkhandha` đã được đề cập. Tattha sakasakabhūmito atirekavatthūni gaṇanapathavītivattāni nāma honti, yesaṃ pana mūlabhūmimattaṃ atthi, tesaṃ koṭimattānipi vatthūni gaṇanapathātikkantāni eva. Trong đó, những vật vượt quá cấp độ tương ứng của chúng được gọi là 'vượt ngoài hệ thống đếm số'. Tuy nhiên, đối với những người chỉ có cấp cơ bản, ngay cả những vật có số lượng cỡ một `koṭi` cũng thực sự là 'vượt ngoài hệ thống đếm số'. Api ca ‘gaṇanapathavītivatta’nti ca ‘gaṇanapathātikkanta’nti ca ‘asaṅkhyeyya’nti ca atthato ekaṃ. Tasmā idhapi vīsati bhūmiyo eva anukkamena dasaguṇitā gaṇanapathā nāma honti. Asaṅkhyeyyanti pana dasaguṇavinimuttā gaṇanapathātikkantabhūmi eva vuccati. Mahākathānabhūmātikkantato paṭṭhāya hi anantamahāpathaviyā sabbapaṃsucuṇṇānipi idha asaṅkhyeyyabhūmiyaṃ saṅgayhanti. Itarathā asaṅkhyeyyanti ca gaṇanapathabhūmīti ca viruddhametanti. Vả lại, ‘gaṇanapathavītivatta’ (vượt qua con đường đếm được), ‘gaṇanapathātikkanta’ (vượt khỏi con đường đếm được), và ‘asaṅkhyeyya’ (vô số) về mặt ý nghĩa là một. Do đó, ở đây cũng vậy, chính hai mươi bậc được nhân lên mười lần theo thứ tự được gọi là con đường đếm được. Còn ‘asaṅkhyeyya’ được gọi chính là bậc đã vượt khỏi con đường đếm được, thoát khỏi (việc nhân) mười lần. Thật vậy, bắt đầu từ (bậc) đã vượt qua bậc Mahākathāna, tất cả các hạt bụi của trái đất lớn vô tận cũng được bao gồm ở đây trong bậc vô số. Nếu không như vậy, thì ‘asaṅkhyeyya’ và ‘gaṇanapathabhūmi’ (bậc của con đường đếm được) sẽ mâu thuẫn với nhau. Dīpavaṃse [Pg.288] ca ‘‘tato upari abhūmi, asaṅkhyeyyanti vuccatī’’ti vuttaṃ. Tattha ‘abhūmī’ti vacanena gaṇanapathabhūmi eva paṭisiddhā, na tu gaṇanapathātikkantā visuṃ asaṅkhyeyyabhūmi nāma. Cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāyampi ayamattho vutto. Asaṅkhyeyyabhūmiyampi asaṅkhyeyyānaṃ cūḷa, mahādivasena anekappabhedo dakkhiṇavibhaṅgasuttena dīpetabbo. Và trong Dīpavaṃsa có nói rằng: “Trên đó là abhūmi (không phải bậc), được gọi là asaṅkhyeyya (vô số)”. Ở đó, bằng từ ‘abhūmi’, chính bậc của con đường đếm được bị phủ định, chứ không phải là một bậc riêng biệt tên là asaṅkhyeyyabhūmi đã vượt khỏi con đường đếm được. Ý nghĩa này cũng được nói đến trong Chú giải Cariyāpiṭaka. Ngay cả trong bậc vô số, sự phân biệt nhiều loại của các a-tăng-kỳ theo cách tiểu, đại... nên được trình bày bằng kinh Dakkhiṇavibhaṅga. Saddanītiyaṃ pana pāḷinayaṃ gahetvā ‘‘vīsati abbudāni ekaṃ nirabbudaṃ nāma. Vīsati nirabbudāni ekaṃ ababaṃ nāma’’ iccādinā nirabbudādīnaṃ saṅkhyānampi vīsatimattaguṇaṃ nāma vuttaṃ. Taṃ na yujjati. Nirayesu hi vīsatimattaguṇena abbuda, nirabbudādīnaṃ dasannaṃ nirayānaṃ tāni nāmāni siddhāni bhavanti. Garū pana tāni nāmāni gahetvā dasaguṇasiddhesu gaṇanapathesu pakkhipiṃsu, tasmā nāmamattena sadisāni bhavanti, guṇavidhi pana visadisoeva. Tuy nhiên, trong Saddanīti, theo phương pháp Pāli, có nói rằng: “Hai mươi abbuda là một nirabbuda. Hai mươi nirabbuda là một ababa” v.v... theo đó, việc đếm các số như nirabbuda... cũng được gọi là nhân lên hai mươi lần. Điều đó không hợp lý. Vì trong các địa ngục, những tên gọi đó của mười địa ngục Abbuda, Nirabbuda... được thành lập bằng cách nhân lên hai mươi lần. Nhưng các vị thầy đã lấy những tên gọi đó và đưa vào các con đường đếm được được thành lập bằng cách nhân lên mười lần, do đó, chúng chỉ giống nhau về tên gọi, còn phương pháp nhân lên thì hoàn toàn khác nhau. Evañcakatvā pāḷiyampi bakabrahmāsutte ‘‘sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, āyuṃ pajānāmi tavāhaṃ brahme’’ti vuttaṃ. Ettha ca yadi gaṇanabhūmipathepi nirabbudānaṃ vīsatimattena abababhūmi bhaveyya, evaṃ sati nirabbudānaṃ satasahassaṃ nāma na vucceyya. Jātakaṭṭhakathāyañca ‘‘nirabbudasatasahassānaṃ ekaṃ ahahaṃ nāma, ettakaṃ bakassa brahmuno tasmiṃbhave avasiṭṭhaṃ āyū’’ti vuttaṃ. Tasmā imaṃ gaṇanabhūmipathaṃ patvā vīsatiguṇaṃ nāma natthīti siddhaṃ hoti. Akkhobhiṇī, bindu, kathāna, mahākathānānipi aññato gahetvā pakkhittāni siyuṃ. Evaṃ pakkhittānañca cuddasannaṃ saṅkhyānaṃ kaccāyane kamokkamatā pana pacchājātā siyāti. Do đó, trong kinh Pāli, kinh Bakabrahmā, có nói: “Hỡi Phạm thiên, Ta biết tuổi thọ của ngươi là một trăm ngàn nirabbuda”. Ở đây, nếu trong con đường của các bậc đếm được, bậc ababa là hai mươi lần nirabbuda, thì khi đó, một trăm ngàn nirabbuda sẽ không được nói đến. Và trong Chú giải Jātaka có nói: “Một trăm ngàn nirabbuda là một ahaha, tuổi thọ còn lại của Phạm thiên Baka trong kiếp đó là chừng ấy”. Do đó, đã được chứng minh rằng khi đến con đường của các bậc đếm được này, không có việc nhân lên hai mươi lần. Akkhobhiṇī, bindu, kathāna, và mahākathāna cũng có thể đã được lấy từ nơi khác và thêm vào. Và thứ tự của mười bốn con số được thêm vào như vậy trong (ngữ pháp) Kaccāyana có lẽ đã xuất hiện sau này. Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānabyākaraṇadīpaniyā Như vậy trong Niruttidīpanī, tên là Moggallānabyākaraṇadīpanī. Samāsakaṇḍo catuttho. Chương về Hợp Tự, thứ tư. 5. Taddhita 5. Taddhita (Hậu Tố) Atha [Pg.289] taddhitavidhānaṃ dīpiyate. Bây giờ, quy tắc về Taddhita được giải thích. Taddhitavutti nāma vicitrā hoti, sātisayena vicitrañāṇahitaṃ vahati, tasmā tesaṃ tesaṃ kulaputtānaṃ hitanti taddhitaṃ, imasmiṃ kaṇḍe sabbavidhānassa nāmaṃ. Taṃ pana aṭṭhavidhaṃ hoti apaccaṃ, anekatthaṃ, assatthi, bhāvakammaṃ, parimāṇaṃ, saṅkhyā, khuddakaṃ, nānāttanti. Cách dùng Taddhita thì đa dạng, nó mang lại lợi ích cho trí tuệ đa dạng một cách vượt trội, do đó, (nó) lợi ích cho các thiện nam tử này kia, nên (gọi là) taddhita, (đây là) tên của tất cả các quy tắc trong chương này. Nó có tám loại: con cháu, nhiều ý nghĩa, sở hữu, trạng thái và hành động, số lượng, con số, nhỏ nhặt, và đa dạng. Apaccarāsi Nhóm (hậu tố chỉ) con cháu 430. Ṇo vāpacce. 430. (Hậu tố) ṇa (được thêm) tùy chọn trong ý nghĩa con cháu. Chaṭṭhyantā nāmamhā tassa apaccanti atthe vikappena ṇapaccayo hoti. Vāsaddo vākya, samāsānaṃ vikappanattho, ito paraṃ anuvattate, tena sabbattha vikappavidhi sijjhati. Ṇānubandho vuddhyattho, so payogaappayogī. Vasiṭṭhassa apaccanti atthe iminā suttena vasiṭṭhamhā ṇapaccayo, so sāmyatthañca apaccatthañca ubhayaṃ vadati, chaṭṭhī ca apaccapadañca tena vuttatthā nāma honti, vasiṭṭhapadaṃ paccayena saha ekatthaṃ hoti, ubhayaṃ ekato hutvā puttassa nāmaṃ hotīti attho. Tato ‘ekatthatāya’nti chaṭṭhiyā lopo, apaccapadaṃ pana vuttatthamattena luppati. Tañhi sutte padhānabhāvena niddiṭṭhaṃ hoti, na chaṭṭhīti, mahāvuttinā vā padānaṃ lopo. Evaṃ sabbattha. Sau một danh từ ở sở hữu cách, hậu tố ṇa được thêm vào một cách tùy chọn trong ý nghĩa “con cháu của người đó”. Từ ‘vā’ có ý nghĩa tùy chọn cho câu hoặc hợp tự, nó được kế thừa từ đây trở đi, do đó quy tắc tùy chọn được thành lập ở mọi nơi. Chỉ tố ‘ṇ’ có ý nghĩa làm cho nguyên âm trường hóa (vuddhi), nó không xuất hiện trong cách dùng. Trong ý nghĩa “con cháu của Vasiṭṭha”, theo quy tắc này, hậu tố ṇa được thêm sau ‘vasiṭṭha’; nó diễn đạt cả ý nghĩa sở hữu và ý nghĩa con cháu, (do đó) sở hữu cách và từ ‘apacca’ được gọi là đã được diễn đạt ý nghĩa bởi nó; từ ‘vasiṭṭha’ cùng với hậu tố có một ý nghĩa chung, cả hai hợp lại thành tên của người con, đó là ý nghĩa. Sau đó, sở hữu cách bị lược bỏ do ‘tính đồng nhất về ý nghĩa’, còn từ ‘apacca’ bị lược bỏ chỉ vì ý nghĩa đã được diễn đạt. Vì nó được chỉ định là thành phần chính trong quy tắc, chứ không phải sở hữu cách; hoặc sự lược bỏ các từ là theo Mahāvutti. Như vậy ở mọi nơi. 431. Padānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe. 431. Nguyên âm a, i/ī, u/ū ở đầu của từ được trường hóa thành ā, e, o khi có hậu tố có chỉ tố ṇ theo sau. Padānaṃ ādibhūtassa akārassa ca ivaṇṇu’vaṇṇassa ca ā, e, o vuddhiyo honti ṇānubandhe paccaye pareti padādia-kārassa āvuddhi, syādyuppatti. Nguyên âm a và các nguyên âm i, u ở đầu của từ được trường hóa thành ā, e, o khi có hậu tố có chỉ tố ṇ theo sau, (do đó) nguyên âm a ở đầu từ được trường hóa thành ā, (sau đó là) sự phát sinh của các biến cách vĩ tự. Vāsiṭṭho, [Pg.290] puriso, vāsiṭṭhī, itthī, vāsiṭṭhaṃ, kulaṃ, vasiṭṭhassa putto vāsiṭṭho, vasiṭṭhassa dhītā vāsiṭṭhī, vasiṭṭhassa kulaṃ vāsiṭṭhanti evampi yojetuṃ yujjati. Vāsiṭṭho, người nam; vāsiṭṭhī, người nữ; vāsiṭṭhaṃ, gia tộc. Cũng có thể được kết hợp như sau: con trai của Vasiṭṭha là Vāsiṭṭho, con gái của Vasiṭṭha là Vāsiṭṭhī, gia tộc của Vasiṭṭha là Vāsiṭṭhaṃ. Tattha ‘vasiṭṭhassā’ti etena gottasseva pitubhūtaṃ ādipurisaṃ vadati. Kasmā? Gottasaddattā. Evañhi sati tasmiṃ gotte paccājātā sabbepi janā tassa apaccā nāma honti. Ở đây, bằng từ ‘vasiṭṭhassa’, nó chỉ người đàn ông đầu tiên, người đã trở thành tổ phụ của dòng họ. Tại sao? Vì đó là một từ chỉ dòng họ. Khi như vậy, tất cả những người được sinh ra sau trong dòng họ đó đều được gọi là con cháu của ông ấy. 432. Majjhe. 432. (Nguyên âm) ở giữa. Majjhe pavattānaṃ a, yuvaṇṇānaṃ ā, e, ovuddhiyo honti vā kvaci. Các nguyên âm a, i/ī, u/ū ở giữa (từ) được trường hóa thành ā, e, o một cách tùy chọn ở một vài nơi. Vāseṭṭho, vāseṭṭhī, vāseṭṭhaṃ. Vāsaddena ‘‘vasiṭṭhassa putto dhītā kula’’nti vākyaṃ vā ‘‘vasiṭṭhaputto vasiṭṭhadhītā vasiṭṭhakula’’nti samāsaṃ vā vikappeti. Evaṃ sabbattha. Vāseṭṭho, vāseṭṭhī, vāseṭṭhaṃ. Bằng từ ‘vā’, nó tạo ra sự tùy chọn cho câu “con trai, con gái, gia tộc của Vasiṭṭha” hoặc hợp tự “vasiṭṭhaputto, vasiṭṭhadhītā, vasiṭṭhakulaṃ”. Như vậy ở mọi nơi. Bharadvājassa apaccaṃ bhāradvājo, visāmittassa apaccaṃ vesāmitto, gotamassa apaccaṃ gotamo, kassapassa apaccaṃ kassapo, vasudevassa apaccaṃ vāsudevo. Evaṃ bāladevo. Con cháu của Bharadvāja là Bhāradvājo, con cháu của Visāmitta là Vesāmitto, con cháu của Gotama là Gotamo, con cháu của Kassapa là Kassapo, con cháu của Vasudeva là Vāsudevo. Tương tự, Bāladevo. Upagussa apaccanti ettha ‘uvaṇṇassāvaṅa…’ti ṇānubandhe paccaye pare uvaṇṇassa avaṅa hoti. Opagavo, opagavī, opagavaṃ, manuno apaccaṃ mānavo, bhagguno apaccaṃ bhaggavo, paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo, upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi. Trong ý nghĩa ‘con cháu của Upagu’, ở đây theo quy tắc ‘uvaṇṇassāvaṅa…’, khi một hậu tố có chỉ tố ‘ṇa’ theo sau, ‘uvaṇṇa’ trở thành ‘avaṅa’. (Ví dụ:) Opagavo, opagavī, opagavaṃ (con cháu của Upagu); manuno apaccaṃ (con cháu của Manu) là mānavo; bhagguno apaccaṃ (con cháu của Bhaggu) là bhaggavo; paṇḍuno apaccaṃ (con cháu của Paṇḍu) là paṇḍavo; upavindussa apaccaṃ (con cháu của Upavindu) là opavindavo, v.v... 433. Vacchādito ṇānaṇāyanā. 433. Sau nhóm Vaccha v.v... (là các hậu tố) ṇāna và ṇāyana. Chaṭṭhuntehi [Pg.291] vacchādīhi gottasaddagaṇehi tassa apaccanti atthe ṇānubandhā āna, āyanapaccayā honti vā. Sau các từ trong nhóm gotra (dòng dõi) bắt đầu bằng Vaccha v.v... ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘con cháu của vị ấy’, các hậu tố āna và āyana có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn. Vacchassa apaccaṃ vacchāno, vacchāyano, vacchānī, vacchāyanī, vacchānaṃ, vacchāyanaṃ. Evaṃ kaccāno, kaccāyano, kātiyāno, kātiyāyano, sākaṭāno, sākaṭāyano, kaṇhāno, kaṇhāyano, moggallāno, moggallāyano, aggivessāno, aggivessāyano, muñcāno, muñcāyano, kuñcāno, kuñcāyano iccādi. Con cháu của Vaccha là vacchāno, vacchāyano (nam tính); vacchānī, vacchāyanī (nữ tính); vacchānaṃ, vacchāyanaṃ (trung tính). Tương tự: kaccāno, kaccāyano; kātiyāno, kātiyāyano; sākaṭāno, sākaṭāyano; kaṇhāno, kaṇhāyano; moggallāno, moggallāyano; aggivessāno, aggivessāyano; muñcāno, muñcāyano; kuñcāno, kuñcāyano, v.v... 434. Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā. 434. Sau nhóm Kattikā, Vidhavā v.v... (là các hậu tố) ṇeyya và ṇera. Chaṭṭhyantehi kattikādīhi vidhavādīhi ca tassa apaccanti atthe kamena ṇānubandhā eyya, erapaccayā honti vā. Sau các từ trong nhóm bắt đầu bằng Kattikā v.v... và Vidhavā v.v... ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘con cháu của vị ấy’, các hậu tố eyya và era có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn theo thứ tự. Ṇeyye – kattikāya nāma devadhītāya apaccaṃ kattikeyyo, vinatāya nāma deviyā apaccaṃ venateyyo, rohiṇiyā nāma deviyā apaccaṃ rohiṇeyyo, bhaginiyā apaccaṃ bhāgineyyo, nadiyā nāma itthiyā apaccaṃ nādeyyo. Evaṃ anteyyo, āheyyo, kāmeyyo, suciyā apaccaṃ soceyyo, bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi. Về hậu tố ṇeyya: Con cháu của vị thiên nữ tên là Kattikā là kattikeyyo; con cháu của vị nữ thần tên là Vinatā là venateyyo; con cháu của vị nữ thần tên là Rohiṇī là rohiṇeyyo; con cháu của chị/em gái là bhāgineyyo; con cháu của người phụ nữ tên là Nadī là nādeyyo. Tương tự: anteyyo, āheyyo, kāmeyyo; con cháu của Suci là soceyyo; con cháu của Bālā là bāleyyo, v.v... Ṇere – vidhavāya apaccaṃ vedhavero, vidhavā nāma matapatikā itthī. Bandhukiyā apaccaṃ bandhukero, nāḷikiyā nāma itthiyā putto nāḷikero, samaṇassa upajjhāyassa putto sāmaṇero, samaṇiyā pavattiniyā dhītā sāmaṇerī iccādi. Về hậu tố ṇera: Con cháu của người góa phụ là vedhavero; vidhavā là người phụ nữ có chồng đã chết. Con cháu của Bandhukī là bandhukero; con trai của người phụ nữ tên là Nāḷikī là nāḷikero; con trai của vị thầy tế độ sa-môn là sāmaṇero (sa-di); con gái của vị ni sư giáo thọ là sāmaṇerī (sa-di-ni), v.v... 435. Ṇya diccādīhi. 435. (Hậu tố) ṇya (được dùng) sau nhóm Diti v.v... Chaṭṭhuntehi [Pg.292] ditiiccādīhi tassa apaccanti atthe ṇānubandho yapaccayo hoti vā. Sau các từ trong nhóm bắt đầu bằng Diti v.v... ở biến cách thứ sáu, trong ý nghĩa ‘con cháu của vị ấy’, hậu tố ya có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn. 436. Lopovaṇṇivaṇṇānaṃ. 436. Sự lược bỏ của các nguyên âm a và i. Ye pare avaṇṇassa ivaṇṇassa ca lopo hotīti ṇyamhi pare avaṇṇi’vaṇṇānaṃ lopo. Khi ‘ya’ theo sau, có sự lược bỏ của nguyên âm ‘a’ và nguyên âm ‘i’; do đó, khi hậu tố ṇya theo sau, có sự lược bỏ của các nguyên âm a và i. Ditiyā nāma devadhītāya apaccaṃ decco, aditiyā apaccaṃ ādicco. Con cháu của vị thiên nữ tên là Diti là decco; con cháu của Aditi là ādicco. Tattha ivaṇṇalope ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi pare tavaggassa cavaggattaṃ, puna ‘vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ, kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño. Ở đó, sau khi lược bỏ nguyên âm ‘i’, theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, khi ‘ya’ theo sau, nhóm phụ âm lưỡi-răng (tavagga) trở thành nhóm phụ âm vòm miệng (cavagga); sau đó, theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, ‘ya’ đồng hóa với phụ âm đứng trước. (Ví dụ:) con cháu của Kuṇḍanī là koṇḍañño. 437. Uvaṇṇassāvaṅa sare. 437. Nguyên âm u trở thành avaṅa khi một nguyên âm theo sau. Sare pare uvaṇṇassa avaṅa hotīti uvaṇṇassa avattaṃ. ‘Tavaggavaraṇāna…’nti suttena vassa battaṃ, puna ‘vaggalasehi te’ti suttena yassa pubbarūpattaṃ, bhātuno apaccaṃ bhātabyo. Khi một nguyên âm theo sau, nguyên âm ‘u’ trở thành ‘avaṅa’, do đó ‘uvaṇṇa’ trở thành ‘ava’. Theo quy tắc ‘Tavaggavaraṇāna…’, ‘v’ trở thành ‘b’; sau đó, theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, ‘ya’ đồng hóa với phụ âm đứng trước. (Ví dụ:) con cháu của người anh/em trai là bhātabyo. 438. Ā ṇi. 438. Sau (nguyên âm) a ngắn (là hậu tố) ṇi. Rassā’kārantato apaccatthe ṇānubandho rassi’paccayo hoti vā. Sau một thân từ kết thúc bằng nguyên âm a ngắn, trong ý nghĩa con cháu, hậu tố i ngắn có chỉ tố ‘ṇa’ được dùng một cách tùy chọn. Dakkhassa apaccaṃ dakkhi. Evaṃ doṇi, vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāruno apaccaṃ dāravi, varuṇassa apaccaṃ vāruṇi[Pg.293]. Evaṃ kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jinadattassa apaccaṃ jenadatti, suddhodani, anuruddhi iccādi. Con cháu của Dakkha là dakkhi. Tương tự: doṇi, vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti; con cháu của Dāru là dāravi; con cháu của Varuṇa là vāruṇi. Tương tự: kaṇḍi, bāladevi, pāvaki; con cháu của Jinadatta là jenadatti; suddhodani, anuruddhi, v.v... 439. Rājato ño jātiyaṃ. 439. Sau ‘rāja’, (là hậu tố) ña trong ý nghĩa giai cấp. Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ rājasaddamhā apaccatthe ñapaccayo hoti vā. Khi ý nghĩa giai cấp được hiểu ngầm, sau từ ‘rāja’, trong ý nghĩa con cháu, hậu tố ña được dùng một cách tùy chọn. Rañño apaccaṃ rājañño, rājakulassa puttoti attho. Con cháu của vua là rājañño, có nghĩa là con trai của dòng dõi hoàng gia. Jātiyanti kiṃ? Rājaputto. Tại sao nói ‘trong ý nghĩa giai cấp’? (Để có trường hợp) Rājaputto. 440. Khattā yiyā. 440. Sau ‘khatta’ (là các hậu tố) ya và iya. Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ khattasaddamhā apaccatthe ya, iyapaccayā honti. Khi ý nghĩa giai cấp được hiểu ngầm, sau từ ‘khatta’, trong ý nghĩa con cháu, các hậu tố ya và iya được dùng. Khattakulassa apaccaṃ khatyo, khattiyo. Con cháu của dòng dõi Khattiya là khatyo, khattiyo. Jātiyantveva? Khatti. Chỉ trong ý nghĩa giai cấp thôi sao? (Để có trường hợp) Khatti. 441. Manuto ssasaṇa. 441. Sau ‘manu’ (là các hậu tố) ssa và saṇa. Jātiyaṃ gamyamānāyaṃ manusaddamhā apaccatthe ssa, saṇapaccayā honti. Khi ý nghĩa chủng loại được hiểu ngầm, sau từ ‘manu’, trong ý nghĩa con cháu, các hậu tố ssa và saṇa được dùng. Manuno apaccaṃ manusso, mānuso, manu nāma kappe ādikhattiyo mahāsammatarājā, itthiyaṃ manussī, mānusī, Con cháu của Manu là manusso, mānuso; Manu là tên của vị vua Sát-đế-lỵ đầu tiên trong kiếp, vua Mahāsammata. Ở giống cái là manussī, mānusī. Jātiyantveva? Māṇavo. Chỉ trong trường hợp sanh chủng thôi sao? (Ví dụ là) Māṇavo. 442. Janapadanāmasmā janakhattiyā raññe ca ṇo. 442. Sau danh từ chỉ quốc độ, chỉ dân chúng và Sát-đế-lỵ, trong nghĩa là vua, thì dùng tiếp vị ngữ ṇo. Janavācinā [Pg.294] ca khattiyavācinā ca janapadanāmamhā raññe ca apacce ca ṇo hoti. Sau danh từ chỉ dân chúng, chỉ Sát-đế-lỵ, và sau tên quốc độ, trong nghĩa là vua và con cháu, thì có tiếp vị ngữ ṇo. Pañcālānaṃ janānaṃ rājā pañcālo, pañcālassa khattiyassa apaccaṃ pañcālo. Evaṃ kosalo, māgadho, okkāko. Vua của dân chúng Pañcāla là pañcālo, con cháu của Sát-đế-lỵ Pañcāla là pañcālo. Tương tự như vậy là kosalo, māgadho, okkāko. Janapadanāmasmāti kiṃ? Dasaratharañño putto dāsarathi. Tại sao nói ‘sau tên quốc độ’? Con trai của vua Dasaratha là dāsarathi. Janakhattiyāti kiṃ? Pañcālassa brāhmaṇassa apaccaṃ pañcāli. Tại sao nói ‘dân chúng và Sát-đế-lỵ’? Con cháu của Bà-la-môn Pañcāla là pañcāli. 443. Ṇya kurusivīhi. 443. Sau Kuru và Sivi thì dùng (tiếp vị ngữ) Ṇya. Kuru, sivisaddehi apacce raññe ca ṇyo hoti. Sau các từ Kuru, Sivi, trong nghĩa là con cháu và vua, thì có tiếp vị ngữ ṇya. Kururañño apaccaṃ korabyo, kururaṭṭhavāsīnaṃ rājā korabyo, korabbo, pubbarūpattaṃ, sivirañño apaccaṃ sebyo, siviraṭṭhavāsīnaṃ rājā sebyo. Con cháu của vua Kuru là korabyo, vua của những người sống ở xứ Kuru là korabyo, (hoặc) korabbo, do đồng hóa thành hình thức trước; con cháu của vua Sivi là sebyo, vua của những người sống ở xứ Sivi là sebyo. Apaccarāsi niṭṭhito. Phần về con cháu đã kết thúc. Anekattharāsi Phần về nhiều nghĩa khác nhau 444. Ṇa rāgā tena rattaṃ. 444. Sau (danh từ chỉ) vật nhuộm, trong nghĩa ‘được nhuộm bởi cái đó’, thì dùng (tiếp vị ngữ) Ṇa. Rajjanti vatthaṃ etenāti rāgo, rajanavatthu, rāgavācimhā tena rattanti atthe ṇo hoti. ‘Vải được nhuộm bởi cái này’ nên gọi là rāgo, (tức là) vật để nhuộm; sau danh từ chỉ vật nhuộm, trong nghĩa ‘được nhuộm bởi cái đó’, thì có tiếp vị ngữ ṇo. Kasāvena rattaṃ vatthaṃ kāsāvaṃ, kāsāyaṃ vā. Evaṃ kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ, pāṭaṅgena rattaṃ pāṭaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ iccādi. Vải được nhuộm bằng kasāva là kāsāvaṃ, hoặc kāsāyaṃ. Tương tự như vậy là kosumbhaṃ, được nhuộm bằng nghệ là hāliddaṃ, được nhuộm bằng gỗ vang là pāṭaṅgaṃ, (cũng như) mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ, v.v. ‘‘Nīlaṃ [Pg.295] vatthaṃ, pītaṃ vattha’’ntiādīsu pana nīla, pītādisaddā guṇasaddattā paccayena vinā guṇanissayaṃ dabbaṃ vadanti. Evaṃ sabbesu guṇasadda, jātisadda, nāmasaddesu. Tuy nhiên, trong các trường hợp như ‘vải xanh, vải vàng’, các từ nīla, pīta, v.v., vì là những từ chỉ phẩm chất (tính từ), nên không cần tiếp vị ngữ mà vẫn chỉ được vật thể có phẩm chất đó. 445. Nakkhatteninduyuttena kāle. 445. Sau (tên) tinh tú đi cùng với mặt trăng, trong nghĩa là thời gian. Induyuttena nakkhattena lakkhite kāle tannakkhattavācīhi ṇo hoti. Khi thời gian được đánh dấu bởi một tinh tú đi cùng với mặt trăng, thì sau các danh từ chỉ tinh tú đó, có tiếp vị ngữ ṇo. Puṇṇacandayuttena phussanakkhattena lakkhitā phussā, ratti, phusso, aho. Evaṃ māgho iccādi. Đêm được đánh dấu bởi sao Phussa cùng với trăng tròn là phussā, ngày là phusso. Tương tự như vậy là māgho, v.v. Nakkhattenāti kiṃ? Garugahena lakkhitā ratti. Tại sao nói ‘bởi tinh tú’? (Ví dụ:) Đêm được đánh dấu bởi sao Mộc. Induyuttenāti kiṃ? Phussena lakkhito muhutto. Tại sao nói ‘đi cùng với mặt trăng’? (Ví dụ:) Một khoảnh khắc được đánh dấu bởi sao Phussa. Kāleti kiṃ? Phussena lakkhitā atthasiddhi. Tại sao nói ‘trong nghĩa là thời gian’? (Ví dụ:) Sự thành tựu mục đích được đánh dấu bởi sao Phussa. 446. Sāssa devatā puṇṇamāsī. 446. Trong nghĩa ‘đó là vị trời của người ấy’ và ‘đó là ngày rằm của người ấy’. Sā assa devatā, sā assa puṇṇamāsīti atthe paṭhamantā ṇo hoti. Trong nghĩa ‘đó là vị trời của người ấy’, ‘đó là ngày rằm của người ấy’, sau một từ ở biến cách thứ nhất, thì có tiếp vị ngữ ṇo. Buddho assa devatāti buddho, yo buddhaṃ attano ārakkhadevataṃ viya garuṃ katvā vicarati, nirantaraṃ vā ‘‘buddho buddho’’ti vācaṃ nicchāreti, tassetaṃ nāmaṃ. Sugato assa devatāti sogato, mahindadevo assa devatāti māhindo. Evaṃ yāmo, somo, vāruṇo. ‘Đức Phật là vị trời của người ấy’ nên gọi là buddho, (đó là) người sống xem Đức Phật là bậc đáng tôn kính như vị trời hộ mệnh của mình, hoặc là người liên tục thốt ra lời ‘Buddho, Buddho’, đó là tên của người ấy. ‘Đấng Thiện Thệ là vị trời của người ấy’ nên gọi là sogato, ‘Thiên vương Mahinda là vị trời của người ấy’ nên gọi là māhindo. Tương tự như vậy là yāmo, somo, vāruṇo. Phussī assa puṇṇamāsīti phusso, māso. Evaṃ māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. ‘Ngày rằm Phussī là ngày rằm của tháng ấy’ nên gọi là phusso, tức là tháng (Phussa). Tương tự như vậy là māgho, phagguno, citto, vesākho, jeṭṭhamūlo, āsaḷho, sāvaṇo, poṭṭhapādo, assayujo, kattiko, māgasiro. Puṇṇamāsīti kiṃ? Phussī assa pañcamī tithī. Tại sao nói ‘ngày rằm’? (Ví dụ:) Phussī là ngày mồng năm của người ấy. 447. Tamadhīte taṃ jānāti kaṇikā ca. 447. Trong nghĩa ‘học cái đó’, ‘biết cái đó’, thì dùng (các tiếp vị ngữ) ka và ṇika. Etesu [Pg.296] atthesu dutiyantā ṇo ca ko ca ṇiko cāti ete paccayā honti. Trong những nghĩa này, sau một từ ở biến cách thứ hai, thì có các tiếp vị ngữ là ṇo, ko, và ṇiko. Ṇamhi – byākaraṇaṃ adhīte jānāti vā veyyākaraṇo. Pakkhe ‘‘veyyākaraṇiko, byañjanaṃ adhīte jānāti vā veyyañjaniko’’ti imāni ṇikena sijjhanti. Trường hợp tiếp vị ngữ ṇa: người học hoặc biết ngữ pháp là veyyākaraṇo. Trong trường hợp khác, ‘veyyākaraṇiko, người học hoặc biết phụ âm là veyyañjaniko’, những từ này được hình thành bằng tiếp vị ngữ ṇika. Kamhi-chandaṃ adhīte jānāti vā chando. Evaṃ padako, nāmako. Trường hợp tiếp vị ngữ ka: người học hoặc biết vận luật là chando. Tương tự như vậy là padako, nāmako. Ṇikamhi-vinayaṃ adhīte jānāti vā venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Người học hoặc biết Luật tạng trong bộ Nikāya là venayiko, suttantiko, ābhidhammiko. Ettha ca ‘veyyākaraṇo’ti pade viyyākaraṇaṃ adhīteti vākyaṃ, ‘veyañjaniko’ti pade viyañjanaṃ adhīteti. Upari ‘dovāriko, sovaggika’nti padesupi ‘duvāre niyutto, suvaggāya saṃvattatī’ti vākyaṃ, atthaṃ kathentena pana duvāra, suvaggasaddānaṃ taddhitabhāve eva siddhattā dvāreti ca saggāyāti ca kathetabbo. Và ở đây, trong từ ‘veyyākaraṇo’, câu giải thích là ‘viyyākaraṇaṃ adhīte’ (học ngữ pháp); trong từ ‘veyañjaniko’, (câu giải thích là) ‘viyañjanaṃ adhīte’ (học văn tự). Hơn nữa, trong các từ ‘dovāriko, sovaggika’, câu giải thích là ‘duvāre niyutto’ (được bổ nhiệm ở cửa) và ‘suvaggāya saṃvattatī’ (đưa đến cõi trời). Tuy nhiên, người giải thích ý nghĩa, do các từ duvāra và suvagga đã được hình thành trong trạng thái taddhita, nên nói là ‘dvāre’ và ‘saggāya’. 448. Tassa visaye dese. 448. Về khu vực xứ sở của nó. Tassa desarūpe visaye chaṭṭhuntā ṇo hoti. Sau từ ở sở hữu cách, hậu tố ṇo được dùng trong ý nghĩa khu vực là xứ sở của nó. Thūyamigā vasātino nāma, vasātīnaṃ visayo deso vāsāto. Idha adesarūpattā ṇo na hoti, cakkhussa visayo rūpaṃ. Loài nai ở Thūna được gọi là vasātino, xứ sở là khu vực của (loài nai) vasātī là vāsāto. Ở đây, do không phải là hình thức xứ sở nên không có hậu tố ṇo, đối tượng (khu vực) của mắt là sắc. 449. Nivāse tannāme. 449. Về nơi ở, khi là tên riêng của nó. Tannāmabhūte [Pg.297] nivāse chaṭṭhyantā ṇo hoti. Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa 'nơi ở' đã trở thành tên riêng của nó. Sivīnaṃ nivāso deso sebyo. Vasaṃ adenti bhakkhantīti vasādā, byagghā sīhā vā, vasādānaṃ nivāso deso vāsādo. Xứ sở là nơi ở của dòng họ Sivi là sebyo. Những loài ăn thịt, tức là cọp hoặc sư tử, (được gọi là) vasādā, xứ sở là nơi ở của loài vasādā là vāsādo. 450. Anubhave. 450. Về sự gần gũi. Samīpe bhavaṃ anubhavaṃ, ‘‘adūrabhave’’tipi pāṭho, tannāme anubhave dese chaṭṭhyantā ṇo hoti. Anubhavaṃ là samīpe bhavaṃ (ở gần), cũng có bài đọc là ‘‘adūrabhave’’ (ở không xa), hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa 'xứ sở ở gần' khi là tên riêng của nó. Vidisāya anubhavaṃ vedisaṃ, nagaraṃ, udumbarassa anubhavaṃ odumbaraṃ, vimānaṃ. Thành phố ở gần Vidisā là vedisaṃ, lâu đài ở gần cây udumbara là odumbaraṃ. 451. Tena nibbatte. 451. Về việc được tạo ra bởi nó. Tannāme tena nibbatte dese tatiyantā ṇo hoti. Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ ba trong ý nghĩa 'xứ sở được tạo ra bởi nó' khi là tên riêng của nó. Kusambena nāma isinā nibbattā kosambī, itthiyaṃ ī, nagarī. Evaṃ kākandī, mākandī, sahassena dhanena nibbattā sāhassī, parikhā, ayañca tatiyā hetumhi kattari karaṇe ca yathāyogaṃ yujjati. Thành phố được tạo ra bởi vị ẩn sĩ tên Kusamba là kosambī, ở nữ tính là ī. Tương tự kākandī, mākandī, hào nước được tạo ra bằng một ngàn (tiền) là sāhassī, và biến cách thứ ba này được áp dụng tương ứng trong ý nghĩa nguyên nhân, tác nhân và công cụ. 452. Tamidhatthi. 452. Cái đó có ở đây. Taṃ idha atthīti atthe tannāme dese paṭhamantā ṇo hoti. Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ nhất trong ý nghĩa 'cái đó có ở đây' đối với xứ sở là tên riêng của nó. Udumbarā [Pg.298] asmiṃ dese santīti odumbaro, badarā asmiṃ dese santīti bādaro. Evaṃ pabbajo. Odumbaro là (xứ sở) nơi có những cây udumbara, bādaro là (xứ sở) nơi có những cây badara. Tương tự pabbajo. 453. Tatra bhave. 453. Về việc hiện hữu ở đó. Tatra bhavatthe sattamyantā ṇo hoti. Hậu tố ṇo được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ bảy trong ý nghĩa 'hiện hữu ở đó'. Udake bhavo odako, maccho, urasi bhavo oraso, putto, sāgamo. Nagare bhavo nāgaro. Evaṃ jānapado, māgadho, kapilavatthumhi bhavo kāpilavatthavo, ‘uvaṇṇassāvaṅa…’ti ussa avattaṃ. Kosambiyaṃ bhavo kosambo, mitte bhavā mettā, pure bhavā porī, vācā, manasmiṃ bhavo mānaso. Ettha pana – Loài cá hiện hữu trong nước là odako, người con trai hiện hữu từ ngực là oraso, có sự thêm vào của sa. Người hiện hữu trong thành phố là nāgaro. Tương tự jānapado, māgadho, người hiện hữu ở Kapilavatthu là kāpilavatthavo, u biến thành ava theo quy tắc ‘uvaṇṇassāvaṅa…’. Người hiện hữu ở Kosambī là kosambo, cái hiện hữu trong người bạn là mettā, lời nói hiện hữu trong thành phố là porī, cái hiện hữu trong tâm là mānaso. Tuy nhiên, ở đây – 454. Manādīnaṃ saka. 454. Sự thêm vào sa cho nhóm mana. Ṇānubandhe paccaye pare manādīnaṃ ante sāgamo hotīti sabbattha manogaṇādīnaṃ ante sāgamo. Khi một hậu tố có anubandha ṇa theo sau, có sự thêm vào của sa ở cuối nhóm mana, do đó, ở mọi nơi đều có sự thêm vào của sa ở cuối nhóm manogaṇa. Mānaso, rāgo, mānasā, taṇhā, mānasaṃ, sukhaṃ. Evaṃ cetaso, cetasā, cetasaṃ. Kvaci mano eva mānasaṃ, ceto eva cetasotipi yujjati. Mānaso, (như) tham ái, mānasā, (như) ái dục, mānasaṃ, (như) hạnh phúc. Tương tự cetaso, cetasā, cetasaṃ. Đôi khi, cũng hợp lý khi mano chính là mānasaṃ, ceto chính là cetaso. 455. Ajjādīhi tano. 455. Hậu tố tana sau nhóm ajja. Tatra bhavoti atthe ajjādīhi tano hoti. Trong ý nghĩa 'hiện hữu ở đó', hậu tố tana được thêm vào sau nhóm ajja. Ajja bhavo ajjatano, attho, ajjattanī, vibhatti, dvittaṃ, ajjatanaṃ, hitaṃ, sve bhavo svātano, mahāvuttinā essa āttaṃ. Hiyyo bhavo hiyyattano, hiyyattano, hiyyattanaṃ, ossa attaṃ dvittañca. Hiện hữu hôm nay là ajjatano, (như) ý nghĩa, ajjattanī, (như) thì (Aorist), có sự lặp lại, ajjatanaṃ, (như) lợi ích, hiện hữu ngày mai là svātano, e biến thành ā theo Mahāvutti. Hiện hữu hôm qua là hiyyattano, hiyyattano, hiyyattanaṃ, o biến thành a và có sự lặp lại. 456. Purāto ṇo ca. 456. Và ṇo sau purā. Tatra [Pg.299] bhavoti atthe purāsaddamhā ṇo ca tano ca honti. Trong ý nghĩa 'hiện hữu ở đó', các hậu tố ṇo và tana được thêm vào sau từ purā. Pure bhavo purāṇo, idha ṇo anubandho na hoti, porāṇo vā, purātano. Hiện hữu trong quá khứ là purāṇo, ở đây ṇo không có anubandha, hoặc porāṇo, purātano. 457. Amātvacco. 457. Hậu tố tvacca sau amā. Amāsaddamhā bhavatthe acco hoti. ‘Amā’ti sahatthavācī. Hậu tố acca được dùng sau từ amā theo nghĩa là ‘có mặt’. ‘Amā’ có nghĩa là cùng với. Rājakiccesu raññā saha bhavatīti amacco. Amacco là người có mặt cùng với đức vua trong các công việc của hoàng gia. 458. Majjhādīhimo. 458. Sau majjha v.v... là imo. Majjhādīhi bhavatthe imo hoti. Hậu tố imo được dùng sau các từ majjha v.v... theo nghĩa là ‘có mặt’. Majjhe bhavo majjhimo. Evaṃ antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pacchimo, abbhantarimo, paccantimo, puratthimo. Majjhimo là có mặt ở giữa. Tương tự: antimo, heṭṭhimo, uparimo, orimo, pacchimo, abbhantarimo, paccantimo, puratthimo. 459. Kaṇa ṇeyya ṇeyyaka yiyā. 459. Ka, ṇa, ṇeyya, ṇeyyaka, ya, iya. Bhavatthe sattamyantā ete pañca paccayā honti. Năm hậu tố này được dùng sau một danh từ ở vị trí cách theo nghĩa là ‘có mặt’. Kaṇa-kusinārāyaṃ bhavo kosinārako, magadhesu bhavo māgadhako, āraññako, vihāro. Ka, ṇa - kosinārako là có mặt ở Kusinārā, māgadhako là có mặt ở Magadha, āraññako, vihāro. Ṇeyya-gaṅgāyaṃ bhavo gaṅgeyyo, pabbateyyo, vane bhavo vāneyyo. Ṇeyya - gaṅgeyyo là có mặt ở sông Gaṅgā, pabbateyyo, vāneyyo là có mặt ở trong rừng. Ṇeyyaka-kosaleyyako[Pg.300], bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyako, idha na vuddhi. Ṇeyyaka - kosaleyyako, bārāṇaseyyako, campeyyako, mithileyyako, ở đây không có sự tăng trưởng âm. Ya-gāme bhavo gammo, dive bhavo dibbo, Ya - gammo là có mặt ở trong làng, dibbo là có mặt ở trên trời, Iya-gāmiyo, gāmiko, yassa kattaṃ, udare bhavo odariyo, odariko, dive bhavo diviyo, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. Iya - gāmiyo, gāmiko, odariyo là có mặt ở trong bụng, odariko, diviyo là có mặt ở trên trời, pañcāliyo, bodhipakkhiyo, lokiyo. 460. Ṇiko. 460. Ṇika. Bhavatthe sattamyantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở vị trí cách theo nghĩa là ‘có mặt’. Sāradiko, divaso, sāradikā, ratti, sāradikaṃ, pupphaṃ. Bhavasaddena cettha aññepi atthe upalakkheti, pabbatato pakkhandā nadī pabbateyyā, kimīnaṃ kose jātaṃ koseyyaṃ, vatthaṃ. Evaṃ siveyyaṃ, bārāṇaseyyaṃ. Sāradiko, divaso, sāradikā, ratti, sāradikaṃ, pupphaṃ. Ở đây, từ bhava cũng bao hàm các ý nghĩa khác, pabbateyyā là dòng sông chảy từ trên núi, koseyyaṃ, vatthaṃ là vải được làm từ kén của loài tằm. Tương tự siveyyaṃ, bārāṇaseyyaṃ. 461. Tamassa sippaṃ sīlaṃ paṇyaṃ paharaṇaṃ payojanaṃ. 461. Nghề nghiệp, giới hạnh, hàng hóa, vũ khí, mục đích của người ấy. Tamassa sippaṃ, tamassa sīlaṃ, tamassa paṇyaṃ, tamassa paharaṇaṃ, tamassa payojananti atthesu paṭhamantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở chủ cách theo các nghĩa: đó là nghề nghiệp của người ấy, đó là giới hạnh của người ấy, đó là hàng hóa của người ấy, đó là vũ khí của người ấy, đó là mục đích của người ấy. Sippe – vīṇāvādanamassa sippaṃ veṇiko. Ettha ca vīṇāsaddena vīṇāvādanaṃ vuccati. Ekatthībhāvasāmatthiyañhetaṃ. Evaṃ sabbattha. Evaṃ modiṅgiko, pāṇaviko, vaṃsiko. Về nghề nghiệp – veṇiko là người có nghề nghiệp là chơi đàn tỳ bà. Và ở đây, từ vīṇā được dùng để chỉ việc chơi đàn tỳ bà. Đây là năng lực của việc hợp nhất thành một nghĩa. Tương tự ở khắp mọi nơi. Tương tự modiṅgiko, pāṇaviko, vaṃsiko. Sīle-paṃsukūladhāraṇaṃ assa sīlaṃ paṃsukūliko, paṃsukūlaṃ dhāretuṃ sīlamassāti vā paṃsukūliko. Sīlasaddena cettha vata, dhamma, sādhukārāpi gayhanti, paṃsukūlaṃ dhāreti sīlenāti paṃsukūlikotipi yujjati. Evaṃ tecīvariko[Pg.301], piṇḍaṃ piṇḍaṃ patatīti piṇḍapāto, piṇḍācārena laddhabhojanaṃ, piṇḍapātayāpanaṃ assa sīlanti piṇḍapātiko, piṇḍapātena yāpetuṃ sīlañca vatañca dhammo ca garukāro ca assāti piṇḍapātiko. Về giới hạnh - paṃsukūliko là người có giới hạnh là mặc y phấn tảo, hoặc paṃsukūliko là người có giới hạnh là mặc y phấn tảo. Ở đây, từ sīla cũng được hiểu là hạnh đầu đà, pháp, và sự thực hành tốt đẹp, paṃsukūliko cũng hợp lý là người mặc y phấn tảo theo giới hạnh. Tương tự tecīvariko, piṇḍapāto là vật thực rơi từng vắt từng vắt, là vật thực nhận được qua việc khất thực, piṇḍapātiko là người có giới hạnh là nuôi mạng bằng vật thực khất thực, piṇḍapātiko là người có giới hạnh, hạnh đầu đà, pháp, và sự tôn trọng là nuôi mạng bằng vật thực khất thực. ‘Paṇya’nti vikkeyyavatthu vuccati, gandho paṇyaṃ assāti gandhiko. Evaṃ teliko, goḷiko. ‘Paṇya’ được gọi là vật phẩm để bán, gandhiko là người có hàng hóa là hương liệu. Tương tự teliko, goḷiko. Paharanti etenāti paharaṇaṃ, āvudhabhaṇḍaṃ, cāpo paharaṇamassāti cāpiko. Evaṃ tomariko, muggariko. Paharaṇaṃ là vật dùng để tấn công, là một loại vũ khí, cāpiko là người có vũ khí là cây cung. Tương tự tomariko, muggariko. Payojanaṃ vuccati phalaṃ, upadhi payojanamassāti opadhikaṃ, puññaṃ, sataṃ payojanamassāti sātikaṃ. Evaṃ sāhassikaṃ. Payojanaṃ được gọi là kết quả, opadhikaṃ, puññaṃ là phước báu có mục đích là sanh y. Sātikaṃ là cái có mục đích là một trăm. Tương tự sāhassikaṃ. 462. Taṃ hantārahati gacchatuñchati carati. 462. Giết, xứng đáng, đi, lượm lặt, thực hành cái đó. Taṃ hanti, taṃ arahati, taṃ gacchati, taṃ uñchati, taṃ caratīti atthesu dutiyantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở đối cách theo các nghĩa: giết cái đó, xứng đáng với cái đó, đi đến đó, lượm lặt cái đó, thực hành cái đó. Pakkhīhi pakkhino hantīti pakkhiko. Evaṃ sākuṇiko, māyūriko, macchehi macche hanatīti macchiko. Evaṃ dhenuko, magehi mage hanatīti māgaviko, majjhe vāgamo. Evaṃ hāriṇiko, ‘hariṇo’ti mago eva. Sūkariko, idha na vuddhi. Pakkhiko là người giết các loài chim bằng chim. Tương tự sākuṇiko, māyūriko, macchiko là người giết cá bằng cá. Tương tự dhenuko, māgaviko là người giết nai bằng nai, có sự xen vào của v ở giữa. Tương tự hāriṇiko, ‘hariṇo’ cũng có nghĩa là nai. Sūkariko, ở đây không có sự tăng trưởng âm. Sataṃ arahatīti sātikaṃ. Evaṃ sāhassikaṃ. Sātikaṃ là vật xứng đáng giá một trăm. Tương tự sāhassikaṃ. Paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, paradāriko vā. Evaṃ pathiko, maggiko. Pāradāriko, hoặc paradāriko là người đi đến vợ của người khác. Tương tự pathiko, maggiko. Badare [Pg.302] uñchati gavesatīti bādariko. Evaṃ āmalakiko. Bādariko là người lượm lặt, tìm kiếm quả táo ta. Tương tự āmalakiko. Dhammaṃ caratīti dhammiko. Evaṃ adhammiko. Dhammiko là người thực hành Chánh pháp. Tương tự adhammiko. 463. Tena kataṃ kītaṃ bandhaṃ abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khaṇati tarati carati vahati jīvati. 463. Được làm, được mua, được buộc, được chuẩn bị, được trộn lẫn, bị giết bởi cái đó; giết, chinh phục, chơi, đào, vượt qua, đi, mang, sống bằng cái đó. Tena kataṃ, tena kītaṃ…pe… tena jīvati iccatthesu tatiyantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ ba trong các ý nghĩa như: được làm bởi cái đó, được mua bởi cái đó, ... sống bằng cái đó. Kāyena kataṃ kāyikaṃ. Evaṃ vācasikaṃ, mānasikaṃ, vātena kato vātiko, ābādho. Kāyikaṃ là được làm bởi thân. Tương tự có vācasikaṃ, mānasikaṃ. Vātiko ābādho là bệnh được tạo ra bởi gió. Satena mūlena kītaṃ bhaṇḍaṃ sātikaṃ. Evaṃ sāhassikaṃ. Sātikaṃ bhaṇḍaṃ là món hàng được mua với giá một trăm. Tương tự có sāhassikaṃ. Varattāya yottāya bandhito vārattiko, ayasā bandhito āyasiko, sāgamo. Evaṃ pāsiko. Vārattiko là bị trói bằng dây da, dây thừng. Āyasiko là bị trói bằng sắt. Tương tự có pāsiko. Ghatena abhisaṅkhataṃ saṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ. Evaṃ goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Ghātikaṃ là được chế biến hoặc trộn với bơ sữa. Tương tự có goḷikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ. Jālena hato jāliko, maccho. Jāliko maccho là con cá bị giết bằng lưới. Jālena hantīti jāliko, jālakevaṭṭo. Evaṃ bāḷisiko. Jāliko, tức jālakevaṭṭo (người chài lưới), là người giết (cá) bằng lưới. Tương tự có bāḷisiko. Akkhehi jitaṃ dhanaṃ akkhikaṃ. Evaṃ sālākikaṃ. Akkhikaṃ dhanaṃ là tài sản thắng được bằng xúc xắc. Tương tự có sālākikaṃ. Akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko. Akkhiko là người chiến thắng hoặc người chơi bằng xúc xắc. Khaṇittiyā khaṇatīti khāṇittiko. Evaṃ kuddāliko, idha na vuddhi. Khāṇittiko là người đào bằng cuốc. Tương tự có kuddāliko. Ở đây không có sự tăng trưởng nguyên âm. Uḷumpena [Pg.303] taratīti oḷumpiko, uḷumpiko vā. Evaṃ nāviko, gopucchiko. Oḷumpiko, hoặc uḷumpiko, là người vượt (sông) bằng bè. Tương tự có nāviko, gopucchiko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Evaṃ rathiko, yāniko, daṇḍiko, Sākaṭiko là người đi bằng xe bò. Tương tự có rathiko, yāniko, daṇḍiko. Khandhena vahatīti khandhiko. Evaṃ aṃsiko, sīsiko, idha na vuddhi. Khandhiko là người mang trên vai. Tương tự có aṃsiko, sīsiko. Ở đây không có sự tăng trưởng nguyên âm. Vetanena jīvatīti vetaniko. Evaṃ bhatiko, kasiko, kayiko, vikkayiko, bhatikādīsu na vuddhi. Vetaniko là người sống bằng tiền lương. Tương tự có bhatiko, kasiko, kayiko, vikkayiko. Trong các từ bhatika v.v... không có sự tăng trưởng nguyên âm. 464. Tassa saṃvattati. 464. Dẫn đến điều đó cho người ấy. Tassa saṃvattatīti atthe catutthyantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ tư trong ý nghĩa 'dẫn đến điều đó cho người ấy'. Puna bhavāya saṃvattatīti ponobbhaviko, punassa ottaṃ, bhassa dvittaṃ, ponobbhavikā, taṇhā, lokāya saṃvattatīti lokiko, suṭṭhu aggoti saggo, saggāya saṃvattatīti sovaggikaṃ, puññaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikaṃ. Ponobbhaviko là (cái) dẫn đến tái sanh; trong từ puna, (u) biến thành o, và phụ âm bha được lặp lại. Ponobbhavikā taṇhā là ái dục dẫn đến tái sanh. Lokiko là (cái) dẫn đến thế gian. Saggo là 'suṭṭhu aggo' (tuyệt hảo). Sovaggikaṃ puññaṃ là phước nghiệp dẫn đến cõi trời. Tương tự có diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikaṃ. 465. Tato sambhūtamāgataṃ. 465. Sanh ra hoặc đến từ đó. Tato sambhūtaṃ, tato āgataṃ iccatthesu pañcamyantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ năm trong các ý nghĩa 'sanh ra từ đó', 'đến từ đó'. Mātito sambhūtaṃ āgataṃ vā mattikaṃ, dvittaṃ rasso ca. Evaṃ pettikaṃ. Ṇya, ṇiyāpi dissanti, surabhito sambhūtaṃ sorabhyaṃ, thanato sambhūtaṃ thaññaṃ, pitito sambhūto pettiyo. Evaṃ mattiyo. Ṇyamhi-macco. Mattikaṃ là (cái) sanh ra hoặc đến từ mẹ; (phụ âm) được lặp lại và (nguyên âm) được rút ngắn. Tương tự có pettikaṃ. Các hậu tố ṇya, ṇiya cũng được thấy. Sorabhyaṃ là (cái) sanh ra từ hương thơm. Thaññaṃ là (cái) sanh ra từ vú. Pettiyo là (người) sanh ra từ cha. Tương tự có mattiyo. Với hậu tố ṇya có macco. 466. Tattha vasati vidito bhatto niyutto. 466. Trú ngụ, nổi tiếng, tận tụy, hoặc được bổ nhiệm ở đó. Etesvatthesu [Pg.304] sattamyantā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ bảy trong những ý nghĩa này. Rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko. Evaṃ āraññiko, sosāniko. Rukkhamūliko là người trú ngụ ở gốc cây. Tương tự có āraññiko, sosāniko. Ettha ca vasatīti sāmaññavacanepi tassīla, tabbata, taddhamma, tassādhukāritānaṃ vasena attho veditabbo taddhitapaccayānaṃ pasiddhatthadīpakattā. Na hi rukkhamūle muhuttamattaṃ vasanto rukkhamūlikoti voharīyati. Và ở đây, mặc dù là cách nói chung chung 'trú ngụ', ý nghĩa cần được hiểu theo nghĩa là có giới hạnh ấy, có hạnh nguyện ấy, có pháp ấy, có sự thực hành tốt đẹp ấy, bởi vì các hậu tố taddhita có chức năng chỉ rõ ý nghĩa đã được biết đến rộng rãi. Thật vậy, một người chỉ ở gốc cây trong chốc lát thì không được gọi là rukkhamūliko. Loke vidito lokiko. Lokiko là người nổi tiếng trong thế gian. Catumahārājesu bhattā cātumahārājikā. Cātumahārājikā là (chư thiên) tận tụy với Tứ Đại Thiên Vương. Dvāre niyutto dovāriko. Evaṃ bhaṇḍāgāriko, navakammiko, idha na vuddhi. ‘‘Jātikiyo, andhakiyo’’ iccādīsu mahāvuttinā kiyo. Dovāriko là người được bổ nhiệm ở cửa. Tương tự có bhaṇḍāgāriko, navakammiko. Ở đây không có sự tăng trưởng nguyên âm. Trong các từ như 'jātikiyo', 'andhakiyo', v.v... theo sách Mahāvutti, hậu tố là kiya. 467. Tassidaṃ. 467. Cái này của người ấy. Tassa idanti atthe chaṭṭhuntā ṇiko hoti. Hậu tố ṇika được dùng sau một danh từ ở biến cách thứ sáu trong ý nghĩa 'cái này của người ấy'. Saṅghassa ayaṃ saṅghiko, vihāro, saṅghikā, bhūmi, saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, bhaṇḍaṃ. Evaṃ puggalikaṃ, gaṇikaṃ, mahājanikaṃ, sakyaputtassa esoti sakyaputtiko. Evaṃ nāṭaputtiko, dāsaputtiko. Saṅghiko vihāro là ngôi tịnh xá này của Tăng đoàn. Saṅghikā bhūmi là mảnh đất của Tăng đoàn. Saṅghikaṃ bhaṇḍaṃ là vật dụng này của Tăng đoàn. Tương tự có puggalikaṃ, gaṇikaṃ, mahājanikaṃ. Sakyaputtiko là người này của con trai dòng họ Thích Ca. Tương tự có nāṭaputtiko, dāsaputtiko. 468. Ṇikassiyo vā. 468. Hoặc là `iyo` (thay) cho `ṇika`. Ṇikapaccayassa iyo hoti vā. Hậu tố `iyo` tùy chọn thay thế cho hậu tố `ṇika`. Sakyaputtiyo, sakyaputtiko iccādi. `Sakyaputtiyo`, `sakyaputtiko` và các ví dụ tương tự. 469. Ṇo. 469. Hậu tố `ṇo`. Tassidanti [Pg.305] atthe chaṭṭhuntā ṇo hoti. Hậu tố `ṇo` được thêm vào sau danh từ ở sở hữu cách trong ý nghĩa 'cái này là của người ấy'. Kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ, byākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ, sāsanaṃ, māhiṃsaṃ, maṃsādi. `Kaccāyanassa idaṃ` (cái này của ngài Kaccāyana) thành `kaccāyanaṃ`, (nghĩa là) ngữ pháp. Tương tự như vậy, `sogataṃ`, `sāsanaṃ`, `māhiṃsaṃ`, `maṃsādi`. 470. Gavādīhi yo. 470. Hậu tố `yo` (được thêm) sau `go` và các từ tương tự. Tassidanti atthe gavādīhi yo hoti. Trong ý nghĩa 'cái này là của nó', hậu tố `yo` được thêm vào sau `go` và các từ tương tự. 471. Yamhi gossa ca. 471. Khi `ya` theo sau, cũng (áp dụng) cho `go`. Yavante paccaye pare gossa ca uvaṇṇānañca avaṅa hotīti avādeso. ‘Tavaggavaraṇāna…’nti suttena vassa battaṃ, gunnaṃ idaṃ gabyaṃ, maṃsādi, du vuccati rukkho, tassa idaṃ dabyaṃ, dabbaṃ, mūlādi. Khi một hậu tố bắt đầu bằng `ya` theo sau, `ava` thay thế cho `go` và các nguyên âm `u`, `ū`, do đó có sự thay thế `ava`. Theo quy tắc ‘Tavaggavaraṇāna…’, `v` trở thành `b`. `Gunnaṃ idaṃ` (cái này của những con bò) thành `gabyaṃ`, thịt, v.v. `Du` được gọi là cây, `tassa idaṃ` (cái này của nó) thành `dabyaṃ`, `dabbaṃ`, gốc, v.v. Anekattharāsi niṭṭhito. Phần về nhiều ý nghĩa đã kết thúc. Assatthirāsi Phần về sở hữu 472. Tametthassatthīti mantu. 472. Hậu tố `mantu` (được dùng) trong ý nghĩa 'cái đó có ở đây, người ấy có cái đó'. Taṃ ettha atthi, taṃ assa atthīti atthesu paṭhamantā mantupaccayo hoti, ivaṇṇu’vaṇṇo’kārehi mantu. Tattha ivaṇṇantehi niccaṃ, upaṭṭhitā sati etasmiṃ atthi, etassa vā atthīti satimā. Evaṃ gatimā, matimā, dhitimā, atthadassimā, sirīmā iccādi. Trong ý nghĩa 'cái đó có ở đây, người ấy có cái đó', hậu tố `mantu` được thêm vào sau danh từ ở chủ cách; sau các nguyên âm `i`, `u`, `o` là hậu tố `mantu`. Trong đó, sau các từ tận cùng bằng `i` thì luôn luôn (dùng `mantu`). `Upaṭṭhitā sati etasmiṃ atthi, etassa vā atthīti` (niệm có mặt nơi người này, hoặc người này có niệm) thành `satimā`. Tương tự như vậy, `gatimā`, `matimā`, `dhitimā`, `atthadassimā`, `sirīmā` và các ví dụ tương tự. Uvaṇṇantehi pana [Pg.306] – Còn sau các từ tận cùng bằng `u` thì – 473. Āyussāyasa mantumhi. 473. Khi `mantu` theo sau, `āyasa` thay thế cho `āyu`. Mantumhi pare āyussa āyasādeso hoti. Khi hậu tố `mantu` theo sau, `āyasa` thay thế cho `āyu`. Dīghaṃ āyu asmiṃ atthi, assa vā atthīti āyasmā. Evaṃ cakkhumā, bandhumā, bhāṇumā iccādi. `Dīghaṃ āyu asmiṃ atthi, assa vā atthīti` (tuổi thọ dài có nơi người này, hoặc người này có tuổi thọ dài) thành `āyasmā`. Tương tự như vậy, `cakkhumā`, `bandhumā`, `bhāṇumā` và các ví dụ tương tự. Bahū gāvo asmiṃ santi, assa vā santīti gomā. Candimā, pāpimāpadesu ca mahāvuttinā imantupaccayaṃ icchanti. Tattha candasaṅkhātaṃ vimānaṃ assa atthīti candimā, devaputto, upacārena pana vimānampi candimāti vuccati, devaputtopi candoti vuccati. Ati viya pāpo ajjhāsayo assa atthīti pāpimā, māro. Na hi appakena pāpena pāpimāti vuccati pahūtādivasena pasiddhe eva mantādīnaṃ pavattanato. Vuttañhi vuttiyaṃ – `Bahū gāvo asmiṃ santi, assa vā santīti` (nhiều con bò có ở nơi này, hoặc người này có nhiều con bò) thành `gomā`. Và trong các trường hợp `candimā`, `pāpimā`, các nhà chú giải lớn muốn dùng hậu tố `imantu`. Trong đó, `candasaṅkhātaṃ vimānaṃ assa atthīti` (người ấy có cung điện được gọi là mặt trăng) thành `candimā`, một vị thiên tử. Nhưng theo cách nói ẩn dụ, cung điện cũng được gọi là `candimā`, và vị thiên tử cũng được gọi là `cando`. `Ati viya pāpo ajjhāsayo assa atthīti` (người ấy có tâm tính cực kỳ xấu ác) thành `pāpimā`, tức là Ma vương. Người ta không được gọi là `pāpimā` vì một chút ít điều ác, bởi vì các hậu tố `mantu` và các hậu tố tương tự chỉ được áp dụng khi một điều gì đó được biết đến là dồi dào, v.v. Thật vậy, đã được nói trong chú giải rằng – ‘‘Pahūte ca pasaṃsāyaṃ, nindāyañcātisāyane. “Trong sự dồi dào và trong sự tán thán, trong sự chê bai và trong sự tột bậc. Niccayoge ca saṃsagge, hontime mantuādayo’’ti. Trong sự liên kết thường xuyên và trong sự kết hợp, các hậu tố `mantu` và tương tự này xuất hiện”. Tattha pahūte-gomā, dhanavāti. Trong đó, về sự dồi dào: `gomā`, `dhanavā`. Pasaṃsāyaṃ-jātimā, guṇavāti. Về sự tán thán: `jātimā`, `guṇavā`. Nindāyaṃ-valimāti. Về sự chê bai: `valimā`. Atisāyane – buddhimā, vaṇṇavāti. Về sự tột bậc: `buddhimā`, `vaṇṇavā`. Niccayoge-satimā, sīlavā, daṇḍīti. Về sự liên kết thường xuyên: `satimā`, `sīlavā`, `daṇḍī`. Saṃsagge – haliddimāti. Về sự kết hợp: `haliddimā`. Tathā vijjamānehi eva satiādīhi satimā iccādayo vuccanti, na atītehi anāgatehi ca avijjamānehi, kasmā[Pg.307]? Atthisaddena paccuppannena niddiṭṭhattā. Evaṃ pana sati kathaṃ pubbepi tvaṃ satimā āsi, anāgatepi satimā bhavissasīti idaṃ siddhanti? Tadapi tadā vijjamānāya eva satiyā siddhanti. Như vậy, `satimā` và các từ tương tự được nói đến chỉ với những thứ đang hiện hữu như niệm, chứ không phải với những thứ không hiện hữu trong quá khứ hay tương lai. Tại sao? Vì nó được chỉ định bằng từ `atthi` (có), ở thì hiện tại. Nếu vậy, làm thế nào câu này được thành lập: 'Trong quá khứ, bạn đã có niệm, trong tương lai, bạn sẽ có niệm'? Điều đó cũng được thành lập bởi niệm đã hiện hữu vào thời điểm đó. Go, asso, manusso iccādīsu jātisaddesu tesaṃ dabbābhidhānasamatthattā mantādayo na honti, tathā nīlo paṭo, sukko paṭoiccādīsu guṇasaddesu tisso, phussoiccādīsu nāmasaddesu ca. Yesaṃ pana dabbābhidhānasāmatthiyaṃ natthi, tesveva honti, buddhimā, paññavā, rūpavā, vaṇṇavā iccādi. Đối với các từ chỉ loài như `go` (bò), `asso` (ngựa), `manusso` (người), v.v., vì chúng có khả năng chỉ một thực thể, nên các hậu tố `mantu` và tương tự không được sử dụng. Tương tự, đối với các từ chỉ phẩm chất như `nīlo paṭo` (vải xanh), `sukko paṭo` (vải trắng), v.v., và đối với các danh từ riêng như `tisso`, `phusso`, v.v. Nhưng chúng chỉ được sử dụng cho những từ không có khả năng chỉ một thực thể, chẳng hạn như `buddhimā`, `paññavā`, `rūpavā`, `vaṇṇavā` và các ví dụ tương tự. 374. Imiyā. 374. Hậu tố `iya`. Paṭhamantā mantvatthe ima, iyā honti. Sau (danh từ) tận cùng bằng nguyên âm thứ nhất (a), theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), có các (hậu tố) ima, iyā. Bahavo puttā assa asmiṃ vā santīti puttimo, patthaṭā kitti assa asmiṃ vā atthīti kittimo. Evaṃ phalimo, khandhimo, rukkho, puttiyo, kappimo, kappiyo, jaṭimo, jaṭiyo, thiraṃ guṇajātaṃ assa asmiṃ vā atthīti theriyo, hānabhāgo assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti hānabhāgiyo. Evaṃ ṭhitibhāgiyo, visesabhāgiyo, nibbedhabhāgiyo iccādi. Người có nhiều con trai là puttimo; người có danh tiếng lẫy lừng là kittimo. Tương tự: phalimo, khandhimo, rukkho, puttiyo, kappimo, kappiyo, jaṭimo, jaṭiyo. Người có phẩm chất vững vàng là theriyo; người có phần bị suy giảm là hānabhāgiyo. Tương tự: ṭhitibhāgiyo, visesabhāgiyo, nibbedhabhāgiyo, v.v... Ettha ca pāḷiyaṃ candimā, puttimāsaddānaṃ simhi rājādigaṇarūpaṃ dissati, rattimābhāti candimā, puttehi nandati puttimāti. Kittimāsaddassa pana kittimassa kittimatoti rūpanti. Và ở đây, trong kinh Pāli, đối với các từ candimā, puttimā ở biến cách thứ nhất số ít (simhi), hình thức của nhóm rājādi được thấy, (như trong câu) 'rattimābhāti candimā' (mặt trăng chiếu sáng ban đêm), 'puttehi nandati puttimā' (người có con trai vui mừng vì các con trai). Tuy nhiên, đối với từ kittimā, các hình thức là kittimassa và kittimato. 475. Vantvāvaṇṇā. 475. Hậu tố vantu sau (danh từ) tận cùng bằng 'a'. Avaṇṇabhūtā paṭhamantā mantvatthe vantu hoti. Sau danh từ tận cùng bằng nguyên âm 'a', hậu tố vantu được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvatthe). Niccasīlavasena [Pg.308] visuddhaṃ sīlaṃ assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti sīlavā, pasattho guṇo assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti guṇavā. Người có giới hạnh trong sạch do thường giữ giới là sīlavā; người có đức tính đáng tán thán là guṇavā. Evaṃ sabbattha padatthānurūpaṃ mantvatthaviseso vattabbo, paṭisandhisahagatā paññā assa atthīti paññavā, paccaye pare dīghānaṃ kvaci rassattaṃ. Vidati etenāti vido, ñāṇaṃ, vido etassa atthi, etasmiṃ vā vijjatīti vidvā, byañjane pubbassaralopo. Tương tự, ở mọi nơi, ý nghĩa đặc biệt của sở hữu (mantvatthe) nên được nói tùy theo nghĩa của từ. Người có trí tuệ đi cùng với sự tái sanh là paññavā; khi hậu tố theo sau, đôi khi nguyên âm dài được rút ngắn. 'Người ta biết nhờ cái này' là vido, (nghĩa là) trí tuệ; người có trí tuệ này là vidvā; khi phụ âm theo sau, nguyên âm trước bị xóa bỏ. Avaṇṇāti kiṃ? Satimā, bandhumā. Tại sao nói 'sau (danh từ) tận cùng bằng 'a''? (Để loại trừ các trường hợp như) Satimā, bandhumā. Bahulādhikārā rasmivā, lakkhivā, yasassivā, bhayadassivā, massuvā, gāṇḍīvadhanvātipi sijjhanti. Tattha gāṇḍīvadhanu assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti gāṇḍīvadhanvā, byañjane pubbassaralopo. Do quyền của nguyên tắc đa dạng (bahulādhikārā), các hình thức rasmivā, lakkhivā, yasassivā, bhayadassivā, massuvā, gāṇḍīvadhanvā cũng được thành tựu. Trong đó, người có cây cung Gāṇḍīva là gāṇḍīvadhanvā; khi phụ âm theo sau, nguyên âm trước bị xóa bỏ. 476. Daṇḍādīhikaī vā. 476. Sau daṇḍa, v.v... (có hậu tố) ika, ī, một cách tùy chọn. Tehi mantvatthe ika, ī honti vā. Sau các từ ấy, theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), các (hậu tố) ika, ī được dùng một cách tùy chọn. Niccaṃ gahito daṇḍo assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā. Evaṃ gandhiko, gandhī, gandhavā, rūpiko, rūpī, rūpavā. Iṇasāmike vattabbe dhanā iko, dhaniko, aññatra dhanī, dhanavā, atthiko, atthī, atthavā. Người thường mang gậy là daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍavā. Tương tự: gandhiko, gandhī, gandhavā; rūpiko, rūpī, rūpavā. Khi muốn nói về chủ nợ, sau (từ) dhana có (hậu tố) iko, (thành) dhaniko; trường hợp khác thì là dhanī, dhanavā. (Tương tự) atthiko, atthī, atthavā. Ettha ca asannihitena atthena attho assa atthīti atthiko, mahagghena atthiko mahagghatthiko. Evaṃ dhanatthiko, puññatthiko, seyyatthiko, ayaṃ attho etassāti idamatthī, pāṭavena attho assāti pāṭavatthī. Evaṃ chekatthī, kusalatthīiccādīni sijjhanti. Và ở đây, người có nhu cầu về một vật không có sẵn là atthiko; người có nhu cầu về vật quý giá là mahagghatthiko. Tương tự: dhanatthiko, puññatthiko, seyyatthiko. Người có mục đích này là idamatthī; người có nhu cầu về sự khéo léo là pāṭavatthī. Tương tự, các từ chekatthī, kusalatthī, v.v... được thành tựu. Vaṇṇasaddantā pana īyeva hoti, brahmuno vaṇṇo saṇṭhānaṃ assa atthīti brahmavaṇṇī. Atha vā brahmuno vaṇṇo brahmavaṇṇo[Pg.309], brahmavaṇṇo viya vaṇṇo yassa so brahmavaṇṇī. Evaṃ brahmavacchasī, ‘vacchasa’nti sīsaṃ, taddhitantasamāsapadaṃ nāmetaṃ. Evaṃ devavaṇṇī. Tuy nhiên, sau từ tận cùng bằng vaṇṇa, chỉ có (hậu tố) ī được dùng. Người có dung sắc (saṇṭhānaṃ) của Phạm thiên là brahmavaṇṇī. Hoặc là, dung sắc của Phạm thiên là brahmavaṇṇo; người có dung sắc như dung sắc của Phạm thiên là brahmavaṇṇī. Tương tự brahmavacchasī; 'vacchasa' có nghĩa là đầu; đây là một danh từ kép tận cùng bằng hậu tố taddhita. Tương tự devavaṇṇī. Hattha, dantādīhi jātiyaṃ ī, hatthī, dantī, gajo, dāṭhī, kesarī, sīho, aññatra hatthavā, dantavā. Brahmacārimhi vattabbe vaṇṇato īyeva, vaṇṇī, aññatra vaṇṇavā. Pokkharādīhi dese īyeva, pokkharaṃ vuccati kamalaṃ, pokkharaṇī, puna itthiyaṃ nī, pubbaī-kārassa attaṃ, uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī, padumaṃ ettha dese atthīti padumī, tato itthiyaṃ nī, paduminī, pubbaī-kārassa rassattaṃ, sabbaṃ kamalākarassa vā kamalagacchassa vā nāmaṃ, aññatra pokkharavā hatthī, idha soṇḍā pokkharaṃ nāma. Sau hattha, danta, v.v... khi chỉ về loài (jātiyaṃ), (hậu tố) ī được dùng: hatthī, dantī (con voi); dāṭhī, kesarī (con sư tử). Trường hợp khác: hatthavā, dantavā. Khi muốn nói về người sống phạm hạnh (brahmacārimhi), sau vaṇṇa, chỉ có ī được dùng: vaṇṇī; trường hợp khác: vaṇṇavā. Sau pokkhara, v.v... khi chỉ về nơi chốn (dese), chỉ có ī được dùng: pokkharaṃ được gọi là hoa sen, (ao sen là) pokkharaṇī; sau đó ở nữ tính có (hậu tố) nī, nguyên âm ī trước đó biến thành a. (Tương tự) uppalinī, kumudinī, bhisinī, muḷālinī, sālukinī. Nơi có hoa sen (padumaṃ) là padumī, từ đó ở nữ tính có (hậu tố) nī, (thành) paduminī, với sự rút ngắn của nguyên âm ī trước đó. Tất cả đều là tên của ao sen hoặc bụi sen. Trường hợp khác: pokkharavā hatthī (con voi có đầu vòi sen), ở đây đầu vòi (soṇḍā) được gọi là pokkharaṃ. Sikhī, sikhāvā, mālī, mālāvā, sīlī, sīlavā, balī, balavā. Samāsantepi ī, niddāsīlī, sabhāsīlī, bāhubalī, ūrubalī. Sukha, dukkhehi īyeva, sukhī, dukkhī iccādi. (Các ví dụ:) Sikhī, sikhāvā; mālī, mālāvā; sīlī, sīlavā; balī, balavā. Hậu tố ī cũng (được dùng) ở cuối từ kép: niddāsīlī, sabhāsīlī, bāhubalī, ūrubalī. Sau sukha, dukkha, chỉ có ī được dùng: sukhī, dukkhī, v.v... 477. Tapādīhi sī. 477. Sau tapas, v.v... (có hậu tố) sī. Tapādīhi mantvatthe sī hoti vā. Sau tapas, v.v..., theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) sī được dùng một cách tùy chọn. Tapo assa asmiṃ vā vijjatīti tapassī, dvittaṃ. Evaṃ yasassī, tejassī, mano assa atthīti manassī. Người có sự khổ hạnh là tapassī, (có sự) lặp lại (phụ âm). Tương tự: yasassī, tejassī. Người có tâm ý là manassī. Vātveva? Yasavā. Tại sao nói 'một cách tùy chọn'? (Vì có hình thức) Yasavā. 478. Ṇo tapā. 478. Sau tapas (có hậu tố) ṇa. Tapamhā mantvatthe ṇo hoti. Sau tapas, theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) ṇa được dùng. Tapo assa atthīti tāpaso, itthiyaṃ tāpasī. Người có sự khổ hạnh là tāpaso; ở nữ tính là tāpasī. 479. Mukhādito ro. 479. Sau mukha, v.v... (có hậu tố) ra. Mukhādīhi [Pg.310] mantvatthe ro hoti. Sau mukha, v.v..., theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) ra được dùng. Asaṃyataṃ mukhaṃ assa atthīti mukharo, susi assa atthīti susiro, rukkho, ūso khāro yasmiṃ atthīti ūsaro, khārabhūmippadeso, madhu raso assa atthīti madhuro, guḷo, nagā ettha santīti nagaro, bahupabbatappadeso, ‘‘nagara’’ntipi pāṭho, kuñjo vuccati hanu, kuñjaro, hatthī, uṇṇatā dantā assa santīti danturo, hatthīyeva, mahāvuttinā assa uttaṃ. Người có miệng không kiềm chế là mukharo; vật có lỗ hổng là susiro, (ví dụ) cây cối; nơi có muối mặn là ūsaro, một vùng đất mặn; vật có vị ngọt như mật là madhuro, (ví dụ) đường mật; nơi có các ngọn núi là nagaro, một vùng nhiều núi; cũng có cách đọc là 'nagara'. Kuñjo được gọi là hàm; (con vật có hàm lớn là) kuñjaro, con voi. Người có răng nhô ra là danturo, cũng là con voi; điều này được nói trong Mahāvutti. 480. Tundyādīhi bho. 480. Sau tundi, v.v... (có hậu tố) bha. Tundiiccādīhi mantvatthe bho hoti vā. Sau tundi, v.v..., theo nghĩa sở hữu (mantvatthe), (hậu tố) bha được dùng một cách tùy chọn. Tundi vuccati vuddhā nābhi, tundibho, valiyo etasmiṃ atthīti valibho. Tundi được gọi là rốn lồi; (người có rốn lồi là) tundibho. Người có các nếp nhăn là valibho. Vātveva? Tundimā. Tại sao nói 'một cách tùy chọn'? (Vì có hình thức) Tundimā. 481. Saddhāditva. 481. Từ nhóm saddhā, v.v. Saddhādīhi mantvatthe a hoti. Sau các từ trong nhóm saddhā, v.v., hậu tố a được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Saddhā assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti saddho. Evaṃ pañño, sato. Saddhā assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti saddho (người có đức tin là người có đức tin, hoặc đức tin có mặt ở nơi người ấy). Tương tự: pañño, sato. Vātveva? Paññavā, satimā. Do có vā, nên cũng có các dạng: Paññavā, satimā. 482. Ālvābhijjhādīhi. 482. Hậu tố ālu, v.v. sau nhóm abhijjhā. Abhijjhādīhi mantvatthe ālu hoti vā. Sau các từ trong nhóm abhijjhā, v.v., hậu tố ālu được dùng tùy chọn theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Abhijjhā [Pg.311] adhikā assa atthīti abhijjhālu, sītaladukkhaṃ adhikaṃ assa atthīti sītālu, dhajā bahulā asmiṃ rathe santīti dhajālu, dayā bahulā assāti dayālu, purisacittaṃ bahulaṃ assāti purisālu, purisalolā itthī. Abhijjhā adhikā assa atthīti abhijjhālu (người có nhiều tham lam), sītaladukkhaṃ adhikaṃ assa atthīti sītālu (người chịu nhiều đau khổ vì lạnh), dhajā bahulā asmiṃ rathe santīti dhajālu (chiếc xe có nhiều cờ phướn), dayā bahulā assāti dayālu (người có nhiều lòng từ bi), purisacittaṃ bahulaṃ assāti purisālu, purisalolā itthī (người nữ có nhiều tâm ham muốn đàn ông). Vātveva? Dayāvā. Do có vā, nên cũng có dạng: Dayāvā. 483. Picchāditvilo. 483. Từ nhóm piccha, v.v., có hậu tố ilo. Picchādito mantvatthe ilo hoti vā. Sau các từ trong nhóm piccha, v.v., hậu tố ilo được dùng tùy chọn theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Picchaṃ tūlaṃ assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti picchilo, picchavā, tūlarukkho, picchilā sippali, phenilo, phenavā, addāriṭṭhako, jaṭilo, jaṭāvā, tāpaso, tuṇḍilo, tuṇḍavā, adhikā vācā assa atthīti vācālo, mahāvuttinā ilopo. Picchaṃ tūlaṃ assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti picchilo, picchavā, tūlarukkho (cây có nhựa mủ, hoặc có bông gòn), picchilā sippali (con hến có chất nhờn), phenilo, phenavā, addāriṭṭhako (cây bồ hòn có bọt), jaṭilo, jaṭāvā, tāpaso (vị ẩn sĩ có tóc bện), tuṇḍilo, tuṇḍavā (loài có mỏ hoặc mõm), adhikā vācā assa atthīti vācālo (người nói nhiều), theo quy tắc lớn (mahāvutti), i bị lược bỏ. 484. Sīlādito vo. 484. Từ nhóm sīla, v.v., có hậu tố vo. Sīlādīhi mantvatthe vo hoti. Sau các từ trong nhóm sīla, v.v., hậu tố vo được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Niccarakkhitasīlaṃ assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti sīlavo, puriso, sīlavā, itthī, kesā atidīghā asmiṃ santīti kesavo, kesavā, aparimāṇā aṇṇā udakā asmiṃ santīti aṇṇavo, mahantaṃ balaṃ assa atthīti balavo, balavā, balavaṃ. Gāṇḍī vuccati sandhi, bahavo gāṇḍī asmiṃ atthīti gāṇḍīvaṃ, dhanu, bahukā rājī assa atthīti rājīvaṃ, paṅkajaṃ. Niccarakkhitasīlaṃ assa atthi, asmiṃ vā vijjatīti sīlavo, puriso, sīlavā, itthī (người nam có giới hạnh được giữ gìn thường xuyên, hoặc người nữ), kesā atidīghā asmiṃ santīti kesavo, kesavā (người có tóc rất dài), aparimāṇā aṇṇā udakā asmiṃ santīti aṇṇavo (nơi có khối nước vô lượng), mahantaṃ balaṃ assa atthīti balavo, balavā, balavaṃ (người có sức mạnh lớn). Gāṇḍī vuccati sandhi, bahavo gāṇḍī asmiṃ atthīti gāṇḍīvaṃ, dhanu (Gāṇḍī được gọi là khớp nối, vật có nhiều khớp nối là cây cung), bahukā rājī assa atthīti rājīvaṃ, paṅkajaṃ (vật có nhiều sọc là hoa sen). 485. Māyāmedhāhi vī. 485. Từ māyā và medhā, có hậu tố vī. Etehi [Pg.312] mantvatthe vī hoti. Sau những từ này, hậu tố vī được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Māyāvī, medhāvī. Māyāvī (người có ảo thuật), medhāvī (người có trí tuệ). 486. Issare āmyuvāmī. 486. Theo nghĩa là chủ, có hậu tố āmī, uvāmī. Issarabhūte mantvatthe āmī, uvāmī honti. Theo nghĩa sở hữu (mantvattha) chỉ người làm chủ, các hậu tố āmī, uvāmī được dùng. Issariyaṭṭhānabhūtaṃ saṃ assa atthīti sāmī, suvāmī, itthiyaṃ sāminī, suvāminī, bindulopo, kāgame sāmiko. Issariyaṭṭhānabhūtaṃ saṃ assa atthīti sāmī, suvāmī (người có tài sản là nền tảng của quyền sở hữu), ở giống cái là sāminī, suvāminī, có sự lược bỏ bindu (ṃ), với sự thêm vào của ka thành sāmiko. 487. Lakkhyā ṇo a ca. 487. Từ lakkhī, có hậu tố ṇo và a. Lakkhīmhā mantvatthe ṇo hoti, īkārassa attañca hoti. Sau lakkhī, hậu tố ṇo được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha), và nguyên âm dài ī biến thành a. Lakkhī sirī etassa atthīti lakkhaṇo. Lakkhī sirī etassa atthīti lakkhaṇo (người có tướng tốt, có sự thịnh vượng). 488. Aṅgā no kalyāṇe. 488. Từ aṅga, có hậu tố no theo nghĩa tốt đẹp. Kalyāṇe vattabbe aṅgamhā mantvatthe no hoti. Khi muốn diễn tả ý nghĩa tốt đẹp, sau aṅga, hậu tố no được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Kalyāṇaṃ aṅgaṃ etissā itthiyā atthīti aṅganā. Kalyāṇaṃ aṅgaṃ etissā itthiyā atthīti aṅganā (người phụ nữ này có thân thể xinh đẹp). 489. So lomā. 489. Hậu tố so sau loma. Lomamhā mantvatthe sapaccayo hoti. Sau loma, hậu tố sa được dùng theo nghĩa sở hữu (mantvattha). Bahūni lomāni assa santīti lomaso. Ettha ‘so’ti suttavibhāgena ‘‘sumedhaso, bhūrimedhaso’’ iccādīnipi sijjhanti. Bahūni lomāni assa santīti lomaso (người có nhiều lông). Ở đây, bằng cách phân chia quy tắc thành ‘so’, các dạng như ‘‘sumedhaso, bhūrimedhaso’’, v.v. cũng được hình thành. Assatthirāsi niṭṭhito. Chương về sở hữu (Assatthirāsi) đã kết thúc. Bhāva, kammarāsi Nhóm (hậu tố) trong nghĩa trạng thái và hành động 490. Tassa [Pg.313] bhāvakammesu tta tā ttana ṇya ṇeyyaṇiya ṇa iyā. 490. Sau (danh từ) ấy, trong nghĩa trạng thái và hành động, (có các hậu tố) tta, tā, ttana, ṇya, ṇeyya, ṇiya, ṇa, iyā. Tassa bhāvo, tassa kammanti atthe chaṭṭhuntā ete aṭṭha paccayā bahulaṃ bhavanti. Trong nghĩa ‘trạng thái của nó’, ‘hành động của nó’, tám hậu tố này thường được dùng sau một từ ở biến cách thứ sáu. Tattha bhavanti buddhi, saddā etasmāti bhāvo, saddānaṃ attano atthesu ādimhi uppattikāraṇaṃ, cirakālaṃ pavattikāraṇañca. Tattha ādimhi pavattikāraṇaṃ byappattinimittaṃ nāma. Cirakālaṃ pavattikāraṇaṃ pavattinimittaṃ nāma. Tadubhayampi jāti, dabba, guṇa, kriyā, nāmavasena pañcavidhaṃ hoti. Trong đó, bhāva (trạng thái) là cái từ đó mà trí tuệ và từ ngữ sinh khởi; là nguyên nhân cho sự phát sinh của các từ trong ý nghĩa riêng của chúng lúc ban đầu, và là nguyên nhân cho sự tồn tại lâu dài của chúng. Trong đó, nguyên nhân cho sự tồn tại lúc ban đầu được gọi là byappattinimitta (nhân phát sinh). Nguyên nhân cho sự tồn tại lâu dài được gọi là pavattinimitta (nhân lưu hành). Cả hai loại này đều có năm loại: chủng loại (jāti), vật thể (dabba), phẩm chất (guṇa), hành động (kriyā), và danh xưng (nāma). Tattha ‘‘gossa bhāvo gotta’’nti ettha gojāti bhāvo nāma. Trong đó, trong câu ‘trạng thái của con bò là gotta (tính bò)’, thì chủng loại bò (gojāti) được gọi là trạng thái (bhāva). ‘‘Daṇḍino bhāvo daṇḍitta’’nti ettha daṇḍadabbaṃ bhāvo nāma. Trong câu ‘trạng thái của người có gậy là daṇḍitta (tính có gậy)’, thì vật thể là cây gậy (daṇḍadabbaṃ) được gọi là trạng thái (bhāva). ‘‘Nīlassa paṭassa bhāvo nīlatta’’nti ettha nīlaguṇo bhāvo nāma. Trong câu ‘trạng thái của tấm vải xanh là nīlatta (tính xanh)’, thì phẩm chất xanh (nīlaguṇa) được gọi là trạng thái (bhāva). ‘‘Pācakassa bhāvo pācakatta’’nti ettha pacanakriyā bhāvo nāma. Trong câu ‘trạng thái của người đầu bếp là pācakatta (tính đầu bếp)’, thì hành động nấu ăn (pacanakriyā) được gọi là trạng thái (bhāva). ‘‘Tissanāmassa janassa bhāvo tissatta’’nti ettha tissanāmaṃ bhāvo nāma. Trong câu ‘trạng thái của người tên Tissa là tissatta (tính Tissa)’, thì danh xưng Tissa (tissanāmaṃ) được gọi là trạng thái (bhāva). Tattha gossa bhāvoti gosaddaṃ sutvā godabbe gobuddhiyā vā godabbaṃ disvā tasmiṃ dabbe govohārassa vā pavattikāraṇanti attho. Evaṃ sesesupi yathānurūpaṃ attho veditabbo. Trong đó, ‘trạng thái của con bò’ có nghĩa là: sau khi nghe từ ‘bò’, hoặc do nhận thức về ‘bò’ trong vật thể bò, hoặc sau khi thấy vật thể bò, nó là nguyên nhân cho sự lưu hành của cách gọi ‘bò’ đối với vật thể ấy. Tương tự, ý nghĩa trong các trường hợp còn lại cũng nên được hiểu một cách tương ứng. Ttamhi-gottaṃ, daṇḍittaṃ, pācakattaṃ, tissattaṃ iccādi. Với hậu tố -tta: gottaṃ, daṇḍittaṃ, pācakattaṃ, tissattaṃ, v.v. Tāmhi-saṅgaṇikārāmatā[Pg.314], niddārāmatā, bhassārāmatā iccādi. Với hậu tố -tā: saṅgaṇikārāmatā, niddārāmatā, bhassārāmatā, v.v. Ttanamhi-puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jārattanaṃ, jāyattanaṃ iccādi. Với hậu tố -ttana: puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jārattanaṃ, jāyattanaṃ, v.v. Ṇyamhi-alasassa bhāvo ālasyaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ, brāhmaṇassa bhāvo brāhmaññaṃ, sīlasamādhipaññāguṇo sāmaññañca brāhmaññañca nāma. Tāpasassa bhāvo tāpasyaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ, vipulassa bhāvo vepullaṃ, rañño bhāvo rajjaṃ, āpabbatassa khettassa bhāvo āpabbatyaṃ, dāyādassa bhāvo dāyajjaṃ, visamassa bhāvo vesammaṃ, sakhino bhāvo sakhyaṃ, vāṇijānaṃ bhāvo vāṇijjaṃ iccādi. Với hậu tố -ṇya: trạng thái của người lười biếng (alasassa bhāvo) là ālasyaṃ; trạng thái của sa-môn (samaṇassa bhāvo) là sāmaññaṃ; trạng thái của bà-la-môn (brāhmaṇassa bhāvo) là brāhmaññaṃ; phẩm chất giới, định, tuệ được gọi là sāmaññaṃ và brāhmaññaṃ. Trạng thái của người khổ hạnh (tāpasassa bhāvo) là tāpasyaṃ; trạng thái của người khéo léo (nipuṇassa bhāvo) là nepuññaṃ; trạng thái rộng lớn (vipulassa bhāvo) là vepullaṃ; trạng thái của vua (rañño bhāvo) là rajjaṃ; trạng thái của thửa ruộng gần núi (āpabbatassa khettassa bhāvo) là āpabbatyaṃ; trạng thái của người thừa kế (dāyādassa bhāvo) là dāyajjaṃ; trạng thái không bằng phẳng (visamassa bhāvo) là vesammaṃ; trạng thái của bạn bè (sakhino bhāvo) là sakhyaṃ; trạng thái của thương nhân (vāṇijānaṃ bhāvo) là vāṇijjaṃ, v.v. Ṇeyyamhi – sucissa bhāvo soceyyaṃ. Evaṃ ādhipateyyaṃ iccādi. Với hậu tố -ṇeyya: trạng thái thanh tịnh (sucissa bhāvo) là soceyyaṃ. Tương tự, ādhipateyyaṃ, v.v. Ṇiyamhi-ālasiyaṃ, madabhāvo madiyaṃ. Evaṃ dakkhiyaṃ, purohitabhāvo porohitiyaṃ, byattassa bhāvo veyyattiyaṃ, byāvaṭassa bhāvo veyyāvaṭiyaṃ, imāni dve pubbe veyyākaraṇapadaṃ viya siddhāni. Với hậu tố -ṇiya: ālasiyaṃ; trạng thái say sưa (madabhāvo) là madiyaṃ. Tương tự, dakkhiyaṃ; trạng thái của vị tế sư (purohitabhāvo) là porohitiyaṃ; trạng thái của người thông thái (byattassa bhāvo) là veyyattiyaṃ; trạng thái của người bận rộn (byāvaṭassa bhāvo) là veyyāvaṭiyaṃ; hai từ này được hình thành giống như từ veyyākaraṇa trước đây. Ṇamhi-garuno bhāvo gāravo, paṭubhāvo pāṭavaṃ iccādi. Với hậu tố -ṇa: trạng thái của người đáng kính (garuno bhāvo) là gāravo; trạng thái lanh lợi (paṭubhāvo) là pāṭavaṃ, v.v. Iyamhi-adhipatibhāvo adhipatiyaṃ, paṇḍitabhāvo paṇḍitiyaṃ, bahussutabhāvo bahussutiyaṃ, naggassa bhāvo naggiyaṃ, sūrabhāvo sūriyaṃ, vīrabhāvo vīriyaṃ iccādi. Với hậu tố -iya: trạng thái của người lãnh đạo (adhipatibhāvo) là adhipatiyaṃ; trạng thái của bậc hiền trí (paṇḍitabhāvo) là paṇḍitiyaṃ; trạng thái của người đa văn (bahussutabhāvo) là bahussutiyaṃ; trạng thái trần truồng (naggassa bhāvo) là naggiyaṃ; trạng thái của người dũng cảm (sūrabhāvo) là sūriyaṃ; trạng thái của người anh hùng (vīrabhāvo) là vīriyaṃ, v.v. Kammatthe kammaṃ nāma kriyā, alasassa kammaṃ alasattaṃ, alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālaseyyaṃ, ālasiyaṃ, ālasaṃ, alasiyaṃ iccādi. Trong nghĩa hành động (kamma), kamma có nghĩa là hành động (kriyā). Hành động của người lười biếng (alasassa kammaṃ) là alasattaṃ, alasatā, alasattanaṃ, ālasyaṃ, ālaseyyaṃ, ālasiyaṃ, ālasaṃ, alasiyaṃ, v.v. 491. Bya vaddhadāsā vā. 491. (Hậu tố) bya (được dùng) sau vaddha và dāsa, một cách tùy chọn. Bhāva[Pg.315], kammesu vaddha, dāsehi byo hoti vā. Trong nghĩa trạng thái và hành động, hậu tố bya được dùng sau vaddha và dāsa một cách tùy chọn. Vaddhassa bhāvo kammaṃ vā vaddhabyaṃ, vaddhatā, dāsabyaṃ, dāsatā, ‘vaddhava’nti idha ṇe pare vāgamo. Trạng thái hay hành động của người già (vaddhassa bhāvo kammaṃ vā) là vaddhabyaṃ, hoặc vaddhatā; (tương tự) dāsabyaṃ, dāsatā. Trong từ ‘vaddhava’, ở đây có sự xen âm v (vāgamo) khi hậu tố ṇa theo sau. 492. Naṇa yuvā bo ca vaye. 492. Sau yuva, (dùng hậu tố) naṇa và (xen vào) ba, trong nghĩa tuổi tác. Vaye gamyamāne bhāva, kammesu yuvato naṇa hoti vā bāgamo ca. Khi ý nghĩa tuổi tác được hiểu, trong nghĩa trạng thái và hành động, sau yuva, hậu tố naṇa được dùng một cách tùy chọn, và có sự xen vào của ba. Yuvassa bhāvo yobbanaṃ. Trạng thái của người trẻ (yuvassa bhāvo) là yobbanaṃ. Vātveva? Yuvattaṃ, yuvatā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Vì cũng có) yuvattaṃ, yuvatā. 493. Aṇvādīhimo. 493. Sau aṇu, v.v., (dùng hậu tố) ima. Tehi bhāve imo hoti vā. Sau những từ ấy, trong nghĩa trạng thái, hậu tố ima được dùng một cách tùy chọn. Aṇuno bhāvo aṇimā, laghuno bhāvo laghimā. Trạng thái nhỏ bé (aṇuno bhāvo) là aṇimā; trạng thái nhẹ nhàng (laghuno bhāvo) là laghimā. 494. Kassamahatamime kasamahā. 494. Sau kasa và mahat, (dùng hậu tố) ima; và (thân từ) mahat được đổi thành mahā. Imapaccaye pare kassa, mahantasaddānaṃ kamena kasa, mahā honti. Khi hậu tố này theo sau, các từ kassa và mahanta lần lượt trở thành kasa và mahā. Kassakassa kammaṃ kasimā, mahantassa bhāvo mahimā. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, ṇyamhi sāgamo, ‘vaggalasehi te’ti yassa pararūpattaṃ. Evaṃ domanassaṃ, sundaraṃ vaco [Pg.316] etasminti suvaco, suvacassa bhāvo sovacassaṃ. Evaṃ dovacassaṃ. Việc làm của người nông dân là kasimā (việc cày cấy), trạng thái của sự vĩ đại là mahimā (sự vĩ đại). Trạng thái của ý tốt là somanassaṃ (hỷ), do có sự xen vào của sa khi có ṇya theo sau, và sự đồng hóa của ya theo quy tắc ‘vaggalasehi te’. Tương tự là domanassaṃ (ưu). Người có lời nói tốt đẹp là suvaco, trạng thái của suvaco là sovacassaṃ (sự dễ bảo). Tương tự là dovacassaṃ (sự khó bảo). ‘‘Ārāmarāmaṇeyyakaṃ, uyyānarāmaṇeyyakaṃ, bhūmirāmaṇeyyakaṃ’’ iccādīsu ramitabbanti ramaṇaṃ, ramaṇaṃ ettha atthīti rāmaṇo, ārāmo, ārāmarāmaṇassa bhāvo ārāmarāmaṇeyyakaṃ, ṇeyyo, sakatthe ca ko, ārāmasampatti, ārāmasirīti vuttaṃ hoti. Evaṃ sesesu. Trong các ví dụ như ‘ārāmarāmaṇeyyakaṃ, uyyānarāmaṇeyyakaṃ, bhūmirāmaṇeyyakaṃ’, (nơi) đáng để vui thích là ramaṇaṃ (sự thích thú); nơi có sự thích thú là rāmaṇo, tức là ārāmo (khu vườn); trạng thái của khu vườn thích thú là ārāmarāmaṇeyyakaṃ, do hậu tố ṇeyya, và ka trong ý nghĩa của chính nó. Điều này được gọi là sự hoàn hảo của khu vườn, vẻ đẹp của khu vườn. Tương tự cho các trường hợp còn lại. Bhāva, kammarāsi niṭṭhito. Nhóm (hậu tố) về trạng thái và hành động đã kết thúc. Parimāṇarāsi Nhóm (hậu tố) về sự đo lường 495. Tamassa parimāṇaṃ ṇiko ca. 495. Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, có hậu tố ṇika và ka. Taṃ assa parimāṇanti atthe paṭhamantā ṇiko hoti ko ca. Parimīyate anenāti parimāṇaṃ. Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, hậu tố ṇika và ka được thêm vào sau một từ ở biến cách thứ nhất. Parimāṇaṃ là cái dùng để đo lường. Doṇo parimāṇamassāti doṇiko. Evaṃ khāriko, kumbhiko, asītivassāni parimāṇamassāti āsītiko, vayo. Evaṃ nāvutiko, upaḍḍhakāyo parimāṇamassāti upaḍḍhakāyikaṃ, bimbohanaṃ, dve parimāṇamassāti dukaṃ. Evaṃ tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, dvittaṃ. Dasakaṃ, satakaṃ. Doṇo parimāṇamassāti (cái có số lượng là một doṇa) là doṇiko. Tương tự khāriko, kumbhiko. Asītivassāni parimāṇamassāti (người có số lượng là tám mươi năm) là āsītiko (người tám mươi tuổi), về tuổi tác. Tương tự nāvutiko. Upaḍḍhakāyo parimāṇamassāti (cái có số lượng là nửa thân) là upaḍḍhakāyikaṃ, cái gối. Dve parimāṇamassāti (cái có số lượng là hai) là dukaṃ (bộ hai). Tương tự tikaṃ (bộ ba), catukkaṃ (bộ bốn), pañcakaṃ (bộ năm), chakkaṃ (bộ sáu), dvittaṃ (cặp đôi). Dasakaṃ (bộ mười), satakaṃ (bộ một trăm). 496. Yatetehi ttako 496. Từ các từ ya, ta, eta, có hậu tố ttaka. Tamassa parimāṇanti atthe ya, ta, etasaddehi sadisadvibhūto ttako hoti. Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, hậu tố ttaka được thêm vào sau các từ ya, ta, eta. Yaṃ parimāṇamassāti yattakaṃ. Evaṃ tattakaṃ. Yaṃ parimāṇamassāti (cái có số lượng là chừng nào) là yattakaṃ (chừng ấy, bấy nhiêu). Tương tự là tattakaṃ (chừng đó). 497. Etasseṭa ttake. 497. Eta trở thành eṭa khi ttaka theo sau. Ttake [Pg.317] pare etasaddassa eṭa hoti. Khi ttaka theo sau, eta trở thành eṭa. Etaṃ parimāṇamassāti ettakaṃ, yāva parimāṇamassāti yāvattakaṃ. Evaṃ tāvattakaṃ, etāvattakaṃ. ‘Yatetehī’ti vacanena yāva, tāva, etāvāpi gayhanti. Etaṃ parimāṇamassāti (cái có số lượng là chừng này) là ettakaṃ (chừng này). Yāva parimāṇamassāti (cái có số lượng là bao nhiêu) là yāvattakaṃ (bấy nhiêu). Tương tự tāvattakaṃ, etāvattakaṃ. Do quy tắc ‘Yatetehī’, các từ yāva, tāva, etāva cũng được bao gồm. 498. Sabbā ca ṭāvantu. 498. Và từ sabba, có hậu tố ṭāvantu. Tamassa parimāṇanti atthe ya, te’tehi ca sabbato ca ṭāvantu hoti, etassa dvittaṃ. Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, hậu tố ṭāvantu được thêm vào sau các từ ya, ta, eta và cả sabba; ta của hậu tố này được lặp lại. Sabbaṃ parimāṇaṃ assāti sabbāvantaṃ, sabbāvā, attho, sabbāvanto, sabbāvantā, atthā, sabbāvati, atthe, sabbāvantesu, atthesu, itthiyaṃ sabbāvatī, sabbāvantī, parisā. Evaṃ yāvā, yāvantā, yāvanto, tāvā, tāvantā, tāvanto, ettāvā, ettāvantā, ettāvanto iccādi. Sabbaṃ parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là tất cả) là sabbāvantaṃ. Sabbāvā, nghĩa là, sabbāvanto, sabbāvantā, các nghĩa, sabbāvati, trong nghĩa, sabbāvantesu, trong các nghĩa. Ở giống cái là sabbāvatī, sabbāvantī, hội chúng. Tương tự yāvā, yāvantā, yāvanto, tāvā, tāvantā, tāvanto, ettāvā, ettāvantā, ettāvanto, v.v. Kvaci mahāvuttinā ekassa ta-kārassa lopo, yāvatako kāyo, tāvatako byāmo, yāvatikā yānassa bhūmi. Đôi khi, do cách dùng mở rộng, một mẫu tự ta bị lược bỏ, (ví dụ) yāvatako kāyo (thân lớn chừng nào), tāvatako byāmo (sải tay dài chừng đó), yāvatikā yānassa bhūmi (mặt đất cho cỗ xe rộng chừng nào). 499. Kiṃmhā rati rīva rīvataka rittakā. 499. Từ kiṃ, có các hậu tố rati, rīva, rīvataka, rittaka. Taṃ assa parimāṇanti atthe kiṃsaddato ete cattāro paccayā bhavanti. Trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’, bốn hậu tố này được thêm vào sau từ kiṃ. 500. Rānubandhentasarādissa. 500. Khi một hậu tố có ký hiệu ra theo sau, phần cuối của từ đứng trước bị lược bỏ. Rānubandhe [Pg.318] paccaye pare padantasarādissa lopo hoti. Ādisaddena padantabyañjanaṃ gayhati, suttavibhattena rīvantu, rittāvantupaccayā ca honti. Khi một hậu tố có ký hiệu ra theo sau, nguyên âm cuối và (phụ âm) đầu của từ bị lược bỏ. Do từ ādi (v.v.), phụ âm cuối của từ cũng được bao gồm. Do sự phân chia của kinh, cũng có các hậu tố rīvantu và rittāvantu. Kiṃ parimāṇamassāti kati. Pañcakkhandhā kati kusalā, kati akusalā, kativassosi tvaṃ bhikkhu, ekavasso ahaṃ bhagavā, kiṃ parimāṇaṃ assāti kīvaṃ, kiṃva dūro ito gāmo. Evaṃ kīvatakaṃ, kittakaṃ. Kiṃ parimāṇamassāti (cái có số lượng là bao nhiêu) là kati (mấy, bao nhiêu). Pañcakkhandhā kati kusalā, kati akusalā (trong năm uẩn, có bao nhiêu là thiện, bao nhiêu là bất thiện?). Kativassosi tvaṃ bhikkhu, ekavasso ahaṃ bhagavā (này Tỳ-khưu, ông bao nhiêu tuổi hạ? Bạch Thế Tôn, con một tuổi hạ). Kiṃ parimāṇaṃ assāti là kīvaṃ (bao xa, bao nhiêu). Kiṃva dūro ito gāmo (làng cách đây bao xa?). Tương tự kīvatakaṃ, kittakaṃ. Rīvantumhi – kīvanto hontu yācakā ti. Với hậu tố rīvantu: kīvanto hontu yācakā ti (mong rằng có bao nhiêu người ăn xin). Rittāvantumhi – kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, kittāvatā nu kho bhante rūpanti vuccati, kittāvatā nu kho bhante māroti vuccati. Với hậu tố rittāvantu: kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti (cho đến mức độ nào có sự chế định uẩn cho các uẩn?), kittāvatā nu kho bhante rūpanti vuccati (bạch ngài, cho đến mức độ nào được gọi là sắc?), kittāvatā nu kho bhante māroti vuccati (bạch ngài, cho đến mức độ nào được gọi là ma?). Pubbasuttena ṭāvantumhi – ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti, ettāvatā rūpanti vuccati, ettāvatā māroti vuccati. Theo quy tắc trước, với hậu tố ṭāvantu: ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti (cho đến mức độ này có sự chế định uẩn cho các uẩn), ettāvatā rūpanti vuccati (cho đến mức độ này được gọi là sắc), ettāvatā māroti vuccati (cho đến mức độ này được gọi là ma). 501. Māne matto. 501. Trong ý nghĩa đo lường (māna), có hậu tố matta. Mīyate etenāti mānaṃ, taṃ ummānaṃ, parimāṇanti duvidhaṃ, uddhaṃ mānaṃ ummānaṃ, tadaññaṃ mānaṃ parimāṇaṃ, imasmiṃ sutte pana sāmaññavacanattā duvidhampi labbhati, duvidhe māne pavattā hatthādisaddamhā tamassa parimāṇanti atthe mattapaccayo hoti. Mīyate etenāti mānaṃ (cái dùng để đo lường là mānaṃ). Nó có hai loại: ummānaṃ và parimāṇaṃ. Đo lường về trọng lượng là ummānaṃ, các loại đo lường khác là parimāṇaṃ. Tuy nhiên, trong quy tắc này, do là một phát biểu chung, cả hai loại đều được chấp nhận. Hậu tố matta được thêm vào trong ý nghĩa ‘đó là số lượng của nó’ sau các từ như hattha v.v., vốn được dùng cho cả hai loại đo lường. Hattho parimāṇaṃ assāti hatthamattaṃ, dve hatthā parimāṇaṃ assāti dvihatthamattaṃ, dve aṅguliyo parimāṇaṃ assāti dvaṅgulamattaṃ. Evaṃ caturaṅgulamattaṃ, vidatthimattaṃ, yojanamattaṃ[Pg.319], tīṇi yojanāni parimāṇaṃ assāti tiyojanamattaṃ, nāḷimattaṃ, patthamattaṃ, doṇamattaṃ, palaṃ vuccati ummānasaṅkhāto pātiviseso, palaṃ parimāṇaṃ assāti palamattaṃ, pañcamattaṃ, pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ, tiṃsamattaṃ, saṭṭhimattaṃ, satamattaṃ, sahassamattaṃ, koṭimattaṃ, kumbhamattaṃ, cāṭimattaṃ, hatthimattaṃ, pabbatamattaṃ iccādi. Hattho parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là một gang tay) là hatthamattaṃ. Dve hatthā parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là hai gang tay) là dvihatthamattaṃ. Dve aṅguliyo parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là hai ngón tay) là dvaṅgulamattaṃ. Tương tự caturaṅgulamattaṃ, vidatthimattaṃ, yojanamattaṃ. Tīṇi yojanāni parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là ba do-tuần) là tiyojanamattaṃ. Nāḷimattaṃ, patthamattaṃ, doṇamattaṃ. Palaṃ được gọi là một loại đơn vị cân đặc biệt, palaṃ parimāṇaṃ assāti (cái có số lượng là một pala) là palamattaṃ. Pañcamattaṃ (khoảng năm). Pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ (cùng với khoảng năm trăm vị Tỳ-khưu). Tiṃsamattaṃ (khoảng ba mươi), saṭṭhimattaṃ (khoảng sáu mươi), satamattaṃ (khoảng một trăm), sahassamattaṃ (khoảng một ngàn), koṭimattaṃ (khoảng mười triệu), kumbhamattaṃ (cỡ một cái nồi), cāṭimattaṃ (cỡ một cái vại), hatthimattaṃ (cỡ một con voi), pabbatamattaṃ (cỡ một ngọn núi), v.v. ‘Mattā’ti vā parimāṇavācisaddantaraṃ, hattho mattā etassāti hatthamattaṃ. Evaṃ dvihatthamattaṃ, iccādinā samāsopi yujjati. Abhedūpacārena pana hatthaparimāṇaṃ hatthoti katvā ‘‘dvihatthaṃ vatthaṃ, doṇo vīhi, doṇo māso’’ti sijjhati. Hoặc, ‘mattā’ là một từ khác có nghĩa là sự đo lường, hattho mattā etassāti (cái có gang tay là số lượng) là hatthamattaṃ. Tương tự dvihatthamattaṃ, v.v. cũng hợp lý theo cách ghép từ. Hơn nữa, bằng phép ẩn dụ không phân biệt, xem ‘số lượng một gang tay’ như là ‘một gang tay’, các dạng như ‘dvihatthaṃ vatthaṃ’ (tấm vải hai gang tay), ‘doṇo vīhi’ (một doṇa lúa), ‘doṇo māso’ (một doṇa đậu) được hình thành. 502. Taggho cuddhaṃ. 502. Hậu tố taggha trong ý nghĩa đo lường chiều cao. Uddhaṃmāne pavattā saddā tamassa parimāṇanti atthe tagghapaccayo hoti matto ca. Từ các từ có ý nghĩa đo lường chiều cao, hậu tố taggha và matta được dùng trong ý nghĩa ‘sự đo lường của nó’. Jaṇṇu parimāṇamassāti jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ. Trong ý nghĩa ‘đầu gối là sự đo lường của nó’ thì thành jaṇṇutagghaṃ, jaṇṇumattaṃ (cao đến đầu gối). 503. Ṇo ca purisā. 503. Và hậu tố ṇa từ purisa. Uddhaṃmāne pavattā purisamhā ṇo ca hoti taggho ca matto ca. Từ từ purisa, có ý nghĩa đo lường chiều cao, các hậu tố ṇa, taggha, và matta được sử dụng. Catuhattho puriso parimāṇamassāti porisaṃ, tiporisaṃ, sataporisaṃ, gambhīraṃ. Evaṃ purisatagghaṃ, purisamattaṃ, uddhaṃ pasāritahatthena saddhiṃ pañcahatthaṃ purisapamāṇaṃ porisanti vadanti, ‘‘ekūnatīso vayasā’’ti ettha ekūnatīsa vassāni āyuparimāṇaṃ assāti ekūnatīso. Evaṃ [Pg.320] vīso, tīso, cattālīso, paññāso, sahasso brahmā, dvisahasso brahmā, dasasahasso brahmā. Ettha ca ‘‘sahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ assāti sahasso’’-iccādinā ṇapaccayena sijjhati. Trong ý nghĩa ‘người đàn ông bốn cubit là sự đo lường của nó’ thì thành porisaṃ (sâu bằng một sải người), tiporisaṃ (sâu ba sải), sataporisaṃ (sâu một trăm sải), gambhīraṃ (sâu). Tương tự có purisatagghaṃ, purisamattaṃ. Người ta nói rằng porisa là số đo của một người đàn ông cao năm cubit cùng với cánh tay duỗi thẳng lên trên. Ở đây, trong câu ‘ekūnatīso vayasā’ (hai mươi chín tuổi), trong ý nghĩa ‘hai mươi chín năm là số đo tuổi thọ của người ấy’ thì thành ekūnatīso. Tương tự có vīso, tīso, cattālīso, paññāso. (Và) sahasso brahmā (vị Phạm thiên của ngàn thế giới), dvisahasso brahmā (vị Phạm thiên của hai ngàn thế giới), dasasahasso brahmā (vị Phạm thiên của mười ngàn thế giới). Và ở đây, trong ý nghĩa ‘ngàn là số đo của hệ thống thế giới của nó’ thì thành sahasso, v.v... được hình thành bởi hậu tố ṇa. Parimāṇarāsi niṭṭhito. Phần về đo lường đã kết thúc. Saṅkhyārāsi Phần về số đếm. 504. Ekā kākyasahāye. 504. Từ eka, các hậu tố ka và ākī trong ý nghĩa không có bạn đồng hành. Asahāyatthe ekamhā ka, ākī honti vā. Trong ý nghĩa không có bạn đồng hành, các hậu tố ka và ākī được dùng tùy chọn sau từ eka. Asahāyo eko, ekako, ekākī, eko vā. Một người không có bạn đồng hành là eko, ekako, ekākī, hoặc eko. Itthiyaṃ ekikā, ekākinī, ekā vā, ‘adhātussa ke’ti suttena itthiyaṃ kamhi pare assa ittaṃ. Trong nữ tính là ekikā, ekākinī, hoặc ekā. Theo quy tắc ‘adhātussa ke’, trong nữ tính, khi hậu tố ka theo sau, (nguyên âm) a trở thành i. 505. Dviti catūhi tīyatthā. 505. Từ dvi, ti, và catu, các hậu tố tīya và ttha. Tehi tassa pūraṇanti atthe tīyo ca ttho ca honti. Từ những số ấy, trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’, các hậu tố tīya và ttha được sử dụng. 506. Dvitīnaṃ dutā tīye. 506. Khi tīya theo sau, dvi và ti trở thành du và ta. Tīye pare dvi, tisaddānaṃ du, tādesā honti. Khi hậu tố tīya theo sau, các từ dvi và ti được thay thế bằng du và ta. Dvinnaṃ pūraṇo dutīyo, dvinnaṃ pūraṇī dutīyā, dvinnaṃ pūraṇaṃ dutīyaṃ. Evaṃ tatīyo, tatīyā, tatīyaṃ. Catunnaṃ pūraṇo catuttho, catutthī, catutthaṃ. Số thứ tự của hai là dutīyo (thứ hai, nam tính), số thứ tự của hai là dutīyā (thứ hai, nữ tính), số thứ tự của hai là dutīyaṃ (thứ hai, trung tính). Tương tự có tatīyo, tatīyā, tatīyaṃ (thứ ba). Số thứ tự của bốn là catuttho (thứ tư), catutthī, catutthaṃ. 507. Ma pañcādikatihi. 507. Hậu tố ma từ pañca trở đi và từ kati. Pañcādīhi [Pg.321] ca katimhā ca tassa pūraṇanti atthe mo hoti. Từ pañca trở đi và từ kati, hậu tố ma được dùng trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’. Pañcamo, pañcamī, pañcamaṃ. Evaṃ sattama, aṭṭhama, navama, dasama, ekādasamādi. Katinnaṃ pūraṇo katimo, katimī, tithī. Pañcamo (thứ năm), pañcamī, pañcamaṃ. Tương tự sattama, aṭṭhama, navama, dasama, ekādasama, v.v... Số thứ tự của ‘bao nhiêu’ là katimo, katimī, tithī. 508. Tassa pūraṇekādasādito vā. 508. Trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’, (một hậu tố khác được dùng) tùy chọn từ ekādasa trở đi. Pūrate anenāti pūraṇaṃ, ekādasādito tassa pūraṇanti atthe ṭānubandho apaccayo hoti vā. Pūraṇaṃ (số thứ tự) là ‘cái mà nhờ đó nó được hoàn thành’. Từ ekādasa trở đi, trong ý nghĩa ‘số thứ tự của nó’, hậu tố a có chỉ tố ṭ được dùng tùy chọn. Ekādasannaṃ pūraṇo ekādaso, ekādasī, ekādasaṃ, ekādasamo vā. Evaṃ dvādaso, dvādasamo, teraso, terasamo, cuddaso, cuddasamo, pañcadaso, pañcadasamo, pannaraso, pannarasamo, soḷaso, soḷasamo, sattaraso, sattarasamo, aṭṭhāraso, aṭṭhārasamo. Số thứ tự của mười một là ekādaso, ekādasī, ekādasaṃ, hoặc ekādasamo. Tương tự có dvādaso, dvādasamo (12); teraso, terasamo (13); cuddaso, cuddasamo (14); pañcadaso, pañcadasamo (15); pannaraso, pannarasamo (15); soḷaso, soḷasamo (16); sattaraso, sattarasamo (17); aṭṭhāraso, aṭṭhārasamo (18). 509. Ṭe satissa tissa. 509. Khi ṭ theo sau, ti của sati. Ṭe pare satissa ti-kārassa lopo hotīti vīsati, tīsatīnaṃ tissa lopo. Khi ṭ theo sau, âm tiết ti của sati bị xóa; do đó có sự xóa bỏ ti của vīsati và tīsatī. Ekūnavīso, ekūnavīsatimo, vīso, vīsatimo, tīso, tīsatimo, cattālīso, cattālīsamo, paññāso, paññāsamo. Saṭṭhyādito purimasuttena mo, saṭṭhimo, sattatimo, asītimo, navutimo. Ekūnavīso, ekūnavīsatimo (thứ 19); vīso, vīsatimo (thứ 20); tīso, tīsatimo (thứ 30); cattālīso, cattālīsamo (thứ 40); paññāso, paññāsamo (thứ 50). Từ saṭṭhi trở đi, theo quy tắc trước, dùng hậu tố ma: saṭṭhimo (thứ 60), sattatimo (thứ 70), asītimo (thứ 80), navutimo (thứ 90). 510. Satādīnami ca. 510. Và i của sata, v.v... Satādito tassa pūraṇatthe mo hoti, satādīnaṃ antassa ittañca hoti. Từ sata trở đi, trong ý nghĩa số thứ tự, hậu tố ma được dùng, và nguyên âm cuối của sata, v.v... trở thành i. Satassa [Pg.322] pūraṇo satimo, dvisatimo, tisatimo, sahassimo. Số thứ tự của một trăm là satimo; (tương tự) dvisatimo (thứ 200), tisatimo (thứ 300), sahassimo (thứ 1000). 511. Chā ṭṭhaṭṭhamā. 511. Từ cha, các hậu tố ṭṭha và ṭhama. Chamhā tassa pūraṇanti atthe ṭṭha, ṭṭhamā honti. Sau (số từ) sáu, trong ý nghĩa là số thứ tự của nó, có các (hậu tố) ṭṭha và ṭṭhama. Chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhaṃ, chaṭṭhamo, chaṭṭhamī, chaṭṭhamaṃ. Chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhaṃ, chaṭṭhamo, chaṭṭhamī, chaṭṭhamaṃ. 512. Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ satasahasse ṭa. 512. Sau số từ tận cùng bằng sati, uti, īsa, āsa, dasa, trong ý nghĩa nhiều hơn một trăm hoặc một ngàn, (hậu tố) ṭa được dùng. Sati, uti, īsa, āsa, dasantāhi saṅkhyāhi te adhikā asmiṃ satasahasseti atthe ṭānubandho apaccayo hoti. Sau các số từ tận cùng bằng sati, uti, īsa, āsa, dasa, trong ý nghĩa 'chúng nhiều hơn một trăm hoặc một ngàn', hậu tố a có chỉ điểm ṭ được dùng. Ettha ca ‘satasahasse’ti sate vā sahasse vāti attho. Và ở đây, ‘satasahasse’ có nghĩa là 'trong một trăm hoặc trong một ngàn'. Tattha sahassasaddena sahassaṃ dasasahassaṃ satasahassaṃ dasasatasahassañca gayhati. Ở đó, bởi từ 'sahassa', (các số) một ngàn, mười ngàn, một trăm ngàn, và một triệu được hiểu ngầm. Dasanta, satyanta, īsanta, āsanta, utyantāti evaṃ anukkamo veditabbo. Thứ tự nên được hiểu như sau: tận cùng bằng dasa, tận cùng bằng sati, tận cùng bằng īsa, tận cùng bằng āsa, tận cùng bằng uti. Tattha dasa, ekādasato paṭṭhāya yāva aṭṭhārasā navasaṅkhyā dasantā nāma. Trong đó, (số) mười, và chín số từ mười một cho đến mười tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng dasa. Vīsati, ekavīsatito paṭṭhāya yāva aṭṭhavīsatiyā navasaṅkhyā ca tīsati, ekatīsatito paṭṭhāya yāva aṭṭhatīsatiyā navasaṅkhyā ca satyantā nāma. (Số) hai mươi, và chín số từ hai mươi mốt đến hai mươi tám, và (số) ba mươi, và chín số từ ba mươi mốt đến ba mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng sati. Cattālīsa, ekacattālīsato paṭṭhāya yāva aṭṭhacattālīsāya navasaṅkhyā īsantā nāma. (Số) bốn mươi, và chín số từ bốn mươi mốt đến bốn mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng īsa. Paññāsa[Pg.323], ekapaññāsato paṭṭhāya yāva aṭṭhapaññāsāya navasaṅkhyā āsantā nāma. (Số) năm mươi, và chín số từ năm mươi mốt đến năm mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng āsa. Navuti, ekanavutito paṭṭhāya yāva aṭṭhanavutiyā nava saṅkhyā utyantā nāma. (Số) chín mươi, và chín số từ chín mươi mốt đến chín mươi tám được gọi là (nhóm) tận cùng bằng uti. Sesā ṭṭhunta, tyantāpi idha saṅgayhanti. Ṭṭhuntā nāma saṭṭhi,-ekasaṭṭhyādikā navasaṅkhyā. Tyantā nāma sattati, ekasattatyādikā navasaṅkhyā ca asīti, ekāsītyādikā navasaṅkhyā ca. Các (nhóm) còn lại tận cùng bằng ṭṭhu và ti cũng được bao gồm ở đây. (Nhóm) tận cùng bằng ṭṭhu là (số) sáu mươi, và chín số bắt đầu từ sáu mươi mốt. (Nhóm) tận cùng bằng ti là (số) bảy mươi, và chín số bắt đầu từ bảy mươi mốt, và (số) tám mươi, và chín số bắt đầu từ tám mươi mốt. Dasantāsu tāva – dasa adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ dasasataṃ. Evaṃ dasasahassaṃ, dasasatasahassaṃ, ekādasa adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ ekādasasataṃ. Evaṃ ekādasasahassaṃ, ekādasasatasahassaṃ. Evaṃ dvādasasatamiccādīni. Trước hết, trong (nhóm) tận cùng bằng dasa – 'mười nhiều hơn một trăm' là dasasataṃ. Tương tự là dasasahassaṃ, dasasatasahassaṃ. 'Mười một nhiều hơn một trăm' là ekādasasataṃ. Tương tự là ekādasasahassaṃ, ekādasasatasahassaṃ. Tương tự là dvādasasataṃ và các trường hợp khác. Satyantāsu – ṭamhi ti-kāralopo, vīsati adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ vīsasataṃ. Evaṃ ekavīsasataṃ, dvāvīsasataṃ iccādi, tīsati adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ tīsasataṃ. Evaṃ ekatīsasataṃ, dvattīsasataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi. Trong (nhóm) tận cùng bằng sati – khi có hậu tố ṭa, nguyên âm i trong ti bị lược bỏ. 'Hai mươi nhiều hơn một trăm' là vīsasataṃ. Tương tự ekavīsasataṃ, dvāvīsasataṃ v.v... 'Ba mươi nhiều hơn một trăm' là tīsasataṃ. Tương tự ekatīsasataṃ, dvattīsasataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn. Īsantāsu – cattālīsaṃ adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ cattālīsasataṃ. Evaṃ ekacattālīsasataṃ, dvecattālīsasataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi. Trong (nhóm) tận cùng bằng īsa – 'bốn mươi nhiều hơn một trăm' là cattālīsasataṃ. Tương tự ekacattālīsasataṃ, dvecattālīsasataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn. Āsantāsu – paññāsaṃ adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ paññāsasataṃ. Evaṃ ekapaññāsasataṃ, dvepaññāsasataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi. Trong (nhóm) tận cùng bằng āsa – 'năm mươi nhiều hơn một trăm' là paññāsasataṃ. Tương tự ekapaññāsasataṃ, dvepaññāsasataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn. Ṭṭhuntāsu – saṭṭhi adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ saṭṭhisataṃ. Evaṃ ekasaṭṭhisataṃ, dvāsaṭṭhisataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi. Trong (nhóm) tận cùng bằng ṭṭhu – 'sáu mươi nhiều hơn một trăm' là saṭṭhisataṃ. Tương tự ekasaṭṭhisataṃ, dvāsaṭṭhisataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn. Tyantāsu [Pg.324] – sattati adhikā, ekasattati adhikā, asīti adhikā, ekāsīti adhikā iccādinā vattabbā. Trong (nhóm) tận cùng bằng ti – nên được nói theo cách 'bảy mươi nhiều hơn', 'bảy mươi mốt nhiều hơn', 'tám mươi nhiều hơn', 'tám mươi mốt nhiều hơn' v.v... Utyantāsu – navuti adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ navutisataṃ. Evaṃ ekanavutisataṃ, dvenavutisataṃ iccādi. Esa nayo sahassepi. Trong (nhóm) tận cùng bằng uti – 'chín mươi nhiều hơn một trăm' là navutisataṃ. Tương tự ekanavutisataṃ, dvenavutisataṃ v.v... Phương pháp này cũng áp dụng cho (trường hợp) một ngàn. Atha vā dasantā nāma ekato paṭṭhāya dasasaṅkhyā. Hoặc cách khác, (nhóm) tận cùng bằng dasa là mười số bắt đầu từ một. Satyantā nāma ekādasato paṭṭhāya vīsasaṅkhyā. (Nhóm) tận cùng bằng sati là hai mươi số bắt đầu từ mười một. Īsantā nāma ekatīsato paṭṭhāya dasasaṅkhyā. (Nhóm) tận cùng bằng īsa là mười số bắt đầu từ ba mươi mốt. Āsantā nāma ekacattālīsato paṭṭhāya dasasaṅkhyā. (Nhóm) tận cùng bằng āsa là mười số bắt đầu từ bốn mươi mốt. Evaṃ ṭṭhunta, tyanta, utyantāpi veditabbā. Tương tự, các (nhóm) tận cùng bằng ṭṭhu, ti, và uti cũng nên được hiểu như vậy. Eko adhiko yasmiṃ sate tayidaṃ ekasataṃ, ‘‘athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’’ti pāḷi. ‘‘Dve adhikā yasmiṃ sate tayidaṃ dvisataṃ’’ iccādinā sabbaṃ vattabbaṃ, suvicittamidaṃ vidhānanti. 'Một nhiều hơn một trăm' là ekasataṃ, Pāli có câu: ‘athetthekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino’. Tất cả nên được nói theo cách ‘hai nhiều hơn một trăm là dvisataṃ’ v.v... Quy tắc này thật là đa dạng. Yathā pana ‘‘eko ca dasa ca ekādasa, ekādhikā vā dasa ekādasā’’ti sijjhati, tathā idhapi ‘‘dasa ca satañca dasasataṃ, dasādhikaṃ vā sataṃ dasasata’’ntiādinā vutte sabbaṃ taṃ vidhānaṃ samāsavasena sijjhati. Lại nữa, cũng như (dạng) ‘một và mười là mười một, hoặc một nhiều hơn mười là mười một’ được hình thành, cũng vậy ở đây, khi nói ‘mười và một trăm là dasasataṃ, hoặc mười nhiều hơn một trăm là dasasataṃ’ v.v..., tất cả quy tắc đó được hoàn thành bằng cách dùng hợp thể. Tattha pana ‘‘dve satāni dvisataṃ, tīṇi satāni tisata’’miccādīni ca ‘‘dve sahassāni dvisahassaṃ, tīṇi sahassāni tisahassa’’miccādīni ca ‘‘dve satasahassāni dvisatasahassaṃ, tīṇi satasahassāni tisatasahassa’’miccādīni ca digusamāse sijjhanti. Tuy nhiên, ở đó, các (dạng) như ‘hai trăm là dvisataṃ, ba trăm là tisataṃ’ v.v..., và ‘hai ngàn là dvisahassaṃ, ba ngàn là tisahassaṃ’ v.v..., và ‘hai trăm ngàn là dvisatasahassaṃ, ba trăm ngàn là tisatasahassaṃ’ v.v... được hình thành trong hợp thể số lượng (digusamāsa). 513. Vārasaṅkhyāyakkhattuṃ. 513. Sau số từ chỉ số lần, (hậu tố) kkhattuṃ (được dùng). Vārasambandhibhūtā saṅkhyāsaddā kkhattuṃpaccayo hoti. Sau từ chỉ số lượng có liên quan đến số lần, hậu tố kkhattuṃ được dùng. Dve [Pg.325] vārā dvikkhattuṃ. Evaṃ tikkhattuṃ, catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ. Hai lần là dvikkhattuṃ. Tương tự như vậy, tikkhattuṃ (ba lần), catukkhattuṃ (bốn lần), pañcakkhattuṃ (năm lần), dasakkhattuṃ (mười lần), satakkhattuṃ (trăm lần), sahassakkhattuṃ (ngàn lần). 514. Katimhā. 514. Từ (từ ngữ) kati. Vārasambandhibhūtā katisaddā kkhattuṃ hoti. Kati vārā katikkhattuṃ. Từ ngữ kati, khi có liên quan đến số lần, trở thành kkhattuṃ. Bao nhiêu lần (kati vārā) là katikkhattuṃ. 515. Bahumhā dhā ca paccāsattiyā. 515. Từ (từ ngữ) bahu, (biến thành) dhā và (kkhattuṃ) trong ý nghĩa gần gũi. Vārasambandhibhūtā bahusaddā paccāsattiyā sati dhā ca hoti kkhattuñca. Từ ngữ bahu, khi có liên quan đến số lần, trong ý nghĩa gần gũi, trở thành dhā và kkhattuṃ. Bahuvārā bahukkhattuṃ, bahusaddena anekavāraṃ upalakkheti, anekavārā anekakkhattuṃ. Evaṃ bahuvārā bahudhā, anekavārā anekadhā. Paccāsatti nāma vārānaṃ accāsannatā vuccati, divasassa bahukkhattuṃ bhuñjati, bahudhā bhuñjati, vārānaṃ dūrabhāve sati te paccayā na honti, māsassa bahuvāre bhuñjati. Nhiều lần (bahuvārā) là bahukkhattuṃ, từ ngữ bahu biểu thị nhiều lần (anekavāraṃ), nhiều lần (anekavārā) là anekakkhattuṃ. Tương tự như vậy, nhiều lần (bahuvārā) là bahudhā, nhiều lần (anekavārā) là anekadhā. Sự gần gũi (paccāsatti) được gọi là sự rất gần của các lần, (ví dụ) ăn nhiều lần trong ngày (divasassa bahukkhattuṃ bhuñjati), ăn nhiều lần (bahudhā bhuñjati). Khi có sự xa cách của các lần, các tiếp vị ngữ ấy không được dùng, (ví dụ) ăn nhiều lần trong tháng (māsassa bahuvāre bhuñjati). 516. Sakiṃ vā. 516. Hoặc (dùng) sakiṃ. Ekavāranti atthe sakinti nipaccate vā. Trong ý nghĩa một lần (ekavāraṃ), bất biến từ sakiṃ được hình thành, hoặc (không). Sakiṃ bhuñjati, ekavāraṃ bhuñjati. Ăn một lần (sakiṃ bhuñjati), ăn một lần (ekavāraṃ bhuñjati). Saṅkhyārāsi niṭṭhito. Phần về số đếm đã chấm dứt. Khuddakarāsi Phần nhỏ (phụ lục) Pakārarāsi Phần về cách thức 517. Dhā [Pg.326] saṅkhyāhi. 517. (Tiếp vị ngữ) dhā (được thêm) sau các số từ. Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā hoti. Sau các từ chỉ số đếm, (tiếp vị ngữ) dhā được dùng trong ý nghĩa cách thức. Dvīhi pakārehi dvidhā. Evaṃ tidhā, catudhā, pañcadhā, dasadhā, satadhā, sahassadhā, bahudhā, ekadhā, anekadhā. Theo hai cách (dvīhi pakārehi) là dvidhā. Tương tự như vậy, tidhā (ba cách), catudhā (bốn cách), pañcadhā (năm cách), dasadhā (mười cách), satadhā (trăm cách), sahassadhā (ngàn cách), bahudhā (nhiều cách), ekadhā (một cách), anekadhā (vô số cách). 518. Vekā jjhaṃ. 518. Hoặc (tiếp vị ngữ) jjhaṃ sau (từ) eka. Ekamhā pakāre jjhaṃ hoti vā. Sau (từ) eka, (tiếp vị ngữ) jjhaṃ được dùng trong ý nghĩa cách thức, hoặc (không). Ekena pakārena ekajjhaṃ, ekadhā vā. Theo một cách (ekena pakārena) là ekajjhaṃ, hoặc ekadhā. 519. Dvitīhedhā. 519. (Sau) dvi và ti, (tiếp vị ngữ) edhā. Dvitisaddehi pakāre edhā hoti vā. Sau các từ dvi và ti, (tiếp vị ngữ) edhā được dùng trong ý nghĩa cách thức, hoặc (không). Dvedhā, tedhā, dvidhā, tidhā vā. Dvedhā, tedhā, hoặc dvidhā, tidhā. 520. Sabbādīhi pakāre thā. 520. Sau các từ sabba v.v..., (tiếp vị ngữ) thā trong ý nghĩa cách thức. Bahubhedo vā sāmaññassa bhedako viseso vā pakāro, sabbādīhi pakāre thā hoti. Cách thức (pakāro) là sự đa dạng (bahubhedo) hoặc là đặc điểm (viseso) phân biệt cái chung (sāmaññassa bhedako); sau các từ sabba v.v..., (tiếp vị ngữ) thā được dùng trong ý nghĩa cách thức. Sabbena pakārena sabbathā, sabbehi pakārehi sabbathā, yādisena pakārena yathā, yādisehi pakārehi yathā. Evaṃ tathā, aññathā, ubhayathā, itarathā. Theo mọi cách (sabbena pakārena) là sabbathā, theo mọi cách (sabbehi pakārehi) là sabbathā, theo cách nào (yādisena pakārena) là yathā, theo những cách nào (yādisehi pakārehi) là yathā. Tương tự như vậy, tathā (theo cách ấy), aññathā (theo cách khác), ubhayathā (theo cả hai cách), itarathā (theo cách khác nữa). 521. Kathamitthaṃ. 521. (Các từ) kathaṃ và itthaṃ. Ete [Pg.327] saddā pakāre nipaccanti. Những từ ngữ này được hình thành (dưới dạng bất biến từ) trong ý nghĩa cách thức. Kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ. Iminā suttena kiṃ, imasaddehi thaṃ, tthaṃpaccaye katvā kiṃssa kattaṃ, imassa ittañca kariyati. Theo cách nào (kena pakārena) là kathaṃ, theo cách này (iminā pakārena) là itthaṃ. Theo quy tắc này, sau các từ kiṃ và ima, các tiếp vị ngữ thaṃ và tthaṃ được thêm vào, rồi kiṃ được biến thành ka, và ima được biến thành i. 522. Tabbati jātiyo. 522. (Tiếp vị ngữ) jātiya trong ý nghĩa 'có cái đó'. So pakāro assa atthīti tabbā, tasmiṃ tabbati, pakāravante dabbeti attho. Taṃsāmaññavācimhā tabbati jātiyapaccayo hoti. Có cách thức ấy (so pakāro assa atthi) là ý nghĩa của 'có cái đó' (tabbā), trong ý nghĩa đó (tasmiṃ tabbati), có nghĩa là trong vật có cách thức (pakāravante dabbe). Sau từ chỉ cái chung ấy, tiếp vị ngữ jātiya được dùng trong ý nghĩa 'có cái đó'. Visesena paṭurūpo paṇḍito paṭujātiyo. Visesena mudurūpaṃ vatthu mudujātiyaṃ. Người trí có bản chất đặc biệt khôn khéo (visesena paṭurūpo paṇḍito) là paṭujātiyo. Vật có bản chất đặc biệt mềm mại (visesena mudurūpaṃ vatthu) là mudujātiyaṃ. 523. So vīcchāppakāresu. 523. Hậu tố so trong các nghĩa lặp lại và loại. Vīcchāyaṃ pakāre ca sopaccayo hoti. Hậu tố so được dùng trong (nghĩa) lặp lại và (nghĩa) loại. Vīcchāyaṃ – Trong (nghĩa) lặp lại – Padaṃ padaṃ vāceti padaso vāceti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti, bilaṃ bilaṃ vibhajjati bilaso vibhajjati iccādi. Ettha ca ‘padaṃ padaṃ’ iccādīsu kriyāvisesane dutiyā. Padaṃ padaṃ vāceti (đọc từng từ) (trở thành) padaso vāceti. Khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti (làm từng mảnh) (trở thành) khaṇḍaso karoti, bilaṃ bilaṃ vibhajjati (chia từng lỗ) (trở thành) bilaso vibhajjati, v.v... Và ở đây, trong các (trường hợp) như ‘padaṃ padaṃ’, (đó là) biến cách thứ hai trong (nghĩa) trạng từ chỉ hành động. Pakāre – Trong (nghĩa) loại – Bahūhi pakārehi puthuso, sabbehi pakārehi sabbaso iccādi. Bahūhi pakārehi (bằng nhiều loại) (trở thành) puthuso, sabbehi pakārehi (bằng tất cả các loại) (trở thành) sabbaso, v.v... ‘‘Yoniso [Pg.328] upāyaso, ṭhānaso, hetuso, atthaso, dhammaso, suttaso, anubyañjanaso’’ iccādīsu pana mahāvuttinā tatiyekavacanassa sottaṃ. Tathā dīghaso, oraso iccādi. Tuy nhiên, trong các (trường hợp) như: “Yoniso, upāyaso, ṭhānaso, hetuso, atthaso, dhammaso, suttaso, anubyañjanaso”, theo (sách) Mahāvutti, (hậu tố) so được dùng cho biến cách thứ ba số ít. Tương tự như dīghaso, oraso, v.v... Iti pakārarāsi. Dứt nhóm (hậu tố chỉ) loại. Kularāsi Nhóm (hậu tố chỉ) dòng dõi 524. Pitito bhātari reyyaṇa. 524. Từ pitu, trong nghĩa anh/em trai, (là) reyyaṇa. Pitusaddamhā tassa bhātāti atthe reyyaṇa hoti. Hậu tố reyyaṇa được dùng sau danh từ pitu trong nghĩa “anh/em trai của người ấy”. Pitu bhātā petteyyo. ‘Rānubandhentasarādissā’ti ussa lopo, tassa dvittaṃ. Pitu bhātā (anh/em trai của cha) (trở thành) petteyyo. Theo (quy tắc) ‘Rānubandhentasarādissā’, u bị lược bỏ, t được lặp lại. 525. Mātito ca bhaginiyaṃ cho. 525. Và từ mātu, trong nghĩa chị/em gái, (là) cha. Mātito pitito ca bhaginiyaṃ cho hoti. Hậu tố cha được dùng sau (danh từ) mātu và pitu trong (nghĩa) chị/em gái. Mātu bhaginī mātucchā, pitu bhaginī pitucchā. Mātu bhaginī (chị/em gái của mẹ) (trở thành) mātucchā, pitu bhaginī (chị/em gái của cha) (trở thành) pitucchā. 526. Mātāpitūsvāmaho. 526. Sau mātā và pitu, (là) āmaha. Mātāpitūhi tesaṃ mātāpitūsu āmaho hoti. Hậu tố āmaha được dùng sau (danh từ) mātā và pitu trong (nghĩa) cha mẹ của họ. Mātu mātā mātāmahī, mātu pitā mātāmaho, pitu mātā pitāmahī, pitu pitā pitāmaho. Mātu mātā (mẹ của mẹ) (trở thành) mātāmahī, mātu pitā (cha của mẹ) (trở thành) mātāmaho, pitu mātā (mẹ của cha) (trở thành) pitāmahī, pitu pitā (cha của cha) (trở thành) pitāmaho. Iti kularāsi. Dứt nhóm (hậu tố chỉ) dòng dõi. Hita, sādhu, araharāsi Nhóm (hậu tố chỉ) lợi ích, tốt đẹp, xứng đáng 527. Hite [Pg.329] reyyaṇa. 527. (Hậu tố) reyyaṇa (được dùng) trong (nghĩa) lợi ích. Mātāpitūhi tesaṃ hite reyyaṇa hoti. Hậu tố reyyaṇa được dùng sau (danh từ) mātā và pitu trong (nghĩa) lợi ích cho họ. Mātu hito metteyyo, pitu hito petteyyo. Mātāpitūsu suppaṭipanno. Mātu hito (người có lợi cho mẹ) (trở thành) metteyyo, pitu hito (người có lợi cho cha) (trở thành) petteyyo. (Nghĩa là) người thực hành tốt đối với cha mẹ. 528. Iyo hite. 528. (Hậu tố) iya (được dùng) trong (nghĩa) lợi ích. Tassa hitanti atthe iyo hoti. Hậu tố iya được dùng trong nghĩa “lợi ích cho cái đó”. Upādānānaṃ hitaṃ upādāniyaṃ. Evaṃ oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, nīvaraṇiyaṃ, suttavibhattiyā aññatthesupi iyo, samānodare sayito sodariyo. Upādānānaṃ hitaṃ (lợi ích cho các thủ) (trở thành) upādāniyaṃ. Tương tự: oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, ganthaniyaṃ, nīvaraṇiyaṃ. Do sự phân chia của kinh, hậu tố iya cũng (được dùng) trong các nghĩa khác, (ví dụ:) samānodare sayito (người ngủ trong cùng một bụng mẹ) (trở thành) sodariyo. 529. Cakkhvādito sso. 529. (Hậu tố) ssa (được dùng) sau (các danh từ) cakkhu, v.v... Tassa hitanti atthe cakkhvādīhi sso hoti. Hậu tố ssa được dùng sau các (danh từ) như cakkhu trong nghĩa “lợi ích cho cái đó”. Cakkhussa hitaṃ cakkhussaṃ, subharūpaṃ cakkhubhesajjañca. Āyuno hitaṃ āyussaṃ, āyuvaḍḍhanavidhi. Cakkhussa hitaṃ (lợi ích cho mắt) (trở thành) cakkhussaṃ, (nghĩa là) sắc tốt đẹp và thuốc cho mắt. Āyuno hitaṃ (lợi ích cho tuổi thọ) (trở thành) āyussaṃ, (nghĩa là) phương pháp tăng trưởng tuổi thọ. 530. Ṇyo tattha sādhu. 530. (Hậu tố) ṇya (được dùng) trong (nghĩa) “tốt đẹp ở đó”. Tasmiṃ sādhūti atthe ṇyo hoti. Hậu tố ṇya được dùng theo nghĩa 'giỏi về việc ấy'. Sabhāyaṃ sādhu sabbho, ‘sādhū’ti kusalo yogyo hito vā. Mittānaṃ hitaṃ mettaṃ. Suttavibhāgā aññatrapi ṇyo, rathaṃ vahatīti racchā, rathavīthi. Giỏi trong hội chúng là sabbha; ‘sādhu’ có nghĩa là khéo léo, thích hợp, hoặc có lợi. Có lợi cho bạn bè là mettaṃ. Hậu tố ṇya cũng được dùng ở những nơi khác ngoài quy tắc; cái mang xe ngựa là racchā, tức là đường xe ngựa. 531. Kammāniyaññā. 531. Hậu tố niya và ñña từ kamma. Tasmiṃ [Pg.330] sādhūti atthe kammamhā niya, ññā honti. Theo nghĩa 'giỏi về việc ấy', các hậu tố niya, ñña được dùng sau từ kamma. Kamme sādhu kammaniyaṃ, kammaññaṃ. Giỏi trong công việc là kammaniyaṃ, kammaññaṃ. 532. Kathāditiko. 532. Hậu tố ika từ kathā v.v. Tattha sādhūti atthe kathādīhi iko hoti. Theo nghĩa 'giỏi về việc ấy', hậu tố ika được dùng sau các từ kathā v.v. Kathāyaṃ sādhu kathiko, dhammakathāyaṃ sādhu dhammakathiko, saṅgāme sādhu saṅgāmiko, gāmavāse sādhu gāmavāsiko, upavāse sādhu upavāsiko. Giỏi nói chuyện là kathiko, giỏi thuyết pháp là dhammakathiko, giỏi chiến đấu là saṅgāmiko, giỏi trong việc ở làng là gāmavāsiko, giỏi trong việc trai giới là upavāsiko. 533. Pathādīhi ṇeyyo. 533. Hậu tố ṇeyya từ patha v.v. Tattha sādhūti atthe pathādīhi ṇeyyo hoti. Theo nghĩa 'giỏi về việc ấy', hậu tố ṇeyya được dùng sau các từ patha v.v. Pathe sādhu pātheyyaṃ, saṃ vuccati dhanaṃ, tassa pati sapati, sapatimhi sādhu sāpateyyaṃ. Tốt cho con đường là pātheyyaṃ. 'Saṃ' được gọi là tài sản, chủ của nó là sapati, tốt cho người chủ tài sản là sāpateyyaṃ. 534. Dakkhiṇāyārahe. 534. Theo nghĩa xứng đáng từ dakkhiṇā. Dakkhiṇāsaddamhā arahatthe ṇeyyo hoti. Sau từ dakkhiṇā, hậu tố ṇeyya được dùng theo nghĩa 'xứng đáng'. Dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo. Người xứng đáng nhận vật cúng dường là dakkhiṇeyyo. 535. Āyo tumantā. 535. Hậu tố āya từ tumanta. Tumantamhā arahatthe āyo hoti. Sau từ có tận cùng bằng tuṃ, hậu tố āya được dùng theo nghĩa 'xứng đáng'. Ghātetuṃ [Pg.331] arahatīti ghātetāyo, jāpetuṃ arahatīti jāpetāyo, ‘jāpetu’nti hāpetuṃ, pabbājetuṃ arahatīti pabbājetāyo, mahāvuttinā āyamhi sabinduno ussa lopo. Người đáng bị giết là ghātetāyo, người đáng bị hủy hoại là jāpetāyo, ‘jāpetuṃ’ có nghĩa là hāpetuṃ, người đáng bị trục xuất là pabbājetāyo. Theo Mahāvutti, khi có hậu tố āya, u cùng với bindu bị xóa bỏ. Iti hita, sādhu, araharāsi. Dứt nhóm (hậu tố) về nghĩa lợi ích, giỏi, và xứng đáng. Vikatirāsi Nhóm (hậu tố) về sự biến thể. 536. Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyyamayā. 536. Các hậu tố ṇa, ṇika, ṇeyya, maya theo nghĩa biến thể và bộ phận của nó. Tassa vikāro, tassa avayavoti atthesu ṇādayo honti, pakatiyā uttari avatthantarāpatti vikāro. Theo nghĩa 'biến thể của nó', 'bộ phận của nó', các hậu tố ṇa v.v. được dùng. Vikāra là sự đạt đến một trạng thái khác vượt ngoài bản chất tự nhiên. Udumbarassa vikati odumbaraṃ, bhasmā, udumbarassa avayavo odumbaraṃ, paṇṇādi. Kapotāvayavo kāpotaṃ, maṃsalohitapattādi. Biến thể của cây udumbara là odumbaraṃ, (như) tro; bộ phận của cây udumbara là odumbaraṃ, (như) lá v.v. Bộ phận của chim bồ câu là kāpotaṃ, (như) thịt, máu, lông v.v. Ṇikamhi-kappāsassa vikati kappāsikaṃ, suttaṃ vatthañca. Trường hợp hậu tố ṇika: biến thể của bông gòn là kappāsikaṃ, (như) sợi chỉ và vải. Ṇeyyamhi-eṇissa avayavo eṇeyyaṃ, maṃsaṃ. Kosakimīnaṃ vikati koseyyaṃ, suttaṃ vatthañca. Trường hợp hậu tố ṇeyya: bộ phận của con nai là eṇeyyaṃ, (như) thịt. Biến thể của con tằm là koseyyaṃ, (như) sợi tơ và vải lụa. Mayamhi-tiṇānaṃ vikati tiṇamayaṃ. Evaṃ dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ, gunnaṃ vikati gomayaṃ, karīsaṃ. Trường hợp hậu tố maya: biến thể của cỏ là tiṇamayaṃ. Tương tự dārumayaṃ, naḷamayaṃ, mattikāmayaṃ. Biến thể của bò là gomayaṃ, (tức là) phân bò. 537. Jatuto mayaṇa vā. 537. Hậu tố maya và ṇa từ jatu, tùy chọn. Tassa vikārāvayavesu jatuto mayaṇa hoti vā. Theo nghĩa biến thể và bộ phận của nó, các hậu tố maya và ṇa được dùng sau từ jatu một cách tùy chọn. Jatuno vikāro jatumayaṃ. Biến thể của nhựa cánh kiến là jatumayaṃ. Iti vikatirāsi. Dứt nhóm (hậu tố) về sự biến thể. Visesarāsi Nhóm (hậu tố) đặc biệt. 538. Taratamissikiyiṭṭhātisaye. 538. Tara, tama, issika, iya, iṭṭha trong nghĩa siêu việt. Atisayatthe [Pg.332] ete paccayā bhavanti. Những hậu tố này được dùng trong nghĩa siêu việt. Pāpānaṃ atisayena pāpoti pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho, itthiyaṃ pāpatarā, atisayatopi atisayapaccayo hoti, atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro. Kẻ ác nhất trong những kẻ ác là: pāpataro, pāpatamo, pāpissiko, pāpiyo, pāpiṭṭho. Ở nữ tính là pāpatarā. Hậu tố siêu việt cũng được dùng sau (một từ đã có) hậu tố siêu việt, kẻ ác nhất trong những kẻ ác nhất là pāpiṭṭhataro. 539. Vacchādīhi tanutte taro. 539. Sau (các từ) vaccha v.v... (dùng hậu tố) tara trong nghĩa non trẻ. Vacchādīhi sabbatanubhāve taro hoti. Sau (các từ) vaccha v.v... (dùng hậu tố) tara trong nghĩa hoàn toàn non trẻ. Atitaruṇo vaccho vacchataro, itthiyaṃ vacchatarī. Yobbanassa tanutte yobbanapattānaṃ susuttassa tanutte atitaruṇo usabho ukkhataro, assabhāvassa tanutte taruṇaasso assataro, itthiyaṃ assatarī. Sāmatthiyassa tanutte taruṇausabho usabhataro. Con bê rất non là vacchataro, ở nữ tính là vacchatarī. Trong nghĩa non trẻ của tuổi thanh xuân, trong nghĩa non trẻ của dòng dõi tốt, con bò đực rất non là ukkhataro. Trong nghĩa non trẻ của bản chất ngựa, con ngựa non là assataro, ở nữ tính là assatarī. Trong nghĩa non trẻ của sức lực, con bò đực non là usabhataro. 540. Kiṃmhā niddhāraṇe taratamā. 540. Sau (đại từ) kiṃ (dùng các hậu tố) tara, tama trong nghĩa xác định. Kiṃsaddā niddhāraṇe gamyamāne tara, tamā honti. Khi nghĩa xác định được hiểu, (các hậu tố) tara, tama được dùng sau từ kiṃ. Kataro bhavataṃ devadatto, kataro bhavataṃ yaññadatto, katamo bhavataṃ devadatto, katamo bhavataṃ yaññadatto, ‘kissa ko’ti suttena tara, tamesu kissa kattaṃ. Ai trong hai vị là Devadatta? (là) kataro bhavataṃ devadatto. Ai trong hai vị là Yaññadatta? (là) kataro bhavataṃ yaññadatto. Ai trong các vị là Devadatta? (là) katamo bhavataṃ devadatto. Ai trong các vị là Yaññadatta? (là) katamo bhavataṃ yaññadatto. Theo quy tắc ‘kissa ko’, kiṃ được đổi thành ka trước (hậu tố) tara, tama. Iti visesarāsi. Dứt phần đặc tính. Samūharāsi Phần tập hợp 541. Samūhe [Pg.333] kaṇaṇaṇikā. 541. Trong nghĩa tập hợp (dùng các hậu tố) ka, ṇa, ṇikā. Tassa samūhoti atthe kaṇa, ṇa, ṇikā honti. Trong nghĩa ‘tập hợp của nó’, (các hậu tố) ka, ṇa, ṇikā được dùng. Gottapaccayantehi tāva – rājaññānaṃ samūho rājaññakaṃ, mānussakaṃ. Trước hết, từ những (từ) tận cùng bằng hậu tố dòng dõi – tập hợp của các vị vua là rājaññakaṃ, (tập hợp của loài người là) mānussakaṃ. Ukkhādīhi-ukkhānaṃ usabhānaṃ samūho okkhakaṃ, oṭṭhānaṃ samūho oṭṭhakaṃ, urabbhānaṃ samūho orabbhakaṃ. Evaṃ rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ, sasaṃ adenti bhakkhantīti sasādakā, tesaṃ samūho sasādakakaṃ. Ikkhaṇikaṃ. Từ (nhóm) ukkha v.v... – tập hợp của những con bò đực là okkhakaṃ, tập hợp của những con lạc đà là oṭṭhakaṃ, tập hợp của những con cừu đực là orabbhakaṃ. Tương tự rājakaṃ, rājaputtakaṃ, hatthikaṃ, dhenukaṃ. Những kẻ ăn thỏ, ăn thịt thỏ là sasādakā, tập hợp của chúng là sasādakakaṃ. (Tập hợp của mía là) ikkhaṇikaṃ. Ṇamhi-amittānaṃ samūho amittaṃ. Khi (dùng hậu tố) ṇa – tập hợp của những kẻ thù là amittaṃ. Ṇikamhi-apūpānaṃ samūho āpūpikaṃ, sakuṇānaṃ samūho sākuṇiko. Khi (dùng hậu tố) ṇika – tập hợp của những chiếc bánh là āpūpikaṃ, tập hợp của những con chim là sākuṇiko. 542. Janādīhi tā. 542. Sau (các từ) jana v.v... (dùng hậu tố) tā. Tassa samūhoti atthe tā hoti. Trong nghĩa ‘tập hợp của nó’, (hậu tố) tā được dùng. Janatā, rājatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, nagaravāsīnaṃ samūho nāgaratā iccādi. Janatā, rājatā, bandhutā, gāmatā, sahāyatā, tập hợp của những người dân thành thị là nāgaratā, v.v... 543. Ayūbhadvitīhaṃse. 543. (Hậu tố) aya (được dùng) sau ubha, dvi, ti trong nghĩa phần. Ubha, dvi, tīhi tassa aṃsatthe ayo hoti. Sau ubha, dvi, ti, (hậu tố) aya được dùng trong nghĩa ‘phần của nó’. Ubho aṃsā bhāgā assāti ubhayaṃ, dve aṃsā assāti dvayaṃ, tayo aṃsā assāti tayaṃ, vatthuttayaṃ, ratanattayaṃ, dve vā tayo vā aṃsā assāti dvattayaṃ. Cái có cả hai phần là ubhayaṃ, cái có hai phần là dvayaṃ, cái có ba phần là tayaṃ, vatthuttayaṃ (bộ ba vật), ratanattayaṃ (tam bảo), cái có hai hoặc ba phần là dvattayaṃ. Iti samūharāsi. Dứt phần tập hợp. Datta, nibbattarāsi Phần (nghĩa) được cho, được tạo ra 544. Tena [Pg.334] datte liyā. 544. Trong nghĩa ‘được cho bởi người ấy’ (dùng các hậu tố) la, iya. Tena dattoti atthe la, iyā honti. Mahāvuttinā dinnasaddassa dattattaṃ. Trong nghĩa ‘được cho bởi người ấy’, (các hậu tố) la, iya được dùng. Theo Mahāvutti, dinna (được cho) có nghĩa là datta. Devena dattoti devalo. ‘Devilo’tipi pāḷi. Deviyo, devadatto vā. Được cho bởi chư thiên là devalo. ‘Devilo’ cũng là một dạng Pāli. Hoặc là deviyo, devadatto. Evaṃ brahmalo, brahmiyo, brahmadatto, sivena bissanudevarājena datto sīvalo, sīviyo, itthiyaṃ sīvali, sīviyi, sissa dīgho. Tương tự brahmalo, brahmiyo, brahmadatto. Được cho bởi Sīva (hoặc) bởi thiên vương Vissanu là sīvalo, sīviyo. Ở nữ tính là sīvali, sīviyi. Nguyên âm i của si được trường hóa. 545. Tena nibbatte. 545. Trong nghĩa ‘được tạo ra bởi cái đó’. Tena nibbatte imo hoti. Theo nghĩa 'được tạo ra bởi cái đó', hậu tố `ima` được dùng. Pākena nibbattaṃ pākimaṃ, pheṇena nibbattaṃ pheṇimaṃ, veṭhanena nibbattaṃ veṭhimaṃ. Evaṃ vedhimaṃ, gopphanena nibbattaṃ gopphimaṃ, pupphadāmaṃ, karaṇena nibbattaṃ kittimaṃ, kuttimaṃ vā, mahāvuttinā karaṇassa kittaṃ kuttañca. Suttavibhattena saṃhārimaṃ, āhārimaṃ iccādīni sijjhanti. `Pākimaṃ` là được tạo ra bởi sự nấu nướng, `pheṇimaṃ` là được tạo ra từ bọt, `veṭhimaṃ` là được tạo ra bởi sự bao bọc. Tương tự, `vedhimaṃ`. `Gopphimaṃ` là được tạo ra bởi sự bện lại, `pupphadāmaṃ` (vòng hoa). `Kittimaṃ` hoặc `kuttimaṃ` là được tạo ra bởi sự làm ra; theo Mahāvutti, `kitta` và `kutta` là từ `karaṇa`. Theo Suttavibhatta, các từ như `saṃhārimaṃ`, `āhārimaṃ` v.v... được hình thành. Iti datta, nibbattarāsi. Như vậy là nhóm (hậu tố) datta, nibbatta. La, ita, karāsi Nhóm (hậu tố) la, ita, ka. 546. Tannissite lo. 546. Hậu tố `la` (được dùng) theo nghĩa 'liên quan đến cái đó'. Tannissitatthe lo hoti. Hậu tố `la` được dùng theo nghĩa 'liên quan đến cái đó'. Vedaṃ ñāṇaṃ nissitaṃ vedallaṃ, lassa dvittaṃ, duṭṭhu nissitaṃ duṭṭhullaṃ. ‘‘Madanīyaṃ, bandhanīyaṃ, mucchanīyaṃ, rajanīyaṃ, gamanīyaṃ, dassanīyaṃ’’ [Pg.335] iccādīni karaṇe vā adhikaraṇe vā anīyapaccayena sijjhanti. `Vedallaṃ` là liên quan đến kiến thức (`vedaṃ ñāṇaṃ`), `l` được lặp lại; `duṭṭhullaṃ` là liên quan đến sự xấu xa. Các từ như ‘`Madanīyaṃ`, `bandhanīyaṃ`, `mucchanīyaṃ`, `rajanīyaṃ`, `gamanīyaṃ`, `dassanīyaṃ`’ v.v... được hình thành với hậu tố `anīya` theo nghĩa công cụ cách hoặc nơi chốn cách. ‘Dhūmāyitatta’ntiādīsu dhūmo viya attānaṃ ācaratīti dhūmāyitaṃ, gaganaṃ, dhūmāyitaṃ eva dhūmāyitattaṃ, sakatthe tta. Evaṃ timirāyitattaṃ, nāmadhātuto āyapaccayena siddhaṃ. Trong các từ như ‘`Dhūmāyitatta`’ v.v..., `dhūmāyitaṃ` (bầu trời) có nghĩa là nó hành xử như khói (`dhūmo viya`); `dhūmāyitattaṃ` chính là `dhūmāyitaṃ`, hậu tố `tta` được dùng theo nghĩa riêng của nó. Tương tự là `timirāyitattaṃ`, được hình thành từ danh động từ với hậu tố `āya`. 547. Sañjātā tārakādvitvito. 547. Hậu tố `ita` (được dùng) sau các từ như `tārakā` v.v... theo nghĩa 'đã sanh khởi'. Tārakādīhi te assa sañjātāti atthe ito hoti. Sau các từ như `tārakā` v.v..., hậu tố `ita` được dùng theo nghĩa 'cái đó đã sanh khởi cho nó'. Tārakā sañjātā assāti tārakitaṃ, gaganaṃ. Pupphāni sañjātāni assāti pupphito. Evaṃ phalito, rukkho. Pallavāni sañjātāni assāti pallavitā, latā. Dukkhaṃ sañjātaṃ assāti dukkhito, sukhaṃ sañjātaṃ assāti sukhito. `Tārakitaṃ` (bầu trời) là nơi các vì sao đã sanh khởi. `Pupphito` là (cây) nơi các bông hoa đã sanh khởi. Tương tự, `phalito` (cây). `Pallavitā` (dây leo) là nơi các chồi non đã sanh khởi. `Dukkhito` là người có sự đau khổ đã sanh khởi, `sukhito` là người có sự an lạc đã sanh khởi. Paṇḍā vuccati paññā, paṇḍā sañjātā assāti paṇḍito, daṇḍo sañjāto assāti daṇḍito. Mahāvuttinā tassa natte malaṃ sañjātaṃ assāti malinaṃ. Tathā pipāsā sañjātā assāti pipāsito, jighacchā sañjātā assāti jighacchito, bubhukkhā sañjātā assāti bubhukkhito, mucchā sañjātā assāti mucchito, visaññā sañjātā assāti visaññito, nindā sañjātā assāti nindito. `Paṇḍā` được gọi là trí tuệ (`paññā`), `paṇḍito` là người có trí tuệ đã sanh khởi. `Daṇḍito` là người có cây gậy (hoặc sự trừng phạt) đã sanh khởi. Theo Mahāvutti, `malinaṃ` là người có sự ô uế đã sanh khởi. Tương tự, `pipāsito` là người có sự khao khát đã sanh khởi, `jighacchito` là người có sự đói đã sanh khởi, `bubhukkhito` là người có sự đói đã sanh khởi, `mucchito` là người có sự mê muội đã sanh khởi, `visaññito` là người có sự bất tỉnh đã sanh khởi, `nindito` là người có sự khiển trách đã sanh khởi. Evaṃ gabba-thambhe gabbito. Dabba-pāṭave dabbito. Antaraṃ sañjātaṃ assāti antarito, vaccaṃ sañjātaṃ assāti vaccito. Tương tự, `gabbito` theo nghĩa kiêu mạn-cứng nhắc. `Dabbito` theo nghĩa khéo léo-vật chất. `Antarito` là người có sự ngăn cách đã sanh khởi, `vaccito` là người có phân đã sanh khởi. 548. Nindāññātappapaṭibhāgarassadayāsaññāsu ko. 548. Hậu tố `ka` (được dùng) theo các nghĩa: khiển trách, không rõ, nhỏ, tương tự, ngắn, từ ái, và danh xưng. Nindādīsu [Pg.336] jotaniyesu nāmasmā ko hoti. Khi các nghĩa như khiển trách v.v... cần được biểu thị, hậu tố `ka` được dùng sau danh từ. Nindāyaṃ – kucchito samaṇo samaṇako. Evaṃ muṇḍako, assako, uddhumātakaṃ, vinīlakaṃ, vipubbakaṃ, aṭṭhikaṃ iccādi. Theo nghĩa khiển trách – vị sa-môn đáng chê trách là `samaṇako`. Tương tự, `muṇḍako`, `assako`, `uddhumātakaṃ`, `vinīlakaṃ`, `vipubbakaṃ`, `aṭṭhikaṃ` v.v... Aññāte – aññāto asso assako, kassa ayaṃ assoti vā assako iccādi. Theo nghĩa không rõ – con ngựa không rõ là `assako`, hoặc 'con ngựa này của ai?' là `assako` v.v... Appatthe – appakaṃ telaṃ telakaṃ. Evaṃ ghatakaṃ, khuddakaṃ dhanu dhanukaṃ, rathakaṃ, gāmakaṃ iccādi. Theo nghĩa nhỏ – một ít dầu là `telakaṃ`. Tương tự, `ghatakaṃ`, cây cung nhỏ là `dhanukaṃ`, `rathakaṃ`, `gāmakaṃ` v.v... Paṭibhāgatthe – hatthirūpakaṃ hatthikaṃ. Evaṃ assakaṃ, balībaddako iccādi. Theo nghĩa tương tự – hình tượng con voi là `hatthikaṃ`. Tương tự, `assakaṃ`, `balībaddako` v.v... Rasse-rasso manusso manussako. Evaṃ rukkhako, pilakkhako iccādi. Theo nghĩa ngắn – người đàn ông thấp lùn là `manussako`. Tương tự, `rukkhako`, `pilakkhako` v.v... Dayāyaṃ-anukampito putto puttako. Evaṃ vacchako, itthikā, ambakā, kumārikā iccādi. Theo nghĩa từ ái – người con trai được thương mến là `puttako`. Tương tự, `vacchako`, `itthikā`, `ambakā`, `kumārikā` v.v... Saññāyaṃ-nāmamattena moro viya morako iccādi. Theo nghĩa danh xưng – chỉ thuần túy là tên gọi, giống như con công là `morako` v.v... Iti la, ita, ka rāsi. Như vậy là nhóm (hậu tố) la, ita, ka. Abhūtatabbhāvarāsi Nhóm (hậu tố) Abhūtatabbhāva (trở thành cái chưa từng là). 549. Abhūtatabbhāve karāsabhūyoge vikārācī. 549. Theo nghĩa 'trở thành cái chưa từng là', khi kết hợp với các động từ `kar`, `as`, `bhū`, hậu tố `cī` (`ī`) được dùng sau một từ chỉ sự biến đổi. Pubbe tassa abhūtassa vatthuno kadāci tathā bhavanaṃ abhūtatabbhāvo, tasmiṃ abhūtatabbhāve jotaniye sati karā’sa, bhūdhātūnaṃ yoge vikāravācimhā nāmasmā cānubandho īpaccayo hoti. `Abhūtatabbhāva` là trạng thái của một vật, trước kia không phải như vậy, vào lúc nào đó trở thành như vậy. Khi ý nghĩa `abhūtatabbhāva` này cần được biểu thị, và khi kết hợp với các động từ căn `kar`, `as`, `bhū`, hậu tố `ī` (với anubandha `c`) được dùng sau một danh từ chỉ sự biến đổi. Adhavalaṃ [Pg.337] dhavalaṃ karoti dhavalīkaroti, adhavalo dhavalo siyā dhavalīsiyā, adhavalo dhavalo bhavati dhavalībhavati. Evaṃ dhavalīkāro, dhavalībhūto. Làm cho cái không trắng trở thành trắng là `dhavalīkaroti`; cái không trắng có thể trở thành trắng là `dhavalīsiyā`; cái không trắng trở thành trắng là `dhavalībhavati`. Tương tự, `dhavalīkāro`, `dhavalībhūto`. Abhūtatabbhāveti kiṃ? Ghaṭaṃ karoti, ghaṭo atthi, ghaṭo bhavati. Tại sao nói 'theo nghĩa `abhūtatabbhāva`'? (Để loại trừ các trường hợp như) `Ghaṭaṃ karoti` (anh ta làm cái bình), `ghaṭo atthi` (có cái bình), `ghaṭo bhavati` (cái bình hiện hữu). Karāsabhūyogeti kiṃ? Adhavalo dhavalo jāyate. Tại sao nói 'khi kết hợp với `kar`, `as`, `bhū`'? (Để loại trừ trường hợp như) `Adhavalo dhavalo jāyate` (cái không trắng được sanh ra là trắng). Vikārāti kiṃ? Pakatiyā mā hotu, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti, suvaṇṇassa kuṇḍalakaraṇaṃ nāma loke pakatirūpanti vuttaṃ hoti. Evaṃ suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ siyā, suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ bhavatīti. Tại sao nói 'từ một từ chỉ sự biến đổi'? Để nó không áp dụng cho trạng thái tự nhiên. (Ví dụ) `suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ karoti` (anh ta làm một chiếc bông tai bằng vàng). Người ta nói rằng, trên đời, việc làm bông tai từ vàng là một dạng tự nhiên (của vàng). Tương tự, `suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ siyā` (vàng có thể là bông tai), `suvaṇṇaṃ kuṇḍalaṃ bhavati` (vàng trở thành bông tai). Iti abhūtatabbhāvarāsi. Như vậy là nhóm (hậu tố) chỉ sự biến đổi. Sakattharāsi Nhóm (hậu tố) chỉ tự thân ý nghĩa 550. Sakatthe. 550. Về tự thân ý nghĩa. Sakatthepi paccayā dissanti. ‘Sakattho’ti sakapadattho, pakatiliṅgapadatthoti vuttaṃ hoti. Các hậu tố cũng được thấy trong tự thân ý nghĩa. ‘Sakattho’ có nghĩa là ý nghĩa của chính từ đó, được nói là ý nghĩa của từ gốc và giới tính (nguyên thể). Hīno eva hīnako, poto eva potako, devo eva devatā, yathābhūtameva yathābhuccaṃ, karuṇā eva kāruññaṃ, pattakālameva pattakallaṃ, ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, pāguññameva pāguññatā, kammaññameva kammaññatā, dānaṃ eva dānamayaṃ, sīlaṃ eva sīlamayaṃ. Evaṃ bhāvanāmayaṃ iccādi. Hīno chính là hīnako, poto chính là potako, devo chính là devatā, yathābhūtameva chính là yathābhuccaṃ, karuṇā chính là kāruññaṃ, pattakālameva chính là pattakallaṃ, ākāsānantameva chính là ākāsānañcaṃ, pāguññameva chính là pāguññatā, kammaññameva chính là kammaññatā, dānaṃ chính là dānamayaṃ, sīlaṃ chính là sīlamayaṃ. Tương tự như bhāvanāmayaṃ, v.v... Yathā ca amaccaputtā eva ‘amaccaputtiyā’ti vuccanti, evaṃ ‘‘sakyaputto eva sakyaputtiyo, asamaṇo hoti asakyaputtiyo [Pg.338], evaṃ nāṭaputtiyo, dāsaputtiyo’’tipi yujjati. Và cũng như các con trai của vị bộ trưởng được gọi là ‘amaccaputtiyā’, tương tự như vậy, cũng hợp lý khi nói ‘‘con trai của dòng họ Thích Ca chính là sakyaputtiyo, người không phải là sa-môn trở thành asakyaputtiyo, tương tự là nāṭaputtiyo, dāsaputtiyo’’. ‘Bhayadassivā, atthadassimā’ti vantu, mantupaccayāsakatthepi yujjanti. ‘Brahmavaṇṇī, devavaṇṇī’ti ettha brahmuno vaṇṇo brahmavaṇṇo, brahmavaṇṇo viya vaṇṇo assa atthīti atthe sati īpaccayo paccayattho eva hoti, na sakattho. Brahmavaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ brahmavaṇṇīti atthe sati sakatthoyeva. Api ca ekasmiṃ aññapadatthe dve samāsa, taddhitā vattantītipi yujjati, tathā ‘paguṇassa bhāvo pāguññatā’tiādīsu dve taddhitapaccayā bhāvattheti. Trong các từ ‘bhayadassivā, atthadassimā’, các hậu tố vantu, mantu cũng được dùng trong tự thân ý nghĩa. Ở đây, trong các từ ‘brahmavaṇṇī, devavaṇṇī’, (nếu giải thích là) brahmuno vaṇṇo (sắc tướng của Phạm thiên) là brahmavaṇṇo, (và) có sắc tướng như sắc tướng của Phạm thiên, trong ý nghĩa này, hậu tố ī có ý nghĩa của hậu tố, không phải là tự thân ý nghĩa. (Nhưng nếu giải thích là) người nào có sắc tướng như sắc tướng của Phạm thiên, người ấy là brahmavaṇṇī, trong ý nghĩa này, (hậu tố ī) chính là tự thân ý nghĩa. Hơn nữa, cũng hợp lý khi nói rằng trong một ý nghĩa của từ khác (trong bahubbīhi), hai (loại ngữ pháp) là hợp thể và taddhita có thể xảy ra; tương tự, trong các trường hợp như ‘paguṇassa bhāvo pāguññatā’, hai hậu tố taddhita cùng có ý nghĩa là ‘trạng thái’. Iti sakattharāsi. Như vậy là nhóm (hậu tố) chỉ tự thân ý nghĩa. Niddiṭṭhapaccayarāsi Nhóm các hậu tố đã được chỉ định 551. Aññasmiṃ. 551. Trong (ý nghĩa) khác. Pubbe niddiṭṭhā ṇādayo paccayā niddiṭṭhatthato aññesupi atthesu dissanti. Các hậu tố ṇa, v.v... đã được chỉ định trước đây cũng được thấy trong các ý nghĩa khác với ý nghĩa đã được chỉ định. Magadhesu jāto māgadho, magadhesu saṃvaḍḍhito māgadho, magadhesu nivuttho māgadho, magadhānaṃ magadhesu vā issaro māgadho iccādi, ṇo. Sinh ra ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, lớn lên ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, sống ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, là vua của xứ Ma-kiệt-đà hoặc ở xứ Ma-kiệt-đà là māgadho, v.v..., (hậu tố) ṇa. Kāsiṃ agghatīti kāsiyo, ‘kāsī’ti sataṃ vā sahassaṃ vā vuccati, iyo. Vật đáng giá một kāsi là kāsiyo, ‘kāsī’ được gọi là một trăm hoặc một ngàn, (hậu tố) iya. Evamaññepi paccayā yathānurūpaṃ veditabbā. Tương tự, các hậu tố khác cũng nên được hiểu một cách tương ứng. 552. Dissantaññepi paccayā. 552. Các hậu tố khác cũng được thấy. Pubbe [Pg.339] niddiṭṭhapaccayehi aññepi paccayā niddiṭṭhesu aniddiṭṭhesu ca atthesu dissanti. Các hậu tố khác với các hậu tố đã được chỉ định trước đây cũng được thấy trong các ý nghĩa đã được chỉ định và chưa được chỉ định. Visadisā mātaro vimātaro, tāsaṃ puttā vemātikā, ikaṇa. Những người mẹ không giống nhau là vimātaro (các bà mẹ kế), con của họ là vemātikā (những người con khác mẹ), (hậu tố) ikaṇa. Pathe gacchantīti pathāvino, aghaṃ dukkhaṃ pāpaṃ vā gacchatīti aghāvī, āvī. Những người đi trên đường là pathāvino, người đi đến khổ đau hoặc tội lỗi là aghāvī, (hậu tố) āvī. Issā assa atthīti issukī, ukī. Người có sự ganh tị là issukī, (hậu tố) ukī. Dhuraṃ vahantīti dhorayhā, yhaṇa. Những người mang gánh nặng là dhorayhā, (hậu tố) yhaṇa. Lobhassa hitā lobhaneyyā. Evaṃ dosaneyyā, mohaneyyā, aneyyo. Những gì có lợi cho tham là lobhaneyyā. Tương tự là dosaneyyā, mohaneyyā, (hậu tố) aneyya. Dassanaṃ arahatīti dassaneyyo. Evaṃ vandaneyyo, pūjaneyyo, namassaneyyo, eyyo. Người đáng được thấy là dassaneyyo. Tương tự là vandaneyyo, pūjaneyyo, namassaneyyo, (hậu tố) eyya. Oghānaṃ hitā oghaniyā, yoganiyā, ganthaniyā, kammaniyaṃ, attaniyaṃ, dassaniyaṃ, pūjaniyo, namassaniyo iccādi, aniyo. Những gì có lợi cho các bộc lưu là oghaniyā, (tương tự) yoganiyā, ganthaniyā, kammaniyaṃ, attaniyaṃ, dassaniyaṃ, pūjaniyo, namassaniyo, v.v..., (hậu tố) aniya. Yaṃ parimāṇaṃ assāti yāvaṃ, yāvantassa bhāvo yāvatvaṃ. Evaṃ tāvatvaṃ, tva. Cái có chừng mực nào đó là yāvaṃ, trạng thái của yāvant là yāvatvaṃ. Tương tự là tāvatvaṃ, (hậu tố) tva. Paramānaṃ uttamapurisānaṃ bhāvo kammaṃ vā pāramī, samaggānaṃ bhāvo kammaṃ vā sāmaggī, ṇī. Trạng thái hoặc hành động của những bậc tối thượng, những bậc thượng nhân là pāramī, trạng thái hoặc hành động của những người hòa hợp là sāmaggī, (hậu tố) ṇī. ‘‘Nāgavatā, sīhavatā, ājaññavatā’’ iccādīsu bhāve vantupaccayaṃ icchanti. Trong các từ như ‘‘nāgavatā, sīhavatā, ājaññavatā’’, (các nhà ngữ pháp) mong muốn hậu tố vantu có ý nghĩa là ‘trạng thái’. Mātu bhātā mātulo, ulo. Anh hoặc em trai của mẹ là mātulo (cậu), (hậu tố) ula. Iti niddiṭṭhapaccayarāsi. Như vậy là nhóm các hậu tố đã được chỉ định. Vuddhirāsi Nhóm (nguyên âm) tăng trưởng ‘Padānamādissāyuvaṇṇassāeo [Pg.340] ṇānubandhe’ti padādibhūtānaṃ akāra, ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ ā, e, ovuddhi. Theo quy tắc ‘Padānamādissāyuvaṇṇassāeo ṇānubandhe’, có sự tăng trưởng thành ā, e, o của các nguyên âm a, i, u ở đầu từ. Ādicco, vāsiṭṭho, venateyyo, meniko, pettikaṃ, odumbaraṃ, oḷumpiko, odagyaṃ, dobhaggaṃ, sobhaggaṃ iccādi. Ādicco, vāsiṭṭho, venateyyo, meniko, pettikaṃ, odumbaraṃ, oḷumpiko, odagyaṃ, dobhaggaṃ, sobhaggaṃ, v.v... Ṇānubandheti kiṃ? Nāmako, padako, purātano. Tại sao nói 'không có ṇ làm anubandha'? (Để có các dạng) Nāmako, padako, purātano. ‘Majjhe’ti suttena padamajjhepi vuddhi, vāseṭṭho, aḍḍhateyyo iccādi. Theo sutta ‘majjhe’, sự trường hóa cũng xảy ra ở giữa một từ, (như trong) vāseṭṭho, aḍḍhateyyo, v.v... 553. Saṃyogepi kvaci. 553. Đôi khi (cũng xảy ra) ngay cả khi có phụ âm kép. Ṇānubandhe paccaye pare saṃyogepi kvaci vuddhi hoti. Khi một hậu tố không có ṇ làm anubandha theo sau, đôi khi có sự trường hóa ngay cả khi có phụ âm kép. Petteyyo, pettikaṃ, decco, pamukhe sādhu pāmokkhaṃ, pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ, vattabbanti vākyaṃ, bhajitabbanti bhāgyaṃ, bhoggaṃ, yoggaṃ iccādi. Petteyyo, pettikaṃ, decco, giỏi trong việc dẫn đầu là pāmokkhaṃ, trạng thái hoan hỷ là pāmojjaṃ, điều được nói là vākyaṃ, điều được chia là bhāgyaṃ, bhoggaṃ, yoggaṃ, v.v... Iti vuddhirāsi. Như vậy là chương về trường hóa. Loparāsi Chương về sự lược bỏ ‘Lopovaṇṇivaṇṇāna’nti suttena ṇyamhi pare avaṇṇi’vaṇṇānaṃ lopo. Theo sutta ‘lopovaṇṇivaṇṇānaṃ’, khi ṇya theo sau, có sự lược bỏ của a, i, và ī. Tattha avaṇṇe-paṇḍiccaṃ, tacchaṃ, dāyajjaṃ, dvidhā bhāvo dvejjhaṃ, karuṇāyeva kāruññaṃ iccādi. Trong đó, đối với a: paṇḍiccaṃ, tacchaṃ, dāyajjaṃ, trạng thái hai mặt là dvejjhaṃ, lòng bi mẫn chính là kāruññaṃ, v.v... Ivaṇṇe-adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ. Evaṃ ādicco, koṇḍañño iccādi. Đối với i: trạng thái của người đứng đầu là ādhipaccaṃ. Tương tự: ādicco, koṇḍañño, v.v... ‘Uvaṇṇassāvaṅa [Pg.341] sare’ti sare pare uvaṇṇassa avaṅa hoti. Theo (sutta) ‘uvaṇṇassāvaṅa sare’, khi một nguyên âm theo sau, u được biến thành ava. Ṇamhi-lahuno bhāvo lāghavaṃ, rāghavaṃ, jamburukkhe bhavaṃ jambavaṃ. Tathā kapilavatthumhi bhavaṃ kāpilavatthavaṃ, vanaṃ. Bhātuno apaccaṃ bhātabyo, gabyaṃ, dabyaṃ. Khi ṇa (theo sau): trạng thái nhẹ nhàng là lāghavaṃ, rāghavaṃ, sinh ra từ cây trâm là jambavaṃ. Tương tự, sinh ra ở Kapilavatthu là kāpilavatthavaṃ, vanaṃ. Con của anh trai là bhātabyo, gabyaṃ, dabyaṃ. ‘Ṭe satissā…’ti ṭamhi paccaye vīsati, tīsatīnaṃ tilopo. Theo (sutta) ‘ṭe satissā…’, khi hậu tố ṭa theo sau, có sự lược bỏ ti của vīsati và tīsaṃti. Vīsatiyā pūraṇo vīso, ekūnavīso. Evaṃ tīso, ekūnatīso. Số thứ tự của hai mươi là vīso, (và) ekūnavīso (thứ mười chín). Tương tự, tīso (thứ ba mươi), ekūnatīso (thứ hai mươi chín). ‘Rānubandhentasarādissā’ti rānubandhe paccaye padantasarādīnaṃ lopo. Theo (sutta) ‘rānubandhentasarādissā’, khi một hậu tố có r làm anubandha theo sau, có sự lược bỏ nguyên âm cuối của từ gốc và các thành phần đầu. Metteyyo, petteyyo, kivaṃ, kittakaṃ, īdī, īdikkho, īdiso, āhacca, upahacca, sakkacca, adhikicca, kiriyā, vedagū, pāragū iccādi. Metteyyo, petteyyo, kivaṃ, kittakaṃ, īdī, īdikkho, īdiso, āhacca, upahacca, sakkacca, adhikicca, kiriyā, vedagū, pāragū, v.v... 554. Paccayānaṃ lopo. 554. Sự lược bỏ của các hậu tố. Paccayānaṃ kvaci lopo hoti. Đôi khi có sự lược bỏ của các hậu tố. Buddhe ratanaṃ paṇītaṃ, cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā. Ettha ca ratanassa bhāvo ratanaṃ, attano bhāvo attā, attano sakassa bhāvo attaniyanti evaṃ bhāvapaccayalopo. ‘Trong Đức Phật, có bảo vật cao quý’, ‘con mắt thì trống không, không có tự ngã hay thuộc về tự ngã’. Ở đây, (hiểu ngầm là) ‘trạng thái quý báu là ratanaṃ’, ‘trạng thái của tự ngã là attā’, ‘trạng thái sở hữu của tự ngã là attaniya’; như vậy có sự lược bỏ của hậu tố chỉ trạng thái (bhāva). ‘‘Buddhānussati dhammānussati’’ādīsu ‘‘buddhassa bhāvo buddho, buddhassa ayaṃ guṇo buddho’’tiādinā nayena paccayalopo veditabbo. Trong các (trường hợp) như ‘niệm Phật, niệm Pháp’, sự lược bỏ hậu tố nên được hiểu theo phương pháp như: ‘trạng thái của Phật là Phật’, ‘phẩm chất này của Phật là Phật’, v.v... 555. Lopo vīmantuvantūnaṃ. 555. Sự lược bỏ của vī, mantu, và vantu. Iyi’ṭṭhesu [Pg.342] paresu vī, mantu, vantūnaṃ lopo hoti. Khi (các hậu tố) iyi và iṭṭha theo sau, có sự lược bỏ của vī, mantu, và vantu. Medhāvīnaṃ atisayena medhāvīti medhiyo, medhiṭṭho, satimantānaṃ atisayena satimāti satiyo, satiṭṭho, guṇavantānaṃ atisayena guṇavāti guṇiyo, guṇiṭṭho. Người trí tuệ nhất trong những người trí tuệ là medhiyo, medhiṭṭho; người có chánh niệm nhất trong những người có chánh niệm là satiyo, satiṭṭho; người có đức hạnh nhất trong những người có đức hạnh là guṇiyo, guṇiṭṭho. Iti loparāsi. Như vậy là chương về sự lược bỏ. Khuddakarāsi niṭṭhito. Chương nhỏ đã kết thúc. Nānāttarāsi Chương về sự đa dạng 556. Jo vuddhassiyiṭṭhesu. 556. (Từ) vuddha (biến thành) ja khi (hậu tố) iyi và iṭṭha (theo sau). Iyi’ṭṭhapaccayesu paresu vuddhasaddassa jo hoti. Khi các hậu tố iyi và iṭṭha theo sau, từ vuddha được biến thành ja. Vuddhānaṃ atisayena vuddhoti jeyyo, jeṭṭho. Người lớn tuổi nhất trong những người lớn tuổi là jeyyo, jeṭṭho. 557. Bāḷhantikapasatthānaṃ sādhanedasajā. 557. Các từ bāḷha, antika, và pasattha (lần lượt) được biến đổi thành sādha, neda, sa, và jā. Iya, iṭṭhapaccayesu paresu bāḷha, antika, pasatthasaddānaṃ sādha, neda, sa, jādesā honti. Khi các hậu tố iya, iṭṭha theo sau, các từ bāḷha, antika, và pasattha lần lượt được thay thế bằng sādha, neda, sa, và jā. Bāḷhānaṃ atisayena bāḷhoti sādhiyo, sādhiṭṭho, antikānaṃ atisayena antikoti nediyo, nediṭṭho, pasatthānaṃ atisayena pasatthoti seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho. Hơn cả mạnh mẽ là sādhiyo, sādhiṭṭho; hơn cả gần gũi là nediyo, nediṭṭho; hơn cả tán thán là seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho. 558. Kaṇakana appayuvānaṃ. 558. Các từ appa và yuva (lần lượt) được biến đổi thành kaṇa và kana. Iya[Pg.343], iṭṭhapaccayesu paresu appa, yuvasaddānaṃ kaṇa, kanaādesā honti. Khi các hậu tố iya, iṭṭha theo sau, các từ appa và yuva lần lượt được thay thế bằng kaṇa và kana. Appānaṃ navānaṃ atisayena appo navoti kaṇiyo, kaṇiṭṭho, yuvānaṃ taruṇānaṃ atisayena yuvā taruṇoti kaniyo, kaniṭṭho, kaniye vaye bhavā kaññā. Hơn cả nhỏ/trẻ là kaṇiyo, kaṇiṭṭho; hơn cả thanh niên/trẻ là kaniyo, kaniṭṭho; người ở độ tuổi trẻ hơn là kaññā. 559. Kosajjājjava pārisajja suhajja maddavārisyāsa bhājaññatheyyabāhusaccā. 559. (Các từ) Kosajja, ājjava, pārisajja, suhajja, maddava, ārisya, āsabha, ājañña, theyya, và bāhusacca (được hình thành bằng cách bất định). Bhāva, kammesu ṇānubandhe paccaye pare ete saddā nipaccante. Tattha ajjava, maddavā’sabhasaddā ṇamhi sijjhanti, sesā ṇyamhi. Khi hậu tố có phụ thêm ṇa theo sau mang ý nghĩa trạng thái hoặc hành động, những từ này được hình thành một cách bất định. Trong số đó, các từ ajjava, maddava, và āsabha được thành tựu với hậu tố ṇa, các từ còn lại với hậu tố ṇya. Tattha ujuno bhāvo ajjavaṃ, iminā suttena ṇamhi ussa attaṃ, ‘uvaṇṇassāvaṅa…’ iti ussa avattaṃ. Evaṃ muduno bhāvo maddavaṃ, usabhassa bhāvo āsabhaṃ, ussa āttaṃ. Kusitassa bhāvo kosajjaṃ, iminā ilopo, tyassa jjattaṃ, parisāsu uppanno pārisajjo, dāgamo, suhadayova suhado, yalopo, suhadassa bhāvo sohajjaṃ, isino idaṃ ārisyaṃ, issa ārittaṃ, ājāniyassa bhāvo ājaññaṃ, yalopo, puna ‘lopovaṇṇivaṇṇāna’nti ilopo, tato paraṃ sandhirūpaṃ, ājāniyo eva vā ājañño, sakatthe ṇyo, thenassa bhāvo, kammaṃ vā theyyaṃ, nassa yattaṃ, bahusutassa bhāvo bāhusaccaṃ, ussa attaṃ, puna sandhirūpaṃ. Trong đó, trạng thái ngay thẳng (ujuno bhāvo) là ajjavaṃ, theo quy tắc này, khi có hậu tố ṇa, u biến thành a; theo quy tắc ‘uvaṇṇassāvaṅa…’, u biến thành ava. Tương tự, trạng thái mềm mại (muduno bhāvo) là maddavaṃ; trạng thái của con bò đực (usabhassa bhāvo) là āsabhaṃ, u biến thành ā. Trạng thái lười biếng (Kusitassa bhāvo) là kosajjaṃ, theo quy tắc này, i bị lược bỏ, ty biến thành jj. Người sinh ra trong hội chúng (parisāsu uppanno) là pārisajjo, có sự thêm vào của d. Người có trái tim tốt (suhadayo) chính là suhado, ya bị lược bỏ; trạng thái của người có trái tim tốt (suhadassa bhāvo) là sohajjaṃ. Cái này của vị ẩn sĩ (isino idaṃ) là ārisyaṃ, i biến thành āri. Trạng thái của dòng dõi cao quý (ājāniyassa bhāvo) là ājaññaṃ, ya bị lược bỏ; lại nữa, theo quy tắc ‘lopovaṇṇivaṇṇāna’, i bị lược bỏ, sau đó là hình thức do liên âm. Hoặc ājāniyo chính là ājañño, hậu tố ṇya dùng trong ý nghĩa của chính nó. Trạng thái hoặc hành động của kẻ trộm (thenassa bhāvo, kammaṃ vā) là theyyaṃ, n biến thành y. Trạng thái của người học rộng (bahusutassa bhāvo) là bāhusaccaṃ, u biến thành a, lại nữa là hình thức do liên âm. 560. Adhātussa ke syādito ghessi. 560. Nguyên âm a của một từ có tên gọi gha không phải là động từ căn sẽ biến thành i, khi phụ âm ka theo sau và khi nó đứng sau một biến cách bắt đầu bằng si. ‘Ghessī’ti [Pg.344] ghe+assa+i, chapadamidaṃ suttaṃ. ‘Ghessī’ là ghe+assa+i, quy tắc này có sáu từ. Adhātussa avayavabhūte kakāre pare pubbassa akārassa bahulaṃ i hoti kanissite ghe asyādito pare sati. Khi phụ âm ka, là một thành phần của một từ không phải là động từ căn, theo sau, nguyên âm a đứng trước thường biến thành i, (nguyên âm a này) thuộc về một từ có tên gọi gha được theo sau bởi ka, và đứng sau các biến cách bắt đầu bằng si. Bālikā, ekikā, hatthipotikā, mahallikā, kumbhakārikā, kammakārikā, annadāyikā, upāsikā, sāvikā, dhammavācikā. Bālikā, ekikā, hatthipotikā, mahallikā, kumbhakārikā, kammakārikā, annadāyikā, upāsikā, sāvikā, dhammavācikā. Adhātussāti kiṃ? Kulupakā- bhikkhunī, dhenupakā, khīrupakā-vacchī, idha dhātvādesopi kakāro dhātusaññaṃ labhatiyeva. Tại sao nói ‘không phải là động từ căn’? (Ví dụ:) Kulupakā- bhikkhunī, dhenupakā, khīrupakā-vacchī. Ở đây, phụ âm ka dù là sự thay thế cho một động từ căn, vẫn nhận được tên gọi là động từ căn. Keti kiṃ? Vedanā, cetanā. Tại sao nói ‘khi ka (theo sau)’? (Ví dụ:) Vedanā, cetanā. Asyāditoti kiṃ? Bahuparibbājakā-rājadhānī. Tại sao nói ‘sau (biến cách) bắt đầu bằng si’? (Ví dụ:) Bahuparibbājakā-rājadhānī. Assāti kiṃ? Bahukattukā-sālā. Tại sao nói ‘của a’? (Ví dụ:) Bahukattukā-sālā. Ettha ca bahavo paribbājakā yassā sā bahuparibbājakāti viggaho. Paribbājakasaddo pakatisyādisaddo hoti, tasmā kanissitassa ghasaññassa ākārassa syādito parattā pubbassa assa ittaṃ na bhavati. Yadi bhaveyya, bahukā paribbājikāyo yassanti atthappasaṅgo siyāti. Và ở đây, sự phân tích (viggaho) là: ‘nơi mà có nhiều du sĩ (paribbājakā)’. Từ paribbājaka là một từ gốc có các biến cách như si. Do đó, vì nó đứng sau một biến cách như si, nguyên âm a đứng trước (trong paribbājaka) của từ có tên gọi gha được theo sau bởi ka không biến thành i. Nếu nó biến đổi, sẽ dẫn đến ý nghĩa không mong muốn là ‘nơi có nhiều nữ du sĩ (paribbājikāyo)’. Iti nānāttarāsi niṭṭhito. Như vậy, chương về các vấn đề khác nhau đã kết thúc. Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānabyākaraṇa- Như vậy, trong (bộ luận) tên là Niruttidīpanī, (chú giải) ngữ pháp Moggallāna- Dīpaniyā taddhitakaṇḍo pañcamo. Chương thứ năm về Taddhita (hậu tố) của (bộ) Dīpanī. 6. Ākhyātakaṇḍa 6. Chương về Động từ Suddhakatturūpa Hình thức Chủ động cách thuần túy Atha [Pg.345] dhātupaccayasaṃsiddhaṃ kāla, kāraka, purisa, saṅkhyābhedadīpakaṃ liṅgabhedarahitaṃ kriyāpadhānavācakaṃ tyādyantanāmakaṃ ākhyātapadaṃ dīpiyate. Bây giờ, động từ (ākhyātapada) được giải thích, (đó là từ) được hình thành bởi động từ căn và hậu tố, chỉ ra sự khác biệt về thời, cách, ngôi, và số, không có sự khác biệt về giống, biểu thị sự chính yếu của hành động, và được gọi tên bằng các vĩ ngữ như ti. Tattha kriyaṃ dhāretīti dhātu. Sā pakatidhātu, vikatidhātu, nāmadhātuvasena tividhā. Trong đó, động từ căn (dhātu) là cái mang hành động. Nó có ba loại: động từ căn nguyên thủy, động từ căn biến đổi, và động từ căn danh nghĩa. Tattha bhū, hū, gamu, paca iccādi pakatidhātu nāma sabhāvena siddhattā. Trong đó, bhū, hū, gamu, paca, v.v. được gọi là động từ căn nguyên thủy vì chúng được thành lập một cách tự nhiên. Titikkha, tikiccha, bubhukkha, jighacchaiccādi vikatidhātu nāma saṅkhatavasena siddhattā. Titikkha, tikiccha, bubhukkha, jighaccha, v.v. được gọi là động từ căn biến đổi vì chúng được thành lập do cấu tạo. Puttīya, pabbatāya iccādi nāmadhātu nāma nāmabhūtassa sato kriyavācīpaccayayogena dhātuṭṭhāne ṭhitattā. Puttīya, pabbatāya, v.v. được gọi là động từ căn danh nghĩa, vì vốn là danh từ, chúng đứng ở vị trí của động từ căn nhờ kết hợp với một hậu tố biểu thị hành động. Pakatidhātu ca sakammikā’kammikavasena duvidhā. Và động từ căn nguyên thủy có hai loại: ngoại động từ và nội động từ. Tatthayā dhātu kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā sakammikā nāma. Gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati iccādi. Trong đó, động từ căn nào diễn tả một hành động đòi hỏi một đối tượng, nó được gọi là ngoại động từ. Ví dụ: Gāmaṃ gacchati (đi đến làng), odanaṃ pacati (nấu cơm), v.v. Yā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā akammikā nāma. Bhavati, hoti, tiṭṭhati, seti iccādi. Hành động nào được nói đến mà không phụ thuộc vào túc từ, hành động ấy được gọi là tự động từ. Ví dụ: bhavati (thì, là, ở), hoti (thì, là, ở), tiṭṭhati (đứng), seti (nằm), v.v. Sakammikā ca ekakammika, dvikammikavasena duvidhā. Và tha động từ có hai loại, theo cách là đơn túc từ và song túc từ. Tattha yā ekakammāpekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā ekakammikā nāma. Gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati iccādi. Trong đó, hành động nào được nói đến mà phụ thuộc vào một túc từ, hành động ấy được gọi là đơn túc từ. Ví dụ: Gāmaṃ gacchati (đi đến làng), odanaṃ pacati (nấu cơm), v.v. Yā padhānā’padhānavasena kammadvayāpekkhaṃ kriyaṃ vadati, sā dvikammikā nāma. Hành động nào được nói đến mà phụ thuộc vào hai túc từ theo cách chính và phụ, hành động ấy được gọi là song túc từ. Sā ca nyādi, duhādivasena duvidhā. Và loại ấy có hai loại, theo cách là nhóm nyādi và nhóm duhādi. Tattha [Pg.346] yā dhātu pāpanatthā hoti, sā nyādi nāma. Ajaṃ gāmaṃ neti, bhāraṃ gāmaṃ vahati, sākhaṃ gāmaṃ ākaḍḍhati. Trong đó, ngữ căn nào có nghĩa là đưa đến, ngữ căn ấy được gọi là nhóm nyādi. Ví dụ: Ajaṃ gāmaṃ neti (dẫn dê đến làng), bhāraṃ gāmaṃ vahati (mang gánh nặng đến làng), sākhaṃ gāmaṃ ākaḍḍhati (kéo cành cây đến làng). Sesā dvikammikā duhādi nāma. Gāviṃ khīraṃ duhati, brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati, dāyakaṃ bhikkhaṃ bhikkhati, goṇaṃ vajaṃ rundhati, bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati, sissaṃ dhammaṃ anusāsati, bhagavā bhikkhū etaṃ [vacanaṃ] avoca, rājā amaccaṃ vacanaṃ bravīti iccādi. Các động từ song túc từ còn lại được gọi là nhóm duhādi. Ví dụ: Gāviṃ khīraṃ duhati (vắt sữa từ con bò), brāhmaṇaṃ kambalaṃ yācati (xin chiếc mền từ vị bà-la-môn), dāyakaṃ bhikkhaṃ bhikkhati (xin vật thực từ người thí chủ), goṇaṃ vajaṃ rundhati (nhốt con bò vào chuồng), bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati (hỏi một câu hỏi đến đức Thế Tôn), sissaṃ dhammaṃ anusāsati (giáo huấn pháp cho người đệ tử), bhagavā bhikkhū etaṃ [vacanaṃ] avoca (đức Thế Tôn đã nói lời này đến các vị tỳ-khưu), rājā amaccaṃ vacanaṃ bravīti (nhà vua nói lời với vị quan), v.v. Tattha yadā kammasmiṃ rūpaṃ sijjhati, tadā vibhatti, paccayā nyādimhi padhānakammaṃ vadanti, duhādimhi apadhānakammaṃ, sabbadhātūsu kāritayoge kāritakammanti, sabbañcetaṃ dhātūnaṃ pakatiatthavasena vuttaṃ, anekatthattā pana dhātūnaṃ atthantaravacane vā nānupasaggayoge vā akammikāpi sakammikā honti, sakammikāpi akammikā honti. Trong đó, khi hình thức được biến đổi theo túc từ (thể bị động), khi ấy biến tố và tiếp vị ngữ trong nhóm nyādi biểu thị túc từ chính, trong nhóm duhādi (biểu thị) túc từ phụ, và trong sự kết hợp thể sai khiến ở tất cả các ngữ căn (biểu thị) túc từ sai khiến. Tất cả điều này được nói theo nghĩa tự nhiên của các ngữ căn, nhưng do các ngữ căn có nhiều nghĩa, hoặc khi diễn đạt nghĩa khác, hoặc khi kết hợp với các tiếp đầu ngữ khác nhau, thì tự động từ cũng trở thành tha động từ, và tha động từ cũng trở thành tự động từ. Atthantaravacane tāva – Trước hết, trong việc diễn đạt nghĩa khác – Vida – sattāyaṃ, dhammo vijjati, saṃvijjati. Vida – trong nghĩa tồn tại, dhammo vijjati, saṃvijjati (pháp tồn tại). Vida – ñāṇe, dhammaṃ vidati. Vida – trong nghĩa trí tuệ, dhammaṃ vidati (biết pháp). Vida – lābhe, dhanaṃ vindati. Vida – trong nghĩa đạt được, dhanaṃ vindati (đạt được tài sản). Vida – anubhavane, sukhaṃ vedeti, vipākaṃ paṭisaṃvedeti. Vida – trong nghĩa cảm thọ, sukhaṃ vedeti (cảm thọ sự an lạc), vipākaṃ paṭisaṃvedeti (cảm thọ quả dị thục). Vida – ārocane, vedayāmahaṃ bhante vedayatīti maṃ dhāretu, kāraṇaṃ nivedeti, dhammaṃ paṭivedeti iccādi. Vida – trong nghĩa trình bày, vedayāmahaṃ bhante (bạch ngài, con xin trình bày), vedayatīti maṃ dhāretu (xin ngài hãy ghi nhớ con là người trình bày), kāraṇaṃ nivedeti (trình bày nguyên nhân), dhammaṃ paṭivedeti (thông đạt pháp), v.v. Nānupasaggayoge – Trong sự kết hợp với các tiếp đầu ngữ khác nhau – Pada-gatiyaṃ, maggaṃ pajjati, paṭipajjati, maggo uppajjati, nipajjati, sampajjati, bhogo bhavati, sambhavati, bhogaṃ anubhavati, taṇhaṃ [Pg.347] abhibhavati, paribhavati, adhibhavati, araññaṃ abhisambhavati, ajjhogāhatīti attho. Gacchantaṃ magge abhisambhavati, sampāpuṇātīti attho iccādi. Pada- trong nghĩa đi, maggaṃ pajjati, paṭipajjati (đi trên đường, thực hành con đường), maggo uppajjati, nipajjati, sampajjati (con đường sanh khởi, nằm xuống, được thành tựu), bhogo bhavati, sambhavati (tài sản sanh khởi, phát sanh), bhogaṃ anubhavati (hưởng thụ tài sản), taṇhaṃ abhibhavati, paribhavati, adhibhavati (chế ngự, khinh miệt, áp đảo ái dục), araññaṃ abhisambhavati, có nghĩa là ajjhogāhati (đi sâu vào rừng). Gacchantaṃ magge abhisambhavati, có nghĩa là sampāpuṇāti (đuổi kịp người đang đi trên đường), v.v. Padānaṃ byañjanasampattiyā vā atthasampattiyā vā upakārakā vibhatti, paccayā paccayā nāma. Những yếu tố hỗ trợ cho sự hoàn thiện về hình thức hoặc hoàn thiện về ý nghĩa của các từ, tức là biến tố và tiếp vị ngữ, được gọi là duyên (paccayā). Tattha vibhattiyo tyādi, tvādiiccādinā aṭṭhavidhā bhavanti, sarūpato channavutividhā. Trong đó, các biến tố có tám loại, như là tyādi, tvādi, v.v., và về hình thức thì có chín mươi sáu loại. Tattha pubbachakkabhūtāni aṭṭhacattālīsarūpāni parassapadāni nāma. Parachakkabhūtāni aṭṭhacattālīsarūpāni attanopadāni nāma. Trong đó, bốn mươi tám hình thức thuộc nhóm trước được gọi là parassapadāni (từ cho người khác). Bốn mươi tám hình thức thuộc nhóm sau được gọi là attanopadāni (từ cho chính mình). Tattha parahitapaṭisaṃyuttesu ṭhānesu pavattibahulāni padāni parassapadāni nāma. Attahitapaṭisaṃyuttesu pavattibahulāni attanopadāni nāmāti eke. Trong đó, một số người cho rằng: những từ thường xuyên xuất hiện trong các trường hợp liên quan đến lợi ích của người khác được gọi là parassapadāni. Những từ thường xuyên xuất hiện trong các trường hợp liên quan đến lợi ích của chính mình được gọi là attanopadāni. Paro vuccati kattā sabbakriyāsādhāraṇattā, attā vuccati kammaṃ sakasakakriyāsādhāraṇattā, parassa abhidhāyakāni padāni parassapadāni, attano abhidhāyakāni padāni attanopadānīti aññe. Những người khác lại cho rằng: 'Người khác' (paro) được gọi là tác nhân (kattā) vì nó chung cho mọi hành động; 'chính mình' (attā) được gọi là đối tượng (kamma) vì nó chung cho hành động riêng của nó. Những từ biểu thị 'người khác' là parassapadāni, những từ biểu thị 'chính mình' là attanopadāni. Attā vuccati padatthānaṃ sarīrabhūtā kriyā, kattunā pana sādhyaṭṭhena kriyarūpāni bhāva, kammānipi attāti vuccanti. Sādhakaṭṭhena tehi parabhūto kattā paro nāmāti apare. Lại có những người khác cho rằng: 'Chính mình' (attā) được gọi là hành động, là thân thể của ý nghĩa từ. Nhưng vì phải được tác nhân hoàn thành, nên các hình thức hành động, cả trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma), cũng được gọi là 'chính mình' (attā). Vì là người hoàn thành, tác nhân, vốn khác với chúng, được gọi là 'người khác' (paro). Attā vuccati amhattho, paro vuccati tumha, nāmattho, pubbachakkāni parabahulattā parassapadāni nāma, parachakkāni pana rūḷhīvasena attanopadāni nāmātipi vadanti. Idaṃ na yujjati parachakkesu tabbahulamattassāpi asiddhattā. Pāḷibhāsaṃ pana patvā dvinnaṃ chakkānaṃ attahita, parahitesu vā tīsu kārakesu vā pavattinānāttaṃ na dissatiyeva, tasmā imasmiṃ ganthe taṃ nāmadvayaṃ na gahitanti daṭṭhabbaṃ. Cũng có người nói rằng: 'Chính mình' (attā) được gọi là ngôi thứ nhất, 'người khác' (paro) được gọi là ngôi thứ hai và ngôi thứ ba. Nhóm trước, do sự phổ biến của 'người khác', được gọi là parassapadāni, còn nhóm sau, theo quy ước, được gọi là attanopadāni. Điều này không hợp lý, vì ngay cả sự phổ biến của ý nghĩa đó trong nhóm sau cũng không được xác lập. Hơn nữa, đối với ngôn ngữ Pāli, sự đa dạng trong cách sử dụng của hai nhóm này trong các vấn đề lợi ích cho mình, lợi ích cho người, hoặc trong ba loại tác nhân, hoàn toàn không được thấy. Do đó, cần phải hiểu rằng trong quyển sách này, hai tên gọi đó không được chấp nhận. Paccayā [Pg.348] pana catubbidhā vikaraṇa, kicca, kārita, dhātupaccayavasena. Tuy nhiên, các tiếp vị ngữ có bốn loại: tiếp vị ngữ liên hợp (vikaraṇa), tiếp vị ngữ khả năng (kicca), tiếp vị ngữ sai khiến (kārita), và tiếp vị ngữ tạo ngữ căn (dhātupaccaya). Tattha ye dhātusiddhāni tyādipadāni tabbādipadāni ca gaṇavibhāgavasena aññamaññaṃ visadisarūpāni karonti, te vikaraṇapaccayā nāma, la, ya, ṇoiccādayo. Trong đó, những tiếp vị ngữ nào làm cho các từ như tyādi và tabbādi được hình thành từ ngữ căn trở nên khác biệt nhau về hình thức theo sự phân chia nhóm, chúng được gọi là tiếp vị ngữ liên hợp (vikaraṇapaccayā), ví dụ như a, ya, ṇo, v.v. Bhāva, kammavisayo kyo kiccapaccayo nāma. Tiếp vị ngữ ya (kyo) có phạm vi là trạng thái (bhāva) và đối tượng (kamma) được gọi là tiếp vị ngữ khả năng (kiccapaccayo). Paresaṃ āṇāpanasaṅkhāte payojakabyāpāre pavattā ṇi, ṇāpipaccayā kāritapaccayā nāma. Các tiếp vị ngữ ṇi, ṇāpi, diễn ra trong hoạt động của người sai khiến, được gọi là sự ra lệnh cho người khác, được gọi là tiếp vị ngữ sai khiến (kāritapaccayā). Visuṃ taṃtaṃkriyavācībhāvena dhāturūpā kha, cha, saiccādikā paccayā dhātupaccayā nāma. Các tiếp vị ngữ như kha, cha, sa, v.v., có hình thức như ngữ căn, do là những từ biểu thị hành động này hay hành động khác một cách riêng biệt, được gọi là tiếp vị ngữ tạo ngữ căn (dhātupaccayā). ‘‘Kāla, kāraka, purisa, saṅkhyābhedadīpaka’’nti ettha atīta, paccuppannā’nāgata, kālavimuttavasena kālabhedo catubbidho. Trong câu ‘chỉ rõ sự khác biệt về thời, tác nhân, ngôi, và số’, ở đây, sự khác biệt về thời có bốn loại: quá khứ, hiện tại, tương lai, và không phụ thuộc vào thời. Tattha hiyyattanī, ajjattanī, parokkhāti imā tisso vibhattiyo atīte kāle vattanti. Trong đó, ba biến tố này: hiyyattanī, ajjattanī, và parokkhā, diễn ra trong thời quá khứ. Vattamānā, pañcamīti dve paccuppanne. Vattamānā (biến cách hiện tại), pañcamī (biến cách mệnh lệnh) là hai loại ở hiện tại. Ekā bhavissantī anāgate. Một loại là bhavissantī (biến cách vị lai) ở tương lai. Sattamī, kālātipattīti dve kālavimutte vattanti, ayaṃ kira porāṇiko vibhattīnaṃ kamo, so ca pāḷiyā sametiyeva. Sattamī (biến cách tùy thuộc), kālātipatti (biến cách quá khứ) là hai loại được dùng không phụ thuộc thời gian. Đây quả thật là thứ tự các biến cách của người xưa, và điều ấy cũng phù hợp với Pāḷi. ‘‘Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca. ‘Tất cả những vị tôn kính Chánh Pháp, đã sống, và đang sống. Athopi viharissanti, esā buddhāna dhammatā’’ti ca – Và cũng sẽ sống, đây là pháp tánh của chư Phật’ và – ‘‘Abbhatītā ca ye buddhā, vattamānā anāgatā’’ti ca pāḷī. Imasmiṃ kame pañcamī, sattamīti nāmadvayampi anvatthavasena siddhaṃ [Pg.349] bhavati. Pacchā pana garuno vatticchāvasena vibhattīnaṃ nānākamaṃ karonti. ‘Chư Phật đã quá khứ, hiện tại, và vị lai’ cũng là Pāḷi. Trong thứ tự này, cặp tên gọi pañcamī (thứ năm) và sattamī (thứ bảy) cũng được thành tựu theo nghĩa đen. Nhưng về sau, các vị thầy tùy theo ý muốn trình bày mà tạo ra các thứ tự biến cách khác nhau. Kattu, kamma, bhāvā pana kārakabhedo nāma. Tattha bhāvo duvidho sādhya, sādhanavasena visesana, visesyavasena ca. Tattha dhātvatthakriyā sādhyabhāvo nāma. Paccayatthakriyā sādhanabhāvo nāma. Còn kattu (chủ cách), kamma (đối cách), bhāva (trạng thái) được gọi là sự phân biệt về kāraka (cách). Trong đó, bhāva (trạng thái) có hai loại: theo phương diện sādhya (cần được thực hiện) và sādhana (phương tiện thực hiện), và theo phương diện visesana (thuộc từ) và visesya (được bổ nghĩa). Trong đó, hành động là ý nghĩa của căn động từ được gọi là sādhyabhāva (trạng thái cần được thực hiện). Hành động là ý nghĩa của tiếp vị ngữ được gọi là sādhanabhāva (trạng thái phương tiện). Tesu sādhyabhāvo nānādhātūnaṃ vasena nānāvidho hoti. Sādhanabhāvo nānādhātvatthānaṃ pavattākārasaṅkhātena ekaṭṭhena ekova hoti. So pana yathā jāti nāma anuppannapakkhe ṭhite saṅkhatadhamme uppādentī viya khāyati, tathā vohāravisayamatte ṭhite sabbadhātvatthe pātubhonte karonto viya khāyati, tasmā so sādhananti ca kārakanti ca vuccati. Yathā ca jātivasena uppannā saṅkhatadhammā ‘‘cintanaṃ jātaṃ, phusanaṃ jāta’’ miccādinā ekantameva jātiṃ visesenti, tathā paccayatthavasena pātubhontā nānādhātvatthāpi ‘‘bhuyyate, gamyate, paccate, bhavanaṃ, gamanaṃ, pacana’’ miccādinā ekantameva paccayatthaṃ visesenti. Vatticchāvasena pana bhāvasādhanapadesu dhātvattha, paccayatthānaṃ abhedopi vattuṃ yujjatiyeva. Idha pana dvīsu bhāvesu sādhanabhāvo adhippetoti. Trong số ấy, sādhyabhāva (trạng thái cần được thực hiện) có nhiều loại khác nhau tùy theo các căn động từ khác nhau. Sādhanabhāva (trạng thái phương tiện), được gọi là cách thức diễn ra của các ý nghĩa của các căn động từ khác nhau, chỉ là một với một ý nghĩa duy nhất. Điều ấy, giống như cái gọi là sự sanh khởi dường như làm cho các pháp hữu vi đang trong trạng thái chưa sanh được sanh lên, cũng vậy, nó dường như làm cho tất cả các ý nghĩa của căn động từ đang tồn tại trong phạm vi chế định được biểu hiện ra. Do đó, nó được gọi là sādhana (phương tiện) và cũng được gọi là kāraka (cách). Và cũng giống như các pháp hữu vi đã sanh khởi thông qua sự sanh khởi chỉ bổ nghĩa cho chính sự sanh khởi, như trong các câu ‘sự suy nghĩ đã sanh, sự xúc chạm đã sanh’, v.v., cũng vậy, các ý nghĩa của các căn động từ khác nhau, khi biểu hiện thông qua ý nghĩa của tiếp vị ngữ, cũng chỉ bổ nghĩa cho chính ý nghĩa của tiếp vị ngữ, như trong các từ ‘bhuyyate, gamyate, paccate, bhavanaṃ, gamanaṃ, pacana’, v.v. Tuy nhiên, tùy theo ý muốn trình bày, cũng có thể nói về sự không khác biệt giữa ý nghĩa của căn động từ và ý nghĩa của tiếp vị ngữ trong các trường hợp của bhāva và sādhana. Nhưng ở đây, trong hai loại bhāva, sādhanabhāva (trạng thái phương tiện) được chủ ý đến. Paṭhama, majjhimu’ttamapurisā purisabhedo. ‘Puriso’ti ca ‘‘yaṃkiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā’’ti ettha attā eva vuccati, so ca attā ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedetī’’ti ettha kārakoti vuccati. Iti ‘puriso’ti kārako eva. Ngôi thứ ba (paṭhama), ngôi thứ hai (majjhima), ngôi thứ nhất (uttama) là sự phân biệt về ngôi (purisa). Và ‘purisa’ (ngôi), trong câu ‘bất cứ điều gì mà cá nhân này cảm thọ, dù là lạc, khổ, hay không khổ không lạc’, được gọi chính là tự ngã (attā). Và tự ngã ấy, trong câu ‘người ấy làm, người ấy cảm thọ’, được gọi là kāraka (tác nhân). Do đó, ‘purisa’ (ngôi) chính là kāraka (tác nhân). So ca tividho nāmattho, tumhattho, amhattho cāti. Tattha attano ajjhattasantānabhūtattā amhattho uttamapuriso [Pg.350] nāma, sesā pana kamena paṭhamapuriso, majjhimapurisoti vuccanti. Vibhattiyo pana taddīpakattā paṭhamapurisādināmaṃ labhanti. Idañca nāmaṃ kārakabhede antogadhamevāti katvā imasmiṃ ganthe na gahitanti. Và nó có ba loại: có nghĩa là danh từ (ngôi khác), có nghĩa là ‘bạn’ (tumha), và có nghĩa là ‘tôi’ (amha). Trong đó, vì là dòng tương tục nội tại của chính mình, ý nghĩa ‘tôi’ (amhattha) được gọi là ngôi cao nhất (uttamapurisa, ngôi thứ nhất). Còn lại, theo thứ tự, được gọi là ngôi thứ nhất (paṭhamapurisa, ngôi thứ ba) và ngôi ở giữa (majjhimapurisa, ngôi thứ hai). Còn các biến cách, vì chỉ thị chúng, nên nhận được các tên gọi ngôi thứ ba, v.v. Và tên gọi này, do được xem là đã bao gồm trong sự phân biệt về kāraka, nên không được đề cập trong quyển sách này. Saṅkhyābhedo duvidho ekatta, bahuttavasena. Sự phân biệt về số (saṅkhyā) có hai loại: theo phương diện số ít (ekatta) và số nhiều (bahutta). ‘Liṅgabhedarahita’nti ‘‘puriso gacchati, itthī gacchati, kulaṃ gacchati’’ iccādīsu ‘puriso’iccādīnaṃ abhidheyyapadānaṃ liṅgānugato rūpabhedo ākhyātapade natthi. ‘Không có sự phân biệt về tánh (liṅga)’ có nghĩa là trong các ví dụ như ‘puriso gacchati, itthī gacchati, kulaṃ gacchati’, v.v., không có sự khác biệt về hình thức của động từ (ākhyātapada) theo tánh của các từ được biểu thị như ‘puriso’, v.v. ‘Kriyāpadhānavācaka’nti ettha kriyaṃ eva padhānato abhidhāti, na nāmapadaṃ viya dabbaṃ padhānato abhidhātīti adhippāyo. ‘Từ biểu thị hành động là chính’ ở đây có nghĩa là nó chủ yếu biểu thị hành động, chứ không phải chủ yếu biểu thị thực thể như danh từ. Tattha kriyā nāma dhātvatthabhāvo vuccati, sā ca kālavasena atītakriyā, paccuppannakriyā, anāgatakriyā, kālavimuttakriyāti catubbidhā hoti. Trong đó, cái gọi là hành động (kriyā) được nói là trạng thái (bhāva) của ý nghĩa căn động từ (dhātvattha). Và nó, tùy theo thời gian, có bốn loại: hành động quá khứ, hành động hiện tại, hành động vị lai, và hành động không phụ thuộc thời gian. Āṇattikriyā, āsiṭṭhakriyā, anumatikriyā, parikappakriyā, araha, sakka, vidhi, nimantanā’mantanādikriyāti bahuvidho kriyābhedoti. Sự phân biệt về hành động có nhiều loại: hành động mệnh lệnh, hành động cầu chúc, hành động cho phép, hành động giả định, hành động (chỉ sự) xứng đáng, có thể, quy định, mời mọc, gọi mời, v.v. Bhū-sattāyaṃ, santassa bhāvo sattā, tassaṃ sattāyaṃ, bhūdhātu sattāyamatthe vattate, sabbapadatthānaṃ sadda, buddhivisayabhāvena vijjamānabhāve vattatetyattho. Bhū-sattāyaṃ (căn bhū có nghĩa là sự hiện hữu). Trạng thái của cái đang hiện hữu là sự hiện hữu (sattā). Trong sự hiện hữu ấy, căn động từ bhū được dùng với nghĩa là sự hiện hữu. Nghĩa là, nó được dùng trong trạng thái hiện hữu của tất cả các ý nghĩa của từ ngữ, do là đối tượng của âm thanh và trí tuệ. 561. Kriyatthā. 561. Từ (căn) có nghĩa là hành động. Adhikārasuttamidaṃ, kriyatthā paraṃ vibhatti, paccayā bhavantīti attho. Kriyā attho yassāti kriyattho. Pakatidhātu, vikatidhātu, nāmadhātuvasena tividho dhātu, kāritapaccayantarūpampi vikatidhātumhi saṅgayhati. Đây là một câu kinh có tác dụng chi phối. Nghĩa là: sau (căn) có nghĩa là hành động, có các biến cách và tiếp vị ngữ. ‘Kriyattha’ là cái có hành động làm ý nghĩa. Căn động từ có ba loại: căn động từ nguyên thủy, căn động từ biến thể, và căn động từ phái sinh từ danh từ. Dạng có tiếp vị ngữ sai khiến ở giữa cũng được bao gồm trong căn động từ biến thể. 562. Vattamāneti [Pg.351] anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe. 562. Trong thì hiện tại: ti, anti, si, tha, mi, ma, te, ante, se, vhe, e, mhe. Ārabhitvā niṭṭhaṃ anupagato bhāvo vattamāno nāma, taṃsambandhīkālopi tadūpacārena vattamānoti vuccati. Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ tyādivibhattiyo bhavanti. Ayañca vibhatti tyādīti ca vattamānakālavisayattā vattamānāti ca sijjhati. Trạng thái đã bắt đầu nhưng chưa đi đến hoàn tất được gọi là hiện tại (vattamāna). Thời gian liên quan đến nó cũng được gọi là hiện tại theo cách nói ẩn dụ. Trong thời hiện tại, sau (căn) có nghĩa là hành động, có các biến cách ti, v.v. Và biến cách này được gọi là ti, v.v., và vì có phạm vi là thời hiện tại, nên cũng được thành lập với tên gọi là vattamānā (biến cách hiện tại). 563. Pubbāparachakkānamekānekesu tumhamhasesesu dve dve majjhimuttamapaṭhamā. 563. Trong sáu biến cách trước và sáu biến cách sau, ở số ít và số nhiều, trong các trường hợp của tumha (bạn), amha (tôi), và phần còn lại, từng cặp hai là ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba. Tumhanāmaṃ, amhanāmaṃ, tadubhayato sesanāmanti tīsu nāmesu payujjamānesu vā gamyamānesu vā ekasmiṃ vā anekesu vā atthesu pubbachakka, parachakkānaṃ dve dve majjhima, uttama, paṭhamā vibhattiyo bhavanti. ‘‘Uttamanti uttaraṃ antima’’nti cūḷamoggallāne vuttaṃ. Khi danh từ tumha (bạn), danh từ amha (tôi), và các danh từ còn lại ngoài hai danh từ ấy được sử dụng hoặc được hiểu ngầm, với nghĩa số ít hoặc số nhiều, thì trong sáu biến cách trước và sáu biến cách sau, từng cặp hai trở thành các biến cách ngôi thứ hai, ngôi thứ nhất, và ngôi thứ ba. Trong Cūḷamoggallāna có nói: ‘Uttama có nghĩa là cao hơn, cuối cùng’. Ettha ca vibhattividhānamukhena taṃtaṃsaññāvidhānampi siddhaṃ hoti. Và ở đây, thông qua quy tắc về biến cách, quy tắc về các tên gọi tương ứng của chúng cũng được thành lập. Kathaṃ?Ti, anti, si, tha, mi, ma iti pubbachakkaṃ nāma. Như thế nào? Ti, anti, si, tha, mi, ma được gọi là nhóm sáu biến cách trước. Te, ante, se, vhe, e, mhe iti parachakkaṃ nāma. Te, ante, se, vhe, e, mhe được gọi là nhóm sáu biến cách sau. Pubbachakke ca-ti, antidvayaṃ paṭhamadukaṃ nāma, si, thadvayaṃ majjhimadukaṃ nāma, mi, madvayaṃ uttamadukaṃ nāma. Evaṃ parachakke. Và trong nhóm sáu biến cách trước: cặp ti, anti được gọi là cặp ngôi thứ ba; cặp si, tha được gọi là cặp ngôi thứ hai; cặp mi, ma được gọi là cặp ngôi thứ nhất. Tương tự như vậy trong nhóm sáu biến cách sau. Tattha tulyādhikaraṇabhūte sesanāme payujjamāne vā gamyamāne vā paṭhamadukaṃ bhavati. Tathā tumhanāme majjhimadukaṃ, amhanāme uttamadukaṃ. Dukesu ca ekasmiṃ atthe vattabbe ekavacanaṃ, bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ. Ở đây, khi danh từ còn lại (sesanāma) là đồng sở y (tulyādhikaraṇa), hoặc được sử dụng hoặc được hiểu ngầm, thì cặp ngôi thứ ba (paṭhamaduka) được dùng. Tương tự, với danh từ tumha thì dùng cặp ngôi thứ hai (majjhimaduka), với danh từ amha thì dùng cặp ngôi thứ nhất (uttamaduka). Và trong các cặp ấy, khi muốn nói đến một đối tượng thì dùng số ít, khi muốn nói đến nhiều đối tượng thì dùng số nhiều. Ettha [Pg.352] ca nāmānaṃ atthanissitā katvattha, kammatthā idha nāmatthāti vuccanti. Kattu, kammasaṅkhāte yasmiṃ nāmatthe tyādivibhattiyo bhavanti, so nāmattho tyādivācakānaṃ eva vāccabhūto vuttattho nāma hoti, na syādivibhattīnaṃ. Và ở đây, ý nghĩa tác nhân (katvattha), ý nghĩa đối tượng (kammattha) vốn tùy thuộc vào ý nghĩa của các danh từ, được gọi là ý nghĩa của danh từ (nāmattha). Ý nghĩa của danh từ nào, được gọi là tác nhân hay đối tượng, mà các biến cách tố như ‘ti’ v.v... được dùng theo, thì ý nghĩa của danh từ ấy, vốn đã trở thành ý nghĩa được biểu đạt chỉ bởi các từ có ‘ti’ v.v... làm vĩ ngữ, được gọi là ý nghĩa đã được biểu đạt (vuttattha), chứ không phải của các biến cách tố như ‘si’ v.v... Vuttakattu, kammādhiṭṭhānassa ca liṅgatthassa vācakaṃ nāmapadaṃ abhidheyyapadaṃ nāma, etadeva tulyādhikaraṇapadanti ca vuccati. Và danh từ (nāmapada) biểu thị ý nghĩa của từ gốc (liṅgattha) vốn là nền tảng của tác nhân hay đối tượng đã được biểu đạt, được gọi là từ được biểu thị (abhidheyyapada), và chính nó cũng được gọi là từ đồng sở y (tulyādhikaraṇapada). Amādayo ca atthavācakavibhattiyo etasmiṃ okāsaṃ na labhanti, liṅgatthamattajotikā paṭhamāvibhatti eva okāsaṃ labhati. Evarūpāni tulyādhikaraṇabhūtāni abhidheyyapadāni sandhāya sutte ‘tumhamhasesesū’ti vuttaṃ. Và các biến cách tố biểu thị ý nghĩa như ‘aṃ’ v.v... không có chỗ dùng trong trường hợp này, chỉ có biến cách thứ nhất (paṭhamāvibhatti), vốn chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa của từ gốc, là có chỗ dùng. Quy tắc ‘tumhamhasesesū’ti trong kinh đã được nói đến là nhắm vào những từ được biểu thị (abhidheyyapadāni) có dạng như vậy, vốn là những từ đồng sở y. Idañca suttaṃ suddhehi tumha’mha, sesanāmehi yuttavākye ca missakehi yuttavākye cāti dvīsu dvīsu vākyesu veditabbaṃ. Và quy tắc này nên được hiểu trong hai loại câu: câu được kết hợp với các danh từ tumha, amha, và các danh từ còn lại một cách thuần túy, và câu được kết hợp với chúng một cách hỗn hợp. Tattha suddhehi yutte paccekaṃ dukāni vattanti. Yathā? So gacchati, te gacchanti, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāmāti. Trong đó, khi được kết hợp với các danh từ thuần túy, các cặp ngôi được áp dụng riêng rẽ. Ví dụ: So gacchati (nó đi), te gacchanti (chúng nó đi), tvaṃ gacchasi (bạn đi), tumhe gacchatha (các bạn đi), ahaṃ gacchāmi (tôi đi), mayaṃ gacchāma (chúng tôi đi). Tathā suddhadvandepi. Yathā? So ca so ca gacchati, gacchanti vā. Te ca te ca gacchanti, so ca te ca gacchanti, tvañca tvañca gacchasi, gacchatha vā. Tumhe ca tumhe ca gacchatha, tvañca tumhe ca gacchathāti. Tương tự, trong trường hợp hợp từ thuần túy (suddha-dvanda) cũng vậy. Ví dụ: So ca so ca gacchati, hoặc gacchanti (Nó và nó đi). Te ca te ca gacchanti (Chúng nó và chúng nó đi), so ca te ca gacchanti (Nó và chúng nó đi), tvañca tvañca gacchasi, hoặc gacchatha (Bạn và bạn đi). Tumhe ca tumhe ca gacchatha (Các bạn và các bạn đi), tvañca tumhe ca gacchatha (Bạn và các bạn đi). Missakehi yutte dvandavākye pana ‘vippaṭisedhe’ti saṅketattā paradukāni eva okāsaṃ labhanti, tesu ca bahuvacanāni eva. Yathā? So ca tvañca gacchatha, so ca ahañca gacchāma, tvañca ahañca gacchāma, so ca tvañca ahañca gacchāma. Ekavacanacatukkaṃ. Tuy nhiên, trong câu có hợp từ hỗn hợp, do quy ước ‘trong trường hợp có sự mâu thuẫn’ (vippaṭisedhe), chỉ có các cặp ngôi sau được dùng, và trong số đó, chỉ có số nhiều. Ví dụ: So ca tvañca gacchatha (Nó và bạn đi), so ca ahañca gacchāma (Nó và tôi đi), tvañca ahañca gacchāma (Bạn và tôi đi), so ca tvañca ahañca gacchāma (Nó, bạn và tôi đi). Đây là bộ bốn với số ít. Te ca tumhe ca gacchatha, te ca mayañca gacchāma, tumhe ca mayañca gacchāma, te ca tumhe ca mayañca gacchāma. Bahuvacanacatukkaṃ. Te ca tumhe ca gacchatha (Chúng nó và các bạn đi), te ca mayañca gacchāma (Chúng nó và chúng tôi đi), tumhe ca mayañca gacchāma (Các bạn và chúng tôi đi), te ca tumhe ca mayañca gacchāma (Chúng nó, các bạn và chúng tôi đi). Đây là bộ bốn với số nhiều. So [Pg.353] ca tumhe ca gacchatha, so ca mayañca gacchāma, tvañca mayañca gacchāma, so ca tvañca mayañca gacchāma. Ekavacanamūlacatukkaṃ. So ca tumhe ca gacchatha (Nó và các bạn đi), so ca mayañca gacchāma (Nó và chúng tôi đi), tvañca mayañca gacchāma (Bạn và chúng tôi đi), so ca tvañca mayañca gacchāma (Nó, bạn và chúng tôi đi). Đây là bộ bốn có gốc số ít. Te ca tvañca gacchatha, te ca ahañca gacchāma, tumhe ca ahañca gacchāma, te ca tumhe ca ahañca gacchāma. Bahuvacanamūlacatukkaṃ. Te ca tvañca gacchatha (Chúng nó và bạn đi), te ca ahañca gacchāma (Chúng nó và tôi đi), tumhe ca ahañca gacchāma (Các bạn và tôi đi), te ca tumhe ca ahañca gacchāma (Chúng nó, các bạn và tôi đi). Đây là bộ bốn có gốc số nhiều. Api ca tvañca so ca gacchatha, ahañca so ca gacchāma, tvañca ahañca so ca gacchāma, tumhe ca so ca gacchatha, mayañca so ca gacchāma, tvañca te ca gacchatha, ahañca te ca gacchāmaiccādīnipi catukkāni veditabbāni. Hơn nữa, cũng cần hiểu các bộ bốn khác như sau: tvañca so ca gacchatha (bạn và nó đi), ahañca so ca gacchāma (tôi và nó đi), tvañca ahañca so ca gacchāma (bạn, tôi và nó đi), tumhe ca so ca gacchatha (các bạn và nó đi), mayañca so ca gacchāma (chúng tôi và nó đi), tvañca te ca gacchatha (bạn và chúng nó đi), ahañca te ca gacchāma (tôi và chúng nó đi) v.v... Atrimā pāḷī – tuvañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasetha. Ahañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasema. Đây là Thánh điển Pāḷi: ‘Tuvañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasetha’ (Con, cùng với con trai, con dâu và cháu, hãy hoan hỷ sống trong gia đình). ‘Ahañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasema’ (Ta, cùng với con trai, con dâu và cháu, hãy hoan hỷ sống trong gia đình). Ahañca dāni āyasmā ca sāriputto bhikkhusaṅghaṃ pariharissāma. ‘Ahañca dāni āyasmā ca sāriputto bhikkhusaṅghaṃ pariharissāma’ (Bây giờ, tôi và tôn giả Sāriputta sẽ chăm sóc Tăng chúng). Ahañca ime ca bhikkhū samādhinā nisīdimhā. ‘Ahañca ime ca bhikkhū samādhinā nisīdimhā’ (Tôi và các vị tỳ khưu này đã ngồi trong thiền định). Ahañca bhariyā ca dānapatī ahumhā. ‘Ahañca bhariyā ca dānapatī ahumhā’ (Tôi và vợ đã là những người thí chủ). Ahañca sāmiko ca dānapatī ahumhā iccādi. ‘Ahañca sāmiko ca dānapatī ahumhā’ (Tôi và chồng đã là những người thí chủ), v.v... Yaṃ pana ‘‘so ca gacchati, tvañca gacchasī’’ti vattabbe ‘‘tumhe gacchathā’’ti vā ‘‘so ca gacchati, ahañca gacchāmī’’ti vattabbe ‘‘mayaṃ gacchāmā’’ti vā vacanaṃ, taṃ pakatibahuvacanameva, na paropurisabahuvacanaṃ. Còn lời nói ‘tumhe gacchathā’ (các bạn đi) khi đáng lẽ phải nói ‘so ca gacchati, tvañca gacchasi’ (nó đi và bạn đi), hoặc lời nói ‘mayaṃ gacchāma’ (chúng tôi đi) khi đáng lẽ phải nói ‘so ca gacchati, ahañca gacchāmi’ (nó đi và tôi đi), thì đó chỉ là số nhiều tự nhiên, chứ không phải là số nhiều của ngôi sau. Yañca kaccāyane – ‘‘sabbesamekābhidhāne paro puriso’’ti suttaṃ, tatthapi sabbesaṃ dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā missakabhūtānaṃ [Pg.354] nāma, tumha’mhānaṃ ekato abhidhāne missakadvandavākye paro puriso yojetabboti attho na na sambhavatīti. Và đối với quy tắc trong ngữ pháp Kaccāyana: ‘sabbesamekābhidhāne paro puriso’ (khi tất cả được biểu thị chung, dùng ngôi sau), ở đó ý nghĩa rằng ‘khi tất cả hai hoặc ba danh từ, tumha, amha, ở dạng hỗn hợp được biểu thị cùng nhau trong một câu hợp từ hỗn hợp, thì ngôi sau nên được áp dụng’ không phải là không thể có. 564. Kattari lo. 564. Trong nghĩa tác nhân, (dùng hậu tố) la. Aparokkhesu māna, nta, tyādīsu paresu kriyatthā paraṃ kattari lānubandho apaccayo hoti. Lānubandho ‘ūlasse’ti sutte visesanattho. Khi các hậu tố không chỉ quá khứ (aparokkha) như māna, nta, ti v.v... đi sau, thì sau ý nghĩa của hành động (tức là ngữ căn), hậu tố a có phụ dẫn la được dùng trong nghĩa tác nhân. Phụ dẫn la có mục đích chỉ định trong quy tắc ‘ūlasse’. Etena yattha māna, nta, tyādayo kattari vattanti, tattha ayaṃ lapaccayoti lapaccayena tesaṃ kattuvācakabhāvaṃ ñāpeti, esa nayo ‘‘kyo bhāvakammesu…’’ iccādīsupi. Bằng cách này, (quy tắc) cho biết rằng ở đâu các hậu tố māna, nta, ti v.v... được dùng trong nghĩa tác nhân, thì ở đó có hậu tố la này; như vậy, thông qua hậu tố la, nó cho biết bản chất biểu thị tác nhân của chúng. Phương pháp này cũng được áp dụng trong các quy tắc như ‘kyo bhāvakammesu…’ v.v... Ettha ca vikaraṇapaccayā nāma byañjanapūraṇā eva honti, na atthapūraṇā, tasmā yasmiṃ payoge tehi vinā padarūpaṃ na sijjhati, tattheva te vattanti. Yattha sijjhati, tattha na vattanti, ayampi lapaccayo dhātuto paraṃ vibhattisare vā āgamasare vā asante vattati, sante pana ‘‘pacāmi, pacāma, pacāhi, gameti, gamenti, vajjeti, vajjenti’’-iccādīsu kāriyantaratthāya vattati. Yattha ca paccayānaṃ lopo vihito, tattha gaṇantara, rūpantarappasaṅgapaṭisiddhāya vattati, aññattha na vattati. Và ở đây, các hậu tố biến dạng (vikaraṇapaccayā) chỉ có tác dụng bổ sung phụ âm, chứ không bổ sung ý nghĩa. Do đó, chúng chỉ được dùng trong trường hợp nào mà nếu không có chúng thì dạng của từ không thành tựu được. Ở đâu mà (dạng từ) thành tựu được (mà không cần chúng), thì ở đó chúng không được dùng. Hậu tố la này cũng vậy, nó được dùng sau một ngữ căn khi không có nguyên âm của biến cách tố hoặc nguyên âm của tiếp đầu ngữ. Nhưng khi có (nguyên âm), như trong các ví dụ ‘pacāmi, pacāma, pacāhi, gameti, gamenti, vajjeti, vajjenti’ v.v..., nó được dùng cho mục đích của một phép biến đổi khác. Và ở đâu sự lược bỏ các hậu tố được quy định, ở đó nó được dùng để ngăn chặn việc (từ bị xem là) thuộc một nhóm động từ khác hoặc có một dạng khác. Nó không được dùng ở nơi khác. 565. Yuvaṇṇānameo paccaye. 565. E và o (thay thế) cho i và u khi có một hậu tố theo sau. Vibhatti, paccayā paccayo nāma. I, kī, khi, ci, ji iccādayo ivaṇṇā nāma. Cu, ju, bhū, hū iccādayo uvaṇṇā nāma. Paccaye pare ekakkharadhātvantānaṃ ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ kamena e, ovuddhiyo honti. ‘Paro kvacī’ti parasaralopo. Biến cách tố và hậu tố được gọi là hậu tố (paccaya). Các (ngữ căn) như i, kī, khi, ci, ji v.v... được gọi là có âm i (ivaṇṇa). Các (ngữ căn) như cu, ju, bhū, hū v.v... được gọi là có âm u (uvaṇṇa). Khi một hậu tố theo sau, các âm i và u cuối của các ngữ căn đơn âm tiết sẽ được tăng âm (vuddhi) thành e và o tương ứng. Theo quy tắc ‘Paro kvaci’, nguyên âm đi sau bị lược bỏ. Saṃpubbo-sambhoti[Pg.355], sambhonti, sambhosi, sambhotha, sambhomi, sambhoma. Khi có tiếp đầu ngữ saṃ-: sambhoti, sambhonti, sambhosi, sambhotha, sambhomi, sambhoma. Anupubbo-anubhavane, so bhogaṃ anubhoti, te bhogaṃ anubhonti, tvaṃ bhogaṃ anubhosi, tumhe bhogaṃ anubhotha, ahaṃ bhogaṃ anubhomi, mayaṃ bhogaṃ anubhoma. Trong sự hưởng tuần tự: người ấy hưởng thụ tài sản, những người ấy hưởng thụ tài sản, bạn hưởng thụ tài sản, các bạn hưởng thụ tài sản, tôi hưởng thụ tài sản, chúng tôi hưởng thụ tài sản. Tattha yathā ‘‘nīlo paṭo’’ti ettha nīlasaddassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyatthoti. Trong đó, ví như trong câu ‘nīlo paṭo’, ở đây nghĩa của từ ‘nīla’ có hai loại: nghĩa được nói đến (vāccattha) và nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Tattha guṇasaṅkhāto sakattho vāccattho nāma. Trong đó, nghĩa riêng của nó được gọi là phẩm chất, được gọi là nghĩa được nói đến (vāccattha). Guṇanissayo dabbattho abhidheyyattho nāma. Nghĩa của vật thể, là nơi nương tựa của phẩm chất, được gọi là nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Nīlasaddo pana vaccātthameva ujuṃ vadati, nīlasaddamattaṃ suṇanto nīlaguṇameva ujuṃ jānāti, tasmā ‘‘paṭo’’ iti padantarena nīlasaddassa abhidheyyattho ācikkhīyati. Tuy nhiên, từ ‘nīla’ chỉ nói trực tiếp đến nghĩa được nói đến (vāccattha). Người nghe chỉ từ ‘nīla’ thì biết trực tiếp chỉ phẩm chất màu xanh. Do đó, nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha) của từ ‘nīla’ được giải thích bằng một từ khác là ‘paṭo’. Tathā ‘‘anubhotī’’ti ettha tisaddassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyatthoti. Tương tự, trong từ ‘anubhoti’, ở đây nghĩa của tiếp vị ngữ ‘ti’ có hai loại: nghĩa được nói đến (vāccattha) và nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Tattha kattusattisaṅkhāto sakattho vāccattho nāma. Trong đó, nghĩa riêng của nó được gọi là năng lực của tác nhân, được gọi là nghĩa được nói đến (vāccattha). Sattinissayo liṅgattho abhidheyyattho nāma. Nghĩa của giới tính (chủ từ), là nơi nương tựa của năng lực, được gọi là nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Tisaddo pana vāccatthameva ujuṃ vadati, na abhidheyyatthaṃ. ‘‘Anubhotī’’ti suṇantosādhyakriyāsahitaṃ kattārameva ujuṃ jānāti, na kiñci dabbanti attho. Tasmā ‘‘so’’ iti padantarena tisaddassa abhidheyyattho ācikkhīyati, vāccatthassa pana tisaddeneva ujuṃ vuttattā tatiyāvibhattiyā puna ācikkhitabbakiccaṃ natthi, liṅgatthajotanatthaṃ abhidheyyapade paṭhamāvibhatti eva pavattatīti. Esa nayo sabbattha. Tuy nhiên, tiếp vị ngữ ‘ti’ chỉ nói trực tiếp đến nghĩa được nói đến (vāccattha), không phải nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Người nghe từ ‘anubhoti’ biết trực tiếp chỉ tác nhân cùng với hành động cần được thực hiện, nghĩa là không có gì khác. Do đó, nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha) của tiếp vị ngữ ‘ti’ được giải thích bằng một từ khác là ‘so’. Tuy nhiên, vì nghĩa được nói đến (vāccattha) đã được nói trực tiếp bởi chính tiếp vị ngữ ‘ti’, nên không có nhiệm vụ phải giải thích lại bằng biến cách thứ ba. Để làm sáng tỏ nghĩa của chủ từ (liṅgattha), chỉ có biến cách thứ nhất được dùng trong từ biểu thị (chủ từ). Đây là quy tắc ở mọi nơi. 566. Eonamayavā sare. 566. E o thành aya ava khi nguyên âm theo sau. Sare [Pg.356] pare e, onaṃ kamena aya, avā honti. Ya, vesu a-kāro uccāraṇattho. Khi một nguyên âm theo sau, e và o lần lượt trở thành aya và ava. Trong ya và va, mẫu tự a dùng để phát âm. Bhavati, bhavanti, bhavasi, bhavatha. Bhavati, bhavanti, bhavasi, bhavatha. 567. Himimesvassa. 567. A được trường hóa trước hi, mi, me. Hi, mi, mesu paresu a-kārassa dīgho hoti. Khi hi, mi, me theo sau, mẫu tự a được trường hóa. Bhavāmi, bhavāma. Bhavāmi, bhavāma. Parachakke – bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavamhe. Trong sáu tiếp vị ngữ kia – bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavamhe. Papubbo bhū-pavattiyaṃ, nadī pabhavati. Căn bhū có tiếp đầu ngữ pa có nghĩa là phát sinh, ví dụ: nadī pabhavati (sông phát sinh). Adhyā’bhi, paripubbo hiṃsāyaṃ, adhibhavati, abhibhavati, paribhavati. Có tiếp đầu ngữ adhi, abhi, pari có nghĩa là làm hại, chế ngự, ví dụ: adhibhavati, abhibhavati, paribhavati. Vipubbo vināse, pākaṭe, sobhaṇe ca, vibhavati. Có tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là hủy diệt, hiện rõ, và tốt đẹp, ví dụ: vibhavati. Parāpubbo parājaye, parābhavati. Có tiếp đầu ngữ parā có nghĩa là thất bại, ví dụ: parābhavati. Abhi, saṃpubbo pattiyaṃ, ajjhogāhe ca, abhisambhavati, tathā pātubbhavati, āvibhavati iccādi. Có tiếp đầu ngữ abhi, saṃ có nghĩa là đạt được và thâm nhập, ví dụ: abhisambhavati, tương tự pātubbhavati, āvibhavati, v.v. Iti suddhakatturūpaṃ. Như vậy là hình thức tác nhân. Suddhabhāvakammarūpa Hình thức thuần túy của trạng thái và nghiệp 568. Kyo [Pg.357] bhāvakammesvaparokkhesu māna nta tyādīsu. 568. Tiếp vị ngữ ya (có k) được dùng trong nghĩa trạng thái và nghiệp khi các tiếp vị ngữ không phải quá khứ (aparokkha) như māna, nta, ti, v.v. theo sau. Parokkhāvajjitesu māna, ntapaccayesu tyādīsu ca paresu kriyatthā bhāvasmiṃ kammani ca kānubandho yapaccayo hoti, bahulādhikārā kvaci kattari ca. Khi các tiếp vị ngữ māna, nta và các tiếp vị ngữ bắt đầu bằng ti, ngoại trừ thì quá khứ (parokkha), theo sau, tiếp vị ngữ ya có phụ chú k được dùng trong nghĩa trạng thái (bhāva) và nghiệp (kamma) của hành động. Do quyền chi phối của quy tắc ‘đa dạng’ (bahula), đôi khi cũng được dùng trong nghĩa tác nhân (kattari). Rūpaṃ vibhuyyati, so pahīyissati, bhattaṃ paccati, gimhe udakaṃ chijjati, kusūlo bhijjati. Hình thể bị hủy diệt, người ấy sẽ bị từ bỏ, cơm được nấu, vào mùa hè nước bị cạn, kho lúa bị phá vỡ. 569. Na te kānubandhanāgamesu. 569. Không có những sự biến đổi đó trước các tiếp vị ngữ có phụ chú k và trước các tiếp tố. Kānubandhe nāgame ca ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ assa ca te e, o,-ā na hontīti kyamhi vuddhi natthi. Trước tiếp vị ngữ có phụ chú k và tiếp tố, các mẫu tự i, u và a không biến thành e, o, ā, do đó không có sự tăng trưởng (vuddhi) trước kya. Kamme-tena purisena bhogo anubhūyati, tena bhogā anubhūyanti, tena tvaṃ anubhūyasi, tena tumhe anubhūyatha, tena ahaṃ anubhūyāmi, tena mayaṃ anubhūyāma. Yassa dvittaṃ rassattañca, anubhuyyati, anubhuyyanti. Trong thể nghiệp (kamme): tài sản được hưởng bởi người đàn ông đó, các tài sản được hưởng bởi người đó, bạn được hưởng bởi người đó, các bạn được hưởng bởi người đó, tôi được hưởng bởi người đó, chúng tôi được hưởng bởi người đó. Do sự lặp lại và rút ngắn của ya, (có các hình thức) anubhuyyati, anubhuyyanti. Tattha ‘‘anubhūyatī’’ti ettha kyapaccayasahitassa tisaddassa attho duvidho vāccattho, abhidheyyatthoti. Trong đó, trong từ ‘anubhūyati’, ở đây nghĩa của tiếp vị ngữ ‘ti’ cùng với tiếp vị ngữ ‘kya’ có hai loại: nghĩa được nói đến (vāccattha) và nghĩa được biểu thị (abhidheyyattha). Tattha kammasattisaṅkhāto sakattho vāccattho nāma. Trong đó, ý nghĩa riêng được gọi là năng lực của nghiệp (kamma) thì được gọi là ý nghĩa được biểu thị (vāccattha). Sattinissayo liṅgattho abhidheyyattho nāma. Nơi nương tựa của năng lực, tức ý nghĩa của giới (liṅga), thì được gọi là ý nghĩa được chỉ định (abhidheyyattha). Tisaddo pana kyapaccayasahito vāccatthameva ujuṃ vadati, na abhidheyyatthaṃ. ‘‘Anubhūyatī’’ti suṇanto sādhyakriyāsahitaṃ kammasattiṃ eva ujuṃ jānāti, na kiñci dabbanti vuttaṃ hoti. Sesaṃ pubbe vuttanayameva. Tuy nhiên, âm 'ti' cùng với tiếp vị ngữ 'kya' chỉ nói lên ý nghĩa được biểu thị (vāccattha) một cách trực tiếp, chứ không (nói lên) ý nghĩa được chỉ định (abhidheyyattha). Người nghe (từ) 'anubhūyati' (được cảm nghiệm) chỉ biết một cách trực tiếp năng lực của nghiệp cùng với hành động cần được thực hiện; được nói là không (biết) bất cứ người làm nào. Phần còn lại thì giống như phương pháp đã được nói trước đây. Anubhūyate[Pg.358], anubhuyyate, anubhūyante, anubhuyyante, anubhūyase, anubhūyavhe, anubhūye, anubhuyye, anubhūyamhe, anubhuyyamhe. Anubhūyate, anubhuyyate, anubhūyante, anubhuyyante, anubhūyase, anubhūyavhe, anubhūye, anubhuyye, anubhūyamhe, anubhuyyamhe. 570. Garupubbā rassā re ntentīnaṃ. 570. Sau âm tiết nặng và nguyên âm ngắn, 're' thay cho 'nte' và 'ntī'. Garupubbamhā rassato nte, ntīnaṃ reādeso hoti. Sau nguyên âm ngắn được đi trước bởi âm tiết nặng, có sự thay thế bằng 're' cho 'nte' và 'ntī'. Jāyare, jāyanti, jāyare, jāyante, gacchare, gacchanti, gacchare, gacchante, gamissare, gamissanti, gamissare, gamissante. Jāyare, jāyanti, jāyare, jāyante, gacchare, gacchanti, gacchare, gacchante, gamissare, gamissanti, gamissare, gamissante. Garupubbāti kiṃ? Pacanti, pacante. Tại sao nói 'sau âm tiết nặng'? (Ví dụ:) Pacanti, pacante. Rassāti kiṃ? Pācenti, pācante. Tại sao nói 'ngắn'? (Ví dụ:) Pācenti, pācante. Ettha ca suttavibhāgena ‘‘sabbaṃ hidaṃ bhañjare kālapariyāyaṃ, muñcare bandhanasmā, jīvare’ vāpi sussatī’’ti etāni pāḷipadāni sijjhanti. Và ở đây, bằng cách phân chia câu kỉnh, những câu Pāḷi này được hình thành: 'sabbaṃ hidaṃ bhañjare kālapariyāyaṃ, muñcare bandhanasmā, jīvare’ vāpi sussatī'. Tattha ‘bhañjare’ti bhijjati, ‘muñcare’ti muñcantu, ‘jīvare’ vāpī’ti jīvanto’vāpi. Anubhūyare, anubhūyanti, anubhūyare, anubhūyante. Trong đó, 'bhañjare' có nghĩa là 'bhijjati' (bị phá vỡ), 'muñcare' có nghĩa là 'muñcantu' (hãy giải thoát), 'jīvare vāpi' có nghĩa là 'jīvanto vāpi' (ngay cả khi đang sống). Anubhūyare, anubhūyanti, anubhūyare, anubhūyante. Bhāvo nāma bhavana, gamanādiko kriyākāro, so dhātunā eva tulyādhikaraṇabhāvena visesīyati, na nāmapadena, tasmā tattha tumha’mha, sesanāmavasena tyādidukavisesayogo nāma natthi, paṭhamadukameva tattha bhavati, dabbasseva ca tassa abyattasarūpattā saṅkhyābhedopi natthi, ekavacanameva bhavati. Trạng thái (bhāva) có nghĩa là sự hiện hữu (bhavana), là dạng thức của hành động như là đi, v.v. Nó được xác định bởi chính động từ căn trong mối quan hệ đồng sở y, chứ không phải bởi danh từ. Do đó, ở đó không có sự kết hợp đặc biệt của các cặp (như ti, anti) theo các danh từ 'tumha' (ngươi), 'amha' (ta) và các danh từ còn lại. Ở đó chỉ có cặp ngôi thứ ba. Và vì bản chất của nó là một thực thể không thể phân biệt, nên cũng không có sự phân biệt về số; chỉ có số ít. Tena bhogaṃ anubhūyati, anubhuyyati, anubhūyate, anubhuyyate, anubhavanaṃ hotīti attho. Do đó, (các hình thức như) bhogaṃ anubhūyati, anubhuyyati, anubhūyate, anubhuyyate có nghĩa là: sự hưởng thụ (anubhavanaṃ) xảy ra (hoti). Iti suddhabhāvakammarūpāni. Như vậy (là) các hình thức thuần túy của trạng thái (bhāva) và nghiệp (kamma). Hetukatturūpa Hình thức tác nhân gây ra (Hetukattu) 571. Payojakabyāpāre [Pg.359] ṇāpi ca. 571. Trong hoạt động của người xui khiến, (có các tiếp vị ngữ) ṇi và ṇāpi. Yo suddhakattāraṃ payojeti, tassa payojakassa kattuno byāpāre kriyatthā ṇi ca ṇāpi ca honti. Ṇānubandhā vuddhutthā. Trong hoạt động của tác nhân xui khiến, là người xui khiến người làm, có các tiếp vị ngữ 'ṇi' và 'ṇāpi' (được thêm) vào (động từ căn) có nghĩa là hành động. (Những tiếp vị ngữ) có phụ âm 'ṇ' đi kèm là để (gây ra) sự tăng trưởng (vuddhi). Tesu ca ākārantato ṇāpiyeva hoti, dāpeti, dāpayati. Và trong số đó, sau (động từ căn) tận cùng bằng 'ā', chỉ có 'ṇāpi'. (Ví dụ:) dāpeti, dāpayati. Uvaṇṇantato ṇiyeva, sāveti, sāvayati. Sau (động từ căn) tận cùng bằng 'u', chỉ có 'ṇi'. (Ví dụ:) sāveti, sāvayati. Sesato dvepi, pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Sau các (động từ căn) còn lại, cả hai (đều được dùng). (Ví dụ:) pāceti, pācayati, pācāpeti, pācāpayati. Payojakabyāpāropi kriyā evāti tadatthavācīhi ṇi,-ṇāpīhi paraṃ vibhatti, paccayā bhavanti, dhātvantassa ca ṇi, ṇāpīnañca vuddhi. Vì hoạt động của người xui khiến cũng là một hành động, nên sau 'ṇi' và 'ṇāpi' vốn biểu thị ý nghĩa đó, có các biến cách và tiếp vị ngữ. Và có sự tăng trưởng (vuddhi) của âm cuối của động từ căn, và của 'ṇi' và 'ṇāpi'. So maggaṃ bhāveti, te maggaṃ bhāventi, tvaṃ maggaṃ bhāvesi, tumhe maggaṃ bhāvetha, ahaṃ maggaṃ bhāvemi, mayaṃ maggaṃ bhāvema. So maggaṃ bhāveti (người ấy tu tập đạo), te maggaṃ bhāventi (họ tu tập đạo), tvaṃ maggaṃ bhāvesi (ngươi tu tập đạo), tumhe maggaṃ bhāvetha (các ngươi tu tập đạo), ahaṃ maggaṃ bhāvemi (tôi tu tập đạo), mayaṃ maggaṃ bhāvema (chúng tôi tu tập đạo). 572. Āyāvā ṇānubandhe. 572. (E và o trở thành) āya và āva khi tiếp vị ngữ có phụ âm 'ṇ' đi kèm theo sau. E, onaṃ kamena āya, āvā honti sarādo ṇānubandhe paccaye pare, suttavibhattiyā aṇānubandhepi āyā’vā honti. 'E' và 'o' lần lượt trở thành 'āya' và 'āva' khi một tiếp vị ngữ có phụ âm 'ṇ' đi kèm và bắt đầu bằng nguyên âm theo sau. Bằng cách phân chia câu kỉnh, 'āya' và 'āva' cũng xảy ra ngay cả khi (tiếp vị ngữ) không có phụ âm 'ṇ' đi kèm. Ge-sadde, gāyati, gāyanti. (Căn) 'ge' (nghĩa là) âm thanh: gāyati, gāyanti. Apapubbo ce-pūjāyaṃ, apacāyati, apacāyanti. (Căn) 'ce' được đi trước bởi 'apa' (nghĩa là) tôn kính: apacāyati, apacāyanti. Jhe-cintāyaṃ, jhāyati, jhāyanti, ujjhāyati, nijjhāyati iccādi. (Căn) 'jhe' (nghĩa là) suy tư: jhāyati, jhāyanti, ujjhāyati, nijjhāyati, v.v. 573. Ṇiṇāpyāpīhi ca. 573. Và từ ṇi, ṇāpi, và āpi. Ṇi[Pg.360], ṇāpi, āpīhi ca kattari lo hoti vā. Sau ṇi, ṇāpi, và āpi, 'lo' tùy chọn xảy ra trong nghĩa tác nhân. Kārayati, kārāpayati, saddāpayati. Kārayati, kārāpayati, saddāpayati. Iminā asare ṭhāne ayādesato paraṃ akāro hoti, so maggaṃ bhāvayati, bhāvayanti, bhāvayasi, bhāvayatha, bhāvayāmi, bhāvayāma. Bằng cách này, ở vị trí không có nguyên âm, sau sự biến đổi thành 'ay' thì có mẫu tự 'a'. (Ví dụ:) so maggaṃ bhāvayati, bhāvayanti, bhāvayasi, bhāvayatha, bhāvayāmi, bhāvayāma. Iti hetukatturūpāni. Như vậy là các dạng chủ động cách. Tyādi Vần tyādi. ‘Kyo bhāvakammesū…’ti ṇi, ṇāpipaccayantato yo. Theo (công thức) ‘Kyo bhāvakammesū…’, sau (căn động từ) tận cùng bằng các tiếp vị ngữ ṇi, ṇāpi, thì có tiếp vị ngữ 'ya'. 574. Kyassa. 574. Về vần kya. Kriyatthā parassa kyassa ādimhi īña hoti. Sau (căn động từ) chỉ hành động, ở đầu của tiếp vị ngữ 'kya' có vần 'ī'. Tena maggo bhāvīyati, tena maggā bhāvīyanti, tena tvaṃ bhāvīyasi, tena tumhe bhāvīyatha, tena ahaṃ bhāvīyāmi, tena mayaṃ bhāvīyāma. Do người ấy, con đường được tu tập; do người ấy, các con đường được tu tập; do người ấy, bạn được tu tập; do người ấy, các bạn được tu tập; do người ấy, tôi được tu tập; do người ấy, chúng tôi được tu tập. Rassatte-bhāviyati, bhāviyanti. Khi rút gọn thành âm ngắn: bhāviyati, bhāviyanti. Dvitte-bhāviyyati, bhāviyyanti. Tathā bhāvayīyati, bhāvayīyanti. Khi gấp đôi phụ âm: bhāviyyati, bhāviyyanti. Tương tự: bhāvayīyati, bhāvayīyanti. Rassatte-bhāvayiyati, bhāvayiyanti. Khi rút gọn thành âm ngắn: bhāvayiyati, bhāvayiyanti. Dvitte-bhāvayiyyati, bhāvayiyyanti. Khi gấp đôi phụ âm: bhāvayiyyati, bhāvayiyyanti. Akammikāpi yā dhātu, kārite tve’kakammikā; Ekakammā dvikammā ca, dvikammā ca tikammakā. Căn động từ nào là nội động từ, trong thể sai khiến sẽ trở thành đơn tác động từ; đơn tác động từ (trở thành) song tác động từ, và song tác động từ (trở thành) tam tác động từ. Iti [Pg.361] suddhakatturūpaṃ, suddhakammarūpaṃ, hetukatturūpaṃ, hetukammarūpanti ekadhātumhi cattāri nipphannarūpāni labbhanti. Như vậy, đối với một căn động từ, có thể có được bốn dạng phái sinh: dạng chủ động, dạng bị động thuần túy, dạng chủ động sai khiến, và dạng bị động sai khiến. Katturūpena cettha kammakatturūpampi saṅgayhati. Kusūlo bhijjati, bhijjanadhammo bhijjati. Và ở đây, dạng chủ động cũng bao gồm cả dạng chủ-bị động. (Ví dụ:) Kusūlo bhijjati (cái bồ bị vỡ), bhijjanadhammo bhijjati (vật có tính chất bị vỡ thì vỡ). Kammarūpena ca kattukammarūpampi saṅgayhati. Tattha yaṃ padaṃ kattuvācakaṃ samānaṃ saddarūpena kammarūpaṃ bhavati, taṃ kattukammarūpaṃ nāma, taṃ pāḷiyaṃ bahulaṃ dissati. Và dạng bị động cũng bao gồm cả dạng bị-chủ động. Trong đó, từ nào có nghĩa chủ động nhưng về mặt hình thái từ lại là dạng bị động, thì được gọi là dạng bị-chủ động. Dạng này thường được thấy trong tiếng Pāli. Rūpaṃ vibhāviyyati, atikkamiyyati, samatikkamiyyati, vītivattiyyati, nimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu, pavattaṃ abhibhuyyati, cutiṃ abhibhuyyati, upapattiṃ abhibhuyyatīti gotrabhu iccādi. (Ví dụ:) Rūpaṃ vibhāviyyati (vượt qua sắc), atikkamiyyati (vượt qua), samatikkamiyyati (hoàn toàn vượt qua), vītivattiyyati (đi qua), nimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu (cái gọi là gotrabhu (chuyển tộc) là cái chế ngự tướng), pavattaṃ abhibhuyyati (chế ngự sự tiếp diễn), cutiṃ abhibhuyyati, upapattiṃ abhibhuyyatīti gotrabhu (cái gọi là gotrabhu là cái chế ngự sự chết và sự tái sanh), v.v... Tathā so pahīyethāpi nopi pahīyetha, so pahīyissati, nihiyyati yaso tassa, hiyyoti hiyyati poso, pareti parihāyati, ājānīyā hasīyanti, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati iccādi. Tương tự: so pahīyethāpi nopi pahīyetha (nó có thể được từ bỏ hoặc không được từ bỏ), so pahīyissati (nó sẽ được từ bỏ), nihiyyati yaso tassa (danh tiếng của người ấy bị tổn giảm), hiyyoti hiyyati poso (người bị suy giảm), pareti parihāyati (người đã qua đời bị suy thoái), ājānīyā hasīyanti (những con ngựa thuần chủng bị mất đi), vidhurassa hadayaṃ dhaniyati (trái tim của người đau khổ bị thiêu đốt), v.v... Yañca ‘yamhi dā dhā mā thā hā pā maha mathādīnamī’ti kaccāyane suttaṃ, taṃ kammani icchanti, kattari eva yujjati kammani ivaṇṇāgamassa sabbhāvā. Saddanītiyaṃ pana ‘‘so pahīyissatī’’ti padānaṃ bhāvarūpattaṃ daḷhaṃ vadati, tāni pana kattukammarūpāni evāti. Và công thức trong ngữ pháp Kaccāyana ‘yamhi dā dhā mā thā hā pā maha mathādīnamī’, họ muốn áp dụng nó trong thể bị động, (nhưng) nó chỉ phù hợp trong thể chủ động, vì trong thể bị động có sự hiện hữu của sự tăng âm 'ī'. Tuy nhiên, trong sách Saddanīti, người ta khẳng định chắc chắn rằng các từ như ‘so pahīyissatī’ là dạng vô nhân xưng (bhāva), nhưng thực ra chúng chính là dạng bị-chủ động. Ettha ca vattamānaṃ catubbidhaṃ niccapavattaṃ, pavattāvirataṃ, pavattuparataṃ, samīpavattamānanti. Và ở đây, thì hiện tại có bốn loại: hiện tại thường diễn, hiện tại tiếp diễn không gián đoạn, hiện tại tiếp diễn có gián đoạn, và hiện tại cận kề. Tattha niccapavatte – idhāyaṃ pabbato tiṭṭhati, candimasūriyā pariyāyanti, disā bhanti virocamānā. Trong đó, về hiện tại thường diễn: idhāyaṃ pabbato tiṭṭhati (ngọn núi này đứng ở đây), candimasūriyā pariyāyanti (mặt trăng và mặt trời xoay vần), disā bhanti virocamānā (các phương tỏa sáng, rực rỡ). Pavattāvirate [Pg.362] – api nu te gahapati kule dānaṃ dīyatīti, dīyati me bhante kule dānaṃ. Về hiện tại tiếp diễn không gián đoạn: api nu te gahapati kule dānaṃ dīyatīti (này gia chủ, việc bố thí có được thực hành trong gia đình ông không?), dīyati me bhante kule dānaṃ (bạch ngài, việc bố thí được thực hành trong gia đình con). Ettha ca yāva dāne saussāho, tāva yathāpavattā dānakriyā vattamānā eva nāma hoti ussāhassa aviratattā. Và ở đây, chừng nào còn có sự hăng hái trong việc bố thí, thì chừng đó hành động bố thí đang diễn ra được gọi là hiện tại, vì sự hăng hái không bị gián đoạn. Pavattuparate – na khādati ayaṃ maṃsaṃ, neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati. Ettha yāva tabbipakkhakriyaṃ na karoti, tāva viramaṇakriyā vattamānā eva nāma hoti. Về hiện tại tiếp diễn có gián đoạn: na khādati ayaṃ maṃsaṃ (người này không ăn thịt), neva pāṇaṃ hanati (không giết hại chúng sanh), na adinnaṃ ādiyati (không lấy của không cho). Ở đây, chừng nào người đó không làm hành động đối nghịch, thì chừng đó hành động từ bỏ được gọi là hiện tại. Samīpe – atīte – kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmīti. Anāgate – dhammaṃ te desemi, sādhukaṃ suṇohi. Về hiện tại cận kề: trong quá khứ (gần) – kuto nu tvaṃ āgacchasi (bạn từ đâu đến vậy?), rājagahato āgacchāmīti (tôi từ Rājagaha đến). Trong tương lai (gần) – dhammaṃ te desemi (tôi sẽ thuyết pháp cho bạn), sādhukaṃ suṇohi (hãy lắng nghe cho kỹ). Suttavibhattena tadāyoge atītepi ayaṃ vibhatti hoti, vākacīrāni dhunanto, gacchāmi ambare tadā. Theo sự phân chia của kinh, khi kết hợp với từ 'tadā' (khi ấy), biến cách này cũng được dùng cho thì quá khứ. (Ví dụ:) vākacīrāni dhunanto, gacchāmi ambare tadā (khi ấy, trong lúc giũ y vỏ cây, tôi đã đi trên hư không). Yāva, pure, purāyoge anāgatepi-idheva tāva tiṭṭhāhi, yāvāhaṃ āgacchāmi, yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, pure adhammo dibbati, dhammo paṭibāhiyyati, dante ime chinda purā marāmi. Khi kết hợp với 'yāva', 'pure', 'purā', (thì hiện tại) cũng được dùng cho tương lai: idheva tāva tiṭṭhāhi, yāvāhaṃ āgacchāmi (hãy ở yên đây cho đến khi tôi trở lại); yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ (biết đâu tôi nên kết tập Pháp và Luật); pure adhammo dibbati, dhammo paṭibāhiyyati (trước khi phi pháp hưng thịnh, và chánh pháp bị trở ngại); dante ime chinda purā marāmi (hãy chặt những chiếc ngà này trước khi ta chết). Ekaṃsatthepi-nirayaṃ nūnagacchāmi, ettha me natthi saṃsayo. Avassambhāviyatthepi-dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ, dhuvaṃ buddho bhavissati vā. Cũng trong nghĩa chắc chắn: nirayaṃ nūnagacchāmi, ettha me natthi saṃsayo (chắc chắn tôi sẽ đi đến địa ngục, về điều này tôi không nghi ngờ). Cũng trong nghĩa tất yếu: dhuvaṃ buddho bhavāmahaṃ (chắc chắn tôi sẽ thành Phật), hoặc dhuvaṃ buddho bhavissati (chắc chắn vị ấy sẽ thành Phật). Aniyamatthepi-manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā cintetīti cittaṃ, phusatīti phasso, bujjhatīti buddho. Cũng trong nghĩa bất định (chân lý tổng quát): manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā (nếu với ý trong sáng, người ta nói hay làm); cintetīti cittaṃ (cái suy nghĩ là tâm), phusatīti phasso (cái xúc chạm là xúc), bujjhatīti buddho (người giác ngộ là Phật). Kadā [Pg.363] karahiyogepi-kadā gacchati, karahi gacchati, gamissati vā. Cũng khi kết hợp với 'kadā', 'karahi': kadā gacchati (khi nào đi?), karahi gacchati (khi nào đi?), hoặc gamissati (sẽ đi). Iti tyādi. Hết phần về các vần như ti. Tvādi Các vĩ ngữ Tvādi Atha tvādi vuccate. Sau đây, các vĩ ngữ tvādi được nói đến. 575. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ su vho e āmase. 575. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ su vho e āmase. Vattamāne kāle pañha, patthanā, vidhīsu kriyatthā tvādayo honti. Trong thời hiện tại, các vĩ ngữ tvādi được dùng với ý nghĩa của hành động trong các trường hợp: câu hỏi, sự mong mỏi, và mệnh lệnh. Pañhe-dhammaṃ vā tvaṃ adhiyassu vinayaṃ vā. Trong trường hợp câu hỏi: Ngươi nên học Pháp hay học Luật? Patthanāsaddena āsīsādayopi saṅgayhanti. Bởi từ patthanā (sự mong mỏi), các trường hợp như sự cầu chúc v.v... cũng được bao gồm. Tattha patthanāyaṃ-bhavābhave saṃsaranto, saddho homi amaccharī. Trong đó, về sự mong mỏi: Lang thang trong các kiếp sống, mong rằng tôi là người có đức tin và không keo kiệt. Āsīsāyaṃ-etena saccavajjena, pajjunno abhivassatu, sabbe bhadrāni passantu, sabbe sattā averā hontu. Về sự cầu chúc: Do lời chân thật này, mong rằng trời mưa xuống, mong rằng tất cả được thấy những điều tốt lành, mong rằng tất cả chúng sanh không có oan trái. Yācane-ekaṃ me nayanaṃ dehi. Về sự xin xỏ: Hãy cho tôi một con mắt. Āyācane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ovadatu maṃ bhagavā, anusāsatu maṃ sugata, ullumpatu maṃ bhante saṅgho, asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjara, etha byagghā nivattavho. Về sự thỉnh cầu: Kính bạch ngài, mong rằng Thế Tôn thuyết Pháp, mong rằng Thế Tôn giáo huấn con, mong rằng Thiện Thệ chỉ dạy con, kính bạch ngài, mong rằng Tăng chúng hãy cứu vớt con, đối với chúng tôi là những kẻ lầm lỗi, xin ngài là vua voi hãy tha thứ, này các con cọp, hãy đến đây, hãy quay lui. Vidhisaddena niyojanādayopi saṅgayhanti. Bởi từ vidhi (mệnh lệnh), các trường hợp như sự sai khiến v.v... cũng được bao gồm. Tattha [Pg.364] vidhimhi-akusalaṃ pajahatha, kusalaṃ upasampajja viharatha, evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakketha. Trong đó, về mệnh lệnh: Các ngươi hãy từ bỏ điều bất thiện, hãy thành tựu và an trú trong điều thiện, hãy suy nghĩ như thế này, đừng suy nghĩ như thế này. Niyojane-etha bhikkhave sīlavā hotha, appamādena sampādetha, etha gaṇhatha bandhatha, mā vo muñcittha kiñcanaṃ. Về sự sai khiến: Này các tỳ khưu, hãy đến đây, hãy là người có giới, hãy nỗ lực với sự không dể duôi, hãy đến đây, hãy bắt lấy, hãy trói lại, các ngươi chớ có thả bất cứ ai. Ajjhesane-uddisatu bhante thero pātimokkhaṃ. Về sự thỉnh mời: Kính bạch ngài, mong rằng vị trưởng lão hãy tụng đọc giới bổn Pātimokkha. Āṇattiyaṃ-suṇātu me bhante saṅgho. Về sự truyền lệnh: Kính bạch chư ngài, mong rằng Tăng chúng hãy lắng nghe con. Pesane-gacchatha tumhe sāriputtā. Về sự phái đi: Này các Sāriputta, các ngươi hãy đi. Pavāraṇāyaṃ-vadatu maṃ bhante saṅgho, vadetha bhante yenattho. Về sự tự tứ (mời chỉ lỗi): Kính bạch chư ngài, mong rằng Tăng chúng hãy nói với con, kính bạch chư ngài, các ngài hãy nói những gì cần thiết. Anumatiyaṃ-paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohi. Về sự cho phép: Ngươi hãy dùng, hoặc hãy cho đi, hoặc hãy làm tùy nghi. Varadāne-phussatī varavaṇṇābhe, varassu dasadhā vare, icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu. Về sự ban ân huệ: Này Phussatī có dung sắc tuyệt vời, ngươi hãy chọn lấy mười điều ân huệ, điều ngươi mong muốn, điều ngươi ước nguyện, mong rằng sẽ nhanh chóng được thành tựu. Anuññāyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi. Về sự chấp thuận: Này Vāsava, hãy hỏi ta câu hỏi, bất cứ điều gì ngươi mong muốn trong tâm. Katāvakāsā pucchavho. Cơ hội đã được tạo ra, các ngươi hãy hỏi đi. Sampaṭicchane-evaṃ hotu. Về sự chấp nhận: Mong được như vậy. Akkose-muddhā te phalatu sattadhā, corā taṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindantu. Về sự mắng nhiếc: Mong rằng đầu của ngươi vỡ ra làm bảy mảnh, mong rằng bọn cướp hãy chặt ngươi ra từng khúc. Sapathe-etena saccavajjena, putto uppajjataṃ ise, musā me bhaṇamānāya, muddhā phalatu sattadhā. Về sự thề thốt: Do lời chân thật này, thưa vị ẩn sĩ, mong rằng một người con trai được sanh ra, nếu tôi nói dối, mong rằng đầu của tôi vỡ ra làm bảy mảnh. Āmantane-etu [Pg.365] vessantaro rājā, ‘‘ehi bhikkhu cara brahmacariyaṃ, etha bhikkhave sīlavā hotha’’ iccādīsupi ehi, ethasaddā āmantane tiṭṭhanti. Về sự gọi mời: Mong rằng vua Vessantara hãy đến. Cũng trong các ví dụ như: ‘Này tỳ khưu, hãy đến đây, hãy sống đời phạm hạnh’, ‘Này các tỳ khưu, hãy đến đây, hãy là người có giới’, các từ ehi, etha có nghĩa là sự gọi mời. Nimantane-adhivāsetu me bhante bhagavā svātanāya bhattaṃ. Về sự cung thỉnh: Kính bạch ngài, mong rằng Thế Tôn hãy nhận lời cho bữa ăn vào ngày mai của con. Pavedane-vedayatīti maṃ saṅgho dhāretu, upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu, punārāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisa. Về sự trình bày: Mong rằng Tăng chúng hãy ghi nhận con là người trình bày, mong rằng tôn giả Gotama hãy ghi nhận con là người cận sự nam, và tuổi thọ lại được con đắc lại, này bạn, hãy biết như vậy. Pattakāle-parinibbātu bhante bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo bhante bhagavato, kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ, byākarohi aggivessana na dāni te tuṇhībhāvassa kālo. Về thời điểm thích hợp: Kính bạch ngài, mong rằng Thế Tôn hãy nhập Niết Bàn, mong rằng Thiện Thệ hãy nhập Niết Bàn, kính bạch ngài, đây là thời điểm nhập Niết Bàn của Thế Tôn, này bậc Đại Hùng, thật vậy, đây là lúc ngài sanh vào bụng mẹ, này Aggivessana, hãy tuyên bố đi, nay không phải là lúc để ngài im lặng. Anubhotu, anubhontu, anubhohi, anubhotha, anubhomi, anubhoma, bhavatu, bhavantu, ‘himimesvassā’ti hi, mi, mesu assa dīgho, tvaṃ paṇḍito bhavāhi. Anubhotu, anubhontu, anubhohi, anubhotha, anubhomi, anubhoma, bhavatu, bhavantu, trong các vĩ ngữ hi, mi, me, nguyên âm a được trường hóa, ví dụ: tvaṃ paṇḍito bhavāhi (ngươi hãy là người có trí). 576. Hissato lopo. 576. Vĩ ngữ hi đôi khi bị lược bỏ. Akārato parassa hissa lopo hoti. Vĩ ngữ 'hi' đứng sau nguyên âm 'a' bị xóa bỏ. Atoti kiṃ? Brūhi, dehi, hohi. Tại sao nói 'sau nguyên âm a'? (Ví dụ:) Brūhi, dehi, hohi. Iminā ato hissa lopo, tvaṃ paṇḍito bhava. Bởi (quy tắc) này, vĩ ngữ 'hi' sau nguyên âm 'a' bị xóa bỏ, (ví dụ:) tvaṃ paṇḍito bhava. Tumhe paṇḍitā bhavatha, bhavāmi, bhavāma. Tumhe paṇḍitā bhavatha, bhavāmi, bhavāma. Parachakke-so bhavataṃ, te bhavantaṃ, tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho, ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase, imāni suddhakatturūpāni. Trong Attanopada: so bhavataṃ, te bhavantaṃ, tvaṃ bhavassu, tumhe bhavavho, ahaṃ bhave, mayaṃ bhavāmase, đây là những dạng thức của thì mệnh lệnh. Anubhūyatu[Pg.366], anubhūyantu, anubhuyyatu, anubhuyyantu iccādi suddhakammarūpaṃ. Anubhūyatu, anubhūyantu, anubhuyyatu, anubhuyyantu, v.v... là dạng thức thuần bị động. Bhāvetu, bhāventu, bhāvayatu, bhāvayantu iccādi hetukatturūpaṃ. Bhāvetu, bhāventu, bhāvayatu, bhāvayantu, v.v... là dạng thức sử dịch chủ động. Bhāvīyatu, bhāvīyantu. Rassatte-bhāviyatu, bhāviyantu. Dvitte-bhāviyyatu, bhāviyyantu. Tathā bhāvayīyatu, bhāvayīyantuiccādi hetukammarūpaṃ. Bhāvīyatu, bhāvīyantu. Khi rút ngắn nguyên âm: bhāviyatu, bhāviyantu. Khi lặp đôi phụ âm: bhāviyyatu, bhāviyyantu. Tương tự, bhāvayīyatu, bhāvayīyantu, v.v... là dạng thức sử dịch bị động. ‘Eyyāthasse’iccādisuttena thassa vho, tumhe bhavavho, bhavatha vā. Bởi kinh cú 'Eyyāthasse' v.v..., 'tha' trở thành 'vho', (ví dụ:) tumhe bhavavho, hoặc bhavatha. Iti tvādi. Dứt phần về 'tu' v.v... Eyyādi Phần về 'eyya' v.v... Atha eyyādi vuccate. Bây giờ, phần về 'eyya' v.v... được nói đến. 577. Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe vā. 577. Trong (trường hợp) nhân và quả, (các vĩ ngữ) eyyu, eyyāsi, eyyātha, eyyāmi, eyyāma, (và) etha, eraṃ, etho, eyyāvho, eyyaṃ, eyyāmhe được dùng một cách tùy chọn. Aññamaññasambandhiniyā hetukriyāyañca phalakriyāyañca kriyatthā eyyādayo honti vā. Hetuphalesupi kadāci aññavibhattuppattidīpanattho vāsaddo, sace so yānaṃ labhissati, gamissati, sace na labhissati, na gamissati iccādi. Trong hành động nhân và hành động quả có liên quan lẫn nhau, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng một cách tùy chọn cho ý nghĩa của hành động. Từ 'vā' có ý nghĩa chỉ ra rằng đôi khi sự phát sinh của một vĩ ngữ thì khác cũng xảy ra trong (trường hợp) nhân và quả, ví dụ: sace so yānaṃ labhissati, gamissati, sace na labhissati, na gamissati, v.v... Sace saṅkhāro nicco bhaveyya, sukho nāma bhaveyya, sace so paṇḍito bhaveyya, sukhito bhaveyya. Sace saṅkhāro nicco bhaveyya, sukho nāma bhaveyya, sace so paṇḍito bhaveyya, sukhito bhaveyya. 578. Pañhapatthanāvidhīsu. 578. Trong (các trường hợp) câu hỏi, ước muốn, và quy định. Etesu [Pg.367] eyyādayo honti. Trong những (trường hợp) này, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng. Pañhe-kinnu kho tvaṃ vinayaṃ vā adhiyyeyyāsi dhammaṃ vā. Trong câu hỏi: kinnu kho tvaṃ vinayaṃ vā adhiyyeyyāsi dhammaṃ vā. Patthanāyaṃ-bhaveyyaṃ jātijātiyaṃ. Trong ước muốn: bhaveyyaṃ jātijātiyaṃ. Vidhimhi-pāṇaṃ na haneyya, adinnaṃ na ādiyeyya, dānaṃ dadeyya, sīlaṃ rakkheyya. Trong quy định: pāṇaṃ na haneyya, adinnaṃ na ādiyeyya, dānaṃ dadeyya, sīlaṃ rakkheyya. 579. Sattārahesveyyādī. 579. Trong (ý nghĩa) khả năng và xứng đáng, (dùng) 'eyya' v.v... Sattiyaṃ arahatthe ca eyyādayo honti. Trong ý nghĩa khả năng và xứng đáng, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng. Bhavaṃ rajjaṃ kareyya, bhavaṃ rajjaṃ kātuṃ sakko, kātuṃ arahoti attho. Bhavaṃ rajjaṃ kareyya, có nghĩa là bhavaṃ rajjaṃ kātuṃ sakko, kātuṃ araho. So imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. So imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. 580. Sambhāvane vā. 580. Trong (ý nghĩa) khả năng xảy ra, (dùng) một cách tùy chọn. Sambhāvanepi eyyādayo honti vā. Cũng trong (ý nghĩa) khả năng xảy ra, các vĩ ngữ 'eyya' v.v... được dùng một cách tùy chọn. Pabbatamapi sirasā bhindeyya, bhaveyya, bhaveyyuṃ, bhaveyyāsi, bhaveyyātha, bhaveyyāmi, bhaveyyāma. Pabbatamapi sirasā bhindeyya, bhaveyya, bhaveyyuṃ, bhaveyyāsi, bhaveyyātha, bhaveyyāmi, bhaveyyāma. Parachakke-so bhavetha, te bhaveraṃ, tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho, ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe, iti suddhakatturūpāni. Trong Attanopada: so bhavetha, te bhaveraṃ, tvaṃ bhavetho, tumhe bhaveyyāvho, ahaṃ bhaveyyaṃ, mayaṃ bhaveyyāmhe, đây là những dạng thức của thì mệnh lệnh. Anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Dvitte rassattaṃ, anubhuyyeyya, anubhuyyeyyuṃ iccādi suddhakammarūpaṃ. Anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ. Khi lặp đôi và rút ngắn, (thành) anubhuyyeyya, anubhuyyeyyuṃ, v.v... là dạng thức thuần bị động. Bhāveyya[Pg.368], bhāveyyuṃ, bhāvayeyya, bhāvayeyyuṃ iccādi hetukatturūpaṃ. Bhāveyya, bhāveyyuṃ, bhāvayeyya, bhāvayeyyuṃ, v.v... là dạng thức sử dịch chủ động. Bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ. Rassatte-bhāvayiyeyya, bhāvayiyeyyuṃ. Dvitte-bhāviyyeyya, bhāviyyeyyuṃ. Tathā bhāvayīyeyya, bhāvayīyeyyuṃ iccādi hetukammarūpaṃ. Bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ. Khi nguyên âm được rút ngắn: bhāvayiyeyya, bhāvayiyeyyuṃ. Khi phụ âm được điệp mẫu: bhāviyyeyya, bhāviyyeyyuṃ. Tương tự bhāvayīyeyya, bhāvayīyeyyuṃ v.v... là hình thức sử dịch nghiệp. 581. Eyyeyyāseyyaṃnaṃ ṭe. 581. Ṭe được thay thế cho eyya, eyyāsi, và eyyaṃ. Eyya, eyyāsi, eyyamiccetesaṃ ṭe hoti vā. Ṭe được thay thế cho các vĩ ngữ eyya, eyyāsi, và eyyaṃ một cách tùy chọn. Atrimā pāḷī-caje mattā sukhaṃ dhīro, passe ce vipulaṃ sukhaṃ. Kiṃ tvaṃ sutasomā’nutappe, dhīraṃ passe suṇe dhīraṃ, dhīrena saha saṃvase iccādi. Đây là Pāḷi: Bậc trí nên từ bỏ hạnh phúc nhỏ nhoi, nếu thấy được hạnh phúc to lớn. Này Sutasoma, tại sao ngươi lại sầu muộn? Nên thấy bậc trí, nên nghe bậc trí, nên sống cùng bậc trí, v.v... So bhave, bhaveyya, tvaṃ bhave, bhaveyyāsi, ahaṃ bhave, bhaveyyaṃ. Nó nên là (so bhave, bhaveyya), ngươi nên là (tvaṃ bhave, bhaveyyāsi), tôi nên là (ahaṃ bhave, bhaveyyaṃ). 582. Eyyuṃssuṃ. 582. Uṃ được thay thế cho eyyuṃ. Eyyuṃssa uṃ hoti vā. Uṃ được thay thế cho vĩ ngữ eyyuṃ một cách tùy chọn. Atrimā pāḷī-vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā, upayānāni me dajjuṃ, rājaputta tayī gateti. Đây là Pāḷi: Dù họ có nói hay không nói, không có sự mọc lại cho vật đã bị hủy hoại. Mong họ hãy dâng tặng vật phẩm cho tôi. Này vương tử, tâm của ta đã hướng về ngài. 583. Eyyāmassemu ca. 583. Và emu được thay thế cho eyyāma. Eyyāmassa emu ca hoti, antassa u ca. Emu được thay thế cho eyyāma, và u được thay thế cho âm cuối. Atrimā pāḷī-kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ, muñcemu naṃ uragaṃ bandhanasmā, dakkhemu te nāga nivesanāni, gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ, appeva naṃ putta labhemu jīvitaṃ, dajjemu kho [Pg.369] pañcasatāni bhoto, pañhaṃ pucchemu mārisa, viharemu averino, tayājja guttā viharemu rattinti. Bhaveyyāmu, bhaveyyāma. Đây là Pāḷi: Làm sao chúng tôi có thể biết được điều đó? Mong chúng tôi giải thoát con rắn kia khỏi sự trói buộc. Mong chúng tôi được thấy nơi ở của ngài, hỡi Long vương. Sau khi đi, mong chúng tôi chuộc lại lỗi lầm ấy. Mong sao chúng tôi có thể nhận lại được mạng sống của đứa con. Quả thật, chúng tôi xin dâng năm trăm (đồng tiền) cho ngài. Thưa ngài, mong chúng tôi được hỏi một câu hỏi. Mong chúng tôi sống không hận thù. Hôm nay được ngài bảo vệ, mong chúng tôi được an trú qua đêm. Bhaveyyāmu, bhaveyyāma. Mahāvuttinā kvaci majjhe yyā-kārassa lopo, atthaṃ dhammañca pucchesi, uregaṇḍāyo bujjhesi, tāyo bujjhesi māṇava, yathā gatiṃ me abhisambhavetha, yathā gatiṃ te abhisambhavema, okāsaṃ sampajānātha, vane yattha vasemaseti. Theo Mahāvutti, đôi khi có sự lược bỏ của yyā ở giữa: Ngươi nên hỏi ý nghĩa và Pháp. Ngươi nên hiểu những mụn nhọt ở ngực. Này thanh niên, ngươi nên hiểu chúng. Để các ngươi có thể đạt được cảnh giới của ta. Để chúng tôi có thể đạt được cảnh giới của ngài. Các ngươi nên hiểu rõ cơ hội. Nơi chúng ta có thể trú ngụ trong rừng. ‘Eyyāthasse’iccādisuttena eyyāthassa o ca, tumhe bhaveyyātho, bhaveyyātha vā. Theo kinh bắt đầu bằng ‘Eyyāthasse’ v.v..., o cũng được thay thế cho eyyātha: các người nên là (tumhe bhaveyyātho, hoặc bhaveyyātha). Ettha ca pubbe vuttā pañha, patthanā, vidhippabhedā idhapi yathāpayogaṃ veditabbā. Pañhasaddena paripañha, paripucchā, parivitakka, parivīmaṃsādayo saṅgayhanti. Và ở đây, các ý nghĩa câu hỏi, mong muốn, và các loại mệnh lệnh đã được nói trước đây cũng nên được hiểu tùy theo cách dùng. Với từ 'câu hỏi' (pañha), các ý nghĩa như phản vấn (paripañha), tra hỏi (paripucchā), suy xét (parivitakka), thẩm sát (parivīmaṃsā) v.v... được bao gồm. Paripañhe-dhammaṃ vā paṭhamaṃ saṅgāyeyyāma vinayaṃ vā. Về phản vấn: Chúng ta nên kết tập Pháp trước hay Luật trước? Paripucchāyaṃ-vadetha bhante kimahaṃ kareyyaṃ, ko imassa attho, kathañcassa atthaṃ ahaṃ jāneyyaṃ. Về tra hỏi: Kính bạch chư Tôn giả, xin hãy cho con biết con nên làm gì? Ý nghĩa của điều này là gì? Và làm thế nào con có thể biết được ý nghĩa của nó? Parivitakke-kassāhaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ, yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ. Về suy xét: Ta nên thuyết Pháp cho ai trước tiên? Hay là ta nên kết tập Pháp và Luật? Parivīmaṃsāyaṃ-gaccheyyaṃ vā ahaṃ uposathaṃ, na vāgaccheyyaṃ. Về thẩm sát: Tôi nên đi dự lễ Bố-tát, hay không nên đi? Patthanāyaṃ-evaṃrūpo siyaṃ ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ummādantyā ramitvāna, sivirājā tato siyaṃ, passeyya taṃ vassasataṃ arogaṃ. Về mong muốn: Mong rằng trong tương lai tôi sẽ có hình dạng như vậy. Sau khi vui vầy với nàng Ummādantī, mong rằng tôi sẽ trở thành vua Sivi. Mong ngài được thấy người ấy một trăm năm không bệnh tật. Āyācane-labheyyāhaṃ [Pg.370] bhante bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampadaṃ. Về thỉnh cầu: Kính bạch ngài, mong rằng con được xuất gia dưới sự hiện diện của Đức Thế Tôn, mong rằng con được thọ cụ túc giới. Vidhimhi-careyya dhammaṃ. Về mệnh lệnh: Nên thực hành Chánh pháp. Niyojane-careyyādittasīsova, natthi maccussa nā gamo. Về thúc giục: Nên hành động như người bị lửa cháy trên đầu, vì cái chết chắc chắn sẽ đến. Ajjhesane-yassa siyā āpatti, so āvikareyya, yassa nakkhamati, so bhāseyya. Về thỉnh mời: Vị nào có phạm tội, vị ấy nên phát lồ. Vị nào không kham nhẫn, vị ấy nên nói ra. Pavāraṇāyaṃ-vadeyyātha bhante yenattho. Về tự tứ (pavāraṇā): Kính bạch chư Tôn giả, xin hãy nói ra những gì cần thiết. Anumatiyaṃ-taṃ jano hareyya vā daheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Về sự cho phép: Người ta có thể mang nó đi, hoặc đốt nó, hoặc làm gì tùy duyên. Anuññāyaṃ-ākaṅkhamāno saṅgho kammaṃ kareyya. Về sự chấp thuận: Nếu Tăng chúng mong muốn, có thể thực hiện yết-ma. Āmantane-yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiya. Về gọi mời: Này Sát-đế-lỵ, khi ta cho gọi, khi ấy ngươi hãy đến. Nimantane-idha bhavaṃ nisīdeyya. Về mời mọc: Xin mời ngài ngồi ở đây. Pattakāle-saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya. Về thời điểm thích hợp: Tăng chúng nên làm lễ Bố-tát, nên tụng đọc Giới bổn Pātimokkha. ‘Sambhāvane vā’ti vāsaddo avuttavikappanattho, tena parikappa, kriyātipannādayo saṅgayhanti. Trong câu ‘Sambhāvane vā’, từ ‘vā’ có nghĩa là bao gồm các lựa chọn chưa được nêu ra; do đó, các ý nghĩa như giả định (parikappa), quá khứ điều kiện (kriyātipanna) v.v... được bao gồm. Tattha parikappo duvidho bhūtā’bhūtavasena. Trong đó, sự giả định có hai loại: theo trường hợp đã xảy ra và chưa xảy ra. Tattha bhūtaparikappe-yo bālaṃ seveyya, sopi bālo bhaveyya. Trong đó, trong sự giả định về điều đã xảy ra: người nào thân cận kẻ ngu, người ấy cũng sẽ trở thành kẻ ngu. Abhūtaparikappe-yadā [Pg.371] kacchapalomānaṃ, pāvāro tividho siyā. Yadā sasavisāṇānaṃ, nisseṇī sukatā siyā. Trong sự giả định về điều chưa xảy ra: Khi nào áo choàng bằng lông rùa có thể là loại ba lớp. Khi nào cái thang bằng sừng thỏ có thể được làm tốt. Kriyātipanne-sace so agāraṃ ajjhāvaseyya, rājā assa cakkavattī. Trong (trường hợp) hành động đã trôi qua: Nếu người ấy đã sống đời tại gia, (người ấy) đã là vua chuyển luân. Iti eyyādi. Như vậy là (phần về) vĩ ngữ eyyā, v.v... Hiyyattanī Thì Hiyyattanī Atha hiyyattanī vuccate. Sau đây, thì Hiyyattanī được nói đến. 584. Anajjattane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. 584. Trong thì Anajjattana (quá khứ không phải hôm nay) là: ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. Ajjato aññasmiṃ bhūte kāle kriyatthā paraṃ āiccādayo honti. Trong thời quá khứ khác với hôm nay, các vĩ ngữ bắt đầu bằng ā, v.v... được đặt sau căn động từ. 585. Ā ī ssādīsvaña vā. 585. Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng ā, ī, ssā, (tiếp đầu ngữ) a được thêm vào một cách tùy chọn. Āiccādīsu īiccādīsu ssādīsu ca tesaṃ ādimhi aña hoti vā. Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng ā, v.v..., bắt đầu bằng ī, v.v..., và bắt đầu bằng ssā, v.v..., tiếp đầu ngữ a được thêm vào ở đầu (của căn động từ) một cách tùy chọn. So abhavā, bhavā, te abhavū, bhavū, tvaṃ abhavo, bhavo, tumhe abhavattha, bhavattha, ahaṃ abhava, bhava, mayaṃ abhavamhā, bhavamhā. So abhavā, bhavā, te abhavū, bhavū, tvaṃ abhavo, bhavo, tumhe abhavattha, bhavattha, ahaṃ abhava, bhava, mayaṃ abhavamhā, bhavamhā. Parachakke-abhavattha, bhavattha, abhavatthuṃ, bhavatthuṃ, abhavase, bhavase, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ, abhaviṃ, bhaviṃ, abhavamhase, bhavamhase. Trong sáu ngôi sau (tự vị): abhavattha, bhavattha, abhavatthuṃ, bhavatthuṃ, abhavase, bhavase, abhavavhaṃ, bhavavhaṃ, abhaviṃ, bhaviṃ, abhavamhase, bhavamhase. 586. Ā [Pg.372] ī ū mhā ssā ssāmhānaṃ vā. 586. Của các (vĩ ngữ) ā, ī, ū, mhā, ssā, ssāmha (được rút ngắn) một cách tùy chọn. Etesaṃ rasso hoti vā. Sự rút ngắn của những (vĩ ngữ) này xảy ra một cách tùy chọn. So abhava, te abhavu, mayaṃ abhavamha. So abhava, te abhavu, mayaṃ abhavamha. ‘Eyyāthasse’iccādinā āssa tthattaṃ, assa ca aṃ, so abhavattha, bhavattha, abhavā, bhavā vā, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, abhava, bhava vā, imāni suddhakatturūpāni. Theo quy tắc bắt đầu bằng ‘Eyyāthasse’, v.v..., (vĩ ngữ) ā trở thành ttha, và (vĩ ngữ) a trở thành aṃ, (cho ra các dạng:) so abhavattha, bhavattha, hoặc abhavā, bhavā; ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, hoặc abhava, bhava. Đây cũng là những hình thức ở đây. Ettha ca mahāvuttinā ā-vibhattiyā thādeso bahulaṃ dissati, medanī sampakampatha, visaññī samapajjatha, imā gāthā abhāsatha, tuccho kāyo adissatha, nibbidā samatiṭṭhatha, eko rahasi jhāyatha iccādi. Tathā o-vibhattiyā ca, dubbheyyaṃ maṃ amaññatha iccādi. Và ở đây, theo Mahāvutti, sự thay thế vĩ ngữ ā bằng tha được thấy một cách rộng rãi, (ví dụ:) medanī sampakampatha (mặt đất rung chuyển), visaññī samapajjatha (vị ấy trở nên bất tỉnh), imā gāthā abhāsatha (vị ấy nói những câu kệ này), tuccho kāyo adissatha (thân xác trống rỗng được thấy), nibbidā samatiṭṭhatha (sự nhàm chán được thiết lập), eko rahasi jhāyatha (vị ấy thiền một mình nơi vắng vẻ), v.v... Tương tự đối với vĩ ngữ o, (ví dụ:) dubbheyyaṃ maṃ amaññatha (bạn đã nghĩ tôi là kẻ có thể bị phản bội), v.v... Iti hiyyattanī. Dứt thì Hiyyattanī. Ajjattanī Thì Ajjattanī Atha ajjattanī vuccate. Sau đây, thì Ajjattanī được nói đến. 587. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ aṃ mhe. 587. Trong thì quá khứ (Ajjattanī) là: ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ aṃ mhe. Abhavīti bhūto, atītoti attho, bhūte kāle kriyatthā paraṃ īiccādayo honti. `Abhavī` có nghĩa là `bhūto` (đã xảy ra), ý nghĩa là `atīto` (đã qua); trong thời quá khứ, các vĩ ngữ bắt đầu bằng ī, v.v... được đặt sau căn động từ. 588. A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu. 588. Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng a, ī, ssā, ssati, v.v..., (thêm) i, u sau phụ âm (của căn). Aādissa īādissa ssāādissa ssatiādissa ca byañjanassa ādimhi iu hoti. ‘Byañjanassā’ti etena aādimhi [Pg.373] pañca, īādimhi sattāti dvādasa suddhasaravibhattiyo paṭikkhipati. Trước các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng a, bắt đầu bằng ī, bắt đầu bằng ssā, và bắt đầu bằng ssati, i và u được thêm vào sau (căn động từ) kết thúc bằng phụ âm. Bằng từ ‘byañjanassa’, điều này loại trừ mười hai vĩ ngữ là nguyên âm thuần túy, (gồm) năm vĩ ngữ bắt đầu bằng a và bảy vĩ ngữ bắt đầu bằng ī. ‘Āīssādīsvaña vā’iti suttena vikappena dhātvādimhi akāro. Theo quy tắc ‘Āīssādīsvaña vā’, mẫu tự a được thêm vào đầu căn động từ một cách tùy chọn. So abhavī, bhavī, te abhavuṃ, bhavuṃ, tvaṃ abhavo, bhavo, tumhe abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhaviṃ, bhaviṃ, mayaṃ abhavimhā, bhavimhā, so abhavā, bhavā, te abhavū, bhavū, tvaṃ abhavise, bhavise, tumhe abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, mayaṃ abhavimhe, bhavimhe. So abhavī, bhavī, te abhavuṃ, bhavuṃ, tvaṃ abhavo, bhavo, tumhe abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhaviṃ, bhaviṃ, mayaṃ abhavimhā, bhavimhā, so abhavā, bhavā, te abhavū, bhavū, tvaṃ abhavise, bhavise, tumhe abhavivhaṃ, bhavivhaṃ, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ, mayaṃ abhavimhe, bhavimhe. ‘Āīū’iccādinā ī, mhā, ā, ūnaṃ rassatte-so abhavi, bhavi, mayaṃ abhavimha, bhavimha, so abhava, bhava, te abhavu, bhavu. Theo quy tắc bắt đầu bằng ‘Āīū’, v.v..., khi các vĩ ngữ ī, mhā, ā, ū được rút ngắn, (ta có các dạng:) so abhavi, bhavi, mayaṃ abhavimha, bhavimha, so abhava, bhava, te abhavu, bhavu. 589. Eyyāthasseaāīthānaṃ o a aṃ ttha ttho vho vā. 589. Các (vĩ ngữ) eyyātha, sse, a, ā, ī, tha được thay thế tương ứng bằng o, a, aṃ, ttha, ttho, vho một cách tùy chọn. Eyyāthādīnaṃ yathākkamaṃ oādayo honti vā. Các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng eyyātha, v.v... được thay thế tương ứng theo thứ tự bằng các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng o, v.v... một cách tùy chọn. Tumhe gaccheyyātho, gaccheyyātha vā, tvaṃ agacchissa, agacchisse vā, ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, gama vā, so agamittha, gamittha, agamā, gamā vā, so agamittho, gamittho, agamī, gamī vā, tumhe gacchavho, gacchatha vāti. Tumhe gaccheyyātho, hoặc gaccheyyātha, tvaṃ agacchissa, hoặc agacchisse, ahaṃ agamaṃ, gamaṃ, agama, hoặc gama, so agamittha, gamittha, agamā, hoặc gamā, so agamittho, gamittho, agamī, hoặc gamī, tumhe gacchavho, hoặc gacchatha. Iminā ī, ā, avacanānaṃ ttho, ttha, aṃādesā honti, so abhavittho, bhavittho, so abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ. Do (công thức) này, các vĩ ngữ ī, ā, a được biến đổi thành ttho, ttha, aṃ. (Ví dụ:) so abhavittho, bhavittho, so abhavittha, bhavittha, ahaṃ abhavaṃ, bhavaṃ. Atrimā pāḷī – īmhi-paṅko ca mā visiyittho, sañjagghittho mayā saha. Āmhi-anumodittha vāsavo, nimantayittha [Pg.374] vāsavo, khubbhittha nagaraṃ tadā, subhūtitthero gāthaṃ abhāsittha. Amhi-idhāhaṃ mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ, ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmīti, ahaṃ kāmānaṃ vasamanvagaṃ, ajjhagaṃ amataṃ santiṃ iccādi. Đây là Thánh điển – Về ī: paṅko ca mā visiyittho, sañjagghittho mayā saha. Về ā: anumodittha vāsavo, nimantayittha vāsavo, khubbhittha nagaraṃ tadā, subhūtitthero gāthaṃ abhāsittha. Về aṃ: idhāhaṃ mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ, ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmīti, ahaṃ kāmānaṃ vasamanvagaṃ, ajjhagaṃ amataṃ santiṃ, v.v... 590. Uṃssiṃsvaṃsu. 590. Uṃssiṃsvaṃsu. Umiccassa iṃsu, aṃsu honti. Vĩ ngữ uṃ được (thay thế) bằng iṃsu, aṃsu. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. Iminā uṃssa iṃsu, abhaviṃsu, bhaviṃsu. Agamiṃsu, agamaṃsu, agamuṃ. Do (công thức) này, uṃ (được thay thế) bằng iṃsu: abhaviṃsu, bhaviṃsu. 591. Ossa a i ttha ttho. 591. Ossa a i ttha ttho. Ossa aiccādayo honti. Vĩ ngữ o được (thay thế) bằng a, v.v... Tvaṃ abhava, tvaṃ abhavi, tvaṃ abhavittha, tvaṃ abhavittho. Tvaṃ abhava, tvaṃ abhavi, tvaṃ abhavittha, tvaṃ abhavittho. Atrimā pāḷī-ossa atte-mā hevaṃ ānanda avaca, tvameva dāni’makara, yaṃ kāmo byagamā tayi. Itte-mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha, mā cintesi mā tvaṃ soci, yācāmi luddakaṃ ahaṃ. Tthattemāssu tiṇṇo amaññittha, mā kilittha mayā vinā, māssu kujjhittha nāvika. Tthotte-mā purāṇe amaññittho, mā dayhittho punappunaṃ, tiṇamatte asajjittho, mā tvaṃ brahmuno vacanaṃ upātivattittho, mā tvaṃ maññittho na maṃ jānātī ti. Đây là Thánh điển – Về a thay cho o: mā hevaṃ ānanda avaca, tvameva dāni’makara, yaṃ kāmo byagamā tayi. Về i thay cho o: mā tvaṃ bhāyi mahārāja, mā tvaṃ bhāyi rathesabha, mā cintesi mā tvaṃ soci, yācāmi luddakaṃ ahaṃ. Về ttha thay cho o: māssu tiṇṇo amaññittha, mā kilittha mayā vinā, māssu kujjhittha nāvika. Về ttho thay cho o: mā purāṇe amaññittho, mā dayhittho punappunaṃ, tiṇamatte asajjittho, mā tvaṃ brahmuno vacanaṃ upātivattittho, mā tvaṃ maññittho na maṃ jānātī ti. Tattha [Pg.375] ‘mā dayhittho’iccādīni parokkhāvacanenapi sijjhanti. Trong đó, ‘mā dayhittho’ v.v... cũng được hình thành bằng vĩ ngữ của thì Parokkhā. Suttavibhattena tthassa ttho hoti, taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā, massu mittānaṃ dubbhittho. Mittadubbho hi pāpakoti. Theo Suttavibhatta, ttha trở thành ttho. (Ví dụ:) taṃ vo vadāmi bhaddante, yāvantettha samāgatā, massu mittānaṃ dubbhittho. Mittadubbho hi pāpakoti. Mahāvuttinā ossa kvaci lopo, puna dānaṃ adā tuvaṃ, mā no tvaṃ tāta adadā, mā bhoti kupitā ahu, māhu pacchānutāpinī. Theo Mahāvutti, o đôi khi được lược bỏ. (Ví dụ:) puna dānaṃ adā tuvaṃ, mā no tvaṃ tāta adadā, mā bhoti kupitā ahu, māhu pacchānutāpinī. 592. Si. 592. Si. Ossa si hoti vā. Vĩ ngữ o tùy chọn trở thành si. Tvaṃ abhavasi, bhavasi, tvaṃ anubhosi. Tvaṃ abhavasi, bhavasi, tvaṃ anubhosi. 593. Mhātthānamuu. 593. Mhātthānamuu. Mhā, tthānaṃ ādimhi uña hoti. U được đặt ở đầu của mhā và ttha. Assosumhā, ahesumhā, avocumhā, avocuttha iccādīni dissanti. Các dạng như assosumhā, ahesumhā, avocumhā, avocuttha được thấy. Tumhe abhavuttha, bhavuttha, abhavittha, bhavittha vā, mayaṃ abhavumhā, bhavumhā, abhavimhā, bhavimhā vā. Tumhe abhavuttha, bhavuttha, hoặc abhavittha, bhavittha, mayaṃ abhavumhā, bhavumhā, hoặc abhavimhā, bhavimhā. 594. Iṃssa ca suu. 594. Iṃssa ca suu. Imiccassa mhā, tthānañca ādimhi suu hoti, sāgamo hotīti attho. Casaddena īādīnampi ādimhi sāgamo hoti, sāgame ca sati byañjanaṃ hoti, tassa ādimhi iāgamo labbhati. Tena ‘‘imā gāthā abhāsisuṃ, te me [Pg.376] asse ayācisuṃ, yathābhūtaṃ vipassisuṃ’’ iccādīni sijjhanti. Đối với iṃ, và cả mhā, ttha, su được đặt ở đầu, có nghĩa là có tiếp đầu ngữ s. Do từ ca, các vĩ ngữ ī v.v... cũng có tiếp đầu ngữ s. Và khi có tiếp đầu ngữ s, là một phụ âm, thì tiếp đầu ngữ i được thêm vào trước nó. Do đó, các dạng như ‘imā gāthā abhāsisuṃ’, ‘te me asse ayācisuṃ’, ‘yathābhūtaṃ vipassisuṃ’ v.v... được hình thành. So bhogaṃ anubhosi, anubhavi vā, tumhe anubhosittha, anubhavittha vā, ahaṃ anubhosi, anubhaviṃ vā. Mayaṃ anubhosimhā anubhavimhā vā. So bhogaṃ anubhosi, hoặc anubhavi, tumhe anubhosittha, hoặc anubhavittha, ahaṃ anubhosi, hoặc anubhaviṃ. Mayaṃ anubhosimhā hoặc anubhavimhā. 595. Eontā suṃ. 595. Eontā suṃ. Edantato odantato ca parassa uṃvacanassa suṃ hoti vā. Sau (căn) tận cùng bằng e và o, vĩ ngữ uṃ tùy chọn trở thành suṃ. Ānesuṃ, sāyesuṃ, cintesuṃ, paccanubhosuṃ, paribhosuṃ, adhibhosuṃ, abhibhosuṃ. Ānesuṃ, sāyesuṃ, cintesuṃ, paccanubhosuṃ, paribhosuṃ, adhibhosuṃ, abhibhosuṃ. Suttavibhattena ādantatopi ca, vihāsuṃ viharanti ca, te anubhosuṃ, imāni suddhakatturūpāni. Theo Suttavibhatta, cũng (xảy ra) sau (căn) tận cùng bằng ā. (Ví dụ:) vihāsuṃ viharanti ca, te anubhosuṃ, đây là những ví dụ. Tena bhogo anvabhūyī, anubhūyī. Tena bhogo anvabhūyī, anubhūyī. Rassatte-anvabhūyi, anubhūyi. Khi được rút ngắn: anvabhūyi, anubhūyi. Dvitte-anvabhuyyi, anubhuyyi. Khi được nhân đôi: anvabhuyyi, anubhuyyi. Tena bhogā anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu iccādi suddhakammarūpaṃ. Tena bhogā anvabhūyuṃ, anubhūyuṃ, anvabhūyiṃsu, anubhūyiṃsu v.v... là hình thức thuần túy bị động. So maggaṃ abhāvi, bhāvi, abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, te maggaṃ abhāviṃsu, bhāviṃsu. So maggaṃ abhāvi, bhāvi, abhāvesi, bhāvesi, abhāvayi, bhāvayi, te maggaṃ abhāviṃsu, bhāviṃsu. ‘Eontāsu’nti edantamhā suṃ. Te maggaṃ abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, tvaṃ maggaṃ abhāvaya, bhāvaya, abhāvayi, bhāvayi, tvaṃ maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, tvaṃ maggaṃ abhāvayittho, bhāvayittho, tvaṃ maggaṃ [Pg.377] abhāvesi, bhāvesi, tumhe maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, ahaṃ maggaṃ abhāviṃ, bhāviṃ, abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, mayaṃ maggaṃ abhāvimhā, bhāvimhā, abhāvimha, bhāvimha, abhāvayimhā, bhāvayimhā, abhāvayimha, bhāvayimha. Theo quy tắc ‘Eontāsu’nti, sau (căn) tận cùng bằng e, (thì) suṃ. Te maggaṃ abhāvesuṃ, bhāvesuṃ, abhāvayiṃsu, bhāvayiṃsu, tvaṃ maggaṃ abhāvaya, bhāvaya, abhāvayi, bhāvayi, tvaṃ maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, tvaṃ maggaṃ abhāvayittho, bhāvayittho, tvaṃ maggaṃ abhāvesi, bhāvesi, tumhe maggaṃ abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha, ahaṃ maggaṃ abhāviṃ, bhāviṃ, abhāvesiṃ, bhāvesiṃ, abhāvayiṃ, bhāvayiṃ, mayaṃ maggaṃ abhāvimhā, bhāvimhā, abhāvimha, bhāvimha, abhāvayimhā, bhāvayimhā, abhāvayimha, bhāvayimha. So maggaṃ abhāvā, bhāvā, abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha iccādi hetukatturūpaṃ. So maggaṃ abhāvā, bhāvā, abhāvittha, bhāvittha, abhāvayittha, bhāvayittha v.v... là hình thức sử dịch năng động. Tena maggo abhāviyi, bhāviyi, tena maggā abhāviyiṃsu, bhāviyiṃsu iccādi hetukammarūpaṃ. Tena maggo abhāviyi, bhāviyi, tena maggā abhāviyiṃsu, bhāviyiṃsu v.v... là hình thức sử dịch bị động. Iti ajjattanī. Dứt về thì quá khứ bất định (ajjattanī). Parokkhā Thì quá khứ hoàn thành (Parokkhā) Atha parokkhā vuccate. Kế đây, thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) được nói đến. 596. Parokkhe a u e tha aṃ mha ttha re ttho vho iṃ mhe. 596. Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhā) có các vĩ ngữ: a u e tha aṃ mha ttha re ttho vho iṃ mhe. Akkhānaṃ indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ, apaccakkhanti attho. Bhūte kāle attano parokkhakriyāya vattabbāya kriyatthā aādayo honti. Parokkhaṃ là (hành động) vượt ngoài các giác quan, nghĩa là không trực tiếp thấy. Trong thời quá khứ, để nói lên hành động không được chứng kiến của chính mình, các (vĩ ngữ) a v.v... được dùng cho ý nghĩa của hành động. Mahāvuttinā gassa dīgho vā, so kira jagāma, te kira jagāmu, tvaṃ kira jagāme, tumhe kira jagāmittha, ahaṃ kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimha iccādi. Theo Mahāvutti, ga được trường hóa tùy ý: so kira jagāma, te kira jagāmu, tvaṃ kira jagāme, tumhe kira jagāmittha, ahaṃ kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimha v.v... Ettha ca ‘so kira jagāma’ iccādīni anussavaparokkhāni nāma. Và ở đây, ‘so kira jagāma’ v.v... được gọi là quá khứ hoàn thành truyền văn (anussavaparokkha). ‘Ahaṃ [Pg.378] kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimhā’ti idaṃ attanā gantvāpi gamanaṃ pamuṭṭhassa vā asampaṭicchitukāmassa vā paṭivacanaparokkhaṃ nāma. ‘Ahaṃ kira jagāmaṃ, mayaṃ kira jagāmimhā’ti, đây được gọi là quá khứ hoàn thành đáp lại (paṭivacanaparokkha) của người dù đã đi bởi chính mình nhưng đã quên mất việc đi hoặc của người không muốn thừa nhận. 597. Parokkhāyañca. 597. Và trong thì quá khứ hoàn thành (parokkhā). Parokkhamhi pubbakkharaṃ ekassaraṃ dverūpaṃ hoti, casaddena aññasmimpi dvedverūpaṃ sijjhati. Trong thì quá khứ hoàn thành (parokkha), âm tiết đầu tiên được lặp lại; do từ ca, sự lặp lại cũng được thành tựu trong trường hợp khác nữa. Caṅkamati, daddallati, dadāti, jahāti, juhoti, lolupo, momūho. Caṅkamati, daddallati, dadāti, jahāti, juhoti, lolupo, momūho. 598. Dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā. 598. (Phụ âm) thứ nhất và thứ ba của (phụ âm) thứ hai và thứ tư. Dvitte pubbesaṃ dutiya, catutthānaṃ kamena paṭhama, tatiyā honti. Khi được lặp lại, (phụ âm) thứ hai và thứ tư của các (âm tiết) đứng trước theo thứ tự trở thành (phụ âm) thứ nhất và thứ ba. 599. Pubbassa a. 599. A của (âm tiết) đứng trước. Dvitte pubbassa bhūssa anto a hoti. Khi được lặp lại, tận cùng của bhū đứng trước trở thành a. 600. Bhūssa vuka. 600. Vuka của bhū. Dvitte bhūdhātussa ante vuka hoti, vāgamo hotīti attho. Khi được lặp lại, vuka có ở cuối của căn bhū, nghĩa là sự thêm vào của va. ‘‘Tatthappanādo tumulo babhūvā’’ti pāḷi. Pāḷi: ‘‘Tatthappanādo tumulo babhūvā’’ti. So kira rājā babhūva, te kira rājāno babhūvu, tvaṃ babhūve. So kira rājā babhūva, te kira rājāno babhūvu, tvaṃ babhūve. ‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’ iti suttena byañjanādimhi iāgamo, tumhe babhūvittha, ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha[Pg.379], so babhūvittha, te babhūvire, tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho, ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe, imāni suddhakatturūpāni. Theo quy tắc ‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’, sự thêm vào của i có ở đầu phụ âm, tumhe babhūvittha, ahaṃ babhūvaṃ, mayaṃ babhūvimha, so babhūvittha, te babhūvire, tvaṃ babhūvittho, tumhe babhūvivho, ahaṃ babhūviṃ, mayaṃ babhūvimhe, những hình thức này là năng động cách. ‘Kyo bhāvakammesvaparokkhesū’ti paṭisiddhattā parokkhamhi bhāvakammesu yapaccayo na hoti, ‘tena kira bhogo anubabhūvittha, tena bhogo anubabhūvire’tiādinā yojetabbaṃ. Do bị cấm bởi quy tắc ‘Kyo bhāvakammesvaparokkhesū’ti, trong thì quá khứ hoàn thành (parokkha), tiếp vị ngữ ya không được dùng trong trung tính và bị động cách, nên được liên kết với (câu) ‘tena kira bhogo anubabhūvittha, tena bhogo anubabhūvire’ti v.v... Iti parokkhā. Dứt về thì quá khứ hoàn thành (parokkhā). Ssatyādi Ssatyādi (thì tương lai) Atha ssatyādi vuccate. Kế đây, ssatyādi được nói đến. 601. Bhavissati ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. 601. Trong thì tương lai (bhavissati) có các vĩ ngữ: ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe. Bhavissatīti bhavissanto, anāgatakālo, tasmiṃ bhavissati kāle kriyatthassa tyādayo honti. Bhavissanto là bhavissati, là thì vị lai. Trong thì vị lai đó, các vĩ tố ti v.v. được dùng cho ý nghĩa của hành động. 602. Nāme garahāvimhayesu. 602. Khi có nāma, trong sự khiển trách và kinh ngạc. Nipātanāmayoge garahāyañca vimhaye ca ssatyādayo honti, atītakālepi ssatyādīnaṃ uppattidīpanatthamidaṃ suttaṃ, anutthunana, paccānutāpa, paccānumodanādīnipi ettha saṅgayhanti. Khi kết hợp với bất biến từ nāma, trong sự khiển trách và kinh ngạc, các vĩ tố ssati v.v. được dùng. Quy tắc này nhằm mục đích chỉ ra sự phát sinh của các vĩ tố ssati v.v. cũng trong thì quá khứ. Các trường hợp như than van, hối hận, tán thán sau đó v.v. cũng được bao gồm ở đây. Tattha garahāyaṃ-atthi nāma tāta sudinna ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Trong đó, về sự khiển trách: Này con Sudinna, lẽ nào con lại ăn món cháo đặc ôi thiu kia. Vimhaye-yatra [Pg.380] hi nāma saññī samāno pañcamattānaṃ sakaṭasatānaṃ saddaṃ na sossati. Về sự kinh ngạc: Thật đáng kinh ngạc là, trong khi đang có tri giác, (vị ấy) lại không nghe thấy tiếng động của khoảng năm trăm cỗ xe. Anutthunanādīsu-na attanā paṭicodessaṃ, na gaṇassa ārocessaṃ, na pubbe dhanamesissaṃ, iti pacchānutappati, bhūtānaṃ nāpacāyissaṃ, pahu santo na posissaṃ, paradāraṃ asevissaṃ, na pubbe payirupāsissaṃ, iti pacchānutappati, anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ. Trong các trường hợp than van v.v.: 'Tôi đã không tự khiển trách mình, tôi đã không trình báo cho tăng chúng, trước đây tôi đã không tìm kiếm tài sản', (vị ấy) hối hận như vậy. 'Tôi đã không tôn kính chúng sanh, trong khi có khả năng tôi đã không nuôi dưỡng, tôi đã thân cận vợ người, trước đây tôi đã không hầu cận (bậc trí)', (vị ấy) hối hận như vậy. 'Tôi đã lang thang trong vô số kiếp luân hồi mà không tìm thấy (lối thoát).' Katthaci pana gāthāvasena ekasakāralopo, mitto mittassa pāniyaṃ, adinnaṃ paribhuñjisaṃ, nirayamhi apaccisaṃ, gacchanto naṃ udakkhisaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ iccādi. Tuy nhiên, ở một vài nơi, theo cách của kệ tụng, có sự lược bỏ một âm s, (ví dụ): mitto mittassa pāniyaṃ, adinnaṃ paribhuñjisaṃ, nirayamhi apaccisaṃ, gacchanto naṃ udakkhisaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ, v.v. ‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’ iti iāgamo, bhavissati, bhavissanti, bhavissare, bhavissasi, bhavissatha, bhavissāmi, bhavissāma, bhavissate, bhavissante, bhavissare, bhavissase, bhavissavhe, bhavissaṃ, bhavissāmhe. Theo quy tắc ‘A ī ssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’, có sự thêm vào âm i: bhavissati, bhavissanti, bhavissare, bhavissasi, bhavissatha, bhavissāmi, bhavissāma, bhavissate, bhavissante, bhavissare, bhavissase, bhavissavhe, bhavissaṃ, bhavissāmhe. Anubhossati, anubhossanti, anubhossare iccādi suddhakatturūpaṃ. Anubhossati, anubhossanti, anubhossare, v.v. là dạng sử động chủ động. Anubhūyissati, anubhūyissanti, anubhūyissare. Anubhūyissati, anubhūyissanti, anubhūyissare. 603. Kyassa sse. 603. Của kya (lược bỏ) khi có ssa. Kyassa lopo hoti vā ssakāravati vibhattimhi. Tiếp tố kya được lược bỏ tùy chọn khi đi với vĩ tố có âm ssa. Tena maggo gamissati, gamīyissati vā, tena maggo agamissā, agamīyissā vāti vikappena kyassa lopo. Do đó: tena maggo gamissati, hoặc gamīyissati; tena maggo agamissā, hoặc agamīyissā. Như vậy, sự lược bỏ của kya là tùy chọn. Tena [Pg.381] bhogo anubhavissati, anubhūyissati vā, tena bhogā anubhavissanti, anubhūyissanti vā iccādi suddhakammarūpaṃ. Tena bhogo anubhavissati, hoặc anubhūyissati; tena bhogā anubhavissanti, hoặc anubhūyissanti, v.v. là dạng bị động thuần túy. Bhāvissati, ‘ūlasse’ti issa e, bhāvessati, bhāvayissatiiccādi hetukatturūpaṃ. Bhāvissati; theo quy tắc ‘ūlasse’, i thành e, (nên có dạng) bhāvessati; bhāvayissati, v.v. là dạng sử động chủ động. Tena maggo bhāvīyissati, maggā bhāvīyissanti iccādi hetukammarūpaṃ. Tena maggo bhāvīyissati, maggā bhāvīyissanti, v.v. là dạng sử động bị động. Iti ssatyādi. Hết phần ssati v.v. Ssādi Vĩ tố ssā v.v. Atha ssādi vuccate. Bây giờ, các vĩ tố ssā v.v. được nói đến. 604. Eyyādotipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssāmhā ssatha ssiṃsu ssase ssavhe ssiṃ ssāmhase. 604. Trong thì điều kiện bất thành (thuộc phạm vi của eyyādi), (các vĩ tố là): ssā, ssaṃsu, sse, ssatha, ssaṃ, ssāmhā, ssatha, ssiṃsu, ssase, ssavhe, ssiṃ, ssāmhase. Eyyādivisaye kriyātipattiyaṃ ssādayo bhavanti. Eyyādivisayo nāma hetuphalakriyāsambhavo, tadubhayakriyāya abhāvo kriyātipatti. Trong phạm vi của eyyādi, các vĩ tố ssā v.v. được dùng trong thì điều kiện bất thành. Phạm vi của eyyādi tức là sự có thể xảy ra của hành động nhân và quả; sự không xảy ra của cả hai hành động đó là điều kiện bất thành. Sā duvidhā atītā ca anāgatā ca. Nó có hai loại: quá khứ và vị lai. Tattha atītāyaṃ-sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissā, arahā abhavissā iccādi. Trong đó, về quá khứ: Nếu người ấy đã xuất gia trong tuổi thanh xuân, thì đã trở thành một vị A-la-hán, v.v. Anāgatāyaṃ-sacāhaṃ na gamissaṃ, mahājāniyo so abhavissā iccādi. Về vị lai: Nếu tôi không đi, thì đó đã là một sự tổn thất lớn, v.v. ‘Āīssādīsvaña [Pg.382] vā’iti dhātvādimhi vikappena akārāgamo,‘a īssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’ iti ssādīsu iāgamo, abhavissā, bhavissā, abhavissaṃsu, bhavissaṃsu, abhavisse, bhavisse, abhavissatha, bhavissatha, abhavissaṃ, bhavissaṃ, abhavissāmhā, bhavissāmhā, abhavissatha, bhavissatha, abhavissiṃsu, bhavissiṃsu, abhavissase, bhavissase, abhavissavhe, bhavissavhe, abhavissiṃ, bhavissiṃ, abhavissāmhase, bhavissāmhase. Theo quy tắc ‘Āīssādīsvaña vā’, có sự thêm vào âm a một cách tùy chọn ở đầu căn động từ; theo quy tắc ‘a īssā ssatyādīnaṃ byañjanassiu’, có sự thêm vào âm i trong các vĩ tố ssā v.v.: abhavissā, bhavissā, abhavissaṃsu, bhavissaṃsu, abhavisse, bhavisse, abhavissatha, bhavissatha, abhavissaṃ, bhavissaṃ, abhavissāmhā, bhavissāmhā, abhavissatha, bhavissatha, abhavissiṃsu, bhavissiṃsu, abhavissase, bhavissase, abhavissavhe, bhavissavhe, abhavissiṃ, bhavissiṃ, abhavissāmhase, bhavissāmhase. ‘Āīū’iccādinā ssā, ssāmhānaṃ rassatte-so abhavissa, bhavissa, mayaṃ abhavissāmha, bhavissāmha. ‘Eyyāthasse’iccādinā ssessa atte-tvaṃ abhavissa, bhavissa iccādīni rūpacatukkāni yathāsambhavaṃ yojetabbāni. Theo quy tắc ‘Āīū’ v.v., khi ssā và ssāmhā được rút ngắn: so abhavissa, bhavissa; mayaṃ abhavissāmha, bhavissāmha. Theo quy tắc ‘Eyyāthasse’ v.v., khi sse thành a: tvaṃ abhavissa, bhavissa. Bốn dạng v.v. này nên được kết hợp tùy theo trường hợp. Itissādi. Hết phần ssā v.v. Bhūdhāturūpaṃ niṭṭhitaṃ. Phần các dạng của căn bhū đã hoàn tất. Aṭṭhavibhattuppattirāsi niṭṭhito. Chương về sự phát sinh của tám vĩ tố đã hoàn tất. Bhūvādigaṇa Nhóm Bhū v.v. Sarantadhātu Nguyên âm tận căn Ākārantadhāturūpa Phẩm về căn kết thúc bằng ā Ito paṭṭhāya sarantadhātuyo sarānukkamena, byañjanantadhātuyo akkharānukkamena vuccante. Kể từ đây, các căn kết thúc bằng nguyên âm được trình bày theo thứ tự của các nguyên âm, các căn kết thúc bằng phụ âm được trình bày theo thứ tự của các mẫu tự. Kaccāyanaganthe anekassaradhātuyo idha byañjanantadhātuyo nāma. Tasmā idha dhātvantasaralopakiccaṃ nāma natthi. Trong sách ngữ pháp Kaccāyana, các căn có nhiều nguyên âm ở đây được gọi là các căn kết thúc bằng phụ âm. Do đó, ở đây không có việc lược bỏ nguyên âm cuối của căn. Khā, khyā-kathane, gā-sadde, ghā-gandhopādāne, ñā-paññāyane avabodhane ca, ṭhā-gatinivattiyaṃ, tā-pālane, thā-ṭhāne[Pg.383], dā-dāne, dhā-dhāraṇe, pā-pāne, phā-vuddhiyaṃ, bhā-dittiyaṃ, mā-māne, yā-gatiyaṃ, lā-ādāne chedane ca, vā-gati, bandha, gandhanesu, sā-assādane tanukaraṇe antakammani ca, hā-cāge, nhā-soceyye. Khā, khyā - trong ý nghĩa nói; gā - trong ý nghĩa âm thanh; ghā - trong ý nghĩa ngửi mùi; ñā - trong ý nghĩa biết và hiểu rõ; ṭhā - trong ý nghĩa dừng lại sự di chuyển; tā - trong ý nghĩa bảo vệ; thā - trong ý nghĩa đứng; dā - trong ý nghĩa cho; dhā - trong ý nghĩa mang, giữ; pā - trong ý nghĩa uống; phā - trong ý nghĩa tăng trưởng; bhā - trong ý nghĩa chiếu sáng; mā - trong ý nghĩa đo lường; yā - trong ý nghĩa đi; lā - trong ý nghĩa lấy và cắt; vā - trong ý nghĩa đi, trói buộc, và làm tổn thương; sā - trong ý nghĩa nếm, làm cho mỏng, và kết thúc công việc; hā - trong ý nghĩa từ bỏ; nhā - trong ý nghĩa tắm rửa. Tyādyuppatti, kattarilo, mahāvuttinā sare pare ādantamhā kvaci yāgamo, akkhāti. Parassaralopo, akkhāyati, kriyaṃ ākhyāti, ākhyāyati, jātiṃ akkhāhi pucchito, saṅgāyati, saṅgāyiṃsu mahesayo, gandhaṃ ghāyati, paññāyati, paññāyanti, paññāyatu, paññāyantu. Sự phát sinh của ti, v.v., lo ở thể chủ động, theo quy tắc lớn, khi một nguyên âm theo sau, đôi khi có sự thêm vào y sau một căn kết thúc bằng ā, (ví dụ) akkhāti. Sự lược bỏ nguyên âm theo sau, (ví dụ) akkhāyati, kriyaṃ ākhyāti, ākhyāyati, jātiṃ akkhāhi pucchito, saṅgāyati, saṅgāyiṃsu mahesayo, gandhaṃ ghāyati, paññāyati, paññāyanti, paññāyatu, paññāyantu. Kamme kyo, dhammo ñāyati, dhammā ñāyanti, viññāyati, viññāyanti. Ở thể bị động là kyo, (ví dụ) dhammo ñāyati, dhammā ñāyanti, viññāyati, viññāyanti. Payojakabyāpāre-ṇāpi, ñāpeti, ñāpenti, ñāpayati, ñāpayanti. Trong hành động sai khiến là ṇāpi, (ví dụ) ñāpeti, ñāpenti, ñāpayati, ñāpayanti. Kamme-ñāpīyati, ñāpīyanti, ṭhāti, ṭhānti, opupphā padmā ṭhānti, mālāva ganthitā ṭhānti, dhajaggāneva dissare. Ở thể bị động - ñāpīyati, ñāpīyanti, ṭhāti, ṭhānti, opupphā padmā ṭhānti, mālāva ganthitā ṭhānti, dhajaggāneva dissare. 605. Ñcīlasse. 605. E thay thế cho la sau ñ và ī. Ñānubandhassa īāgamassa ca kattari vihitassa lapaccayassa ca kvaci ettaṃ hotīti lassa ettaṃ. Đôi khi, tiếp vị ngữ la được quy định ở thể chủ động, sau (căn có) chỉ định từ ñ và sau sự thêm vào ī, trở thành e; như vậy, la trở thành e. Adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. 606. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā. 606. Ṭhā và pā (trở thành) tiṭṭha và piva. Ṭhā, pānaṃ tiṭṭha, pivā honti nta, māna, tyādīsu. Căn ṭhā và pā trở thành tiṭṭha và piva khi các tiếp vị ngữ nta, māna, ti, v.v. theo sau. Tiṭṭhati, tiṭṭhanti. Tiṭṭhati, tiṭṭhanti. 607. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaci. 607. Đôi khi, ṭhā sau pā, v.v. một cách tùy chọn trở thành ṭhaha. Pādayo [Pg.384] upasaggā pādi nāma, pādito parassa ṭhāssa ṭhaho hoti vā kvaci. Các tiếp đầu ngữ pā, v.v. được gọi là pādi; đôi khi, ṭhā sau pādi một cách tùy chọn trở thành ṭhaha. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti, saṇṭhāti, saṇṭhānti, upaṭṭhahati, upaṭṭhahanti, upaṭṭhāti, upaṭṭhānti. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti, saṇṭhāti, saṇṭhānti, upaṭṭhahati, upaṭṭhahanti, upaṭṭhāti, upaṭṭhānti. Kamme – Ở thể bị động – 608. Aññādissi kye. 608. I thay cho (nguyên âm cuối) của (căn) khác với ñā, v.v. khi kya theo sau. Ñādito aññassa ākārantakriyatthassa i hoti kye paramhi. Nguyên âm cuối của một động từ căn kết thúc bằng ā, khác với ñā, v.v., trở thành i khi kya theo sau. Adhiṭṭhīyati, adhiṭṭhīyanti, upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti. Adhiṭṭhīyati, adhiṭṭhīyanti, upaṭṭhīyati, upaṭṭhīyanti. Aññādissāti kiṃ? Ñāyati, ñāyanti, ākkhāyati, ākkhāyanti, ākhyāyati, ākhyāyanti. Tại sao nói 'của (căn) khác với ñā, v.v.'? (Để có các dạng) Ñāyati, ñāyanti, ākkhāyati, ākkhāyanti, ākhyāyati, ākhyāyanti. Ṇāpimhi-patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpenti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpayanti. Khi có ṇāpi - patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpenti, patiṭṭhāpayati, patiṭṭhāpayanti. Ajjhattanimhi vikappena sāgamo, aṭṭhāsi, patiṭṭhāsi, adhiṭṭhahi, adhiṭṭhāsi, adhiṭṭhesi, saṇṭhahi, saṇṭhāsi, upaṭṭhahi, upaṭṭhāsi. Trong thì Ajjattanī, một cách tùy chọn có sự thêm vào sa, (ví dụ) aṭṭhāsi, patiṭṭhāsi, adhiṭṭhahi, adhiṭṭhāsi, adhiṭṭhesi, saṇṭhahi, saṇṭhāsi, upaṭṭhahi, upaṭṭhāsi. ‘Uṃssiṃsvaṃsū’ti uṃssa iṃsu, aṃsu, adhiṭṭhahiṃsu, saṇṭhahiṃsu, upaṭṭhahiṃsu. Atthamentamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ. Aṭṭhaṃsu, upaṭṭhahaṃsu. Theo quy tắc 'uṃssiṃsvaṃsū', uṃ trở thành iṃsu, aṃsu, (ví dụ) adhiṭṭhahiṃsu, saṇṭhahiṃsu, upaṭṭhahiṃsu. Atthamentamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ. Aṭṭhaṃsu, upaṭṭhahaṃsu. Parachakke-aṭṭhā buddhassa santike. Trong thì Parokkha - aṭṭhā buddhassa santike. Kamme-adhiṭṭhiyi, adhiṭṭhiyiṃsu, upaṭṭhiyi, upaṭṭhiyiṃsu. Ở thể bị động - adhiṭṭhiyi, adhiṭṭhiyiṃsu, upaṭṭhiyi, upaṭṭhiyiṃsu. Ṇāpimhi-patiṭṭhāpesi[Pg.385], patiṭṭhāpayi, saṇṭhāpesi, saṇṭhāpayi. Khi có ṇāpi - patiṭṭhāpesi, patiṭṭhāpayi, saṇṭhāpesi, saṇṭhāpayi. ‘Eontāsu’nti uṃssasuṃ, saralopo, aṭṭhāsuṃ, upaṭṭhāsuṃ, patiṭṭhāpesuṃ, saṇṭhāpesuṃ, patiṭṭhāpayuṃ, saṇṭhāpayuṃ, patiṭṭhāpayiṃsu, saṇṭhāpayiṃsu. Theo quy tắc 'eontāsu', uṃ trở thành suṃ, sự lược bỏ nguyên âm, (ví dụ) aṭṭhāsuṃ, upaṭṭhāsuṃ, patiṭṭhāpesuṃ, saṇṭhāpesuṃ, patiṭṭhāpayuṃ, saṇṭhāpayuṃ, patiṭṭhāpayiṃsu, saṇṭhāpayiṃsu. Ssatyādimhi-ṭhassati, ṭhassanti, rassattaṃ, upaṭṭhissati, upaṭṭhissanti, ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, saṇṭhahissati, saṇṭhahissanti. Trong tương lai cách (ssati): ṭhassati, ṭhassanti, (do) rút gọn, upaṭṭhissati, upaṭṭhissanti, ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, saṇṭhahissati, saṇṭhahissanti. Ṇāpimhi-patiṭṭhāpessati, patiṭṭhāpessanti. Trong sử dịch cách (ṇāpi): patiṭṭhāpessati, patiṭṭhāpessanti. Tā-pālane, bhayaṃ tāyati. Căn Tā (nghĩa là) bảo vệ: bhayaṃ tāyati. Thā-ṭhāne, avatthāti, avatthāyati, vitthāyati, vitthāyanti, mā kho vitthāsi. Căn Thā (nghĩa là) đứng: avatthāti, avatthāyati, vitthāyati, vitthāyanti, mā kho vitthāsi. Dā-dāne, ‘ūlasse’ti lassa ettaṃ, deti, denti, desi, detha, demi, dema. Căn Dā (nghĩa là) cho: theo (quy tắc) ‘ūlasse’, (nguyên âm) của la được biến thành e, (nên có các dạng:) deti, denti, desi, detha, demi, dema. ‘Parokkhāyañcā’ti sutte casaddena dāssa dvittaṃ. ‘Rasso pubbassā’ti pubbassa rassattaṃ, dadāti, dadanti, dadāsi, dadātha, dadāmi, dadāma. Trong quy tắc ‘Parokkhāyañcā’, do từ ca nên căn dā được lặp lại. Theo (quy tắc) ‘Rasso pubbassā’, (nguyên âm) phía trước được rút gọn, (nên có các dạng:) dadāti, dadanti, dadāsi, dadātha, dadāmi, dadāma. 609. Dāssa daṃ vā mimesvadvitte. 609. Căn dā được biến thành daṃ một cách tùy chọn khi đi với mi, me trong trường hợp không lặp lại. Advitte dāssa daṃ hoti vā mi, mesu, niggahītassa vaggantattaṃ. Khi không lặp lại, căn dā được biến thành daṃ một cách tùy chọn khi đi với mi, me; niggahīta được biến thành phụ âm cuối của nhóm. Dammi, damma. Dammi, damma. Advitteti kiṃ? Dadāmi, dadāma. Tại sao nói ‘khi không lặp lại’? (Bởi vì khi lặp lại thì có dạng:) Dadāmi, dadāma. 610. Dāssiyaṅa. 610. Căn dā được biến thành iyaṅa. Pādito [Pg.386] parassa dāssa iyaṅa hoti kvaci. Sau pā v.v... căn dā đôi khi được biến thành iyaṅa. ‘Iyaṅa’ iti suttavibhattena aññadhātūnampi. Jā-hāniyaṃ, appena bahuṃ jiyyāma, tassevā’nuvidhiyyati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati, nihīyati tassa yaso, eko rājā vihiyyasi, so pahīyissati iccādi. Do sự phân chia quy tắc là ‘iyaṅa’, (sự biến đổi này) cũng (áp dụng) cho các căn khác. Căn Jā (nghĩa là) hao tổn: appena bahuṃ jiyyāma, tassevā’nuvidhiyyati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati, nihīyati tassa yaso, eko rājā vihiyyasi, so pahīyissati, v.v... Ādiyati, ādiyanti, upādiyati, upādiyanti, samādiyati, samādiyanti, sikkhāpadaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmi. Ādiyati, ādiyanti, upādiyati, upādiyanti, samādiyati, samādiyanti, sikkhāpadaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmi. 611. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā. 611. Các căn gama, vada, dā (được biến thành) ghamma, vajja, dajjā. Etesaṃ ghamma, vajja, dajjā honti vā nta, māna, tyādīsu. Các căn này được biến thành ghamma, vajja, dajjā một cách tùy chọn khi đi với nta, māna, ti, v.v... Dajjati, dajjanti, dajjasi, dajjatha, dajjāmi, dajjāma. Dajjati, dajjanti, dajjasi, dajjatha, dajjāmi, dajjāma. ‘Ūlasse’ti lassa ettaṃ, dajjeti, dajjenti. Theo (quy tắc) ‘ūlasse’, (nguyên âm) của la được biến thành e, (nên có các dạng:) dajjeti, dajjenti. Kamme ‘aññādissi kye’ti kyamhi āssa ittaṃ, diyati, diyanti. Trong thụ động cách (kamme), theo (quy tắc) ‘aññādissi kye’, khi có kya, nguyên âm ā được biến thành i, (nên có các dạng:) diyati, diyanti. Dīghatte-dīyati, dīyanti. Khi được trường hóa: dīyati, dīyanti. Dvitte-diyyati, diyyanti, dajjīyati, dajjīyanti. Khi được lặp lại: diyyati, diyyanti, dajjīyati, dajjīyanti. Ṇāpimhi-dāpeti, dāpenti, dāpayati, dāpayanti. Trong sử dịch cách (ṇāpi): dāpeti, dāpenti, dāpayati, dāpayanti. Pādipubbe rasso, samādapeti, samādapenti, samādapayati, samādapayanti. Khi có tiếp đầu ngữ pā v.v... thì được rút gọn: samādapeti, samādapenti, samādapayati, samādapayanti. Kamme-dāpīyati[Pg.387], dāpīyanti, samādapīyati, samādapīyanti. Trong thụ động cách: dāpīyati, dāpīyanti, samādapīyati, samādapīyanti. Eyyādimhi mahāvuttinā dajjato eyyādīnaṃ antassa eyyassa lopo vā, dānaṃ dajjā, dadeyya, dajjuṃ, dadeyyuṃ, dajjāsi, dadeyyāsi, dajjātha, dadeyyātha, dajjāmi, dadeyyāmi, dajjāma, dadeyyāma, ahaṃ dajjaṃ, dadeyyaṃ, mayaṃ dajjāmhe, dadeyyāmhe. Trong khả năng cách (eyya), theo đại quy tắc, sau dajjā, phần cuối eyya của eyyādi được lược bỏ một cách tùy chọn: dānaṃ dajjā, dadeyya, dajjuṃ, dadeyyuṃ, dajjāsi, dadeyyāsi, dajjātha, dadeyyātha, dajjāmi, dadeyyāmi, dajjāma, dadeyyāma, ahaṃ dajjaṃ, dadeyyaṃ, mayaṃ dajjāmhe, dadeyyāmhe. Atrimā pāḷī-dajjā sappuriso dānaṃ, upāyanāni me dajjuṃ, mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Tāni ammāya dajjesi, chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ, neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Đây là các câu Pāḷi: dajjā sappuriso dānaṃ, upāyanāni me dajjuṃ, mātaraṃ kena dosena, dajjāsi dakarakkhino. Tāni ammāya dajjesi, chaṭṭhāhaṃ dajjamattānaṃ, neva dajjaṃ mahosadhaṃ. Ajjhattanimhi-adadi, adāsi, adaduṃ, adaṃsu, adajji, adajjuṃ, tvaṃ adado. Varañce me ado sakka. Trong quá khứ cách (ajjhattanī): adadi, adāsi, adaduṃ, adaṃsu, adajji, adajjuṃ, tvaṃ adado. Varañce me ado sakka. Parachakke-so dānaṃ adā, brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano. Trong quá khứ hoàn thành (parokkha): so dānaṃ adā, brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano. Ssatyādimhi-dāssati, dāssanti, dadissati, dadissanti, dajjissati, dajjissanti. Trong tương lai cách (ssati): dāssati, dāssanti, dadissati, dadissanti, dajjissati, dajjissanti. Dāiccassa diccha, pavecchādesampi icchanti, vipulaṃ annaṃ pānañca, samaṇānaṃ pavecchasi. Appasmeke pavecchanti, bahuneke na dicchare. Devo sammā dhāraṃ pavecchatu. Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ, sammadeva pavecchatha. Đối với căn dā, (các dạng) diccha, và cũng mong muốn có sự thay thế paveccha: vipulaṃ annaṃ pānañca, samaṇānaṃ pavecchasi. Appasmeke pavecchanti, bahuneke na dicchare. Devo sammā dhāraṃ pavecchatu. Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ, sammadeva pavecchatha. Dhā-dhāraṇe, sandhāti, vidhāti, nidheti, nidhenti. Vidheti, vidhenti. Căn dhā trong (nghĩa) giữ gìn. (Ví dụ:) sandhāti, vidhāti, nidheti, nidhenti. Vidheti, vidhenti. ‘Parokkhāyañcā’ti casaddena dvittaṃ. ‘Dutiyacatutthāna…’nti dhassa dattaṃ. ‘Rasso pubbassā’ti pubbassa rasso. Theo từ ca trong (quy tắc) ‘Parokkhāyañcā’, (có sự) lặp lại. Theo (quy tắc) ‘Dutiyacatutthāna…’, dh được biến thành d. Theo (quy tắc) ‘Rasso pubbassā’, (nguyên âm) đứng trước được rút ngắn. 612. Dhāssa ho. 612. h thay thế cho dhā. Dvitte [Pg.388] parassa dhāssa ho hoti. Khi có sự lặp lại, h thay thế cho dhā theo sau. Saddahāti, saddahati vā. Saddahāti tathāgatassa bodhiṃ. Vidahāti, nidahāti, saddahanti, vidahanti, nidahanti. Saddahāti, hoặc saddahati. (Ví dụ:) Saddahāti tathāgatassa bodhiṃ (tin vào sự giác ngộ của Như Lai). Vidahāti, nidahāti, saddahanti, vidahanti, nidahanti. ‘Mayadā sare’ti sutte ‘mayadā’ti suttavibhattiyā byañjanepi niggahītassa dattaṃ, kammaṃ saddahāti, kammaphalaṃ saddahāti, saddahanti, vatthaṃ paridahāti, paridahanti. Trong quy tắc ‘Mayadā sare’, theo biến cách của quy tắc là ‘mayadā’, niggahīta được biến thành d ngay cả khi có phụ âm theo sau. (Ví dụ:) kammaṃ saddahāti, kammaphalaṃ saddahāti, saddahanti, vatthaṃ paridahāti, paridahanti. Kamme-sandhīyati, sandhīyanti, sandhiyyati, sandhiyyanti, vidhiyyati. Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhiyyati. Ở thể thụ động: sandhīyati, sandhīyanti, sandhiyyati, sandhiyyanti, vidhiyyati. (Ví dụ:) Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhiyyati (Bởi khổ và lạc mới, cái cũ được che đậy). Ṇāpimhi-nidhāpeti, nidhāpenti, nidhāpayati, nidhāpayanti. Ở (tiếp vị ngữ) ṇāpi: nidhāpeti, nidhāpenti, nidhāpayati, nidhāpayanti. Kamme-nidhāpīyati, nidhāpīyanti. Ở thể thụ động: nidhāpīyati, nidhāpīyanti. Eyyādimhi-saddaheyyaṃ, saddaheyyuṃ. Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng eyya: saddaheyyaṃ, saddaheyyuṃ. Īādimhi-saddahi, saddahiṃsu. Tatra bhikkhavo samādahiṃsu, samādahaṃsu vā. Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ī: saddahi, saddahiṃsu. (Ví dụ:) Tatra bhikkhavo samādahiṃsu, hoặc samādahaṃsu (Ở đó, các vị Tỳ khưu đã định tâm). Pā-pāne, pāti, pānti. Căn pā trong (nghĩa) uống. (Ví dụ:) pāti, pānti. ‘Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’ti pāssa pivo, pivati, pivanti. Theo (quy tắc) ‘Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’, pā được biến thành piva. (Ví dụ:) pivati, pivanti. Kamme-pīyati, pīyanti. Ở thể thụ động: pīyati, pīyanti. Ṇimhi-‘āssā ṇāpimhi yuka’ iti suttena ṇānubandhe āssa ante yāgamo, puttaṃ thaññaṃ pāyeti, pāyenti, pāyayati, pāyayanti. Ở (tiếp vị ngữ) ṇi: Theo quy tắc ‘āssā ṇāpimhi yuka’, khi có tiếp vị ngữ ṇā đi kèm, phụ tố y được thêm vào cuối ā. (Ví dụ:) puttaṃ thaññaṃ pāyeti (cho con trai uống sữa), pāyenti, pāyayati, pāyayanti. Kamme-pāyīyati, pāyīyanti. Ở thể thụ động: pāyīyati, pāyīyanti. Ssatyādimhi-passati, passanti, pissati, pissanti. Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ssati: passati, passanti, pissati, pissanti. Atrimā [Pg.389] pāḷī-ayañhi te mayā’ruḷho, saro pissati lohitaṃ,aggodakāni pissāmi, yūthassa purato vajaṃ. Naḷena vāriṃ pissāma, na ca maṃ tvaṃ vadhissasi. Đây là văn Pāḷi: Ayañhi te mayā’ruḷho, saro pissati lohitaṃ (Mũi tên này, do ta bắn, sẽ uống máu của ngươi). Aggodakāni pissāmi, yūthassa purato vajaṃ (Đi trước bầy đàn, ta sẽ uống những giọt nước đầu tiên). Naḷena vāriṃ pissāma, na ca maṃ tvaṃ vadhissasi (Chúng ta sẽ uống nước bằng ống sậy, và ngươi sẽ không giết được ta). Bhā-dittiyaṃ, bhāti, rattimābhāti candimā, disā bhanti virocamānā, daddallamānā ābhanti, paṭibhāti, paṭibhanti, paṭibhātu, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā, tisso maṃ upamāyo paṭibhaṃsu, ratti vibhāti, vibhāyati. Căn bhā trong (nghĩa) chiếu sáng. (Ví dụ:) bhāti, rattimābhāti candimā (mặt trăng chiếu sáng vào ban đêm), disā bhanti virocamānā (các phương trời chiếu sáng rực rỡ), daddallamānā ābhanti (chúng chiếu sáng lấp lánh), paṭibhāti, paṭibhanti, paṭibhātu, paṭibhantu taṃ cunda bojjhaṅgā (này Cunda, các giác chi hãy hiện ra cho ngươi), tisso maṃ upamāyo paṭibhaṃsu (ba ví dụ đã lóe lên trong trí ta), ratti vibhāti, vibhāyati. Mā-māne, dvittaṃ rasso ca, mamāyati, mamāyanti. Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhā bālā puthujjanā. Căn mā trong (nghĩa) đo lường; có sự lặp lại và rút ngắn. (Ví dụ:) mamāyati, mamāyanti. Yemaṃ kāyaṃ mamāyanti, andhā bālā puthujjanā (Những kẻ phàm phu ngu si, mù quáng ái luyến thân này). Yā-gatiyaṃ, yāti, yanti, yāyati, yāyanti, yāyanta’ manuyāyanti, uyyāti, uyyanti, niyyāti, niyyanti dhīrā lokamhā, hitvā māraṃ savāhanaṃ. Anuyāti, anuyanti, anupariyāyati, anupariyāyanti. Căn yā trong (nghĩa) đi. (Ví dụ:) yāti, yanti, yāyati, yāyanti, yāyanta’ manuyāyanti (họ đi theo người đang đi), uyyāti, uyyanti, niyyāti, niyyanti dhīrā lokamhā, hitvā māraṃ savāhanaṃ (bậc trí xuất ly khỏi thế gian, từ bỏ ma vương và đoàn tùy tùng). Anuyāti, anuyanti, anupariyāyati, anupariyāyanti. Lā-ādāne, lāti. Căn lā trong (nghĩa) lấy. (Ví dụ:) lāti. Vā-gati, gandhanesu, vāti devesu uttamo, vāto vāyati, vāyanti, nibbāti, nibbanti, nibbāyati, nibbāyanti, parinibbāti, parinibbāyati. Căn vā trong (nghĩa) đi, thổi. (Ví dụ:) vāti devesu uttamo (bậc tối thượng giữa các vị trời thổi), vāto vāyati, vāyanti, nibbāti, nibbanti, nibbāyati, nibbāyanti, parinibbāti, parinibbāyati. Ṇāpimhi-nibbāpeti, nibbāpayati. Ở (tiếp vị ngữ) ṇāpi: nibbāpeti, nibbāpayati. Īādimhi-parinibbāyi, parinibbāyiṃsu. Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ī: parinibbāyi, parinibbāyiṃsu. Ssatyādimhi-parinibbissati, parinibbissanti, parinibbāyissati, parinibbāyissanti. Ở (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng ssati: parinibbissati, parinibbissanti, parinibbāyissati, parinibbāyissanti. Sā-assādana, tanukaraṇa, antakriyāsu, sāti, sāyati, sāyanti, pariyosāyanti. Căn sā trong (nghĩa) nếm, làm cho mỏng, kết thúc. (Ví dụ:) sāti, sāyati, sāyanti, pariyosāyanti. Ṇāpimhi-osāpeti[Pg.390], pariyosāpeti, osāpayati, pariyosāpayati. Ở (tiếp vị ngữ) ṇāpi: osāpeti, pariyosāpeti, osāpayati, pariyosāpayati. Kamme-osāpīyati, pariyosāpīyati. Ở thể thụ động: osāpīyati, pariyosāpīyati. Hā-cāge, pahāti, pahāyati, pahāyanti. Căn hā trong (nghĩa) từ bỏ. (Ví dụ:) pahāti, pahāyati, pahāyanti. Kattu, kammani kyo, īñaāgamo, hiyyoti hiyyati poso, nihiyyati tassa yaso, tvaṃ eko avahiyyasi, dvittaṃ rasso ca. Trong thể tác động (kattu) và thể thụ động (kammani), (sử dụng) kyo, thêm vào ī và ña. (Ví dụ:) hiyyoti (trở thành) hiyyati poso (người đàn ông bị bỏ rơi), nihiyyati tassa yaso (danh tiếng của người ấy bị suy giảm), tvaṃ eko avahiyyasi (chỉ một mình ngươi bị tụt lại). Và (có sự) lặp lại phụ âm và rút ngắn (nguyên âm). 613. Kavaggahānaṃ cavaggajā. 613. Các phụ âm thuộc nhóm ka được biến thành các phụ âm thuộc nhóm ca. Dvitte pubbesaṃ kavagga, hānaṃ cavagga, jā honti. Khi lặp lại, các phụ âm cổ họng (kavagga) và h ở trước được biến thành các phụ âm vòm miệng (cavagga) và j. Jahāti, pajahāti, jahanti, pajahanti. (Ví dụ:) Jahāti, pajahāti, jahanti, pajahanti. Kamme-pahīyati, pahīyanti. Trong thể thụ động: pahīyati, pahīyanti. Rassatte-pahiyati, pahiyanti. Khi rút ngắn nguyên âm: pahiyati, pahiyanti. Dvitte-pahiyyati, pahiyyanti, pajahīyati, pajahīyanti. Khi lặp lại phụ âm: pahiyyati, pahiyyanti, pajahīyati, pajahīyanti. Ṇāpimhi-hāpeti, hāpenti, hāpayati, hāpayanti, jahāpeti, jahāpenti, jahāpayati, jahāpayanti. Trong thể sai khiến (với tiếp vị ngữ ṇāpi): hāpeti, hāpenti, hāpayati, hāpayanti, jahāpeti, jahāpenti, jahāpayati, jahāpayanti. Kamme-hāpīyati, jahāpīyati. Trong thể thụ động (của sai khiến): hāpīyati, jahāpīyati. Īādimhi-pahāsi, pahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu. Trong thì quá khứ (aorist, với ī v.v.): pahāsi, pahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu. 614. Hāto ha. 614. Sau (căn) hā, (ssa được biến thành) ha. Hāto parassa ssa-kārassa ha hoti vā. Sau (căn) hā, ký tự ssa có thể được biến thành ha. ‘‘Hāhisi [Pg.391] tvaṃ jīvaloka’’nti pāḷi, hāhiti, hāhinti, hāhati, hāhanti, jahissati, hissati, aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ. Trích văn Pāḷi: “Hāhisi tvaṃ jīvaloka” (Ngươi sẽ từ bỏ thế giới của chúng sanh). (Các dạng khác:) hāhiti, hāhinti, hāhati, hāhanti, jahissati, hissati. (Ví dụ khác:) aññamaññaṃ vadhitvāna, khippaṃ hissāma jīvitaṃ (Sau khi giết hại lẫn nhau, chúng ta sẽ nhanh chóng từ bỏ mạng sống). Nhā-soceyye, nhāti, nhāyati, nhāyanti. (Căn) Nhā, với nghĩa là thanh tẩy: nhāti, nhāyati, nhāyanti. Mahāvuttinā byañjanavaḍḍhane, nahāti, nahāyati, nahāyanti. Theo Mahāvutti, với sự thêm vào phụ âm: nahāti, nahāyati, nahāyanti. Iti bhūvādigaṇe ākārantadhāturūpaṃ. Như vậy là (phần) hình thái của các động từ căn tận cùng bằng ā trong nhóm Bhūvādi. Ivaṇṇantadhāturūpa Hình thái của các động từ căn tận cùng bằng i I-gatiyaṃ ajjhāyane ca, khi-khaye pakāsane ca, cicaye, ji-jaye, ḍī-vehāsagatiyaṃ, nī-naye, bhī-bhaye, lī-laye, sī-saye, mhi-hāse. (Căn) I với nghĩa là đi và học; (căn) khi với nghĩa là hủy diệt và làm cho biết; (căn) ci với nghĩa là thu thập; (căn) ji với nghĩa là chiến thắng; (căn) ḍī với nghĩa là bay trên trời; (căn) nī với nghĩa là dẫn dắt; (căn) bhī với nghĩa là sợ hãi; (căn) lī với nghĩa là bám víu; (căn) sī với nghĩa là nằm; (căn) mhi với nghĩa là mỉm cười. Tyādyuppatti, kattari lo, eti, enti, esi, etha, emi, ema, veti, venti, sameti, samenti, abbheti, abbhenti, abhisameti, abhisamenti, aveti, aventi, samaveti, samaventi, apeti, apenti, upeti, upenti, anveti, anventi, acceti, accenti, pacceti, paccenti, ajjheti, ajjhenti, udeti, udenti, samudeti, samudenti, pariyeti, pariyenti, upayati, upayanti, accayati, accayanti, udayati, samudayati. Sự hình thành của (các tiếp vị ngữ) ti v.v. Trong thể tác động, thì hiện tại: eti, enti, esi, etha, emi, ema, veti, venti, sameti, samenti, abbheti, abbhenti, abhisameti, abhisamenti, aveti, aventi, samaveti, samaventi, apeti, apenti, upeti, upenti, anveti, anventi, acceti, accenti, pacceti, paccenti, ajjheti, ajjhenti, udeti, udenti, samudeti, samudenti, pariyeti, pariyenti, upayati, upayanti, accayati, accayanti, udayati, samudayati. Etu, sametu, entu, samentu, ehi, samehi, etha, sametha, etha byagghā nivattavho, paccupetha mahāvanaṃ. (Mệnh lệnh cách:) Etu, sametu, entu, samentu, ehi, samehi, etha, sametha. (Ví dụ:) etha byagghā nivattavho, paccupetha mahāvanaṃ (Này các con cọp, hãy quay về, hãy trở lại khu rừng lớn). Mahāvuttinā idhātumhā eyyādīnaṃ ekārassa lopo, na ca apatvā dukkhassantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito, yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiya. Theo Mahāvutti, sau động từ căn i, ký tự e của (tiếp vị ngữ) eyya v.v. bị lược bỏ. (Ví dụ:) na ca apatvā dukkhassantaṃ, vissāsaṃ eyya paṇḍito (chưa đạt đến sự chấm dứt khổ đau, người trí không nên tin tưởng), yadā te pahiṇeyyāmi, tadā eyyāsi khattiya (khi ta cho gọi ngươi, này vị Sát-đế-lỵ, khi ấy ngươi hãy đến). Īādimhi [Pg.392] ‘paro kvacī’ti vibhattisaralopo, dhammaṃ abhisami, abhisamiṃsu. Trong thì quá khứ (aorist), theo quy tắc ‘paro kvaci’, nguyên âm của tiếp vị ngữ bị lược bỏ: dhammaṃ abhisami, abhisamiṃsu. ‘Eontā su’nti uṃssa suṃ, abhisamesuṃ, abhisamayuṃ, abhisamayiṃsu. Theo quy tắc ‘eontā suṃ’, (tiếp vị ngữ) uṃ trở thành suṃ: abhisamesuṃ, abhisamayuṃ, abhisamayiṃsu. Ssatyādimhi – Trong thì tương lai (ssati v.v.) – 615. Etismā. 615. Từ (dạng) eti. ‘Etī’ti dhātuniddeso tisaddo, idhātumhā parassa ssakārassa hi hoti vā. Trong (dạng) ‘eti’, từ ti là chỉ định của động từ căn. Sau động từ căn i, ký tự ssa có thể được biến thành hi. Ehiti, essati. Bodhirukkhamupehiti, nerañjaramupehiti, upessati, tadā ehinti me vasaṃ, tato nibbānamehisi, na punaṃ jātijaraṃ upehisi. Suttavibhattena aññadhātūhipi, kathaṃ jīvihisi tvaṃ, jāyihitippasādo, paññāyihinti etā daharā. (Ví dụ:) Ehiti, essati. Bodhirukkhamupehiti (sẽ đi đến cội Bồ-đề), nerañjaramupehiti (sẽ đi đến sông Nerañjarā), upessati. tadā ehinti me vasaṃ (khi ấy họ sẽ đến dưới quyền của ta), tato nibbānamehisi (từ đó ngươi sẽ đi đến Niết-bàn), na punaṃ jātijaraṃ upehisi (ngươi sẽ không đi đến sanh và già một lần nữa). Theo sự phân chia trong kinh, cũng (áp dụng) với các động từ căn khác: kathaṃ jīvihisi tvaṃ (ngươi sẽ sống như thế nào?), jāyihitippasādo (tín tâm sẽ sanh khởi), paññāyihinti etā daharā (những người trẻ này sẽ được biết đến). Ssādimhi ‘‘sace puttaṃ siṅgālānaṃ, kukkurānaṃ adāhisī’’ti pāḷi, ‘adāhisī’ti ca adadissasetyattho. Trong thì điều kiện (ssā v.v.), trích văn Pāḷi: “sace puttaṃ siṅgālānaṃ, kukkurānaṃ adāhisī” (nếu ngươi đã cho đứa con cho loài chó rừng, loài chó nhà). Và ‘adāhisī’ có nghĩa là adadissase (ngươi đã cho). Khi-khaye avaṇṇapakāsane ca, khayati, khayanti. (Căn) Khi, với nghĩa là hủy diệt và nói xấu: khayati, khayanti. Khito yāgamo, vikappena yassa dvittaṃ, kappo khīyetha, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa, ujjhāyanti khīyanti, avaṇṇaṃ pakāsentīti attho. Khiyyati, khiyyanti, āyu khiyyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ. Sau (căn) khi, thêm vào ya; y có thể được lặp lại. (Ví dụ:) kappo khīyetha (một kiếp có thể bị hủy diệt), vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa (lời tán thán về Như Lai không bị suy giảm), ujjhāyanti khīyanti (họ phàn nàn, họ nói xấu), có nghĩa là avaṇṇaṃ pakāsenti (họ loan truyền lời chê bai). (Các dạng khác:) Khiyyati, khiyyanti. (Ví dụ:) āyu khiyyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ (tuổi thọ của chúng sanh bị hao mòn, như nước của những dòng sông nhỏ). Ci-caye, samucceti, samuccayati. Căn (ci) có nghĩa là thu góp. (Ví dụ:) samucceti, samuccayati (nó thu góp, nó tích lũy). 616. Nito cissa cho. 616. Sau (ni), (c) của (ci) được đổi thành (ch). Nito [Pg.393] parassa cissa ca-kārassa cho hoti. Sau (ni), mẫu tự (c) của căn (ci) được đổi thành (ch). Nicchayati, vinicchayati, vinicchayanti, viniccheti, vinicchenti, (Ví dụ:) Nicchayati, vinicchayati, vinicchayanti, viniccheti, vinicchenti, Kamme kyo – Trong thể thụ động, (dùng) (kya) – 617. Dīgho sarassa. 617. Nguyên âm được trường hóa. Sarantassa dhātussa dīgho hoti kyamhīti ikāru’kārānaṃ kyamhi vikappena dīgho. Nguyên âm của căn kết thúc bằng nguyên âm được trường hóa khi (kya) theo sau, do đó (i) và (u) được trường hóa một cách tùy chọn khi (kya) theo sau. Samuccīyati samuccīyanti, vinicchīyati, vinicchīyanti. (Ví dụ:) Samuccīyati samuccīyanti, vinicchīyati, vinicchīyanti. Ji-jaye, jeti, jenti, vijeti, vijenti, parājeti, parājenti, jayati, jayanti, vijayati, vijayanti, parājayati, parājayanti. Căn (ji) có nghĩa là chiến thắng. (Ví dụ:) jeti, jenti, vijeti, vijenti, parājeti, parājenti, jayati, jayanti, vijayati, vijayanti, parājayati, parājayanti. Kamme kyamhi dīgho, na taṃ jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ avajīyati. Taṃ kho jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ nāvajīyati. Trong thể thụ động, khi có (kya) thì trường hóa. (Ví dụ:) na taṃ jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ avajīyati. Taṃ kho jitaṃ sādhu jitaṃ, yaṃ jitaṃ nāvajīyati (Chiến thắng nào bị thất bại lại, chiến thắng ấy không phải là chiến thắng tốt đẹp. Chiến thắng nào không bị thất bại lại, chiến thắng ấy mới thực là chiến thắng tốt đẹp). Ṇāpimhi pubbassaralopo vā, jāpeti, jāpayati. Yo na hanti na ghāteti, na jināti na jāpaye. Jayāpeti, jayāpayati, jayāpīyati, jayāpīyanti, jayatu, jayantu. Khi có (ṇāpi), nguyên âm đứng trước bị xóa bỏ tùy chọn, (ví dụ:) jāpeti, jāpayati. (Trích dẫn:) Yo na hanti na ghāteti, na jināti na jāpaye (Người không giết, không bảo giết, không chinh phục, không bảo chinh phục). (Các ví dụ khác:) Jayāpeti, jayāpayati, jayāpīyati, jayāpīyanti, jayatu, jayantu. Īādimhi-ajesi, ajesuṃ, vijesi, vijesuṃ, ajayi, ajayuṃ, ajayiṃsu, vijayi, vijayuṃ, vijayiṃsu, jessati, vijessati, parājessati, jayissati, vijayissati, parājayissati. Trong thì quá khứ (bất định) (aorist), (ví dụ:) ajesi, ajesuṃ, vijesi, vijesuṃ, ajayi, ajayuṃ, ajayiṃsu, vijayi, vijayuṃ, vijayiṃsu, jessati, vijessati, parājessati, jayissati, vijayissati, parājayissati. Ḍī-vehāsagatiyaṃ, sakuṇo ḍeti, ḍenti. Pāsaṃ oḍḍeti, oḍḍenti. Căn (ḍī) có nghĩa là bay trên không. (Ví dụ:) sakuṇo ḍeti, ḍenti (con chim bay, những con chim bay). Pāsaṃ oḍḍeti, oḍḍenti (nó giăng bẫy, chúng giăng bẫy). Nī-naye[Pg.394], neti, nenti, vineti, vinenti, nayati, nayanti, vinayati, vinayanti. Căn (nī) có nghĩa là dẫn dắt. (Ví dụ:) neti, nenti, vineti, vinenti, nayati, nayanti, vinayati, vinayanti. Kamme-nīyati, nīyanti. Trong thể thụ động: nīyati, nīyanti. Dvitte-niyyati, niyyanti, niyyare. Với sự lặp lại phụ âm: niyyati, niyyanti, niyyare. Ṇāpimhi āyādesassa rasso, nayāpeti, nayāpenti, nayāpayati, nayāpayanti. Khi có (ṇāpi), (āy) được rút ngắn, (ví dụ:) nayāpeti, nayāpenti, nayāpayati, nayāpayanti. Kamme-nayāpīyati, nayāpīyanti. Trong thể thụ động: nayāpīyati, nayāpīyanti. Īādimhi-nesi, nesuṃ, vinesi, vinesuṃ, ānesi, ānesuṃ, anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu, ānayi, ānayiṃsu, vinayi, vinayiṃsu. Trong thì quá khứ (bất định): nesi, nesuṃ, vinesi, vinesuṃ, ānesi, ānesuṃ, anayi, nayi, anayiṃsu, nayiṃsu, ānayi, ānayiṃsu, vinayi, vinayiṃsu. Ssatyādimhi-nessati, nessanti, nayissati, nayissanti. Trong thì tương lai: nessati, nessanti, nayissati, nayissanti. Bhī-bhaye, bheti. Mā bhetha kiṃ socatha modathavho, vibhemi etaṃ asādhuṃ, uggatejo hi brāhmaṇo. Bhāyati, bhāyanti. Căn (bhī) có nghĩa là sợ hãi. (Ví dụ:) bheti. (Trích dẫn:) Mā bhetha kiṃ socatha modathavho (Đừng sợ hãi, sao phải sầu muộn, hãy vui lên). vibhemi etaṃ asādhuṃ, uggatejo hi brāhmaṇo (Ta sợ kẻ ác này, vì vị bà-la-môn có uy lực mạnh mẽ). (Các ví dụ khác:) Bhāyati, bhāyanti. Kārite mahāvuttinā sāgamo vā, bhīseti, bhīsayati, bhīsāpeti, bhīsāpayati. Bhikkhuṃ bhīseyya vā bhīsāpeyya vā. Trong thể sai khiến, theo Mahāvutti, (s) được thêm vào tùy chọn, (ví dụ:) bhīseti, bhīsayati, bhīsāpeti, bhīsāpayati. (Trích dẫn:) Bhikkhuṃ bhīseyya vā bhīsāpeyya vā (Nếu dọa dẫm hoặc sai người dọa dẫm một vị tỳ-khưu). Sī-saye, seti, senti, atiseti, atisenti, sayati, sayanti. Căn (sī) có nghĩa là nằm, ngủ. (Ví dụ:) seti, senti, atiseti, atisenti, sayati, sayanti. Kamme-atisīyati, atisīyanti. Trong thể thụ động: atisīyati, atisīyanti. Ṇāpimhi rasso, sayāpeti, sayāpayati. Khi có (ṇāpi), nguyên âm được rút ngắn, (ví dụ:) sayāpeti, sayāpayati. Ṇimhi-sāyeti, sāyayati, sāyesuṃ dīnamānasā. Khi có (ṇi): sāyeti, sāyayati, (trích dẫn:) sāyesuṃ dīnamānasā (họ, với tâm trí uể oải, đã đặt nằm xuống). Mhi-hāse[Pg.395], umheti, umhayati, vimheti, vimhayati, na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati. Căn (mhi) có nghĩa là mỉm cười. (Ví dụ:) umheti, umhayati, vimheti, vimhayati, (trích dẫn:) na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati (thấy vị ấy, ông không mỉm cười cũng không chào đón). Kamme-umhīyati, vimhīyati. Trong thể thụ động: umhīyati, vimhīyati. Kārite pubbassaralopo, sace maṃ nāganāsūrū, umhāyeyya pabhāvatī. Sace maṃ nāganāsūrū, pamhāyeyya pabhāvatī. Trong thể sai khiến, nguyên âm đứng trước bị xóa bỏ, (ví dụ:) sace maṃ nāganāsūrū, umhāyeyya pabhāvatī. Sace maṃ nāganāsūrū, pamhāyeyya pabhāvatī (Nếu nàng Pabhāvatī, người có bắp vế như vòi voi, làm cho ta mỉm cười). Iti bhūvādigaṇe ivaṇṇantadhārūpaṃ. Như vậy là kết thúc phần về các căn có tận cùng bằng (i) và (ī) trong nhóm Bhūvādi. Uvaṇṇantadhāturūpa Hình thái động từ căn tận cùng bằng u-vần Cu-cavane, ju-sīghagamane, thu-abhitthavane, du-gatiyaṃ upatāpe ca, bhū-sattāyaṃ, yu-missane gatiyañca, ru-sadde, brū-viyattiyaṃ vācāyaṃ, su-sandane janane ca, sū-pasavane, hu-dāne bhakkhane pūjāyaṃ sattiyañca, hū-sattāyaṃ. Căn cu có nghĩa là di chuyển; căn ju có nghĩa là đi nhanh; căn thu có nghĩa là tán dương; căn du có nghĩa là đi và làm khổ; căn bhū có nghĩa là hiện hữu; căn yu có nghĩa là trộn lẫn và đi; căn ru có nghĩa là kêu; căn brū có nghĩa là nói rõ ràng; căn su có nghĩa là chảy và sanh ra; căn sū có nghĩa là sanh sản; căn hu có nghĩa là cho, ăn, cúng dường và có năng lực; căn hū có nghĩa là hiện hữu. Tyādyuppatti, ‘kattari lo’ti lapaccayo, uvaṇṇassa avādeso, ‘dīgho sarassā’ti sakammikadhātūnaṃ kyamhi dīgho. Sự hình thành của ti v.v... Theo cú pháp ‘kattari lo’, tiếp vị ngữ la được dùng. Nguyên âm u được biến đổi thành ava. Theo cú pháp ‘dīgho sarassā’, các động từ căn tha động được trường hóa khi có kya. Cu-cavane, cavati, cavanti. Căn cu có nghĩa là di chuyển: cavati, cavanti. Ṇimhi-cāveti, cāvayati. Khi có ṇi: cāveti, cāvayati. Ju-sīghagamane, javati, javanti. Căn ju có nghĩa là đi nhanh: javati, javanti. Thu-abhitthavane, abhitthavati, abhitthavanti. Căn thu có nghĩa là tán dương: abhitthavati, abhitthavanti. ‘Bahula’nti adhikatattā kyamhi kvaci vuddhi, avādeso, abhitthavīyati, abhitthavīyanti, abhitthaviyyati, abhitthaviyyanti. Theo cú pháp ‘Bahulaṃ’ (đa dạng), đôi khi có sự tăng trưởng nguyên âm (vuddhi) trước kya, và sự biến đổi thành ava: abhitthavīyati, abhitthavīyanti, abhitthaviyyati, abhitthaviyyanti. Du-upatāpe, upaddavati, upaddavanti. Căn du có nghĩa là làm khổ: upaddavati, upaddavanti. Bhū-sattāyaṃ, sambhoti, sambhavati. Căn bhū có nghĩa là hiện hữu: sambhoti, sambhavati. Yu-gatiyaṃ[Pg.396], yavati. Căn yu có nghĩa là đi: yavati. Ru-sadde, ravati, ravanti, viravati, viravanti. Căn ru có nghĩa là kêu: ravati, ravanti, viravati, viravanti. Brū-viyattiyaṃ vācāyaṃ – Căn brū có nghĩa là nói rõ ràng – 618. Na brūsso. 618. Na brūsso. Byañjane pare brūssa o na hoti. Khi có phụ âm theo sau, căn brū không biến thành o. Brūti. Brūti. 619. Brūto tissīu. 619. Brūto tissīu. Brūto tissa ādimhi īña hoti. Īmhi pubbalopo. Sau căn brū, ī được chèn vào đầu của ti. Khi có ī, nguyên âm trước bị xóa bỏ. Bravīti. Bravīti. 620. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare. 620. Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare. Ivaṇṇu’vaṇṇantānaṃ dhātūnaṃ kvaci iyaṅa, uvaṅa honti sare. Các động từ căn tận cùng bằng i-vần và u-vần đôi khi được biến đổi thành iya và uva khi có nguyên âm theo sau. Bruvanti, brunti vā. ‘‘Ajānantā no pabruntī’’ti pāḷi. Brūsi, brūtha, brūmi, brūma. Bruvanti, hoặc brunti. Trong kinh Pāli: ‘‘Ajānantā no pabruntī’’. Brūsi, brūtha, brūmi, brūma. 621. Tyantīnaṃ ṭaṭū. 621. Tyantīnaṃ ṭaṭū. Ti, antīsu brūssa āha hoti, tesañca ṭa, ṭū honti. Đối với ti và anti, căn brū trở thành āha, và chúng (ti, anti) lần lượt trở thành ṭa và ṭū. So āha, te āhu. So āha, te āhu. Atrimā pāḷī-nibbānaṃ bhagavā āha, sabbaganthapamocanaṃ, āha tesañca yo nirodho, yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato. Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū. Tattha ‘āhā’ti katheti. ‘Āhū’ti kathenti. Đây là các câu Pāli: nibbānaṃ bhagavā āha, sabbaganthapamocanaṃ, āha tesañca yo nirodho, yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato. Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū. Ở đây, ‘āha’ có nghĩa là nói. ‘Āhu’ có nghĩa là họ nói. Brūtu[Pg.397], brūvantu, brūhi maṅgalamuttamaṃ, brūtha, brūmi, brūma. Brūtu, brūvantu, brūhi maṅgalamuttamaṃ, brūtha, brūmi, brūma. Eyyādimhi-brūssa uvaṅa hoti, bruveyya, bruveyyuṃ. Khi có eyyādi theo sau, căn brū có sự biến đổi thành uva: bruveyya, bruveyyuṃ. Īādimhi sare pare brūssa ottaṃ, ossa ca avādeso, abravi, abravuṃ, abraviṃsu. Khi có nguyên âm như ī theo sau, căn brū biến thành o, và o được thay thế bằng ava: abravi, abravuṃ, abraviṃsu. Uvādese-abruvi, abruvuṃ, abruviṃsu. Khi có sự biến đổi thành uva: abruvi, abruvuṃ, abruviṃsu. Parokkhamhi – Trong thì Parokkha – 622. Aādīsvāho brūssa. 622. Đối với (gốc từ) brū, (vĩ ngữ) a và các vĩ ngữ khác được đổi thành āha. Aādīsu brūssa āha bhavati. Đối với (gốc từ) brū, (vĩ ngữ) a và các vĩ ngữ khác trở thành āha. So āha, te āhu. So āha (nó đã nói), te āhu (chúng nó đã nói). 623. Ussaṃsvāhā vā. 623. Sau āha, u có thể được đổi thành aṃsu. Āhādesamhā parassa uvacanassa aṃsu hoti vā. Sau từ thay thế āha, vĩ ngữ u có thể được đổi thành aṃsu. Te āhaṃsu, saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha. Te āhaṃsu (chúng nó đã nói), saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha (thật vậy, ở đây một số người đã nói như thế). Su-sandane, nadī savati, savanti, ābhavaggā savanti. (Gốc từ) Su – (với nghĩa) chảy. Nadī savati (sông chảy), savanti (chúng chảy), ābhavaggā savanti (chúng chảy cho đến cõi hữu tưởng phi hữu tưởng). Sū-pasavane, puññaṃ pasavati, pasavanti. (Gốc từ) Sū – (với nghĩa) sanh sản. Puññaṃ pasavati (nó sanh ra phước), pasavanti (chúng sanh ra phước). Hu-pūjāyaṃ, ‘parokkhāyañcā’ti dvittaṃ, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti hassa jo, juhoti, juhonti. (Gốc từ) Hu – (với nghĩa) cúng dường. Theo (quy tắc) ‘parokkhāyañcā’, (âm đầu) được lặp lại; theo (quy tắc) ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, h được đổi thành j. (Ví dụ:) juhoti (nó cúng dường), juhonti (chúng cúng dường). Kamme-tena aggi hūyate. Thể thụ động: tena aggi hūyate (lửa được cúng dường bởi người ấy). Ṇimhi-juhāveti, juhāvayati. Với (tiếp vị ngữ) ṇe: juhāveti, juhāvayati (nó khiến cúng dường). Ṇāpimhi-juhāpeti, juhāpayati. Với (tiếp vị ngữ) ṇāpi: juhāpeti, juhāpayati (nó khiến cúng dường). Hu-sattiyaṃ, pahoti, sampahoti, pahonti, sampahonti. (Gốc từ) Hu – (với nghĩa) có thể, có khả năng. (Ví dụ:) pahoti (nó có thể), sampahoti (nó hoàn toàn có thể), pahonti (chúng có thể), sampahonti (chúng hoàn toàn có thể). Hū-sattāyaṃ[Pg.398], hoti, honti, hotu, hontu. (Gốc từ) Hū – (với nghĩa) là, có, hiện hữu. (Ví dụ:) hoti (nó là), honti (chúng là), hotu (mong nó là), hontu (mong chúng là). Eyyādimhi- ‘yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’ti dhātvantassa uvādeso, huveyya, huveyyuṃ. Với (vĩ ngữ) eyya và các vĩ ngữ khác: theo (quy tắc) ‘yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’, âm cuối của gốc từ được đổi thành uva. (Ví dụ:) huveyya (nó nên là), huveyyuṃ (chúng nên là). Āādimhi-so ahuvā. Vaṇṇagandhaphalūpeto, amboyaṃ ahuvā pure. Ahuvā te pure sakhā, te ahuvū, tvaṃ ahuvo, tumhe ahuvattha, jhāyatha bhikkhave mā pamādāttha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha, ahuva, ahuvaṃ vā, ahuvamhā. ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase. Ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhā’’ti pāḷiyo. Với (vĩ ngữ) ā và các vĩ ngữ khác: so ahuvā (nó đã là). Vaṇṇagandhaphalūpeto, amboyaṃ ahuvā pure (trước kia cây xoài này đã có đủ màu sắc, hương thơm, và quả). Ahuvā te pure sakhā (trước kia họ đã là bạn bè), te ahuvū (chúng nó đã là), tvaṃ ahuvo (bạn đã là), tumhe ahuvattha (các bạn đã là), jhāyatha bhikkhave mā pamādāttha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha (này các Tỳ khưu, hãy thiền định, chớ có dễ duôi, kẻo sau này các ông sẽ hối hận), ahuva, hoặc ahuvaṃ (tôi đã là), ahuvamhā (chúng tôi đã là). ‘‘Akaramhasa te kiccaṃ, yaṃ balaṃ ahuvamhase. Ahuvamheva mayaṃ pubbe, na nāhuvamhā’’ti pāḷiyo (đây là những câu Pāḷi: “Chúng tôi đã làm công việc cho ngài, với sức lực mà chúng tôi đã có. Trước kia chúng tôi quả thật đã có, chứ không phải là không có”). Īādimhi sāgamo, ahosi, pāturahosi. Với (vĩ ngữ) ī và các vĩ ngữ khác, có sự thêm vào của s. (Ví dụ:) ahosi (nó đã là), pāturahosi (nó đã xuất hiện). Mahāvuttinā īlopo rasso ca. Ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ. Ahudeva kukkuccaṃ, ahu vippaṭisāro. Ādīnavo pāturahu, dibbo ratho pāturahu. Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ và rút ngắn của ī. (Ví dụ:) Ahudeva bhayaṃ ahu chambhitattaṃ (đã có sự sợ hãi, đã có sự kinh hoàng). Ahudeva kukkuccaṃ, ahu vippaṭisāro (đã có sự hối tiếc, đã có sự ăn năn). Ādīnavo pāturahu (sự nguy hiểm đã xuất hiện), dibbo ratho pāturahu (cỗ xe chư thiên đã xuất hiện). 624. Hūto resuṃ. 624. Sau hū, (vĩ ngữ được đổi thành) resuṃ. Hūto ñuṃvacanassa resuṃ hoti. Suttavibhattena mhāssa resumhā ca. ‘Rānubandhentasarādissā’ti dhātvantalopo. Sau (gốc từ) hū, vĩ ngữ ñuṃ trở thành resuṃ. Bằng cách phân chia quy tắc, mhā cũng trở thành resumhā. Theo (quy tắc) ‘Rānubandhentasarādissā’, nguyên âm cuối của gốc từ bị lược bỏ. Te pubbe ahesuṃ. Uvādese ahuvuṃ, pubbassaralope ahuṃ. (Ví dụ:) Te pubbe ahesuṃ (trước kia chúng nó đã là). Khi đổi thành uva, (trở thành) ahuvuṃ; khi lược bỏ nguyên âm trước, (trở thành) ahuṃ. Atrimā pāḷī- sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ. Kūṭāgārasahassāni, sabbasoṇṇamayā ahuṃ. Đây là câu Pāḷi: sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ (trong khắp khu rừng ấy, đã có biết bao nhiêu loài chim). Kūṭāgārasahassāni, sabbasoṇṇamayā ahuṃ (đã có hàng ngàn ngôi nhà có chóp đỉnh, tất cả đều làm bằng vàng). Ossa [Pg.399] si, ittha, ttho. Tvaṃ ahosi, ahuvi, ahuvittha, ahuvittho. Đối với (vĩ ngữ) o, (các từ thay thế là) si, ittha, ttho. (Ví dụ:) Tvaṃ ahosi (bạn đã là), ahuvi (bạn đã là), ahuvittha (các bạn đã là), ahuvittho (các bạn đã là). Mahāvuttinā olopo rasso, mā bhoti kupitā ahu, māhu pacchānutāpinī, ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kinnu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, ahaṃ ahuviṃ, mayaṃ ahosimhā, ahosimha vā. Ahesumhā nu kho mayaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahesumhā, kinnu kho ahesumhā, kathaṃ nu kho ahesumhā. Mayaṃ pubbe ahuvimhā, ahumhā vā. ‘‘Mayaṃ pubbe dānapatino ahumhā’’ti pāḷi. Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ và rút ngắn của o. (Ví dụ:) mā bhoti kupitā ahu (thưa bà, xin đừng nổi giận), māhu pacchānutāpinī (xin đừng là người hối hận về sau). Ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahosiṃ, kinnu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ (phải chăng trong quá khứ ta đã từng có mặt? Phải chăng ta đã không từng có mặt? Ta đã là gì? Ta đã như thế nào?). Ahaṃ ahuviṃ (tôi đã là), mayaṃ ahosimhā, hoặc ahosimha (chúng tôi đã là). Ahesumhā nu kho mayaṃ atītamaddhānaṃ, na nu kho ahesumhā, kinnu kho ahesumhā, kathaṃ nu kho ahesumhā (phải chăng trong quá khứ chúng tôi đã từng có mặt? Phải chăng chúng tôi đã không từng có mặt? Chúng tôi đã là gì? Chúng tôi đã như thế nào?). Mayaṃ pubbe ahuvimhā, hoặc ahumhā (trước kia chúng tôi đã là). ‘‘Mayaṃ pubbe dānapatino ahumhā’’ti pāḷi (đây là câu Pāḷi: “Trước kia chúng tôi đã là những người chủ của sự bố thí”). Rassatte-ahumha. Khi được rút ngắn: ahumha. Mahāvuttinā mhāssa uñca. ‘‘Pañcasatā mayaṃ sabbā, tāvatiṃsupagā ahu’’nti pāḷi. Theo Mahāvutti, mhā cũng (được đổi) thành u. Đây là câu Pāḷi: ‘‘Pañcasatā mayaṃ sabbā, tāvatiṃsupagā ahu’’ (tất cả năm trăm chúng tôi đã đi đến cõi trời Ba Mươi Ba). Parachakke assa aṃ, ahaṃ pubbe ahuvaṃ, ahuva vā. Trong thì Parokkha, a được đổi thành aṃ. (Ví dụ:) ahaṃ pubbe ahuvaṃ, hoặc ahuva (trước kia tôi đã là). ‘Paro kvacī’ti paralopo, ahuṃ. Theo (quy tắc) ‘Paro kvacī’, có sự lược bỏ âm sau. (Ví dụ:) ahuṃ. Atrimā pāḷī- ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako, cakkavattī ahuṃ rājā, jambumaṇḍassa issaro. Sattakkhattuṃ mahābrahmā, vasavattī tadā ahuṃ. Muddhābhisitto khattiyo, manussādhipatī ahu’’nti. Mayaṃ ahuvimhe. Đây là câu Pāḷi: ‘‘ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako (tôi đã là con trai của người chài lưới trong làng chài lưới), cakkavattī ahuṃ rājā, jambumaṇḍassa issaro (tôi đã là vua chuyển luân, là chúa tể của cõi Diêm Phù Đề). Sattakkhattuṃ mahābrahmā, vasavattī tadā ahuṃ (bảy lần tôi đã là đại Phạm thiên, khi ấy tôi đã là trời Tha Hóa Tự Tại). Muddhābhisitto khattiyo, manussādhipatī ahu’’nti (tôi đã là vị vua Sát-đế-lỵ đã làm lễ quán đảnh, là người thống lãnh loài người). Mayaṃ ahuvimhe (chúng tôi đã là). Ssatyādimhi – Trong (các vĩ ngữ vị lai) bắt đầu bằng ssa – 625. Hūssa hehehihohi ssaccādo. 625. Của (động từ căn) hū (có các biến đổi là) he, hehi, hohi khi có ssa v.v... theo sau. Ssatyādimhi hūdhātussa he ca hohi ca hohi ca honti. Khi có các vĩ ngữ bắt đầu bằng ssa theo sau, động từ căn hū được biến đổi thành he, và hehi, và hohi. Hessati[Pg.400], hessanti, hehissati, hehissanti, hohissati, hohissanti. Buddho hessaṃ sadevake, anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ. Hessati, hessanti, hehissati, hehissanti, hohissati, hohissanti. (Ví dụ:) Buddho hessaṃ sadevake (Ta sẽ là một vị Phật trong thế giới cùng với chư thiên), anāgatamhi addhāne (trong một thời vị lai), hessāma sammukhā imaṃ (chúng ta sẽ đối diện với vị này). 626. Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo. 626. Sau dakkha, sakkha, hehi, hohīhi, (ssa) được lược bỏ. Etehi ādesehi ssassa lopo hoti vā. Suttavibhattena aññehipi ssalopo. Sau những biến đổi này, ssa được lược bỏ tùy chọn. Theo sự phân chia của kinh, ssa cũng được lược bỏ sau các (biến đổi) khác. Sakkhisi tvaṃ kuṇḍalini, maññisi khattabandhuni. Na hi sakkhinti chettuṃ, adhammo haññiti dhammamajja, brahmadatto palāyiti iccādi. (Ví dụ:) Sakkhisi tvaṃ kuṇḍalini (Này Kuṇḍalini, ngươi sẽ có thể), maññisi khattabandhuni (Này người bà con của dòng Sát-đế-lỵ, ngươi sẽ nghĩ). Na hi sakkhinti chettuṃ (Họ sẽ không thể cắt đứt), adhammo haññiti dhammamajja (hôm nay phi pháp sẽ đả phá chánh pháp), brahmadatto palāyiti (vua Brahmadatta sẽ chạy trốn) v.v... Hehiti, hehinti, hohiti, hohinti. Hehiti, hehinti, hohiti, hohinti. Atrimā pāḷī-piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ, tilodano hehiti sādhupakko. Doso pemañca hehiti. Mama tvaṃ hehisi bhariyā. Tato sukhī hohisi vītarāgo. Khippaṃ hohisi anāsavo iccādi. (Ví dụ:) Atrimā pāḷī-piyo ca me hehiti mālabhārī (Pāḷi này, thân thương đối với ta, sẽ là người mang vòng hoa), ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ (và ta, người đeo vòng hoa, sẽ đến gần nó), tilodano hehiti sādhupakko (cơm với mè sẽ được nấu chín kỹ). Doso pemañca hehiti (Sẽ có sân hận và yêu thương). Mama tvaṃ hehisi bhariyā (Nàng sẽ là vợ của ta). Tato sukhī hohisi vītarāgo (Khi ấy, ngươi sẽ được an lạc, thoát khỏi tham ái). Khippaṃ hohisi anāsavo (Ngươi sẽ nhanh chóng trở thành bậc vô lậu) v.v... Iti bhūvādigaṇe uvaṇṇantadhāturūpaṃ. Như vậy là phần hình thái của các động từ căn tận cùng bằng u và ū trong nhóm Bhūvādi. Edantadhāturūpa Hình thái của các động từ căn tận cùng bằng e E-āgatiyaṃ gatiyañca, ke-sadde, khe-khādanu’paṭṭhānesu, ge-sadde, apapubba ce-pūjāyaṃ, jhe-cintāyaṃ dāha’jjhānesu ca, te-pālane, the-sadda, saṅghātesu, de-suddhi, niddāsu, pe-vuddhiyaṃ[Pg.401], bhe-bhaye, le-chedane, ve-gatiyaṃ tantasantāne ca, se-antakriyāyaṃ, hare-lajjāyaṃ, gile-kilamane, pale-gatiyaṃ, mile-hāniyaṃ. E- (nghĩa là) đến và đi, ke- (nghĩa là) âm thanh, khe- (nghĩa là) ăn và hiện ra, ge- (nghĩa là) âm thanh, ce- có tiếp đầu ngữ apa (nghĩa là) tôn kính, jhe- (nghĩa là) suy tư, đốt cháy và thiền định, te- (nghĩa là) bảo vệ, the- (nghĩa là) âm thanh, thu thập, de- (nghĩa là) thanh tịnh, ngủ, pe- (nghĩa là) tăng trưởng, bhe- (nghĩa là) sợ hãi, le- (nghĩa là) cắt, ve- (nghĩa là) đi và dệt/liên tục, se- (nghĩa là) kết thúc, hare- (nghĩa là) hổ thẹn, gile- (nghĩa là) mệt mỏi, pale- (nghĩa là) đi, mile- (nghĩa là) suy giảm. Ṇānubandhapaccayena vinā yesaṃ dhātūnaṃ āyādeso labbhati, te edantā nāma. Mahāvuttinā yalope sati ādantehi samānarūpaṃ, ādantānañca yāgame sati edantehi samānarūpaṃ, tasmā ādanta, edantā yebhuyyena samānarūpā bhavanti. Những động từ căn nào có biến đổi thành āya mà không cần hậu tố có chỉ tố ṇa, thì được gọi là các động từ căn tận cùng bằng e. Theo Mahāvutti, khi ya bị lược bỏ, chúng có hình thái giống với các động từ căn tận cùng bằng ā, và đối với các động từ căn tận cùng bằng ā, khi ya được thêm vào, chúng có hình thái giống với các động từ căn tận cùng bằng e. Do đó, các động từ căn tận cùng bằng ā và tận cùng bằng e phần lớn có hình thái giống nhau. Mahāvuttinā edantānaṃ tyādīsu tabbādīsu ca āyādeso, kvaci yalopo, e-āgatiyaṃ. Ayaṃ so sārathī eti, sace enti manussattaṃ, lakkhaṇaṃ passa āyantaṃ, migasaṅghapurakkhataṃ, yoga’māyanti maccuno, āyāmāvuso, āyāmānanda. Theo Mahāvutti, đối với các động từ căn tận cùng bằng e, khi có các vĩ ngữ như ti và tabba theo sau, có sự biến đổi thành āya, đôi khi ya bị lược bỏ. (Căn) e- (nghĩa là) đến. (Ví dụ:) Ayaṃ so sārathī eti (Người đánh xe kia đến), sace enti manussattaṃ (nếu họ đến được cõi người), lakkhaṇaṃ passa āyantaṃ, migasaṅghapurakkhataṃ (hãy xem tướng của người đang đến, được bầy nai đi trước), yoga’māyanti maccuno (họ đi vào ách của tử thần), āyāmāvuso (này hiền giả, chúng ta hãy đến), āyāmānanda (này Ānanda, chúng ta hãy đến). Ettha edhātu āgaccha, gacchāmāti atthadvayaṃ vadati, yādhātuvasena āgaccha, yāmātipi atthaṃ vadanti. Ở đây, động từ căn e có hai nghĩa là 'hãy đến' và 'chúng ta hãy đi'. Theo động từ căn yā, người ta cũng nói rằng nó có nghĩa là 'hãy đến' và 'chúng ta hãy đi'. E-vuddhiyaṃ vā, ‘‘kāyo, apāyo, upāyo, samudāyo’’tiādīsu – Hoặc (căn) e- (nghĩa là) tăng trưởng, trong các (từ) như “kāyo, apāyo, upāyo, samudāyo” v.v... – Kucchitā dhammā āyanti vaḍḍhanti etthāti kāyo, ‘āyo’ti vuccati vaḍḍhi, tato apeto apāyo, tena upeto upāyo, avayavadhammā samudenti etthāti samudāyo, paribyattaṃ āyanti etenāti pariyāyo. Kāyo là nơi các pháp đáng chê bai đến và tăng trưởng. ‘Āyo’ được gọi là sự tăng trưởng, tách rời khỏi đó là apāyo (cõi khổ), đi đến với nó là upāyo (phương tiện), nơi các pháp thành phần cùng đến là samudāyo (sự tập khởi), nhờ đó mà đi đến một cách trọn vẹn là pariyāyo (pháp môn). Ke-sadde, kāyati. (Căn) ke- (nghĩa là) âm thanh, (chia là) kāyati. Kamme-kiyyati. Thể thụ động: kiyyati. Khe-khādane, tiṇaṃ khāyati, vikkhāyati, undurā khāyanti, vikkhāyanti. (Căn) khe- (nghĩa là) ăn, (ví dụ:) tiṇaṃ khāyati (nó ăn cỏ), vikkhāyati (nó ăn sạch), undurā khāyanti (những con chuột ăn), vikkhāyanti (chúng ăn sạch). Khe-upaṭṭhāne[Pg.402], khāyati, pakkhāyati, alakkhī viya khāyati. (Căn) khe- (nghĩa là) hiện ra, (ví dụ:) khāyati (nó hiện ra), pakkhāyati (nó hiện ra rõ), alakkhī viya khāyati (nó hiện ra như sự bất hạnh). Ge-sadde, gāyati, gāyanti. (Căn) ge- (nghĩa là) âm thanh (hát), (chia là) gāyati, gāyanti. Apapubba ce-pūjāyaṃ, apacāyati, ye vuddha’mapacāyanti. (Căn) ce- có tiếp đầu ngữ apa (nghĩa là) tôn kính, (chia là) apacāyati, (ví dụ:) ye vuddha’mapacāyanti (những người tôn kính bậc trưởng lão). Jhe-cintāyaṃ, jhāyati, jhāyanti, pajjhāyati, pajjhāyanti, abhijjhāyati, abhijjhāyanti. (Căn) jhe- (nghĩa là) suy tư, (chia là) jhāyati, jhāyanti, pajjhāyati, pajjhāyanti, abhijjhāyati, abhijjhāyanti. Jhe-olokane, nijjhāyati, nijjhāyanti, upanijjhāyati, upanijjhāyanti, ujjhāyati, ujjhāyanti. (Căn) jhe- (nghĩa là) nhìn, (chia là) nijjhāyati, nijjhāyanti, upanijjhāyati, upanijjhāyanti, ujjhāyati, ujjhāyanti. Jhe-dayhane, padīpo jhāyati, parijjhāyati. (Căn) jhe- (nghĩa là) đốt cháy, (ví dụ:) padīpo jhāyati (ngọn đèn cháy), parijjhāyati (nó bị thiêu rụi). Kamme-jhāyīyati. Thể thụ động: jhāyīyati. Ṇāpimhi yalopo, kaṭṭhaṃ jhāpeti, jhāpenti, jhāpayati, jhāpayanti. Khi có (hậu tố) ṇāpi, ya bị lược bỏ, (ví dụ:) kaṭṭhaṃ jhāpeti (anh ta sai đốt củi), jhāpenti, jhāpayati, jhāpayanti. Jhe-ajjhayane saṃpubbo, mahāvuttinā niggahītassa jādeso, sajjhāyati, sajjhāyanti, mantaṃ sajjhāyati. (Căn) jhe- (nghĩa là) học tập, có tiếp đầu ngữ saṃ, theo Mahāvutti, niggahīta được biến đổi thành j, (chia là) sajjhāyati, sajjhāyanti, (ví dụ:) mantaṃ sajjhāyati (vị ấy tụng đọc thần chú). Te-pālane, tāyati, tāyanti. (Căn) te- (nghĩa là) bảo vệ, (chia là) tāyati, tāyanti. The-sadda, saṅghātesu, thāyati. Căn The (có nghĩa là) âm thanh, sự tụ tập, (biến thành) thāyati. De-suddhiyaṃ, vodāyati, vodāyanti. Căn De (có nghĩa là) sự trong sạch, (biến thành) vodāyati, vodāyanti. De-soppane, niddāyati, niddāyanti. Căn De (có nghĩa là) sự ngủ, (biến thành) niddāyati, niddāyanti. Pe-vuddhiyaṃ, appāyati, appāyanti. Căn Pe (có nghĩa là) sự tăng trưởng, (biến thành) appāyati, appāyanti. Bhe-bhaye, bhāyati, bhāyanti, sabbe bhāyanti maccuno, bhāyasi, sace bhāyatha dukkhassa, kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi, nataṃ bhāyāmi āvuso, bhāyāma. Căn Bhe (có nghĩa là) sự sợ hãi, (biến thành) bhāyati, bhāyanti, (ví dụ:) sabbe bhāyanti maccuno (mọi chúng sanh đều sợ hãi), bhāyasi, sace bhāyatha dukkhassa (nếu các ngươi sợ khổ), kinnu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi (tại sao ta lại sợ hãi sự an lạc ấy), nataṃ bhāyāmi āvuso (này hiền giả, tôi không sợ điều đó), bhāyāma. Ṇāpimhi-bhayāpeti, bhāyāpeti, bhāyāpayati. Ở thể sai khiến (ṇāpi): bhayāpeti, bhāyāpeti, bhāyāpayati. Īādimhi-mā [Pg.403] bhāyi, mā soci, mā cintayi. Ở thì quá khứ bất định (ī v.v.): mā bhāyi (đừng sợ hãi), mā soci (đừng sầu muộn), mā cintayi (đừng lo lắng). Ssatyādimhi-bhāyissati, bhāyissanti. Ở thì tương lai (ssati v.v.): bhāyissati, bhāyissanti. Le-chedane, tiṇaṃ lāyati, sāliṃ lāyati, lāyanti. Căn Le (có nghĩa là) sự cắt, (ví dụ:) tiṇaṃ lāyati (người ấy cắt cỏ), sāliṃ lāyati (người ấy gặt lúa), lāyanti. Ve-gatiyaṃ, vāto vāyati, vātā vāyanti. Căn Ve (có nghĩa là) sự chuyển động, (ví dụ:) vāto vāyati (gió thổi), vātā vāyanti (những cơn gió thổi). Ve-tantasantāne, tantaṃ vāyati, vāyanti. Căn Ve (có nghĩa là) sự dệt sợi, (ví dụ:) tantaṃ vāyati (người ấy dệt chỉ), vāyanti. Kamme-vāyīyati, pubbalope vīyati, viyyati. Ở thể bị động: vāyīyati, sau khi lược bỏ nguyên âm đầu (thành) vīyati, viyyati. Ṇāpimhi-cīvaraṃ vāyāpeti, vāyāpenti. Ở thể sai khiến (ṇāpi): cīvaraṃ vāyāpeti (người ấy cho dệt y), vāyāpenti. Se-antakriyāyaṃ, osāyati, pariyosāyati, ajjhosāyati. Căn Se (có nghĩa là) sự kết thúc, (biến thành) osāyati, pariyosāyati, ajjhosāyati. Kamme-pariyosīyati. Ở thể bị động: pariyosīyati. Ṇāpimhi-pariyosāpeti. Ở thể sai khiến (ṇāpi): pariyosāpeti. 627. Ṇiṇāpīnaṃ tesu. 627. Về các tiếp vị ngữ ṇi và ṇāpi. Ṇi, ṇāpīnaṃ lopo hoti tesuṇi, ṇāpīsu paresu. Sự lược bỏ của ṇi, ṇāpi xảy ra khi các tiếp vị ngữ ṇi, ṇāpi ấy theo sau. Bhikkhu attanā vippakataṃ kuṭiṃ parehi pariyosāpeti. Ettha akammakattā dhātussa ‘kuṭi’nti ca ‘parehī’ti ca dve kammāni dvikkhattuṃ pavattehi kāritehi sijjhanti. Vị Tỳ khưu cho người khác hoàn thành cái am thất mà mình đã làm dở dang. Ở đây, do động từ căn là song tác động từ, nên ‘cái am thất’ và ‘bởi những người khác’ là hai túc từ được thành tựu bởi thể sai khiến được áp dụng hai lần. Anekassaraedantampi kiñci idha vuccati. Ở đây cũng nói đến một vài động từ căn có nhiều âm tiết và tận cùng bằng e. Hare-lajjāyaṃ, harāyati, harāyanti, aṭṭiyāmi harāyāmi, harāyāma, harāyatīti hirī, mahāvuttinā upantassa ittaṃ. Căn Hare (có nghĩa là) sự hổ thẹn, (biến thành) harāyati, harāyanti, (ví dụ:) aṭṭiyāmi harāyāmi (tôi bị phiền muộn, tôi hổ thẹn), harāyāma. harāyatīti hirī (hirī là từ harāyati), theo Mahāvutti, nguyên âm cận cuối (của căn) biến thành i. Gile-rujjane, gilāyati, piṭṭhi me āgilāyati, gilāyanti. Căn Gile (có nghĩa là) sự đau ốm, (biến thành) gilāyati, (ví dụ:) piṭṭhi me āgilāyati (lưng của tôi bị đau), gilāyanti. Pale-gatiyaṃ[Pg.404], palāyati, palāyanti. Căn Pale (có nghĩa là) sự trốn chạy, (biến thành) palāyati, palāyanti. Mile-hāniyaṃ, milāyati, milāyanti. Căn Mile (có nghĩa là) sự suy giảm, (biến thành) milāyati, milāyanti. ‘‘Jhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, tāṇaṃ, parittāṇaṃ, vodānaṃ, niddānaṃ, gilāno, palāto, milātanti’’ādīsu yalopo. Trong các từ như: ‘jhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, tāṇaṃ, parittāṇaṃ, vodānaṃ, niddānaṃ, gilāno, palāto, milātanti’, có sự lược bỏ của ya. Iti bhūvādigaṇe edantadhāturūpaṃ. Như vậy là phần hình thái của các động từ căn tận cùng bằng e trong nhóm Bhūvādi. Bhūvādigaṇe sarantadhātūnaṃ tyādyantarūpāni niṭṭhitāni. Phần hình thái của các động từ căn tận cùng bằng nguyên âm với các tiếp vị ngữ như ti trong nhóm Bhūvādi đã kết thúc. Byañjanantadhātu Động từ căn tận cùng bằng phụ âm Avuddhikarūpa Hình thái không có sự tăng âm Tudādigaṇa Nhóm Tudādi Atha byañjanantadhāturūpāni vuccante. Tāni ca avuddhika, savuddhikavasena duvidhāni honti. Tattha avuddhikāni tāva vuccante. Sau đây, các dạng thức của động từ căn có phụ âm cuối được trình bày. Và chúng có hai loại theo cách không tăng trưởng và có tăng trưởng. Trong đó, (các động từ căn) không tăng trưởng được nói đến trước tiên. Khipa, guha, tuda, disa, pisa, phusa, likha, vadhādi. Khipa, guha, tuda, disa, pisa, phusa, likha, vadha, v.v. Idha dhātūnaṃ antassaro uccāraṇattho, so rūpavidhāne nappayujjate. Ở đây, nguyên âm cuối của các động từ căn có mục đích để phát âm, nó không được sử dụng trong việc hình thành dạng thức. 628. Tudādīhi ko. 628. Sau nhóm tudādi, (thêm) hậu tố ka. Tudādīhi kānubandho apaccayo hoti. Kānubandho avuddhidīpanattho. Sau (các động từ căn) nhóm tuda, có hậu tố 'a' với chỉ tố 'k'. Chỉ tố 'k' có mục đích chỉ ra sự không tăng trưởng. Khipa-khipane, khipati, pakkhipati, ukkhipati, okkhipati, nikkhipati, vikkhipati, paṭikkhipati, saṃkhipati. (Động từ căn) Khipa (có nghĩa là) ném: khipati, pakkhipati, ukkhipati, okkhipati, nikkhipati, vikkhipati, paṭikkhipati, saṃkhipati. Kamme-khipīyati. Ở thể bị động: khipīyati. Kārite-khipeti[Pg.405], khipayati, khipāpeti, khipāpayati, khepeti, khepayati vā, udakaṃ khepeti, taṇhaṃ khepeti, khayāpetīti attho. Ở thể sai khiến: khipeti, khipayati, khipāpeti, khipāpayati, hoặc khepeti, khepayati, (ví dụ) udakaṃ khepeti, taṇhaṃ khepeti, có nghĩa là khayāpeti. Guha-saṃvaraṇe, guhati, nigguhati. (Động từ căn) Guha (có nghĩa là) che giấu: guhati, nigguhati. Kamme-guhiyati. Ở thể bị động: guhiyati. Kārite gussa dīgho, gūheti, gūhayati, gūhāpeti, gūhāpayati. Ở thể sai khiến, (nguyên âm) 'u' của (động từ căn) 'guh' được trường hóa: gūheti, gūhayati, gūhāpeti, gūhāpayati. Kamme-gūhāpīyati. Ở thể bị động (của sai khiến): gūhāpīyati. Ghaṭa-cetāyaṃ, ghaṭati. (Động từ căn) Ghaṭa (có nghĩa là) nỗ lực: ghaṭati. Kamme-ghaṭīyati. Ở thể bị động: ghaṭīyati. Kārite-ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati. Ở thể sai khiến: ghaṭeti, ghaṭayati, ghaṭāpeti, ghaṭāpayati. Tuda-byadhane, byadhanaṃ vijjhanaṃ, tudati, vitudati. (Động từ căn) Tuda (có nghĩa là) đâm chích, byadhanaṃ (là) vijjhanaṃ: tudati, vitudati. Assa ette-tudeti, tudenti. (Nguyên âm 'a' của động từ căn) này (biến) thành 'e': tudeti, tudenti. Kamme-tudīyati. Ở thể bị động: tudīyati. ‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti dassa jattaṃ. ‘Vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ, tujjati. Theo (quy tắc) ‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, 'd' (biến) thành 'j'. Theo (quy tắc) ‘Vaggalasehi te’, 'y' đồng hóa với phụ âm đứng trước, (thành) tujjati. Kārite-tudeti, tudayati, tudāpeti, tudāpayati. Ở thể sai khiến: tudeti, tudayati, tudāpeti, tudāpayati. Disī-uddisane, uddisanaṃ sarūpato kathanaṃ. Uddisati, pātimokkhaṃ uddisanti, niddisati, niddisanti, apadisati, apadisanti. (Động từ căn) Disī (có nghĩa là) chỉ ra, uddisanaṃ (là) nói theo đúng hình thức. Uddisati, pātimokkhaṃ uddisanti, niddisati, niddisanti, apadisati, apadisanti. Kamme-uddisīyati, uddisīyanti. Ở thể bị động: uddisīyati, uddisīyanti. Kārite-ācariyo sissaṃ pāḷidhammaṃ uddisāpeti, uddisāpayati, vācetīti attho. Pāṭhesu pana sadvayampi dissati. Ở thể sai khiến: vị thầy khiến học trò đọc kinh và luật (ācariyo sissaṃ pāḷidhammaṃ uddisāpeti, uddisāpayati), có nghĩa là khiến cho đọc (vāceti). Tuy nhiên trong các bài học, cả hai (dạng) đều được thấy. Nuda-khipane[Pg.406], nudati, panudati, vinodeti, paṭivinodeti vā. (Động từ căn) Nuda (có nghĩa là) xua đuổi: nudati, panudati, hoặc vinodeti, paṭivinodeti. Kamme-panudīyati, panujjati. Ở thể bị động: panudīyati, panujjati. Kārite-panudeti, panudayati, panudāpeti, panudāpayati. Ở thể sai khiến: panudeti, panudayati, panudāpeti, panudāpayati. Pisa-saṃcuṇṇe, pisati. (Động từ căn) Pisa (có nghĩa là) nghiền nát: pisati. Kamme-pisīyati. Ở thể bị động: pisīyati. Kārite-piseti, pisayati, pisāpeti, pisāpayati. Ở thể sai khiến: piseti, pisayati, pisāpeti, pisāpayati. Phusa-samphasse pattiyañca, phusati, phusanti dhīrā nibbānaṃ, vajjaṃ naṃ phuseyya. (Động từ căn) Phusa (có nghĩa là) xúc chạm và đạt được: phusati, bậc trí chứng đắc Niết-bàn (phusanti dhīrā nibbānaṃ), mong rằng lỗi lầm không chạm đến người ấy (vajjaṃ naṃ phuseyya). Kamme-phusīyati. Thể thụ động: phusīyati. Kārite-phuseti, phusayati, phusāpeti, phusāpayati. Thể sai khiến: phuseti, phusayati, phusāpeti, phusāpayati. Likha-lekhane, likhati, sallikhati, vilikhati. Căn likha (nghĩa là) viết, (chia là) likhati, sallikhati, vilikhati. Kārite-likheti, sallikheti, vilikheti. Thể sai khiến: likheti, sallikheti, vilikheti. Vadha-hiṃsāyaṃ, vadhati, vadheti. Căn vadha (nghĩa là) sát hại, (chia là) vadhati, vadheti. Kamme-vadhīyati. Thể thụ động: vadhīyati. Yamhi dhassa jhattaṃ, yassa pubbarūpaṃ. ‘Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti jhassa tatiyajattaṃ, vajjhati, vajjhanti, vajjhare. Ime sattā haññantu vā vajjhantu vā. Khi có ya theo sau, dha trở thành jha, và ya bị đồng hóa. Theo quy tắc ‘Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’, jha trở thành ja, (chia là) vajjhati, vajjhanti, vajjhare. (Ví dụ:) Mong rằng những chúng sanh này bị giết hoặc bị đánh đập. Kārite-vadheti, vadhayati, vadhāpeti, vadhāpayati, sāmiko purisaṃ maggaṃ gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati iccādīnipi idha vattabbāni. Thể sai khiến: vadheti, vadhayati, vadhāpeti, vadhāpayati, (ví dụ) người chủ sai người đàn ông đi đến con đường (gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati), v.v... cũng nên được nói ở đây. Iti tudādigaṇo. Dứt nhóm Tudādi. Savuddhikarūpa Hình thức có sự tăng trưởng nguyên âm Atha [Pg.407] savuddhikarūpāni vuccante. Bây giờ, các hình thức có sự tăng trưởng nguyên âm được trình bày. Asa-bhuvi, āsa-nivāse upavesane ca, isu-icchā, kantīsu, kamu-padagamane, kusa-akkose, gamu-gatimhi, jaravayohānimhi, jana-janane, mara-pāṇacāge, yamu-uparame, ruda-assuvimocane kandane ca, ruha-janane, labha-lābhe, vaca, vada-viyattiyaṃ vācāyaṃ, vida-ñāṇe, vasa-nivāse, visapavesane, sada-gatyā’vasāne, hana-hiṃsāyaṃ, haraharaṇe. Căn asa (nghĩa là) là, có; căn āsa (nghĩa là) ở, và ngồi; căn isu (nghĩa là) mong muốn, ước ao; căn kamu (nghĩa là) đi bước; căn kusa (nghĩa là) mắng nhiếc; căn gamu (nghĩa là) đi; căn jara (nghĩa là) tuổi già suy yếu; căn jana (nghĩa là) sanh; căn mara (nghĩa là) từ bỏ mạng sống; căn yamu (nghĩa là) đình chỉ; căn ruda (nghĩa là) rơi lệ, và khóc; căn ruha (nghĩa là) sanh; căn labha (nghĩa là) được; căn vaca, vada (nghĩa là) nói năng rõ ràng; căn vida (nghĩa là) biết; căn vasa (nghĩa là) ở; căn visa (nghĩa là) đi vào; căn sada (nghĩa là) đi, kết thúc; căn hana (nghĩa là) sát hại; căn hara (nghĩa là) mang đi. Tyādyuppatti, kattari lo, asa-bhuvi, sattāyanti attho. Sự phát sinh của ti, v.v... la ở thể chủ động. Căn asa (nghĩa là) là, có, nghĩa là sự hiện hữu. 629. Tassa tho. 629. Ti ấy (được đổi thành) thi. Atthito parassati, tūnaṃ tassa tho hoti. Sau (căn) as, ti và tu được đổi thành thi. ‘Pararūpamayakāre byañjane’ti suttena byañjane pare dhātvantassa pararūpattaṃ, ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti suttena pararūpassa dutiyassa paṭhamattaṃ. Theo quy tắc ‘Pararūpamayakāre byañjane’, khi một phụ âm theo sau, (phụ âm) cuối của căn sẽ đồng hóa với (phụ âm) theo sau. Theo quy tắc ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’, chữ thứ hai của hình thức đồng hóa trở thành chữ thứ nhất (trong nhóm của nó). Dhanaṃ me atthi. Tôi có tài sản. Ettha ca ‘‘atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthi, atthi ahaṃ etarahi, nāhaṃ natthi, puttā matthi dhanā matthi, atthi imasmiṃ kāye kesā’’ti ādīsu atthisaddo ākhyātapaṭirūpako kattuvācako nipāto. Và ở đây, trong các (câu) như: ‘bạn hiện có mặt, bạn không phải là không có mặt; tôi hiện có mặt, tôi không phải là không có mặt; tôi có các con trai, tôi có tài sản; có tóc ở trong thân này’, từ ‘atthi’ là một bất biến từ (nipāta) có hình thức của một động từ (ākhyātapaṭirūpako) biểu thị chủ thể (kattuvācako). ‘‘Atthīti kho kaccāyana ayameko anto, natthīti dutiyo anto’’ti ca ‘‘atthipaccayo, natthipaccayo’’ti ca evamādīsu nāmapaṭirūpako. Tathā natthisaddo. Và trong các (câu) như: ‘Này Kaccāyana, “có” là một cực đoan, “không có” là cực đoan thứ hai’ và ‘duyên có, duyên không có’, nó có hình thức của một danh từ (nāmapaṭirūpako). Từ ‘natthi’ cũng tương tự như vậy. Tumhi-vipassissa [Pg.408] ca namatthu, namo te buddha vīratthu, ettha ca ‘‘dhiratthumaṃ pūtikāya’’nti ādīsu atthusaddo nipāto. Trong tumhi: và ‘xin đảnh lễ đấng Vipassī’, ‘xin đảnh lễ ngài, bậc anh hùng giác ngộ’. Và ở đây trong các (câu) như ‘khinh thay ta, kẻ có thân hôi thối này’, từ ‘atthu’ là một bất biến từ (nipāta). 630. Ntamānantantiyiyuṃsvādilopo. 630. Khi có nta, māna, anti, antu, iyā, iyuṃsu, có sự lược bỏ phần đầu (của atthi). Nta, māna, anti, antu, iyā, iyuṃsu atthissa ādilopo hoti. Khi có nta, māna, anti, antu, iyā, iyuṃsu (theo sau), có sự lược bỏ phần đầu của atthi. Santi, santu. Santi, santu. 631. Sihīsvaṭa. 631. Trong si và hi, (as) trở thành a. Atthissa aṭa hoti si, hīsu. Của atthi, (nó) trở thành a trong si và hi. Manussosi, purisosi. Himhi dīgho, tvaṃ paṇḍito āhi, bhavāhīti attho. Tavibhattīsu dhātvantassa pararūpaṃ, tumhe attha, kaccittha parisuddhā. Tvādimhi-mā pamādattha, tumhe samaggā attha. Manussosi (ngươi là người), purisosi (ngươi là người đàn ông). Trong hi, có sự trường hóa, (ví dụ) tvaṃ paṇḍito āhi, có nghĩa là bhavāhi (ngươi hãy là người có trí). Trong biến cách từ tha, phụ âm cuối của căn bị đồng hóa, (ví dụ) tumhe attha (các ngươi là), kaccittha parisuddhā (có phải các ngươi trong sạch?). Trong tha, v.v... (mệnh lệnh cách): mā pamādattha (các ngươi chớ có dể duôi), tumhe samaggā attha (các ngươi hãy hòa hợp). 632. Mimānaṃ vā mhimhā ca. 632. Mi và ma (được đổi thành) mhi và mhā một cách tùy chọn, và... Atthito paresaṃ mi, mānaṃ mhi, mhā honti vā, atthissa ca aṭa hoti. Sau atthi, mi và ma trở thành mhi và mhā một cách tùy chọn, và atthi trở thành a. Ahaṃ pasannomhi, mayaṃ pasannāmha. Tôi hoan hỷ, chúng tôi hoan hỷ. Tvādimhi-ahaṃ iminā puññena anāgate paññavā amhi, mayaṃ paññavanto amha. Trong tha, v.v...: ‘Do phước này, mong rằng tôi sẽ là người có trí tuệ trong tương lai’, ‘mong rằng chúng tôi là những người có trí tuệ’. 633. Esu sa. 633. Sa thay cho esu. Etesu [Pg.409] mi, mesu atthissa sassa so hoti. Pararūpanisedhanatthamidaṃ suttaṃ. Đối với các vĩ ngữ mi, ma này, sa của động từ căn atthi được biến thành so. Kinh này có mục đích để ngăn chặn pararūpa (sự đồng hóa với âm sau). Ahaṃ paṇḍito asmi, mayaṃ paṇḍitā asma. Tôi là người có trí, chúng tôi là những người có trí. Tvādimhi-ahaṃ anāgate paññavā asmi, mayaṃ paññavanto asma. Trong nhóm (vĩ ngữ) bắt đầu bằng tvā – tôi sẽ là người có trí tuệ trong tương lai, chúng tôi sẽ là những người có trí tuệ. Eyyādimhi – Trong nhóm (vĩ ngữ) bắt đầu bằng eyyā – 634. Atthiteyyādichannaṃ sa su sasi satha saṃsāma. 634. Sau động từ căn atthi, sáu vĩ ngữ bắt đầu bằng eyyā (lần lượt) là sa su sasi satha saṃsāma. ‘Atthī’ti dhātuniddeso ti-kāro, atthito paresaṃ eyyādīnaṃ channaṃ sādayo honti. ‘Atthī’ti là sự chỉ định động từ căn, vần ti chỉ là hư từ; sau động từ căn atthi, sáu vĩ ngữ bắt đầu bằng eyyā được biến thành các dạng bắt đầu bằng sa. Evamassa vacanīyo, evamassu vacanīyā, tvaṃ assasi, tumhe assatha, ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Người ấy nên được nói như vầy, họ nên được nói như vầy, bạn nên là, các bạn nên là, tôi nên là, chúng tôi nên là. Assunipātopi bahuṃ dissati, tayassu dhammā jahitā bhavanti, kenassu taratī oghaṃ, kenassu tarati aṇṇavaṃ. ‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socatī’’ti ettha niggahītamhā saṃyogādilopo. Bất biến từ assu cũng được thấy nhiều; ví dụ: ‘tayassu dhammā jahitā bhavanti’ (quả thật, các pháp đã được ngươi từ bỏ), ‘kenassu taratī oghaṃ’ (quả thật, nhờ cái gì vượt qua bộc lưu), ‘kenassu tarati aṇṇavaṃ’ (quả thật, nhờ cái gì vượt qua biển cả). Trong câu ‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socatī’ (cắt bỏ điều gì được an lạc, cắt bỏ điều gì không sầu muộn), ở đây có sự lược bỏ phụ âm kép sau niggahīta. 635. Ādidvinnamiyāmiyuṃ. 635. Iyā, iyuṃ thay cho hai vĩ ngữ đầu. Atthito eyyādīsu ādimhi dvinnaṃ iyā, iyuṃ honti. ‘Ntamānantantiyiyuṃsū…’tiādilopo. Sau động từ căn atthi, trong nhóm vĩ ngữ bắt đầu bằng eyyā, hai vĩ ngữ đầu tiên được biến thành iyā, iyuṃ. Sự lược bỏ phần đầu (của vĩ ngữ) là theo quy tắc ‘Ntamānantantiyiyuṃsū…’. So [Pg.410] siyā, te siyuṃ, ete dve nipātāpi honti. ‘‘Vedanākkhandho siyā kusalo, siyā akusalo, siyā abyākato’’ti ādīsu ekaccoti attho. Ví dụ: so siyā (nó có thể là), te siyuṃ (chúng có thể là). Hai từ này cũng trở thành bất biến từ. Trong các câu như ‘Vedanākkhandho siyā kusalo, siyā akusalo, siyā abyākato’ (thọ uẩn có khi thiện, có khi bất thiện, có khi vô ký), ý nghĩa là ‘có khi, đôi khi’. ‘‘Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti ādīsu kinnūti attho. Trong các câu như ‘Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’ (phải chăng pháp thiện sanh khởi do duyên với pháp thiện bằng nhân duyên), ý nghĩa là ‘phải chăng, có lẽ nào’. ‘‘Dvādasākusalā siyu’’nti ādīsu bhavantīti attho. Trong các câu như ‘Dvādasākusalā siyuṃ’ (có mười hai (tâm) bất thiện), ý nghĩa là ‘có, hiện hữu’ (bhavanti). Mahāvuttinā eyyuṃ, eyyamiccetesaṃ iyaṃsu, iyaṃ honti, ādilopo, siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā, evaṃrūpo siyaṃ ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ, evaṃsañño siyaṃ. Theo Mahāvutti, đối với eyyuṃ và eyyāmi, chúng được biến thành iyaṃsu và iyaṃ, với sự lược bỏ phần đầu (của vĩ ngữ). Ví dụ: ‘siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’ (có thể có hai vị tỳ khưu có quan điểm khác nhau về A-tỳ-đàm), ‘evaṃrūpo siyaṃ ahaṃ anāgatamaddhānaṃ’ (mong rằng tôi sẽ có hình sắc như vậy trong tương lai), ‘evaṃvedano siyaṃ’ (mong rằng tôi sẽ có cảm thọ như vậy), ‘evaṃsañño siyaṃ’ (mong rằng tôi sẽ có tưởng như vậy). Ajjattanimhi – Trong thì Quá khứ (Ajjattanī) – 636. Īādo dīgho. 636. Trường hóa đối với ī v.v... Atthissa dīgho hoti īādīsu. Động từ căn atthi được trường hóa khi đi với các vĩ ngữ bắt đầu bằng ī. So āsi, te āsuṃ, āsiṃsu, tvaṃ āsi, tumhe āsittha, ahaṃ āsiṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃvaṇṇo. Mayaṃ āsimha, āsimhā. Ví dụ: so āsi (nó đã là), te āsuṃ, āsiṃsu (chúng đã là), tvaṃ āsi (bạn đã là), tumhe āsittha (các bạn đã là), ahaṃ āsiṃ (tôi đã là). Ví dụ trích dẫn: ‘Tatrāpāsiṃ evaṃvaṇṇo’ (lúc ấy tôi đã có dung sắc như vậy). Mayaṃ āsimha, āsimhā (chúng tôi đã là). 637. Aāssādīsu. 637. Đối với a, ā, ssa, v.v... Aādiparokkhāyañca āādihiyyattaniyañca ssādīsu bhavissanti, kālātipattīsu ca atthissa bhū hoti. Idañca suttaṃ atthissa etāsaṃ vibhattīnampi sādhāraṇakaraṇatthaṃ. Rūpampi bhūrūpameva. Trong thì Hoàn thành (Parokkhā) bắt đầu bằng a, trong thì Quá khứ (Hiyyattanī) bắt đầu bằng ā, trong thì Vị lai (Bhavissanti) bắt đầu bằng ssa, và trong thì Điều kiện (Kālātipatti), động từ căn atthi được thay thế bằng bhū. Và quy tắc này có mục đích làm cho nó trở thành quy tắc chung cho động từ căn atthi đối với các vĩ ngữ này. Và hình thức (chia động từ) cũng chính là hình thức của động từ căn bhū. So [Pg.411] babhūva, te babhūvu, so abhavā, te abhavū, so bhavissati, te bhavissanti, so abhavissā, te abhavissaṃsu iccādi. Ví dụ: so babhūva (nó đã là), te babhūvu (chúng đã là); so abhavā (nó đã là), te abhavū (chúng đã là); so bhavissati (nó sẽ là), te bhavissanti (chúng sẽ là); so abhavissā (nó đáng lẽ đã là), te abhavissaṃsu (chúng đáng lẽ đã là), v.v... 638. Atyādintesvatthissa bhū. 638. Bhū thay cho atthi, ngoại trừ trong tyādi và nta. Tyādivajjitesu ntavajjitesu ca paccayesu atthissa bhū hoti. Etena tyādi, tvādi, eyyādi, īādisaṅkhātāsu catūsu vibhattīsu ntapaccaye ca atthissa bhūādeso natthi, sesāsu catūsu vibhattīsu ca ntavajjitesu tabbādīsu ca atthissa bhūādeso labbhatīti veditabbo. Bhū thay thế cho động từ căn atthi đối với các hậu tố ngoại trừ nhóm tyādi và hậu tố nta. Do đó, cần phải hiểu rằng: trong bốn nhóm vĩ ngữ được gọi là tyādi, tvādi, eyyādi, īādi, và đối với hậu tố nta, không có sự thay thế bhū cho atthi; còn trong bốn nhóm vĩ ngữ còn lại và trong các hậu tố bắt đầu bằng tabba v.v... ngoại trừ nta, thì có sự thay thế bhū cho atthi. Āsa-upavesane. Guruṃ upāsati, payirupāsati, upāsanti, payirupāsanti. Động từ căn Āsa – với nghĩa là ngồi gần, hầu cận. Ví dụ: Guruṃ upāsati (hầu cận thầy), payirupāsati (phụng sự), upāsanti (họ hầu cận), payirupāsanti (họ phụng sự). Kamme-upāsīyati, payirupāsīyati. Thể thụ động (Kamme) – upāsīyati (được hầu cận), payirupāsīyati (được phụng sự). Kārite-mātā puttaṃ guruṃ upāseti, payirupāseti, upāsayati, payirupāsayati. Thể sai khiến (Kārite) – mātā puttaṃ guruṃ upāseti (mẹ bảo con trai hầu cận thầy), payirupāseti (bảo phụng sự), upāsayati, payirupāsayati. Īādimhi-upāsi, payirupāsi, upāsiṃsu, payirupāsiṃsu, upāsuṃ, payirupāsuṃ. Trong nhóm (vĩ ngữ) bắt đầu bằng ī (thì Quá khứ) – upāsi (đã hầu cận), payirupāsi (đã phụng sự), upāsiṃsu (họ đã hầu cận), payirupāsiṃsu (họ đã phụng sự), upāsuṃ, payirupāsuṃ. Āsa-nivāse. Động từ căn Āsa – với nghĩa là ở, trú ngụ. 639. Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa. 639. Đối với các động từ căn gam, yam, is, ās, dis, tùy chọn thay thế bằng ccha. Gamu, yamu, isu, āsa, disānaṃ anto byañjano ṅānubandho ccho hoti vā nta, māna, tyādīsu. Phụ âm cuối của các căn gam, yam, is, ās, dis được đổi thành ccha một cách tùy chọn khi theo sau là các hậu tố nta, māna, ti, v.v... Gacchanto, niyacchanto, icchanto, acchanto, dicchantoti iminā tyādīsu āsassa ccho, acchati, acchanti, so acchi, te acchiṃsu. Ví dụ: Gacchanto, niyacchanto, icchanto, acchanto, dicchanto. Theo quy tắc này, trước các hậu tố ti, v.v..., (căn) ās được đổi thành ccha, (ví dụ:) acchati, acchanti, so acchi, te acchiṃsu. Isu-esanāyaṃ[Pg.412]. (Căn) Isu có nghĩa là tìm kiếm. 640. Lahussupantassa. 640. Đối với nguyên âm nhẹ cận cuối. Antassa samīpe pavattatīti upanto, byañjanantadhātūnaṃ pubbassaro ‘upanto’ti vuccati, lahubhūtassa upantabhūtassa ca ivaṇṇu’vaṇṇassa e, ovuddhī honti. Upanta có nghĩa là 'cái diễn ra ở gần cuối'; nguyên âm đứng trước (phụ âm cuối) của các căn có phụ âm cuối được gọi là ‘upanta’. Nguyên âm i và u, khi là âm nhẹ và ở vị trí cận cuối, được tăng âm (vuddhi) thành e và o. Ira-kampane, erati, modati. (Căn) Ira có nghĩa là rung động. (Ví dụ:) erati, modati. Lahussāti kiṃ? Jīvati, dhūpati, ikkhati, sukkhati. Tại sao nói ‘của âm nhẹ’? (Để loại trừ các trường hợp như:) Jīvati, dhūpati, ikkhati, sukkhati. Upantassāti kiṃ? Siñcati, bhuñjati, niggahītāgamena byavahitattā upanto na hoti. Tại sao nói ‘của âm cận cuối’? (Để loại trừ các trường hợp như:) Siñcati, bhuñjati. Do bị ngăn cách bởi sự xen vào của niggahīta, nó không phải là âm cận cuối. Ivaṇṇuvaṇṇassātvevaṃ? Pacati, vadati. Tại sao lại chỉ nói ‘của nguyên âm i và nguyên âm u’? (Để loại trừ các trường hợp như:) Pacati, vadati. Iminā issa evuddhi hoti, esati, anvesati, pariyesati. Theo quy tắc này, (nguyên âm i) của (căn) is được tăng âm thành e. (Ví dụ:) esati, anvesati, pariyesati. Adhipubbo isu-āyācane, ajjhesati. (Căn) isu đứng sau (tiếp đầu ngữ) adhi có nghĩa là thỉnh cầu. (Ví dụ:) ajjhesati. Kamme-esīyati, pariyesīyati, anvesīyati, ajjhesīyati. Ở thể thụ động: esīyati, pariyesīyati, anvesīyati, ajjhesīyati. Kārite-eseti, esayati, esāpeti, esāpayati. Ở thể sai khiến: eseti, esayati, esāpeti, esāpayati. Isu-icchāyaṃ, cchādeso, icchati, icchanti, sampaṭicchati, sampaṭicchanti. (Căn) Isu có nghĩa là mong muốn. Có sự biến đổi thành ccha. (Ví dụ:) icchati, icchanti, sampaṭicchati, sampaṭicchanti. Kamme-icchīyati. Ở thể thụ động: icchīyati. Kārite-icchāpeti, icchāpayati, sampaṭicchāpeti, sampaṭicchāpayati. Ở thể sai khiến: icchāpeti, icchāpayati, sampaṭicchāpeti, sampaṭicchāpayati. Kamme-icchāpīyati, icchāpayīyati, so icchi, te icchiṃsu, icchissati, icchissanti. Ở thể thụ động (của sai khiến): icchāpīyati, icchāpayīyati. (Thì quá khứ:) so icchi, te icchiṃsu. (Thì tương lai:) icchissati, icchissanti. Kamu-vijjhane, gambhīresu ṭhānesu ñāṇaṃ kamati, na satthaṃ kamati, na visaṃ kamati, na aggi kamati, na vijjhatīti attho. (Căn) Kamu có nghĩa là xuyên thấu. Ví dụ: trí tuệ xuyên thấu những nơi sâu xa; vũ khí không xuyên thấu, chất độc không xuyên thấu, lửa không xuyên thấu. Nghĩa là ‘không đâm thủng’. Kamu-padagamane[Pg.413], pakkamati, apakkamati, upakkamati, vikkamati, abhikkamati, paṭikkamati, atikkamati, saṅkamati, okkamati. (Căn) Kamu có nghĩa là bước đi. (Ví dụ:) pakkamati, apakkamati, upakkamati, vikkamati, abhikkamati, paṭikkamati, atikkamati, saṅkamati, okkamati. 641. Nito kamassa. 641. Đối với (căn) kam sau ni. Nimhā parassa kamassa kassa kho hoti. ‘Ādissā’ti saṅketattā kassāti ñāyati. Đối với chữ k của căn kam đứng sau ni, nó được đổi thành kh. Do quy ước ‘của chữ đầu’, nên được hiểu là ‘của chữ k’. Nikkhamati, nikkhamanti. (Ví dụ:) Nikkhamati, nikkhamanti. Kārite – Ở thể sai khiến – 642. Assā ṇānubandhe. 642. Nguyên âm a được trường hóa thành ā khi có hậu tố với anubandha ṇ. Byañjanantassa dhātussa ādimhi a-kārassa āvuddhi hoti ṇānubandhe paccaye. ‘Bahula’nti adhikatattā ṇāpimhi āvuddhi natthi. Nguyên âm a ở đầu của một căn kết thúc bằng phụ âm được tăng âm thành ā khi một hậu tố có anubandha ṇ theo sau. Do sự chi phối của quy tắc ‘bahulaṃ’ (tùy nghi), sự tăng âm thành ā không xảy ra với hậu tố ṇāpi. Pakkāmeti, pakkāmayati, nikkhāmeti, nikkhāmayati, nikkhamāpeti, nikkhamāpayati. (Ví dụ:) Pakkāmeti, pakkāmayati, nikkhāmeti, nikkhāmayati, nikkhamāpeti, nikkhamāpayati. Īādimhi mahāvuttinā ādidīgho vā hoti, so pakkami, pakkāmi, idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhaṇā, pakkamuṃ, pakkāmuṃ, sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃ vadā, pakkamiṃsu, pakkāmiṃsu, pakkamaṃsu, pakkāmaṃsu, pakkamissati, pakkamissanti, pakkamissare. Theo quy tắc tăng âm chính (mahāvutti) trước ī, v.v..., nguyên âm đầu được trường hóa một cách tùy chọn. Ví dụ: so pakkami, pakkāmi (trích dẫn: ‘idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhaṇā’); pakkamuṃ, pakkāmuṃ (trích dẫn: ‘sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃ vadā’); pakkamiṃsu, pakkāmiṃsu; pakkamaṃsu, pakkāmaṃsu. Các thì tương lai: pakkamissati, pakkamissanti, pakkamissare. Āpubbo kusa-akkose, lahupantattā vuddhi, akkosati, akkosanti. Papubbo āmantane, pakkosati, pakkosanti. Vipubbo uccasadde, vikkosati, vikkosanti. Paṭipubbo nīvāraṇe, paṭikkosati, paṭikkosanti. (Căn) kusa đứng sau tiếp đầu ngữ ā có nghĩa là mắng nhiếc; do có nguyên âm nhẹ cận cuối nên có sự tăng âm (vuddhi): akkosati, akkosanti. Đứng sau pa có nghĩa là gọi mời: pakkosati, pakkosanti. Đứng sau vi có nghĩa là kêu la lớn tiếng: vikkosati, vikkosanti. Đứng sau paṭi có nghĩa là ngăn cản: paṭikkosati, paṭikkosanti. Īādimhi [Pg.414] – Trước ī, v.v... – 643. Kusaruhīssacchi. 643. (Quy tắc về các căn) Kusa, ruh, īs, (và sự biến đổi thành) cchi. Kusato ruhato ca parassa īssa cchi hoti. Sau (động từ căn) `kusa` và `ruha`, và của `īsa` khác, có sự biến đổi thành `cchi`. Akkocchi maṃ avadhi maṃ, idañca rūpaṃ kudha, kupadhātūhipi sādhenti, evaṃ sati ‘‘akkocchi me’’ti pāṭho siyā. Akkosi, akkosiṃsu. ‘Nó đã mắng nhiếc tôi, nó đã đánh đập tôi’, và hình thức này từ đâu? Người ta cũng tạo ra nó từ động từ căn `kupa`. Khi như vậy, dị bản nên là ‘akkocchi me’. (Các hình thức khác là) Akkosi, akkosiṃsu. Gamu gatimhi, kattari lo, ‘ūlasse’ti lassa ettaṃ, gameti, gamenti. Avapubbo ñāṇe, avagameti, avagamenti, adhipubbo ñāṇe lābhe ca, adhigameti, adhigamenti. Vipubbo vigame, vigameti, vigamenti. Động từ căn `gam` có nghĩa là đi. Ở thể chủ động, (thì hiện tại) `lo`, theo (quy tắc) ‘ūlasse’, `la` trở thành `e`, (ta có các dạng) gameti, gamenti. Với tiếp đầu ngữ `ava` có nghĩa là hiểu biết, (ta có) avagameti, avagamenti. Với tiếp đầu ngữ `adhi` có nghĩa là hiểu biết và đạt được, (ta có) adhigameti, adhigamenti. Với tiếp đầu ngữ `vi` có nghĩa là rời đi, (ta có) vigameti, vigamenti. Kamme-gamīyati, gamiyati, gamiyyati. Ở thể bị động: gamīyati, gamiyati, gamiyyati. Pubbarūpatte-gammati, gammanti, adhigammati, adhigammanti, adhigammare, adhigammate, adhigammante, adhigammare. Trong trường hợp đồng hóa về trước: gammati, gammanti, adhigammati, adhigammanti, adhigammare, adhigammate, adhigammante, adhigammare. Kārite vuddhi natthi, gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati. Ở thể sai khiến, không có sự tăng âm (vuddhi): gameti, gamayati, gamāpeti, gamāpayati. Kamme-gamayīyati, gamayīyanti, gamāpīyati, gamāpīyanti. Ở thể bị động (của sai khiến): gamayīyati, gamayīyanti, gamāpīyati, gamāpīyanti. Hiyyattanimhi-so agamā, gamā, te agamū, gamū, tvaṃ agamo, agama, agami, tumhe agamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, mayaṃ agamamhā, gamamhā, agamumhā, gamumhā, so agamattha, te agamatthuṃ, tvaṃ agamase, tumhe agamavhaṃ, ahaṃ agamaṃ, mayaṃ agamamhase. Ở thì quá khứ (hiyyattanī): so agamā, gamā, te agamū, gamū, tvaṃ agamo, agama, agami, tumhe agamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, mayaṃ agamamhā, gamamhā, agamumhā, gamumhā, so agamattha, te agamatthuṃ, tvaṃ agamase, tumhe agamavhaṃ, ahaṃ agamaṃ, mayaṃ agamamhase. Ajjhattanimhi īādīsu ikārāgamo, so agamī, gamī. Ở thì quá khứ (ajjhattanī), trong các (vĩ ngữ) bắt đầu bằng `ī`, có sự thêm vào của `i`: so agamī, gamī. Rassatte-agami, gami. Trong trường hợp rút ngắn (nguyên âm): agami, gami. Mahāvuttinā [Pg.415] ākārena saha sāgamo, so agamāsi, gāmaṃ agamāsi, nagaraṃ agamāsi. Theo Mahāvutti, có sự thêm vào của `s` cùng với `ā`: so agamāsi, gāmaṃ agamāsi, nagaraṃ agamāsi. ‘Eyyāthasse’iccādinā īssa ttho, so gāmaṃ agamittho, gamittho, te agamuṃ, gamuṃ. Theo (quy tắc) ‘Eyyāthasse’ v.v., `ī` trở thành `ttho`: so gāmaṃ agamittho, gamittho, te agamuṃ, gamuṃ. ‘Uṃssiṃsvaṃsū’ti iṃsu, aṃsu, te agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, tvaṃ agamo, gamo. Theo (quy tắc) ‘Uṃssiṃsvaṃsū’, (có các vĩ ngữ) iṃsu, aṃsu: te agamiṃsu, gamiṃsu, agamaṃsu, gamaṃsu, tvaṃ agamo, gamo. ‘Ossa a i ttha ttho’ ‘sī’ti suttāni, tvaṃ agama, gama, agami, gami, agamittha, gamittha, agamittho, gamittho, agamāsi, gamāsi, tumhe agamittha. Theo các quy tắc ‘Ossa a i ttha ttho’ và ‘sī’: tvaṃ agama, gama, agami, gami, agamittha, gamittha, agamittho, gamittho, agamāsi, gamāsi, tumhe agamittha. ‘Mhātthānamuu’iti uttaṃ, tumhe agamuttha, gamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamāsiṃ, gamāsiṃ, mayaṃ agamimhā, gamimhā. Theo (quy tắc) ‘Mhātthānamuu’ đã được nói: tumhe agamuttha, gamuttha, ahaṃ agamiṃ, gamiṃ, agamāsiṃ, gamāsiṃ, mayaṃ agamimhā, gamimhā. Rassatte-agamimha, gamimha, agamumhā, gamumhā, agamumha, gamumha, agamāsimhā, gamāsimhā, agamāsimha, gamāsimha. Trong trường hợp rút ngắn: agamimha, gamimha, agamumhā, gamumhā, agamumha, gamumha, agamāsimhā, gamāsimhā, agamāsimha, gamāsimha. Parachakke-so agamā, gamā. Trong sáu vĩ ngữ của ngôi khác (attano pada): so agamā, gamā. Rassatte-agama, gama. Trong trường hợp rút ngắn: agama, gama. ‘Eyyāthasse’iccādinā tthatte-so agamittha, gamittha, te agamū, gamū. Theo (quy tắc) ‘Eyyāthasse’ v.v., trong trường hợp của `ttha`: so agamittha, gamittha, te agamū, gamū. Rassatte-agamu, gamu, tvaṃ agamise, gamise, tumhe agamivhaṃ, gamivhaṃ, ahaṃ agama, gama, agamaṃ, gamaṃ vā, agamimhe, gamimhe. Trong trường hợp rút ngắn: agamu, gamu, tvaṃ agamise, gamise, tumhe agamivhaṃ, gamivhaṃ, ahaṃ agama, gama, hoặc agamaṃ, gamaṃ, agamimhe, gamimhe. Kamme-agamīyi, agammi, agamīyittho, agammittho, agamīyuṃ, gamīyuṃ, agamīyiṃsu, gamīyiṃsu, agammuṃ, gammuṃ, agammiṃsu, gammiṃsu. Ở thể bị động: agamīyi, agammi, agamīyittho, agammittho, agamīyuṃ, gamīyuṃ, agamīyiṃsu, gamīyiṃsu, agammuṃ, gammuṃ, agammiṃsu, gammiṃsu. Parachakke-agamīyittha, gamīyittha, agammittha, gammittha. Trong sáu vĩ ngữ của ngôi khác (attano pada): agamīyittha, gamīyittha, agammittha, gammittha. Kārite-agamāpayi, gamāpayi, agamāpesi, gamāpesi, agamāpayuṃ, gamāpayuṃ, agamāpayiṃsu, gamāpayiṃsu. Ở thể sai khiến: agamāpayi, gamāpayi, agamāpesi, gamāpesi, agamāpayuṃ, gamāpayuṃ, agamāpayiṃsu, gamāpayiṃsu. 644. Gamissa. 644. Của (động từ căn) gam. Āādimhi [Pg.416] īādimhi ca gamissa massa ā hoti. Saralopo. Trong thì quá khứ bắt đầu bằng `ā` và bắt đầu bằng `ī`, `ma` của (động từ căn) `gam` trở thành `ā`. Có sự lược bỏ nguyên âm. So agā, te agū, tvaṃ ago, tumhe aguttha, ahaṃ agaṃ, mayaṃ agumhā. So agā, te agū, tvaṃ ago, tumhe aguttha, ahaṃ agaṃ, mayaṃ agumhā. Īādimhi īsaralopo, agā devāna santike, vāyaso anupariyagā. Trong thì quá khứ bắt đầu bằng `ī`, có sự lược bỏ `ī` và nguyên âm, (ví dụ:) 'đã đi đến gần chư thiên', 'con quạ đã bay vòng quanh'. Āpubbo āgamane, anavhito tato āgā, sopā’gā samitiṃ vanaṃ. Với tiếp đầu ngữ `ā`, có nghĩa là đến: 'không được mời, vị ấy đã đến từ nơi đó', 'vị ấy đã đi đến hội chúng trong rừng'. Adhipubbo paṭilābhe, ajjhagā amataṃ santiṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā. Với tiếp đầu ngữ `adhi`, có nghĩa là đạt được: 'đã chứng đạt bất tử, sự an tịnh', 'đã chứng đạt sự đoạn tận các ái dục'. Atipubbo upādhipubbo ca titikkame, nakkhattaṃ paṭimānentaṃ, attho bālaṃ upajjhagā. Khaṇo ve mā upajjhagā. Với tiếp đầu ngữ `ati` và `upādhi` (`upa-ati`), có nghĩa là vượt qua: 'khi kẻ ngu chờ đợi vì sao may mắn, cơ hội đã vượt qua kẻ ấy'. 'Chớ để cho thời khắc trôi qua'. Etāni o, avacanānaṃ lope sati tumha’mhayogepi labhanti, aguṃ, agiṃsu, agaṃsu. Samantā vijjutā āguṃ, tepā’guṃsamitiṃ vanaṃ, visesaṃ ajjhagaṃsute, asesaṃ parinibbanti, asesaṃ dukkhamajjhaguṃ, sabbaṃ dukkhaṃ upajjhaguṃ. Ajjhago, ajjhaga, ajjhagi, ajjhaguttha, ajjhagiṃ, ajjhagimhā, ajjhagumhā, agā, āgā, anvagā, ajjhagā, upajjhagā, agū, āgū. Āgū devā yasassino, cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū. Cetā haniṃsu vedabbaṃ, sabbe te byasanamajjhagū. Này, khi các ngữ vĩ của động từ bị lược bỏ, những dạng thức này cũng được tìm thấy ngay cả khi đi cùng với `tumha` và `amha`: `aguṃ`, `agiṃsu`, `agaṃsu`. (Ví dụ:) `Samantā vijjutā āguṃ` (Tia chớp loé lên khắp nơi), `tepā’guṃsamitiṃ vanaṃ` (Họ đã đi vào rừng để hội họp), `visesaṃ ajjhagaṃsute` (Họ đã chứng đắc pháp thù thắng), `asesaṃ parinibbanti` (Họ nhập vô dư Niết-bàn), `asesaṃ dukkhamajjhaguṃ` (Họ đã vượt qua mọi khổ đau), `sabbaṃ dukkhaṃ upajjhaguṃ` (Họ đã vượt qua tất cả khổ đau). (Các dạng thức khác:) `Ajjhago, ajjhaga, ajjhagi, ajjhaguttha, ajjhagiṃ, ajjhagimhā, ajjhagumhā, agā, āgā, anvagā, ajjhagā, upajjhagā, agū, āgū`. (Ví dụ:) `Āgū devā yasassino` (Các vị trời có danh tiếng đã đến), `cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū` (Tất cả họ đều bị một pháp là tâm chi phối), `Cetā haniṃsu vedabbaṃ, sabbe te byasanamajjhagū` (Người xứ Cetā đã giết Vedabba, tất cả họ đều gặp phải tai họa). Parokkhāyaṃ [Pg.417] ādissa dvittaṃ, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti pubbassa cavaggo. So jagama, mahāvuttinā upantassa dīgho, kvaci assa ittaṃ, ‘‘rājā dudīpo jagāmi magga’’nti pāḷi. So jagāma, te jagāmu, tvaṃ jagame. Trong thì Parokkhā, có sự lặp lại phụ âm đầu, theo quy tắc `kavaggahānaṃ cavaggajā`, phụ âm đứng trước (được lặp lại) được đổi thành phụ âm nhóm `ca`. (Ví dụ:) `So jagama` (Nó đã đi). Theo Mahāvutti, nguyên âm kế cuối được trường hóa, đôi khi `a` biến thành `i`, như trong câu Pāḷi: `rājā dudīpo jagāmi magga` (Vua Dudīpa, tôi đi trên đường). (Các ví dụ khác:) `So jagāma` (Nó đã đi), `te jagāmu` (Chúng nó đã đi), `tvaṃ jagame` (Ngươi đã đi). Byañjanādimhi ikārāgamo, tumhe jagamittha, ahaṃ jagamaṃ, mayaṃ jagamimha, so jagamittha, te jagamire, tvaṃ jagamittho, tumhe jagamivho, ahaṃ jagamiṃ, mayaṃ jagamimhe. Khi ngữ vĩ bắt đầu bằng phụ âm, có sự thêm vào nguyên âm `i`. (Ví dụ:) `tumhe jagamittha` (Các ngươi đã đi), `ahaṃ jagamaṃ` (Tôi đã đi), `mayaṃ jagamimha` (Chúng tôi đã đi), `so jagamittha` (Nó đã đi), `te jagamire` (Chúng nó đã đi), `tvaṃ jagamittho` (Ngươi đã đi), `tumhe jagamivho` (Các ngươi đã đi), `ahaṃ jagamiṃ` (Tôi đã đi), `mayaṃ jagamimhe` (Chúng tôi đã đi). Ssatyādimhi-gamissati, gamissanti, gamissare. Trong thì tương lai (bắt đầu bằng `ssati`): `gamissati` (Nó sẽ đi), `gamissanti` (Chúng nó sẽ đi), `gamissare` (Chúng nó sẽ đi). Parachakke-so gamissate, te gamissante, gamissare, tvaṃ gamissase, tumhe gamissavhe, ahaṃ gamissaṃ, mayaṃ gamissāmhe. Trong sáu ngữ vĩ tự vị (parachakke): `so gamissate` (Nó sẽ đi), `te gamissante, gamissare` (Chúng nó sẽ đi), `tvaṃ gamissase` (Ngươi sẽ đi), `tumhe gamissavhe` (Các ngươi sẽ đi), `ahaṃ gamissaṃ` (Tôi sẽ đi), `mayaṃ gamissāmhe` (Chúng tôi sẽ đi). Ssādimhi-so agamissā, gamissā. Trong thì điều kiện (bắt đầu bằng `ssā`): `so agamissā, gamissā` (Nó đã sẽ đi). ‘Āīūmhāssāssāmhānaṃ vā’ti ssā, ssāmhānaṃ rasso, agamissa, gamissa, te agamissaṃsu, gamissaṃsu, tvaṃ agamisse, gamisse. Theo quy tắc `Āīūmhāssāssāmhānaṃ vā`, `ssā` và `ssāmhā` được đoản hóa tùy chọn: `agamissa, gamissa` (Nó đã sẽ đi), `te agamissaṃsu, gamissaṃsu` (Chúng nó đã sẽ đi), `tvaṃ agamisse, gamisse` (Ngươi đã sẽ đi). ‘Eyyāthasse’ iccādinā ssessa attaṃ, tvaṃ agamissa, gamissa, tumhe agamissatha, gamissatha, ahaṃ agamissaṃ, gamissaṃ, mayaṃ agamissāmhā, gamissāmhā, agamissāmha, gamissāmha. Theo quy tắc `Eyyāthasse` v.v..., `sse` biến thành `a`: `tvaṃ agamissa, gamissa` (Ngươi đã sẽ đi), `tumhe agamissatha, gamissatha` (Các ngươi đã sẽ đi), `ahaṃ agamissaṃ, gamissaṃ` (Tôi đã sẽ đi), `mayaṃ agamissāmhā, gamissāmhā, agamissāmha, gamissāmha` (Chúng tôi đã sẽ đi). ‘Gama vada dānaṃ ghammavajjadajjā’ti sabbavibhattīsu gamissa ghammo, ghammati, ghammanti. Theo quy tắc `Gama vada dānaṃ ghammavajjadajjā`, trong tất cả các thì, căn `gam` được đổi thành `ghamma`: `ghammati` (nó đi), `ghammanti` (chúng nó đi). Kamme-ghammīyati, ghammīyanti. Trong thể thụ động: `ghammīyati` (được đi đến), `ghammīyanti` (được đi đến). Mahāvuttinā gagghādeso vā, tvaṃ yena yeneva gagghasi, phāsuṃyeva gagghasi. Theo Mahāvutti, có sự biến đổi thành `gaggha` tùy chọn. (Ví dụ:) `tvaṃ yena yeneva gagghasi, phāsuṃyeva gagghasi` (Ngươi đi đến bất cứ nơi nào, ngươi đi một cách dễ dàng). ‘Gamayamisāsadisānaṃ [Pg.418] vācchaṅa’ iti suttena sabbavibhattīsu gamissa massa ccho, gacchati, gacchanti, gacchare. Theo quy tắc `Gamayamisāsadisānaṃ vācchaṅa`, trong tất cả các thì, `m` của căn `gam` được đổi thành `ccha`: `gacchati` (nó đi), `gacchanti` (chúng nó đi), `gacchare` (chúng nó đi). Kamme-gacchīyati, gacchīyanti, gacchiyyati, gacchiyyanti, gacchiyyare. Trong thể thụ động: `gacchīyati, gacchīyanti, gacchiyyati, gacchiyyanti, gacchiyyare` (được đi đến). Kārite-gacchāpeti, gacchāpayati. Gacchatu, gacchantu, gaccheyya, gaccheyyuṃ. Trong thể sai khiến: `gacchāpeti, gacchāpayati` (khiến cho đi). (Các dạng khác:) `Gacchatu` (hãy đi), `gacchantu` (hãy đi), `gaccheyya` (nên đi), `gaccheyyuṃ` (nên đi). ‘Eyyuṃssuṃ’iti uṃttaṃ, gacchuṃ. Theo quy tắc `Eyyuṃssuṃ`, `eyyuṃ` biến thành `uṃ`: `gacchuṃ` (chúng nó nên đi). ‘Eyyeyyāseyyaṃnaṃ ṭe’iti suttena eyya, eyyāsi, eyyaṃvibhattīnaṃ ettaṃ, so gacche, tvaṃ gacche, ahaṃ gacche. Theo quy tắc `Eyyeyyāseyyaṃnaṃ ṭe`, các ngữ vĩ `eyya`, `eyyāsi`, `eyyaṃ` biến thành `e`: `so gacche` (nó nên đi), `tvaṃ gacche` (ngươi nên đi), `ahaṃ gacche` (tôi nên đi). ‘Eyyāthasse’ iccādinā eyyāthassa ottaṃ, tumhe gaccheyyātho. Theo quy tắc `Eyyāthasse` v.v..., `eyyātha` biến thành `otho`: `tumhe gaccheyyātho` (các ngươi nên đi). Āādimhi-agacchā, gacchā, agaccha, gaccha vā. Trong thì Aorist (bắt đầu bằng `ā`): `agacchā, gacchā, agaccha, gaccha vā` (nó đã đi). Īādimhi-agacchi, gacchi, agacchuṃ, gacchuṃ, agacchiṃsu, gacchiṃsu. Trong thì Aorist (bắt đầu bằng `ī`): `agacchi, gacchi` (nó đã đi), `agacchuṃ, gacchuṃ` (chúng nó đã đi), `agacchiṃsu, gacchiṃsu` (chúng nó đã đi). 645. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa. 645. Và đối với căn `ḍaṃs`, có sự biến đổi thành `ñcha`. Āādīsu īādīsu ca ḍaṃsassa ca anto byañjano ñchaṅa hoti. Trong các thì Aorist (bắt đầu bằng `ā` và `ī`), phụ âm cuối của căn `ḍaṃs` được đổi thành `ñcha`. So agañchā, gañchā. Tathā agañchū, gacchū. `So agañchā, gañchā` (Nó đã đi). Tương tự, `agañchū, gacchū` (Chúng nó đã đi). Īādimhi-so agañchi, gañchi. Trong thì Aorist (bắt đầu bằng `ī`): `so agañchi, gañchi` (nó đã đi). Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo. Khippameva upāgañchi, yattha sammati temiyo. Te agañchuṃ, gañchuṃ. (Ví dụ:) `Tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo` (Khi vị ấy đã đi vào, một vị Bà-la-môn khác đã đến). `Khippameva upāgañchi, yattha sammati temiyo` (Vị ấy đã nhanh chóng đi đến nơi Temiya đang im lặng). `Te agañchuṃ, gañchuṃ` (Chúng nó đã đi). Ssatyādimhi-gacchissati, gacchissanti, gacchissare. Trong thì tương lai (bắt đầu bằng `ssati`): `gacchissati` (nó sẽ đi), `gacchissanti` (chúng nó sẽ đi), `gacchissare` (chúng nó sẽ đi). 646. Labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa. 646. Đối với các căn `labha`, `vasa`, `chida`, `gama`, `bhida`, `ruda`, có sự biến đổi thành `ccha`. Ssena [Pg.419] saha etesaṃ cchaṅa hoti vā ssayuttāsu vibhattīsu, suttavibhattena susassa ca, ‘‘nadīva avasucchatī’’ti pāḷi. Cùng với `ssa`, đối với những căn này có sự biến đổi thành `ccha` một cách tùy chọn trong các thì có `ssa`. Và do sự phân chia trong kinh, cũng áp dụng cho căn `sus`. (Ví dụ trong) Pāḷi: `nadīva avasucchatī` (sẽ khô cạn như dòng sông). Lacchati, labhissati, alacchā, alabhissā, vacchati, vasissati, avacchā, avasissā, checchati, chindissati, acchecchā, acchindissā, bhecchati, bhindissati, abhecchā, abhindissā, rucchati, rodissati, arucchā, arodissāti. (Ví dụ:) `Lacchati, labhissati` (sẽ được), `alacchā, alabhissā` (đã sẽ được), `vacchati, vasissati` (sẽ ở), `avacchā, avasissā` (đã sẽ ở), `checchati, chindissati` (sẽ cắt), `acchecchā, acchindissā` (đã sẽ cắt), `bhecchati, bhindissati` (sẽ phá vỡ), `abhecchā, abhindissā` (đã sẽ phá vỡ), `rucchati, rodissati` (sẽ khóc), `arucchā, arodissā` (đã sẽ khóc). Iminā ssayuttāsu dvīsu vibhattīsu ssena saha gamissa massa ccho, gacchati, gacchissati, gacchanti, gacchissanti, ahaṃ gacchaṃ, gacchissaṃ. Theo quy tắc này, trong hai thì có `ssa`, cùng với `ssa`, `m` của căn `gam` được đổi thành `ccha`: `gacchati, gacchissati` (nó sẽ đi), `gacchanti, gacchissanti` (chúng nó sẽ đi), `ahaṃ gacchaṃ, gacchissaṃ` (tôi sẽ đi). Atrimā pāḷī-gacchaṃ pāraṃ samuddassa, kassaṃ purisakāriyaṃ, tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ, so me satthā bhavissati, sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha, vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha. Đây là các câu Pāḷi: `gacchaṃ pāraṃ samuddassa, kassaṃ purisakāriyaṃ` (Ta sẽ đi đến bờ kia của đại dương, sẽ làm việc của bậc nam nhi), `tassāhaṃ santikaṃ gacchaṃ, so me satthā bhavissati` (Ta sẽ đi đến gần vị ấy, vị ấy sẽ là bậc Đạo sư của ta), `sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha` (Ta sẽ hoàn thành tất cả, hỡi bậc Hiệp sĩ, ta chắc chắn sẽ đi), `vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha` (Cảnh góa bụa ở đời thật cay đắng, hỡi bậc Hiệp sĩ, ta chắc chắn sẽ đi). Ssādimhi-agacchā, agacchissā, agacchaṃsu, agacchissaṃsu. Trong thì điều kiện (ssādi): agacchā, agacchissā, agacchaṃsu, agacchissaṃsu. Jara-vayohānimhi – Căn Jara (có nghĩa là) sự suy giảm của tuổi tác – 647. Jarasadānamīma vā. 647. Hoặc là īma được thêm vào sau jara và sadāna. Jara, sadānaṃ saramhā īmaāgamo hoti vāti īmaāgamo. Sau nguyên âm của (căn) jara và sadāna, tiếp tố īma được thêm vào một cách tùy chọn, do đó gọi là tiếp tố īma. Jīrati, jīranti. Jīrati, jīranti. Kārite-jīrāpeti, jīrāpayati. Trong thể sai khiến: jīrāpeti, jīrāpayati. 648. Jaramarānamiyaṅa. 648. (Sau căn) jara và marā, được thay thế bằng iyaṅa. Etesaṃ [Pg.420] iyaṅa hoti vā nta, māna, tyādīsu. Đối với những (căn) này, iyaṅa được thêm vào một cách tùy chọn trước nta, māna, ti, v.v. Jiyati, jiyanti. Jiyati, jiyanti. Dīghatte-jīyati, jīyanti. Khi trường hóa: jīyati, jīyanti. Dvitte-jiyyati, jiyyanti. Khi điệp âm: jiyyati, jiyyanti. Kārite-jiyāpeti, jiyāpayati. Trong thể sai khiến: jiyāpeti, jiyāpayati. Janī-pātubhāve, mahāvuttinā sabbavibhattīsu nassa yādeso ādidīgho ca, jāyati, upajāyati, vijāyati, jāyanti, jāyare, pajāyanti, pajāyare, upajāyanti, upajāyare. Căn janī (có nghĩa là) sự hiện khởi, theo quy tắc lớn, trong tất cả các biến cách, na được thay bằng ya và nguyên âm đầu được trường hóa, (ví dụ): jāyati, upajāyati, vijāyati, jāyanti, jāyare, pajāyanti, pajāyare, upajāyanti, upajāyare. Kārite vuddhi natthi, janeti, janenti, janayati, janayanti. Trong thể sai khiến, không có sự tăng trưởng (vuddhi), (ví dụ): janeti, janenti, janayati, janayanti. Kamme-janīyati, janīyanti, jāyatu, jāyantu, jāyeyya, jāyeyyuṃ. Trong thể thụ động: janīyati, janīyanti, jāyatu, jāyantu, jāyeyya, jāyeyyuṃ. Kārite-janeyya, janeyyuṃ, janayeyya, janayeyyuṃ. Trong thể sai khiến: janeyya, janeyyuṃ, janayeyya, janayeyyuṃ. Īādimhi-ajāyi, ajāyiṃsu, vijāyi, vijāyiṃsu, ajani, jani vā. Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): ajāyi, ajāyiṃsu, vijāyi, vijāyiṃsu, ajani, hoặc jani. Kārite-ajanesi, janesi, ajanayi, janayi, ajanesuṃ, janesuṃ, ajanayuṃ, janayuṃ, ajanayiṃsu, janayiṃsu. Trong thể sai khiến: ajanesi, janesi, ajanayi, janayi, ajanesuṃ, janesuṃ, ajanayuṃ, janayuṃ, ajanayiṃsu, janayiṃsu. Ssatyādimhi-jāyissati, vijāyissati. Trong thì tương lai (bắt đầu bằng ssati): jāyissati, vijāyissati. Ssādimhi-ajāyissā, jāyissā. Trong thì điều kiện (bắt đầu bằng ssā): ajāyissā, jāyissā. Ḍaṃsa-ḍaṃsane, ḍaṃsati, ḍaṃsanti. Căn ḍaṃsa (có nghĩa là) cắn: ḍaṃsati, ḍaṃsanti. Kārite-ḍaṃseti, ḍaṃsayati, ḍaṃsāpeti, ḍaṃsāpayati. Trong thể sai khiến: ḍaṃseti, ḍaṃsayati, ḍaṃsāpeti, ḍaṃsāpayati. Ā[Pg.421], īādīsu ‘ḍaṃsassa ca ñchaṅa’ iti suttaṃ, niggahītalopo, aḍañchā, ḍañchā, aḍañchi, ḍañchi. Trong thì quá khứ (ā, ī, v.v.), theo kinh cú ‘ḍaṃsassa ca ñchaṅa’, niggahīta bị lược bỏ, (ví dụ): aḍañchā, ḍañchā, aḍañchi, ḍañchi. Daha-dāhe, dahati, dahanti. Căn daha (có nghĩa là) đốt cháy: dahati, dahanti. Kamme yamhi ‘hassa vipallāso’ti pubbāparavipallāso, agginā gāmo dayhati, dayhanti. Trong thể thụ động với ya, theo quy tắc ‘sự hoán vị của ha’, có sự hoán vị trước sau, (ví dụ): agginā gāmo dayhati (ngôi làng bị lửa đốt cháy), dayhanti. Kārite-dāheti, dāhayati, dahāpeti, dahāpayati. Trong thể sai khiến: dāheti, dāhayati, dahāpeti, dahāpayati. 649. Dahassa dassa ḍo. 649. Da của (căn) daha được thay bằng ḍa. Dahadhātussa dassa ḍo hoti vā. Da của căn daha được thay bằng ḍa một cách tùy chọn. Ḍahati, ḍahanti. Ḍahati, ḍahanti. Disa-pekkhane, tyādyuppatti, kattari lo. Căn disa (có nghĩa là) nhìn thấy, sự phát sinh của ti, v.v., trong thể chủ động lo. 650. Disassa passadassadasadadakkhā. 650. Căn dis được biến thành passa, dassa, dasa, da, và dakkhā. Disadhātussa passa ca dassa ca dasa ca da ca dakkha cāti ete ādesā honti vā. Đối với căn dis, các hình thức passa, dassa, dasa, da, và dakkha là các biến thể, một cách tùy chọn. Vipassanā, vipassī bhagavā, sudassī, piyadassī, atthadassī, dhammadassī, sudassaṃ vajjamaññesaṃ, sudassananagaraṃ, mahāsudassano nāma rājā. Vipassanā (tuệ quán), vipassī bhagavā (đức Thế Tôn Tỳ Bà Thi), sudassī (người thấy rõ), piyadassī (người đáng mến), atthadassī (người thấy lợi ích), dhammadassī (người thấy Pháp), sudassaṃ vajjamaññesaṃ (lỗi của người khác dễ thấy), sudassananagaraṃ (thành Thiện Kiến), mahāsudassano nāma rājā (vị vua tên là Đại Thiện Kiến). Dasādese-catusaccaddaso nātho, duddaso dhammo, attano pana duddasaṃ, so ve bhikkhu dhammadasoti vuccati. Passa dhammaṃ durājānaṃ, sammuḷhettha aviddasū. Daṭṭhabbaṃ, daṭṭhā, daṭṭhunti. Khi biến thành dasa: catusaccaddaso nātho (bậc Đạo sư đã thấy Tứ diệu đế), duddaso dhammo (Pháp khó thấy), attano pana duddasaṃ (nhưng lỗi của mình thì khó thấy), so ve bhikkhu dhammadasoti vuccati (vị tỳ khưu ấy quả thật được gọi là người thấy Pháp). Passa dhammaṃ durājānaṃ, sammuḷhettha aviddasū (Hãy xem Pháp khó biết, kẻ vô trí bị mê lầm ở đây). Daṭṭhabbaṃ (cần được thấy), daṭṭhā (đã thấy), daṭṭhuṃ (để thấy). Iminā suttena disassa sabbavibhattīsu yathārahaṃ passa, dassa, dakkhādesā honti, ā, īādīsu dasa, dādesā honti, ‘‘dissati, dissantī’’ti rūpāni pana yassa pubbarūpattena idha [Pg.422] kamme sijjhanti, divādigaṇe kattari sijjhanti. Mahāvuttinā addassa, dissādesāpi honti. Atrimā pāḷī-yaṃ vāsavaṃ addassāmaṃ, ye mayaṃ bhagavantaṃ addassāma, api me mātaraṃ adassatha, dissanti bālā abyattā, mayi ime dhammā sandissanti, ahañca imesu dhammesu sandissāmi, nimittāni padissanti, tāni ajja padissareti, tasmā tyādīsupi ‘‘adassati, adassanti, adassasi, adassatha, adassāmi, addassāmā’’ti yujjanti. Theo quy tắc này, đối với căn dis trong tất cả các biến cách, các hình thức passa, dassa, dakkhā là các biến thể một cách thích hợp; trong các thì bắt đầu bằng ā, ī, v.v., các hình thức dasa, dā là các biến thể. Tuy nhiên, các hình thức ‘‘dissati, dissantī’’ ở đây được hình thành trong thể thụ động bằng cách dùng ya làm tiền tố, trong khi ở nhóm Divādi, chúng được hình thành trong thể chủ động. Theo Mahāvutti, addassa và dissa cũng là các biến thể. Trong các câu Pāḷi sau đây: vāsavaṃ addassāmaṃ (chúng ta sẽ thấy Vāsava), ye mayaṃ bhagavantaṃ addassāma (chúng ta những người đã thấy Đức Thế Tôn), api me mātaraṃ adassatha (các người có thấy mẹ của tôi không?), dissanti bālā avyattā (những kẻ ngu, không thông thái được thấy), mayi ime dhammā sandissanti (những pháp này sẽ được thấy nơi tôi), ahañca imesu dhammesu sandissāmi (và tôi sẽ được thấy trong những pháp này), nimittāni padissanti (các điềm báo sẽ xuất hiện), tāni ajja padissareti (hôm nay chúng sẽ xuất hiện). Do đó, trong các vĩ ngữ ti, v.v., các hình thức ‘‘adassati, adassanti, adassasi, adassatha, adassāmi, addassāmā’’ cũng hợp lệ. Kārite ṇimhi dassādeso, dasseti, dassayati, nidasseti, nidassayati, sandasseti, sandassayati. Trong thể sai khiến với vĩ tố ṇi, biến thể là dassa: dasseti, dassayati (cho thấy), nidasseti, nidassayati (chỉ ra), sandasseti, sandassayati (giảng giải). Kamme-dassīyati, dassīyanti, nidassīyati, nidassīyanti, sandassīyati, sandassīyanti, dakkhati, dakkhanti. Trong thể thụ động: dassīyati, dassīyanti (được cho thấy), nidassīyati, nidassīyanti (được chỉ ra), sandassīyati, sandassīyanti (được giảng giải), dakkhati, dakkhanti (sẽ thấy). Kamme-dakkhīyati, dakkhīyanti. Trong thể thụ động: dakkhīyati, dakkhīyanti (sẽ được thấy). ‘Gamayamisāsadisānaṃ cchaṅa’ iti cchādese- dicchati, dicchanti iccādi. Theo quy tắc ‘Gamayamisāsadisānaṃ cchaṅa’, khi biến thành ccha: dicchati, dicchanti (muốn thấy), v.v. Passati, passanti, dakkhati, dakkhanti, passīyati, passīyanti, dakkhīyati, dakkhīyanti. Passati, passanti (thấy), dakkhati, dakkhanti (sẽ thấy), passīyati, passīyanti (được thấy), dakkhīyati, dakkhīyanti (sẽ được thấy). Yassa pubbarūpatte-dissati, dissanti, dissate, dissante, uddissate, uddissante, niddissate, niddissante, apadissate, apadissante. Khi dùng ya làm tiền tố: dissati, dissanti (được thấy), dissate, dissante (được thấy), uddissate, uddissante (được chỉ định), niddissate, niddissante (được giải thích), apadissate, apadissante (được gọi là). Kārite-passāpeti, passāpayati, dakkhāpeti, dakkhāpayati. Trong thể sai khiến: passāpeti, passāpayati (khiến cho thấy), dakkhāpeti, dakkhāpayati (khiến cho thấy). Kamme-passāpīyati, dassīyati, nidassīyati, sandassīyati, dakkhāpīyati. Trong thể thụ động: passāpīyati (bị khiến cho thấy), dassīyati (được cho thấy), nidassīyati (được chỉ ra), sandassīyati (được giải thích), dakkhāpīyati (bị khiến cho thấy). Passatu[Pg.423], passantu, dakkhatu, dakkhantu, passeyya, passeyyuṃ, dakkheyya, dakkheyyuṃ. Passatu, passantu (hãy thấy), dakkhatu, dakkhantu (hãy thấy), passeyya, passeyyuṃ (nên thấy), dakkheyya, dakkheyyuṃ (nên thấy). Eyyāmassa emu ca antassa u ca honti. ‘‘Kattha passemu khattiyaṃ, dakkhemu te nivesana’’nti pāḷi. Passeyyāma, passeyyāmu, dakkheyyāma, dakkheyyāmu. Vĩ tố eyyāma trở thành emu và anta trở thành u. Câu Pāḷi: ‘‘Kattha passemu khattiyaṃ, dakkhemu te nivesana’’ (Chúng ta có thể thấy vị Sát-đế-lỵ ở đâu? Chúng ta muốn thấy nơi ở của ngài). Passeyyāma, passeyyāmu (chúng ta nên thấy), dakkheyyāma, dakkheyyāmu (chúng ta nên thấy). Āādimhi-apassā, adakkhā. Trong thì bắt đầu bằng ā (Aorist): apassā, adakkhā (tôi đã thấy). Dasa, dādesesu dakārassa dvittaṃ, addasā kho bhagavā, addasā kho āyasmā ānando. Khi biến thành dasa, dā, phụ âm d được lặp lại: addasā kho bhagavā (quả thật Đức Thế Tôn đã thấy), addasā kho āyasmā ānando (quả thật trưởng lão Ānanda đã thấy). Rassatte-tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmani. Te addasū. Rassatte-addasu, āmantayassu vo putte, mā te mātaramaddasu. Khi rút gọn nguyên âm: tamaddasa mahābrahmā, nisinnaṃ samhi vesmani (vị Đại Phạm Thiên đã thấy ngài đang ngồi trong lâu đài của mình). Te addasū (họ đã thấy). Khi rút gọn nguyên âm: addasu, āmantayassu vo putte, mā te mātaramaddasu (hãy gọi các con của ngươi, đừng để chúng thấy mẹ). Dādese-so addā. Khi biến thành dā: so addā (người ấy đã thấy). Rassatte-adda. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Yo dukkhaṃ sukhato adda, dukkhamaddakkhi sallato. Khi rút gọn nguyên âm: adda. Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage (vị đại vương đang đi, đã thấy dãy núi Sīdantara). Yo dukkhaṃ sukhato adda, dukkhamaddakkhi sallato (người nào đã thấy khổ là lạc, thì đã thấy khổ như mũi tên). Īādimhi-apassi, passi, apassī, passī, apassiṃsu, passiṃsu, apassi, passi, apassittha, passittha, apassiṃ, passiṃ, apassimhā, passimhā. Trong thì bắt đầu bằng ī (Aorist): apassi, passi, apassī, passī (đã thấy); apassiṃsu, passiṃsu (họ đã thấy); apassi, passi (bạn đã thấy); apassittha, passittha (các bạn đã thấy); apassiṃ, passiṃ (tôi đã thấy); apassimhā, passimhā (chúng tôi đã thấy). Dassādese-addassi, addassuṃ, addassiṃsu, addassaṃsu, addassi, addassittha, addassiṃ, addassimhā. Khi biến thành dassa: addassi (đã thấy); addassuṃ, addassiṃsu, addassaṃsu (họ đã thấy); addassi (bạn đã thấy); addassittha (các bạn đã thấy); addassiṃ (tôi đã thấy); addassimhā (chúng tôi đã thấy). Dakkhādese-adakkhi, dakkhi iccādi. Khi biến thành dakkhā: adakkhi, dakkhi (đã thấy), v.v. Dasādese gāthāsu-addasi, addasuṃ, addasiṃsu, addasaṃsu. Khi biến thành dasa trong kệ: addasi (đã thấy), addasuṃ, addasiṃsu, addasaṃsu (họ đã thấy). Parachakke-addasā[Pg.424], addasū, ahaṃ addasaṃ, mayaṃ addassimhe. Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi. Trong thì Hoàn thành: addasā (đã thấy), addasū (họ đã thấy), ahaṃ addasaṃ (tôi đã thấy), mayaṃ addassimhe (chúng tôi đã thấy). Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi (Này Dục, ta đã thấy gốc rễ của ngươi; này Dục, ngươi sinh ra từ tư duy). Kvaci sāgame ākārāgamo, so addasāsi, te addasāsuṃ, ahaṃ addasāsiṃ, mayaṃ adasāsimha. Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ. Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, satthāramakutobhayaṃ. Đôi khi với tiếp đầu ngữ sa, có sự thêm vào của ākāra: so addasāsi (người ấy đã thấy), te addasāsuṃ (họ đã thấy), ahaṃ addasāsiṃ (tôi đã thấy), mayaṃ adasāsimha (chúng tôi đã thấy). Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ (Vị Chánh Đẳng Giác mà tôi đã thấy, đang thuyết giảng Pháp tối thượng). Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ, satthāramakutobhayaṃ (Bấy giờ tôi đã thấy vị Chánh Đẳng Giác, bậc Đạo sư không còn sợ hãi từ bất cứ đâu). Mahāvuttinā iṃssa imhi hoti, pathe addasāsimhi bhojaputte. Theo Mahāvutti, vĩ tố iṃ trở thành imhi: pathe addasāsimhi bhojaputte (tôi đã thấy các vương tử Bhoja trên đường). Ssatyādimhi-passissati, passissanti. Trong thì bắt đầu bằng ssati (Tương lai): passissati, passissanti (sẽ thấy). Dakkhādese‘dakkha sakkha hehi’iccādinā ssassalopo, dakkhati, dakkhanti, dakkhiti, dakkhinti, dakkhissati, dakkhissanti. Khi biến thành dakkhā, theo quy tắc ‘dakkha sakkha hehi’ v.v., ssa bị lược bỏ: dakkhati, dakkhanti (sẽ thấy), dakkhiti, dakkhinti (sẽ thấy), dakkhissati, dakkhissanti (sẽ thấy). Ssādimhi-apassissā, adakkhissā iccādi. Trong thì bắt đầu bằng ssā (Điều kiện): apassissā, adakkhissā (đã sẽ thấy), v.v. Mara-pāṇacāge, marati, maranti. Căn Mara (mar) có nghĩa là từ bỏ mạng sống. (Chia là) marati, maranti. ‘Jaramarānamiyaṅa’iti iyādeso, miyati, miyanti, amhaṃ daharā na miyyare. Theo quy tắc ‘jaramarānamiyaṅa’, iya được thay thế. (Chia là) miyati, miyanti. (Ví dụ:) amhaṃ daharā na miyyare (những người trẻ của chúng ta không chết). Kārite ‘assā ṇānubandhe’ti āvuddhi, māreti, mārenti, mārayati, mārayanti, mārāpeti, mārāpenti, mārāpayati, mārāpayanti. Trong thể sai khiến, theo quy tắc ‘assā ṇānubandhe’, có sự trường hóa thành ā. (Chia là) māreti, mārenti, mārayati, mārayanti, mārāpeti, mārāpenti, mārāpayati, mārāpayanti. Yamu-uparame, yamati, yamanti. Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase. Ettha ca ‘yamāmase’ti viramāmase, maraṇaṃ gacchāmaseti attho. Căn Yamu (yam) có nghĩa là dừng lại. (Chia là) yamati, yamanti. (Ví dụ:) Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase (Và những người khác không biết rằng chúng ta ở đây đang dừng lại). Ở đây, ‘yamāmase’ có nghĩa là viramāmase (chúng ta dừng lại), maraṇaṃ gacchāmase (chúng ta đi đến cái chết). Saṃpubbo saṃyame, saṃyamati, saṃyamanti. Khi có tiếp đầu ngữ saṃ, nó có nghĩa là tự kiểm soát. (Chia là) saṃyamati, saṃyamanti. Niggahītassa ñādese-saññamati, saññamanti. Khi niggahīta được thay thế bằng ñ, (chia là) saññamati, saññamanti. Nipubbo [Pg.425] niyame, niyamati, niyamanti. Khi có tiếp đầu ngữ ni, nó có nghĩa là quy định, chế ngự. (Chia là) niyamati, niyamanti. ‘Gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa’iti massa cchādeso, niyacchati, niyacchanti. Theo quy tắc ‘gamayamisāsadisānaṃ vā cchaṅa’, m được thay thế bằng ccha. (Chia là) niyacchati, niyacchanti. Kamme-niyamīyati, niyamīyanti. Trong thể bị động, (chia là) niyamīyati, niyamīyanti. Pubbarūpe-niyammati, niyammanti. Với sự đồng hóa (pubbarūpa), (chia là) niyammati, niyammanti. Kārite-niyāmeti, niyāmayati. Trong thể sai khiến, (chia là) niyāmeti, niyāmayati. Ṇāpimhi na vuddhi, niyamāpeti, niyamāpayati, vavatthapetīti attho. Với ṇāpi, không có sự tăng trưởng (vuddhi). (Chia là) niyamāpeti, niyamāpayati. Có nghĩa là vavatthapeti (thiết lập, xác định). Ruda-assuvimocane, rodati, rodanti. Căn Ruda (rud) có nghĩa là rơi lệ. (Chia là) rodati, rodanti. Ssatyādimhi-‘labhavasachidagamabhidānaṃ cchaṅa’iti ssena saha dassa cchādeso, sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati. Koñjī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati. Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṃ rucchati assame, kaṃ nva’jja chātā tasitā, uparucchanti dārakā. Rodissati, rodissanti, rucchati, rucchanti. Trong thì tương lai v.v..., theo quy tắc ‘labhavasachidagamabhidānaṃ cchaṅa’, d cùng với ssa được thay thế bằng ccha. (Ví dụ:) sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati (Chắc chắn người mẹ khốn khổ ấy sẽ khóc suốt đêm dài). Koñjī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchati (Như con chim dẽ giun bên bờ biển, chắc chắn người khốn khổ ấy sẽ khóc). Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṃ rucchati assame (Chắc chắn người mẹ khốn khổ ấy sẽ khóc lâu trong am thất). kaṃ nva’jja chātā tasitā, uparucchanti dārakā (Bây giờ những đứa trẻ đói khát sẽ khóc vì ai đây?). (Các dạng là) Rodissati, rodissanti, rucchati, rucchanti. Ssādīsu-arucchā, arucchaṃsu, arodissā, arodissaṃsu. Trong thể điều kiện v.v..., (chia là) arucchā, arucchaṃsu, arodissā, arodissaṃsu. Ruha-pāpuṇane, ruhati, ruhanti, āruhati, āruhanti, ārohati, ārohanti, abhiruhati, abhiruhanti, oruhati, oruhanti, orohati, orohanti. Căn Ruha (ruh) có nghĩa là đạt đến, đi lên. (Chia là) ruhati, ruhanti, āruhati, āruhanti, ārohati, ārohanti, abhiruhati, abhiruhanti, oruhati, oruhanti, orohati, orohanti. Kamme-ārohīyati. Trong thể bị động, (chia là) ārohīyati. ‘Hassa vipallāso’ti ha, yānaṃ vipariyāyo, āruyhati, oruyhati. Theo quy tắc ‘hassa vipallāso’, h và y hoán đổi vị trí cho nhau. (Chia là) āruyhati, oruyhati. Īādimhi-ruhi, āruhi, oruhi. Trong thì quá khứ (aorist) v.v..., (chia là) ruhi, āruhi, oruhi. ‘Kusaruhissa cchī’ti suttaṃ, abhirucchi, abhiruhi vā. Theo quy tắc ‘kusaruhissa cchī’, (chia là) abhirucchi, hoặc abhiruhi. Labha-lābhe[Pg.426], labhati, labhanti. Căn Labha (labh) có nghĩa là nhận được. (Chia là) labhati, labhanti. Yassa pubbarūpatte ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti saṃyogādissa catutthassa tatiyattaṃ, labbhati, labbhanti, labbhare. Khi ya bị đồng hóa (pubbarūpa), theo quy tắc ‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’, phụ âm thứ tư ở đầu một cụm phụ âm trở thành phụ âm thứ ba. (Chia là) labbhati, labbhanti, labbhare. Īādimhi-alabhi, alabhiṃsu. Trong thì quá khứ (aorist) v.v..., (chia là) alabhi, alabhiṃsu. 651. Labhā iṃīnaṃ thaṃthā vā. 651. Sau (căn) labha, iṃ và ī có thể tùy chọn thành thaṃ và thā. Labhamhā paresaṃ iṃ, īnaṃ kamena thaṃ, thā honti vā, dhātvantassa pararūpattaṃ, saṃyogādissa dutiyassa paṭhamattaṃ. Sau (căn) labha, iṃ và ī lần lượt tùy chọn trở thành thaṃ và thā. Phụ âm cuối của căn được đồng hóa với phụ âm theo sau (pararūpa). Phụ âm thứ hai ở đầu một cụm phụ âm trở thành phụ âm thứ nhất. Ahaṃ alatthaṃ, alabhiṃ vā, so alattha, alabhi vā. Ahaṃ alatthaṃ, hoặc alabhiṃ (tôi đã nhận được). so alattha, hoặc alabhi (nó đã nhận được). Mahāvuttinā uṃssa thuṃ, thaṃsu honti, mhāssa ca thamhā, thuṃmhā honti, te bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca alatthuṃ, satiṃ paccalatthuṃ, viparītasaññaṃ paccalatthuṃ, te satiṃ paccalatthaṃsu, agamamhā kho tava gehaṃ, tattha neva dānaṃ alatthamhā, akkosameva alatthamhā, mayañca alatthamhā savanāya, alatthumhā vā. Dhātvantassa ccho ca. Tadāhaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ, paṭilacchiṃ ayoniso. Theo Mahāvutti, uṃ trở thành thuṃ, thaṃsu; và mhā trở thành thamhā, thuṃmhā. (Ví dụ:) te bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca alatthuṃ (họ đã nhận được sự xuất gia và cụ túc giới từ Đức Thế Tôn), satiṃ paccalatthuṃ, viparītasaññaṃ paccalatthuṃ (họ đã lấy lại được chánh niệm, họ đã lấy lại được chánh kiến), te satiṃ paccalatthaṃsu (họ đã lấy lại được chánh niệm), agamamhā kho tava gehaṃ, tattha neva dānaṃ alatthamhā (chúng tôi đã đến nhà của bạn, nhưng ở đó chúng tôi đã không nhận được sự bố thí nào), akkosameva alatthamhā (chúng tôi chỉ nhận được lời mắng nhiếc), mayañca alatthamhā savanāya, alatthumhā vā (và chúng tôi đã được nghe, hoặc alatthumhā). Phụ âm cuối của căn cũng thành ccho. (Ví dụ:) Tadāhaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ, paṭilacchiṃ ayoniso (Khi ấy, do không như lý tác ý, tôi đã có được tà kiến). Ssatyādimhi-‘labhavasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’iti suttena ssena saha dhātvantassa cchādeso, lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti, lacchasi, labhissasi, lacchatha, labhissatha, lacchāmi, labhissāmi, lacchāma, labhissāma. Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase. Trong thì tương lai v.v..., theo quy tắc ‘labhavasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’, phụ âm cuối của căn cùng với ssa được thay thế bằng ccha. (Chia là) lacchati, labhissati, lacchanti, labhissanti, lacchasi, labhissasi, lacchatha, labhissatha, lacchāmi, labhissāmi, lacchāma, labhissāma. (Ví dụ:) Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase (Mong chúng ta có được những người con còn sống, và mong chúng ta được khỏe mạnh). Ssādimhi-alacchā, alabhissā, alacchaṃsu, alabhissaṃsu. Trong thể điều kiện v.v..., (chia là) alacchā, alabhissā, alacchaṃsu, alabhissaṃsu. Vaca-viyattiyaṃ vācāyaṃ, vacati, vacanti. Căn Vaca (vac) có nghĩa là lời nói rõ ràng. (Chia là) vacati, vacanti. Kamme-vacīyati, vacīyanti. Trong thể thụ động (kamme): vacīyati, vacīyanti. Yassa [Pg.427] pubbarūpatte ‘assū’ti suttena ādimhi akārassa uttaṃ, vuccati, vuccanti, vuccare, vuccate, vuccante, vuccare. Do sự đồng hóa âm trước (pubbarūpatte) của nó (yassa), theo quy tắc ‘assū’, nguyên âm a ở đầu được biến thành u, (có các dạng:) vuccati, vuccanti, vuccare, vuccate, vuccante, vuccare. Kārite-vāceti, vācenti, vācayati, vācayanti, vācāpeti, vācāpenti, vācāpayati, vācāpayanti. Trong thể sai khiến (kārite): vāceti, vācenti, vācayati, vācayanti, vācāpeti, vācāpenti, vācāpayati, vācāpayanti. Īādimhi-avaci, vaci. Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): avaci, vaci. Mahāvuttinā ākārena saha sāgamo, avacāsi, vacāsi, avacuṃ, vacuṃ, avaciṃsu, vaciṃsu, tvaṃ avaco, avaca, avaci, avacāsi, avacittha, avacittho, tumhe avacittha. Theo Mahāvutti, có sự thêm vào cùng với nguyên âm ā, (có các dạng:) avacāsi, vacāsi, avacuṃ, vacuṃ, avaciṃsu, vaciṃsu, tvaṃ avaco, avaca, avaci, avacāsi, avacittha, avacittho, tumhe avacittha. ‘Mhāthānamuña’iti suttaṃ, tumhe avacuttha, vacuttha, ahaṃ avaciṃ, vaciṃ, avacāsiṃ, vacāsiṃ, mayaṃ avacimhā, vacimhā, avacimha, vacimha vā, mayaṃ avacumhā, vacumhā, so avacā, vacā. Theo quy tắc ‘Mhāthānamuña’, (có các dạng:) tumhe avacuttha, vacuttha, ahaṃ avaciṃ, vaciṃ, avacāsiṃ, vacāsiṃ, mayaṃ avacimhā, vacimhā, avacimha, vacimha hoặc, mayaṃ avacumhā, vacumhā, so avacā, vacā. Rassatte-avaca, avacittha, vacittha vā, ahaṃ avacaṃ, avaca, vaca vā, mayaṃ avacimhe, vacimhe. Khi được rút ngắn (rassatte): avaca, avacittha, hoặc vacittha, ahaṃ avacaṃ, avaca, hoặc vaca, mayaṃ avacimhe, vacimhe. 652. Īādo vacassoma. 652. Īādo vacassoma. Īādīsu vacassa mānubandho o hoti. Trong thì quá khứ bất định (īādīsu), căn vac có thêm m (mānubandho) trở thành o. So avoci, te avocuṃ, avociṃsu, tvaṃ avoci, tumhe avocuttha, ahaṃ avociṃ, mayaṃ avocumhā, so avoca, rasso, bhagavā etadavoca. So avoci, te avocuṃ, avociṃsu, tvaṃ avoci, tumhe avocuttha, ahaṃ avociṃ, mayaṃ avocumhā, so avoca, (dạng) rút ngắn, bhagavā etadavoca (Đức Thế Tôn đã nói điều này). Ssatyādimhi – Trong thì tương lai (ssatyādimhi) – 653. Vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa. 653. Vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa. Ssena saha vacādīnaṃ anto byañjano kkhaṅa hoti vā ssayuttāsu vibhattīsu. Phụ âm cuối của các căn vac v.v... cùng với ssa có thể tùy chọn trở thành kkha trong các biến cách từ được kết hợp với ssa. Vakkhati[Pg.428], vacissati, vakkhanti, vakkhare, vacissanti, vacissare, vakkhasi, vakkhatha, vakkhāmi, vakkhāma, vakkhate, vakkhante, vakkhase, vakkhavhe, ahaṃ vakkhaṃ, vacissaṃ, mayaṃ vakkhāmhe, vacissāmhe. Vakkhati, vacissati, vakkhanti, vakkhare, vacissanti, vacissare, vakkhasi, vakkhatha, vakkhāmi, vakkhāma, vakkhate, vakkhante, vakkhase, vakkhavhe, ahaṃ vakkhaṃ, vacissaṃ, mayaṃ vakkhāmhe, vacissāmhe. ‘Ssenā’ti adhikārena vinā dhātvantassa kkhādesopi labbhati, vakkhissati, vakkhissanti. Không có sự chi phối của quy tắc ‘Ssenā’, sự thay thế kkha cho âm cuối của căn cũng được tìm thấy, (như trong:) vakkhissati, vakkhissanti. Ssādimhi-avakkhā, avacissā, avakkhaṃsu, avacissaṃsu. Trong thì điều kiện (ssādimhi): avakkhā, avacissā, avakkhaṃsu, avacissaṃsu. Vada-viyattiyaṃ vācāyaṃ, vadati, vadanti, ovadati, ovadanti, vadasi, vadatha, vadāmi, vadāma. Căn Vada - trong lời nói rõ ràng, (có các dạng:) vadati, vadanti, ovadati, ovadanti, vadasi, vadatha, vadāmi, vadāma. Lassa ette-vadeti, vadenti, vadesi, vadetha, vademi, vadema. Khi l được biến thành e (lassa ette): vadeti, vadenti, vadesi, vadetha, vademi, vadema. Kamme-vadīyati, vadiyyati, ovadīyati, ovadiyyati. Trong thể thụ động (kamme): vadīyati, vadiyyati, ovadīyati, ovadiyyati. Dassa cavaggatte yassa pubbarūpattaṃ, vajjati, vajjanti, ovajjati, ovajjanti. Khi d trở thành âm vòm (cavaggatte) và có sự đồng hóa âm trước của y, (có các dạng:) vajjati, vajjanti, ovajjati, ovajjanti. Kārite-bheriṃ vādeti, vādenti, vādayati, vādayanti, guruṃ abhivādeti, abhivādenti, abhivādesi, abhivādetha, abhivādemi, abhivādema. Trong thể sai khiến (kārite): bheriṃ vādeti, vādenti, vādayati, vādayanti, guruṃ abhivādeti, abhivādenti, abhivādesi, abhivādetha, abhivādemi, abhivādema. Mahāvuttinā assa ittaṃ, abhivādiyāmi, abhivādiyāma, abhivādayāmi, abhivādayāma vā, abhivandāmi, abhivandāmāti attho. Vandanto hi ‘‘sukhī hotū’’ti abhimaṅgalavacanaṃ vadāpeti nāma, tathāvacanañca vandanīyassa vattaṃ. Theo Mahāvutti, a được biến thành i, (có các dạng:) abhivādiyāmi, abhivādiyāma, hoặc abhivādayāmi, abhivādayāma, có nghĩa là abhivandāmi, abhivandāma. Thật vậy, người đang đảnh lễ (vandanto) được gọi là làm cho nói lên (vadāpeti) lời chúc phúc (abhimaṅgalavacanaṃ) rằng ‘mong được an lạc’, và lời nói như vậy là bổn phận của người được đảnh lễ. Ṇāpimhi na vuddhi, vadāpeti, vadāpayati. Trong tiếp vị ngữ ṇāpi, không có sự tăng trưởng (vuddhi), (có các dạng:) vadāpeti, vadāpayati. ‘Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā vā’ti vajjādeso, ‘ūlasse’ti lassa ettaṃ, vajjeti, vajjenti. Theo quy tắc ‘Gamavadadānaṃ ghammavajjadajjā vā’, có sự thay thế bằng vajja; theo quy tắc ‘ūlasse’, l được biến thành e, (có các dạng:) vajjeti, vajjenti. Kamme-vajjīyati, vajjīyanti. Trong thể thụ động (kamme): vajjīyati, vajjīyanti. Kārite-vajjāpeti, vajjāpayati. Trong thể sai khiến (kārite): vajjāpeti, vajjāpayati. Eyyādimhi-‘eyyeyyāseyyaṃnaṃṭe’iti [Pg.429] eyyādīnaṃ ekavacanānaṃ ettaṃ, vade, vadeyya, vajje, vajjeyya, vadeyyuṃ, vajjeyyuṃ. Trong lối cầu khiến (eyyādimhi) – theo quy tắc ‘eyyeyyāseyyaṃnaṃṭe’, các biến cách từ số ít của eyyā v.v... được biến thành e, (có các dạng:) vade, vadeyya, vajje, vajjeyya, vadeyyuṃ, vajjeyyuṃ. Vajjādese mahāvuttinā eyyassa āttaṃ, eyyumādīnaṃ eyyasaddassa lopo, so vajjā, te vajjuṃ. Trong sự thay thế bằng vajja, theo Mahāvutti, eyya được biến thành ā, và eyyassa trong eyyum v.v... bị lược bỏ, (có các dạng:) so vajjā, te vajjuṃ. Eyyādīnaṃ yyāsaddassa lopo vā, tvaṃ vajjāsi, vajjesi, tumhe vajjātha, vajjetha, ahaṃ vajjāmi, vajjemi, mayaṃ vajjāma, vajjema, ahaṃ vajjaṃ, mayaṃ vajjāmhe, vajjeyyāmhe. Hoặc có sự lược bỏ âm yyāsa của eyyā v.v..., (có các dạng:) tvaṃ vajjāsi, vajjesi, tumhe vajjātha, vajjetha, ahaṃ vajjāmi, vajjemi, mayaṃ vajjāma, vajjema, ahaṃ vajjaṃ, mayaṃ vajjāmhe, vajjeyyāmhe. Atrimā pāḷī-vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā, ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava, ammaṃ ārogyaṃ vajjātha, ayaṃ no neti brāhmaṇo iccādi. Đây là văn Pāḷi: vajjuṃ vā te na vā vajjuṃ, natthi nāsāya rūhanā (dù họ có nói hay không, sự mọc lại của vật đã bị hủy hoại là không có), ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava (ngươi hãy nói cho mẹ biết về sự khỏe mạnh, và này con, con hãy được an lạc), ammaṃ ārogyaṃ vajjātha, ayaṃ no neti brāhmaṇo (các ngươi hãy nói cho mẹ biết về sự khỏe mạnh, vị bà-la-môn này đang dẫn dắt chúng ta) v.v... Hiyyattaniyaṃ-so avadā, vadā, avajjā, vajjā, te avadū, vadū, avajjū, vajjū. Trong thì Hiyyattanī: so avadā, vadā, avajjā, vajjā, te avadū, vadū, avajjū, vajjū. Ajjattaniyaṃ-so avadi, vadi, avajji, vajji, te avaduṃ, vaduṃ, avajjuṃ, vajjuṃ, avadiṃsu, vadiṃsu, avajjiṃsu, vajjiṃsu. Trong thì Ajjattanī: so avadi, vadi, avajji, vajji, te avaduṃ, vaduṃ, avajjuṃ, vajjuṃ, avadiṃsu, vadiṃsu, avajjiṃsu, vajjiṃsu. Ssatyādimhi-vadissati, vajjissati. Trong các thì bắt đầu bằng ssati: vadissati, vajjissati. Ssādimhi-avadissā, avajjissā iccādi. Trong các thì bắt đầu bằng ssā: avadissā, avajjissā, v.v. Vida-ñāṇe, vidati. Căn Vida (với nghĩa là biết), (biến cách thành) vidati. ‘Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’ti saramhi iyādeso, te vidiyanti. Theo quy tắc ‘Yuvaṇṇānamiyaṅauvaṅa sare’, iya được thay thế khi có nguyên âm theo sau, (nên có dạng) te vidiyanti. Kārite-nivedeti, paṭivedeti, nivedayati, paṭivedayati, paṭivedayāmi vo bhikkhave, jānāpemīti attho. Vedayāmahaṃ bhante, vedayatīti maṃ saṅgho dhāretūti jānāpemi, pākaṭaṃ karomīti vā attho. Trong thể sai khiến: nivedeti, paṭivedeti, nivedayati, paṭivedayati, (ví dụ) paṭivedayāmi vo bhikkhave, có nghĩa là jānāpemi (tôi làm cho biết). Vedayāmahaṃ bhante, vedayatīti maṃ saṅgho dhāretūti có nghĩa là jānāpemi (tôi làm cho biết), hoặc pākaṭaṃ karomi (tôi làm cho rõ ràng). ‘‘Vediyāmahaṃ [Pg.430] bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’tipi pāṭho, tattha apaccaye pare iyādeso yujjati. Cũng có cách đọc là ‘‘Vediyāmahaṃ bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’, ở đó khi tiếp vị ngữ a theo sau, việc thay thế bằng iya là hợp lý. Eyyādimhi-videyya, vidiyeyya, videyyuṃ, vidiyeyyuṃ. Trong các thì bắt đầu bằng eyya: videyya, vidiyeyya, videyyuṃ, vidiyeyyuṃ. Īādimhi-paccayānaṃ khayaṃ avedi, te viduṃ, vidiṃsu. Trong các thì bắt đầu bằng ī: paccayānaṃ khayaṃ avedi (vị ấy đã biết sự đoạn diệt của các duyên), te viduṃ, vidiṃsu. Kārite-nivedesi, nivedayi, paṭivedesi, paṭivedayi, nivedayuṃ, nivedayiṃsu, paṭivedayuṃ, paṭivedayiṃsu. Trong thể sai khiến: nivedesi, nivedayi, paṭivedesi, paṭivedayi, nivedayuṃ, nivedayiṃsu, paṭivedayuṃ, paṭivedayiṃsu. Ssatyādimhi-vidissati, vedissati, parisuddhāti vedissāmi iccādi. Trong các thì bắt đầu bằng ssati: vidissati, vedissati, (ví dụ) parisuddhāti vedissāmi (tôi sẽ biết là thanh tịnh), v.v. Vasa-nivāse, vasati, vasanti, nivasati, nivasanti. Căn Vasa (với nghĩa là trú ngụ), (biến cách thành) vasati, vasanti, nivasati, nivasanti. Kamme-adhi, āpubbo, tena gāmo adhivasīyati, āvasīyati, ajjhāvasīyati. Trong thể bị động: với tiếp đầu ngữ adhi, ā, do đó (có dạng) gāmo adhivasīyati, āvasīyati, ajjhāvasīyati (ngôi làng được trú ngụ). ‘Assū’ti suttena akārassa uttaṃ, vussati, vussanti, vussare, ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti pāḷi. Theo quy tắc ‘Assū’, a được đổi thành u, (nên có dạng) vussati, vussanti, vussare, (ví dụ) trong Pāḷi ‘‘bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ (phạm hạnh được sống trong Đức Thế Tôn). Kārite-vāseti, adhivāseti, vāsayati, adhivāsayati. Trong thể sai khiến: vāseti, adhivāseti, vāsayati, adhivāsayati. Ṇāpimhi vuddhi natthi, vasāpeti, vasāpayati. Khi có ṇāpi, không có sự tăng âm, (nên có dạng) vasāpeti, vasāpayati. Īādimhi-avasi, vasi, avasuṃ, vasuṃ, avasiṃsu, vasiṃsu. Trong các thì bắt đầu bằng ī: avasi, vasi, avasuṃ, vasuṃ, avasiṃsu, vasiṃsu. Ssatyādīsu-‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’iti ssena saha dhātvantassa cchādeso, vacchati, vasissati, vacchanti, vasissanti, āyasmato nissāya vacchāmi, na te vacchāmi santike, avacchā, avasissā, avacchaṃsu, avasissaṃsu. Trong các thì bắt đầu bằng ssati: theo quy tắc ‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’, âm cuối của căn cùng với ssa được thay thế bằng ccha, (nên có dạng) vacchati, vasissati, vacchanti, vasissanti, (ví dụ) āyasmato nissāya vacchāmi (tôi sẽ sống nương nhờ vào vị trưởng lão), na te vacchāmi santike (tôi sẽ không sống gần bạn), avacchā, avasissā, avacchaṃsu, avasissaṃsu. Visa-pavisane, pavisati, pavisanti. Căn Visa (với nghĩa là đi vào), (biến cách thành) pavisati, pavisanti. Kamme-pavisīyati[Pg.431], pavisīyanti, pavisīyate, pavisīyante. Trong thể bị động: pavisīyati, pavisīyanti, pavisīyate, pavisīyante. Yassa pubbarūpatte-pavissati, pavissanti, pavissare, pavissate, pavissante, pavissare. Khi ya đồng hóa với phụ âm trước: pavissati, pavissanti, pavissare, pavissate, pavissante, pavissare. Kārite-paveseti, pavesayati. Trong thể sai khiến: paveseti, pavesayati. Kamme-pavesīyati, pavesīyanti. Trong thể bị động (của sai khiến): pavesīyati, pavesīyanti. Īādimhi upasaggassa dīgho vā, pāvisi. Trong các thì bắt đầu bằng ī, tiếp đầu ngữ có thể được trường hóa, (ví dụ) pāvisi. Mahāvuttinā dhātvantassa kkho hoti, pāvekkhi pathaviṃ cecco, so pāvekkhi kāsirājā, so tassa gehaṃ pāvekkhi, pāvisuṃ, pāvisiṃsu, pāvekkhiṃsu. Theo Mahāvutti, âm cuối của căn trở thành kkh, (ví dụ) pāvekkhi pathaviṃ cecco (Cecca đã đi vào lòng đất), so pāvekkhi kāsirājā (vị vua xứ Kāsi ấy đã đi vào), so tassa gehaṃ pāvekkhi (người ấy đã đi vào nhà của ông ta), pāvisuṃ, pāvisiṃsu, pāvekkhiṃsu. Ssatyādīsu ‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’iti ssena saha dhātvantassa kkho, pavekkhati, pavisissati, pavekkhanti, pavisissanti, esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ, pāvekkhā, pavisissā, pāvekkhaṃsu, pavisissaṃsu. Trong các thì bắt đầu bằng ssati, theo quy tắc ‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’, âm cuối của căn cùng với ssa trở thành kkh, (nên có dạng) pavekkhati, pavisissati, pavekkhanti, pavisissanti, (ví dụ) esa bhiyyo pavekkhāmi, vammikaṃ sataporisaṃ (ta sẽ vào sâu hơn nữa, vào gò mối cao trăm người này), pāvekkhā, pavisissā, pāvekkhaṃsu, pavisissaṃsu. Sada-saṃsīdane, ‘jarasadānamīma vā’tiādisaramhā īmaāgamo hoti vā, sīdati, sīdanti, lābūni sīdanti, silā plavanti, saṃsīdati, visīdati, osīdati, avasīdati. Căn Sada (với nghĩa là chìm xuống), theo quy tắc bắt đầu bằng ‘jarasadānamīma vā’, trung tố īma có thể được thêm vào, (nên có dạng) sīdati, sīdanti, (ví dụ) lābūni sīdanti, silā plavanti (những quả bầu thì chìm, đá thì nổi), saṃsīdati, visīdati, osīdati, avasīdati. Nipubbo nisajjāyaṃ, nisīdati, nisīdanti. Với tiếp đầu ngữ ni, có nghĩa là ngồi xuống, (biến cách thành) nisīdati, nisīdanti. Papubbo pasāde, pasīdati, pasīdanti. Với tiếp đầu ngữ pa, có nghĩa là trong sạch, hoan hỷ, (biến cách thành) pasīdati, pasīdanti. Kāritepi na vuddhi ādesantarattā, sīdeti, sīdayati, saṃsīdeti, saṃsīdayati, osīdeti, osīdayati, osīdāpeti, osīdāpayati, nisīdāpeti, nisīdāpayati. Ngay cả trong thể sai khiến cũng không có sự trường hóa do bởi sự thay thế bằng một chữ khác, (như là) sīdeti, sīdayati, saṃsīdeti, saṃsīdayati, osīdeti, osīdayati, osīdāpeti, osīdāpayati, nisīdāpeti, nisīdāpayati. Papubbamhi īma na hoti, pitā puttaṃ buddhe pasādeti, pasādayati, pasādenti, pasādayanti. Khi có 'pa' đứng trước, 'īma' không xảy ra, (ví dụ) pitā puttaṃ buddhe pasādeti, pasādayati, pasādenti, pasādayanti (người cha làm cho người con có đức tin nơi đức Phật). Kamme-pasādīyati[Pg.432], pasādīyanti. Trong thể bị động: pasādīyati, pasādīyanti. Hana-hiṃsā, gatīsu, hanati, hananti. Căn 'hana' (có nghĩa là) làm hại, đi; (chia là) hanati, hananti. ‘Kvaci vikaraṇāna’nti suttena lavikaraṇassa lope hanti, phalaṃ ve kadaliṃ hanti, sakkāro kāpurisaṃ hanti, hanti kuddho puthujjano. Theo quy tắc ‘kvaci vikaraṇāna’, khi vikarana 'la' bị xóa bỏ, (thì có dạng) hanti, (ví dụ) phalaṃ ve kadaliṃ hanti (quả thật giết cây chuối), sakkāro kāpurisaṃ hanti (sự cung kính giết kẻ hạ tiện), hanti kuddho puthujjano (kẻ phàm phu phẫn nộ giết hại). Mahāvuttinā kvaci dhātvantalopo, vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ, luddakā migaṃ hanti, kevaṭṭā macchaṃ hanti. Theo Mahāvutti, đôi khi có sự xóa bỏ phụ âm cuối của căn, (ví dụ) vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ (kẻ la hét dữ dội, giết chết những người ưu tú của họ), luddakā migaṃ hanti (người thợ săn giết con nai), kevaṭṭā macchaṃ hanti (người chài lưới giết con cá). Kamme-hanīyati, hanīyanti. Trong thể bị động: hanīyati, hanīyanti. Dhātvantassa cavaggatte yassa pubbarūpattaṃ, haññati, haññanti. Khi phụ âm cuối của căn đổi thành âm vòm, 'ya' đồng hóa với phụ âm trước, (thành) haññati, haññanti. Kārite – Trong thể sai khiến – 654. Hanassa ghāto ṇānubandhe. 654. Căn 'hana' thành 'ghāta' khi có tiếp vị ngữ có 'ṇa' làm ký hiệu. Hanassa ghāto hoti ṇānubandhe paccaye. Căn 'hana' trở thành 'ghāta' khi tiếp vị ngữ có 'ṇa' làm ký hiệu. Ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati. Ghāteti, ghātayati, ghātāpeti, ghātāpayati. Kamme-ghātīyati, ghātāpīyati. Trong thể bị động: ghātīyati, ghātāpīyati. Īādimhi-ahani, hani, ahaniṃsu, haniṃsu. Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): ahani, hani, ahaniṃsu, haniṃsu. Kamme-ahaññi, haññi, ahaññiṃsu, haññiṃsu. Trong thể bị động: ahaññi, haññi, ahaññiṃsu, haññiṃsu. Ssatyādimhi – Trong thì tương lai (bắt đầu bằng ssati) – 655. Hanā jekhā. 655. Sau 'hana' là 'je' và 'khā'. Hanamhā parassa ssakārassa je, khādesā honti vā, mahāvuttinā dhātvantassa pararūpattaṃ. Sau 'hana', 'ssa' được tùy chọn thay thế bằng 'je' và 'khā'; theo Mahāvutti, phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau. Hajjeti[Pg.433], hanissati, hajjenti, hajjesi, hajjetha, hajjemi, hanissāmi, hajjema, hanissāma. Hajjeti, hanissati, hajjenti, hajjesi, hajjetha, hajjemi, hanissāmi, hajjema, hanissāma. Khādese mahāvuttinā dhātvantassa vaggantattaṃ, paṭihaṅkhati, paṭihanissati, paṭihaṅkhanti, paṭihaṅkhasi, paṭihaṅkhāmi, paṭihaṅkhāma, paṭihanissāma. Khi thay thế bằng 'khā', theo Mahāvutti, phụ âm cuối của căn trở thành âm mũi cùng loại, (ví dụ) paṭihaṅkhati, paṭihanissati, paṭihaṅkhanti, paṭihaṅkhasi, paṭihaṅkhāmi, paṭihaṅkhāma, paṭihanissāma. Hara-haraṇe, harati, haranti. Căn 'hara' (có nghĩa là) mang đi; (chia là) harati, haranti. Kamme-harīyati, harīyanti. Trong thể bị động: harīyati, harīyanti. Kārite-hāreti, hārayati. Trong thể sai khiến: hāreti, hārayati. Ṇāpimhi na vuddhi, harāpeti, harāpayati. Khi có 'ṇāpi' theo sau, không có sự trường hóa, (ví dụ) harāpeti, harāpayati. Kamme-hārīyati, harāpīyati. Trong thể bị động: hārīyati, harāpīyati. Ā, īādīsu – Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ā, ī) – 656. Āīādīsu harassā. 656. Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ā, ī), 'hara' thành 'ā'. Āādīsu īādīsu ca harassa rakārassa ā hoti vā, so ahā, aharā. Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ā và ī), 'ra' của 'hara' tùy chọn trở thành 'ā', (ví dụ) so ahā, aharā. Īādimhi-so ahāsi, ajini maṃ ahāsi me, attānaṃ upasaṃhāsi, āsanaṃ abhihāsi, sāsane vihāsi, vihāsi purisuttamo, dhammaṃ payirudāhāsi, ahari, hari, vihāsuṃ, āhiṃsu, vihiṃsu vā, ‘‘mā me tato mūlaphalaṃ āhaṃsū’’ti pāḷi, ahāsuṃ, aharuṃ, haruṃ, ahariṃsu, hariṃsu, tvaṃ ahāsi, ahari, tumhe ahāsittha, aharittha, ahaṃ ahāsiṃ, ahariṃ, vihāsiṃ sāsane rato, mayaṃ ahāsimhā, aharimhā. Trong thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): so ahāsi (nó đã mang đi), ajini maṃ ahāsi me (nó đã thắng tôi, đã đoạt của tôi), attānaṃ upasaṃhāsi (nó đã trình diện), āsanaṃ abhihāsi (nó đã mang lại chỗ ngồi), sāsane vihāsi (nó đã sống trong giáo pháp), vihāsi purisuttamo (bậc tối thượng nhân đã sống), dhammaṃ payirudāhāsi (nó đã cản trở chánh pháp), ahari, hari, vihāsuṃ, āhiṃsu, vihiṃsu vā, ‘‘mā me tato mūlaphalaṃ āhaṃsū’’ti pāḷi (kinh văn: 'mong rằng họ đừng mang rễ và quả từ đó đến cho tôi'), ahāsuṃ, aharuṃ, haruṃ, ahariṃsu, hariṃsu, tvaṃ ahāsi, ahari, tumhe ahāsittha, aharittha, ahaṃ ahāsiṃ, ahariṃ, vihāsiṃ sāsane rato (tôi đã sống, vui thích trong giáo pháp), mayaṃ ahāsimhā, aharimhā. Parachakke assa tthattaṃ, so ahāsittha, aharittha. Trong sáu (thì/biến cách) sau, 'a' thành 'ttha', (ví dụ) so ahāsittha, aharittha. Ssatyādīsu [Pg.434] – Trong các biến cách bắt đầu bằng ssa – 657. Harassa cāhaṅa sse. 657. Và (âm cuối của) căn har được biến thành āha khi có ssa theo sau. Ssakāravatīsu vibhattīsu ssena saha harassa ca karassa ca rakārassa āhaṅa hoti vā. Trong các biến cách có phụ âm ssa, phụ âm ra của (căn) har và (căn) kar cùng với ssa theo sau được tùy ý biến thành āha. Iu āgame-hāhiti, khārikājañca hāhiti. Hāhati vā, harissati, hāhinti, hāhanti, harissanti, hāhasi, sukhaṃ bhikkhu vihāhisi. Hāhatha, hāhāmi, hāhāma, harissāma. Ví dụ: hāhiti, khārikājañca hāhiti. Hoặc là hāhati, harissati, hāhinti, hāhanti, harissanti, hāhasi, (ví dụ trong câu) sukhaṃ bhikkhu vihāhisi (này Tỳ khưu, ông sẽ sống an lạc). Hāhatha, hāhāmi, hāhāma, harissāma. Mahāvuttinā harassa dhātvantassa lopo ca, ‘‘yo imasmiṃ dhammavinaye appamatto vihassati, purakkhatvā vihassāma, ahaṃ udakamāhissa’’nti pāḷī. Theo Mahāvutti, và có sự lược bỏ phụ âm cuối của căn har, (như trong) các câu Pāḷi: ‘yo imasmiṃ dhammavinaye appamatto vihassati’, ‘purakkhatvā vihassāma’, ‘ahaṃ udakamāhissa’’nti pāḷī. Ssādimhi-ahāhā, aharissā, ahāhaṃsu, aharissaṃsu. Khi bắt đầu bằng ssā: ahāhā, aharissā, ahāhaṃsu, aharissaṃsu. Āpubba sīsa-patthanāyaṃ, āsīsati, āsīsanti, paccāsīsati, paccāsīsanti. Căn sīsa có tiếp đầu ngữ ā mang nghĩa là mong muốn: āsīsati, āsīsanti, paccāsīsati, paccāsīsanti. 658. Ādismā sarā. 658. Sau âm đầu là các nguyên âm. Ādibhūtā saramhā paraṃ paṭhamasaddarūpaṃ ekassaraṃ dverūpaṃ hoti, iminā sarapubbānaṃ dhātupadānaṃ padadvitte āsīsa, sīsa iti rūpadvayaṃ bhavati. Hình thức âm thanh đầu tiên có một nguyên âm, theo sau một nguyên âm đứng đầu, được nhân đôi. Bằng quy tắc này, khi các từ gốc bắt đầu bằng nguyên âm được nhân đôi, sẽ có hai dạng là āsīsa và sīsa. 659. Loponādibyañjanassa. 659. Lược bỏ phụ âm không phải là âm đầu. Dvitte anādibhūtassa ekassa byañjanassa lopo hotīti purime sīsarūpe sakāralopo. Khi được nhân đôi, có sự lược bỏ một phụ âm không phải là âm đầu; do đó, trong hình thức sīsa đứng trước, phụ âm sa bị lược bỏ. Āsīsīsati[Pg.435], āsīsīsanti iccādi. Āsīsīsati, āsīsīsanti, v.v... Tathā ‘parokkhāyañcā’ti sutte casaddena kamādīnaṃ dhātupadānaṃ padadvitte kate ‘loponādibyañjanassā’ti purime padarūpe anādibyañjanalopo, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti sesassa kavaggassa cavaggattaṃ, ‘niggahītañcā’ti niggahītāgamo, caṅkamati, caṅkamanti, caṅkamatu, caṅkamantu, caṅkameyya, caṅkameyyuṃ iccādi. Tương tự, theo quy tắc ‘parokkhāyañcā’, do từ ca, khi các từ gốc như kam v.v. được nhân đôi, theo quy tắc ‘loponādibyañjanassā’, phụ âm không phải âm đầu trong hình thức từ đứng trước bị lược bỏ; theo quy tắc ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, phụ âm vòm mềm còn lại được biến thành phụ âm vòm cứng; theo quy tắc ‘niggahītañcā’, có sự thêm vào của niggahīta; (cho ra các dạng như) caṅkamati, caṅkamanti, caṅkamatu, caṅkamantu, caṅkameyya, caṅkameyyuṃ, v.v... Kuca-saṅkocane, caṅkocati, caṅkocanti. Căn kuc nghĩa là co lại: caṅkocati, caṅkocanti. Cala-calane, cañcalati, cañcalanti. Căn cal nghĩa là rung động: cañcalati, cañcalanti. Mahāvuttinā niggahītassa pararūpatte jara-bhijjane, jajjarati jajjaranti. Theo Mahāvutti, khi niggahīta đồng hóa với phụ âm theo sau; căn jara nghĩa là tan rã: jajjarati, jajjaranti. Daḷa-dittiyaṃ, daddallati, daddallanti. Căn daḷ nghĩa là chiếu sáng: daddallati, daddallanti. Muha-vecitte, momuhati, momuhanti, mahāvuttinā ussa ottaṃ. Căn muh nghĩa là mê muội: momuhati, momuhanti; theo Mahāvutti, u biến thành o. Tathā ru-sadde, roruvati, roruvanti. Tương tự, căn ru nghĩa là kêu: roruvati, roruvanti. Lupa-giddhe, loluppati, loluppanti iccādi. Căn lup nghĩa là tham lam: loluppati, loluppanti, v.v... Padadvittaṃ nāma padatthānaṃ atisayatādīpanatthaṃ, vicchāyaṃ pana ponopuñña, sambhamādīsu ca dvitte anādibyañjanalopo natthi, gāmo gāmo ramaṇīyo. Tathā kvaci atisayadīpanepi, rūparūpaṃ, dukkhadukkhaṃ, ajjhattajjhattaṃ, devadevo, munimuni, rājarājā, brahmabrahmā, varavaro, aggaaggo, jeṭṭhajeṭṭho, seṭṭhaseṭṭho, pasatthapasattho, uggatauggato, ukkaṭṭhukkaṭṭho, omakomako, dubbaladubbalo, abalaabalo, mahantamahanto iccādi. Việc lặp lại từ (padadvittaṃ) là để chỉ ý nghĩa vượt trội của từ đó. Tuy nhiên, trong các trường hợp (mang nghĩa) liên tục (vicchā), lặp đi lặp lại (ponopuñña), bối rối (sambhama) v.v., khi lặp lại từ thì không có sự lược bỏ phụ âm không phải âm đầu, ví dụ: gāmo gāmo ramaṇīyo. Tương tự, đôi khi ngay cả khi chỉ sự vượt trội, (cũng không lược bỏ), ví dụ: rūparūpaṃ, dukkhadukkhaṃ, ajjhattajjhattaṃ, devadevo, munimuni, rājarājā, brahmabrahmā, varavaro, aggaaggo, jeṭṭhajeṭṭho, seṭṭhaseṭṭho, pasatthapasattho, uggatauggato, ukkaṭṭhukkaṭṭho, omakomako, dubbaladubbalo, abalaabalo, mahantamahanto, v.v... Bhūvādigaṇo niṭṭhito. Nhóm Bhūvādi đã xong. Rudhādigaṇa Nhóm Rudhādi Atha [Pg.436] rudhādigaṇo vuccate. Bây giờ, nhóm Rudhādi được trình bày. ‘Kattarī’ti padaṃ vattate, tañca bahulādhikārā vikaraṇānaṃ kattari nibandhaṃ bhāva, kammesu anibandhaṃ vikappena pavattiṃ dīpeti, tasmā bhāva, kammesu ca kāritarūpesu ca vikaraṇānaṃ pavatti veditabbā hotīti. Từ ‘kattari’ được tiếp tục áp dụng. Và do quyền chi phối của quy tắc bahula (tùy ý), từ này cho thấy rằng các tiếp vĩ ngữ chia động từ (vikaraṇa) là bắt buộc trong thể chủ động, nhưng không bắt buộc và được áp dụng tùy ý trong thể vô nhân xưng và thể bị động. Do đó, cần hiểu rằng việc áp dụng các tiếp vĩ ngữ chia động từ trong thể vô nhân xưng, thể bị động, và cả trong các dạng sai khiến là (tùy ý). Chida, bhida, bhuja, muca, yuja, rica, rudha, lipa, vida, sica, subha. Chida, bhida, bhuja, muca, yuja, rica, rudha, lipa, vida, sica, subha. 660. Mañca rudhādīnaṃ. 660. Và (tiếp vĩ ngữ) maṃ cho nhóm Rudhādi. Rudhādīhi kriyatthehi kattari lo hoti, tesañca rudhādīnaṃ pubbantasaramhā paraṃ niggahītaṃ āgacchati, mānubandho pubbantadīpanattho, akāro uccāraṇattho, casaddena rudha, subhādīhi i, ī, e, opaccaye saṅgaṇhāti, niggahītassa vaggantattaṃ. Sau các căn thuộc nhóm Rudhādi có nghĩa là hành động, trong thể chủ động, có tiếp vĩ ngữ a; và một niggahīta được thêm vào sau nguyên âm cuối của các căn Rudhādi đó. Anubandha ma dùng để chỉ vị trí cuối (của căn). Phụ âm a dùng để dễ phát âm. Do từ ca, nó bao gồm các tiếp vĩ ngữ i, ī, e, o sau các căn như rudha, subha. Niggahīta được biến thành phụ âm mũi của nhóm tương ứng. Rundhati. Rundhati. Chida-dvidhākaraṇe, chindati, chindanti. Căn chid nghĩa là cắt đứt: chindati, chindanti. Kamme kyo, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi dhātvantassa cavaggattaṃ, ‘vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ. Chijjati, chijjanti. Trong thể thụ động (kamme) do hậu tố ya, theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ phụ âm cuối của căn biến thành phụ âm vòm (cavagga), theo quy tắc ‘vaggalasehi te’ ya được đồng hóa với phụ âm trước. (Ví dụ:) chijjati, chijjanti. ‘Garupubbā rassā re ntentīna’nti catunnaṃ nte, ntīnaṃ rettaṃ, chindate, chijjate, chijjante, chijjare. Theo quy tắc ‘Garupubbā rassā re ntentīna’ bốn vĩ tố nte, ntīnaṃ được biến thành re, (ví dụ:) chindate, chijjate, chijjante, chijjare. Iminā niggahītāgamo, chindīyati, chindīyanti, chindīyate, chindīyante. Do quy tắc này, có sự thêm vào của niggahīta, (ví dụ:) chindīyati, chindīyanti, chindīyate, chindīyante. Kārite-chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati, chindeti, chindayati, chindāpeti, chindāpayati. Trong thể sai khiến (kārite): chedeti, chedayati, chedāpeti, chedāpayati, chindeti, chindayati, chindāpeti, chindāpayati. Īādimhi-acchindi[Pg.437], chindi, acchinduṃ, chinduṃ, acchindiṃsu, chindiṃsu. Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): acchindi, chindi, acchinduṃ, chinduṃ, acchindiṃsu, chindiṃsu. Mahāvuttinā dhātvantassa ccho pubbassa dvittañca, acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, ‘‘acchejjī’’tipi divādipāṭho dissati, acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ. Theo Mahāvutti, phụ âm cuối của căn biến thành ccho và phụ âm trước được lặp lại, (ví dụ:) acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ (vị ấy đã cắt đứt ái dục, đã tháo bỏ các kiết sử), cũng thấy cách đọc ‘‘acchejjī’’ của nhóm divādi, (ví dụ:) acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ (than ôi, họ đã đốn cây). Kamme-acchijji, chijji, acchindiyi, chindiyi. Trong thể thụ động (kamme): acchijji, chijji, acchindiyi, chindiyi. Kārite-chedesi, kaṇṇanāsañca chedayi, chindesi, chindayi. Trong thể sai khiến (kārite): chedesi, kaṇṇanāsañca chedayi (đã khiến cắt tai và mũi), chindesi, chindayi. Ssatyādimhi-‘labhavasachidagamabhidarudānaṃ cchaṅa’iti ssena saha dhātvantassa ccho, checchati, chindissati, checchanti, chindissanti, checchasi, checchata, checchāmi, checchāma, chindissāma. Trong thì tương lai (ssatyādimhi): theo quy tắc ‘labhavasachidagamabhidarudānaṃ cchaṅa’, phụ âm cuối của căn cùng với ssa biến thành ccho, (ví dụ:) checchati, chindissati, checchanti, chindissanti, checchasi, checchata, checchāmi, checchāma, chindissāma. Ssādimhi-acchecchā, acchindissā, acchecchaṃsu, acchindissaṃsu. Trong thì điều kiện (ssādimhi): acchecchā, acchindissā, acchecchaṃsu, acchindissaṃsu. Bhida-vidāraṇe, bhindati, bhindanti. Căn bhida (nghĩa là) làm vỡ, (ví dụ:) bhindati, bhindanti. Kamme-bhijjati, bhijjanti, bhijjare, bhindiyati, bhindiyanti. Trong thể thụ động (kamme): bhijjati, bhijjanti, bhijjare, bhindiyati, bhindiyanti. Kārite-bhikkhū bhikkhūhi bhedeti, bhedayati, bhedāpeti, bhedāpayati, bhindeti, bhindayati, bhindāpeti, bhindāpayati. Trong thể sai khiến (kārite): bhikkhū bhikkhūhi bhedeti (chia rẽ các tỳ khưu bởi các tỳ khưu), bhedayati, bhedāpeti, bhedāpayati, bhindeti, bhindayati, bhindāpeti, bhindāpayati. Kamme-bhedīyati, bhedāpīyati. Trong thể thụ động (kamme): bhedīyati, bhedāpīyati. Īādimhi-abhindi, bhindi, abhinduṃ, bhinduṃ, abhindiṃsu, bhindiṃsu. Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): abhindi, bhindi, abhinduṃ, bhinduṃ, abhindiṃsu, bhindiṃsu. Kamme-abhijji, bhijji, abhindiyi, bhindiyi. Trong thể thụ động (kamme): abhijji, bhijji, abhindiyi, bhindiyi. Kārite-abhedesi, bhedesi, abhedayi, bhedayi, bhedāpesi, bhedāpayi. Trong thể sai khiến (kārite): abhedesi, bhedesi, abhedayi, bhedayi, bhedāpesi, bhedāpayi. Ssatyādimhi-‘labhavasa…’iccādinā [Pg.438] ssena saha dassa ccho, bhecchati, bhindissati, bhecchanti, bhindissanti, bhecchasi, bhecchatha, bhecchāmi, bhecchāma, bhindissāma, ‘‘taṃ te paññāya bhecchāmī’’ti pāḷi. Trong thì tương lai (ssatyādimhi): theo quy tắc ‘labhavasa…’ v.v..., cùng với ssa, da biến thành ccho, (ví dụ:) bhecchati, bhindissati, bhecchanti, bhindissanti, bhecchasi, bhecchatha, bhecchāmi, bhecchāma, bhindissāma, trong Pāḷi có câu ‘‘taṃ te paññāya bhecchāmī’’ (ta sẽ phá tan điều đó của ngươi bằng trí tuệ). Ssādimhi-acchecchā, acchindissāiccādi. Trong thì điều kiện (ssādimhi): acchecchā, acchindissā, v.v... Bhuja-pālana, byavaharaṇesu, bhuñjati, bhuñjanti. Căn bhuja (nghĩa là) bảo hộ, và sử dụng (ăn), (ví dụ:) bhuñjati, bhuñjanti. Kamme-bhujjati, bhujjanti. Trong thể thụ động (kamme): bhujjati, bhujjanti. Kārite-bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati. Trong thể sai khiến (kārite): bhojeti, bhojayati, bhojāpeti, bhojāpayati. Kamme-bhojīyati, bhojāpīyati. Trong thể thụ động (kamme): bhojīyati, bhojāpīyati. Ssatyādimhi-‘vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa’iti ssena saha dhātvantassa kkho, ādivuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhokkhasi, bhokkhatha, bhokkhāmi, bhokkhāma, bhuñjissāma. Trong thì tương lai (ssatyādimhi): theo quy tắc ‘vacabhujamucavisānaṃ kkhaṅa’, phụ âm cuối của căn cùng với ssa biến thành kkho, nguyên âm đầu được tăng trưởng, (ví dụ:) bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhokkhasi, bhokkhatha, bhokkhāmi, bhokkhāma, bhuñjissāma. Ssādimhi-abhokkhā, abhuñjissā, abhokkhaṃsu, abhuñjissaṃsu iccādi. Trong thì điều kiện (ssādimhi): abhokkhā, abhuñjissā, abhokkhaṃsu, abhuñjissaṃsu, v.v... Muca-mocane, muñcati, muñcanti, muñcare. Căn muca (nghĩa là) giải thoát, (ví dụ:) muñcati, muñcanti, muñcare. Kamme-muccati, muccanti, muñcīyati, muñcīyanti. Trong thể thụ động (kamme): muccati, muccanti, muñcīyati, muñcīyanti. Kārite-mocāpeti, mocāpayati. Trong thể sai khiến (kārite): mocāpeti, mocāpayati. Īādimhi-amuñci, muñci, amuñciṃsu, muñciṃsu. Trong thì quá khứ bất định (īādimhi): amuñci, muñci, amuñciṃsu, muñciṃsu. Kārite-amocesi, mocesi, amocayi, mocayi, amocesuṃ, mocesuṃ, amocayuṃ, mocayuṃ, amociṃsu, mociṃsu, amocayiṃsu, mocayiṃsu. Trong thể sai khiến (kārite): amocesi, mocesi, amocayi, mocayi, amocesuṃ, mocesuṃ, amocayuṃ, mocayuṃ, amociṃsu, mociṃsu, amocayiṃsu, mocayiṃsu. Ssatyādimhi-ssena saha cassa kkho, mokkhati, muñcissati, mokkhanti mārabandhanā. Na me samaṇa mokkhasi. Mokkhatha, mokkhāmi, mokkhāma, muñcissāma. Trong tương lai cách v.v... – cùng với ssa là kkho, mokkhati, muñcissati, mokkhanti mārabandhanā (họ sẽ thoát khỏi sự trói buộc của ma vương). Na me samaṇa mokkhasi (này sa-môn, ngươi sẽ không thoát khỏi ta). Mokkhatha, mokkhāmi, mokkhāma, muñcissāma. Ssādimhi-amokkhā[Pg.439], mokkhā, amuñcissā, muñcissā, amokkhaṃsu, mokkhaṃsu, amuñcissaṃsu, muñcissaṃsu. Trong aorist v.v... – amokkhā, mokkhā, amuñcissā, muñcissā, amokkhaṃsu, mokkhaṃsu, amuñcissaṃsu, muñcissaṃsu. Yuja-yoge, yuñjati buddhasāsane, ārabhatīti attho, yuñjanti, pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā. Yuñjasi, yuñjatha buddhasāsane. Yuñjāmi, yuñjāma. Yuja – trong sự kết hợp, yuñjati buddhasāsane (nó chuyên tâm trong Phật giáo), có nghĩa là ārabhati (nó cố gắng), yuñjanti, pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā (những kẻ ngu dốt, thiếu trí tuệ, họ chuyên tâm vào sự dễ duôi). Yuñjasi, yuñjatha buddhasāsane (các người hãy chuyên tâm trong Phật giáo). Yuñjāmi, yuñjāma. Kamme-yuñjīyati, yuñjīyanti. Thụ động cách – yuñjīyati, yuñjīyanti. Kārite-yojeti, payojeti, niyojeti, uyyojeti, yojayati, payojayati, niyojayati, uyyojayati. Sử dịch cách – yojeti, payojeti, niyojeti, uyyojeti, yojayati, payojayati, niyojayati, uyyojayati. Kamme-yojīyati, payojīyati, niyojīyati, uyyojīyati. Thụ động cách – yojīyati, payojīyati, niyojīyati, uyyojīyati. Rudha-āvaraṇe, rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti, rundhanti, orundhati, avarundhati, rundhāpeti, rundhāpayati, avarodheti, avarodhayati, uparodheti, uparodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati. Rudha – trong sự che đậy, rundhati, rundhiti, rundhīti, rundheti, rundhoti, rundhanti, orundhati, avarundhati, rundhāpeti, rundhāpayati, avarodheti, avarodhayati, uparodheti, uparodhayati, rodhāpeti, rodhāpayati. Kamme-avarodhīyati iccādi. Thụ động cách – avarodhīyati v.v... Lipa-limpane, limpati, limpanti. Lipa – trong sự tô trét, limpati, limpanti. Kamme-limpīyati. Thụ động cách – limpīyati. Kārite-limpeti, limpayati, limpāpeti, limpāpayati, lepeti, lepayati, lepāpeti, lepāpayati iccādi. Sử dịch cách – limpeti, limpayati, limpāpeti, limpāpayati, lepeti, lepayati, lepāpeti, lepāpayati v.v... Vida-paṭilābhe, vindati, vindanti. Vida – trong sự đạt được, vindati, vindanti. Kamme-vindīyati, vindīyanti. Thụ động cách – vindīyati, vindīyanti. Kārite-vindeti, vindayati, vindāpeti, vindāpayahi. Sử dịch cách – vindeti, vindayati, vindāpeti, vindāpayahi. Īādimhi-avindi[Pg.440], vindi, udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ, avindiṃsu, vindiṃsu iccādi. Trong aorist v.v... – avindi, vindi, udaṅgaṇe tattha papaṃ avinduṃ (họ đã tìm thấy điều ác ở sân đó), avindiṃsu, vindiṃsu v.v... Sica-secane, siñcati, siñcanti. Sica – trong sự rưới, siñcati, siñcanti. Kamme-siñcīyati, siñcīyanti. Thụ động cách – siñcīyati, siñcīyanti. Kārite-siñceti, siñcayati, siñcāpeti, siñcāpayati, siñceyya vā siñcāpeyya vā iccādi. Sử dịch cách – siñceti, siñcayati, siñcāpeti, siñcāpayati, siñceyya vā siñcāpeyya vā (nó nên rưới hoặc nó nên sai rưới) v.v... Subha-sampahāre, yo no gāvova sumbhati. Sumbhanti, sumbhasi, sumbhatha, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā, sumbhāma, sumbhiti, sumbhīti, sumbheti, sumbhoti iccādi. Subha – trong sự đập, yo no gāvova sumbhati (người mà đập chúng tôi như con bò). Sumbhanti, sumbhasi, sumbhatha, bhūmiṃ sumbhāmi vegasā (tôi đập mạnh xuống đất), sumbhāma, sumbhiti, sumbhīti, sumbheti, sumbhoti v.v... Gahadhātupi idha saṅgahitā. Gaha-upādāne. ‘Mañca rudhādīna’nti niggahītena saha lapaccayo. Căn gaha cũng được thu thập ở đây. Gaha – trong sự nắm giữ. Theo cú pháp ‘Mañca rudhādīnaṃ’, tiếp vị ngữ la cùng với niggahīta. 661. Ṇo niggahītassa. 661. Niggahīta được biến thành ṇo. Gahadhātumhi āgatassa niggahītassa ṇo hoti. Mahāvuttinā vikappena lassa dīgho. Niggahīta đã đến trong căn gaha trở thành ṇo. Theo Mahāvutti, la được trường hóa một cách tùy chọn. Gaṇhāti, gaṇhati vā, gaṇhanti, gaṇhasi, gaṇhatha, gaṇhāmi, gaṇhāma. Gaṇhāti, hoặc gaṇhati, gaṇhanti, gaṇhasi, gaṇhatha, gaṇhāmi, gaṇhāma. Kamme-gaṇhīyati, gaṇhīyanti. Thụ động cách – gaṇhīyati, gaṇhīyanti. ‘Hassa vipallāso’ti ha, yānaṃ vipariyāyo, gayhati, gayhanti, gayhare. Theo cú pháp ‘Hassa vipallāso’, ha và ya được hoán đổi vị trí, gayhati, gayhanti, gayhare. Kārite-gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati iccādi. Sử dịch cách – gāheti, gāhayati, gāhāpeti, gāhāpayati v.v... 662. Gahassa gheppo. 662. Gaha được biến thành gheppo. Nta, māna, tyādīsu gahassa gheppādeso hoti vā. Khi có nta, māna, ti v.v... theo sau, gaha được tùy chọn thay thế bằng gheppa. Gheppati[Pg.441], gheppanti. Gheppati, gheppanti. Kamme-gheppīyati, gheppīyanti. Thụ động cách – gheppīyati, gheppīyanti. Īādimhi-agaṇhi, gaṇhi. Trong thì Īādi (quá khứ bất định): agaṇhi, gaṇhi. Mahāvuttinā niggahītalopo, iñaāgamassa ettaṃ, aggahesi, paṭiggahesi, anuggahesi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu. Aggahesuṃ, paṭiggahesuṃ, anuggahesuṃ. Theo Mahāvutti, niggahīta bị xóa, tiếp đầu ngữ iña được biến thành e, (có các dạng như): aggahesi, paṭiggahesi, anuggahesi, aggaṇhiṃsu, gaṇhiṃsu. (Cũng có các dạng:) Aggahesuṃ, paṭiggahesuṃ, anuggahesuṃ. Ssatyādimhi-gaṇhissati, gahessati, gaṇhissanti, gahessanti iccādi. Trong thì Ssatyādi (tương lai): gaṇhissati, gahessati, gaṇhissanti, gahessanti, v.v... Rudhādigaṇo niṭṭhito. Nhóm Rudhādi kết thúc. Divādigaṇa Nhóm Divādi Atha divādigaṇo vuccate. Bây giờ, nhóm Divādi được nói đến. Idha dhātūnaṃ kamo antakkharavasena vattabbo sabbaso sadisarūpattā. Ở đây, thứ tự của các căn động từ được biết đến qua ký tự cuối, do bởi hình thức hoàn toàn tương tự. Muca, vica, yuja, luja, vija, gada, pada, mada, vida, idha, kudha, gidha, budha, yudha, vidha, sidha, sudha mana, hana, kupa, dīpa, lupa, vapa, supa, divu, sivu, tasa, tusa, disa, dusa, sisa, susa, daha, naha, muha. Muca, vica, yuja, luja, vija, gada, pada, mada, vida, idha, kudha, gidha, budha, yudha, vidha, sidha, sudha mana, hana, kupa, dīpa, lupa, vapa, supa, divu, sivu, tasa, tusa, disa, dusa, sisa, susa, daha, naha, muha. 663. Divādīhi yaka. 663. Sau (các căn động từ) nhóm Divādi, (thêm) ya. Divādīhi kriyatthehi kattari kānubandho yapaccayo hoti. Sau các (căn động từ) nhóm Divādi có nghĩa là hành động, trong thể chủ động, có tiếp vị ngữ ya với chỉ tố ka. Dibbati. Dibbati. Muca-muttiyaṃ, yassa pubbarūpattaṃ, muccati, vimuccati. Akammakattā suddhakammarūpaṃ na labbhati. Căn Muca (có nghĩa là) giải thoát. (Phụ âm đầu của) ya đồng hóa với (phụ âm cuối của căn), (có các dạng như) muccati, vimuccati. Do là tự thân tác động (akammakattā), nên không có dạng thuần túy bị động. Kārite-moceti[Pg.442], mocayati, mocāpeti, mocāpayati. Trong thể sai khiến: moceti, mocayati, mocāpeti, mocāpayati. Kamme-mocīyati, mocāpīyati, muccatu, dukkhā muccantu. Trong thể bị động: mocīyati, mocāpīyati, muccatu (mong nó được giải thoát), dukkhā muccantu (mong họ được giải thoát khỏi khổ đau). Ssatyādimhi dhātvantassa kkho, mokkhati, mokkhanti. Trong thì Ssatyādi (tương lai), âm cuối của căn động từ biến thành kkha, (có các dạng như) mokkhati, mokkhanti. Vica-viveke, viviccati, viviccanti. Căn Vica (có nghĩa là) viễn ly, (có các dạng như) viviccati, viviccanti. Kārite-viveceti, vivecayati, vivecāpeti, vivecāpayati. Trong thể sai khiến: viveceti, vivecayati, vivecāpeti, vivecāpayati. Kamme-vivecīyati, vivecāpīyati iccādi. Trong thể bị động: vivecīyati, vivecāpīyati, v.v... Yuja-yuttiyaṃ, yujjati, yujjanti. Căn Yuja (có nghĩa là) kết hợp, (có các dạng như) yujjati, yujjanti. Luja-vināse, lujjati, lujjanti. Căn Luja (có nghĩa là) hủy hoại, (có các dạng như) lujjati, lujjanti. Vija-bhaya, calanesu, saṃvijjati, saṃvijjanti. Căn Vija (có nghĩa là) sợ hãi, rung động, (có các dạng như) saṃvijjati, saṃvijjanti. Kārite-saṃvejeti, saṃvejayati, saṃvejenti, saṃvejayanti iccādi. Trong thể sai khiến: saṃvejeti, saṃvejayati, saṃvejenti, saṃvejayanti, v.v... Gada-gajjane, megho gajjati, gajjanti. Căn Gada (có nghĩa là) gầm rống, (ví dụ) megho gajjati (mây gầm), gajjanti (chúng gầm). Pada-gatimhi, uppajjati, uppajjanti, nipajjati, vipajjati, sampajjati, āpajjati, samāpajjati, paṭipajjati. Căn Pada (có nghĩa là) đi, (có các dạng như) uppajjati, uppajjanti, nipajjati, vipajjati, sampajjati, āpajjati, samāpajjati, paṭipajjati. Kamme-tena āpatti āpajjati, jhānaṃ samāpajjati, maggo paṭipajjati. Trong thể bị động: tena āpatti āpajjati (người ấy phạm một tội), jhānaṃ samāpajjati (chứng đắc thiền), maggo paṭipajjati (thực hành con đường). Kyamhi parepi yaka hoti, tena āpatti āpajjīyati. Jhānaṃ samāpajjīyati, maggo paṭipajjīyati. Khi có tiếp vị ngữ kya theo sau, ya cũng xuất hiện, (có các dạng như) tena āpatti āpajjīyati. Jhānaṃ samāpajjīyati, maggo paṭipajjīyati. Kārite-uppādeti, uppādayati, nipphādeti, nipphādayati. Sampādeti, sampādayati, āpādeti, āpādayati, paṭipādeti, paṭipādayati, paṭipajjāpeti, paṭipajjāpayati. Trong thể sai khiến: uppādeti, uppādayati, nipphādeti, nipphādayati. Sampādeti, sampādayati, āpādeti, āpādayati, paṭipādeti, paṭipādayati, paṭipajjāpeti, paṭipajjāpayati. Kamme-uppādīyati, nipphādīyati, sampādīyati, āpādīyati, paṭipādīyati. Trong thể bị động: uppādīyati, nipphādīyati, sampādīyati, āpādīyati, paṭipādīyati. Uppajjatu[Pg.443], uppajjantu, uppajjeyya, uppajjeyyuṃ, kinti nu kho saddhivihārikassa patto uppajjiyetha, cīvaraṃ uppajjiyetha, parikkhāro uppajjiyethāti imāni pana kattu, kammarūpāni. Uppajjatu, uppajjantu, uppajjeyya, uppajjeyyuṃ, kinti nu kho saddhivihārikassa patto uppajjiyetha, cīvaraṃ uppajjiyetha, parikkhāro uppajjiyethāti (làm thế nào để bình bát có thể sanh khởi cho vị đồng trú, y có thể sanh khởi, vật dụng có thể sanh khởi?) đây là những dạng chủ động và bị động. Īādimhi-uppajji, nipajji, vipajji, sampajji, āpajji, samāpajji, paṭipajji. Trong thì Īādi (quá khứ bất định): uppajji, nipajji, vipajji, sampajji, āpajji, samāpajji, paṭipajji. 664. Kvaci vikaraṇānaṃ. 664. Đôi khi đối với các vĩ tố. Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hoti. Đôi khi có sự lược bỏ các vĩ tố. Cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi iccādi, uppajjiṃsu, nipajjiṃsu. Cakkhuṃ udapādi (nhãn sanh), ñāṇaṃ udapādi (trí sanh), vijjā udapādi (minh sanh), āloko udapādi (quang sanh), vân vân, uppajjiṃsu, nipajjiṃsu. Mada-ummāde, majjati, majjanti. (Căn) Mada, với nghĩa là say sưa, điên cuồng: majjati, majjanti. Vida-sattāyaṃ, vijjati, saṃvijjati. (Căn) Vida, với nghĩa là hiện hữu: vijjati, saṃvijjati. Idha-samiddhiyaṃ, ijjhati, samijjhati. (Căn) Idha, với nghĩa là thành tựu: ijjhati, samijjhati. Kudha-kope, kujjhati, kujjhanti. (Căn) Kudha, với nghĩa là phẫn nộ: kujjhati, kujjhanti. Budha-avagamane, bujjhati, sambujjhati. (Căn) Budha, với nghĩa là giác ngộ: bujjhati, sambujjhati. Paṭipubbo niddakkhaye vikasane ca, paṭibujjhati. Khi có tiếp đầu ngữ paṭi, (căn này) có nghĩa là tỉnh giấc và nở ra: paṭibujjhati. Kamme-tena dhammo bujjhati, dhammā bujjhanti, bujjhare, bujjhīyati, bujjhīyanti. Thụ động cách: tena dhammo bujjhati, dhammā bujjhanti, bujjhare, bujjhīyati, bujjhīyanti. Kārite-bodheti, bodhayati, bodhāpeti, bodhāpayati, bujjhāpeti, bujjhāpayati. Sử động cách: bodheti, bodhayati, bodhāpeti, bodhāpayati, bujjhāpeti, bujjhāpayati. Yudha-sampahāre, mallo mallena saddhiṃ yujjhati, dve senā yujjhanti, dve meṇḍā yujjhanti, dve usabhā yujjhanti, dve hatthino yujjhanti, dve kukkuṭā yujjhanti. (Căn) Yudha, với nghĩa là chiến đấu: mallo mallena saddhiṃ yujjhati (lực sĩ chiến đấu với lực sĩ), dve senā yujjhanti (hai đạo quân chiến đấu), dve meṇḍā yujjhanti (hai con cừu đực chiến đấu), dve usabhā yujjhanti (hai con bò đực chiến đấu), dve hatthino yujjhanti (hai con voi chiến đấu), dve kukkuṭā yujjhanti (hai con gà trống chiến đấu). Kamme-yujjhīyati, yujjhīyanti. Thụ động cách: yujjhīyati, yujjhīyanti. Kārite-yodheti[Pg.444], yodhayati, yujjhāpeti, yujjhāpayati, ‘‘yodhetha māraṃ paññāvudhenā’’ti pāḷi. Sử động cách: yodheti, yodhayati, yujjhāpeti, yujjhāpayati, trong Pāḷi có câu: ‘yodhetha māraṃ paññāvudhenā’ (hãy chiến đấu với Ma vương bằng vũ khí trí tuệ). Vidha-tāḷane, sarena migaṃ vijjhati, dhammaṃ paṭivijjhati, paṭivijjhanti. (Căn) Vidha, với nghĩa là xuyên thấu: sarena migaṃ vijjhati (dùng tên bắn xuyên con nai), dhammaṃ paṭivijjhati (thấu triệt giáo pháp), paṭivijjhanti. Kamme kattusadisampi rūpaṃ hoti, tena dhammo paṭivijjhati, dhammā paṭivijjhanti, paṭivijjhīyati, paṭivijjhīyanti. Thụ động cách: hình thức cũng giống như chủ động cách, tena dhammo paṭivijjhati, dhammā paṭivijjhanti, paṭivijjhīyati, paṭivijjhīyanti. Kārite-vedheti, vedhayati, paṭivedheti, paṭivedhayati, iccādi. Sử động cách: vedheti, vedhayati, paṭivedheti, paṭivedhayati, vân vân. Sidha-saṃsiddhiyaṃ, sijjhati, sijjhanti, sijjhare. (Căn) Sidha, với nghĩa là thành tựu: sijjhati, sijjhanti, sijjhare. Kārite mahāvuttinā issa āttaṃ, sādheti, sādhayati, sādhenti, sādhayanti. Sử động cách: theo Mahāvutti, ‘i’ biến thành ‘ā’, sādheti, sādhayati, sādhenti, sādhayanti. Kamme-sādhīyati, sādhīyanti iccādi. Thụ động cách: sādhīyati, sādhīyanti, vân vân. Sudha-suddhiyaṃ, sujjhati, sujjhanti, visujjhati, parisujjhati. (Căn) Sudha, với nghĩa là thanh tịnh: sujjhati, sujjhanti, visujjhati, parisujjhati. Kārite-sodheti, sodhayati. Sử động cách: sodheti, sodhayati. Mana-maññanāyaṃ, maññati, avamaññati, atimaññati, maññanti, avamaññanti, atimaññanti iccādi. (Căn) Mana, với nghĩa là tưởng, nghĩ: maññati, avamaññati, atimaññati, maññanti, avamaññanti, atimaññanti, vân vân. Hana-vighāta, saṅghātesu, haññati, vihaññati, haññanti, vihaññanti iccādi. (Căn) Hana, với nghĩa là sát hại, va chạm: haññati, vihaññati, haññanti, vihaññanti, vân vân. Kupa-kope, paro parassa kuppati, kucchivāto kuppati, rogo kuppati, paṭikuppati, tejodhātu pakuppati. (Căn) Kupa, với nghĩa là phẫn nộ: paro parassa kuppati (người này phẫn nộ với người kia), kucchivāto kuppati (gió trong bụng bị kích động), rogo kuppati (bệnh bị kích động), paṭikuppati, tejodhātu pakuppati (hỏa đại bị kích động mạnh). Kārite-kopeti, kopayati iccādi. Sử động cách: kopeti, kopayati, vân vân. Dīpa-dittiyaṃ, dippati, dippanti, pure adhammo dippati. (Căn) Dīpa, với nghĩa là chiếu sáng: dippati, dippanti, pure adhammo dippati (thuở trước, phi pháp được rực rỡ). Kamme-dīpīyati, dīpīyanti. Thụ động cách: dīpīyati, dīpīyanti. Kārite garupantattā na vuddhi, dīpeti, dīpayati, dīpenti, dīpayanti iccādi. Sử động cách: do cận âm cuối là trường âm nên không có sự tăng âm, dīpeti, dīpayati, dīpenti, dīpayanti, vân vân. Lupa-adassane[Pg.445], luppati, luppanti. (Căn) Lupa, với nghĩa là biến mất: luppati, luppanti. Kārite-lopeti, lopayati iccādi. Ở sai khiến cách: lopeti, lopayati, v.v... Vapa-bījanikkhepe, vappati, vappanti iccādi. Căn Vapa (nghĩa là) gieo hạt: vappati, vappanti, v.v... Supa-suppane, suppati, suppanti. Căn Supa (nghĩa là) ngủ: suppati, suppanti. Mahāvuttinā ādivuddhi, soppati, soppanti. Theo Mahāvutti, nguyên âm đầu được tăng trưởng: soppati, soppanti. Samu-upasame nivāse ca, sammati, visammati, upasammati, vūpasammati, assame sammati, yattha sammati temiyo, sammanti. Kārite na vuddhi, sameti, vūpasameti iccādi. Căn Samu (nghĩa là) tịch tịnh và trú ngụ: sammati, visammati, upasammati, vūpasammati, assame sammati, yattha sammati temiyo, sammanti. Ở sai khiến cách, không có tăng trưởng: sameti, vūpasameti, v.v... Divu-kīḷāyaṃ vijigīsāyaṃ byavahāre thuti, kanti, gati, sattīsu ca, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi vassa battaṃ, ‘vaggalasehi te’ti yassa battaṃ, dibbati, dibbanti iccādi. Căn Divu (có các nghĩa là) vui chơi, mong chiến thắng, giao dịch, tán thán, ước muốn, đi đến, và năng lực. Theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, v được biến thành b; theo quy tắc ‘vaggalasehi te’, y được biến thành b: dibbati, dibbanti, v.v... Sivu-saṃsibbane, sibbati, sibbanti, sibbeyya vā sibbāpeyya vā iccādi. Căn Sivu (nghĩa là) may vá: sibbati, sibbanti, sibbeyya vā sibbāpeyya vā, v.v... Tasa-santāse, tassati. Căn Tasa (nghĩa là) run sợ: tassati. Mahāvuttinā tassa trattaṃ, utrassati, ubbijjatīti attho. Tassati, paritassati, pipāsatīti attho. Theo Mahāvutti, tas được biến thành trat: utrassati, có nghĩa là ubbijjati (kinh hãi). Tassati, paritassati, có nghĩa là pipāsati (khát nước). Kārite-tāseti, tāsayati iccādi. Ở sai khiến cách: tāseti, tāsayati, v.v... Tusa-pītimhi, tussati, santussati. Căn Tusa (nghĩa là) hoan hỷ: tussati, santussati. Kammepi-tussati, santussati, tussīyati. Cũng ở bị động cách: tussati, santussati, tussīyati. Kārite-toseti, tosayati iccādi. Ở sai khiến cách: toseti, tosayati, v.v... Disa-paññāyane, dissati, padissati, sandissati. Dissanti bālā abyattā, nimittāni padissanti, ime dhammā mayi sandissanti, ahañca imesu dhammesu sandissāmi. Căn Disa (nghĩa là) hiện ra: dissati, padissati, sandissati. Dissanti bālāGTUIKitā, nimittāni padissanti, ime dhammā mayi sandissanti, ahañca imesu dhammesu sandissāmi. Dusa-paṭighāte[Pg.446], dussati. Dosaneyyesu dussati. Padussati, dussanti, padussanti. Căn Dusa (nghĩa là) sân hận: dussati. Dosaneyyesu dussati. Padussati, dussanti, padussanti. Kārite dīgho, dūseti, dūsayati. Ở sai khiến cách, nguyên âm được trường hóa: dūseti, dūsayati. Kamme-dūsīyati iccādi. Ở bị động cách: dūsīyati, v.v... Sisa-asabbayoge, sissati, avasissati. Sarīrāni avasissanti. Căn Sisa (nghĩa là) còn lại: sissati, avasissati. Sarīrāni avasissanti. Kārite-seseti, sesayati iccādi. Ở sai khiến cách: seseti, sesayati, v.v... Susa-sussane, sussati. Aṭṭhi ca nhāru ca cammañca avasissatu, upasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ iccādi. Căn Susa (nghĩa là) khô héo: sussati. Aṭṭhi ca nhāru ca cammañca avasissatu, upasussatu me sarīre maṃsalohitaṃ, v.v... Daha-dāhe, ha, yānaṃ vipariyāyo, dayhati, dayhanti, ekacitakamhi dayhare. Căn Daha (nghĩa là) đốt cháy: h và y được hoán chuyển cho nhau: dayhati, dayhanti, ekacitakamhi dayhare. Kārite-dāheti, dāhayati iccādi. Ở sai khiến cách: dāheti, dāhayati, v.v... Naha-bandhane, sannayhati, sannayhanti iccādi. Căn Naha (nghĩa là) buộc, trói: sannayhati, sannayhanti, v.v... Muha-muyhane, muyhati, sammuyhati, sammuyhāmi, pamuyhāmi. Sabbā muyhanti me disā. Căn Muha (nghĩa là) mê muội: muyhati, sammuyhati, sammuyhāmi, pamuyhāmi. Sabbā muyhanti me disā. Kārite-moheti, mohayati iccādi. Ở sai khiến cách: moheti, mohayati, v.v... Divādigaṇo niṭṭhito. Nhóm (căn) Divādi đã kết thúc. Svādigaṇa Nhóm (căn) Svādi Atha svādigaṇo vuccate. Bây giờ, nhóm (căn) Svādi được nói đến. Gi, ci, mi, vu, su, hi, āpa, saka. Gi, ci, mi, vu, su, hi, āpa, saka. ‘Kā’ti vattate. ‘Kā’ được tiếp tục. 665. Svādito kṇo. 665. Sau (nhóm động từ căn) su v.v... là (biến tố) kṇo. Svādīhi [Pg.447] kriyatthehi paraṃ kānubandhā ṇā, ṇo iti dve paccayā honti. Sau các động từ căn thuộc nhóm su v.v..., có hai biến tố là ṇā và ṇo có ka làm tùy phụ. 666. Na te kānubandhanāgamesu. 666. Chúng không (được tăng âm) khi có các biến tố tăng thêm có ka làm tùy phụ. Ivaṇṇu’vaṇṇānaṃ akārassa ca te e, o, ā na honti kānubandhanāgamesu paresūti vuddhipaṭisedho. Các nguyên âm i, u và a ấy không trở thành e, o, ā khi có các biến tố tăng thêm có ka làm tùy phụ theo sau; đây là sự ngăn cấm tăng âm. Suṇāti, suṇoti. suṇāti, suṇoti. Gi-sadde, giṇāti, giṇoti, anugiṇāti, paṭigiṇāti. (Động từ căn) gi có nghĩa là âm thanh; giṇāti, giṇoti, anugiṇāti, paṭigiṇāti. Pubbassaralopo, anugiṇanti, paṭigiṇanti. Do lược bỏ nguyên âm đứng trước; anugiṇanti, paṭigiṇanti. Ci-caye, mahāvuttinā ṇassa nattaṃ, vaḍḍhakī pākāraṃ cināti, cinoti, ācināti, ācinoti, apacināti, apacinoti, viddhaṃsetīti attho. (Động từ căn) ci có nghĩa là thu lượm; theo mahāvutti, ṇ trở thành n; vaḍḍhakī pākāraṃ cināti (người thợ mộc xây bức tường), cinoti, ācināti, ācinoti; apacināti, apacinoti có nghĩa là phá hủy. Pubbassaralopo, cinanti, ācinanti, apacinanti. Do lược bỏ nguyên âm đứng trước; cinanti, ācinanti, apacinanti. Kamme-cīyati, ācīyati, apacīyati, cinīyati, ācinīyati, apacinīyati. Ở thể thụ động: cīyati, ācīyati, apacīyati, cinīyati, ācinīyati, apacinīyati. Kārite-cayāpeti, cayāpayati, cināpeti, cināpayati iccādi. Ở thể sai khiến: cayāpeti, cayāpayati, cināpeti, cināpayati v.v... Mi-pakkhepe, miṇāti, miṇoti, mināti, minoti vā. (Động từ căn) mi có nghĩa là ném vào; miṇāti, miṇoti, hoặc mināti, minoti. Vu-saṃvaraṇe, saṃvuṇāti, saṃvuṇoti, āvuṇāti, āvuṇoti. (Động từ căn) vu có nghĩa là che đậy; saṃvuṇāti, saṃvuṇoti, āvuṇāti, āvuṇoti. Su-savane, suṇāti, suṇoti, suṇanti, suṇāsi, suṇosi. (Động từ căn) su có nghĩa là nghe; suṇāti, suṇoti, suṇanti, suṇāsi, suṇosi. Rassatte-suṇasi [Pg.448] nāga. Suṇātha, suṇotha, suṇāmi, suṇomi, suṇāma, suṇoma. Khi được rút ngắn: suṇasi nāga. suṇātha, suṇotha, suṇāmi, suṇomi, suṇāma, suṇoma. Kamme ‘dīgho sarassā’ti kyamhi dīgho, sūyati, suyyati, sūyanti, suyyanti, suṇīyati, suṇīyanti. Ở thể thụ động, theo (quy tắc) ‘dīgho sarassā’, nguyên âm được kéo dài khi có kya theo sau; sūyati, suyyati, sūyanti, suyyanti, suṇīyati, suṇīyanti. Kārite-sāveti, anusāveti, sāvayati, anusāvayati, suṇāpeti, suṇāpayati. Ở thể sai khiến: sāveti, anusāveti, sāvayati, anusāvayati, suṇāpeti, suṇāpayati. Kamme-sāvīyati, anusāvīyati. Ở thể thụ động (của sai khiến): sāvīyati, anusāvīyati. Suṇātu, suṇantu, suyyatu, suyyantu, sāvetu, sāventu, suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ, sūyeyya, suyyeyya, sūyeyyuṃ, suyyeyuṃ, sāveyya, sāveyyuṃ. suṇātu, suṇantu, suyyatu, suyyantu, sāvetu, sāventu, suṇe, suṇeyya, suṇeyyuṃ, sūyeyya, suyyeyya, sūyeyuṃ, suyyeyuṃ, sāveyya, sāveyyuṃ. Īādimhi-asuṇi, suṇi. Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): asuṇi, suṇi. 667. Tesu suto kṇokṇānaṃ roṭa. 667. Trong các (thì) ấy, sau (động từ căn) su, các (biến tố) kṇo và kṇā trở thành roṭa. Tesu īādīsu ssakāravantesu ca vacanesu sudhātuto paresaṃ kṇo, kṇānaṃ roṭa hoti, rānubandho sabbādesadīpanattho. ‘Rānubandhentasarādissā’ti suttena ādisarassa lopo, dvittaṃ. Trong các thì bắt đầu bằng ī và các thì có ssakāra, sau động từ căn su, các biến tố kṇo và kṇā trở thành roṭa; ra làm tùy phụ có mục đích chỉ sự thay thế toàn bộ. Theo quy tắc ‘Rānubandhentasarādissā’, nguyên âm đầu được lược bỏ, và (phụ âm) được điệp lại. Assosi, assosuṃ, assosi, assosittha, assosiṃ, assosimhā, assosumhā, assosittha iccādi. assosi, assosuṃ, assosi, assosittha, assosiṃ, assosimhā, assosumhā, assosittha v.v... Ssatyādimhi-suṇissati, sossati, suṇissanti, sossanti, suṇissasi, sossasi, suṇissatha, sossatha, suṇissāmi, sossāmi, suṇissāma, sossāma. Evaṃ parachakke. Ở thì tương lai (bắt đầu bằng ssati): suṇissati, sossati, suṇissanti, sossanti, suṇissasi, sossasi, suṇissatha, sossatha, suṇissāmi, sossāmi, suṇissāma, sossāma. Tương tự cho thì điều kiện. Ssādimhi-asuṇissā, asossā, asuṇissaṃsu, sossaṃsu iccādi. Ở thì điều kiện (bắt đầu bằng ssā): asuṇissā, asossā, asuṇissaṃsu, sossaṃsu v.v... Papubbo [Pg.449] hi-pesane, pahiṇāti, pahiṇoti, pahiṇanti. (Động từ căn) hi có tiền tố pa có nghĩa là sai đi; pahiṇāti, pahiṇoti, pahiṇanti. Īādimhi-dūtaṃ pahiṇi, pahiṇiṃsu, ‘kvaci vikaraṇāna’nti vikaraṇalopo, mahāvuttinā passa dīgho, dūtaṃ pāhesi, pāhesuṃ iccādi. Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): dūtaṃ pahiṇi (đã sai sứ giả đi), pahiṇiṃsu; theo (quy tắc) ‘kvaci vikaraṇāna’, biến tố được lược bỏ, theo mahāvutti, pa được kéo dài; dūtaṃ pāhesi, pāhesuṃ v.v... Āpa-pāpuṇane papubbo – (Động từ căn) āpa có nghĩa là đạt đến, có tiền tố pa – 668. Sakāpānaṃ kukku kṇe. 668. ku và ku (được thêm) vào (động từ căn) saka và āpa khi có kṇe (tức kṇo) theo sau. Saka, āpadhātūnaṃ kānubandhā kukāra, ukārā kamena āgamā honti kṇamhi paccaye. Các biến tố tăng thêm kukāra (tức ku) và ukāra (tức u) có ka làm tùy phụ lần lượt được thêm vào các động từ căn saka và āpa khi có biến tố kṇa (tức kṇo) theo sau. Pāpuṇoti, pāpuṇanti, sampāpuṇanti. Đạt đến, họ đạt đến, họ đạt đến hoàn toàn. Paripubbo pariyattiyaṃ, pariyāpuṇāti, pariyāpuṇanti. Khi có tiếp đầu ngữ pari, (mang nghĩa) trong sự học hỏi, (chia là) pariyāpuṇāti, pariyāpuṇanti. Saṃpubbo-samāpuṇāti, parisamāpuṇāti, niṭṭhānaṃ gacchatīti attho. Khi có tiếp đầu ngữ saṃ, (chia là) samāpuṇāti, parisamāpuṇāti, có nghĩa là đi đến sự hoàn tất. Kṇeti kiṃ? Pappoti. Tại sao (có quy tắc) kṇe? (Để có dạng) Pappoti. Kamme-pāpīyati, pāpīyanti. Ở thể thụ động: pāpīyati, pāpīyanti. Kārite-pāpeti, pāpayati, pāpenti, pāpayanti. Ở thể sai khiến: pāpeti, pāpayati, pāpenti, pāpayanti. Kamme-pāpīyati, pāpīyanti. Ở thể thụ động: pāpīyati, pāpīyanti. Īādimhi-pāpuṇi, pāpuṇiṃsu iccādi. Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): pāpuṇi, pāpuṇiṃsu, v.v... Saka-sattiyaṃ, sakkuṇoti, sakkuṇāti. Căn saka (mang nghĩa) về năng lực, (chia là) sakkuṇoti, sakkuṇāti. Kṇeti kiṃ? Sakkoti, sakkuṇanti. Tại sao (có quy tắc) kṇe? (Để có dạng) Sakkoti, sakkuṇanti. Īādimhi-asakkuṇi, sakkuṇi, asakkuṇiṃsu, sakkuṇiṃsu. Ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī): asakkuṇi, sakkuṇi, asakkuṇiṃsu, sakkuṇiṃsu. 669. Sakā kṇāssa kho īādo. 669. Sau căn sak, kṇā được đổi thành kha ở thì quá khứ, v.v... Sakamhā [Pg.450] parassa kṇāssa kho hoti īādimhi. Sau (căn) sak, tiếp vị ngữ kṇā được đổi thành kha ở thì quá khứ, v.v... Asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu iccādi. Asakkhi, sakkhi, asakkhiṃsu, sakkhiṃsu, v.v... 670. Sse vā. 670. Hoặc (cũng đổi) ở thì tương lai (ssa). Sakamhā parassa kṇassa kho hoti vā sse pare. Sau (căn) sak, tiếp vị ngữ kṇā được tùy chọn đổi thành kha khi có ssa theo sau. Sakkhissati, sakkuṇissati, sakkhissanti, sakkuṇissanti, sakkhissasi, sakkhissatha, sakkhissāmi, sakkhissāma, sakkuṇissāma. Sakkhissati, sakkuṇissati, sakkhissanti, sakkuṇissanti, sakkhissasi, sakkhissatha, sakkhissāmi, sakkhissāma, sakkuṇissāma. ‘Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo’ti ssassa vikappena lopo, sakkhiti, sakkhissati, sakkhinti, sakkhissanti. Theo quy tắc ‘Dakkha sakkha hehi hohīhi lopo’, ssa được tùy chọn lược bỏ, (cho ra các dạng) sakkhiti, sakkhissati, sakkhinti, sakkhissanti. Ssādimhi-asakkhissā, sakkhissā, asakkuṇissā, sakkuṇissā iccādi. Ở thì điều kiện (bắt đầu bằng ssā): asakkhissā, sakkhissā, asakkuṇissā, sakkuṇissā, v.v... Svādigaṇo niṭṭhito. Nhóm Svādi đã kết thúc. Kyādigaṇa Nhóm Kyādi Atha kyādigaṇo vuccate. Bây giờ, nhóm Kyādi được nói đến. Kī, ji, ñā, dhū, pu, bhū, mā, mū, lū. Kī, ji, ñā, dhū, pu, bhū, mā, mū, lū. 671. Kyādīhi kṇā. 671. Sau các (căn) Kyādi, (dùng tiếp vị ngữ) kṇā. Kīiccādīhi kriyatthehi paraṃ kattari kānubandho ṇāpaccayo hoti. Sau các (căn) bắt đầu bằng kī có nghĩa hành động, ở thể chủ động, có tiếp vị ngữ ṇā với chỉ tố k. 672. Kṇāknāsu rasso. 672. Khi có kṇā và knā (theo sau), (nguyên âm dài) được rút ngắn. Etesu [Pg.451] dīghadhātūnaṃ rasso hoti. Khi có những (tiếp vị ngữ) này, các căn có nguyên âm dài được rút ngắn. Kī-dabbavinimaye, kiṇāti, kiṇanti, vikkiṇāti, vikkiṇanti. Căn kī (mang nghĩa) trong sự trao đổi hàng hóa, (chia là) kiṇāti, kiṇanti, vikkiṇāti, vikkiṇanti. Kamme-kīyati, kiyyati, vikkīyati, vikkiyyati, vikkiyyanti. Ở thể thụ động: kīyati, kiyyati, vikkīyati, vikkiyyati, vikkiyyanti. Kārite-vikkāyeti, vikkāyayati, kīṇāpeti, kīṇāpayati iccādi. Ở thể sai khiến: vikkāyeti, vikkāyayati, kīṇāpeti, kīṇāpayati, v.v... 673. Jyādīhi knā. 673. Sau nhóm động từ căn ji v.v... (là hậu tố) knā. Jiiccādīhi kattari kānubandho nāpaccayo hoti. Sau nhóm động từ căn ji v.v..., ở thể chủ động, là hậu tố nā có ka làm ký hiệu. Jināti, jinanti. Jināti, jinanti. Kamme-jīyati, jiyyati, jinīyati, jiniyyati. Ở thể bị động: jīyati, jiyyati, jinīyati, jiniyyati. Kārite-jayāpeti, jayāpayati, parājeti, parājayati, parājenti, parājayanti, jināpeti, jināpayati, ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu, jinissati, jinissanti iccādi. Ở thể sai khiến: jayāpeti, jayāpayati, parājeti, parājayati, parājenti, parājayanti, jināpeti, jināpayati, ajini, jini, ajiniṃsu, jiniṃsu, jinissati, jinissanti, v.v... Ñā-avabodhane. Động từ căn ñā (có nghĩa là) hiểu biết. 674. Ñāssa ne jā. 674. Của ñā (là) jā khi có nā (theo sau). Nāpaccaye pare ñāssa jā hoti. Khi hậu tố nā theo sau, gốc ñā biến thành jā. Jānāti, pajānāti, ājānāti, sañjānāti, vijānāti, abhijānāti, parijānāti, paṭijānāti, jānanti. Jānāti, pajānāti, ājānāti, sañjānāti, vijānāti, abhijānāti, parijānāti, paṭijānāti, jānanti. Kamme-ñāyati, paññāyati, aññāyati, saññāyati, viññāyati, abhiññāyati, pariññāyati, paṭiññāyati, ñāyanti. Ở thể bị động: ñāyati, paññāyati, aññāyati, saññāyati, viññāyati, abhiññāyati, pariññāyati, paṭiññāyati, ñāyanti. Kārite-ñāpeti[Pg.452], ñāpayati, ñāpenti, ñāpayanti, jānāpeti, jānāpayati, jānāpenti, jānāpayanti. Ở thể sai khiến: ñāpeti, ñāpayati, ñāpenti, ñāpayanti, jānāpeti, jānāpayati, jānāpenti, jānāpayanti. Kamme-ñāpīyati, saññāpīyati, jānāpīyati. Ở thể bị động: ñāpīyati, saññāpīyati, jānāpīyati. 675. Ñāssa sanāssa nāyo timhi. 675. Của ñā cùng với nā (là) nāya khi có ti (theo sau). Nāsahitassa ñāssa nāyo hoti timhi, suttavibhattiyā anti, antesu ca. Của ñā cùng với nā biến thành nāya khi có ti theo sau, và theo sự phân chia của kinh, (cũng vậy) khi có anti và ante. Nāyati. Viceyya viceyya atthe panāyatīti kho bhikkhave vipassīti vuccati. Nāyanti. ‘‘Animittā na nāyare’’ti pāḷi. Nāyati. 'Này các Tỳ-khưu, sau khi đã thẩm xét, thẩm xét các ý nghĩa, vị ấy hiểu rõ, do đó được gọi là bậc có tuệ quán'. Nāyanti. Thánh điển có câu: 'Animittā na nāyare' (Những vị vô tướng không biết). Eyyādimhi-jāneyya, jāneyyuṃ, jāneyyāsi, jāneyyātha, jāneyyāmi, jāneyyāma. Ở thể khả năng (eyya, v.v...): jāneyya, jāneyyuṃ, jāneyyāsi, jāneyyātha, jāneyyāmi, jāneyyāma. Utte-jāneyyāmu. Ở ngôi thứ nhất số nhiều: jāneyyāmu. Eyyāmassa emutte ‘‘kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti pāḷi. Của eyyāma (là) emu ở ngôi thứ nhất số nhiều. Thánh điển có câu: 'kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ' (làm sao chúng tôi biết được điều đó?). 676. Eyyassiyāñā vā. 676. Của eyya (là) iyā hoặc ñā, một cách tùy chọn. Ñāto eyyassa iyā, ñā honti, vāsaddena eyyumādīnampi ñū, ñāsi, ñātha, ñāmi, ñāmādesā honti, eyyamiccassa ñañca. Sau gốc ñā, của eyya là iyā và ñā; do từ vā (tùy chọn), của eyyuṃ v.v... cũng có các biến đổi thành ñū, ñāsi, ñātha, ñāmi, ñāmā; và của eyyāmi là ñaṃ. Jāniyā. Jāniyā. 677. Ñāmhi jaṃ. 677. Khi có ñā (theo sau), (là) jaṃ. Ñādese pare sanāssa ñāssa jaṃ hoti. Khi biến đổi ñā theo sau, của ñā cùng với nā biến thành jaṃ. Jaññā, vijaññā. Jaññā, vijaññā. Suttavibhattena [Pg.453] ñūādīsupi jaṃ hoti. ‘‘Pāpaṃ katvā mā maṃ jaññūti icchati, vivekadhammaṃ ahaṃ vijaññaṃ, jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññu’’nti pāḷī. ‘Jaññāsi, jaññātha, jaññāmi, jaññāmā’tipi yujjati. Theo sự phân chia của kinh, jaṃ cũng được dùng trước ñū v.v... Thánh điển có câu: 'Pāpaṃ katvā mā maṃ jaññūti icchati' (Làm điều ác rồi, nó mong rằng: 'Mong rằng họ đừng biết đến ta'), 'vivekadhammaṃ ahaṃ vijaññaṃ' (mong rằng tôi biết được pháp viễn ly), 'jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ' (nếu chúng ta biết được người có giới và rộng lượng). Các dạng 'Jaññāsi, jaññātha, jaññāmi, jaññāmā' cũng hợp lý. 678. Īssatyādīsu knālopo. 678. Ở thì quá khứ (ī), tương lai (ssati), v.v... có sự lược bỏ knā. Knāssa lopo hoti vā īādimhi ssatyādimhi ca. Sự lược bỏ knā xảy ra một cách tùy chọn ở thì quá khứ (bắt đầu bằng ī) và thì tương lai (bắt đầu bằng ssati). Aññāsi, abbhaññāsi, ajāni, aññāsuṃ, aññaṃsu, abbhaññaṃsu, jāniṃsu, aññāsi, abbhaññāsi, ajāni, aññittha, jānittha, aññāsiṃ, abbhaññāsiṃ, ajāniṃ, jāniṃ, aññāsimhā, ajānimhā, jānimhā, ñāssati, jānissati, ñāssanti, jānissanti. Aññāsi, abbhaññāsi, ajāni, aññāsuṃ, aññaṃsu, abbhaññaṃsu, jāniṃsu, aññāsi, abbhaññāsi, ajāni, aññittha, jānittha, aññāsiṃ, abbhaññāsiṃ, ajāniṃ, jāniṃ, aññāsimhā, ajānimhā, jānimhā, ñāssati, jānissati, ñāssanti, jānissanti. Kamme-viññāyissati, viññāyissanti. Ở thể bị động: viññāyissati, viññāyissanti. 679. Ssassa hi kamme. 679. Về ssa ở thể bị động. Ñāto ssassa hi hoti vā kamme. Đối với nó, quả thật có (hình thức) ñāto, hoặc là trong thể thụ động. Paññāyihi. ‘‘Paññāyihinti etā, daharā’’ti pāḷi. Paññāyissati, paññāyissanti iccādi. Paññāyihi. Pāḷi là: ‘‘Paññāyihinti etā, daharā’’ (những thiếu nữ này sẽ xuất hiện). Paññāyissati, paññāyissanti, vân vân. Dhū-vidhunane, knāmhi rasso, dhunāti, dhunanti. Căn dhū có nghĩa là rũ sạch. Trong nhóm knā, (nguyên âm dài) được rút ngắn lại. (Ví dụ:) dhunāti, dhunanti. Kamme-dhunīyati, dhunīyanti. Thể thụ động (kamme): dhunīyati, dhunīyanti. Kārite-dhunāpeti, dhunāpayati. Thể sử động (kārite): dhunāpeti, dhunāpayati. Pu-sodhane, punāti, punanti. Căn pu có nghĩa là làm cho sạch. (Ví dụ:) punāti, punanti. Bhū-pattiyaṃ, rasso, abhisambhunāti, abhisambhunanti. Nāssa ṇatte-abhisambhuṇāti, abhisambhuṇanti. Căn bhū có nghĩa là đạt được, (nguyên âm dài) được rút ngắn lại. (Ví dụ:) abhisambhunāti, abhisambhunanti. Khi na của nó không thành ṇa: abhisambhuṇāti, abhisambhuṇanti. Mā-parimāṇe[Pg.454], mahāvuttinā dhātvantassa ittaṃ, mināti, nimmināti. Căn mā có nghĩa là đo lường. Theo Mahāvutti, âm cuối của căn biến thành i. (Ví dụ:) mināti, nimmināti. Kamme-upamīyati, upamīyanti, nimmīyati, nimmīyanti. Thể thụ động (kamme): upamīyati, upamīyanti, nimmīyati, nimmīyanti. Kārite-nagaraṃ māpeti, māpayati, māpīyati, māpīyanti, nimmini, nimminiṃsu, māpesi, māpayi, māpesuṃ, māpayuṃ, nimminissati, nimminissanti, māpessati, māpessanti iccādi. Thể sử động (kārite): nagaraṃ māpeti, māpayati, māpīyati, māpīyanti, nimmini, nimminiṃsu, māpesi, māpayi, māpesuṃ, māpayuṃ, nimminissati, nimminissanti, māpessati, māpessanti, vân vân. Mū-bandhane, munāti. Căn mū có nghĩa là trói buộc. (Ví dụ:) munāti. Lū-chedane, rassattaṃ, lunāti, lunanti. Căn lū có nghĩa là cắt. (Nguyên âm dài) được rút ngắn lại. (Ví dụ:) lunāti, lunanti. Kamme-lūyati, lūyanti. Thể thụ động (kamme): lūyati, lūyanti. Kārite-lāvayati, lāvayanti. Thể sử động (kārite): lāvayati, lāvayanti. Kamme-lāvīyati iccādi. Thể thụ động (của sử động): lāvīyati, vân vân. Kyādigaṇo niṭṭhito. Nhóm Kyādi (Kyādigaṇa) đã chấm dứt. Tanādigaṇa Nhóm Tanādi (Tanādigaṇa) Atha tanādigaṇo vuccate. Bây giờ, nhóm Tanādi (Tanādigaṇa) được nói đến. Āpa, kara, tana, saka. Āpa, kara, tana, saka. 680. Tanāditvo. 680. Sau nhóm Tanādi là tiếp vĩ ngữ o. Tanādīhi paraṃ opaccayo hoti. Sau (các căn) nhóm Tanādi, có tiếp vĩ ngữ o. Tanoti. Tanoti. Āpa-pāpuṇane papubbo. Dhātvantassa dvittaṃ rasso ca, pappoti, papponti. Căn āpa có nghĩa là đạt đến, đi trước là tiếp đầu ngữ pa. Âm cuối của căn được lặp lại và (nguyên âm dài) được rút ngắn. (Ví dụ:) pappoti, papponti. Kamme-pāpīyati, pāpīyanti. Thể thụ động (kamme): pāpīyati, pāpīyanti. Kārite-pāpeti, pāpayati. Thể sử động (kārite): pāpeti, pāpayati. Kamme-pāpīyati [Pg.455] pāpīyanti iccādi. Thể thụ động (của sử động): pāpīyati, pāpīyanti, vân vân. Kara-karaṇe, karoti, karonti. Căn kara có nghĩa là làm. (Ví dụ:) karoti, karonti. Kamme-karīyati, karīyanti. Thể thụ động (kamme): karīyati, karīyanti. ‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti yamhi dhātvantassa yattaṃ, kayyati, kayyanti, kayyare, kayyate, kayyante. Theo quy tắc ‘Tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, khi có ya, âm cuối của căn biến thành ya. (Ví dụ:) kayyati, kayyanti, kayyare, kayyate, kayyante. Kārite-kāreti, kārayati, kārenti, kārayanti, kārāpeti, kārāpayati, kārāpenti, kārāpayanti. Thể sử động (kārite): kāreti, kārayati, kārenti, kārayanti, kārāpeti, kārāpayati, kārāpenti, kārāpayanti. 681. Karassa sossa kuṃ. 681. Động từ căn kar cùng với o của nó được biến đổi thành kuṃ. O-kārasahitassa karassa kuṃ hoti mi, mesu paresu. Động từ căn kar cùng với mẫu tự o được biến đổi thành kuṃ khi các vĩ ngữ mi, me theo sau. Kummi, kumma, ‘‘bhattu apacitiṃ kummi, dhammassāpacitiṃ kummī’’ti pāḷī. Ví dụ: Kummi, kumma. Pāḷi có câu: ‘bhattu apacitiṃ kummi, dhammassāpacitiṃ kummī’ (tôi thể hiện sự tôn kính đối với chồng, tôi thể hiện sự tôn kính đối với Pháp). 682. Karotissa kho. 682. Kho cho karoti. Pādito parassa karadhātussa kvaci kho hoti. Đôi khi động từ căn kar theo sau một tiếp đầu ngữ được biến đổi thành kho. Saṅkharoti, saṅkharonti, abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti. Ví dụ: Saṅkharoti, saṅkharonti, abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti. Kamme-saṅkharīyati, saṅkharīyanti. Thể thụ động: saṅkharīyati, saṅkharīyanti. Kārite-saṅkhāreti, saṅkhārayati. Thể sai khiến: saṅkhāreti, saṅkhārayati. Ṇāpimhi na vuddhi, saṅkharāpeti, saṅkharāpayati. Không có sự tăng âm khi có ṇāpi: saṅkharāpeti, saṅkharāpayati. Kamme-saṅkhārīyati, saṅkharāpīyati. Thể thụ động (của sai khiến): saṅkhārīyati, saṅkharāpīyati. 683. Karassa sossa kubbakurukayirā. 683. Động từ căn kar cùng với o của nó được biến đổi thành kubba, kuru, kayirā. O-kārasahitassa karassa kubba, kuru, kayirā honti vā nta, māna, tyādīsu, mahāvuttinā vikappena kussa kruttaṃ. Động từ căn kar cùng với mẫu tự o được tùy chọn biến đổi thành kubba, kuru, kayirā khi các vĩ ngữ nta, māna, ti v.v... theo sau. Theo Mahāvutti, ku được tùy chọn biến đổi thành kru. Kubbati [Pg.456] kubbanti, krubbati, krubbanti. Ví dụ: Kubbati, kubbanti, krubbati, krubbanti. Parachakke-kubbate, krubbate, kubbante, krubbante, kurute, kayirati, kayiranti, kayirasi, kayiratha, kayirāmi, kayirāma, kayirate, kayirante. Trong nhóm vĩ ngữ khác (Parachakka): kubbate, krubbate, kubbante, krubbante, kurute, kayirati, kayiranti, kayirasi, kayiratha, kayirāmi, kayirāma, kayirate, kayirante. Karotu, saṅkharotu, kubbatu, krubbatu, kurutu, agghaṃ kurutu no bhavaṃ, kayiratu. Ví dụ: Karotu, saṅkharotu, kubbatu, krubbatu, kurutu, agghaṃ kurutu no bhavaṃ (mong ngài hãy định giá cho chúng tôi), kayiratu. Kareyya, saṅkhareyya, kubbeyya, krubbeyya, kayireyya. Ví dụ: Kareyya, saṅkhareyya, kubbeyya, krubbeyya, kayireyya. 684. Ṭā. 684. Ṭā. Kayirādesato parassa eyyavibhattissa ṭānubandho ā hoti vā. Sau biến đổi kayirā, vĩ ngữ eyya có chỉ tố ṭa được tùy chọn biến đổi thành ā. So puññaṃ kayirā, puññaṃ ce puriso kayirā, kayirā naṃ punappunaṃ. Ví dụ: So puññaṃ kayirā (người ấy nên làm phước), puññaṃ ce puriso kayirā, kayirā naṃ punappunaṃ (nếu người làm điều phước, nên làm đi làm lại). 685. Kayireyyasseyyumādīnaṃ. 685. Của kayireyya, eyyuṃ v.v... Kayirādesato parassa eyyuṃādīnaṃ eyyasaddassa lopo hoti. Sau biến đổi kayirā, phần eyya của các vĩ ngữ eyyuṃ v.v... bị xóa bỏ. Kayiruṃ, kayireyyuṃ, kayirāsi, kayireyyāsi, kayirātha, kayireyyātha, kayirāmi, kayireyyāmi, kayirāma, kayireyyāma. Ví dụ: Kayiruṃ, kayireyyuṃ, kayirāsi, kayireyyāsi, kayirātha, kayireyyātha, kayirāmi, kayireyyāmi, kayirāma, kayireyyāma. 686. Ethassā. 686. Ā cho etha. Kayirādesato parassa ethassa e-kārassa ā hoti vā. Sau biến đổi kayirā, mẫu tự e của vĩ ngữ etha được tùy chọn biến đổi thành ā. So [Pg.457] kayirātha, dīpaṃ kayirātha paṇḍito, kayirā ce kayirāthenaṃ. Ví dụ: So kayirātha, dīpaṃ kayirātha paṇḍito (bậc trí nên làm hòn đảo), kayirā ce kayirāthenaṃ (nếu làm, nên làm việc ấy). Īādimhi-akari, kari, saṅkhari, abhisaṅkhari, akubbi, kubbi, akrubbi, krubbi, akayiri, kayiri, akaruṃ, karuṃ, saṅkharuṃ, abhi, saṅkharuṃ, akariṃsu, kariṃsu, saṅkhariṃsu, abhisaṅkhariṃsu, akubbiṃsu, kubbiṃsu, akrubbiṃsu, krubbiṃsu, akayiriṃsu, kayiriṃsu, akayiruṃ, kayiruṃ. Trong thì quá khứ (với vĩ ngữ ī v.v...): akari, kari, saṅkhari, abhisaṅkhari, akubbi, kubbi, akrubbi, krubbi, akayiri, kayiri, akaruṃ, karuṃ, saṅkharuṃ, abhisaṅkharuṃ, akariṃsu, kariṃsu, saṅkhariṃsu, abhisaṅkhariṃsu, akubbiṃsu, kubbiṃsu, akrubbiṃsu, krubbiṃsu, akayiriṃsu, kayiriṃsu, akayiruṃ, kayiruṃ. 687. Kā īādīsu. 687. Kā khi có ī v.v... theo sau. Īādīsu saokārassa karassa kā hoti vā. Khi các vĩ ngữ ī v.v... theo sau, động từ căn kar cùng với o của nó được tùy chọn biến đổi thành kā. 688. Dīghā īssa. 688. Của ī sau trường âm. Ā, e, ūdīghehi parassa īvacanassa si hoti vā. Sau các trường âm ā, e, ū, vĩ ngữ ī được tùy chọn biến đổi thành si. Aṭṭhāsi, adāsi, vadesi, vajjesi, bhāvesi, kāresianubhosi, ahosi iccādi. Aṭṭhāsi, adāsi, vadesi, vajjesi, bhāvesi, kāresianubhosi, ahosi, v.v... So akāsi, te akaṃsu, gāthāyaṃ ‘‘akaṃsu satthuvacana’’nti pāḷi. Akāsuṃ, tvaṃ akāsi. Mā tumhe evarūpaṃ akattha, mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvī vā yadi vā raho. Akāsittha, ahaṃ akāsiṃ, mayaṃ akāsimhā, akamhā. Bhogesu vijjamānesu, dīpaṃ nākamha attano. So akā. ‘‘Tato ekasataṃ khatye, anuyante bhavaṃ akā’’ti pāḷi. Akāsittha vā, ahaṃ akaṃ, akaraṃ vā. ‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ nākaṃ, pitu vuddhassa bhāsita’’nti pāḷi. So akāsi (nó đã làm), te akaṃsu (họ đã làm), trong kệ ngôn, câu Pāḷi là: “akaṃsu satthuvacanaṃ” (họ đã làm theo lời dạy của bậc Đạo Sư). Akāsuṃ (họ đã làm), tvaṃ akāsi (bạn đã làm). Mā tumhe evarūpaṃ akattha (các bạn chớ làm việc như vậy), mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvī vā yadi vā raho (chớ làm nghiệp ác, dù công khai hay lén lút). Akāsittha (các bạn đã làm), ahaṃ akāsiṃ (tôi đã làm), mayaṃ akāsimhā, akamhā (chúng tôi đã làm). Bhogesu vijjamānesu, dīpaṃ nākamha attano (khi tài sản hiện có, chúng tôi đã không làm nơi nương tựa cho chính mình). So akā (nó đã làm). Câu Pāḷi là: “Tato ekasataṃ khatye, anuyante bhavaṃ akā” (sau đó, ngài đã tạo ra một trăm vị Sát-đế-lỵ đi theo). Hoặc akāsittha (các bạn đã làm), ahaṃ akaṃ, hoặc akaraṃ (tôi đã làm). Câu Pāḷi là: “Tassāhaṃ vacanaṃ nākaṃ, pitu vuddhassa bhāsita” (tôi đã không làm theo lời nói của người cha già cả). Kārite-so kāresi, kārayi, kārāpesi, kārāpayi, te kāresuṃ, kārayuṃ, kārāpesuṃ, kārāpayuṃ iccādi. Trong thể sai khiến: so kāresi, kārayi, kārāpesi, kārāpayi (nó đã khiến làm), te kāresuṃ, kārayuṃ, kārāpesuṃ, kārāpayuṃ (họ đã khiến làm), v.v... Karissati [Pg.458] saṅkharissati, kubbissati, krubbissati, kayirissati iccādi. Karissati, saṅkharissati, kubbissati, krubbissati, kayirissati, v.v... ‘‘Harassa cāhaṅa sse’ti ssena saha karassa rakārassa āhaṅa hoti, kāhati, kāhanti, kathaṃ kāhanti dārakā. Theo quy tắc ‘Harassa cāhaṅa sse’, phụ âm ra của (căn) kara cùng với ssa được chuyển thành āha, (như trong) kāhati (nó sẽ làm), kāhanti (họ sẽ làm), kathaṃ kāhanti dārakā (những đứa trẻ sẽ làm thế nào?). Iñāgame-kāhiti, kāhinti iccādi. Kāhasi, kāhatha. Kāhāmi kusalaṃ bahuṃ, kāhāma puññasañcayaṃ. Khi có tiếp đầu ngữ i: kāhiti, kāhinti, v.v... Kāhasi (bạn sẽ làm), kāhatha (các bạn sẽ làm). Kāhāmi kusalaṃ bahuṃ (tôi sẽ làm nhiều điều thiện), kāhāma puññasañcayaṃ (chúng ta sẽ tích lũy phước báu). ‘Āīādīsū’ti sutte yogavibhāgena ssatyādīsupi kā hoti, saṃyoge rassattaṃ, kassati, kassanti, kassasi, kassatha, kassāmi, kassāma, kassaṃ purisakāriyaṃ. Bằng cách phân chia quy tắc trong câu kinh ‘Āīādīsū’, (căn kara) cũng trở thành kā trước các vĩ tố như ssati; khi có phụ âm kép, (nguyên âm dài) được rút ngắn lại, (như trong) kassati, kassanti, kassasi, kassatha, kassāmi, kassāma, kassaṃ purisakāriyaṃ (tôi sẽ làm việc của người đàn ông). Ssādimhi-akāhā, akarissā iccādi. Khi có vĩ tố ssā: akāhā, akarissā, v.v... Tanu-vitthāre, tanoti. Căn tanu có nghĩa là trải rộng, (chia thành) tanoti. Parassaralopo-tanonti. Do lược bỏ nguyên âm sau: tanonti. 689. Ovikaraṇassu parachakke. 689. U thay cho vĩ tố o trong nhóm sáu vĩ tố sau. Parachakke pare ovikaraṇassa u hoti. Khi nhóm sáu vĩ tố sau đi theo, vĩ tố o trở thành u. Tanute, tanunte. Tanute, tanunte. ‘Yavā sare’ti ussa vatte-tanvante. Theo quy tắc ‘Yavā sare’, u trở thành v: tanvante. 690. Pubbachakke vā kvaci. 690. Trong nhóm sáu vĩ tố trước, đôi khi tùy chọn. Pubbachakke ovikaraṇassa kvaci u hoti vā. Trong nhóm sáu vĩ tố trước, vĩ tố o đôi khi trở thành u, tùy chọn. Tanuti, kurutu. Tanuti, kurutu. Kvacīti kiṃ? Karoti. Tại sao nói ‘đôi khi’? (Để có trường hợp) karoti. Vāti [Pg.459] kiṃ? Tanoti. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Để có trường hợp) tanoti. Kamme-tanīyati, taññati. Trong thể bị động: tanīyati, taññati. 691. Tanassā vā. 691. Ā thay cho na của (căn) tana, tùy chọn. Tanadhātussa na-kārassa ā hoti vā kyamhi. Phụ âm na của căn tana trở thành ā, tùy chọn, khi có vĩ tố ya (của thể bị động). Tāyati, tāyanti, patāyati, patāyanti. ‘‘Ito’dāni patāyanti, sūciyo balisāni cā’’ti pāḷi. Tāyate, tāyante. Tāyati, tāyanti, patāyati, patāyanti. Câu Pāḷi là: “Ito’dāni patāyanti, sūciyo balisāni cā” (từ đây, những cây kim và lưỡi câu được trải ra). Tāyate, tāyante. Saka-sattiyaṃ, sakkoti, sakkonti, sakkosi, sakkotha, sakkomi, sakkoma. Căn saka có nghĩa là có năng lực, (chia thành) sakkoti, sakkonti, sakkosi, sakkotha, sakkomi, sakkoma. Tanādigaṇo niṭṭhito. Nhóm (căn) Tanādi đã kết thúc. Curādigaṇa Nhóm (căn) Curādi Atha curādigaṇo vuccate. Bây giờ, nhóm (căn) Curādi được nói đến. Āpa, kamu, gaṇa, ghaṭa, cinta, ceta, cura, dhara, pāla, pūja, manta, māna, vida. Āpa, kamu, gaṇa, ghaṭa, cinta, ceta, cura, dhara, pāla, pūja, manta, māna, vida. 692. Curādīhiṇi. 692. Vĩ tố ṇi sau các căn Curādi. Curādīhi kriyatthehi paraṃ sakatthe ṇipaccayo hoti. Sau các căn thuộc nhóm Curādi có nghĩa là hành động, có vĩ tố ṇi trong nghĩa của chính nó. Coreti, corayati. Nó lấy trộm. Vipubbo āpa-byāpane, byāpeti, byāpayati. Căn āpa có tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là lan khắp: byāpeti, byāpayati. Kamu-icchāyaṃ, kāmeti, kāmayati, kāmenti, kāmayanti, nikāmeti, nikāmayati, nikāmenti, nikāmayanti. Căn kamu có nghĩa là mong muốn: kāmeti, kāmayati, kāmenti, kāmayanti, nikāmeti, nikāmayati, nikāmenti, nikāmayanti. Kamme-kāmīyati, kāmīyanti. Thụ động cách: kāmīyati, kāmīyanti. Kārite ṇāpi eva, kāmāpeti, kāmāpayati. Sử dịch cách: kāmāpeti, kāmāpayati. Kamme-kāmāpīyati[Pg.460], kāmāpayīyati. Thụ động cách của sử dịch cách: kāmāpīyati, kāmāpayīyati. Gaṇa-saṅkhyāne, gaṇa, ghaṭānaṃ tudādittā na vuddhi, gaṇeti, gaṇayati. Căn gaṇa có nghĩa là đếm; gaṇa thuộc nhóm ghaṭa giống như nhóm tudādi nên không có trường âm: gaṇeti, gaṇayati. Ghaṭa-cetāyaṃ, ghaṭeti, ghaṭayati. Căn ghaṭa có nghĩa là cố gắng: ghaṭeti, ghaṭayati. Cinta-cintāyaṃ, garupantattā na vuddhi, cinteti, cintayati. Căn cinta có nghĩa là suy nghĩ; do có âm cuối nặng nên không có trường âm: cinteti, cintayati. Kamme-cintīyati, cintīyanti. Thụ động cách: cintīyati, cintīyanti. Kārite-cintāpeti, cintāpayati. Sử dịch cách: cintāpeti, cintāpayati. Kamme-cintāpīyati, cintāpayīyati. Thụ động cách của sử dịch cách: cintāpīyati, cintāpayīyati. Īādimhi-cintesi, cintayi, cinteyuṃ, cintayuṃ, cintesi, cintayi, cintayittha, cintesiṃ, cintayiṃ, cintesimhā, cintayimhā. Trong thì Ajjattanī (quá khứ): cintesi, cintayi, cinteyuṃ, cintayuṃ, cintesi, cintayi, cintayittha, cintesiṃ, cintayiṃ, cintesimhā, cintayimhā. Ceta-cetāyaṃ, ceteti, cetayati, cetenti, cetayanti. Căn ceta có nghĩa là nhận thức: ceteti, cetayati, cetenti, cetayanti. Cura-theyye, coreti, corayati, corenti, corayanti. Căn cura có nghĩa là lấy trộm: coreti, corayati, corenti, corayanti. Dhara-dhāraṇe, dhāreti, dhārayati, dhārenti, dhārayanti. Căn dhara có nghĩa là mang, giữ: dhāreti, dhārayati, dhārenti, dhārayanti. Pāla-pālane, pāleti, pālayati, pālenti, pālayanti. Căn pāla có nghĩa là bảo vệ, hộ trì: pāleti, pālayati, pālenti, pālayanti. Pūja-pūjāyaṃ, garupantattā na vuddhi, pūjeti, pūjayati, pūjenti, pūjayanti. Căn pūja có nghĩa là cúng dường; do có âm cuối nặng nên không có trường âm: pūjeti, pūjayati, pūjenti, pūjayanti. Manta-guttabhāsane, manteti, mantayati, mantenti, mantayanti. Căn manta có nghĩa là bàn bạc kín: manteti, mantayati, mantenti, mantayanti. Āpubbo kathane āmantane ca. Āmantayāmi vo bhikkhave, bhagavā bhikkhū āmantesi. Có tiếp đầu ngữ ā có nghĩa là nói và gọi mời. Āmantayāmi vo bhikkhave (Này các Tỳ khưu, Ta gọi các ông), bhagavā bhikkhū āmantesi (Đức Thế Tôn đã gọi các vị Tỳ khưu). Nipubbo-nimantane, nimanteti, nimantayati. Có tiếp đầu ngữ ni có nghĩa là mời, thỉnh: nimanteti, nimantayati. Īādimhi-mantesi[Pg.461], mantayi, āmantesi, āmantayi, nimantesi, nimantayi, mantesuṃ, mantayuṃ, mantayiṃsu rahogatā, mantessati, āmantessati, nimantessati, mantayissati, āmantayissati, nimantayissati iccādi. Trong thì Ajjattanī (quá khứ): mantesi, mantayi, āmantesi, āmantayi, nimantesi, nimantayi, mantesuṃ, mantayuṃ, mantayiṃsu rahogatā (họ đã bàn bạc ở nơi kín đáo). Thì tương lai: mantessati, āmantessati, nimantessati, mantayissati, āmantayissati, nimantayissati v.v... Māna-pūjāyaṃ, māneti, mānayati, mānenti, mānayanti iccādi. Căn māna có nghĩa là tôn kính: māneti, mānayati, mānenti, mānayanti v.v... Vida-anubhavane, vedeti, vedayati, paṭisaṃvedeti, paṭisaṃvedayati. Căn vida có nghĩa là cảm thọ, kinh nghiệm: vedeti, vedayati, paṭisaṃvedeti, paṭisaṃvedayati. Paṭi, ni, papubbo ācikkhane, paṭivedeti, paṭivedayati, nivedeti, nivedayati, pavedeti, pavedayati iccādi. Có tiếp đầu ngữ paṭi, ni, pa có nghĩa là trình bày, thông báo: paṭivedeti, paṭivedayati, nivedeti, nivedayati, pavedeti, pavedayati v.v... Curādigaṇo niṭṭhito. Dứt nhóm động từ Curādi. Vikaraṇapaccayarāsi niṭṭhito. Dứt phần các hậu tố tạo thân động từ (vikaraṇa). Sāmañña kha, cha, sarāsi Phần chung: kha, cha, và nhóm nguyên âm. Atha dhātupaccayā vuccante. Tiếp theo, các hậu tố của căn được nói đến. Kriyāvācībhāvena dhāturūpā paccayā dhātupaccayā, kriyatthapaccayāti vuttaṃ hoti, tasmā tehipi sabbesaṃ tyādi, tabbādivibhatti, paccayānaṃ sambhavo. Các hậu tố có hình thức của căn do có khả năng diễn đạt hành động được gọi là hậu tố của căn (dhātupaccaya); có thể nói rằng chúng là các hậu tố có ý nghĩa hành động. Do đó, với chúng cũng có thể có tất cả các biến tố như ti v.v... và các hậu tố như tabba v.v... Tija, māna, kita, gupa, badha. Tija, māna, kita, gupa, badha. 693. Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu. 693. Sau (các động từ căn) tija và māna, (các tiếp vị ngữ) kha và sa được dùng theo thứ tự trong nghĩa là kham nhẫn và thẩm sát. Khamāyaṃ vīmaṃsāyañca pavattehi tija, mānadhātūhi paraṃ kamena kha, sapaccayā honti. Sau các động từ căn tija và māna được sử dụng trong nghĩa là kham nhẫn và thẩm sát, các tiếp vị ngữ kha và sa được thêm vào theo thứ tự. Tija-khamāyaṃ, iminā khapaccayo. (Động từ căn) tija trong nghĩa là kham nhẫn, do (quy tắc) này nên có tiếp vị ngữ kha. 694. Khachasānamekassaraṃ dve. 694. Đối với (các động từ căn) có tiếp vị ngữ kha, cha, và sa, (hình thức) một âm tiết được lặp lại thành hai. Kha[Pg.462], cha, sapaccayantānaṃ dhāturūpānaṃ paṭhamaṃ saddarūpaṃ ekassaraṃ dverūpaṃ hotīti ‘tija, tija’iti dvirūpe kate ‘loponādibyañjanassā’ti anādibyañjanabhūtassa ja-kārassa lopo, ‘pararūpamayakāre byañjane’ti dhātvantajakārassa pararūpattaṃ. ‘Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’ti saṃyogādissa khassa kattaṃ, ‘titikkha’iti dhātupaccayantarūpaṃ, tato tyādyuppatti. Đối với các hình thức động từ căn tận cùng bằng các tiếp vị ngữ kha, cha, và sa, hình thức âm thanh đầu tiên có một âm tiết được lặp lại. Do đó, khi hình thức lặp lại 'tija, tija' được tạo thành, do quy tắc 'loponādibyañjanassā', phụ âm ja không phải là phụ âm đầu bị xóa bỏ; do quy tắc 'pararūpamayakāre byañjane', phụ âm ja cuối của động từ căn được đồng hóa. Do quy tắc 'Catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā', phụ âm kha đứng đầu của cụm phụ âm kép biến thành ka. Hình thức của động từ căn và tiếp vị ngữ là 'titikkha', từ đó có sự phát sinh của ti, v.v. Titikkhati, titikkhanti. Titikkhati (nó/anh ấy/cô ấy nhẫn nại), titikkhanti (họ nhẫn nại). Kamme-titikkhīyati. Thụ động cách: titikkhīyati. Kārite-titikkheti, titikkhayati, titikkhāpeti, titikkhāpayati. Sử dịch cách: titikkheti, titikkhayati, titikkhāpeti, titikkhāpayati. Kamme-titikkhāpīyati, titikkhāpīyanti. Thụ động cách của sử dịch cách: titikkhāpīyati, titikkhāpīyanti. Titikkhatu, titikkhantu, titikkheyya, titikkheyyuṃ iccādi. Titikkhatu, titikkhantu, titikkheyya, titikkheyyuṃ, v.v. Khamāyanti kiṃ? Tija-nisāne, tejeti, tejenti. Tại sao nói 'trong nghĩa là kham nhẫn'? (Bởi vì) tija (còn có nghĩa) là mài sắc. (Ví dụ:) tejeti, tejenti. Kārite-tejeti. ‘‘Samuttejeti sampahaṃsetī’’ti pāḷi. Sử dịch cách: tejeti. Trong Pāḷi có câu: 'Samuttejeti sampahaṃsetī' (nó khích lệ, nó làm cho hoan hỷ). Māna-vīmaṃsāyaṃ, tato sapaccayo. ‘Khachasānamekassaraṃ dve’ti ‘māna, māna’iti dvirūpe kate – (Động từ căn) māna trong nghĩa là thẩm sát, từ đó có tiếp vị ngữ sa. Do quy tắc 'Khachasānamekassaraṃ dve', khi hình thức lặp lại 'māna, māna' được tạo thành – 695. Mānassa vī parassa ca maṃ. 695. Đối với (động từ căn) māna, (phần trước) biến thành vī, và (phần) sau biến thành maṃ. Dvitte pubbassa mānassa vī hoti, parassa ca sabbassa mānassa maṃ hoti. Khi được lặp lại, māna đứng trước biến thành vī, và toàn bộ māna đứng sau biến thành maṃ. Vīmaṃsati, vīmaṃsanti. Vīmaṃsati (nó/anh ấy/cô ấy thẩm sát), vīmaṃsanti (họ thẩm sát). Kamme-vīmaṃsīyati[Pg.463], vīmaṃsīyanti. Thụ động cách: vīmaṃsīyati, vīmaṃsīyanti. Kārite-vīmaṃseti, vīmaṃsayati, vīmaṃsāpeti, vīmaṃsāpayati. Sử dịch cách: vīmaṃseti, vīmaṃsayati, vīmaṃsāpeti, vīmaṃsāpayati. Kamme-vīmaṃsāpīyati, vīmaṃsāpīyanti. Thụ động cách của sử dịch cách: vīmaṃsāpīyati, vīmaṃsāpīyanti. Vīmaṃsāyanti kiṃ? Māna-pūjāyaṃ, māneti, sammāneti, abhimāneti, pūjetīti attho. Tại sao nói 'trong nghĩa là thẩm sát'? (Bởi vì) māna (còn có nghĩa) là tôn kính. (Ví dụ:) māneti, sammāneti, abhimāneti, có nghĩa là pūjeti (cúng dường, tôn kính). Kita-rogāpanayane saṃsaye ca. (Động từ căn) kita (có nghĩa) là chữa bệnh và nghi ngờ. 696. Kitā tikicchāsaṃsayesu cho. 696. Sau (động từ căn) kita, (tiếp vị ngữ) cha được dùng trong nghĩa là chữa trị và nghi ngờ. Tikicchāyaṃ saṃsaye ca pavattakitadhātuto paraṃ cho hoti. Sau động từ căn kita được sử dụng trong nghĩa là chữa trị và nghi ngờ, tiếp vị ngữ cha được thêm vào. ‘Kita, kita’ iti dvirūpe kate – Khi hình thức lặp lại 'kita, kita' được tạo thành – 697. Kitassāsaṃsayeti vā. 697. Đối với (động từ căn) kita, (sự biến đổi) là tùy chọn khi không ở trong nghĩa nghi ngờ. Saṃsayamhā aññasmiṃ tikicchatthe pavattassa kitadhātussa dvitte pubbassa kitassati hoti vā. ‘Pararūpamayakāre byañjane’ti pararūpattaṃ, saṃyogādissa cakārattaṃ. Đối với động từ căn kita được sử dụng trong nghĩa chữa trị, khác với nghĩa nghi ngờ, khi được lặp lại, kita đứng trước có thể tùy chọn biến thành ti. Do quy tắc 'pararūpamayakāre byañjane', (phụ âm cuối của động từ căn) được đồng hóa. (Phụ âm) đứng đầu của cụm phụ âm kép biến thành ca. Tikicchati, tikicchanti. Devāpi naṃ tikicchanti, mātāpettibharaṃ naraṃ. Tikicchati (nó/anh ấy/cô ấy chữa trị), tikicchanti (họ chữa trị). 'Chư thiên cũng chữa trị cho người ấy, người nuôi dưỡng cha mẹ'. Kamme-tikicchīyati, tikicchīyanti. Thụ động cách: tikicchīyati, tikicchīyanti. Kārite-tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati. Sử dịch cách: tikiccheti, tikicchayati, tikicchāpeti, tikicchāpayati. Vāsaddena tikārābhāve ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti dvitte pubbassa cavaggo, cikicchati, cikicchanti, cikicchīyati, cikicchīyanti. Theo từ 'vā' (hoặc), trong trường hợp không có i-kāra của (căn) ti, khi lặp lại, phụ âm đầu được biến thành phụ âm nhóm 'ca' theo sūtra ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’. (Ví dụ:) cikicchati, cikicchanti, cikicchīyati, cikicchīyanti. Asaṃsayeti [Pg.464] kiṃ? Vicikicchati, vicikicchanti. Tại sao nói 'không có nghĩa là nghi ngờ'? (Bởi vì có các dạng:) Vicikicchati, vicikicchanti. Tikicchattha, saṃsayatthato aññasmiṃ atthe – Trong ý nghĩa chữa trị, trong ý nghĩa khác với ý nghĩa nghi ngờ – Kita-ñāṇe nivāse ca, ketati, saṃketati, niketati. Căn kita (còn có nghĩa) là biết và ở. (Ví dụ:) ketati, saṃketati, niketati. Gupa-nindāyaṃ. Căn gupa (có nghĩa) là khiển trách. 698. Nindāyaṃ gupabadhā bassa bho ca. 698. Trong nghĩa khiển trách, từ (các căn) gupa và badha, và 'b' thành 'bh'. Nindāyaṃ pavattehi gupa, badhehi paraṃ chapaccayo hoti, bassa ca bho hoti. Dvirūpe kate anādibyañjanalopo. Sau các căn gupa, badha đang diễn tiến trong nghĩa khiển trách, có tiếp vị ngữ cha, và 'b' thành 'bh'. Khi thực hiện việc lặp lại, phụ âm không phải đầu tiên được xóa bỏ. 699. Gupissi. 699. Nguyên âm của (căn) gupa thành 'i'. Gupissa dvitte pubbassa u-kārassa i hoti. Gassa cavaggattaṃ, dhātvantassa pararūpattaṃ, saṃyogādissa paṭhamattaṃ. Đối với căn gupa, khi lặp lại, u-kāra của phần đầu tiên trở thành 'i'. 'G' được biến thành phụ âm nhóm 'ca', phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau, phụ âm đầu của cụm phụ âm trở thành phụ âm đầu tiên (của nhóm). Jigucchati, jigucchanti. Jigucchati, jigucchanti. Kamme-jigucchīyati, jigucchīyanti. Thể thụ động: jigucchīyati, jigucchīyanti. Kārite-jiguccheti, jigucchayati, jigucchāpeti, jigucchāpayati. Jigucchatu, jigucchantu iccādi. Thể sai khiến: jiguccheti, jigucchayati, jigucchāpeti, jigucchāpayati. (Biến cách khác:) Jigucchatu, jigucchantu, v.v. Nindāyanti kiṃ? Gupa-saṃvaraṇe, gopeti, gopayati. Tại sao nói 'trong nghĩa khiển trách'? (Bởi vì) căn gupa (còn có nghĩa) là bảo vệ, (ví dụ:) gopeti, gopayati. Badha-nindāyaṃ, dvirūpādimhi kate – Căn badha trong nghĩa khiển trách, khi thực hiện việc lặp lại, v.v. – 700. Khachasessi. 700. Nguyên âm thành 'i' khi có các tiếp vị ngữ kha, cha, sa. Dvitte pubbassa assa i hoti kha, cha, sesūti assa ittaṃ, parabakārassa ca bhattaṃ, dhātvantassa pararūpādi. Khi lặp lại, 'a' của phần đầu tiên trở thành 'i' khi có kha, cha, sa theo sau, do đó 'a' thành 'i'; và 'b' theo sau trở thành 'bh'; phụ âm cuối của căn đồng hóa, v.v. Bibhacchati, virūpo hotīti attho. Bibhacchanti. Bibhacchati, có nghĩa là 'trở nên xấu xí'. Bibhacchanti. Nindāyanti [Pg.465] kiṃ? Badha-bandhana, hiṃsāsu, bādheti, bādhayati. Vātaṃ jālena bādhesi. Tại sao nói 'trong nghĩa khiển trách'? (Bởi vì) căn badha (còn có nghĩa) là trói buộc, làm hại, (ví dụ:) bādheti, bādhayati. (Câu ví dụ:) Vātaṃ jālena bādhesi (ngươi đã trói gió bằng lưới). Kamme-bādhīyati, bādhīyanti, bajjhati, bajjhanti. Thể thụ động: bādhīyati, bādhīyanti, bajjhati, bajjhanti. Iti sāmañña kha, cha, sarāsi. Như vậy là (các quy tắc) chung về (tiếp vị ngữ) kha, cha, sa. Tumicchatthe khachasarāsi (Các tiếp vị ngữ) kha, cha, sa trong ý nghĩa muốn làm (hành động của bất biến cách '-tuṃ'). 701. Tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te. 701. Sau '-tuṃ', có sự xóa bỏ (của nó) khi có những (tiếp vị ngữ) đó trong ý nghĩa muốn. Tumantehi icchatthe te kha, cha, sā honti, tuṃpaccayassa ca lopo hoti. Idañca suttaṃ tumicchatthasambhave sati sabbadhātupadehipi kha, cha, sānaṃ pavattidīpanatthaṃ. Tena tumicchatthe sa, chapaccaye katvā ‘ū byañjanassā’ti sa, chānaṃ ādimhi īāgamaṃ katvā ‘‘aputtaṃ puttamiva ācarituṃ icchati puttīyīsati, pabbato viya attānaṃ ācarituṃ icchati pabbatāyīsati, dātuṃ icchati dicchati’’ iccādīni sijjhanti. Sau (các từ) tận cùng bằng '-tuṃ', trong ý nghĩa muốn, có các tiếp vị ngữ kha, cha, sa đó, và tiếp vị ngữ '-tuṃ' bị xóa bỏ. Và sūtra này nhằm mục đích chỉ ra sự áp dụng của kha, cha, sa cho tất cả các từ căn khi có thể có ý nghĩa 'muốn làm'. Do đó, trong ý nghĩa 'muốn làm', sau khi áp dụng các tiếp vị ngữ sa, cha, và sau khi thêm 'ī' vào đầu của sa, cha theo sūtra ‘ū byañjanassā’, các dạng như ‘aputtaṃ puttamiva ācarituṃ icchati (muốn đối xử với người không phải con như con trai) thành puttīyīsati, pabbato viya attānaṃ ācarituṃ icchati (muốn hành động như một ngọn núi) thành pabbatāyīsati, dātuṃ icchati (muốn cho) thành dicchati’ v.v. được hình thành. Bhuja, ghasa, hana, ji, hara, pā, su. Bhuja, ghasa, hana, ji, hara, pā, su. Bhuñjituṃ icchatīti atthe-bhujato khapaccayo, tuṃpaccayalopo, dvittaṃ, pubbassa anādilopo, pararūpatte saṃyogādissa paṭhamattaṃ, pubbassa bhassa battaṃ, bubhukkhati, bubhukkhanti, bubhukkhīyati, bubhukkhīyanti, bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, bubhukkhāpīyati, bubhukkhāpīyanti, bubhukkhatu, bubhukkhantu, bubhukkheyya, bubhukkheyyuṃ, bubhukkhi, bubhukkhiṃsu, bubhukkhissati, bubhukkhissanti, bubhukkhissā, bubhukkhissaṃsu. Trong ý nghĩa 'muốn ăn' (bhuñjituṃ icchati) – từ (căn) bhuja có tiếp vị ngữ kha, tiếp vị ngữ '-tuṃ' bị xóa bỏ, lặp lại, phụ âm không phải đầu tiên của phần đầu bị xóa bỏ, khi đồng hóa với phụ âm sau, phụ âm đầu của cụm phụ âm trở thành phụ âm đầu tiên (của nhóm), 'bh' của phần đầu trở thành 'b'. (Có các dạng:) bubhukkhati, bubhukkhanti, bubhukkhīyati, bubhukkhīyanti, bubhukkheti, bubhukkhayati, bubhukkhāpeti, bubhukkhāpayati, bubhukkhāpīyati, bubhukkhāpīyanti, bubhukkhatu, bubhukkhantu, bubhukkheyya, bubhukkheyyuṃ, bubhukkhi, bubhukkhiṃsu, bubhukkhissati, bubhukkhissanti, bubhukkhissā, bubhukkhissaṃsu. Ghasa-adane, ghasituṃ icchatīti atthe – chapaccayo, dvittādi, pubbassa ghassa gattaṃ, gassa jattaṃ, assa ittaṃ, jighacchati, jighacchanti, jighacchīyati, jighacchīyanti, jighaccheti, jighacchāpeti iccādi. Căn ghasa (có nghĩa) là ăn, trong ý nghĩa 'muốn ăn' (ghasituṃ icchati) – có tiếp vị ngữ cha, lặp lại v.v., 'gh' của phần đầu trở thành 'g', 'g' trở thành 'j', 'a' trở thành 'i'. (Có các dạng:) jighacchati, jighacchanti, jighacchīyati, jighacchīyanti, jighaccheti, jighacchāpeti, v.v. Hana-hiṃ [Pg.466] sāyaṃ, hantuṃ icchatīti atthe – chapaccayo, dvittādi, ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’ti pubbassa hassa jo, assa ittaṃ. Căn hana (có nghĩa) là làm hại, trong ý nghĩa 'muốn giết' (hantuṃ icchati) – có tiếp vị ngữ cha, lặp lại v.v., theo sūtra ‘kavaggahānaṃ cavaggajā’, 'h' của phần đầu trở thành 'j', 'a' trở thành 'i'. 702. Parassa ghaṃ se. 702. Căn theo sau được biến thành 'gh' khi có 's'. Dvitte parassa hanassa ghaṃ hoti se pare. Khi lặp lại, (căn) hana theo sau được biến thành 'gh' khi có 's' theo sau. Jighaṃsati, jighaṃsanti. Jighaṃsati, jighaṃsanti. Ji-jaye, jetuṃ icchatīti atthe – sapaccayo, dvittaṃ. Căn `ji` có nghĩa là chiến thắng, trong ý nghĩa là muốn chiến thắng – thêm tiếp vị ngữ `sa`, và lặp lại. 703. Jiharānaṃ gī. 703. Đối với `ji` và `hara` (biến thành) `gī`. Ji, harānaṃ dvitte parassa jissa harassa ca gī hoti se pare. Khi lặp lại `ji`, `hara`, `ji` và `hara` ở sau được biến thành `gī` khi `sa` theo sau. Jigīsati, jigīsanti, vijigīsati, vijigīsanti. Jigīsati, jigīsanti, vijigīsati, vijigīsanti. Hara-haraṇe, dvittādi, parassa gī, pubbassa hassa jo, assa ittaṃ, jigīsati, harituṃ icchatīti attho, jigīsanti. Căn `hara` có nghĩa là lấy đi, lặp lại v.v..., (căn) ở sau biến thành `gī`, `ha` của (căn) ở trước biến thành `ja`, `a` biến thành `i`, (thành) `jigīsati`, có nghĩa là muốn lấy đi, (và) `jigīsanti`. Pā-pāne, pivituṃ icchatīti atthe – sapaccayo, dvittaṃ, ‘rasso pubbassā’ti rasso, assa ittaṃ, pipāsati, pipāsanti, pipāsīyati, pipāsīyanti. Căn `pā` có nghĩa là uống, trong ý nghĩa là muốn uống – thêm tiếp vị ngữ `sa`, lặp lại, rút ngắn (nguyên âm) theo quy tắc ‘rasso pubbassā’, `a` biến thành `i`, (thành) `pipāsati`, `pipāsanti`, `pipāsīyati`, `pipāsīyanti`. Su-savane, sotuṃ icchatīti atthe – dvitte parassa dvittaṃ, sussusati, sussusanti, sussusīyati, sussusīyanti, sussuseti, sussusayati, sussusāpeti, sussusāpayati, sussusāpīyati, sussusāpīyanti, sussusatu, sussusantu iccādi. Căn `su` có nghĩa là nghe, trong ý nghĩa là muốn nghe – khi lặp lại, cái ở sau được lặp lại, (thành) `sussusati`, `sussusanti`, `sussusīyati`, `sussusīyanti`, `sussuseti`, `sussusayati`, `sussusāpeti`, `sussusāpayati`, `sussusāpīyati`, `sussusāpīyanti`, `sussusatu`, `sussusantu` v.v... Titikkhituṃ icchatīti atthe – titikkhato sapaccayo, sapaccayaparattā puna dvittappasaṅge – Trong ý nghĩa là muốn chịu đựng – từ (căn) `titikkha` thêm tiếp vị ngữ `sa`, vì có tiếp vị ngữ `sa` theo sau, khi có trường hợp lặp lại lần nữa – 704. Na puna. 704. Không (lặp lại) lần nữa. Sakiṃ [Pg.467] dvitte kate puna dvittaṃ na āpajjatīti puna dvittābhāvo, ‘ū byañjanassā’ti ū āgamo. Khi đã lặp lại một lần thì không xảy ra lặp lại lần nữa, do đó không có sự lặp lại lần nữa; theo quy tắc ‘ū byañjanassā’ thêm vào `ū`. Titikkhisati, titikkhisanti iccādi. Evaṃ tikicchituṃ icchatīti tikicchisati, tikicchisanti, cikicchisati, cikicchisanti iccādi. `Titikkhisati`, `titikkhisanti` v.v... Tương tự, (trong ý nghĩa) muốn chữa trị (thành) `tikicchisati`, `tikicchisanti`, `cikicchisati`, `cikicchisanti` v.v... Iti tumicchatthe kha, cha, sa rāsi. Như vậy là nhóm (tiếp vị ngữ) `kha`, `cha`, `sa` trong ý nghĩa muốn làm. Nāmadhāturāsi Nhóm động từ phái sinh từ danh từ Puttaṃ icchatīti atthe – Trong ý nghĩa là muốn có con trai – 705. Īyo kammā. 705. Tiếp vị ngữ `īya` (được thêm) từ (danh từ ở) đối cách. Kammatthā nāmapadamhā icchatthe īyo hotīti kammabhūtā puttasaddato icchāyaṃ īyo, ‘puttīya’iti dhātupaccayantarūpaṃ, tato tyādyuppatti. Từ một danh từ ở đối cách, trong ý nghĩa muốn, thêm tiếp vị ngữ `īya`; do đó từ từ `putta` là đối tượng, trong ý nghĩa muốn, thêm `īya`, (thành) `puttīya` là thân động từ, từ đó phát sinh `ti` v.v... Puttīyati, puttīyanti, puttīyeti, puttīyayati, puttīyāpeti, puttīyāpayati, puttīyāpīyati, puttīyāpīyanti. Evaṃ cīvarīyati, cīvarīyanti, pattīyati, pattīyanti, parikkhārīyati, parikkhārīyanti iccādi. `Puttīyati`, `puttīyanti`, `puttīyeti`, `puttīyayati`, `puttīyāpeti`, `puttīyāpayati`, `puttīyāpīyati`, `puttīyāpīyanti`. Tương tự `cīvarīyati`, `cīvarīyanti`, `pattīyati`, `pattīyanti`, `parikkhārīyati`, `parikkhārīyanti` v.v... Aputtaṃ sissaṃ puttamiva ācaratīti atthe – Trong ý nghĩa là đối xử với người đệ tử không phải con trai như con trai – 706. Upamāṇācāre. 706. Trong ý nghĩa đối xử có sự so sánh. Upamīyati upametabbo attho etenāti upamānaṃ, upamānabhūtā kammapadato ācāratthe īyo hoti. Cái mà ý nghĩa cần được so sánh được so sánh với nó, đó gọi là đối tượng so sánh; từ một từ ở đối cách vốn là đối tượng so sánh, trong ý nghĩa đối xử, thêm (tiếp vị ngữ) `īya`. Puttīyati[Pg.468], puttīyanti sissaṃ. `Puttīyati`, `puttīyanti sissaṃ`. Kamme-aputtopi putto viya ācarīyati puttīyīyati, puttīyīyanti, puttīyeti, puttīyayati, puttīyāpeti, puttīyāpayati, puttīyāpīyati, puttīyāpīyanti. Evaṃ sissīyati, sissīyanti. Trong thể bị động – dù không phải con trai cũng được đối xử như con trai (thành) `puttīyīyati`, `puttīyīyanti`, (các thể khác là) `puttīyeti`, `puttīyayati`, `puttīyāpeti`, `puttīyāpayati`, `puttīyāpīyati`, `puttīyāpīyanti`. Tương tự `sissīyati`, `sissīyanti`. Kuṭiyaṃ viya pāsāde ācaratīti atthe – Trong ý nghĩa là ở trong lâu đài như ở trong am thất – 707. Ādhārā. 707. Từ (danh từ ở) vị trí cách. Upamānabhūtā ādhārabhūtā ca nāmamhā ācāratthe īyo hoti. Từ một danh từ vừa là đối tượng so sánh vừa là vị trí (nơi chốn), trong ý nghĩa đối xử, thêm (tiếp vị ngữ) `īya`. Kuṭīyati, kuṭīyanti pāsāde, nadiyaṃ viya samudde ācarati nadīyati, nadīyanti iccādi. `Kuṭīyati`, `kuṭīyanti pāsāde`, (trong ý nghĩa) ở trong biển như ở trong sông (thành) `nadīyati`, `nadīyanti` v.v... Araññe viya nagare ācarati araññīyati, araññīyanti nagare. Evaṃ gehīyati vihāre. (Trong ý nghĩa) ở trong thành phố như ở trong rừng (thành) `araññīyati`, `araññīyanti nagare`. Tương tự `gehīyati vihāre`. Lokadhammehi akampanīyaṭṭhena pabbato viya attānaṃ ācaratīti atthe – Trong ý nghĩa là đối xử với bản thân như ngọn núi, vì (có) đặc tính không bị lay chuyển bởi các pháp thế gian – 708. Kattutāyo. 708. (Thêm tiếp vị ngữ) `āya` từ (danh từ ở) chủ cách. Upamānabhūtā kattubhūtā ca nāmamhā ācāratthe āyo hotīti pabbatasaddato āyo. Tato tyādyuppatti. Từ một danh từ vừa là đối tượng so sánh vừa là chủ thể, trong ý nghĩa đối xử, thêm (tiếp vị ngữ) `āya`; do đó từ từ `pabbata` thêm `āya`. Từ đó phát sinh `ti` v.v... Pabbatāyati saṅgho, pabbatāyanti, cicciṭo viya attānaṃ ācarati cicciṭāyati, saddo. Evaṃ paṭapaṭāyati, kaṭakaṭāyati, dhūmadhūmāyati, dhūpāyati, sandhūpāyati. Tăng chúng hành xử như ngọn núi là pabbatāyati saṅgho, (họ) hành xử như những ngọn núi là pabbatāyanti, nó hành xử như tiếng lách tách là cicciṭāyati, tiếng động. Tương tự: paṭapaṭāyati (kêu lốp đốp), kaṭakaṭāyati (kêu rắc rắc), dhūmadhūmāyati (bốc khói nghi ngút), dhūpāyati (bốc khói), sandhūpāyati (tỏa khói). Abhusampi [Pg.469] bhusaṃ bhavatīti atthe – Trong ý nghĩa ‘cái không nhiều cũng trở thành nhiều’ – 709. Jhatthe. 709. Trong ý nghĩa jha. Cīpaccayassa attho abbhūtatabbhāvo jhattho nāma. Kattuto jhatthe āyo hoti. Ý nghĩa của tiếp vị ngữ cī là abbhūtatabbhāva (trở thành cái chưa từng là), được gọi là ý nghĩa jha. Trong câu chủ động, tiếp vị ngữ āyo được dùng trong ý nghĩa jha. Bhusāyati, bhusāyanti, apaṭopi paṭo bhavati paṭāyati, paṭāyanti, alohitampi lohitaṃ bhavati lohitāyati. Evaṃ nīlāyati, kamalāyati, candāyati, candanāyati, kañcanāyati, vajirāyati. Bhusāyati, bhusāyanti; cái không phải là vải trở thành vải là paṭāyati, paṭāyanti; cái không phải màu đỏ trở thành màu đỏ là lohitāyati. Tương tự: nīlāyati (trở thành màu xanh), kamalāyati (trở thành hoa sen), candāyati (trở thành mặt trăng), candanāyati (trở thành gỗ chiên-đàn), kañcanāyati (trở thành vàng), vajirāyati (trở thành kim cương). Kattutotveva? Bhusaṃ karoti. Tại sao lại nói ‘trong câu chủ động’? (Ví dụ:) Bhusaṃ karoti (làm cho nhiều). Saddaṃ karotīti atthe – Trong ý nghĩa ‘tạo ra âm thanh’ – 710. Saddādīhi karoti. 710. Sau các từ sadda v.v... trong ý nghĩa karoti. Saddādīhi dutiyantehi nāmehi karotyatthe āyo hoti. Tiếp vị ngữ āyo được dùng sau các danh từ như sadda v.v... ở đối cách trong ý nghĩa karoti (làm, tạo ra). Saddāyati, saddāyanti, veraṃ karoti verāyati, verāyanti, kalahaṃ karoti kalahāyati, kalahāyanti, mettaṃ karoti mettāyati, mettāyanti, karuṇaṃ karoti karuṇāyati, karuṇāyanti, muditaṃ karoti muditāyati, muditāyanti, upekkhaṃ karoti upekkhāyati, upekkhāyanti, kukkuccaṃ karoti kukkuccāyati, kukkuccāyanti, piyaṃ karoti piyāyati, piyāyanti, paccayaṃ saddahanaṃ karoti pattiyāyati, pattiyāyanti, taṇhaṃ karoti taṇhāyati, taṇhāyanti, taṇhīyati, taṇhīyanti vā, karotyatthe īyo. Mama idanti karoti mamāyati, mamāyanti. Saddāyati, saddāyanti; tạo ra sự hận thù là verāyati, verāyanti; tạo ra sự cãi cọ là kalahāyati, kalahāyanti; tạo ra tâm từ là mettāyati, mettāyanti; tạo ra tâm bi là karuṇāyati, karuṇāyanti; tạo ra tâm hỷ là muditāyati, muditāyanti; tạo ra tâm xả là upekkhāyati, upekkhāyanti; tạo ra sự hối hận là kukkuccāyati, kukkuccāyanti; tạo ra sự thương mến là piyāyati, piyāyanti; tạo ra niềm tin là pattiyāyati, pattiyāyanti; tạo ra ái dục là taṇhāyati, taṇhāyanti, hoặc taṇhīyati, taṇhīyanti; tiếp vị ngữ īyo trong ý nghĩa karoti. Làm ra ‘cái này là của tôi’ là mamāyati, mamāyanti. Namo [Pg.470] karotīti atthe – Trong ý nghĩa ‘làm sự cung kính’ – 711. Namotvasso. 711. Sau namo là asso. Namosaddato karotyatthe asso hoti. Tiếp vị ngữ asso được dùng sau từ namo trong ý nghĩa karoti. Namassati, namassanti. Namassati, namassanti. Samānaṃ sadisaṃ karotīti atthe – Trong ý nghĩa ‘làm cho bằng, làm cho giống’ – 712. Dhātvatthe nāmasmi. 712. Trong ý nghĩa của động từ căn từ danh từ. Dhātvattho vuccati yā kāci kriyā. Nāmasmā dhātvatthe i hoti. ‘Yuvaṇṇānameo paccaye’ti issa ettaṃ. Ý nghĩa của động từ căn được gọi là bất kỳ hành động nào. Tiếp vị ngữ i được dùng sau danh từ trong ý nghĩa của động từ căn. Theo cú pháp ‘yuvaṇṇānameo paccaye’, i biến thành e. Samāneti, samānenti. Samāneti, samānenti. ‘Eonamayāvā sare’ti essa ayādeso. ‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’ti ettha vāsaddena lapaccayo, samānayati, samānayanti, piṇaṃ karoti piṇeti, piṇayati, kusalaṃ pucchati kusaleti, kusalayati, visuddhaṃ hoti visuddheti, visuddhayati, vīṇāya upagāyati upavīṇeti, upavīṇāyati, paññāya atikkamati atipaññeti, atipaññāyati, vaccaṃ karoti vacceti, vaccayati, muttaṃ karoti mutteti, muttayati, balena pīḷeti baleti, balayati. Theo cú pháp ‘eonamayāvā sare’, e được thay thế bằng aya. Ở đây, theo từ vā trong cú pháp ‘ṇiṇāpyāpīhi vā’, là tiếp vị ngữ la; samānayati, samānayanti; làm cho tròn là piṇeti, piṇayati; hỏi thăm sức khỏe là kusaleti, kusalayati; trở nên trong sạch là visuddheti, visuddhayati; đàn hát là upavīṇeti, upavīṇāyati; vượt qua bằng trí tuệ là atipaññeti, atipaññāyati; đi đại tiện là vacceti, vaccayati; đi tiểu tiện là mutteti, muttayati; đàn áp bằng vũ lực là baleti, balayati. Assa itte-balīyati, balīyanti. ‘‘Abalānaṃ balīyantī’’ti pāḷi. Khi a biến thành ī – balīyati, balīyanti. Kinh văn Pāḷi: “Abalānaṃ balīyantī” (họ đàn áp những người yếu thế). Saccaṃ karotīti atthe – Trong ý nghĩa ‘làm cho thành sự thật’ – 713. Saccādīhāpi. 713. Sau các từ sacca v.v... là āpi. Saccādīhi nāmehi dhātvatthe āpi hoti. Tiếp vị ngữ āpi được dùng sau các danh từ như sacca v.v... trong ý nghĩa của động từ căn. Saccāpeti[Pg.471], saccāpenti, atthavibhāgaṃ karoti atthāpeti, atthāpenti, bedasatthaṃ karoti bedāpeti, bedāpenti, sukkhaṃ karoti sukkhāpeti, sukkhāpenti, sukhaṃ karoti sukhāpeti, sukhāpenti, dukkhaṃ karoti dukkhāpeti, dukkhāpenti, uṇhaṃ karoti uṇhāpeti, uṇhāpenti iccādi. Saccāpeti, saccāpenti; phân chia ý nghĩa là atthāpeti, atthāpenti; tạo ra sự chia rẽ là bedāpeti, bedāpenti; làm cho khô là sukkhāpeti, sukkhāpenti; làm cho an lạc là sukhāpeti, sukhāpenti; làm cho đau khổ là dukkhāpeti, dukkhāpenti; làm cho nóng là uṇhāpeti, uṇhāpenti v.v... Aputtaṃ puttamiva ācarati puttīyati, puttīyituṃ icchatīti atthe ‘tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te’ti sapaccayo. Đối xử với người không phải con như con là puttīyati; trong ý nghĩa muốn đối xử như con, theo cú pháp ‘tuṃsmā lopo cicchāyaṃ te’, là tiếp vị ngữ sa. 714. Yathiṭṭhaṃ syādino. 714. Tùy ý đối với phần đầu của sya v.v... Icchīyatīti iṭṭhaṃ, yaṃ yaṃ iṭṭhaṃ yathiṭṭhaṃ. ‘‘Yamiṭṭha’’ntipi pāṭho. Syādyantassa yathiṭṭhaṃ ekassaraṃ ādibhūta’maññaṃ vā dverūpaṃ hoti, na tyādissa viya ādibhūtamevāti attho. ‘Ū byañjanassā’ti ū āgamo. Được mong muốn là iṭṭhaṃ, bất cứ điều gì được mong muốn là yathiṭṭhaṃ. Cũng có bài đọc là “yamiṭṭhaṃ”. Một phần có một nguyên âm của thân từ (trước sya v.v...), dù là phần đầu hay phần khác, được lặp lại tùy ý; ý nghĩa là không phải chỉ có phần đầu được lặp lại như trường hợp của tyādi v.v... Theo cú pháp ‘ū byañjanassā’, là sự thêm vào của ū. Ādimhi dvitte-pupputtīyisati. Khi lặp lại ở đầu – pupputtīyisati. Majjhe dvitte-puttittīyisati. Khi lặp lại ở giữa – puttittīyisati. Akamalaṃ kamalaṃ bhavati kamalāyati, kamalāyituṃ icchatīti kakamalāyisati, kamamalāyisati, kamalalāyisati iccādi. Cái không phải hoa sen trở thành hoa sen là kamalāyati; muốn trở thành hoa sen là kakamalāyisati, kamamalāyisati, kamalalāyisati v.v... Iti nāmadhāturāsi. Như vậy là nhóm các căn danh từ. Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā Như vậy, trong sách Niruttidīpanī tên là Moggallānadīpanī Tyādikaṇḍo nāma ākhyātakaṇḍo Chương Tyādi tên là chương Ākhyāta (chương động từ) Niṭṭhito. Đã kết thúc. 7. Kitakaṇḍa 7. Chương Kitaka (chương về tiếp vĩ ngữ bất biến) Dhātvantavikārarāsi Nhóm các biến đổi ở cuối căn Visaṃyogarūparāsi Nhóm các hình thức không liên hợp Atha [Pg.472] dhātupaccayasaṃsiddhaṃ kāla, kāraka, liṅga, saṅkhyā, kriyābhedadīpakaṃ dabbappadhānavācakaṃ kitakapadaṃ dīpiyate. Sau đây, từ bất biến (kitakapada) được hình thành từ căn và tiếp vĩ ngữ, làm sáng tỏ sự khác biệt về thời, cách, tính, số, và hành động, biểu thị thực thể là chính, sẽ được giải thích. Tattha atītādayo kālabhedo nāma. Trong đó, quá khứ v.v... được gọi là sự khác biệt về thời. Kattā ca kammañca karaṇañca sampadānañca apādānañca adhikaraṇañca bhāvo cāti satta sādhanāni kārakabhedo nāma. Chủ cách, đối cách, công cụ cách, chỉ định cách, xuất xứ cách, vị trí cách, và trạng thái, bảy phương tiện này được gọi là sự khác biệt về cách. Itthiliṅgādīni liṅgabhedo nāma. Nữ tính v.v... được gọi là sự khác biệt về tính. Ekatta, bahuttabhedo saṅkhyābhedo nāma. Sự khác biệt về số ít và số nhiều được gọi là sự khác biệt về số. Tassīlakriyā, taddhammakriyā, tassādhukārakriyā, attamānakriyā, abhikkhaññakriyā, arahakriyā, sakkakriyā, pesanakriyā, atisaggakriyā, pattakālārocanakriyā, avassambhāvīkriyādayo kriyābhedo nāma. Hành động theo thói quen, hành động theo bản chất, hành động làm tốt điều đó, hành động tự cho mình là, hành động thường xuyên, hành động xứng đáng, hành động có thể, hành động sai khiến, hành động cho phép, hành động thông báo thời điểm thích hợp, hành động chắc chắn xảy ra, v.v... được gọi là sự khác biệt về hành động. ‘‘Gamanaṃ bhavati, pacanaṃ jānāti’’ iccādīsu paccayatthabhūto bhāvo nāma sādhanarūpo hoti. Jāti viya saṅkhatadhammassa dhātvatthabhūtāya sādhyakriyāya sādhakattā liṅgattayayutto ca hoti, kriyā, kāro, karaṇanti siddhattā saṅkhyābhedayutto ca hoti-nānādhātvatthānañca kattu, kammānañca kālādīnañca bhedena sarūpabhedasabbhavato, tasmā sopi dabbe eva saṅgayhatīti katvā ‘dabbappadhānavācaka’nti vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ tyādikaṇḍe bhāvasādhanavinicchaye vuttameva. Trong các ví dụ như ‘gamanaṃ bhavati (việc đi xảy ra), pacanaṃ jānāti (biết việc nấu)’, trạng thái (bhāva) vốn là ý nghĩa của tiếp vĩ ngữ, được gọi là hình thức của phương tiện (sādhana). Giống như sự sinh (jāti) của một pháp hữu vi, vì là tác nhân của hành động cần được thực hiện vốn là ý nghĩa của căn, nên nó có cả ba tính; và vì được hình thành như là kriyā, kāro, karaṇa, nên nó cũng có sự khác biệt về số — do có sự khác biệt về bản chất tùy theo sự khác biệt của các ý nghĩa căn khác nhau, của chủ từ, của đối từ, của thời, v.v. Do đó, vì nó cũng được bao gồm trong thực thể (dabba), nên được gọi là ‘biểu thị thực thể là chính’. Tất cả phần còn lại đã được nói đến trong phần phân tích về phương tiện trạng thái (bhāvasādhana) trong chương Tyādi. ‘Bahula’nti [Pg.473] ca ‘kriyatthā’ti ca vattante – Và (các từ) ‘bahulaṃ’ và ‘kriyatthā’ được tiếp tục áp dụng – 715. Kattari bhūte kta ktavantu ktāvī. 715. Ở chủ cách, thời quá khứ, (có các tiếp vĩ ngữ) kta, ktavantu, ktāvī. Abhavīti bhūto, atīto, bhūte vattabbe kriyatthā kattari kānubandhā ta, tavantu, tāvīpaccayā honti, kānubandhā ‘na te kānubandhanāgamesū’ti sutte visesanatthā. Bhūto có nghĩa là abhavī (đã xảy ra), atīto (đã qua). Khi thời quá khứ cần được biểu thị, vì mục đích hành động, ở chủ cách, các tiếp vĩ ngữ ta, tavantu, tāvī có phụ âm k đi kèm được dùng. Phụ âm k đi kèm có mục đích đặc biệt trong quy tắc ‘na te kānubandhanāgamesū’. 716. Kto bhāvakammesu. 716. (Tiếp vĩ ngữ) Kta (được dùng) ở trạng thái cách và đối cách. Bhūte vattabbe kriyatthā bhāva, kammesu kānubandho tapaccayo hoti. Khi thời quá khứ cần được biểu thị, vì mục đích hành động, ở trạng thái cách và đối cách, tiếp vĩ ngữ ta có phụ âm k đi kèm được dùng. Abhavīti bhūto-puriso, bhūtā-itthī, bhūtaṃ-kulaṃ, kārite dhātuto ṇānubandhānaṃ paṭhamaṃ sampattattā ‘na te kānubandhanāgamesū’ti paṭisedho na pāpuṇāti, ‘yuvaṇṇānameo paccaye’ti ovuddhi, ‘āvāyā ṇānubandhe’ti ossa āvattaṃ, tato tapaccayo. Abhavīti bhūto-puriso (người đàn ông đã là), bhūtā-itthī (người phụ nữ đã là), bhūtaṃ-kulaṃ (gia đình đã là). Từ căn ở thể sai khiến, vì phụ âm ṇ đi kèm được áp dụng trước, nên sự cấm trong quy tắc ‘na te kānubandhanāgamesū’ không áp dụng. Nguyên âm o được tăng âm theo quy tắc ‘yuvaṇṇānameo paccaye’, o biến thành āv theo quy tắc ‘āvāyā ṇānubandhe’, sau đó là tiếp vĩ ngữ ta. 717. Ñī byañjanassa. 717. Ñī cho phụ âm. Byañjanādipaccayassa ādimhi ñānubandho īkāro āgacchati. Ở đầu của tiếp vĩ ngữ bắt đầu bằng phụ âm, nguyên âm ī có phụ âm ñ đi kèm được thêm vào. Kattari-abhāvayitthāti bhāvito-puriso, bhāvitāitthī, bhāvitaṃ-kulaṃ. Ở chủ cách: abhāvayitthāti bhāvito-puriso (người đàn ông đã tu tập), bhāvitā-itthī (người phụ nữ đã tu tập), bhāvitaṃ-kulaṃ (gia đình đã được tu tập). Kamme-anubhūyitthāti anubhūto-bhogo, anubhūtāsampatti, anubhūtaṃ-sukhaṃ. Ở đối cách: anubhūyitthāti anubhūto-bhogo (tài sản đã được hưởng), anubhūtā-sampatti (sự thành tựu đã được hưởng), anubhūtaṃ-sukhaṃ (hạnh phúc đã được hưởng). Kārite-bhāvīyitthāti bhāvito-maggo, bhāvitāpaṭipadā, bhāvitaṃ-cittaṃ. Ở thể sai khiến: bhāvīyitthāti bhāvito-maggo (con đường đã được tu tập), bhāvitā-paṭipadā (con đường thực hành đã được tu tập), bhāvitaṃ-cittaṃ (tâm đã được tu tập). Tavantu[Pg.474], tāvīsu-abhavīti bhūtavā-puriso, bhūtavantī, bhūtavatī-itthī, bhūtavaṃ-kulaṃ, guṇavantusamaṃ. Bhūtāvī-puriso. Bhūtāvinī-itthī, bhūtāvi-cittaṃ, daṇḍī, daṇḍinīsamaṃ. Puriso bhogaṃ anubhūto, purisena bhogo anubhūto. Đối với tavantu và tāvī: abhavīti bhūtavā-puriso (người đàn ông đã là), bhūtavantī, bhūtavatī-itthī (người phụ nữ đã là), bhūtavaṃ-kulaṃ (gia đình đã là), tương tự như guṇavantu. Bhūtāvī-puriso (người đàn ông đã là). Bhūtāvinī-itthī (người phụ nữ đã là), bhūtāvi-cittaṃ (tâm đã là), tương tự như daṇḍī, daṇḍinī. Puriso bhogaṃ anubhūto (Người đàn ông đã hưởng tài sản), purisena bhogo anubhūto (Tài sản đã được hưởng bởi người đàn ông). Ettha ca kitapaccayānaṃ attho duvidho vāccattho, abhidheyyattho cāti sabbaṃ tyādikaṇḍe vuttanayena veditabbaṃ. Và ở đây, ý nghĩa của các tiếp vĩ ngữ kita có hai loại là nghĩa được biểu thị (vāccattha) và nghĩa được gọi tên (abhidheyyattha), tất cả nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong chương Tyādi. Purimesu pana chasu sādhanesu paccayānaṃ abhidheyyattho padantarena ācikkhīyati, bhāvasādhane pana attano dhātunā eva. Tuy nhiên, trong sáu phương tiện trước, nghĩa được gọi tên của các tiếp vĩ ngữ được giải thích bằng một từ khác, nhưng trong phương tiện trạng thái thì (được giải thích) chỉ bằng chính căn của nó. Tattha ca kattusatti, kammasatti, karaṇasatti, sampadānasatti, apādānasatti, adhikaraṇasattisaṅkhātaṃ vāccatthaṃ ujuṃ vadantā kitapaccayā attano abhidheyyapadena samānaliṅga, vibhatti, saṅkhyāyuttā hutvā vadanti. Và ở đó, các tiếp vĩ ngữ kita, khi nói trực tiếp về nghĩa được biểu thị (vāccattha) được gọi là năng lực chủ cách, năng lực đối cách, năng lực công cụ cách, năng lực chỉ định cách, năng lực xuất xứ cách, năng lực vị trí cách, chúng nói sau khi đã có cùng tính, biến cách, và số với từ được gọi tên của chúng. Taṃ yathā? – Điều đó như thế nào? – Kattari tāva-puriso bhogaṃ anubhūto, purisā bhogaṃ anubhūtā…pe… purisesu bhogaṃ anubhūtesu, itthī bhogaṃ anubhūtā, itthiyo bhogaṃ anubhūtāyo…pe… itthīsu bhogaṃ anubhūtāsu, kulaṃ bhogaṃ anubhūtaṃ, kulāni bhogaṃ anabhūtāni…pe… kulesu bhogaṃ anubhūtesu. Trong thể tác nhân thì: người đàn ông đã hưởng thụ tài sản, những người đàn ông đã hưởng thụ tài sản…v.v… khi những người đàn ông đã hưởng thụ tài sản, người phụ nữ đã hưởng thụ tài sản, những người phụ nữ đã hưởng thụ tài sản…v.v… khi những người phụ nữ đã hưởng thụ tài sản, gia đình đã hưởng thụ tài sản, những gia đình đã hưởng thụ tài sản…v.v… khi những gia đình đã hưởng thụ tài sản. Kamme-bhogo purisena anubhūto, bhogā purisena anubhūtā…pe… bhogesu purisena anubhūtesu, sampatti purisena anubhūtā, sampattiyo purisena anubhūtāyo…pe… sampattīsu purisena anubhūtāsu, sukhaṃ purisena anubhūtaṃ, sukhāni purisena anubhūtāni…pe… sukhesu purisena anubhūtesu. Esa nayo karaṇādīsupi. Trong thể nghiệp: tài sản được người đàn ông hưởng thụ, các tài sản được người đàn ông hưởng thụ…v.v… khi các tài sản được người đàn ông hưởng thụ, sự thành tựu được người đàn ông hưởng thụ, các sự thành tựu được người đàn ông hưởng thụ…v.v… khi các sự thành tựu được người đàn ông hưởng thụ, sự an lạc được người đàn ông hưởng thụ, các sự an lạc được người đàn ông hưởng thụ…v.v… khi các sự an lạc được người đàn ông hưởng thụ. Phương pháp này cũng (áp dụng) trong các cách như công cụ cách v.v... Evaṃ kitavācakā attano abhidheyyapadena samānaliṅga, vibhatti, saṅkhyāyuttā hutvā taṃ taṃ sādhanaṃ vadanti. Như vậy, các từ phái sinh từ động từ, sau khi đã tương hợp với từ được biểu thị của chúng về giới, cách, và số, liền diễn đạt chức năng ngữ pháp tương ứng. ‘Itthiyamaṇatikayakyā [Pg.475] cā’ti itthiyaṃ tipaccayo, anubhavanaṃ, anubhūyate vā anubhūti. ‘‘Tissassa anubhūti, phussassa anubhūti’’ iccādikā bahū anubhūtiyopi sijjhanti, tasmā ‘‘anubhūti, anubhūtiyo, anubhūtiṃ, anubhūtiyo…pe… anubhūtīsū’’ti yujjati. Theo quy tắc ‘Itthiyamaṇatikayakyā ca’, trong nữ tánh có hậu tố ti, (nên có) anubhavanaṃ, hoặc anubhūyate là anubhūti. Nhiều (dạng) như ‘‘anubhūti của Tissa, anubhūti của Phussa’’ v.v... và cả anubhūtiyo cũng được hình thành, do đó (cách biến cách) ‘‘anubhūti, anubhūtiyo, anubhūtiṃ, anubhūtiyo…v.v… anubhūtīsū’’ là hợp lý. 503 718. Kattari ltuṇakā. 503 718. Trong thể tác nhân (kattari) có ltu và ṇaka. Kattukārake kriyatthā ltu, ṇakā honti, lānubandho tussa kattari nibandhanattho, ‘ltupitādīnamā’ti visesanattho ca. Trong tác nhân cách, để chỉ ý nghĩa của hành động, có các hậu tố ltu, ṇaka. Chỉ tiết phụ la của tu có mục đích ràng buộc vào thể tác nhân, và cũng để làm đặc trưng trong (quy tắc) ‘ltupitādīnamā’. Anubhavatīti anubhūtā, anubhūtāro, satthusamaṃ. Người hưởng thụ là anubhūtā, (số nhiều là) anubhūtāro, (biến cách) giống như satthu. Sāmaññavidhānattā arahatthe sattiatthe tassīla, taddhamma, tassādhukāra, attamānesu ca kālattaye ca bhavanti. Do là quy định chung, (các hậu tố này) cũng xuất hiện trong ý nghĩa xứng đáng, ý nghĩa năng lực, trong các (ý nghĩa) có thói quen ấy, có bản chất ấy, làm tốt việc ấy, và trong (ý nghĩa) tự cho mình là, và trong cả ba thời. Arahatthe-brahmaṇo brahmaṇiyā pariggahitā. Trong ý nghĩa xứng đáng: người Bà-la-môn xứng đáng được người phụ nữ Bà-la-môn chấp nhận (làm chồng). Sattiatthe-bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā. Trong ý nghĩa năng lực: Đức Thế Tôn là người có khả năng làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi. Tassīlādīsu-pasayhapavattā. Trong (ý nghĩa) có thói quen ấy v.v...: người có thói quen hành động một cách cưỡng ép. Attamāne-attānaṃ paṇḍitaṃ maññatīti paṇḍitamānitā. Trong (ý nghĩa) tự cho mình là: người tự cho mình là bậc trí là paṇḍitamānitā. 719. Pubbekakattukānaṃ. 719. Của những (hành động) có cùng một tác nhân và (hành động) trước. Yāsaṃ visesana, visesyānaṃ dvinnaṃ pubbā’parakriyānaṃ kattā ekova hoti. Tāsu pubbakriyāyaṃ bhāvatthe tuna, tvāna, tvāpaccayā honti. ‘Eonamayavā sare’ti īkāre pare ovuddhiyā avattaṃ. Khi hai hành động trước và sau, là năng biệt và sở biệt, có cùng một tác nhân duy nhất, thì ở hành động trước, trong ý nghĩa trạng thái, có các hậu tố tuna, tvāna, tvā. Theo quy tắc ‘Eonamayavā sare’, khi nguyên âm ī theo sau, sự tăng trưởng o được chuyển thành ava. Bhogaṃ anubhavituna, anubhutvāna, anubhutvā. Sau khi đã hưởng thụ tài sản, sau khi đã hưởng thụ, sau khi đã hưởng thụ. Ekakattukānanti [Pg.476] kiṃ? Devadatto bhuñji, yaññadatto gacchati. Tại sao nói ‘có cùng một tác nhân’? (Ví dụ:) Devadatta đã ăn, Yaññadatta đi. Pubbeti kiṃ? Pacchā bhuñjati, paṭhamaṃ pacati. Tại sao nói ‘trước’? (Ví dụ:) Ăn sau, nấu trước. Bahulādhikārā samānā’parakriyāsupi nānākattukāsupi tunādayo bhavanti. Thakkacca daṇḍo patati, dvāraṃ saṃvaritvā nikkhamati, puriso sīhaṃ disvā bhayaṃ uppajjatīti. Do quyền chi phối của từ bahula (đa dạng), các hậu tố tunādi cũng xuất hiện trong các hành động đồng thời và kế tiếp, và cả khi có các tác nhân khác nhau. (Ví dụ:) Cây gậy rơi xuống một cách đột ngột, sau khi đóng cửa rồi đi ra, người đàn ông thấy con sư tử thì nỗi sợ hãi sanh khởi. Yasmiṃ vākye aparakriyāpadaṃ na dissati. Yathā? Pabbataṃ atikkamma nadī, atikkamma nadiṃ pabbato, ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe arūpāti, tatthapi sattākriyā viññāyateva sabbapadatthānaṃ sattānātivattanato. Aparakriyārahite asamānakattuke ca vākye paṭhamantayogassa diṭṭhattā kattaripi tunādīnaṃ sambhavo yutto. Trong câu nào mà từ chỉ hành động theo sau không được thấy. Ví dụ: Dòng sông sau khi vượt qua ngọn núi, ngọn núi sau khi vượt qua dòng sông, những giải thoát an tịnh ấy, sau khi vượt qua các sắc, là các vô sắc, ở đó động từ chỉ sự hiện hữu vẫn được hiểu ngầm, vì ý nghĩa của tất cả các từ không vượt ngoài sự hiện hữu. Trong câu thiếu động từ theo sau và có tác nhân không đồng nhất, vì thấy có sự liên kết với từ ở chủ cách, nên sự xuất hiện của tunādi trong thể tác nhân cũng là hợp lý. 720. Paṭisedhālaṃkhalūnaṃ tuna tvāna tvā vā. 720. Khi có alaṃ và khalu (mang nghĩa) ngăn cấm, (có) tuna, tvāna, tvā một cách tùy chọn. Paṭisedhatthānaṃ alaṃ, khalūnaṃ yoge tunādayo honti vā. Khi kết hợp với alaṃ, khalu có ý nghĩa ngăn cấm, các hậu tố tunādi xuất hiện một cách tùy chọn. Alaṃ bhutvā, khalu bhutvā, alaṃ bhuttena, khalu bhuttena vā. Đừng ăn nữa, đừng ăn nữa, hoặc thôi việc ăn đi, thôi việc ăn đi. 721. Tuṃtāyetave bhāve bhavissatikriyāyaṃ tadatthāyaṃ. 721. Các hậu tố tuṃ, tāye, tave (xuất hiện) trong ý nghĩa trạng thái, khi có hành động ở tương lai, (để chỉ) mục đích của hành động đó. Tassā tassā kriyāya atthabhūtāya bhavissamānakriyāya gamyamānāya bhāvatthe tuṃ, tāye, tavepaccayā bhavanti. Suttapadavaḍḍhanena tuyepaccayopi. Khi một hành động trong tương lai được ngụ ý, để chỉ mục đích của hành động đó, các hậu tố tuṃ, tāye, tave xuất hiện trong ý nghĩa trạng thái. Bằng cách thêm từ vào quy tắc, cũng có hậu tố tuye. Anubhavituṃ gacchati, anubhavitāye gacchati, anubhavitave gacchati, anubhavituṃ icchati, kāmeti, sakkoti, jānāti. Tathā kālo anubhavituṃ, samayo anubhavituṃ, velā anubhavituṃ[Pg.477]. Tathā anubhavituṃ mano, anubhavituṃ soko, cakkhu daṭṭhuṃ, sotaṃ sotuṃ, mano viññātuṃ, hattho kātuṃ, pādo gantuṃ, dhanu yujjhituṃ, jaḷo vattuṃ, mando gantuṃ, alaso kattunti. Đi để hưởng thụ, đi để hưởng thụ, đi để hưởng thụ, muốn, mong, có thể, biết để hưởng thụ. Tương tự, thời gian để hưởng thụ, thời điểm để hưởng thụ, lúc để hưởng thụ. Tương tự, tâm để hưởng thụ, sầu muộn để hưởng thụ, mắt để thấy, tai để nghe, ý để biết, tay để làm, chân để đi, cung để chiến đấu, kẻ ngu để nói, người chậm để đi, người lười để làm. Ettha ca ‘‘kālo anubhavitu’’ntiādīsu sattāvasena hetukriyā sijjhati, tasmā ‘‘anubhavituṃ kālo bhavatī’’tiādinā attho veditabbo. Và ở đây, trong các (ví dụ) như ‘‘kālo anubhavituṃ’’, động từ chính được thành tựu nhờ vào (động từ) hiện hữu, do đó ý nghĩa cần được hiểu là ‘‘thời gian để hưởng thụ hiện hữu’’ v.v... Ime panettha tāye, tuyepayogā – āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅghaṃ. Alañhi te jagghitāye, mamaṃ disvāna edisaṃ. Ko tādisaṃ arahati khāditāye, atthi hehiti so maggo, na so sakkā na hotuye, arahasi naṃ yācituye tuvampi, arahasi no jānituye katāni iccādi. Đây là những cách dùng của tāye, tuye: ‘Chúng tôi đã đến buổi pháp thoại này, để chiêm ngưỡng Tăng đoàn bất khả chiến bại’. ‘Thôi đi việc ngươi cười nhạo, sau khi thấy ta như thế này’. ‘Ai xứng đáng để ăn một người như vậy’. ‘Con đường ấy có và sẽ có, nó không thể không hiện hữu’. ‘Ngươi cũng xứng đáng để xin ngài’, ‘Ngươi xứng đáng để biết những việc làm của chúng tôi’ v.v... 722. Bhāvakammesu tabbānīyā. 722. Trong thể trạng thái và thể nghiệp có tabba và anīya. Bhāve kammani ca tabba, anīyā honti. Suttapadavaḍḍhanena tabya, tāya, teyyapaccayāpi honti. Trong thể trạng thái và thể nghiệp có (hậu tố) tabba, anīya. Bằng cách thêm từ vào quy tắc, cũng có các hậu tố tabya, tāya, teyya. Anubhavitabbo-bhogo, anubhavitabbā-sampatti, anubhavitabbaṃ-sukhaṃ. Tài sản đáng được hưởng thụ, sự thành tựu đáng được hưởng thụ, sự an lạc đáng được hưởng thụ. Bahulādhikārā kattādīsvapi bhavanti, tapantīti tapanīyāpāpadhammā, upaṭṭhātīti upaṭṭhānīyo-sisso. Pavuccati etenāti pavacanīyo-upajjhāyo, niyyanti etenāti niyyānīyo, so eva niyyāniko. Cũng có nhiều trường hợp (hậu tố) được dùng trong ý nghĩa tác nhân cách v.v... (Ví dụ:) tapantīti tapanīyāpāpadhammā (phiền não thiêu đốt nên được gọi là các pháp ác thiêu đốt), upaṭṭhātīti upaṭṭhānīyo-sisso (người hầu cận nên được gọi là đệ tử hầu cận). Pavuccati etenāti pavacanīyo-upajjhāyo (vị thầy tế độ được nói đến bởi điều ấy nên được gọi là vị thầy tế độ đáng được tán thán), niyyanti etenāti niyyānīyo, so eva niyyāniko (chúng sanh thoát khỏi bởi pháp ấy nên được gọi là pháp đưa đến sự giải thoát, chính nó là niyyānika). Sinā-soceyye, sināyanti etenāti sinānīyaṃcuṇṇaṃ, dīyate assāti dānīyo-brāhmaṇo. Sammā vattati etthāti sammāvattanīyo-guru. Động từ căn sinā có nghĩa là làm cho trong sạch. sināyanti etenāti sinānīyaṃcuṇṇaṃ (người ta tắm bằng thứ này nên được gọi là bột để tắm), dīyate assāti dānīyo-brāhmaṇo (vật được cho đến vị ấy nên được gọi là vị Bà-la-môn đáng được cúng dường). Sammā vattati etthāti sammāvattanīyo-guru (người ta hành xử đúng đắn nơi vị ấy nên được gọi là vị thầy đáng được đối xử đúng đắn). Idha [Pg.478] gāthā vuccati – Ở đây, câu kệ được nói lên rằng – Arahatthe ca sakkatthe, pattakāle ca pesane; Tabbādayo atisagge, avassādhamiṇesu ca. Trong ý nghĩa xứng đáng và có thể, trong ý nghĩa đúng lúc và sai khiến; các hậu tố tabba v.v... (còn được dùng) trong ý nghĩa cho phép, và trong ý nghĩa bắt buộc và mắc nợ. Tattha ‘‘araha sakka visiṭṭhe kattarī’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ, tasmā bhavatīti bhabbo, bhavituṃ arahatīti attho, majjatīti majjaṃ, madanīyaṃ, majjituṃ sakkotīti attho, evampi yujjati. Trong đó, trong sớ giải (vutti) có nói: ‘trong ý nghĩa tác nhân đặc biệt là xứng đáng, có thể’. Do đó, bhavatīti bhabbo (nó trở thành nên nó là có khả năng), có nghĩa là bhavituṃ arahati (nó xứng đáng để trở thành). majjatīti majjaṃ (nó làm say nên nó là chất say), madanīyaṃ (gây say), có nghĩa là majjituṃ sakkoti (nó có thể làm say). Cách giải thích như vậy cũng hợp lý. Pattakāle-kattabbo bhavatā kaṭo, esa kālo kaṭakaraṇassāti dīpeti. Về ý nghĩa đúng lúc: kattabbo bhavatā kaṭo (cái chiếu nên được ngài làm), câu này chỉ ra rằng: esa kālo kaṭakaraṇassa (đây là lúc để làm chiếu). Pesane-gantabbo bhavatā gāmo, gacchatu bhavaṃ gāmanti dīpeti. Về ý nghĩa sai khiến: gantabbo bhavatā gāmo (ngôi làng nên được ngài đi đến), câu này chỉ ra rằng: gacchatu bhavaṃ gāmaṃ (mong ngài hãy đi đến làng). Atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo, upadeso ceva vidhi ca. Tattha kattabbā’kattabbassa kammassa ācikkhaṇaṃ upadeso, dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, pāṇo na hantabbo, adinnaṃ na ādātabbaṃ. Kattabbā’kattabbākāradassanaṃ vidhi, sakkaccaṃ dānaṃ dātabbaṃ, no asakkaccaṃ. Atisagga là sự cho phép, sự chỉ dạy, đó là lời khuyên dạy (upadesa) và quy định (vidhi). Trong đó, lời khuyên dạy là sự chỉ bảo về việc nên làm và không nên làm. (Ví dụ:) dānaṃ dātabbaṃ (việc bố thí nên được thực hiện), sīlaṃ rakkhitabbaṃ (giới nên được giữ gìn), pāṇo na hantabbo (chúng sanh không nên bị giết), adinnaṃ na ādātabbaṃ (của không cho không nên được lấy). Quy định là sự chỉ ra cách thức nên làm và không nên làm. (Ví dụ:) sakkaccaṃ dānaṃ dātabbaṃ, no asakkaccaṃ (việc bố thí nên được thực hiện một cách cung kính, không phải không cung kính). Avassake-gamanīyo abhisamparāyo, avassaṃ gantabboti attho. Về ý nghĩa bắt buộc: gamanīyo abhisamparāyo (đời sau là nơi phải đi đến), có nghĩa là avassaṃ gantabbo (chắc chắn phải đi đến). Yaṃ iṇaṃ adentassa daṇḍo āgacchati, idaṃ adhamiṇaṃ nāma, sataṃ me dātabbaṃ bhavatāti. Món nợ nào mà người không trả sẽ bị phạt, món nợ này được gọi là adhamiṇa (món nợ xấu). (Ví dụ:) sataṃ me dātabbaṃ bhavatā (một trăm (tiền) ngài phải trả cho tôi). Ime panettha tabya, tāya, teyyapayogā – na brāhmaṇe addhike tiṭṭhamāne, gantabyamāhu dvipadinda seṭṭha. Bhūtagāmapātabyatā, kāmesu pātabyatā, alajjitāye lajjanti, lajjitāye na lajjare. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ, ñāteyyaṃ, diṭṭheyyaṃ, patteyyaṃ, viddheyyaṃ maṃ amaññatha. Đây là những ví dụ về cách dùng các hậu tố tabba, tāya, teyya – na brāhmaṇe addhike tiṭṭhamāne, gantabyamāhu dvipadinda seṭṭha (thưa ngài là bậc tối thắng trong loài hai chân, khi vị Bà-la-môn là khách lữ hành đang đứng, họ nói rằng không nên đi). Bhūtagāmapātabyatā (sự cần phải tránh xa việc làm hại thảo mộc), kāmesu pātabyatā (sự cần phải tránh xa các dục). alajjitāye lajjanti, lajjitāye na lajjare (họ hổ thẹn về điều không đáng hổ thẹn, họ không hổ thẹn về điều đáng hổ thẹn). Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ, pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ (người này đáng bị giết hoặc đáng bị trục xuất). ñāteyyaṃ, diṭṭheyyaṃ, patteyyaṃ, viddheyyaṃ maṃ amaññatha (các người đã nghĩ rằng tôi là người đáng được biết, đáng được thấy, đáng được đạt đến, đáng được chứng ngộ). Ta,ti[Pg.479], tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tuye, tabba. Ime takārapaccayā nāma. Ta, ti, tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tuye, tabba. Những hậu tố này được gọi là các hậu tố bắt đầu bằng mẫu tự ta. Kara, khanu, gā, gamu, jana, ṭhā, tanu, thara, dhā, dhara, namu, pā, phara, bhara, mana, mara, ramu, sara, hara, hana. Kara, khanu, gā, gamu, jana, ṭhā, tanu, thara, dhā, dhara, namu, pā, phara, bhara, mana, mara, ramu, sara, hara, hana. 723. Gamādirānaṃ lopontassa. 723. Xóa bỏ phụ âm cuối của nhóm động từ căn gam v.v... Gamādīnaṃ makāra, nakārantānaṃ rakārantānañca dhātūnaṃ antassa lopo hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite. Phụ âm cuối của các động từ căn thuộc nhóm gam v.v... tận cùng bằng ma, na, và ra bị xóa bỏ khi có hậu tố ta có ký hiệu ka theo sau, ngoại trừ các hậu tố tvā v.v... Kara-karaṇe, karīyitthāti kato-vihāro, katāgūhā, kataṃ-gehaṃ, sakkarīyitthāti sakkato, mahāvuttinā santassa so. Động từ căn kara có nghĩa là làm. karīyitthāti kato-vihāro (nó đã được làm, do đó (có từ) kato vihāro - ngôi tịnh xá đã được làm), katā gūhā (hang động đã được làm), kataṃ gehaṃ (ngôi nhà đã được làm). sakkarīyitthāti sakkato (nó đã được tôn kính, do đó (có từ) sakkato - được tôn kính). Theo Mahāvutti, sa của santa trở thành so. ‘Karotissa kho’ti pādito karassa kassa kho, saṅkharīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, visaṅkharittha vikirīyitthāti visaṅkhato, upakarīyittha sajjīyitthāti upakkhaṭo, ‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’ti tassa ṭo. Evaṃ dukkaṭaṃ. Bắt đầu từ câu ‘karotissa kho’, ka của kara trở thành kha. saṅkharīyitthāti saṅkhato (nó đã được tạo tác, do đó (có từ) saṅkhato - được tạo tác), abhisaṅkhato (được cố ý tạo tác). visaṅkharittha hoặc vikirīyitthāti visaṅkhato (nó đã được phân rã, do đó (có từ) visaṅkhato - được phân rã). upakarīyittha hoặc sajjīyitthāti upakkhaṭo (nó đã được chuẩn bị, do đó (có từ) upakkhaṭo - được chuẩn bị). Theo quy tắc ‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’, ta của nó trở thành ṭa. Tương tự, dukkaṭaṃ (việc làm sai trái). Parito karīyitthāti parikkhato, purato karīyitthāti purakkhato, purekkhato vā, mahāvuttinā purassa ettaṃ. Parito karīyitthāti parikkhato (nó đã được làm xung quanh, do đó (có từ) parikkhato - được bao quanh). purato karīyitthāti purakkhato, purekkhato vā (nó đã được đặt ở phía trước, do đó (có từ) purakkhato hoặc purekkhato - được đặt ở phía trước, được tôn vinh). Theo Mahāvutti, pura trở thành e (tức pure). Khanu-avadāraṇe, khaññitthāti khato-āvāṭo. Động từ căn khanu có nghĩa là đào. khaññitthāti khato-āvāṭo (nó đã được đào, do đó (có từ) khato āvāṭo - cái hố đã được đào). Gā-sadde. Động từ căn gā có nghĩa là âm thanh (tức là hát). 724. Gāpānamī. 724. Trường âm ī cho gā và pā. Gā, pānaṃ anto īkāro hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite. Nguyên âm cuối của gā và pā trở thành trường âm ī khi có hậu tố ta có ký hiệu ka theo sau, ngoại trừ các hậu tố tvā v.v... Gāyitthāti gītaṃ, samodhānetvā gāyitthāti saṅgītopariyattidhammo. Gāyitthāti gītaṃ (nó đã được hát, do đó (có từ) gītaṃ - bài hát). samodhānetvā gāyitthāti saṅgītopariyattidhammo (nó đã được hát sau khi được kết tập, do đó (có từ) saṅgīto pariyattidhammo - giáo pháp học được kiết tập). Gamu-gatimhi [Pg.480] agacchīti gato, agacchīyitthāti vā gato. Evaṃ āgato, uggato, duggato, niggato, vigato, sugato, saṅgato, anugato, apagato, avagato, upagato, adhigato. Động từ căn gamu có nghĩa là đi. agacchīti gato (nó đã đi, do đó (có từ) gato), hoặc agacchīyitthāti gato (nó đã được đi đến, do đó (có từ) gato). Tương tự: āgato (đã đến), uggato (đã mọc lên), duggato (đã đi đến khổ cảnh), niggato (đã đi ra), vigato (đã rời khỏi), sugato (thiện thệ), saṅgato (đã gặp gỡ), anugato (đã đi theo), apagato (đã đi xa), avagato (đã hiểu rõ), upagato (đã đến gần), adhigato (đã chứng đắc). Jana-jātiyaṃ. Động từ căn jana có nghĩa là sanh. 725. Janissā. 725. Trường âm ā cho jana. Janissa nassa ā hoti kānubandhe tapaccaye pare tvādivajjite. Phụ âm na của jana trở thành ā khi có hậu tố ta có ký hiệu ka theo sau, ngoại trừ các hậu tố tvā v.v... Ajāyitthāti jāto, dujjāto, sujāto, sañjāto, anujāto, avajāto, atijāto. Ajāyitthāti jāto (nó đã được sanh ra, do đó (có từ) jāto - được sanh ra). dujjāto (sanh ra xấu xa), sujāto (sanh ra tốt đẹp), sañjāto (đã sanh khởi), anujāto (sanh ra sau, tương tự), avajāto (sanh ra thấp kém), atijāto (sanh ra vượt trội). Suttavibhattena aññasmimpi vaṇṇe pare nassa ā hoti, puttaṃ vijāyitvā, vijāyituṃ, vijāyanaṃ, vijāyantī-itthī, vijāyamānā, puttaṃ janetīti jāyā iccādi, sabbattha mahāvuttinā sare pare yāgamo, mahāvuttinā vā sabbattha nassa yādeso ādidīgho ca. Bằng cách phân chia quy tắc, na cũng trở thành ā khi có một mẫu tự khác theo sau. (Ví dụ:) puttaṃ vijāyitvā (sau khi sanh con), vijāyituṃ (để sanh), vijāyanaṃ (sự sanh), vijāyantī-itthī (người phụ nữ đang sanh), vijāyamānā (đang sanh). puttaṃ janetīti jāyā (người sanh ra con trai được gọi là vợ) v.v... Theo Mahāvutti, ở khắp nơi, khi có một nguyên âm theo sau, có sự xen vào của ya. Hoặc theo Mahāvutti, ở khắp nơi, na được thay thế bằng yā và nguyên âm đầu được trường hóa. Ṭhā-gatinivattiyaṃ. Động từ căn ṭhā có nghĩa là sự dừng lại của chuyển động (tức là đứng). 726. Ṭhāssi. 726. Đối với ṭhā là i. Ṭhāssa i hoti kānubandhe takāre tvādivajjite. Nguyên âm cuối của căn ṭhā được biến thành i khi đi sau là phụ tố ta có k-anubandha, ngoại trừ các phụ tố tvā v.v... Aṭṭhāsīti ṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, saṇṭhito, adhiṭṭhito. Aṭṭhāsīti (đã đứng); (nên có các dạng) ṭhito, uṭṭhito, niṭṭhito, saṇṭhito, adhiṭṭhito. Tanu-vitthāre, ātaññitthāti ātataṃ, vitataṃ, ātatavitataṃ, tūriyabhedo. (Căn) Tanu có nghĩa là trải rộng. Ví dụ: ātaññitthāti (đã được căng ra) nên có ātataṃ, vitataṃ. Ātatavitataṃ là một loại nhạc cụ. Thara-santharaṇe, santharīyitthāti santhato, vitthato. (Căn) Thara có nghĩa là trải ra. Ví dụ: santharīyitthāti (đã được trải ra) nên có santhato, vitthato. Dhā-dhāraṇe. (Căn) Dhā có nghĩa là mang, giữ. 727. Dhāssa hi. 727. Đối với dhā là hi. Dhādhātussa [Pg.481] dhassa hi hoti kānubandhe takāre tvādivajjite. Phụ âm dh của căn dhā được biến thành hi khi đi sau là phụ tố ta có k-anubandha, ngoại trừ các phụ tố tvā v.v... Ādhīyitthāti āhito, āgyāhito, vidhīyitthāti vihito, nidhīyitthāti nihito, sandhīyitthāti saṃhito, odhīyitthāti ohito, abhidhīyitthāti abhihito, pidhīyitthāti pihito, apihito. Dvitte pubbassa tatiyattaṃ, ‘dhāssa ho’ti suttena parassa hattaṃ, ādahito, vidahito, nidahito, saṃdahito, saddahito vā, sannidahito, odahito, pidahito, apidahito, paridahito. Ví dụ: Ādhīyitthāti (đã được đặt) nên có āhito, āgyāhito; vidhīyitthāti (đã được sắp đặt) nên có vihito; nidhīyitthāti (đã được đặt xuống) nên có nihito; sandhīyitthāti (đã được kết hợp) nên có saṃhito; odhīyitthāti (đã được đặt xuống) nên có ohito; abhidhīyitthāti (đã được nói) nên có abhihito; pidhīyitthāti (đã được che đậy) nên có pihito, apihito. Khi được lặp lại, phụ âm đầu trở thành phụ âm thứ ba (hữu thanh), theo quy tắc ‘dhāssa ho’, phụ âm sau trở thành ha, (nên có các dạng): ādahito, vidahito, nidahito, saṃdahito, hoặc saddahito, sannidahito, odahito, pidahito, apidahito, paridahito. Dhara-dhāraṇe, uddharīyitthāti uddhaṭo, samuddhaṭo, niddhaṭo, tassa ṭattaṃ. (Căn) Dhara có nghĩa là mang, giữ. Ví dụ: uddharīyitthāti (đã được nhấc lên) nên có uddhaṭo, samuddhaṭo, niddhaṭo. Ở đây, ta được biến thành ṭa. Namu-namane, namitthāti nato, unnato, samunnato, onato, avanato. (Căn) Namu có nghĩa là cúi, cong. Ví dụ: namitthāti (đã cúi) nên có nato, unnato, samunnato, onato, avanato. Pā-pāne, ‘gāpānamī’ti īttaṃ, pīyitthāti pītaṃ. (Căn) Pā có nghĩa là uống. Theo quy tắc ‘gāpānamī’, (nguyên âm cuối) được biến thành ī. Ví dụ: pīyitthāti (đã được uống) nên có pītaṃ. Phara-pharaṇe, pharittha, pharīyitthāti vā phuṭo, vipphuṭo, samphuṭo, ophuṭo, mahāvuttinā phassa uttaṃ, tassa ṭattaṃ. (Căn) Phara có nghĩa là lan tràn. Ví dụ: pharittha, hoặc pharīyitthāti (đã lan tràn) nên có phuṭo, vipphuṭo, samphuṭo, ophuṭo. Theo mahāvutti, (nguyên âm) của pha được biến thành u, và ta được biến thành ṭa. Bhara-dhāraṇe, bharīyitthāti bhato, ābhato, ābhaṭo vā. Udakātalamubbhato, ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ, sambhataṃ dhanaṃ. (Căn) Bhara có nghĩa là mang, giữ. Ví dụ: bharīyitthāti (đã được mang) nên có bhato, ābhato, hoặc ābhaṭo. (Các ví dụ khác): Udakātalamubbhato (được lấy lên từ mặt nước), ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ (y kathina đã được Tăng chúng thu hồi), sambhataṃ dhanaṃ (tài sản được tích lũy). Mana-ñāṇe, mato, mahājanena sammatoti mahāsammato, sammatā sīmā, anumato, abhimato. (Căn) Mana có nghĩa là biết. (Ví dụ): mato. Mahājanena sammatoti (được quần chúng công nhận nên gọi là) mahāsammato. Sammatā sīmā (giới trường đã được đồng ý), anumato, abhimato. Mara-pāṇacāge, maritthāti mato, kālaṅkato. (Căn) Mara có nghĩa là từ bỏ mạng sống. Ví dụ: maritthāti (đã chết) nên có mato, kālaṅkato. Ramu-kīḷāyaṃ, ramitthāti rato, abhirato. (Căn) Ramu có nghĩa là vui chơi. Ví dụ: ramitthāti (đã vui thích) nên có rato, abhirato. Ramu-uparame[Pg.482], virato, paṭivirato, uparato. (Căn) Ramu cũng có nghĩa là dừng lại. (Ví dụ): virato, paṭivirato, uparato. Sara-gati, cintāsu, bahulādhikārā kālattayepi tapaccayo, sarati, asari, sarissatīti sato, anussato, patissato. (Căn) Sara có nghĩa là đi, và suy niệm. Do quyền của quy tắc bahula, phụ tố ta cũng có ở cả ba thời. Ví dụ: sarati, asari, sarissatīti (nhớ, đã nhớ, sẽ nhớ) nên có sato, anussato, patissato. Hara-haraṇe, harīyitthāti hato, āhato, nihato. (Căn) Hara có nghĩa là mang đi. Ví dụ: harīyitthāti (đã được mang đi) nên có hato, āhato, nihato. Tassa ṭatte-āhaṭo, nihaṭo, udāhaṭo, samudāhaṭo, avahaṭo. Khi ta của nó biến thành ṭa, (có các dạng): āhaṭo, nihaṭo, udāhaṭo, samudāhaṭo, avahaṭo. Hana-hiṃsāyaṃ, haññitthāti hato, vihato, samūhato avippavāso, samūhatā sīmā. (Căn) Hana có nghĩa là sát hại. Ví dụ: haññitthāti (đã bị giết) nên có hato, vihato. Samūhato avippavāso (sự không rời xa đã được thu hồi), samūhatā sīmā (giới trường đã được thu hồi). Tipaccayamhi bahulādhikārā akānubandhepi antalopo. Paṭhamaṃ karīyatīti pakati, ākāro ākati, vikāro vikati, gāyanaṃ gīti, uggīti, saṅgīti, anugāyanaṃ anugīti, gamanaṃ gati, gantabbāti vā gati, gacchanti etthāti vā gati, āgamanaṃ āgati, sugati, duggati, samāgamanaṃ saṅgati, jananaṃ jāti, jāyanti etāya, etthāti vā jāti, ṭhānaṃ ṭhiti, saṇṭhiti, avaṭṭhiti, punappunaṃ tananaṃ santati, dhārenti etāyāti dhīti, mahāvuttinā īttaṃ. Đối với phụ tố ti, do quyền của quy tắc bahula, có sự lược bỏ nguyên âm cuối (của căn) ngay cả khi không có k-anubandha. Ví dụ: Paṭhamaṃ karīyatīti (được làm đầu tiên) là pakati; ākāro (hình tướng) là ākati; vikāro (sự biến đổi) là vikati; gāyanaṃ (sự ca hát) là gīti, uggīti, saṅgīti; anugāyanaṃ (sự hát theo) là anugīti; gamanaṃ (sự đi) là gati; hoặc gantabbāti (nơi cần phải đi đến) là gati; hoặc gacchanti etthāti (nơi chúng sanh đi đến) là gati; āgamanaṃ (sự đến) là āgati; sugati, duggati; samāgamanaṃ (sự hội họp) là saṅgati; jananaṃ (sự sanh) là jāti; hoặc jāyanti etāya, etthāti (do cái ấy mà sanh, hoặc sanh trong nơi ấy) là jāti; ṭhānaṃ (sự đứng) là ṭhiti; saṇṭhiti, avaṭṭhiti; punappunaṃ tananaṃ (sự kéo dài liên tục) là santati; dhārenti etāyāti (nhờ đó mà ghi nhớ) là dhīti; theo mahāvutti, (nguyên âm cuối) được biến thành ī. Namanaṃ nati, unnati, samunnati, onati, avanati, bharitabbāti bhati, manati jānāti etāyāti mati, vividhā mati vimati, ramaṇaṃ rati, āramaṇaṃ ārati, viramaṇaṃ virati, abhiramaṇaṃ abhirati, paṭiviramaṇaṃ pativirati, saraṇaṃ sati, saranti etāyāti vā sati, anussati, paṭissati, upahananaṃ upahati. Namanaṃ (sự cúi mình) là nati, unnati, samunnati, onati, avanati; bharitabbāti (cái cần được nuôi dưỡng) là bhati; manati jānāti etāyāti (nhờ đó mà suy nghĩ, biết được) là mati; vividhā mati (suy nghĩ đa dạng) là vimati; ramaṇaṃ (sự thích thú) là rati; āramaṇaṃ (sự thích thú) là ārati; viramaṇaṃ (sự từ bỏ) là virati; abhiramaṇaṃ (sự rất thích thú) là abhirati; paṭiviramaṇaṃ (sự từ bỏ) là pativirati; saraṇaṃ (sự ghi nhớ) là sati; hoặc saranti etāyāti (nhờ đó mà ghi nhớ) là sati; anussati, paṭissati; upahananaṃ (sự làm hại) là upahati. Tavantupaccayamhi-akāsīti katavā, ahanīti hatavā. Đối với phụ tố tavantu: akāsīti (đã làm) nên có katavā; ahanīti (đã giết) nên có hatavā. Tāvīpaccayamhi-katāvī, hatāvī. Đối với phụ tố tāvī: katāvī, hatāvī. Tvādīsu [Pg.483] – Đối với tvā v.v... – 728. Tuṃtunatabbesu vā. 728. Hoặc đối với tuṃ, tuna, tabba. Karadhātussa ra-kārassa ā hoti vā tuṃ, tuna, tabbesu. Tunasaddena tvāna, tvāpi saṅgayhanti. Nguyên âm của ra trong căn kara được biến thành trường âm ā một cách tùy chọn khi theo sau là các phụ tố tuṃ, tuna, tabba. Qua từ tuna, các phụ tố tvāna và tvā cũng được bao gồm. 729. Karassā tave. 729. Đối với kara là ā trước tave. Karassa ra-kārassa ā hoti tavepaccayamhi. Chữ `ra` của (căn) `kara` được đổi thành `ā` khi có tiếp vĩ ngữ `tave` theo sau. Kātuṃ, kātave, kātuna, kātabbaṃ. `Kātuṃ`, `kātave`, `kātuna`, `kātabbaṃ`. Yathā karassa, tathā mahāvuttinā harassa rūpaṃ sijjhati, hāthuṃ, hātave, hātuna. Tesaṃ tuṇḍena hātūna, muñce pubbakataṃ iṇaṃ. Giống như (căn) `kara`, cũng vậy, theo một quy tắc mở rộng, hình thức của (căn) `hara` được hình thành, (như) `hāthuṃ`, `hātave`, `hātuna`. (Ví dụ trong câu:) `Tesaṃ tuṇḍena hātūna, muñce pubbakataṃ iṇaṃ` (Lấy đi bằng mỏ của chúng, mong bạn được giải thoát khỏi món nợ đã tạo trước đây). Tvāmhi āssa ittaṃ, āhitvā, soṇḍāyudakamāhitvā. Khi có (tiếp vĩ ngữ) `tvā` theo sau, `ā` được đổi thành `i`. Ví dụ: `āhitvā`, `soṇḍāyudakamāhitvā` (lấy nước bằng vòi). Iti visaṃyogarūparāsi. Kết thúc phần về các hình thức không có phụ âm kép. Sadisasaṃyogarūparāsi Phần về các hình thức có phụ âm kép tương đồng. Atha sadisasaṃyogarūparāsi vuccate. Bây giờ, phần về các hình thức có phụ âm kép tương đồng được trình bày. Tupaccayamhi – Khi có tiếp vĩ ngữ `tu` theo sau – 730. Pararūpamayakāre byañjane. 730. (Biến thành) hình thức của phụ âm theo sau, khi phụ âm đó không phải là `ya`. Yakāravajjite byañjanapaccaye pare sabbadhātūnaṃ antabyañjano pararūpaṃ āpajjate. Khi một tiếp vĩ ngữ bắt đầu bằng phụ âm, ngoại trừ `ya`, theo sau, phụ âm cuối của tất cả các căn sẽ biến thành hình thức của phụ âm theo sau đó. Karotīti kattā, kātuṃ arahati, kātuṃ sakkoti, karaṇasīlo, karaṇadhammo, sakkaccaṃ vā karotīti attho. Bharatīti bhattā, haratīti hattā. `Karotīti kattā` (người làm), có nghĩa là `kātuṃ arahati` (người có thể làm), `kātuṃ sakkoti` (người có khả năng làm), `karaṇasīlo` (người có thói quen làm), `karaṇadhammo` (người có bản chất làm), hoặc `sakkaccaṃ karotīti` (người làm một cách cẩn trọng). `Bharatīti bhattā` (người nuôi dưỡng), `haratīti hattā` (người mang đi). Tvādīsu [Pg.484] ra-kārassa āttaṃ, saṃyoge pare rassattañca, katvā, katvāna. Khi các (tiếp vĩ ngữ) `tvā` v.v. theo sau, chữ `ra` được đổi thành `ā`, và được rút ngắn lại khi có phụ âm kép theo sau. Ví dụ: `katvā`, `katvāna`. Pararūpattaṃ, kattuna, kattuṃ, kattabbaṃ, bharaṇaṃ bhattuṃ, bhattave, haraṇaṃ hattuṃ, abhihattuṃ, hattave. (Đây là) sự đồng hóa theo phụ âm sau. Ví dụ: `kattuna`, `kattuṃ`, `kattabbaṃ`; từ (căn) `bhara` (nuôi dưỡng) có `bhattuṃ`, `bhattave`; từ (căn) `hara` (mang đi) có `hattuṃ`, `abhihattuṃ`, `hattave`. Āpa, ṇāpa, khipa, gupa, caja, ñapa, ñāpa, tapa, dīpa, dhūpa, pada, bhaja, bhuja, mada, mida, yuja, rica, ranja, lipa, lupa, vaca, vatu, vada, vapa, vica, sanja, sica, sambhu, sūca, sūda, supa. Các căn: `Āpa`, `ṇāpa`, `khipa`, `gupa`, `caja`, `ñapa`, `ñāpa`, `tapa`, `dīpa`, `dhūpa`, `pada`, `bhaja`, `bhuja`, `mada`, `mida`, `yuja`, `rica`, `ranja`, `lipa`, `lupa`, `vaca`, `vatu`, `vada`, `vapa`, `vica`, `sanja`, `sica`, `sambhu`, `sūca`, `sūda`, `supa`. Dhātvantabyañjanassa pararūpattaṃ, tapaccayamhi vipubbo āpabyāpane, byāpayati khippaṃ ñāṇabyāpanena byāpituṃ sakkotīti byatto, viyatto. Phụ âm cuối của căn được đồng hóa theo phụ âm sau, khi có tiếp vĩ ngữ `ta` theo sau. (Căn) `āpa` (thấm nhuần) có tiếp đầu ngữ `vi`: `byatto` hay `viyatto` có nghĩa là `byāpayati khippaṃ ñāṇabyāpanena byāpituṃ sakkotīti` (người có thể thấm nhuần nhanh chóng bằng sự thấm nhuần của trí tuệ). Paripubbo pariyāpuṇane pahutte ca, pariyatto. Với tiếp đầu ngữ `pari`, (có nghĩa là) học hỏi và có khả năng, (ta có) `pariyatto`. Saṃpubbo paripuṇṇabhāve, samāpayitthāti samatto, parisamatto. Với tiếp đầu ngữ `saṃ`, (có nghĩa là) hoàn thành, (ta có) `samatto` (từ `samāpayittha`), `parisamatto`. Āpubbo ṇāpa-pesane, āṇāpīyitthāti āṇatto. Với tiếp đầu ngữ `ā`, (căn) `ṇāpa` (có nghĩa là) ra lệnh, (ta có) `āṇatto` (từ `āṇāpīyittha`). Khipa-khipane, khipīyitthāti khitto-daṇḍo, khittā-mattikā, khittaṃ-leṭṭu. Evaṃ sabbattha. Pakkhitto, ukkhitto, nikkhitto, vikkhitto, okkhitto, saṃkhitto. (Căn) `khipa` (có nghĩa là) ném, (ta có) `khitto` (từ `khipīyittha`). Ví dụ: `khitto-daṇḍo` (cây gậy bị ném), `khittā-mattikā` (đất sét bị ném), `khittaṃ-leṭṭu` (cục đất bị ném). Tương tự ở mọi nơi. (Các ví dụ khác:) `Pakkhitto`, `ukkhitto`, `nikkhitto`, `vikkhitto`, `okkhitto`, `saṃkhitto`. Gupa-guttiyaṃ, gopīyitthāti gutto, saṃgutto. (Căn) `gupa` (có nghĩa là) bảo vệ, (ta có) `gutto` (từ `gopīyittha`), `saṃgutto`. Caja-cāge, cajīyitthāti catto. (Căn) `caja` (có nghĩa là) từ bỏ, (ta có) `catto` (từ `cajīyittha`). Upa-paññāpane, paññapīyitthāti paññatto-vinayo, paññattaṃsikkhāpadaṃ, paññattaṃ-āsanaṃ. (Căn) `ñapa` (có nghĩa là) chế định, (ta có) `paññatto` (từ `paññapīyittha`). Ví dụ: `paññatto-vinayo` (luật đã được chế định), `paññattaṃ-sikkhāpadaṃ` (học giới đã được chế định), `paññattaṃ-āsanaṃ` (chỗ ngồi đã được chuẩn bị). Ñāpa-ñāpane, vikatidhātu nāmesā kāritantattā, paññāpīyitthāti paññatto, saññāpīyitthāti saññatto, viññāpīyitthāti viññatto. (Căn) `ñāpa` (có nghĩa là) làm cho biết. Đây được gọi là một căn biến thể vì nó là thể sai khiến. (Ta có) `paññatto` (từ `paññāpīyittha`), `saññatto` (từ `saññāpīyittha`), `viññatto` (từ `viññāpīyittha`). Tapa-santāpe, atappīti tatto, santatto. (Căn) `tapa` (có nghĩa là) đốt nóng, (ta có) `tatto` (từ `atappi`), `santatto`. Dīpa-dittiyaṃ, adīpitthāti ditto, paditto, āditto. (Căn) `dīpa` (có nghĩa là) chiếu sáng, (ta có) `ditto` (từ `adīpittha`), `paditto`, `āditto`. Dhūpa-soṇḍiye[Pg.485], dhūpati, adhūpi, dhūpissatīti dhutto, surādhutto, akkhadhutto. (Căn) `dhūpa` (có nghĩa là) xảo quyệt, nghiện ngập, (ta có) `dhutto` (từ `dhūpati, adhūpi, dhūpissatīti`). Ví dụ: `surādhutto` (kẻ nghiện rượu), `akkhadhutto` (kẻ nghiện cờ bạc). Pada-gatiyaṃ, apajjīti patto, nipatto, sampatto. (Căn) `pada` (có nghĩa là) đi đến, (ta có) `patto` (từ `apajji`), `nipatto`, `sampatto`. Bhaja-sambhattiyaṃ, bhajatīti bhatto, sambhatto. (Căn) `bhaja` (có nghĩa là) thân cận, phục vụ, (ta có) `bhatto` (từ `bhajati`), `sambhatto`. Vipubbo puthakkaraṇe, vibhajitthāti vibhatto. Với tiếp đầu ngữ `vi`, (có nghĩa là) phân chia, (ta có) `vibhatto` (từ `vibhajittha`). Bhuja-pālana, byavaharaṇesu, bhuñjittha, bhuñjīyitthāti vā bhutto, paribhutto. (Căn) `bhuja` (có nghĩa là) bảo vệ, sử dụng, (ta có) `bhutto` (từ `bhuñjittha` hoặc `bhuñjīyittha`), `paribhutto`. Mada-ummāde, majjitthāti matto, sammatto, pamatto, ummatto. Căn (Mada) có nghĩa là say sưa, điên cuồng. (Nó) đã say sưa, do đó là matto (say sưa), sammatto (hoàn toàn say sưa), pamatto (dễ duôi), ummatto (điên cuồng). Mida-sinehane, mijjatīti mitto. Căn (Mida) có nghĩa là thương yêu. (Nó) thương yêu, do đó là mitto (bạn bè). Yuja-yoge, yuñjatīti yutto, payutto, uyyutto, niyutto, viyutto, saṃyutto, saññutto. Căn (Yuja) có nghĩa là kết hợp. (Nó) kết hợp, do đó là yutto (được kết hợp), payutto (được tham gia), uyyutto (nỗ lực), niyutto (được bổ nhiệm), viyutto (bị chia lìa), saṃyutto (được liên kết), saññutto (được liên kết). Rica-viriñcane, riñcatīti ritto. Căn (Rica) có nghĩa là làm trống rỗng. (Nó) làm trống rỗng, do đó là ritto (trống rỗng). Ranja-rāge, rañjatīti ratto, sāratto, viratto. Căn (Ranja) có nghĩa là nhuộm màu, tham ái. (Nó) tham ái, do đó là ratto (bị nhuộm, tham ái), sāratto (bị say đắm), viratto (ly tham). Lipa-limpane, limpīyitthāti litto, ullitto, avalitto. Căn (Lipa) có nghĩa là phết, trét. (Nó) đã được phết, trét, do đó là litto (được phết), ullitto (được trét), avalitto (được phết). Lupa-adassane, luppatīti lutto. Căn (Lupa) có nghĩa là biến mất. (Nó) bị biến mất, do đó là lutto (bị biến mất). Vaca-viyattiyaṃ vācāyaṃ. Căn (Vaca) có nghĩa là lời nói rõ ràng. 731. Vacādīnaṃ vassuṭa vā. 731. Vần (va) của các căn (vac) v.v... được biến thành (uṭa) một cách tùy chọn. Vacādīnaṃ vassa uṭa hoti vā kānubandhe ta-kārapaccaye tvādivajjite. Vần (va) của các căn (vac) v.v... được biến thành (uṭa) một cách tùy chọn khi theo sau là tiếp vị ngữ (ta) có ký hiệu (k), ngoại trừ các tiếp vị ngữ (tvā) v.v... Vuccitthāti [Pg.486] utto-dhammo, uttā-kathā, uttaṃ-vacanaṃ, nirutto, niruttā, niruttaṃ, rāgamo. (Nó) đã được nói, do đó là utto-dhammo (pháp được nói), uttā-kathā (lời được nói), uttaṃ-vacanaṃ (câu được nói), nirutto, niruttā, niruttaṃ (được giải thích), rāgamo. 732. Assu. 732. Assu. Vacādīnaṃ assa u hoti kānubandhe ta-kārapaccaye tvādivajjite. Nguyên âm (a) của các căn (vac) v.v... được biến thành (u) khi theo sau là tiếp vị ngữ (ta) có ký hiệu (k), ngoại trừ các tiếp vị ngữ (tvā) v.v... Vutto-dhammo, vuttā-kathā, vuttaṃ-vacanaṃ. Vutto-dhammo (pháp được nói), vuttā-kathā (lời được nói), vuttaṃ-vacanaṃ (câu được nói). Vatu-vattane, vattatīti vatto, pavatto, nivatto. Căn (Vatu) có nghĩa là hiện hữu, tiếp diễn. (Nó) hiện hữu, do đó là vatto (hiện hữu), pavatto (tiếp diễn), nivatto (quay trở lại). Vapa-bījanikkhepe, vapīyitthāti vuttaṃ-bījaṃ, ‘assū’ti uttaṃ. Căn (Vapa) có nghĩa là gieo hạt. (Nó) đã được gieo, do đó là vuttaṃ-bījaṃ (hạt giống đã được gieo). Theo quy tắc ‘assū’, nó là uttaṃ. Vica-vivecane, viviccitthāti vivitto. Căn (Vica) có nghĩa là tách riêng. (Nó) đã tách riêng, do đó là vivitto (tách riêng, độc cư). Sanja-saṅge, sañjatīti satto, āsatto, visatto. Căn (Sanja) có nghĩa là dính mắc. (Nó) dính mắc, do đó là satto (dính mắc), āsatto (chấp trước), visatto (dính mắc). Sica-secane, siñcīyitthāti sitto, āsitto, avasitto, abhisitto. Căn (Sica) có nghĩa là rưới, tưới. (Nó) đã được rưới, do đó là sitto (được rưới), āsitto (được tưới lên), avasitto (được rưới xuống), abhisitto (được làm lễ rưới nước, quán đảnh). Sūca-sūcane, atthaṃ sūcetīti suttaṃ. Căn (Sūca) có nghĩa là chỉ ra. (Nó) chỉ ra ý nghĩa, do đó là suttaṃ (kinh). Sūda-paggharaṇe, atthaṃ sūdatīti suttaṃ. Căn (Sūda) có nghĩa là tuôn chảy. (Nó) làm tuôn chảy ý nghĩa, do đó là suttaṃ (kinh). Supa-soppane, supatīti sutto iccādi. Căn (Supa) có nghĩa là ngủ. (Nó) ngủ, do đó là sutto (đang ngủ) v.v... Tipaccayamhi-byāpanaṃ byatti, viyatti, pariyāpuṇanaṃ pariyatti, samāpanaṃ samatti, parisamatti, āṇāpanaṃ āṇatti, gopanaṃ gutti, ñāpanaṃ ñatti, paññāpanaṃ paññatti, saññāpanaṃ saññatti, viññāpanaṃ viññatti. Với tiếp vị ngữ (ti): byāpanaṃ (sự lan khắp) là byatti, viyatti; pariyāpuṇanaṃ (sự thông suốt) là pariyatti (pháp học); samāpanaṃ (sự hoàn thành) là samatti, parisamatti; āṇāpanaṃ (sự ra lệnh) là āṇatti; gopanaṃ (sự bảo vệ) là gutti; ñāpanaṃ (sự thông báo) là ñatti (sự tác bạch); paññāpanaṃ (sự làm cho biết) là paññatti (sự chế định); saññāpanaṃ (sự làm cho nhận thức) là saññatti; viññāpanaṃ (sự làm cho hiểu) là viññatti (sự thỉnh cầu). Tapa-tappane, tappanaṃ titti, mahāvuttinā assa ittaṃ. Dīpanaṃ ditti, pajjanaṃ patti, āpatti, uppatti, nippatti, vipatti, sampatti, bhajanaṃ bhatti, sambhatti, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, riñcanaṃ ritti, niddhāretvā vuccati attho etāyāti nirutti, vuccati suttassa attho [Pg.487] etāyāti vutti. ‘‘Vivarīyati suttassa attho etāyāti vuttī’’tipi vadanti. Vattanaṃ vutti, jīvitavutti, tadāyattavutti, ‘assū’ti assa uttaṃ. Vivecanaṃ vivitti, sajjanaṃ satti, āsatti, visatti iccādi. Căn (Tapa) có nghĩa là làm cho hài lòng. Tappanaṃ (sự hài lòng) là titti. Theo Mahāvutti, nguyên âm (a) của nó trở thành (ittaṃ). Dīpanaṃ (sự chiếu sáng) là ditti; pajjanaṃ (sự đạt đến) là patti, āpatti (sự phạm tội), uppatti (sự sanh khởi), nippatti (sự thành tựu), vipatti (sự thất bại), sampatti (sự thành công); bhajanaṃ (sự phân chia) là bhatti (lòng sùng mộ), sambhatti; bhuñjanaṃ (sự ăn) là bhutti; yuñjanaṃ (sự kết hợp) là yutti (sự hợp lý); riñcanaṃ (sự trống rỗng) là ritti; ‘ý nghĩa được nói lên một cách xác định bởi cái này’ do đó là nirutti (từ nguyên học); ‘ý nghĩa của kinh được nói bởi cái này’ do đó là vutti (sớ giải). Người ta cũng nói: ‘ý nghĩa của kinh được giải thích bởi cái này, do đó là vuttī’. Vattanaṃ (sự tồn tại) là vutti (sự sinh sống), jīvitavutti (cách sinh sống), tadāyattavutti (sự sinh sống phụ thuộc); theo quy tắc ‘assū’, nguyên âm (a) của nó trở thành (uttaṃ). Vivecanaṃ (sự tách riêng) là vivitti; sajjanaṃ (sự dính mắc) là satti, āsatti, visatti v.v... Tupaccayamhi-khipatīti khittā, gopetīti guttā, cajatīti cattā. Với tiếp vị ngữ (tu): (Người) ném, do đó là khittā (người ném); (người) bảo vệ, do đó là guttā (người bảo vệ); (người) từ bỏ, do đó là cattā (người từ bỏ). Idha chida, bhidādayopi vattabbā, chindatīti chettā, bhindatīti bhettā, bhajatīti bhattā, bhuñjatīti bhuttā, bhottā, yuttā, rittā, littā, luttā, vacati vadatīti vā vattā, viviccatīti vivittā, sañjatīti sattā, suppatīti suttā iccādi. Ở đây, các căn (chida), (bhida) v.v... cũng nên được nói đến. (Người) cắt, do đó là chettā (người cắt); (người) phá vỡ, do đó là bhettā (người phá vỡ); (người) phân chia, do đó là bhattā (người phân chia); (người) ăn, do đó là bhuttā, bhottā (người ăn); yuttā (người kết hợp); rittā (người làm trống); littā (người phết); luttā (người làm biến mất); (người) nói, do đó là vattā (người nói); (người) tách riêng, do đó là vivittā (người tách riêng); (người) dính mắc, do đó là sattā (người dính mắc); (người) ngủ, do đó là suttā (người ngủ) v.v... Tavantupaccayamhi-khipitthāti khittavā, gopitthāti guttavā, cajitthāti cattavā, chinditthāti chettavā. Với tiếp vị ngữ (tavantu): (Người) đã ném, do đó là khittavā (người đã ném); (người) đã bảo vệ, do đó là guttavā (người đã bảo vệ); (người) đã từ bỏ, do đó là cattavā (người đã từ bỏ); (người) đã cắt, do đó là chettavā (người đã cắt). Bhaja-puthakkaraṇe, bhājitthāti bhattavā, vibhattavā, abhuñjīti bhuttavā, ayuñjīti yuttavā iccādi. Căn (Bhaja) có nghĩa là phân chia. (Người) đã phân chia, do đó là bhattavā, vibhattavā (người đã phân chia); (người) đã ăn, do đó là bhuttavā (người đã ăn); (người) đã kết hợp, do đó là yuttavā (người đã kết hợp) v.v... Tāvīpaccayamhi-khittāvī, guttāvī, cattāvī, chettāvī, vibhattāvī, bhettāvī, bhuttāvī, yuttāvī iccādi. Với tiếp vị ngữ (tāvī): khittāvī (người ném), guttāvī (người bảo vệ), cattāvī (người từ bỏ), chettāvī (người cắt), vibhattāvī (người phân chia), bhettāvī (người phá vỡ), bhuttāvī (người ăn), yuttāvī (người kết hợp) v.v... Tvādīsu pararūpatte mahāvuttinā tiṇṇaṃ byañjanānaṃ ādibyañjanassa lopo, chetvā, chetvāna, chettuna, vibhatvā, vibhatvāna, vibhattuna, bhutvā, bhutvāna, bhuttuna iccādi. Khi các tiếp vị ngữ (tvā) v.v... theo sau, gây ra sự đồng hóa với âm sau, theo Mahāvutti, phụ âm đầu tiên trong ba phụ âm bị xóa bỏ. Ví dụ: chetvā, chetvāna, chettuna; vibhatvā, vibhatvāna, vibhattuna; bhutvā, bhutvāna, bhuttuna v.v... Tuṃ, tavesu-chettuṃ, chettave, chetuṃ, chetave vā, ādibyañjanassa lopo. Vibhattuṃ, vibhattave, bhettuṃ, bhettave, bhottuṃ, bhottave, ādivuddhi iccādi. Trong các tiếp vị ngữ tuṃ, tave: chettuṃ, chettave, hoặc chetuṃ, chetave, có sự lược bỏ phụ âm đầu. Vibhattuṃ, vibhattave, bhettuṃ, bhettave, bhottuṃ, bhottave, có sự tăng trưởng nguyên âm đầu, v.v. Tabbapaccaye-chettabbaṃ, chetabbaṃ vā, bhettabbaṃ, bhottabbaṃ, vuccatīti vattabbaṃ iccādi. Trong tiếp vị ngữ tabba: chettabbaṃ, hoặc chetabbaṃ, bhettabbaṃ, bhottabbaṃ, từ vuccati là vattabbaṃ, v.v. Iti sadisasaṃyogarūparāsi. Như vậy là nhóm hình thái phụ âm kép tương tự. Vaggantarūparāsi Nhóm hình thái phụ âm khác nhóm. Atha vaggantarūparāsi vuccate. Bây giờ, nhóm hình thái phụ âm khác nhóm được nói đến. Kamu, kilamu, khanu, khamu, gamu, tanu, timu, damu, bhamu, mana, yamu, vamu, samu, hana. Kamu, kilamu, khanu, khamu, gamu, tanu, timu, damu, bhamu, mana, yamu, vamu, samu, hana. 733. Manānaṃ niggahītaṃ. 733. Niggahīta của các (căn) tận cùng bằng ma và na. Makāra, nakārantānaṃ dhātūnaṃ anto makāro nakāro ca niggahītaṃ hoti yakāravajjite byañjane pare. ‘Vagge vagganto’ti niggahītassa vaggantattaṃ. Đối với các động từ căn tận cùng bằng makāra và nakāra, makāra và nakāra ở cuối được biến thành niggahīta khi có một phụ âm theo sau, ngoại trừ yakāra. Theo quy tắc ‘Vagge vagganto’, niggahīta được biến thành phụ âm mũi của nhóm tương ứng. Kamu-pādagamane, pakkamitthāti pakkanto, pādena akkamitthāti akkanto, ukkanto, vikkanto, nikkhanto, ‘nito kamassā’ti kassa khattaṃ, saṅkanto, okkanto, avakkanto, apakkanto, atikkanto, paṭikkanto, kassa dvittāni. Căn kamu (có nghĩa là) bước đi: pakkamitthā là pakkanto, pādena akkamitthā là akkanto, ukkanto, vikkanto, nikkhanto, theo quy tắc ‘nito kamassā’ thì ka được biến thành kha, saṅkanto, okkanto, avakkanto, apakkanto, atikkanto, paṭikkanto, có sự điệp mẫu của ka. Kilamu-khede, kilamitthāti kilanto. Căn kilamu (có nghĩa là) mệt mỏi: kilamitthā là kilanto. Timu-addabhāve, temayittāti tinto. Căn timu (có nghĩa là) làm ướt: temayittā là tinto. Damu-damane, damitthāti danto. Căn damu (có nghĩa là) chế ngự: damitthā là danto. Bhamu-anavatthāne, bhamitthāti bhanto, vibbhanto. Căn bhamu (có nghĩa là) không ổn định: bhamitthā là bhanto, vibbhanto. Mana-ñāṇe, manatīti manto. Căn mana (có nghĩa là) biết: manati là manto. Vamu-uggilane, vamitthāti vanto. Căn vamu (có nghĩa là) nôn mửa: vamitthā là vanto. Samu-santiyaṃ, sammatīti santo, upasanto, vūpasanto. Căn samu (có nghĩa là) an tịnh: sammati là santo, upasanto, vūpasanto. Samu-khede, sammati khijjatīti santo iccādi. Căn samu (có nghĩa là) mệt mỏi: sammati khijjati là santo, v.v. Tipaccayamhi-kāmanaṃ kanti, nikāmanaṃ nikanti, pakkamanaṃ pakkanti, khamanaṃ khanti, tananaṃ tanti, damanaṃ danti, bhamanaṃ bhanti, vibbhanti, mananaṃ manti, samanaṃ santi iccādi. Trong tiếp vị ngữ ti: kāmanaṃ là kanti, nikāmanaṃ là nikanti, pakkamanaṃ là pakkanti, khamanaṃ là khanti, tananaṃ là tanti, damanaṃ là danti, bhamanaṃ là bhanti, vibbhanti, mananaṃ là manti, samanaṃ là santi, v.v. Tupaccaye-pakkamatīti [Pg.489] pakkantā, khanatīti khantā, khamatīti khantā, gacchatīti gantā, tanotīti tantā, temayatīti tintā, damayatīti dantā, bhamatīti bhantā, manatīti mantā. Trong tiếp vị ngữ tu: pakkamati là pakkantā, khanati là khantā, khamati là khantā, gacchati là gantā, tanoti là tantā, temayati là tintā, damayati là dantā, bhamati là bhantā, manati là mantā. Nipubbo yamu-niyamane, niyāmetīti niyantā, vamatīti vantā, samatīti santā, hanatīti hantā iccādi. Căn yamu có tiếp đầu ngữ ni (có nghĩa là) kiểm soát: niyāmeti là niyantā, vamati là vantā, samati là santā, hanati là hantā, v.v. Tvādīsu-gantvā, gantvāna, gantuna, mantvā, mantvāna, mantuna, hantvā, hantvāna, hantuna iccādi. Trong các (tiếp vị ngữ) tvā, v.v.: gantvā, gantvāna, gantuna, mantvā, mantvāna, mantuna, hantvā, hantvāna, hantuna, v.v. Tuṃ, tavesu-pakkantuṃ, pakkantave, khananaṃ khantuṃ, khantave, gamanaṃ gantuṃ, gantave, mananaṃ mantuṃ, mantave, hananaṃ hantuṃ, hantave iccādi. Trong (các tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: pakkantuṃ, pakkantave, khananaṃ là khantuṃ, khantave, gamanaṃ là gantuṃ, gantave, mananaṃ là mantuṃ, mantave, hananaṃ là hantuṃ, hantave, v.v. Tabbamhi-abhikkantabbaṃ, paṭikkantabbaṃ, khaññateti khantabbaṃ, gacchīyateti gantabbaṃ, maññateti mantabbaṃ, vamīyateti vantabbaṃ, haññateti hantabbaṃ iccādi. Trong (tiếp vị ngữ) tabba: abhikkantabbaṃ, paṭikkantabbaṃ, khaññate là khantabbaṃ, gacchīyate là gantabbaṃ, maññate là mantabbaṃ, vamīyate là vantabbaṃ, haññate là hantabbaṃ, v.v. Iti vaggantarūparāsi. Như vậy là nhóm hình thái phụ âm khác nhóm. Dhātvantavikārarāsi niṭṭhito. Nhóm biến đổi cuối động từ căn đã hoàn tất. Paccayavikārarāsi Nhóm biến đổi tiếp vị ngữ. Kādesarāsi Nhóm thay thế bằng ka. Atha paccayavikārarāsi vuccate. Bây giờ, nhóm biến đổi tiếp vị ngữ được nói đến. 734. Pacā ko. 734. Sau (căn) pac là ka. Pacamhā ta, tavantūnaṃ tassa ko hoti. Sau (căn) pac, ta của (các tiếp vị ngữ) ta, tavantu được biến thành ka. Paccitthāti pakko, pakkavā. Paccitthāti (đã nấu) thành pakko (được nấu), pakkavā (đã nấu xong). Bahulādhikārā [Pg.490] tapaccayo kālattayepi hoti, asakkhi, sakkhati, sakkhissatīti sakko, mahāvuttinā tapaccayassa ko. Do phạm vi áp dụng rộng rãi, hậu tố ta cũng hiện hữu trong ba thời, (như) asakkhi, sakkhati, sakkhissati (đã có thể, có thể, sẽ có thể) thành sakko (có thể), theo quy tắc chính, ka thay cho hậu tố ta. Muca-mocane. Căn muca có nghĩa là giải thoát. 735. Mucā vā. 735. Từ (căn) muca tùy chọn. Mucamhā ta, tavantūnaṃ tassa anantarassa ko hoti vā. Sau (căn) muca, ka tùy chọn thay thế cho ta của các (hậu tố) ta, tavantū đứng liền sau. Omuccitthāti omukko, omukkavā, paṭimukko, paṭimukkavā. Omuccitthāti (đã mặc vào) thành omukko, omukkavā; (tương tự) paṭimukko, paṭimukkavā. Susa-sosane. Căn susa có nghĩa là làm khô. 736. Susā kho. 736. Từ (căn) susa (thay bằng) kha. Susamhā ta, tavantūnaṃ tassa kho hoti. Sau (căn) susa, kha thay thế cho ta của các (hậu tố) ta, tavantū. Sussitthāti sukkho, sukkhavā. Sussitthāti (đã khô) thành sukkho, sukkhavā. 737. Go bhanjādīhi. 737. ga từ (nhóm căn) bhañj v.v... Bhanjādīhi ta, tavantūnaṃ tassa go hoti. Sau (nhóm căn) bhañj v.v..., ga thay thế cho ta của các (hậu tố) ta, tavantū. Abhañjitthāti bhaggo, bhaggavā, obhaggo, sambhaggo, palibhaggo. Abhañjitthāti (đã bẻ gãy) thành bhaggo, bhaggavā; (tương tự) obhaggo, sambhaggo, palibhaggo. Laga-laggane, lagitthāti laggo, laggavā, vilaggo, vilaggavā. Căn laga có nghĩa là dính mắc; lagitthāti (đã dính mắc) thành laggo, laggavā; (tương tự) vilaggo, vilaggavā. Muja-mujjane, mujjitthāti muggo, muggavā, nimmuggo, ummuggo. Căn muja có nghĩa là chìm, lặn; mujjitthāti (đã chìm) thành muggo, muggavā; (tương tự) nimmuggo, ummuggo. Vija-bhaya, calanesu, saṃvijitthāti saṃviggo, saṃviggavā, ubbiggo, ubbiggavā. Căn vija có nghĩa là sợ hãi, rung động; saṃvijitthāti (đã rung động) thành saṃviggo, saṃviggavā; (tương tự) ubbiggo, ubbiggavā. Luja-vināse, palujitthāti paluggo, paluggavā, oluggo, oluggavā, viluggo, viluggavā iccādi. Căn luja có nghĩa là hủy hoại; palujitthāti (đã hủy hoại) thành paluggo, paluggavā; (tương tự) oluggo, oluggavā, viluggo, viluggavā v.v... Iti kādesarāsi. Dứt chương về sự thay thế bằng ka. Ṭhādesarāsi Chương về sự thay thế bằng ṭha. Isu[Pg.491], āsa, esa, kasa, kisa, kilisa, kusa, ghusa, jusa, tusa, disa, dusa, daṃsa, nasa, pisa, pusa, puccha, phusa, bhassa, bhajja, maja, masa, musa, vassa, visa, saja, sisa, silisa, hasa, hassa, haṃsa. Isu, āsa, esa, kasa, kisa, kilisa, kusa, ghusa, jusa, tusa, disa, dusa, daṃsa, nasa, pisa, pusa, puccha, phusa, bhassa, bhajja, maja, masa, musa, vassa, visa, saja, sisa, silisa, hasa, hassa, haṃsa. 738. Sānantarassa tassa ṭho. 738. ṭha thay cho ta đứng liền sau sa. Sakārantehi dhātūhi parassa anantarassa paccayatakārassa ṭho hoti, dhātvantassa pararūpattaṃ, ‘catutthadutiyesvesa’nti saṃyogādissa paṭhamattaṃ. Sau các căn tận cùng bằng sa, ṭha thay thế cho ta của hậu tố đứng liền sau, (phụ âm) cuối của căn đồng hóa với (phụ âm) sau, theo quy tắc ‘catutthadutiyesvesa’, (phụ âm) đầu của cụm phụ âm trở thành phụ âm thứ nhất (trong nhóm). Isu-icchā, kantīsu, icchīyateti iṭṭho, pariyiṭṭho. Căn isu có nghĩa là mong muốn, ước ao; icchīyateti (được mong muốn) thành iṭṭho, pariyiṭṭho. Āsa-upavesane, viparitato āsati upavīsatīti vipallaṭṭho. Căn āsa có nghĩa là ngồi; viparitato āsati upavīsatīti (ngồi một cách trái ngược) thành vipallaṭṭho. Kasa-vappane vilekhane ca. Căn kasa có nghĩa là cày bừa và vạch, kẻ. 739. Kasassima ca vā. 739. Sau (căn) kasa, (thêm) ima cũng tùy chọn. Kasamhā parassa paccayatakārassa ṭho hoti, kasassa ādisaramhā paraṃ ima ca hoti vā. Sau (căn) kasa, ṭha thay thế cho ta của hậu tố, và ima cũng tùy chọn được chèn vào sau nguyên âm đầu của kasa. Kassitthāti kiṭṭhaṃ-sassaṃ, kaṭṭhaṃ vā. Kassitthāti (đã được cày) thành kiṭṭhaṃ (nghĩa là mùa màng), hoặc kaṭṭhaṃ. Upapubbo āsanne, upakaṭṭho. Với tiếp đầu ngữ upa (có nghĩa là) gần, (ví dụ) upakaṭṭho. Vipubbo pavāse, vūpakaṭṭho. Với tiếp đầu ngữ vi (có nghĩa là) sống xa lánh, (ví dụ) vūpakaṭṭho. Kisa-hānimhi, paṭikiṭṭho, nihīnoti attho. Căn kisa có nghĩa là làm cho gầy yếu, (biến cách thành) paṭikiṭṭho, có nghĩa là bị khinh miệt, thấp hèn. Kilisa-vibādhane upatāpe ca, kilissatīti kiliṭṭho, saṃkiliṭṭho, upakkiliṭṭho. Căn kilisa có nghĩa là làm cho phiền não và làm cho nóng nảy, (từ đó có) kilissatīti kiliṭṭho, saṃkiliṭṭho, upakkiliṭṭho. Kusa-akkose, akkosīyitthāti akkuṭṭho. Akkuṭṭho jātivādena. Căn kusa có nghĩa là mắng nhiếc, (từ đó có) akkosīyitthāti akkuṭṭho. (Ví dụ:) Akkuṭṭho jātivādena (bị mắng nhiếc bằng lời lẽ miệt thị dòng dõi). Ghusa-sadde[Pg.492], ghosīyitthāti ghuṭṭho, saṅghuṭṭho. Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ. Ugghuṭṭho. Căn ghusa có nghĩa là âm thanh, (từ đó có) ghosīyitthāti ghuṭṭho, saṅghuṭṭho. (Ví dụ:) Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ (vang dội bởi đoàn tiên nữ). (Và cũng có) Ugghuṭṭho. Jusa-sevāyaṃ, jusīyitthāti juṭṭho. Căn jusa có nghĩa là phục vụ, hưởng dụng, (từ đó có) jusīyitthāti juṭṭho. Tusa-pītimhi, tussitthāti tuṭṭho, santuṭṭho. Căn tusa có nghĩa là hoan hỷ, (từ đó có) tussitthāti tuṭṭho, santuṭṭho. Disa-pekkhane, passīyitthāti diṭṭho, sandiṭṭho. Căn disa có nghĩa là nhìn, (từ đó có) passīyitthāti diṭṭho, sandiṭṭho. Disī-kathane, uddisīyitthāti uddiṭṭho, niddisīyitthāti niddiṭṭho, apadisīyitthāti apadiṭṭho. Căn disī có nghĩa là nói, (từ đó có) uddisīyitthāti uddiṭṭho, niddisīyitthāti niddiṭṭho, apadisīyitthāti apadiṭṭho. Dusa-dūsane, dusīyitthāti duṭṭho. Căn dusa có nghĩa là làm hư hỏng, (từ đó có) dusīyitthāti duṭṭho. Daṃsa-daṃsane, daṃsīyitthāti daṭṭho, niggahītalopo. Căn daṃsa có nghĩa là cắn, (từ đó có) daṃsīyitthāti daṭṭho, (do) sự lược bỏ niggahīta. Nasa-adassane, nassitthāti naṭṭho, vinaṭṭho. Căn nasa có nghĩa là không thấy, (từ đó có) nassitthāti naṭṭho, vinaṭṭho. Pisa-cuṇṇiye, pisīyitthāti piṭṭhaṃ. Căn pisa có nghĩa là nghiền thành bột, (từ đó có) pisīyitthāti piṭṭhaṃ. Pusa-posane, posīyitthāti puṭṭho, parapuṭṭho. Căn pusa có nghĩa là nuôi dưỡng, (từ đó có) posīyitthāti puṭṭho, parapuṭṭho. Phusa-samphasse, phusīyitthāti phuṭṭho, samphuṭṭho. Căn phusa có nghĩa là xúc chạm, (từ đó có) phusīyitthāti phuṭṭho, samphuṭṭho. Bhassa-kathane cavane ca, bhassitthāti bhaṭṭho, ābhaṭṭho. Căn bhassa có nghĩa là nói và rơi rụng, (từ đó có) bhassitthāti bhaṭṭho, ābhaṭṭho. Masa-āmasane vijjhane ca, masīyitthāti maṭṭho, āmaṭṭho, omaṭṭho, ummaṭṭho. Sattiyā viya omaṭṭho. Căn masa có nghĩa là sờ mó và đâm xuyên, (từ đó có) masīyitthāti maṭṭho, āmaṭṭho, omaṭṭho, ummaṭṭho. (Ví dụ:) Sattiyā viya omaṭṭho (như bị đâm bởi ngọn giáo). Musa-nassane, mussitthāti muṭṭho, pamuṭṭho, sammuṭṭho. Căn musa có nghĩa là quên, (từ đó có) mussitthāti muṭṭho, pamuṭṭho, sammuṭṭho. Vassa-secane, vassitthāti vuṭṭho-devo, ‘assū’ti uttaṃ. Căn vassa có nghĩa là tưới, (từ đó có) vassitthāti vuṭṭho-devo, (nguyên âm) a được chuyển thành u. Visa-pavesane, pavisitthāti paviṭṭho, niviṭṭho, upaviṭṭho. Căn visa có nghĩa là đi vào, (từ đó có) pavisitthāti paviṭṭho, niviṭṭho, upaviṭṭho. Sisa-sese, avasesitthāti avasiṭṭho. Căn sisa có nghĩa là còn lại, (từ đó có) avasesitthāti avasiṭṭho. Vipubbo visesane, visesitthāti visiṭṭho. (Căn này) với tiếp đầu ngữ vi có nghĩa là đặc biệt, (từ đó có) visesitthāti visiṭṭho. Silisa-silesane, silissitthāti siliṭṭho. Căn silisa có nghĩa là dính liền, (từ đó có) silissitthāti siliṭṭho. Hasa-hāse, [Pg.493] hasitthāti haṭṭho, pahaṭṭho. Căn hasa có nghĩa là vui cười, (từ đó có) hasitthāti haṭṭho, pahaṭṭho. Hassa, haṃsadhātuyo sadisā eva. Các căn has và haṃsa quả thực là tương tự nhau. Puccha-pucchāyaṃ. Căn puccha có nghĩa là hỏi. 740. Pucchādito. 740. Bắt đầu từ (căn) pucch. Pucchādīhi parassa antarassa paccayatakārassa ṭho hoti. Sau các (căn) bắt đầu bằng pucch, phụ âm t của hậu tố trở thành ṭh. Pucchīyitthāti puṭṭho. (Từ đó có) pucchīyitthāti puṭṭho. Bhajja-bhajjane, bhajjitthāti bhaṭṭhaṃ-dhaññaṃ. Căn bhajja có nghĩa là rang, (từ đó có) bhajjitthāti bhaṭṭhaṃ-dhaññaṃ. Maja-suddhiyaṃ, suṭṭhu majjitthāti sammaṭṭho-bhūmibhāgo. Căn maja có nghĩa là làm cho trong sạch, (từ đó có) suṭṭhu majjitthāti sammaṭṭho-bhūmibhāgo. Saja-saṃsaggādīsu, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho, visaṭṭho, nisaṭṭho, osaṭṭho. Trong (căn) Saja nghĩa là giao thiệp v.v... saṃsajjittha (đã giao thiệp) là saṃsaṭṭho, visaṭṭho, nisaṭṭho, osaṭṭho. Yaja-pūjāyaṃ. (Căn) Yaja có nghĩa là cúng dường. 741. Yajassa yassa ṭiyī. 741. Của (căn) yaj, ya được biến thành ṭi và yī. Yajassa yakārassa ṭi, yiādesā honti kānubandhe paccayatakāre tvādivajjite. Phụ âm ya của (căn) yaj được thay thế thành ṭi, yi khi theo sau bởi phụ âm ta của một tiếp vị ngữ có anubandha là ka, ngoại trừ tvā v.v... Yajitthāti iṭṭho, yiṭṭho. Yajittha (đã cúng dường) là iṭṭho, yiṭṭho. Tipaccayamhi-pariyesanaṃ pariyeṭṭhi. Với tiếp vị ngữ ti: pariyesanaṃ (sự tìm kiếm) là pariyeṭṭhi. Esa-gavesane, esanaṃ eṭṭhi, pariyeṭṭhi, tussanaṃ tuṭṭhi, santuṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi, sandiṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, ‘assū’ti uttaṃ. Visajjanaṃ visaṭṭhi. (Căn) Esa có nghĩa là tìm kiếm, esanaṃ là eṭṭhi, pariyeṭṭhi, tussanaṃ là tuṭṭhi, santuṭṭhi, dassanaṃ là diṭṭhi, sandiṭṭhi, vassanaṃ là vuṭṭhi, a được biến thành u theo câu kệ ‘assū’ti uttaṃ. Visajjanaṃ là visaṭṭhi. Tvādīsu-disa-pekkhane, ‘disassa passadassadasādadakkhā’ti suttena disassa dasādeso, mahāvuttinā vakāralopo, daṭṭhā, daṭṭhāna, daṭṭhuna. Trong các (tiếp vị ngữ) tvā v.v... (căn) disa có nghĩa là thấy, theo quy tắc ‘disassa passadassadasādadakkhā’, (căn) disa được thay thế bằng dasa, theo đại sớ giải, phụ âm va bị xóa bỏ, (thành) daṭṭhā, daṭṭhāna, daṭṭhuna. ‘Tuṃyānā’ti [Pg.494] tvāpaccayassa tuṃādeso. Nekkhamaṃ daṭṭhu khemato, gāthāvasena niggahītalopo. Theo quy tắc ‘Tuṃyānā’, tiếp vị ngữ tvā được thay thế bằng tuṃ. (Ví dụ:) Nekkhamaṃ daṭṭhu khemato (thấy sự xuất ly là an ổn), do vần kệ nên niggahīta bị xóa bỏ. Tuṃ, tavesu-daṭṭhuṃ, daṭṭhave, pucchanaṃ puṭṭhuṃ, puṭṭhave. Trong (tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: daṭṭhuṃ, daṭṭhave, pucchanaṃ (sự hỏi) là puṭṭhuṃ, puṭṭhave. Tabbamhi-tussitabbanti tuṭṭhabbaṃ, toṭṭhabbaṃ, passitabbanti daṭṭhabbaṃ, pucchitabbanti puṭṭhabbaṃ, phusitabbanti phoṭṭhabbaṃ. Trong (tiếp vị ngữ) tabba: tussitabbaṃ (nên được hoan hỷ) là tuṭṭhabbaṃ, toṭṭhabbaṃ, passitabbaṃ (nên được thấy) là daṭṭhabbaṃ, pucchitabbaṃ (nên được hỏi) là puṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ (nên được xúc chạm) là phoṭṭhabbaṃ. Iti ṭhādesarāsi. Dứt loại biến đổi thành ṭha. Ḍhādesarāsi Loại biến đổi thành ḍha. 742. Dahā ḍho. 742. Sau (căn) dah, (ta) biến thành ḍho. Dahamhā parassa anantarassa paccayatakārassa ḍho hoti, pararūpatte saṃyogādissa tatiyattaṃ. Sau (căn) dah, phụ âm ta của tiếp vị ngữ đi liền sau được biến thành ḍho, khi có sự đồng hóa, phụ âm đầu của phụ âm kép được biến thành phụ âm thứ ba (trong nhóm). Daha-dayhane, dayhitthāti daḍḍho. (Căn) Daha có nghĩa là đốt cháy, dayhittha (đã bị đốt cháy) là daḍḍho. 743. Bahassuma ca. 743. Của (căn) bah, (biến thành) uma nữa. Bahamhā parassa anantarassa tassa ḍho hoti, bahassa ādisaramhā uma ca hoti. Sau (căn) bah, ta đi liền sau được biến thành ḍho, và nguyên âm đầu của bah cũng được biến thành uma. Baha-vuddhiyaṃ, abahīti buḍḍho, bassa vo, vuḍḍho. (Căn) Baha có nghĩa là tăng trưởng, abahī là buḍḍho, ba biến thành va, (thành) vuḍḍho. Timhi-bahanaṃ vuḍḍhi. Với (tiếp vị ngữ) ti: bahanaṃ (sự tăng trưởng) là vuḍḍhi. 744. Lopo vaḍḍhā tissa. 744. Sự xóa bỏ của ti sau (căn) vaḍḍha. Vaḍḍhamhā parassa tipaccayassa takārassa lopo hoti. Sau (căn) vaḍḍha, phụ âm ta của tiếp vị ngữ ti bị xóa bỏ. Vaḍḍha-vaḍḍhane, vaḍḍhanaṃ vuḍḍhi. (Căn) Vaḍḍha có nghĩa là tăng trưởng, vaḍḍhanaṃ (sự tăng trưởng) là vuḍḍhi. Iti ḍhādesarāsi. Dứt loại biến đổi thành ḍha. Ṇādesarāsi Loại biến đổi thành ṇa. Kira [Pg.495] khī, cara, jara, tara, thara, pūra. (Các căn) Kira, khī, cara, jara, tara, thara, pūra. 745. Kirādīhi ṇo. 745. Sau (các căn) kira v.v..., (ta) biến thành ṇo. Kirādīhi paresaṃ ta, tavantūnaṃ takārassa anantarabhūtassa ṇo hoti, dhātvantassa pararūpattaṃ. Sau (các căn) kira v.v..., phụ âm ta đi liền sau của (tiếp vị ngữ) ta, tavantū được biến thành ṇo, và phụ âm cuối của căn được đồng hóa. Kira-ākiraṇe sammissana, khipanesu ca, kiritthāti kiṇṇo, pakiṇṇo, ākiṇṇo, vikkiṇṇo, saṃkiṇṇo, samākiṇṇo. (Căn) Kira có nghĩa là rải rác, trộn lẫn, và ném liệng, kirittha (đã rải rác) là kiṇṇo, pakiṇṇo, ākiṇṇo, vikkiṇṇo, saṃkiṇṇo, samākiṇṇo. Pūra-pūraṇe, pūritthāti puṇṇo, sampuṇṇo, paripuṇṇo. (Căn) Pūra có nghĩa là làm đầy, pūrittha (đã làm đầy) là puṇṇo, sampuṇṇo, paripuṇṇo. Khī-khaye, khiyitthāti khīṇo. Căn khī (hủy diệt), (do đó) khiyitthā (đã bị hủy diệt) thành khīṇo (đã hủy diệt, đã tận diệt). Kiṇṇavā, puṇṇavā, khīṇavā. Kiṇṇavā, puṇṇavā, khīṇavā. 746. Tarādīhi riṇṇo. 746. Sau các căn như tar, (hậu tố ta) biến thành riṇṇo. Tarādīhi paresaṃ ta, tavantūnaṃ takārassa anantarabhūtassa riṇṇo hoti. ‘Rānubandhentasarādissā’ti dhātvantabyañjanassa ādisarassa ca lopo. Sau các căn như tar, phụ âm t của các hậu tố ta, tavantu đứng liền sau được biến thành riṇṇo. Theo quy tắc ‘Rānubandhentasarādissā’, có sự xóa bỏ phụ âm cuối của căn và nguyên âm đầu. Cara-gati, bhakkhanesu, carittha, carīyitthāti vā ciṇṇo, āciṇṇo, samāciṇṇo. Căn cara (đi, ăn), (do đó) carittha hoặc carīyitthā thành ciṇṇo, āciṇṇo, samāciṇṇo. Jara-jiraṇe, jiyyitthāti jiṇṇo, anujiṇṇo, parijiṇṇo. Căn jara (già yếu), (do đó) jiyyitthā thành jiṇṇo, anujiṇṇo, parijiṇṇo. Tara-taraṇe, taritthāti tiṇṇo, uttiṇṇo, nittiṇṇo, vitiṇṇo, otiṇṇo, samotiṇṇo. Căn tara (vượt qua), (do đó) taritthā thành tiṇṇo, uttiṇṇo, nittiṇṇo, vitiṇṇo, otiṇṇo, samotiṇṇo. Thara-vitthāre, vittharitthāti vitthiṇṇo. Căn thara (trải rộng), (do đó) vittharitthā thành vitthiṇṇo. Ciṇṇavā, jiṇṇavā, tiṇṇavā, vitthiṇṇavā. Ciṇṇavā, jiṇṇavā, tiṇṇavā, vitthiṇṇavā. Iti ṇādesarāsi. Dứt phần về sự biến đổi thành ṇ. Thādesarāsi Phần về sự biến đổi thành th. 747. Dhastoostā. 747. Dhastoostā. Dhasto[Pg.496], utrastoti ete saddā tapaccayantā sijjhanti. Các từ dhasto, utrasto này được hình thành với hậu tố ta. Dhaṃsa-viddhaṃsane, viddhaṃsatīti viddhasto, viddhaṃsito vā. Căn dhaṃsa (phá hủy), (do đó) viddhaṃsati thành viddhasto, hoặc viddhaṃsito. Tasa-santāse, utrasatīti utrasto, uttasito vā. Căn tasa (kinh hãi), (do đó) utrasati thành utrasto, hoặc uttasito. Bhasa-bhasmīkaraṇe, bhasanti bhasmiṃ karonti etenāti bhastā, bhastrā vā, kammāragaggarī, evamādīnipi idha veditabbāni. Căn bhasa (hóa thành tro), (do đó) bhasanti (họ thổi) hoặc bhasmiṃ karonti etena (họ làm thành tro bằng cái này) thành bhastā, hoặc bhastrā, (nghĩa là) ống bễ của thợ rèn (kammāragaggarī). Các trường hợp tương tự cũng nên được hiểu ở đây. 748. Sāsa vasa saṃsa haṃsā tho. 748. Sau các căn sāsa, vasa, saṃsa, haṃsa, (hậu tố ta) biến thành tho. Etehi parassa anantarassa paccayatakārassa tho hoti. Sau những (căn) này, phụ âm t của hậu tố đứng liền sau được biến thành tho. Sāsa-anusiṭṭhimhi. Căn sāsa (trong nghĩa giáo huấn). 749. Sāsassa sisā. 749. Căn sās được biến thành sis. Sāsassa sisā honti kānubandhe paccayatakāre tvādivajjite, dhātvantassa pararūpattaṃ saṃyogādissa ca paṭhamattaṃ. Căn sās được biến thành sis khi có phụ âm t của một hậu tố có chỉ tố k theo sau, ngoại trừ tvā và các hậu tố tương tự; phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau, và phụ âm đầu của một cụm phụ âm trở thành phụ âm đầu tiên (trong nhóm của nó). Sāsīyatīti sittho, anusāsīyatīti anusiṭṭho. ‘‘Anusiṭṭho so mayā’’ti ettha pana tthakārassa ṭṭhakāroti vuttiyaṃ vutto. Taṃ taṃ atthaṃ sāsati ettha, etenāti vā satthaṃ, saddasatthaṃ, vedasatthaṃ. (Do đó) sāsīyati thành sittho, anusāsīyati thành anusiṭṭho. Tuy nhiên, trong câu ‘Anusiṭṭho so mayā’, phụ âm tth được nói trong chú giải là biến thành ṭṭh. (Do đó) taṃ taṃ atthaṃ sāsati ettha hoặc etena thành satthaṃ (luận), (ví dụ) saddasatthaṃ (ngữ pháp luận), vedasatthaṃ (phệ đà luận). Vasa-nivāse, ‘assū’ti uttaṃ, avasīti vuttho, vasīyitthāti vā vuttho, vassaṃ vasitthāti vassaṃvuttho, āvasīyitthāti āvutthaṃ-jetavanaṃ, nivasitthāti nivuttho, ajjhāvasitthāti ajjhāvuttho. Bahulādhikārā ‘‘rukkhe adhivatthā [Pg.497] devatā’’ti ettha uttaṃ natthi. Uposathaṃ upavasitthāti uposathaṃupavuttho, upavasīyitthāti vā upavutthouposatho, parivāsaṃ parivasitthāti parivāsaṃparivuttho, parivasīyitthāti vā parivuttho-parivāso. Căn vasa (cư ngụ), (nguyên âm a) được biến thành u theo quy tắc ‘assū’. (Do đó) avasīti thành vuttho, hoặc vasīyitthā thành vuttho. Vassaṃ vasitthā thành vassaṃvuttho. Āvasīyitthā thành āvutthaṃ-jetavanaṃ. Nivasitthā thành nivuttho. Ajjhāvasitthā thành ajjhāvuttho. Do quyền của quy tắc đa dạng (bahulādhikārā), trong câu ‘rukkhe adhivatthā devatā’, không có sự biến đổi thành u. Uposathaṃ upavasitthā thành uposathaṃupavuttho, hoặc upavasīyitthā thành upavutthouposatho. Parivāsaṃ parivasitthā thành parivāsaṃparivuttho, hoặc parivasīyitthā thành parivuttho-parivāso. Saṃsa-pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho. Căn saṃsa (tán dương), (do đó) pasaṃsīyitthā thành pasattho. Haṃsa-pahaṃsane, haṃsīyitthāti hattho, niggahītalopo, pahattho. Căn haṃsa (vui mừng), (do đó) haṃsīyitthā thành hattho, có sự xóa bỏ niggahīta, (và) pahattho. Tipaccayamhi-anusāsanaṃ anusitthi, anusiṭṭhi vā, nivasanaṃ nivutthi. Với hậu tố ti: anusāsanaṃ thành anusitthi, hoặc anusiṭṭhi; nivasanaṃ thành nivutthi. Tupaccayamhi-sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā. Với hậu tố tu: sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā. Tavantupaccayamhi-nivasitthāti nivutthavā. Với hậu tố tavantu: nivasitthā thành nivutthavā. Tāvīmhi-nivutthāvī. Với hậu tố tāvī: nivutthāvī. Tuṃ, tavesu-vasanaṃ vatthuṃ, vatthave. Với các hậu tố tuṃ, tave: vasanaṃ thành vatthuṃ, vatthave. Tabbamhi-dvāramūle vatthabbaṃ, sabhāye vatthabbaṃ. Nên trú ở tại cửa, nên trú ở trong hội trường. Vasa-paridahane, bahulādhikārā uttaṃ natthi, vāsitabbanti vatthaṃ, nivāsīyitthāti nivatthaṃ, vatthabbaṃ, nivatthabbaṃ. Căn (vas) có nghĩa là mặc. Do quyền hạn rộng rãi nên không có (uttaṃ). (Cái) được mặc là y phục (vatthaṃ). (Cái) đã được mặc là đã mặc (nivattaṃ). Nên được mặc (vatthabbaṃ), nên được mặc (nivatthabbaṃ). Iti thādesarāsi. Như vậy là nhóm căn tận cùng bằng ‘th’. Dhādesarāsi Nhóm căn tận cùng bằng ‘dh’. Idha, kudha, gidha, badha, budha, budhi, midha, yudha, rādha, rudha, vidha, sidha, sudha, thabhi, rabha, labha, lubha, sambhū, duha, naha, muha. Idha, kudha, gidha, badha, budha, budhi, midha, yudha, rādha, rudha, vidha, sidha, sudha, thabhi, rabha, labha, lubha, sambhū, duha, naha, muha. 750. Dho dhabhahehi. 750. Biến đổi thành ‘dho’ từ ‘dha’ và ‘bha’. Etehi parassa anantarassa tassa dho hoti. Sau những (căn) này, ‘ta’ đi liền sau được biến thành ‘dho’. Idha-ijjhane[Pg.498], dhātvantassa pararūpattaṃ saṃyogādissa ca tatiyattaṃ, samijjhitthāti samiddho-mahaddhano. Căn (idh) có nghĩa là thịnh vượng. Phụ âm cuối của căn đồng hóa với phụ âm sau, và phụ âm đầu của cụm phụ âm trở thành âm thứ ba (trong nhóm của nó). Samijjhitthāti (đã thịnh vượng) là samiddho (thịnh vượng), mahaddhano (giàu có). Kudha-kope, kujjhatīti kuddho, saṃkuddho. Căn (kudh) có nghĩa là phẫn nộ. Kujjhatīti (phẫn nộ) là kuddho (người phẫn nộ), saṃkuddho (người rất phẫn nộ). Gidha-gedhe, gijjhitthāti giddho, anugiddho, abhigiddho. Căn (gidh) có nghĩa là tham lam. Gijjhitthāti (đã tham lam) là giddho (tham lam), anugiddho (tham lam), abhigiddho (tham lam). Badha-bandhane, bajjhitthāti baddho, pabaddho, ābaddho, nibaddho. Căn (badh) có nghĩa là trói buộc. Bajjhitthāti (đã bị trói buộc) là baddho (bị trói buộc), pabaddho (bị trói buộc), ābaddho (bị trói buộc), nibaddho (bị trói buộc). Budha-ñāṇe jāgare vikasane ca, bujjhati jānātīti buddho, sambuddho, sammāsambuddho, pabujjhati jāgarotīti vā pabuddho, paṭibuddho. Căn (budh) có nghĩa là biết, tỉnh thức, và nở ra. Bujjhati jānātīti (hiểu biết, biết) là buddho (bậc giác ngộ), sambuddho (bậc chánh đẳng giác), sammāsambuddho (bậc chánh biến tri). Hoặc pabujjhati jāgarotīti (tỉnh dậy) là pabuddho (đã tỉnh thức), paṭibuddho (đã tỉnh thức). Budhi-nivāraṇe, paribundhīyatīti palibuddho. Vātapalibuddho, pittapalibuddho, semhapalibuddho. Căn (budh) có nghĩa là ngăn cản. Paribundhīyatīti (bị cản trở) là palibuddho (bị cản trở). Vātapalibuddho (bị cản trở bởi gió), pittapalibuddho (bị cản trở bởi mật), semhapalibuddho (bị cản trở bởi đờm). Midha-mijjhane, mijjhatīti middhaṃ, middho. Kapimiddho. Căn (midh) có nghĩa là hôn trầm. Mijjhatīti (hôn trầm) là middhaṃ (sự hôn trầm), middho (người hôn trầm). Kapimiddho (sự hôn trầm của khỉ). Yudha-sampahāre, yujjhīyateti yuddhaṃ. Mallayuddhaṃ, meṇḍayuddhaṃ, hatthiyuddhaṃ, kukkuṭayuddhaṃ. Căn (yudh) có nghĩa là chiến đấu. Yujjhīyateti (được chiến đấu) là yuddhaṃ (trận chiến). Mallayuddhaṃ (trận đấu vật), meṇḍayuddhaṃ (trận chọi cừu), hatthiyuddhaṃ (trận voi chiến), kukkuṭayuddhaṃ (trận chọi gà). Rādha-ārādhane, ārādhayitthāti āraddho, abhiraddho. Căn (rādh) có nghĩa là làm cho thành tựu. Ārādhayitthāti (đã được làm cho thành tựu) là āraddho (đã khởi sự), abhiraddho (đã làm cho hài lòng). Vipubbo-virajjhane, viraddho. Với tiếp đầu ngữ (vi-), có nghĩa là thất bại: viraddho (thất bại). Rudha-āvaraṇe, rundhīyitthāti ruddho, oruddho, avaruddho. Căn (rudh) có nghĩa là bao vây. Rundhīyitthāti (đã bị bao vây) là ruddho (bị cản trở), oruddho (bị bao vây), avaruddho (bị bao vây). Nipubbo-nirodhe, nirujjhitthāti niruddho. Với tiếp đầu ngữ (ni-), có nghĩa là đoạn diệt: nirujjhitthāti (đã đoạn diệt) là niruddho (đã được đoạn diệt). Vipubbo-virodhe, virujjhitthāti viruddho, paṭiviruddho. Với tiếp đầu ngữ (vi-), có nghĩa là chống đối: virujjhitthāti (đã chống đối) là viruddho (chống đối), paṭiviruddho (chống đối). Anupubbo-kantiyaṃ, anuruddho. Với tiếp đầu ngữ (anu-), có nghĩa là thuận theo: anuruddho (thuận theo). Vidha-vijjhane, vijjhitthāti viddho. Sallaviddho. Căn (vidh) có nghĩa là xuyên thủng. Vijjhitthāti (đã bị xuyên thủng) là viddho (bị xuyên thủng). Sallaviddho (bị mũi tên xuyên thủng). Sidha-nipphattiyaṃ, sijjhitthāti siddho. Căn (sidh) có nghĩa là thành tựu. Sijjhitthāti (đã thành tựu) là siddho (đã thành tựu). Papubbo-pākaṭabhāve, pasiddho. Với tiếp đầu ngữ (pa-), có nghĩa là nổi tiếng: pasiddho (nổi tiếng). Ni, paṭipubbo nivāraṇe, nisiddho, paṭisiddho. Với tiếp đầu ngữ (ni) và (paṭi), có nghĩa là ngăn cấm: nisiddho (bị ngăn cấm), paṭisiddho (bị ngăn cấm). Sudha-sujjhane, sujjhatīti suddho, visuddho, parisuddho. Căn (sudh) có nghĩa là thanh tịnh. Sujjhatīti (thanh tịnh) là suddho (thanh tịnh), visuddho (rất thanh tịnh), parisuddho (hoàn toàn thanh tịnh). Thabhi-thambhane[Pg.499], thambhatīti thaddho, patthaddho, upatthaddho. Căn (thabh) có nghĩa là cứng lại. Thambhatīti (cứng lại) là thaddho (cứng nhắc), patthaddho (rất cứng nhắc), upatthaddho (rất cứng nhắc). Rabha-ārabhe, ārabhitthāti āraddho, ārabbhitthāti vā āraddho, samāraddho. Căn (rabh) có nghĩa là bắt đầu. Ārabhitthāti (đã bắt đầu) là āraddho (đã bắt đầu), hoặc ārabbhitthāti (đã bắt đầu) là āraddho (đã bắt đầu), samāraddho (đã bắt đầu tốt đẹp). Labha-lābhe, alabhīti laddho, labbhitthāti vā laddho, paṭiladdho, upaladdho. Căn (labh) có nghĩa là nhận được. Alabhīti (đã nhận được) là laddho (đã nhận được), hoặc labbhitthāti (đã được nhận) là laddho (đã nhận được), paṭiladdho (đã nhận được), upaladdho (đã nhận được). Lubha-giddhiyaṃ, lubbhatīti luddho, paluddho, viluddho. Căn (lubh) có nghĩa là tham lam. Lubbhatīti (tham lam) là luddho (tham lam, người thợ săn), paluddho (rất tham lam), viluddho (bị quyến rũ). Sambhū-passaddhiyaṃ, passambhitthāti passaddho. Căn passambha trong (nghĩa) an tịnh, (do) passambhitthā nên là passaddho. Duha-dohane, duyhitthāti duddhā-gāvī. Căn duha trong (nghĩa) vắt sữa, (do) duyhitthā nên là duddhā-gāvī. Naha-bandhane, sannayhitthāti sannaddho, onaddho, avanaddho. Căn naha trong (nghĩa) cột buộc, (do) sannayhitthā nên là sannaddho, onaddho, avanaddho. Muha-andhabhāve, muyhatīti muddho-bālo. Căn muha trong (nghĩa) si mê, (do) muyhati nên là muddho tức là bālo. Tipaccayamhi-ijjhanaṃ iddhi, ijjhanti etāyāti vā iddhi, samijjhanaṃ samiddhi, gijjhanaṃ giddhi, mijjhanaṃ middhi, abhirādhanaṃ abhiraddhi, virujjhanaṃ viruddhi, paṭiviruddhi, sijjhanaṃ siddhi, saṃsiddhi, paṭisiddhi, sujjhanaṃ suddhi, visuddhi, pārisuddhi, labhanaṃ laddhi, upaladdhi, lubbhanaṃ luddhi, passambhanaṃ passaddhi, muyhanaṃ muddhi. Trong trường hợp của tiếp vị ngữ ti: ijjhanaṃ là iddhi, hoặc ijjhanti etāyā nên là iddhi, samijjhanaṃ là samiddhi, gijjhanaṃ là giddhi, mijjhanaṃ là middhi, abhirādhanaṃ là abhiraddhi, virujjhanaṃ là viruddhi, paṭiviruddhi, sijjhanaṃ là siddhi, saṃsiddhi, paṭisiddhi, sujjhanaṃ là suddhi, visuddhi, pārisuddhi, labhanaṃ là laddhi, upaladdhi, lubbhanaṃ là luddhi, passambhanaṃ là passaddhi, muyhanaṃ là muddhi. Tavantu, tāvīsu- ‘‘samiddhā, samiddhāvī’’tiādinā vattabbaṃ. Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tavantu, tāvī, cần được nói đến bằng (các ví dụ) như: “samiddhā, samiddhāvī” v.v… Tvādīsu-rabha-ārabhe, āraddhā, āraddhāna. Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tvā v.v…: (căn) rabha trong (nghĩa) bắt đầu, (có dạng) āraddhā, āraddhāna. Labha-lābhe, laddhā, laddhāna, paṭiladdhā, paṭiladdhāna. (Căn) labha trong (nghĩa) nhận được, (có dạng) laddhā, laddhāna, paṭiladdhā, paṭiladdhāna. Tuṃ, tavesu-budha-ñāṇe, buddhuṃ, buddhave, subuddhuṃ, subuddhave, boddhuṃ, boddhave, laddhuṃ, laddhave, paṭiladdhuṃ, paṭiladdhave. Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: (căn) budha trong (nghĩa) biết, (có dạng) buddhuṃ, buddhave, subuddhuṃ, subuddhave, boddhuṃ, boddhave, laddhuṃ, laddhave, paṭiladdhuṃ, paṭiladdhave. Tabbamhi-boddhabbaṃ, laddhabbaṃ, paṭiladdhabbaṃ. Trong (trường hợp của tiếp vị ngữ) tabba: (có dạng) boddhabbaṃ, laddhabbaṃ, paṭiladdhabbaṃ. 751. Vaddhassa vā. 751. Hoặc đối với vaddha. Vaddhassa u hoti vā kānubandhe paccayatakāre tvādivajjite. (Nguyên âm của) vaddha tùy chọn biến thành u trước ta của tiếp vị ngữ có ka là anubandha, ngoại trừ tvā v.v... Vaddhitthāti [Pg.500] vuddho, vaddho vā, vaddhanaṃ vuddhi, mahāvuttinā uttaṃ. Tipaccayassa ca tassa lopo. (Do) vaddhitthā nên là vuddho, hoặc vaddho. Vaddhanaṃ là vuddhi, (điều này) được nói theo mahāvutti. Và ta của tiếp vị ngữ ti bị xóa bỏ. Iti dhādesarāsi. Dứt phần biến đổi thành dha. Visaṃyoganādesarāsi Phần biến đổi không tạo phụ âm kép Hā, i, ci, ji, ṭi, thī, dī,pī, mi, lī, thu, dū, dhū, pū, bhū, lū, vu, su, hu, āsa, katha, kupa, pala, mala, supa, paḷa. Hā, i, ci, ji, ṭi, thī, dī, pī, mi, lī, thu, dū, dhū, pū, bhū, lū, vu, su, hu, āsa, katha, kupa, pala, mala, supa, paḷa. 752. Bhidādito no kta, ktavantūnaṃ. 752. Sau (nhóm căn) bhidādi, na (thay thế cho ta của) kta, ktavantu. Bhidādimhā paresaṃ kta, ktavantūnaṃ takārassa anantarabhūtassa no hoti. Sau nhóm (căn) bhidādi, ký tự ta của (tiếp vị ngữ) kta, ktavantu theo ngay sau đó được biến thành na. Hā-cāge, hīyitthāti hīno, pahīno, nihīno, ohīno. Ettha ca noādesaṃ katvā pacchā ‘ūbyañjanassā’ti īāgamo, tassa ca kvaci rasso. Evaṃ parattha. Căn hā trong (nghĩa) từ bỏ, (do) hīyitthā nên là hīno, pahīno, nihīno, ohīno. Và ở đây, sau khi thực hiện biến đổi thành na, nguyên âm dài ī được thêm vào theo quy tắc ‘ūbyañjanassā’, và đôi khi nó được rút ngắn lại. Tương tự ở những nơi khác. Adhipubbo-i-āyatte, adhicca etīti adhino. Căn i đi trước bởi adhi trong (nghĩa) phụ thuộc, (do) adhicca eti nên là adhino. Ci-caye, cayitthāti cino, ācino. Căn ci trong (nghĩa) chất đống, (do) cayitthā nên là cino, ācino. Ji-jaye, pañcamāre jinātīti jino. Căn ji trong (nghĩa) chiến thắng, (do) pañcamāre jināti nên là jino. Ḍi-gatiyaṃ, ḍetīti ḍino. Căn ḍi trong (nghĩa) bay, (do) ḍeti nên là ḍino. Thī-saṅghāte, thīyatīti thinaṃ. Căn thī trong (nghĩa) co rút, (do) thīyati nên là thinaṃ. Dī-khaye, anukkamena dīyati khiyyatīti dino-divaso. Căn dī trong (nghĩa) hao mòn, (do) anukkamena dīyati khiyyati nên là dino tức là divaso. Pī-tappane, pīnitthāti pīno. Căn pī trong (nghĩa) làm cho béo mập, (do) pīnitthā nên là pīno. Mi-pakkhepe, minātīti mino. Căn mi trong (nghĩa) rải, (do) mināti nên là mino. Lī-laye, līyitthāti līno, allīyitthāti allīno. Nilīyitthāti nilīno, paṭilīyitthāti paṭilīno, paṭilīnacaro bhikkhu, paṭisallīyitthāti paṭisallīno. Căn lī trong (nghĩa) bám víu, (do) līyitthā nên là līno, (do) allīyitthā nên là allīno. (Do) nilīyitthā nên là nilīno, (do) paṭilīyitthā nên là paṭilīno, (như trong) paṭilīnacaro bhikkhu, (do) paṭisallīyitthā nên là paṭisallīno. Thu-nitthunane[Pg.501], nitthunātīti nitthuno. Căn thu trong (nghĩa) rên rỉ, (do) nitthunāti nên là nitthuno. Dū-khede, dūyateti dūno. Căn dū trong (nghĩa) đau khổ, (do) dūyate nên là dūno. Dhū-niddhūnane, ahite dhamme dhunātīti dhuno, dhonopaññavā. Căn Dhū có nghĩa là rũ sạch. Người rũ sạch các pháp bất thiện được gọi là dhuno. Ví dụ: dhonopaññavā (người có trí tuệ đã được gột rửa). Pū-sodhane, punātīti puno, dantaṃ punanti etenāti dantapoṇo, nassa ṇattaṃ. Căn Pū có nghĩa là làm cho sạch. Người làm cho sạch được gọi là puno. Ví dụ: dantapoṇo (vật dùng để làm sạch răng), do na biến thành ṇa. Bhū-vuddhiyaṃ, bhavati vaḍḍhatīti bhūno-hitarāsi. Căn Bhū có nghĩa là tăng trưởng. Người hiện hữu hay tăng trưởng được gọi là bhūno. Ví dụ: hitarāsi (đống lợi ích). Lū-chedane, lunātīti luno. Căn Lū có nghĩa là cắt. Người cắt được gọi là luno. Vu-saṃvaraṇe, āvuṇātīti āvuṇo. Căn Vu có nghĩa là che đậy. Người che đậy được gọi là āvuṇo. Su-savane, suṇātīti suno, soṇo, nassa ṇattaṃ. Căn Su có nghĩa là nghe. Người nghe được gọi là suno, hoặc soṇo, do na biến thành ṇa. Su-pasavane vā, pasavati vaḍḍhatīti sunaṃ-uddhumātaṃ. Hoặc căn Su có nghĩa là phồng lên. Cái phồng lên hay tăng trưởng được gọi là sunaṃ. Ví dụ: uddhumātaṃ (sự trương phồng). Hu-pūjā, dānesu, āhutabbanti āhunaṃ, pāhutabbanti pāhunaṃ-dātabbavatthu. Căn Hu có nghĩa là cúng dường, bố thí. Vật được dâng cúng được gọi là āhunaṃ. Vật được dâng cho khách được gọi là pāhunaṃ, tức là vật đáng được cho. Āsa-upavesane, acchatīti āsino, tuṇhī acchatīti tuṇhīmāsino. Căn Ās có nghĩa là ngồi. Người ngồi được gọi là āsino. Ví dụ: tuṇhīmāsino (người ngồi im lặng). Katha-thaddhe theriye ca, kathatīti kathinaṃ. Căn Katha có nghĩa là cứng rắn và vững chắc. Cái gì cứng rắn được gọi là kathinaṃ. Kupa-kope, hirī kuppati etenāti hirīkopinaṃ. Căn Kup có nghĩa là tức giận, dao động. Cái làm cho sự hổ thẹn bị dao động được gọi là hirīkopinaṃ. Pala-gatiyaṃ, paletīti palino. Căn Pala có nghĩa là đi. Người đi được gọi là palino. Mala-malinabhāve, malatīti malino, malinaṃ-vatthaṃ. Căn Mala có nghĩa là trạng thái dơ bẩn. Cái gì dơ bẩn được gọi là malino. Ví dụ: malinaṃ-vatthaṃ (vải dơ). Supa-soppane, supatīti supino. Căn Supa có nghĩa là ngủ. Cái (thấy trong) giấc ngủ được gọi là supino. Paḷa-gatiyaṃ, paḷetīti paḷino, paḷinā jambudīpāte. Căn Paḷa có nghĩa là đi. Người đi được gọi là paḷino. Ví dụ trong câu: paḷinā jambudīpāte. Iti visaṃyoganādesarāsi. Dứt nhóm từ thay thế không liên hợp. Sasaṃyoganādesarāsi Nhóm từ thay thế có liên hợp. Khida[Pg.502], chida, tuda, dā, nuda, pata, pada, bhida, vida, sada. Các căn: Khida, chida, tuda, dā, nuda, pata, pada, bhida, vida, sada. ‘Bhidādito no ktaktavantūna’nti tassa no, dhātvantassa pararūpattaṃ, khijjitthāti khinno, chijjitthāti chinno, sañchinno, tuditthāti tunno, patunno, nitunno, vitunno. Theo quy tắc ‘Bhidādito no ktaktavantūna’, sau các căn bhid v.v... thì na thay thế cho kta và ktavantu. Chữ na của tiếp vị ngữ này được đồng hóa với phụ âm cuối của căn. Ví dụ: khijjittha thành khinno; chijjittha thành chinno, sañchinno; tudittha thành tunno, patunno, nitunno, vitunno. Nuda-khepe, nuditthāti nunno, panunno. Căn Nud có nghĩa là xua đuổi. nudittha thành nunno, panunno. Pata-patane, patatīti panno, pannadhajo, nnassa ṇṇatterukkhapaṇṇaṃ, pattaṃ vā. Căn Pat có nghĩa là rơi. patati thành panno. Ví dụ: pannadhajo (người có lá cờ đã rơi). Do nna biến thành ṇṇa nên có dạng rukkhapaṇṇaṃ (lá cây), hoặc là pattaṃ. Pada-gatiyaṃ, pajjitthāti panno, āpanno, uppanno, nipanno, vipanno, sampanno, upapanno, samupapanno, pariyāpanno. Căn Pada có nghĩa là đi, đạt đến. pajjittha thành panno. Ví dụ: āpanno, uppanno, nipanno, vipanno, sampanno, upapanno, samupapanno, pariyāpanno. Bhida-vidāraṇe, bhijjitthāti bhinno, pabhinno, sambhinno, paribhinno, vibhinno. Căn Bhida có nghĩa là phá vỡ. bhijjittha thành bhinno. Ví dụ: pabhinno, sambhinno, paribhinno, vibhinno. Vida-tuṭṭhiyaṃ, nibbindatīti nibbinno. Căn Vida có nghĩa là chán nản. nibbindati thành nibbinno. Sada visaraṇa, gatyā’vasānesu, sīditthāti sanno, osanno, pasīditthāti pasanno, abhippasanno, nisīditthāti nisinno, sannisinno, ‘sadajarānamīma’iti īma, saṃyoge rasso ca. Căn Sada có nghĩa là chìm xuống, đi, kết thúc. sīdittha thành sanno, osanno; pasīdittha thành pasanno, abhippasanno; nisīdittha thành nisinno, sannisinno. Theo quy tắc ‘sadajarānamīma’, nguyên âm được rút ngắn khi có phụ âm kép theo sau. Tavantumhi-khinnavā, chinnavā, sañchinnavā, tunnavā, patunnavā, panunnavā, pannavā, āpannavā, bhinnavā, sambhinnavā, sannavā, pasannavā, nisinnavā. Khi dùng với tiếp vị ngữ tavantu thì có các dạng: khinnavā, chinnavā, sañchinnavā, tunnavā, patunnavā, panunnavā, pannavā, āpannavā, bhinnavā, sambhinnavā, sannavā, pasannavā, nisinnavā. 753. Dātvinno. 753. Sau căn Dā là inna. Dādhātumhā paresaṃ ta, tavantūnaṃ tassa inno hoti. Sau căn Dā, tiếp vị ngữ ta và tavantu được thay thế bằng inna. Dīyitthāti dinno, padinno, ādinno, samādinno, upādinno, pariyādinno, nnassa ṇṇatte upādiṇṇo. Dīyittha thành dinno. Ví dụ: padinno, ādinno, samādinno, upādinno, pariyādinno. Do nna biến thành ṇṇa nên có dạng upādiṇṇo. Iti sasaṃyoganādesarāsi. Dứt nhóm từ thay thế có liên hợp. Hādesarāsi Nhóm các động từ tận cùng bằng 'h' Ūha[Pg.503], gāhu, guha, baha, bāha, buha, muha, ruha, vaha. Ūha, gāhu, guha, baha, bāha, buha, muha, ruha, vaha. 754. Ruhādīhi ho ḷo ca. 754. Sau nhóm ruhādi, (t) biến thành h, và (phụ âm cuối) biến thành ḷ. Ruhādīhi parassa anantarabhūtassa tapaccayassa takārassa ho hoti, dhātvantassa ḷo hoti. Sau (động từ) nhóm ruhādi, mẫu tự 't' của tiếp vị ngữ 'ta' đi liền sau được biến thành 'h', và (phụ âm) cuối của động từ căn được biến thành 'ḷ'. Ūha-sañcaye, byūhitthāti byūḷho, viyūḷho, paribyūḷho, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Căn ūha có nghĩa là tích lũy. (Ví dụ:) byūhitthā thành byūḷho, viyūḷho, paribyūḷho. (Câu ví dụ:) Trận chiến giữa chư thiên và a-tu-la đã được dàn trận. Gāhu-bhusatthe vilolane ca, mā gāḷhaṃ paridevayi. Āgāḷhāya ceteti. Gāhitthāti gāḷho, pagāḷho, āgāḷho, ogāḷho, ajjhogāḷho. Căn gāhu có nghĩa là sâu sắc và cũng có nghĩa là khuấy động. (Ví dụ:) mā gāḷhaṃ paridevayi (đừng than khóc quá độ). Āgāḷhāya ceteti (với ý định sâu sắc). Gāhitthā thành gāḷho, pagāḷho, āgāḷho, ogāḷho, ajjhogāḷho. Baha-vuddhimhi. Căn baha có nghĩa là tăng trưởng. 755. Muhabahabuhānañca te kānubandhetve. 755. Và (nguyên âm) của muha, baha, buha (được trường hóa) khi có (tiếp vị ngữ có 't' và) 'k' là anubandha, ngoại trừ tvā. Tvādivajjite kānubandhe paccayatakāre pare muha, baha, buhānañca guhassa ca dīgho hoti. Khi mẫu tự 't' của một tiếp vị ngữ có 'k' là anubandha (chỉ âm) theo sau, ngoại trừ nhóm tvādi, nguyên âm của các căn muha, baha, buha và guha được trường hóa. ‘Ruhādīhiho ḷo cā’ti dhātvantassaḷo, tapaccayassa ho, abahīti bāḷhaṃ. Theo quy tắc ‘Ruhādīhi ho ḷo ca’, (phụ âm) cuối của động từ căn (biến thành) 'ḷ', (mẫu tự 't') của tiếp vị ngữ 'ta' (biến thành) 'h'. (Ví dụ:) abahīti thành bāḷhaṃ. Buha-uddharaṇe, abuhitthāti būḷho, abbūḷho, abūḷhasallo. Căn buha có nghĩa là nhổ lên. (Ví dụ:) abuhitthā thành būḷho, abbūḷho, abūḷhasallo (người đã nhổ mũi tên). Muha-andhabhāve. Căn muha có nghĩa là si mê. 756. Muhā vā. 756. Sau (căn) muha, (sự biến đổi diễn ra) một cách tùy chọn. Muhamhā parassa anantarabhūtassa takārassa ho hoti, dhātvantassa ca ḷo hoti vā. Sau căn muha, mẫu tự 't' đi liền sau được biến thành 'h', và (phụ âm) cuối của động từ căn được biến thành 'ḷ' một cách tùy chọn. Muyhitthāti [Pg.504] mūḷho, muddho vā. (Ví dụ:) muyhitthā thành mūḷho, hoặc muddho. Ruha-janane, gatiyañca, ruhitthāti rūḷho, parūḷho, ārūḷho, orūḷho, virūḷho, nirūḷho. Căn ruha có nghĩa là sinh ra, và cũng có nghĩa là đi lên. (Ví dụ:) ruhitthā thành rūḷho, parūḷho, ārūḷho, orūḷho, virūḷho, nirūḷho. Vaha-pāpane, vahitthāti vūḷho, ‘assū’ti uttaṃ. Căn vaha có nghĩa là mang đi. (Ví dụ:) vahitthā thành vūḷho. (Nguyên âm) 'a' được nói là (biến thành) 'ū'. Tipaccayamhi-ruhanaṃ rūḷhi, niruhanaṃ nirūḷhi, viruhanaṃ virūḷhi. Với tiếp vị ngữ 'ti': ruhanaṃ thành rūḷhi, niruhanaṃ thành nirūḷhi, viruhanaṃ thành virūḷhi. Tvādīsu – Trong trường hợp của nhóm tvādi – 757. Pyo vā tvāssa samāse. 757. Trong hợp thể, tiếp vị ngữ 'tvā' có thể tùy chọn biến thành 'pya'. Samāsaṭṭhāne tvāpaccayassa pānubandho yo hoti vā. Pānubandho ‘pye sissā’ti visesanattho. ‘Hassa vipallāso’ti ha, yānaṃ vipariyāyo. Ở vị trí hợp thể, tiếp vị ngữ 'tvā' có thể tùy chọn biến thành 'ya' với 'p' là anubandha. Anubandha 'p' có mục đích phân biệt, (như trong quy tắc) ‘pye sissā’. (Theo quy tắc) ‘Hassa vipallāso’, có sự hoán vị của 'h' và 'y'. Byuyha, paribyuyha. Byūhitvā, viyūhitvā vā, vigāyha, vigāhitvā, ogāyha, ogāhitvā, ajjhogāyha, ajjhogāhitvā. (Ví dụ:) byuyha, paribyuyha. Hoặc byūhitvā, viyūhitvā. (Tương tự:) vigāyha, (hoặc) vigāhitvā; ogāyha, (hoặc) ogāhitvā; ajjhogāyha, (hoặc) ajjhogāhitvā. Bahulādhikārā asamāsepi pyo hoti, guyha, gūhitvā, niguyha, nigūhitvā, oguyha, ogūhitvā. Do quyền chi phối của quy tắc 'bahula', 'pya' cũng xảy ra ngay cả khi không ở trong hợp thể. (Ví dụ:) guyha, (hoặc) gūhitvā; niguyha, (hoặc) nigūhitvā; oguyha, (hoặc) ogūhitvā. Naha-bandhane, sannayha, sannāhitvā. Căn naha có nghĩa là buộc, trói. (Ví dụ:) sannayha, (hoặc) sannāhitvā. Bāha-nivāraṇe, dīgho, bāyha, bāhitvā, paṭibāyha, paṭibāhitvā. Căn bāha có nghĩa là ngăn cản, (nguyên âm) là trường âm. (Ví dụ:) bāyha, (hoặc) bāhitvā; paṭibāyha, (hoặc) paṭibāhitvā. Buha-uddharaṇe papubbo, pabbuyha. Samūlaṃ taṇhaṃ pabbuyha. Căn buha có nghĩa là nhổ lên, với tiếp đầu ngữ 'pa'. (Ví dụ:) pabbuyha. (Câu ví dụ:) Samūlaṃ taṇhaṃ pabbuyha (sau khi nhổ tận gốc rễ ái dục). Āpubbo-abbuyha, ‘‘abbuhe sallamattano’’ti ādīsu viya. Pamuyha, pamuyhitvā, vimuyha, vimuyhitvā, sammuyha, sammuyhitvā, āruyha, āruhitvā, ārohitvā, oruyha, orohitvā. Với tiếp đầu ngữ 'ā' (thành) abbuyha, giống như trong các câu như ‘‘abbuhe sallamattano’’. (Các ví dụ khác:) Pamuyha, (hoặc) pamuyhitvā; vimuyha, (hoặc) vimuyhitvā; sammuyha, (hoặc) sammuyhitvā; āruyha, (hoặc) āruhitvā, ārohitvā; oruyha, (hoặc) orohitvā. Saha-sahane, pasayha, pasahitvā vā. Căn saha có nghĩa là chịu đựng. (Ví dụ:) pasayha, hoặc pasahitvā. Iti hādesarāsi. Dứt nhóm các động từ tận cùng bằng 'h'. Tvādivikārarāsi Nhóm biến đổi của tvādi. Atha [Pg.505] tvā, tvāna, tunānaṃ vikāro vuccate. Kế đến, sự biến đổi của tvā, tvāna, tuna được nói đến. I, kara, hana. I, kara, hana. 758. Ito cco. 758. Sau i là cco. Idhātumhā parassa tvāssa cco hoti vā. Sau ngữ căn i, tvā được tùy chọn biến đổi thành cco. Pecca, samecca, abhisamecca, avecca, anvecca, apecca, upecca, samupecca, adhicca, aticca, paṭicca. Pecca, samecca, abhisamecca, avecca, anvecca, apecca, upecca, samupecca, adhicca, aticca, paṭicca. Vāti kiṃ? Upetvā, samupetvā, adhiyitvā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Upetvā, samupetvā, adhiyitvā. 759. Sādhikarā raccariccā. 759. Sau kara có sa và adhi là racca và ricca. Santa, adhiparā karamhā tvāssa racca, riccā honti vā, suttavibhattaṃ idha labbhati. Sau ngữ căn kara có tiếp đầu ngữ saṃ và adhi, tvā được tùy chọn biến đổi thành racca, riccā. Sự phân chia câu kinh được tìm thấy ở đây. Sakkacca, ‘sakkacca’nti bindāgamo, adhikicca. Sakkacca, trong ‘sakkacca’ có sự thêm vào của bindu (anusvāra), adhikicca. Vāti kiṃ? Sakkatvā, sakkaritvā, adhikaritvā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Sakkatvā, sakkaritvā, adhikaritvā. Suttavibhatte-attaṃ niraṃkacca piyāni sevati, abhisaṅkhacca bhojanaṃ. Trong phần phân chia câu kinh: attaṃ niraṃkacca piyāni sevati, abhisaṅkhacca bhojanaṃ. 760. Hanā racco. 760. Sau han là racco. Hanamhā tvāssa racco hoti vā samāse. Suttavibhattena haramhāpi. Sau ngữ căn han, tvā được tùy chọn biến đổi thành racco trong hợp thể từ. Theo sự phân chia câu kinh, cũng (áp dụng) sau ngữ căn har. Āhacca, uhacca, vihacca, saṃhacca, upahacca. Āhacca, uhacca, vihacca, saṃhacca, upahacca. Vāti kiṃ? Āhanitvā, uhanitvā, vihanitvā, saṃhanitvā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Āhanitvā, uhanitvā, vihanitvā, saṃhanitvā. Haramhi-sā [Pg.506] no āhacca poseti, tato udakamāhacca. Về (ngữ căn) har: sā no āhacca poseti, tato udakamāhacca. Disa-pekkhane. (Ngữ căn) Dis với nghĩa là nhìn thấy. 761. Disā vānavā sa ca. 761. Sau dis là vāna, vā và s (của dis) thành sa. Disamhā tvāssa vāna, vā honti vā, disassa ca sassa sa hoti, pararūpanisedhanamidaṃ. Sau ngữ căn dis, tvā được tùy chọn biến đổi thành vāna, vā, và s của dis biến thành sa. Đây là sự ngăn cấm pararūpa (đồng hóa với âm sau). Disvāna, disvā. Disvāna, disvā. Vāti kiṃ? Passitvā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Passitvā. Khā, ñā, dā, dhā, hā, ki, khi, ci, ji, nī, lī, si, bhū. Khā, ñā, dā, dhā, hā, ki, khi, ci, ji, nī, lī, si, bhū. ‘Pyo vā tvāssa samāse’ti tvāssa yo, mahāvuttinā vikappena kvaci yalopo, saṃpubbo khā-ñāṇe, saṅkhāya, saṅkhā, paṭisaṅkhāya, paṭisaṅkhā, aññāya, aññā, abhiññāya, abhiññā, pariññāya, pariññā. Theo quy tắc ‘Pyo vā tvāssa samāse’, tvā biến thành yo; theo sự tùy chọn trong đại sớ giải, đôi khi ya bị xóa bỏ. (Ngữ căn) khā có tiếp đầu ngữ saṃ với nghĩa là biết: saṅkhāya, saṅkhā, paṭisaṅkhāya, paṭisaṅkhā, aññāya, aññā, abhiññāya, abhiññā, pariññāya, pariññā. Samāseti kiṃ? Ñatvā. Tại sao nói ‘trong hợp thể từ’? (Ví dụ:) Ñatvā. Vāti kiṃ? Ājānitvā, abhijānitvā, parijānitvā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Ājānitvā, abhijānitvā, parijānitvā. Adhiṭṭhāya, adhiṭṭhā, patiṭṭhāya, patiṭṭhā. Adhiṭṭhāya, adhiṭṭhā, patiṭṭhāya, patiṭṭhā. Samāseti kiṃ? Ṭhatvā. Tại sao nói ‘trong hợp thể từ’? (Ví dụ:) Ṭhatvā. Vāti kiṃ? Adhiṭṭhahitvā, patiṭṭhahitvā. Mahāvuttinā ittaṃ, upaṭṭhitvā. Tại sao nói ‘tùy chọn’? (Ví dụ:) Adhiṭṭhahitvā, patiṭṭhahitvā. Theo đại sớ giải, có sự thêm vào của i: upaṭṭhitvā. Ādāya, upādāya, upādā. Ādāya, upādāya, upādā. Samāseti kiṃ? Datvā. Tại sao nói ‘trong hợp thể từ’? (Ví dụ:) Datvā. Vāti kiṃ? Ādiyitvā, samādiyitvā, ‘ū byañjanassā’ti īāgamo, ‘dāssiyaṅa’iti suttena sare pare samāse iyādeso. Tại sao lại là vā? (Ví dụ:) Ādiyitvā, samādiyitvā, theo sūtra ‘ū byañjanassā’ là sự thêm vào của ī, theo sūtra ‘dāssiyaṅa’ khi có nguyên âm theo sau trong hợp thể thì có sự thay thế bằng iya. 762. Tuṃyānā. 762. Về tuṃ và yāna. Tvāssa [Pg.507] tuñca yānañca honti kvaci samāse. Đôi khi trong hợp thể, của tvā trở thành tuṃ và yāna. Bahulādhikārā gāthāyaṃ asamāsepi, nekkhamaṃ daṭṭhu khemato, kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā, bindulopo. Do quyền của bahula, ngay cả trong câu kệ không phải là hợp thể, (ví dụ:) nekkhamaṃ daṭṭhu khemato, kimabbhutaṃ daṭṭhu marū pamoditā, (đây là) sự lược bỏ bindu. Abhihattuṃ pavāreyya, ‘‘abhihaṭu’’ntipi pāṭho, saṃyogādissa lopo tassa ṭattaṃ. ‘‘Abhihaṭṭhu’’ntipi paṭhanti. Byañjanaṃ na sameti. Abhihattuṃ pavāreyya, cũng có dị bản là ‘abhihaṭu’, (do) sự lược bỏ phần đầu của phụ âm kép và nó trở thành ṭ. Người ta cũng đọc là ‘Abhihaṭṭhu’. Phụ âm không tương hợp. Ādiyāna, upādiyāna. Vidhāya, nidhāya, sandhāya, odhāya, samodhāya, vidahitvā, nidahitvā, odahitvā, samodahitvā. Pahāya, vihāya, ohāya, hitvā, jahitvā. Ādiyāna, upādiyāna. Vidhāya, nidhāya, sandhāya, odhāya, samodhāya, vidahitvā, nidahitvā, odahitvā, samodahitvā. Pahāya, vihāya, ohāya, hitvā, jahitvā. Ivaṇṇesu pyassa dvittaṃ, vikkiyya, vikkiṇitvā. Sau các nguyên âm i, cũng có sự điệp âm của nó, (ví dụ:) vikkiyya, vikkiṇitvā. Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, ‘ūlasse’ti issa ettaṃ, vicinitvā, vineyya, vinetvā, vinayitvā, allīya, allīyitvā, paṭisallīya, paṭisallīyitvā, yāgamo. Viceyya dānaṃ dātabbaṃ, theo (sūtra) ‘ūlasse’, i trở thành e, (ví dụ:) vicinitvā, vineyya, vinetvā, vinayitvā, allīya, allīyitvā, paṭisallīya, paṭisallīyitvā, (đây là) sự thêm vào của y. 763. Pye sissā. 763. Khi pya theo sau, của si trở thành ā. Pye pare sissa ā hoti. Khi pya theo sau, của si trở thành ā. Nissāya, upanissāya, apassāya, apassayitvā, avassāya, avassayitvā. Nissāya, upanissāya, apassāya, apassayitvā, avassāya, avassayitvā. Vāti kiṃ? Adhisetvā, adhisayitvā. Tại sao lại là vā? (Ví dụ:) Adhisetvā, adhisayitvā. Bhū-sattāyaṃ, rassattaṃ, sambhuyya, vibhuyya, anubhuyya, adhibhuyya, paribhuyya, abhibhuyya. Từ (căn) bhū có nghĩa là 'tồn tại', (có) sự rút ngắn, (ví dụ:) sambhuyya, vibhuyya, anubhuyya, adhibhuyya, paribhuyya, abhibhuyya. Samāseti [Pg.508] kiṃ? Bhutvā, edantesu mahāvuttinā essa āttaṃ, nijjhāya, nijjhāyitvā, upanijjhāya, upanijjhāyitvā, abhijjhāya, abhijjhāyitvā. Tại sao lại là samāse? (Ví dụ:) Bhutvā. Đối với các (căn) tận cùng bằng e, theo Mahāvutti, e trở thành ā, (ví dụ:) nijjhāya, nijjhāyitvā, upanijjhāya, upanijjhāyitvā, abhijjhāya, abhijjhāyitvā. Byañjanantadhātūsu ‘vaggalalehi te’ti suttena cavagga, pavagga, sakārehi yassa pubbarūpattaṃ. Tavagge ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti tavaggassa cavaggo, tato yassa pubbarūpattaṃ, vipacca, paripacca, vimucca, adhimucca. Đối với các căn tận cùng bằng phụ âm, theo sūtra ‘vaggalalehi te’, với các vần ca, vần pa, và sa, y đồng hóa với (phụ âm) đứng trước. Với vần ta, theo (sūtra) ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’, vần ta trở thành vần ca, sau đó y đồng hóa với (phụ âm) đứng trước, (ví dụ:) vipacca, paripacca, vimucca, adhimucca. Mahāvuttinā yalopo dīgho ca, āpucchā, anāpucchā, vibhajja, saṃvibhajja, visajja, nisajja, paṭinisajja. Theo Mahāvutti, có sự lược bỏ y và sự kéo dài (nguyên âm), (ví dụ:) āpucchā, anāpucchā, vibhajja, saṃvibhajja, visajja, nisajja, paṭinisajja. Ujjha-visagge, yalopo, ujjha, ujjhiya, ujjhitvā. Từ (căn) ujjha có nghĩa là 'từ bỏ', (có) sự lược bỏ y, (ví dụ:) ujjha, ujjhiya, ujjhitvā. Kati-chedane, kacca, vikacca, kantitvā, vikantitvā. Từ (căn) kati có nghĩa là 'cắt', (ví dụ:) kacca, vikacca, kantitvā, vikantitvā. Nikara-vañcane, nikacca kitavasseva. Từ (căn) nikara có nghĩa là 'lừa dối', (ví dụ:) nikacca kitavasseva. Pata-gatiyaṃ, pacca, nipacca, patitvā, nipatitvā. Từ (căn) pata có nghĩa là 'đi, rơi', (ví dụ:) pacca, nipacca, patitvā, nipatitvā. Katha-kathane, sākaccha. Từ (căn) katha có nghĩa là 'nói', (ví dụ:) sākaccha. Pada-gatiyaṃ, pajja, āpajja, nipajja, vipajja, sampajja, upasampajja, paṭipajja. Từ (căn) pada có nghĩa là 'đi', (ví dụ:) pajja, āpajja, nipajja, vipajja, sampajja, upasampajja, paṭipajja. ‘Ū byañjanassā’ti īāgame ‘padādīnaṃ yuka’iti yāgamo, pubbarūpaṃ, pajjiya, pajjiyāna, āpajjiya, āpajjiyāna, nipajjiya, vipajjiya, sampajjiya, paṭipajjiya. Theo (sūtra) ‘Ū byañjanassā’ có sự thêm vào của ī, theo (sūtra) ‘padādīnaṃ yuka’ có sự thêm vào của y, (và) sự đồng hóa với (âm) trước, (ví dụ:) pajjiya, pajjiyāna, āpajjiya, āpajjiyāna, nipajjiya, vipajjiya, sampajjiya, paṭipajjiya. Āpubba sada-ghaṭṭane, āsajja naṃ tathāgataṃ, kākova selamāsajja. Chejja, chijja, chindiya, acchijja, acchindiya, vicchijja, vicchindiya, paricchijja, paricchindiya, bhejja, bhijja, sambhijja, paṭisambhijja, bhindiya, sambhindiya. Từ (căn) sada có tiếp đầu ngữ ā nghĩa là 'va chạm', (ví dụ:) āsajja naṃ tathāgataṃ, kākova selamāsajja. (Các ví dụ khác:) Chejja, chijja, chindiya, acchijja, acchindiya, vicchijja, vicchindiya, paricchijja, paricchindiya, bhejja, bhijja, sambhijja, paṭisambhijja, bhindiya, sambhindiya. Budha-ñāṇe, bujjha, sambujjha, abhisambujjha, bujjhiya, bujjhiyāna, ‘‘marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno’’ti pāḷi, dādese assa ottaṃ katvā siddhā yathā ‘anupādiyāno’ti. Từ (căn) budha có nghĩa là 'biết', (ví dụ:) bujjha, sambujjha, abhisambujjha, bujjhiya, bujjhiyāna. Thánh điển (Pāḷi) có câu ‘marīcikūpamaṃ abhisambuddhāno’, (từ này) được hình thành bằng cách thay thế d, biến a thành o, giống như ‘anupādiyāno’. Vadha-hiṃsāyaṃ[Pg.509], vajjha, vajjhiya. Từ (căn) vadha có nghĩa là 'sát hại', (ví dụ:) vajjha, vajjhiya. Vidha-tāḷane, vijjha, vijjhiya. Từ (căn) vidha có nghĩa là 'đánh, đâm', (ví dụ:) vijjha, vijjhiya. Khana-vilekhane, khañña, khaṇiya, nāssa ṇattaṃ. Từ (căn) khana có nghĩa là 'đào', (ví dụ:) khañña, khaṇiya, n của nó không trở thành ṇ. Pavagge – Với vần pa – Khippa, nikhippa, saṃkhippa, khipiya, saṃkhipiya. Khippa, nikhippa, saṃkhippa, khipiya, saṃkhipiya. Labi-avasaṃsane, yalopo, ālamba, vilamba, avalamba. Căn labi có nghĩa là treo xuống, có sự biến mất của ya, (như trong các ví dụ) ālamba, vilamba, avalamba. Lubi-santhambhane, daṇḍamolumba tiṭṭhati, jhānamolumba vattati. Căn lubi có nghĩa là làm cho vững chắc, (như trong các ví dụ) daṇḍamolumba tiṭṭhati, jhānamolumba vattati. Upubbo uddharaṇe ‘‘ullumbatu maṃ bhante saṅgho’’ti ādīsu viya, ullumba, ārabbha, samārabbha, labbhā, upalabbhā, dīgho. (Căn lub) có tiếp đầu ngữ u có nghĩa là nâng lên, giống như trong các câu “Bạch ngài, xin Tăng chúng hãy cứu vớt con”, v.v..., (như trong các ví dụ) ullumba, ārabbha, samārabbha, labbhā, upalabbhā, (nguyên âm) được trường hóa. Pakkamma, akkamma, vikkamma, nikkhamma, okkamma, abhikkamma, atikkamma, paṭikkamma, āgamma, saṅgamma. Pakkamma, akkamma, vikkamma, nikkhamma, okkamma, abhikkamma, atikkamma, paṭikkamma, āgamma, saṅgamma. Sama-upadhāraṇe. Nisamma rāja kayirā, nānisamma disampati. Căn sama có nghĩa là xem xét kỹ lưỡng. (Ví dụ:) Nisamma rāja kayirā, nānisamma disampati. Samu-santiyaṃ khede ca, upasamma, vūpasamma, vissamma. Căn samu có nghĩa là sự an tịnh và sự mệt mỏi, (như trong các ví dụ) upasamma, vūpasamma, vissamma. Kasa-kaḍḍhane, apakassa. Căn kasa có nghĩa là kéo, (như trong ví dụ) apakassa. Disa-pekkhane, ādissa, uddissa, odissa, apadissa. Căn disa có nghĩa là chỉ ra, (như trong các ví dụ) ādissa, uddissa, odissa, apadissa. Phusa-samphasse. Phussa phussa byantīkaroti. Căn phusa có nghĩa là xúc chạm. (Ví dụ:) Phussa phussa byantīkaroti. Vasa-nivāse. Upavassaṃ kho pana kattikatemāsapuṇṇamaṃ, bindāgamo. Căn vasa có nghĩa là ở. (Ví dụ:) Upavassaṃ kho pana kattikatemāsapuṇṇamaṃ, có sự thêm vào của một chấm (nigghahita). Visa-pavesane, pavissa, nivissa, abhinivissa iccādi. Căn visa có nghĩa là đi vào, (như trong các ví dụ) pavissa, nivissa, abhinivissa, v.v... Iti tvādivikārarāsi. Như vậy là nhóm biến đổi của các hậu tố tvā, v.v... Paccayavikārarāsi niṭṭhito. Nhóm biến đổi của các hậu tố đã kết thúc. Pakatirūparāsi Nhóm hình thức nguyên mẫu Tādipaccayarāsi Nhóm hậu tố ta, v.v... Atha [Pg.510] pakatirūparāsi vuccate. Bây giờ, nhóm hình thức nguyên mẫu được nói đến. Ta,ti, tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tabba. Ta, ti, tu, tavantu, tāvī, tvā, tvāna, tuna, tuṃ, tave, tāye, tabba. Dā, khyā, gā, ghā, ṭā, ṭhā, tā, thā, dā, dhā, pā, phā, bhā, mā, yā, lā, vā, sā, hā. Dā, khyā, gā, ghā, ṭā, ṭhā, tā, thā, dā, dhā, pā, phā, bhā, mā, yā, lā, vā, sā, hā. Akkhāto, svākkhāto, ākhyāto, vikhyāto. Akkhāto, svākkhāto, ākhyāto, vikhyāto. ‘Ū byañjanassā’ti kvaci īāgamo rasso ca, saṅgāyito, ghāyito, ñāto. Theo quy tắc “Ū byañjanassā”, đôi khi có sự thêm vào của ī và sự rút ngắn, (như trong các ví dụ) saṅgāyito, ghāyito, ñāto. ‘Jyādīhi knā’ti nāpaccayo, jānito. Theo quy tắc “Jyādīhi knā”, có hậu tố nā, (như trong ví dụ) jānito. Kārite-ñāpito, ñāpayito. Puttaṃ tāyati rakkhatīti tāto-pitā. Datto, dvittaṃ rassattañca. Devadatto, brahmadatto, yaññadatto, dāpito, dāpayito. Trong thể sai khiến: ñāpito, ñāpayito. Puttaṃ tāyati rakkhatīti tāto-pitā. Datto, có sự lặp lại (phụ âm) và sự rút ngắn (nguyên âm). (Ví dụ:) Devadatto, brahmadatto, yaññadatto, dāpito, dāpayito. Mahāvuttinā passa pivo, pivito. Theo (sách) Mahāvutti, (căn pā trở thành) pivo, pivito. Phā-vuddhiyaṃ, phito pabhātā ratti. Căn phā có nghĩa là tăng trưởng, (như trong ví dụ) phito, pabhātā ratti. Mā-māne, mito, sammito, upamito, nimmito, yāto, lāto, vāto. Căn mā có nghĩa là đo lường, (như trong các ví dụ) mito, sammito, upamito, nimmito, yāto, lāto, vāto. Mahāvuttinā vāssuttaṃ, nibbuto, parinibbuto, nibbāpito, parinibbāpito, osito, pariyosito, osāpito, pariyosāpito, pahito, pajahito, hāpito. Theo (sách) Mahāvutti, (căn vā) trở thành uttaṃ, (như trong các ví dụ) nibbuto, parinibbuto, nibbāpito, parinibbāpito, osito, pariyosito, osāpito, pariyosāpito, pahito, pajahito, hāpito. Timhi-ñatti, datti, pāti, phāti, nibbuti, parinibbuti. Với hậu tố ti: ñatti, datti, pāti, phāti, nibbuti, parinibbuti. Tumhi-saṅkhātā sabbadhammānaṃ, akkhātāro tathāgatā aññātāro bhavissanti, ñāpetā, ñāpayitā. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Với hậu tố tu: saṅkhātā sabbadhammānaṃ, akkhātāro tathāgatā, aññātāro bhavissanti, ñāpetā, ñāpayitā. Uṭṭhātā vindate dhanaṃ. ‘Ū lasse’ti [Pg.511] kvaci īssa ettaṃ, uṭṭhāpetā, samuṭṭhāpetā, aghassa tātā, tāyitā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, māpitā, māpayitā, nibbāpetā, nibbāpayitā, hāpetā, hāpayitā. Theo quy tắc “Ū lasse”, đôi khi ī trở thành e, (như trong các ví dụ) uṭṭhāpetā, samuṭṭhāpetā, aghassa tātā, tāyitā, dātā, dāpetā, sandhātā, sandhāpetā, māpitā, māpayitā, nibbāpetā, nibbāpayitā, hāpetā, hāpayitā. Tavantu, tāvīsu-akkhatā, akkhātāvī iccādi. Với (hậu tố) tavantu, tāvī: akkhatā, akkhātāvī, v.v... Tvādīsu saṃyoge rassattaṃ, ñatvā, jānitvā, ñāpetvā, jānāpetvā, ṭhatvā. Trong các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng tvā, khi có phụ âm kép, nguyên âm được rút ngắn, (ví dụ:) ñatvā, jānitvā, ñāpetvā, jānāpetvā, ṭhatvā. Pādito ṭhāssa ṭhaho, saṇṭhahitvā, patiṭṭhahitvā. Sau (tiếp đầu ngữ) pa, (căn) ṭhā trở thành ṭhaha, (ví dụ:) saṇṭhahitvā, patiṭṭhahitvā. Kārite kvaci rassattaṃ, ṭhapetvā, paṭṭhapetvā, patiṭṭhāpetvā, datvā, ādiyitvā, samādiyitvā, dajjitvā. Trong thể sai khiến, đôi khi có sự rút ngắn, (ví dụ:) ṭhapetvā, paṭṭhapetvā, patiṭṭhāpetvā, datvā, ādiyitvā, samādiyitvā, dajjitvā. Dada-dāne, tvāssa pyo, yamhi dassa jo, yassa pubbarūpaṃ dīgho, dajjā, dāpetvā. (Đối với căn) dada có nghĩa là cho, (tiếp vị ngữ) tvā trở thành pyo, khi có ya, da trở thành ja, nguyên âm đứng trước ya được trường hóa, (ví dụ:) dajjā, dāpetvā. Pādito rasso, samādapetvā. Sau (tiếp đầu ngữ) pa, (nguyên âm) được rút ngắn, (ví dụ:) samādapetvā. Dhā-dhāraṇe, dvittaṃ, pubbassa tatiyattaṃ rasso ca, parassa ‘dhāssa ho’ti ho, padahitvā, vidahitvā, nidahitvā, saddahitvā, odahitvā, pidahitvā, paridahitvā. (Đối với căn) dhā có nghĩa là giữ, (phụ âm) được nhân đôi, phụ âm đầu trở thành âm thứ ba (trong nhóm của nó) và (nguyên âm) được rút ngắn, phụ âm sau, dhā trở thành ha theo quy tắc ‘dhāssa ho’, (ví dụ:) padahitvā, vidahitvā, nidahitvā, saddahitvā, odahitvā, pidahitvā, paridahitvā. Kārite-ādhapetvā, sannidhāpetvā, pivitvā, pitvā vā, pāyetvā, māpetvā, osāpetvā, pariyosāpetvā, hitvā, pajahitvā, hāpetvā, pajahāpetvā. Trong thể sai khiến: ādhapetvā, sannidhāpetvā, pivitvā, hoặc pitvā, pāyetvā, māpetvā, osāpetvā, pariyosāpetvā, hitvā, pajahitvā, hāpetvā, pajahāpetvā. Tuṃ, tavesu-akkhātuṃ, akkhātave, saṅkhātuṃ, saṅkhātave, ñātuṃ, ñātave, jānituṃ, jānitave, ñāpetuṃ, ñāpetave, jānāpetuṃ, jānāpetave, ṭhātuṃ, ṭhātave, saṇṭhātuṃ, saṇṭhātave, saṇṭhahituṃ, saṇṭhahitave, ṭhapetuṃ, ṭhapetave, saṇṭhāpetuṃ, saṇṭhāpetave, dātuṃ, dātave, padātuṃ, padātave, ādātuṃ, ādātave, dajjituṃ, dajjitave, dāpetuṃ, dāpetave, samādapetuṃ, samādapetave, sandhātuṃ, sandhātave, saddahituṃ, saddahetuṃ, saddahetave, nidhetuṃ, nidhetave [Pg.512] sandhāpetuṃ, nidhāpetuṃ, pātuṃ, pivituṃ, pātave, pivetave, mātuṃ, minituṃ, pametuṃ, upametuṃ, yātuṃ, yāyituṃ, yātave, osāyetuṃ, osāpetuṃ, pariyosāpetuṃ, hātuṃ, pahātuṃ, māradheyyaṃ pahātave, jahituṃ, pajahituṃ, hāpetuṃ, pahāpetuṃ, jahāpetuṃ. Trong (tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: akkhātuṃ, akkhātave, saṅkhātuṃ, saṅkhātave, ñātuṃ, ñātave, jānituṃ, jānitave, ñāpetuṃ, ñāpetave, jānāpetuṃ, jānāpetave, ṭhātuṃ, ṭhātave, saṇṭhātuṃ, saṇṭhātave, saṇṭhahituṃ, saṇṭhahitave, ṭhapetuṃ, ṭhapetave, saṇṭhāpetuṃ, saṇṭhāpetave, dātuṃ, dātave, padātuṃ, padātave, ādātuṃ, ādātave, dajjituṃ, dajjitave, dāpetuṃ, dāpetave, samādapetuṃ, samādapetave, sandhātuṃ, sandhātave, saddahituṃ, saddahetuṃ, saddahetave, nidhetuṃ, nidhetave sandhāpetuṃ, nidhāpetuṃ, pātuṃ, pivituṃ, pātave, pivetave, mātuṃ, minituṃ, pametuṃ, upametuṃ, yātuṃ, yāyituṃ, yātave, osāyetuṃ, osāpetuṃ, pariyosāpetuṃ, hātuṃ, pahātuṃ, māradheyyaṃ pahātave, jahituṃ, pajahituṃ, hāpetuṃ, pahāpetuṃ, jahāpetuṃ. Tabbamhi-akkhātabbaṃ, saṅkhātabbaṃ, saṅkhyātabbaṃ, gāyitabbaṃ, ñātabbaṃ, jānitabbaṃ, ñāpetabbaṃ, jānāpetabbaṃ, ṭhātabbaṃ, ṭhapetabbaṃ, dātabbaṃ, ādātabbaṃ, samādātabbaṃ, dāpetabbaṃ, samādapetabbaṃ, vidhātabbaṃ, vidahitabbaṃ, pātabbaṃ, pivitabbaṃ, minitabbaṃ, minetabbaṃ, yātabbaṃ, lātabbaṃ, pahātabbaṃ. Trong (tiếp vị ngữ) tabba: akkhātabbaṃ, saṅkhātabbaṃ, saṅkhyātabbaṃ, gāyitabbaṃ, ñātabbaṃ, jānitabbaṃ, ñāpetabbaṃ, jānāpetabbaṃ, ṭhātabbaṃ, ṭhapetabbaṃ, dātabbaṃ, ādātabbaṃ, samādātabbaṃ, dāpetabbaṃ, samādapetabbaṃ, vidhātabbaṃ, vidahitabbaṃ, pātabbaṃ, pivitabbaṃ, minitabbaṃ, minetabbaṃ, yātabbaṃ, lātabbaṃ, pahātabbaṃ. Ivaṇṇesu vipubbo i-gatyaṃ, vīto, vītadoso vītamoho, udito, samudito, dāgamo. Trong các (căn) tận cùng bằng i: (căn) i có nghĩa là đi, với tiếp đầu ngữ vi, (cho ra) vīto, vītadoso, vītamoho, udito, samudito, có sự thêm vào của d. Samito, sameto, samaveto, apeto, upeto, samupeto, abhito, kīto, kayito, kiṇito, cito, cinito, ācito, upacito, sañcito, jito, parājito, ḍito, oḍḍito, nīto, ānīto, vinīto, oṇīto, paṇīto, nassa ṇattaṃ. Samito, sameto, samaveto, apeto, upeto, samupeto, abhito, kīto, kayito, kiṇito, cito, cinito, ācito, upacito, sañcito, jito, parājito, ḍito, oḍḍito, nīto, ānīto, vinīto, oṇīto, paṇīto, (trong đó) n trở thành ṇ. Pīto, bhīto, mito, sito, nissito, pahito. Pīto, bhīto, mito, sito, nissito, pahito. Timhi-samiti, viciti, nīti, dvitte ādivuddhi, netti, saddhammanetti, bhīti. Trong (tiếp vị ngữ) ti: samiti, viciti, nīti, khi có sự nhân đôi (phụ âm), nguyên âm đầu được tăng cường, (ví dụ:) netti, saddhammanetti, bhīti. Tumhi-sametā, abhisametā, vicetā, jetā, netā, vinetā, ninnetā. Trong (tiếp vị ngữ) tu: sametā, abhisametā, vicetā, jetā, netā, vinetā, ninnetā. Tavantu, tāvīsu-sametavā, sametāvī, abhisametavā, abhisametāvī iccādi. Trong (tiếp vị ngữ) tavantu, tāvī: sametavā, sametāvī, abhisametavā, abhisametāvī, v.v... Tvādīsu-sametvā, upetvā, kiṇitvā, vicinitvā, jetvā, vijetvā, jinitvā, vijinitvā, parājetvā, netvā, ānetvā [Pg.513] vinetvā, nayitvā, ānayitvā, vinayitvā, allīyitvā, paṭisallīyitvā, sayitvā. Trong các (tiếp vị ngữ) bắt đầu bằng tvā: sametvā, upetvā, kiṇitvā, vicinitvā, jetvā, vijetvā, jinitvā, vijinitvā, parājetvā, netvā, ānetvā vinetvā, nayitvā, ānayitvā, vinayitvā, allīyitvā, paṭisallīyitvā, sayitvā. Tuṃ, tavesu-sametuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, sametave, ketuṃ, kiṇituṃ, ketave, vicetuṃ, vicinituṃ, jetuṃ, vijetuṃ, nituṃ, ānituṃ, vinituṃ, netuṃ, ānetuṃ, vinetuṃ, nayituṃ, ānayituṃ, vinayituṃ, netave. Trong (tiếp vị ngữ) tuṃ, tave: sametuṃ, upetuṃ, samupetuṃ, sametave, ketuṃ, kiṇituṃ, ketave, vicetuṃ, vicinituṃ, jetuṃ, vijetuṃ, nituṃ, ānituṃ, vinituṃ, netuṃ, ānetuṃ, vinetuṃ, nayituṃ, ānayituṃ, vinayituṃ, netave. Tabbamhi-sametabbaṃ, ketabbaṃ, kiṇitabbaṃ iccādi. Trong (tiếp vị ngữ) tabba: sametabbaṃ, ketabbaṃ, kiṇitabbaṃ, v.v... Uvaṇṇesu-cuto, cavito. Trong các (căn) tận cùng bằng u: cuto, cavito. Kārite-cāvito. Trong thể sai khiến: cāvito. Juto, javito, thuto, abhitthuto, abhitthavito, Juto, javito, thuto, abhitthuto, abhitthavito, Saṃpubbo dhu-vallabhe, sandhuto-mitto. ‘‘Asaṇṭhutaṃ cirasaṇṭhutenā’’tipi pāḷi. (Căn) dhu với tiếp đầu ngữ saṃ có nghĩa là thân thiết, (ví dụ:) sandhuto-mitto. Cũng có câu Pāli: ‘‘Asaṇṭhutaṃ cirasaṇṭhutenā’’. Du-gatiyaṃ hiṃsāyañca, duto, upadduto. (Căn) du có nghĩa là đi và làm hại, (ví dụ:) duto, upadduto. Dhū-kampane, dhuto, niddhuto. (Căn) dhū có nghĩa là rung lắc, (ví dụ:) dhuto, niddhuto. Bhūto, sambhūto. Bhūto, sambhūto. Kārite-bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito. Trong thể sai khiến: bhāvito, sambhāvito, vibhāvito, paribhāvito. Yu-missane, saṃyuto. (Căn) yu có nghĩa là trộn lẫn, (ví dụ:) saṃyuto. Ru-sadde, ruto, luto, vuto, saṃvuto, susaṃvuto, suto, vissuto. (Căn) ru có nghĩa là âm thanh, (ví dụ:) ruto, luto, vuto, saṃvuto, susaṃvuto, suto, vissuto. Hu-pūjāyaṃ, huto. (Căn) hu có nghĩa là cúng dường, (ví dụ:) huto. Timhi-cavanaṃ cuti, thavanaṃ thuti, bhūti, vibhūti, savanaṃ suti, Trong (tiếp vị ngữ) ti: cavanaṃ (là) cuti, thavanaṃ (là) thuti, bhūti, vibhūti, savanaṃ (là) suti, Tumhi-cavitā, cāvetā, javitā, thavitā, santhavitā, sotā, sāvetā. Trong hậu tố tumhi: người đã chết, người làm cho chết, người đã vội vàng, người đã tán thán, người đã tán thán kỹ, người nghe, người cho nghe. Tavantu [Pg.514] tāvīsu-cutavā, cutāvī, cāvetavā, cāvetāvī iccādi. Trong các hậu tố tavantu, tāvī: người đã chết, người đã chết, người đã làm cho chết, người đã làm cho chết, v.v. Tvādīsu-cavitvā, cavitvāna, cavituna, javitvā, abhitthavitvā, bhutvā, anubhavitvā, bhāvetvā, bhāvayitvā, sutvā, suṇitvā, sāvetvā, sāvayitvā. Trong các hậu tố tvā và tương tự: sau khi chết, sau khi chết, sau khi chết, sau khi vội vàng, sau khi tán thán, sau khi trở thành, sau khi kinh nghiệm, sau khi tu tập, sau khi tu tập, sau khi nghe, sau khi nghe, sau khi cho nghe, sau khi cho nghe. Tuṃ, tavesu-cavituṃ, cāvetuṃ, bhotuṃ, bhavituṃ, anubhavituṃ, bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, sotuṃ, sāvetuṃ. Trong các hậu tố tuṃ, tave: để chết, để làm cho chết, để là/trở thành, để là/trở thành, để kinh nghiệm, để tu tập, để tu tập, để nghe, để cho nghe. Hū-sattāyaṃ, hotuṃ. ‘‘Yā icche puriso hotuṃ. Na so sakkā na hotuye’’ti pāḷī. Căn hū có nghĩa là hiện hữu, (dạng của nó là) hotuṃ. Pāḷi có câu: ‘Người kia mong muốn trở thành điều gì. Điều ấy không thể không trở thành’. Tabbamhi-cavitabbaṃ, bhavitabbaṃ, anubhavitabbaṃ, bhāvetabbaṃ, sotabbaṃ. Dvitte-sottabbaṃ, sāvetabbaṃ. Trong hậu tố tabba: nên chết, nên là/trở thành, nên được kinh nghiệm, nên được tu tập, nên được nghe. Khi có sự lặp lại: nên được nghe, nên được cho nghe. Edantesu mahāvuttinā kvaci ekārassa ittaṃ, gāyito, apacāyito, apacito vā, ujjhāyito, nijjhāyito, abhijjhāyito. Đối với các căn tận cùng bằng `e`, đôi khi `e` biến thành `i` theo quy tắc `mahāvutti`, (ví dụ:) đã được hát, đã được tôn kính, hoặc đã được tôn kính, đã bị cằn nhằn, đã được suy ngẫm, đã bị tham muốn. Gāyanaṃ gīti, apacāyanaṃ apaciti. Sự hát là bài hát, sự tôn kính là sự tôn kính. Tumhi-gāyitā, apacāyitā, ujjhāyitā. Trong hậu tố tumhi: người hát, người tôn kính, người cằn nhằn. Tavantu, tāvīsu-gāyitavā, gāyitāvī iccādi. Trong các hậu tố tavantu, tāvī: người đã hát, người đã hát, v.v. Gāyitvā, jhāyitvā, abhijjhāyitvā. Sau khi hát, sau khi thiền định, sau khi tham muốn. Gāyituṃ, gāyitave, apacāyituṃ, apacāyitave, jhāyituṃ, jhāyitave, abhijjhāyituṃ, abhijjhāyitave. Để hát, để hát, để tôn kính, để tôn kính, để thiền định, để thiền định, để tham muốn, để tham muốn. Gāyitabbaṃ, apacāyitabbaṃ, ujjhāyitabbaṃ. Nên được hát, nên được tôn kính, nên bị cằn nhằn. Iti ekabyañjanadhātūnaṃ pakatirūparāsi. Như vậy là phần tập hợp các hình thức tự nhiên của các động từ căn có một phụ âm. Bhūvādigaṇa Nhóm Bhūvādi Anekabyañjanadhātūnaṃ [Pg.515] pakatirūpāni tyādikaṇḍe vibhāganayena bhūvādīhi sattahi dhātugaṇehi ca kāritapaccayehi ca dhātupaccayehi ca yathālābhaṃ vibhajitvā vitthāretabbāni. Các hình thức tự nhiên của các động từ căn có nhiều phụ âm nên được giải thích chi tiết trong chương về `ti` và các hậu tố tương tự, sau khi đã phân chia theo phương pháp phân loại, tùy theo trường hợp, bằng bảy nhóm động từ căn bắt đầu bằng `bhū`, bằng các hậu tố sử động và bằng các hậu tố của động từ căn. Atridaṃ nayadassanaṃ – Sau đây là phần trình bày phương pháp – Āsa, isa, gamu, disa. Āsa, isa, gamu, disa. Āsa-upavesane, cchādesasutte ‘nta māna tyādīsū’ti adhikatattā tapaccayesucchādeso natthi, garuṃ upāsito, payirupāsito. Căn `āsa` có nghĩa là ngồi. Trong quy tắc về sự thay thế bằng `ccha`, do có sự bao gồm ‘`nta`, `māna`, `ti`, v.v.’, nên không có sự thay thế bằng `ccha` trước hậu tố `ta`. (Ví dụ:) đã hầu hạ bậc thầy, đã thân cận. Tumhi-upāsitā, upāsetā vā, upāsitavā, upāsitāvī, upāsitvā, upāsitvāna, upāsituna. ‘Pyo vā tvāssa samāse’ti pyādese-upāsiya, payirupāsiya, upasiyāna, upāsituṃ, upāsitave, upāsitabbo. Trong hậu tố tumhi: người hầu hạ, hoặc người hầu hạ, người đã hầu hạ, người đã hầu hạ, sau khi hầu hạ, sau khi hầu hạ, sau khi hầu hạ. Theo quy tắc ‘Pyo vā tvāssa samāse’, khi `pya` được thay thế: sau khi hầu hạ, sau khi thân cận, sau khi hầu hạ, để hầu hạ, để hầu hạ, nên được hầu hạ. Isu-icchā, kantīsu, bahulādhikārā cchādeso, icchito, icchitā, icchitavā, icchitāvī, icchituṃ, icchitave, icchitabbaṃ. Căn `isu` có nghĩa là mong muốn, ước ao. Do quy tắc `bahula`, có sự thay thế bằng `ccha`. (Ví dụ:) đã được mong muốn, người mong muốn, người đã mong muốn, người đã mong muốn, để mong muốn, để mong muốn, nên được mong muốn. Kārite-icchāpito, icchāpitā, icchāpitāvī, icchāpetvā, icchāpetuṃ, icchāpetave, icchāpetabbaṃ. Trong thể sử động: đã được làm cho mong muốn, người làm cho mong muốn, người đã làm cho mong muốn, sau khi làm cho mong muốn, để làm cho mong muốn, để làm cho mong muốn, nên được làm cho mong muốn. Esadhātumhi-esito, pariyesito, esitā, pariyesitā, esitavā, pariyesitavā, esitvā, pariyesitvā, esitvāna, pariyesitvāna, esituṃ, pariyesituṃ, esitave, pariyesitave, esitabbaṃ, pariyesitabbaṃ. Đối với động từ căn `esa`: đã được tìm kiếm, đã được tìm cầu, người tìm kiếm, người tìm cầu, người đã tìm kiếm, người đã tìm cầu, sau khi tìm kiếm, sau khi tìm cầu, sau khi tìm kiếm, sau khi tìm cầu, để tìm kiếm, để tìm cầu, để tìm kiếm, để tìm cầu, nên được tìm kiếm, nên được tìm cầu. Gamu-gatimhi, gamito, gamitā, gamitavā, gamitāvī, gamitvā, gamitvāna, gamituna, gamituṃ, gamitave, gamitabbaṃ. Căn `gamu` có nghĩa là đi. (Ví dụ:) đã đi, người đi, người đã đi, người đã đi, sau khi đi, sau khi đi, sau khi đi, để đi, để đi, nên đi. Kārite-gamāpito, gamāpetā iccādi. Trong thể sử động: đã được làm cho đi, người làm cho đi, v.v. Disa-pekkhane [Pg.516] passito, passitā, passetā vā, passitvā, passitvāna, passituna, passituṃ, passitave, passitabbaṃ. Căn `disa` có nghĩa là thấy. (Ví dụ:) đã thấy, người thấy, hoặc người thấy, sau khi thấy, sau khi thấy, sau khi thấy, để thấy, để thấy, nên thấy. Kārite-dassito, dassayito, dassitā, dassetā, dassayitā, dassitavā, dassitāvī, dassetvā, dassayitvā, dassetvāna, dassayitvāna, dassetuṃ, dassayituṃ, dassetabbaṃ. Trong thể sử động: đã được chỉ cho thấy, đã được chỉ cho thấy, người chỉ cho thấy, người chỉ cho thấy, người chỉ cho thấy, người đã chỉ cho thấy, người đã chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, sau khi chỉ cho thấy, để chỉ cho thấy, để chỉ cho thấy, nên được chỉ cho thấy. Dakkhādese-dakkhito, dakkhitā, dakkhitavā, dakkhitāvī, dakkhitvā, dakkhituṃ, dakkhitave, ‘‘dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti pāḷi, dakkhitabbaṃ. Khi `dakkha` được thay thế: đã thấy, người thấy, người đã thấy, người đã thấy, sau khi thấy, để thấy, để thấy. Pāḷi có câu: ‘để thấy được Tăng đoàn bất khả chiến bại’, nên thấy. Dusa-nāse, kārite ṇipaccaye – Căn `dusa` có nghĩa là làm hại. Trong thể sử động, với hậu tố `ṇi` – 764. Ṇimhi dīgho dusassa. 764. Nguyên âm của `dusa` được trường hóa khi có `ṇi` theo sau. Ṇimhi pare dusassa dīgho hoti. Khi `ṇi` ở sau, (nguyên âm của) `dus` được trường hóa. Dūsito, dūsitā, dūsetā, dūsitavā, dūsitāvī, dūsetvā, dūsetvāna, dūsituna, dūsetuṃ, dūsetave. Dūsito, dūsitā, dūsetā, dūsitavā, dūsitāvī, dūsetvā, dūsetvāna, dūsituna, dūsetuṃ, dūsetave. Ṇimhīti kiṃ? Duṭṭho. Nói 'khi có `ṇi`' để làm gì? (Ví dụ là) Duṭṭho. Iti bhūvādigaṇo. Dứt nhóm bhūvādi. Rudhādigaṇa Nhóm rudhādi Bhuja, yuja, chida, bhida, rudha. Bhuja, yuja, chida, bhida, rudha. 765. Maṃ vā rudhādīnaṃ. 765. Hoặc (thêm) `maṃ` cho các (căn) nhóm rudhādi. Rudhādīnaṃ pubbantasarā paraṃ mānubandho niggahītāgamo hoti vā. Đối với các (căn) nhóm rudhādi, sau nguyên âm cuối của phần trước, sự tăng âm niggahīta có ma đi kèm được thêm vào một cách tùy chọn. Bhuñjito, bhuñjitā, bhuñjitavā, bhuñjitāvī, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjituna, bhuñjituṃ, bhuñjitave, bhuñjitabbaṃ. Bhuñjito, bhuñjitā, bhuñjitavā, bhuñjitāvī, bhuñjitvā, bhuñjitvāna, bhuñjituna, bhuñjituṃ, bhuñjitave, bhuñjitabbaṃ. Kārite-bhojito[Pg.517], bhojitā, bhojetā vā, bhojitavā, bhojitāvī, bhojetvā, bhojayitvā, bhojetuṃ, bhojetave, bhojetabbaṃ, yuñjito, anuyuñjito, bhujadhātusadisaṃ. Trong thể sai khiến: bhojito, bhojitā, bhojetā hoặc, bhojitavā, bhojitāvī, bhojetvā, bhojayitvā, bhojetuṃ, bhojetave, bhojetabbaṃ, yuñjito, anuyuñjito, tương tự như căn bhuja. Chindito, chinditā, chindetā vā, chinditavā, chinditāvī, chinditvā, chinditvāna, chindituna. Pyādese-lataṃ dantehi chindiya, chindiyāna, sañchindiya, sañchindiyāna, chinditabbaṃ. Chindito, chinditā, chindetā hoặc, chinditavā, chinditāvī, chinditvā, chinditvāna, chindituna. Khi thay thế bằng pya: lataṃ dantehi chindiya, chindiyāna, sañchindiya, sañchindiyāna, chinditabbaṃ. Kārite-chindāpito, chindāpetā iccādi. Trong thể sai khiến: chindāpito, chindāpetā v.v... Bhindito, bhinditā, bhindetā vā, chidadhātusadisaṃ. Bhindito, bhinditā, bhindetā hoặc, tương tự như căn chida. Rundhito, rundhitā, rundhetā, rundhitavā, rundhitāvī, rundhitvā, rundhitvāna, rundhituṃ, rundhitave, rundhitabbaṃ. Rundhito, rundhitā, rundhetā, rundhitavā, rundhitāvī, rundhitvā, rundhitvāna, rundhituṃ, rundhitave, rundhitabbaṃ. Kārite-rundhāpito, rundhāpayito iccādi. Trong thể sai khiến: rundhāpito, rundhāpayito v.v... Iti rudhādigaṇo. Dứt nhóm rudhādi. Divādigaṇa Nhóm divādi Pada, budha, tusa, divu. Pada, budha, tusa, divu. 766. Padādīnaṃ kvaci. 766. Đối với (các căn) pada v.v... ở một vài nơi. Padādīnaṃ kvaci yuka hoti, yāgamo, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti cavaggattaṃ, ‘vaggalasehi te’ti yassa pubbarūpattaṃ. Đối với các (căn) pada v.v... ở một vài nơi có yuka, sự tăng âm ya, do (quy tắc) ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ nên (biến thành) âm vòm, do (quy tắc) ‘vaggalasehi te’ nên ya (đồng hóa thành) hình thức trước đó. Pajjito, āpajjito, paṭipajjito, paṭipajjitā, paṭipajjitavā, paṭipajjitāvī, paṭipajjitvā, paṭipajjitvāna, paṭipajjituna, paṭipajjituṃ, paṭipajjitave, paṭipajjitabbaṃ. Pajjito, āpajjito, paṭipajjito, paṭipajjitā, paṭipajjitavā, paṭipajjitāvī, paṭipajjitvā, paṭipajjitvāna, paṭipajjituna, paṭipajjituṃ, paṭipajjitave, paṭipajjitabbaṃ. Kārite-āpādito, uppādito, nipphādito, sampādito, paṭipādito, āpāditā, āpādetā, uppāditā, anuppannassa [Pg.518] maggassa uppādetā, nipphāditā, nipphādetā, sampāditā, sampādetā, paṭipāditā, paṭipādetā, āpādetvā, uppādetvā, nipphādetvā, sampādetvā, paṭipādetvā, āpādetuṃ, uppādetuṃ, nipphādetuṃ, sampādetuṃ, paṭipādetuṃ, āpādetabbaṃ, uppādetabbaṃ, nipphādetabbaṃ, sampādetabbaṃ, paṭipādetabbaṃ, bujjhito, bujjhitā saccānīti buddho, bujjhitavā, bujjhitāvī, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, bujjhituṃ, bujjhitave, bujjhitabbaṃ. Trong thể sai khiến: āpādito, uppādito, nipphādito, sampādito, paṭipādito, āpāditā, āpādetā, uppāditā, anuppannassa maggassa uppādetā, nipphāditā, nipphādetā, sampāditā, sampādetā, paṭipāditā, paṭipādetā, āpādetvā, uppādetvā, nipphādetvā, sampādetvā, paṭipādetvā, āpādetuṃ, uppādetuṃ, nipphādetuṃ, sampādetuṃ, paṭipādetuṃ, āpādetabbaṃ, uppādetabbaṃ, nipphādetabbaṃ, sampādetabbaṃ, paṭipādetabbaṃ, bujjhito, bujjhitā saccānīti buddho, bujjhitavā, bujjhitāvī, bujjhitvā, bujjhitvāna, bujjhituna, bujjhituṃ, bujjhitave, bujjhitabbaṃ. Kārite-bodhito, bodhetā pajāyāti buddho, bodhetavā, bodhetāvī, bodhayitvā, bodhayitvāna, bodhetuṃ, bodhetave, bodhetabbaṃ, tussito, santussito, tussitā, tussitavā, tussitāvī, tussitvā, tussituṃ, tussitabbaṃ. Trong thể sai khiến: bodhito, bodhetā pajāyāti buddho, bodhetavā, bodhetāvī, bodhayitvā, bodhayitvāna, bodhetuṃ, bodhetave, bodhetabbaṃ, tussito, santussito, tussitā, tussitavā, tussitāvī, tussitvā, tussituṃ, tussitabbaṃ. Kārite-tosito, tositā, tosetā vā, tositavā, tositāvī, tosetvā, tosetuṃ, tosetabbaṃ, dibbito, dibbitā, dibbitavā, dibbitāvī, dibbitvā, dibbituṃ, dibbitabbaṃ. Trong thể sai khiến: tosito, tositā, tosetā hoặc, tositavā, tositāvī, tosetvā, tosetuṃ, tosetabbaṃ, dibbito, dibbitā, dibbitavā, dibbitāvī, dibbitvā, dibbituṃ, dibbitabbaṃ. Iti divādigaṇo. Dứt nhóm divādi. Svādigaṇa Nhóm svādi Su, vu, āpa. Su, vu, āpa. Suṇito, suṇitā, sotā vā, suṇitavā, suṇitāvī, suṇitvā, suṇituṃ, suṇitabbaṃ. Suṇito, suṇitā, sotā hoặc, suṇitavā, suṇitāvī, suṇitvā, suṇituṃ, suṇitabbaṃ. Kārite-sāvito, sāvetā, sāvetavā, sāvetāvī, sāvetvā, sāvetuṃ, sāvetabbaṃ, saṃvuṇito, āvuṇito, saṃvuṇitā, saṃvuṇitvā, saṃvuṇituṃ, saṃvuṇitabbaṃ, pāpuṇito, pariyāpuṇito, pāpuṇitā, pariyāpuṇitā, pāpuṇitavā, pariyāpuṇitavā, pāpuṇitāvī, pariyāpuṇitāvī, pāpuṇitvā [Pg.519] pariyāpuṇitvā, pāpuṇituṃ, pariyāpuṇituṃ, pāpuṇitabbo, pariyāpuṇitabbo. Trong thể sai khiến: sāvito, sāvetā, sāvetavā, sāvetāvī, sāvetvā, sāvetuṃ, sāvetabbaṃ, saṃvuṇito, āvuṇito, saṃvuṇitā, saṃvuṇitvā, saṃvuṇituṃ, saṃvuṇitabbaṃ, pāpuṇito, pariyāpuṇito, pāpuṇitā, pariyāpuṇitā, pāpuṇitavā, pariyāpuṇitavā, pāpuṇitāvī, pariyāpuṇitāvī, pāpuṇitvā pariyāpuṇitvā, pāpuṇituṃ, pariyāpuṇituṃ, pāpuṇitabbo, pariyāpuṇitabbo. Kārite-pāpito, pāpitā, pāpetā vā, pāpetvā, pāpetuṃ iccādi. Trong thể sai khiến: pāpito, pāpitā, pāpetā hoặc, pāpetvā, pāpetuṃ v.v... Iti svādigaṇo. Kết thúc nhóm su. Kiyādigaṇo ekabyañjanesu vutto eva. Nhóm ki đã được nói đến trong (phần) các phụ âm đơn. Tanādigaṇa Nhóm tanu Kara, tana. Kara, tana. ‘Karotissa kho’ti kassa kho, abhisaṅkharito, abhisaṅkharitā, abhisaṅkharitavā, abhisaṅkharitāvī, karitvā, karitvāna, abhisaṅkharitvā, abhisaṅkharitvāna, abhisaṅkharituṃ, abhisaṅkharitabbaṃ. ‘Karotissa kho’ti kassa kho, abhisaṅkharito, abhisaṅkharitā, abhisaṅkharitavā, abhisaṅkharitāvī, karitvā, karitvāna, abhisaṅkharitvā, abhisaṅkharitvāna, abhisaṅkharituṃ, abhisaṅkharitabbaṃ. Kārite-kārito, kārāpito, kāritā, kāretā, kārāpitā, kārāpetā, kāritavā, kāritāvī, kāretvā, kārāpetvā, kāretuṃ, kārāpetuṃ, kāretabbaṃ, kārāpetabbaṃ. Trong thể sai khiến: kārito, kārāpito, kāritā, kāretā, kārāpitā, kārāpetā, kāritavā, kāritāvī, kāretvā, kārāpetvā, kāretuṃ, kārāpetuṃ, kāretabbaṃ, kārāpetabbaṃ. Tanito, tanitvā, tanituṃ iccādi. Tanito, tanitvā, tanituṃ, v.v... Iti tanādigaṇo. Kết thúc nhóm tanu. Curādigaṇa Nhóm cur Kappa, cinta, cura, vida. Kappa, cinta, cura, vida. Kappa-saṅkappane, kappito, saṅkappito, kappayito, saṅkappetā, saṅkappayitā, kappetavā, kappetāvī, kappetvā, kappayitvā, kappetuṃ, kappayituṃ, kappetabbaṃ, kappayitabbaṃ. Kappa - trong ý nghĩa suy nghĩ: kappito, saṅkappito, kappayito, saṅkappetā, saṅkappayitā, kappetavā, kappetāvī, kappetvā, kappayitvā, kappetuṃ, kappayituṃ, kappetabbaṃ, kappayitabbaṃ. Kārite-kappāpito [Pg.520] iccādi. Trong thể sai khiến: kappāpito, v.v... Cintito, cintayito, cintetā, cintayitā, cintitavā, cintitāvī, cintetvā, cintayitvā, cintituṃ, cintetuṃ, cintayituṃ, cintitabbaṃ, cintetabbaṃ. Cintito, cintayito, cintetā, cintayitā, cintitavā, cintitāvī, cintetvā, cintayitvā, cintituṃ, cintetuṃ, cintayituṃ, cintitabbaṃ, cintetabbaṃ. Kārite-cintāpito iccādi. Trong thể sai khiến: cintāpito, v.v... Corito, corayito, coretā, corayitā iccādi. Corito, corayito, coretā, corayitā, v.v... Vedito, vedayito, vedetā, vedayitā iccādi. Vedito, vedayito, vedetā, vedayitā, v.v... Iti curādigaṇo. Kết thúc nhóm cur. Titikkha, vīmaṃsa, bubhukkha, pabbatāya. Titikkha, vīmaṃsa, bubhukkha, pabbatāya. Titikkhito, titikkhitā, titikkhitavā, titikkhitāvī, titikkhitvā, titikkhituṃ, titikkhitabbo. Titikkhito, titikkhitā, titikkhitavā, titikkhitāvī, titikkhitvā, titikkhituṃ, titikkhitabbo. Kārite-titikkhāpito iccādi. Trong thể sai khiến: titikkhāpito, v.v... Vīmaṃsito, vīmaṃsetā, vīmaṃsitavā, vīmaṃsitāvī, vīmaṃsitvā, vīmaṃsituṃ, vīmaṃsitabbaṃ. Vīmaṃsito, vīmaṃsetā, vīmaṃsitavā, vīmaṃsitāvī, vīmaṃsitvā, vīmaṃsituṃ, vīmaṃsitabbaṃ. Kārite-vīmaṃsāpito iccādi. Trong thể sai khiến: vīmaṃsāpito, v.v... Bubhukkhito, bubhukkhitā, bubhukkhitavā, bubhukkhitāvī, bubhukkhitvā, bubhukkhituṃ, bubhukkhitabbaṃ. Bubhukkhito, bubhukkhitā, bubhukkhitavā, bubhukkhitāvī, bubhukkhitvā, bubhukkhituṃ, bubhukkhitabbaṃ. Kārite-bubhukkhāpito iccādi. Trong thể sai khiến: bubhukkhāpito, v.v... Pabbatāyito, pabbatāyitā, pabbatāyitavā, pabbatāyitāvī, pabbatāyitvā, pabbatāyituṃ, pabbatāyitabbo. Pabbatāyito, pabbatāyitā, pabbatāyitavā, pabbatāyitāvī, pabbatāyitvā, pabbatāyituṃ, pabbatāyitabbo. Kārite-pabbatāyāpito iccādi. Trong thể sai khiến: pabbatāyāpito, v.v... Evaṃ kukkuccāyito, kukkuccāyitā, kukkuccāyitavā, kukkuccāyitāvī, kukkuccāyitvā, kukkuccāyituṃ, kukkuccāyitabbaṃ[Pg.521], piyāyito, piyāyitvā, piyāyituṃ iccādīni ca yojetabbāni. Tương tự, kukkuccāyito, kukkuccāyitā, kukkuccāyitavā, kukkuccāyitāvī, kukkuccāyitvā, kukkuccāyituṃ, kukkuccāyitabbaṃ, piyāyito, piyāyitvā, piyāyituṃ, và các trường hợp tương tự nên được liên kết. Atha visesarāsi vuccate. Bây giờ, tập hợp các (quy tắc) đặc biệt được nói đến. 767. Kattari cārambhe. 767. Trong chủ động cách và khi bắt đầu. Ārambho nāma ādikriyā-paṭhamārambho. Kriyārambhe vattabbe kattari ca bhāva, kammesu ca kto hoti, etena paccuppannepi kriyāsantāne paṭhamārambhaṃ paṭicca atītavisayo tapaccayo vihito, yathā? Bhuttāvī pavāritoti. Sự bắt đầu (ārambho) có nghĩa là hành động đầu tiên, sự khởi đầu ban đầu. Khi sự bắt đầu của hành động cần được diễn tả, hậu tố kta được dùng trong chủ động cách, và cũng trong trung tính cách và bị động cách. Bởi quy tắc này, ngay cả trong một chuỗi hành động ở hiện tại, hậu tố ta vốn thuộc về quá khứ cũng được quy định tùy thuộc vào sự khởi đầu ban đầu. Ví dụ như thế nào? Bhuttāvī pavāritoti (Sau khi đã ăn xong, vị ấy hài lòng). Puriso kaṭaṃ pakato, purisena kaṭo pakato. Người đàn ông đã làm cái chiếu, cái chiếu đã được làm bởi người đàn ông. 768. Ṭhāsavasasilisasīruhajarajanīhi. 768. Bởi các (động từ căn) ṭhā, āsa, vasa, silisa, sī, ruha, jara, và janī. Ṭhādīhi kattari ca bhāva, kammesu ca kto hoti. Sau các (động từ căn) bắt đầu bằng ṭhā, hậu tố kta được dùng trong chủ động cách, và cũng trong trung tính cách và bị động cách. Ṭhāmhi-upaṭṭhito garuṃ sisso, upaṭṭhito garu sissena. Trong trường hợp của (động từ căn) ṭhā: người đệ tử đã hầu hạ vị thầy, vị thầy đã được hầu hạ bởi người đệ tử. Āsamhi-upāsito garuṃ sisso, upāsito garu sissena. Trong trường hợp của (động từ căn) āsa: người đệ tử đã hầu hạ vị thầy, vị thầy đã được hầu hạ bởi người đệ tử. Vasamhi-anuvusito garuṃ sisso, anuvusito garu sissena. Trong trường hợp của (động từ căn) vasa: người đệ tử đã sống theo (hầu hạ) vị thầy, vị thầy đã được sống theo (hầu hạ) bởi người đệ tử. Silisa-āliṅgane, āsiliṭṭho pitaraṃ putto, āsiliṭṭho pitā puttena. (Động từ căn) silisa có nghĩa là ôm: người con trai đã ôm người cha, người cha đã được ôm bởi người con trai. Sīmhi-adhisayito ukkhaliṃ jano, adhisayitā ukkhali janena, uddhanaṃ āropitāti attho. Trong trường hợp của (động từ căn) sī: người ta đã đặt cái nồi (lên trên), cái nồi đã được đặt (lên trên) bởi người ta, nghĩa là đã được đặt trên bếp lò. Ruhamhi-ārūḷho rukkhaṃ jano, ārūḷho rukkho janena. Trong trường hợp của (động từ căn) ruha: người ta đã leo lên cây, cái cây đã được leo lên bởi người ta. Jaramhi-anujiṇṇo vasaliṃ devadatto, anujiṇṇā vasalī devadattena, anujāto māṇavikaṃ māṇavo, anujātā māṇavikā māṇavena. Trong trường hợp của (động từ căn) jara: Devadatta đã đi theo người đàn bà hạ tiện, người đàn bà hạ tiện đã được đi theo bởi Devadatta. (Tương tự với janī:) chàng trai trẻ đã bắt chước cô gái trẻ, cô gái trẻ đã được bắt chước bởi chàng trai trẻ. 769. Gamanatthākammakādhāre ca. 769. Và trong sở thuộc cách của (động từ) có nghĩa là đi và của bất cập động từ. Gamanatthadhātūhi [Pg.522] akammakadhātūhi ca paraṃ ādhāre ca kattari ca bhāva, kammesu ca kto hoti. Sau các động từ căn có nghĩa là đi và sau các bất cập động từ, hậu tố kta được dùng trong sở thuộc cách, và cũng trong chủ động cách, trung tính cách, và bị động cách. Yanti etthāti yātaṃ, idaṃ tesaṃ yātaṃ. Padaṃ akkamati etthāti padakkantaṃ, idaṃ tesaṃ padakkantaṃ. Iha te yātā, ayaṃ tehi yāto maggo, iha tehi yātaṃ. Nơi họ đi được gọi là yātaṃ (nơi đã đi), đây là nơi đã đi của họ. Nơi bước chân đi qua được gọi là padakkantaṃ (nơi đã bước qua), đây là nơi đã bước qua của họ. Ở đây họ đã đi, con đường này đã được đi bởi họ, ở đây đã được đi bởi họ. Akammakamhi-idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ, iha te āsitā, idaṃ tehi āsitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi āsitaṃ. Trong trường hợp bất cập động từ: đây là nơi đã ngồi của họ, ở đây họ đã ngồi, đây là nơi đã được ngồi bởi họ, ở đây đã được ngồi bởi họ. 770. Āhāratthā. 770. (Động từ) có nghĩa là ăn uống. Ajjhoharaṇatthadhātuto kattari ca bhāva, kammesu ca ādhāre ca kto hoti. Sau động từ căn có nghĩa là ăn uống, hậu tố kta được dùng trong chủ động cách, và trong trung tính cách, bị động cách, và trong sở thuộc cách. Iha te bhuttā, asitā, pītā, khāyitā, sāyitā. Imāni tehi bhuttāni, asitāni, pītāni, khāyitāni, sāyitāni. Iha tesaṃ bhuttaṃ, asitaṃ, pītaṃ, khāyitaṃ, sāyitaṃ. Idaṃ tesaṃ bhuttaṃ ṭhānaṃ, asitaṃ ṭhānaṃ, pītaṃ ṭhānaṃ, khāyitaṃ ṭhānaṃ, sāyitaṃ ṭhānaṃ. Ở đây họ đã ăn, đã ăn, đã uống, đã nhai, đã nếm. Những thứ này đã được ăn, được ăn, được uống, được nhai, được nếm bởi họ. Ở đây là việc ăn, việc ăn, việc uống, việc nhai, việc nếm của họ. Đây là nơi ăn của họ, nơi ăn của họ, nơi uống của họ, nơi nhai của họ, nơi nếm của họ. Iti tādipaccayarāsi. Như vậy là phần về các hậu tố bắt đầu bằng ta. Anīyapaccayarāsi Phần về hậu tố anīya ‘Bhāvakammesu tabbānīyā’ti anīyo, anubhuyyatīti anubhavanīyo. Theo quy tắc ‘tabba và anīya được dùng trong trung tính cách và bị động cách’, (đây là hậu tố) anīya. Cái được kinh nghiệm được gọi là anubhavanīyo (đáng được kinh nghiệm). Ākārantesu parassaralopo, kvaci yāgamo, upaṭṭhānīyo, dānīyo, padahatīti padhānīyo-yogāvacaro, pātabbanti pānīyaṃ, sāyituṃ arahatīti sāyanīyaṃ, paṭisāyanīyaṃ, pahānīyaṃ, abhitthavanīyaṃ, sotabbanti savanīyaṃ, hutabbanti [Pg.523] havanīyaṃ, upāsanīyo, abhikkamitabboti abhikkamanīyo, rañjetīti rajjanīyo, gantabboti gamanīyo, vuccatīti vacanīyo. Đối với các (động từ) tận cùng bằng ā, nguyên âm sau bị lược bỏ, đôi khi phụ âm y được thêm vào: upaṭṭhānīyo (đáng được hầu hạ), dānīyo (đáng được cho). Người nỗ lực được gọi là padhānīyo, tức là hành giả. Cái đáng được uống là pānīyaṃ (thức uống). Cái đáng được nếm là sāyanīyaṃ (đáng nếm), paṭisāyanīyaṃ (đáng được cất giữ), pahānīyaṃ (đáng được từ bỏ), abhitthavanīyaṃ (đáng được tán thán). Cái đáng được nghe là savanīyaṃ (đáng nghe). Cái đáng được cúng dường là havanīyaṃ (đáng cúng dường). upāsanīyo (đáng được thân cận). Cái đáng được tiến tới là abhikkamanīyo (đáng tiến tới). Cái làm vui thích được gọi là rajjanīyo (đáng ưa thích). Cái đáng được đi đến là gamanīyo (đáng đi đến). Cái được nói ra được gọi là vacanīyo (đáng được nói ra). Kara, tara, thara, dhara, sara, hara. (Các động từ căn) kara, tara, thara, dhara, sara, hara. 771. Rā nassa ṇo. 771. Sau r, n trở thành ṇ. Rakārantadhātumhā parassa paccayanakārassa ṇo hoti. Sau động từ căn tận cùng bằng r, phụ âm n của hậu tố theo sau sẽ trở thành ṇ. Kattabbanti karaṇīyaṃ, taritabbanti taraṇīyaṃ, attharitabbanti attharaṇīyaṃ, dhāretabbanti dhāraṇīyaṃ, sāretabbanti sāraṇīyaṃ, haritabbanti haraṇīyaṃ iccādi. Cái đáng được làm là karaṇīyaṃ, cái đáng được vượt qua là taraṇīyaṃ, cái đáng được trải ra là attharaṇīyaṃ, cái đáng được ghi nhớ là dhāraṇīyaṃ, cái đáng được nhớ lại là sāraṇīyaṃ, cái đáng được mang đi là haraṇīyaṃ, vân vân. Rundhitabbanti rundhanīyaṃ, bhuñjitabbanti bhuñjanīyaṃ, bhojanīyaṃ, paribhojanīyaṃ, yojetabbanti yojanīyaṃ, dibbitabbanti dibbanīyaṃ, bujjhitabbanti bujjhanīyaṃ, pāpuṇitabbanti pāpanīyaṃ, ñāpetabbanti ñāpanīyaṃ, cintetabbanti cintanīyaṃ, vajjetabbanti vajjanīyaṃ, titikkhitabbanti titikkhanīyaṃ, vīmaṃsitabbanti vīmaṃsanīyaṃ iccādi. Cái đáng được ngăn chặn là rundhanīyaṃ, cái đáng được ăn là bhuñjanīyaṃ, bhojanīyaṃ, paribhojanīyaṃ, cái đáng được kết hợp là yojanīyaṃ, cái đáng được chơi là dibbanīyaṃ, cái đáng được giác ngộ là bujjhanīyaṃ, cái đáng được đạt đến là pāpanīyaṃ, cái đáng được làm cho biết là ñāpanīyaṃ, cái đáng được suy tư là cintanīyaṃ, cái đáng được tránh xa là vajjanīyaṃ, cái đáng được nhẫn nại là titikkhanīyaṃ, cái đáng được thẩm xét là vīmaṃsanīyaṃ, vân vân. Iti anīyapaccayarāsi. Như vậy là phần về hậu tố anīya. Nta, mānapaccayarāsi Phần về các hậu tố nta, māna Atha nta, mānapaccayā vuccante. Bây giờ, các hậu tố nta, māna được nói đến. 772. Nto kattari vattamāne. 772. (Hậu tố) nta (được dùng) trong chủ động cách ở thì hiện tại. Vattamāno vuccati paccuppanno, vattamāne kāle kriyatthā paraṃ kattari nto hoti. Vattamāna được gọi là paccuppanna (thì hiện tại), trong thì hiện tại, sau một động từ, có tiếp vị ngữ nta trong nghĩa chủ động. Bhū-sattāyaṃ, ‘kattari lo’ti apaccayo, ‘yuvaṇṇānameopaccaye’ti ovuddhi, bhavatīti bhonto-puriso, bhontaṃkulaṃ, bhontī-itthī. Từ căn bhū có nghĩa là hiện hữu, theo quy tắc ‘kattari lo’ là tiếp vị ngữ a, theo quy tắc ‘yuvaṇṇānam e o paccaye’ là sự tăng âm o, từ bhavati (có các dạng) bhonto-puriso, bhontaṃ-kulaṃ, bhontī-itthī. Puna [Pg.524] ‘eonamayavā sare’ti ossa avādeso, bhavaṃpuriso, bhavantaṃ-kulaṃ, bhavantī, bhavatī, bhotī vā-itthī. Lại nữa, theo quy tắc ‘e o nam ay avā sare’, o được biến thành ava, (trở thành) bhavaṃ puriso, bhavantaṃ-kulaṃ, bhavantī, bhavatī, hoặc bhotī-itthī. 773. Māno. 773. (Tiếp vị ngữ) Māna. Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ kattari māno hoti. Trong thì hiện tại, sau một động từ, có tiếp vị ngữ māna trong nghĩa chủ động. Bhavamāno-puriso, bhavamānaṃ-kulaṃ, bhavamānā-itthī. (Ví dụ:) Bhavamāno-puriso, bhavamānaṃ-kulaṃ, bhavamānā-itthī. 774. Bhāvakammesu ca. 774. Và trong nghĩa bhāva và kamma. Vattamāne kāle kriyatthā paraṃ bhāva, kammesu ca māno hoti. ‘Kyo bhāvakammesū…’ti yapaccayo. Trong thì hiện tại, sau một động từ, cũng có tiếp vị ngữ māna trong nghĩa bhāva và kamma. Theo quy tắc ‘Kyo bhāvakammesu…’, có tiếp vị ngữ ya. Anubhūyateti anubhūyamāno bhogo purisena, anubhūyamānā sampatti, anubhūyamānaṃ sukhaṃ. Từ anubhūyate (được kinh nghiệm), (trở thành) anubhūyamāno bhogo purisena (sự hưởng thụ đang được người đàn ông kinh nghiệm), anubhūyamānā sampatti (tài sản đang được kinh nghiệm), anubhūyamānaṃ sukhaṃ (hạnh phúc đang được kinh nghiệm). Yassa dvittaṃ, anubhuyyamāno. Khi ya được lặp đôi, (trở thành) anubhuyyamāno. 775. Te ssapubbānāgate. 775. Hai tiếp vị ngữ ấy có ssa đứng trước trong thì tương lai. Anāgate kāle vattabbe te nta, mānapaccayā ssapubbā honti. Khi diễn tả thì tương lai, hai tiếp vị ngữ nta, māna ấy có ssa đứng trước. Bhavissatīti bhavissanto -puriso, bhavissantaṃ-kulaṃ, bhavissantī-vibhatti, bhavissatī vā, bhavissamāno, bhavissamānaṃ, bhavissamānā. Từ bhavissati (sẽ là), (trở thành) bhavissanto-puriso, bhavissantaṃ-kulaṃ, bhavissantī-vibhatti, hoặc bhavissatī, (và) bhavissamāno, bhavissamānaṃ, bhavissamānā. Kamme-anubhūyissamāno. Trong nghĩa bị động: anubhūyissamāno. 776. Mānassa massa. 776. Ma của māna. Mānapaccayassa massa kvaci lopo hoti. Đôi khi, ma của tiếp vị ngữ māna bị xóa bỏ. Nisinno vā sayāno vā, sato sampajāno, niccaṃ nalopo. (Ví dụ:) nisinno hoặc sayāno, sato sampajāno. Sự xóa bỏ na là luôn luôn. Paññāyanto[Pg.525], paññāyamāno. Paññāyanto, paññāyamāno. Kamme-viññāyamāno. Trong nghĩa bị động: viññāyamāno. Kārite-ñāpento, ñāpayanto, ñāpayamāno. Trong nghĩa sai khiến: ñāpento, ñāpayanto, ñāpayamāno. Kamme-ñāpīyamāno. Trong nghĩa bị động: ñāpīyamāno. Kiyādigaṇe-jānanto, jānamāno. Trong nhóm kiyādi: jānanto, jānamāno. Kārite-jānāpento, jānāpayamāno. Trong nghĩa sai khiến: jānāpento, jānāpayamāno. Kamme-jānāpīyamāno. Trong nghĩa bị động: jānāpīyamāno. Tiṭṭhaṃ, tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, saṇṭhahaṃ, saṇṭhahanto, saṇṭhahamāno. Tiṭṭhaṃ, tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno, saṇṭhahaṃ, saṇṭhahanto, saṇṭhahamāno. Kamme-upaṭṭhīyamāno. Trong nghĩa bị động: upaṭṭhīyamāno. Kārite-patiṭṭhāpento, patiṭṭhāpayanto, patiṭṭhāpayamāno. Trong nghĩa sai khiến: patiṭṭhāpento, patiṭṭhāpayanto, patiṭṭhāpayamāno. Kamme-patiṭṭhāpīyamāno. Trong nghĩa bị động: patiṭṭhāpīyamāno. Dento, dadanto, dajjanto, samādiyanto, dadamāno, dajjamāno, samādīyamāno. Dento, dadanto, dajjanto, samādiyanto, dadamāno, dajjamāno, samādīyamāno. Kamme-dīyamāno, diyyamāno. Trong nghĩa bị động: dīyamāno, diyyamāno. Kārite-dāpento, dāpayanto, samādapayanto, rasso. Trong thể sai khiến: dāpento, dāpayanto, samādapayanto, (âm) ngắn. Kamme-dāpīyamāno, samādāpīyamāno. Trong thể bị động: dāpīyamāno, samādāpīyamāno. Nidhento, nidahanto, nidahamāno, nidhiyyamāno, nidhāpento, nidhāpayanto, nidhāpayamāno, nidhāpīyamāno, yāyanto. Yāyanta’manuyāyanti, yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Vāyanto, vāyamāno, nibbāyanto, parinibbāyanto, nibbāyamāno, nibbāpento, nibbāpayamāno[Pg.526], nibbāpīyamāno, osāyanto, osāpento, osāpayanto, pahāyanto, pahāyamāno, jahanto, jahamāno, pahīyamāno, pahiyyamāno, jahīyamāno, hāpento, hāpayanto, hāpayamāno, jahāpento, jahāpayanto, jahāpayamāno, hāpīyamāno, jahāpīyamāno. Nidhento, nidahanto, nidahamāno, nidhiyyamāno, nidhāpento, nidhāpayanto, nidhāpayamāno, nidhāpīyamāno, yāyanto. Yāyanta’manuyāyanti, yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage. Vāyanto, vāyamāno, nibbāyanto, parinibbāyanto, nibbāyamāno, nibbāpento, nibbāpayamāno, nibbāpīyamāno, osāyanto, osāpento, osāpayanto, pahāyanto, pahāyamāno, jahanto, jahamāno, pahīyamāno, pahiyyamāno, jahīyamāno, hāpento, hāpayanto, hāpayamāno, jahāpento, jahāpayanto, jahāpayamāno, hāpīyamāno, jahāpīyamāno. Ivaṇṇesu-vikkayanto, vikkiṇanto, vinicchayanto, vinicchinanto, nito cassa cho. Đối với các (căn) tận cùng bằng i: vikkayanto, vikkiṇanto, vinicchayanto, vinicchinanto, nito cassa cho. Ācayanto, ācinanto, jayanto, jinanto, ḍento, ḍemāno, nento, vinento, nayanto, vinayanto, nayamāno, niyyamāno, nayāpento, nayāpayamāno, sento, sayanto, semāno, sayamāno, sayāno vā, pahiṇanto, pahiṇamāno. Ācayanto, ācinanto, jayanto, jinanto, ḍento, ḍemāno, nento, vinento, nayanto, vinayanto, nayamāno, niyyamāno, nayāpento, nayāpayamāno, sento, sayanto, semāno, sayamāno, hoặc sayāno, pahiṇanto, pahiṇamāno. Uvaṇṇesu-cavanto, cavamāno, ṭhānā cāvanto, cāvayanto, cāvayamāno, javanto, javamāno, abhitthavanto, abhitthavamāno, abhitthavīyamāno, sandhavanto, sandhavamāno, dhunanto, niddhunanto, dhunamāno, niddhunamāno, punanto, ravanto, lunanto, āvuṇanto, pasavanto, vissavanto. Đối với các (căn) tận cùng bằng u: cavanto, cavamāno, ṭhānā cāvanto, cāvayanto, cāvayamāno, javanto, javamāno, abhitthavanto, abhitthavamāno, abhitthavīyamāno, sandhavanto, sandhavamāno, dhunanto, niddhunanto, dhunamāno, niddhunamāno, punanto, ravanto, lunanto, āvuṇanto, pasavanto, vissavanto. Kamme-suyyamāno. Trong thể bị động: suyyamāno. Kārite-sāvento, sāvayanto. Trong thể sai khiến: sāvento, sāvayanto. Svādigaṇe-suṇanto, suṇamāno. Trong nhóm Svādi: suṇanto, suṇamāno. Kārite-suṇāpento, suṇāpayanto. Trong thể sai khiến: suṇāpento, suṇāpayanto. Hu-pūjāyaṃ, juhonto. Căn hu trong nghĩa là cúng dường: juhonto. Papubbo pahutte, pahonto, sampahonto. Có tiếp đầu ngữ pa, trong pahutte: pahonto, sampahonto. Hū-sattāyaṃ, honto. Căn hū trong nghĩa là hiện hữu: honto. Edantesu-ento[Pg.527]. Atthaṃ entamhi sūriye, samento, abhisamento, khāyanto, khāyamāno, gāyanto, gāyamāno, gāyīyamāno, gāyāpento, gāyāpayanto, apacāyanto, dhammaṃ apacāyamāno, jhāyanto, jhāyamāno, pajjhāyanto, ujjhāyanto, nijjhāyanto, abhijjhāyanto. Đối với các (căn) tận cùng bằng e: ento. Atthaṃ entamhi sūriye, samento, abhisamento, khāyanto, khāyamāno, gāyanto, gāyamāno, gāyīyamāno, gāyāpento, gāyāpayanto, apacāyanto, dhammaṃ apacāyamāno, jhāyanto, jhāyamāno, pajjhāyanto, ujjhāyanto, nijjhāyanto, abhijjhāyanto. Kārite-jhāpento, ujjhāpento, yalopo. Trong thể sai khiến: jhāpento, ujjhāpento, sự lược bỏ ya. Bhāyanto, bhāyamāno, sāliṃ lāyanto, lāyamāno, cīvaraṃ vāyanto, vāyamāno. Bhāyanto, bhāyamāno, sāliṃ lāyanto, lāyamāno, cīvaraṃ vāyanto, vāyamāno. Kile-kīḷāyaṃ pemane ca, kelāyanto, kelāyamāno, cālento piyāyantoti vā attho. Căn kile trong nghĩa là vui đùa và thương yêu: kelāyanto, kelāyamāno, hoặc có nghĩa là cālento, piyāyanto. Gile-gelaññe, gilāyanto. Căn gile trong nghĩa là bệnh hoạn: gilāyanto. Cine-avamaññane, cināyanto. Căn cine trong nghĩa là khinh thường: cināyanto. Pale-gatiyaṃ, palāyanto. Căn pale trong nghĩa là đi: palāyanto. Mile-hāniyaṃ, milāyanto. Căn mile trong nghĩa là tàn úa: milāyanto. Saṅkase-nivāse, saṅkasāyanto iccādi. Căn saṅkase trong nghĩa là trú ngụ: saṅkasāyanto, v.v... Anekabyañjanesu-asa-bhuvi, ‘‘ntamānāntantiyiyuṃsvādilopo’’ti nta, mānesu ādilopo, santo, samāno, upāsanto, upāsamāno, upāsīyamāno, icchanto, icchamāno, icchīyamāno, gacchanto, gacchamāno, gacchīyamāno. Đối với các (căn) có nhiều phụ âm: căn asa trong nghĩa là hiện hữu, theo quy tắc ‘ntamānāntantiyiyuṃsvādilopo’ thì lược bỏ nguyên âm đầu trong các tiếp vị ngữ nta, māna: santo, samāno, upāsanto, upāsamāno, upāsīyamāno, icchanto, icchamāno, icchīyamāno, gacchanto, gacchamāno, gacchīyamāno. Yassa pubbarūpatte-gammamāno, adhigammamāno, anāgate ssapubbo- ‘‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’’iti ssena saha dhātvantassa ccho, gacchanto, gamissanto, gacchamāno, gamissamāno, jiranto, jiramāno, jiyyanto, jiyyamāno, dahanto, dahamāno. Khi có sự lặp lại phụ âm: gammamāno, adhigammamāno, trong thì tương lai có ssa đứng trước, theo quy tắc ‘labha vasa chida gama bhida rudānaṃ cchaṅa’ thì phụ âm cuối của căn cùng với ssa biến thành ccha: gacchanto, gamissanto, gacchamāno, gamissamāno, jiranto, jiramāno, jiyyanto, jiyyamāno, dahanto, dahamāno. Dahassa [Pg.528] dassa ḍo, ḍahanto, ḍahamāno. Đối với căn dah, da biến thành ḍa: ḍahanto, ḍahamāno. Kamme-ḍayhamāno. Trong thể bị động: ḍayhamāno. Disa-pekkhane, passanto, passamāno, passīyamāno. Căn disa trong nghĩa là thấy: passanto, passamāno, passīyamāno. Kārite-dassento, dassayanto, dassayamāno. Trong thể sai khiến: dassento, dassayanto, dassayamāno. Labhanto, labhamāno. Labhanto, labhamāno. Kamme pubbarūpaṃ, labbhamāno, upalabbhamāno. Trong thể bị động có sự lặp lại phụ âm: labbhamāno, upalabbhamāno. Anāgate-lacchanto, labhissanto, lacchamāno, labhissamāno. Trong tương lai: sẽ nhận được, sẽ nhận được, sẽ nhận được, sẽ nhận được. Maranto, maramāno, miyanto, miyamāno. Đang chết, đang chết, đang chết, đang chết. Yamu-uparame, niyamanto, saññamanto, saññamamāno, niyacchanto. Căn Yamu (nghĩa là) chế ngự: đang chế ngự, đang tự chế, đang tự chế, đang chế ngự. Kārite-niyāmento. Thể sai khiến: đang làm cho chế ngự. Rudanto, rodanto, rodamāno. Đang khóc, đang khóc, đang khóc. Anāgate-rucchanto, rodissanto, rucchamāno, rodissamāno. Trong tương lai: sẽ khóc, sẽ khóc, sẽ khóc, sẽ khóc. Vacanto, vacamāno. Đang nói, đang nói. Kamme ‘assū’ti uttaṃ, vuccamāno. Trong thể thụ động, được nói là ‘assu’: đang được nói. Kārite-vācento, vācayanto, vācayamāno. Thể sai khiến: đang làm cho nói, đang làm cho nói, đang làm cho nói. Kamme-vācīyamāno. Thể thụ động: đang được làm cho nói. Anāgate-‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’iti ssena saha dhātvantassa kkhādeso, vakkhanto, vakkhamāno, vadanto, vadamāno, ovadanto, ovadamāno, vajjanto, vajjamāno. Trong tương lai: (theo quy tắc) ‘vaca bhuja muca visānaṃ kkhaṅa’iti, âm cuối của căn cùng với ‘ssa’ được thay bằng ‘kkha’, (ví dụ:) sẽ nói, sẽ nói, đang nói, đang nói, đang khuyên bảo, đang khuyên bảo, đang nói, đang nói. Kamme-vadīyamāno, ovadīyamāno, ovajjamāno. Thể thụ động: đang được nói đến, đang được khuyên bảo, đang được khuyên bảo. Kārite-bheriṃ vādento, vādayamāno. Thể sai khiến: đang đánh trống, đang làm cho kêu (chơi nhạc cụ). Vasanto [Pg.529] vasamāno. Đang sống, đang ở. Kamme pubbarūpattaṃ, upavassamāno. Trong thể thụ động, có dạng như trước, (ví dụ:) đang được ở gần. Vāsento, vāsayanto. Đang làm cho ở, đang cho ở. Anāgate-vacchanto, vasissanto, vacchamāno, vasissamāno. Trong tương lai: sẽ ở, sẽ ở, sẽ ở, sẽ ở. Pavisanto, pavisamāno. Đang đi vào, đang đi vào. Kamme-pavisīyamāno. Thể thụ động: đang được đi vào. Anāgate-pavekkhanto, pavisissanto, pavekkhamāno, pavisissamāno iccādi. Trong tương lai: sẽ đi vào, sẽ đi vào, sẽ đi vào, sẽ đi vào, v.v... Rudhādimhi-rundhanto, rundhamāno. Trong nhóm Rudhādi: đang ngăn chặn, đang ngăn chặn. Kamme-rundhīyamāno. Thể thụ động: đang bị ngăn chặn. Pubbarūpatte-rujjhamāno. Trường hợp đồng hóa: đang bị ngăn chặn. Rodhento, rodhamāno, rodhīyamāno. Đang làm cho ngăn chặn, đang làm cho ngăn chặn, đang bị làm cho ngăn chặn. Chindanto, chindamāno, chindīyamāno, chijjamāno, chindāpento, chindāpayanto. Đang cắt, đang cắt, đang bị cắt, đang bị cắt, đang làm cho cắt, đang làm cho cắt. Anāgate-checchanto, chindissanto, checchamāno, chindissamāno. Trong tương lai: sẽ cắt, sẽ cắt, sẽ cắt, sẽ cắt. Bhindanto, bhindamāno, bhindīyamāno, bhijjamāno, bhecchanto, bhindissanto, bhecchamāno, bhindissamāno. Đang làm vỡ, đang làm vỡ, đang bị làm vỡ, đang bị làm vỡ, sẽ làm vỡ, sẽ làm vỡ, sẽ làm vỡ, sẽ làm vỡ. Bhuñjanto, bhuñjamāno. Đang hưởng dụng, đang hưởng dụng. Kamme-bhuñjīyamāno. Thể thụ động: đang được hưởng dụng. Pubbarūpatte-bhujjamāno. Trường hợp đồng hóa: đang được hưởng dụng. Bhojento, bhojayanto, bhojayamāno, bhojīyamāno. Đang cho ăn, đang cho ăn, đang cho ăn, đang được cho ăn. Anāgate-bhokkhanto[Pg.530], bhuñjissanto, bhokkhamāno, bhuñjissamāno. Trong tương lai: Sẽ ăn, sẽ ăn, sẽ ăn, sẽ ăn. Muñcanto, muñcamāno, muñcīyamāno, muccamāno. Đang giải thoát, đang giải thoát, đang được giải thoát, đang được giải thoát. Anāgate-mokkhanto, muñcissanto, mokkhamāno, muñcissamāno iccādi. Trong tương lai: Sẽ giải thoát, sẽ giải thoát, sẽ giải thoát, sẽ giải thoát, v.v... Divādimhi suddhakatturūpaṃ suddhakammarūpañca pubbarūpe sadisameva, dibbanto, dibbamāno, dibbīyamāno. Trong nhóm Divādi, dạng sai khiến và dạng bị động thuần túy giống hệt như dạng sơ khởi: đang chơi, đang chơi, đang được chơi. Pubbarūpatte-dibbamāno. Trong dạng sơ khởi: dibbamāno (đang chơi). Chijjanto, chijjamāno, chedāpento, chedāpayamāno. Đang bị cắt, đang bị cắt, đang cho cắt, đang cho cắt. Bujjhanto, bujjhamāno, bujjhīyamāno, bodhento, bodhayanto, bodhayamāno. Đang giác ngộ, đang giác ngộ, đang được biết, đang làm cho giác ngộ, đang làm cho giác ngộ, đang làm cho giác ngộ. Muccanto, muccamāno, mocento, mocayanto, mocayamāno, mocīyamāno. Đang được giải thoát, đang được giải thoát, đang cho giải thoát, đang cho giải thoát, đang cho giải thoát, đang được cho giải thoát. Yujjanto, yujjamāno iccādi. Đang chiến đấu, đang chiến đấu, v.v... Svādimhi-suṇanto, suṇamāno. Trong nhóm Svādi: Đang nghe, đang nghe. Kamme-suyyamāno. Trong thể bị động: Đang được nghe. Kārite-sāvento, sāvayanto, sāvayamāno. Trong thể sai khiến: Đang cho nghe, đang cho nghe, đang cho nghe. Pāpuṇanto, dhammaṃ pariyāpuṇanto, pariyāpuṇamāno, pāpuṇīyamāno, pāpīyamāno. Đang đạt đến, đang thông thạo Pháp, đang thông thạo, đang được đạt đến, đang được đạt đến. Kārite-pāpento, pāpayanto, pāpayamāno. Trong thể sai khiến: Đang cho đạt đến, đang cho đạt đến, đang cho đạt đến. Pari, saṃpubbo-parisamāpento, parisamāpayanto, parisamāpayamāno, parisamāpīyamāno. Với tiếp đầu ngữ pari, saṃ: Đang cho hoàn tất, đang cho hoàn tất, đang cho hoàn tất, đang được cho hoàn tất. Sakkuṇanto, āvuṇanto iccādi. Đang có thể, đang giương (cung), v.v... Kiyādimhi-kiṇanto, kiṇāpento, vikkayanto iccādi. Trong nhóm Kiyādi: Đang mua, đang cho mua, đang bán, v.v... Tanādimhi-tanonto[Pg.531], karonto, kubbanto, kubbamāno, krubbanto, krubbamāno, kurumāno, kayiranto, kayiramāno. Trong nhóm Tanādi: Đang kéo dài, đang làm, đang làm, đang làm, đang làm, đang làm, đang làm, đang được làm, đang được làm. Kamme-karīyamāno, kayyamāno, ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’ti dhātvantassa yādeso. Trong thể bị động: karīyamāno, kayyamāno, sự thay thế 'y' cho âm cuối của căn theo quy tắc ‘tavaggavaraṇānaṃ ye cavaggabayañā’. Saṅkharonto, abhisaṅkharonto. Đang tạo tác, đang cố ý tạo tác. Kārite-kārento, kārayanto, kārayamāno, kārīyamāno. Trong thể sai khiến: Đang cho làm, đang cho làm, đang cho làm, đang được cho làm. Sakkonto iccādi. Đang có thể, v.v... Curādimhi-corento, corayanto, corayamāno, thenento, thenayanto, thenayamāno, cintento, cintayanto, cintayamāno, cintīyamāno, cintāpento, cintāpayanto, cintāpayamāno, cintāpīyamāno iccādi. Trong nhóm Curādi: Đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang trộm cắp, đang suy nghĩ, đang suy nghĩ, đang suy nghĩ, đang được suy nghĩ đến, đang cho suy nghĩ, đang cho suy nghĩ, đang cho suy nghĩ, đang được cho suy nghĩ, v.v... Titikkhanto, titikkhamāno, titikkhīyamāno, titikkhāpento, titikkhāpayanto, titikkhāpayamāno, vīmaṃsanto, tikicchanto, cikicchanto, vicikicchanto. Đang kham nhẫn, đang kham nhẫn, đang được kham nhẫn, đang cho kham nhẫn, đang cho kham nhẫn, đang cho kham nhẫn, đang thẩm sát, đang trị liệu, đang trị liệu, đang hoài nghi. Bhuñjituṃ icchatīti bubhukkhanto, ghasituṃ icchatīti jighacchanto, pātuṃ paribhuñjituṃ icchatīti pipāsanto, gottuṃ saṃvarituṃ icchatīti jigucchanto, harituṃ pariyesituṃ icchatīti jigīsanto, vijetuṃ icchatīti vijigīsanto. Mong muốn ăn nên là bubhukkhanto (đang đói), mong muốn ăn nên là jighacchanto (đang đói), mong muốn uống, mong muốn tiêu thụ nên là pipāsanto (đang khát), mong muốn giữ gìn, mong muốn thu thúc nên là jigucchanto (đang ghê tởm), mong muốn lấy, mong muốn tìm kiếm nên là jigīsanto (đang tham muốn), mong muốn chiến thắng nên là vijigīsanto (đang muốn chinh phục). Pabbato viya attānaṃ caratīti pabbatāyanto, pabbatāyamāno, piyāyanto, mettāyantoiccādīni ca yojetabbāni. Hành xử tựa như núi nên là pabbatāyanto, pabbatāyamāno (đang hành xử như núi); và các từ như piyāyanto (đang tỏ ra thân thiện), mettāyanto (đang thực hành tâm từ), v.v... cũng nên được áp dụng tương tự. Iti nta, mānapaccayarāsi. Như vậy là nhóm các tiếp vị ngữ -nta, -māna. Ṇyādipaccayarāsi Nhóm các tiếp vị ngữ bắt đầu bằng Ṇya Atha [Pg.532] ṇya, ya, yakapaccayantā vuccante. Bây giờ, những từ kết thúc bằng các tiếp vị ngữ ṇya, ya, ya sẽ được nói đến. 777. Ghyaṇa. 777. Ghyaṇa. Bhāva, kammesu gha, ṇānubandho yapaccayo hoti. Ghānubandho ‘kagācajānaṃ ghānubandhe’tiādīsu visesanattho. Ṇānubandho vuddhidīpanattho. Evaṃ sabbattha. Trong ý nghĩa trạng thái (bhāva) và hành động (kamma), có hậu tố ya đi kèm với chỉ tố gha và ṇa. Chỉ tố gha có ý nghĩa đặc biệt hóa trong các quy tắc như ‘kagācajānaṃ ghānubandhe’ v.v... Chỉ tố ṇa có ý nghĩa biểu thị sự tăng trưởng (vuddhi). Tương tự như vậy ở khắp mọi nơi. Anubhavitabboti anubhāviyo bhogo purisena, anubhāviyaṃ sukhaṃ, anubhāviyā sampatti. Anubhavitabbo có nghĩa là: anubhāviyo bhogo purisena (tài sản đáng được người đàn ông hưởng thụ), anubhāviyaṃ sukhaṃ (hạnh phúc đáng được hưởng thụ), anubhāviyā sampatti (tài sản đáng được hưởng thụ). 778. Āsse ca. 778. Và e của ā. Ādantadhātūnaṃ āssa e hoti ghyaṇamhi. Casaddena ivaṇṇadhātūnaṃ āgamaīkārassa ca ettaṃ. Nguyên âm ā của các động từ căn tận cùng bằng ā được chuyển thành e khi có hậu tố ghyaṇa theo sau. Do từ ca, nguyên âm ī được thêm vào của các động từ căn tận cùng bằng i cũng được chuyển thành e. Akkhātabbaṃ kathetabbanti akkheyyaṃ. Akkhātabbaṃ kathetabbaṃ (cần được nói, cần được kể) là akkheyyaṃ. Yassa dvittaṃ, saṅkhātabbanti saṅkhyeyyaṃ, saṅkhātuṃ asakkuṇeyyanti asaṅkhyeyyaṃ, gāyitabbanti geyyaṃ-sagāthakaṃ suttaṃ, ghāyituṃ arahatīti gheyyaṃ, ghāyanīyaṃ, apacāyituṃ arahatīti apaceyyaṃ, ñātuṃ arahatīti ñeyyaṃ, ājānituṃ arahatīti aññeyyaṃ, viññeyyaṃ, abhiññeyyaṃ, pariññeyyaṃ. Sự lặp lại của ya. Saṅkhātabbaṃ (cần được đếm) là saṅkhyeyyaṃ. Saṅkhātuṃ asakkuṇeyyaṃ (không thể đếm được) là asaṅkhyeyyaṃ. Gāyitabbaṃ (cần được hát) là geyyaṃ - kinh có kệ. Ghāyituṃ arahati (xứng đáng được ngửi) là gheyyaṃ, ghāyanīyaṃ. Apacāyituṃ arahati (xứng đáng được tôn kính) là apaceyyaṃ. Ñātuṃ arahati (xứng đáng được biết) là ñeyyaṃ. Ājānituṃ arahati (xứng đáng được hiểu rõ) là aññeyyaṃ, viññeyyaṃ, abhiññeyyaṃ, pariññeyyaṃ. Īāgame-jāniyaṃ, vijāniyaṃ, īssa rasso. Khi thêm ī: jāniyaṃ, vijāniyaṃ, ī được rút ngắn. Jāneyyaṃ, vijāneyyaṃ, adhiṭṭhātabbanti adhiṭṭheyyaṃ, adhiṭṭhaheyyaṃ, dātabbanti deyyaṃ, ādātabbanti ādeyyaṃ, saddahituṃ arahatīti saddaheyyaṃ, vidhātuṃ arahatīti vidheyyaṃ, na vidheyyaṃ avidheyyaṃ-anattalakkhaṇaṃ, mārassa āṇā dahati etthāti māradheyyaṃ, maccudheyyaṃ, sannihitabbanti sannidheyyaṃ, abhidhātabbaṃ kathetabbanti abhidheyyaṃ, pidahitabbanti pidheyyaṃ, alopo, apidheyyaṃ vā, pātabbanti peyyaṃ, minetabbanti meyyaṃ, pametabbanti [Pg.533] pameyyaṃ, upecca minituṃ arahatīti upameyyaṃ, hātabbanti heyyaṃ, paheyyaṃ, pajaheyyaṃ. Jāneyyaṃ, vijāneyyaṃ. Adhiṭṭhātabbaṃ (cần được quyết định) là adhiṭṭheyyaṃ, adhiṭṭhaheyyaṃ. Dātabbaṃ (cần được cho) là deyyaṃ. Ādātabbaṃ (cần được nhận) là ādeyyaṃ. Saddahituṃ arahati (xứng đáng được tin tưởng) là saddaheyyaṃ. Vidhātuṃ arahati (xứng đáng được sắp đặt) là vidheyyaṃ. Na vidheyyaṃ là avidheyyaṃ - đặc tính vô ngã. Nơi mà mệnh lệnh của Ma vương thiêu đốt là māradheyyaṃ, maccudheyyaṃ. Sannihitabbaṃ (cần được cất giữ) là sannidheyyaṃ. Abhidhātabbaṃ kathetabbaṃ (cần được gọi tên, nói ra) là abhidheyyaṃ. Pidahitabbaṃ (cần được che đậy) là pidheyyaṃ, có sự lược bỏ a, hoặc là apidheyyaṃ. Pātabbaṃ (cần được uống) là peyyaṃ. Minetabbaṃ (cần được đo lường) là meyyaṃ. Pametabbaṃ (cần được đo lường) là pameyyaṃ. Upecca minituṃ arahati (xứng đáng được so sánh) là upameyyaṃ. Hātabbaṃ (cần được từ bỏ) là heyyaṃ, paheyyaṃ, pajaheyyaṃ. Ivaṇṇesu-ajjhāyitabbanti ajjheyyaṃ, adhiyeyyaṃ, upetabbanti upeyyaṃ, vikkiṇitabbanti vikkeyyaṃ, vikkāyiyaṃ, vikkāyeyyaṃ, vikkiṇeyyaṃ vā, vicinitabbanti viceyyaṃ, vicineyyaṃ, jetabbanti jeyyaṃ, vijeyyaṃ, netabbanti neyyaṃ, vineyyaṃ, adhisayitabbanti adhiseyyaṃ, pahitabbanti pāheyyaṃ, pahiṇeyyaṃ vā. Đối với các động từ căn tận cùng bằng i: Ajjhāyitabbaṃ (cần được học) là ajjheyyaṃ, adhiyeyyaṃ. Upetabbaṃ (cần được đến gần) là upeyyaṃ. Vikkiṇitabbaṃ (cần được bán) là vikkeyyaṃ, vikkāyiyaṃ, vikkāyeyyaṃ, hoặc vikkiṇeyyaṃ. Vicinitabbaṃ (cần được tìm tòi) là viceyyaṃ, vicineyyaṃ. Jetabbaṃ (cần được chiến thắng) là jeyyaṃ, vijeyyaṃ. Netabbaṃ (cần được dẫn dắt) là neyyaṃ, vineyyaṃ. Adhisayitabbaṃ (cần được nằm trên) là adhiseyyaṃ. Pahitabbaṃ (cần được gửi đi) là pāheyyaṃ, hoặc pahiṇeyyaṃ. Uvaṇṇesu vuddhiāvādeso, ku-sadde, kuyyatīti kāveyyaṃ. Đối với các động từ căn tận cùng bằng u, có sự tăng trưởng (vuddhi) và biến đổi thành āv. Ku-sadde (ku có nghĩa là âm thanh), kuyyati (được phát âm) là kāveyyaṃ. Īssa abhāve vassa battaṃ rasso ca, kabyaṃ. Khi không có ī, v được chuyển thành b và có sự rút ngắn, thành kabyaṃ. Pubbarūpatte kabbaṃ, cāvetabbanti cāveyyaṃ, javitabbanti javeyyaṃ, abhitthavitabbanti abhitthaveyyaṃ, bhavituṃ arahatīti bhabbaṃ. Juhotabbanti habyaṃ-sappi. Khi đồng hóa thành phụ âm trước, thành kabbaṃ. Cāvetabbaṃ (cần được di chuyển) là cāveyyaṃ. Javitabbaṃ (cần được thúc giục) là javeyyaṃ. Abhitthavitabbaṃ (cần được tán thán) là abhitthaveyyaṃ. Bhavituṃ arahati (xứng đáng để trở thành) là bhabbaṃ. Juhotabbaṃ (cần được cúng dường) là habyaṃ - bơ lỏng. Edantesu-apacāyitabbanti apaceyyaṃ, apacāyiyaṃ. Đối với các động từ căn tận cùng bằng e: Apacāyitabbaṃ (cần được tôn kính) là apaceyyaṃ, apacāyiyaṃ. Ve-tantasantāne, vetabbanti veyyaṃ. Ve-tantasantāne (ve có nghĩa là dệt), vetabbaṃ (cần được dệt) là veyyaṃ. Vaca, bhaja, bhuja, yujādīhi ghyaṇapaccayo. Hậu tố ghyaṇa được thêm vào sau các động từ căn vaca, bhaja, bhuja, yuj, v.v... 779. Kagā cajānaṃ ghānubandhe. 779. Ka và ga của ca và ja khi có chỉ tố gha. Ca, jānaṃ dhātvantānaṃ ka, gā honti ghānubandhe paccaye pare. Phụ âm cuối c và j của động từ căn được chuyển thành k và g khi có một hậu tố với chỉ tố gha theo sau. Vattabbanti vākyaṃ, vākkaṃ, vāccaṃ, vāceyyaṃ vā. Vattabbaṃ (cần được nói) là vākyaṃ, vākkaṃ, vāccaṃ, hoặc vāceyyaṃ. Bhaja-sevāyaṃ, bhajitabbanti bhāgyaṃ, bhaggaṃ, bhuñjitabbanti bhogyaṃ, bhoggaṃ, yuñjitabbanti yogyaṃ, yoggaṃ. Bhaja-sevāyaṃ (bhaj có nghĩa là phục vụ), bhajitabbaṃ (cần được phục vụ) là bhāgyaṃ, bhaggaṃ. Bhuñjitabbaṃ (cần được ăn) là bhogyaṃ, bhoggaṃ. Yuñjitabbaṃ (cần được kết hợp) là yogyaṃ, yoggaṃ. 780. Vadādīhi yo. 780. Yo sau vad, v.v... Vadādīhi bhāva, kammesu bahulaṃ yo hoti. Sau các động từ căn vad, v.v..., hậu tố yo thường được dùng trong ý nghĩa trạng thái và hành động. Bhuñjibhabbanti [Pg.534] bhojjaṃ, khāditabbanti khajjaṃ, vituditabbanti vitujjaṃ, panuditabbanti panujjaṃ, pajjitabbanti pajjaṃ, majjati etenāti majjaṃ. Bhuñjibhabbatīti (cần được ăn) là bhojjaṃ. Khāditabbaṃ (cần được ăn) là khajjaṃ. Vituditabbaṃ (cần được đâm) là vitujjaṃ. Panuditabbaṃ (cần được xua tan) là panujjaṃ. Pajjitabbaṃ (cần được đi đến) là pajjaṃ. Majjati etena (cái làm cho say) là majjaṃ. Muda-hāse, pamodati etenāti pāmojjaṃ, vadīyatīti vajjaṃ. Muda-hāse (mud có nghĩa là hoan hỷ), pamodati etena (cái làm cho hoan hỷ) là pāmojjaṃ. Vadīyati (được nói) là vajjaṃ. Vadha-hiṃsāyaṃ, vadhitabbanti vajjhaṃ, vijjhitabbanti vijjhaṃ, punanti sujjhanti sattā etenāti puññaṃ, nāgamo. Vadha-hiṃsāyaṃ (vadh có nghĩa là sát hại), vadhitabbaṃ (cần bị giết) là vajjhaṃ. Vijjhitabbaṃ (cần bị đâm) là vijjhaṃ. Punanti sujjhanti sattā etena (cái làm cho chúng sanh được thanh tịnh) là puññaṃ, không có sự thêm vào. Vihaññate vihaññaṃ, vapiyateti vappaṃ, supanaṃ soppaṃ, labhitabbanti labbhaṃ, gantabbanti gammaṃ, damituṃ arahatīti dammaṃ, ramitabbanti rammaṃ, abhirammaṃ, nisāmīyate nisammaṃ, visamīyate visammaṃ, phusīyateti phasso, ussa attaṃ. Vihaññate (bị phiền não) là vihaññaṃ. Vapiyate (được gieo) là vappaṃ. Supanaṃ (sự ngủ) là soppaṃ. Labhitabbaṃ (cần được nhận) là labbhaṃ. Gantabbaṃ (cần đi đến) là gammaṃ. Damituṃ arahati (xứng đáng được điều phục) là dammaṃ. Ramitabbaṃ (cần được hoan hỷ) là rammaṃ, abhirammaṃ. Nisāmīyate (được nghe) là nisammaṃ. Visamīyate (bất bình đẳng) là visammaṃ. Phusīyate (được xúc chạm) là phasso, u được chuyển thành a. Sāsitabboti sisso, ‘sāsassa sisā’ti sittaṃ. Sāsitabbo (cần được giáo huấn) là sisso. Theo quy tắc ‘sāsassa sisā’, thành sittaṃ. Gaha, guha, garaha, duha, vaha, saha. Gaha, guha, garaha, duha, vaha, saha. 781. Guhādīhi yaka. 781. Yaka sau guha, v.v... Etehi bhāva, kammesu bahulaṃ yaka hoti, hassa vipallāso. Sau những động từ căn này, hậu tố yaka thường được dùng trong ý nghĩa trạng thái và hành động, và có sự hoán vị của h. Gahetabbanti gayhaṃ, guhitabbanti guyhaṃ. Cần được nắm giữ là gayhaṃ, cần được che giấu là guyhaṃ. Garaha-nindāyaṃ, garahitabbanti gārayhaṃ, duhitabbanti duyhaṃ, vahitabbanti vayhaṃ. (Trong nghĩa) khiển trách, chê bai: Cần được khiển trách là gārayhaṃ, cần được vắt (sữa) là duyhaṃ, cần được mang đi là vayhaṃ. Saha-sāhase, sahitabbanti sayhaṃ, pasayhaṃ. (Trong nghĩa) chịu đựng, nhẫn nại: Cần được chịu đựng là sayhaṃ, pasayhaṃ. 782. Kicca ghacca bhacca gabba lyā. 782. Kicca, ghacca, bhacca, gabba, lyā. Ete saddā yapaccayantā sijjhanti, iminā yapaccayaṃ katvā tena saha karassa kiccaṃ, hanassa ghaccaṃ, bharassa bhaccaṃ, gussa gabbaṃ, lissa lyattaṃ katvā sijjhanti. Những từ này được hình thành với hậu tố ya; bằng (quy tắc) này, sau khi thêm hậu tố ya, cùng với nó, kiccaṃ được hình thành từ (căn) kara, ghaccaṃ từ (căn) hana, bhaccaṃ từ (căn) bhara, gabbaṃ từ (căn) gu, lyattaṃ từ (căn) li. Karīyateti [Pg.535] kiccaṃ, kiccayaṃ vā, haññateti ghaccaṃ, haccaṃ vā, bharīyateti bhaccaṃ. Karīyate iti là kiccaṃ, hoặc kiccayaṃ; haññate iti là ghaccaṃ, hoặc haccaṃ; bharīyate iti là bhaccaṃ. Gu-dabbe, guyate gabbaṃ, paṭisallīyate paṭisalyaṃ. (Căn) gu (trong nghĩa) chất thể: guyate (thành) gabbaṃ, paṭisallīyate (thành) paṭisalyaṃ. Visesavidhānaṃ – Quy tắc đặc biệt – Bhara-bharaṇe, bharitabbanti bhāriyaṃ, haritabbanti hāriyaṃ, bhājetabbanti bhājiyaṃ, bhājeyyaṃ, upāsitabbanti upāsiyaṃ, icchitabbanti iccheyyaṃ, adhigantabbanti adhigameyyaṃ iccādi. (Căn) bhara (trong nghĩa) mang vác: bharitabbaṃ iti là bhāriyaṃ, haritabbaṃ iti là hāriyaṃ, bhājetabbaṃ iti là bhājiyaṃ, bhājeyyaṃ, upāsitabbaṃ iti là upāsiyaṃ, icchitabbaṃ iti là iccheyyaṃ, adhigantabbaṃ iti là adhigameyyaṃ, v.v. Rundhitabbanti rundheyyaṃ, chinditabbanti chindeyyaṃ, chejjaṃ iccādi. Rundhitabbaṃ iti là rundheyyaṃ, chinditabbaṃ iti là chindeyyaṃ, chejjaṃ, v.v. Dibbitabbanti dibbeyyaṃ, dibbaṃ, bujjhitabbanti bujjheyyaṃ, bodheyyaṃ, bojjhaṃ iccādi. Dibbitabbaṃ iti là dibbeyyaṃ, dibbaṃ; bujjhitabbaṃ iti là bujjheyyaṃ, bodheyyaṃ, bojjhaṃ, v.v. Sotabbanti suṇeyyaṃ, pāpuṇitabbanti pāpuṇeyyaṃ, sakkuṇitabbanti sakkuṇeyyaṃ, na sakkuṇeyyaṃ asakkuṇeyyaṃ iccādi. Sotabbaṃ iti là suṇeyyaṃ, pāpuṇitabbaṃ iti là pāpuṇeyyaṃ, sakkuṇitabbaṃ iti là sakkuṇeyyaṃ, na sakkuṇeyyaṃ là asakkuṇeyyaṃ, v.v. Tanitabbanti tāneyyaṃ, taññaṃ, kātabbanti kāriyaṃ, kayyaṃ. Tanitabbaṃ iti là tāneyyaṃ, taññaṃ; kātabbaṃ iti là kāriyaṃ, kayyaṃ. Coretabbanti coreyyaṃ, thenīyate theyyaṃ, nassa pararūpattaṃ, cintetabbanti cinteyyaṃ, na cinteyyaṃ acinteyyaṃ, acintiyaṃ, manteyyaṃ, mantiyaṃ, vediyaṃ, vedeyyaṃ iccādi. Coretabbaṃ iti là coreyyaṃ, thenīyate (thành) theyyaṃ, (do) n biến thành hình thức sau; cintetabbaṃ iti là cinteyyaṃ, na cinteyyaṃ là acinteyyaṃ, acintiyaṃ; manteyyaṃ, mantiyaṃ, vediyaṃ, vedeyyaṃ, v.v. Titikkheyyaṃ, vīmaṃseyyaṃ iccādi ca yojetabbāni. Titikkheyyaṃ, vīmaṃseyyaṃ, v.v... cũng cần được áp dụng tương tự. Iti ṇyādipaccayarāsi. (Kết thúc) nhóm các hậu tố bắt đầu bằng ṇya. Aādipaccayarāsi Nhóm các hậu tố bắt đầu bằng a Atha a, aṇa, ghaka, ghaṇapaccayantā vuccante. Bây giờ, (các từ) có hậu tố a, aṇa, ghaka, ghaṇa được trình bày. 783. Bhāvakārakesvaghaṇaghaka. 783. (Các hậu tố) a, ghaṇa, ghaka (được dùng trong nghĩa) trạng thái và cách. Bhāve chasu kārakesu ca kriyatthā paraṃ a, ghaṇa, ghakapaccayā honti kammādimhi vā akammādimhi vā. Trong nghĩa trạng thái và trong sáu cách, các hậu tố a, ghaṇa, ghaka theo sau một căn động từ, dù là (căn) ngoại động hay nội động. 784. Kvacaṇa. 784. Đôi khi là (hậu tố) aṇa. Kammupapadamhā [Pg.536] kriyatthā paraṃ kattari eva kvaci aṇa hoti. Khi có một túc từ làm từ đứng trước, hậu tố aṇa đôi khi theo sau một căn động từ chỉ trong nghĩa tác nhân. A, aṇa, ghaka, ghaṇa. A, aṇa, ghaka, ghaṇa. Amhi tāva – Trước hết, về (hậu tố) a – Aggaṃ jānātīti aggañño, vaṃsaṃ jānātīti vaṃsañño, magge tiṭṭhatīti maggaṭṭho-puriso, maggaṭṭhā-itthī, maggaṭṭhaṃ-ñāṇaṃ. Evaṃ phalaṭṭho, thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, bhūmaṭṭho. Aggaṃ jānāti iti là aggañño (người biết điều cao tột), vaṃsaṃ jānāti iti là vaṃsañño (người biết dòng dõi), magge tiṭṭhati iti là maggaṭṭho-puriso (người nam đứng trên đường), maggaṭṭhā-itthī (người nữ đứng trên đường), maggaṭṭhaṃ-ñāṇaṃ (trí tuệ đứng trên đường). Tương tự: phalaṭṭho, thalaṭṭho, jalaṭṭho, pabbataṭṭho, bhūmaṭṭho. Go vuccati ñāṇaṃ saddo ca, gavaṃ tāyati rakkhatīti gottaṃ, parito bhayaṃ tāyati rakkhatīti parittaṃ, annaṃ detīti annado. Evaṃ vatthado, vaṇṇado, yānado, sukhado, dīpado, cakkhudo, dāyaṃ ādadātīti dāyādo, pāraṃ gantuṃ detīti pārado-raso. Go được gọi là trí tuệ và âm thanh, gavaṃ tāyati rakkhati iti là gottaṃ (bảo vệ các giác quan), parito bhayaṃ tāyati rakkhati iti là parittaṃ (bảo vệ khỏi sự sợ hãi xung quanh), annaṃ deti iti là annado (người cho vật thực). Tương tự: vatthado, vaṇṇado, yānado, sukhado, dīpado, cakkhudo. Dāyaṃ ādadāti iti là dāyādo (người nhận thừa kế), pāraṃ gantuṃ deti iti là pārado-raso (thủy ngân, cho phép đi đến bờ kia). Annaṃ dadātīti annadado, dvittaṃ pubbassa rasso ca. Annaṃ dadāti iti là annadado; (có sự) lặp lại và rút ngắn (nguyên âm) phía trước. Purindado, mahāvuttinā purasadde assa ittaṃ bindāgamo ca. Purindado: theo một quy tắc lớn, trong từ pura, a biến thành i và có sự thêm vào của bindu (âm mũi). Sabbaṃ dadātīti sabbadado, saccaṃ sandhetīti saccasandho, janaṃ sandhetīti janasandho. Sabbaṃ dadāti iti là sabbadado, saccaṃ sandheti iti là saccasandho, janaṃ sandheti iti là janasandho. Kaku vuccati guṇarāsi, kakuṃ sandhetīti kakusandho, gāvopāti rakkhatīti gopo-puriso, gopassa bhariyā gopī. Kaku được gọi là tập hợp các đức hạnh, kakuṃ sandheti iti là kakusandho; gāvo pāti rakkhati iti là gopo-puriso (người nam chăn bò), vợ của gopa là gopī. Kassaṃ vuccati khettaṃ, kassaṃ pāti rakkhatīti kassapo. Ruộng được gọi là kassaṃ, vị bảo hộ (pāti rakkhati) kassaṃ nên được gọi là Kassapo. Bhū vuccati pathavī, bhuṃ pāti rakkhatīti bhūpo. Evaṃ bhūmipo. Đất được gọi là bhū, vị bảo hộ (pāti rakkhati) bhū (đất) là bhūpo (vua). Tương tự là bhūmipo. Pādena mūlena pathavīrasaṃ āporasañca pivatīti pādapo, suṭṭhu bhāti dibbatīti subho, na mamāyatīti amamo, dve anatthe lāti gaṇhātīti bālo, bahuṃ lāti gaṇhātīti bahulo, rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ādīnaṃ Uống (pivati) tinh chất của đất (pathavīrasaṃ) và tinh chất của nước (āporasaṃ) bằng chân (pādena) tức là bằng rễ (mūlena) nên gọi là pādapo (cây); chiếu sáng (bhāti) hay rực rỡ (dibbati) tốt đẹp (suṭṭhu) nên gọi là subho; không xem là của ta (na mamāyati) nên gọi là amamo; nắm giữ (lāti gaṇhāti) hai điều bất lợi (dve anatthe) nên gọi là bālo (kẻ ngu); nắm giữ (lāti gaṇhāti) nhiều (bahuṃ) nên gọi là bahulo; nắm giữ (lāti gaṇhāti) như Rāhu (rāhu viya) nên gọi là Rāhulo, vân vân. Dukkhaṃ [Pg.537] vāti bandhatītiādīnavo, aṇṇaṃ udakarāsiṃ vāti bandhatīti aṇṇavo iccādi. Mang lại (vāti bandhati) sự khổ (dukkhaṃ) nên gọi là ādīnavo (sự nguy hại); chứa đựng (vāti bandhati) khối nước (udakarāsiṃ) tức là nước (aṇṇaṃ) nên gọi là aṇṇavo (biển cả), vân vân. Aṇamhi – Trong trường hợp (hậu tố) aṇa – 785. Āssāṇāpimhi yuka. 785. Āssāṇāpimhi yuka. Ṇāpivajjite ṇānubandhe paccaye pare ādantassa dhātussa ante yuka hoti, yāgamoti attho. Khi một hậu tố có chỉ dấu `ṇa` theo sau, ngoại trừ `ṇāpi`, thì `yuka` được thêm vào cuối của một động từ căn tận cùng bằng `ā`, có nghĩa là sự thêm vào của `y`. Ñātabbo bujjhitabboti ñāyo-yutti, ñāyati amataṃ padaṃ etenāti ñāyo-ariyamaggo, paṭicca tiṭṭhatīti patiṭṭhāyo, dātabboti dāyo-āmisadāyo, dhammadāyo, khīraṃ pivatīti khīrapāyo, dhaññaṃ minātīti dhaññamāyo, vāti gacchatīti vāyo iccādi. Cần được biết (ñātabbo), cần được hiểu (bujjhitabbo) nên gọi là ñāyo – tức là yutti (lý lẽ); trạng thái bất tử (amataṃ padaṃ) được biết đến (ñāyati) bởi phương tiện này (etena) nên gọi là ñāyo – tức là ariyamaggo (thánh đạo); đứng (tiṭṭhati) vững nhờ vào (paṭicca) nên gọi là patiṭṭhāyo (nơi nương tựa); cần được cho (dātabbo) nên gọi là dāyo – tức là āmisadāyo (tài sản thừa kế), dhammadāyo (pháp thừa kế); uống (pivati) sữa (khīraṃ) nên gọi là khīrapāyo; đo lường (mināti) lúa thóc (dhaññaṃ) nên gọi là dhaññamāyo; thổi (vāti) hay đi (gacchati) nên gọi là vāyo (gió), vân vân. Ivaṇṇesu amhi tāva – Trước hết, trong trường hợp (hậu tố) a đối với (động từ căn) tận cùng bằng i – Eti pavattatīti āyo, sametīti samayo, veti vinassatīti vayo-mandādi, vigamanaṃ vinassanaṃ vayo-bhaṅgo, udayanaṃ udayo, samudayanaṃ samudayo, samudeti phalaṃ etenāti vā samudayo, aticca ayanaṃ pavattanaṃ accayo, paṭicca phalaṃ eti etasmāti paccayo, kiṇanaṃ kayo, vikkiṇanaṃ vikkayo, khīyanaṃ khayo, khīyanti etthāti vā khayo, rāgassa khayo rāgakkhayo, cayanaṃ cayo, ācayo, uccayo, samuccayo, upacayo, dhammaṃ vicinanti etenāti dhammavicayo, jayanaṃ jayo, vijayo, parājayo, niyyati etenāti nayo-vidhi, vineti ettha, etenāti vā vinayo, sukhena netabbo ñātabboti sunayo, dukkhena netabbo ñātabboti dunnayo, pātabboti payo-jalaṃ khīrañca. Đi (eti) hay diễn tiến (pavattati) nên gọi là āyo (thu nhập); đi đến cùng nhau (sameti) nên gọi là samayo (thời gian); đi mất (veti) hay hoại diệt (vinassati) nên gọi là vayo (tuổi tác), ví dụ mandādi; sự ra đi (vigamanaṃ), sự hoại diệt (vinassanaṃ) là vayo-bhaṅgo (sự hủy hoại); sự sanh khởi (udayanaṃ) là udayo; sự tập khởi (samudayanaṃ) là samudayo, hoặc quả (phalaṃ) sanh khởi (samudeti) bởi cái này (etena) nên gọi là samudayo (nguồn gốc); sự đi (ayanaṃ) hay diễn tiến (pavattanaṃ) vượt qua (aticca) là accayo (sự vi phạm); quả (phalaṃ) đi đến (eti) do duyên vào (paṭicca) cái này (etasmā) nên gọi là paccayo (duyên); sự mua (kiṇanaṃ) là kayo; sự bán (vikkiṇanaṃ) là vikkayo; sự tàn lụi (khīyanaṃ) là khayo, hoặc chúng sanh bị tàn lụi (khīyanti) trong đó (ettha) nên gọi là khayo; sự đoạn tận tham ái (rāgassa khayo) là rāgakkhayo; sự chất chứa (cayanaṃ) là cayo, ācayo, uccayo, samuccayo, upacayo; người ta thẩm sát (vicinanti) pháp (dhammaṃ) bằng phương tiện này (etena) nên gọi là dhammavicayo (trạch pháp); sự chiến thắng (jayanaṃ) là jayo, vijayo, parājayo; được dẫn dắt (niyyati) bởi phương tiện này (etena) nên gọi là nayo – tức là vidhi (phương pháp); huấn luyện (vineti) trong đó (ettha) hoặc bằng phương tiện này (etena) nên gọi là vinayo (luật); dễ dàng (sukhena) được dẫn dắt (netabbo) hay được biết (ñātabbo) nên gọi là sunayo (chánh sách tốt); khó khăn (dukkhena) được dẫn dắt (netabbo) hay được biết (ñātabbo) nên gọi là dunnayo (chánh sách tồi); cần được uống (pātabbo) nên gọi là payo – tức là jalaṃ (nước) và khīraṃ (sữa). Ri-kampane, niccaṃ rayanti phandanti dukkhappattā sattā etthāti nirayo, allīyanaṃ ālayo, niliyanaṃ nilayo, sayanaṃ sayo, bhuso senti etthāti āsayo, ajjhāsayo, visesena [Pg.538] senti etthāti visayo, nissāya naṃ seti pavattati etthāti nissayo, upanissayo, anusetīti anusayo iccādi. Căn `ri` có nghĩa là rung động (kampane), chúng sanh đã gặp phải khổ đau (dukkhappattā sattā) thường xuyên (niccaṃ) đi đến (rayanti) và run rẩy (phandanti) trong đó (ettha) nên gọi là nirayo (địa ngục); sự bám víu (allīyanaṃ) là ālayo (sự chấp thủ); sự ẩn náu (niliyanaṃ) là nilayo (nơi ở); sự nằm (sayanaṃ) là sayo; chúng nằm (senti) nhiều (bhuso) trong đó (ettha) nên gọi là āsayo (tâm địa); ajjhāsayo (khuynh hướng); chúng nằm (senti) một cách đặc biệt (visesena) trong đó (ettha) nên gọi là visayo (đối tượng); nương tựa (nissāya) vào nó (naṃ) mà nằm (seti) hay tồn tại (pavattati) trong đó (ettha) nên gọi là nissayo (sự y chỉ); upanissayo (cận y duyên); nằm ngầm (anuseti) nên gọi là anusayo (tùy miên), vân vân. Aṇamhi – Trong trường hợp (hậu tố) aṇa – Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ āyo, āyamhā apeto apāyo, āyena upeto upāyo, samudeti etthāti samudāyo, samaveti etthāti samavāyo, pariyāyo, vipariyāyo, netabboti nāyo, nīyati etenāti vā nāyo, bhūmiyaṃ setīti bhūmisāyo iccādi. Sự đi đến (ayanaṃ) hay sự tăng trưởng (vaḍḍhanaṃ) là āyo (thu nhập); đi khỏi (apeto) thu nhập (āyamhā) là apāyo (sự tổn thất, ác thú); đi cùng với (upeto) phương cách (āyena) là upāyo (phương tiện); sanh khởi (samudeti) trong đó (ettha) nên gọi là samudāyo (sự tập khởi); đi đến cùng nhau (samaveti) trong đó (ettha) nên gọi là samavāyo (sự kết hợp); pariyāyo (sự trình bày); vipariyāyo (sự đảo ngược); cần được dẫn dắt (netabbo) nên gọi là nāyo (vị lãnh đạo), hoặc được dẫn dắt (nīyati) bởi phương tiện này (etena) nên gọi là nāyo; nằm (seti) trên đất (bhūmiyaṃ) nên gọi là bhūmisāyo, vân vân. Uvaṇṇesu amhi tāva – Trước hết, trong trường hợp (hậu tố) a đối với (động từ căn) tận cùng bằng u – Cavanaṃ cavo, javanaṃ javo, abhitthavanaṃ abhitthavo, bhusaṃ davati hiṃsatīti upaddavo, sandhavanaṃ sandhavo, mittabhāvena sandhavo mittasandhavo, bhavatīti bhāvo, vibhavanaṃ vibhavo, sambhavanaṃ sambhavo, sambhavati etasmāti vā sambhavo, adhibhavanaṃ adhibhavo, abhibhavo, paribhavo, parābhavanaṃ vinassanaṃ parābhavo, ravatīti ravo-saddo, lunanaṃ lavo, pasavatīti passāvo, āsavatīti āsavo, paṭimukhaṃ savanaṃ paṭissavo iccādi. Sự chết (cavanaṃ) là cavo; sự nhanh chóng (javanaṃ) là javo; sự tán thán (abhitthavanaṃ) là abhitthavo; tấn công (davati) hay hãm hại (hiṃsati) một cách dữ dội (bhusaṃ) nên gọi là upaddavo (tai họa); sự cùng chảy (sandhavanaṃ) là sandhavo; sự kết giao (sandhavo) với tình bằng hữu (mittabhāvena) là mittasandhavo (sự thân hữu); hiện hữu (bhavati) nên gọi là bhāvo (trạng thái); sự không hiện hữu (vibhavanaṃ) là vibhavo (sự tiêu vong, tài sản); sự sanh khởi (sambhavanaṃ) là sambhavo, hoặc sanh khởi (sambhavati) từ đó (etasmā) nên gọi là sambhavo (nguồn gốc); sự chế ngự (adhibhavanaṃ) là adhibhavo, abhibhavo, paribhavo; sự suy vong (parābhavanaṃ) hay sự hủy diệt (vinassanaṃ) là parābhavo (sự bại vong); kêu (ravati) nên gọi là ravo – tức là saddo (âm thanh); sự cắt (lunanaṃ) là lavo; chảy ra (pasavati) nên gọi là passāvo (nước tiểu); chảy vào (āsavati) nên gọi là āsavo (lậu hoặc); sự nghe (savanaṃ) đáp lại (paṭimukhaṃ) là paṭissavo (sự chấp thuận), vân vân. Aṇamhi – Trong trường hợp (hậu tố) aṇa – Bhavanaṃ bhāvo, bhavanti sadda, buddhiyo etenāti bhāvo, sāliṃ lunātīti sālilāvo, kucchitena savati sandatīti kasāvo iccādi. Sự hiện hữu (bhavanaṃ) là bhāvo; các từ (sadda) và các ý niệm (buddhiyo) hiện hữu (bhavanti) bởi cái này (etena) nên gọi là bhāvo (bản chất); cắt (lunāti) lúa (sāliṃ) nên gọi là sālilāvo (người gặt lúa); chảy (savati) hay rỉ ra (sandati) một cách xấu xa (kucchitena) nên gọi là kasāvo (vị chát, cặn bã), vân vân. Edantesu aṇamhi – Trong trường hợp (hậu tố) aṇa đối với (động từ căn) tận cùng bằng e – Mahāvuttinā essa āyattaṃ, mantaṃ ajjhetīti mantajjhāyo, vajjāvajjaṃ upecca jhāyatīti upajjhāyo-thero, upajjhāyinītherī. Theo Mahāvutti, `e` này được chuyển thành `āya`; tụng đọc (ajjheti) thần chú (mantaṃ) nên gọi là mantajjhāyo (sự tụng đọc); xem xét (upecca) điều nên làm và không nên làm (vajjāvajjaṃ) rồi dạy bảo (jhāyati) nên gọi là upajjhāyo – tức là thero (trưởng lão); upajjhāyinī là therī (nữ trưởng lão). De-pālane[Pg.539], attani nilīnaṃ dayati rakkhatīti dāyo, migadāyo, tantaṃ vāyatīti tantavāyo. Căn `de` có nghĩa là bảo vệ (pālane), bảo vệ (dayati rakkhati) những gì ẩn náu (nilīnaṃ) trong đó (attani) nên gọi là dāyo (khu rừng); migadāyo (vườn nai); dệt (vāyati) chỉ (tantaṃ) nên gọi là tantavāyo (thợ dệt). Vhe-avhāne, vhīyatīti vhayo-nāmaṃ, rassattaṃ, āpubbo avhayo iccādi. Căn `vhe` có nghĩa là gọi (avhāne), được gọi (vhīyati) nên là vhayo – tức là nāmaṃ (tên), nguyên âm được rút ngắn; có tiếp đầu ngữ `ā` là avhayo (sự gọi tên), vân vân. Anekabyañjanesu amhi tāva – Trước hết, trong trường hợp (hậu tố) a đối với (động từ căn) có nhiều phụ âm – Kamanaṃ kamo, pakkamo, abhikkamo, paṭikkamo, caṅkamati etthāti caṅkamo, hitaṃ karotīti hitakkaro, dukkhena kātabboti dukkaro-attho, dukkarā-paṭipadā, dukkaraṃ-kammaṃ, sukhena kātabboti sukaro, īsaṃ kātabboti īsakkaro, dīpaṃ karotīti dīpaṅkaro, aluttasamāso. Sự bước đi (kamanaṃ) là kamo, pakkamo (sự nỗ lực), abhikkamo (sự tiến tới), paṭikkamo (sự thoái lui); đi kinh hành (caṅkamati) ở đó (ettha) nên gọi là caṅkamo (nơi kinh hành); làm (karoti) điều lợi ích (hitaṃ) nên gọi là hitakkaro (người làm lợi ích); khó (dukkhena) làm (kātabbo) nên gọi là dukkaro – ví dụ: attho (việc khó); dukkarā-paṭipadā (con đường thực hành khó); dukkaraṃ-kammaṃ (việc làm khó); dễ (sukhena) làm (kātabbo) nên gọi là sukaro; làm (kātabbo) một chút (īsaṃ) nên gọi là īsakkaro; làm ra (karoti) hòn đảo (dīpaṃ) nên gọi là Dīpaṅkaro, đây là hợp thể từ không tiêu biến (aluttasamāso). Āgacchatīti āgamo, āgamanaṃ vā āgamo, saṅgamanaṃ saṅgamo, samāgamo, paggaṇhanaṃ paggaho, saṅgaṇhanaṃ saṅgaho, saṅgayhanti ettha, etenāti vā saṅgaho, anuggaho, paṭiggaho, gāvo caranti etthāti gocaro, kāme avacaratīti kāmāvacaro, uraṃ chādetīti uracchado, jirati etenāti jaro, vessaṃ taratīti vessantaro, aluttasamāso. Đi đến (āgacchatīti) nên gọi là āgamo, hoặc sự đi đến (āgamanaṃ) là āgamo (thánh điển); sự hội họp (saṅgamanaṃ) là saṅgamo (cuộc chiến), samāgamo (sự tụ hội); sự nỗ lực (paggaṇhanaṃ) là paggaho; sự thu thập (saṅgaṇhanaṃ) là saṅgaho; được thu thập (saṅgayhanti) trong đó (ettha) hoặc bởi phương tiện này (etena) nên gọi là saṅgaho (sự nhiếp thọ); anuggaho (sự trợ giúp), paṭiggaho (sự tiếp nhận); bò (gāvo) đi ăn (caranti) trong đó (ettha) nên gọi là gocaro (đồng cỏ, đối tượng); đi lại (avacarati) trong cõi dục (kāme) nên gọi là kāmāvacaro (thuộc cõi dục); che (chādeti) ngực (uraṃ) nên gọi là uracchado (áo giáp che ngực); già yếu (jirati) bởi cái này (etena) nên gọi là jaro (sự già); vượt qua (tarati) giai cấp thương gia (vessaṃ) nên gọi là Vessantaro, đây là hợp thể từ không tiêu biến (aluttasamāso). Rathe attharatīti rathattharo, assattharo, ariṃ dametīti arindamo, bhagaṃ darati bhindatīti bhagandaro, yugaṃ ravi’ndudvayaṃ dhāretīti yugandharo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, pajjateti padaṃ, sikkhā eva padaṃ sikkhāpadaṃ, sukhena bharitabboti subharo, dukkhena bharitabboti dubbharo, na maratīti amaro-devo, niyamanaṃ niyamo, saṃyamanaṃ saṃyamo, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, sukhena labbhatīti sulabho, dukkhena labbhatīti dullabho, saṃvaritabboti saṃvaro, vuccatīti vaco, subbaco, dubbaco, vāriṃ vahatīti [Pg.540] vārivaho, sarati gacchatīti saro, manaṃ haratīti manoharo iccādi. Trải (attharati) trên xe (rathe) nên gọi là rathattharo (thảm lót xe); assattharo (thảm lót lưng ngựa); chế ngự (dameti) kẻ thù (ariṃ) nên gọi là arindamo (người hàng phục oán tặc); làm rách (darati) hay phá vỡ (bhindati) vùng hậu môn (bhagaṃ) nên gọi là bhagandaro (bệnh rò); mang (dhāreti) cái ách (yugaṃ) là cặp đôi mặt trời và mặt trăng (ravi’ndudvayaṃ) nên gọi là yugandharo (tên một ngọn núi); duy trì (dhāreti) giáo pháp (dhammaṃ) nên gọi là dhammadharo (người trì pháp); đi (pajjati) nên gọi là padaṃ (bước chân); học giới (sikkhā) chính là nền tảng (padaṃ) nên gọi là sikkhāpadaṃ (điều học); dễ dàng (sukhena) nuôi dưỡng (bharitabbo) nên gọi là subharo; khó khăn (dukkhena) nuôi dưỡng (bharitabbo) nên gọi là dubbharo; không chết (na marati) nên gọi là amaro – tức là devo (chư thiên); sự chế ngự (niyamanaṃ) là niyamo; sự tự chủ (saṃyamanaṃ) là saṃyamo; mọc (ruhati) trên đầu (sirasmiṃ) nên gọi là siroruho (tóc); dễ dàng (sukhena) có được (labbhati) nên gọi là sulabho; khó khăn (dukkhena) có được (labbhati) nên gọi là dullabho; cần được thu thúc (saṃvaritabbo) nên gọi là saṃvaro (sự thu thúc); được nói (vuccati) nên gọi là vaco (lời nói); subbaco (dễ bảo), dubbaco (khó bảo); mang (vahati) nước (vāriṃ) nên gọi là vārivaho (đám mây); trôi đi (sarati) hay đi (gacchati) nên gọi là saro (mũi tên, hồ nước); làm say mê (harati) tâm ý (manaṃ) nên gọi là manoharo (làm say lòng), vân vân. Aṇamhi – Trong trường hợp (hậu tố) aṇa – Kamu-icchā, kantīsu, kāmetīti kāmo, kāmīyatīti vā kāmo, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, karaṇaṃ kāro, pakāro, ākāro, vikāro, upakāro, apakāro, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, rathakāro, mālakāro, saṅkharaṇaṃ saṅkhāro, saṅkharīyatīti vā saṅkhāro, saṅkharotīti vā saṅkhāro, parikkhāro, purakkhāro, gacchanti pavattanti kāmā etthāti gāmo, gaṇhātīti gāho, pattaṃ gaṇhātīti pattagāho, rasmiṃ gaṇhātīti rasmigāho, vicaraṇaṃ vicāro, upecca caratīti upacāro, gāmaṃ upecca caratīti gāmūpacāro, jirati hirī bhijjati etenāti jāro, kicchena taritabboti kantāro, mahāvuttinā kicchassa kattaṃ, bindāgamo, vāḷakantāro, yakkhakantāro, attharaṇaṃ atthāro, kathinassa atthāro kathinatthāro, darati bhindati kulavibhāgaṃ gacchati etena janenāti dāro, kuṃ pathaviṃ dāretīti kudāro, rassa lo, kudālo. Kamu-icchā, kantīsu: (Căn) Kamu có nghĩa là ước muốn, trong sự mong mỏi. Kāmetīti kāmo: Nó ham muốn, vì vậy gọi là kāma (dục). Kāmīyatīti vā kāmo: Hoặc nó được ham muốn, vì vậy gọi là kāma. Atthaṃ kāmetīti atthakāmo: Nó ham muốn lợi ích, vì vậy gọi là atthakāma (người cầu lợi). Karaṇaṃ kāro: Sự làm là kāra. Pakāro, ākāro, vikāro, upakāro, apakāro: pakāra (loại, cách thức), ākāra (hình dáng), vikāra (sự biến đổi), upakāra (sự giúp đỡ), apakāra (sự hãm hại). Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro: Người làm nồi, vì vậy gọi là kumbhakāra (thợ gốm). Rathakāro, mālakāro: rathakāra (thợ làm xe), mālakāra (người làm vòng hoa). Saṅkharaṇaṃ saṅkhāro: Sự tạo tác là saṅkhāra (hành). Saṅkharīyatīti vā saṅkhāro: Hoặc nó được tạo tác, vì vậy gọi là saṅkhāra. Saṅkharotīti vā saṅkhāro: Hoặc nó tạo tác, vì vậy gọi là saṅkhāra. Parikkhāro, purakkhāro: parikkhāra (vật dụng), purakkhāra (sự tôn kính). Gacchanti pavattanti kāmā etthāti gāmo: Các dục đi đến, diễn tiến ở nơi đây, vì vậy gọi là gāma (làng). Gaṇhātīti gāho: Nó nắm giữ, vì vậy gọi là gāha (sự nắm giữ). Pattaṃ gaṇhātīti pattagāho: Người cầm bát, vì vậy gọi là pattagāha. Rasmiṃ gaṇhātīti rasmigāho: Người cầm dây cương, vì vậy gọi là rasmigāha. Vicaraṇaṃ vicāro: Sự đi lại là vicāra (tầm). Upecca caratīti upacāro: Nó đi đến gần, vì vậy gọi là upacāra (sự gần gũi, vùng lân cận). Gāmaṃ upecca caratīti gāmūpacāro: Nó đi đến gần làng, vì vậy gọi là gāmūpacāra (vùng ngoại ô). Jirati hirī bhijjati etenāti jāro: Người làm cho đức tính liêm sỉ bị già cỗi, bị phá vỡ, vì vậy gọi là jāra (kẻ ngoại tình). Kicchena taritabboti kantāro: Nơi phải được vượt qua một cách khó khăn, vì vậy gọi là kantāra (vùng hoang địa). Mahāvuttinā kicchassa kattaṃ, bindāgamo: Theo Mahāvutti, ka của kiccha được thêm vào, và có sự thêm vào của bindu (anusvāra). Vāḷakantāro, yakkhakantāro: vāḷakantāra (vùng hoang địa có thú dữ), yakkhakantāra (vùng hoang địa có dạ xoa). Attharanaṃ atthāro: Sự trải ra là atthāra. Kathinassa atthāro kathinatthāro: Sự trải y kaṭhina là kathinatthāra. Darati bhindati kulavibhāgaṃ gacchati etena janenāti dāro: Người này làm tan rã, phá vỡ, đi đến sự chia rẽ gia đình, vì vậy gọi là dāra (người vợ). Kuṃ pathaviṃ dāretīti kudāro: Nó đào đất, vì vậy gọi là kudāra (cái cuốc). Rassa lo, kudālo: ra được biến thành la, (thành) kudāla. Bhuso kriyaṃ dhāretīti ādhāro, pattādhāro, paṭisandhāraṇaṃ paṭisandhāro, pajjati etenāti pādo, uppajjanaṃ uppādo, paṭicca samuppajjanaṃ paṭiccasamuppādo, bharitabbo vahitabboti bhāro, sambharīyati sannicīyatīti sambhāro, bodhisambhāro, dabbasambhāro, māretīti māro, kilesamāro, khandhamāro, maccumāro, niyāmetīti niyāmo, dhammaniyāmo, kammaniyāmo, ārūhatīti āroho, rukkhaṃ ārūhatīti rukkhāroho, hatthāroho, assāroho, rathāroho, labbhatīti lābho, paṭilābho, nivaraṇaṃ nivāro, parivāretīti parivāro, vahatīti vāho, āvāho, vivāho, sarati addhānaṃ pavattatīti [Pg.541] sāro, virūpena paṭisaraṇaṃ punappunaṃ cintanaṃ vippaṭisāro, paharaṇaṃ pahāro, āhāro, nīhāro, vihāro, abhihāro, parihāro. Bhuso kriyaṃ dhāretīti ādhāro: Nó giữ vững hành động, vì vậy gọi là ādhāra (vật chứa, nền tảng). Pattādhāro: pattādhāra (cái để bát). Paṭisandhāraṇaṃ paṭisandhāro: Sự tiếp đãi là paṭisandhāra. Pajjati etenāti pādo: Người ta đi bằng cái này, vì vậy gọi là pāda (chân). Uppajjanaṃ uppādo: Sự sanh khởi là uppāda. Paṭicca samuppajjanaṃ paṭiccasamuppādo: Sự sanh khởi tùy thuộc lẫn nhau là paṭiccasamuppāda (duyên khởi). Bharitabbo vahitabboti bhāro: Cái phải được mang, phải được gánh, vì vậy gọi là bhāra (gánh nặng). Sambharīyati sannicīyatīti sambhāro: Nó được thu thập, được tích lũy, vì vậy gọi là sambhāra (vật liệu, tư lương). Bodhisambhāro, dabbasambhāro: bodhisambhāra (tư lương Bồ-đề), dabbasambhāra (vật liệu). Māretīti māro: Nó giết, vì vậy gọi là māra (ma). Kilesamāro, khandhamāro, maccumāro: kilesamāra (phiền não ma), khandhamāra (uẩn ma), maccumāra (tử ma). Niyāmetīti niyāmo: Nó quy định, vì vậy gọi là niyāma (định luật). Dhammaniyāmo, kammaniyāmo: dhammaniyāma (pháp định), kammaniyāma (nghiệp định). Ārūhatīti āroho: Nó trèo lên, vì vậy gọi là āroha (sự trèo lên). Rukkhaṃ ārūhatīti rukkhāroho: Người trèo cây, vì vậy gọi là rukkhāroha. Hatthāroho, assāroho, rathāroho: hatthāroha (người cỡi voi), assāroha (người cỡi ngựa), rathāroha (người cỡi xe). Labbhatīti lābho: Nó được nhận, vì vậy gọi là lābha (lợi lộc). Paṭilābho: paṭilābha (sự chứng đắc). Nivaraṇaṃ nivāro: Sự ngăn che là nivāra. Parivāretīti parivāro: Nó vây quanh, vì vậy gọi là parivāra (tùy tùng). Vahatīti vāho: Nó mang đi, vì vậy gọi là vāha (sự mang đi). Āvāho, vivāho: āvāha (lễ cưới (nhà trai)), vivāha (lễ cưới (nhà gái)). Sarati addhānaṃ pavattatīti sāro: Nó đi, diễn tiến trên đường, vì vậy gọi là sāra (cốt lõi, tinh túy). Virūpena paṭisaraṇaṃ punappunaṃ cintanaṃ vippaṭisāro: Sự hồi tưởng, suy nghĩ lại nhiều lần một cách sai khác là vippaṭisāra (sự hối hận). Paharaṇaṃ pahāro: Sự đánh đập là pahāra. Āhāro, nīhāro, vihāro, abhihāro, parihāro: āhāra (vật thực), nīhāra (sự mang ra), vihāra (tịnh xá), abhihāra (sự dâng cúng), parihāra (sự chăm sóc). 786. Hanassa ghāto ṇānubandhe. 786. (Căn) han được biến thành ghāta khi có phụ tố có ký hiệu ṇa đi sau. Ṇānubandhe paccaye pare hanassa ghāto hoti. Khi có phụ tố có ký hiệu ṇa đi sau, (căn) han được biến thành ghāta. Hananaṃ ghāto, vihaññanaṃ vighāto, upahananaṃ upaghāto, paṭihananaṃ paṭighāto. Hananaṃ ghāto: Sự giết là ghāta. Vihaññanaṃ vighāto: Sự phá hoại là vighāta. Upahananaṃ upaghāto: Sự làm hại là upaghāta. Paṭihananaṃ paṭighāto: Sự va chạm (sân hận) là paṭighāta. Ghakapaccaye vuddhi natthi, ‘manānaṃ niggahīta’nti dhātvānubandhassapi nassa niggahītaṃ vagganto ca, ‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’ti ghānubandhe paccaye pare dhātvantānañca, jānaṃ ka, gā honti, nipaccatīti nipako. Khi có phụ tố gha-ka, không có sự tăng âm. Theo quy tắc ‘manānaṃ niggahītaṃ’, ký hiệu na của căn cũng được biến thành niggahīta và phụ âm cuối vần. Và theo quy tắc ‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’, khi có phụ tố có ký hiệu gha đi sau, các phụ âm cuối căn ca và ja được biến thành ka và ga. Nipaccatīti nipako: Nó cúi mình, vì vậy gọi là nipaka (người khôn ngoan). Bhanja-bhijjane vibhāge ca, bhañjanaṃ bhaṅgo, vibhajjanaṃ vibhaṅgo, vibhajīyanti dhammā ettha, etenāti vā vibhaṅgo, khandhavibhaṅgo, dhātuvibhaṅgo. Bhanja-bhijjane vibhāge ca: (Căn) Bhanja có nghĩa là bẻ gãy và phân chia. Bhañjanaṃ bhaṅgo: Sự bẻ gãy là bhaṅga. Vibhajjanaṃ vibhaṅgo: Sự phân chia là vibhaṅga. Vibhajīyanti dhammā ettha, etenāti vā vibhaṅgo: Các pháp được phân chia ở đây, hoặc bởi cái này, vì vậy gọi là vibhaṅga (Phân Tích). Khandhavibhaṅgo, dhātuvibhaṅgo: khandhavibhaṅga (Phân tích uẩn), dhātuvibhaṅga (Phân tích giới). Ranja-rāge, rañjanaṃ raṅgo, rañjanti sattā etthāti raṅgo. Ranja-rāge: (Căn) Rañja có nghĩa là nhuộm, ái nhiễm. Rañjanaṃ raṅgo: Sự ái nhiễm là raṅga. Rañjanti sattā etthāti raṅgo: Chúng sanh ái nhiễm ở nơi đây, vì vậy gọi là raṅga (sân khấu). Sanja-saṅge, sañjanaṃ saṅgo, pasajjanaṃ lagganaṃ pasaṅgo, āsajjatīti āsaṅgo, uttari āsaṅgo uttarāsaṅgo. Sanja-saṅge: (Căn) Sañja có nghĩa là dính mắc. Sañjanaṃ saṅgo: Sự dính mắc là saṅga. Pasajjanaṃ lagganaṃ pasaṅgo: Sự quá dính mắc, sự bám víu là pasaṅga. Āsajjatīti āsaṅgo: Nó bám vào, vì vậy gọi là āsaṅga (sự bám víu). Uttari āsaṅgo uttarāsaṅgo: Sự bám víu bên trên là uttarāsaṅga (thượng y). Saja-sajjane, atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo, gassa dvittaṃ. Saja-sajjane: (Căn) Saja có nghĩa là từ bỏ. Atisajjanaṃ sambodhanaṃ atisaggo: Sự từ bỏ hoàn toàn, sự xả ly là atisagga. Gassa dvittaṃ: ga được lặp lại. Nissajjanaṃ nissaggo, paṭinissaggo, vissajjanaṃ vissaggo, saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ saṃsaggo, yujjati etthāti yugaṃ, kaliyugaṃ, sakaṭayugaṃ, pitāmahayugaṃ, nitudanaṃ nitudo, panudanaṃ panudo, uddhaṃ bhijjatīti ubbhido, kovidatīti kovido, pakārena kujjhatīti pakudho, bujjhatīti budho-paṇḍito, muyhatīti momūho, loluppatīti loluppo, ādidvittaṃ ottañca iccādi. Nissajjanaṃ nissaggo: Sự từ bỏ là nissagga. Paṭinissaggo: paṭinissagga (sự xả ly). Vissajjanaṃ vissaggo: Sự bố thí là vissagga. Saṃsajjanaṃ missīkaraṇaṃ saṃsaggo: Sự giao du, sự pha trộn là saṃsagga. Yujjati etthāti yugaṃ: Nó được gắn kết ở đây, vì vậy gọi là yuga (thời đại). Kaliyugaṃ, sakaṭayugaṃ, pitāmahayugaṃ: kaliyuga (thời mạt pháp), sakaṭayuga (cái ách xe), pitāmahayuga (thời của tổ phụ). Nitudanaṃ nitudo: Sự châm chích là nituda. Panudanaṃ panudo: Sự xua đuổi là panuda. Uddhaṃ bhijjatīti ubbhido: Nó nứt ra ở trên, vì vậy gọi là ubbhida (mầm cây). Kovidatīti kovido: Người biết rõ, vì vậy gọi là kovida (người thông thái). Pakārena kujjhatīti pakudho: Người phẫn nộ một cách đặc biệt, vì vậy gọi là pakudha. Bujjhatīti budho-paṇḍito: Người giác ngộ, vì vậy gọi là budha (bậc hiền trí). Muyhatīti momūho: Người si mê, vì vậy gọi là momūha (kẻ si mê). Loluppatīti loluppo: Người tham lam, vì vậy gọi là loluppa (kẻ tham lam). Ādidvittaṃ ottañca iccādi: Sự lặp lại phụ âm đầu và sự biến thành o, v.v... Ghaṇapaccaye-pacanaṃ [Pg.542] pāko, paccatīti vā pāko, vipāko, viviccanaṃ viveko, siñcanaṃ seko, abhiseko, socanaṃ soko, cajanaṃ cāgo, bhajanaṃ bhāgo, bhuñjanaṃ bhogo, saha bhogo sambhogo, paribhogo, ābhujanaṃ ābhogo, obhujanaṃ obhogo. Khi có phụ tố ghaṇa: Pacanaṃ pāko: Sự nấu là pāka. Paccatīti vā pāko: Hoặc nó nấu, vì vậy gọi là pāka (sự chín, kết quả). Vipāko: vipāka (quả dị thục). Viviccanaṃ viveko: Sự xa lìa là viveka. Siñcanaṃ seko: Sự rưới là seka. Abhiseko: abhiseka (lễ đăng quang). Socanaṃ soko: Sự sầu muộn là soka. Cajanaṃ cāgo: Sự từ bỏ là cāga. Bhajanaṃ bhāgo: Sự phân chia là bhāga. Bhuñjanaṃ bhogo: Sự hưởng thụ là bhoga. Saha bhogo sambhogo: Sự cùng hưởng thụ là sambhoga. Paribhogo: paribhoga (sự thọ dụng). Ābhujanaṃ ābhogo: Sự suy xét là ābhoga. Obhujanaṃ obhogo: Sự uốn cong là obhoga. Yaja-pūjāyaṃ, yajanaṃ yāgo, āmisayāgo, dhammayāgo, yujjanaṃ yogo, payogo, āyogo, viyogo, anuyogo, upayujjitabboti upayogo, lujjatīti loko, mahāvuttinā gassa kattaṃ, kāmaloko, rūpaloko, saṃvijjanaṃ saṃvego iccādi. Yaja-pūjāyaṃ: (Căn) Yaja có nghĩa là cúng dường. Yajanaṃ yāgo: Sự cúng dường là yāga. Āmisayāgo, dhammayāgo: āmisayāga (tài thí), dhammayāga (pháp thí). Yujjanaṃ yogo: Sự gắn kết là yoga. Payogo, āyogo, viyogo, anuyogo: payoga (sự nỗ lực), āyoga (sự cố gắng), viyoga (sự chia ly), anuyoga (sự thực hành). Upayujjitabboti upayogo: Cái phải được sử dụng, vì vậy gọi là upayoga (sự sử dụng). Lujjatīti loko: Nó tan rã, vì vậy gọi là loka (thế gian). Mahāvuttinā gassa kattaṃ: Theo Mahāvutti, ga được biến thành ka. Kāmaloko, rūpaloko: kāmaloka (dục giới), rūpaloka (sắc giới). Saṃvijjanaṃ saṃvego iccādi: Sự chấn động là saṃvega (sự xúc động), v.v... 787. Anaghaṇasvāparīhi ḷo. 787. Sau ā và parī, (phụ âm đầu của căn) được biến thành ḷa khi có phụ tố ana và ghaṇa. Ā, parīhi parassa dahassa ḷo hoti ana, ghaṇapaccayesu. Sau ā và parī, (phụ âm) da của (căn) dah được biến thành ḷa khi có các phụ tố ana và ghaṇa. Paridayhanaṃ pariḷāho, ‘dahassa dassa ḍo’ti vikappena ḍādeso, dayhanaṃ ḍāho, dāho vā. Paridayhanaṃ pariḷāho: Sự thiêu đốt xung quanh là pariḷāha. ‘Dahassa dassa ḍo’ti vikappena ḍādeso: Theo quy tắc ‘dahassa dassa ḍo’, da được biến thành ḍa một cách tùy chọn. Dayhanaṃ ḍāho, dāho vā: Sự thiêu đốt là ḍāha, hoặc dāha. Iti aādipaccayarāsi. Như vậy là nhóm phụ tố bắt đầu bằng a. Anapaccayarāsi Nhóm phụ tố ana Atha anapaccayantā vuccante. Bây giờ, các (từ) có tận cùng bằng phụ tố ana được nói đến. 788. Ano. 788. (Phụ tố) ana. Bhāve ca chasu kārakesu ca kriyatthā anapaccayo hoti, ādantesu parassaralopo, alope yāgamo. Phụ tố ana được dùng theo nghĩa của hành động, và trong sáu trường hợp cách, từ (căn) có nghĩa là hành động. Đối với các (căn) tận cùng bằng ā, nguyên âm sau bị xóa. Khi không có sự xóa bỏ, ya được thêm vào. Akkhāyate akkhānaṃ, akkhāyati etenāti vā akkhānaṃ, dhammassa akkhānanti dhammakkhānaṃ, paṭisaṅkhāyati pajānāti etenāti paṭisaṅkhānaṃ[Pg.543], saha gāyanaṃ saṅgāyanaṃ, saha gāyanti sajjhāyanti etthāti vā saṅgāyanaṃ, ñāyate ñāṇaṃ, jānātīti vā ñāṇaṃ, jānanti etenāti vā ñāṇaṃ, paññāyatīti paññāṇaṃ, vijānātīti viññāṇaṃ, saññāṇaṃ, nassa ṇattaṃ. Akkhāyate akkhānaṃ: Nó được kể, (đó là) akkhāna (câu chuyện). Akkhāyati etenāti vā akkhānaṃ: Hoặc người ta kể bằng cái này, vì vậy gọi là akkhāna. Dhammassa akkhānanti dhammakkhānaṃ: Sự thuyết giảng về Pháp là dhammakkhāna. Paṭisaṅkhāyati pajānāti etenāti paṭisaṅkhānaṃ: Người ta suy xét, nhận biết bằng cái này, vì vậy gọi là paṭisaṅkhāna (sự thẩm sát). Saha gāyanaṃ saṅgāyanaṃ: Sự cùng nhau đọc tụng là saṅgāyana (sự kết tập). Saha gāyanti sajjhāyanti etthāti vā saṅgāyanaṃ: Hoặc họ cùng nhau đọc tụng, phúng tụng ở đây, vì vậy gọi là saṅgāyana. Ñāyate ñāṇaṃ: Nó được biết, (đó là) ñāṇa (trí tuệ). Jānātīti vā ñāṇaṃ: Hoặc nó biết, vì vậy gọi là ñāṇa. Jānanti etenāti vā ñāṇaṃ: Hoặc người ta biết bằng cái này, vì vậy gọi là ñāṇa. Paññāyatīti paññāṇaṃ: Nó được nhận biết, (đó là) paññāṇa (dấu hiệu). Vijānātīti viññāṇaṃ: Nó nhận biết, vì vậy gọi là viññāṇa (thức). Saññāṇaṃ: saññāṇa (sự ghi nhớ). Nassa ṇattaṃ: na được biến thành ṇa. Kārite-ñāpanaṃ, paññāpanaṃ, viññāpanaṃ, saññāpanaṃ. Ở thể sai khiến: ñāpanaṃ (sự làm cho biết), paññāpanaṃ (sự chế định), viññāpanaṃ (sự trình bày), saññāpanaṃ (sự làm cho hiểu). Jānanaṃ, pajānanaṃ, vijānanaṃ, sañjānanaṃ, pubbassaralopo, ṭhīyate ṭhānaṃ, tiṭṭhati etthāti vā ṭhānaṃ. Jānanaṃ, pajānanaṃ, vijānanaṃ, sañjānanaṃ: jānana (sự biết), pajānana (sự tuệ tri), vijānana (sự nhận biết), sañjānana (sự ghi nhận). Pubbassaralopo: Nguyên âm trước bị xóa. Ṭhīyate ṭhānaṃ: Nó được đứng, (đó là) ṭhāna (nơi chốn). Tiṭṭhati etthāti vā ṭhānaṃ: Hoặc nó đứng ở đây, vì vậy gọi là ṭhāna. Kārite-ṭhāpanaṃ, patiṭṭhāpanaṃ. Ở thể sai khiến: ṭhāpanaṃ (sự thiết lập), patiṭṭhāpanaṃ (sự an trí). Tāyati rakkhatīti tāṇaṃ, parittāṇaṃ, nassa ṇattaṃ. Tāyati rakkhatīti tāṇaṃ: Nó bảo vệ, hộ trì, vì vậy gọi là tāṇa (sự bảo hộ). Parittāṇaṃ: parittāṇa (sự hộ trì). Nassa ṇattaṃ: na được biến thành ṇa. Avatthāyati etthāti avatthānaṃ, dīyate dānaṃ, diyyati etenāti vā dānaṃ, sammā padīyati assāti sampadānaṃ, apecca ādadāti etasmāti apādānaṃ. Avatthāyati etthāti avatthānaṃ: Nó đứng vững ở đây, vì vậy gọi là avatthāna (sự kiên cố). Dīyate dānaṃ: Nó được cho, (đó là) dāna (sự bố thí). Diyyati etenāti vā dānaṃ: Hoặc người ta cho bằng cái này, vì vậy gọi là dāna. Sammā padīyati assāti sampadānaṃ: Nó được cho một cách chân chánh đến người này, vì vậy gọi là sampadāna (sở thuộc cách). Apecca ādadāti etasmāti apādānaṃ: Người ta lấy đi từ nơi này, vì vậy gọi là apādāna (xuất xứ cách). Kārite-dāpanaṃ, samādapanaṃ. Trong thể sai khiến: dāpanaṃ (sự làm cho cho), samādapanaṃ (sự làm cho thọ trì). Padahīyate padhānaṃ, padahanti etenāti vā padhānaṃ, ādhānaṃ, vidhānaṃ, nidhānaṃ, sannidhānaṃ. Padahīyate (được cố gắng) là padhānaṃ (sự cố gắng), hoặc padahanti etena (họ cố gắng do cái này) nên là padhānaṃ (sự cố gắng), ādhānaṃ (sự đặt vào), vidhānaṃ (sự sắp đặt), nidhānaṃ (sự cất giữ), sannidhānaṃ (sự tích trữ). Kārite-sannidhāpanaṃ. Trong thể sai khiến: sannidhāpanaṃ (sự làm cho tích trữ). Pānaṃ, paṭibhānaṃ, māṇaṃ, pamāṇaṃ, upamāṇaṃ, parimāṇaṃ, nassa ṇattaṃ. Pānaṃ (sự uống), paṭibhānaṃ (sự biện tài), māṇaṃ (sự đo lường), pamāṇaṃ (sự đo lường), upamāṇaṃ (sự so sánh), parimāṇaṃ (sự đo lường), na được biến thành ṇa. Yāyati etenāti yānaṃ, uyyānaṃ, niyyānaṃ, vāyanti bhavābhavaṃ gacchanti etenāti vānaṃ, natthi vānaṃ etthāti nibbānaṃ, nibbāyanti etthāti vā nibbānaṃ. Yāyati etena (đi do cái này) nên là yānaṃ (cỗ xe), uyyānaṃ (vườn), niyyānaṃ (sự xuất ly), vāyanti bhavābhavaṃ gacchanti etena (họ đi đến các cõi hữu và vô hữu do cái này) nên là vānaṃ (sự tham ái), natthi vānaṃ ettha (ở đây không có sự tham ái) nên là nibbānaṃ (Niết-bàn), hoặc nibbāyanti ettha (họ được dập tắt ở đây) nên là nibbānaṃ (Niết-bàn). Kārite-nibbāpanaṃ. Trong thể sai khiến: nibbāpanaṃ (sự làm cho dập tắt). Avasānaṃ, osānaṃ, pariyosānaṃ, pahānaṃ, parihānaṃ. Avasānaṃ (sự kết thúc), osānaṃ (sự kết thúc), pariyosānaṃ (sự hoàn tất), pahānaṃ (sự từ bỏ), parihānaṃ (sự suy giảm). Kārite-hāpanaṃ, parihāpanaṃ. Trong thể sai khiến: hāpanaṃ (sự làm cho từ bỏ), parihāpanaṃ (sự làm cho suy giảm). Ivaṇṇesu-ayanaṃ [Pg.544] vikkayanaṃ, vikkiṇanaṃ, khayanaṃ, khiyanaṃ, khiyyanaṃ, iya, iyyādeso, cayanaṃ, cinanaṃ, ācinanaṃ, vicinanaṃ, jayanaṃ, vijayanaṃ, līyanti etthāti leṇaṃ, nassa ṇattaṃ. Đối với các (căn) có âm cuối là i: ayanaṃ (sự đi), vikkayanaṃ (sự bán), vikkiṇanaṃ (sự bán), khayanaṃ (sự tận diệt), khiyanaṃ (sự tận diệt), khiyyanaṃ (sự tận diệt), iya, iyya được thay thế, cayanaṃ (sự thu lượm), cinanaṃ (sự thu lượm), ācinanaṃ (sự tích lũy), vicinanaṃ (sự tìm tòi), jayanaṃ (sự chiến thắng), vijayanaṃ (sự chiến thắng), līyanti ettha (họ ẩn náu ở đây) nên là leṇaṃ (hang động), na được biến thành ṇa. Paṭisallīyanti etthāti paṭisallānaṃ, issa āttaṃ. Seti etthāti senaṃ, sayanaṃ. Paṭisallīyanti ettha (họ ẩn cư ở đây) nên là paṭisallānaṃ (sự ẩn cư), i được biến thành ā. Seti ettha (nó nằm ở đây) nên là senaṃ (chỗ nằm), sayanaṃ (sự nằm). Kārite-sayāpanaṃ iccādi. Trong thể sai khiến: sayāpanaṃ (sự làm cho nằm), vân vân. Uvaṇṇesu-cavanaṃ, javanaṃ, abhitthavanaṃ, dhunanaṃ, viddhunanaṃ, niddhunanaṃ, bhavanaṃ, abhibhavanaṃ, lavanaṃ, lunanaṃ, savanaṃ, pasavanaṃ iccādi. Đối với các (căn) có âm cuối là u: cavanaṃ (sự chết), javanaṃ (sự nhanh chóng), abhitthavanaṃ (sự tán thán), dhunanaṃ (sự rũ bỏ), viddhunanaṃ (sự rũ sạch), niddhunanaṃ (sự rũ sạch), bhavanaṃ (sự hiện hữu), abhibhavanaṃ (sự chinh phục), lavanaṃ (sự cắt), lunanaṃ (sự cắt), savanaṃ (sự nghe), pasavanaṃ (sự sanh sản), vân vân. Edantesu-ajjhenaṃ, ajjhāyanaṃ, apacāyanaṃ, jhāyate jhānaṃ, jhāyati etenāti vā jhānaṃ, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, ujjhānaṃ, nijjhānaṃ, abhijjhānaṃ, sālilāyanaṃ, cīvaravāyanaṃ, gilāyatīti gilāno iccādi. Đối với các (căn) có âm cuối là e: ajjhenaṃ (sự học hỏi), ajjhāyanaṃ (sự học hỏi), apacāyanaṃ (sự tôn kính), jhāyate (được thiền quán) là jhānaṃ (thiền), hoặc jhāyati etena (thiền quán do cái này) nên là jhānaṃ (thiền), paṭhamajjhānaṃ (sơ thiền), dutiyajjhānaṃ (nhị thiền), ujjhānaṃ (sự phàn nàn), nijjhānaṃ (sự suy xét), abhijjhānaṃ (sự tham lam), sālilāyanaṃ (sự làm cho nước chảy), cīvaravāyanaṃ (sự dệt y), gilāyati (bị bệnh) nên là gilāno (bệnh nhân), vân vân. ‘Rā nassa ṇo’ti suttena rakāramhā parassa nassa ṇo, kāraṇaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ, saṅkharaṇaṃ, abhisaṅkharaṇaṃ. Theo kinh cú ‘Rā nassa ṇo’, na sau âm ra được biến thành ṇa, kāraṇaṃ (nguyên nhân), adhikarīyati ettha (được thực hiện ở đây) nên là adhikaraṇaṃ (vấn đề tranh cãi), saṅkharaṇaṃ (sự tu sửa), abhisaṅkharaṇaṃ (sự tạo tác). Kārite-kārāpanaṃ. Trong thể sai khiến: kārāpanaṃ (sự làm cho làm). Ākiraṇaṃ, vikkiraṇaṃ, caraṇaṃ, jiraṇaṃ, taraṇaṃ, kaṅkhāvitaraṇaṃ, attharaṇaṃ, āgantvā dahanti ettha matasarīranti āḷahanaṃsusānaṃ, dassa ḷo. Ākiraṇaṃ (sự rải rắc), vikkiraṇaṃ (sự tung vãi), caraṇaṃ (hạnh kiểm), jiraṇaṃ (sự già đi), taraṇaṃ (sự vượt qua), kaṅkhāvitaraṇaṃ (sự vượt qua hoài nghi), attharaṇaṃ (sự trải ra), āgantvā dahanti ettha matasarīraṃ (họ đến đây thiêu xác chết) nên là āḷahanaṃ (nơi thiêu), susānaṃ (nghĩa địa), da được biến thành ḷa. Passīyate passanaṃ, dassanaṃ, suṭṭhu passatīti sudassanorājā, suṭṭhu passitabbanti sudassanaṃ-devanagaraṃ, sandassanaṃ, nidassanaṃ, dhāraṇaṃ, uddhāraṇaṃ, niddhāraṇaṃ, ādidīgho. Passīyate (được thấy) là passanaṃ (sự thấy), dassanaṃ (sự thấy), suṭṭhu passati (thấy rõ) nên là vua Sudassano, suṭṭhu passitabbaṃ (đáng được thấy rõ) nên là thành trời Sudassanaṃ, sandassanaṃ (sự chỉ bày), nidassanaṃ (sự minh họa), dhāraṇaṃ (sự ghi nhớ), uddhāraṇaṃ (sự rút ra), niddhāraṇaṃ (sự xác định), nguyên âm đầu được trường hóa. Pūraṇaṃ, paripūraṇaṃ, pharaṇaṃ, vippharaṇaṃ. Pūraṇaṃ (sự làm đầy), paripūraṇaṃ (sự làm cho viên mãn), pharaṇaṃ (sự lan tràn), vippharaṇaṃ (sự tỏa khắp). Kārite-māraṇaṃ. Trong thể sai khiến: māraṇaṃ (sự làm cho chết, sự giết). Nivāraṇaṃ, saraṇaṃ, nissaraṇaṃ, haraṇaṃ, āharaṇaṃ, nīharaṇaṃ iccādi. Nivāraṇaṃ (sự ngăn cản), saraṇaṃ (nơi nương tựa), nissaraṇaṃ (sự thoát ly), haraṇaṃ (sự mang đi), āharaṇaṃ (sự mang đến), nīharaṇaṃ (sự mang ra), vân vân. Sāmaññavidhānattā [Pg.545] saddattha, kujjhanattha, calanatthadhātūhi ruca, juta, vaḍḍhādidhātūhi ca tassīlādīsu ano hoti, ghosati sīlenāti ghosano, ghosati dhammenāti ghosano, ghosati sādhukārenāti ghosano, kodhano, dūsano, padūsano, kopano, calano, phandano, kampano, maṇḍano, bhūsano, vibhūsano, rocano, virocano, verocano, jotano, ujjotano, vaḍḍhano, karoti sīlenāti karaṇo. Rāgo nimittakaraṇo, doso nimittakaraṇo, moho nimittakaraṇo iccādi. Do là quy định chung, từ các động từ căn có nghĩa là âm thanh, tức giận, chuyển động và từ các động từ căn ruc, jut, vaḍḍha, v.v., hậu tố ana có trong các nghĩa như thói quen, v.v. Ghosati sīlena (kêu la theo thói quen) nên là ghosano (người hay kêu la), ghosati dhammena (tuyên bố pháp) nên là ghosano (người tuyên bố), ghosati sādhukārena (hoan hô) nên là ghosano (người hoan hô), kodhano (người hay giận), dūsano (người làm ô uế), padūsano (người làm ô uế nặng), kopano (người hay phẫn nộ), calano (người hay dao động), phandano (người hay rung động), kampano (người hay run rẩy), maṇḍano (người hay trang điểm), bhūsano (người hay trang sức), vibhūsano (người hay trang hoàng), rocano (người làm sáng), virocano (người chiếu sáng), verocano (người chiếu sáng rực rỡ), jotano (người đốt sáng), ujjotano (người làm rực sáng), vaḍḍhano (người làm tăng trưởng), karoti sīlena (làm theo thói quen) nên là karaṇo (người làm). Rāgo nimittakaraṇo (tham ái là cái tạo ra tướng), doso nimittakaraṇo (sân hận là cái tạo ra tướng), moho nimittakaraṇo (si mê là cái tạo ra tướng), vân vân. 789. Karā ṇano. 789. Từ (căn) kar, (hậu tố) ṇana. Karamhā kattari ṇānubandho ano hoti. Từ (căn) kar, hậu tố ana có ký hiệu ṇa được dùng trong nghĩa tác nhân. Karoti attano phalanti kāraṇaṃ. Nó tạo ra quả của chính nó, vì vậy là nguyên nhân. 790. Hāto vīhikālesu. 790. Từ (căn) hā, trong (nghĩa) lúa và thời gian. Vīhismiṃ kāle ca vattabbe hādhātumhā kattari ṇānubandho ano hoti. Khi có nghĩa là lúa và thời gian, từ động từ căn hā, hậu tố ana có ký hiệu ṇa được dùng trong nghĩa tác nhân. Hāpetīti hāyano, vīhiviseso vassañca. ‘‘Kuñjaraṃ saṭṭhihāyana’’nti ettha vassaṃ hāyananti vuccati. Hāpeti (làm cho từ bỏ) nên là hāyano, (nghĩa là) một loại lúa đặc biệt và năm. Trong câu ‘Kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ’ (con voi sáu mươi tuổi), năm được gọi là hāyana. Iti anapaccayarāsi. Như vậy là nhóm hậu tố ana. Akapaccayarāsi Nhóm hậu tố aka Atha akapaccayantā vuccante. Bây giờ, các (từ) có hậu tố aka được nói đến. 791. Āsīsāyamako. 791. Phần về hậu tố aka trong ý nghĩa mong muốn. Āsīsā vuccati patthanā, āsīsāyaṃ gamyamānāyaṃ ako hoti kattari. Āsīsā được gọi là patthanā (sự mong muốn). Khi ý nghĩa mong muốn được hiểu ngầm, hậu tố aka được dùng trong nghĩa tác nhân (kattari). Jīvatūti [Pg.546] jīvako, nandatūti nandako. ‘‘Jinabuddhi, dhanabhūti, bhūto, dhammadinno, vaḍḍhamāno’’ti ete saddā aññathā sijjhanti, jino imaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhanaṃ etassa bhavati vaḍḍhatīti dhanabhūti, bhavati vaḍḍhatīti bhūto, dhammena dinno dhammadinno, yathā devadatto, brahmadatto, vaḍḍhatīti vaḍḍhamānoti. Jīvako là ‘mong nó sống’ (jīvatu iti), nandako là ‘mong nó hoan hỷ’ (nandatu iti). Các từ sau đây: ‘Jinabuddhi, dhanabhūti, bhūto, dhammadinno, vaḍḍhamāno’ được hình thành theo cách khác: jinabuddhi là ‘mong bậc chiến thắng giác ngộ điều này’ (jino imaṃ bujjhatu iti); dhanabhūti là ‘mong tài sản của người này được sinh khởi và tăng trưởng’ (dhanaṃ etassa bhavatu vaḍḍhatu iti); bhūto là ‘mong nó được sinh khởi và tăng trưởng’ (bhavatu vaḍḍhatu iti); dhammadinno là ‘được trao bởi Pháp’ (dhammena dinno), tương tự như devadatto, brahmadatto; vaḍḍhamāno là ‘nó đang tăng trưởng’ (vaḍḍhati iti). ‘Kattari ltuṇakā’ti ṇako, so ca sāmaññavidhānattā arahe sattiyaṃ sīle dhamme sādhukāre ca sijjhati, akkhāyatīti akkhāyako, ‘āssāṇāpimhi yuka’iti yāgamo, akkhātuṃ arahati, sakkoti, akkhānamassa sīlaṃ, dhammo, akkhānaṃ sakkaccaṃ karotīti attho. Kālattayepi sijjhati, pubbepi akkhāsi, ajjapi akkhāti, pacchāpi akkhāyissatīti attho. Evaṃ sesesu sāmaññavidhīsu yathārahaṃ veditabbo. Theo quy tắc ‘Kattari ltuṇakā’, có hậu tố ṇaka. Và do là một quy định chung, nó được hình thành trong các ý nghĩa: thích hợp (arahe), có khả năng (sattiyaṃ), có thói quen (sīle), có bản chất (dhamme), và làm tốt (sādhukāre). Akkhāyako là ‘người kể lại’ (akkhāyati iti); theo quy tắc ‘āssāṇāpimhi yuka’, có sự thêm vào của ya. Ý nghĩa là: người ấy thích hợp để kể, có khả năng kể, việc kể là thói quen của người ấy, là bản chất của người ấy, người ấy kể một cách cẩn thận. Nó được hình thành trong cả ba thời. Ý nghĩa là: trong quá khứ đã kể, hiện tại đang kể, và trong tương lai sẽ kể. Tương tự, trong các quy định chung còn lại, cần được hiểu một cách tương ứng. Itthiyaṃ-‘adhātussa ke…’ti suttena akassa assa ittaṃ, akkhāyikā-itthī, akkhāyakaṃ-kulaṃ, saṅgāyako, jānātīti jānako. Trong nữ tính, theo quy tắc ‘adhātussa ke…’, nguyên âm a của hậu tố aka được đổi thành i: akkhāyikā là người nữ kể chuyện, akkhāyakaṃ là gia tộc (kể chuyện). Saṅgāyako (người trùng tụng). Jānako là ‘người biết’ (jānāti iti). Vikaraṇapaccayato paraṃ nāgame sati vikaraṇassa rasso, jānanako, ājānanako, vijānanako, sañjānanako. Khi có sự thêm vào của na sau một hậu tố biến tố, hậu tố biến tố đó được rút ngắn: jānanako, ājānanako, vijānanako, sañjānanako. Kārite-ñāpetīti ñāpako, viññāpako, saññāpako. Trong thể sai khiến: ñāpako là ‘người làm cho biết’ (ñāpeti iti), viññāpako, saññāpako. Nāgame-ñāpanako, viññāpanako, saññāpanako, adhiṭṭhātīti adhiṭṭhāyako, adhiṭṭhāpetīti adhiṭṭhāpako, detīti dāyako, dāpetīti dāpako. Khi có sự thêm vào của na: ñāpanako, viññāpanako, saññāpanako. Adhiṭṭhāyako là ‘người quyết định’ (adhiṭṭhāti iti), adhiṭṭhāpako là ‘người làm cho quyết định’ (adhiṭṭhāpeti iti). Dāyako là ‘người cho’ (deti iti), dāpako là ‘người làm cho cho’ (dāpeti iti). Ṇāpimhi yāgamo natthi, samādapetīti samādapako, ubhayattha rasso. Vidhetīti vidhāyako, pajahatīti pajahāyako, avahiyyatīti ohiyako, āssa ittaṃ iccādi. Khi có hậu tố ṇāpi, không có sự thêm vào của ya: samādapako là ‘người làm cho đảm nhận’ (samādapeti iti), nguyên âm dài được rút ngắn ở cả hai nơi. Vidhāyako là ‘người sắp đặt’ (vidheti iti), pajahāyako là ‘người từ bỏ’ (pajahati iti), ohiyako là ‘người bị bỏ lại’ (avahiyyati iti). Nguyên âm ā đổi thành i, v.v... Ivaṇṇesu-ajjhetīti [Pg.547] ajjhāyako, mantaṃ ajjhetīti mantajjhāyako, kiṇātīti kāyako, kiṇāpetīti kāyāpako, ācinātīti ācinako, vicinako, parājayatīti pārājiko, alopo, puggalo, parājetīti pārājiko, alopo kāritalopo ca, dhammo, bhāyāpetīti bhayānako, nāgamo ādirasso ca. Đối với các căn kết thúc bằng i: ajjhāyako là ‘người học’ (ajjeti iti), mantajjhāyako là ‘người học chú thuật’ (mantaṃ ajjeti iti). Kāyako là ‘người mua’ (kiṇāti iti), kāyāpako là ‘người làm cho mua’ (kiṇāpeti iti). Ācinako là ‘người tích lũy’ (ācināti iti), vicinako. Pārājiko (chỉ người) là ‘người bị đánh bại’ (parājayatīti), có sự lược bỏ nguyên âm a. Pārājiko (chỉ pháp) là ‘điều gây ra thất bại’ (parājeti iti), có sự lược bỏ nguyên âm a và lược bỏ dấu hiệu sai khiến. Bhayānako là ‘người làm cho sợ hãi’ (bhāyāpeti iti), có sự thêm vào của na và rút ngắn nguyên âm đầu. Bhūmiyaṃ setīti bhūmisāyako, sayāpetīti sayāpako, pāhetīti pahiṇako iccādi. Bhūmisāyako là ‘người nằm trên đất’ (bhūmiyaṃ seti iti), sayāpako là ‘người làm cho nằm’ (sayāpeti iti), pahiṇako là ‘người gửi đi’ (pāheti iti), v.v... Uvaṇṇesu-punāti sodhetīti pāvako-aggi, bhavatīti bhāvako, vibhāvetīti vibhāvako, lunātīti lāvako, suṇātīti sāvako-puriso, sāvikā-itthī, juhotīti hāvako iccādi. Đối với các căn kết thúc bằng u: pāvako (lửa) là ‘vật làm cho thanh tịnh’ (punāti sodheti iti). Bhāvako là ‘người hiện hữu’ (bhavati iti), vibhāvako là ‘người làm cho phát triển’ (vibhāveti iti). Lāvako là ‘người cắt’ (lunāti iti). Sāvako (nam nhân) là ‘người nghe’ (suṇāti iti), sāvikā (nữ nhân). Hāvako là ‘người tế tự’ (juhoti iti), v.v... Apa-pāpuṇane, pāpetīti pāpako, sampāpetīti sampāpako, upāsatīti upāsako-puriso, upāsikā-itthī, upāsakaṃ-kulaṃ, karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ, upakārako, kāretīti kārāpako, saṅkharotīti saṅkhārako, abhisaṅkhārako, khipatīti khipako, ukkhipako, nikkhipako, khepako, ukkhepako, nikkhepako, nāgamekhipanako. Căn ap (trong nghĩa) đạt đến: pāpako là ‘người làm cho đạt đến’ (pāpeti iti), sampāpako là ‘người làm cho đạt đến hoàn toàn’ (sampāpeti iti). Upāsako (nam nhân) là ‘người hầu cận’ (upāsati iti), upāsikā (nữ nhân), upāsakaṃ (gia tộc). Kārako là ‘người làm’ (karoti iti), kārikā, kārakaṃ, upakārako. Kārāpako là ‘người làm cho làm’ (kāreti iti). Saṅkhārako là ‘người tạo tác’ (saṅkharoti iti), abhisaṅkhārako. Khipako là ‘người ném’ (khipati iti), ukkhipako, nikkhipako. Khepako, ukkhepako, nikkhepako. Khi có sự thêm vào của na: khipanako. Gaṇhātīti gāhako, gaṇhāpetīti gāhāpako. Evaṃ gopako, pādamūle caratīti pādacārako, pupphaṃ ocināyatīti ocināyako, edanto dhātu. Gāhako là ‘người cầm lấy’ (gaṇhāti iti), gāhāpako là ‘người làm cho cầm lấy’ (gaṇhāpeti iti). Tương tự, gopako. Pādacārako là ‘người đi bộ’ (pādamūle carati iti). Ocināyako là ‘người hái hoa’ (pupphaṃ ocināyati iti), đây là căn kết thúc bằng e. Chindatīti chedako, chindako, chedāpetīti chedāpako, chindāpako, janetīti janako-puriso, janikāmātā, janakaṃ-kammaṃ, kāritalopo. Chedako, chindako là ‘người cắt’ (chindati iti). Chedāpako, chindāpako là ‘người làm cho cắt’ (chedāpeti iti). Janako (nam nhân) là ‘người sinh ra’ (janeti iti), janikā là người mẹ, janakaṃ là nghiệp sinh thành; có sự lược bỏ dấu hiệu sai khiến. Jhāpa-dāhe, jhāpetīti jhāpako. Căn jhāpa (trong nghĩa) đốt cháy: jhāpako là ‘người đốt cháy’ (jhāpeti iti). Ñapa-paññāpane, paññapetīti paññāpako. Căn ñapa (trong nghĩa) tuyên bố: paññāpako là ‘người tuyên bố’ (paññapeti iti). Ṭhāpa-ṭhāne, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako. Căn ṭhāpa (trong nghĩa) đặt để: patiṭṭhāpako là ‘người thiết lập’ (patiṭṭhāpeti iti). Ṇāpa-pesane[Pg.548], āṇāpetīti āṇāpako, tudatīti tudako, santussatīti santussako, visesena passatīti vipassako, sandassetīti sandassako, dūsetīti dūsako, ādidīgho. Căn ṇāpa (trong nghĩa) ra lệnh: āṇāpako là ‘người ra lệnh’ (āṇāpeti iti). Tudako là ‘người đâm chích’ (tudati iti). Santussako là ‘người tri túc’ (santussati iti). Vipassako là ‘người thấy một cách đặc biệt’ (visesena passati iti). Sandassako là ‘người chỉ ra’ (sandasseti iti). Dūsako là ‘người làm hư hỏng’ (dūseti iti), có sự trường hóa nguyên âm đầu. Pacatīti pācako, pācetīti pācāpako, āpādetīti āpādako, nipphādako, sampādako, paṭipajjako, paṭipādako, pūretīti pūrako, garupantattā na vuddhi. Pācako là ‘người nấu’ (pacati iti), pācāpako là ‘người làm cho nấu’ (pāceti iti). Āpādako là ‘người tạo ra’ (āpādeti iti), nipphādako, sampādako. Paṭipajjako, paṭipādako. Pūrako là ‘người làm cho đầy’ (pūreti iti), không có sự tăng trưởng (vuddhi) do âm tiết đứng trước là âm dài. Phusatīti phusako, tudādittā na vuddhi. Phusako là ‘người xúc chạm’ (phusati iti), không có sự tăng trưởng (vuddhi) do thuộc nhóm tudādi. Bhājetīti bhājako, bhindatīti bhindako, bhedako, kārabhedako, bhuñjatīti bhuñjako, bhojako, gāmabhojako, bujjhatīti bujjhako, bodhako, maratīti miyyako, māretīti mārako, muñcatīti muñcako, mocako, yācatīti yācako, yajatīti yājako, yuñjatīti yuñjako, anuyuñjako, yojako, payojako, yujjhatīti yujjhako, yodhako, rundhatīti rundhako, avarodhako, vacatīti vācako, ovadatīti ovādako, ovajjako, vīṇaṃ vādetīti vīṇāvādako, bherivādako, garuṃ abhivādetīti abhivādako, vidatijānātīti vedako, vindati paṭilabhatīti vindako, anuvijjati vicāretīti anuvijjako, paṭisaṃvedetīti paṭisaṃvedako, vijjhatīti vedhako, aṭṭhiṃ vijjhatīti aṭṭhivedhako, pattaṃ vijjhatīti pattavedhako. Bhājako là ‘người phân chia’ (bhājeti iti). Bhindako, bhedako là ‘người phá vỡ’ (bhindati iti), kārabhedako (người phá ngục). Bhuñjako, bhojako là ‘người ăn’ (bhuñjati iti), gāmabhojako (trưởng làng). Bujjhako, bodhako là ‘người giác ngộ’ (bujjhati iti). Miyyako là ‘người chết’ (marati iti). Mārako là ‘người giết’ (māreti iti). Muñcako, mocako là ‘người giải thoát’ (muñcati iti). Yācako là ‘người xin’ (yācati iti). Yājako là ‘người tế tự’ (yajati iti). Yuñjako là ‘người nỗ lực’ (yuñjati iti), anuyuñjako, yojako, payojako. Yujjhako, yodhako là ‘người chiến đấu’ (yujjhati iti). Rundhako, avarodhako là ‘người ngăn cản’ (rundhati iti). Vācako là ‘người nói’ (vacati iti). Ovādako, ovajjako là ‘người khuyên bảo’ (ovadati iti). Vīṇāvādako là ‘người chơi đàn tỳ bà’ (vīṇaṃ vādeti iti), bherivādako (người đánh trống). Abhivādako là ‘người đảnh lễ bậc thầy’ (garuṃ abhivādeti iti). Vedako là ‘người biết’ (vidati jānāti iti). Vindako là ‘người tìm thấy’ (vindati paṭilabhati iti). Anuvijjako là ‘người điều tra’ (anuvijjati vicāreti iti). Paṭisaṃvedako là ‘người cảm thọ’ (paṭisaṃvedeti iti). Vedhako là ‘người đâm xuyên’ (vijjhati iti), aṭṭhivedhako là ‘người đâm xuyên xương’ (aṭṭhiṃ vijjhati iti), pattavedhako là ‘người đâm xuyên lá’ (pattaṃ vijjhati iti). Bahulādhikārā kammepi dissati, antare vāsīyati nivāsīyatīti antaravāsako, pasīdatīti pasīdako, pasādako vā, dīpappasādako, udakappasādako, sibbatīti sibbako, sevatīti sevako, hanatīti ghātako, gāvo hanatīti goghātako, hanassa ghāto. Haratīti hārako. Do quyền chi phối của quy tắc bahula (đa dạng), nó cũng được thấy trong nghĩa bị động (kamme): antaravāsako là ‘vật được mặc bên trong’ (antare vāsīyati nivāsīyati iti). Pasīdako, hoặc pasādako là ‘người có tín tâm’ (pasīdati iti), dīpappasādako (vật làm trong đèn), udakappasādako (vật làm trong nước). Sibbako là ‘người may’ (sibbatīti). Sevako là ‘người phục vụ’ (sevati iti). Ghātako là ‘người giết’ (hanati iti), goghātako là ‘người giết bò’ (gāvo hanati iti), căn han được thay thế bằng ghāta. Hārako là ‘người mang đi’ (harati iti). Kamme [Pg.549] – ‘‘pādehi paharīyatīti pādapahārako’’ti vuttiyaṃ vuttaṃ. Titikkhatīti titikkhako, tikicchatīti tikicchako, vīmaṃsatīti vīmaṃsako, bubhukkhatīti bubhukkhako, pabbatāyatīti pabbatāyako iccādi. Trong nghĩa bị động – trong sách chú giải (vutti) có nói: ‘pādapahārako là vật bị đánh bằng chân’ (pādehi paharīyati iti). Titikkhako là ‘người nhẫn nại’ (titikkhati iti), tikicchako là ‘người chữa trị’ (tikicchati iti), vīmaṃsako là ‘người thẩm sát’ (vīmaṃsati iti), bubhukkhako là ‘người đói’ (bubhukkhati iti), pabbatāyako là ‘người hành xử như núi’ (pabbatāyati iti), v.v... Iti akapaccayarāsi. Kết thúc phần về hậu tố aka. Ivaṇṇantarūparāsi Phần về các dạng thức kết thúc bằng i Atha ivaṇṇantarūpāni vuccante. Bây giờ, các dạng thức kết thúc bằng i sẽ được trình bày. 792. Dādhātvi. 792. Hậu tố i với căn dā. Dā, dhāhi bhāvakārakesu ipaccayo hoti. Hậu tố i được dùng sau các căn Dā, Dhā theo nghĩa bhāva (trạng thái) và kāraka (tác nhân). Paṭhamaṃ cittena ādīyatītiādi, taṇhādiṭṭhīhi upādīyatīti upādi, khandhupādi, kilesupādi, vidhānaṃ vidhi, vidhiyyati etenāti vidhi, nidhiyyatīti nidhi, sandhiyate sandhi, abhisandhi, paṭisandhi, sannidahanaṃ sannidhi, samādhānaṃ samādhi, samādahanti etenāti samādhi, paṇidahanaṃ paṇidhi, odhi, avadhi, upanidhi, paṭinidhi, udakaṃ dahati tiṭṭhati etthāti udadhi, mahanto udadhi mahodadhi, vālāni dahanti tiṭṭhanti etthāti vāladhi. Ādi là cái được tâm tiếp nhận trước tiên; upādi là cái bị tham ái và tà kiến chấp thủ, (như) khandhupādi (ngũ uẩn thủ), kilesupādi (phiền não thủ); vidhi là sự sắp đặt, vidhi là cái dùng để sắp đặt; nidhi là cái được cất giữ; sandhi là cái được liên kết, (như) abhisandhi (sự nối liền), paṭisandhi (sự tái sanh); sannidhi là sự tích trữ; samādhi là sự định tĩnh, samādhi là cái dùng để định tĩnh; paṇidhi là sự nguyện cầu; odhi (giới hạn), avadhi (ranh giới), upanidhi (vật thế chấp), paṭinidhi (vật thay thế); udadhi là nơi chứa đựng hoặc có nước, mahodadhi là biển lớn; vāladhi là nơi chứa đựng hoặc có lông. 793. Ikitī sarūpe. 793. Hậu tố i, ki, ti theo nghĩa sarūpa (tự thân). Dhātūnaṃ sutisaṅkhāte sarūpe vattabbe kriyatthā paraṃ i, ki, tipaccayā honti. Sau căn động từ, khi muốn diễn đạt tự thân của căn được gọi là suti (âm thanh), các hậu tố i, ki, ti được sử dụng. Avaṇṇupantehi i, gami, paci iccādi. Sau các căn có nguyên âm a đứng trước, (dùng hậu tố) i, ví dụ: gami, paci, v.v... Uvaṇṇupantehi ki, budhi, rudhi iccādi. Sau các căn có nguyên âm u đứng trước, (dùng hậu tố) ki, ví dụ: budhi, rudhi, v.v... Kehiciti, karotissa, atthissa iccādi. Sau một số căn, (dùng hậu tố) ti, ví dụ: karotissa, atthissa, v.v... 794. Sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī. 794. Theo các nghĩa sīla (thói quen), abhikkhañña (thường xuyên) và āvassaka (tất yếu), (dùng hậu tố) ṇī. Sīlaṃ [Pg.550] vuccati pakaticariyā, abhikkhaṇameva abhikkhaññaṃ, punappunakriyā, āyatiṃ avassaṃbhāvī avassakaṃ nāma, sīlaggahaṇena dhamma, sādhukārāpi saṅgayhanti, etesu sīlādīsu kriyāvisesesu gamyamānesu kattari ṇī hoti. Ādantesu ‘āssāṇāpimhi yuka’iti yāgamo. Sīla được gọi là hạnh kiểm tự nhiên; abhikkhañña chính là sự thường xuyên, hành động lặp đi lặp lại; avassaka là cái tất yếu sẽ xảy ra trong tương lai; qua từ sīla, dhamma (bản chất) và sādhukāra (hành động tốt) cũng được bao hàm. Khi những hành động đặc biệt như sīla v.v... này được hiểu ngầm, hậu tố ṇī được dùng theo nghĩa tác nhân. Đối với các căn tận cùng bằng ā, âm y được xen vào theo quy tắc ‘āssāṇāpimhi yuka’. Akkhāyatīti akkhāyī, akkhāyanasīlo, akkhāyanadhammo, akkhāne sakkaccakāritā yuttoti attho. Kālattayepi sijjhati sāmaññavidhānattā. Akkhāyī là người có thói quen thuyết giảng, có bản chất thuyết giảng; nghĩa là người chuyên tâm cẩn trọng trong việc thuyết giảng. (Từ này) được thành lập ở cả ba thời vì là quy tắc chung. Avassakaṃ pana anāgatameva, dhammakkhāyī-puriso, dhammakkhāyinī-itthī, dhammakkhāyi-kulaṃ, gītaṃ abhiṇhaṃ gāyatīti gītagāyī, kappaṃ avassaṃ ṭhāssatīti kappaṭṭhāyī, saṃvaṭṭamānaṃ asaṅkhyeyyaṃ ṭhāssatīti saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Evaṃ vivaṭṭaṭṭhāyī. Tuy nhiên, (nghĩa) avassaka chỉ thuộc về tương lai. Dhammakkhāyī-puriso (người nam tất yếu sẽ thuyết pháp), dhammakkhāyinī-itthī (người nữ tất yếu sẽ thuyết pháp), dhammakkhāyi-kulaṃ (gia tộc tất yếu sẽ thuyết pháp). Gītagāyī là người thường xuyên ca hát. Kappaṭṭhāyī là người tất yếu sẽ tồn tại suốt một kiếp. Saṃvaṭṭaṭṭhāyī là người tất yếu sẽ tồn tại suốt một a-tăng-kỳ kiếp hoại. Tương tự là vivaṭṭaṭṭhāyī (người tồn tại suốt kiếp thành). Adinnaṃ ādadāti sīlenāti adinnādāyī. Tathā dinnameva ādadātīti dinnādāyī, annaṃ dadāti sīlenāti annadāyī. Adinnādāyī là người có thói quen lấy của không cho. Tương tự, dinnādāyī là người có thói quen chỉ lấy vật đã được cho; annadāyī là người có thói quen cho vật thực. Dā-suppane. Niddāyanasīlo niddāyī, majjaṃ pivanasīlo majjapāyī, majjaṃ abhiṇhaṃ pivatīti majjapāyī, sīghaṃ yāyanasīlo sīghayāyī, sasaṅkhārena sappayogena avassaṃ parinibbāyissatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Tathā asaṅkhāraparinibbāyī, āyukappassa antare vemajjhe avassaṃ parinibbāyissatīti antarāparinibbāyī, āyukappapariyosānaṃ upahacca avassaṃ parinibbāyissatīti upahaccaparinibbāyī iccādi. Căn Dā (ngủ). Niddāyī là người có thói quen ngủ. Majjapāyī là người có thói quen uống rượu, majjapāyī là người thường xuyên uống rượu. Sīghayāyī là người có thói quen đi nhanh. Sasaṅkhāraparinibbāyī là người tất yếu sẽ nhập Vô dư y Niết-bàn với sự nỗ lực và cố gắng. Tương tự là asaṅkhāraparinibbāyī (vị nhập Niết-bàn không cần nỗ lực). Antarāparinibbāyī là người tất yếu sẽ nhập Vô dư y Niết-bàn ở khoảng giữa của tuổi thọ. Upahaccaparinibbāyī là người tất yếu sẽ nhập Vô dư y Niết-bàn khi gần cuối tuổi thọ, v.v... Ivaṇṇesu-mantaṃ niccakālaṃ ajjhāyatīti mantajjhāyī, dhammajjhāyī, dhaññaṃ niccakālaṃ vikkiṇātīti dhaññavikkāyī, bhāyanasīlo bhāyī, bhūmiyaṃ sayanasīlo, bhūmiyaṃ vā niccakālaṃ sayatīti [Pg.551] bhūmisāyī, kaṇṭake apassayanasīlo kaṇṭakāpassayī iccādi. Đối với các căn tận cùng bằng i: mantajjhāyī là người luôn luôn học tập chú thuật; dhammajjhāyī (người học tập giáo pháp); dhaññavikkāyī là người luôn luôn bán ngũ cốc; bhāyī là người có thói quen sợ hãi; bhūmisāyī là người có thói quen ngủ trên đất, hoặc người luôn luôn ngủ trên đất; kaṇṭakāpassayī là người có thói quen tựa vào gai, v.v... Edantāpi idha vattabbā, uddhaṃ vaḍḍhanasīlo udāyī, vuddhesu apacāyanasīlo vuddhāpacāyī. Evaṃ jeṭṭhāpacāyī, jhāyanasīlo, jhāyanadhammo, jhāyane sakkaccakriyāyuttoti jhāyī, niccakālaṃ jhāyatīti vā jhāyī, pajjhāyī, ujjhāyī, nijjhāyī, abhijjhāyī, bhāyanasīlo bhāyī, tiṇaṃ abhiṇhaṃ lāyatīti tiṇalāyī, tantaṃ niccakālaṃ vāyatīti tantavāyī, palāyanasīlo palāyī, na palāyī apalāyī iccādi. Các căn tận cùng bằng e cũng nên được đề cập ở đây. Udāyī là người có thói quen tăng trưởng hướng lên. Vuddhāpacāyī là người có thói quen tôn kính bậc trưởng lão. Tương tự là jeṭṭhāpacāyī (người tôn kính bậc huynh trưởng). Jhāyī là người có thói quen thiền định, có bản chất thiền định, người chuyên tâm thực hành thiền định một cách cẩn trọng; hoặc jhāyī là người luôn luôn thiền định; pajjhāyī, ujjhāyī, nijjhāyī, abhijjhāyī. Bhāyī là người có thói quen sợ hãi. Tiṇalāyī là người thường xuyên cắt cỏ. Tantavāyī là người luôn luôn dệt chỉ. Palāyī là người có thói quen chạy trốn. Apalāyī là người không chạy trốn, v.v... Uvaṇṇesu-yathābhūtaṃ atthaṃ vibhāvanasīlo vibhāvīpuriso, vibhāvinī-itthī, āyatiṃ avassaṃ bhavissatīti bhāvī, sāliṃ lunāti sīlenāti sālilāvī iccādi. Đối với các căn tận cùng bằng u: vibhāvīpuriso là người nam có thói quen giải thích ý nghĩa như thật; vibhāvinī-itthī (người nữ có thói quen đó). Bhāvī là cái tất yếu sẽ xảy ra trong tương lai. Sālilāvī là người có thói quen gặt lúa, v.v... Byāpanasīlo byāpī, kāmeti icchati sīlenāti kāmī, dhammakāmī, atthakāmī, karaṇasīlo kārī, pāpakārī, puññakārī. Byāpī là người có thói quen lan tỏa. Kāmī là người có thói quen mong muốn, ước ao; dhammakāmī (người mong cầu chánh pháp), atthakāmī (người mong cầu lợi ích). Kārī là người có thói quen làm; pāpakārī (người làm điều ác), puññakārī (người làm điều phước). Avassaṃ āgamissatīti āgāmī. Rassatte-āgaminīratti, āgaminī-puṇṇamāsī, ācayaṃ vaṭṭaṃ gacchati sīlenāti ācayagāmī, apacayaṃ vivaṭṭaṃ gacchati sīlenāti apacayagāmī, sakiṃ avassaṃ āgamissatīti sakadāgāmī. Tathā na āgamissatīti anāgāmī. Āgāmī là cái tất yếu sẽ đến. Khi ở dạng rút gọn (giống cái): āgaminīratti (đêm sắp tới), āgaminī-puṇṇamāsī (ngày rằm sắp tới). Ācayagāmī là người có thói quen đi đến sự tích lũy (luân hồi). Apacayagāmī là người có thói quen đi đến sự không tích lũy (Niết-bàn). Sakadāgāmī là người tất yếu sẽ trở lại một lần nữa. Tương tự, anāgāmī là người sẽ không trở lại. Ādhānaṃ vuccati daḷhaṭṭhiti, ādhānaṃ katvā gahaṇasīlo ādhānagāhī, daḷhagāhī, dhammaṃ carati sīlenāti dhammacārī, brahmaṃ seṭṭhaṃ carati sīlenāti brahmacārī. Ādhāna được gọi là sự vững chắc. Ādhānagāhī là người có thói quen nắm giữ sau khi làm cho vững chắc, (cũng gọi là) daḷhagāhī (người nắm giữ vững chắc). Dhammacārī là người có thói quen thực hành chánh pháp. Brahmacārī là người có thói quen thực hành đời sống cao thượng, tốt đẹp nhất. Apicettha dhammo nāma kulācāradhammo, taṃ dhammaṃ carāmīti daḷhaṃ gaṇhitvā yāva na vijahati, tāva avītikkamanaṭṭhena dhammaṃ carati sīlenāti dhammacārī nāma. Tathācaranto ca antarāvītikkamanīyavatthusamāyoge sati taṃ dhammaṃ apatamānaṃ katvā dhārento [Pg.552] saṃvaraṇaṭṭhena dhammaṃ carati dhammenāti dhammacārī nāma, tathādhārento ca taṃ dhammaṃ attukkaṃsana, paravambhanādīhi pāpadhammehi anupakkiliṭṭhañca appicchatādīhi santaguṇehi supariyodātañca karonto pariyodāpanaṭṭhena dhammaṃ carati sādhukārenāti dhammacārī nāma. Hơn nữa, ở đây dhamma có tên là kulācāradhammo (pháp của gia tộc). Sau khi nắm giữ vững chắc rằng 'tôi sẽ thực hành pháp ấy', chừng nào chưa từ bỏ, chừng đó được gọi là dhammacārī theo nghĩa không vi phạm, là người có thói quen thực hành pháp. Và trong khi thực hành như vậy, khi có sự gặp gỡ với đối tượng có thể vi phạm ở mức độ trung bình, người ấy làm cho pháp ấy không bị rơi rụng và duy trì nó, được gọi là dhammacārī theo nghĩa thu thúc, là người thực hành pháp bằng pháp. Và trong khi duy trì như vậy, người ấy làm cho pháp ấy không bị ô nhiễm bởi các ác pháp như tự tán dương, chê bai người khác, và làm cho nó được hoàn toàn trong sạch bởi các thiện đức như thiểu dục, được gọi là dhammacārī theo nghĩa thanh lọc, là người thực hành pháp một cách tốt đẹp. Brahmaṃ vuccati tato seṭṭhataraṃ sikkhāpadasīlaṃ, tampi gaṇhitvā avijahanto antarā ca apatamānaṃ katvā dhārento anupakkiliṭṭhaṃ supariyodātañca karonto tividhena atthena brahmacārī nāma, samādāna, sampatta, samucchedaviratīnaṃ vasena viyojetuṃ vaṭṭati, yo pana gaṇhanto tathā na dhāreti, dhārento vā upakkiliṭṭhaṃ karoti, so ekadesena atthena brahmacārī nāma. Brahma được gọi là giới học xứ cao thượng hơn pháp ấy. Sau khi đã thọ nhận, không từ bỏ, làm cho nó không bị rơi rụng ở khoảng giữa, duy trì nó, làm cho nó không bị ô nhiễm và được hoàn toàn trong sạch, người ấy được gọi là brahmacārī theo ba phương diện ý nghĩa. Có thể phân tích theo sự chế ngự bằng cách thọ trì, sự chế ngự theo trường hợp, và sự chế ngự bằng cách đoạn tận. Tuy nhiên, người nào sau khi thọ trì mà không duy trì như vậy, hoặc trong khi duy trì lại làm cho nó bị ô nhiễm, người ấy được gọi là brahmacārī theo ý nghĩa một phần. Yo pana tividhena atthena mutto hutvā kadāci taṃ dhammaṃ carati, tassa caraṇakriyā tassīlakriyā na hoti, so dhammacārīti na vuccati, etenupāyena sesesu pāpa, kalyāṇabhūtesu tassīlapadesu atthavibhāgo veditabbo. Còn người nào, sau khi được giải thoát bởi ba ý nghĩa, thỉnh thoảng thực hành pháp ấy, thì hành động thực hành của người ấy không phải là hành động có giới, người ấy không được gọi là người sống theo pháp (dhammacārī). Bằng phương pháp này, sự phân tích ý nghĩa nên được hiểu trong các trường hợp khác của tassīla (có thói quen ấy) thuộc về bất thiện và thiện. Brahmacārinī-itthī, visesena dassanasīlo vipassī, atthadassī, dhammadassī, piyadassī, sudassī, dussanasīlo dussīmāro, dhāraṇasīlo dhārī, iṇadhārī, chattadhārī, bhusaṃ nahanasīlo upanāhī, pariniṭṭhitapaccayekadesattā āyatiṃ avassaṃ uppajjissatīti uppādī, uppādino dhammā. Brahmacārinī là người nữ sống phạm hạnh. Người có thói quen thấy một cách đặc biệt là vipassī (người có tuệ quán), atthadassī (người thấy ý nghĩa), dhammadassī (người thấy pháp), piyadassī (người thấy điều khả ái), sudassī (người dễ thấy). Người có thói quen làm hư hỏng là dussīmāra (Ma vương làm hư hỏng). Người có thói quen ghi nhớ là dhārī (người ghi nhớ), iṇadhārī (người mang nợ), chattadhārī (người cầm lọng). Người có thói quen buộc chặt là upanāhī (người hay phẫn uất). Do là một phần của duyên đã hoàn tất, (pháp) chắc chắn sẽ sanh khởi trong tương lai, nên gọi là uppādī (có sự sanh khởi); các pháp có sự sanh khởi (uppādino dhammā). Bhara-dhāraṇe, mālaṃ niccakālaṃ bharatīti mālabhārī, bhājanasīlo bhājī, uṇhaṃ bhuñjanasīlo uṇhabhojī, attānaṃ maññati sīlenāti attamānī, attānaṃ paṇḍitaṃ maññatīti paṇḍitamānī, labhanasīlo lābhī, vacanasīlo vācī. Evaṃ vādī, atthavādī, dhammavādī, yuttavādī, muttavādī, vibhajjavādī, niccaṃ vasatīti vāsī, gāmavāsī, nagaravāsī, bhāraṃ vahanasīlo bhāravāhī[Pg.553], dhammaṃ paññaṃ anusarati anugacchatīti dhammānusārī. Evaṃ saddhānusārī, virūpaṃ pāpapakkhaṃ paṭimukhaṃ abhiṇhaṃ sarati cintetīti vippaṭisārī, pāṇaṃ hanati sīlenāti pāṇaghātī, hanassa ghāto. Căn bhara có nghĩa là mang, giữ. Người luôn luôn mang vòng hoa là mālabhārī. Người có thói quen phân chia là bhājī. Người có thói quen ăn đồ nóng là uṇhabhojī. Người có thói quen tưởng về mình là attamānī (người tự mãn). Người tưởng mình là bậc trí là paṇḍitamānī. Người có thói quen nhận được là lābhī (người có lợi lộc). Người có thói quen nói là vācī. Tương tự là vādī (người nói), atthavādī (người nói lời hữu ích), dhammavādī (người nói pháp), yuttavādī (người nói lời hợp lý), muttavādī (người nói lời giải thoát), vibhajjavādī (người nói theo phân tích). Người thường trú là vāsī, gāmavāsī (người ở làng), nagaravāsī (người ở thành phố). Người có thói quen mang gánh nặng là bhāravāhī. Người đi theo, thuận theo pháp và tuệ là dhammānusārī. Tương tự là saddhānusārī (người đi theo đức tin). Người thường xuyên nhớ đến, suy nghĩ đến phe bất thiện xấu xa một cách đối diện là vippaṭisārī (người hối hận). Người có thói quen giết hại chúng sanh là pāṇaghātī. Căn han được biến thành ghāta. Haritabbaṃ sabbaṃ harati sīlenāti hārahārī iccādi. Người có thói quen mang đi tất cả những gì có thể mang đi là hārahārī, vân vân. ‘Kagā cajāna’nti suttavibhattiyā aghānubandhepi cajānaṃ kagādeso, samaṃ vipācetīti samavepākī-udaraggi, samavepākinī-gahaṇī, upadhi phalaṃ vipaccatīti upadhivepākinī, socanasīlo sokī, sokinī-pajā, mutto hutvā cajanasīlo muttacāgī, saṃvibhājanasīlo saṃvibhāgī, kāmasukhaṃ bhuñjanasīlo kāmabhogī, visuṃ avibhattaṃ bhogaṃ bhuñjanasīlo apaṭivibhattabhogī, yuñjanasīlo yogī iccādi. Theo quy tắc ngữ pháp ‘Kagā cajānaṃ’, ca và ja được thay thế bằng ka và ga ngay cả khi có a và gha đi sau. Làm cho tiêu hóa đồng đều là samavepākī, tức là vị hỏa; samavepākinī, tức là cơ quan tiêu hóa (gahaṇī). Làm cho quả của chấp thủ chín muồi là upadhivepākinī. Người có thói quen sầu muộn là sokī; sokinī, tức là chúng sanh sầu muộn. Sau khi được giải thoát, có thói quen từ bỏ là muttacāgī. Người có thói quen chia sớt là saṃvibhāgī. Người có thói quen hưởng thụ dục lạc là kāmabhogī. Người có thói quen hưởng thụ tài sản riêng không phân chia là apaṭivibhattabhogī. Người có thói quen thực hành là yogī (hành giả), vân vân. 795. Āvī. 795. Āvī. Āvī hoti kattari. Hậu tố āvī được dùng ở thể chủ động (kattari). Bhayaṃ dassanasīlo bhayadassāvī. Người có thói quen thấy sự đáng sợ là bhayadassāvī. Iti ivaṇṇantarūparāsi. Đây là nhóm các dạng từ kết thúc bằng i. Uvaṇṇantarūparāsi Nhóm các dạng từ kết thúc bằng u 796. Bhaṅgu bhīrū bhāsu assavā. 796. Bhaṅgu, bhīrū, bhāsu, assavā. Ete saddā mahāvuttinā sīlādīsu nipaccante. Những từ này được hình thành bất định theo Mahāvutti trong ý nghĩa về thói quen, v.v. Bhanja-vināse, pabhañjanasīlo pabhaṅgu-saṅkhatadhammo. Căn bhanj có nghĩa là hủy hoại. Có tính chất tan vỡ là pabhaṅgu, tức là các pháp hữu vi. Bhī-bhaye, bhāyanasīlo bhīrū. Căn bhī có nghĩa là sợ hãi. Người có thói quen sợ hãi là bhīrū. Bhā-dittiyaṃ, obhāsanasīlo bhāsu-pabhā, jeṭṭhavacanaṃ ādarena suṇāti sīlenāti assavo-putto, assavābhariyā. Căn bhā có nghĩa là chiếu sáng. Có tính chất chiếu sáng là bhāsu, tức là ánh sáng. Người có thói quen kính cẩn lắng nghe lời của người lớn tuổi là assavo, tức là người con trai; assavā, tức là người vợ. 797. Vidā kū. 797. Từ căn vid là hậu tố kū. Vidamhā [Pg.554] kū hoti kattari. Sau căn vid, hậu tố kū được dùng ở thể chủ động. Vidati sīlenāti vidū, lokavidū, paracittavidū. Itthiyaṃ paracittavidunī. Người có thói quen biết là vidū, lokavidū (người biết thế gian), paracittavidū (người biết tâm người khác). Ở nữ tính là paracittavidunī. 798. Vito ñāto. 798. Từ căn ñā có tiếp đầu ngữ vi. Vipubbā ñāto kū hoti kattari. Sau căn ñā có tiếp đầu ngữ vi, hậu tố kū được dùng ở thể chủ động. Vijānanasīlo viññū. Người có thói quen biết rõ là viññū (người có trí). 799. Kammā. 799. Từ túc từ (kamma). Kammupapadā ñāto kū hoti kattari. Khi có túc từ đứng trước, sau căn ñā, hậu tố kū được dùng ở thể chủ động. Sabbaṃ jānāti sīlenāti sabbaññū, rattaññū, atthaññū, dhammaññū, kālaññū, samayaññū. Người có thói quen biết tất cả là sabbaññū (bậc toàn tri), rattaññū (người biết điều đã trải qua lâu dài), atthaññū (người biết ý nghĩa), dhammaññū (người biết pháp), kālaññū (người biết thời), samayaññū (người biết thời điểm). 780. Gamā rū. 780. Từ căn gam là hậu tố rū. Kammupapadā gamamhā rū hoti kattari. ‘Rānubandhentasarādissā’ti sabbadhātvantalopo. Khi có túc từ đứng trước, sau căn gam, hậu tố rū được dùng ở thể chủ động. Theo quy tắc ‘Rānubandhentasarādissā’, nguyên âm cuối của tất cả các căn bị xóa bỏ. Pāraṃ gacchati sīlenāti pāragū, vedaṃ vuccati aggamaggañāṇaṃ, vedaṃ gacchatīti vedagū, addhānaṃ gacchatīti addhagū. Người có thói quen đi đến bờ kia là pāragū. Veda được gọi là tuệ của thánh đạo cao nhất; người đi đến veda là vedagū. Người đi trên đường dài là addhagū. Iti uvaṇṇantarūparāsi. Đây là nhóm các dạng từ kết thúc bằng u. Itthiliṅgarūparāsi Nhóm các dạng từ thuộc nữ tính Atha itthiliṅgarūpāni vuccante. Bây giờ, các dạng từ thuộc nữ tính sẽ được nói đến. 801. Itthiyamaṇatikayakayā ca. 801. Và các hậu tố a, ṇa, ti, ka, yaka, ya trong nữ tánh. Itthiliṅge vattabbe bhāvakārakesu a, ṇa,ti, ka, yaka, yapaccayā ca ano ca hoti. Khi cần diễn đạt trong nữ tánh, các hậu tố a, ṇa, ti, ka, yaka, ya và cả ana được dùng trong nghĩa trạng thái (bhāva) và tác nhân (kāraka). Ka[Pg.555], a, ṇa, yaka, ya, anaiccetehi ‘itthiyamatvā’ti āpaccayo. Sau các hậu tố ka, a, ṇa, yaka, ya, ana này, hậu tố ā được thêm vào để có nghĩa nữ tánh. Kamhi tāva-attani nisinnaṃ gūhati saṃvaratīti guhā, attānaṃ vā paraṃ vā dūsetīti dūsā-dhuttitthī. Trước hết, với hậu tố ka: guhā (hang động) là nơi che giấu (gūhati), bao bọc (saṃvarati) vật ngồi (nisinnaṃ) bên trong nó (attani); dūsā (người đàn bà hư hỏng) là người làm hư hỏng (dūseti) chính mình (attānaṃ) hoặc người khác (paraṃ). Muda-hāse, modanaṃ mudā, pamudā, sujjhati etāyāti sudhā, vasuṃ ratanaṃ dhāretīti vasudhā iccādi. Từ căn mud (hoan hỷ): modanaṃ là mudā (sự hoan hỷ), pamudā (sự vui mừng). Sudhā (cam lồ) là thứ mà nhờ đó được thanh tịnh (sujjhati). Vasudhā (đất) là nơi chứa đựng (dhāreti) của cải (vasuṃ) và châu báu (ratanaṃ), v.v. Amhi-saṅkhāyanti etāyāti saṅkhā. Tathā saṅkhyā, pajānātīti paññā, ājānātīti aññā, sañjānātīti saññā, sañjānanti etāyāti vā saññā, sañjānanaṃ vā saññā, abhijānanaṃ abhiññā, paṭijānanaṃ paṭiññā, paricchijja jānanaṃ pariññā, paṭicca tiṭṭhati etthāti patiṭṭhā. Với hậu tố a: saṅkhā (sự tính toán) là cái mà nhờ đó người ta đếm (saṅkhāyanti). Tương tự là saṅkhyā. Paññā (trí tuệ) là cái biết rõ (pajānāti). Aññā (chánh trí) là cái biết hoàn toàn (ājānāti). Saññā (tưởng) là cái nhận biết (sañjānāti), hoặc saññā là cái mà nhờ đó người ta nhận biết, hoặc saññā là sự nhận biết. Abhiññā (thắng trí) là sự biết trực tiếp. Paṭiññā (lời hứa) là sự hứa hẹn. Pariññā (sự liễu tri) là sự biết sau khi đã thẩm tường. Patiṭṭhā (nơi nương tựa) là nơi mà người ta đứng nương vào (paṭicca tiṭṭhati). Thā-ṭhāne, avadhibhāvena ṭhāti tiṭṭhatīti avatthā, upādīyatīti upādā-paññatti, aññamaññaṃ upecca nissāya ca dhiyyatīti upanidhā-paññattiyeva, saddahanaṃ saddhā, saddahanti etāyāti vā saddhā, visiṭṭhaṃ katvā attānaṃ dahanti etāyāti vidhā-māno, bhāti dibbatīti bhā-nakkhattaṃ, pabhā, ābhā, nibhā, upamīyate upamā. Từ căn ṭhā (đứng): avatthā (trạng thái) là cái đứng (ṭhāti, tiṭṭhati) như một giới hạn (avadhibhāvena). Upādā (sự chấp thủ) là cái bị chấp thủ, đây là một khái niệm (paññatti). Upaṇidhā (sự so sánh) là cái được đặt (dhiyyatīti) gần nhau và nương vào nhau (aññamaññaṃ upecca nissāya), đây cũng chỉ là một khái niệm. Saddhā (niềm tin) là sự tin tưởng, hoặc saddhā là cái mà nhờ đó người ta tin tưởng. Vidhā (sự kiêu mạn) là cái mà nhờ đó người ta đặt (dahanti) mình (attānaṃ) lên một cách đặc biệt (visiṭṭhaṃ katvā), đồng nghĩa với māno (mạn). Bhā (ánh sáng, ngôi sao) là cái chiếu sáng (bhāti), lấp lánh (dibbatīti), đồng nghĩa với nakkhattaṃ (tinh tú). Pabhā (hào quang), ābhā (ánh sáng), nibhā (ánh rạng rỡ). Upamā (sự ví von) là cái được so sánh. Jhe-cintāyaṃ, pajjhāyanaṃ pajjhā, vajjāvajjaṃ upajjhāyati pekkhatīti upajjhā, abhimukhaṃ jhāyanaṃ abhijjhā. Từ căn jhe (suy tư): pajjhāyanaṃ là pajjhā (sự trầm tư). Upajjhā (thầy tế độ) là người xem xét (upajjhāyati, pekkhati) điều có lỗi và không có lỗi (vajjāvajjaṃ). Abhijjhā (tham lam) là sự suy nghĩ hướng đến (abhimukhaṃ jhāyanaṃ). Āsa-patthanāyaṃ, āsīsanaṃ āsā, paccāsīsanaṃ paccāsā. Từ căn āsa (mong muốn): āsīsanaṃ là āsā (sự hy vọng). Paccāsīsanaṃ là paccāsā (sự mong đợi). Āsa-upavesane, acchanaṃ acchā. Từ căn āsa (ngồi): acchanaṃ là acchā. Ikkha-dassana’ṅkesu, apekkhanaṃ apekkhā, upekkhanaṃ upekkhā, upaparikkhanaṃ upaparikkhā, icchanaṃ icchā, byāpituṃ icchā vicchā. Từ căn ikkha (nhìn, đánh dấu): apekkhanaṃ là apekkhā (sự mong chờ). Upekkhanaṃ là upekkhā (sự xả ly). Upaparikkhaṇaṃ là upaparikkhā (sự thẩm xét). Icchanaṃ là icchā (sự mong muốn). Vicchā là sự mong muốn (icchā) lan khắp (byāpituṃ). Issa-ussuyyiye, issanaṃ issā. Từ căn issa (ganh tỵ): issanaṃ là issā (sự ganh tỵ). Īha-byāpāre, īhanaṃ īhā. Từ căn īha (cố gắng): īhanaṃ là īhā (sự cố gắng). Uchi-ucche[Pg.556], ucchanaṃ ucchā. Từ căn uchi (mót, lượm): ucchanaṃ là ucchā (sự mót lượm). Ela-kampane, elayatīti elā-doso. Từ căn ela (rung động): elā (lỗi lầm) là cái làm cho rung động (elayati), đồng nghĩa với doso (lỗi). Oja-thambhane tejane ca, ojeti taṃsamaṅgine satte saṅkhāre ca samupatthambhati samuttejetīti vā ojā. Từ căn oja (làm cho vững mạnh và làm cho hăng hái): ojā (dưỡng chất, sinh lực) là cái làm cho vững mạnh (ojeti), hoặc là cái nâng đỡ (samupatthambhati), hoặc là cái làm cho hăng hái (samuttejeti) các chúng sanh (satte) và các hành (saṅkhāre) có liên quan đến nó (taṃsamaṅgine). Kala-saṅkhyāne, kalīyatīti kalā, khamanaṃ khamā, gajjanti etāyāti gadā, girīyati kathīyatīti girā-vācā, ghaṭīyati saṅghaṭīyati etthāti ghaṭā-yūtho, bhuso cāreti paricāretīti accharā-devī, mahāvuttinā cassa cho, jaṭatīti jaṭā, antojaṭā bahijaṭā, jiyyanti etāyāti jarā, jiraṇaṃ vā jarā, āpajjati ajjhāpajjatīti āpadā, sampajjanaṃ sampadā, uparibhāvaṃ suṭṭhu pajjanti pāpuṇanti etāyāti upasampadā, paṭipajjanaṃ paṭipadā, paṭipajjanti uparivisesaṃ etāyāti vā paṭipadā, sukhappaṭipadā, dukkhappaṭipadā, paṭisaṃbhijjanti atthādīsu ñāṇappabhedaṃ gacchanti etāyāti paṭisambhidā, atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā. Từ căn kala (tính toán): kalā (phần nhỏ, nghệ thuật) là cái được tính toán. Khamanaṃ là khamā (sự nhẫn nại). Gadā (cây gậy) là cái mà nhờ đó người ta la hét (gajjanti). Girā (lời nói) là cái được nói ra (girīyati, kathīyati), đồng nghĩa với vācā. Ghaṭā (đám đông) là nơi người ta tụ tập (ghaṭīyati, saṅghaṭīyati), đồng nghĩa với yūtho. Accharā (thiên nữ) là người đi lại, phục vụ (cāreti, paricāreti) rất nhiều (bhuso), đồng nghĩa với devī; theo Mahāvutti, 'c' của nó trở thành 'ch'. Jaṭatīti là jaṭā (tóc bện); antojaṭā (rối bên trong), bahijaṭā (rối bên ngoài). Jarā (sự già) là cái mà nhờ đó chúng sanh bị suy tàn (jiyyanti), hoặc jarā là sự suy tàn. Āpadā (tai họa) là cái mà người ta gặp phải (āpajjati, ajjhāpajjatīti). Sampajjanaṃ là sampadā (sự thành tựu). Upasampadā (cụ túc giới) là cái mà nhờ đó người ta đạt đến (pajjanti, pāpuṇanti) trạng thái cao hơn (uparibhāvaṃ) một cách tốt đẹp (suṭṭhu). Paṭipajjanaṃ là paṭipadā (con đường thực hành). Hoặc paṭipadā là cái mà nhờ đó người ta thực hành để đạt đến sự thù thắng cao hơn (uparivisesaṃ); sukhappaṭipadā (con đường thực hành dễ dàng), dukkhappaṭipadā (con đường thực hành khó khăn). Paṭisambhidā (vô ngại giải) là cái mà nhờ đó các loại trí tuệ về nghĩa, v.v. được phân tích (paṭisaṃbhijjanti, ñāṇappabhedaṃ gacchanti); atthapaṭisambhidā (nghĩa vô ngại giải), dhammapaṭisambhidā (pháp vô ngại giải), niruttipaṭisambhidā (từ vô ngại giải), paṭibhānapaṭisambhidā (biện tài vô ngại giải). Bhikkha-yācane, bhikkhīyateti bhikkhā. Từ căn bhikkha (khất thực): bhikkhā (vật thực khất thực) là cái được xin (bhikkhīyate). Sikkha-ghaṭane, sikkhanaṃ sikkhā, sikkhanti ghaṭenti sekkhā janā etthāti sikkhā, adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā iccādi. Từ căn sikkha (học tập, cố gắng): sikkhanaṃ là sikkhā (sự học tập). Sikkhā là nơi mà các bậc hữu học (sekkhā janā) học tập (sikkhanti), cố gắng (ghaṭenti). Adhisīlasikkhā (tăng thượng giới học), adhicittasikkhā (tăng thượng tâm học), adhipaññāsikkhā (tăng thượng tuệ học), v.v. Titikkhanaṃ titikkhā, vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā, tikicchanaṃ tikicchā, vigatā tikicchā etissāti vicikicchā, bhottuṃ icchā bubhukkhā, bubhokkhā vā, ghasituṃ icchā jighacchā, pātuṃ paribhuñjituṃ icchā pipāsā, harituṃ icchā jigīsā, vijetuṃ icchā vijigīsā, hantuṃ icchā jighaṃsā iccādi. Titikkhanaṃ là titikkhā (sự kham nhẫn). Vīmaṃsanaṃ là vīmaṃsā (sự thẩm sát). Tikicchanaṃ là tikicchā (sự chữa trị). Vicikicchā (sự hoài nghi) là cái mà sự chữa trị đã rời khỏi (vigatā tikicchā). Bubhukkhā, hoặc bubhokkhā (cơn đói) là sự muốn ăn (bhottuṃ icchā). Jighacchā (cơn đói) là sự muốn ăn (ghasituṃ icchā). Pipāsā (cơn khát) là sự muốn uống (pātuṃ), muốn dùng (paribhuñjituṃ). Jigīsā (sự muốn chiếm đoạt) là sự muốn lấy đi (harituṃ icchā). Vijigīsā (sự muốn chinh phục) là sự muốn chiến thắng (vijetuṃ icchā). Jighaṃsā (sự muốn giết) là sự muốn giết (hantuṃ icchā), v.v. Ṇamhi-ara-gatiyaṃ, arati sīghaṃ vijjhamānā gacchatīti ārāvedhako, karonti nānākammakāraṇāyo etthāti kārā-addu[Pg.557], jiyyanti etāyāti jārā, tarati sīghataraṃ gacchatīti tārā, bhāsanti etāyāti bhāsā, dhāreti sīghaṃ vahatīti dhārā, khaggadhārā, vuṭṭhidhārā, mayati vividhākāraṃ gacchati etāyāti māyā, likhīyate lekhā, vuccateti vācā, harati manoramaṃ pavattetīti hārā-muttāvali iccādi. Với hậu tố ṇa: từ căn ara (đi), ārā (cái dùi) là vật đi nhanh (sīghaṃ gacchati) trong khi đang đâm xuyên (vijjhamānā), đồng nghĩa với vedhako (vật đâm xuyên). Kārā (nhà tù) là nơi người ta thực hiện nhiều hành vi nghiệp báo khác nhau (nānākammakāraṇāyo), đồng nghĩa với addu. Jārā (người tình) là người mà vì đó họ bị suy tàn (jiyyanti). Tārā (ngôi sao) là vật đi qua (tarati) rất nhanh (sīghataraṃ). Bhāsā (ngôn ngữ) là cái mà nhờ đó người ta nói (bhāsanti). Dhārā (dòng chảy, lưỡi bén) là cái giữ lại (dhāreti) hoặc chảy (vahati) nhanh (sīghaṃ); khaggadhārā (lưỡi gươm), vuṭṭhidhārā (dòng mưa). Māyā (ảo thuật) là cái mà nhờ đó người ta đi vào nhiều hình thức khác nhau (vividhākāraṃ gacchati). Lekhā (nét chữ) là cái được viết (likhīyate). Vācā (lời nói) là cái được nói ra (vuccate). Hārā (chuỗi ngọc) là vật diễn tiến (pavatteti) một cách đẹp đẽ (manoramaṃ), đồng nghĩa với muttāvali (chuỗi ngọc trai), v.v. Yakpaccaye-saha kathanaṃ sākacchā, tathanaṃ tacchā, nipajjanaṃ nipajjā, vidati jānātīti vijjā, vidanti jānanti etāyāti vā vijjā, vijjāpaṭipakkhā avijjā, nisajjanaṃ nisajjā. Với hậu tố yak: saha kathanaṃ là sākacchā (sự đàm luận). Tathanaṃ là tacchā (sự thật). Nipajjanaṃ là nipajjā (sự nằm xuống). Vijjā (minh) là cái biết (vidati, jānāti), hoặc vijjā là cái mà nhờ đó người ta biết (vidanti, jānanti). Avijjā (vô minh) là đối nghịch của vijjā. Nisajjanaṃ là nisajjā (sự ngồi). Idha-ijjhane, samijjhanaṃ samijjhā. Từ căn idha (thành tựu): samijjhanaṃ là samijjhā (sự thành tựu). Sidha-nipphattiyaṃ, sijjhanaṃ sijjhā iccādi. Từ căn sidha (hoàn thành): sijjhanaṃ là sijjhā (sự hoàn thành), v.v. Yamhi-maja-saṃsuddhiyaṃ, sammajjanaṃ sammajjā, apecca vajanaṃ gamanaṃ pabbajjā, caraṇaṃ cariyā, paricaraṇaṃ pāricariyā, ‘ūbyañjanassā’ti īāgamo rasso ca. Với hậu tố ya: từ căn maja (làm sạch), sammajjanaṃ là sammajjā (sự quét dọn). Pabbajjā (sự xuất gia) là sự đi (vajanaṃ, gamanaṃ) xa lánh (apecca). Caraṇaṃ là cariyā (sự thực hành). Paricaraṇaṃ là pāricariyā (sự phục vụ). Theo quy tắc ‘ūbyañjanassā’, có sự thêm vào của ī và rút ngắn lại. Jāgara-niddakkhaye, jāgaraṇaṃ jāgariyā, seti etthāti seyyā, dvittaṃ. Từ căn jāgara (tỉnh thức): jāgaraṇaṃ là jāgariyā (sự tỉnh thức). Seyyā (cái giường, sự nằm) là nơi người ta nằm (seti); có sự lặp lại phụ âm. Anamhi-saha gāyanti sajjhāyanti etthāti saṅgāyanā, ṭhāpīyate patiṭṭhīyate patiṭṭhānā, pāpīyate pāpanā, sampāpanā, parisamāpanā, upāsīyate upāsanā, payirūpāsanā, esīyate esanā, pariyesanā, kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā, chejjabhejjādikassa kammassa karaṇaṃ kammakāraṇā, ādivuddhi, dvattiṃsa kammakāraṇā. Với hậu tố ana: saṅgāyanā (sự kết tập) là nơi người ta cùng nhau tụng đọc (saha gāyanti, sajjhāyanti). Patiṭṭhānā là cái được thiết lập (ṭhāpīyate, patiṭṭhīyate). Pāpanā (sự làm cho đạt đến), sampāpanā (sự làm cho thành tựu), parisamāpanā (sự hoàn tất) là những cái được làm cho đạt đến. Upāsanā (sự phục vụ), payirūpāsanā (sự hầu hạ) là những cái được phục vụ. Esanā (sự tìm cầu), pariyesanā (sự tìm kiếm) là những cái được tìm kiếm; kāmesanā (sự tìm cầu dục lạc), bhavesanā (sự tìm cầu hữu), brahmacariyesanā (sự tìm cầu phạm hạnh). Kammakāraṇā (sự tra tấn) là việc làm (karaṇaṃ) các hành động (kammassa) như cắt, phá, v.v.; có sự trường hóa nguyên âm đầu. Dvattiṃsa kammakāraṇā (ba mươi hai hình thức tra tấn). Citi-cetāyaṃ, cetenti sampayuttā dhammā etāyāti cetanā, cintīyate cintanā, ṭhapīyate ṭhapanā, dīpīyate dīpanā, vipassanti etāyāti vipassanā, sandassīyate sandassanā, desīyate desanā, desīyati etāyāti vā desanā, patthīyate patthanā, pharīyate pharaṇā, phusīyate phusanā, bhāvīyate bhāvanā, vibhāvanā, sambhāvanā, mantīyate mantanā, nimantanā[Pg.558], āmantanā, punappunaṃ modanti etāyāti anumodanā, yācīyate yācanā, ādarena yācanā āyācanā, yojīyate yojanā. (Căn) citi (trong nghĩa) suy niệm. Các pháp tương ưng suy niệm bởi cái ấy, vì vậy là cetanā (sự tác ý). Được suy niệm là cintanā (sự suy nghĩ). Được đặt để là ṭhapanā (sự đặt để). Được soi sáng là dīpanā (sự soi sáng). Họ tuệ tri bởi cái ấy, vì vậy là vipassanā (sự tuệ tri, minh sát). Được chỉ bày là sandassanā (sự chỉ bày). Được thuyết giảng là desanā (sự thuyết giảng). Hoặc được thuyết giảng bởi cái ấy, vì vậy là desanā. Được mong cầu là patthanā (sự mong cầu). Được biến mãn là pharaṇā (sự biến mãn). Được xúc chạm là phusanā (sự xúc chạm). Được tu tập là bhāvanā (sự tu tập). (Tương tự có) vibhāvanā (sự làm cho rõ), sambhāvanā (sự tôn kính). Được bàn bạc là mantanā (sự bàn bạc). (Tương tự có) nimantanā (sự thỉnh mời), āmantanā (sự gọi bảo). Họ tùy hỷ luôn luôn bởi cái ấy, vì vậy là anumodanā (sự tùy hỷ). Được xin là yācanā (sự xin). Sự xin với lòng kính trọng là āyācanā (sự khẩn cầu). Được liên kết là yojanā (sự liên kết). Raca-vidhāne, racīyate racanā, āracanā, viracanā. (Căn) raca (trong nghĩa) sắp đặt. Được sắp đặt là racanā (sự sắp đặt). (Tương tự có) āracanā (sự sáng tác), viracanā (sự biên soạn). Vaṭṭa-vaṭṭane, āvaṭṭanā, vivaṭṭanā, vedīyate vedanā. (Căn) vaṭṭa (trong nghĩa) xoay tròn. (Có các dạng) āvaṭṭanā (sự xoay tròn đến), vivaṭṭanā (sự xoay tròn khỏi). Được cảm thọ là vedanā (sự cảm thọ). Vara-icchāyaṃ, pavārīyate icchāpīyate pavāraṇā, vāsīyate vāsanā, āsīsīyate āsīsanā, hiṃsīyate hiṃsanā iccādi. (Căn) vara (trong nghĩa) mong muốn. Được thỉnh mời, được làm cho mong muốn là pavāraṇā (sự thỉnh mời, tự tứ). Được xông ướp là vāsanā (sự xông ướp, tập khí). Được cầu chúc là āsīsanā (sự cầu chúc). Được hãm hại là hiṃsanā (sự hãm hại), vân vân. Timhi-bahulādhikārā anitthiyampiti hoti, gāyanaṃ gīti, saha gāyanaṃ saṅgīti, duggīti, anugīti, ayaṃ amhākaṃ abbhantarimoti ñāyatīti ñāti, jānanaṃ ñatti, dvittaṃ, ṭhānaṃ ṭhiti. Trong chương về (hậu tố) ti và các hậu tố khác, cũng có trường hợp không phải là nữ tánh. Sự ca hát là gīti (sự ca hát). Sự cùng nhau ca hát là saṅgīti (sự kiết tập). (Tương tự có) duggīti (sự hát dở), anugīti (sự tụng đọc). Vị này được biết là người thân thuộc của chúng ta, vì vậy là ñāti (người bà con). Sự biết là ñatti (sự tuyên bố), (có) sự lặp lại phụ âm. Sự đứng là ṭhiti (sự đứng lại). Dā-avakhaṇḍane, dīyati etāyāti datti, dvittaṃ, dhāretīti dhāti, dahanaṃ akampanaṃ dhīti, samādahanaṃ samādhīti, mahāvuttinā āssaṃ īttaṃ, dvitte dhassa dattaṃ rasso ca, dīdhiti-raṃsi. (Căn) dā (trong nghĩa) cắt xén. Được cắt bởi cái ấy là datti (cái liềm), (có) sự lặp lại phụ âm. Người nuôi dưỡng là dhāti (vú nuôi). Sự đặt để, sự không lay động là dhīti (trí tuệ). Sự định tâm là samādhi. Theo Mahāvutti, (nguyên âm) ā được chuyển thành ī. Khi lặp lại, dh được chuyển thành d và (nguyên âm) được rút ngắn. Dīdhiti (nghĩa là) tia sáng. Nibbāyanaṃ nibbuti, āssa uttaṃ, saha ayanaṃ samiti, eti āgacchatīti īti-upaddavo, vicinanaṃ viciti, vijayanaṃ vijiti, nīyati ñāyati etāyāti nīti, lokanīti, dhammanīti, saddanīti, bhavaṃ netīti bhavanetti, vuddhi dvittañca, saddhammanetti, pinayatīti pīti, bhāyanaṃ bhīti, cavanaṃ cuti, javanaṃ juti, thavanaṃ thuti, abhitthuti, pavanaṃ pūti, bhavanaṃ bhūti, suṭṭhu bhavatīti subhūti, vibhavanaṃ vibhūti, suṭṭhu munanaṃ bandhanaṃ sammuti, savanaṃ suti, suyyateti vā suti, pasuti, upasuti, hūyateti huti, ānetvā hutabbāti āhuti, cāyanaṃ pūjanaṃ citi, dvitte-citti, apaciti, essa attaṃ, nijjhāyanaṃ nijjhatti. Sự dập tắt là nibbuti (sự tịch tịnh), (nguyên âm) ā được chuyển thành u. Sự cùng nhau đi là samiti (sự hội họp). Nó đến, nó tới là īti (tai họa). Sự thẩm sát là viciti (sự thẩm sát). Sự chiến thắng là vijiti (sự chiến thắng). Được dẫn dắt, được biết bởi cái ấy là nīti (sự chỉ đạo). (Ví dụ) lokanīti (thế gian luận), dhammanīti (pháp luận), saddanīti (ngữ pháp luận). Dẫn dắt đến hữu là bhavanetti (ái dục dẫn đến hữu), (có) sự trường âm và lặp lại phụ âm. (Ví dụ) saddhammanetti (diệu pháp luận). Làm cho hoan hỷ là pīti (hỷ). Sự sợ hãi là bhīti (sự sợ hãi). Sự chết là cuti (sự chết). Sự chiếu sáng là juti (sự chiếu sáng). Sự tán thán là thuti (sự tán thán). (Tương tự) abhitthuti (sự ca tụng). Sự hôi thối là pūti (sự hôi thối). Sự hiện hữu là bhūti (sự thịnh vượng). Hiện hữu tốt đẹp là subhūti (Tôn giả Tu-bồ-đề). Sự phồn vinh là vibhūti (sự phồn vinh). Sự biết rõ, sự ràng buộc là sammuti (sự quy ước, chế định). Sự nghe là suti (sự nghe, truyền thống). Hoặc được nghe là suti. (Tương tự) pasuti (sự sanh sản), upasuti (sự nghe lén). Được cúng dường là huti (sự cúng dường). Sau khi mang đến, nên được cúng dường là āhuti (sự cúng tế). Sự chất đống, sự cúng dường là citi (sự chất đống). Khi lặp lại phụ âm (thành) citti (tâm). (Tương tự) apaciti (sự tôn kính). (Nguyên âm) e được chuyển thành a. Sự suy xét là nijjhatti (sự giải thích). Mahāvuttinā takāre karassa kuttaṃ, kriyā kutti, sarakutti, itthikuttaṃ, purisakuttaṃ, janetīti janetti, īāgamassa ettaṃ[Pg.559], bandhīyateti bandhati, pajjatīti patti, padāti vā, īāgamassa āttaṃ, vasanti etthāti vasati-gehaṃ, vasanaṃ vā vasati iccādi. Theo Mahāvutti, khi có (hậu tố) ta, (căn) kara được chuyển thành kut. Hành động là kutti (sự làm). (Ví dụ) sarakutti (sự làm tên). (Tương tự) itthikuttaṃ (tánh nữ), purisakuttaṃ (tánh nam). Người sanh ra là janetti (mẹ), âm tăng thêm ī được chuyển thành e. Được trói buộc là bandhati. Đi đến là patti (bộ binh, sự chứng đắc). Hoặc cho đi. Âm tăng thêm ī được chuyển thành ā. Họ sống ở đây, vì vậy là vasati (chỗ ở, nhà). Hoặc sự sống là vasati, vân vân. 802. Jāhāhi ni. 802. Sau (căn) jā và hā là (hậu tố) ni. Etehi ni hoti. Sau những (căn) này là (hậu tố) ni. Jā-hāniyaṃ, jiyyate jāni, dhanajāni, bhogajāni, mahantī jāni assāti mahājāniyo, hiyyate hāni, vaṇṇahāni, balahāni, āyuhāni, avahāni, parihāni. (Căn) jā (trong nghĩa) tổn thất. Bị tổn thất là jāni (sự tổn thất). (Ví dụ) dhanajāni (sự tổn thất tài sản), bhogajāni (sự tổn thất của cải). Người có sự tổn thất lớn là mahājāniyo. Bị suy giảm là hāni (sự suy giảm). (Ví dụ) vaṇṇahāni (sự suy giảm dung sắc), balahāni (sự suy giảm sức mạnh), āyuhāni (sự suy giảm tuổi thọ). (Tương tự) avahāni (sự suy giảm), parihāni (sự suy thoái). 803. Karā ririyo. 803. Sau (căn) kara là (hậu tố) ririya. Karamhā itthiyaṃ ririyo hoti. Sau (căn) kara, trong (nghĩa) nữ tánh, có (hậu tố) ririya. Karīyate kiriyā, nipātanena kriyāti sijjhati. Được làm là kiriyā (hành động). Dạng kriyā được thành tựu bởi bất định từ. Iti itthiliṅgarūparāsi. Như vậy là phần về các dạng (từ) nữ tánh. Rīrikkhādipaccayarāsi Phần về các hậu tố rī, rikkha, v.v. 804. Samānaññabhavantayāditūpamānā disā kamme rīrikkhakā. 804. Sau (các từ) samāna, añña, bhavanta, yādi, v.v. làm đối tượng so sánh, và sau (căn) dis, trong nghĩa túc từ, có các hậu tố rī, rikkha, và ka. Samāno ca añño ca bhavanto ca yādi ca etehi upamānabhūtehi paraṃ disamhā kammerī ca rikkho ca ko cāti ete paccayā honti, rī, rikkhesu ‘rānubandhentasarādissā’ti suttena disassa antassarādīnaṃ lopo, kānubandho avuddhattho, ‘rīrikkhakesu’iccādīhi samāsasuttehi pubbapadānaṃ rūpaṃ sādhetabbaṃ. Sau các từ samāna, añña, bhavanta, yādi, v.v. làm đối tượng so sánh, và sau (căn) dis trong nghĩa túc từ, có các hậu tố rī, rikkha, và ka. Khi có (hậu tố) rī, rikkha, theo quy tắc ‘rānubandhentasarādissā’, nguyên âm cuối và phụ âm đầu của (căn) dis bị xóa bỏ. Chỉ tiết tự k có tác dụng ngăn sự trường âm. Theo các quy tắc về hợp thể như ‘rīrikkhakesu’, v.v., hình thức của các từ đứng trước cần được tạo thành. Ya, ta, eta, ima, kiṃ, tumha, amha, bhavanta, samāna, añña. Ya, ta, eta, ima, kiṃ, tumha, amha, bhavanta, samāna, añña. Yo viya dissatīti yādī, yādikkho, yādiso, yaṃ viya naṃ passantīti yādī, ye viya dissantīti yādino, itthiyaṃ-yā [Pg.560] viya dissatīti yādinī, yādikkhā, yādikkhī, yādisā, yādisī, yā viya dissantīti yādiniyo, yādikkhāyo, yādikkhiyo, yādisāyo, yādisiyo. Evaṃ sesesupi. Được thấy giống như người nào (số ít, nam) là yādī, yādikkho, yādiso. Họ thấy người ấy giống như người nào là yādī. Được thấy giống như những người nào (số nhiều, nam) là yādino. Trong nữ tánh: được thấy giống như người nào (số ít, nữ) là yādinī, yādikkhā, yādikkhī, yādisā, yādisī. Được thấy giống như những người nào (số nhiều, nữ) là yādiniyo, yādikkhāyo, yādikkhiyo, yādisāyo, yādisiyo. Tương tự trong các trường hợp còn lại. So viya dissatīti tādī, tādikkho, tādiso. Được thấy giống như người ấy là tādī, tādikkho, tādiso. Eso viya dissatīti edī, edikkho, ediso, etādī, etādikkho, etādiso vā. Được thấy giống như người này là edī, edikkho, ediso, hoặc etādī, etādikkho, etādiso. Ayaṃ viya dissatīti īdī, īdikkho, īdiso. Được thấy giống như người này là īdī, īdikkho, īdiso. Ko viya dissatīti kīdī, kīdikkho, kīdiso. Được thấy giống như người nào? là kīdī, kīdikkho, kīdiso. Tvaṃ viya dissatīti tādī, tādikkho, tādiso. Được thấy giống như bạn là tādī, tādikkho, tādiso. Ahaṃ viya dissatīti mādī, mādikkho, mādiso. Được thấy giống như tôi là mādī, mādikkho, mādiso. Bahutte pana tumhe viya dissantīti tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso. Còn trong số nhiều, được thấy giống như các bạn là tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso. Amhe viya dissantīti amhādī, amhādikkho, amhādiso. Được thấy giống như chúng tôi là amhādī, amhādikkho, amhādiso. Bhavaṃ viya dissatīti bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso. Được thấy giống như ngài là bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso. Samāno viya dissatīti sadī, sadikkho, sadiso. Được thấy giống như nhau là sadī, sadikkho, sadiso. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso. Được thấy giống như cái khác nên là aññādī, aññādikkho, aññādiso. Itthiyaṃ-yā viya dissatīti yādisā-itthī, yādisī-itthī. Tādisā-itthī, tādisī-itthī iccādi. Trong nữ tánh – được thấy giống như người nữ nào nên là yādisā-itthī, yādisī-itthī. Tādisā-itthī, tādisī-itthī v.v... 805. Vamādīhi thu. 805. Sau các động từ vam v.v... là thu. Vamādīhi bhāvakārakesu thu hoti. Sau các động từ vam v.v... có hậu tố thu trong nghĩa trạng thái và tác nhân. Vamīyateti vamathu, davīyateti davathu iccādi. Vamīyate (được nôn mửa) nên là vamathu, davīyate (bị thiêu đốt) nên là davathu v.v... 806. Kvi. 806. Hậu tố kvi. Bhāvakārakesu [Pg.561] kvi hoti. Có hậu tố kvi trong nghĩa trạng thái và tác nhân. 807. Kvissa. 807. Của kvi. Kvissa lopo hoti. Có sự biến mất của kvi. Ivaṇṇesu tāva-bhuso cayati vaḍḍhatīti acci, dvittaṃ rassattañca, vividhena cayati vaḍḍhatīti vīci, pañca māre jinātīti māraji, bhaddaṃ jinātīti bhaddaji. Evaṃ puṇṇaji, gāmaṃ samūhaṃ netīti gāmaṇī, nassa ṇattaṃ. Senaṃ netīti senānī iccādi. Trước hết, trong các từ tận cùng bằng i – tích tụ, tăng trưởng mạnh mẽ nên là acci, có sự trùng lặp và rút ngắn. Tích tụ, tăng trưởng bằng nhiều cách khác nhau nên là vīci. Chinh phục năm loài ma nên là māraji. Chinh phục điều tốt lành nên là bhaddaji. Tương tự puṇṇaji. Dẫn dắt làng, nhóm nên là gāmaṇī, n biến thành ṇ. Dẫn dắt quân đội nên là senānī v.v... Uvaṇṇesu-māreti cāveti cāti maccu, mahāvuttinā rassa pararūpattaṃ, vividhena javati sīghaṃ pharatīti vijju, bhavanti etthāti bhū-bhūmi, pabhavati issaraṃ karotīti pabhū, vibhavanaṃ vibhū, abhibhavatīti abhibhū, sayaṃ bhavatīti sayambhū, gottaṃ abhibhavatīti gottabhū, gotrabhū iccādi. Trong các từ tận cùng bằng u – giết và làm cho rơi rụng nên là maccu, theo quy tắc chính, ra biến thành hình thức sau. Di chuyển nhanh chóng, lan rộng bằng nhiều cách khác nhau nên là vijju. Chúng sanh hiện hữu ở đây nên là bhū-bhūmi. Có quyền năng, làm chủ nên là pabhū. Sự có quyền năng là vibhū. Chế ngự nên là abhibhū. Tự hiện hữu nên là sayambhū. Chế ngự dòng dõi nên là gottabhū, gotrabhū v.v... Byañjanantesu – Trong các từ tận cùng bằng phụ âm – 808. Kvimhi lopontabyañjanassa. 808. Khi có kvi, có sự biến mất của phụ âm cuối. Dhātūnaṃ antabyañjanassa lopo hoti kvimhi. Có sự biến mất của phụ âm cuối của các động từ căn khi có kvi. Antaṃ karotīti antako, nandaṃ karotīti nandako, jīvaṃ karotīti jīvako, cittaṃ vicittaṃ karotīti cittako, sukhena khamitabbanti sukhaṃ, dukkhena khamitabbanti dukkhaṃ, parito khaññateti parikkhā, saṃ attānaṃ khanatīti saṅkho, na gacchatīti ago-nago, sīsaṃ upagacchatīti sīsūpago. Evaṃ gīvūpago, ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā-nadī, turaṃ sīghaṃ gacchatīti turaṅgo, majjhe bindāgamo. Làm ra sự kết thúc nên là antako, làm ra sự hoan hỷ nên là nandako, làm ra sự sống nên là jīvako, làm cho tâm trở nên đa dạng nên là cittako. Được kham nhẫn một cách dễ dàng nên là sukhaṃ, được kham nhẫn một cách khó khăn nên là dukkhaṃ. Được đào xung quanh nên là parikkhā. Tự đào bới chính mình nên là saṅkho. Không đi nên là ago-nago. Đi đến trên đầu nên là sīsūpago. Tương tự gīvūpago. Đi đến nơi trũng thấp nên là ninnagā-nadī. Đi nhanh, đi mau lẹ nên là turaṅgo, có sự thêm vào âm mũi ở giữa. Bhujena [Pg.562] kuṭilena gacchatīti bhujago, urena gacchatīti urago, khena ākāsena gacchatīti khago, vehāse gacchatīti vihago, mahāvuttinā vehāsassa vihādeso. Đi bằng cách uốn cong, quanh co nên là bhujago. Đi bằng ngực nên là urago. Đi trong hư không, trong không gian nên là khago. Đi trong không trung nên là vihago, theo quy tắc chính, vehāsa được thay thế bằng viha. ‘‘Go gacchati, gāvo gacchantī’’tiādīsu pana ‘‘gocaro, godhano, gottaṃ, gotrabhū’’tiādīsu ca kvimhi antabyañjanalope kvilope ca kate mahāvuttinā upantassa ottaṃ katvā goiti pakatirūpaṃ veditabbaṃ, balaṃ gaṇīyati etthāti balaggaṃ, bhattaṃ gaṇhanti etthāti bhattaggaṃ. Evaṃ salākaggaṃ, uposathaggaṃ. Tuy nhiên, trong các câu như “Go gacchati, gāvo gacchantī” v.v... và trong các từ như “gocaro, godhano, gottaṃ, gotrabhū” v.v..., khi có hậu tố kvi, sau khi phụ âm cuối biến mất và kvi cũng biến mất, theo quy tắc chính, nguyên âm cận cuối được biến thành o, nên cần phải hiểu hình thức gốc là go. Sức mạnh được tính ở đây nên là balaggaṃ. Thức ăn được nhận ở đây nên là bhattaggaṃ. Tương tự salākaggaṃ, uposathaggaṃ. Kammena jāyatīti kammajo. Evaṃ cittajo, utujo, attani jātoti atrajo, pubbe jāto pubbajo, pacchā jāto anujo, saha jāyatīti sahajo, thale jāyatīti thalajaṃ. Evaṃ dakajaṃ, vārijaṃ, ambujaṃ. Aṇḍe jāyatīti aṇḍajo, dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo, saha bhāsanti etthāti sabhā, kuñje ramatīti kuñjaro iccādi. Sanh ra từ nghiệp nên là kammajo. Tương tự cittajo, utujo. Sanh ra từ chính mình nên là atrajo. Sanh ra trước nên là pubbajo. Sanh ra sau nên là anujo. Sanh ra cùng nhau nên là sahajo. Sanh ra trên đất liền nên là thalajaṃ. Tương tự dakajaṃ, vārijaṃ, ambujaṃ. Sanh ra từ trứng nên là aṇḍajo. Sanh ra hai lần nên là dvijo. Họ nói chuyện cùng nhau ở đây nên là sabhā. Vui thích trong bụi rậm nên là kuñjaro v.v... 809. Kvimhi gho paripaccāsamohi. 809. Khi có kvi, gho (thay thế cho han) đứng sau pari, pati, ā, saṃ, và o. Pari ca pati ca ā ca sañca o ca etehi parassa hanassa gho hoti kvimhi. Sau các tiếp đầu ngữ pari, pati, ā, saṃ, và o này, han trở thành gho khi có hậu tố kvi. Parihaññatīti paligho, rassa lattaṃ. Patihanatīti paṭigho, tassa ṭattaṃ. Bhuso hanati bādhatīti aghaṃ-dukkhaṃ pāpañca, visesena bhuso hanatīti byaggho, diṭṭhi, sīlasāmaññena saṃhatoti saṅgho-samūho, devasaṅgho, brahmasaṅgho, migasaṅgho, ohanati adhobhāgaṃ katvā māretīti ogho, kilesogho, saṃsārogho, udakogho. Bị đánh xung quanh nên là paligho, ra biến thành la. Đánh chống lại nên là paṭigho, ta biến thành ṭa. Đánh mạnh, làm tổn hại nên là aghaṃ-dukkhaṃ và pāpaṃ. Đánh mạnh một cách đặc biệt nên là byaggho. Được kết hợp lại với nhau bởi tà kiến, bởi sự tương đồng về giới nên là saṅgho-samūho, devasaṅgho, brahmasaṅgho, migasaṅgho. Đánh xuống, làm cho thành phần dưới, giết chết nên là ogho, kilesogho, saṃsārogho, udakogho. Suttavibhattiyā aññatopi gho hoti, mātaraṃ hanatīti mātugho. Evaṃ pitugho iccādi. Theo sự phân chia của kinh, gho cũng có ở nơi khác. Giết mẹ nên là mātugho. Tương tự pitugho v.v... 810. Ṇvādayo. 810. Các hậu tố ṇu v.v... Kriyatthā [Pg.563] bhāvakārakesu ṇuādayo honti, upari vuccamāno sabbo ṇvādikaṇḍo imassa suttassa niddeso hoti, tasmā idha kiñcimattaṃ vuccate. Vì mục đích của hành động, trong nghĩa trạng thái và tác nhân, có các hậu tố ṇu v.v... Toàn bộ chương về ṇu v.v... được nói ở trên là sự giải thích cho quy tắc này, do đó ở đây chỉ nói một chút. Karotīti kāru-sippī, ayati vaḍḍhatīti āyu, ayanti vaḍḍhanti sattā etenāti vā āyu-jīvitaṃ, sobhāvisesaṃ rahanti jahanti canda, sūriyā etenāti rāhu-asurindo, hitasukhaṃ sādhetīti sādhu-sappuriso, vāyatīti vāyuvāto iccādi. Làm nên là kāru-sippī. Đi, tăng trưởng nên là āyu. Hoặc chúng sanh đi, tăng trưởng bởi cái này nên là āyu-jīvitaṃ. Mặt trăng, mặt trời từ bỏ, rời bỏ vẻ đẹp đặc biệt của chúng bởi cái này nên là rāhu-asurindo. Thành tựu lợi ích và hạnh phúc nên là sādhu-sappuriso. Thổi nên là vāyuvāto v.v... Iti rīrikkhādipaccayarāsi. Như vậy là nhóm các hậu tố rī, rikkha v.v... Pakatirūparāsi niṭṭhito. Nhóm các hình thức gốc đã hoàn tất. Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānadīpaniyā Như vậy trong Niruttidīpanī tên là Moggallānadīpanī Tabbādikaṇḍo nāma kitakaṇḍo niṭṭhito. Chương về các hậu tố tạo tác tên là chương tabba v.v... đã hoàn tất.