Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Aṭṭhakathā

อรรถกถา

Saṃgāyanassa pucchā-vissajjanā

การถามตอบในการสังคายนา

Sadevakopi [Pg.25] ce loko, āgantvā tāsayeyya maṃ;

Na me paṭibalo assa, janetuṃ bhayabheravaṃ.

แม้โลกพร้อมทั้งเทวดา มาคุกคามเรา ก็ไม่สามารถทำให้เราเกิดความกลัวและความหวาดสะดุ้งได้

Sacepi tvaṃ mahiṃ sabbaṃ, sasamuddaṃ sapabbataṃ;

Ukkhipitvā mahānāga, khipeyyāsi mamūpari;

Neva me sakkuṇeyyāsi, janetuṃ bhayabheravaṃ;

Aññadatthu tavevassa, vighāto uragādhipa.

ดูก่อนพญานาค แม้ท่านจะยกแผ่นดินทั้งหมดพร้อมด้วยมหาสมุทรและภูเขาขึ้น แล้วเหวี่ยงลงบนเรา ท่านก็ไม่สามารถทำให้เราเกิดความกลัวและความหวาดสะดุ้งได้ ที่แท้ความพินาศจะพึงมีแก่ท่านเท่านั้น ดูก่อนพญางู

Mā [Pg.26] dāni kodhaṃ janayittha, ito uddhaṃ yathā pure;

Sassaghātañca mākattha, sukhakāmā hi pāṇino;

Karotha mettaṃ sattesu, vasantu manujā sukhaṃ.

บัดนี้ ท่านทั้งหลายอย่าได้ยังความโกรธให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเหมือนแต่ก่อน อย่าทำลายพืชพรรณ เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข จงทำเมตตาในสัตว์ทั้งหลาย ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงอยู่เป็นสุขเถิด

Cattāro [Pg.30] āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho bhikkhave catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อสรพิษ ๔ ตัว มีพิษร้ายแรง มีพิษน่ากลัว นี้เป็นชื่อของมหาภูตรูป ๔

Pañca [Pg.33] vadhakā paccatthikāti kho bhikkhave pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เพชฌฆาตผู้เป็นข้าศึก ๕ คน นี้เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์ ๕

Chaṭṭho [Pg.35] antaracaro vadhako ukkhittāsikoti kho bhikkhave nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เพชฌฆาตผู้เที่ยวไปในระหว่างคนที่ ๖ ผู้เงื้อดาบ นี้เป็นชื่อของนันทิราคะ (ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน)

Suñño [Pg.36] gāmoti kho bhikkhave channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย หมู่บ้านว่างเปล่า นี้เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖

Corā [Pg.38] gāmaghātakāti kho bhikkhave channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย โจรผู้ปล้นหมู่บ้าน นี้เป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖

Mahāudakaṇṇavo [Pg.41] kho bhikkhave catunnetaṃ oghānaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ห้วงน้ำใหญ่ นี้เป็นชื่อของโอฆะ ๔

Orimaṃ [Pg.42] tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayanti kho bhikkhave sakkāyassetaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ฝั่งข้างนี้ที่น่าหวาดเสียว น่าสะพรึงกลัว นี้เป็นชื่อของสักกายะ

Pārimaṃ [Pg.44] tīraṃ khemaṃ appaṭibhayanti kho bhikkhave nibbānassetaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ฝั่งข้างโน้นที่เกษม ไม่มีภัย นี้เป็นชื่อของนิพพาน

Vīriyārambhassetaṃ [Pg.45] adhivacanaṃ.

นี้เป็นชื่อของการปรารภความเพียร

Gantvā [Pg.46] kasmīragandhāraṃ, isi majjhantikā tadā;

Duṭṭhaṃ nāgaṃ pasādetvā, mocesi bandhanā bahū.

ครั้งนั้น พระมัชฌันติกฤๅษี ไปยังแคว้นกัศมีระและคันธาระ ยังพญานาคผู้ดุร้ายให้เลื่อมใสแล้ว ปลดปล่อยสัตว์เป็นอันมากจากเครื่องผูก

Punapi [Pg.56] bhante dakkhemu saṅgati ce bhavissati.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้ามีการประชุมกันอีก เราจักได้เห็นท่านอีก

Ajjāpi [Pg.63] santānamayaṃ, mālaṃ ganthenti nandane;

Devaputto javo nāma, yo me mālaṃ paṭicchati.

แม้ในวันนี้ เทพบุตรชื่อชวะ ผู้รับพวงมาลัยของเรา ย่อมร้อยพวงมาลัยอันเป็นทิพย์อยู่ในสวนนันทวัน

Muhuttoviya [Pg.64] so dibbo, idha vassāni soḷasa;

Rattindivo ca so dibbo, mānusiṃ sarado sataṃ.

กาลเพียงชั่วขณะหนึ่งในสวรรค์นั้น เท่ากับ ๑๖ ปีในโลกมนุษย์ และราตรีหนึ่งกับวันหนึ่งในสวรรค์นั้น เท่ากับ ๑๐๐ ปีในโลกมนุษย์

Iti kammāni anventi, asaṅkheyyāpi jātiyo;

Kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ, na hi kammaṃ vinassati.

กรรมทั้งหลายย่อมติดตามไปอย่างนี้ แม้ตลอดภพชาติอันนับไม่ถ้วน กรรมดีหรือกรรมชั่ว ย่อมไม่สูญหายไป

Yo [Pg.65] icche puriso hotuṃ, jāti jāti punappunaṃ;

Paradāraṃ vivajjeyya, dhotapādova kaddamaṃ.

ชายใดปรารถนาจะเป็นชายในภพชาติใหม่ซ้ำๆ อีก พึงเว้นภรรยาของผู้อื่น เหมือนคนล้างเท้าแล้วเว้นโคลน

Yā [Pg.66] icche puriso hotuṃ, jāti jāti punappunaṃ;

Sāmikaṃ apacāyeyya, indaṃva paricārikā.

หญิงใดปรารถนาจะเป็นชายในภพชาติใหม่ซ้ำๆ อีก พึงเคารพสามี เหมือนนางบำเรอเคารพพระอินทร์

Yo [Pg.67] icche dibbabhogañca, dibbamāyuṃ yasaṃ sukhaṃ;

Pāpāni parivajjetvā, tividhaṃ dhammamācare.

ผู้ใดปรารถนาโภคะอันเป็นทิพย์ อายุอันเป็นทิพย์ ยศ และความสุข พึงละเว้นบาปทั้งหลาย แล้วประพฤติธรรม ๓ ประการ

Yaṃ [Pg.73] bhikkhave sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi tamahaṃ abhiññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāti.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่โลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ใคร่ครวญด้วยใจ สิ่งนั้นเราย่อมรู้ สิ่งนั้นเราย่อมรู้ยิ่ง สิ่งนั้นเป็นที่รู้ของตถาคต สิ่งนั้นตถาคตไม่ยึดมั่น

Iti [Pg.74] kho bhikkhave tathāgato diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu tādīyeva tādī, tumhā ca pana tādimhā añño tādī uttaritaro vā paṇītataro vā natthīti vadāmi.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นผู้คงที่ในธรรมที่พึงเห็น พึงได้ยิน พึงทราบ พึงรู้แจ้ง อย่างนี้แล และเรากล่าวว่า นอกจากตถาคตผู้คงที่นี้แล้ว ไม่มีผู้คงที่อื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า

Suvaṇṇabhūmiṃ [Pg.81] gantvāna, soṇuttarā mahiddhikā;

Pisāce niddhametvāna, brahmajālamadesisuṃ.

พระโสณะและพระอุตตระผู้มีฤทธิ์มาก ไปยังสุวรรณภูมิ ขับไล่พวกปีศาจแล้ว แสดงพรหมชาลสูตร

Samaṇā [Pg.86] mayaṃ mahārāja, dhammarājassa sāvakā;

Taveva anukampāya, jambudīpā idhāgatā.

ข้าแต่มหาราช พวกข้าพระองค์เป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาที่นี่จากชมพูทวีป ด้วยความอนุเคราะห์พระองค์เท่านั้น

Ahaṃ buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato,Upāsakattaṃ desesiṃ, sakyaputtassa sāsane.

ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะแล้ว ได้แสดงความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร

Tena [Pg.92] samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharati naḷerupuci mandamūle.

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นสะเดาชื่อนเฬรุ ในเมืองเวรัญชา

Saggārohaṇasopāṇaṃ[Pg.125], aññaṃ sīlasamaṃ kuto;

Dvāraṃ vā pana nibbāna, nagarassa pavesane.

บันไดสำหรับขึ้นสู่สวรรค์อื่นที่เสมอด้วยศีลจะพึงมีแต่ที่ไหน หรือประตูสำหรับเข้าไปยังพระนิพพานนครเล่า

Alameva [Pg.133] kātuṃ kalyāṇaṃ, dānaṃ dātuṃ yathārahaṃ;

Pāṇiṃ kāmadadaṃ disvā, ko puññaṃ nakarissati.

เป็นการสมควรแท้ที่จะทำความดี จะให้ทานตามสมควร; เมื่อเห็นมือที่ให้สิ่งที่น่าปรารถนาแล้ว ใครเล่าจะไม่ทำบุญ?

Dassāmannañca [Pg.134] pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Papañca udapānañca, dugge saṅkamanāni ca.

เราจักถวายทั้งข้าวและน้ำ ทั้งผ้าและเสนาสนะ; ทั้งโรงทานน้ำและบ่อน้ำ และสะพานในที่กันดารด้วย.

Mahāaṭṭhakathañceva[Pg.147], mahāpaccarimevaca;

Kurundiñcāti tissopi, sīhaḷaṭṭhakathā imā;

Buddhamittoti nāmena, visutassa yasassino;

Vinayaññussa dhīrassa, sutvā therassa santike.

มหาอรรถกถา มหาปัจจรี และกุรุนที ทั้งสามนี้ เป็นอรรถกถาสิงหล; ข้าพเจ้าได้ฟังมาจากสำนักของพระเถระผู้มีชื่อเสียงโด่งดังนามว่า พุทธมิตร ผู้เป็นปราชญ์และทรงพระวินัย.

Upaddavākule [Pg.149] loke, nirupaddavato ayaṃ;

Ekasaṃvacchareneva, yathā niṭṭhaṃ upāgatā;

Evaṃ sabbassa lokassa, niṭṭhaṃ dhammūpasaṃhitā;

Sīghaṃ gacchantu ārambhā, sabbepi nirupaddavā.

ในโลกที่เกลื่อนกล่นด้วยอุปัทวะนี้ อรรถกถานี้สำเร็จลงได้โดยปราศจากอุปัทวะภายในปีเดียวเท่านั้น; ขอความริเริ่มทั้งปวงของชาวโลกทั้งสิ้นที่ประกอบด้วยธรรม จงถึงความสำเร็จโดยเร็วพลัน ปราศจากอุปัทวะทั้งปวงเถิด.

Ciraṭṭhitatthaṃ [Pg.151] dhammassa, karontena mayā imaṃ;

Saddhammabahumānena, yañca puññaṃ samācitaṃ;

Sabbassa ānubhāvena, tassa sabbepi pāṇino;

Bhavantu dhammarājassa, saddhammarasasevino.

บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้ทำอรรถกถานี้เพื่อความดำรงมั่นแห่งพระธรรม ได้สั่งสมไว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่งในพระสัทธรรม; ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้นทั้งหมด ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ดื่มรสแห่งพระสัทธรรมของพระธรรมราชาเถิด.

Ciraṃ [Pg.152] tiṭṭhatu saddhammo, kāle vassaṃ ciraṃ pajaṃ;

Tappetu devo dhammena, rājā rakkhatu mediniṃ.

ขอพระสัทธรรมจงดำรงอยู่ตลอดกาลนาน ขอฝนจงตกตามกาล ขอเทวดาจงยังหมู่สัตว์ให้เอิบอิ่มโดยชอบ ขอพระราชาจงรักษาแผ่นดิน.

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlavisuddhiyā;

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesino.

อรรถกถานี้จงดำรงอยู่ในโลกเพื่อแสดงแนวทางแห่งศีลวิสุทธิแก่กุลบุตรผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก ตราบเท่าที่พระนามว่า 'พุทธะ' ของพระมหามุนีผู้เป็นเชษฐ์ของโลก ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังดำเนินไปอยู่ในโลก.

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.155], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสุคตผู้พ้นแล้วจากคติ ผู้มีพระหทัยเย็นด้วยพระกรุณา ผู้ทรงกำจัดมืดคือโมหะด้วยประทีปคือปัญญา ผู้เป็นครูของโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์.

Buddhopi [Pg.157] buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvāca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระธรรมอันยอดเยี่ยมนั้น ที่ปราศจากมลทิน ซึ่งแม้พระพุทธเจ้าทรงเจริญพุทธภาวะและทรงทำให้แจ้งแล้วจึงได้บรรลุ.

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

ข้าพเจ้าขอไหว้ด้วยเศียรเกล้าซึ่งหมู่พระอริยสงฆ์ทั้ง ๘ ผู้เป็นโอรสอันเกิดจากพระอุระของพระสุคต ผู้ย่ำยีเสียซึ่งกองทัพมาร.

Dīghassa [Pg.158] dīghasuttaṅkitassa, nipuṇassa āgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, saddhāvahaguṇassa.

(อรรถกถา) แห่งพระอาคมอันประเสริฐ (ทีฆนิกาย) อันประกอบด้วยสูตรยาว มีเนื้อหาละเอียดลึกซึ้ง อันพระพุทธเจ้าและพระอนุพุทธะทั้งหลายพรรณนาไว้ มีคุณอันนำมาซึ่งศรัทธา.

Sammāsambuddheneva [Pg.159] hi tiṇṇampi piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito, yāpakiṇṇakadesanāti vuccati, tato saṃgāyanādivasena sāvakehīti ācariyā vadanti.

ด้วยว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงภาษิตระเบียบการอธิบายเนื้อความแห่งพระไตรปิฎกทั้งสามไว้เองทีเดียว ซึ่งเรียกว่าปกิณณกเทศนา ต่อจากนั้นพระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า พระสาวกทั้งหลายได้รวบรวมไว้ด้วยอำนาจแห่งการสังคายนาเป็นต้น.

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yāsaṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

อรรถกถาใดอันพระขีณาสพ ๕๐๐ รูปสังคายนาไว้ในเบื้องต้น และสังคายนาสืบต่อกันมาในภายหลัง เพื่อประกาศเนื้อความ.

Majjhe [Pg.161] visuddhimaggā, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathā bhāsitamatthaṃ;

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānātha, dīghāgamanissitaṃ atthaṃ.

อรรถกถานี้ตั้งอยู่ในระหว่างวิสุทธิมรรค จักประกาศเนื้อความตามที่ภาษิตไว้ในพระอาคมทั้ง ๔ นั้น เพราะเหตุที่อรรถกถานี้ข้าพเจ้าทำไว้เช่นนี้ ฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงถือเอาวิสุทธิมรรคนั้นพร้อมกับอรรถกถานี้ แล้วทราบเนื้อความที่อาศัยทีฆอาคมเถิด.

Atthānaṃ [Pg.165] sūcanato, suvuttato savanatothasūdanato,Suttāṇā suttasabhāgatoca, suttanti akkhātaṃ.

ท่านเรียกว่า 'สูตร' เพราะแสดงเนื้อความ เพราะกล่าวไว้ดี เพราะหลั่งออก (ซึ่งเนื้อความ) เพราะชำระ (เนื้อความ) เพราะคุ้มครอง และเพราะมีส่วนเสมอกับด้าย.

Sududdasaṃ [Pg.177] sunipuṇaṃ, yatthakāmanipātinaṃ;

Cittaṃ rakkhetha medhāvī, cittaṃ guttaṃ sukhāvahaṃ.

ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิตที่เห็นได้ยากยิ่ง ละเอียดอ่อน มักตกไปในอารมณ์ตามความใคร่; จิตที่คุ้มครองดีแล้วย่อมนำสุขมาให้.

So [Pg.180] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite ānañjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti –

เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผ่องใส ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากอุปกิเลส อ่อนโยน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ถึงความไม่หวั่นไหวอย่างนี้แล้ว เธอย่อมน้อมจิตไป เฉพาะจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ —

Yaṃhitaṃ [Pg.206] bhikkhave sammāvadamāne vadeyya samantapāso mārassāti, mātugāmaṃyeva sammā vadamāno vadeyya samantapāso mārassāti.

ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่เมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวว่า 'บ่วงที่ดักไว้โดยรอบของมาร' สิ่งนั้นคือมาตุคามนั่นเอง ซึ่งเมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวว่า 'บ่วงที่ดักไว้โดยรอบของมาร'.

Yo [Pg.209] bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā.

ภิกษุใดชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรมและการนั่งตลอดวัน.

Iti [Pg.228] cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati.

ด้วยประการฉะนี้ ร่างกายที่สมมติว่าเป็นกองกระดูกนี้ ย่อมก้าวไปได้ด้วยอำนาจการแผ่ไปของวาโยธาตุที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน.

Karuṇā [Pg.231] viya sattesu, paññā yassa mahesino;

Ñeyyadhammesu sabbesu, pavattittha yathāruci.

พระปัญญาของพระมหามุนีพระองค์ใด เป็นไปในเญยยธรรมทั้งปวงตามพระประสงค์ ดุจพระกรุณาในหมู่สัตว์.

Dasāya [Pg.235] tāya sattesu, samussāhitamānaso;

Pāṭihīrāvasānamhi, vasanto tidasālaye;

Pāricchattakamūlamhi, paṇḍukambalanāmake;

Silāsane sannisinno, ādiccova yugandhare.

พระองค์ผู้มีพระทัยอันประคองไว้ด้วยพระทศพลญาณนั้นในหมู่สัตว์ เมื่อจบปาฏิหาริย์แล้ว ประทับอยู่ในภพดาวดึงส์ ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ โคนต้นปาริจฉัตตกะ ดุจพระอาทิตย์บนยอดเขายุคันธร.

Cakkavāḷasahassehi, dasāhāgamma sabbaso;

Sannisinnena devānaṃ, gaṇena parivārito;

Mātaraṃ pamukhaṃ katvā, tassā paññāya tejasā;

Abhidhammakathāmaggaṃ, devānaṃ sampavattayi.

แวดล้อมด้วยหมู่เทพที่มาประชุมกันจากหมื่นจักรวาลโดยรอบ ทรงกระทำพระพุทธมารดาให้เป็นประธาน ทรงประกาศทางแห่งพระอภิธรรมกถาแก่เหล่าเทพด้วยเดชแห่งพระปัญญาของพระองค์.

Tassa [Pg.236] pāde namassitvā, sambuddhassa sirīmato;

Saddhammañcassa pūjetvā, katvā saṅghassa cañjaliṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระบาทของพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสิริพระองค์นั้น บูชาพระสัทธรรมของพระองค์ และประนมมือต่อพระสงฆ์.

Yaṃ [Pg.237] devadevo devānaṃ, desetvā nayato puna;

Therassa sāriputtassa, samācikkhi vināyako.

พระวินายกผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ ทรงแสดงธรรมใดแก่เหล่าเทพแล้ว ทรงบอกธรรมนั้นโดยนัยแก่พระสารีบุตรเถระอีกครั้งหนึ่ง.

Anotattadahe katvā, upaṭṭhānaṃ mahesino;

Yañca sutvāna so thero, āharitvā mahītalaṃ.

พระเถระนั้นกระทำอุปัฏฐากพระมหามุนีที่สระอโนดาต ได้ฟังธรรมใดแล้ว ก็นำธรรมนั้นมาสู่พื้นแผ่นดิน.

Bhikkhūnaṃ parirudāhāsi, iti bhikkhūhi dhārito;

Saṅgītikāle saṃṅgīto, vedehamuninā puna.

ได้บอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงทรงจำไว้ และพระมุนีชาววิเทหะได้สังคายนาอีกครั้งในคราวสังคายนา.

Yaṃ [Pg.238] karomasi brahmuno, samaṃ devehi mārisa;

Tadajja tuyhaṃ kassāma, handa sāmaṃ karoma te.

ท่านผู้นิรทุกข์ การปรนนิบัติใดที่เราทำแก่พรหมพร้อมกับเหล่าเทพ วันนี้เราจะทำความปรนนิบัตินั้นแก่ท่าน มาเถิด เราจะทำการปรนนิบัติแก่ท่าน.

Atthaṃ [Pg.241] pakāsayissāmi, āgamaṭṭhakathāsupi;

Gahetabbaṃ gahetvāna, tosayanto vicakkhaṇe.

ข้าพเจ้าจะประกาศเนื้อความแม้ในอรรถกถาแห่งพระอาคมทั้งหลาย โดยคัดเลือกเอาสิ่งที่ควรรับ และยังบัณฑิตทั้งหลายให้ยินดี.

Itime [Pg.242] bhāsamānassa, abhidhammakathaṃ imaṃ;

Avikkhittā nisāmetha, dullabhāhiayaṃkathā.

เมื่อข้าพเจ้ากำลังกล่าวพระอภิธรรมกถานี้อยู่ ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังโดยไม่ฟุ้งซ่าน เพราะว่ากถานี้หาฟังได้ยาก.

Etthete [Pg.263] pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

อกุศลธรรมอันเป็นบาปเหล่านี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่นี้

Cakkhuṃ [Pg.266] cāvuso paṭicca rūpeca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā, yaṃ vedeti, taṃ sañjānāti. Yaṃ sañjānāti, taṃ vitakketi, yaṃ vitakketi, taṃ papañceti, yaṃ papañceti, tato nidānaṃ purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti atītānāgatapaccuppannesu cakkhuviññeyyasu rūpesu –

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เพราะอาศัยตาและรูป จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้น การประชุมกันของธรรม ๓ ประการนั้นเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา สิ่งใดที่เขารู้สึก สิ่งนั้นเขาย่อมจำได้ สิ่งใดที่เขาจำได้ สิ่งนั้นเขาย่อมตรึก สิ่งใดที่เขาตรึก สิ่งนั้นเขาย่อมคิดปรุงแต่ง สิ่งใดที่เขาคิดปรุงแต่ง เพราะสิ่งนั้นเป็นเหตุ สัญญาเครื่องคิดปรุงแต่งย่อมครอบงำบุรุษในรูปทั้งหลายอันพึงรู้แจ้งด้วยตา ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน

Purimā [Pg.274] bhikkhave koṭi na paññāyati avijjāya.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่สุดเบื้องต้นของอวิชชาย่อมไม่ปรากฏ

Attheva [Pg.277] gambhīragataṃ sudubbudhaṃ,Sayaṃ abhiññāya sahetusambhavaṃ;

Yathānupubbaṃ nikhilena desitaṃ,Mahesinā rūpagataṃva passati.

ธรรมนั้นลึกซึ้ง เข้าใจได้ยากยิ่ง ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองซึ่งเหตุและที่มา ทรงแสดงโดยลำดับทั้งหมด พระมหาสีทรงเห็น (ธรรมนั้น) เหมือนเห็นรูปที่ปรากฏ

Abhikkamissāmi [Pg.286] paṭikkamissāmīti hi cittaṃ uppajjamānaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti.

จิตที่เกิดขึ้นว่า 'เราจะก้าวไป เราจะถอยกลับ' ย่อมยังรูปให้ตั้งขึ้น

Na [Pg.308] antalikkhena na samuddamajjhe,Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa;

Na vijjate so jagatippadeso,Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā.

ไม่ว่าในอากาศ ไม่ว่ากลางมหาสมุทร ไม่ว่าเข้าไปในซอกเขา สถานที่นั้นย่อมไม่มีในโลก ที่ซึ่งบุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วจะพ้นจากกรรมชั่วได้

Yaṃ [Pg.311] pattaṃ kusalaṃ tassa, ānubhāvena pāṇino;

Sabbe saddhammarājassa, ñatvā dhammaṃ sukhāvahaṃ;

Pāpuṇantu visuddhāya, sukhāya paṭipattiyā;

Asokamanupāyāsaṃ, nibbānasukhamuttamaṃ.

ด้วยอานุภาพแห่งกุศลที่ถึงแล้วนั้น สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงจงรู้ธรรมของพระสัทธรรมราชาผู้ทรงนำมาซึ่งความสุข จงถึงความบริสุทธิ์ เพื่อความสุขในการปฏิบัติ ซึ่งความสุขคือนิพพานอันสูงสุด ปราศจากความเศร้าโศกและความคับแค้น

Ciraṃ tiṭṭhatu saddhammo, dhamme hontu sagāravā;

Sabbepi sattā kālena, sammā devo pavassatu;

Yathā rakkhiṃsu porāṇā, surājāno tathevimaṃ;

Rājā rakkhatu dhammena, attanova pajaṃpajaṃ.

ขอพระสัทธรรมจงตั้งอยู่ตลอดกาลนาน ขอสัตว์ทั้งหลายจงมีความเคารพในธรรม ขอเทพยดาจงบันดาลฝนให้ตกต้องตามฤดูกาลแก่สัตว์ทั้งปวง ขอพระราชาผู้ทรงธรรมจงทรงปกครองประชาชนของพระองค์ เหมือนพระราชาผู้ทรงธรรมในกาลก่อนทรงปกครอง

Tāva [Pg.312] tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ paññāvisuddhiyā;

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesino.

ขอพระธรรมจงตั้งอยู่ในโลก ตราบเท่าที่ผู้แสวงหาทางข้ามพ้นโลก ยังแสดงนัยแห่งความบริสุทธิ์ด้วยปัญญาแก่กุลบุตรทั้งหลาย ตราบเท่าที่แม้พระนามว่า 'พุทธะ' ของพระมหาสีผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ผู้เป็นใหญ่ในโลก ยังดำเนินไปอยู่ในโลก

Dutiyasannipāta

สังคายนาครั้งที่สอง

Mahāpadānasutta aṭṭhakathā

อรรถกถามหาปทานสูตร

Pucchā – aṭṭhakathā [Pg.1] saṃgītiyā āvuso paṭhame sannipāte sakalā ca vinayasaṃvaṇṇanā dīghanikāye ca sīlakkhandhavaggavaṇṇanā abhidhamme ca dhammasaṅgahasaṃvaṇṇanā saṃgītā therehi chaṭṭhasaṃgītikārehi. Idāni pana dutiye sannipāte dīghanikāye mahāvaggavaṇṇanāto paṭṭhāya tadavasesānaṃ yathāvavatthitasaṃvaṇṇanānaṃ saṃgāyanokāso anuppatto. Tasmā imissā dutiyasannipātasaṃgītiyā pubbakiccavasena yathānuppattāya mahāvagge mahāpadānasuttasaṃvaṇṇanāya pucchāvissajjanaṃ kātuṃ samārabhāma. Mahāpadānasuttassa āvuso nidāne pariyāpannassa ‘‘karerikuṭikāya’’ntipadassa attho kathaṃ aṭṭhakathācariyena kathito.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในการสังคายนาอรรถกถา ในการประชุมครั้งที่ ๑ อรรถกถาวินัยทั้งหมด อรรถกถาสีลขันธวรรคในทีฆนิกาย และอรรถกถาธรรมสังคณีในพระอภิธรรม พระเถระทั้งหลายผู้ทำสังคายนาครั้งที่ ๖ ได้สังคายนาไว้แล้ว แต่บัดนี้ ในการประชุมครั้งที่ ๒ โอกาสแห่งการสังคายนาอรรถกถาที่เหลือตามที่กำหนดไว้ โดยเริ่มตั้งแต่อรรถกถามหาวรรคในทีฆนิกายมาถึงแล้ว เพราะฉะนั้น เราจะเริ่มทำการถามตอบอรรถกถามหาปทานสูตรในมหาวรรคที่มาถึงตามลำดับ เพื่อเป็นบุพกิจแห่งการสังคายนาในการประชุมครั้งที่ ๒ นี้ ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อรรถกถาจารย์กล่าวอธิบายความหมายของบทว่า 'กเรริกุฏิกาย' ซึ่งนับเนื่องในนิทานแห่งมหาปทานสูตรไว้อย่างไร?

Vissajjanā – mahāpadānasuttassa bhante nidāne pariyāpannassa karerikuṭikāyantipadassa attho ‘‘karerikuṭikāya’’nti karerīti varuṇarukkhassa nāmaṃ. Karerimaṇḍapo tassā kuṭikāya [Pg.2] dvāre ṭhito, tasmā karerikuṭikāti vuccati. Yathā kosambarukkhassa dvāreṭhitattā kosambakuṭikāti evamādinā bhante aṭṭhakathācariyena kathito.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อรรถกถาจารย์กล่าวอธิบายความหมายของบทว่า 'กเรริกุฏิกาย' ซึ่งนับเนื่องในนิทานแห่งมหาปทานสูตรไว้ว่า บทว่า 'กเรริกุฏิกาย' ความว่า คำว่า 'กเรรี' เป็นชื่อของต้นวรุณ มณฑปต้นกเรรีตั้งอยู่ที่ประตูของกุฏิหลังนั้น เพราะฉะนั้น กุฏินั้นจึงเรียกว่า 'กเรริกุฏิ' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อรรถกถาจารย์กล่าวไว้ดังนี้ เหมือนอย่างที่เรียกว่า 'โกสัมพกุฏิ' เพราะตั้งอยู่ที่ประตูต้นโกสัมพีเป็นต้น

Karerikuṭikāyanti [Pg.3] karerīti varuṇarukkhassa nāmaṃ.

บทว่า กเรริกุฏิกาย กเรรี เป็นชื่อของต้นวรุณ

Karerimaṇḍapo [Pg.4] tassā kuṭikāya dvāre ṭhito, tasmā karerikuṭikāti vuccati. Yathā kosambarukkhassa dvāre ṭhitattā ekāsambakuṭikāti.

มณฑปต้นกเรรีตั้งอยู่ที่ประตูของกุฏิหลังนั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า กเรริกุฏิ เหมือนกับที่เรียกว่า โกสัมพกุฏิ เพราะตั้งอยู่ที่ประตูของต้นโกสัมพี

Antojetavane kira karerikuṭi kosambakuṭi gandhakuṭi salaḷāgāranti cattāri mahāgehāni –

ได้ยินว่า ภายในพระเชตวัน กเรริกุฏิ โกสัมพกุฏิ คันธกุฏิ และสลฬคฤหะ เป็นเรือนใหญ่ ๔ หลัง

Ekekaṃ satasahassapariccāgena nipphannaṃ.

แต่ละหลังสำเร็จด้วยการบริจาคหนึ่งแสน

Tesu salaḷāgāraṃ raññā pasenadinā kāritaṃ.

ในบรรดาเรือนเหล่านั้น สลฬคฤหะ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้าง

Pubbenivāsa

บุพเพนิวาส

Pucchā – tattheva [Pg.5] āvuso nidāne pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammīkathā udapādītivacanassa attho kathaṃ aṭṭhakathācariyena kathito.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในนิทานนั้นเอง อรรถกถาจารย์กล่าวอธิบายความหมายของคำว่า 'ปุพเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา ธมฺมีกถา อุทปาทิ' ไว้อย่างไร?

Vissajjanā – tattheva bhante nidāne pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammīkathā udapādīti vacanassa attho pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ekampijātiṃ dvepi jātiyoti evaṃ nibaddhena pubbenivuṭṭhakhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsena saddhiṃ yojetvā pavattitā. Dhammīti dhammasaṃyuttā. Udapādīti aho acchariyaṃ dasabalassa pubbenivāsañāṇaṃ. Pubbenivāsaṃ nāma ke anussaranti ke nānussarantīti diṭṭhiyā anussaranti, sāvakā sa paccekabuddhā ca buddhā ca anussaranti. Kataradiṭṭhiyo anussaranti. Ye aggapattā kammavādino tepi cattālīsaṃyeva kappe anussaranti, na tato paranti evamādinā bhante aṭṭhakathācariyena kathito.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในนิทานนั้นเอง ความหมายของคำว่า 'ปุพเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา ธมฺมีกถา อุทปาทิ' คือ บทว่า 'ปุพเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา' ได้แก่ ดำเนินไปโดยประกอบกับบุพเพนิวาส อันได้แก่ขันธสันดานที่เคยอยู่อาศัยมาแล้วในก่อน ซึ่งผูกพันกันอย่างนี้ว่า 'แม้ชาติหนึ่ง แม้สองชาติ' เป็นต้น. คำว่า 'ธมฺมี' คือ ประกอบด้วยธรรม. คำว่า 'อุทปาทิ' คือ (เกิดความระลึกว่า) โอ! น่าอัศจรรย์จริงหนอ บุพเพนิวาสานุสสติญาณของพระทศพล. ใครบ้างระลึกถึงบุพเพนิวาสได้ ใครระลึกไม่ได้? (พวกเดียรถีย์) ระลึกได้ด้วยทิฐิ, พระสาวก พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมระลึกได้. พวกทิฐิเหล่าไหนระลึกได้? แม้พวกกัมมวาทีผู้บรรลุถึงยอด ก็ระลึกได้เพียง ๔๐ กัปเท่านั้น ไม่เกินไปกว่านั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อรรถกถาจารย์กล่าวไว้ดังนี้เป็นต้น

Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti [Pg.6] ekampi jātiṃ dvepi jātiyoti evaṃ nibaddhena pubbenivuṭṭhakhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsena saddhiṃ yojetvā pavattitā.

บทว่า 'ปุพเพนิวาสปฏิสํยุตฺตา' หมายถึง ดำเนินไปโดยประกอบกับบุพเพนิวาส อันได้แก่ขันธสันดานที่เคยอยู่อาศัยมาแล้วในก่อน ซึ่งผูกพันกันอย่างนี้ว่า 'แม้ชาติหนึ่ง แม้สองชาติ' เป็นต้น

Kappaparicchedavāra

วาระกำหนดกัป

Pucchā – tasmiṃ [Pg.7] āvuso mahāpadānasutte uddesavāre navasu paricchedavāresu paṭhame kappaparicchedavāre bhaddakappeti padassa attho aṭṭhakathācariyena kathaṃ kathito.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอุเทศวารแห่งมหาปทานสูตรนั้น ในบรรดาวาระที่กำหนดไว้ ๙ วาระ อรรถกถาจารย์กล่าวอธิบายความหมายของบทว่า 'ภทฺทกปฺเป' ในวาระที่ ๑ คือกัปปปริจเฉทวาร ไว้อย่างไร?

Vissajjanā – tasmiṃ [Pg.8] bhante mahāpadānasutte uddesavāre navasu paricchedavāresu paṭhame kappaparicchedavāre bhaddakappeti padassa attho bhaddakappeti pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe sārakappeti bhagavā imaṃ kappaṃ thomento evamāha. Yato paṭṭhāya kira amhākaṃ bhagavā abhinīhāro kato, ekasmiṃ antare ekasmimpi kappe pañcabuddhā nibbattā nāma natthīti evamādinā bhante aṭṭhakathācariyena kathito.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในมหาปทานสูตรนั้น ในอุเทศวาร บรรดาปริจเฉทวารทั้ง ๙ ในปริจเฉทวารที่ ๑ คือกัปปปริจเฉทวาร ความหมายของบทว่า ภัททกัป คือ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงสรรเสริญกัปนี้ ได้ตรัสว่า ภัททกัป เพราะประดับด้วยการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ๕ พระองค์ เป็นกัปที่งดงาม เป็นกัปที่เป็นสาระ. ได้ยินว่า ตั้งแต่พระผู้มีพระภาคของเราทรงตั้งความปรารถนามา ในระหว่างนั้น แม้ในกัปหนึ่งก็ไม่มีพระพุทธเจ้า ๕ พระองค์บังเกิดเลย ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอรรถกถาจารย์ได้กล่าวไว้แล้ว.

Vipassissa [Pg.9] bhikkhave bhagavato ito so bhikkhave chanavutikappe yaṃ vipassī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho loke udapādi –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกัปที่ ๙๖ นับจากกัปนี้ไป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้อุบัติขึ้นในโลก –

Saddakappeti pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe sārakappeti bhagavā imaṃ kappaṃ thomento evamāha –

บทว่า ภัททกัป พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงสรรเสริญกัปนี้ ได้ตรัสอย่างนี้ว่า เป็นกัปที่งดงาม เป็นกัปที่เป็นสาระ เพราะประดับด้วยการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ๕ พระองค์ –

‘‘Yato paṭṭhāya kira amhākaṃ bhagavatābhinīhāro kato, etasmiṃ antare ekasmimpi kappe pañcabuddhā nibbattā nāma natthi’’ –

“ได้ยินว่า ตั้งแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงตั้งความปรารถนามา ในระหว่างนั้น แม้ในกัปหนึ่งก็ไม่มีพระพุทธเจ้า ๕ พระองค์บังเกิดเลย” –

Āyuparicchedavāra

วาระว่าด้วยการกำหนดอายุ

Pucchā – catutthe [Pg.10] panāvuso āyuparicchedavāre appaṃ vā bhiyyoti etesaṃ padānaṃ attho kathaṃ aṭṭhakathācariyena kathito.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในวาระที่ ๔ ว่าด้วยการกำหนดอายุ อรรถกถาจารย์ได้อธิบายความหมายของบทว่า "น้อยหรือมาก" ไว้อย่างไร.

Vissajjanā – catutthe pana bhante āyuparicchedavāre appaṃ vā bhiyyoti etesaṃ padānaṃ attho ‘‘appaṃ vā bhiyyoti vassasatato vā upari appaṃ, aññaṃ vassasataṃ apatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati. Evaṃ dīghāyuko pana atidullabho, asuko kira evaṃ ciraṃ jīvatīti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hotī’’ti evamādinā bhante tattha aṭṭhakathācariyena kathito.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในวาระที่ ๔ ว่าด้วยการกำหนดอายุ ความหมายของบทว่า "น้อยหรือมาก" คือ "น้อยหรือมาก" หมายถึง มากกว่า ๑๐๐ ปีไปเล็กน้อย หรือไม่ถึง ๑๐๐ ปีอื่น (คือศตวรรษถัดไป) แต่มีชีวิตอยู่ ๒๐ ปี ๓๐ ปี ๔๐ ปี ๕๐ ปี หรือ ๖๐ ปี. ส่วนผู้มีอายุยืนเช่นนี้หาได้ยากยิ่งนัก (จนต้องกล่าวว่า) ได้ยินว่า ผู้นั้นมีชีวิตอยู่ยืนยาวเพียงนี้ พึงไปดูในที่นั้นๆ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอรรถกถาจารย์ได้กล่าวไว้ในที่นั้น.

Mayhaṃ [Pg.11] bhikkhave etarahi appakaṃ āyuppamāṇaṃ parittaṃ lahukaṃ yo ciraṃ jīvati so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ประมาณอายุของตถาคตน้อยนิด เบาบาง ผู้ใดมีชีวิตยืนยาว ผู้นั้นมีอายุ ๑๐๐ ปี หรือมากกว่านั้นเล็กน้อย.

Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato vā upari appaṃ, ayyaṃ vassasataṃ apatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃvā vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati–

บทว่า "น้อยหรือมาก" หมายถึง มากกว่า ๑๐๐ ปีไปเล็กน้อย หรือไม่ถึง ๑๐๐ ปีอื่น แต่มีชีวิตอยู่ ๒๐ ปี ๓๐ ปี ๔๐ ปี ๕๐ ปี หรือ ๖๐ ปี –

Upaṭṭhākaparicchedavāra

วาระว่าด้วยการกำหนดอุปัฏฐาก

Pucchā – aṭṭhame [Pg.12] panāvuso upaṭṭhākaparicchedavāre ānandotipade kathaṃ aṭṭhakathācariyena vaṇṇito.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในวาระที่ ๘ ว่าด้วยการกำหนดอุปัฏฐาก อาจารย์อรรถกถาได้พรรณนาบทว่า “อานันทะ” ไว้อย่างไร.

Vissajjanā – aṭṭhame pana bhante upaṭṭhākaparicchede pana ānandoti nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ sandhāya vuttanti evamādinā bhante aṭṭhakathācariyena vaṇṇito.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในวาระที่ ๘ ว่าด้วยการกำหนดอุปัฏฐาก บทว่า “อานันทะ” นั้น พระอรรถกถาจารย์ได้พรรณนาไว้โดยหมายถึงความเป็นอุปัฏฐากประจำ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ.

Mayhaṃ [Pg.13] bhikkhave etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko–

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ ภิกษุชื่อว่าอานนท์เป็นอุปัฏฐากของตถาคต เป็นอุปัฏฐากผู้เลิศ –

Bhagavatohi [Pg.14] paṭhamabodhiyaṃ anibaddhā upaṭṭhākā ahesuṃ.

ในปฐมโพธิกาล อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้ายังไม่เป็นประจำ.

Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicari.

ครั้งหนึ่ง พระนาคสมาละถือบาตรและจีวรเที่ยวไป.

Idameva [Pg.15] te kāraṇaṃ sallakkhetvā nivārayimha.

เราพิจารณาเห็นเหตุนี้แล้วจึงห้ามท่าน.

Ekacce [Pg.16] bhikkhū iminā maggena gacchāmāti vutte aññena gacchanti.

ภิกษุบางรูป เมื่อถูกกล่าวว่า “เราจะไปทางนี้” ก็ไปทางอื่น.

Uṭṭhehi [Pg.17] āvuso ānanda, uṭṭhehi āvuso ānanda.

ลุกขึ้นเถิด ท่านอานนท์ ลุกขึ้นเถิด ท่านอานนท์.

Kaṃ panettha ānanda ādīnavaṃ passasi.

ดูก่อนอานนท์ ท่านเห็นโทษอะไรในเรื่องนี้.

Kaṃ [Pg.18] panettha ānanda ānisaṃsaṃ passasi.

ดูก่อนอานนท์ ท่านเห็นอานิสงส์อะไรในเรื่องนี้.

Samavattakkhandho [Pg.28] atulo, suppabuddho ca uttaro;

Sattavāho vijitaseno, rāhulo bhavati sattamo –

พระสมวัตตขันธ์ พระอตุละ พระสุปปพุทธะ และพระอุตตระ; พระสัตตวาหะ พระวิชิตเสนะ และราหุลเป็นที่ ๗ –

Sutanā [Pg.29] sabbakāmāca, sucittā atha rocinī;

Rucaggatī sunandāca, bimbā bhavati sattamā.

พระนางสุตนา พระนางสัพพกามา พระนางสุจิตตา และพระนางโรจินี; พระนางรุจัคคตี พระนางสุนันทา และพระนางพิมพาเป็นที่ ๗.

Anekajātisaṃsāraṃ[Pg.37], sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ;

Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi.

เราแสวงหาช่างผู้ทำเรือน เมื่อไม่ประสบ จึงได้ท่องเที่ยวไปสู่สงสารมีชาติเป็นอเนก การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์, แน่ะช่างผู้ทำเรือน เราเห็นเจ้าแล้ว เจ้าจะทำเรือนอีกไม่ได้.

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā.

ซี่โครงทั้งหลายของเจ้าเราหักเสียแล้ว ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว จิตของเราถึงธรรมปราศจากเครื่องปรุงแต่งแล้ว เราได้บรรลุความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งหลายแล้ว.

Ayoghanahatasseva[Pg.40], jalato jātavedaso;

Anupubbūpasantassa, yathā na ñāñate gati;

Evaṃ sammāvimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ;

Paññāpetuṃ gati natthi, pattānaṃ acalaṃ sukhaṃ.

คติของไฟที่รุ่งเรืองเพราะถูกตีด้วยค้อนเหล็ก ดับไปโดยลำดับ ย่อมไม่รู้ได้ฉันใด คติของท่านผู้หลุดพ้นแล้วโดยชอบ ผู้ข้ามโอฆะคือกามเครื่องผูกได้แล้ว บรรลุถึงสุขอันไม่หวั่นไหว ก็ย่อมบัญญัติไม่ได้ฉันนั้น.

Na [Pg.44] pana bhagavā milakkhusadiso hoti nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo.

แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้เหมือนคนป่าเถื่อน และมิได้ทรงประดับต่างหูแก้วมณี.

Te pana attano samānasaṇṭhānameva passanti.

แต่พวกเขาย่อมเห็นแต่รูปร่างที่เหมือนตนเอง.

Na [Pg.48] kho ānanda ettāvatā tathāgato sakkato vā hoti garukato vā mānito vā pūjito vā apacito vā.

ดูก่อนอานนท์ ตถาคตมิได้เป็นที่สักการะ เคารพ นับถือ บูชา หรือยำเกรง ด้วยเหตุเพียงเท่านี้.

Kasmā [Pg.50] pana bhagavā aññattha ekaṃ umāpupphamattampi gahetvā buddha guṇe āvajjetvā katāya pūjāya buddhañāṇenāpi aparicchinnaṃ vipākaṃ vaṇṇetvā–

แต่เพราะเหตุใด พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงพรรณนาวิบากอันพุทธญาณก็กำหนดไม่ได้ ของการบูชาที่บุคคลถือเอาเพียงดอกผักตบดอกเดียวแล้วระลึกถึงพุทธคุณกระทำแล้วในที่อื่นว่า –

Yo [Pg.55] kho ānanda bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī so tathā gataṃ sakkaroti garukaroti māneti pūjeti apaciyati paramāya –

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาใด เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง –

Siyā [Pg.59] kho panānanda tumhākaṃ evamassa ‘atītasatthukaṃ pāvacanaṃ, natthi no satthā’ti.

ดูก่อนอานนท์ บางทีพวกเธออาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘ปาพจน์มีพระศาสดาล่วงลับไปแล้ว พระศาสดาของพวกเราไม่มี’

Na [Pg.60] kho panetaṃ ānanda evaṃ daṭṭhabbaṃ.

ดูก่อนอานนท์ ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น

Dhammopi desito ceva paññattoca, vinayopi desito ceva paññatto ca–

พระธรรมก็แสดงแล้วและบัญญัติแล้ว พระวินัยก็แสดงแล้วและบัญญัติแล้ว

Assosi [Pg.67] kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavā kira kusinārāyaṃ parinibbutoti.

พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร ผู้เป็นพระราชาแห่งแคว้นมคธ ได้ทรงสดับว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้วที่เมืองกุสินารา

Satthā nāma parinibbuto, na so sakkā puna āharituṃ, pothujjanikasaddhāya pana amhākaṃ raññā sadiso natthi, sace esa imināva niyāmena suṇissati, hadayamassa phalissati. Rājā kho pana amhehi anurakkhitabboti.

พระศาสดาปรินิพพานแล้ว ไม่สามารถนำกลับมาได้อีก แต่ในเรื่องศรัทธาแบบปุถุชนแล้ว ไม่มีใครเสมอด้วยพระราชาของเรา หากพระองค์ทรงสดับโดยทำนองนี้แล พระหทัยของพระองค์จักแตกสลาย เราทั้งหลายพึงรักษาพระราชาไว้

Deva [Pg.68] amhehi supinako diṭṭho, tassa paṭighātatthaṃ tumhehi dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvā yathā nāsāpuṭamattaṃ paññāyati, evaṃ catumadhuradoṇiyā nipajjituṃ vaṭṭatīti.

ขอเดชะ พวกข้าพระองค์ได้เห็นสุบิน เพื่อป้องกันสุบินนั้น ขอพระองค์ทรงนุ่งผ้าดุกูลสองชั้น แล้วบรรทมในรางที่เต็มด้วยรสหวาน ๔ อย่าง โดยให้ปรากฏเพียงช่องพระนาสิกเท่านั้น จึงจะควร

Deva [Pg.69] maraṇato muccanakasatto nāma natthi, amhākaṃ āyuvaḍḍhano cetiyaṭṭhānaṃ puññakkhettaṃ abhisekasiñcako so bhagavā satthā kusinārāya parinibbutoti.

ขอเดชะ สัตว์ที่พ้นจากความตายไม่มีเลย พระผู้มีพระภาคพระศาสดาพระองค์นั้น ผู้เป็นที่ตั้งแห่งเจดีย์อันเป็นที่เจริญอายุของพวกข้าพระองค์ เป็นเนื้อนาบุญ เป็นผู้ประทานอภิเษก ได้ปรินิพพานแล้วที่กรุงกุสินารา

Bhagavā [Pg.71] sabbaññu nanu imasmiṃ ṭhāne nisīditvā dhammaṃ desayittha, sokasallaṃ me vinodayittha, tumhe mayhaṃ sokasallaṃ nīharittha, ahaṃ tumhākaṃ saraṇaṃ gato, idāni pana me paṭivacanampi na detha bhagavāti.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ผู้ทรงรู้แจ้งทุกสิ่ง มิใช่หรือที่ประทับนั่งแสดงธรรมในที่นี้ ทรงบรรเทาลูกศรคือความโศกของข้าพระองค์ พระองค์ได้ทรงถอนลูกศรคือความโศกของข้าพระองค์ออกไป ข้าพระองค์ถึงพระองค์เป็นสรณะ แต่บัดนี้ พระองค์ไม่ประทานแม้แต่คำตอบแก่ข้าพระองค์เลย พระเจ้าข้า

Nanu [Pg.72] bhagavā ahaṃ aññadā evarūpe kāle tumhe mahābhikkhu saṅghaparivārā jambudīpatale cārikaṃ carathāti suṇomi.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค มิใช่หรือที่ในกาลอื่นในเวลาเช่นนี้ ข้าพระองค์ย่อมได้ยินว่า พระองค์มีหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จจาริกไปในพื้นชมพูทวีป

Mama parideviteneva na sijjhati, dasabalassa dhātuyo āharāpessāmīti evaṃ assosi.

เพียงการคร่ำครวญของข้าพเจ้า ย่อมไม่สำเร็จประโยชน์ ข้าพเจ้าจักให้คนไปนำพระธาตุของพระทศพลมา เขาได้ยิน (ข่าว) อย่างนี้แล้ว

Sace [Pg.73] dassanti, sundaraṃ. No ce dassanti, āharaṇupāyena āharissāmīti caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā sayampi nikkhantoyeva.

ถ้าพวกเขาจักให้ ก็เป็นการดี หากไม่ให้ เราจักนำมาด้วยอุบายในการนำมา ดังนี้ จึงทรงจัดกองทัพ ๔ เหล่า แล้วเสด็จออกไปด้วยพระองค์เองทีเดียว

Yathā ca ajātasattu, evaṃ licchavī ādayopi.

พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นอย่างไร พวกเจ้าลิจฉวีเป็นต้นก็เป็นอย่างนั้น

Amhākaṃ [Pg.74] dhātuyo vā dentu, yuddhaṃ vāti kusinārānagaraṃ parivāretvā ṭhite etaṃ bhagavā amhākaṃ gāmakkhettehi paṭivacanaṃ avocuṃ.

เมื่อกษัตริย์เหล่านั้นล้อมกรุงกุสินาราอยู่แล้วกล่าวว่า 'จงให้พระธาตุแก่พวกเรา หรือไม่ก็จงรบกัน' พวกเขาจึงกล่าวคำตอบว่า 'พระผู้มีพระภาคปรินิพพานในเขตบ้านของพวกเรา'

Na mayaṃ satthu sāsanaṃ pahiṇimha, nāpi gantvā ānayimha. Satthā pana sayameva āgantvā sāsanaṃ pesetvā amhe pakkosāpesi. Tumhepi kho pana yaṃ tumhākaṃ gāmakkhette ratanaṃ uppajjati. Na taṃ amhākaṃ detha. Sadevake ca loke buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi[Pg.75], evarūpaṃ uttamaratanaṃ labhitvā mayaṃ nadassāma, na kho pana tumhehiyeva mātuthanato khīraṃ pītaṃ. Amhehipi mātuthanato khīraṃ pītaṃ, na tumheyeva purisā, amhepi purisā. Hotūti aññamaññaṃ ahaṃkāraṃ katvā sāsanapaṭisāsanaṃ pesenti. Aññamaññaṃ mānagajjitaṃ gajjanti.

พวกเรามิได้ส่งข่าวสารของพระศาสดาไป และมิได้ไปรับพระองค์มา แต่พระศาสดาเสด็จมาเอง ทรงส่งข่าวสารมาเรียกพวกเรา แม้พวกท่านเล่า สิ่งใดที่เป็นรัตนะเกิดขึ้นในเขตบ้านของพวกท่าน พวกท่านก็ไม่ให้สิ่งนั้นแก่พวกเรา อนึ่ง ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก รัตนะที่เสมอด้วยพุทธรัตนะไม่มี พวกเราได้รัตนะอันสูงสุดเช่นนี้แล้วจักไม่ให้ อนึ่ง มิใช่พวกท่านเท่านั้นที่ดื่มน้ำนมจากอกมารดา แม้พวกเราก็ดื่มน้ำนมจากอกมารดา มิใช่พวกท่านเท่านั้นที่เป็นบุรุษ แม้พวกเราก็เป็นบุรุษ 'จงเป็นไปเถิด' ดังนี้ ต่างก็ทำความถือตัว ส่งข่าวสารตอบโต้กัน ต่างก็บันลือเสียงด้วยความมานะ

Ete [Pg.76] rājāno bhagavato parinibbutaṭṭhāne vivādaṃ karonti, na kho panetaṃ patirūpaṃ, alaṃ iminā kalahena, vūpasamessāmi nanti.

พระราชาเหล่านี้กำลังวิวาทกันในสถานที่ปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค การนี้ไม่สมควรเลย พอทีกับการทะเลาะนี้ เราจักระงับการทะเลาะนั้นเสีย ดังนี้

Ācariyassa [Pg.77] viya bho saddo, ācariyassa viya bho saddoti sabbe niravā ahesuṃ.

ท่านผู้เจริญ เสียงเหมือนของอาจารย์ ท่านผู้เจริญ เสียงเหมือนของอาจารย์ ดังนี้ ทุกคนต่างก็นิ่งเงียบไป

(1)

(๑)

Suṇantu bhonto mama ekavācaṃ,Amhāka buddho ahu khantivādo;

Nahi [Pg.78] sādhuyaṃ uttamapuggalassa,Sarīrabhāge siyā sampahāro.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โปรดฟังคำหนึ่งของข้าพเจ้า พระพุทธเจ้าของพวกเราเป็นผู้กล่าวสรรเสริญขันติ การที่จะมีการประหัตประหารกันเพราะส่วนพระสรีระของบุคคลผู้สูงสุดนั้น ไม่ดีเลย

(2)

(๒)

Sabbeva bhonto sahitā samaggā,Sammodamānā karomaṭṭhabhāge;

Vitthārikā hontu, disāsu thūpā;

Bahū janā cakkhumato pasannā.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอทุกท่านจงพร้อมเพรียงสามัคคีกัน บันเทิงใจร่วมกันแบ่ง (พระสรีระ) ออกเป็น ๘ ส่วน ขอพระสถูปจงแพร่หลายไปในทิศทั้งหลาย ชนเป็นอันมากผู้เลื่อมใสในพระองค์ผู้มีพระจักษุมีอยู่มาก

Na [Pg.79] hi sādhukaṃ uttamapuggalassa, sarīrabhāge siyā sampahāroti na hi sādhuyanti na hi sādhu ayaṃ –

การประหัตประหารกันเพราะส่วนพระสรีระของบุคคลผู้สูงสุดนั้น ไม่ดีเลย ดังนี้ บทว่า 'น หิ สาธุยํ' ความว่า 'น หิ สาธุ อยํ' (การนี้ไม่ดีเลย)

Bhagavā [Pg.81] sabbasu pubbe mayaṃ tumhākaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ chabbaṇṇabuddharasmikhacitaṃ asītianubyañjanasamujjalitasobhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ addasāma, idāni pana suvaṇṇavaṇṇāva dhātuyo avasiṭṭhā jātā, nayuttamidaṃ bhagavā tumhākanti parideviṃsu.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในกาลก่อนพวกข้าพระองค์ได้เห็นพระสรีระของพระองค์อันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ แกมด้วยพระพุทธรัศมี ๖ ประการ รุ่งเรืองด้วยพระอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แต่บัดนี้ เหลืออยู่เพียงพระธาตุที่มีสีดุจทองคำเท่านั้น ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การนี้ไม่สมควรแก่พระองค์เลย ดังนี้ พวกเขาร่ำไห้แล้ว

Kena [Pg.82] nu kho sadevakassa lokassa kaṅkhacchedanatthāya catusaccakathāya paccayabhūtā bhagavato dakkhiṇadāṭhā gahitāti olokento brāhmaṇena gahitāti disvā brāhmaṇopi daṭhāya anucchavikaṃ sakkāraṃ nasakkhissati gaṇhāmi natthi veṭṭhantarato gahetvā suvaṇṇacaṅkoṭake ṭhapetvā devalokaṃ netvā cūḷāmaṇicetiye patiṭṭhapesi –

เมื่อ (ท้าวสักกะ) ทรงพิจารณาว่า 'ใครหนอถือเอาพระเขี้ยวแก้วเบื้องขวาของพระผู้มีพระภาค ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งกถาว่าด้วยสัจจะ ๔ เพื่อตัดความสงสัยของโลกพร้อมทั้งเทวโลกไป' ทรงเห็นว่าพราหมณ์ถือเอาไปแล้ว ทรงดำริว่า 'พราหมณ์จักไม่สามารถทำการสักการะที่คู่ควรแก่พระเขี้ยวแก้วได้ เราจะถือเอา' ดังนี้ จึงทรงถือเอาจากระหว่างผ้าโพกศีรษะ (ของพราหมณ์) บรรจุลงในผอบทองคำ นำไปสู่เทวโลก ประดิษฐานไว้ในพระจุฬามณีเจดีย์

Rājagahe [Pg.84] bhagavato sarīrānaṃ thūpañca mahañca akāsi.

ในกรุงราชคฤห์ (พระเจ้าอชาตศัตรู) ได้ทรงสร้างพระสถูปและทำการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค

Samaṇassa [Pg.85] gotamassa parinibbutakālato paṭṭhāya balakkārena sādhukīḷitāya upaddutumha, sabbe no kammantā naṭṭhāti.

ตั้งแต่วันที่พระสมณโคดมปรินิพพาน พวกเราถูกรบกวนด้วยการฉลองพระธาตุโดยบังคับ การงานทั้งปวงของพวกเราเสียหายหมดแล้ว

Mahājano manaṃ padosetvā apāye nibbattīti disvā sakkaṃ devarājānaṃ dhātuāharaṇūpāyaṃ kāressāmāti tassa santikaṃ [Pg.86] gantvā tamatthaṃ ārocetvā dhātuāharaṇūpāyaṃ karomi mahārājāti āhaṃsu.

เมื่อเห็นว่ามหาชนทำจิตให้ประทุษร้ายแล้วจะไปเกิดในอบาย จึงคิดว่า 'เราจักให้ท้าวสักกะเทวราชทำอุบายนำพระธาตุมา' จึงไปหาท้าวสักกะ แจ้งเนื้อความนั้นแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์จะทำอุบายนำพระธาตุมา'

Bhante puthujjano nāma ajātasattunā samo saddho nāma natthi, na so mama vacanaṃ karissati, apica kho māravibhiṃ sakasadisaṃ vibhiṃsakaṃ dassessāmi mahāsaddaṃ sāvessāmi yakkhagāhakakhipitakaarocake karissāmi, tumhe amanussā mahārāja kupitā dhātuyo āharāpethāti vadeyyātha, evaṃ so āharāpessatīti–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปุถุชนที่มีศรัทธาเสมอด้วยพระเจ้าอชาตศัตรูไม่มีเลย พระองค์จักไม่ทำตามคำของข้าพเจ้า แต่ว่าข้าพเจ้าจักแสดงสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวประดุจความน่าสะพรึงกลัวของมาร จักให้ได้ยินเสียงกึกก้อง จักทำให้คนบอกข่าวเป็นเหมือนถูกยักษ์จับเหวี่ยงไป ท่านทั้งหลายพึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่มหาราช พวกอมนุษย์โกรธแล้ว ขอพระองค์โปรดให้คนไปนำพระธาตุมาเถิด' เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็จักให้คนไปนำมา

Mahārāja [Pg.87] amanussā kupitā, dhātuyo āharāpehīti bhaṇiṃsu.

ข้าแต่มหาราช พวกอมนุษย์โกรธแล้ว ขอพระองค์โปรดให้คนไปนำพระธาตุมาเถิด ดังนี้ พวกเขากราบทูลแล้ว

Na tāva bhante mayhaṃ cittaṃ tussati, evaṃ santepi āharantūti āha.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จิตของข้าพเจ้ายังไม่ยินดีเลย ถึงอย่างนั้น ก็จงนำมาเถิด ดังนี้ (พระราชา) ตรัสแล้ว

Mahārāja [Pg.88] ekaṃ dhātunidhānaṃ kātuṃ vaṭṭatīti āha.

ข้าแต่มหาราช ควรสร้างที่บรรจุพระธาตุแห่งหนึ่ง ดังนี้ (ท้าวสักกะ) กราบทูลแล้ว

Anāgate [Pg.89] laṅkādīpe mahāvihāre mahācetiyamhi nidahissanti.

ในอนาคต จักบรรจุไว้ในมหาเจดีย์ในมหาวิหารที่เกาะลังกา

Mahāsāvaka cetī

เจดีย์ของพระมหาสาวก

Imasmiṃ [Pg.90] ṭhāne yo pāsāṇo atthi, so antaradhāyatu, paṃsu suvisuddhā hotu, udakaṃ mā uṭṭhahatūti adhiṭṭhāsi.

หินใดมีอยู่ในที่นี้ ขอหินนั้นจงอันตรธานไป ขอฝุ่นจงบริสุทธิ์ยิ่ง ขออย่าให้น้ำขึ้นมา ดังนี้ ท่านอธิษฐานแล้ว

Idha rājā kiṃ kāretīti pucchantānampi mahāsāvakānaṃ cetiyānīti vadanti.

แม้เมื่อมีผู้ถามว่า ‘พระราชาทรงสร้างอะไรในที่นี้’ ก็กล่าวว่า ‘เจดีย์ของพระมหาสาวกทั้งหลาย’

Mālā [Pg.93] mā milāyantu, gandhā mā vinassantu, dīpā mā vijjhāyantūti adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapaṭṭe akkharāni chindāpesi –

ขอพวงมาลาอย่าได้เหี่ยวแห้งไป ขอของหอมอย่าได้เสื่อมเสียไป ขอประทีปอย่าได้ดับไป ดังนี้ อธิษฐานแล้ว จึงให้จารึกอักษรลงบนแผ่นทองคำ

Anāgate piyadoso nāma kumāro chattaṃ ussāpetvā asoko dhammarājā bhavissati, so imā dhātuyo vitthārikā karissatīti.

ในอนาคต กุมารชื่อปิยทัสสี จักทรงยกฉัตรขึ้นแล้ว เป็นพระเจ้าอโศกธรรมราช พระองค์จักทรงขยายพระธาตุเหล่านี้ให้แพร่หลาย

Anāgate [Pg.94] daliddarājā imaṃ maṇiṃ gahetvā dhātūnaṃ sakkāraṃ karotūti akkharaṃ chindāpesi.

ในอนาคต พระเจ้าผู้ยากจน จงทรงถือเอามณีนี้ กระทำการสักการะพระธาตุทั้งหลายเถิด ดังนี้ แล้วทรงจารึกอักษรไว้

Tāta ajātasattunā dhātunidhānaṃ kataṃ, ettha ārakkhaṃ paṭṭhapehīti pahiṇi.

พ่อเอ๋ย พระเจ้าอชาตศัตรูได้ทรงทำที่เก็บพระธาตุไว้แล้ว จงตั้งการอารักขาไว้ ณ ที่นี้เถิด ดังนี้ แล้วส่งไป

Parikkhīṇodāni [Pg.99] me āyūti aññāsi.

ทรงทราบว่า บัดนี้อายุของเราสิ้นแล้ว

Yesañca devaputtānaṃ maraṇanimittāni āvi bhavanti.

และนิมิตแห่งความตายย่อมปรากฏแก่เทวดาเหล่าใด

Nassati [Pg.100] vata bho me ayaṃ sampattīti bhayābhibhūto ahosi.

โอ้หนอ สมบัติของเรานี้จักพินาศเสียแล้ว ดังนี้ แล้วทรงถูกความกลัวครอบงำ

Atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitā maho mahābrahmāvā, yo me hadayanissitaṃ sokasallaṃ samuddharitvā imaṃ sampattiṃ thāvaraṃ kareyyāti olokento kañci adisvā puna addasa mādisānaṃ satasahassānampi uppannaṃ sokasallaṃ sammāsambuddho uddharituṃ paṭibaloti.

มีสมณะหรือพราหมณ์ หรือท้าวมหาพรหมผู้เป็นบิดาของโลกผู้ใดบ้างหนอ ผู้ที่สามารถถอนลูกศรคือความโศกที่อาศัยอยู่ในใจของเราออกได้ และทำให้สมบัตินี้มั่นคงได้ ดังนี้ เมื่อทรงมองหาแล้วไม่เห็นใคร จึงทรงเห็นอีกว่า แม้ลูกศรคือความโศกที่เกิดขึ้นแก่คนเช่นเราเป็นแสนๆ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ทรงสามารถถอนออกได้

Aparipakkaṃ [Pg.102] tāvassa ñāṇaṃ, katipāhaṃ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṃ viharante pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti cintetvā okāsaṃ nākāsi.

ญาณของเขายังไม่แก่กล้า แต่เมื่อล่วงไปสองสามวัน เมื่อเราอยู่ในถ้ำอินทสาละ เขาจักเห็นบุพนิมิต ๕ ประการ แล้วจักกลัวภัยคือความตาย จักเข้าไปหาเราพร้อมด้วยเทวดาในสองเทวโลก จักทูลถามปัญหา ๑๔ ข้อ เมื่อจบการวิสัชนาปัญหาอุเบกขา จักตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลพร้อมด้วยเทวดาแปดหมื่นองค์ ดังนี้ ทรงดำริแล้วจึงไม่ทรงให้โอกาส

Mama [Pg.103] pubbepi ekakassa gatattā satthārā okāso nakato, addhā me natthi maggaphalassa upanissayo, ekassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi parisāya bhagavā dhammaṃ desetiyeva. Avassaṃ kho pana dvīsu devalokesu kassaci devassa upanissayo bhavissati, taṃ sandhāya satthā dammaṃ desessati. Taṃ sutvā ahampi attano domanassaṃ vūpasamessāmīti.

แม้เมื่อก่อนเราไปคนเดียว พระศาสดาก็ไม่ทรงให้โอกาส แน่นอนว่าเราไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผล แต่เมื่อมีอุปนิสัยของคนคนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคก็ทรงแสดงธรรมแก่บริษัทแม้มีจักรวาลเป็นที่สุด แต่แน่นอนว่าจักมีอุปนิสัยของเทวดาบางองค์ในสองเทวโลก พระศาสดาจักทรงแสดงธรรมปรารภเทวดานั้น เมื่อเราได้ฟังธรรมนั้นแล้ว ก็จักระงับความโทมนัสของตนได้

Dvīsu [Pg.104] devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṃ upasaṅkamituṃ nayuttaṃ, ayaṃpana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko [Pg.105] vallabho icchiticchitakkhaṇe gantvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ suṇāti, imaṃ purato pesetvā okāsaṃ kāretvā iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāmīti okāsakaraṇatthaṃ āmantesi.

การพาเทวดาในสองเทวโลกไป ไม่สมควรที่จะเข้าไปหาพระศาสดาเหมือนคนเบียดเสียดกัน แต่ปัญจสิขะนี้เป็นอุปัฏฐากที่รักของพระทศพล ย่อมไปทูลถามปัญหาและฟังธรรมในขณะที่ปรารถนา เราจักส่งปัญจสิขะนี้ไปก่อน ให้เขาทำโอกาส แล้วเมื่อเขาทำโอกาสแล้ว เราจักเข้าไปทูลถามปัญหา ดังนี้ จึงเรียกปัญจสิขะมาเพื่อทำโอกาส

Evaṃ mahārāja hotu, bhaddaṃ tava yo tvaṃ maṃ ehi mārisa uyyāna kīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya gacchāmāti avatvā buddhaṃ passissāma dhammaṃ sossāmāti vadasīti daḷhataraṃ upatthambhento devānamindassa vacanaṃ paṭissutvā anucariyaṃ sahacaraṇaṃ ekato gamanaṃ upāgami.

ขอเป็นเช่นนั้นเถิด มหาบพิตร ความเจริญจงมีแก่พระองค์ ผู้ไม่ตรัสว่า มาเถิด ท่านผู้เจริญ เราไปดูการเล่นในอุทยานเป็นต้น หรือการมหรสพของนักฟ้อนเป็นต้นกันเถิด แต่ตรัสว่า เราจักไปเฝ้าพระพุทธเจ้า จักฟังธรรม ดังนี้ ทรงสนับสนุนอย่างหนักแน่นยิ่งขึ้น ทรงรับคำของท้าวสักกะเทวราชแล้ว ทรงติดตามไปร่วมทางไปด้วยกัน

Vande [Pg.113] te pitaraṃ bhadde, timbaruṃ sūriyavacchase;

Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama.

ข้าพเจ้าขอไหว้บิดาของท่านผู้เจริญ คือทิมพรู ผู้มีรัศมีดุจพระอาทิตย์ ผู้ที่ท่านผู้มีรูปงามได้เกิดมา ผู้เป็นที่ยังความยินดีให้เกิดแก่ข้าพเจ้า

Evaṃ vutte bhagavā pañcasikhaṃ gandhabbadevaputtaṃ etadavoca. Saṃsandati kho te pañcasikha tantissaro gītassarena gītassaro ca tantissarena, naca pana te pañcasikha tantissaro gītassaraṃ ativattati gītassaro ca tantissaraṃ. Kadā saṃyūḷhā pana te pañcasikha vmi gāthā buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṃyūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitāti –

เมื่อปัญจสิขะกล่าวอย่างนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับปัญจสิขะคันธัพพเทวบุตรว่า ดูกรปัญจสิขะ เสียงพิณของท่านย่อมเข้ากันได้กับเสียงขับ และเสียงขับก็เข้ากันได้กับเสียงพิณ ดูกรปัญจสิขะ เสียงพิณของท่านไม่ล้ำเสียงขับ และเสียงขับก็ไม่ล้ำเสียงพิณ ก็เมื่อไรเล่าที่คาถาเหล่านี้ของท่านที่ประกอบด้วยพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยพระธรรม ประกอบด้วยพระสงฆ์ ประกอบด้วยพระอรหันต์ ประกอบด้วยกาม ได้ถูกประพันธ์ขึ้น

Bhagavatā [Pg.116] pañcasikhassa okāso nakatoti devatā gahetvā tatova paṭinivatteyya. Tato mahājāniyo bhaveyya, vaṇṇe pana kathite kato bhagavatā pañcasikhassa okāsoti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi.

ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงให้โอกาสแก่ปัญจสิขะ ท้าวสักกะก็จักพาเทวดาทั้งหลายกลับไปจากที่นั้น เมื่อนั้นก็จักเกิดความเสียหายใหญ่หลวง แต่เมื่อทรงกล่าวพรรณนาคุณแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้โอกาสแก่ปัญจสิขะ ทรงทราบว่าท้าวสักกะจักเข้าไปเฝ้าพร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย ทูลถามปัญหา และเมื่อจบการวิสัชนา ก็จักตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลพร้อมด้วยเทวดาแปดหมื่นองค์ จึงทรงกล่าวพรรณนาคุณ

Atha [Pg.118] kho bhagavā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca ‘‘acchariyamidaṃ āyasmato kosiyassa, abbhutamidaṃ āyasmato kosiyassa tāva bahukiccassa bahukaraṇīyassa yadidaṃ idhāgamana’’nti.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท้าวสักกะจอมเทพว่า น่าอัศจรรย์จริงหนอ ท่านโกสิยะ น่าประหลาดจริงหนอ ท่านโกสิยะ ที่ท่านผู้มีกิจมาก มีกรณียกิจมาก ถึงมาที่นี่ได้

Cirapaṭikāhaṃ bhante bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo, api ca devānaṃ tāvatiṃsānaṃ kehici kehici kiccakaraṇīyehi byāvaṭo, evāhaṃ nāsakkhiṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนามานานแล้ว แต่ข้าพระองค์ติดพันอยู่ด้วยกิจการบางอย่างของเทวดาชั้นดาวดึงส์ จึงไม่สามารถมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนาได้

Te [Pg.120] ‘‘tava santakā, mama santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aḍḍaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti, so ‘‘yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakā’’ti vadati.

พวกเขากำหนดไม่ได้ว่า เป็นของท่าน เป็นของฉัน จึงทะเลาะกัน จึงทูลถามท้าวสักกะเทวราช พระองค์ตรัสว่า เป็นของใครที่วิมานอยู่ใกล้กว่า ก็เป็นของผู้นั้น

Yassa [Pg.121] vimānaṃ olokentī ṭhitā, tassa santakāti vadati.

ยืนมองวิมานของใคร ก็เป็นของผู้นั้น

Idheva [Pg.122] bhante kapilavatthusmiṃ gopikā nāma sakyadhītā ahosi buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī, sā itthittaṃ virājetvā purisattaṃ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้เอง มีธิดาของพระศากยะชื่อโคปิกา เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ นางนั้นละเพศหญิงแล้ว บำเพ็ญเพศชาย เมื่อร่างกายแตกทำลาย หลังจากความตาย ได้ไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์

Tassa [Pg.128] dhammassa pattiyā, āgatamhāsi mārisa;

Katāvakāsā bhagavatā, pañhaṃ pucchemu mārisa.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์มาแล้ว เพื่อบรรลุธรรมนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงให้โอกาสแล้ว ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จักทูลถามปัญหา

Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te.

ดูกรวาสวะ ท่านจงถามปัญหาแก่เราตามที่ท่านปรารถนาในใจเถิด ปัญหาข้อนั้นๆ นั่นแหละ เราจักกระทำที่สุดแก่ท่าน

Kiṃ [Pg.129] saṃyojanā nu kho mārisa devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averinoti iti ca nesaṃ hoti. Atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverinoti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และสัตว์อื่นๆ เป็นอันมากที่มีกายต่างกัน มีเครื่องผูกพันอะไรหนอ พวกเขามีความปรารถนาว่า 'เราทั้งหลายพึงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีอาชญา ไม่มีศัตรู ไม่มีความเบียดเบียนกัน อยู่เป็นผู้ไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับเป็นผู้มีเวร มีอาชญา มีศัตรู มีความเบียดเบียนกัน อยู่เป็นผู้มีเวร

Issāmacchariyasaṃyojanā [Pg.130] kho devānaminda devā manussā asurā nāgā gandhabbā yecaññe santi puthukāyā, te averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averinoti iti ca nesaṃhoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverinoti.

ดูกรจอมเทพ เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และสัตว์อื่นๆ เป็นอันมากที่มีกายต่างกัน มีเครื่องผูกพันคือความริษยาและความตระหนี่ พวกเขามีความปรารถนาว่า 'เราทั้งหลายพึงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีอาชญา ไม่มีศัตรู ไม่มีความเบียดเบียนกัน อยู่เป็นผู้ไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับเป็นผู้มีเวร มีอาชญา มีศัตรู มีความเบียดเบียนกัน อยู่เป็นผู้มีเวร

Issatīti [Pg.132] issā, sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā, tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampatti padaṭṭhānā, saṃyojananti daṭṭhabbā.

ชื่อว่าอิสสา เพราะอรรถว่าริษยา มีลักษณะคือความริษยาในสมบัติของผู้อื่น มีรสคือความไม่ยินดีในสมบัตินั้นนั่นเอง มีอาการปรากฏคือความเป็นผู้เบือนหน้าหนีจากสมบัตินั้น มีสมบัติของผู้อื่นเป็นเหตุใกล้ พึงทราบว่าเป็นสังโยชน์ (เครื่องผูกพัน)

Maccherabhāvo [Pg.133] macchariyaṃ, taṃladdhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāva akkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatā paccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ.

ความเป็นผู้ตระหนี่ ชื่อว่ามัจฉริยะ มีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตนที่ได้แล้วหรือที่พึงได้ มีรสคือความไม่อดทนต่อความเป็นสาธารณะแห่งสมบัติเหล่านั้นกับผู้อื่น มีอาการปรากฏคือความหดหู่ หรือมีอาการปรากฏคือความตระหนี่ถี่เหนียว มีสมบัติของตนเป็นเหตุใกล้ พึงทราบว่าเป็นความวิปริตแห่งจิต

Kiṃ [Pg.136] vaṇṇo esoti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattiñca kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgoca hoti.

ผู้นี้มีผิวพรรณอย่างไร? ผู้ที่กล่าวโทษนั้นๆ และไม่ให้ปริยัติธรรมแก่ใครๆ เลย ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทรามและเป็นใบ้น้ำลายไหล

Yāva [Pg.138] taṃ nappahīyati, tāva devamanussā averatādīni patthayantāpi verādīni naparimuccantiyeva.

ตราบใดที่สังโยชน์นั้นยังละไม่ได้ ตราบนั้นเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แม้จะปรารถนาความไม่มีเวรเป็นต้น ก็ยังไม่พ้นไปจากเวรเป็นต้นนั่นเอง

Atha [Pg.139] kho sakko devānamindo bhagavantaṃ uttari pañhaṃ apucchi–

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทูลถามปัญหาที่ยิ่งขึ้นไปอีกกับพระผู้มีพระภาคว่า

Issāmacchariyaṃ pana mārisa kiṃ nidānaṃ kiṃ samudayaṃ kiṃ jātikaṃ kiṃ pabhavaṃ, kismiṃ sati issāmacchariyaṃ hoti, kismiṃ asati issāmacchariyaṃ na hotīti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความริษยาและความตระหนี่ มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่อมีอะไรอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่อไม่มีอะไรอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี

Issāmacchariyaṃ [Pg.140] kho devānaminda piyāppiyanidānaṃ piyāppiyasamudayaṃ piyāppiyajātikaṃ piyāppiyapabhavaṃ, piyāppiye sati issāmacchariyaṃ hoti, piyāppiye asati issāmacchariyaṃ nahotīti.

ดูกรจอมเทพ ความริษยาและความตระหนี่ มีสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นเหตุ มีสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นสมุทัย มีสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นกำเนิด มีสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด เมื่อมีสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่อไม่มีสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รัก ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี

Na [Pg.141] sakkā dātuṃ, kilamissati vā ukkaṇṭhissati vātiādīni vatvā macchariyaṃ karoti.

กล่าวว่า 'ไม่สามารถจะให้ได้ หรือเขาจะลำบาก หรือเขาจะระอา' ดังนี้เป็นต้นแล้ว ย่อมทำความตระหนี่

Aho [Pg.142] vatassa evarūpaṃ na bhaveyyāti issaṃ karoti.

ย่อมทำความริษยาว่า 'โอหนอ ขอสิ่งเช่นนี้อย่าได้มีแก่ผู้นี้เลย'

Mayampetaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, na sakkā dātunti macchariya karoti.

ย่อมทำความตระหนี่ว่า 'แม้เราทั้งหลายเมื่อยึดถือสิ่งนี้ว่าเป็นของเรา ก็ยังไม่ได้บริโภค ไม่สามารถจะให้ได้'

Ṭhapetvā [Pg.143] maṃ ko añño evarūpassa lābhīti issaṃ vā karoti, yācito tāvakālikampi adadamāno macchariyaṃ vā karoti.

ย่อมทำความริษยาว่า 'ยกเว้นเราเสียแล้ว ใครอื่นเล่าจะเป็นผู้ได้สิ่งเห็นปานนี้' หรือเมื่อถูกขออยู่ ไม่ให้แม้เพียงชั่วคราว ย่อมทำความตระหนี่

Piyāppiyaṃ kho pana mārisa kiṃnidānaṃ kiṃsamudayaṃ kiṃjātikaṃ kiṃpabhavaṃ, kismiṃ sati piyāppiyaṃ hoti, kismiṃ asati piyāppiyaṃ na hotīti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็สิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รัก มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่อมีอะไรอยู่ สิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่อไม่มีอะไรอยู่ สิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักจึงไม่มี

Piyāppiyaṃ [Pg.144] kho devānaminda chandanidānaṃ chandasamudayaṃ chandajātikaṃ chandapabhavaṃ, chande sati piyāppiyaṃ hoti, chande asati piyāppiyaṃ na hotīti.

ดูกรจอมเทพ สิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รัก มีฉันทะเป็นเหตุ มีฉันทะเป็นสมุทัย มีฉันทะเป็นกำเนิด มีฉันทะเป็นแดนเกิด เมื่อมีฉันทะอยู่ สิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่อไม่มีฉันทะ สิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่เป็นที่รักจึงไม่มี

Chandanidānantiettha [Pg.145] pariyesanachando, paṭilābhachando, paribhoga chando, sannidhichando, vissajjanachandoti pañcavidho chando.

ในคำว่า 'มีฉันทะเป็นเหตุ' นี้ ฉันทะมี ๕ อย่าง คือ ฉันทะในการแสวงหา ฉันทะในการได้มา ฉันทะในการบริโภค ฉันทะในการเก็บสะสม และฉันทะในการสละออก

Ime [Pg.147] maṃ rakkhissanti gopissanti mamāyissanti samparivārayissantīti.

คนเหล่านี้จักรักษาเรา จักคุ้มครองเรา จักถือว่าเราเป็นของตน จักแวดล้อมเรา

Chando kho pana mārisa kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo, kismiṃ sati chando hoti, kismiṃ asati chando nahotīti. Chando kho devānaminda vitakkanidāno vitakkasamudayo vitakkajātiko vitakkapabhavo, vitakke sati chando hoti, vitakke asati chando na hotīti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ฉันทะมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่อมีอะไรอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่อไม่มีอะไรอยู่ ฉันทะจึงไม่มี? ดูกรจอมเทพ ฉันทะมีวิตกเป็นเหตุ มีวิตกเป็นสมุทัย มีวิตกเป็นกำเนิด มีวิตกเป็นแดนเกิด เมื่อมีวิตกอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่อไม่มีวิตก ฉันทะจึงไม่มี

Ettakaṃ [Pg.150] rūpassa bhavissati, ettakaṃ saddassa, ettakaṃ gandhassa, ettakaṃ rasassa, ettakaṃ phoṭṭhabbassa bhavissati, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa bhavissati, ettakaṃ nidahissāmi, ettakaṃ parassa dassāmīti vavatthānaṃ vitakkavinicchayena hoti. Tenāha chando kho devānaminda vitakkanidānoti.

การกำหนดว่า 'รูปจักมีประมาณเท่านี้ เสียงจักมีประมาณเท่านี้ กลิ่นจักมีประมาณเท่านี้ รสจักมีประมาณเท่านี้ โผฏฐัพพะจักมีประมาณเท่านี้ ของเราจักมีประมาณเท่านี้ ของผู้อื่นจักมีประมาณเท่านี้ เราจักเก็บไว้เท่านี้ เราจักให้แก่ผู้อื่นเท่านี้' ย่อมมีด้วยการวินิจฉัยแห่งวิตก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูกรจอมเทพ ฉันทะมีวิตกเป็นเหตุ'

Kathaṃ [Pg.152] paṭipanno pana mārisa bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotīti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาที่สมควรซึ่งให้ถึงความดับแห่งส่วนแห่งสัญญาอันเป็นเครื่องเนิ่นช้า?

Somanassaṃpāhaṃ [Pg.153] devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṃpi asevitabbaṃpi. Domanassaṃpāhaṃ devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṃpi asevitabbaṃpi. Upekkhaṃpāhaṃ devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṃpi asevitabbaṃpi.

ดูกรจอมเทพ เรากล่าวโสมนัสว่ามี ๒ อย่าง คือที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี เรากล่าวโทมนัสว่ามี ๒ อย่าง คือที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี เรากล่าวอุเบกขาว่ามี ๒ อย่าง คือที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี

Kiṃ [Pg.154] pana bhagavatā pucchitaṃ kathitaṃ apucchitaṃ, sānusandhikaṃ ananusandhikanti.

ก็พระผู้มีพระภาคตรัสสิ่งที่ถูกถาม หรือสิ่งที่ไม่ได้ถูกถาม? ตรัสโดยมีอนุสนธิ (ความสืบเนื่อง) หรือไม่มีอนุสนธิ?

Pucchitameva kathitaṃ no apucchitaṃ. Sānusandhikameva no ananusandhikaṃ.

ตรัสสิ่งที่ถูกถามเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่ได้ถูกถาม ตรัสโดยมีอนุสนธิเท่านั้น ไม่ใช่ไม่มีอนุสนธิ

Ime [Pg.158] pañcakkhandhā kiṃ hetukāti upaparikkhandho avijjādihetukāti passati.

เมื่อพิจารณาว่า 'ขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นเหตุ?' ก็ย่อมเห็นว่า 'มีอวิชชาเป็นต้นเป็นเหตุ'

Ahosukhaṃ [Pg.160] ahosukhanti vācaṃ nicchārayamānavasena uppajjati.

ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการเปล่งวาจาว่า 'สุขหนอ สุขหนอ'

Ahodukkhaṃ [Pg.161] ahodukkhanti vippalāpayamānameva uppajjati.

ย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการคร่ำครวญนั่นเองว่า 'ทุกข์หนอ ทุกข์หนอ'

‘‘Somanassaṃpāhaṃ [Pg.163] devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṃpi asevitabbaṃpī’’ti itikho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’’ti, evarūpaṃ somanassaṃ na [Pg.164] sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā somanassaṃ ‘‘imaṃ kho me somanassaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’ti, evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ. Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāraṃ, yaṃce avitakkaṃ avicāraṃ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. ‘‘Somanassaṃpāhaṃ devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṃpi asevitabbaṃpī’’ti iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

ก็คำว่า 'ข้าแต่ท่านจอมเทพ ข้าพระองค์กล่าวโสมนัสเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี' ดังนี้แล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว, พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้อาศัยอะไร? ในโสมนัสเหล่านั้น โสมนัสใดที่บุคคลพึงรู้ว่า 'เมื่อเราเสพโสมนัสนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป' โสมนัสเช่นนั้นไม่ควรเสพ. ในโสมนัสเหล่านั้น โสมนัสใดที่บุคคลพึงรู้ว่า 'เมื่อเราเสพโสมนัสนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ' โสมนัสเช่นนั้นควรเสพ. ในโสมนัสเหล่านั้น โสมนัสใดที่มีวิตกมีวิจาร และโสมนัสใดที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร, โสมนัสที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารเหล่านั้นประณีตกว่า. คำที่ตรัสไว้ว่า 'ข้าแต่ท่านจอมเทพ ข้าพระองค์กล่าวโสมนัสเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี' ดังนี้แล พระผู้มีพระภาคตรัสอาศัยเหตุนี้.

Na [Pg.176] laddhaṃ vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretunti āvajjato domanassaṃ uppajjati, assudhārā pavattanti gāmanta pabbhāravāsī mahāsīvattherassa viya.

เมื่อรำพึงว่า 'โอหนอ เราไม่ได้ปวารณาความบริสุทธิ์ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีเลย' โทมนัสก็เกิดขึ้น น้ำตาไหลหลั่ง เหมือนกรณีของพระมหาเถระสีวะผู้อยู่ในถ้ำใกล้หมู่บ้าน.

Amhākaṃ [Pg.177] ācariyo aññesaṃ avassayo hoti, attano bhavituṃ na sakkoti, ovādamassa dassāmīti ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi.

อาจารย์ของเราเป็นที่พึ่งของผู้อื่นได้ แต่ไม่สามารถเป็นที่พึ่งของตนเองได้ เราจักให้โอวาทแก่ท่าน' ดังนี้แล้ว ก็เหาะไปทางอากาศ ลงมาใกล้ที่อยู่ เข้าไปหาอาจารย์ผู้นั่งอยู่ในที่พักกลางวัน แสดงวัตรแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง.

Kiṃ kāraṇā āgatosi piṇḍapātikāti āha.

ท่านถามว่า 'ท่านผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ท่านมาด้วยเหตุผลอะไร?'

Na [Pg.179] te tumhākaṃ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.

ท่านกล่าวว่า 'ประโยชน์ด้วยการอนุโมทนาของท่าน ไม่มีแก่พวกท่าน' แล้วก็เหาะขึ้นไปในอากาศ.

Imassa [Pg.180] bhikkhuno pariyattiyā kammaṃ natthi, mayhaṃ pana aṅkusako bhavissāmīti āgatoti ñatvā idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmīti pattacīvaraṃ samīpe katvā sabbaṃ divasabhāgaṃ paṭhamayāma majjhimayāmañca dhammaṃ vācetvā pacchimayāme ekasmiṃ there uddesaṃ gahetvā nikkhante pattacīvaraṃ gahetvā teneva saddhiṃ nikkhanto.

เมื่อรู้ว่า 'ภิกษุรูปนี้ไม่มีกิจในการปริยัติ แต่มาเพื่อเป็นผู้คอยเตือนเรา' จึงคิดว่า 'บัดนี้จะไม่มีโอกาสแล้ว เราจักไปในเวลาเช้ามืด' แล้วก็วางบาตรและจีวรไว้ใกล้ตัว สอนธรรมตลอดวันตลอดปฐมยามและมัชฌิมยาม เมื่อพระเถระรูปหนึ่งรับบทเรียนในปัจฉิมยามแล้วออกไป ท่านก็ถือบาตรและจีวรออกไปพร้อมกับพระเถระรูปนั้น.

Tato [Pg.182] ‘‘na mañce mayhaṃ catūhi iriyāpathehi maggaphalaṃ uppajjissati arahattaṃ apatvā neva mañce piṭṭhiṃ pasāressāmi, na pāde dhovissāmīti mañcaṃ ussāpetvā ṭhapesi.

จากนั้น ท่านก็ยกเตียงขึ้นตั้งไว้ (แล้วคิดว่า) 'หากมรรคผลไม่เกิดขึ้นแก่เราด้วยอิริยาบถทั้ง ๔ เราจักไม่เหยียดหลังลงบนเตียง และจักไม่ล้างเท้า จนกว่าจะบรรลุอรหัตตผล'.

Idāni [Pg.183] me tiṃsavassāni samaṇadhammaṃ karontassa, nāsakkhiṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ, addhā me imasmiṃ attabhāve maggovā phalaṃvā natthi, na me laddhaṃ sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretunti cintesi.

บัดนี้ เราประพฤติสมณธรรมมา ๓๐ ปีแล้ว แต่ก็ยังไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ ในอัตภาพนี้ มรรคหรือผลคงไม่มีแก่เราแน่แท้ เราจึงไม่ได้ปวารณาความบริสุทธิ์ร่วมกับเพื่อนพรหมจารีเลย' ดังนี้.

Bho [Pg.184] mahāsīvatthera devatāpi tayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, anucchavikaṃ nu kho te etanti vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ aggahesi. So idāni nipajjissāmīti senāsanaṃ paṭijaggitvā mañcakaṃ paññapetvā udakaṭṭhāne udakaṃ paccupaṭṭhapetvā pāde dhovissāmīti sopānaphalake nisīdi.

ท่านมหาเถระสีวะเอ๋ย แม้เทพยดาก็ยังล้อเลียนท่าน สิ่งนี้สมควรแก่ท่านแล้วหรือ?' ดังนี้แล้ว ท่านก็เจริญวิปัสสนาจนบรรลุอรหัตตผลพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา บัดนี้ ท่านคิดว่า 'เราจักนอน' จึงจัดแจงเสนาสนะ ปูเตียง จัดน้ำไว้ที่ที่สำหรับน้ำ แล้วนั่งลงบนแผ่นกระดานบันไดเพื่อจะล้างเท้า.

Apetha [Pg.186] bhante mātugāmoti okāsaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā purato ukkuṭiko nisīditvā pāde dhovissāmīti āha.

ท่านกล่าวขอโอกาสว่า 'ท่านผู้เจริญ สตรีจงหลีกไป' แล้วเข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้วนั่งยองๆ ข้างหน้า กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจักล้างเท้าให้'.

Te [Pg.194] paṇītatarā devā,Akaniṭṭhā yasassino;

Antime vattamānamhi,So nivāso bhavissati;

เทพเหล่านั้นประณีตกว่า คือเหล่าเทพชั้นอกนิฏฐะผู้มียศ; ในภพสุดท้ายที่กำลังเป็นไปอยู่ นั่นจักเป็นที่อยู่อาศัย (ของท่าน).

Dhammadāyādā [Pg.197] me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā, atthi me tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādāti. Tumhe ca bhikkhave āmisadāyādā bhaveyyātha, no dhammadāyādā. Tumhepi tena ādiyā bhaveyyātha, āmisa dāyādā satthusāvakā viharanti, no dhammadāyādāti. Ahampitena ādiyo bhaveyyaṃ āmisadāyādā satthu sāvakā viharanti, no dhammadāyādāti. Tumhe ca me bhikkhave dhammadāyādā bhaveyyātha no āmisadāyādā. Tumhepi tena ādiyā bhaveyyātha dhammadāyādā satthu sāvakā viharanti, no āmisadāyādāti. Ahampi tena na ādiyo bhaveyyaṃ. Dhammadāyādā satthu sāvakā viharanti, no āmisadāyādāti. Tasmātiha me bhikkhave dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā, atthime tumhesu anukampā, kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādāti.

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นทายาทแห่งธรรมของเราเถิด อย่าเป็นทายาทแห่งอามิสเลย เรามีความเอ็นดูในพวกเธอว่า ไฉนหนอสาวกของเราพึงเป็นทายาทแห่งธรรม ไม่เป็นทายาทแห่งอามิสเล่า ถ้าพวกเธอเป็นทายาทแห่งอามิส ไม่เป็นทายาทแห่งธรรม พวกเธอก็พึงเป็นที่ติเตียนด้วยเหตุนั้นว่า สาวกของพระศาสดาเป็นอยู่ด้วยความเป็นทายาทแห่งอามิส ไม่เป็นทายาทแห่งธรรม แม้เราก็พึงเป็นที่ติเตียนด้วยเหตุนั้นว่า สาวกของพระศาสดาเป็นอยู่ด้วยความเป็นทายาทแห่งอามิส ไม่เป็นทายาทแห่งธรรม แต่ถ้าพวกเธอเป็นทายาทแห่งธรรม ไม่เป็นทายาทแห่งอามิส พวกเธอก็พึงเป็นที่สรรเสริญด้วยเหตุนั้นว่า สาวกของพระศาสดาเป็นอยู่ด้วยความเป็นทายาทแห่งธรรม ไม่เป็นทายาทแห่งอามิส แม้เราก็พึงไม่เป็นที่ติเตียนด้วยเหตุนั้นว่า สาวกของพระศาสดาเป็นอยู่ด้วยความเป็นทายาทแห่งธรรม ไม่เป็นทายาทแห่งอามิส เพราะฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นทายาทแห่งธรรมของเราเถิด อย่าเป็นทายาทแห่งอามิสเลย เรามีความเอ็นดูในพวกเธอว่า ไฉนหนอสาวกของเราพึงเป็นทายาทแห่งธรรม ไม่เป็นทายาทแห่งอามิสเล่า.

Kahaṃ [Pg.201] buddho kahaṃ bhagavā kahaṃ devadevo narāsabho purisasīhoti bhagavantaṃ pariyesanti.

พระพุทธเจ้าอยู่ที่ไหน พระผู้มีพระภาคอยู่ที่ไหน เทพยิ่งกว่าเทพ นรผู้ประเสริฐ บุรุษดุจราชสีห์อยู่ที่ไหน ดังนี้แล้วก็แสวงหาพระผู้มีพระภาค.

Vuttampicetaṃ [Pg.202] ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara piṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ, bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārāna’’nti.

อนึ่ง ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า ‘ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเป็นที่สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรง ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แม้ภิกษุสงฆ์ก็เป็นที่สักการะ…เป…บริขาร’.

Yāvatā kho cunda etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ cunda aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi, evaṃ lābhagga yasaggapattaṃ, yathariva cunda bhikkhusaṅghoti.

ดูกรจุนทะ สงฆ์หรือคณะใดๆ ที่เกิดขึ้นในโลกในบัดนี้ เราไม่เห็นสงฆ์อื่นแม้สักสงฆ์เดียวที่ถึงความเป็นเลิศแห่งลาภและความเป็นเลิศแห่งยศอย่างนี้ เหมือนภิกษุสงฆ์เลย ดูกรจุนทะ.

Amhākaṃ [Pg.203] ācariyassa detha, upajjhāyassa dethāti uccāsadda mahāsaddaṃ karonti. Sā ca nesaṃ pavatti bhagavatopi pākaṭā ahosi. Tato bhagavā ananucchavikanti dhammasaṃvegaṃ uppādetvā cintesi.

จงถวายอาจารย์ของเรา จงถวายอุปัชฌาย์ของเรา ดังนี้แล้วก็ส่งเสียงดังอื้ออึง เรื่องราวของพวกเขานั้นก็เป็นที่ปรากฏแก่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า ‘ไม่สมควร’ ดังนี้แล้ว ทรงยังความสังเวชในธรรมให้เกิดขึ้น.

Paccayā akappiyāti na sakkā sikkhāpadaṃ paññapetuṃ. Paccayapaṭibaddhā hi kulaputtānaṃ samaṇadhammavutti. Handāhaṃ dhammadāyādapaṭipadaṃ desemi.

จะบัญญัติสิกขาบทว่า 'ปัจจัยทั้งหลายไม่ควร' ดังนี้ ย่อมไม่สามารถทำได้ เพราะความเป็นอยู่แห่งสมณธรรมของกุลบุตรทั้งหลายย่อมเนื่องด้วยปัจจัย เอาเถิด เราจักแสดงข้อปฏิบัติเพื่อความเป็นทายาทแห่งธรรม.

Sā [Pg.204] sikkhākāmānaṃ kulaputtānaṃ sikkhāpadapaññatti viya bhavissati nagaradvāre ṭhapitasabbakāyikaādāso viya ca, yathā hi nagara dvāre ṭhapite sabbakāyike ādāse cattāro vaṇṇā attano chāyaṃ disvā vajjaṃ pahāya niddosā honti.

ปฏิปทานั้นจักเป็นเหมือนการบัญญัติสิกขาบทแก่กุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา และเหมือนกระจกเงาที่ตั้งไว้ที่ประตูเมืองซึ่งส่องได้ทั่วทั้งตัว. เหมือนอย่างที่วรรณะทั้งสี่เห็นเงาของตนในกระจกเงาที่ตั้งไว้ที่ประตูเมืองซึ่งส่องได้ทั่วทั้งตัวแล้ว ละโทษเสีย ย่อมเป็นผู้ไม่มีโทษ.

So [Pg.207] hi brāhmaṇa bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovidotica. So hāvuso bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgatotica, ….

ดูกรพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงเป็นผู้ยังมรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงเป็นผู้ยังมรรคที่ยังไม่ปรากฏให้ปรากฏ ทรงเป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงเป็นผู้รู้มรรค ทรงเป็นผู้เข้าใจมรรค ทรงเป็นผู้ฉลาดในมรรค. ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นผู้เป็นจักษุ ทรงเป็นผู้เป็นญาณ ทรงเป็นผู้เป็นธรรม ทรงเป็นผู้เป็นพรหม ทรงเป็นผู้กล่าว ทรงเป็นผู้ประกาศ ทรงเป็นผู้นำมาซึ่งประโยชน์ ทรงเป็นผู้ประทานอมตะ ทรงเป็นเจ้าของธรรม ทรงเป็นพระตถาคต.

Paṇītena [Pg.222] khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.

ทรงยังให้อิ่มหนำสำราญด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง ด้วยของขบเคี้ยวและของฉันอันประณีต.

Are [Pg.234] tvaṃ sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā īdisaṃ icchaṃ uppādesi.

แน่ะท่าน ท่านปฏิเสธบิณฑบาตที่เหลือจากพระสุคตแล้ว ยังปรารถนาเช่นนี้อีกหรือ.

Dubbharo [Pg.236] bhikkhu na sakkā posituṃ.

ภิกษุเลี้ยงยาก ไม่สามารถเลี้ยงดูได้.

Amhākaṃ [Pg.237] bhadanto subharo thokenapi tussati, mayameva naṃ posissāmāti paṭiññaṃ katvā posenti.

ท่านผู้เจริญของเราเลี้ยงง่าย ย่อมยินดีด้วยของเพียงเล็กน้อย พวกเราจักเลี้ยงดูท่านเอง ดังนี้แล้วก็รับปากเลี้ยงดู.

‘‘Are [Pg.238] tvaṃ nāma tadā sugatātirittampi piṇḍapātaṃ paṭikkhipitvā tathā jighacchādubbalyaparetopi samaṇadhammaṃ katvā ajja kosajjamanuyuñjasi’’ –

แน่ะท่าน ท่านปฏิเสธบิณฑบาตที่เหลือจากพระสุคตในกาลนั้นแล้ว แม้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำอย่างนั้น ก็ยังบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ แต่บัดนี้ท่านกลับประกอบความเกียจคร้านเสียแล้วหรือ.

Yā [Pg.239] ca kho ānandakathā abhisallekhitā cetovinīvaraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Seyyathidaṃ appicchakathāti …,.

อนึ่ง อานันทกถาใดที่ขัดเกลากิเลส เป็นไปเพื่อกำจัดนิวรณ์ในใจ เป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน. ได้แก่ อัปปิจฉกถา (เรื่องความมักน้อย) เป็นต้น.

Idamavoca [Pg.243] bhagavā, idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตทรงลุกจากอาสนะแล้วเสด็จเข้าสู่พระวิหาร.

Imaṃ [Pg.245] mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ vitthārena avibhattaṃ, dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccānaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti, te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti, tato dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti, tesaṃ ahaṃ sukathitaṃ bhikkhave ānandena, sukathitaṃ kaccānena, maṃ cepi tumhe ekamatthaṃ puccheyyātha, ahampi naṃ evameva byākareyyanti.

เราได้แสดงอุเทศนี้โดยย่อ ยังมิได้จำแนกโดยพิสดาร. ภิกษุผู้รับธรรมทั้งหลายจักเรียนเอาแล้วเข้าไปหาพระอานนท์หรือพระกัจจานะแล้วสอบถาม. ท่านเหล่านั้นจักเทียบเคียงกับญาณของเราแล้วบอก. จากนั้น ภิกษุผู้รับธรรมทั้งหลายจักสอบถามเราอีก. เราจักกล่าวแก่ภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พระอานนท์กล่าวดีแล้ว พระกัจจานะกล่าวดีแล้ว แม้พวกเธอจะสอบถามเราในเรื่องเดียวกัน เราก็จักพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน’.

Cūḷagosiṅgasutta

จูฬโคสิงคสูตร

Evaṃ [Pg.249] me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe, tena kho pana samayena āyasmā ca anuruddho āyasmā ca nandiyo āyasmā ca kimilo gosiṅgasālavanadāye viharanti. Athakho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena gosiṅgasālavanadāyo, tenupasaṅkami. Addasā kho dāyapālo bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca ‘‘mā mahāsamaṇa etaṃ dāyaṃ pāvisi, santettha tayo kulaputtā attakāmarūpā viharanti, mā tesaṃ aphāsukamakāsī’’ti.

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่คฤหาสน์อิฐ ในนาติกคาม. ก็สมัยนั้น ท่านพระอนุรุทธะ ท่านพระนันทิยะ และท่านพระกิมิละ อยู่ในป่าสาละชื่อโคสิงคะ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่ประทับในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังป่าสาละชื่อโคสิงคะ. นายป่าเห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล. ครั้นเห็นแล้วจึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านมหาสมณะ โปรดอย่าเข้าไปในป่านี้เลย มีกุลบุตรสามท่านอยู่ ณ ที่นี้ ผู้ปรารถนาความสงบ โปรดอย่าทำให้ท่านเหล่านั้นไม่สบายเลย’.

Ahaṃ [Pg.253] ime kulaputte paggaṇhitvā ukkaṃsitvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ nesaṃ desessāmīti.

เราจักยกย่อง เชิดชู ทำปฏิสันถารกับกุลบุตรเหล่านี้ แล้วจักแสดงธรรมแก่ท่านเหล่านั้น.

Assosi [Pg.258] kho āyasmā anuruddho dāyapālassa bhagavatā saddhiṃ mantayamānassa. Sutvāna dāyapālaṃ etadavoca, mā āvuso dāyapāla bhagavantaṃ vāresi, satthā no bhagavā anuppattoti.

ท่านพระอนุรุทธะได้ยินนายป่าสนทนากับพระผู้มีพระภาค. ครั้นได้ยินแล้วจึงกล่าวกับนายป่าว่า ‘นายป่าผู้มีอายุ โปรดอย่าห้ามพระผู้มีพระภาคเลย พระศาสดาของเราเสด็จมาถึงแล้ว’.

Mayaṃ [Pg.259] tayo janā idha viharāma, aññe pabbajitā nāma natthi, ayañca dāyapālo pabbajitena viya saddhiṃ katheti, ko nu kho bhavissatīti.

พวกเราสามคนอยู่ที่นี่ ไม่มีบรรพชิตอื่นเลย. นายป่านี้สนทนาอยู่กับผู้ที่เหมือนเป็นบรรพชิต. ใครหนอจักเป็นผู้มา.

Ayaṃ [Pg.260] dāyapālo phaṇakataṃ āsivisaṃ gīvāya gahetuṃ hatthaṃ pasārentoviya loke aggapuggalena saddhiṃ kathentova na jānāti, aññatarabhikkhunā viya saddhiṃ kathetīti.

นายป่านี้ไม่รู้ว่ากำลังสนทนาอยู่กับบุคคลผู้สูงสุดในโลก เหมือนกำลังยื่นมือไปจับงูพิษที่แผ่พังพานที่คอ. เขากำลังสนทนาอยู่เหมือนสนทนากับภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง.

Mayaṃ [Pg.261] tayo janā samaggavāyaṃ vasāma. Sacāhaṃ ekakova paccuggamanaṃ karissāmi. Samaggavāso nāma na bhavissatīti piyamitte gahetvāva paccuggamanaṃ karissāmi. Yathā ca bhagavā mayhaṃ piyo, evaṃ sahāyānampi me piyoti, tehi saddhiṃ paccuggamanaṃ kātukāmo sayaṃ akatvāva upasaṅkami.

พวกเราสามคนอยู่ร่วมกันด้วยความสามัคคี. ถ้าเราจะออกไปต้อนรับแต่ผู้เดียว ความอยู่ร่วมกันด้วยความสามัคคีก็จักไม่มี. เราจักออกไปต้อนรับพร้อมกับเพื่อนที่รัก. พระผู้มีพระภาคเป็นที่รักของเราฉันใด ก็เป็นที่รักของสหายของเราฉันนั้น. ท่านพระอนุรุทธะผู้ใคร่จะออกไปต้อนรับพร้อมกับท่านเหล่านั้น จึงไม่ไปต้อนรับเพียงลำพัง แต่ได้เข้าไปหา (สหายเหล่านั้น).

Tassa [Pg.271] mayhaṃ bhante evaṃ hoti, yaṃ nūnāhaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vatteyyanti. So kho ahaṃ bhante sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā imesaṃyeva āyasmantānaṃ cittassa vasena vattāmi, nānāhi kho no bhante kāyā ekañca pana maññe cittanti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงละจิตของตนแล้วประพฤติตามจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้เท่านั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ละจิตของตนแล้วประพฤติตามจิตของท่านผู้มีอายุเหล่านี้เท่านั้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของพวกข้าพระองค์ต่างกัน แต่จิตของพวกข้าพระองค์เป็นอันเดียวกัน.

Sādhu [Pg.274] sādhu anuruddhā, kacci pana vo anuruddhā appamattā ātāpino pahitattā viharathāti.

ดีละ ดีละ อนุรุทธะ. ดูกรอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธออยู่ด้วยความไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วหรือ.

Taggha mayaṃ bhante appamattā ātāpino pahitattā viharāmāti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์อยู่ด้วยความไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้ว พระเจ้าข้า.

Yathā [Pg.275] kathaṃ pana tumhe anuruddhā appamattā ātāpino pahitattā viharathāti.

ดูกรอนุรุทธะ ก็พวกเธออยู่ด้วยความไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอย่างไร.

Atthi [Pg.284] pana vo anuruddhā evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāroti.

ดูกรอนุรุทธะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่อย่างนี้ ได้บรรลุธรรมอันยิ่งของมนุษย์ คือความรู้ความเห็นอันวิเศษอันเป็นอริยะอย่างแท้จริง อันเป็นเครื่องอยู่ผาสุกแล้วหรือ?

Kiṃ [Pg.285] hi no siyā bhante. Idha mayaṃ bhante yāvadeva ākaṅkhāma, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāma, ayaṃ kho no bhante amhākaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāroti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์จะไม่มีได้อย่างไร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในธรรมวินัยนี้ เมื่อใดพวกข้าพระองค์หวังอยู่ ก็ย่อมเข้าถึงปฐมฌาน อันเกิดจากวิเวก มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุข อันเกิดจากวิเวก สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย แล้วแลอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แลเป็นธรรมอันยิ่งของมนุษย์ คือความรู้ความเห็นอันวิเศษอันเป็นอริยะอย่างแท้จริง อันเป็นเครื่องอยู่ผาสุก ที่พวกข้าพระองค์ผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่อย่างนี้ ได้บรรลุแล้ว.

Sagāthāvaggasaṃyutta aṭṭhakathā

อรรถกถาสคาถวรรคสังยุตต์

Yakkhasaṃyutta

ยักขสังยุตต์

Āḷavakasutta

อาฬวกสูตร

Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane.

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อาฬวี ในวิมานของอาฬวกยักษ์.

Nāsakkhi [Pg.3] migaṃ gahetunti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato.

(นายพราน) ไม่สามารถจับเนื้อได้ เพื่อปลดเปลื้องคำครหา จึงถือเอา (เนื้อที่ตายแล้ว) ด้วยคานมา เมื่อมาถึงที่ใกล้เมือง เห็นต้นไทรใหญ่มีใบและกิ่งก้านหนาทึบ เพื่อบรรเทาความเหน็ดเหนื่อย จึงเข้าไปยังโคนต้นนั้น.

Ye [Pg.5] ye vajjā honti, te te sandhāya ‘‘yo jīvitatthiko, so nikkhamatū’’ti bhaṇati.

ชนเหล่าใดเป็นผู้ควรฆ่า (ยักษ์) มุ่งหมายถึงชนเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ผู้ใดปรารถนาชีวิต ผู้นั้นจงออกไป"

Rājā [Pg.6] core gahetvā yakkhassa detīti manussā corakamma to paṭiviratā. Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ.

(เมื่อ) พระราชาจับโจรแล้วมอบให้ยักษ์ มนุษย์ทั้งหลายจึงงดเว้นจากการกระทำโจรกรรม หลังจากนั้นต่อมา เพราะไม่มีโจรใหม่ และเพราะโจรเก่าหมดไป เรือนจำทั้งหลายจึงว่างเปล่า.

Rājā [Pg.7] amhākaṃ pitaraṃ amhākaṃ pitāmahaṃ pesetīti manussā khobhaṃ karissanti, mā vo etaṃ ruccīti vāresi.

(ยักษ์คิดว่า) "พระราชาส่งบิดาของเรา ส่งปู่ของเราไป" มนุษย์ทั้งหลายจะก่อความวุ่นวาย (จึงห้ามไว้ว่า) "อย่าให้สิ่งนี้เป็นที่พอใจแก่พวกท่านเลย"

Natthi [Pg.8] deva nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāranti.

ข้าแต่เทพเจ้า ไม่มีเด็กชายในเมือง นอกจากพระโอรสของพระองค์คือเจ้าชายอาฬวกะในพระราชวัง.

Atha [Pg.15] kho āḷavako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca nikkhama samaṇāti. Sādhāvusoti bhagavā nikkhami. Pavisa samaṇāti. Sādhāvusoti bhagavā pāvisi. Dutiyampi kho oḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca nikkhama samaṇāti. Sādhāvusoti bhagavā nikkhami. Pavisa samaṇāti. Sādhāvusoti bhagavā pāvisi. Tatiyampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca nikkhama samaṇāti. Sādhāvusoti bhagavā nikkhami. Pavisa samaṇāti. Sādhāvusoti bhagavā pāvisi. Catutthampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca nikkhama samaṇāti. Na khvāhaṃ taṃ āvuso nikkhamissāmi. Yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohīti. Pañhaṃ taṃ samaṇa pucchissāmi, sace me na byākarissasi, cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi, pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipissāmīti. Na khvāhaṃ taṃ āvuso passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yo me cittaṃ vā khipeyya hadayaṃ vā phāleyya pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipeyya. Apica tvaṃ āvuso puccha yadā kaṅkhasīti.

ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า "สมณะ จงออกไป!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้มีอายุ" แล้วเสด็จออกไป. "สมณะ จงเข้ามา!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้มีอายุ" แล้วเสด็จเข้าไป. แม้ครั้งที่สอง อาฬวกยักษ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า "สมณะ จงออกไป!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้มีอายุ" แล้วเสด็จออกไป. "สมณะ จงเข้ามา!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้มีอายุ" แล้วเสด็จเข้าไป. แม้ครั้งที่สาม อาฬวกยักษ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า "สมณะ จงออกไป!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้มีอายุ" แล้วเสด็จออกไป. "สมณะ จงเข้ามา!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดีละ ท่านผู้มีอายุ" แล้วเสด็จเข้าไป. แม้ครั้งที่สี่ อาฬวกยักษ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า "สมณะ จงออกไป!" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ท่านผู้มีอายุ เราจักไม่ออกไปเพื่อท่าน. ท่านจะทำอะไรก็จงทำเถิด." (อาฬวกยักษ์กล่าวว่า) "สมณะ เราจักถามปัญหาท่าน ถ้าท่านไม่พยากรณ์แก่เรา เราจักทำจิตของท่านให้ฟุ้งซ่าน หรือจักทำหัวใจของท่านให้แตก หรือจักจับเท้าของท่านเหวี่ยงไปฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคา." (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ท่านผู้มีอายุ เราไม่เห็นใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่จะพึงทำจิตของเราให้ฟุ้งซ่าน หรือทำหัวใจของเราให้แตก หรือจับเท้าของเราเหวี่ยงไปฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคาได้. แต่ท่านผู้มีอายุ ท่านจงถามปัญหาตามที่ท่านสงสัยเถิด."

Ko [Pg.19] so bhagavānāma, yo mama bhavanaṃ paviṭṭhoti āha.

"ใครหนอชื่อว่าพระผู้มีพระภาค ผู้เข้ามาในวิมานของเรา" (ยักษ์) กล่าว.

Na tvaṃ āvuso jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ, yo tusitabhavane ṭhito pañcamahāvilokitaṃ viloketvātiādinā nayena yāva dammacakkapavattanā kathentā paṭisandhiādīsu dvattiṃsapubbanimittāni vatvā imānipi tvaṃ āvuso acchariyāni nāddasāti codesuṃ.

"ท่านผู้มีอายุ ท่านไม่รู้จักพระผู้มีพระภาคผู้เป็นศาสดาของเราหรือ ผู้ประทับอยู่ในภพดุสิต ทรงตรวจดูมหาวิโลกนะ ๕ ประการเป็นต้น จนถึงการประกาศพระธรรมจักร" (เทวดา) กล่าวถึงบุพนิมิต ๓๒ ประการในการปฏิสนธิเป็นต้น (แล้ว) ตำหนิว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านไม่เห็นอัศจรรย์เหล่านี้หรือ?"

Passatha [Pg.21] dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vāti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami.

"บัดนี้ พวกท่านจงดูว่าศาสดาของพวกท่านมีอานุภาพมาก หรือเรามีอานุภาพมาก" (กล่าวแล้ว) ได้เหยียบยอดเขาไกรลาสซึ่งสูงประมาณ ๖๐ โยชน์ด้วยเท้าขวา.

Yaṃ [Pg.27] nūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyyanti.

"ไฉนหนอเรา พึงปล่อยทุสสาวุธที่ไม่มีใครเอาชนะได้"

Idaṃ [Pg.30] kāraṇaṃ mettāvihārayutto samaṇo, handa naṃ rosetvā mettāya viyojemīti iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ, atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā…pe… nikkhama samaṇāti.

(ยักษ์คิดว่า) "สมณะนี้ประกอบด้วยเมตตาธรรม เอาเถิด เราจะทำให้ท่านโกรธ แล้วพรากท่านจากเมตตา" ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวคำนั้น (คือ) ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... (ละไว้) ... "สมณะ จงออกไป!"

‘‘Subbaco [Pg.31] vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto, evaṃ nāma nikkhametuṃ sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsinti muducitto hutvā puna cintesi –

(ยักษ์คิดว่า) "สมณะนี้ว่าง่ายหนอ ออกไปเพียงคำเดียวเท่านั้น เราจะเข้ารุกรานสมณะผู้ออกไปง่ายอย่างนี้ด้วยการรบตลอดทั้งคืนโดยไม่มีเหตุผลได้อย่างไร" (ยักษ์) มีจิตอ่อนลงแล้วคิดอีกว่า –

Subbaco [Pg.33] ayaṃ samaṇo nikkhamāti vutto nikkhamati. Pavisāti vutto pavisati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evameva sakalarattiṃ kilametvā pāde gahetvā pāragaṅgāya khipeyyanti pāpakaṃ cittaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha nikkhama samaṇāti.

"สมณะนี้ว่าง่าย เมื่อถูกบอกว่า 'จงออกไป' ก็ออกไป เมื่อถูกบอกว่า 'จงเข้ามา' ก็เข้ามา ไฉนหนอเราจะทำให้สมณะนี้ลำบากตลอดทั้งคืนอย่างนี้แหละ แล้วจับเท้าเหวี่ยงไปฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคา" (ยักษ์) จึงเกิดจิตชั่วขึ้น แล้วกล่าวเป็นครั้งที่สี่ว่า "สมณะ จงออกไป!"

Kiṃ [Pg.37] sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Kiṃsu suciṇṇaṃ sukhamāvahāti;

Kiṃsu have sādutaraṃ rasānaṃ,Kathaṃ jīviṃ jīvitamāhu seṭṭhanti;

ในโลกนี้ ทรัพย์อะไรของบุรุษประเสริฐที่สุด อะไรที่ประพฤติดีแล้วนำสุขมาให้ อะไรหนอมีรสอร่อยกว่ารสทั้งหลาย นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า การเป็นอยู่ของใครประเสริฐที่สุด?

Saddhīdha [Pg.39] vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti;

Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ,Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhanti.

ในโลกนี้ ศรัทธาเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษ ธรรมที่ประพฤติดีแล้วนำสุขมาให้ สัจจะหนอมีรสอร่อยกว่ารสทั้งหลาย นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า การเป็นอยู่ด้วยปัญญาประเสริฐที่สุด.

Saddho [Pg.41] sīlena sampanno,Yaso bhogasamappito;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati,Tattha tattheva pūjitoti vacanato –

เพราะคำกล่าวว่า "ผู้มีศรัทธา สมบูรณ์ด้วยศีล มีเกียรติยศ มีโภคะสมบูรณ์ ไปสู่ถิ่นใดๆ ย่อมได้รับการบูชาในถิ่นนั้นๆ" –

Saccena [Pg.43] vācenudakampi dhāvati,Visampi saccena hananti paṇḍitā;

Saccena devo thanayaṃ pavassati,Sacce ṭhitā nibbutiṃ patthayanti.

ด้วยสัจวาจา แม้น้ำก็ไหลไป บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำจัดยาพิษได้ด้วยสัจจะ เทวดาย่อมบันดาลฝนให้ตกด้วยสัจจะ ผู้ตั้งอยู่ในสัจจะย่อมปรารถนาความดับทุกข์.

Yekecime atthi rasā pathabyā,Saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ;

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca,Taranti jātimaraṇassa pāranti.

รสทั้งหลายมีอยู่ในแผ่นดินนี้มีประมาณเท่าใด สัจจะมีรสอร่อยกว่ารสเหล่านั้น สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในสัจจะ ย่อมข้ามพ้นฝั่งแห่งชาติและมรณะได้.

Kathaṃsu [Pg.46] tarati oghaṃ, kathaṃsu tarati aṇṇavaṃ;

Kathaṃsu dukkhamacceti, kathaṃsu parisujjhati.

บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้อย่างไร ย่อมข้ามมหาสมุทรได้อย่างไร ย่อมล่วงทุกข์ได้อย่างไร ย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร?

Saddhāya [Pg.47] tarati oghaṃ, appamādena aṇṇavaṃ;

Vīriyena dukkhamacceti, paññāya parisujjhati.

ย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา ย่อมข้ามมหาสมุทรได้ด้วยความไม่ประมาท ย่อมล่วงทุกข์ได้ด้วยความเพียร ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา.

Kathaṃsu [Pg.50] labhate paññaṃ, kathaṃsu vindate dhanaṃ;

Kathaṃsu kittiṃ pappoti, kathaṃ mittāni ganthati;

Asmā lokā paraṃ lokaṃ, kathaṃ pecca na socatīti–

บุคคลย่อมได้ปัญญาได้อย่างไร ย่อมได้ทรัพย์ได้อย่างไร ย่อมได้เกียรติยศได้อย่างไร ย่อมผูกมิตรได้อย่างไร เมื่อละโลกนี้ไปสู่โลกหน้า ย่อมไม่เศร้าโศกได้อย่างไร?

Saddahāno [Pg.51] arahataṃ, dhammaṃ nibbānapattiyā;

Sussūsaṃ labhate paññaṃ, appamatto vicakkhaṇo.

ผู้เชื่อต่อพระอรหันต์ทั้งหลาย ในธรรมเพื่อบรรลุนิพพาน เป็นผู้ไม่ประมาท มีปัญญาเฉลียวฉลาด ตั้งใจฟัง ย่อมได้ปัญญา.

Patirūpakārī [Pg.54] dhuravā, uṭṭhātā vindate dhanaṃ;

Saccena kittiṃ pappoti, dadaṃ mittāni ganthati.

ผู้ทำสิ่งที่เหมาะสม มีความรับผิดชอบ ขยันหมั่นเพียร ย่อมได้ทรัพย์ ย่อมได้เกียรติยศด้วยสัจจะ ผู้ให้ ย่อมผูกมิตรได้.

Asmā loko paraṃ lokaṃ, evaṃ pecca na socati.

เมื่อละโลกนี้ไปสู่โลกหน้า ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยประการฉะนี้.

Yassete [Pg.56] caturo dhammā,Saddhassa gharamesino;

Saccaṃ dammo dhiti cāgo,Sa ve pecca na socati;

ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ สัจจะ ทมะ ธิติ จาคะ มีอยู่ในคฤหัสถ์ผู้มีศรัทธาผู้นั้น ย่อมไม่เศร้าโศกในปรโลก.

Iṅgha [Pg.58] aññepi pucchassu,Puthū samaṇabrāhmaṇe;

Yadi saccā dhammā cāgā,Khantyā bhiyyodha vijjhati.

เชิญเถิด ท่านจงถามสมณพราหมณ์เหล่าอื่นเป็นอันมากดูเถิดว่า มีสิ่งอื่นที่ยิ่งไปกว่าสัจจะ ทมะ จาคะ และขันติในโลกนี้หรือไม่.

Kathaṃ [Pg.60] nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇe;

Yohaṃ ajja pajānāmi, yo attho samparāyiko.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจะถามสมณพราหมณ์เหล่าอื่นเป็นอันมากได้อย่างไรเล่า เพราะข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วซึ่งประโยชน์ในปรโลกในวันนี้

Atthāya [Pg.62] vata me buddho, vāsāyāḷavimāgamā;

Yohaṃ ajja pajānāmi, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ.

พระพุทธเจ้าเสด็จมายังอาฬวีวิมานเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้าหนอ เพราะข้าพเจ้ารู้แจ้งแล้วในวันนี้ว่า ทานที่ให้ในที่ใดมีผลมาก

So [Pg.63] ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammataṃ.

ข้าพเจ้านั้นจักเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้าน จากเมืองสู่เมือง นอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าและพระธรรมที่มีความดีงาม

Imaṃ [Pg.65] kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ,Sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ;

Udaggacitto sumano dadāmi te,Paṭiggaha lokahitāya cakkhumāti.

ข้าพเจ้ามีจิตเบิกบาน มีใจยินดี ขอมอบกุมารนี้ผู้มีลักษณะแห่งบุญร้อยประการ ผู้มีอวัยวะครบถ้วน ผู้มีพยัญชนะบริบูรณ์แก่ท่าน ข้าแต่พระผู้มีจักษุ ขอท่านจงรับเพื่อประโยชน์แก่โลกเถิด

Dīghāyuko [Pg.66] hotu ayaṃ kumāro,Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi;

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha;

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ…pe… dhammaṃ…pe… saṅghaṃ.

ขอให้กุมารนี้มีอายุยืนยาวเถิด และท่านยักษ์จงเป็นผู้มีความสุขเถิด ขอท่านทั้งหลายจงดำรงอยู่เพื่อประโยชน์แก่โลกโดยปราศจากโรคเถิด กุมารนี้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ...ถึงพระธรรมเป็นสรณะ...ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ

Mahāvaggasaṃyutta aṭṭhakathā

อรรถกถา มหาวรรคสังยุตต์

Ekaṃ [Pg.71] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto magadhesu viharati nālakagāmake ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Cundo ca samaṇuddeso āyasmato sāriputtassa upaṭṭhāko hoti.

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี. ก็สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรอาพาธ มีทุกข์ เป็นไข้หนัก อยู่ที่บ้านนาฬกะ ในแคว้นมคธ. และสามเณรจุนทะเป็นอุปัฏฐากของท่านพระสารีบุตร.

Atha kho āyasmā sāriputto teneva ābādhena parinibbāyi. Atha kho cundo samaṇuddeso āyasmato sāriputtassa pattacīvaramādāya yena sāvatthi jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo, yenā yasmā ānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho cundo samaṇuddeso āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca ‘‘āyasmā bhante sāriputto parinibbuto, idamassa pattacīvara’’nti. Atthi kho idaṃ āvuso cunda kathā pābhataṃ bhagavantaṃ dassanāya, āyāmāvuso cunda, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma, upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocessāmāti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho cundo samaṇuddeso āyasmato ānandassa paccassosi.

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานด้วยอาพาธนั้นเอง. ครั้งนั้นแล สามเณรจุนทะถือบาตรและจีวรของท่านพระสารีบุตรเข้าไปหาท่านพระอานนท์ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้ท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. สามเณรจุนทะผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ท่านขอรับ ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี่คือบาตรและจีวรของท่าน.” ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนจุนทะ เรื่องนี้เป็นเสบียงสำหรับไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค มาเถิดจุนทะ เราจักเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค แล้วกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค.” สามเณรจุนทะรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อย่างนั้นขอรับ.”

Buddhā [Pg.75] nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti, udāhu aggasāvakāti.

พระพุทธเจ้าปรินิพพานก่อน หรือว่าพระอัครสาวกปรินิพพานก่อนกันหนอ

Anujānātu [Pg.78] me bhante bhagavā, anujānātu sugato. Parinibbāna kālo me, ossaṭṭho me āyusaṅkhāroti.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแก่ข้าพระองค์เถิด ขอพระสุคตทรงอนุญาตเถิด ถึงเวลาปรินิพพานของข้าพระองค์แล้ว สังขารคืออายุของข้าพระองค์ถูกปลงแล้ว

Kattha [Pg.79] parinibbāyissasi sāriputtāti.

สารีบุตร เธอจักปรินิพพานที่ไหน

Atthi bhante magadhesu nālakagāme jātovarako, tatthāhaṃ parinibbāyissāmīti.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค มีเรือนเกิดของข้าพระองค์อยู่ที่บ้านนาฬกะ ในแคว้นมคธ ข้าพระองค์จักปรินิพพานที่นั่น

Yassa dāni tvaṃ sāriputta kālaṃ maññasi, idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭha bhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, desehi nesaṃ dhammanti āha.

สารีบุตร บัดนี้เธอจงสำคัญกาลอันควรเถิด แต่การได้เห็นภิกษุเช่นเธอผู้เป็นพี่น้องร่วมอุทรจักเป็นของหายากแก่ชนเหล่านั้น เธอจงแสดงธรรมแก่ชนเหล่านั้นเถิด

Athakho [Pg.103] āyasmā ca ānando cundo ca samaṇuddeso yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca ‘‘ayaṃ bhante cundo samaṇuddeso ‘evamāha āyasmā bhante sāriputto [Pg.104] parinibbuto, idamassa pattacīvara’nti. Apica me bhante ‘madhuraka jāto viya kāyo, disāpi me na pakkhāyanti, dhammāpi maṃ nappaṭibhanti āyasmā sāriputto parinibbuto’ti’’ sutvā–

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์และสามเณรจุนทะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค สามเณรจุนทะนี้กล่าวว่า ‘ท่านขอรับ ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี่คือบาตรและจีวรของท่าน.’ อนึ่ง ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เมื่อข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘ท่านพระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว’ กายของข้าพระองค์ก็เหมือนถูกยาพิษ ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์”

Appakenapi [Pg.105] medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhamanti.

ผู้มีปัญญา ผู้ฉลาด ย่อมยังตนให้ตั้งขึ้นได้ด้วยเสบียงเพียงเล็กน้อย เหมือนคนก่อไฟน้อยให้ลุกโพลงขึ้นฉะนั้น

Yo [Pg.110] pabbajī jātisatāni pañca,Pahāya kāmāni manoramāni;

Taṃvītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ;

Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.

ท่านพระสารีบุตรผู้บวชมาห้าร้อยชาติ ผู้ละกามอันน่ารื่นรมย์ใจได้แล้ว ผู้ปราศจากราคะ ผู้มีอินทรีย์ตั้งมั่นดีแล้ว ผู้ปรินิพพานแล้ว ท่านทั้งหลายจงไหว้ท่านพระสารีบุตรนั้นเถิด

Khantibalo pathavisamo na kuppati,Nacāpi cittassa vasena vattati;

Anukampako kāruṇiko ca nibbuto,Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.

ท่านพระสารีบุตรผู้มีกำลังคือขันติเสมอด้วยแผ่นดิน ไม่โกรธ ไม่เป็นไปในอำนาจของจิต เป็นผู้อนุเคราะห์ มีความกรุณา สงบแล้ว ผู้ปรินิพพานแล้ว ท่านทั้งหลายจงไหว้ท่านพระสารีบุตรนั้นเถิด

Caṇḍālaputto [Pg.111] yathā nagaraṃ paviṭṭho,Nīcamano carati kaḷopihattho;

Tathā ayaṃ viharati sāriputto,Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.

ท่านพระสารีบุตรนี้ย่อมอยู่ เหมือนบุตรของคนจัณฑาลผู้ถือกระเช้า มีใจนอบน้อม เที่ยวเข้าไปในเมืองฉะนั้น ผู้ปรินิพพานแล้ว ท่านทั้งหลายจงไหว้ท่านพระสารีบุตรนั้นเถิด

Usabho yathā chinnavisāṇako,Aheṭṭhayanto carati purantare vane;

Tathā ayaṃ viharati sāriputto;

Parinibbutaṃ vandatha sāriputtanti.

ท่านพระสารีบุตรนี้ย่อมอยู่ เหมือนโคอุสภะที่ถูกตัดเขาแล้ว ไม่เบียดเบียน เที่ยวไปในป่าท่ามกลางเมืองฉะนั้น ผู้ปรินิพพานแล้ว ท่านทั้งหลายจงไหว้ท่านพระสารีบุตรนั้นเถิด

Apica [Pg.112] me bhante madhurakajāto viya kāyo.

อนึ่ง ข้าแต่พระผู้มีพระภาค กายของข้าพระองค์ก็เหมือนถูกยาพิษ

Kiṃ [Pg.113] nukho te ānanda sāriputto sīlakkhandhaṃ vā ādāya parinibbuto, samādhikkhandhaṃ vā ādāya parinibbuto, paññākkhandhaṃ vā ādāya parinibbuto, vimuttikkhandhaṃ vā ādāya parinibbuto, vimutti ñāṇadassanakkhandhaṃ vā ādāya parinibbutoti.

อานนท์ สารีบุตรปรินิพพานไปพร้อมกับกองศีล หรือปรินิพพานไปพร้อมกับกองสมาธิ หรือปรินิพพานไปพร้อมกับกองปัญญา หรือปรินิพพานไปพร้อมกับกองวิมุตติ หรือปรินิพพานไปพร้อมกับกองวิมุตติญาณทัสสนะหรืออย่างไร

Nanu [Pg.116] taṃ ānanda mayā paṭikacceva akkhātaṃ sabbehi piyehi manā pehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, taṃ kutettha ānanda labbhā ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata māpalujjī’’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

อานนท์ เรามิได้บอกไว้ก่อนแล้วหรือว่า ความเป็นต่างๆ ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่น ย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลายผู้เป็นที่รักที่ชอบใจทั้งปวง. อานนท์ จะพึงได้ในที่นี้แต่ที่ไหนเล่าว่า ‘สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ปรุงแต่งแล้ว มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ขอสิ่งนั้นอย่าเสื่อมไปเลย’ ข้อนั้นมิใช่ฐานะที่จะมีได้

Dasakaniddesa

ทสกนิเทศ

Tattha [Pg.124] katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇaṃ. Idha tathāgato ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti, ‘‘ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya ṭhānametaṃ vijjatī’’ti –

ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่พระตถาคตรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘ฐานะเป็นฐานะ อฐานะเป็นอฐานะ’ เป็นไฉน? ในเรื่องนี้ พระตถาคตรู้ชัดว่า ‘ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารใดสังขารหนึ่งโดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้’ และรู้ชัดว่า ‘ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารใดสังขารหนึ่งโดยความเป็นของเที่ยงนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้’

Kammato [Pg.135] dvārato ceva;

Kappaṭṭhitiyato tathā;

Pākasādhāraṇādīhi;

Viññātabbo vinicchayo.

พึงวินิจฉัยโดยกรรม โดยทวาร โดยความตั้งอยู่แห่งกัป และโดยความเสมอกันแห่งวิบากเป็นต้น

Mayā [Pg.154] bhante uppanno coro na sakkā paṭibāhituṃ, saṅgho parasamuddaṃ gacchatu, ahaṃ samuddārakkhaṃ karissāmīti.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค โจรที่เกิดขึ้นแล้ว ข้าพระองค์ไม่สามารถห้ามได้ ขอพระสงฆ์จงข้ามไปสู่ฝั่งโน้นเถิด ข้าพระองค์จักรักษาทะเลไว้

Āvuso mahāsoṇa abhiruha mahāulumpanti.

ดูก่อนท่านมหาสโณ ท่านจงขึ้นแพใหญ่เถิด

Nāhaṃ [Pg.155] bhante tumhesu agacchantesu gamissāmīti yāvatatiyaṃ kathetvāpi theraṃ āropetuṃ asakkontā nivattiṃsu.

พวกเขากล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านทั้งหลายไม่ไป ข้าพเจ้าก็จักไม่ไป' แม้กล่าวอย่างนี้ถึงสามครั้งแล้ว ก็ไม่สามารถให้พระเถระขึ้น (เรือ) ไปได้ จึงพากันกลับไป

Evarūpassa [Pg.156] nāma lābhaggayasaggappattassa sarīradhātunicayaṭṭhānaṃ anāthaṃ jātanti cintayamāno nisīdi.

เขาคิดว่า 'สถานที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุของบุคคลผู้ถึงความเป็นเลิศด้วยลาภและยศเห็นปานนี้ กลายเป็นที่ที่ไม่มีผู้ดูแลเสียแล้ว' ดังนี้แล้วจึงนั่งลง

Bhante [Pg.158] etaṃ paṇṇakhādakamanussānaṃ vasanaṭṭhānaṃ, dhūmo paññāyati, ahaṃ purato gamissāmīti theraṃ vanditvā attano bhavanaṃ agamāsi. Thero sabbampi bhayakālaṃ paṇṇakhādakamanusse nissāya vasi.

เขากล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ที่นี่เป็นที่อยู่ของพวกคนกินใบไม้ มีควันปรากฏอยู่ ข้าพเจ้าจะไปข้างหน้า' ดังนี้แล้วไหว้พระเถระแล้วได้ไปยังที่อยู่ของตน พระเถระอาศัยพวกคนกินใบไม้อยู่ตลอดเวลาที่มีภัยทั้งสิ้น

Āvuso mahāsoṇa bhikkhāhāro paññāyatīti vatvā pattacīvaraṃ āropetvā cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharitvā aṭṭhāsi.

กล่าวว่า 'ท่านมหาสรณะ ภิกษาหารปรากฏแล้ว' ดังนี้แล้ว ยกบาตรและจีวรขึ้น ห่มจีวร นำบาตรออกมาแล้วได้ยืนอยู่

Mahāsoṇatthero [Pg.161] pañcabhikkhusataparivāro maṇḍalārāmavihāraṃ patto, ekeko navahatthasāṭakena saddhiṃ ekekakahāpaṇagghanakaṃ piṇḍapātaṃ detūti manusse avocuṃ.

พระมหาสรณเถระพร้อมด้วยบริวารคือภิกษุ ๕๐๐ รูป ถึงมัณฑลารามวิหารแล้ว พวกมนุษย์ได้กล่าวว่า 'ขอแต่ละท่านจงให้บิณฑบาตมีค่าหนึ่งกหาปณะพร้อมด้วยผ้าสาฎกยาวเก้าศอกผืนหนึ่ง'

Anāyatane [Pg.165] naṭṭhānaṃ attabhāvānaṃ pamāṇaṃ natthi, buddhānaṃ upaṭṭhānaṃ karissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ gantvā appaharitaṃ karoti.

ประมาณแห่งอัตภาพทั้งหลายที่พินาศไปในที่อันไม่ใช่บ่อเกิดแห่งกุศลย่อมไม่มี เราจักทำการบำรุงพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้แล้ว ไปยังลานเจดีย์ ทำความสะอาด (ถอนหญ้า)

Mayaṃ [Pg.168] tāva mahallakā, idaṃ nāma bhavissatīti na sakkā jānituṃ, tuvaṃ attānaṃ rakkheyyāsīti.

ส่วนพวกเราแก่แล้ว ไม่สามารถจะรู้ได้ว่าสิ่งนี้จักเป็นอย่างไร เจ้าจงรักษาตนเองเถิด

Kahaṃ [Pg.169] vattabbakanigrodhatthero, kahaṃ vattabbakanigrodhattheroti pucchitvā tassa santikaṃ agamaṃsu.

ถามว่า 'พระวัตตัพพกนิโครธเถระอยู่ที่ไหน พระวัตตัพพกนิโครธเถระอยู่ที่ไหน' ดังนี้แล้ว ได้ไปยังสำนักของท่าน

Kiṃ [Pg.171] thero piyāyatīti.

พระเถระรักอะไร?

Kīdiso theroti.

พระเถระเป็นอย่างไร?

Dhammasakaṭassa [Pg.172] akkho bhijjati akkho bhijjatīti paridevamāno vicari.

เที่ยวคร่ำครวญอยู่ว่า 'เพลาแห่งรถคือธรรมแตกแล้ว เพลาแตกแล้ว'

8. Sammappadhānavibhaṅga

๘. สัมมัปปธานวิภังค์

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

๑. สุตตันตภาชนียวัณณนา

Cattārome [Pg.179] āvuso sammappadhānā. Katame cattāro. Idhāvuso bhikkhu anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti, uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti, anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti, anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti, uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karotīti.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัมมัปปธาน ๔ เหล่านี้ ๔ อย่างเป็นไฉน? ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำความเพียรว่า 'อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดแก่เรา เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย' ย่อมทำความเพียรว่า 'อกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรา เมื่อไม่ละเสีย ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย' ย่อมทำความเพียรว่า 'กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดแก่เรา เมื่อไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย' ย่อมทำความเพียรว่า 'กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดแก่เรา เมื่อไม่เกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย' ย่อมทำความเพียรว่า 'กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรา เมื่อดับไป ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหาย' ดังนี้

Upajjhāyo [Pg.181] me ativiya pasannacitto vandati, kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyāsīti cintesi.

คิดว่า 'พระอุปัชฌาย์ของเรามีจิตเลื่อมใสยิ่งนักไหว้อยู่ เราควรจะได้ดอกไม้มาทำการบูชาหรือหนอ'

‘‘Kadā [Pg.182] āgatosīti pucchi’’

ถามว่า 'ท่านมาเมื่อไร?'

Tvaṃ [Pg.188] amhe uccākulāti sallakkhesi.

ท่านกำหนดว่าพวกเราเป็นตระกูลสูง

16. Ñāṇavibhaṅga

๑๖. ญาณวิภังค์

10. Dasakaniddesavaṇṇanā

๑๐. ทสกนิทเทสวัณณนา

Ekissā lokadhātuyā

ในโลกธาตุเดียว

Aṭṭhānametaṃ [Pg.191] anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti pajānāti.

ย่อมรู้ชัดว่า 'ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส ฐานะเช่นนั้นไม่มีอยู่'

Ajja [Pg.197] satthā parinibbāyati, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhākanti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti.

จักพากันทำความสลดใจให้ยิ่งใหญ่กว่าในวันปรินิพพานของพระทศพลว่า 'วันนี้พระศาสดาจะปรินิพพาน วันนี้พระศาสนาจะเสื่อมถอยลง การเห็นครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้ายของเราทั้งหลาย'

Ekapuggalo [Pg.199] bhikkhave loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso, katamo ekapuggalo tathāgato bhikkhave arahaṃ sammāsambuddhoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เอกเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นมนุษย์ที่น่าอัศจรรย์ บุคคลผู้เอกนั้นคือใคร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คือพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

Jhānavibhaṅga

ฌานวิภังค์

Suttantabhājanīya

สุตตันตภาชนีย์

Abhikkante [Pg.201] paṭikkante sampajānakārī hoti.

ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับ

Sato [Pg.202] sampajāno abhikkamati,Sato sampajāno paṭikkamatīti vuttaṃ.

ที่ตรัสว่า 'มีสติสัมปชัญญะก้าวไป มีสติสัมปชัญญะถอยกลับ'

Kinnū me ettha gatena attho atthi natthīti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ.

การกำหนดประโยชน์โดยการกำหนดประโยชน์และไม่ใช่ประโยชน์ว่า 'การไปในที่นี้ของเรามีประโยชน์หรือไม่มีประโยชน์หนอ' ชื่อว่าสาตถกสัมปชัญญะ

Āmisatopi [Pg.203] vaḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyā nuggahāya paṭipannattāti vadanti.

แม้ความเจริญด้วยอามิสก็เป็นประโยชน์เหมือนกัน เพราะท่านกล่าวว่า 'อาศัยอามิสนั้นแล้วปฏิบัติเพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์'

Mayā [Pg.205] pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dvekathā nāma nakathitapubbā, aññasmiṃ divase uparivisesaṃ nibbattessāmīti cintetvā ‘‘kiṃ bhante’’ti paṭivacanaṃ adāsi.

คิดว่า 'ตั้งแต่เราบวชมา เราไม่เคยพูดคำสองคำกับภิกษุเลย เราจักยังคุณวิเศษเบื้องสูงให้บังเกิดในวันอื่น' ดังนี้แล้ว จึงให้คำตอบว่า 'อะไรหรือ ท่านผู้เจริญ'

Bhante [Pg.209] ete manussā tumhākaṃ kiṃhonti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhatoti.

ท่านขอรับ มนุษย์เหล่านี้เป็นอะไรกับท่าน เป็นญาติทางมารดาหรือทางบิดา?

Āvusoyaṃ [Pg.210] mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete manussā amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ na chātake chātakaṃ jānāma, edisānāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati.

อาวุโส สิ่งที่แม้บิดามารดาก็ทำได้ยาก ชนเหล่านี้ย่อมทำให้แก่เรา แม้บาตรจีวรของเราก็เป็นของชนเหล่านี้ ด้วยอานุภาพของชนเหล่านี้ เราย่อมไม่รู้จักภัยในภัย ไม่รู้จักความหิวในความหิว ผู้มีอุปการะแก่เราเช่นนี้ไม่มีเลย ดังนี้ กล่าวคุณของชนเหล่านั้นไป

Kammaṭṭhānaṃ [Pg.212] nāma atthītipi saññaṃ akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati.

ไม่ทำความสำคัญว่ามีกรรมฐานเลย เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต คลุกคลีด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่สมควร เที่ยวไปและฉันแล้ว ย่อมออกไปเปล่า

Āvuso [Pg.213] tumhe na iṇaṭṭā na bhayaṭṭā na ājīvikā pakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā. Tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva nigaṇhatha. Ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathāti.

อาวุโส พวกท่านบวชแล้วมิใช่เพราะเป็นหนี้ มิใช่เพราะกลัว มิใช่เพราะทำอาชีพ แต่บวชแล้วในที่นี้เพราะปรารถนาจะพ้นจากทุกข์ เพราะฉะนั้น จงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในการเดินเสียในการเดินนั่นเอง จงข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในการยืน การนั่ง การนอน เสียในการนอนนั่นเอง

Ayaṃ [Pg.214] bhikkhu tuyhaṃ uppannaṃ vitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te etanti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyabhūmiṃ okkamati.

ภิกษุนี้ย่อมรู้ซึ่งวิตกที่เกิดขึ้นแก่ท่าน ติเตียนตนเองว่า สิ่งนี้ไม่สมควรแก่ท่าน เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมก้าวลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ

Ayaṃ [Pg.215] thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kiṃ nukho maggamūḷho udāhu kiñci pamuṭṭhoti samullapanti.

พระเถระนี้กลับไปกลับมาอยู่ ท่านหลงทางหรือว่าลืมอะไรไปบางอย่างหนอ พวกเขากล่าวกัน

Kinnū [Pg.218] kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti udāhu añña maññampi, yadi aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti.

ไฉนหนอชนเหล่านี้จึงไม่พูดกับเรา หรือว่าไม่พูดกันเองด้วย ถ้าไม่พูดกันเองด้วย แน่นอนว่าพวกเขาย่อมเกิดวิวาทกันแล้ว

Aññaṃ [Pg.224] uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīci manusambandho, nadī sotova vattati.

จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้น จิตอีกดวงหนึ่งดับไป การสืบต่อกันไม่มีช่องว่าง ย่อมเป็นไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ

Ālokite vilokite sampajānakārī hoti.

ในการแลดู การเหลียวดู ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัว

Sace [Pg.225] bhikkhave nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha sātthaka sampajāno hoti. Sace bhikkhave nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato…pe… sampajāno hotīti….

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้านันทพึงแลดูทิศตะวันออก นันทพึงน้อมใจไปทั้งหมดแล้วแลดูทิศตะวันออก ว่า ‘เมื่อเราแลดูทิศตะวันออกอย่างนี้ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นอกุศลธรรมอันลามกจักไม่ไหลตามมา’ ด้วยประการฉะนี้ นันทพึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะประกอบด้วยประโยชน์ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้านันทพึงแลดูทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง นันทพึงน้อมใจไปทั้งหมดแล้วแลดูทิศเฉียง ว่า ‘เมื่อเราแลดูทิศเฉียงอย่างนี้... (ละไว้)... พึงเป็นผู้มีสัมปชัญญะ’

Bhavaṅgā [Pg.227] vajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

ภวังค์และอาวัชชนะ การเห็น การรับ การไต่สวน การตัดสิน ชวนะเป็นที่เจ็ด

Samiñjite [Pg.231] pasārite sampajānakārī hoti.

ในการคู้เข้า การเหยียดออก ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัว

Samiñjite pahāriteti pabbānaṃ samiñjana pasāraṇe.

คำว่า 'ในการคู้เข้าและการเหยียดออก' ได้แก่ ในการคู้เข้าและการเหยียดออกซึ่งข้อต่อทั้งหลาย

Kasmā [Pg.233] bhante sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjitthāti.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงคู้มือโดยเร็ว แล้ววางไว้ในที่เดิมแล้วคู้เข้าช้าๆ

Yato paṭṭhāya mayā āvuso kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñjitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito, tasmā puna yathā ṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti.

อาวุโส ตั้งแต่เราเริ่มมนสิการกรรมฐานมา มือของเราไม่เคยคู้เข้าโดยปราศจากกรรมฐานมาก่อน แต่บัดนี้ เมื่อเราพูดกับพวกท่าน มือของเราคู้เข้าโดยปราศจากกรรมฐาน เพราะฉะนั้น เราจึงวางไว้ในที่เดิมแล้วคู้เข้าใหม่

Sādhu [Pg.234] bhante bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti.

ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ ภิกษุพึงเป็นเช่นนี้แล

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti.

ในการทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัว

Puggalapaññattiaṭṭhakathā

อรรถกถาปุคคลบัญญัติ

Ekakaniddesa

เอกกนิเทศ

Katamo [Pg.243] ca puggalo samayavimutto, idhekacco puggalo kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo samayavimutto.

บุคคลผู้สมยวิมุตติเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเข้าถึงวิโมกข์ ๘ ด้วยกายเป็นครั้งคราว เป็นสมัยๆ และอาสวะบางอย่างของเขาสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า สมยวิมุตติ

Asamayavimutta

อสมยวิมุตติ

Katamo [Pg.247] ca puggalo asamayavimutto, idhekacco puggalo naheva kho kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo asamayavimutto. Sabbepi ariya puggalā ariye vimokkhe asamayavimuttā.

บุคคลผู้อสมยวิมุตติเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่เข้าถึงวิโมกข์ ๘ ด้วยกายเป็นครั้งคราว เป็นสมัยๆ แต่อาสวะของเขาสิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า อสมยวิมุตติ พระอริยบุคคลทั้งปวงเป็นอสมยวิมุตติในอริยวิโมกข์

Kuppākuppaniddesa

กุปปธรรมและอกุปปธรรมนิเทศ

Katamo [Pg.250] ca puggalo kuppadhammo, idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, so ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasira lābhī, na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjhati, yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ. Ayaṃ vuccati puggalo kuppadhammo.

บุคคลผู้มีธรรมอันกำเริบเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ได้ซึ่งรูปสมาบัติ หรืออรูปสมาบัติ แต่เขาไม่ได้โดยชอบใจ ไม่ได้โดยไม่ยาก ไม่ได้โดยไม่ลำบาก ไม่เข้าและออกจากสมาบัติได้ตามปรารถนา ตามที่ต้องการ ตามที่พอใจ อนึ่ง ฐานะนี้มีอยู่ คือสมาบัติเหล่านั้นพึงกำเริบแก่บุคคลนั้นเพราะอาศัยความประมาท บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีธรรมอันกำเริบ

Sattakkhattuparama sotāpanna

พระโสดาบันผู้มีอันท่องเที่ยวไปอีก ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง

Katamo [Pg.252] ca puggalo sattakkhattuparamo, idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipāta dhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so sattakkhattuṃ deve ca mānuse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo.

บุคคลผู้มีอันท่องเที่ยวไปอีก ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่งเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เที่ยงแท้ มีอันจะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า เขาท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง แล้วย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้มีอันท่องเที่ยวไปอีก ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง

Sotāpanna adhippāyya

อธิบายพระโสดาบัน

Soto [Pg.253] sototi hidaṃ sāriputta vuccati, katamo nukho sāriputta sototi. Ayameva hi bhante ariyo aṭṭhaṅgiko maggo soto. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhīti. Sotāpanno sotāpannoti hidaṃ sāriputta vuccati, katamo nukho sāriputta sotāpannoti. Yo hi bhante iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato, ayaṃ vuccati sotāpanno, svāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto iti vāti, itivā….

สารีบุตร คำว่า 'กระแส กระแส' นี้ที่กล่าวกัน สารีบุตร กระแสคืออะไร? ท่านผู้เจริญ อริยอัฏฐังคิกมรรคนี้เองคือกระแส ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ. สารีบุตร คำว่า 'พระโสดาบัน พระโสดาบัน' นี้ที่กล่าวกัน สารีบุตร พระโสดาบันคือใคร? ท่านผู้เจริญ ผู้ใดประกอบด้วยอริยอัฏฐังคิกมรรคนี้ ผู้นี้เรียกว่า พระโสดาบัน ท่านผู้นี้มีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้

Kolaṃ kola sotāpanna

พระโสดาบันผู้โกลังโกละ

Katamo [Pg.255] ca puggalo kolaṃ kolo. Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati kolaṃ kolo.

บุคคลผู้เป็นโกลังโกละเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า เขาท่องเที่ยวไปสู่ตระกูล ๒ หรือ ๓ ตระกูลแล้ว ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เป็นโกลังโกละ

Ekabījī sotāpanna

พระโสดาบันผู้เป็นเอกพีชี

Katamo [Pg.256] ca puggalo ekabījī, idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo ekabījī.

บุคคลผู้เป็นเอกพีชีเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป เป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า เขาเกิดในภพมนุษย์นี้อีกเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ บุคคลนี้เรียกว่า ผู้เป็นเอกพีชี

Sakadāgāminiddesa

การแสดงเรื่องพระสกทาคามี

Katamo [Pg.260] ca puggalo sakadāgāmī, idhe kacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo sakadāgāmī.

บุคคลผู้เป็นพระสกทาคามีเป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะ เบาบางลง เป็นพระสกทาคามี มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ย่อมทำที่สุดแห่งทุกข์ บุคคลนี้เรียกว่า บุคคลผู้เป็นพระสกทาคามี