නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අට්ඨකථා

Commentary

සංගායනස්ස පුච්ඡා-විස්සජ්ජනා

Recitation: Questions and Answers

සදෙවකොපි [Pg.25] චෙ ලොකො, ආගන්ත්වා තාසයෙය්‍ය මං;

න මෙ පටිබලො අස්ස, ජනෙතුං භයභෙරවං.

Even if the world with its devas were to come and terrify me, it would not be able to generate fear and terror in me.

සචෙපි ත්වං මහිං සබ්බං, සසමුද්දං සපබ්බතං;

උක්ඛිපිත්වා මහානාග, ඛිපෙය්‍යාසි මමූපරි;

නෙව මෙ සක්කුණෙය්‍යාසි, ජනෙතුං භයභෙරවං;

අඤ්ඤදත්ථු තවෙවස්ස, විඝාතො උරගාධිප.

Even if you, O great nāga, were to lift up the entire earth with its oceans and mountains and hurl it upon me, you would not be able to generate fear or terror in me. Indeed, O lord of serpents, only you would suffer harm.

මා [Pg.26] දානි කොධං ජනයිත්ථ, ඉතො උද්ධං යථා පුරෙ;

සස්සඝාතඤ්ච මාකත්ථ, සුඛකාමා හි පාණිනො;

කරොථ මෙත්තං සත්තෙසු, වසන්තු මනුජා සුඛං.

Do not generate anger now, from now on, as before; and do not destroy the crops, for living beings desire happiness. Practice loving-kindness towards beings; may humans live happily.

චත්තාරො [Pg.30] ආසීවිසා උග්ගතෙජා ඝොරවිසාති ඛො භික්ඛවෙ චතුන්නෙතං මහාභූතානං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'four venomous snakes of fierce power and deadly venom' is a designation for the four great elements.

පඤ්ච [Pg.33] වධකා පච්චත්ථිකාති ඛො භික්ඛවෙ පඤ්චන්නෙතං උපාදානක්ඛන්ධානං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'five murderous enemies' is a designation for the five aggregates subject to clinging.

ඡට්ඨො [Pg.35] අන්තරචරො වධකො උක්ඛිත්තාසිකොති ඛො භික්ඛවෙ නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'the sixth, an inner enemy, a murderer with upraised sword' is a designation for delight and lust.

සුඤ්ඤො [Pg.36] ගාමොති ඛො භික්ඛවෙ ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'an empty village' is a designation for the six internal sense bases.

චොරා [Pg.38] ගාමඝාතකාති ඛො භික්ඛවෙ ඡන්නෙතං බාහිරානං ආයතනානං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'village-raiding bandits' is a designation for the six external sense bases.

මහාඋදකණ්ණවො [Pg.41] ඛො භික්ඛවෙ චතුන්නෙතං ඔඝානං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'a great expanse of water' is a designation for the four floods.

ඔරිමං [Pg.42] තීරං සාසඞ්කං සප්පටිභයන්ති ඛො භික්ඛවෙ සක්කායස්සෙතං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'the near shore, with its dangers and perils,' is a designation for personal identity.

පාරිමං [Pg.44] තීරං ඛෙමං අප්පටිභයන්ති ඛො භික්ඛවෙ නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං.

Bhikkhus, 'the far shore, safe and without peril,' is a designation for Nibbāna.

වීරියාරම්භස්සෙතං [Pg.45] අධිවචනං.

This is a designation for the arousal of energy.

ගන්ත්වා [Pg.46] කස්මීරගන්ධාරං, ඉසි මජ්ඣන්තිකා තදා;

දුට්ඨං නාගං පසාදෙත්වා, මොචෙසි බන්ධනා බහූ.

Having gone to Kashmir and Gandhāra, the sage Majjhantika at that time, having pacified the malevolent nāga, freed many from their bonds.

පුනපි [Pg.56] භන්තෙ දක්ඛෙමු සඞ්ගති චෙ භවිස්සති.

Venerable sir, we shall meet again, should the occasion arise.

අජ්ජාපි [Pg.63] සන්තානමයං, මාලං ගන්ථෙන්ති නන්දනෙ;

දෙවපුත්තො ජවො නාම, යො මෙ මාලං පටිච්ඡති.

Even today in the Nandana grove, they weave a garland of santāna flowers; the devaputta named Javo is the one who accepts my garland.

මුහුත්තොවිය [Pg.64] සො දිබ්බො, ඉධ වස්සානි සොළස;

රත්තින්දිවො ච සො දිබ්බො, මානුසිං සරදො සතං.

A divine moment is as sixteen years here; and a divine day and night is as a hundred human years.

ඉති කම්මානි අන්වෙන්ති, අසඞ්ඛෙය්‍යාපි ජාතියො;

කල්‍යාණං යදි වා පාපං, න හි කම්මං විනස්සති.

Thus deeds follow, even through innumerable births; whether good or evil, a deed does not perish.

යො [Pg.65] ඉච්ඡෙ පුරිසො හොතුං, ජාති ජාති පුනප්පුනං;

පරදාරං විවජ්ජෙය්‍ය, ධොතපාදොව කද්දමං.

Whoever wishes to be a man, in birth after birth, again and again, should avoid another's wife as one with washed feet avoids mud.

යා [Pg.66] ඉච්ඡෙ පුරිසො හොතුං, ජාති ජාති පුනප්පුනං;

සාමිකං අපචායෙය්‍ය, ඉන්දංව පරිචාරිකා.

The woman who wishes to be a man, in birth after birth, again and again, should honor her husband as a female attendant honors Indra.

යො [Pg.67] ඉච්ඡෙ දිබ්බභොගඤ්ච, දිබ්බමායුං යසං සුඛං;

පාපානි පරිවජ්ජෙත්වා, තිවිධං ධම්මමාචරෙ.

Whoever desires divine enjoyments, a divine lifespan, fame, and happiness, having avoided evil deeds, should practice the threefold righteous conduct.

යං [Pg.73] භික්ඛවෙ සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්‍රහ්මකස්ස සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි තමහං අභිඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාති.

Bhikkhus, whatever in this world with its devas, Māra, and Brahmā, in this generation with its recluses and brahmins, with its devas and humans, has been seen, heard, sensed, cognized, attained, sought, and mentally pondered—that I know, that I have directly known. That is known to the Tathāgata, but the Tathāgata does not take his stand upon that.

ඉති [Pg.74] ඛො භික්ඛවෙ තථාගතො දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු තාදීයෙව තාදී, තුම්හා ච පන තාදිම්හා අඤ්ඤො තාදී උත්තරිතරො වා පණීතතරො වා නත්ථීති වදාමි.

Thus, bhikkhus, in regard to phenomena seen, heard, sensed, and cognized, the Tathāgata is of such a nature. And I say that there is no other of such a nature who is higher or more sublime.

සුවණ්ණභූමිං [Pg.81] ගන්ත්වාන, සොණුත්තරා මහිද්ධිකා;

පිසාචෙ නිද්ධමෙත්වාන, බ්‍රහ්මජාලමදෙසිසුං.

Having gone to the Golden Land, the mighty Soṇa and Uttara, having driven out the pisācas, taught the Brahmajāla Sutta.

සමණා [Pg.86] මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා;

තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතා.

We are recluses, O great king, disciples of the King of Dhamma; out of compassion for you, we have come here from Jambudīpa.

අහං බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො,උපාසකත්තං දෙසෙසිං, සක්‍යපුත්තස්ස සාසනෙ.

I have gone for refuge to the Buddha, the Dhamma, and the Sangha; I have declared myself a lay follower in the dispensation of the Sakyan's son.

තෙන [Pg.92] සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරති නළෙරුපුචි මන්දමූලෙ.

At that time the Buddha, the Blessed One, was dwelling in Verañjā at the foot of Naleru's Nimba tree.

සග්ගාරොහණසොපාණං[Pg.125], අඤ්ඤං සීලසමං කුතො;

ද්වාරං වා පන නිබ්බාන, නගරස්ස පවෙසනෙ.

Where is there another stairway to heaven equal to virtue? Or another gate for entering the city of Nibbāna?

අලමෙව [Pg.133] කාතුං කල්‍යාණං, දානං දාතුං යථාරහං;

පාණිං කාමදදං දිස්වා, කො පුඤ්ඤං නකරිස්සති.

It is indeed proper to do good, to give gifts as is fitting. Seeing the hand that grants desires, who would not make merit?

දස්සාමන්නඤ්ච [Pg.134] පානඤ්ච, වත්ථසෙනාසනානි ච;

පපඤ්ච උදපානඤ්ච, දුග්ගෙ සඞ්කමනානි ච.

I shall give food and drink, and clothes, lodging, and seats; and water-sheds and wells, and bridges in difficult places.

මහාඅට්ඨකථඤ්චෙව[Pg.147], මහාපච්චරිමෙවච;

කුරුන්දිඤ්චාති තිස්සොපි, සීහළට්ඨකථා ඉමා;

බුද්ධමිත්තොති නාමෙන, විසුතස්ස යසස්සිනො;

විනයඤ්ඤුස්ස ධීරස්ස, සුත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ.

The Great Commentary, the Great Posterior Commentary, and the Kurundi—these three are the Sinhalese commentaries. I heard from the Elder Buddhamitta, renowned by name, glorious, wise, learned in the Vinaya.

උපද්දවාකුලෙ [Pg.149] ලොකෙ, නිරුපද්දවතො අයං;

එකසංවච්ඡරෙනෙව, යථා නිට්ඨං උපාගතා;

එවං සබ්බස්ස ලොකස්ස, නිට්ඨං ධම්මූපසංහිතා;

සීඝං ගච්ඡන්තු ආරම්භා, සබ්බෙපි නිරුපද්දවා.

In a world troubled by dangers, this work is free from danger; in just a single year, it has reached completion as intended. Thus, for the entire world, may all undertakings connected with the Dhamma swiftly reach completion, free from danger.

චිරට්ඨිතත්ථං [Pg.151] ධම්මස්ස, කරොන්තෙන මයා ඉමං;

සද්ධම්මබහුමානෙන, යඤ්ච පුඤ්ඤං සමාචිතං;

සබ්බස්ස ආනුභාවෙන, තස්ස සබ්බෙපි පාණිනො;

භවන්තු ධම්මරාජස්ස, සද්ධම්මරසසෙවිනො.

For the long duration of the Dhamma, this work has been done by me; and whatever merit has been accumulated through great respect for the True Dhamma—by the power of all of that, may all living beings become partakers of the taste of the True Dhamma of the King of Dhamma.

චිරං [Pg.152] තිට්ඨතු සද්ධම්මො, කාලෙ වස්සං චිරං පජං;

තප්පෙතු දෙවො ධම්මෙන, රාජා රක්ඛතු මෙදිනිං.

Long may the True Dhamma endure; may the deity rain in season and long satisfy the people with righteousness; may the king protect the earth.

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං සීලවිසුද්ධියා;

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනො.

So long may it remain in the world, for those seeking deliverance from the world, showing noble sons the way to purity of virtue, as long as even the name 'Buddha'—of the pure-minded, the steadfast one, of the great sage, the foremost in the world—continues to prevail in the world.

කරුණාසීතලහදයං[Pg.155], පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං;

සනරාමරලොකගරුං, වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්තං.

His heart cooled by compassion, the darkness of delusion dispelled by the light of wisdom, venerable to the world with its humans and devas—I venerate the Sugata, freed from all destinations.

බුද්ධොපි [Pg.157] බුද්ධභාවං, භාවෙත්වා චෙව සච්ඡිකත්වාච;

යං උපගතො ගතමලං, වන්දෙ තමනුත්තරං ධම්මං.

The Buddha too, having cultivated and realized Buddhahood, attained that which is stainless; I venerate that supreme Dhamma.

සුගතස්ස ඔරසානං, පුත්තානං මාරසෙනමථනානං;

අට්ඨන්නම්පි සමූහං, සිරසා වන්දෙ අරියසඞ්ඝං.

I bow my head to the Noble Sangha, the assembly of the eight noble persons, the Sugata's own sons, who have crushed Māra’s army.

දීඝස්ස [Pg.158] දීඝසුත්තඞ්කිතස්ස, නිපුණස්ස ආගමවරස්ස;

බුද්ධානුබුද්ධසංවණ්ණිතස්ස, සද්ධාවහගුණස්ස.

Of the Dīgha Nikāya, marked by long suttas, of the subtle, excellent collection, praised by the Buddhas and those awakened after them, bearing qualities that inspire faith.

සම්මාසම්බුද්ධෙනෙව [Pg.159] හි තිණ්ණම්පි පිටකානං අත්ථවණ්ණනාක්කමො භාසිතො, යාපකිණ්ණකදෙසනාති වුච්චති, තතො සංගායනාදිවසෙන සාවකෙහීති ආචරියා වදන්ති.

Indeed, the method of explaining the meaning of the three Piṭakas was taught by the Perfectly Self-Enlightened One himself, which is called the miscellaneous teaching. The teachers say that it was then done by the disciples by way of recitation and so on.

අත්ථප්පකාසනත්ථං, අට්ඨකථා ආදිතො වසිසතෙහි;

පඤ්චහි යාසඞ්ගීතා, අනුසඞ්ගීතා ච පච්ඡාපි.

For the purpose of clarifying the meaning, the commentary was initially recited by five hundred sages, and was subsequently recited again.

මජ්ඣෙ [Pg.161] විසුද්ධිමග්ගා, එස චතුන්නම්පි ආගමානඤ්හි;

ඨත්වා පකාසයිස්සති, තත්ථ යථා භාසිතමත්ථං;

ඉච්චෙව කතො තස්මා, තම්පි ගහෙත්වාන සද්ධිමෙතාය;

අට්ඨකථාය විජානාථ, දීඝාගමනිස්සිතං අත්ථං.

This Visuddhimagga stands in the middle of all four Āgamas; it will illuminate the meaning as spoken therein. It was composed for this very reason. Therefore, taking it with faith, understand through this commentary the meaning dependent on the Dīgha Āgama.

අත්ථානං [Pg.165] සූචනතො, සුවුත්තතො සවනතොථසූදනතො,සුත්තාණා සුත්තසභාගතොච, සුත්තන්ති අක්ඛාතං.

Because it indicates meanings, is well-spoken, destroys defilements upon hearing, is a thread, and shares the nature of a thread, it is called a 'Sutta'.

සුදුද්දසං [Pg.177] සුනිපුණං, යත්ථකාමනිපාතිනං;

චිත්තං රක්ඛෙථ මෙධාවී, චිත්තං ගුත්තං සුඛාවහං.

The mind is very hard to see, extremely subtle, alighting where it wishes. Let the wise one guard the mind; a guarded mind brings happiness.

සො [Pg.180] එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති –

When his mind is thus concentrated, purified, bright, spotless, rid of defilements, pliable, workable, firm, and has attained imperturbability, he directs and inclines his mind to knowledge and vision.

යංහිතං [Pg.206] භික්ඛවෙ සම්මාවදමානෙ වදෙය්‍ය සමන්තපාසො මාරස්සාති, මාතුගාමංයෙව සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය සමන්තපාසො මාරස්සාති.

Bhikkhus, if one speaking rightly were to say of anything, 'It is a complete snare of Māra,' it is of woman that one speaking rightly would say, 'It is a complete snare of Māra.'

යො [Pg.209] භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ච ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙත්වා.

That bhikkhu who, during the day, by walking and sitting, has purified his mind from obstructive states...

ඉති [Pg.228] චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අයං කායසම්මතො අට්ඨිසඞ්ඝාතො අභික්කමති.

Thus, by means of the mind's activity and the impulse of the wind element, this aggregate of bones, conventionally called 'body', moves forward.

කරුණා [Pg.231] විය සත්තෙසු, පඤ්ඤා යස්ස මහෙසිනො;

ඤෙය්‍යධම්මෙසු සබ්බෙසු, පවත්තිත්ථ යථාරුචි.

The compassion for living beings and the wisdom of that great sage functioned among all knowable phenomena according to his will.

දසාය [Pg.235] තාය සත්තෙසු, සමුස්සාහිතමානසො;

පාටිහීරාවසානම්හි, වසන්තො තිදසාලයෙ;

පාරිච්ඡත්තකමූලම්හි, පණ්ඩුකම්බලනාමකෙ;

සිලාසනෙ සන්නිසින්නො, ආදිච්චොව යුගන්ධරෙ.

In that tenth month, with mind uplifted towards living beings, at the conclusion of the Twin Miracle, dwelling in the abode of the thirty-three devas, at the root of the Pāricchattaka tree, seated on the stone seat named Paṇḍukambala, like the sun on Mount Yugandhara.

චක්කවාළසහස්සෙහි, දසාහාගම්ම සබ්බසො;

සන්නිසින්නෙන දෙවානං, ගණෙන පරිවාරිතො;

මාතරං පමුඛං කත්වා, තස්සා පඤ්ඤාය තෙජසා;

අභිධම්මකථාමග්ගං, දෙවානං සම්පවත්තයි.

Surrounded by the assembled host of devas, who had come from ten thousand world-systems, having made his mother the foremost among them, by the power of his wisdom he set in motion the path of the Abhidhamma discourse for the devas.

තස්ස [Pg.236] පාදෙ නමස්සිත්වා, සම්බුද්ධස්ස සිරීමතො;

සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා, කත්වා සඞ්ඝස්ස චඤ්ජලිං.

Having paid homage to the feet of that glorious Perfectly Enlightened One, having honored his True Dhamma, and having made a reverential salutation to the Sangha.

යං [Pg.237] දෙවදෙවො දෙවානං, දෙසෙත්වා නයතො පුන;

ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස, සමාචික්ඛි විනායකො.

That which the god of gods, the Leader, having taught the method to the devas, again declared to the Elder Sāriputta.

අනොතත්තදහෙ කත්වා, උපට්ඨානං මහෙසිනො;

යඤ්ච සුත්වාන සො ථෙරො, ආහරිත්වා මහීතලං.

And that which the Elder heard while attending upon the Great Sage at Anotatta Lake, he brought down to the earth.

භික්ඛූනං පරිරුදාහාසි, ඉති භික්ඛූහි ධාරිතො;

සඞ්ගීතිකාලෙ සංඞ්ගීතො, වෙදෙහමුනිනා පුන.

He lamented for the bhikkhus; thus he was remembered by the bhikkhus. At the time of the council, it was recited again by the sage of Videha.

යං [Pg.238] කරොමසි බ්‍රහ්මුනො, සමං දෙවෙහි මාරිස;

තදජ්ජ තුය්හං කස්සාම, හන්ද සාමං කරොම තෙ.

Whatever service we perform for Brahmā, who is equal to the devas, O sir, that today we shall perform for you. Come, let us do it ourselves for you.

අත්ථං [Pg.241] පකාසයිස්සාමි, ආගමට්ඨකථාසුපි;

ගහෙතබ්බං ගහෙත්වාන, තොසයන්තො විචක්ඛණෙ.

I shall explain the meaning, drawing even from the commentaries on the Āgamas; having taken what should be taken, delighting the discerning ones.

ඉතිමෙ [Pg.242] භාසමානස්ස, අභිධම්මකථං ඉමං;

අවික්ඛිත්තා නිසාමෙථ, දුල්ලභාහිඅයංකථා.

As I speak this discourse on the Abhidhamma, listen with undistracted minds, for this discourse is rare indeed.

එත්ථෙතෙ [Pg.263] පාපකා අකුසලා ධම්මා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති.

Herein, these evil, unwholesome states cease without remainder.

චක්ඛුං [Pg.266] චාවුසො පටිච්ච රූපෙච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, යං වෙදෙති, තං සඤ්ජානාති. යං සඤ්ජානාති, තං විතක්කෙති, යං විතක්කෙති, තං පපඤ්චෙති, යං පපඤ්චෙති, තතො නිදානං පුරිසං පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යසු රූපෙසු –

Friend, dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises; the meeting of the three is contact; with contact as condition, feeling arises. What one feels, that one perceives; what one perceives, that one thinks about; what one thinks about, that one proliferates. What one proliferates, from that as a source, perceptions and notions born of proliferation assail a person in regard to past, future, and present forms cognizable by the eye.

පුරිමා [Pg.274] භික්ඛවෙ කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය.

Monks, a first point of ignorance is not discerned.

අත්ථෙව [Pg.277] ගම්භීරගතං සුදුබ්බුධං,සයං අභිඤ්ඤාය සහෙතුසම්භවං;

යථානුපුබ්බං නිඛිලෙන දෙසිතං,මහෙසිනා රූපගතංව පස්සති.

Indeed, it is profound and very hard to comprehend; having directly known it oneself, with its cause and origin, as it was taught in sequence, in its entirety, by the Great Sage, one sees it as though it had taken form.

අභික්කමිස්සාමි [Pg.286] පටික්කමිස්සාමීති හි චිත්තං උප්පජ්ජමානං රූපං සමුට්ඨාපෙති.

For when the thought, 'I will go forward, I will go back,' arises, it generates form.

න [Pg.308] අන්තලික්ඛෙන න සමුද්දමජ්ඣෙ,න පබ්බතානං විවරං පවිස්ස;

න විජ්ජතෙ සො ජගතිප්පදෙසො,යත්ථට්ඨිතො මුච්චෙය්‍ය පාපකම්මා.

Not in the sky, nor in the middle of the ocean, nor having entered a cleft of the mountains; there is no place on earth to be found where, having stood, one might be released from an evil deed.

යං [Pg.311] පත්තං කුසලං තස්ස, ආනුභාවෙන පාණිනො;

සබ්බෙ සද්ධම්මරාජස්ස, ඤත්වා ධම්මං සුඛාවහං;

පාපුණන්තු විසුද්ධාය, සුඛාය පටිපත්තියා;

අසොකමනුපායාසං, නිබ්බානසුඛමුත්තමං.

By the power of whatever merit has been attained by me, may all beings, having known the happiness-bringing Dhamma of the King of the True Dhamma, attain, by means of pure practice for the sake of happiness, the supreme bliss of Nibbāna, which is without sorrow and without distress.

චිරං තිට්ඨතු සද්ධම්මො, ධම්මෙ හොන්තු සගාරවා;

සබ්බෙපි සත්තා කාලෙන, සම්මා දෙවො පවස්සතු;

යථා රක්ඛිංසු පොරාණා, සුරාජානො තථෙවිමං;

රාජා රක්ඛතු ධම්මෙන, අත්තනොව පජංපජං.

May the True Dhamma long endure, may all beings be respectful of the Dhamma; may the deva send rain rightly and in due season; as the righteous kings of old protected, so may this king protect the people by the Dhamma as his own children.

තාව [Pg.312] තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං පඤ්ඤාවිසුද්ධියා;

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනො.

So long may it remain in the world for those seeking deliverance from the world, showing to the sons of good family the way to the purification of wisdom, as long as even the name 'Buddha'—of the pure-minded, steadfast one, of the foremost in the world, of the great sage—endures in the world.

දුතියසන්නිපාත

The Second Recital

මහාපදානසුත්ත අට්ඨකථා

The Commentary to the Mahāpadāna Sutta

පුච්ඡා – අට්ඨකථා [Pg.1] සංගීතියා ආවුසො පඨමෙ සන්නිපාතෙ සකලා ච විනයසංවණ්ණනා දීඝනිකායෙ ච සීලක්ඛන්ධවග්ගවණ්ණනා අභිධම්මෙ ච ධම්මසඞ්ගහසංවණ්ණනා සංගීතා ථෙරෙහි ඡට්ඨසංගීතිකාරෙහි. ඉදානි පන දුතියෙ සන්නිපාතෙ දීඝනිකායෙ මහාවග්ගවණ්ණනාතො පට්ඨාය තදවසෙසානං යථාවවත්ථිතසංවණ්ණනානං සංගායනොකාසො අනුප්පත්තො. තස්මා ඉමිස්සා දුතියසන්නිපාතසංගීතියා පුබ්බකිච්චවසෙන යථානුප්පත්තාය මහාවග්ගෙ මහාපදානසුත්තසංවණ්ණනාය පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කාතුං සමාරභාම. මහාපදානසුත්තස්ස ආවුසො නිදානෙ පරියාපන්නස්ස ‘‘කරෙරිකුටිකාය’’න්තිපදස්ස අත්ථො කථං අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Question: Friend, at the first recital of the commentaries, the entire Vinaya commentary, the commentary on the Sīlakkhandhavagga of the Dīghanikāya, and the commentary on the Dhammasaṅgaṇī of the Abhidhamma were recited by the elders who conducted the Sixth Council. Now, however, in the second recital, starting from the commentary on the Mahāvagga of the Dīghanikāya, the opportunity has arisen to recite the remaining commentaries as they have been established. Therefore, as a preliminary task for this second recital, we shall begin to conduct a question-and-answer session concerning the commentary on the Mahāpadāna Sutta of the Mahāvagga, as its turn has come. Friend, how was the meaning of the term 'karerikuṭikāya,' included in the introduction to the Mahāpadāna Sutta, explained by the commentary master?

විස්සජ්ජනා – මහාපදානසුත්තස්ස භන්තෙ නිදානෙ පරියාපන්නස්ස කරෙරිකුටිකායන්තිපදස්ස අත්ථො ‘‘කරෙරිකුටිකාය’’න්ති කරෙරීති වරුණරුක්ඛස්ස නාමං. කරෙරිමණ්ඩපො තස්සා කුටිකාය [Pg.2] ද්වාරෙ ඨිතො, තස්මා කරෙරිකුටිකාති වුච්චති. යථා කොසම්බරුක්ඛස්ස ද්වාරෙඨිතත්තා කොසම්බකුටිකාති එවමාදිනා භන්තෙ අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Answer: Venerable sir, the meaning of the term 'karerikuṭikāya,' included in the introduction to the Mahāpadāna Sutta, was explained by the commentary master as follows: 'karerikuṭikāya'—here, 'karerī' is the name of the varuṇa tree. A karerī pavilion stood at the door of that hut; therefore, it is called 'karerikuṭikā.' Just as it is called 'kosambakuṭikā' because of standing at the door of a kosamba tree, and so on.

කරෙරිකුටිකායන්ති [Pg.3] කරෙරීති වරුණරුක්ඛස්ස නාමං.

'In the Karerī hut'—here, 'karerī' is the name of the varuṇa tree.

කරෙරිමණ්ඩපො [Pg.4] තස්සා කුටිකාය ද්වාරෙ ඨිතො, තස්මා කරෙරිකුටිකාති වුච්චති. යථා කොසම්බරුක්ඛස්ස ද්වාරෙ ඨිතත්තා එකාසම්බකුටිකාති.

A karerī pavilion stood at the door of that hut; therefore, it is called 'karerikuṭikā.' Just as it is called 'kosambakuṭikā' because of standing at the door of a kosamba tree.

අන්තොජෙතවනෙ කිර කරෙරිකුටි කොසම්බකුටි ගන්ධකුටි සලළාගාරන්ති චත්තාරි මහාගෙහානි –

It is said that within Jetavana, the Karerī hut, the Kosamba hut, the Perfumed hut, and the Salaḷa house were the four great buildings.

එකෙකං සතසහස්සපරිච්චාගෙන නිප්ඵන්නං.

Each was completed at the cost of a hundred thousand.

තෙසු සලළාගාරං රඤ්ඤා පසෙනදිනා කාරිතං.

Among them, the Salaḷa house was built by King Pasenadi.

පුබ්බෙනිවාස

Past Abodes

පුච්ඡා – තත්ථෙව [Pg.5] ආවුසො නිදානෙ පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මීකථා උදපාදීතිවචනස්ස අත්ථො කථං අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Question: Friend, right there in the introduction, how was the meaning of the statement, 'a Dhamma talk connected with past abodes arose,' explained by the commentary master?

විස්සජ්ජනා – තත්ථෙව භන්තෙ නිදානෙ පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මීකථා උදපාදීති වචනස්ස අත්ථො පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තාති එකම්පිජාතිං ද්වෙපි ජාතියොති එවං නිබද්ධෙන පුබ්බෙනිවුට්ඨඛන්ධසන්තානසඞ්ඛාතෙන පුබ්බෙනිවාසෙන සද්ධිං යොජෙත්වා පවත්තිතා. ධම්මීති ධම්මසංයුත්තා. උදපාදීති අහො අච්ඡරියං දසබලස්ස පුබ්බෙනිවාසඤාණං. පුබ්බෙනිවාසං නාම කෙ අනුස්සරන්ති කෙ නානුස්සරන්තීති දිට්ඨියා අනුස්සරන්ති, සාවකා ස පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධා ච අනුස්සරන්ති. කතරදිට්ඨියො අනුස්සරන්ති. යෙ අග්ගපත්තා කම්මවාදිනො තෙපි චත්තාලීසංයෙව කප්පෙ අනුස්සරන්ති, න තතො පරන්ති එවමාදිනා භන්තෙ අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Answer: Venerable sir, right there in the introduction, the meaning of the statement, 'a Dhamma talk connected with past abodes arose,' was explained by the commentary master as follows: 'Connected with past abodes' means it was set forth by connecting it with past abodes, reckoned as the continuous succession of aggregates that have been lived through in the past, such as one birth, two births, and so on. 'Dhamma talk' means connected with the Dhamma. 'Arose' expresses wonder: 'Oh, how amazing is the Ten-Powered One's knowledge of past abodes!' As to 'Who recollects past abodes and who does not?': those with certain views recollect, and disciples, paccekabuddhas, and Buddhas recollect. Which of those with views recollect? Those who have attained the highest state and are proponents of kamma—they recollect for forty aeons only, not beyond that, and so on.

පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තාති [Pg.6] එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියොති එවං නිබද්ධෙන පුබ්බෙනිවුට්ඨඛන්ධසන්තානසඞ්ඛාතෙන පුබ්බෙනිවාසෙන සද්ධිං යොජෙත්වා පවත්තිතා.

'Connected with past abodes' means it was set forth by connecting it with past abodes, reckoned as the continuous succession of aggregates that have been lived through in the past, such as one birth, two births, and so on.

කප්පපරිච්ඡෙදවාර

The Section on the Division of Aeons

පුච්ඡා – තස්මිං [Pg.7] ආවුසො මහාපදානසුත්තෙ උද්දෙසවාරෙ නවසු පරිච්ඡෙදවාරෙසු පඨමෙ කප්පපරිච්ඡෙදවාරෙ භද්දකප්පෙති පදස්ස අත්ථො අට්ඨකථාචරියෙන කථං කථිතො.

Question: Friend, in that Mahāpadāna Sutta, in the summary section, in the first of the nine divisional sections, the section on the division of aeons, how was the meaning of the word 'bhaddakappa' explained by the commentary master?

විස්සජ්ජනා – තස්මිං [Pg.8] භන්තෙ මහාපදානසුත්තෙ උද්දෙසවාරෙ නවසු පරිච්ඡෙදවාරෙසු පඨමෙ කප්පපරිච්ඡෙදවාරෙ භද්දකප්පෙති පදස්ස අත්ථො භද්දකප්පෙති පඤ්චබුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතත්තා සුන්දරකප්පෙ සාරකප්පෙති භගවා ඉමං කප්පං ථොමෙන්තො එවමාහ. යතො පට්ඨාය කිර අම්හාකං භගවා අභිනීහාරො කතො, එකස්මිං අන්තරෙ එකස්මිම්පි කප්පෙ පඤ්චබුද්ධා නිබ්බත්තා නාම නත්ථීති එවමාදිනා භන්තෙ අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Answer: Venerable sir, in that Mahāpadāna Sutta, in the summary section, in the first of the nine divisional sections, the section on the division of aeons, the meaning of the word 'bhaddakappa' was explained by the commentary master as follows: 'bhaddakappa'—the Blessed One, praising this aeon, said it is a 'beautiful aeon' (sundarakappa) and a 'worthy aeon' (sārakappa) because it is adorned with the arising of five Buddhas. It is said: 'From the time our Blessed One made his aspiration, during this interval, in no single aeon have five Buddhas arisen,' and so on.

විපස්සිස්ස [Pg.9] භික්ඛවෙ භගවතො ඉතො සො භික්ඛවෙ ඡනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි –

Monks, it was ninety-one aeons ago from now that the Blessed One Vipassī, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, arose in the world.

සද්දකප්පෙති පඤ්චබුද්ධුප්පාදපටිමණ්ඩිතත්තා සුන්දරකප්පෙ සාරකප්පෙති භගවා ඉමං කප්පං ථොමෙන්තො එවමාහ –

The Blessed One, praising this aeon, said it is a 'beautiful aeon' (sundarakappa) and a 'worthy aeon' (sārakappa) because it is adorned with the arising of five Buddhas.

‘‘යතො පට්ඨාය කිර අම්හාකං භගවතාභිනීහාරො කතො, එතස්මිං අන්තරෙ එකස්මිම්පි කප්පෙ පඤ්චබුද්ධා නිබ්බත්තා නාම නත්ථි’’ –

It is said: 'From the time our Blessed One made his aspiration, during this interval, in no single aeon have five Buddhas arisen.'

ආයුපරිච්ඡෙදවාර

The Section on the Division of Lifespans

පුච්ඡා – චතුත්ථෙ [Pg.10] පනාවුසො ආයුපරිච්ඡෙදවාරෙ අප්පං වා භිය්‍යොති එතෙසං පදානං අත්ථො කථං අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Question: But friend, in the fourth section, the section on the division of lifespans, how was the meaning of the words 'a little or more' explained by the commentary master?

විස්සජ්ජනා – චතුත්ථෙ පන භන්තෙ ආයුපරිච්ඡෙදවාරෙ අප්පං වා භිය්‍යොති එතෙසං පදානං අත්ථො ‘‘අප්පං වා භිය්‍යොති වස්සසතතො වා උපරි අප්පං, අඤ්ඤං වස්සසතං අපත්වා වීසං වා තිංසං වා චත්තාලීසං වා පණ්ණාසං වා සට්ඨි වා වස්සානි ජීවති. එවං දීඝායුකො පන අතිදුල්ලභො, අසුකො කිර එවං චිරං ජීවතීති තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා දට්ඨබ්බො හොතී’’ති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ අට්ඨකථාචරියෙන කථිතො.

Reply – In the fourth section on the limitation of the lifespan, venerable sir, the meaning of the words 'a little or more' is: 'a little above a hundred years, or not reaching another hundred years—one lives for twenty, thirty, forty, fifty, or sixty years. However, one who lives so long is extremely rare. Indeed, it is said, "Such a one lives so long," and one must go here and there to see him.' Thus, venerable sir, it was explained by the commentary teacher there.

මය්හං [Pg.11] භික්ඛවෙ එතරහි අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං යො චිරං ජීවති සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො.

Monks, at present, the lifespan of humans is short. The next world must be gone to. What is wholesome should be done, the holy life should be lived. There is no one born who will not die. One who lives long, monks, lives for a hundred years, or a little more.

අප්පං වා භිය්‍යොති වස්සසතතො වා උපරි අප්පං, අය්‍යං වස්සසතං අපත්වා වීසං වා තිංසං වා චත්තාලීසංවා වා පණ්ණාසං වා සට්ඨි වා වස්සානි ජීවති–

‘A little or more’ means: a little above a hundred years, or not reaching another hundred years—one lives for twenty or thirty or forty or fifty or sixty years.

උපට්ඨාකපරිච්ඡෙදවාර

The Section on the Attendant

පුච්ඡා – අට්ඨමෙ [Pg.12] පනාවුසො උපට්ඨාකපරිච්ඡෙදවාරෙ ආනන්දොතිපදෙ කථං අට්ඨකථාචරියෙන වණ්ණිතො.

Question – Friend, in the eighth section on the attendant, how was the word 'Ānanda' explained by the commentary teacher?

විස්සජ්ජනා – අට්ඨමෙ පන භන්තෙ උපට්ඨාකපරිච්ඡෙදෙ පන ආනන්දොති නිබද්ධුපට්ඨාකභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති එවමාදිනා භන්තෙ අට්ඨකථාචරියෙන වණ්ණිතො.

Reply – In the eighth section on the attendant, venerable sir, the word 'Ānanda' was said with reference to his state of being a constant attendant. Thus, venerable sir, it was explained by the commentary teacher.

මය්හං [Pg.13] භික්ඛවෙ එතරහි ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො–

Monks, at this time, the monk named Ānanda was my attendant, the foremost attendant.

භගවතොහි [Pg.14] පඨමබොධියං අනිබද්ධා උපට්ඨාකා අහෙසුං.

For the Blessed One, in the first period of enlightenment, the attendants were not permanent.

එකදා නාගසමාලො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරි.

One day, Nāgasamāla took the bowl and robe and departed.

ඉදමෙව [Pg.15] තෙ කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා නිවාරයිම්හ.

Having considered this very reason of yours, we prevented you.

එකච්චෙ [Pg.16] භික්ඛූ ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමාති වුත්තෙ අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති.

Some monks, when it is said, 'Let us go by this path,' go by another.

උට්ඨෙහි [Pg.17] ආවුසො ආනන්ද, උට්ඨෙහි ආවුසො ආනන්ද.

Arise, friend Ānanda, arise, friend Ānanda.

කං පනෙත්ථ ආනන්ද ආදීනවං පස්සසි.

What danger, Ānanda, do you see in this?

කං [Pg.18] පනෙත්ථ ආනන්ද ආනිසංසං පස්සසි.

What benefit, Ānanda, do you see in this?

සමවත්තක්ඛන්ධො [Pg.28] අතුලො, සුප්පබුද්ධො ච උත්තරො;

සත්තවාහො විජිතසෙනො, රාහුලො භවති සත්තමො –

Samavattakkhandha, Atula, Suppabuddha, and Uttara; Sattavāha, Vijitasena, and Rāhula is the seventh.

සුතනා [Pg.29] සබ්බකාමාච, සුචිත්තා අථ රොචිනී;

රුචග්ගතී සුනන්දාච, බිම්බා භවති සත්තමා.

Sutanā, Sabbakāmā, Sucittā, and then Rocinī; Rucaggatī, Sunandā, and Bimbā is the seventh.

අනෙකජාතිසංසාරං[Pg.37], සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;

ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං;

ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි.

Through the round of many births I wandered without finding, seeking the house-builder. Painful is birth again and again. O house-builder! You are seen. You shall not build a house again.

සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;

විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා.

All your rafters are broken, your ridgepole is shattered. The mind, gone to the unconditioned, has attained the destruction of craving.

අයොඝනහතස්සෙව[Pg.40], ජලතො ජාතවෙදසො;

අනුපුබ්බූපසන්තස්ස, යථා න ඤාඤතෙ ගති;

එවං සම්මාවිමුත්තානං, කාමබන්ධොඝතාරිනං;

පඤ්ඤාපෙතුං ගති නත්ථි, පත්තානං අචලං සුඛං.

Just as the destination is not known of a blazing fire struck by an iron hammer, as it is gradually extinguished; even so, for those perfectly liberated, who have crossed the flood of sensual bonds, there is no way to point to their destination, they who have attained unshakeable bliss.

න [Pg.44] පන භගවා මිලක්ඛුසදිසො හොති නාපි ආමුත්තමණිකුණ්ඩලො.

But the Blessed One is not like a barbarian, nor does he wear jeweled earrings.

තෙ පන අත්තනො සමානසණ්ඨානමෙව පස්සන්ති.

But they see only an appearance similar to their own.

න [Pg.48] ඛො ආනන්ද එත්තාවතා තථාගතො සක්කතො වා හොති ගරුකතො වා මානිතො වා පූජිතො වා අපචිතො වා.

Not by this much, Ānanda, is the Tathāgata honored, respected, revered, venerated, or esteemed.

කස්මා [Pg.50] පන භගවා අඤ්ඤත්ථ එකං උමාපුප්ඵමත්තම්පි ගහෙත්වා බුද්ධ ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා කතාය පූජාය බුද්ධඤාණෙනාපි අපරිච්ඡින්නං විපාකං වණ්ණෙත්වා–

Why then does the Blessed One, having elsewhere described the immeasurable result—immeasurable even by a Buddha's knowledge—of an offering made by taking just a single flax flower and reflecting on the Buddha's virtues...

යො [Pg.55] ඛො ආනන්ද භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො විහරති සාමීචිප්පටිපන්නො අනුධම්මචාරී සො තථා ගතං සක්කරොති ගරුකරොති මානෙති පූජෙති අපචියති පරමාය –

Whoever, Ānanda, whether monk or nun, layman or laywoman, dwells practicing the Dhamma in accordance with the Dhamma, practicing what is proper, living in conformity with the Dhamma—that person honors, respects, reveres, venerates, and pays homage to the Tathāgata with the highest homage.

සියා [Pg.59] ඛො පනානන්ද තුම්හාකං එවමස්ස ‘අතීතසත්ථුකං පාවචනං, නත්ථි නො සත්ථා’ති.

It might be, Ānanda, that you would think thus: 'The teaching is one whose Teacher has passed away; we have no Teacher.'

න [Pg.60] ඛො පනෙතං ආනන්ද එවං දට්ඨබ්බං.

But, Ānanda, this should not be seen thus.

ධම්මොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තොච, විනයොපි දෙසිතො චෙව පඤ්ඤත්තො ච–

The Dhamma has been taught and laid down, and the Discipline has been taught and laid down.

අස්සොසි [Pg.67] ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතොති.

King Ajātasattu of Magadha, son of the Videhan queen, heard: 'The Blessed One, it is said, has attained final Nibbāna at Kusinārā.'

සත්ථා නාම පරිනිබ්බුතො, න සො සක්කා පුන ආහරිතුං, පොථුජ්ජනිකසද්ධාය පන අම්හාකං රඤ්ඤා සදිසො නත්ථි, සචෙ එස ඉමිනාව නියාමෙන සුණිස්සති, හදයමස්ස ඵලිස්සති. රාජා ඛො පන අම්හෙහි අනුරක්ඛිතබ්බොති.

‘The Teacher, it is said, has attained final Nibbāna; he cannot be brought back again. But in terms of worldly faith, there is no one like our king. If he hears this in this very way, his heart will break. The king, however, must be protected by us.’

දෙව [Pg.68] අම්හෙහි සුපිනකො දිට්ඨො, තස්ස පටිඝාතත්ථං තුම්හෙහි දුකූලදුපට්ටං නිවාසෙත්වා යථා නාසාපුටමත්තං පඤ්ඤායති, එවං චතුමධුරදොණියා නිපජ්ජිතුං වට්ටතීති.

‘Your Majesty, we have seen a dream. To counteract it, you should wear a pair of fine cloths and lie down in a trough of the four sweets, so that only your nostrils are visible.’

දෙව [Pg.69] මරණතො මුච්චනකසත්තො නාම නත්ථි, අම්හාකං ආයුවඩ්ඪනො චෙතියට්ඨානං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අභිසෙකසිඤ්චකො සො භගවා සත්ථා කුසිනාරාය පරිනිබ්බුතොති.

‘Your Majesty, there is no being who is released from death. That Blessed One, the Teacher—our life-increaser, an object of veneration, a field of merit, the sprinkler of consecration—has attained Parinibbāna at Kusinārā.’

භගවා [Pg.71] සබ්බඤ්ඤු නනු ඉමස්මිං ඨානෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසයිත්ථ, සොකසල්ලං මෙ විනොදයිත්ථ, තුම්හෙ මය්හං සොකසල්ලං නීහරිත්ථ, අහං තුම්හාකං සරණං ගතො, ඉදානි පන මෙ පටිවචනම්පි න දෙථ භගවාති.

‘O Blessed One, O Omniscient One, did you not sit in this very spot and teach the Dhamma? You removed my dart of sorrow; you drew out my dart of sorrow. I have gone to you for refuge. But now, O Blessed One, you do not even give me a reply.’

නනු [Pg.72] භගවා අහං අඤ්ඤදා එවරූපෙ කාලෙ තුම්හෙ මහාභික්ඛු සඞ්ඝපරිවාරා ජම්බුදීපතලෙ චාරිකං චරථාති සුණොමි.

‘O Blessed One, have I not heard that at other times, on such occasions, you wander on pilgrimage across Jambudīpa, surrounded by the great Saṅgha of bhikkhus?’

මම පරිදෙවිතෙනෙව න සිජ්ඣති, දසබලස්ස ධාතුයො ආහරාපෙස්සාමීති එවං අස්සොසි.

‘By my lamenting, nothing is accomplished. I will cause the relics of the Ten-Powered One to be brought.’ Thus he resolved upon hearing the news.

සචෙ [Pg.73] දස්සන්ති, සුන්දරං. නො චෙ දස්සන්ති, ආහරණුපායෙන ආහරිස්සාමීති චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා සයම්පි නික්ඛන්තොයෙව.

‘If they give them, it is good. If they do not give them, I will take them by force.’ Having mobilized a fourfold army, he himself set out.

යථා ච අජාතසත්තු, එවං ලිච්ඡවී ආදයොපි.

Just as Ajātasattu, so too the Licchavis and others.

අම්හාකං [Pg.74] ධාතුයො වා දෙන්තු, යුද්ධං වාති කුසිනාරානගරං පරිවාරෙත්වා ඨිතෙ එතං භගවා අම්හාකං ගාමක්ඛෙත්තෙහි පටිවචනං අවොචුං.

When they stood surrounding the city of Kusinārā, demanding, ‘Either give us the relics or give us battle!’, the Mallas spoke this reply: ‘The Blessed One attained Parinibbāna in our village territory.’

න මයං සත්ථු සාසනං පහිණිම්හ, නාපි ගන්ත්වා ආනයිම්හ. සත්ථා පන සයමෙව ආගන්ත්වා සාසනං පෙසෙත්වා අම්හෙ පක්කොසාපෙසි. තුම්හෙපි ඛො පන යං තුම්හාකං ගාමක්ඛෙත්තෙ රතනං උප්පජ්ජති. න තං අම්හාකං දෙථ. සදෙවකෙ ච ලොකෙ බුද්ධරතනසමං රතනං නාම නත්ථි[Pg.75], එවරූපං උත්තමරතනං ලභිත්වා මයං නදස්සාම, න ඛො පන තුම්හෙහියෙව මාතුථනතො ඛීරං පීතං. අම්හෙහිපි මාතුථනතො ඛීරං පීතං, න තුම්හෙයෙව පුරිසා, අම්හෙපි පුරිසා. හොතූති අඤ්ඤමඤ්ඤං අහංකාරං කත්වා සාසනපටිසාසනං පෙසෙන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං මානගජ්ජිතං ගජ්ජන්ති.

‘We did not send a message for the Teacher, nor did we go and bring him. But the Teacher himself came, sent a message, and had us summoned. As for you, whatever jewel arises in your own village territories, you do not give it to us. And in the world with its devas, there is no jewel equal to the Buddha-jewel. Having obtained such a supreme jewel, we shall not give it away. It was not you alone who drank milk from your mothers’ breasts; we too drank milk from our mothers’ breasts. You are not the only men; we too are men.’ Thus, saying ‘So be it!’, filled with conceit towards one another, they sent messages and counter-messages. They roared at each other with the roar of pride.

එතෙ [Pg.76] රාජානො භගවතො පරිනිබ්බුතට්ඨානෙ විවාදං කරොන්ති, න ඛො පනෙතං පතිරූපං, අලං ඉමිනා කලහෙන, වූපසමෙස්සාමි නන්ති.

‘These kings are quarreling at the place where the Blessed One attained Parinibbāna. But this is not proper. Enough of this quarrel. I will pacify it.’

ආචරියස්ස [Pg.77] විය භො සද්දො, ආචරියස්ස විය භො සද්දොති සබ්බෙ නිරවා අහෙසුං.

‘Sirs, the voice is like the teacher's! Sirs, the voice is like the teacher's!’ All became silent.

(1)

(1)

සුණන්තු භොන්තො මම එකවාචං,අම්හාක බුද්ධො අහු ඛන්තිවාදො;

නහි [Pg.78] සාධුයං උත්තමපුග්ගලස්ස,සරීරභාගෙ සියා සම්පහාරො.

‘Let the venerable ones listen to my single word: Our Buddha was a teacher of forbearance; it is not at all proper that there should be conflict over the division of the relics of the supreme person.’

(2)

(2)

සබ්බෙව භොන්තො සහිතා සමග්ගා,සම්මොදමානා කරොමට්ඨභාගෙ;

විත්ථාරිකා හොන්තු, දිසාසු ථූපා;

බහූ ජනා චක්ඛුමතො පසන්නා.

‘Let us all, venerable sirs, united and in harmony, rejoicing together, make eight portions. Let stūpas be widespread in all directions, for many people have faith in the One with Vision.’

න [Pg.79] හි සාධුකං උත්තමපුග්ගලස්ස, සරීරභාගෙ සියා සම්පහාරොති න හි සාධුයන්ති න හි සාධු අයං –

‘It is not at all proper that there should be conflict over the division of the relics of the supreme person.’ This means: it is not proper, it is not good, this is not good.

භගවා [Pg.81] සබ්බසු පුබ්බෙ මයං තුම්හාකං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මිඛචිතං අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනසමුජ්ජලිතසොභං සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං අද්දසාම, ඉදානි පන සුවණ්ණවණ්ණාව ධාතුයො අවසිට්ඨා ජාතා, නයුත්තමිදං භගවා තුම්හාකන්ති පරිදෙවිංසු.

‘O Blessed One, formerly we saw your body adorned with the thirty-two marks of a great man, radiant with the six-colored Buddha-rays, shining with the beauty of the eighty minor characteristics, and golden in color. But now, only golden-colored relics remain. This is not befitting you, O Blessed One,’ they lamented.

කෙන [Pg.82] නු ඛො සදෙවකස්ස ලොකස්ස කඞ්ඛච්ඡෙදනත්ථාය චතුසච්චකථාය පච්චයභූතා භගවතො දක්ඛිණදාඨා ගහිතාති ඔලොකෙන්තො බ්‍රාහ්මණෙන ගහිතාති දිස්වා බ්‍රාහ්මණොපි දඨාය අනුච්ඡවිකං සක්කාරං නසක්ඛිස්සති ගණ්හාමි නත්ථි වෙට්ඨන්තරතො ගහෙත්වා සුවණ්ණචඞ්කොටකෙ ඨපෙත්වා දෙවලොකං නෙත්වා චූළාමණිචෙතියෙ පතිට්ඨපෙසි –

Investigating by whom the Blessed One's right tooth relic—which had been instrumental in the discourse on the Four Truths for the sake of cutting through the doubt of the world with its devas—had been taken, he saw that it was taken by the brahmin. Thinking, ‘The brahmin will not be able to offer fitting honor to the tooth relic. I shall take it. There is nothing to prevent me taking it from within the turban,’ he took it, placed it in a golden casket, brought it to the world of the devas, and enshrined it in the Cūḷāmaṇi Cetiya.

රාජගහෙ [Pg.84] භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි.

In Rājagaha, he had a stūpa built and a festival held for the relics of the Blessed One.

සමණස්ස [Pg.85] ගොතමස්ස පරිනිබ්බුතකාලතො පට්ඨාය බලක්කාරෙන සාධුකීළිතාය උපද්දුතුම්හ, සබ්බෙ නො කම්මන්තා නට්ඨාති.

‘From the time of the ascetic Gotama's Parinibbāna, we have been afflicted by forceful and elaborate festivities, and all our undertakings have been ruined.’

මහාජනො මනං පදොසෙත්වා අපායෙ නිබ්බත්තීති දිස්වා සක්කං දෙවරාජානං ධාතුආහරණූපායං කාරෙස්සාමාති තස්ස සන්තිකං [Pg.86] ගන්ත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා ධාතුආහරණූපායං කරොමි මහාරාජාති ආහංසු.

Seeing that the great populace, having corrupted their minds, were being reborn in states of woe, they resolved, ‘We shall have Sakka, the king of the devas, devise a means to gather the relics.’ Having gone to him and explained the matter, they said, ‘Great King, we shall devise a means to gather the relics.’

භන්තෙ පුථුජ්ජනො නාම අජාතසත්තුනා සමො සද්ධො නාම නත්ථි, න සො මම වචනං කරිස්සති, අපිච ඛො මාරවිභිං සකසදිසං විභිංසකං දස්සෙස්සාමි මහාසද්දං සාවෙස්සාමි යක්ඛගාහකඛිපිතකඅරොචකෙ කරිස්සාමි, තුම්හෙ අමනුස්සා මහාරාජ කුපිතා ධාතුයො ආහරාපෙථාති වදෙය්‍යාථ, එවං සො ආහරාපෙස්සතීති–

‘Venerable sir, there is no worldling with faith equal to King Ajātasattu; he will not do my bidding. However, I will show a terrifying vision like that of Māra, I will cause a great sound to be heard, and I will inflict possession by yakkhas, convulsions, and loss of appetite. You should say, “O great king, the non-humans are angry; have the relics brought!” In this way, he will have them brought.’

මහාරාජ [Pg.87] අමනුස්සා කුපිතා, ධාතුයො ආහරාපෙහීති භණිංසු.

They said, ‘O great king, the non-humans are angry! Have the relics brought!’

න තාව භන්තෙ මය්හං චිත්තං තුස්සති, එවං සන්තෙපි ආහරන්තූති ආහ.

‘Venerable sir, my mind is not yet satisfied, but even so, let them bring them,’ he said.

මහාරාජ [Pg.88] එකං ධාතුනිධානං කාතුං වට්ටතීති ආහ.

He said, ‘O great king, it is fitting to make a single enshrinement of the relics.’

අනාගතෙ [Pg.89] ලඞ්කාදීපෙ මහාවිහාරෙ මහාචෙතියම්හි නිදහිස්සන්ති.

In the future, they will be enshrined in the Great Stūpa of the Great Monastery on the island of Laṅkā.

මහාසාවක චෙතී

The Shrine of the Great Disciples

ඉමස්මිං [Pg.90] ඨානෙ යො පාසාණො අත්ථි, සො අන්තරධායතු, පංසු සුවිසුද්ධා හොතු, උදකං මා උට්ඨහතූති අධිට්ඨාසි.

‘In this place, may whatever stone exists disappear, may the soil be thoroughly pure, may water not rise up’—thus he resolved.

ඉධ රාජා කිං කාරෙතීති පුච්ඡන්තානම්පි මහාසාවකානං චෙතියානීති වදන්ති.

Even when people asked, ‘What is the king having done here?’, they would say, ‘Shrines for the great disciples.’

මාලා [Pg.93] මා මිලායන්තු, ගන්ධා මා විනස්සන්තු, දීපා මා විජ්ඣායන්තූති අධිට්ඨහිත්වා සුවණ්ණපට්ටෙ අක්ඛරානි ඡින්දාපෙසි –

Having resolved, ‘May the garlands not wither, may the perfumes not perish, may the lamps not be extinguished,’ he had the letters engraved on a golden plate.

අනාගතෙ පියදොසො නාම කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අසොකො ධම්මරාජා භවිස්සති, සො ඉමා ධාතුයො විත්ථාරිකා කරිස්සතීති.

‘In the future, a prince named Piyadasi will raise the umbrella and become Asoka, the King of Dhamma. He will make these relics widespread.’

අනාගතෙ [Pg.94] දලිද්දරාජා ඉමං මණිං ගහෙත්වා ධාතූනං සක්කාරං කරොතූති අක්ඛරං ඡින්දාපෙසි.

‘In the future, let a poor king take this gem and pay homage to the relics’—thus he had the letters engraved.

තාත අජාතසත්තුනා ධාතුනිධානං කතං, එත්ථ ආරක්ඛං පට්ඨපෙහීති පහිණි.

He sent a message, saying: ‘Father, a relic enshrinement has been made by Ajātasattu. Establish a guard here.’

පරික්ඛීණොදානි [Pg.99] මෙ ආයූති අඤ්ඤාසි.

My life is now exhausted, he realized.

යෙසඤ්ච දෙවපුත්තානං මරණනිමිත්තානි ආවි භවන්ති.

And for those devaputtas, the signs of death become manifest.

නස්සති [Pg.100] වත භො මෙ අයං සම්පත්තීති භයාභිභූතො අහොසි.

"Alas, this prosperity of mine is being lost," he thought, and was overwhelmed by fear.

අත්ථි නු ඛො කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ලොකපිතා මහො මහාබ්‍රහ්මාවා, යො මෙ හදයනිස්සිතං සොකසල්ලං සමුද්ධරිත්වා ඉමං සම්පත්තිං ථාවරං කරෙය්‍යාති ඔලොකෙන්තො කඤ්චි අදිස්වා පුන අද්දස මාදිසානං සතසහස්සානම්පි උප්පන්නං සොකසල්ලං සම්මාසම්බුද්ධො උද්ධරිතුං පටිබලොති.

"Is there any ascetic or brahmin, a world-father, a great Brahmā, who could pull out this dart of sorrow lodged in my heart and make this attainment stable?" Looking around, he saw no one. Then he saw that a Fully Enlightened Buddha is capable of pulling out the dart of sorrow that has arisen even in hundreds of thousands like me.

අපරිපක්කං [Pg.102] තාවස්ස ඤාණං, කතිපාහං පන අතික්කමිත්වා මයි ඉන්දසාලගුහායං විහරන්තෙ පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා මරණභයභීතො ද්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවතාහි සද්ධිං උපසඞ්කමිත්වා චුද්දස පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වා උපෙක්ඛාපඤ්හවිස්සජ්ජනාවසානෙ අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සතීති චින්තෙත්වා ඔකාසං නාකාසි.

His knowledge was still immature; but thinking, 'After a few days have passed, while I am dwelling in the Indasāla Cave, he will see the five premonitory signs and, terrified by the fear of death, will approach with deities from the two deva worlds, ask fourteen questions, and at the conclusion of the answer to the question on equanimity, he, along with eighty thousand deities, will be established in the fruit of stream-entry,' I did not grant the opportunity.

මම [Pg.103] පුබ්බෙපි එකකස්ස ගතත්තා සත්ථාරා ඔකාසො නකතො, අද්ධා මෙ නත්ථි මග්ගඵලස්ස උපනිස්සයො, එකස්ස පන උපනිස්සයෙ සති චක්කවාළපරියන්තායපි පරිසාය භගවා ධම්මං දෙසෙතියෙව. අවස්සං ඛො පන ද්වීසු දෙවලොකෙසු කස්සචි දෙවස්ස උපනිස්සයො භවිස්සති, තං සන්ධාය සත්ථා දම්මං දෙසෙස්සති. තං සුත්වා අහම්පි අත්තනො දොමනස්සං වූපසමෙස්සාමීති.

"Even before, because I had gone alone, the Teacher did not grant an opportunity. Clearly, I have no supporting condition for the path and its fruit. But if there is a supporting condition for even one person, the Blessed One teaches the Dhamma even to an assembly extending to the limits of the world-system. Surely, in these two deva worlds, there must be some deity who has a supporting condition. The Teacher will teach the Dhamma with that one in mind. Hearing that, I too will pacify my own sorrow."

ද්වීසු [Pg.104] දෙවලොකෙසු දෙවතා ගහෙත්වා ධුරෙන පහරන්තස්ස විය සත්ථාරං උපසඞ්කමිතුං නයුත්තං, අයංපන පඤ්චසිඛො දසබලස්ස උපට්ඨාකො [Pg.105] වල්ලභො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ධම්මං සුණාති, ඉමං පුරතො පෙසෙත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා ඉමිනා කතොකාසෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමීති ඔකාසකරණත්ථං ආමන්තෙසි.

"It is not fitting to approach the Teacher taking the deities from the two deva worlds, as if striking him from the front with a yoke. But this Pañcasikha, the beloved attendant of the Ten-Powered One, goes at any desired moment, asks a question, and listens to the Dhamma. Thinking, 'I will send him ahead to have him secure permission, and when permission has been secured by him, I will approach and ask my question,' he addressed him for the purpose of securing permission.

එවං මහාරාජ හොතු, භද්දං තව යො ත්වං මං එහි මාරිස උය්‍යාන කීළාදීනි වා නටසමජ්ජාදීනි වා දස්සනාය ගච්ඡාමාති අවත්වා බුද්ධං පස්සිස්සාම ධම්මං සොස්සාමාති වදසීති දළ්හතරං උපත්ථම්භෙන්තො දෙවානමින්දස්ස වචනං පටිස්සුත්වා අනුචරියං සහචරණං එකතො ගමනං උපාගමි.

"So be it, great king. It is good for you that you say, ‘Come, sir, let us go to see the Buddha, let us hear the Dhamma,’ instead of saying, ‘Let us go to see the park's amusements or the entertainments of dancers and troupes.’" Thus strengthening the king’s resolve and assenting to the words of the lord of the devas, he undertook to accompany him, to go together with him.

වන්දෙ [Pg.113] තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම්බරුං සූරියවච්ඡසෙ;

යෙන ජාතාසි කල්‍යාණී, ආනන්දජනනී මම.

"O fair Suriyavacchasā, I revere your father, Timbaru. By him you were born, O beautiful one, who brings joy to me."

එවං වුත්තෙ භගවා පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං එතදවොච. සංසන්දති ඛො තෙ පඤ්චසිඛ තන්තිස්සරො ගීතස්සරෙන ගීතස්සරො ච තන්තිස්සරෙන, නච පන තෙ පඤ්චසිඛ තන්තිස්සරො ගීතස්සරං අතිවත්තති ගීතස්සරො ච තන්තිස්සරං. කදා සංයූළ්හා පන තෙ පඤ්චසිඛ ව්මි ගාථා බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා සංයූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතාති –

When this was said, the Blessed One said to Pañcasikha, the gandhabba devaputta: "Your lute's sound, Pañcasikha, accords with your song's melody, and your song's melody accords with your lute's sound. Your lute's sound does not go beyond your song's melody, nor does your song's melody go beyond your lute's sound. But when, Pañcasikha, were these verses composed by you, connected with the Buddha, the Dhamma, the Saṅgha, the Arahants, and sensual pleasure?"

භගවතා [Pg.116] පඤ්චසිඛස්ස ඔකාසො නකතොති දෙවතා ගහෙත්වා තතොව පටිනිවත්තෙය්‍ය. තතො මහාජානියො භවෙය්‍ය, වණ්ණෙ පන කථිතෙ කතො භගවතා පඤ්චසිඛස්ස ඔකාසොති දෙවතාහි සද්ධිං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනාවසානෙ අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සතීති ඤත්වා වණ්ණං කථෙසි.

Thinking, 'The Blessed One has not given Pañcasikha permission,' the deva would have turned back from there. Then a great loss would have occurred. But, knowing: 'When the praise is spoken, permission is given by the Blessed One to Pañcasikha; then he will approach with the deities, ask a question, and at the conclusion of the answer, he will be established in the fruit of stream-entry along with eighty thousand deities'—knowing this, the Buddha spoke the praise.

අථ [Pg.118] ඛො භගවා සක්කං දෙවානමින්දං එතදවොච ‘‘අච්ඡරියමිදං ආයස්මතො කොසියස්ස, අබ්භුතමිදං ආයස්මතො කොසියස්ස තාව බහුකිච්චස්ස බහුකරණීයස්ස යදිදං ඉධාගමන’’න්ති.

Then the Blessed One said to Sakka, the lord of the devas: "It is wonderful, venerable Kosiya, it is amazing, venerable Kosiya, that despite having so many duties and responsibilities, you have come here."

චිරපටිකාහං භන්තෙ භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුකාමො, අපි ච දෙවානං තාවතිංසානං කෙහිචි කෙහිචි කිච්චකරණීයෙහි බ්‍යාවටො, එවාහං නාසක්ඛිං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

"Venerable sir, for a long time I have desired to approach the Blessed One to see him, but being occupied with various duties and affairs of the Tāvatiṃsa devas, I was unable to approach the Blessed One to see him."

තෙ [Pg.120] ‘‘තව සන්තකා, මම සන්තකා’’ති නිච්ඡෙතුං අසක්කොන්තා අඩ්ඩං කරොන්ති, සක්කං දෙවරාජානං පුච්ඡන්ති, සො ‘‘යස්ස විමානං ආසන්නතරං, තස්ස සන්තකා’’ති වදති.

They, unable to decide, arguing 'It is yours,' 'It is mine,' get into a dispute. They ask Sakka, the king of the devas, and he says, 'It belongs to the one whose mansion is nearer.'"

යස්ස [Pg.121] විමානං ඔලොකෙන්තී ඨිතා, තස්ස සන්තකාති වදති.

"He declares, 'It belongs to the one whose mansion they were standing and gazing at.'"

ඉධෙව [Pg.122] භන්තෙ කපිලවත්ථුස්මිං ගොපිකා නාම සක්‍යධීතා අහොසි බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනී, සා ඉත්ථිත්තං විරාජෙත්වා පුරිසත්තං භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා.

"Here in Kapilavatthu, venerable sir, there was a Sakyan daughter named Gopikā. She had faith in the Buddha, faith in the Dhamma, and faith in the Saṅgha, and she was one who fulfilled the precepts. Having become dispassionate towards womanhood and having developed manhood, at the breakup of the body, after death, she was reborn in a good destination, a heavenly world."

තස්ස [Pg.128] ධම්මස්ස පත්තියා, ආගතම්හාසි මාරිස;

කතාවකාසා භගවතා, පඤ්හං පුච්ඡෙමු මාරිස.

"For the sake of attaining that Dhamma, noble sir, we have come. An opportunity has been made by the Blessed One; noble sir, let us ask a question."

පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි;

තස්ස තස්සෙව පඤ්හස්ස, අහං අන්තං කරොමි තෙ.

"Ask me, Vāsava, whatever question you wish in your mind; of that very question, I will make an end for you."

කිං [Pg.129] සංයොජනා නු ඛො මාරිස දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා, තෙ අවෙරා අදණ්ඩා අසපත්තා අබ්‍යාපජ්ජා විහරෙමු අවෙරිනොති ඉති ච නෙසං හොති. අථ ච පන සවෙරා සදණ්ඩා සසපත්තා සබ්‍යාපජ්ජා විහරන්ති සවෙරිනොති.

"Fettered by what, noble sir, do devas, humans, asuras, nāgas, gandhabbas, and whatever other various beings there are—though they wish, 'May we live without enmity, without violence, without conflict, without affliction, free from enmity'—nevertheless live with enmity, with violence, with conflict, with affliction, full of enmity?"

ඉස්සාමච්ඡරියසංයොජනා [Pg.130] ඛො දෙවානමින්ද දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙචඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා, තෙ අවෙරා අදණ්ඩා අසපත්තා අබ්‍යාපජ්ජා විහරෙමු අවෙරිනොති ඉති ච නෙසංහොති, අථ ච පන සවෙරා සදණ්ඩා සසපත්තා සබ්‍යාපජ්ජා විහරන්ති සවෙරිනොති.

"Fettered by envy and stinginess, O lord of the devas, do devas, humans, asuras, nāgas, gandhabbas, and whatever other various beings there are—though they wish, 'May we live without enmity, without violence, without conflict, without affliction, free from enmity'—nevertheless live with enmity, with violence, with conflict, with affliction, full of enmity."

ඉස්සතීති [Pg.132] ඉස්සා, සා පරසම්පත්තීනං උසූයනලක්ඛණා, තත්ථෙව අනභිරතිරසා, තතො විමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා, පරසම්පත්ති පදට්ඨානා, සංයොජනන්ති දට්ඨබ්බා.

It envies, thus it is envy. Its characteristic is jealousy towards others' success; its function, discontent with that; its manifestation, turning away from that; its proximate cause, others' success. It should be seen as a fetter.

මච්ඡෙරභාවො [Pg.133] මච්ඡරියං, තංලද්ධානං වා ලභිතබ්බානං වා අත්තනො සම්පත්තීනං නිගූහනලක්ඛණං, තාසංයෙව පරෙහි සාධාරණභාව අක්ඛමනරසං, සඞ්කොචනපච්චුපට්ඨානං, කටුකඤ්චුකතා පච්චුපට්ඨානං වා, අත්තසම්පත්තිපදට්ඨානං, චෙතසො විරූපභාවොති දට්ඨබ්බං.

The state of being stingy is stinginess. Its characteristic is concealing one's own attainments, whether acquired or to be acquired; its function, being unable to endure sharing them with others; its manifestation, constriction, or a harsh exterior; its proximate cause, one's own attainments. It should be seen as a disfigurement of the mind.

කිං [Pg.136] වණ්ණො එසොති තං තං දොසං වදන්තො පරියත්තිඤ්ච කස්සචි කිඤ්චි අදෙන්තො දුබ්බණ්ණො චෙව එළමූගොච හොති.

"What is this one's character?" Speaking of this and that fault, and not giving any of the teachings to anyone, one becomes both ugly and a stammerer.

යාව [Pg.138] තං නප්පහීයති, තාව දෙවමනුස්සා අවෙරතාදීනි පත්ථයන්තාපි වෙරාදීනි නපරිමුච්චන්තියෙව.

As long as that is not abandoned, so long devas and humans, even while wishing for non-enmity and so forth, are not freed from enmity and the like.

අථ [Pg.139] ඛො සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං උත්තරි පඤ්හං අපුච්ඡි–

Then Sakka, the lord of the devas, asked the Blessed One a further question:

ඉස්සාමච්ඡරියං පන මාරිස කිං නිදානං කිං සමුදයං කිං ජාතිකං කිං පභවං, කිස්මිං සති ඉස්සාමච්ඡරියං හොති, කිස්මිං අසති ඉස්සාමච්ඡරියං න හොතීති.

"But, noble sir, what is the source of envy and stinginess, what is their origin, what is their birth, what is their provenance? When what exists, do envy and stinginess come to be? When what does not exist, do envy and stinginess not come to be?"

ඉස්සාමච්ඡරියං [Pg.140] ඛො දෙවානමින්ද පියාප්පියනිදානං පියාප්පියසමුදයං පියාප්පියජාතිකං පියාප්පියපභවං, පියාප්පියෙ සති ඉස්සාමච්ඡරියං හොති, පියාප්පියෙ අසති ඉස්සාමච්ඡරියං නහොතීති.

"Envy and stinginess, O lord of the devas, have what is liked and disliked as their source, their origin, their birth, and their provenance. When what is liked and disliked exists, envy and stinginess come to be. When what is liked and disliked does not exist, envy and stinginess do not come to be."

න [Pg.141] සක්කා දාතුං, කිලමිස්සති වා උක්කණ්ඨිස්සති වාතිආදීනි වත්වා මච්ඡරියං කරොති.

Saying things like, 'It is not possible to give,' or 'One will become weary,' or 'One will become distressed,' one acts with stinginess.

අහො [Pg.142] වතස්ස එවරූපං න භවෙය්‍යාති ඉස්සං කරොති.

Thinking, 'Oh, if only he did not have such a thing!' one feels envy.

මයම්පෙතං මමායන්තා න පරිභුඤ්ජාම, න සක්කා දාතුන්ති මච්ඡරිය කරොති.

Clinging to this as 'mine,' we do not enjoy it, and thinking 'it is not possible to give,' we act with stinginess.

ඨපෙත්වා [Pg.143] මං කො අඤ්ඤො එවරූපස්ස ලාභීති ඉස්සං වා කරොති, යාචිතො තාවකාලිකම්පි අදදමානො මච්ඡරියං වා කරොති.

'Except for me, who else is a recipient of such a gain?' Thus one envies. Or, when asked, not giving even for a short time, one acts with stinginess.

පියාප්පියං ඛො පන මාරිස කිංනිදානං කිංසමුදයං කිංජාතිකං කිංපභවං, කිස්මිං සති පියාප්පියං හොති, කිස්මිං අසති පියාප්පියං න හොතීති.

And what, friend, is the source, what the origin, what the birth, what the provenance of what is liked and disliked? When what exists, does what is liked and disliked come to be? When what does not exist, does what is liked and disliked not come to be?

පියාප්පියං [Pg.144] ඛො දෙවානමින්ද ඡන්දනිදානං ඡන්දසමුදයං ඡන්දජාතිකං ඡන්දපභවං, ඡන්දෙ සති පියාප්පියං හොති, ඡන්දෙ අසති පියාප්පියං න හොතීති.

What is liked and disliked, O lord of the devas, has desire as its source, desire as its origin, desire as its birth, and desire as its provenance. When desire exists, what is liked and disliked comes to be; when desire does not exist, what is liked and disliked does not come to be.

ඡන්දනිදානන්තිඑත්ථ [Pg.145] පරියෙසනඡන්දො, පටිලාභඡන්දො, පරිභොග ඡන්දො, සන්නිධිඡන්දො, විස්සජ්ජනඡන්දොති පඤ්චවිධො ඡන්දො.

Herein, regarding 'desire as its source,' desire is fivefold: desire for seeking, desire for attainment, desire for enjoyment, desire for accumulation, and desire for dispersal.

ඉමෙ [Pg.147] මං රක්ඛිස්සන්ති ගොපිස්සන්ති මමායිස්සන්ති සම්පරිවාරයිස්සන්තීති.

'These will protect me, guard me, hold me as their own, and attend upon me.'

ඡන්දො ඛො පන මාරිස කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො, කිස්මිං සති ඡන්දො හොති, කිස්මිං අසති ඡන්දො නහොතීති. ඡන්දො ඛො දෙවානමින්ද විතක්කනිදානො විතක්කසමුදයො විතක්කජාතිකො විතක්කපභවො, විතක්කෙ සති ඡන්දො හොති, විතක්කෙ අසති ඡන්දො න හොතීති.

Friend, what is the source, what the origin, what the birth, what the provenance of desire? When what exists, does desire come to be; when what does not exist, does desire not come to be? Desire, O lord of the devas, has thought as its source, thought as its origin, thought as its birth, and thought as its provenance. When thought exists, desire comes to be; when thought does not exist, desire does not come to be.

එත්තකං [Pg.150] රූපස්ස භවිස්සති, එත්තකං සද්දස්ස, එත්තකං ගන්ධස්ස, එත්තකං රසස්ස, එත්තකං ඵොට්ඨබ්බස්ස භවිස්සති, එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස භවිස්සති, එත්තකං නිදහිස්සාමි, එත්තකං පරස්ස දස්සාමීති වවත්ථානං විතක්කවිනිච්ඡයෙන හොති. තෙනාහ ඡන්දො ඛො දෙවානමින්ද විතක්කනිදානොති.

'So much there will be of form, so much of sound, so much of smell, so much of taste, so much of touch; so much will be mine, so much will be another's; so much I will store, so much I will give to others'—such determination comes to be through thought and decision. Therefore it is said: 'Desire, O lord of the devas, has thought as its source.'

කථං [Pg.152] පටිපන්නො පන මාරිස භික්ඛු පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන්නො හොතීති.

But how, venerable sir, is a bhikkhu practicing the path that leads to the cessation of perceptions and notions of proliferation?

සොමනස්සංපාහං [Pg.153] දෙවානමින්ද දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බංපි අසෙවිතබ්බංපි. දොමනස්සංපාහං දෙවානමින්ද දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බංපි අසෙවිතබ්බංපි. උපෙක්ඛංපාහං දෙවානමින්ද දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බංපි අසෙවිතබ්බංපි.

Joy, O lord of the devas, I speak of as twofold: to be cultivated and not to be cultivated. Sorrow, O lord of the devas, I speak of as twofold: to be cultivated and not to be cultivated. Equanimity, O lord of the devas, I speak of as twofold: to be cultivated and not to be cultivated.

කිං [Pg.154] පන භගවතා පුච්ඡිතං කථිතං අපුච්ඡිතං, සානුසන්ධිකං අනනුසන්ධිකන්ති.

But was that which the Blessed One spoke, spoken when asked or unasked, with a connection or without a connection?

පුච්ඡිතමෙව කථිතං නො අපුච්ඡිතං. සානුසන්ධිකමෙව නො අනනුසන්ධිකං.

It was spoken only when asked, not unasked. It was spoken only with a connection, not without a connection.

ඉමෙ [Pg.158] පඤ්චක්ඛන්ධා කිං හෙතුකාති උපපරික්ඛන්ධො අවිජ්ජාදිහෙතුකාති පස්සති.

'These five aggregates—what is their cause?' Investigating, one sees that they have ignorance and so forth as their cause.

අහොසුඛං [Pg.160] අහොසුඛන්ති වාචං නිච්ඡාරයමානවසෙන උප්පජ්ජති.

It arises by way of uttering the words, 'Oh, happiness! Oh, happiness!'

අහොදුක්ඛං [Pg.161] අහොදුක්ඛන්ති විප්පලාපයමානමෙව උප්පජ්ජති.

It arises just as one is lamenting, 'Oh, suffering! Oh, suffering!'

‘‘සොමනස්සංපාහං [Pg.163] දෙවානමින්ද දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බංපි අසෙවිතබ්බංපී’’ති ඉතිඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං. තත්ථ යං ජඤ්ඤා සොමනස්සං ‘‘ඉමං ඛො මෙ සොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’’ති, එවරූපං සොමනස්සං න [Pg.164] සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං ජඤ්ඤා සොමනස්සං ‘‘ඉමං ඛො මෙ සොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ති, එවරූපං සොමනස්සං සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යංචෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. ‘‘සොමනස්සංපාහං දෙවානමින්ද දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බංපි අසෙවිතබ්බංපී’’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

'Joy, O lord of the devas, I speak of as twofold: to be cultivated and not to be cultivated'—thus it was said. And with reference to what was this said? Here, should one know of a joy that 'When I cultivate this joy, unwholesome qualities increase and wholesome qualities decline,' such a joy is not to be cultivated. Here, should one know of a joy that 'When I cultivate this joy, unwholesome qualities decline and wholesome qualities increase,' such a joy is to be cultivated. And of these, between that with applied and sustained thought and that without applied and sustained thought, the latter is more sublime. 'Joy, O lord of the devas, I speak of as twofold: to be cultivated and not to be cultivated'—that which was said, was said with reference to this.

න [Pg.176] ලද්ධං වත මෙ සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙතුන්ති ආවජ්ජතො දොමනස්සං උප්පජ්ජති, අස්සුධාරා පවත්තන්ති ගාමන්ත පබ්භාරවාසී මහාසීවත්ථෙරස්ස විය.

Reflecting, 'Alas, I have not been able to perform the invitation of purity with my fellows in the holy life,' sorrow arises, and streams of tears flow, just as for the elder Mahāsīva who dwelt at the edge of a village or on a mountain slope.

අම්හාකං [Pg.177] ආචරියො අඤ්ඤෙසං අවස්සයො හොති, අත්තනො භවිතුං න සක්කොති, ඔවාදමස්ස දස්සාමීති ආකාසෙන ගන්ත්වා විහාරසමීපෙ ඔතරිත්වා දිවාට්ඨානෙ නිසින්නං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

'Our teacher is a support for others, but he cannot be a support for himself. I will give him advice.' Thinking thus, he went through the sky, descended near the monastery, approached the teacher who was sitting in his daytime dwelling, showed his respects, and sat down to one side.

කිං කාරණා ආගතොසි පිණ්ඩපාතිකාති ආහ.

He asked, 'For what reason have you come, alms-gatherer?'

න [Pg.179] තෙ තුම්හාකං අනුමොදනාය අත්ථොති ආකාසෙ උප්පතිත්වා අගමාසි.

'There is no need for your approval.' Having said this, he rose into the sky and departed.

ඉමස්ස [Pg.180] භික්ඛුනො පරියත්තියා කම්මං නත්ථි, මය්හං පන අඞ්කුසකො භවිස්සාමීති ආගතොති ඤත්වා ඉදානි ඔකාසො න භවිස්සති, පච්චූසකාලෙ ගමිස්සාමීති පත්තචීවරං සමීපෙ කත්වා සබ්බං දිවසභාගං පඨමයාම මජ්ඣිමයාමඤ්ච ධම්මං වාචෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ එකස්මිං ථෙරෙ උද්දෙසං ගහෙත්වා නික්ඛන්තෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා තෙනෙව සද්ධිං නික්ඛන්තො.

Knowing, 'This monk has no work of learning, but he has come thinking, "I will be a goad for him,"' he thought, 'Now there will be no opportunity; I will go at dawn.' Having placed his bowl and robe nearby, and having recited the Dhamma for the entire day and for the first and middle watches of the night, in the last watch, when one elder had taken a topic and departed, he took his bowl and robe and departed with him.

තතො [Pg.182] ‘‘න මඤ්චෙ මය්හං චතූහි ඉරියාපථෙහි මග්ගඵලං උප්පජ්ජිස්සති අරහත්තං අපත්වා නෙව මඤ්චෙ පිට්ඨිං පසාරෙස්සාමි, න පාදෙ ධොවිස්සාමීති මඤ්චං උස්සාපෙත්වා ඨපෙසි.

Then, thinking, 'The path and fruit will not arise for me on a bed through the four postures; until I attain arahantship, I will not stretch out my back on the bed, nor will I wash my feet,' he lifted the bed up and set it aside.

ඉදානි [Pg.183] මෙ තිංසවස්සානි සමණධම්මං කරොන්තස්ස, නාසක්ඛිං අරහත්තං පාපුණිතුං, අද්ධා මෙ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගොවා ඵලංවා නත්ථි, න මෙ ලද්ධං සබ්‍රහ්මචාරීහි සද්ධිං විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙතුන්ති චින්තෙසි.

'Now, for thirty years I have been practicing the ascetic's life, yet I have not been able to attain arahantship. Surely, for me in this existence there is no path or fruit. I have not been able to perform the invitation of purity with my fellows in the holy life,' he thought.

භො [Pg.184] මහාසීවත්ථෙර දෙවතාපි තයා සද්ධිං කෙළිං කරොන්ති, අනුච්ඡවිකං නු ඛො තෙ එතන්ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං අග්ගහෙසි. සො ඉදානි නිපජ්ජිස්සාමීති සෙනාසනං පටිජග්ගිත්වා මඤ්චකං පඤ්ඤපෙත්වා උදකට්ඨානෙ උදකං පච්චුපට්ඨපෙත්වා පාදෙ ධොවිස්සාමීති සොපානඵලකෙ නිසීදි.

'Venerable Mahāsīva, even deities play with you. Is this proper for you?' Developing his insight, he attained arahantship together with the analytical knowledges. Thinking, 'I will now lie down,' he tidied up his lodging, prepared his bed, set out water at the water-stand, and sat on the stair-plank to wash his feet.

අපෙථ [Pg.186] භන්තෙ මාතුගාමොති ඔකාසං කාරෙත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පුරතො උක්කුටිකො නිසීදිත්වා පාදෙ ධොවිස්සාමීති ආහ.

Having made room, he said, 'Venerable sir, let the women depart.' He then approached the elder, paid respects, and sat down squatting before him, saying, 'I will wash your feet.'

තෙ [Pg.194] පණීතතරා දෙවා,අකනිට්ඨා යසස්සිනො;

අන්තිමෙ වත්තමානම්හි,සො නිවාසො භවිස්සති;

Those devas, more sublime, the Akaniṭṭhas, are glorious; in this final existence, that will be their dwelling.

ධම්මදායාදා [Pg.197] මෙ භික්ඛවෙ භවථ, මා ආමිසදායාදා, අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදාති. තුම්හෙ ච භික්ඛවෙ ආමිසදායාදා භවෙය්‍යාථ, නො ධම්මදායාදා. තුම්හෙපි තෙන ආදියා භවෙය්‍යාථ, ආමිස දායාදා සත්ථුසාවකා විහරන්ති, නො ධම්මදායාදාති. අහම්පිතෙන ආදියො භවෙය්‍යං ආමිසදායාදා සත්ථු සාවකා විහරන්ති, නො ධම්මදායාදාති. තුම්හෙ ච මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවෙය්‍යාථ නො ආමිසදායාදා. තුම්හෙපි තෙන ආදියා භවෙය්‍යාථ ධම්මදායාදා සත්ථු සාවකා විහරන්ති, නො ආමිසදායාදාති. අහම්පි තෙන න ආදියො භවෙය්‍යං. ධම්මදායාදා සත්ථු සාවකා විහරන්ති, නො ආමිසදායාදාති. තස්මාතිහ මෙ භික්ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිසදායාදා, අත්ථිමෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදාති.

Be my heirs in the Dhamma, monks, not heirs in material things. I have compassion for you, thinking, 'How may my disciples be heirs in the Dhamma and not heirs in material things?' If you, monks, were to be heirs in material things and not heirs in the Dhamma, you would be liable to reproach for this: 'The Teacher’s disciples live as heirs in material things, not heirs in the Dhamma.' And I would be liable to reproach for this: 'The Teacher’s disciples live as heirs in material things, not heirs in the Dhamma.' But if you, monks, are my heirs in the Dhamma and not heirs in material things, you will not be liable to reproach for this: 'The Teacher’s disciples live as heirs in the Dhamma, not heirs in material things.' And I will not be liable to reproach for this: 'The Teacher’s disciples live as heirs in the Dhamma, not heirs in material things.' Therefore, monks, be my heirs in the Dhamma, not heirs in material things. I have compassion for you, thinking, 'How may my disciples be heirs in the Dhamma and not heirs in material things?'

කහං [Pg.201] බුද්ධො කහං භගවා කහං දෙවදෙවො නරාසභො පුරිසසීහොති භගවන්තං පරියෙසන්ති.

“Where is the Buddha? Where is the Blessed One? Where is the god of gods, the bull among men, the lion of men?” Thus they seek the Blessed One.

වුත්තම්පිචෙතං [Pg.202] ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා සක්කතො හොති ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො ලාභී චීවර පිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං, භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො සක්කතො හොති…පෙ… පරික්ඛාරාන’’න්ති.

And this was said: “At that time, the Blessed One was honored, respected, revered, venerated, and esteemed, and was an obtainer of robes, almsfood, lodgings, and medicinal requisites for the sick. The Saṅgha of monks was also honored… and was an obtainer of… requisites.”

යාවතා ඛො චුන්ද එතරහි සඞ්ඝො වා ගණො වා ලොකෙ උප්පන්නො, නාහං චුන්ද අඤ්ඤං එකසඞ්ඝම්පි සමනුපස්සාමි, එවං ලාභග්ග යසග්ගපත්තං, යථරිව චුන්ද භික්ඛුසඞ්ඝොති.

To the extent that any community or group has arisen in the world today, Cunda, I do not see even one other community that has attained such a peak of gain and fame as has the community of monks.

අම්හාකං [Pg.203] ආචරියස්ස දෙථ, උපජ්ඣායස්ස දෙථාති උච්චාසද්ද මහාසද්දං කරොන්ති. සා ච නෙසං පවත්ති භගවතොපි පාකටා අහොසි. තතො භගවා අනනුච්ඡවිකන්ති ධම්මසංවෙගං උප්පාදෙත්වා චින්තෙසි.

“Give to our teacher, give to our preceptor!” they cry, making a loud, great noise. And this behavior of theirs became known even to the Blessed One. Then the Blessed One, generating a sense of spiritual urgency regarding what was unseemly, reflected.

පච්චයා අකප්පියාති න සක්කා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතුං. පච්චයපටිබද්ධා හි කුලපුත්තානං සමණධම්මවුත්ති. හන්දාහං ධම්මදායාදපටිපදං දෙසෙමි.

It is not possible to lay down a training rule that requisites are unallowable, for the practice of the ascetic life by sons of good families is dependent on requisites. Come now, I will teach the practice of being heirs to the Dhamma.

සා [Pg.204] සික්ඛාකාමානං කුලපුත්තානං සික්ඛාපදපඤ්ඤත්ති විය භවිස්සති නගරද්වාරෙ ඨපිතසබ්බකායිකආදාසො විය ච, යථා හි නගර ද්වාරෙ ඨපිතෙ සබ්බකායිකෙ ආදාසෙ චත්තාරො වණ්ණා අත්තනො ඡායං දිස්වා වජ්ජං පහාය නිද්දොසා හොන්ති.

This will be like the laying down of a training rule for sons of good families who desire training, and like a full-body mirror placed at the city gate. For just as the four castes, seeing their own reflection in a full-body mirror placed at the city gate, abandon their faults and become faultless.

සො [Pg.207] හි බ්‍රාහ්මණ භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා, අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා, මග්ගඤ්ඤූ මග්ගවිදූ මග්ගකොවිදොතිච. සො හාවුසො භගවා ජානං ජානාති, පස්සං පස්සති චක්ඛුභූතො ඤාණභූතො ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො වත්තා පවත්තා අත්ථස්ස නින්නෙතා අමතස්ස දාතා ධම්මස්සාමී තථාගතොතිච, ….

“That Blessed One, brahmin, is the producer of the unarisen path, the generator of the ungenerated path, the declarer of the undeclared path. He is the knower of the path, the expert in the path, the skilled in the path.” “That Blessed One, friend, knowing, knows; seeing, sees. He has become vision, become knowledge, become Dhamma, become Brahmā. He is the speaker, the proclaimer, the guide to the meaning, the giver of the deathless, the lord of the Dhamma, the Tathāgata.”

පණීතෙන [Pg.222] ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි.

With his own hands, he served and satisfied them with excellent hard and soft food.

අරෙ [Pg.234] ත්වං සුගතාතිරිත්තම්පි පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා ඊදිසං ඉච්ඡං උප්පාදෙසි.

Hey, you! Having refused even the surplus almsfood of the Sugata, have you given rise to such a desire?

දුබ්භරො [Pg.236] භික්ඛු න සක්කා පොසිතුං.

A monk who is difficult to support cannot be maintained.

අම්හාකං [Pg.237] භදන්තො සුභරො ථොකෙනපි තුස්සති, මයමෙව නං පොසිස්සාමාති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති.

“Our venerable sir is easy to support; he is content with even a little. We ourselves will support him,” having made this vow, they support him.

‘‘අරෙ [Pg.238] ත්වං නාම තදා සුගතාතිරිත්තම්පි පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා තථා ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපරෙතොපි සමණධම්මං කත්වා අජ්ජ කොසජ්ජමනුයුඤ්ජසි’’ –

“Hey, you! At that time, having refused even the surplus almsfood of the Sugata, and though overcome by such hunger and weakness, you still practiced the ascetic's duty. Yet today you indulge in sloth?”

යා [Pg.239] ච ඛො ආනන්දකථා අභිසල්ලෙඛිතා චෙතොවිනීවරණසප්පායා එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. සෙය්‍යථිදං අප්පිච්ඡකථාති …,.

And whatever talk, Ānanda, is for the sake of effacement, suitable for dispelling the hindrances of the mind, and leads solely to disenchantment, to dispassion, to cessation, to peace, to direct knowledge, to awakening, to Nibbāna—such as talk on having few desires…

ඉදමවොච [Pg.243] භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි.

This the Blessed One said. Having said this, the Sugata rose from his seat and entered the dwelling.

ඉමං [Pg.245] මයා සංඛිත්තෙන උද්දෙසං උද්දිට්ඨං විත්ථාරෙන අවිභත්තං, ධම්මපටිග්ගාහකා භික්ඛූ උග්ගහෙත්වා ආනන්දං වා කච්චානං වා උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡිස්සන්ති, තෙ මය්හං ඤාණෙන සංසන්දෙත්වා කථෙස්සන්ති, තතො ධම්මපටිග්ගාහකා පුන මං පුච්ඡිස්සන්ති, තෙසං අහං සුකථිතං භික්ඛවෙ ආනන්දෙන, සුකථිතං කච්චානෙන, මං චෙපි තුම්හෙ එකමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාථ, අහම්පි නං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යන්ති.

This summary has been stated by me in brief, but not analyzed in detail. The monks who are recipients of the Dhamma, having learned it, will approach Ānanda or Kaccāna and ask them. They will explain it, having compared it with my knowledge. Then the recipients of the Dhamma will ask me again. To them I will say: ‘Monks, it was well spoken by Ānanda, well spoken by Kaccāna. Even if you were to ask me about that same matter, I too would explain it in just the same way.’

චූළගොසිඞ්ගසුත්ත

The Shorter Discourse at Gosiṅga

එවං [Pg.249] මෙ සුතං එකං සමයං භගවා නාතිකෙ විහරති ගිඤ්ජකාවසථෙ, තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ච අනුරුද්ධො ආයස්මා ච නන්දියො ආයස්මා ච කිමිලො ගොසිඞ්ගසාලවනදායෙ විහරන්ති. අථඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙන ගොසිඞ්ගසාලවනදායො, තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසා ඛො දායපාලො භගවන්තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන භගවන්තං එතදවොච ‘‘මා මහාසමණ එතං දායං පාවිසි, සන්තෙත්ථ තයො කුලපුත්තා අත්තකාමරූපා විහරන්ති, මා තෙසං අඵාසුකමකාසී’’ති.

Thus have I heard. At one time the Blessed One was dwelling at Nātika in the Brick Hall. At that time, the Venerable Anuruddha, the Venerable Nandiya, and the Venerable Kimbila were dwelling in the Gosiṅga Sāla-tree Grove. Then, in the evening, the Blessed One rose from his seclusion and went to the Gosiṅga Sāla-tree Grove. The grove-keeper saw the Blessed One coming from afar. Having seen him, he said to the Blessed One, “Great Ascetic, do not enter this grove. There are three sons of good families dwelling here, intent on their own welfare. Do not cause them discomfort.”

අහං [Pg.253] ඉමෙ කුලපුත්තෙ පග්ගණ්හිත්වා උක්කංසිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා ධම්මං නෙසං දෙසෙස්සාමීති.

I will support these sons of good families, uplift them, greet them with friendly words, and teach them the Dhamma.

අස්සොසි [Pg.258] ඛො ආයස්මා අනුරුද්ධො දායපාලස්ස භගවතා සද්ධිං මන්තයමානස්ස. සුත්වාන දායපාලං එතදවොච, මා ආවුසො දායපාල භගවන්තං වාරෙසි, සත්ථා නො භගවා අනුප්පත්තොති.

The Venerable Anuruddha heard the grove-keeper conversing with the Blessed One. Having heard, he said to the grove-keeper, “Friend grove-keeper, do not prevent the Blessed One. Our Teacher, the Blessed One, has arrived.”

මයං [Pg.259] තයො ජනා ඉධ විහරාම, අඤ්ඤෙ පබ්බජිතා නාම නත්ථි, අයඤ්ච දායපාලො පබ්බජිතෙන විය සද්ධිං කථෙති, කො නු ඛො භවිස්සතීති.

“We three persons dwell here; there are no other renunciants. And this grove-keeper speaks as if with a renunciant. Who could it be?”

අයං [Pg.260] දායපාලො ඵණකතං ආසිවිසං ගීවාය ගහෙතුං හත්ථං පසාරෙන්තොවිය ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන සද්ධිං කථෙන්තොව න ජානාති, අඤ්ඤතරභික්ඛුනා විය සද්ධිං කථෙතීති.

“This grove-keeper, like one stretching out his hand to grasp a poisonous snake with raised hood by the neck, does not know that he is speaking with the foremost person in the world, but speaks as if conversing with some ordinary monk.”

මයං [Pg.261] තයො ජනා සමග්ගවායං වසාම. සචාහං එකකොව පච්චුග්ගමනං කරිස්සාමි. සමග්ගවාසො නාම න භවිස්සතීති පියමිත්තෙ ගහෙත්වාව පච්චුග්ගමනං කරිස්සාමි. යථා ච භගවා මය්හං පියො, එවං සහායානම්පි මෙ පියොති, තෙහි සද්ධිං පච්චුග්ගමනං කාතුකාමො සයං අකත්වාව උපසඞ්කමි.

“We three persons dwell here in harmony. If I alone were to go to greet him, it would not be a harmonious dwelling. Taking my dear friends with me, I will go to greet him. For just as the Blessed One is dear to me, so too are my companions dear to me.” Desiring to go and greet him with them, he approached his companions rather than going alone.

තස්ස [Pg.271] මය්හං භන්තෙ එවං හොති, යං නූනාහං සකං චිත්තං නික්ඛිපිත්වා ඉමෙසංයෙව ආයස්මන්තානං චිත්තස්ස වසෙන වත්තෙය්‍යන්ති. සො ඛො අහං භන්තෙ සකං චිත්තං නික්ඛිපිත්වා ඉමෙසංයෙව ආයස්මන්තානං චිත්තස්ස වසෙන වත්තාමි, නානාහි ඛො නො භන්තෙ කායා එකඤ්ච පන මඤ්ඤෙ චිත්තන්ති.

“Venerable sir, it occurred to me: ‘What if I were to set aside my own mind and conduct myself according to the minds of these venerable ones?’ So, venerable sir, I set aside my own mind and conduct myself according to the minds of these venerable ones. Though our bodies are different, venerable sir, I think our mind is one.”

සාධු [Pg.274] සාධු අනුරුද්ධා, කච්චි පන වො අනුරුද්ධා අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරථාති.

“Good, good, Anuruddhas. But tell me, Anuruddhas, are you dwelling diligent, ardent, and resolute?”

තග්ඝ මයං භන්තෙ අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරාමාති.

“Indeed, venerable sir, we dwell diligent, ardent, and resolute.”

යථා [Pg.275] කථං පන තුම්හෙ අනුරුද්ධා අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරථාති.

“But in what way, Anuruddhas, do you dwell diligent, ardent, and resolute?”

අත්ථි [Pg.284] පන වො අනුරුද්ධා එවං අප්පමත්තානං ආතාපීනං පහිතත්තානං විහරන්තානං උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරොති.

“And have you, Anuruddhas, while dwelling thus diligent, ardent, and resolute, attained any state beyond the human, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, a comfortable abiding?”

කිං [Pg.285] හි නො සියා භන්තෙ. ඉධ මයං භන්තෙ යාවදෙව ආකඞ්ඛාම, විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාම, අයං ඛො නො භන්තෙ අම්හාකං අප්පමත්තානං ආතාපීනං පහිතත්තානං විහරන්තානං උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරොති.

“Why should it not be so for us, venerable sir? Here, venerable sir, whenever we wish, secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, we enter and dwell in the first jhāna, which is accompanied by thought and examination, with rapture and happiness born of seclusion. This, venerable sir, is the state beyond the human, the distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, the comfortable abiding that we have attained while dwelling diligently, ardently, and resolutely.”

සගාථාවග්ගසංයුත්ත අට්ඨකථා

The Commentary on the Connected Discourses with Verses

යක්ඛසංයුත්ත

The Connected Discourses with Yakkhas

ආළවකසුත්ත

The Āḷavaka Sutta

එවං [Pg.1] මෙ සුතං එකං සමයං භගවා ආළවියං විහරති ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ.

Thus have I heard. At one time the Blessed One was dwelling at Āḷavī, in the dwelling of the yakkha Āḷavaka.

නාසක්ඛි [Pg.3] මිගං ගහෙතුන්ති අපවාදමොචනත්ථං කාජෙනාදාය ආගච්ඡන්තො නගරස්සාවිදූරෙ බහලපත්තපලාසං මහානිග්‍රොධං දිස්වා පරිස්සමවිනොදනත්ථං තස්ස මූලමුපගතො.

To dispel the reproach of being unable to capture the deer, he came carrying it on his shoulder. Not far from the city, seeing a great banyan tree with dense leaves and foliage, he approached its root to relieve his fatigue.

යෙ [Pg.5] යෙ වජ්ජා හොන්ති, තෙ තෙ සන්ධාය ‘‘යො ජීවිතත්ථිකො, සො නික්ඛමතූ’’ති භණති.

Whatever criminals there are, referring to them, he says, 'Whoever values life, let him depart.'

රාජා [Pg.6] චොරෙ ගහෙත්වා යක්ඛස්ස දෙතීති මනුස්සා චොරකම්ම තො පටිවිරතා. තතො අපරෙන සමයෙන නවචොරානං අභාවෙන පුරාණචොරානඤ්ච පරික්ඛයෙන බන්ධනාගාරානි සුඤ්ඤානි අහෙසුං.

Because the king captures thieves and gives them to the yakkha, people refrained from thievery. Then, after some time, due to the absence of new thieves and the depletion of old ones, the prisons became empty.

රාජා [Pg.7] අම්හාකං පිතරං අම්හාකං පිතාමහං පෙසෙතීති මනුස්සා ඛොභං කරිස්සන්ති, මා වො එතං රුච්චීති වාරෙසි.

'The king is sending our father and our grandfather'—thus people will be agitated. 'Let this not be agreeable to you,' he forbade them.

නත්ථි [Pg.8] දෙව නගරෙ දාරකො ඨපෙත්වා අන්තෙපුරෙ තව පුත්තං ආළවකකුමාරන්ති.

'There is no child, sire, in the city except for your son, Prince Āḷavaka, in the inner palace.'

අථ [Pg.15] ඛො ආළවකො යක්ඛො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං එතදවොච නික්ඛම සමණාති. සාධාවුසොති භගවා නික්ඛමි. පවිස සමණාති. සාධාවුසොති භගවා පාවිසි. දුතියම්පි ඛො ඔළවකො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච නික්ඛම සමණාති. සාධාවුසොති භගවා නික්ඛමි. පවිස සමණාති. සාධාවුසොති භගවා පාවිසි. තතියම්පි ඛො ආළවකො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච නික්ඛම සමණාති. සාධාවුසොති භගවා නික්ඛමි. පවිස සමණාති. සාධාවුසොති භගවා පාවිසි. චතුත්ථම්පි ඛො ආළවකො යක්ඛො භගවන්තං එතදවොච නික්ඛම සමණාති. න ඛ්වාහං තං ආවුසො නික්ඛමිස්සාමි. යං තෙ කරණීයං, තං කරොහීති. පඤ්හං තං සමණ පුච්ඡිස්සාමි, සචෙ මෙ න බ්‍යාකරිස්සසි, චිත්තං වා තෙ ඛිපිස්සාමි, හදයං වා තෙ ඵාලෙස්සාමි, පාදෙසු වා ගහෙත්වා පාරගඞ්ගාය ඛිපිස්සාමීති. න ඛ්වාහං තං ආවුසො පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය, යො මෙ චිත්තං වා ඛිපෙය්‍ය හදයං වා ඵාලෙය්‍ය පාදෙසු වා ගහෙත්වා පාරගඞ්ගාය ඛිපෙය්‍ය. අපිච ත්වං ආවුසො පුච්ඡ යදා කඞ්ඛසීති.

Then the yakkha Āḷavaka approached the Blessed One. Having approached, he said to the Blessed One, 'Come out, ascetic!' 'Very well, friend,' the Blessed One came out. 'Enter, ascetic!' 'Very well, friend,' the Blessed One entered. A second time, the yakkha Āḷavaka said to the Blessed One, 'Come out, ascetic!' 'Very well, friend,' the Blessed One came out. 'Enter, ascetic!' 'Very well, friend,' the Blessed One entered. A third time, the yakkha Āḷavaka said to the Blessed One, 'Come out, ascetic!' 'Very well, friend,' the Blessed One came out. 'Enter, ascetic!' 'Very well, friend,' the Blessed One entered. A fourth time, the yakkha Āḷavaka said to the Blessed One, 'Come out, ascetic!' 'I will not come out for you, friend. Do what you must.' 'I will ask you a question, ascetic. If you do not answer me, I will scatter your mind, or split your heart, or seize you by the feet and throw you across the Ganges.' 'Friend, I do not see anyone in this world with its gods, Māras, and Brahmās, among this generation with its ascetics and brahmins, gods and humans, who could scatter my mind, or split my heart, or seize me by the feet and throw me across the Ganges. But ask, friend, whatever you wish.'

කො [Pg.19] සො භගවානාම, යො මම භවනං පවිට්ඨොති ආහ.

'Who is this called the Blessed One who has entered my dwelling?' he said.

න ත්වං ආවුසො ජානාසි භගවන්තං අම්හාකං සත්ථාරං, යො තුසිතභවනෙ ඨිතො පඤ්චමහාවිලොකිතං විලොකෙත්වාතිආදිනා නයෙන යාව දම්මචක්කපවත්තනා කථෙන්තා පටිසන්ධිආදීසු ද්වත්තිංසපුබ්බනිමිත්තානි වත්වා ඉමානිපි ත්වං ආවුසො අච්ඡරියානි නාද්දසාති චොදෙසුං.

'Friend, do you not know the Blessed One, our Teacher—who, residing in the Tusita heaven, surveyed the five great considerations, and so on, recounting up to the turning of the Wheel of Dhamma, and describing the thirty-two portents beginning with rebirth—and have you not seen these marvels?' Thus they reproached him.

පස්සථ [Pg.21] දානි තුම්හාකං වා සත්ථා මහානුභාවො, අහං වාති දක්ඛිණපාදෙන සට්ඨියොජනමත්තං කෙලාසපබ්බතකූටං අක්කමි.

'Now see whether your Teacher is of great power, or I am'—so saying, with his right foot he trod upon the summit of Mount Kelāsa, sixty yojanas in extent.

යං [Pg.27] නූනාහං කෙනචි අජෙය්‍යං දුස්සාවුධං මුඤ්චෙය්‍යන්ති.

'What if I were to discharge the Dussāvudha weapon, which is irresistible to anyone?'

ඉදං [Pg.30] කාරණං මෙත්තාවිහාරයුත්තො සමණො, හන්ද නං රොසෙත්වා මෙත්තාය වියොජෙමීති ඉමිනා සම්බන්ධෙනෙතං වුත්තං, අථ ඛො ආළවකො යක්ඛො යෙන භගවා…පෙ… නික්ඛම සමණාති.

This is the reason: 'The ascetic is devoted to dwelling in loving-kindness. Come, let me provoke him and separate him from his loving-kindness.' In this connection it was said: Then the yakkha Āḷavaka approached the Blessed One... 'Come out, ascetic!'

‘‘සුබ්බචො [Pg.31] වතායං සමණො එකවචනෙනෙව නික්ඛන්තො, එවං නාම නික්ඛමෙතුං සුඛං සමණං අකාරණෙනෙවාහං සකලරත්තිං යුද්ධෙන අබ්භුය්‍යාසින්ති මුදුචිත්තො හුත්වා පුන චින්තෙසි –

'Indeed, this ascetic is docile. At a single word, he went forth. How easy it is for an ascetic to go forth! Without cause, I have been assailing him with battle all night long.' With a softened heart, he thought again:

සුබ්බචො [Pg.33] අයං සමණො නික්ඛමාති වුත්තො නික්ඛමති. පවිසාති වුත්තො පවිසති. යංනූනාහං ඉමං සමණං එවමෙව සකලරත්තිං කිලමෙත්වා පාදෙ ගහෙත්වා පාරගඞ්ගාය ඛිපෙය්‍යන්ති පාපකං චිත්තං උප්පාදෙත්වා චතුත්ථවාරං ආහ නික්ඛම සමණාති.

'This ascetic is docile. When told, 'Go out,' he goes out; when told, 'Come in,' he comes in. Suppose I were to harass this ascetic like this the whole night long, seize him by the feet and throw him across the Ganges.' Having produced this evil thought, for the fourth time he said, 'Go out, ascetic!'

කිං [Pg.37] සූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං,කිංසු සුචිණ්ණං සුඛමාවහාති;

කිංසු හවෙ සාදුතරං රසානං,කථං ජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨන්ති;

'What here is a person’s best wealth? What well-practiced brings happiness? What indeed is the most savory of flavors? What kind of life do they call the best?'

සද්ධීධ [Pg.39] විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨං,ධම්මො සුචිණ්ණො සුඛමාවහාති;

සච්චං හවෙ සාදුතරං රසානං,පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨන්ති.

'Faith here is a person’s best wealth; Dhamma well-practiced brings happiness; Truth indeed is the sweetest of flavors; A life lived with wisdom, they say, is the best.'

සද්ධො [Pg.41] සීලෙන සම්පන්නො,යසො භොගසමප්පිතො;

යං යං පදෙසං භජති,තත්ථ තත්ථෙව පූජිතොති වචනතො –

'Endowed with faith and virtue, possessed of fame and wealth, whatever place one frequents, right there is one honored'—according to this saying.

සච්චෙන [Pg.43] වාචෙනුදකම්පි ධාවති,විසම්පි සච්චෙන හනන්ති පණ්ඩිතා;

සච්චෙන දෙවො ථනයං පවස්සති,සච්චෙ ඨිතා නිබ්බුතිං පත්ථයන්ති.

'By a word of truth, even water runs; by truth, the wise overcome poison; by truth, the god makes the thunder sound; those established in truth long for Nibbāna.'

යෙකෙචිමෙ අත්ථි රසා පථබ්‍යා,සච්චං තෙසං සාදුතරං රසානං;

සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච,තරන්ති ජාතිමරණස්ස පාරන්ති.

'Whatever tastes exist on earth, truth is the most savory of them; established in truth, ascetics and brahmins cross over to the far shore of birth and death.'

කථංසු [Pg.46] තරති ඔඝං, කථංසු තරති අණ්ණවං;

කථංසු දුක්ඛමච්චෙති, කථංසු පරිසුජ්ඣති.

'How does one cross the flood? How does one cross the sea? How does one overcome suffering? How does one become purified?'

සද්ධාය [Pg.47] තරති ඔඝං, අප්පමාදෙන අණ්ණවං;

වීරියෙන දුක්ඛමච්චෙති, පඤ්ඤාය පරිසුජ්ඣති.

'By faith, one crosses the flood; by diligence, the sea; by energy, one overcomes suffering; by wisdom, one is purified.'

කථංසු [Pg.50] ලභතෙ පඤ්ඤං, කථංසු වින්දතෙ ධනං;

කථංසු කිත්තිං පප්පොති, කථං මිත්තානි ගන්ථති;

අස්මා ලොකා පරං ලොකං, කථං පෙච්ච න සොචතීති–

'How does one gain wisdom? How does one obtain wealth? How does one attain fame? How does one make friends? Passing from this world to the next, how does one not grieve after death?'

සද්දහානො [Pg.51] අරහතං, ධම්මං නිබ්බානපත්තියා;

සුස්සූසං ලභතෙ පඤ්ඤං, අප්පමත්තො විචක්ඛණො.

One who has faith in the Arahants and in the Dhamma for attaining Nibbāna, being eager to hear, heedful, and discerning, obtains wisdom.

පතිරූපකාරී [Pg.54] ධුරවා, උට්ඨාතා වින්දතෙ ධනං;

සච්චෙන කිත්තිං පප්පොති, දදං මිත්තානි ගන්ථති.

One who acts appropriately, is diligent, and industrious gains wealth; by truth one attains fame; by giving one gathers friends.

අස්මා ලොකො පරං ලොකං, එවං පෙච්ච න සොචති.

From this world to the other world, having departed thus, one does not grieve.

යස්සෙතෙ [Pg.56] චතුරො ධම්මා,සද්ධස්ස ඝරමෙසිනො;

සච්චං දම්මො ධිති චාගො,ස වෙ පෙච්ච න සොචති;

For a faithful householder, for whom these four qualities exist—truth, self-control, fortitude, and generosity—that one, having passed on, does not grieve.

ඉඞ්ඝ [Pg.58] අඤ්ඤෙපි පුච්ඡස්සු,පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ;

යදි සච්චා ධම්මා චාගා,ඛන්ත්‍යා භිය්‍යොධ විජ්ඣති.

Come, ask other ascetics and brahmins too: if anything more excellent than truth, self-control, generosity, and patience is found here.

කථං [Pg.60] නු දානි පුච්ඡෙය්‍යං, පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ;

යොහං අජ්ජ පජානාමි, යො අත්ථො සම්පරායිකො.

'Why now should I question the various ascetics and brahmins, when today I understand what is beneficial for the future?'

අත්ථාය [Pg.62] වත මෙ බුද්ධො, වාසායාළවිමාගමා;

යොහං අජ්ජ පජානාමි, යත්ථ දින්නං මහප්ඵලං.

'For my benefit, indeed, the Buddha came to Āḷavī to dwell; today I understand where a gift yields great fruit.'

සො [Pg.63] අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං;

නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

I shall wander from village to village, from town to town, paying homage to the Perfectly Enlightened One and to the excellent nature of the Dhamma.

ඉමං [Pg.65] කුමාරං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං,සබ්බඞ්ගුපෙතං පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනං;

උදග්ගචිත්තො සුමනො දදාමි තෙ,පටිග්ගහ ලොකහිතාය චක්ඛුමාති.

This prince, endowed with the marks of a hundred merits, complete in all limbs, perfect in characteristics—with uplifted heart and joyful mind I give him to you. Accept him, O Seer, for the welfare of the world.

දීඝායුකො [Pg.66] හොතු අයං කුමාරො,තුවඤ්ච යක්ඛ සුඛිතො භවාහි;

අබ්‍යාධිතා ලොකහිතාය තිට්ඨථ;

අයං කුමාරො සරණමුපෙති බුද්ධං…පෙ… ධම්මං…පෙ… සඞ්ඝං.

May this prince be long-lived, and may you, O yakkha, be happy. May you all remain free from illness for the welfare of the world. This prince goes for refuge to the Buddha… to the Dhamma… to the Sangha.

මහාවග්ගසංයුත්ත අට්ඨකථා

The Commentary on the Connected Discourses of the Great Chapter

එකං [Pg.71] සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො මගධෙසු විහරති නාලකගාමකෙ ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. චුන්දො ච සමණුද්දෙසො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස උපට්ඨාකො හොති.

On one occasion the Blessed One was dwelling at Sāvatthī, in Jeta's Grove, Anāthapiṇḍika's monastery. At that time, the Venerable Sāriputta was dwelling among the Magadhans in the village of Nālakagāma, afflicted, suffering, and gravely ill. And the novice Cunda was the Venerable Sāriputta's attendant.

අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො තෙනෙව ආබාධෙන පරිනිබ්බායි. අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස පත්තචීවරමාදාය යෙන සාවත්ථි ජෙතවනං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො, යෙනා යස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, එකමන්තං නිසින්නො ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච ‘‘ආයස්මා භන්තෙ සාරිපුත්තො පරිනිබ්බුතො, ඉදමස්ස පත්තචීවර’’න්ති. අත්ථි ඛො ඉදං ආවුසො චුන්ද කථා පාභතං භගවන්තං දස්සනාය, ආයාමාවුසො චුන්ද, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිස්සාම, උපසඞ්කමිත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙස්සාමාති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසො ආයස්මතො ආනන්දස්ස පච්චස්සොසි.

Then the Venerable Sāriputta attained final Nibbāna from that very illness. Then the novice Cunda, taking the Venerable Sāriputta's bowl and robe, went to Sāvatthī, to Jeta's Grove, Anāthapiṇḍika's monastery, to where the Venerable Ānanda was. Having approached the Venerable Ānanda and paid homage to him, he sat down to one side. Seated to one side, the novice Cunda said to the Venerable Ānanda: “Venerable sir, the Venerable Sāriputta has attained final Nibbāna; this is his bowl and robe.” “Friend Cunda, this news is a gift to be brought for an audience with the Blessed One. Come, friend Cunda, let us approach the Blessed One and report this matter to him.” “Yes, venerable sir,” the novice Cunda replied to the Venerable Ānanda.

බුද්ධා [Pg.75] නු ඛො පඨමං පරිනිබ්බායන්ති, උදාහු අග්ගසාවකාති.

Do the Buddhas attain final Nibbāna first, or the chief disciples?

අනුජානාතු [Pg.78] මෙ භන්තෙ භගවා, අනුජානාතු සුගතො. පරිනිබ්බාන කාලො මෙ, ඔස්සට්ඨො මෙ ආයුසඞ්ඛාරොති.

Venerable sir, may the Blessed One grant me leave; may the Sugata grant me leave. The time for my final Nibbāna has come; my life-formation has been relinquished.

කත්ථ [Pg.79] පරිනිබ්බායිස්සසි සාරිපුත්තාති.

Where will you attain final Nibbāna, Sāriputta?

අත්ථි භන්තෙ මගධෙසු නාලකගාමෙ ජාතොවරකො, තත්ථාහං පරිනිබ්බායිස්සාමීති.

Venerable sir, in the land of Magadha, in the village of Nālakagāma, is the room where I was born. There I shall attain final Nibbāna.

යස්ස දානි ත්වං සාරිපුත්ත කාලං මඤ්ඤසි, ඉදානි පන තෙ ජෙට්ඨකනිට්ඨ භාතිකානං තාදිසස්ස භික්ඛුනො දස්සනං දුල්ලභං භවිස්සති, දෙසෙහි නෙසං ධම්මන්ති ආහ.

Sāriputta, you may do as you think it is now time for. But now, the sight of such a monk as you will be difficult for your elder and younger brothers to obtain. Teach them the Dhamma.

අථඛො [Pg.103] ආයස්මා ච ආනන්දො චුන්දො ච සමණුද්දෙසො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු, එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච ‘‘අයං භන්තෙ චුන්දො සමණුද්දෙසො ‘එවමාහ ආයස්මා භන්තෙ සාරිපුත්තො [Pg.104] පරිනිබ්බුතො, ඉදමස්ස පත්තචීවර’න්ති. අපිච මෙ භන්තෙ ‘මධුරක ජාතො විය කායො, දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති, ධම්මාපි මං නප්පටිභන්ති ආයස්මා සාරිපුත්තො පරිනිබ්බුතො’ති’’ සුත්වා–

Then the Venerable Ānanda and the novice Cunda approached the Blessed One. Having approached and paid homage to the Blessed One, they sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Ānanda said to the Blessed One: “Venerable sir, this novice Cunda says: ‘Venerable sir, the Venerable Sāriputta has attained final Nibbāna; this is his bowl and robe.’ Moreover, venerable sir, upon hearing that the Venerable Sāriputta has attained final Nibbāna, my body feels as if it were drugged, the directions are unclear to me, and the teachings do not come to mind.”

අප්පකෙනපි [Pg.105] මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධමන්ති.

Even with little, a wise and discerning person raises themself, like one fanning a tiny fire.

යො [Pg.110] පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තංවීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං;

පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තං.

He who went forth for five hundred births, having abandoned delightful sensual pleasures; him, free from lust, with senses well-composed, the one fully extinguished—venerate Sāriputta.

ඛන්තිබලො පථවිසමො න කුප්පති,නචාපි චිත්තස්ස වසෙන වත්තති;

අනුකම්පකො කාරුණිකො ච නිබ්බුතො,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තං.

Strong in patience, like the earth, he is not angered, nor does he act under the sway of his mind; compassionate, merciful, and quenched—venerate Sāriputta, the one fully extinguished.

චණ්ඩාලපුත්තො [Pg.111] යථා නගරං පවිට්ඨො,නීචමනො චරති කළොපිහත්ථො;

තථා අයං විහරති සාරිපුත්තො,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තං.

Just as an outcast's son, having entered a city, walks with a humble mind, a potsherd in hand; so does this Sāriputta dwell—venerate Sāriputta, the one fully extinguished.

උසභො යථා ඡින්නවිසාණකො,අහෙට්ඨයන්තො චරති පුරන්තරෙ වනෙ;

තථා අයං විහරති සාරිපුත්තො;

පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්තන්ති.

Like a bull with broken horns, he wanders, harming none, in town and forest; so too does this Sāriputta dwell—venerate Sāriputta, the one fully extinguished.

අපිච [Pg.112] මෙ භන්තෙ මධුරකජාතො විය කායො.

Moreover, venerable sir, my body feels as if it has become drugged.

කිං [Pg.113] නුඛො තෙ ආනන්ද සාරිපුත්තො සීලක්ඛන්ධං වා ආදාය පරිනිබ්බුතො, සමාධික්ඛන්ධං වා ආදාය පරිනිබ්බුතො, පඤ්ඤාක්ඛන්ධං වා ආදාය පරිනිබ්බුතො, විමුත්තික්ඛන්ධං වා ආදාය පරිනිබ්බුතො, විමුත්ති ඤාණදස්සනක්ඛන්ධං වා ආදාය පරිනිබ්බුතොති.

What, Ānanda? Has Sāriputta attained final Nibbāna taking with him the aggregate of virtue, or the aggregate of concentration, or the aggregate of wisdom, or the aggregate of liberation, or the aggregate of the knowledge and vision of liberation?

නනු [Pg.116] තං ආනන්ද මයා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං සබ්බෙහි පියෙහි මනා පෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො, තං කුතෙත්ථ ආනන්ද ලබ්භා ‘‘යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත මාපලුජ්ජී’’ති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

Ānanda, have I not already declared that for all things that are dear and agreeable, there is otherness, separation, and difference? How, Ānanda, could it be possible that what is born, come to be, conditioned, and subject to disintegration should not disintegrate? That is not possible.

දසකනිද්දෙස

The Exposition of the Tens

තත්ථ [Pg.124] කතමං තථාගතස්ස ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං ඤාණං. ඉධ තථාගතො ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති පජානාති, ‘‘ඨානඤ්ච ඛො එතං විජ්ජති යං පුථුජ්ජනො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති –

Therein, what is the Tathāgata’s knowledge, as it actually is, of what is possible as possible and what is impossible as impossible? Here, the Tathāgata understands: “It is impossible, there is no occasion, that a person accomplished in view would regard any conditioned thing as permanent—that is not possible.” And he understands: “It is possible that an ordinary person would regard some conditioned thing as permanent—that is possible.”

කම්මතො [Pg.135] ද්වාරතො චෙව;

කප්පට්ඨිතියතො තථා;

පාකසාධාරණාදීහි;

විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

By action and by door; and likewise by world-cycle duration; by ripening, commonality, and so on; the analysis should be understood.

මයා [Pg.154] භන්තෙ උප්පන්නො චොරො න සක්කා පටිබාහිතුං, සඞ්ඝො පරසමුද්දං ගච්ඡතු, අහං සමුද්දාරක්ඛං කරිස්සාමීති.

Venerable sir, a thief has arisen whom I cannot repel. Let the Saṅgha go to the other side of the sea; I will guard the sea.

ආවුසො මහාසොණ අභිරුහ මහාඋලුම්පන්ති.

Friend Mahāsoṇa, get on the great raft.

නාහං [Pg.155] භන්තෙ තුම්හෙසු අගච්ඡන්තෙසු ගමිස්සාමීති යාවතතියං කථෙත්වාපි ථෙරං ආරොපෙතුං අසක්කොන්තා නිවත්තිංසු.

“Venerable sirs, I will not go while you are not going.” Even after he said this for a third time, being unable to get the elder on board, they turned back.

එවරූපස්ස [Pg.156] නාම ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තස්ස සරීරධාතුනිචයට්ඨානං අනාථං ජාතන්ති චින්තයමානො නිසීදි.

He sat down, reflecting: “That the state of this collection of bodily relics has become helpless, for one of such a nature who had attained the pinnacle of gain and fame.”

භන්තෙ [Pg.158] එතං පණ්ණඛාදකමනුස්සානං වසනට්ඨානං, ධූමො පඤ්ඤායති, අහං පුරතො ගමිස්සාමීති ථෙරං වන්දිත්වා අත්තනො භවනං අගමාසි. ථෙරො සබ්බම්පි භයකාලං පණ්ණඛාදකමනුස්සෙ නිස්සාය වසි.

“Venerable sir, this is the dwelling place of the leaf-eating people. Smoke is visible. I will go ahead.” Having paid respects to the elder, he went to his own dwelling. The elder stayed, relying on the leaf-eating people, through the entire time of danger.

ආවුසො මහාසොණ භික්ඛාහාරො පඤ්ඤායතීති වත්වා පත්තචීවරං ආරොපෙත්වා චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං නීහරිත්වා අට්ඨාසි.

Saying, “Friend Mahāsoṇa, almsfood is available,” he arranged his bowl and robe, put on his robe, took out his bowl, and stood.

මහාසොණත්ථෙරො [Pg.161] පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො මණ්ඩලාරාමවිහාරං පත්තො, එකෙකො නවහත්ථසාටකෙන සද්ධිං එකෙකකහාපණග්ඝනකං පිණ්ඩපාතං දෙතූති මනුස්සෙ අවොචුං.

The elder Mahāsoṇa, accompanied by a retinue of five hundred monks, arrived at the Maṇḍalārāma monastery. They said to the people, “Let each person give almsfood worth one kahāpaṇa, along with a cloth nine hands long.”

අනායතනෙ [Pg.165] නට්ඨානං අත්තභාවානං පමාණං නත්ථි, බුද්ධානං උපට්ඨානං කරිස්සාමීති චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා අප්පහරිතං කරොති.

There is no limit to the destruction of existences in an unsuitable condition. Thinking, “I will attend upon the Buddhas,” he went to the cetiya courtyard and made it free of grass.

මයං [Pg.168] තාව මහල්ලකා, ඉදං නාම භවිස්සතීති න සක්කා ජානිතුං, තුවං අත්තානං රක්ඛෙය්‍යාසීති.

We are now old, and it is impossible to know what will happen. You should protect yourself.”

කහං [Pg.169] වත්තබ්බකනිග්‍රොධත්ථෙරො, කහං වත්තබ්බකනිග්‍රොධත්ථෙරොති පුච්ඡිත්වා තස්ස සන්තිකං අගමංසු.

“Where is the Elder Vattabbaka-Nigrodha? Where is the Elder Vattabbaka-Nigrodha?” they asked, and then went into his presence.

කිං [Pg.171] ථෙරො පියායතීති.

What does the elder hold dear?”

කීදිසො ථෙරොති.

What sort of elder is he?”

ධම්මසකටස්ස [Pg.172] අක්ඛො භිජ්ජති අක්ඛො භිජ්ජතීති පරිදෙවමානො විචරි.

“The axle of the Dhamma-cart is breaking, the axle is breaking!” lamenting thus, he wandered.

8. සම්මප්පධානවිභඞ්ග

8. The Analysis of Right Exertion

1. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා

1. The Commentary on the Suttanta Division

චත්තාරොමෙ [Pg.179] ආවුසො සම්මප්පධානා. කතමෙ චත්තාරො. ඉධාවුසො භික්ඛු අනුප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති, උප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති, අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති, අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොති, උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යුන්ති ආතප්පං කරොතීති.

Friends, there are these four right exertions. Which four? Here, friends, a bhikkhu strives, thinking: 'If unarisen evil, unwholesome states were to arise in me, they would lead to harm.' He strives, thinking: 'If arisen evil, unwholesome states in me were not abandoned, they would lead to harm.' He strives, thinking: 'If unarisen wholesome states were not to arise in me, they would lead to harm.' He strives, thinking: 'If unarisen wholesome states were not to arise in me, they would lead to harm.' He strives, thinking: 'If arisen wholesome states in me were to cease, they would lead to harm.'

උපජ්ඣායො [Pg.181] මෙ අතිවිය පසන්නචිත්තො වන්දති, කිං නු ඛො පුප්ඵානි ලභිත්වා පූජං කරෙය්‍යාසීති චින්තෙසි.

My preceptor pays homage with an exceedingly pleased mind. He thought, “What if I were to obtain flowers and make an offering?”

‘‘කදා [Pg.182] ආගතොසීති පුච්ඡි’’

He asked, “When did you arrive?”

ත්වං [Pg.188] අම්හෙ උච්චාකුලාති සල්ලක්ඛෙසි.

You regard us as being of high birth.”

16. ඤාණවිභඞ්ග

16. The Analysis of Knowledge

10. දසකනිද්දෙසවණ්ණනා

10. The Commentary on the Explanation of the Tens

එකිස්සා ලොකධාතුයා

In a single world-system,

අට්ඨානමෙතං [Pg.191] අනවකාසො යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති පජානාති.

He understands: 'It is impossible, it cannot happen that two Arahants, Perfectly Enlightened Ones, should arise simultaneously in one world-system—that situation does not exist.'

අජ්ජ [Pg.197] සත්ථා පරිනිබ්බායති, අජ්ජ සාසනං ඔසක්කති, පච්ඡිමදස්සනං දානි ඉදං අම්හාකන්ති දසබලස්ස පරිනිබ්බුතදිවසතො මහන්තතරං කාරුඤ්ඤං කරිස්සන්ති.

“Today the Teacher will attain final Nibbāna, today the Dispensation recedes, this is now our last sight of him.” From the day of the Ten-Powered One’s final passing away, they will perform even greater acts of compassion.

එකපුග්ගලො [Pg.199] භික්ඛවෙ ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො, කතමො එකපුග්ගලො තථාගතො භික්ඛවෙ අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති.

Monks, when one person arises in the world, he arises as a wonderful human being. Who is that one person? It is the Tathāgata, monks, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

ඣානවිභඞ්ග

The Analysis of Jhāna

සුත්තන්තභාජනීය

The Suttanta Division

අභික්කන්තෙ [Pg.201] පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති.

In going forward and returning, he acts with clear comprehension.

සතො [Pg.202] සම්පජානො අභික්කමති,සතො සම්පජානො පටික්කමතීති වුත්තං.

It is said: “Mindful and clearly comprehending, he goes forward; mindful and clearly comprehending, he returns.”

කින්නූ මෙ එත්ථ ගතෙන අත්ථො අත්ථි නත්ථීති අත්ථානත්ථං පරිග්ගහෙත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං.

Discerning benefit and non-benefit by thinking, “What purpose is there for me in going here? Is there benefit or not?” and then grasping the benefit—this is purposeful clear comprehension.

ආමිසතොපි [Pg.203] වඩ්ඪි අත්ථොයෙව, තං නිස්සාය බ්‍රහ්මචරියා නුග්ගහාය පටිපන්නත්තාති වදන්ති.

They say that even material growth is a benefit, because it is undertaken for the support of the holy life.

මයා [Pg.205] පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛුනා සද්ධිං ද්වෙකථා නාම නකථිතපුබ්බා, අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ උපරිවිසෙසං නිබ්බත්තෙස්සාමීති චින්තෙත්වා ‘‘කිං භන්තෙ’’ති පටිවචනං අදාසි.

From the day I went forth, I have never before spoken even two words with a monk. Thinking, “I will attain a higher distinction on another day,” he gave the reply, “What is it, venerable sir?”

භන්තෙ [Pg.209] එතෙ මනුස්සා තුම්හාකං කිංහොන්ති, මාතිපක්ඛතො සම්බන්ධා පිතිපක්ඛතොති.

Venerable sir, what are these people to you? Are they relatives on your mother’s side or your father’s side?”

ආවුසොයං [Pg.210] මාතාපිතූහිපි දුක්කරං, තං එතෙ මනුස්සා අම්හාකං කරොන්ති, පත්තචීවරම්පි නො එතෙසං සන්තකමෙව, එතෙසං ආනුභාවෙන නෙව භයෙ භයං න ඡාතකෙ ඡාතකං ජානාම, එදිසානාම අම්හාකං උපකාරිනො නත්ථීති තෙසං ගුණෙ කථෙන්තො ගච්ඡති.

Friend, these people do for us what is difficult even for a mother and father. Even our bowl and robes are their property. By their power, we know no fear in the face of danger, nor hunger in time of famine. We have no such benefactors as these”—thus he goes, speaking of their virtues.

කම්මට්ඨානං [Pg.212] නාම අත්ථීතිපි සඤ්ඤං අකත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන සංසට්ඨො චරිත්වා ච භුඤ්ජිත්වා ච තුච්ඡො නික්ඛමති.

Without even forming the perception that there is such a thing as a meditation subject, he enters the village for alms, associates with householders in an unsuitable manner, wanders about, eats, and departs empty.

ආවුසො [Pg.213] තුම්හෙ න ඉණට්ටා න භයට්ටා න ආජීවිකා පකතා පබ්බජිතා, දුක්ඛා මුච්චිතුකාමා පනෙත්ථ පබ්බජිතා. තස්මා ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිගණ්හථ. ඨානෙ, නිසජ්ජාය, සයනෙ උප්පන්නකිලෙසං සයනෙයෙව නිග්ගණ්හථාති.

Friends, you have not gone forth because of debt, nor because of fear, nor to make a livelihood; you have gone forth here desiring to be freed from suffering. Therefore, when a defilement arises while walking, restrain it right there while walking. When a defilement arises while standing, sitting, or lying down, restrain it right there.

අයං [Pg.214] භික්ඛු තුය්හං උප්පන්නං විතක්කං ජානාති, අනනුච්ඡවිකං තෙ එතන්ති අත්තානං පටිචොදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරියභූමිං ඔක්කමති.

“This monk knows the thought that has arisen in you; this is unsuitable for you.” Having thus reproached himself, he develops insight and enters the noble stage.

අයං [Pg.215] ථෙරො පුනප්පුනං නිවත්තිත්වා ගච්ඡති, කිං නුඛො මග්ගමූළ්හො උදාහු කිඤ්චි පමුට්ඨොති සමුල්ලපන්ති.

This elder turns back again and again as he goes. They conversed, saying: 'Is he perhaps lost on the path, or has he forgotten something?'

කින්නූ [Pg.218] ඛො එතෙ අම්හෙහෙව සද්ධිං න සල්ලපන්ති උදාහු අඤ්ඤ මඤ්ඤම්පි, යදි අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි න සල්ලපන්ති, අද්ධා විවාදජාතා භවිස්සන්ති.

Why do they not speak with us? Or do they not even speak with one another? If they do not speak with one another, surely a quarrel has arisen among them.

අඤ්ඤං [Pg.224] උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣති;

අවීචි මනුසම්බන්ධො, නදී සොතොව වත්තති.

One mind arises, another mind ceases; without interval, the sequential connection flows on like a river's current.

ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති.

He acts with clear comprehension when looking forward and looking around.

සචෙ [Pg.225] භික්ඛවෙ නන්දස්ස පුරත්ථිමා දිසා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නන්දො පුරත්ථිමං දිසං ආලොකෙති ‘එවං මෙ පුරත්ථිමං දිසං ආලොකයතො නාභිජ්ඣා දොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවිස්සන්තී’ති. ඉතිහ සාත්ථක සම්පජානො හොති. සචෙ භික්ඛවෙ නන්දස්ස පච්ඡිමා දිසා, උත්තරා දිසා, දක්ඛිණා දිසා, උද්ධං, අධො, අනුදිසා අනුවිලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නන්දො අනුදිසං අනුවිලොකෙති ‘එවං මෙ අනුදිසං අනුවිලොකයතො…පෙ… සම්පජානො හොතීති….

If, monks, Nanda is to look to the eastern direction, he focuses his entire mind and looks to the eastern direction, thinking: 'As I look to the eastern direction, covetousness, displeasure, and evil, unwholesome states will not assail me.' Thus he is clearly comprehending the purpose. If, monks, Nanda is to look to the western direction, the northern direction, the southern direction, upward, downward, or the intermediate directions, he focuses his entire mind and looks to the intermediate directions, thinking: 'As I look to the intermediate directions…' … he is clearly comprehending the purpose.

භවඞ්ගා [Pg.227] වජ්ජනඤ්චෙව, දස්සනං සම්පටිච්ඡනං;

සන්තීරණං වොට්ඨබ්බනං, ජවනං භවති සත්තමං.

The life-continuum and adverting, seeing, receiving, investigating, determining, and impulsion is the seventh.

සමිඤ්ජිතෙ [Pg.231] පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති.

He acts with clear comprehension in bending and stretching.

සමිඤ්ජිතෙ පහාරිතෙති පබ්බානං සමිඤ්ජන පසාරණෙ.

'In bending and in stretching' refers to the bending and stretching of the joints.

කස්මා [Pg.233] භන්තෙ සහසා හත්ථං සමිඤ්ජිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සණිකං සමිඤ්ජිත්ථාති.

Venerable sir, why did you suddenly draw back your hand, and then, having placed it in its original position, draw it back slowly?

යතො පට්ඨාය මයා ආවුසො කම්මට්ඨානං මනසිකාතුං ආරද්ධො, න මෙ කම්මට්ඨානං මුඤ්ජිත්වා හත්ථො සමිඤ්ජිතපුබ්බො, ඉදානි පන මෙ තුම්හෙහි සද්ධිං කථයමානෙන කම්මට්ඨානං මුඤ්චිත්වා සමිඤ්ජිතො, තස්මා පුන යථා ඨානෙ ඨපෙත්වා සමිඤ්ජෙසින්ති.

Friends, from the time I began to attend to the meditation subject, my hand has never been bent without first releasing the meditation subject. But now, while conversing with you, I bent my hand after releasing the meditation subject. Therefore, having placed it back in its proper position, I bent it again.

සාධු [Pg.234] භන්තෙ භික්ඛුනා නාම එවරූපෙන භවිතබ්බන්ති.

Good, venerable sir. Indeed, a monk should be just like this.

සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති.

He acts with clear comprehension in wearing his outer robe and other robes, and in carrying his bowl.

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිඅට්ඨකථා

The Commentary on the Designation of Persons

එකකනිද්දෙස

Exposition of the Ones

කතමො [Pg.243] ච පුග්ගලො සමයවිමුත්තො, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො කාලෙන කාලං සමයෙන සමයං අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සමයවිමුත්තො.

And what person is liberated in due season? Here, a certain person abides, from time to time, on occasion, having touched the eight liberations with the body; and having seen with wisdom, some of his taints are destroyed. This is called a person liberated in due season.

අසමයවිමුත්ත

The Untimely Liberated

කතමො [Pg.247] ච පුග්ගලො අසමයවිමුත්තො, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො නහෙව ඛො කාලෙන කාලං සමයෙන සමයං අට්ඨවිමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො අසමයවිමුත්තො. සබ්බෙපි අරිය පුග්ගලා අරියෙ විමොක්ඛෙ අසමයවිමුත්තා.

And what person is untimely liberated? Here, a certain person does not abide from time to time, on occasion, having touched the eight liberations with the body, but having seen with wisdom, his taints are destroyed. This is called a person untimely liberated. All noble persons are untimely liberated with respect to the noble liberation.

කුප්පාකුප්පනිද්දෙස

Exposition on the Shakeable and Unshakeable

කතමො [Pg.250] ච පුග්ගලො කුප්පධම්මො, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො ලාභී හොති රූපසහගතානං වා අරූපසහගතානං වා සමාපත්තීනං, සො ච ඛො න නිකාමලාභී හොති න අකිච්ඡලාභී න අකසිර ලාභී, න යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ඣති, යං තස්ස පුග්ගලස්ස පමාදමාගම්ම තා සමාපත්තියො කුප්පෙය්‍යුං. අයං වුච්චති පුග්ගලො කුප්පධම්මො.

And what person is of a shakeable nature? Here, a certain person gains attainments accompanied by form or formless attainments, yet he is not one who gains them at will, without trouble, without difficulty. He does not enter and emerge from them wherever, whenever, and for as long as he wishes. But this possibility exists: that due to negligence those attainments may be shaken for that person. This is called a person of a shakeable nature.

සත්තක්ඛත්තුපරම සොතාපන්න

The Seven-Times-at-Most Stream-Enterer

කතමො [Pg.252] ච පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමො, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාත ධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො, සො සත්තක්ඛත්තුං දෙවෙ ච මානුසෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො සත්තක්ඛත්තුපරමො.

And what person is one who is at most for seven times? Here, a certain person, with the destruction of the three fetters, is a stream-enterer, not subject to downfall, assured, destined for enlightenment. He will run on and transmigrate among devas and humans at most seven times before making an end of suffering. This is called a person who is at most for seven times.

සොතාපන්න අධිප්පාය්‍ය

The Meaning of 'Stream-Enterer'

සොතො [Pg.253] සොතොති හිදං සාරිපුත්ත වුච්චති, කතමො නුඛො සාරිපුත්ත සොතොති. අයමෙව හි භන්තෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සොතො. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධීති. සොතාපන්නො සොතාපන්නොති හිදං සාරිපුත්ත වුච්චති, කතමො නුඛො සාරිපුත්ත සොතාපන්නොති. යො හි භන්තෙ ඉමිනා අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන සමන්නාගතො, අයං වුච්චති සොතාපන්නො, ස්වායං ආයස්මා එවංනාමො එවංගොත්තො ඉති වාති, ඉතිවා….

'Stream, stream,' it is said, Sāriputta. What, Sāriputta, is the stream? 'Venerable sir, this Noble Eightfold Path is the stream; that is, right view… right concentration.' 'Stream-enterer, stream-enterer,' it is said, Sāriputta. What, Sāriputta, is a stream-enterer? 'Venerable sir, whoever is endowed with this Noble Eightfold Path is called a stream-enterer; that venerable one of such-and-such a name and such-and-such a clan.'

කොලං කොල සොතාපන්න

The Family-to-Family Stream-Enterer

කතමො [Pg.255] ච පුග්ගලො කොලං කොලො. ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො, සො ද්වෙ වා තීණි වා කුලානි සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං වුච්චති කොලං කොලො.

And what person is a family-to-family attainer? Here, a certain person, with the destruction of the three fetters, is a stream-enterer, not subject to downfall, assured, destined for enlightenment. He will run on and transmigrate among two or three families before making an end of suffering. This is called a family-to-family attainer.

එකබීජී සොතාපන්න

The One-Seed Stream-Enterer

කතමො [Pg.256] ච පුග්ගලො එකබීජී, ඉධෙකච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො, සො එකංයෙව මානුසකං භවං නිබ්බත්තෙත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං වුච්චති පුග්ගලො එකබීජී.

And what person is a one-seeder? Here, a certain person, with the destruction of the three fetters, is a stream-enterer, not subject to downfall, assured, destined for enlightenment. Having taken rebirth in only one more human existence, he makes an end of suffering. This is called a one-seeder.

සකදාගාමිනිද්දෙස

Exposition on the Once-Returner

කතමො [Pg.260] ච පුග්ගලො සකදාගාමී, ඉධෙ කච්චො පුග්ගලො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමී හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සකදාගාමී.

And what person is a once-returner? Here, a certain person, with the destruction of the three fetters and the attenuation of lust, hatred, and delusion, is a once-returner who, having come to this world only once more, makes an end of suffering. This is called a once-returner.