නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අභිධම්මපිටක

พระอภิธรรมปิฎก

සංගායනස්ස පුච්ඡා විස්සජ්ජනා

ถาม-ตอบการสังคายนา

පුච්ඡා – පඨමමහාසංගීතිකාලෙ [Pg.1] ආවුසො ධම්මසංගාහකා මහාකස්සපාදයො මහාථෙරවරා පොරාණසංගීතිකාරා පඨමං විනයපිටකං සංගායිත්වා සුත්තන්තපිටකෙ ච දීඝමජ්ඣිමසංයුත්තඅඞ්ගුත්තරසංඛාතෙ චත්තාරො මහානිකායෙ සංගායිත්වා තදනන්තරං කිං නාම පාවචනං සංගායිංසු.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในกาลแห่งปฐมมหาสังคายนา พระมหาเถระผู้ประเสริฐมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้เป็นสังคายกะแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาพระวินัยปิฎกก่อน และได้สังคายนาพระมหานิกาย ๔ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ในพระสุตตันตปิฎกแล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระพุทธพจน์ชื่ออะไร?

විස්සජ්ජනා – පඨමමහාසංගීතිකාලෙ භන්තෙ ධම්මසංගාහකා මහාකස්සපාදයො මහාථෙරවරා පොරාණසංගීතිකාරා පඨමං විනයපිටකං සංගායිත්වා සුත්තන්තපිටකෙ ච දීඝමජ්ඣිමසංයුත්තඅඞ්ගුත්තරසංඛාතෙ චත්තාරො නිකායෙ සංගායිත්වා තදනන්තරං අභිධම්මපිටකං නාම පාවචනං සංගායිංසු.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในกาลแห่งปฐมมหาสังคายนา พระมหาเถระผู้ประเสริฐมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้เป็นสังคายกะแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาพระวินัยปิฎกก่อน และได้สังคายนาพระนิกาย ๔ คือ ทีฆนิกาย มัชฌิมนิกาย สังยุตตนิกาย อังคุตตรนิกาย ในพระสุตตันตปิฎกแล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระพุทธพจน์ชื่อพระอภิธรรมปิฎก.

පුච්ඡා – ඉමිස්සම්පි [Pg.2] ආවුසො ඡට්ඨසංගීතියං සකලඤ්චෙව විනයපිටකං සංගීතං, තෙ ච චත්තාරො මහානිකායා. කාලො දානි ආවුසො සම්පත්තො අභිධම්මපිටකං සංගායිතුං, තස්මාහං තං තත්ථ පුච්ඡිතබ්බානි පුච්ඡිස්සාමි. අභිධම්මො නාමෙස ආවුසො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති වුච්චති.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในฉัฏฐสังคายนาครั้งนี้ พระวินัยปิฎกทั้งหมดก็สังคายนาแล้ว และมหานิกาย ๔ นั้นก็สังคายนาแล้ว บัดนี้ถึงเวลาแล้วที่ท่านผู้มีอายุจะสังคายนาพระอภิธรรมปิฎก เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจะถามปัญหาที่ควรจะถามในเรื่องนั้นว่า ท่านผู้มีอายุ พระอภิธรรมนี้ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะอรรถว่าอะไร?

විස්සජ්ජනා – ධම්මාතිරෙක ධම්මවිසෙසට්ඨෙන භන්තෙ අභිධම්මොති වුච්චති.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอภิธรรมนี้ ชื่อว่าพระอภิธรรม เพราะอรรถว่าธรรมยิ่งและธรรมพิเศษ.

පුච්ඡා – සො [Pg.5] පනෙස ආවුසො අභිධම්මො කෙන කත්ථ කදා ච අධිගතො.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ พระอภิธรรมนั้น ใครได้ตรัสรู้ ที่ไหน เมื่อไร?

විස්සජ්ජනා – සො ඛො භන්තෙ අභිධම්මො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන මහාබොධිමණ්ඩමූලෙ වෙසාඛපුණ්ණමියං යථාභූතං අධිගතො.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอภิธรรมนั้น พระสัพพัญญูพุทธเจ้าได้ตรัสรู้ตามความเป็นจริง ที่โคนมหาโพธิบัลลังก์ ในวันเพ็ญวิสาขะ.

පුච්ඡා – කත්ථ පනෙස ආවුසො අභිධම්මො භගවතා කදා ච විචිතො.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ พระอภิธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาที่ไหน เมื่อไร?

විස්සජ්ජනා – සො ඛො භන්තෙ අභිධම්මො භගවතා මහාබොධිමණ්ඩෙ රතනඝරසත්තාහෙ විචිතො.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอภิธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาที่มหาโพธิบัลลังก์ ในสัปดาห์แห่งเรือนแก้ว.

පුච්ඡා – කත්ථ [Pg.7] පනෙස ආවුසො අභිධම්මො භගවතා කදා කස්සත්ථාය ච දෙසිතො.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ พระอภิธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงที่ไหน เมื่อไร และเพื่อประโยชน์แก่ใคร?

විස්සජ්ජනා – සො ඛො භන්තෙ අභිධම්මො භගවතා දෙවෙසු තාවතිංසෙසු පාරිච්ඡත්තකමූලම්හි පණ්ඩුකම්බලසිලායං අභිසම්බොධිතො සත්තමෙ වස්සෙ මාතරං පමුඛං කත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවතානං චතුරොඝනිත්ථරණත්ථාය අන්තො වස්සං දෙසිතො.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอภิธรรมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแก่เหล่าเทพในชั้นดาวดึงส์ ที่ใต้ต้นปาริจฉัตตกะ บนบัณฑุกัมพลศิลา ในพรรษาที่ ๗ แห่งการตรัสรู้ โดยมีพระมารดาเป็นประธาน เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ ๔ ของเหล่าเทพที่มาประชุมกันจากหมื่นจักรวาล ตลอดพรรษา.

පුච්ඡා – කෙනෙස [Pg.8] ආවුසො අභිධම්මො පඨමං මනුස්සලොකෙ පතිග්ගහිතො, කස්ස ච පුන තෙන දෙසිතො.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ พระอภิธรรมนั้น ใครเป็นผู้รับไว้ในมนุษยโลกเป็นครั้งแรก และท่านนั้นแสดงแก่ใครอีก?

විස්සජ්ජනා – ආයස්මතා භන්තෙ සාරිපුත්තත්ථෙරෙන ධම්මසෙනාපතිනා එස අභිධම්මො පඨමං මනුස්සලොකෙ පතිග්ගහිතො, තෙනෙව භන්තෙ ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙන අත්තනො සද්ධිවිහාරිකානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං දෙසිතො.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอภิธรรมนั้น พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพระธรรมเสนาบดี เป็นผู้รับไว้ในมนุษยโลกเป็นครั้งแรก และท่านผู้เจริญ พระสารีบุตรเถระนั้นได้แสดงแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน.

පුච්ඡා – කෙ [Pg.11] ආවුසො සික්ඛන්ති.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครบ้างที่กำลังศึกษาอยู่?

විස්සජ්ජනා – සෙඛා ච භන්තෙ පුථුජ්ජනා කල්‍යාණකා ච සික්ඛන්ති.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระเสขะและปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรมกำลังศึกษาอยู่.

පුච්ඡා – කෙ ආවුසො සික්ඛිතසික්ඛා.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครบ้างที่ศึกษาจบแล้ว?

විස්සජ්ජනා – අරහන්තො භන්තෙ සික්ඛිතසික්ඛා.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอรหันต์ทั้งหลายศึกษาจบแล้ว.

පුච්ඡා – කෙ [Pg.12] ආවුසො ධාරෙන්ති.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครบ้างที่ทรงจำไว้?

විස්සජ්ජනා – යෙසං භන්තෙ වත්තති, තෙ ධාරෙන්ති.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ ผู้ที่ยังมีการเล่าเรียนอยู่ ย่อมทรงจำไว้.

පුච්ඡා – කස්ස ආවුසො වචනං.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ เป็นพระดำรัสของใคร?

විස්සජ්ජනා – භගවතො භන්තෙ වචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

පුච්ඡා – කෙනාවුසො [Pg.13] ආභතං.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครนำมา?

විස්සජ්ජනා – පරංපරාය භන්තෙ ආභතං.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ นำมาโดยลำดับสืบต่อกันมา.

ධම්මසඞ්ගණී

ธัมมสังคณี

පුච්ඡා – සො [Pg.14] පනෙස ආවුසො අභිධම්මො ධම්මසඞ්ගණිවිභඞ්ගාදිපකරණපරිච්ඡෙදවසෙන සත්තවිධො. තෙසු පඨමං භගවතා කතරං පකරණං දෙසිතං.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ พระอภิธรรมนั้นมี ๗ อย่าง โดยแบ่งเป็นคัมภีร์ธัมมสังคณี วิภังค์ เป็นต้น ในบรรดาคัมภีร์เหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงคัมภีร์อะไรเป็นอันดับแรก?

විස්සජ්ජනා – පඨමං භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණිපකරණං භගවතා දෙසිතං.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงคัมภีร์ธัมมสังคณีเป็นอันดับแรก.

පුච්ඡා – ධම්මසඞ්ගණියං ආවුසො අත්ථි මාතිකා, අත්ථි පදභාජනීයං. තෙසු මාතිකං නික්ඛිපන්තෙන භගවතා කතං නික්ඛිත්තා.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในคัมภีร์ธัมมสังคณี มีมาติกา มีบทภาชนีย์ ในบรรดามาติกาและบทภาชนีย์นั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงวางมาติกา ทรงวางไว้อย่างไร?

විස්සජ්ජනා – මාතිකං භන්තෙ නික්ඛිපන්තෙන භගවතා ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා. සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා. විපාකා ධම්මා විපාකධම්මධම්මා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා’’ති එවමාදිනා ද්වාවීසතියා තිකානං වසෙන. ‘‘හෙතූ ධම්මා න හෙතූ ධම්මා. සහෙතුකා ධම්මා අහෙතුකා ධම්මා.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงวางมาติกา ทรงวางมาติกาโดยนัยแห่งติกะ ๒๒ มีอาทิว่า “ธรรมเป็นกุศล ธรรมเป็นอกุศล ธรรมเป็นอัพยากฤต. ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา ธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา. ธรรมเป็นวิบาก ธรรมมีวิบากเป็นธรรมดา ธรรมไม่เป็นวิบากและไม่มีวิบากเป็นธรรมดา” ดังนี้. “ธรรมที่เป็นเหตุ ธรรมที่ไม่ใช่เหตุ. ธรรมที่มีเหตุ ธรรมที่ไม่มีเหตุ.”

හෙතුසම්පයුත්තා [Pg.15] ධම්මා හෙතුවිප්පයුත්තා ධම්මා. හෙතූ චෙව ධම්මා සහෙතුකා ච සහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ. හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තා ච හෙතුසම්පයුත්තා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ. න හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකාපි අහෙතුකාපී’’ති එවමාදිනා දුකසතානඤ්ච වසෙන මාතිකා නික්ඛිත්තා.

ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ ธรรมทั้งหลายที่วิปปยุตจากเหตุ. ธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุด้วย เป็นสเหตุกะด้วย และธรรมทั้งหลายที่เป็นสเหตุกะด้วย ไม่เป็นเหตุด้วย. ธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุด้วย สัมปยุตด้วยเหตุด้วย และธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วย ไม่เป็นเหตุด้วย. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่ไม่เป็นเหตุ ก็เป็นสเหตุกะบ้าง เป็นอเหตุกะบ้าง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงมาติกาโดยนัยแห่งทุกะ ๑๐๐ เป็นต้น.

කාමාවචරකුසල

กุศลที่เป็นกามาวจร

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.16] ආවුසො ධම්මසඞ්ගණියං පදභාජනීයෙ චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාතිපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං කාමාවචරකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณีปกรณ์ ในปทภาชนีย์ จิตตุปปาทกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า "กุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงกามาวจรกุศลโดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණිපකරණෙ චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා. යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා සද්දාරම්මණං වා ගන්ධාරම්මණං වා රසාරම්මණං වා ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං වා ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ. තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති චෙතනා හොති චිත්තං හොති විතක්කො හොති විචාරො හොති පීති හොති සුඛං හොති චිත්තස්සෙකග්ගතා හොතී’’ති එවමාදිනා කාමාවචරකුසලං තීහි මහාවාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතං.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณีปกรณ์ จิตตุปปาทกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า "กุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงกามาวจรกุศลโดยพิสดารด้วยมหาวาระ ๓ อย่าง ด้วยประการฉะนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? ในสมัยใด จิตที่เป็นกามาวจรกุศลอันสหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้น ปรารภอารมณ์คือรูปบ้าง เสียงบ้าง กลิ่นบ้าง รสบ้าง โผฏฐัพพะบ้าง ธรรมารมณ์บ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง. ในสมัยนั้น มีผัสสะ มีเวทนา มีสัญญา มีเจตนา มีจิต มีวิตก มีวิจาร มีปีติ มีสุข มีจิตเตกัคคตา" ดังนี้เป็นต้น.

රූපාවචරකුසල

กุศลที่เป็นรูปาวจร

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.18] ආවුසො ධම්මසඞ්ගණීපාළියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං රූපාවචරකුසලඤ්ච අරූපාවචරකුසලඤ්ච විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณีปาฬิ จิตตุปปาทกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า "กุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงรูปาวจรกุศลและอรูปาวจรกุศลโดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – රූපාවචරකුසලඤ්ච අරූපාවචරකුසලඤ්ච භන්තෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා. යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිතක්කං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පථවීකසිණ’’න්ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො දෙසිතං.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ รูปาวจรกุศลและอรูปาวจรกุศลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงจำแนกและแสดงโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? ในสมัยใด บุคคลเจริญมรรคเพื่อการเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกามทั้งหลาย สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าถึงปฐมฌานอันมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกแล้วแลอยู่ด้วยปฐวีกกสิณ" ดังนี้เป็นต้น.

ලොකුත්තරාකුසල

กุศลที่เป็นโลกุตตระ

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.21] ආවුසො ධම්මසඞ්ගණීපාළියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං ලොකුත්තරකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณีปาฬิ จิตตุปปาทกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า "กุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงโลกุตตรกุศลโดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා. යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානිකං අපචයගාමිං දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤ’’න්ති එවමාදිනා භගවතා ලොකුත්තරකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณี จิตตุปปาทกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า "กุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงโลกุตตรกุศลโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลเป็นไฉน? ในสมัยใด บุคคลเจริญโลกุตตรฌาน อันเป็นเครื่องนำออกไป อันเป็นไปเพื่อไม่สั่งสม เพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย เพื่อบรรลุภูมิที่หนึ่ง สงัดจากกามทั้งหลาย...ละ...เข้าถึงปฐมฌานแล้วแลอยู่ด้วยทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา" ดังนี้เป็นต้น.

අකුසල

อกุศล

පුච්ඡා – තත්ථෙව [Pg.23] ආවුසො අකුසලා ධම්මාති මාතිකාපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං අකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในที่นั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทมาติกาว่า "อกุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงอกุศลโดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – තත්ථෙව භන්තෙ අකුසලා ධම්මාති මාතිකාපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා අකුසලා. යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා සද්ධාරම්මණං වා ගන්ධාරම්මණං වා රසාරම්මණං වා ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං වා ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ. තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති චෙතනා හොති චිත්තං හොතී’’ති එවමාදිනා අකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่นั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทมาติกาว่า "อกุสลา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงอกุศลโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นอกุศลเป็นไฉน? ในสมัยใด จิตที่เป็นอกุศลอันสหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เกิดขึ้น ปรารภอารมณ์คือรูปบ้าง เสียงบ้าง กลิ่นบ้าง รสบ้าง โผฏฐัพพะบ้าง ธรรมารมณ์บ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง. ในสมัยนั้น มีผัสสะ มีเวทนา มีสัญญา มีเจตนา มีจิต" ดังนี้เป็นต้น.

අබ්‍යාකත

อัพยากตะ

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො ධම්මසඞ්ගණීපාළියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩරූපකණ්ඩෙසු අබ්‍යාකතා ධම්මාති මාතිකාපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන [Pg.24] භගවතා කථං අබ්‍යාකතා ධම්මා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณีปาฬิ จิตตุปปาทกัณฑ์และรูปกัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทมาติกาว่า "อัพยากตา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงอัพยากตธรรมโดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණියං අබ්‍යාකතා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා. යස්මිං සමයෙ කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං රූපාරම්මණං. තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති චෙතනා හොති චිත්තං හොතී’’ති එවමාදිනා ච චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ, රූපකණ්ඩෙ ච ‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා. කුසලාකුසලානං ධම්මානං විපාකා කාමාවචරා රූපාවචරා අරූපාවචරා අපරියාපන්නා වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. යෙ ච ධම්මා කිරියා නෙව කුසලා නාකුසලා න ච කම්මවිපාකා. සබ්බඤ්ච රූපං අසඞ්ඛතා ච ධාතු. ඉමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති එවමාදිනා ච අබ්‍යාකතා ධම්මා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก ธัมมสังคณี พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงจำแนกอรรถแห่งบทว่า "อัพยากตา ธัมมา" ได้ทรงจำแนกและแสดงอัพยากตธรรมโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นอัพยากตะเป็นไฉน? ในสมัยใด จักขุวิญญาณอันเป็นวิบากแห่งกามาวจรกุศลกรรมที่ทำแล้ว สั่งสมแล้ว เกิดขึ้น อันสหรคตด้วยอุเบกขา มีรูปเป็นอารมณ์. ในสมัยนั้น มีผัสสะ มีเวทนา มีสัญญา มีเจตนา มีจิต" ดังนี้เป็นต้น ในจิตตุปปาทกัณฑ์ และในรูปกัณฑ์ว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นอัพยากตะเป็นไฉน? เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ อันเป็นวิบากแห่งกุศลและอกุศลธรรมทั้งหลาย ที่เป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร และไม่นับเนื่องในภพ. และธรรมทั้งหลายที่เป็นกิริยา ไม่เป็นกุศล ไม่เป็นอกุศล และไม่เป็นวิบากแห่งกรรม. และรูปทั้งหมด อสังขตธาตุด้วย. ธรรมเหล่านี้เป็นอัพยากตะ" ดังนี้เป็นต้น.

විභඞ්ග

วิภังค์

පුච්ඡා – සත්තසු [Pg.26] ආවුසො අභිධම්මප්පකරණෙසු විභඞ්ගප්පකරණෙ භගවතා කති විභඞ්ගා දෙසිතා.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปกรณ์ ๗ คัมภีร์ ในวิภังคปกรณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงวิภังค์ไว้กี่อย่าง?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු දුතියෙ විභඞ්ගප්පකරණෙ ඛන්ධවිභඞ්ගො ආයතනවිභඞ්ගො ධාතුවිභඞ්ගො සච්චවිභඞ්ගො ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගො පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගො සතිපට්ඨානවිභඞ්ගො සම්මප්පධානවිභඞ්ගො ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගො බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගො මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගො ඣානවිභඞ්ගො අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගො සික්ඛාපදවිභඞ්ගො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගො ඤාණවිභඞ්ගො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො ධම්මහදයවිභඞ්ගොති භගවතා අට්ඨාරස විභඞ්ගා දෙසිතා.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก บรรดาปกรณ์ ๗ คัมภีร์ ในวิภังคปกรณ์ซึ่งเป็นคัมภีร์ที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวิภังค์ ๑๘ คือ ขันธวิภังค์ อายตนวิภังค์ ธาตุวิภังค์ สัจจวิภังค์ อินทริยวิภังค์ ปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ สติปัฏฐานวิภังค์ สัมมัปปธานวิภังค์ อิทธิปาทวิภังค์ โพชฌงควิภังค์ มรรคังควิภังค์ ฌานวิภังค์ อัปปมัญญาวิภังค์ สิกขาปทวิภังค์ ปฏิสัมภิทาวิภังค์ ญาณวิภังค์ ขุททกวัตถุวิภังค์ และธัมมหทยวิภังค์

ඛන්ධවිභඞ්ග

ขันธวิภังค์

පුච්ඡා – තෙසු ආවුසො අට්ඨාරසසු විභඞ්ගෙසු පඨමෙ ඛන්ධවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඛන්ධා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในวิภังค์ ๑๘ เหล่านั้น ในขันธวิภังค์ที่ ๑ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงขันธ์ทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – තෙසු [Pg.27] භන්තෙ අට්ඨාරසසු විභඞ්ගෙසු පඨමෙ ඛන්ධවිභඞ්ගෙ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. තත්ථ කතමො රූපක්ඛන්ධො, යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ති එවමාදිනා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා ඛන්ධා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในวิภังค์ ๑๘ เหล่านั้น ในขันธวิภังค์ที่ ๑ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงขันธ์ทั้งหลายโดยพิสดารด้วยมหานัย ๓ อันนับว่าสุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญญาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า 'ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์. ในขันธ์เหล่านั้น รูปขันธ์เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต หรือปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรืออยู่ใกล้ก็ตาม รวบรวมย่อเข้าเป็นหมวดเดียวกัน นี้เรียกว่า รูปขันธ์' ดังนี้เป็นต้น

ආයතනවිභඞ්ග

อายตนวิภังค์

පුච්ඡා – දුතියෙ [Pg.28] පන ආවුසො ආයතනවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ආයතනානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ในอายตนวิภังค์ที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงอายตนะทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – දුතියෙ භන්තෙ ආයතනවිභඞ්ගෙ ‘‘ද්වාදසායතනානි චක්ඛායතනං රූපායතනං සොතායතනං සද්දායතනං ඝානායතනං ගන්ධායතනං ජිව්හායතනං රසායතනං කායායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මනායතනං ධම්මායතනං. චක්ඛුං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා විපරිණාමධම්මං, රූපා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා විපරිණාමධම්මා’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහෙව ආයතනානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอายตนวิภังค์ที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงอายตนะทั้งหลายโดยพิสดารด้วยนัย ๓ นั่นแล อันนับว่าสุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญญาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า 'อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ สัททายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ. จักขุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา รูปทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา' ดังนี้

ධාතුවිභඞ්ග

ธาตุวิภังค์

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.29] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ තතියෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ධාතුයො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතා.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในธาตุวิภังค์ที่ ๓ ในวิภังคปกรณ์แห่งพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงธาตุทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – තතියෙ භන්තෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ ‘‘ඡ ධාතුයො පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු ආකාසධාතු විඤ්ඤාණධාතූ’’ති භන්තෙ සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා ධාතුයො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในธาตุวิภังค์ที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงธาตุทั้งหลายโดยพิสดารด้วยมหานัย ๓ อันนับว่าสุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญญาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า 'ธาตุ ๖ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ วิญญาณธาตุ' ดังนี้

සච්චවිභඞ්ග

สัจจวิภังค์

පුච්ඡා – චතුත්ථෙ [Pg.31] පන ආවුසො සච්චවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සච්චානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ในสัจจวิภังค์ที่ ๔ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงสัจจะทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – චතුත්ථෙ භන්තෙ සච්චවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානි දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං. තත්ථ කතමං දුක්ඛං අරියසච්චං, ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති එවමාදිනා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා සච්චානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสัจจวิภังค์ที่ ๔ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงสัจจะทั้งหลายโดยพิสดารด้วยมหานัย ๓ อันนับว่าสุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญญาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า 'อริยสัจ ๔ คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ. ในอริยสัจเหล่านั้น ทุกขอริยสัจเป็นไฉน? แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์ แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์ แม้ความตายก็เป็นทุกข์ แม้ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความเสียใจ ความคับแค้นใจก็เป็นทุกข์ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ การพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์' ดังนี้เป็นต้น

ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ග

อินทริยวิภังค์

පුච්ඡා – පඤ්චමෙ [Pg.32] පන ආවුසො ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඉන්ද්‍රියානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ในอินทริยวิภังค์ที่ ๕ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงอินทรีย์ทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – පඤ්චමෙ පන භන්තෙ ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ ‘‘බාවීසතින්ද්‍රියානි චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං…පෙ… අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති එවමාදිනා අභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි මහානයෙහි භගවතා ඉන්ද්‍රියානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ในอินทริยวิภังค์ที่ ๕ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงอินทรีย์ทั้งหลายโดยพิสดารด้วยมหานัย ๒ อันนับว่าอภิธรรมภาชนีย์ และปัญญาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า 'อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์...ฯลฯ...อัญญาตาวินทรีย์' ดังนี้

පටිච්චසමුප්පාද විභඞ්ග

ปฏิจจสมุปปาทวิภังค์

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.33] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ ඡට්ඨෙ පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං පටිච්චසමුප්පාදො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ที่ ๖ ในวิภังคปกรณ์แห่งพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงปฏิจจสมุปบาทโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – ඡට්ඨෙ භන්තෙ පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… සමුදයො හොතී’’ති එවමාදිනා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදො සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි මහානයෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงปฏิจจสมุปบาทโดยพิสดารด้วยมหานัย ๒ อันนับว่าสุตตันตภาชนีย์ และอภิธรรมภาชนีย์ มีอาทิอย่างนี้ว่า 'เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการอย่างนี้' ดังนี้

සතිපට්ඨානවිභඞ්ග

สติปัฏฐานวิภังค์

පුච්ඡා – සත්තමෙ [Pg.34] පන ආවුසො සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සතිපට්ඨානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

ปุจฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ในสติปัฏฐานวิภังค์ที่ ๗ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงสติปัฏฐานทั้งหลายโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – සත්තමෙ භන්තෙ සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා ඉධ භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති එවමාදිනා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා සතිපට්ඨානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสติปัฏฐานวิภังค์ที่ ๗ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกสติปัฏฐานโดยพิสดารไว้ด้วย ๓ นัยใหญ่ คือ สุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญหาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า “สติปัฏฐาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้”

සම්මප්පධානවිභඞ්ග

สัมมัปปธานวิภังค์

පුච්ඡා – අට්ඨමෙ [Pg.35] පන ආවුසො සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සම්මප්පධානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในสัมมัปปธานวิภังค์ที่ ๘ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกสัมมัปปธานโดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – අට්ඨමෙ භන්තෙ සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා ඉධ භික්ඛු අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහතී’’ති එවමාදිනා භගවතා සම්මප්පධානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสัมมัปปธานวิภังค์ที่ ๘ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกสัมมัปปธานโดยพิสดารไว้ มีอาทิอย่างนี้ว่า “สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งใจมั่น เพื่อไม่ให้บาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น, ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งใจมั่น เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว, ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งใจมั่น เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น, ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งใจมั่น เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความเต็มเปี่ยมแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว”

ඉද්ධිපාදවිභඞ්ග

อิทธิบาทวิภังค์

පුච්ඡා – නවමෙ [Pg.36] පන ආවුසො ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඉද්ධිපාදා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอิทธิบาทวิภังค์ที่ ๙ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอิทธิบาทโดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – නවමෙ භන්තෙ ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති…පෙ… වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති එවමාදිනා තීහි මහානයෙහි භගවතා ඉද්ධිපාදා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอิทธิบาทวิภังค์ที่ ๙ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอิทธิบาทโดยพิสดารไว้ด้วย ๓ นัยใหญ่ มีอาทิอย่างนี้ว่า “อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร...ฯลฯ...ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร”

බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ග

โพชฌงควิภังค์

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.37] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ දසමෙ බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං බොජ්ඣඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในโพชฌงควิภังค์ที่ ๑๐ ในวิภังคปกรณ์แห่งพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกโพชฌงค์โดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – දසමෙ භන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඉධ භික්ඛු සතිමා හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා හොති අනුස්සරිතා, අයං වුච්චති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි නයෙහි බොජ්ඣඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในโพชฌงควิภังค์ที่ ๑๐ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกโพชฌงค์โดยพิสดารไว้ด้วย ๓ นัย คือ สุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญหาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า “โพชฌงค์ ๗ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์. ในโพชฌงค์เหล่านั้น สติสัมโพชฌงค์เป็นไฉน? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและเนปักกะอันยอดเยี่ยม ระลึกได้ ตามระลึกได้ซึ่งกิจที่ทำแล้วนาน หรือคำที่กล่าวแล้วนาน, นี้เรียกว่า สติสัมโพชฌงค์”

මග්ගඞ්ගවිභඞ්ග

มรรคังควิภังค์

පුච්ඡා – එකාදසමෙ [Pg.38] පන ආවුසො මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං මග්ගඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในมรรคังควิภังค์ที่ ๑๑ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกองค์มรรคโดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – එකාදසමෙ [Pg.39] භන්තෙ මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ ‘‘අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධී’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි මග්ගඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในมรรคังควิภังค์ที่ ๑๑ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกองค์มรรคโดยพิสดารไว้ด้วย ๓ นัยใหญ่ คือ สุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญหาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า “อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ”

ඣානවිභඞ්ග

ฌานวิภังค์

පුච්ඡා – ද්වාදසමො [Pg.40] පන ආවුසො ඣානවිභඞ්ගො භගවතා කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในฌานวิภังค์ที่ ๑๒ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกโดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – ද්වාදසමො භන්තෙ ඣානවිභඞ්ගො ‘‘ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในฌานวิภังค์ที่ ๑๒ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกโดยพิสดารไว้ มีอาทิอย่างนี้ว่า “ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เห็นภัยในโทษเพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในการบริโภค ประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ตลอดปฐมยามและปัจฉิมยาม”

අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ග

อัปปมัญญาวิภังค์

පුච්ඡා – තෙරසමෙ [Pg.41] පන ආවුසො අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං අප්පමඤ්ඤායො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในอัปปมัญญาวิภังค์ที่ ๑๓ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอัปปมัญญาโดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – තෙරසමෙ භන්තෙ අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගෙ ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථා දුතියං. තථා තතියං. තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරතී’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි අප්පමඤ්ඤායො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอัปปมัญญาวิภังค์ที่ ๑๓ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอัปปมัญญาโดยพิสดารไว้ด้วย ๓ นัยใหญ่ คือ สุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญหาปุจฉกะ มีอาทิอย่างนี้ว่า “อัปปมัญญา ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ แผ่ไปสู่ทิศที่หนึ่งด้วยใจประกอบด้วยเมตตาอยู่ ทิศที่สองก็เช่นนั้น ทิศที่สามก็เช่นนั้น ทิศที่สี่ก็เช่นนั้น แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง โดยประการทั้งปวง ในที่ทุกสถาน ด้วยใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่”

සික්ඛාපදවිභඞ්ග

สิกขาบทวิภังค์

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.42] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ චුද්දසමෙ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සික්ඛාපදානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ในสิกขาบทวิภังค์ที่ ๑๔ ในวิภังคปกรณ์แห่งพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกสิกขาบทโดยพิสดารไว้อย่างไร

විස්සජ්ජනා – චුද්දසමෙ භන්තෙ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදානි පාණාතිපාතා වෙරමණී සික්ඛාපදං, අදින්නාදානා වෙරමණී සික්ඛාපදං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං, මුසාවාදා වෙරමණී සික්ඛාපදං, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණී සික්ඛාපදං. තත්ථ කතමං පාණාතිපාතා වෙරමණී සික්ඛාපදං, යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං පාණාතිපාතා විරමන්තස්සා’’ති එවමාදිනා අභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි මහානයෙහි භගවතා සික්ඛාපදානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสิกขาบทวิภังค์ที่ ๑๔ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงสิกขาบทโดยพิสดาร โดยนัยใหญ่ ๒ อย่าง คือ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญหาปุจฉกะ ด้วยบทว่า “สิกขาบท ๕ อย่าง คือ สิกขาบทคือการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ สิกขาบทคือการงดเว้นจากการลักทรัพย์ สิกขาบทคือการงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม สิกขาบทคือการงดเว้นจากการพูดเท็จ สิกขาบทคือการงดเว้นจากการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท บรรดาสิกขาบทเหล่านั้น สิกขาบทคือการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นไฉน คือในสมัยใด จิตกุศลที่เป็นกามาวจรเกิดขึ้น สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ ของผู้ที่งดเว้นจากการฆ่าสัตว์” เป็นต้น

පටිසම්භිදාවිභඞ්ග

ปฏิสัมภิทาวิภังค์

පුච්ඡා – පන්නරසමෙ [Pg.43] පන ආවුසො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං පටිසම්භිදායො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในปฏิสัมภิทาวิภังค์ที่ ๑๕ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปฏิสัมภิทาโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – පන්නරසමෙ භන්තෙ පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ ‘‘චතස්සො පටිසම්භිදා අත්ථපටිසම්භිදා ධම්මපටිසම්භිදා නිරුත්තිපටිසම්භිදා පටිභානපටිසම්භිදා. අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා, ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති එවමාදිනා භගවතා චතස්සො පටිසම්භිදායො සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි [Pg.44] තීහි මහානයෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในปฏิสัมภิทาวิภังค์ที่ ๑๕ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปฏิสัมภิทา ๔ อย่างโดยพิสดาร โดยนัยใหญ่ ๓ อย่าง คือ สุตตันตภาชนีย์ อภิธรรมภาชนีย์ และปัญหาปุจฉกะ ด้วยบทว่า “ปฏิสัมภิทา ๔ อย่าง คือ อัตถปฏิสัมภิทา ธัมมปฏิสัมภิทา นิรุตติปฏิสัมภิทา ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ญาณในอรรถเป็นอัตถปฏิสัมภิทา ญาณในธรรมเป็นธัมมปฏิสัมภิทา ญาณในระเบียบแห่งถ้อยคำที่เป็นภาษาอันเป็นธรรมนั้นเป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา ญาณในญาณทั้งหลายเป็นปฏิภาณปฏิสัมภิทา” เป็นต้น

ඤාණවිභඞ්ග

ญาณวิภังค์

පුච්ඡා – සොළසමෙ පන ආවුසො ඤාණවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඤාණානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในญาณวิภังค์ที่ ๑๖ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงญาณโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – සොළසමෙ භන්තෙ ඤාණවිභඞ්ගෙ ‘‘එකවිධෙන ඤාණවත්ථු පඤ්චවිඤ්ඤාණා න හෙතූ, අහෙතුකා, හෙතුවිප්පයුත්තා, සප්පච්චයා[Pg.45], සඞ්ඛතා, අරූපා, ලොකියා, සාසවා’’ති එවමාදිනා එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා භගවතා ඤාණානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในญาณวิภังค์ที่ ๑๖ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงญาณโดยพิสดาร ตั้งแต่หมวด ๑ จนถึงหมวด ๑๐ ด้วยบทว่า “วัตถุแห่งญาณอย่างหนึ่ง คือ วิญญาณ ๕ ไม่ใช่เหตุ ไม่มีเหตุ พ้นจากเหตุ มีปัจจัย สังขตธรรม ไม่มีรูป เป็นโลกิยะ มีอาสวะ” เป็นต้น

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ග

ขุททกวัตถุวิภังค์

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ සත්තරසමො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො භගවතා කථං දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ในขุททกวัตถุวิภังค์ที่ ๑๗ แห่งวิภังคปกรณ์ในพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ දුතියෙ විභඞ්ගප්පකරණෙ සත්තරසමො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො ‘‘ජාතිමදො, ගොත්තමදො, ආරොග්‍යමදො, යොබ්බනමදො, ජීවිතමදො’’ති එවමාදිනා එකකතො පට්ඨාය යාව අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในขุททกวัตถุวิภังค์ที่ ๑๗ แห่งวิภังคปกรณ์ที่ ๒ ในพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงโดยพิสดาร ตั้งแต่หมวด ๑ จนถึงตัณหาวิจริต ๑๐๘ ด้วยบทว่า “ความเมาในชาติ ความเมาในโคตร ความเมาในความไม่มีโรค ความเมาในความเป็นหนุ่มสาว ความเมาในชีวิต” เป็นต้น

ධම්මහදයවිභඞ්ග

ธัมมหทัยวิภังค์

පුච්ඡා – තත්ථ [Pg.46] ආවුසො අට්ඨාරසමො ධම්මහදයවිභඞ්ගො භගවතා කථං විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในธัมมหทัยวิภังค์ที่ ๑๘ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අට්ඨාරසමො [Pg.47] භන්තෙ ධම්මහදයවිභඞ්ගො ‘‘කති ඛන්ධා, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්චානි, කති ඉන්ද්‍රියානි, කති හෙතූ, කති ආහාරා, කති ඵස්සා, කති වෙදනා, කති සඤ්ඤා, කති චෙතනා, කති චිත්තානි. පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චෙතනා, සත්ත චිත්තානී’’ති එවමාදිනා සබ්බසඞ්ගාහකාදීහි දසහි වාරෙහි භගවතා විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธัมมหทัยวิภังค์ที่ ๑๘ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงโดยพิสดาร โดยวาระ ๑๐ อย่าง มีวาระว่าด้วยการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงเป็นต้น ด้วยบทว่า “ขันธ์เท่าไร อายตนะเท่าไร ธาตุเท่าไร สัจจะเท่าไร อินทรีย์เท่าไร เหตุเท่าไร อาหารเท่าไร ผัสสะเท่าไร เวทนาเท่าไร สัญญาเท่าไร เจตนาเท่าไร จิตเท่าไร ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ สัจจะ ๔ อินทรีย์ ๒๒ เหตุ ๙ อาหาร ๔ ผัสสะ ๗ เวทนา ๗ สัญญา ๗ เจตนา ๗ จิต ๗” เป็นต้น

පුච්ඡා – කථඤ්චාවුසො තත්ථ භගවතා උප්පාදකකම්මආයුප්පමාණවාරො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในธัมมหทัยวิภังค์นั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงวาระว่าด้วยกรรมที่ทำให้เกิดและประมาณอายุโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කත්ථ උපපජ්ජන්ති. දානං දත්වා, සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා [Pg.48] අප්පෙකච්චෙ ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං, අප්පෙකච්චෙ ගහපතිමහාසාලානං, අප්පෙකච්චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං, අප්පෙකච්චෙ තාවතිංසානං දෙවානං, අප්පෙකච්චෙ යාමානං දෙවානං, අප්පෙකච්චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්තීති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ භගවතා උප්පාදකකම්මආයුප්පමාණවාරො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในธัมมหทัยวิภังค์นั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงวาระว่าด้วยกรรมที่ทำให้เกิดและประมาณอายุโดยพิสดาร ด้วยบทว่า “ให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว ย่อมไปเกิดในที่ไหน ชนบางพวกให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับมหาศาลผู้เป็นกษัตริย์ ชนบางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับมหาศาลผู้เป็นพราหมณ์ ชนบางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับมหาศาลผู้เป็นคฤหบดี ชนบางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ชนบางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ ชนบางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับเทวดาชั้นยามา ชนบางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายกับเทวดาชั้นดุสิต” เป็นต้น

උක්ඛිත්තා [Pg.51] පුඤ්ඤතෙජෙන, කාමරූපගතිං ගතා;

භවග්ගතම්පි සම්පත්තා, පුනාගච්ඡන්ති දුග්ගතිං –

ผู้ที่ถูกยกขึ้นด้วยเดชแห่งบุญ ไปสู่คติในกามภพและรูปภพ แม้ถึงภวัคคพรหม ก็ยังกลับมาสู่ทุคติอีก

ධාතුකථා

ธาตุกถา

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.52] භගවතා අට්ඨාරසහි බුද්ධධම්මෙහි සමන්නාගතෙන අභිධම්මෙ අට්ඨාරසහි විභඞ්ගෙහි පටිමණ්ඩිතං දුතියං විභඞ්ගප්පකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං ධාතුකථං නාම තතියං පකරණං කථං විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ประกอบด้วยพุทธธรรม ๑๘ ประการนั้น ทรงแสดงวิภังคปกรณ์ที่ ๒ อันประดับด้วยวิภังค์ ๑๘ อย่างในพระอภิธรรมแล้ว ทรงจำแนกแสดงปกรณ์ที่ ๓ ชื่อธาตุกถาในลำดับนั้นอย่างไร

විස්සජ්ජනා – තතියං භන්තෙ ධාතුකථං නාම අභිධම්මපිටකං ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො, සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං, සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං. සම්පයොගො විප්පයොගො, සම්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං, සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං. සඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං, සම්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිත’’න්ති එවමාදිනා පඤ්ච මාතිකායො පඨමං නික්ඛිපිත්වා සඞ්ගහාසඞ්ගහාදීහි චුද්දසහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

การแก้ปัญหา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระอภิธรรมปิฎกชื่อธาตุกถาที่ ๓ พระผู้มีพระภาคทรงตั้งมาติกา ๕ อย่างไว้ก่อน มีอาทิว่า 'สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์' แล้วจึงทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยนัย ๑๔ อย่าง มีนัยว่าด้วยการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้น ด้วยบทว่า 'สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์, สงเคราะห์ด้วยไม่สงเคราะห์, ไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์, สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์, ไม่สงเคราะห์ด้วยไม่สงเคราะห์. สัมปยุต วิปปยุต, สัมปยุตด้วยวิปปยุต, วิปปยุตด้วยสัมปยุต, สัมปยุตด้วยสัมปยุต, วิปปยุตด้วยวิปปยุต. สงเคราะห์ด้วยสัมปยุตและวิปปยุต, สัมปยุตด้วยสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์, ไม่สงเคราะห์ด้วยสัมปยุตและวิปปยุต, วิปปยุตด้วยสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์' เป็นต้น

පුග්ගලපඤ්ඤත්ති

ปุคคลบัญญัติ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.54] භගවතා සබ්බධාතුකුසලෙන අභිධම්මපිටකෙ තතියං ධාතුකථාපකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං කථං විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในธาตุทั้งปวงนั้น ทรงแสดงธาตุกถาปกรณ์ที่ ๓ ในพระอภิธรรมปิฎกแล้ว ทรงแสดงปุคคลบัญญัติปกรณ์ที่ ๔ ต่อจากนั้นอย่างไร โดยจำแนกอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො ඛන්ධපඤ්ඤත්ති ආයතනපඤ්ඤත්ති ධාතුපඤ්ඤත්ති සච්චපඤ්ඤත්ති ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්ති පුග්ගලපඤ්ඤත්ති. කිත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා, රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති එවමාදිනා ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්තියො සංඛිත්තෙන උද්දිසිත්වා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිං ච එකකදුකතිකචතුක්කපඤ්චකඡක්කසත්තකඅට්ඨකනවකදසකවසෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා භගවතා දෙසිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปุคคลบัญญัติปกรณ์ที่ ๔ ในพระอภิธรรมปิฎก พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยทรงยกขันธบัญญัติ อายตนบัญญัติ ธาตุบัญญัติ สัจจบัญญัติ อินทริยบัญญัติ โดยย่อแล้ว และทรงแสดงปุคคลบัญญัติโดยจำแนกพิสดารตามนัยแห่งเอกกะ ทุกะ ติกะ จตุกกะ ปัญจกะ ฉักกะ สัตตกะ อัฏฐกะ นวกะ และทสกะ โดยเริ่มด้วยมาติกาว่า "บัญญัติ ๖ อย่าง คือ ขันธบัญญัติ อายตนบัญญัติ ธาตุบัญญัติ สัจจบัญญัติ อินทริยบัญญัติ ปุคคลบัญญัติ. ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายมีประมาณเท่าไร? มีประมาณเท่าที่ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์. ขันธบัญญัติของขันธ์ทั้งหลายมีประมาณเท่านี้"

කථාවත්ථු

กถาวัตถุ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.56] භගවතා සබ්බපරමත්ථපඤ්ඤත්තිධම්මකුසලෙන අභිධම්මපිටකෙ චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං පඤ්චමං කථාවත්ථුප්පකරණං කථං දෙසිතං.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในปรมัตถบัญญัติธรรมทั้งปวงนั้น ทรงแสดงปุคคลบัญญัติปกรณ์ที่ ๔ ในพระอภิธรรมปิฎกแล้ว ทรงแสดงกถาวัตถุปกรณ์ที่ ๕ ต่อจากนั้นอย่างไร

විස්සජ්ජනා – සබ්බපරමත්ථපඤ්ඤත්තිධම්මකුසලෙන භන්තෙ භගවතා ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන අභිධම්මපිටකෙ චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං කථාවත්ථුදෙසනාය වාරෙ සම්පත්තෙ ‘‘අනාගතෙ මම සාවකො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො නාම උප්පන්නං සාසනමලං සොධෙත්වා තතියසඞ්ගීතිං කරොන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නො සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං සමොධානෙත්වා, ඉමං පකරණං භාජෙස්සතී’’ති තස්සොකාසං කරොන්තෙන පුග්ගලවාරෙ අට්ඨමුඛා වාදයුත්තිං ආදිං කත්වා සබ්බකථාමග්ගෙසු අසම්පුණ්ණභාණවාරත්ථාය තන්තියා මාතිකා නික්ඛෙපමත්තෙන පඤ්චමං කථාවත්ථුප්පකරණං සංඛෙපතො දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในปรมัตถบัญญัติธรรมทั้งปวง ผู้เป็นยอดบุคคลในโลก ทรงแสดงปุคคลบัญญัติปกรณ์ที่ ๔ ในพระอภิธรรมปิฎกแล้ว เมื่อถึงวาระแห่งการแสดงกถาวัตถุต่อจากนั้น ทรงเปิดโอกาสแก่พระเถระนั้นว่า "ในอนาคต พระสาวกของเราชื่อพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ จักชำระมลทินแห่งพระศาสนาที่เกิดขึ้นแล้ว กระทำตติยสังคายนา นั่งอยู่ท่ามกลางภิกษุสงฆ์ รวบรวมพระสูตร ๕๐๐ ในสกวาทะ และ ๕๐๐ ในปรวาทะ รวมเป็น ๑,๐๐๐ พระสูตร แล้วจักจำแนกปกรณ์นี้" ด้วยเหตุนี้ จึงทรงแสดงกถาวัตถุปกรณ์ที่ ๕ โดยย่อ เพียงแค่ทรงวางมาติกาไว้ในพระบาลี เพื่อให้เป็นภาณวารที่ไม่สมบูรณ์ในกถาหลักทั้งหมด โดยเริ่มด้วยวาทะยุติ ๘ ประการในปุคคลวาร

පුච්ඡා – අධුනා [Pg.57] පාකටං පනාවුසො විත්ථාරං කථාවත්ථුප්පකරණං කදා කෙන කත්ථ කථඤ්ච විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ กถาวัตถุปกรณ์ที่พิสดารซึ่งปรากฏอยู่ในปัจจุบันนี้ ใครแสดง จำแนกโดยพิสดารเมื่อไร ที่ไหน และอย่างไร

විස්සජ්ජනා – තං ඛො භන්තෙ භගවතො නයමුඛං නිස්සාය ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන තතියසංගීතිකාලෙ පාටලිපුත්තෙ අසොකාරාමෙ සට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සානං සමාගමෙ භගවතා දින්නනයවසෙන තථාගතෙන ඨපිතමාතිකං විභජන්තෙන සකවාදෙ පඤ්චසුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං ආහරිත්වා ඉදං පරවාදමථනං අධුනා පාකටං කථාවත්ථුප්පකරණං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กถาวัตถุปกรณ์นั้นแล อาศัยแนวทางที่พระผู้มีพระภาคทรงประทานไว้ โดยพระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะ ในกาลแห่งตติยสังคายนา ณ อโศการาม เมืองปาฏลีบุตร ท่ามกลางภิกษุหกล้านรูป โดยจำแนกมาติกาที่พระตถาคตทรงตั้งไว้ตามแนวทางที่พระผู้มีพระภาคประทานไว้ โดยยกพระสูตร ๕๐๐ ในสกวาทะ และ ๕๐๐ ในปรวาทะ รวมเป็น ๑,๐๐๐ พระสูตร จึงได้แสดงกถาวัตถุปกรณ์ที่พิสดารซึ่งปรากฏอยู่ในปัจจุบันนี้ อันเป็นเครื่องขยี้วาทะของผู้อื่น โดยจำแนกอย่างพิสดาร

පුච්ඡා – කති [Pg.62] ආවුසො තත්ථ කථායො තෙන ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ กถาในนั้นที่พระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะนั้นกล่าวจำแนกโดยพิสดารมีเท่าไร

විස්සජ්ජනා – තත්ථ භන්තෙ වාචනාමග්ගතො ද්වෙ ච සතානි සත්තවීසති ච කථායො ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กถาในนั้นโดยทางแห่งการกล่าว ที่พระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะกล่าวจำแนกโดยพิสดารมี ๒๒๗ กถา

පුග්ගලකථා

ปุคคลกถา

පුච්ඡා – කථඤ්චාවුසො [Pg.63] තත්ථ පඨමා පුග්ගලකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ปุคคลกถาที่ ๑ ในนั้น พระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะกล่าวจำแนกโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති, ආමන්තා. යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො, තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති, න හෙවං වත්තබ්බෙ. ආජානාහි නිග්ගහං හඤ්චි පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන, තෙන වත රෙ වත්තබ්බෙ ‘‘යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො, තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති. යං තත්ථ වදෙසි ‘‘වත්තබ්බෙ ඛො ‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන’, නො ච වත්තබ්බෙ ‘යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො, තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති, මිච්ඡාති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ පඨමා පුග්ගලකථා පඤ්ච භාණවාරමත්තාය තන්තියා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปุคคลกถาที่ ๑ ในนั้น พระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะกล่าวจำแนกโดยพิสดารด้วยพระบาลีมีประมาณ ๕ ภาณวาร โดยมีอาทิอย่างนี้ว่า "บุคคลย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์อันเป็นของจริงหรือ?" "ใช่" "ปรมัตถ์อันเป็นของจริงใด บุคคลนั้นย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์อันเป็นของจริงนั้นหรือ?" "ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น" "จงรู้การข่มขี่เถิด หากบุคคลย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์อันเป็นของจริงไซร้ ท่านก็พึงกล่าวว่า 'ปรมัตถ์อันเป็นของจริงใด บุคคลนั้นย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์อันเป็นของจริงนั้น'" "ที่ท่านกล่าวในข้อนั้นว่า 'พึงกล่าวว่า "บุคคลย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์อันเป็นของจริง" แต่ไม่พึงกล่าวว่า "ปรมัตถ์อันเป็นของจริงใด บุคคลนั้นย่อมปรากฏโดยปรมัตถ์อันเป็นของจริงนั้น"' นั่นผิด"

අඤ්ඤාණකථා

อัญญาณกถา

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.64] ආවුසො කථාවත්ථුප්පකරණෙ දුතියවග්ගෙ දුතියා අඤ්ඤාණකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อัญญาณกถาที่ ๒ ในวรรคที่ ๒ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ในพระอภิธรรมปิฎก พระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะกล่าวจำแนกโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ දුතියවග්ගෙ දුතියා අඤ්ඤාණකථා ‘‘අත්ථි අරහතො අඤ්ඤාණන්ති, ආමන්තා. අත්ථි අරහතො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාසංයොජනං අවිජ්ජානීවරණන්ති, න හෙවං වත්තබ්බෙ. නත්ථි අරහතො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාසංයොජනං අවිජ්ජානිවරණන්ති, ආමන්තා. හඤ්චි නත්ථි අරහතො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාසංයොජනං අවිජ්ජානීවරණං, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ ‘‘අත්ථි අරහතො අඤ්ඤාණ’’න්ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා භාසිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อัญญาณกถาที่ ๒ ในวรรคที่ ๒ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก พระเถระผู้มีอายุพระโมคคัลลีบุตรติสสะกล่าวจำแนกโดยพิสดารโดยมีอาทิอย่างนี้ว่า "พระอรหันต์มีความไม่รู้หรือ?" "ใช่" "พระอรหันต์มีอวิชชา อวิชโชฆะ อวิชชาโยคะ อวิชชานุสัย อวิชชาปริยุฏฐาน อวิชชาสังโยชน์ อวิชชานิวรณ์หรือ?" "ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น" "พระอรหันต์ไม่มีอวิชชา อวิชโชฆะ อวิชชาโยคะ อวิชชานุสัย อวิชชาปริยุฏฐาน อวิชชาสังโยชน์ อวิชชานิวรณ์หรือ?" "ใช่" "หากพระอรหันต์ไม่มีอวิชชา อวิชโชฆะ อวิชชาโยคะ อวิชชานุสัย อวิชชาปริยุฏฐาน อวิชชาสังโยชน์ อวิชชานิวรณ์ไซร้ ท่านก็ไม่พึงกล่าวว่า 'พระอรหันต์มีความไม่รู้'"

අසඤ්ඤකථා

อสัญญกถา

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.67] ආවුසො පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ තතියවග්ගෙ එකාදසමා අසඤ්ඤකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อสัญญกถาที่ ๑๑ ในวรรคที่ ๓ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ เล่มที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้มีอายุได้จำแนกและกล่าวไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ තතියවග්ගෙ එකාදසමා අසඤ්ඤකථා ‘‘අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථීති, ආමන්තා. සඤ්ඤාභවො සඤ්ඤාගති සඤ්ඤාසත්තාවාසො සඤ්ඤාසංසාරො සඤ්ඤායොනි සඤ්ඤත්තභාවපටිලාභොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อสัญญกถาที่ ๑๑ ในวรรคที่ ๓ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ เล่มที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้มีอายุได้จำแนกและกล่าวไว้โดยพิสดาร ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ในอสัญญีสัตว์มีสัญญาหรือ’ ‘ใช่’ ‘ภพเป็นสัญญา คติเป็นสัญญา ที่อยู่ของสัตว์เป็นสัญญา สังสารเป็นสัญญา กำเนิดเป็นสัญญา การได้อัตภาพเป็นสัญญา’ ‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’

අසඤ්ඤසත්තෙසු [Pg.68] සඤ්ඤා අත්ථි.

ในอสัญญีสัตว์มีสัญญา

සඤ්ඤාභවො [Pg.69] සඤ්ඤාගති සඤ්ඤාසත්තාවාසො සඤ්ඤාසංසාරො සඤ්ඤායොනි සඤ්ඤත්තභාවපටිලාභො.

ภพเป็นสัญญา คติเป็นสัญญา ที่อยู่ของสัตว์เป็นสัญญา สังสารเป็นสัญญา กำเนิดเป็นสัญญา การได้อัตภาพเป็นสัญญา

න හෙවං වත්තබ්බෙ.

ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น

නනු අසඤ්ඤභවො අසඤ්ඤගති අසඤ්ඤසත්තාවාසො අසඤ්ඤසංසාරො අසඤ්ඤයොනි අසඤ්ඤත්තභාවපටිලාභො.

ก็ภพเป็นอสัญญา คติเป็นอสัญญา ที่อยู่ของสัตว์เป็นอสัญญา สังสารเป็นอสัญญา กำเนิดเป็นอสัญญา การได้อัตภาพเป็นอสัญญา มิใช่หรือ

හඤ්චි [Pg.70] අසඤ්ඤභවො අසඤ්ඤගති අසඤ්ඤසත්තාවාසො අසඤ්ඤසංසාරො අසඤ්ඤයොනි අසඤ්ඤත්තභාවපටිලාභො, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථි.

ถ้าภพเป็นอสัญญา คติเป็นอสัญญา ที่อยู่ของสัตว์เป็นอสัญญา สังสารเป็นอสัญญา กำเนิดเป็นอสัญญา การได้อัตภาพเป็นอสัญญาไซร้ ก็ไม่พึงกล่าวว่า ‘ในอสัญญีสัตว์มีสัญญา’

අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථි.

ในอสัญญีสัตว์มีสัญญา

පඤ්චවොකාරභවො ගති සත්තාවාසො සංසාරො යොනි අත්තභාවපටිලාභො.

ภพเป็นปัญจโวการะ คติเป็นปัญจโวการะ ที่อยู่ของสัตว์เป็นปัญจโวการะ สังสารเป็นปัญจโวการะ กำเนิดเป็นปัญจโวการะ การได้อัตภาพเป็นปัญจโวการะ

නනු [Pg.71] එකවොකාරභවො ගති සත්තාවාසො සංසාරො යොනි අත්තභාවපටිලාභො.

ก็ภพเป็นเอกโวการะ คติเป็นเอกโวการะ ที่อยู่ของสัตว์เป็นเอกโวการะ สังสารเป็นเอกโวการะ กำเนิดเป็นเอกโวการะ การได้อัตภาพเป็นเอกโวการะ มิใช่หรือ

හඤ්චි එකවොකාරභවො ගති සත්තාවාසො සංසාරො යොනි අත්තභාවපටිලාභො, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථි.

ถ้าภพเป็นเอกโวการะ คติเป็นเอกโวการะ ที่อยู่ของสัตว์เป็นเอกโวการะ สังสารเป็นเอกโวการะ กำเนิดเป็นเอกโวการะ การได้อัตภาพเป็นเอกโวการะไซร้ ก็ไม่พึงกล่าวว่า ‘ในอสัญญีสัตว์มีสัญญา’

ඡට්ඨවග්ග

วรรคที่ ๖

පථවීධාතුසනිදස්සනාතිආදිකථා

กถาว่าด้วยปฐวีธาตุมีนิทัสสนะเป็นต้น

පුච්ඡා – ඡට්ඨවග්ගෙ [Pg.72] පන ආවුසො අට්ඨමා පථවීධාතු සනිදස්සනාතිආදිකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็เรื่องปฐวีธาตุมีนิทัสสนะเป็นต้นที่ ๘ ในวรรคที่ ๖ พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้มีอายุได้จำแนกและกล่าวไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – ඡට්ඨවග්ගෙ භන්තෙ අට්ඨමා පථවීධාතු සනිදස්සනාතිආදිකථා ‘‘පථවීධාතු සනිදස්සනාති ආමන්තා. රූපං රූපායතනං රූපධාතු නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං චක්ඛුස්මිං පටිහඤ්ඤති චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡතීති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලි පුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เรื่องปฐวีธาตุมีนิทัสสนะเป็นต้นที่ ๘ ในวรรคที่ ๖ พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้มีอายุได้จำแนกและกล่าวไว้โดยพิสดาร ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ปฐวีธาตุมีนิทัสสนะหรือ’ ‘ใช่’ ‘รูป รูปายตนะ รูปธาตุ สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว อันจักษุวิญญาณพึงรู้ กระทบกับจักษุ เข้ามาสู่คลองจักษุ’ ‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’

පථවීධාතු [Pg.73] සනිදස්සනා.

ปฐวีธาตุมีนิทัสสนะ

චක්ඛුඤ්ච [Pg.74] පටිච්ච පථවීධාතුඤ්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං.

จักษุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและปฐวีธาตุ

තෙන [Pg.75] හි න වත්තබ්බං චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච පථවීධාතුඤ්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං.

ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า ‘จักษุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและปฐวีธาตุ’

අන්තරාභවකථා

กถาว่าด้วยอันตรภพ

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ අට්ඨමවග්ගෙ දුතියා අන්තරාභවකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන [Pg.76] කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อันตรภพกถาที่ ๒ ในวรรคที่ ๘ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ เล่มที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้มีอายุได้จำแนกและกล่าวไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ අට්ඨමවග්ගෙ දුතියා අන්තරාභවකථා ‘‘අත්ථි අන්තරාභවොති, ආමන්තා. කාමභවොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ…පෙ… අත්ථි අන්තරාභවොති, ආමන්තා. රූපභවොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ…පෙ… අත්ථි අන්තරාභවොති, ආමන්තා. අරූපභවොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อันตรภพกถาที่ ๒ ในวรรคที่ ๘ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ เล่มที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระผู้มีอายุได้จำแนกและกล่าวไว้โดยพิสดาร ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘มีอันตรภพหรือ’ ‘ใช่’ ‘เป็นกามภพหรือ’ ‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’...ฯลฯ... ‘มีอันตรภพหรือ’ ‘ใช่’ ‘เป็นรูปภพหรือ’ ‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’...ฯลฯ... ‘มีอันตรภพหรือ’ ‘ใช่’ ‘เป็นอรูปภพหรือ’ ‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’

අත්ථි [Pg.77] අන්තරාභවො.

มีอันตรภพ

න [Pg.78] හෙවං වත්තබ්බෙ.

ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น

අත්ථි අන්තරාභවො.

มีอันตรภพ

කාමභවස්ස [Pg.79] ච රූපභවස්ස ච අන්තරෙ අත්ථි අන්තරාභවො.

อันตรภพมีอยู่ในระหว่างกามภพและรูปภพ

න හෙවං වත්තබ්බෙ.

ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น

රූපභවස්ස ච අරූපභවස්ස ච අන්තරෙ අත්ථි අන්තරාභවො.

อันตรภพมีอยู่ในระหว่างรูปภพและอรูปภพ

කාමභවස්ස ච රූපභවස්ස ච අන්තරෙ නත්ථි අන්තරාභවො.

อันตรภพไม่มีอยู่ในระหว่างกามภพและรูปภพ

හඤ්චි [Pg.80] කාමභවස්ස ච රූපභවස්ස ච අන්තරෙ නත්ථි අන්තරාභවො, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ අත්ථි අන්තරාභවො.

ถ้าอันตรภพไม่มีอยู่ในระหว่างกามภพและรูปภพไซร้ ก็ไม่พึงกล่าวว่า ‘มีอันตรภพ’

සළායතනුප්පත්තිකථා

กถาว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งสฬายตนะ

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ චුද්දසමවග්ගෙ දුතියා සළායතනුප්පත්තිකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ สฬายตนุปปัตติกถาที่ ๒ ในวรรคที่ ๑๔ แห่งกถาวัตถุปกรณ์ที่ ๕ ในอภิธรรมปิฎก พระเถระนามว่าพระมหามุคคัลลีบุตรติสสะได้จำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ චුද්දසමෙවග්ගෙ දුතියා සළායතනුප්පත්තිකථා ‘‘සළායතනං අපුබ්බං අචරිමං මාතුකුච්ඡිස්මිං සණ්ඨාතීති, ආමන්තා. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමතීති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා [Pg.81] ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุปกรณ์ที่ ๕ วรรคที่ ๑๔ สฬายตนุปปัตติกถาที่ ๒ อันพระเถระผู้มีอายุ พระมหาโมคคัลลีบุตรติสสะ ได้จำแนกแสดงไว้โดยพิสดารแล้ว ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อายตนะ ๖ ย่อมตั้งอยู่ในครรภ์มารดาโดยไม่ก่อนไม่หลังกันหรือ? ขอรับ. สัตว์ผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง ย่อมลงสู่ครรภ์มารดาหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’

සළායතනං [Pg.82] අපුබ්බං අචරිමං මාතුකුච්ඡිස්මිං සණ්ඨාති.

อายตนะ ๖ ย่อมตั้งอยู่ในครรภ์มารดาโดยไม่ก่อนไม่หลังกัน.

සබ්බඞ්ගප්පච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමති.

สัตว์ผู้มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง ย่อมลงสู่ครรภ์มารดา.

න [Pg.83] හෙවං වත්තබ්බෙ.

ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น.

උපපත්තෙසියෙන චිත්තෙන චක්ඛායතනං සණ්ඨාති.

จักขายตนะย่อมตั้งขึ้นด้วยจิตที่ควรแก่การอุบัติ.

උපපත්තෙසියෙන චිත්තෙන හත්ථා සණ්ඨන්ති, පාදා සණ්ඨන්ති, සීසං සණ්ඨාති, කණ්ණො සණ්ඨාති, නාසිකා සණ්ඨාති, මුඛං සණ්ඨාති, දන්තා සණ්ඨන්ති.

มือทั้งหลายย่อมตั้งขึ้น เท้าทั้งหลายย่อมตั้งขึ้น ศีรษะย่อมตั้งขึ้น หูย่อมตั้งขึ้น จมูกย่อมตั้งขึ้น ปากย่อมตั้งขึ้น ฟันทั้งหลายย่อมตั้งขึ้น ด้วยจิตที่ควรแก่การอุบัติ.

න [Pg.84] හෙවං වත්තබ්බෙ.

ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น.

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.85] භගවතා යමකපාටිහීරාවසානෙ තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා දසසහස්සලොකධාතූහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං අභිධම්මදෙසනං දෙසෙන්තෙන පඨමං අභිධම්මපිටකෙ පඤ්චප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං ඡට්ඨං යමකප්පකරණං දෙසෙන්තෙන කති යමකප්පකරණානි විභජිත්වා දෙසිතානි.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เมื่อทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์เสร็จแล้ว เสด็จไปสู่เทวโลกชั้นดาวดึงส์ เมื่อทรงแสดงพระอภิธรรมเทศนาแก่เหล่าเทพที่มาประชุมกันจากหมื่นโลกธาตุ ทรงแสดงปกรณ์ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎกก่อน จากนั้นทรงแสดงยมกปกรณ์ที่ ๖ ทรงจำแนกยมกปกรณ์ไว้กี่อย่าง?

විස්සජ්ජනා – භගවතා භන්තෙ යමස්ස විසයාතීතෙන යමකපාටිහීරාවසානෙ තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා තත්ථ දසසහස්සලොකධාතූහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවතානං අභිධම්මපිටකං දෙසෙන්තෙන අභිධම්මපිටකෙ පූරිමානි පඤ්චප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං ඡට්ඨං යමකප්පකරණං මූලයමකං ඛන්ධයමකං ආයතනයමකං ධාතුයමකං සච්චයමකං සඞ්ඛාරයමකං අනුසයයමකං චිත්තයමකං ධම්මයමකං ඉන්ද්‍රියයමකන්ති දස යමකප්පකරණානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงล่วงพ้นวิสัยแห่งยมก เมื่อทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์เสร็จแล้ว เสด็จไปสู่เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ณ ที่นั้น เมื่อทรงแสดงพระอภิธรรมปิฎกแก่เหล่าเทพที่มาประชุมกันจากหมื่นโลกธาตุ ทรงแสดงปกรณ์ ๕ เบื้องต้นในพระอภิธรรมปิฎกแล้ว จากนั้นทรงแสดงยมกปกรณ์ที่ ๖ คือ มูลยมก ขันธยมก อายตนยมก ธาตุยมก สัจจยมก สังขารยมก อนุสยยมก จิตตยมก ธรรมยมก อินทริยยมก รวม ๑๐ ยมกปกรณ์ ได้ทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารแล้ว.

මූලයමක

มูลยมก

පුච්ඡා – කථඤ්චාවුසො [Pg.86] තත්ථ භගවතා පඨමං මූලයමකං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงมูลยมกปกรณ์ที่ ๑ ณ ที่นั้น โดยจำแนกไว้โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා. යෙ වා පන කුසලමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා. යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලෙන එකමූලා. යෙ වා [Pg.87] පන කුසලමූලෙන එකමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා. යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා. යෙ වා පන කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලාති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ භගවතා පඨමං මූලයමකං බාවීසතියා ච තිකෙහි දුකසතෙන ච විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงมูลยมกปกรณ์ที่ ๑ ณ ที่นั้น โดยจำแนกไว้โดยพิสดารด้วยบทมีอาทิว่า ‘ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น เป็นกุศลมูล. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลมูลทั้งหมดนั้น เป็นกุศลธรรม. ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกันทั้งหมดนั้น เป็นกุศลธรรม. ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศล มีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกันทั้งหมดนั้น มีกุศลมูลเป็นมูลซึ่งกันและกัน. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่มีกุศลมูลเป็นมูลซึ่งกันและกันทั้งหมดนั้น เป็นกุศลธรรม’ ด้วยติกะ ๒๒ และทุกะ ๑๐๐.

යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා.

ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น เป็นกุศลมูล.

යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලාති, තීණෙව කුසලමූලානි අවසෙසා කුසලා ධම්මා, න කුසලමූලා, යෙ වා පන කුසලමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලාති, ආමන්තා –

ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น เป็นกุศลมูลหรือ? กุศลมูลมี ๓ อย่างเท่านั้น กุศลธรรมที่เหลือ ไม่ใช่กุศลมูล. อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลมูลทั้งหมดนั้น เป็นกุศลธรรมหรือ? ขอรับ.

ඛන්ධයමක

ขันธยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.88] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දුතියං ඛන්ධයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ยมกปกรณ์ที่ ๖ ขันธยมกปกรณ์ที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දුතියං ඛන්ධයමකං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූපං. වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, වෙදනාක්ඛන්ධො වෙදනා. සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඤ්ඤා. සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරා. විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණ’’න්ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි වාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก ยมกปกรณ์ที่ ๖ ขันธยมกปกรณ์ที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารด้วยบทมีอาทิว่า ‘ขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์. รูปเป็นรูปขันธ์, รูปขันธ์เป็นรูป. เวทนาเป็นเวทนาขันธ์, เวทนาขันธ์เป็นเวทนา. สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, สัญญาขันธ์เป็นสัญญา. สังขารเป็นสังขารขันธ์, สังขารขันธ์เป็นสังขาร. วิญญาณเป็นวิญญาณขันธ์, วิญญาณขันธ์เป็นวิญญาณ’ ด้วยวาระ ๓ อย่าง คือ ปัญญัตติวาระ ปวัตติวาระ และปริญญาวาระ.

ආයතනයමක

อายตนยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.89] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ තතියං ආයතනයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ยมกปกรณ์ที่ ๖ อายตนยมกปกรณ์ที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ තතියං ආයතනයමකං ‘‘ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මනායතනං ධම්මායතනං. චක්ඛු චක්ඛායතනං, චක්ඛායතනං චක්ඛු. සොතං සොතායතනං, සොතායතනං සොත’’න්ති එවමාදිනා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි වාරෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในอภิธรรมปิฎก ยมกปกรณ์ที่ ๖ อายตนยมกปกรณ์ที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารด้วยบทมีอาทิว่า ‘อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ. จักขุเป็นจักขายตนะ, จักขายตนะเป็นจักขุ. โสตะเป็นโสตายตนะ, โสตายตนะเป็นโสตะ’ ด้วยวาระ ๓ อย่าง คือ ปัญญัตติวาระ ปวัตติวาระ และปริญญาวาระ.

ධාතුයමක

ธาตุยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.90] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු චතුත්ථං ධාතුයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ในอภิธรรมปิฎก ยมกปกรณ์ที่ ๖ ธาตุยมกปกรณ์ที่ ๔ ในยมก ๑๐ อย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.91] භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු චතුත්ථං ධාතුයමකං ‘‘අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු ධම්මධාතූ’’ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงธาตุยมกที่ ๔ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารด้วยมหาวาร ๓ คือ ปัญญัตติวาร ปวัตติวาร และปริญญาวาร เป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ รสธาตุ โผฏฐัพพธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ’

සච්චයමක

สัจจยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.92] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු පඤ්චමං සච්චයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงสัจจยมกที่ ๕ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු පඤ්චමං සච්චයමකං ‘‘චත්තාරි සච්චානි – දුක්ඛසච්චං සමුදයසච්චං නිරොධසච්චං මග්ගසච්චං. දුක්ඛං දුක්ඛසච්චං, දුක්ඛසච්චං දුක්ඛං. සමුදයො සමුදයසච්චං, සමුදයසච්චං සමුදයො. නිරොධො නිරොධසච්චං, නිරොධසච්චං නිරොධො. මග්ගො මග්ගසච්චං, මග්ගසච්චං මග්ගො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงสัจจยมกที่ ๕ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารเป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘สัจจะ ๔ คือ ทุกขสัจจะ สมุทยสัจจะ นิโรธสัจจะ มรรคสัจจะ. ทุกข์เป็นทุกขสัจจะ ทุกขสัจจะคือทุกข์. สมุทัยเป็นสมุทยสัจจะ สมุทยสัจจะคือสมุทัย. นิโรธเป็นนิโรธสัจจะ นิโรธสัจจะคือนิโรธ. มรรคเป็นมรรคสัจจะ มรรคสัจจะคือมรรค’

සඞ්ඛාරයමක

สังขารยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.93] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු ඡට්ඨං සඞ්ඛාරයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงสังขารยมกที่ ๖ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු ඡට්ඨං සඞ්ඛාරයමකං ‘‘තයො සඞ්ඛාරා – කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො[Pg.94], චිත්තසඞ්ඛාරො. අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො, විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරා, සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චිත්තසඞ්ඛාරො ඨපෙත්වා විතක්කවිචාරෙ සබ්බෙපි චිත්තසම්පයුත්තකා ධම්මා චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงสังขารยมกที่ ๖ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารด้วยมหาวาร ๓ คือ ปัญญัตติวาร ปวัตติวาร และปริญญาวาร เป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘สังขาร ๓ คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร. ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเป็นกายสังขาร วิตกและวิจารเป็นวจีสังขาร สัญญาและเวทนาเป็นจิตตสังขาร เว้นวิตกและวิจารเสีย ธรรมทั้งปวงที่สัมปยุตด้วยจิตเป็นจิตตสังขาร’

අනුසයයමක

อนุสยยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.95] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු සත්තමං අනුසයයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอนุสยยมกที่ ๗ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු සත්තමං අනුසයයමකං ‘‘සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයො. කත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙති, කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතී’’ති එවමාදිනා භගවතා උප්පත්තිට්ඨානවාර අනුසයවාර සානුසයවාර පජහනවාර පරිඤ්ඤාවාර පහීනවාර උප්පජ්ජනවාර ධාතුවාරසඞ්ඛාතෙහි අට්ඨහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอนุสยยมกที่ ๗ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารด้วยมหาวาร ๘ คือ อุปปัตติฐานวาร อนุสยวาร สานุสยวาร ปชหนวาร ปริญญาวาร ปหีนวาร อุปปัชชนวาร และธาตุวาร เป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘อนุสัย ๗ คือ กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย. กามราคานุสัยย่อมตามนอนในที่ไหน? กามราคานุสัยย่อมตามนอนในเวทนา ๒ ในกามธาตุนี้’

චිත්තයමක

จิตตยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.96] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු අට්ඨමං චිත්තයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงจิตตยมกที่ ๘ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු අට්ඨමං චිත්තයමකං ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති න උප්පජ්ජිස්සති. යස්ස වා පන චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති න උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣතී’’ති එවමාදිනා භගවතා සුද්ධචිත්තසාමඤ්ඤසුත්තන්තචිත්තමිස්සකවිසෙසඅභිධම්මචිත්තමිස්සකවිසෙස- සඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙති විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงจิตตยมกที่ ๘ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารด้วยมหานัย ๓ คือ สุทธจิตตสามัญญะ สุตตันตจิตตมิสสกวิเสส และอภิธรรมจิตตมิสสกวิเสส เป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘จิตของบุคคลใดเกิดขึ้นแต่ไม่ดับ จิตของบุคคลนั้นจักดับแต่ไม่เกิดขึ้น. หรือว่าจิตของบุคคลใดจักดับแต่ไม่เกิดขึ้น จิตของบุคคลนั้นเกิดขึ้นแต่ไม่ดับ’

ධම්මයමක

ธัมมยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.98] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු නවමං ධම්මයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงธัมมยมกที่ ๙ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු නවමං ධම්මයමකං ‘‘කුසලා කුසලා ධම්මා, කුසලා ධම්මා කුසලා. අකුසලා අකුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා අකුසලා. අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงธัมมยมกที่ ๙ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารด้วยมหาวาร ๓ คือ ปัญญัตติวาร ปวัตติวาร และปริญญาวาร เป็นต้นอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่เป็นกุศล เป็นกุศลธรรม, กุศลธรรม เป็นธรรมที่เป็นกุศล. ธรรมที่เป็นอกุศล เป็นอกุศลธรรม, อกุศลธรรม เป็นธรรมที่เป็นอกุศล. ธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นอัพยากฤตธรรม, อัพยากฤตธรรม เป็นธรรมที่เป็นอัพยากฤต’

ඉන්ද්‍රියයමක

อินทริยยมก

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.99] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු දසමං ඉන්ද්‍රියයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอินทริยยมกที่ ๑๐ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු දසමං ඉන්ද්‍රියයමකං ‘‘බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාර පවත්තිවාර පරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอินทริยยมกที่ ๑๐ ในยมก ๑๐ แห่งยมกปกรณ์ที่ ๖ ในพระอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารด้วยมหาวาร ๓ คือ ปัญญัตติวาร ปวัตติวาร และปริญญาวาร เป็นต้นอย่างนี้ว่า อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มนินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์

අතීතවාර

อดีตวาร

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.100] ආවුසො ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅතීතවාරො භගවතා කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอุปปาทอดีตวาร ในปวัตติวาร ในมหาวาร ๓ ในอินทริยยมก ในพระอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.101] භන්තෙ ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅතීතවාරො ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිත්ත, තස්ස සොතින්ද්‍රියං, ඝානින්ද්‍රියං, ජිව්හින්ද්‍රියං, කායින්ද්‍රියං, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං, සද්ධින්ද්‍රියං, වීරියින්ද්‍රියං, සතින්ද්‍රියං, සමාධින්ද්‍රියං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියං, උප්පජ්ජිත්ථාති, ආමන්තා. යස්ස වා පන මනින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිත්ථාති, ආමන්තා’’ති එවමාදිනා භගවතා විභජිත්වා දෙසිතො.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอุปปาทอดีตวาร ในปวัตติวาร ในมหาวาร ๓ ในอินทริยยมก ในพระอภิธรรมปิฎก เป็นต้นอย่างนี้ว่า จักขุนทรีย์ของบุคคลใดเคยเกิดขึ้นแล้ว โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ ของบุคคลนั้นเคยเกิดขึ้นแล้วหรือ? ใช่. หรือว่ามนินทรีย์ของบุคคลใดเคยเกิดขึ้นแล้ว จักขุนทรีย์ของบุคคลนั้นเคยเกิดขึ้นแล้วหรือ? ใช่.

උප්පාදඅනාගතවාර

อุปปาทอนาคตวาร

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.103] ආවුසො ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅනාගතවාරො භගවතා කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอุปปาทอนาคตวาร ในปวัตติวาร ในมหาวาร ๓ ในอินทริยยมก ในพระอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅනාගතවාරො ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, ආමන්තා. යස්ස වා පන සොතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ආමන්තා. යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ඝානින්ද්‍රියං, ජිව්හින්ද්‍රියං, කායින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං කායින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, ඉතරෙසං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති කායින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงอุปปาทอนาคตวาร ในปวัตติวาร ในมหาวาร ๓ ในอินทริยยมก ในพระอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารเป็นต้นอย่างนี้ว่า จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักเกิดขึ้น โสตินทรีย์ของบุคคลนั้นจักเกิดขึ้นหรือ? ใช่. หรือว่าโสตินทรีย์ของบุคคลใดจักเกิดขึ้น จักขุนทรีย์ของบุคคลนั้นจักเกิดขึ้นหรือ? ใช่. จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักเกิดขึ้น ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ของบุคคลนั้นจักเกิดขึ้นหรือ? บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงรูปาวจรภูมิแล้วปรินิพพาน จักขุนทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักเกิดขึ้น แต่กายินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น. สำหรับบุคคลที่เหลือ จักขุนทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นก็จักเกิดขึ้น กายินทรีย์ก็จักเกิดขึ้น.

යස්ස [Pg.105] චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති. යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යෙ ච පුරිසා එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, ඉතරෙසං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති ඉත්ථින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති.

จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักเกิดขึ้น อิตถินทรีย์ของบุคคลนั้นจักเกิดขึ้นหรือ? บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงรูปาวจรภูมิแล้วปรินิพพาน และบุรุษเหล่าใดจักแสดงภาวะนี้ไปอีกสองสามภพแล้วปรินิพพาน จักขุนทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักเกิดขึ้น แต่อิตถินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น. สำหรับบุคคลที่เหลือ จักขุนทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นก็จักเกิดขึ้น อิตถินทรีย์ก็จักเกิดขึ้น.

යස්ස [Pg.106] චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යා ච ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති.

จักขุนทรีย์ของบุคคลใดจักเกิดขึ้น ปุริสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักเกิดขึ้นหรือ? บุคคลเหล่าใดจักเข้าถึงรูปาวจรภูมิแล้วปรินิพพาน และสตรีเหล่าใดจักแสดงภาวะนี้ไปอีกสองสามภพแล้วปรินิพพาน จักขุนทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักเกิดขึ้น แต่ปุริสินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น. สำหรับบุคคลที่เหลือ จักขุนทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นก็จักเกิดขึ้น ปุริสินทรีย์ก็จักเกิดขึ้น.

යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, යා ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තාසං [Pg.107] ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසං තෙසං ඉත්ථින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති.

อิตถินทรีย์ของบุคคลใดจักเกิดขึ้น ปุริสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักเกิดขึ้นหรือ? สตรีเหล่าใดจักแสดงภาวะนี้ไปอีกสองสามภพแล้วปรินิพพาน อิตถินทรีย์ของสตรีเหล่านั้นจักเกิดขึ้น แต่ปุริสินทรีย์ของสตรีเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น. สำหรับบุคคลที่เหลือ อิตถินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นก็จักเกิดขึ้น ปุริสินทรีย์ก็จักเกิดขึ้น.

පට්ඨාන

ปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.109] භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිසම්බුද්ධකාලතො සත්තමවස්සෙ මනුස්සලොකෙ යමකපාටිහීරං දස්සෙත්වා තදනන්තරං තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා තත්ථ පණ්ඩුකම්බලසිලායං සන්නිසීදිත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං අභිධම්මදෙසනං දෙසෙන්තෙන යාව යමකප්පකරණා පුරිමානි ඡ අභිධම්මප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං කිංනාම පකරණං දෙසිතං.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ในมนุษยโลก ในปีที่ ๗ นับแต่ตรัสรู้ หลังจากนั้นเสด็จไปสู่เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลา ณ ที่นั้น ทรงแสดงพระอภิธรรมเทศนาแก่เหล่าเทพที่มาประชุมกันจากหมื่นจักรวาล ทรงแสดงพระอภิธรรมปกรณ์ ๖ ปกรณ์แรกจนถึงยมกปกรณ์แล้ว หลังจากนั้นทรงแสดงปกรณ์ชื่ออะไร?

විස්සජ්ජනා – තෙන භන්තෙ භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිසම්බුද්ධකාලතො සත්තමෙ වස්සෙ මනුස්සලොකෙ සාවත්ථියං කණ්ඩම්බමූලෙ යමකපාටිහීරං දස්සෙත්වා තදනන්තරං තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා තත්ථ පණ්ඩුකම්බලසිලායං සන්නිපතිත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං අභිධම්මදෙසනං දෙසෙන්තෙන පුරිමානි ඡ අභිධම්මප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං අනන්තනයසමන්තපට්ඨානං නාම සත්තමං මහාපකරණං දෙසිතං.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ที่โคนต้นมะม่วงคัณฑะ ในเมืองสาวัตถี ในมนุษยโลก ในปีที่ ๗ นับแต่ตรัสรู้ หลังจากนั้นเสด็จไปสู่เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลา ณ ที่นั้น ทรงแสดงพระอภิธรรมเทศนาแก่เหล่าเทพที่มาประชุมกันจากหมื่นจักรวาล ทรงแสดงพระอภิธรรมปกรณ์ ๖ ปกรณ์แรกแล้ว หลังจากนั้นทรงแสดงมหาปกรณ์ที่ ๗ ชื่อว่า อนันตนยสมันตปัฏฐาน

පුච්ඡා – තං [Pg.110] පනෙතං ආවුසො පට්ඨානං කෙනට්ඨෙන පට්ඨානන්ති වුච්චති.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปัฏฐานนั้น ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่าอะไร?

විස්සජ්ජනා – තං පනෙතං භන්තෙ පට්ඨානං නානප්පකාරපච්චයට්ඨෙන විභජනට්ඨෙන පට්ඨිතට්ඨෙන ච පට්ඨානන්ති වුච්චති.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปัฏฐานนั้น ชื่อว่าปัฏฐาน เพราะอรรถว่ามีปัจจัยต่างๆ เพราะอรรถว่าจำแนก และเพราะอรรถว่าตั้งไว้

පුච්ඡා – තඤ්චාවුසො [Pg.111] භගවතා පට්ඨානමහාපකරණං දෙසෙන්තෙන කතිහි වාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතං.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงมหาปกรณ์ปัฏฐานนั้น ทรงจำแนกแสดงด้วยวาระเท่าไร?

විස්සජ්ජනා – තං ඛො භන්තෙ භගවතා පට්ඨානමහාපකරණං දෙසෙන්තෙන මාතිකානික්ඛෙපවාරසඞ්ඛාතො පච්චයුද්දෙසො පච්චයනිද්දෙසො මහාවාරෙති ද්වීහි පරිච්ඡෙදවාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතං.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงมหาปกรณ์ปัฏฐานนั้น ทรงจำแนกแสดงด้วยปริจเฉทวาระ ๒ คือ ปัจจัยุทเทสอันนับว่าเป็นมาติกานิกเขปวาระ และปัจจยนิทเทสอันเป็นมหาวาระ

පුච්ඡා – තෙසු [Pg.112] ආවුසො වාරෙසු පඨමෙ මාතිකානික්ඛෙපවාරෙ පච්චයුද්දෙසවාරො භගවතා කථං දෙසිතො.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในวาระเหล่านั้น ในมาติกานิกเขปวาระแรก พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปัจจัยุทเทสวาระอย่างไร?

විස්සජ්ජනා – තෙසු භන්තෙ ද්වීසු පරිච්ඡෙදවාරෙසු පඨමෙ මාතිකානික්ඛෙපවාරෙ පච්චයුද්දෙසෙ හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො…පෙ… අවිගතපච්චයො’’ති. එවං ඛො භන්තෙ භගවතා විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในปริจเฉทวาระ ๒ นั้น ในมาติกานิกเขปวาระแรก ในปัจจัยุทเทส พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้ว่า เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย...เป... อวิคตปัจจัย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้อย่างนี้แล

පුච්ඡා – තදනන්තරං [Pg.113] පන ආවුසො පච්චයනිද්දෙසවාරො භගවතා කථං විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัจจยนิทเทสวาระไว้อย่างไร?

විස්සජ්ජනා – තදනන්තරං පන භන්තෙ පච්චයනිද්දෙසවාරො ‘‘හෙතුපච්චයොති – හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණපච්චයොති – රූපාරම්මණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. සද්ධායතනං සොතවිඤ්ඤාණධාතුයා…. ගන්ධායතනං ඝානවිඤ්ඤාණධාතුයා…. රසායතනං ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතුයා…. ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. යං යං ධම්මං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ หลังจากนั้น ปัจจยนิทเทสวาระ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้ว่า “เหตุปัจจัย คือ เหตุเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ และแก่รูปทั้งหลายที่มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน อารัมมณปัจจัย คือ รูปารมณ์เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุนั้น สัททายตนะ เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณธาตุ... คันธายตนะ เป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณธาตุ... รสายตนะ เป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณธาตุ... โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่กายวิญญาณธาตุและธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณธาตุนั้น รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุนั้น ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุนั้น ธรรมเหล่าใดคือจิตและเจตสิกย่อมเกิดขึ้นเพราะปรารภธรรมใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ เป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ” พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.114] සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තමෙ මහාපකරණෙ ද්වීසු පධානවාරෙසු දුතියෙ මහාවාරෙ කති ඨානානි විභජිත්වා දෙසිතානි.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ...เป... พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในมหาปกรณ์ที่ ๗ แห่งพระอภิธรรมปิฎก ในวาระประธาน ๒ นั้น ในมหาวาระที่ ๒ ทรงจำแนกแสดงไว้กี่ฐาน?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ ද්වීසු පධානපරිච්ඡෙදවාරෙසු දුතියෙ මහාවාරෙ ධම්මානුලොමෙ ඡ පට්ඨානානි, තථා ධම්මපච්චනීයෙ ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ධම්මපච්චනීයානුලොමෙති චතුවීසති පට්ඨානානි භගවතා විභජිත්වා දෙසිතානි.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในมหาปกรณ์อนันตนยสมันตปัฏฐานที่ ๗ แห่งปกรณ์ ๗ ในพระอภิธรรมปิฎก ในปริจเฉทวาระประธาน ๒ นั้น ในมหาวาระที่ ๒ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปัฏฐานไว้ ๒๔ คือ ในธรรมานุโลมมีปัฏฐาน ๖ และในธรรมปัจจนียะ ธรรมานุโลมปัจจนียะ ธรรมปัจจนียานุโลม รวมเป็นปัฏฐาน ๒๔

ධම්මානුලොම තිකපට්ඨාන

ธรรมานุโลมติกปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙසුපි [Pg.116] ආවුසො චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතිතිකා භගවතා කතිහි වාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතා.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในปัฏฐาน ๒๔ นั้น ในธรรมานุโลมติกปัฏฐานแรก พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงติกะ ๒๒ ด้วยวาระเท่าไร?

විස්සජ්ජනා – තෙසු භන්තෙ චතුවීසතියා මහාපට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතිතිකා පටිච්චවාරො සහජාතවාරො පච්චයවාරො නිස්සයවාරො සංසට්ඨවාරො සම්පයුත්තවාරො පඤ්හාවාරොති සත්තහි සත්තහි වාරෙහි විභජිත්වා භගවතා දෙසිතා.

วิสสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในมหาปัฏฐาน ๒๔ นั้น ในธรรมานุโลมติกปัฏฐานแรก พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงติกะ ๒๒ ด้วยวาระอย่างละ ๗ คือ ปฏิจจวาระ สหชาตวาระ ปัจจยวาระ นิสสยวาระ สังสัฏฐวาระ สัมปยุตตวาระ และปัญหาวาระ

කුසලතික පටිච්චවාර

กุสลติกปฏิจจวาระ

පුච්ඡා – තෙසු [Pg.117] චාවුසො ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු පඨමො පටිච්චමහාවාරො භගවතා කථං විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในติกะ ๒๒ นั้น ในกุสลติกะแรก ในมหาวาระ ๗ นั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงปฏิจจมหาวาระแรกไว้อย่างไร?

විස්සජ්ජනා – තෙසු භන්තෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු පඨමො පටිච්චමහාවාරො සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලා ච අබ්‍යාකතා ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා’’ති එවමාදිනා පුච්ඡාවාරෙන ච. ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච. ‘‘හෙතුයා නව, ආරම්මණෙ තීණි, අධිපතියා නව, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ තීණි, සහජාතෙ නව, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණි, නිස්සයෙ නව, උපනිස්සයෙ තීණි, පුරෙජාතෙ තීණි, ආසෙවනෙ තීණි, කම්මෙ නව, විපාකෙ එකං, ආහාරෙ ඣානෙ ඉන්ද්‍රියෙ [Pg.118] මග්ගෙ නව, සම්පයුත්තෙ තීණි, විප්පයුත්තෙ අත්ථියා නව, නත්ථියා විගතෙ තීණි, අවිගතෙ නවා’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

การจำแนก – ข้าแต่ท่าน ในติกะ ๒๒ หมวดนั้น ในกุสลติกะที่ ๑ ในมหาวาระ ๗ วาระนั้น ปฏิจจมหาวาระที่ ๑ พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า อกุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า อัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมและอัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า อกุศลธรรมและอัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมและอกุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ด้วยปุจฉาวาระเป็นต้นอย่างนี้ และกุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ ๓ อาศัยกุศลขันธ์ ๑, ขันธ์ ๑ อาศัยกุศลขันธ์ ๓, ขันธ์ ๒ อาศัยกุศลขันธ์ ๒ อัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลายเกิดขึ้น กุศลธรรมและอัพยากตธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ ๓ และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอาศัยกุศลขันธ์ ๑, ขันธ์ ๑ และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอาศัยกุศลขันธ์ ๓, ขันธ์ ๒ และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานอาศัยกุศลขันธ์ ๒ ด้วยวิสัชนาและวิสัชชนวาระเป็นต้นอย่างนี้ และในเหตุปัจจัยมี ๙, ในอารัมมณปัจจัยมี ๓, ในอธิปติปัจจัยมี ๙, ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๓, ในสหชาตปัจจัยมี ๙, ในอัญญมัญญปัจจัยมี ๓, ในนิสสยปัจจัยมี ๙, ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๓, ในปุเรชาตปัจจัยมี ๓, ในอาเสวนปัจจัยมี ๓, ในกรรมปัจจัยมี ๙, ในวิปากปัจจัยมี ๑, ในอาหารปัจจัย ฌานปัจจัย อินทริยปัจจัย มรรคปัจจัยมี ๙, ในสัมปยุตตปัจจัยมี ๓, ในวิปปยุตตปัจจัยมี ๓, ในอัตถิปัจจัยมี ๙, ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยมี ๓, ในอวิคตปัจจัยมี ๙ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยสังขยาวาระเป็นต้นอย่างนี้

සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා.

พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย

කුසලතික සහජාතවාර

กุสลติกะ สหชาตวาระ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.119] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු දුතියො සහජාතවාරො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ...เป... ในมหาปกรณ์แห่งพระอภิธรรมปิฎก ในปัฏฐาน ๒๔ หมวด ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในติกะ ๒๒ หมวด ในกุสลติกะที่ ๑ ในมหาวาระ ๗ วาระ ทรงจำแนกแสดงสหชาตวาระที่ ๒ โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ අනන්තනයපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු දුතියො සහජාතාවාරො ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතා තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ සහජාතො එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ සහජාතා ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ සහජාතං චිත්තසමුට්ඨානං රූපං. කුසලං ධම්මං සහජාතො කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, තයො ඛන්ධෙ සහජාතො එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, ද්වෙ ඛන්ධෙ චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච. හෙතුයා නව, ආරම්මණෙ තීණි, අධිපතියා නව, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ තීණී’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච වාචනාමග්ගතො ද්වීහි වාරෙහි පටිමණ්ඩිත්වා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

การจำแนก – ข้าแต่ท่าน ในมหาปกรณ์อนันตนยปัฏฐานแห่งพระอภิธรรมปิฎก ในปัฏฐาน ๒๔ หมวด ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในติกะ ๒๒ หมวด ในกุสลติกะที่ ๑ ในมหาวาระ ๗ วาระ สหชาตวาระที่ ๒ คือ กุศลธรรมเกิดพร้อมกับกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ ๓ เกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ ๑, ขันธ์ ๑ เกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ ๓, ขันธ์ ๒ เกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ ๒ อัพยากตธรรมเกิดพร้อมกับกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ทั้งหลาย กุศลธรรมและอัพยากตธรรมเกิดพร้อมกับกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ ๓ และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ ๑, ขันธ์ ๑ และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ ๓, ขันธ์ ๒ และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเกิดพร้อมกับกุศลขันธ์ ๒ ด้วยวิสัชชนวาระเป็นต้นอย่างนี้ และในเหตุปัจจัยมี ๙, ในอารัมมณปัจจัยมี ๓, ในอธิปติปัจจัยมี ๙, ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๓ ด้วยสังขยาวาระเป็นต้นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประดับด้วยวาระ ๒ โดยทางแห่งการสวด ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดาร

කුසලතික පච්චයවාර

กุสลติกะ ปัจจยวาระ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.121] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු තතියො පච්චයවාරො කථං විභජිත්වා විත්ථාරෙන දෙසිතො.

ปุจฉา – ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ...เป... ในปัฏฐานมหาปกรณ์ ในปัฏฐาน ๒๔ หมวด ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในติกะ ๒๒ หมวด ในกุสลติกะที่ ๑ ในมหาวาระ ๗ วาระ ทรงจำแนกแสดงปัจจยวาระที่ ๓ โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ බාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු තතියො පච්චයවාරො ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, සියා කුසලං ධම්මං පච්චයා අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, සියා කුසලං ධම්මං පච්චයා අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවමාදිනා පුච්ඡාවාරෙන ච. ‘‘කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං ඛන්ධං පච්චයා තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පච්චයා එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පච්චයා ද්වෙ ඛන්ධා’’ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච. ‘‘හෙතුයා සත්තරස, ආරම්මණෙ සත්ත, අධිපතියා සත්තරස, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ සත්ත, සහජාතෙ සත්තරස. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ සත්තා’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච. පච්චයානුලොම පච්චය පච්චනිය පච්චයානුලොම පච්චනීය පච්චය පච්චනීයානුලොමසඞ්ඛාතෙහි [Pg.122] චතූහි නයෙහි විභජිත්වා භගවතා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน ปัจจยวาระที่ ๓ ในมหาวาระ ๗ วาระ ในกุสลติกะที่ ๑ ในติกะ ๒๒ หมวด ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในปัฏฐาน ๒๔ หมวด ในมหาปกรณ์อนันตนยสมันตปัฏฐานที่ ๗ ในปกรณ์ ๗ แห่งพระอภิธรรมปิฎก คือ พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ด้วยปุจฉาวาระเป็นต้นอย่างนี้ และกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓, ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑, ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ ด้วยวิสัชชนวาระเป็นต้นอย่างนี้ และในเหตุปัจจัยมี ๑๗, ในอารัมมณปัจจัยมี ๗, ในอธิปติปัจจัยมี ๑๗, ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๗, ในสหชาตปัจจัยมี ๑๗, ในอัญญมัญญปัจจัยมี ๗ ด้วยสังขยาวาระเป็นต้นอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงด้วย ๔ นัย คือ ปัจจยานุโลม ปัจจยปัจจนียะ ปัจจยานุโลมปัจจนียะ และปัจจยปัจจนียานุโลม

කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පච්චයා තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පච්චයා එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පච්චයා ද්වෙ ඛන්ධා- ….

กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓, ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑, ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ เป็นต้น

පඤ්හාවාර

ปัญหาวาระ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.123] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තසු මහාපකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමො පඤ්හාවාරො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงจำแนกแสดงปัญหาวาระที่ ๗ ในมหาวาระ ๗ วาระ ในกุสลติกะที่ ๑ ในติกะ ๒๒ หมวด ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในปัฏฐาน ๒๔ หมวด ในปัฏฐานมหาปกรณ์ที่ ๗ ในมหาปกรณ์ ๗ แห่งพระอภิธรรมปิฎก โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමො පඤ්හාවාරො ‘‘සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. සියා කුසලො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. සියා කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස [Pg.124] ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා පුච්ඡාවාරෙන ච. ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච ‘‘හෙතුයා සත්ත, ආරම්මණෙ නව, අධිපතියා දස, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ සත්ත, සහජාතෙ නව, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණි, නිස්සයෙ තෙරස, උපනිස්සයෙ නව, පුරෙජාතෙ පච්ඡාජාතෙ ආසෙවනෙ තීණි, කම්මෙ සත්ත, විපාකෙ එකං. ආහාරෙ ඉන්ද්‍රියෙ ඣානෙ මග්ගෙ සත්ත, සම්පයුත්තෙ තීණි, විප්පයුත්තෙ පඤ්ච, අත්ථියා තෙරස, නත්ථියා විගතෙ සත්ත, අවිගතෙ තෙරසා’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච පච්චයානුලොමපච්චයපච්චනීයපච්චයානුලොමපච්චනීයපච්චයපච්චනීයානුලොමසඞ්ඛාතෙහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน ในพระอภิธรรมปิฎก คัมภีร์มหาปกรณ์อนันตนยสมันตปัฏฐานที่ ๗ ในบรรดาคัมภีร์ ๗ คัมภีร์, ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในบรรดาปัฏฐาน ๒๔ ปัฏฐาน, ในกุสลติกะที่ ๑ ในบรรดาติกะ ๒๒ ติกะ, ในปัญหาวาระที่ ๗ ในบรรดามหาวาระ ๗ วาระ, พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดาร ด้วยปุจฉาวาระมีอาทิว่า "พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, พึงมีอยู่ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย" และด้วยวิสัชชนวาระมีอาทิว่า "กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุปัจจัย. กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตด้วยเหตุปัจจัย" และด้วยสังขยาวาระมีอาทิว่า "ในเหตุปัจจัยมี ๗, ในอารัมมณปัจจัยมี ๙, ในอธิปติปัจจัยมี ๑๐, ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๗, ในสหชาตปัจจัยมี ๙, ในอัญญมัญญปัจจัยมี ๓, ในนิสสยปัจจัยมี ๑๓, ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๙, ในปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย และอาเสวนปัจจัยมี ๓, ในกัมมปัจจัยมี ๗, ในวิปากปัจจัยมี ๑. ในอาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัยมี ๗, ในสัมปยุตตปัจจัยมี ๓, ในวิปปยุตตปัจจัยมี ๕, ในอัตถิปัจจัยมี ๑๓, ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยมี ๗, ในอวิคตปัจจัยมี ๑๓" ด้วย ๔ นัย คือ ปัจจยานุโลม ปัจจยปัจจนียะ ปัจจยานุโลมปัจจนียะ และปัจจยปัจจนียานุโลม

කුසලො [Pg.125] ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො ….

กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุปัจจัย. กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตด้วยเหตุปัจจัย. กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย, กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่เกิดจากจิตด้วยเหตุปัจจัย ...

විස්සජ්ජනාවාර

วิสัชชนวาระ

හෙතුපච්චයවිභඞ්ග

เหตุปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.126] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු විස්සජ්ජනාවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงจำแนกแสดงเหตุปัจจัยวิภังค์ไว้โดยพิสดารอย่างไร ในวิสัชชนวาระ ในบรรดาวาระ ๓ คือ ปุจฉาวาระ วิสัชชนวาระ และสังขยาวาระ ในปัญหาวาระที่ ๗ ในบรรดามหาวาระ ๗ วาระ ในกุสลติกะที่ ๑ ในบรรดาติกะ ๒๒ ติกะ ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในบรรดาปัฏฐาน ๒๔ ปัฏฐาน ในคัมภีร์มหาปกรณ์ปัฏฐานที่ ๗ ในบรรดาคัมภีร์ ๗ คัมภีร์ ในพระอภิธรรมปิฎก?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ පච්චයානුලොමපච්චයපච්චනීය පච්චයානුලොම පච්චනීයපච්චය පච්චයනීයානුලොමසඞ්ඛාතෙසු චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවාරවිස්සජ්ජනාවාරසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසුපි වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන [Pg.127] පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน ในพระอภิธรรมปิฎก ในบรรดาปกรณ์ ๗ ปกรณ์ที่ ๗ คือมหาปกรณ์อนันตนยสมันตปัฏฐาน ในบรรดาปัฏฐาน ๒๔ ปัฏฐานที่ ๑ คือธัมมานุโลมติกปัฏฐาน ในบรรดาติกะ ๒๒ ติกะที่ ๑ คือกุสลติกะ ในบรรดามหาวาระ ๗ วาระที่ ๗ คือปัญหาวาระ ในบรรดานัย ๔ ที่เรียกว่า ปัจจยานุโลม ปัจจยปัจจนียะ ปัจจยานุโลมปัจจนียะ และปัจจยปัจจนียานุโลม นัยที่ ๑ คือปัจจยานุโลมนัย ในบรรดาวาระทั้ง ๓ ที่เรียกว่า ปุจฉาวาระ วิสัชชนวาระ และสังขยาวาระ วาระที่ ๒ คือวิสัชชนวาระ เหตุปัจจัยวิภังค์ อันพระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดาร มีอาทิว่า 'กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยเหตุปัจจัย คือ กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุปัจจัย กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย คือ กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยเหตุปัจจัย กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย คือ กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยเหตุปัจจัย' ดังนี้

… ‘‘කුසලො [Pg.129] ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’.

... 'กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยเหตุปัจจัย คือ กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยเหตุปัจจัย กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย คือ กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยเหตุปัจจัย กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม ด้วยเหตุปัจจัย คือ กุศลเหตุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยเหตุปัจจัย'

ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ග

อารัมมณปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු දුතියො ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ... พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงจำแนกแสดงอารัมมณปัจจัยวิภังค์ที่ ๒ ในบรรดาวิภังค์ ๒๔ มีเหตุปัจจัยวิภังค์เป็นต้น ไว้โดยพิสดารอย่างไร ในวิสัชชนวาระที่ ๒ ในบรรดาวาระ ๓ ที่เรียกว่า ปุจฉาวาระ วิสัชชนวาระ และสังขยาวาระ ในปัจจยานุโลมนัยที่ ๑ ในบรรดานัย ๔ ในปัญหาวาระที่ ๗ ในบรรดามหาวาระ ๗ วาระ ในกุสลติกะที่ ๑ ในบรรดาติกะ ๒๒ ติกะ ในธัมมานุโลมติกปัฏฐานที่ ๑ ในบรรดาปัฏฐาน ๒๔ ปัฏฐาน ในมหาปกรณ์ปัฏฐานที่ ๗ ในบรรดาปกรณ์ ๗ ปกรณ์ ในพระอภิธรรมปิฎก?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.130] භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ තීසු ච වාරෙසු දුතියෙ විභඞ්ගවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු දුතියො ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං පච්චවෙක්ඛති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි පච්චවෙක්ඛති, ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං පච්චවෙක්ඛති, සෙක්ඛා ගොත්‍රභුං පච්චවෙක්ඛන්ති, වොදානං පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා කුසලං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, චෙතොපරියඤාණෙන කුසලචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානන්ති, ආකාසානඤ්චායතනකුසලං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස, චෙතොපරියඤාණස්ස, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස, යථාකම්මුපගඤාණස්ස, අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน ในพระอภิธรรมปิฎก ในบรรดาปกรณ์ ๗ ปกรณ์ที่ ๗ คือมหาปกรณ์อนันตนยสมันตปัฏฐาน ในบรรดาปัฏฐาน ๒๔ ปัฏฐานที่ ๑ คือธัมมานุโลมติกปัฏฐาน ในบรรดาติกะ ๒๒ ติกะที่ ๑ คือกุสลติกะ ในบรรดามหาวาระ ๗ วาระที่ ๗ คือปัญหาวาระ ในบรรดานัย ๔ นัยที่ ๑ คือปัจจยานุโลมนัย ในบรรดาวาระ ๓ วาระที่ ๒ คือวิภังควาระ ในบรรดาวิภังค์ ๒๔ มีเหตุปัจจัยวิภังค์เป็นต้น วิภังค์ที่ ๒ คืออารัมมณปัจจัยวิภังค์ อันพระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดาร มีอาทิว่า 'กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม ด้วยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว ย่อมพิจารณากุศลนั้น ย่อมพิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้ดีแล้วในกาลก่อน ออกจากฌานแล้ว ย่อมพิจารณาฌาน พระเสกขะทั้งหลาย ย่อมพิจารณาโคตรภู ย่อมพิจารณาโวทาน พระเสกขะทั้งหลาย ออกจากมรรคแล้ว ย่อมพิจารณามรรค พระเสกขะหรือปุถุชนทั้งหลาย ย่อมวิปัสสนากุศลโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมรู้จิตของบุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยกุศลจิตด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนกุศล ด้วยอารัมมณปัจจัย อากิญจัญญายตนกุศล เป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนกุศล ด้วยอารัมมณปัจจัย กุศลขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ และอนาคตังสญาณ ด้วยอารัมมณปัจจัย'

අධිපතිපච්චයවිභඞ්ග

อธิปติปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.133] ආවුසො සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙසු බාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාසඞ්ඛාතෙ විභඞ්ගවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු තතියො අධිපතිපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระอภิธรรมปิฎก ในบรรดาปกรณ์ ๗ ปกรณ์ที่ ๗ คือมหาปกรณ์ปัฏฐาน ในบรรดาปัฏฐาน ๒๔ ปัฏฐานที่ ๑ คือธัมมานุโลมติกปัฏฐาน ในบรรดาติกะ ๒๒ ติกะที่ ๑ คือกุสลติกะ ในบรรดามหาวาระ ๗ วาระที่ ๗ คือปัญหาวาระ ในบรรดานัย ๔ นัยที่ ๑ คือปัจจยานุโลมนัย ในบรรดาวาระ ๓ ที่เรียกว่า ปุจฉา วิสัชนา และสังขยา วาระที่ ๒ คือวิภังควาระที่เรียกว่าวิสัชนา ในบรรดาวิภังค์ ๒๔ มีเหตุปัจจัยวิภังค์เป็นต้น วิภังค์ที่ ๓ คืออธิปติปัจจัยวิภังค์ อันพระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ බාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාසඞ්ඛාතෙ විභඞ්ගවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු තතියො අධිපතිපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණාධිපති, සහජාතාධිපති. ආරම්මණාධිපති–දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, සෙක්ඛා ගොත්‍රභුං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, වොදානං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති. සහජාතාධිපති–කුසලාධිපති සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก ในคัมภีร์ ๗ คัมภีร์ ในคัมภีร์ที่ ๗ ชื่ออนันตนยสมันตปัฏฐานมหัปปกรณ์ ในปัฏฐาน ๒๔ ในปัฏฐานที่ ๑ ชื่อธัมมานุโลมติกปัฏฐาน ในติกะ ๒๒ ในติกะที่ ๑ ชื่อกุสลติกะ ในมหาวาร ๗ ในวารที่ ๗ ชื่อปัญหาวาร ในนัย ๔ ในนัยที่ ๑ ชื่อปัจจยานุโลมนัย ในวาร ๓ ที่นับว่าปุจฉาวิสัชนา ในวารที่ ๒ ที่นับว่าวิสัชนา ชื่อวิภังควาร ในวิภังค์ ๒๔ มีเหตุปัจจัยวิภังค์เป็นต้น วิภังค์ที่ ๓ ชื่ออธิปติปัจจัยวิภังค์ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยอำนาจอธิปติปัจจัย อารัมมณาธิปติ สหชาตาธิปติ อารัมมณาธิปติ – บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว กระทำสิ่งนั้นให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา กระทำกรรมดีที่ทำไว้ในกาลก่อนให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา ออกจากฌานแล้ว กระทำฌานให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา พระเสกขะทั้งหลาย กระทำโคตรภูให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา กระทำโวทานให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา พระเสกขะทั้งหลาย ออกจากมรรคแล้ว กระทำมรรคให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา สหชาตาธิปติ – กุศลาธิปติ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยอำนาจอธิปติปัจจัย”

අනන්තරපච්චයවිභඞ්ග

อนันตรปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.137] භගවතා…පෙ… චතුත්ථො අනන්තරපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้า... อนันตรปัจจัยวิภังค์ที่ ๔ ทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… චතුත්ථො අනන්තරපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, පුරිමා පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො. අනුලොමං ගොත්‍රභුස්ස, අනුලොමං වොදානස්ස, ගොත්‍රභු මග්ගස්ස, වොදානං මග්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... อนันตรปัจจัยวิภังค์ที่ ๔ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ทั้งหลายที่เกิดหลังๆ ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โคตรภู อนุโลม เป็นปัจจัยแก่โวทาน โคตรภู เป็นปัจจัยแก่มรรค โวทาน เป็นปัจจัยแก่มรรค ด้วยอำนาจอนันตรปัจจัย”

සහජාතපච්චයවිභඞ්ග

สหชาตปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.138] ඡට්ඨො සහජාතපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ... สหชาตปัจจัยวิภังค์ที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.139] භන්තෙ…පෙ… ඡට්ඨො සහජාතපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, කුසලො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, තයො ඛන්ධා එකස්ස ඛන්ධස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, ද්වෙ ද්වින්නං ඛන්ධානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... สหชาตปัจจัยวิภังค์ที่ ๖ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย กุศลขันธ์ ๑ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย ขันธ์ ๓ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๑ ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย ขันธ์ ๒ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย กุศลขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายที่เกิดจากจิต ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย”

උපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ග

อุปนิสสยปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.140] භගවතා…පෙ… නවමො උපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้า... อุปนิสสยปัจจัยวิภังค์ที่ ๙ ทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… නවමො උපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණූපනිස්සයො, අනන්තරූපනිස්සයො, පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණූපනිස්සයො–දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති…පෙ…

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... อุปนิสสยปัจจัยวิภังค์ที่ ๙ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัย อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ ปกตูปนิสสยะ อารัมมณูปนิสสยะ – บุคคลให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว กระทำอุโบสถกรรมแล้ว กระทำสิ่งนั้นให้เป็นใหญ่แล้ว ย่อมพิจารณา...”

පකතූපනිස්සයො – සද්ධං [Pg.141] උපනිස්සාය දානං දෙති සීලං සමාදියති උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

ปกตูปนิสสยะ – อาศัยศรัทธาแล้ว ย่อมให้ทาน ย่อมสมาทานศีล ย่อมกระทำอุโบสถกรรม ย่อมยังฌานให้เกิด ย่อมยังวิปัสสนาให้เกิด ย่อมยังมรรคให้เกิด ย่อมยังอภิญญาให้เกิด ย่อมยังสมาบัติให้เกิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ග

ปุเรชาตปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.144] දසමො පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ... ปุเรชาตปัจจัยวิภังค์ที่ ๑๐ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… දසමො පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණපුරෙජාතං, වත්ථුපුරෙජාතං. ආරම්මණපුරෙජාතං–අරහා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. ඝානං, ජිව්හං, කායං, රූපෙ, සද්දෙ, ගන්ධෙ, රසෙ, ඵොට්ඨබ්බෙ, වත්ථුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපං පස්සති, දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණාති, රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස, ගන්ධායතනං ඝානවිඤ්ඤාණස්ස, රසායතනං ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස, ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථුපුරෙජාතං–චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, සොතායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස, ඝානායතනං ඝානවිඤ්ඤාණස්ස, ජිව්හායතනං ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස, කායායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස, වත්ථු විපාකාබ්‍යාකතානං ක්‍රියාබ්‍යාකතානං ඛන්ධානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... ปุเรชาตปัจจัยวิภังค์ที่ ๑๐ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า “ธรรมที่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ด้วยอำนาจปุเรชาตปัจจัย อารัมมณปุเรชาต วัตถุปุเรชาต อารัมมณปุเรชาต – พระอรหันต์ย่อมพิจารณาเห็นจักษุโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมพิจารณาเห็นฆานะ ชิวหา กาย รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ วัตถุ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ย่อมเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ย่อมฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ สัททายตนะ เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณ คันธายตนะ เป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณ รสายตนะ เป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณ โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ด้วยอำนาจปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาต – จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ โสตายตนะ เป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณ ฆานายตนะ เป็นปัจจัยแก่ฆานวิญญาณ ชิวหายตนะ เป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณ กายายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ วัตถุ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิปากอัพยากฤตและกิริยาอัพยากฤต ด้วยอำนาจปุเรชาตปัจจัย”

කම්මපච්චයවිභඞ්ග

กรรมปัจจัยวิภังค์

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.147] භගවතා…පෙ… තෙරසමො කම්මපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้า... กรรมปัจจัยวิภังค์ที่ ๑๓ ทรงจำแนกและแสดงไว้โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තෙරසමො කම්මපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා චෙතනා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො. සහජාතා, නානාක්ඛණිකා. සහජාතා–කුසලා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. නානාක්ඛණිකා–කුසලා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා චෙතනා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้)... วิภังค์แห่งกรรมปัจจัยที่ ๑๓ (แสดงว่า) “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยกรรมปัจจัย, เจตนาที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยกรรมปัจจัย. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ด้วยกรรมปัจจัย. สหชาต, นานาขณิก. สหชาต – เจตนาที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิต ด้วยกรรมปัจจัย. นานาขณิก – เจตนาที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบากและรูปที่เกิดจากกรรม ด้วยกรรมปัจจัย. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากฤต ด้วยกรรมปัจจัย. เจตนาที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตและรูปที่เกิดจากจิต ด้วยกรรมปัจจัย” พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ආහාරපච්චයවිභඞ්ග

วิภังค์แห่งอาหารปัจจัย

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.150] පන්නරසමො ආහාරපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ... (ละไว้)... ทรงจำแนกแสดงวิภังค์แห่งอาหารปัจจัยที่ ๑๕ โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… පන්නරසමො ආහාරපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා ආහාරා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้)... วิภังค์แห่งอาหารปัจจัยที่ ๑๕ (แสดงว่า) “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยอาหารปัจจัย. อาหารที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยอาหารปัจจัย. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ด้วยอาหารปัจจัย. อาหารที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิต ด้วยอาหารปัจจัย” พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ග

วิภังค์แห่งอินทริยปัจจัย

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.151] භගවතා…පෙ… සොළසමො ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาค... (ละไว้)... ทรงจำแนกแสดงวิภังค์แห่งอินทริยปัจจัยที่ ๑๖ โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… සොළසමො ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො, කුසලො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා ඉන්ද්‍රියා චිත්තසමුට්ඨානානං [Pg.152] රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้)... วิภังค์แห่งอินทริยปัจจัยที่ ๑๖ (แสดงว่า) “ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นกุศล ด้วยอินทริยปัจจัย, อินทรีย์ที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วยอินทริยปัจจัย. ธรรมที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอัพยากฤต ด้วยอินทริยปัจจัย, อินทรีย์ที่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิต ด้วยอินทริยปัจจัย” พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

සඞ්ඛ්‍යාවාර

สังขยาวาระ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.154] පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු තතියො සඞ්ඛ්‍යාවාරො කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ... (ละไว้)... ในวาระ ๓ อย่าง คือ ปุจฉาวาระ วิสัชนาวาระ และสังขยาวาระนั้น สังขยาวาระที่ ๓ ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තතියො සඞ්ඛ්‍යාවාරො ‘‘හෙතුයා සත්ත, ආරම්මණෙ නව, අධිපතියා දස, අනන්තර සමනන්තරෙ සත්ත, සහජාතෙ නව, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණි, නිස්සයෙ තෙරස, උපනිස්සයෙ නව, පුරෙජාතෙ පච්ඡාජාතෙ ආසෙවනෙ තීණි[Pg.155], කම්මෙ සත්ත, විපාකෙ එකං, ආහාරෙ ඉන්ද්‍රියෙ ඣානෙ මග්ගෙ සත්ත, සම්පයුත්තෙ තීණි, විප්පයුත්තෙ පඤ්ච, අත්ථියා තෙරස, නත්ථියා විගතෙ සත්ත, අවිගතෙ තෙරසා’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้)... สังขยาวาระที่ ๓ (แสดงว่า) “ในเหตุปัจจัยมี ๗, ในอารัมมณปัจจัยมี ๙, ในอธิปติปัจจัยมี ๑๐, ในอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัยมี ๗, ในสหชาตปัจจัยมี ๙, ในอัญญมัญญปัจจัยมี ๓, ในนิสสยปัจจัยมี ๑๓, ในอุปนิสสยปัจจัยมี ๙, ในปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย และอาเสวนปัจจัยมี ๓, ในกรรมปัจจัยมี ๗, ในวิปากปัจจัยมี ๑, ในอาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย และมัคคปัจจัยมี ๗, ในสัมปยุตตปัจจัยมี ๓, ในวิปปยุตตปัจจัยมี ๕, ในอัตถิปัจจัยมี ๑๓, ในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยมี ๗, ในอวิคตปัจจัยมี ๑๓” พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

හෙතු [Pg.156] සහජාත නිස්සය අත්ථි අවිගතන්ති සත්ත, හෙතු සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය අත්ථි අවිගතන්ති තීණි, හෙතු සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය සම්පයුත්ත අත්ථි අවිගතන්ති තීණි …

เหตุ สหชาต นิสสยะ อัตถิ อวิคตะ มี ๗, เหตุ สหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตะ มี ๓, เหตุ สหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ สัมปยุตตะ อัตถิ อวิคตะ มี ๓...

වෙදනාතික පටිච්චවාර

เวทนาติกปฏิจจวาระ

පුච්ඡා – තෙනාවුසො භගවතා…පෙ… පඨමං කුසලත්තිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා තදනන්තරං අවසෙසා වෙදනාත්තිකාදයො එකවීසතිතිකා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาค... (ละไว้)... ทรงจำแนกกุสลติกะที่ ๑ โดยพิสดารแล้ว ติกะที่เหลือ ๒๑ ติกะ มีเวทนาติกะเป็นต้น ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… පඨමං කුසලත්තිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා තදනන්තරං අවසෙසා වෙදනාත්තිකාදයො එකවීසතිතිකා [Pg.157] ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, පටිසන්ධික්ඛණෙ සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති එවමාදිනා ච. විපාකං ධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. විපාකං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. විපාකං ධම්මං පටිච්ච නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, විපාකෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං, පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං, ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති එවමාදිනා ච එකෙකස්මිං තිකෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้)... ทรงจำแนกกุสลติกะที่ ๑ โดยพิสดารแล้ว ติกะที่เหลือ ๒๑ ติกะ มีเวทนาติกะเป็นต้น (แสดงว่า) “ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยขันธ์หนึ่งที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ขันธ์สองจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สอง ขันธ์หนึ่งจึงเกิดขึ้น, ในปฏิสนธิขณะ อาศัยขันธ์หนึ่งที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ขันธ์สองจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สอง ขันธ์หนึ่งจึงเกิดขึ้น” ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น. “ธรรมที่เป็นวิบาก อาศัยธรรมที่เป็นวิบาก เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบาก ขันธ์สามจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สาม ขันธ์หนึ่งจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สอง ขันธ์สองจึงเกิดขึ้น, ในปฏิสนธิขณะ อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบาก ขันธ์สามจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สาม ขันธ์หนึ่งจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์สอง ขันธ์สองจึงเกิดขึ้น. ธรรมที่ไม่ใช่วิบากและไม่ใช่ธรรมมีวิบาก อาศัยธรรมที่เป็นวิบาก เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย, อาศัยขันธ์ที่เป็นวิบาก รูปที่เกิดจากจิตจึงเกิดขึ้น, ในปฏิสนธิขณะ อาศัยขันธ์ที่เป็นวิบาก รูปที่เกิดจากกรรมจึงเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ วัตถุจึงเกิดขึ้น” ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น. พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารด้วยมหาวาระ ๗ อย่างในติกะแต่ละติกะ และด้วยนัย ๔ อย่างในมหาวาระแต่ละมหาวาระ

දුකපට්ඨාන

ทุกปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.158] තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානාදීසු පඨමං තිකපට්ඨානං දෙසෙත්වා තදනන්තරං දුකපට්ඨානං කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ... (ละไว้)... ในปัฏฐาน ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้นนั้น ทรงแสดงติกปัฏฐานที่ ๑ แล้ว ทุกปัฏฐานที่ตามมา ทรงจำแนกแสดงโดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානාදීසු පඨමං තිකපට්ඨානං විභජිත්වා තදනන්තරං දුකපට්ඨානං ‘‘හෙතුං ධම්මං පටිච්ච හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, අලොභං පටිච්ච අදොසො අමොහො, අදොසං පටිච්ච අලොභො අමොහො, අමොහං පටිච්ච අලොභො අදොසො. ලොභං පටිච්ච මොහො, මොහං පටිච්ච ලොභො, දොසං පටිච්ච මොහො, මොහං පටිච්ච දොසො’’ති එවමාදිනා ච. සරණං ධම්මං පටිච්ච සරණො දම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, සරණං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. සරණං ධම්මං පටිච්ච අරණො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, සරණො ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං. සරණං ධම්මං පටිච්ච සරණො ච අරණො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. සරණං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච [Pg.159] රූප’’න්ති එවමාදිනා ච. එකෙකස්මිං දුකෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

การแก้ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้) ในปัฏฐาน 6 อย่างที่รวมอยู่ภายในมีติกปัฏฐานเป็นต้น ทรงจำแนกติกปัฏฐานที่ 1 แล้ว หลังจากนั้น ทรงจำแนกทุกปัฏฐานว่า "อาศัยธรรมที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นเหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย, อาศัยอโลภะ อโทสะและอโมหะย่อมเกิดขึ้น, อาศัยอโทสะ อโลภะและอโมหะย่อมเกิดขึ้น, อาศัยอโมหะ อโลภะและอโทสะย่อมเกิดขึ้น. อาศัยโลภะ โมหะย่อมเกิดขึ้น, อาศัยโมหะ โลภะย่อมเกิดขึ้น, อาศัยโทสะ โมหะย่อมเกิดขึ้น, อาศัยโมหะ โทสะย่อมเกิดขึ้น" เป็นต้นอย่างนี้. "อาศัยธรรมที่เป็นสรณะ ธรรมที่เป็นสรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย, อาศัยขันธ์ 1 ที่เป็นสรณะ ขันธ์ 3 ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 3 ขันธ์ 1 ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 2 ขันธ์ 2 ย่อมเกิดขึ้น. อาศัยธรรมที่เป็นสรณะ ธรรมที่เป็นอรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย, อาศัยขันธ์ที่เป็นสรณะ รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. อาศัยธรรมที่เป็นสรณะ ธรรมที่เป็นสรณะและที่เป็นอรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยขันธ์ 1 ที่เป็นสรณะ ขันธ์ 3 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 3 ขันธ์ 1 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 2 ขันธ์ 2 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น" เป็นต้นอย่างนี้. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงโดยพิสดารด้วยมหาวารอย่างละ 7 ในทุกะแต่ละอย่าง และด้วยนัยอย่างละ 4 ในมหาวารแต่ละอย่าง

සරණං ධම්මං පටිච්ච සරණො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, සරණං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ

อาศัยธรรมที่เป็นสรณะ ธรรมที่เป็นสรณะย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย, อาศัยขันธ์ 1 ที่เป็นสรณะ ขันธ์ 3 ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 3 ขันธ์ 1 ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 2

ඛන්ධෙ [Pg.160] පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …

อาศัยขันธ์ 2 ขันธ์ 2 ย่อมเกิดขึ้น...

දුකතිකපට්ඨාන දුකදුකපට්ඨාන

ทุกติกปัฏฐาน ทุกทุกปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානෙසු පඨමං තිකපට්ඨානඤ්ච දුතියං දුකපට්ඨානඤ්ච විභජිත්වා තදවසෙසානි දුකතිකපට්ඨානාදීනි චත්තාරො පට්ඨානානි කථං විභජිත්වා දෙසිතානි.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ... (ละไว้) ในปัฏฐาน 6 อย่างที่รวมอยู่ภายในมีติกปัฏฐานเป็นต้น ทรงจำแนกติกปัฏฐานที่ 1 และทุกปัฏฐานที่ 2 แล้ว ปัฏฐานที่เหลือ 4 อย่างมีทุกติกปัฏฐานเป็นต้น ทรงจำแนกและแสดงไว้อย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානෙසු පඨමං තිකපට්ඨානඤ්ච දුතියං දුකපට්ඨානඤ්ච විභජිත්වා තදවසෙසා [Pg.161] දුකතිකපට්ඨානාදයො ‘‘හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච නහෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ච නහෙතු කුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච නහෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ච නහෙතු කුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා’’ති එවමාදිනා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

การแก้ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้) ในปัฏฐาน 6 อย่างที่รวมอยู่ภายในมีติกปัฏฐานเป็นต้น ทรงจำแนกติกปัฏฐานที่ 1 และทุกปัฏฐานที่ 2 แล้ว ปัฏฐานที่เหลือมีทุกติกปัฏฐานเป็นต้น ทรงจำแนกและแสดงโดยพิสดารว่า "อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุและที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยธรรมที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุ ธรรมที่เป็นกุศลที่เป็นเหตุและที่เป็นกุศลที่ไม่ใช่เหตุย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" เป็นต้นอย่างนี้

ධම්මපච්චනීයපට්ඨාන

ธัมมปัจจนียปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.163] භගවතා…පෙ… පඨමං ධම්මානුලොමපට්ඨානං විභජිත්වා තදනන්තරං දුතියං ධම්මපච්චනීයපට්ඨානං කථං විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้า... (ละไว้) ทรงจำแนกธัมมานุโลมปัฏฐานที่ 1 แล้ว หลังจากนั้น ธัมมปัจจนียปัฏฐานที่ 2 ทรงจำแนกและแสดงไว้อย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… පඨමං ධම්මානුලොමපට්ඨානං විභජිත්වා තදනන්තරං දුතියං ධම්මපච්චනීයපට්ඨානං ‘‘නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. අකුසලාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච අකුසලාබ්‍යාකතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා. විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච [Pg.164] රූපං. පටිසන්ධික්ඛණෙ…පෙ… නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා’’ති එවමාදිනා තිකපට්ඨානාදීහි ඡහි අන්තොගධපට්ඨානෙහි එකෙකස්මිඤ්ච තිකපට්ඨානෙ දුකපට්ඨානෙ දුකතිකපට්ඨානෙ තිකදුකපට්ඨානෙ තිකතිකපට්ඨානෙ දුකදුකපට්ඨානෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

การแก้ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้) ทรงจำแนกธัมมานุโลมปัฏฐานที่ 1 แล้ว หลังจากนั้น ทรงจำแนกธัมมปัจจนียปัฏฐานที่ 2 โดยพิสดารว่า "อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่กุศลย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยอกุศลอัพยากตะ 1 ขันธ์ ขันธ์ 3 ที่เป็นอกุศลอัพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. อาศัยขันธ์ 3 ขันธ์ 1 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. อาศัยขันธ์ 2 ขันธ์ 2 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่อกุศลย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยวิปากอัพยากตะและกิริยาอัพยากตะ 1 ขันธ์ ขันธ์ 3 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. อาศัยขันธ์ 3 ขันธ์ 1 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. อาศัยขันธ์ 2 ขันธ์ 2 และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมเกิดขึ้น. ในขณะปฏิสนธิ... (ละไว้) อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย. อาศัยอกุศล 1 ขันธ์ ขันธ์ 3 ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 3 ขันธ์ 1 ย่อมเกิดขึ้น, อาศัยขันธ์ 2 ขันธ์ 2 ย่อมเกิดขึ้น" เป็นต้นอย่างนี้ ด้วยปัฏฐาน 6 อย่างที่รวมอยู่ภายในมีติกปัฏฐานเป็นต้น และในติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน ทุกทุกปัฏฐาน แต่ละอย่าง ด้วยมหาวารอย่างละ 7 และในมหาวารแต่ละอย่าง ด้วยนัยอย่างละ 4 พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำแนกและแสดงโดยพิสดารแล้ว

ධම්මානුලොමපච්චනීයපට්ඨාන

ธัมมานุโลมปัจจนียปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.165] භගවතා…පෙ… තතියං ධම්මානුලොමපච්චනීයපට්ඨානං කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้า... (ละไว้) ธัมมานุโลมปัจจนียปัฏฐานที่ 3 ทรงจำแนกและแสดงโดยพิสดารไว้อย่างไร?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ…පෙ… තතියං ධම්මානුලොමපච්චනීයපට්ඨානං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ච නඅබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච [Pg.166] තයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ච නඅකුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූප’’න්ති එවමාදිනා භන්තෙ තිකපට්ඨානාදීහි ඡහි අන්තොගධපට්ඨානෙහි එකෙකස්මිඤ්ච තිකපට්ඨානෙ දුකපට්ඨානෙ තිකදුකපට්ඨානෙ දුකතිකපට්ඨානෙ තිකතිකපට්ඨානෙ දුකදුකපට්ඨානෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

วิสัชนา – ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้) ธัมมานุโลมปัจจนียปัฏฐานที่ 3 ทรงจำแนกและแสดงโดยพิสดารว่า 'ธรรมที่ไม่ใช่กุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย รูปที่เกิดจากจิต อาศัยขันธ์ที่เป็นกุศล ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ 3 และรูปที่เกิดจากจิต อาศัยกุศลขันธ์ 1 ขันธ์ 1 และรูปที่เกิดจากจิต อาศัยกุศลขันธ์ 3 ขันธ์ 2 และรูปที่เกิดจากจิต อาศัยกุศลขันธ์ 2 ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ 3 อาศัยกุศลขันธ์ 1 ขันธ์ 1 อาศัยกุศลขันธ์ 3 ขันธ์ 2 อาศัยกุศลขันธ์ 2 ธรรมที่ไม่ใช่อกุศลและที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ 3 อาศัยกุศลขันธ์ 1... (ละไว้) ขันธ์ 2 อาศัยกุศลขันธ์ 2 ธรรมที่ไม่ใช่กุศลและที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่เป็นกุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย รูปที่เกิดจากจิต อาศัยขันธ์ที่เป็นกุศล' ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยปัฏฐานที่รวมอยู่ภายใน 6 อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น และในติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน ทุกทุกปัฏฐาน แต่ละอย่าง ด้วยมหาวารอย่างละ 7 และในมหาวารแต่ละอย่าง ด้วยนัยอย่างละ 4 พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดาร

ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨාන

ธัมมปัจจนียานุโลมปัฏฐาน

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.167] භගවතා…පෙ… ධම්මානුලොමාදීසු පධානභූතෙසු චතූසු පට්ඨානෙසු චතුත්ථං පරියොසානභූතං ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨානං කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น... (ละไว้) ทรงจำแนกแสดงธัมมปัจจนียานุโลมปัฏฐาน อันเป็นลำดับสุดท้ายที่ 4 ในปัฏฐาน 4 ที่เป็นประธาน มีธัมมานุโลมปัฏฐานเป็นต้น โดยพิสดารอย่างไร

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… ධම්මානුලොමපට්ඨානාදීසු චතූසු පධානභූතෙසු මහාපට්ඨානෙසු චතුත්ථං පරියොසානභූතං ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨානං ‘‘නකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. අකුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං, විපාකාබ්‍යාකතං ක්‍රියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා. නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා’’ති එවමාදිනා තිකපට්ඨානාදීහි චාති අන්තොගධපභෙදපට්ඨානෙහි එකෙකස්මිඤ්ච තිකපට්ඨානෙ දුකපට්ඨානෙ දුකතිකතිකදුකතිකතිකදුකදුකපට්ඨානෙ පටිච්චවාරාදීහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ පච්චයානුලොමාදීහි චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระอภิธรรมปิฎก... (ละไว้) พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงธัมมปัจจนียานุโลมปัฏฐาน อันเป็นลำดับสุดท้ายที่ 4 ในมหาปัฏฐาน 4 ที่เป็นประธาน มีธัมมานุโลมปัฏฐานเป็นต้น โดยพิสดารว่า 'ธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ 3 อาศัยอกุศลขันธ์ 1 ขันธ์ 1 อาศัยอกุศลขันธ์ 3 ขันธ์ 2 อาศัยอกุศลขันธ์ 2 ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย รูปที่เกิดจากจิต อาศัยอกุศลขันธ์ ขันธ์ 3 และรูปที่เกิดจากจิต อาศัยวิบากอัพยากตขันธ์หรือกิริยาอัพยากตขันธ์ 1... (ละไว้) ขันธ์ 2 และรูปที่เกิดจากจิต อาศัยขันธ์ 2 วัตถุอาศัยขันธ์ ขันธ์อาศัยวัตถุ ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากตะ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ขันธ์ 3 อาศัยอกุศลขันธ์ 1 ขันธ์ 1 อาศัยอกุศลขันธ์ 3 ขันธ์ 2 อาศัยอกุศลขันธ์ 2' ดังนี้เป็นต้น ด้วยปัฏฐานที่มีประเภทที่รวมอยู่ภายใน มีติกปัฏฐานเป็นต้น และในติกปัฏฐาน ทุกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐาน ทุกทุกปัฏฐาน แต่ละอย่าง ด้วยมหาวาร 7 มีปฏิจจวารเป็นต้น และในมหาวารแต่ละอย่าง ด้วยนัยอย่างละ 4 มีปัจจยานุโลมเป็นต้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกแสดงไว้โดยพิสดาร