නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අභිධම්මපිටක

The Abhidhamma Piṭaka

සංගායනස්ස පුච්ඡා විස්සජ්ජනා

Questions and Answers of the Recitation

පුච්ඡා – පඨමමහාසංගීතිකාලෙ [Pg.1] ආවුසො ධම්මසංගාහකා මහාකස්සපාදයො මහාථෙරවරා පොරාණසංගීතිකාරා පඨමං විනයපිටකං සංගායිත්වා සුත්තන්තපිටකෙ ච දීඝමජ්ඣිමසංයුත්තඅඞ්ගුත්තරසංඛාතෙ චත්තාරො මහානිකායෙ සංගායිත්වා තදනන්තරං කිං නාම පාවචනං සංගායිංසු.

Question: Venerable friends, during the First Great Council, after the great elder compilers of the Dhamma, the ancient reciters headed by Mahākassapa, had first recited the Vinaya Piṭaka and then the four great Nikāyas in the Suttanta Piṭaka—namely, the Dīgha Nikāya, Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya, and Aṅguttara Nikāya—what teaching did they recite immediately after?

විස්සජ්ජනා – පඨමමහාසංගීතිකාලෙ භන්තෙ ධම්මසංගාහකා මහාකස්සපාදයො මහාථෙරවරා පොරාණසංගීතිකාරා පඨමං විනයපිටකං සංගායිත්වා සුත්තන්තපිටකෙ ච දීඝමජ්ඣිමසංයුත්තඅඞ්ගුත්තරසංඛාතෙ චත්තාරො නිකායෙ සංගායිත්වා තදනන්තරං අභිධම්මපිටකං නාම පාවචනං සංගායිංසු.

Answer: Venerable sir, during the First Great Council, the great elder compilers of the Dhamma, the ancient reciters headed by Mahākassapa, first recited the Vinaya Piṭaka. Then, in the Suttanta Piṭaka, they recited the four Nikāyas—the Dīgha Nikāya, Majjhima Nikāya, Saṃyutta Nikāya, and Aṅguttara Nikāya. Immediately after that, they recited the teaching called the Abhidhamma Piṭaka.

පුච්ඡා – ඉමිස්සම්පි [Pg.2] ආවුසො ඡට්ඨසංගීතියං සකලඤ්චෙව විනයපිටකං සංගීතං, තෙ ච චත්තාරො මහානිකායා. කාලො දානි ආවුසො සම්පත්තො අභිධම්මපිටකං සංගායිතුං, තස්මාහං තං තත්ථ පුච්ඡිතබ්බානි පුච්ඡිස්සාමි. අභිධම්මො නාමෙස ආවුසො කෙනට්ඨෙන අභිධම්මොති වුච්චති.

Question: Venerable friends, in this Sixth Council as well, the entire Vinaya Piṭaka has been recited, along with those four great Nikāyas. Now, venerable friends, the time has come to recite the Abhidhamma Piṭaka. Therefore, I will ask you the questions that should be asked on this matter. Venerable friends, for what reason is it called ‘Abhidhamma’?

විස්සජ්ජනා – ධම්මාතිරෙක ධම්මවිසෙසට්ඨෙන භන්තෙ අභිධම්මොති වුච්චති.

Answer: Venerable sir, it is called ‘Abhidhamma’ in the sense of excelling and being distinguished from the Dhamma.

පුච්ඡා – සො [Pg.5] පනෙස ආවුසො අභිධම්මො කෙන කත්ථ කදා ච අධිගතො.

Question: But, venerable friends, by whom, where, and when was this Abhidhamma realized?

විස්සජ්ජනා – සො ඛො භන්තෙ අභිධම්මො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන මහාබොධිමණ්ඩමූලෙ වෙසාඛපුණ්ණමියං යථාභූතං අධිගතො.

Answer: Venerable sir, this Abhidhamma was realized as it really is by the All-Knowing Buddha at the foot of the great Bodhi tree on the full-moon day of Vesākha.

පුච්ඡා – කත්ථ පනෙස ආවුසො අභිධම්මො භගවතා කදා ච විචිතො.

Question: But where, venerable friends, and when was this Abhidhamma contemplated by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – සො ඛො භන්තෙ අභිධම්මො භගවතා මහාබොධිමණ්ඩෙ රතනඝරසත්තාහෙ විචිතො.

Answer: Venerable sir, this Abhidhamma was contemplated by the Blessed One at the great Bodhi-maṇḍa during the week spent in the Jewel House.

පුච්ඡා – කත්ථ [Pg.7] පනෙස ආවුසො අභිධම්මො භගවතා කදා කස්සත්ථාය ච දෙසිතො.

Question: Where, venerable friends, when, and for whose benefit was this Abhidhamma taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – සො ඛො භන්තෙ අභිධම්මො භගවතා දෙවෙසු තාවතිංසෙසු පාරිච්ඡත්තකමූලම්හි පණ්ඩුකම්බලසිලායං අභිසම්බොධිතො සත්තමෙ වස්සෙ මාතරං පමුඛං කත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවතානං චතුරොඝනිත්ථරණත්ථාය අන්තො වස්සං දෙසිතො.

Answer: Venerable sir, in the seventh year after his full enlightenment, the Blessed One taught this Abhidhamma during the rains-retreat in the Tāvatiṃsa heaven at the foot of the Pāricchattaka tree on the Paṇḍukambala stone slab. He taught it for the purpose of crossing over the four floods to the devas who had gathered from ten thousand world-systems, with his mother as the foremost among them.

පුච්ඡා – කෙනෙස [Pg.8] ආවුසො අභිධම්මො පඨමං මනුස්සලොකෙ පතිග්ගහිතො, කස්ස ච පුන තෙන දෙසිතො.

Question: By whom, venerable friends, was this Abhidhamma first received in the human world, and to whom, in turn, was it taught by him?

විස්සජ්ජනා – ආයස්මතා භන්තෙ සාරිපුත්තත්ථෙරෙන ධම්මසෙනාපතිනා එස අභිධම්මො පඨමං මනුස්සලොකෙ පතිග්ගහිතො, තෙනෙව භන්තෙ ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙන අත්තනො සද්ධිවිහාරිකානං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං දෙසිතො.

Answer: Venerable sir, this Abhidhamma was first received in the human world by the Venerable Sāriputta, the General of the Dhamma. Then, venerable sir, it was taught by that same Venerable Sāriputta to his own five hundred resident bhikkhus.

පුච්ඡා – කෙ [Pg.11] ආවුසො සික්ඛන්ති.

Question: Venerable friends, who are the ones in training?

විස්සජ්ජනා – සෙඛා ච භන්තෙ පුථුජ්ජනා කල්‍යාණකා ච සික්ඛන්ති.

Answer: Venerable sir, trainees and virtuous worldlings are in training.

පුච්ඡා – කෙ ආවුසො සික්ඛිතසික්ඛා.

Question: Venerable friends, who are the ones whose training is completed?

විස්සජ්ජනා – අරහන්තො භන්තෙ සික්ඛිතසික්ඛා.

Answer: Venerable sir, the Arahants are the ones whose training is completed.

පුච්ඡා – කෙ [Pg.12] ආවුසො ධාරෙන්ති.

Question: Venerable friends, who upholds it?

විස්සජ්ජනා – යෙසං භන්තෙ වත්තති, තෙ ධාරෙන්ති.

Answer: Venerable sir, those for whom it is current uphold it.

පුච්ඡා – කස්ස ආවුසො වචනං.

Question: Venerable friends, whose word is this?

විස්සජ්ජනා – භගවතො භන්තෙ වචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Answer: Venerable sir, it is the word of the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

පුච්ඡා – කෙනාවුසො [Pg.13] ආභතං.

Question: By whom, venerable friends, has it been handed down?

විස්සජ්ජනා – පරංපරාය භන්තෙ ආභතං.

Answer: Venerable sir, it has been handed down in succession.

ධම්මසඞ්ගණී

Dhammasaṅgaṇī

පුච්ඡා – සො [Pg.14] පනෙස ආවුසො අභිධම්මො ධම්මසඞ්ගණිවිභඞ්ගාදිපකරණපරිච්ඡෙදවසෙන සත්තවිධො. තෙසු පඨමං භගවතා කතරං පකරණං දෙසිතං.

Question: Venerable friends, this Abhidhamma is sevenfold, being divided into the treatises beginning with the Dhammasaṅgaṇī and the Vibhaṅga. Among these, which treatise was taught first by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – පඨමං භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණිපකරණං භගවතා දෙසිතං.

Answer: Venerable sir, the treatise of the Dhammasaṅgaṇī was taught first by the Blessed One.

පුච්ඡා – ධම්මසඞ්ගණියං ආවුසො අත්ථි මාතිකා, අත්ථි පදභාජනීයං. තෙසු මාතිකං නික්ඛිපන්තෙන භගවතා කතං නික්ඛිත්තා.

Question: Venerable friends, in the Dhammasaṅgaṇī there is a mātikā and an exposition of terms. Of these, how was the mātikā laid down by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – මාතිකං භන්තෙ නික්ඛිපන්තෙන භගවතා ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා. සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා. විපාකා ධම්මා විපාකධම්මධම්මා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා’’ති එවමාදිනා ද්වාවීසතියා තිකානං වසෙන. ‘‘හෙතූ ධම්මා න හෙතූ ධම්මා. සහෙතුකා ධම්මා අහෙතුකා ධම්මා.

Answer: Venerable sir, when laying down the mātikā, the Blessed One laid it down by way of twenty-two triads beginning thus: “Wholesome states, unwholesome states, indeterminate states; states associated with pleasant feeling, states associated with painful feeling, states associated with neither-painful-nor-pleasant feeling; resultant states, resultant-producing states, states that are neither resultant nor resultant-producing.” And by way of the dyads beginning thus: “States that are roots, states that are not roots; states with roots, states without roots.”

හෙතුසම්පයුත්තා [Pg.15] ධම්මා හෙතුවිප්පයුත්තා ධම්මා. හෙතූ චෙව ධම්මා සහෙතුකා ච සහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ. හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුසම්පයුත්තා ච හෙතුසම්පයුත්තා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ. න හෙතූ ඛො පන ධම්මා සහෙතුකාපි අහෙතුකාපී’’ති එවමාදිනා දුකසතානඤ්ච වසෙන මාතිකා නික්ඛිත්තා.

“States associated with a root, states dissociated from a root. States that are roots and have roots; states that have roots but are not roots. States that are roots and are associated with a root; states that are associated with a root but are not roots. However, states that are not roots may have roots or be without roots.” In this way, beginning thus, the mātikā was laid down by way of one hundred dyads.

කාමාවචරකුසල

Sense-Sphere Wholesome

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.16] ආවුසො ධම්මසඞ්ගණියං පදභාජනීයෙ චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාතිපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං කාමාවචරකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Dhammasaṅgaṇī, in the Padabhājanīya, in the Section on the Arising of Consciousness, how did the Blessed One, when analyzing the meaning of the term 'wholesome states,' teach the sense-sphere wholesome, having analyzed it in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණිපකරණෙ චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා. යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා සද්දාරම්මණං වා ගන්ධාරම්මණං වා රසාරම්මණං වා ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං වා ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ. තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති චෙතනා හොති චිත්තං හොති විතක්කො හොති විචාරො හොති පීති හොති සුඛං හොති චිත්තස්සෙකග්ගතා හොතී’’ති එවමාදිනා කාමාවචරකුසලං තීහි මහාවාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the treatise Dhammasaṅgaṇī, in the Section on the Arising of Consciousness, the Blessed One, analyzing the meaning of the term 'wholesome states,' taught the sense-sphere wholesome, having analyzed it by the three great sections, beginning thus: 'What states are wholesome? At a time when a sense-sphere wholesome consciousness has arisen, accompanied by gladness, associated with knowledge, having as its object a form, or a sound, or a smell, or a taste, or a tangible object, or a mental object—or whatever it may be in dependence on which it arises—at that time there is contact, feeling, perception, volition, consciousness, initial application, sustained application, rapture, happiness, and one-pointedness of mind.'

රූපාවචරකුසල

Form-Sphere Wholesome

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.18] ආවුසො ධම්මසඞ්ගණීපාළියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං රූපාවචරකුසලඤ්ච අරූපාවචරකුසලඤ්ච විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the text of the Dhammasaṅgaṇī, in the Section on the Arising of Consciousness, how did the Blessed One, when analyzing the meaning of the term 'wholesome states,' teach the form-sphere wholesome and the formless-sphere wholesome, having analyzed them in detail?

විස්සජ්ජනා – රූපාවචරකුසලඤ්ච අරූපාවචරකුසලඤ්ච භන්තෙ ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා. යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිතක්කං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පථවීකසිණ’’න්ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, the form-sphere wholesome and the formless-sphere wholesome were taught in detail by the Blessed One, beginning thus: 'What states are wholesome? At a time when one develops the path for rebirth in the form sphere, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, with initial application and sustained application, with rapture and happiness born of seclusion, one enters and abides in the first jhāna, with the earth kasiṇa…' and so on.

ලොකුත්තරාකුසල

Supramundane Wholesome

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.21] ආවුසො ධම්මසඞ්ගණීපාළියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං ලොකුත්තරකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the text of the Dhammasaṅgaṇī, in the Section on the Arising of Consciousness, how did the Blessed One, when analyzing the meaning of the term 'wholesome states,' teach the supramundane wholesome, having analyzed it in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ කුසලා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා. යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්‍යානිකං අපචයගාමිං දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤ’’න්ති එවමාදිනා භගවතා ලොකුත්තරකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Dhammasaṅgaṇī, in the Section on the Arising of Consciousness, the Blessed One, analyzing the meaning of the term 'wholesome states,' taught the supramundane wholesome in detail, beginning thus: 'What states are wholesome? At a time when one develops the supramundane jhāna—which is emancipating, leading to the undoing of accumulation, for the abandoning of views, for the attainment of the first plane—quite secluded from sensual pleasures …pe… one enters and abides in the first jhāna, which is painful practice with sluggish direct knowledge…' and so on.

අකුසල

Unwholesome

පුච්ඡා – තත්ථෙව [Pg.23] ආවුසො අකුසලා ධම්මාති මාතිකාපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා කථං අකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in that same text, how did the Blessed One, when analyzing the meaning of the matrix term 'unwholesome states,' teach the unwholesome, having analyzed it in detail?

විස්සජ්ජනා – තත්ථෙව භන්තෙ අකුසලා ධම්මාති මාතිකාපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා අකුසලා. යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා සද්ධාරම්මණං වා ගන්ධාරම්මණං වා රසාරම්මණං වා ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං වා ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ. තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති චෙතනා හොති චිත්තං හොතී’’ති එවමාදිනා අකුසලං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, in that same text, the Blessed One, analyzing the meaning of the matrix term 'unwholesome states,' taught the unwholesome in detail, beginning thus: 'What states are unwholesome? At a time when an unwholesome consciousness has arisen, accompanied by gladness, associated with a view, having as its object a form, or a sound, or a smell, or a taste, or a tangible object, or a mental object—or whatever it may be in dependence on which it arises—at that time there is contact, feeling, perception, volition, and consciousness…' and so on.

අබ්‍යාකත

Indeterminate

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො ධම්මසඞ්ගණීපාළියං චිත්තුප්පාදකණ්ඩරූපකණ්ඩෙසු අබ්‍යාකතා ධම්මාති මාතිකාපදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන [Pg.24] භගවතා කථං අබ්‍යාකතා ධම්මා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the text of the Dhammasaṅgaṇī, in the Section on the Arising of Consciousness and the Section on Matter, how did the Blessed One, when analyzing the meaning of the matrix term 'indeterminate states,' teach the indeterminate states, having analyzed them in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ධම්මසඞ්ගණියං අබ්‍යාකතා ධම්මාති පදස්ස අත්ථං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා. යස්මිං සමයෙ කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං රූපාරම්මණං. තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති වෙදනා හොති සඤ්ඤා හොති චෙතනා හොති චිත්තං හොතී’’ති එවමාදිනා ච චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ, රූපකණ්ඩෙ ච ‘‘කතමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා. කුසලාකුසලානං ධම්මානං විපාකා කාමාවචරා රූපාවචරා අරූපාවචරා අපරියාපන්නා වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. යෙ ච ධම්මා කිරියා නෙව කුසලා නාකුසලා න ච කම්මවිපාකා. සබ්බඤ්ච රූපං අසඞ්ඛතා ච ධාතු. ඉමෙ ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති එවමාදිනා ච අබ්‍යාකතා ධම්මා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Dhammasaṅgaṇī, the Blessed One, analyzing the meaning of the term 'indeterminate states,' taught the indeterminate states in detail. In the Section on the Arising of Consciousness, he did so beginning thus: 'What states are indeterminate? At a time when, as a result of wholesome kamma pertaining to the sense sphere having been done and accumulated, resultant eye-consciousness has arisen, accompanied by equanimity, having a form as its object, at that time there is contact, feeling, perception, volition, and consciousness…' and so on. And in the Section on Matter, he did so beginning thus: 'What states are indeterminate? The results of wholesome and unwholesome states—pertaining to the sense sphere, the form sphere, the formless sphere, or are supramundane—namely, the feeling aggregate, the perception aggregate, the formations aggregate, and the consciousness aggregate; and those states that are functional, being neither wholesome nor unwholesome nor kamma-result; and all matter; and the unconditioned element. These states are indeterminate.'

විභඞ්ග

The Book of Analysis

පුච්ඡා – සත්තසු [Pg.26] ආවුසො අභිධම්මප්පකරණෙසු විභඞ්ගප්පකරණෙ භගවතා කති විභඞ්ගා දෙසිතා.

Question: Friend, in the seven treatises of the Abhidhamma, how many analyses were taught by the Blessed One in the Book of Analysis?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු දුතියෙ විභඞ්ගප්පකරණෙ ඛන්ධවිභඞ්ගො ආයතනවිභඞ්ගො ධාතුවිභඞ්ගො සච්චවිභඞ්ගො ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගො පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගො සතිපට්ඨානවිභඞ්ගො සම්මප්පධානවිභඞ්ගො ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගො බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගො මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගො ඣානවිභඞ්ගො අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගො සික්ඛාපදවිභඞ්ගො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගො ඤාණවිභඞ්ගො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො ධම්මහදයවිභඞ්ගොති භගවතා අට්ඨාරස විභඞ්ගා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, among the seven treatises, in the second, the Book of Analysis, the Blessed One taught eighteen analyses: the Analysis of the Aggregates, the Analysis of the Bases, the Analysis of the Elements, the Analysis of the Truths, the Analysis of the Faculties, the Analysis of Dependent Origination, the Analysis of the Foundations of Mindfulness, the Analysis of the Right Exertions, the Analysis of the Bases of Spiritual Power, the Analysis of the Factors of Enlightenment, the Analysis of the Path Factors, the Analysis of the Jhānas, the Analysis of the Immeasurables, the Analysis of the Training Rules, the Analysis of the Analytical Knowledges, the Analysis of Knowledge, the Analysis of Minor Topics, and the Analysis of the Heart of the Dhamma.

ඛන්ධවිභඞ්ග

The Analysis of the Aggregates

පුච්ඡා – තෙසු ආවුසො අට්ඨාරසසු විභඞ්ගෙසු පඨමෙ ඛන්ධවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඛන්ධා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: Friend, in the first of those eighteen analyses, the Analysis of the Aggregates, how were the aggregates analyzed in detail and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – තෙසු [Pg.27] භන්තෙ අට්ඨාරසසු විභඞ්ගෙසු පඨමෙ ඛන්ධවිභඞ්ගෙ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. තත්ථ කතමො රූපක්ඛන්ධො, යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ති එවමාදිනා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා ඛන්ධා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the first of those eighteen analyses, the Analysis of the Aggregates, the aggregates were analyzed in detail and taught by the Blessed One by means of the three great methods called the Suttanta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, in the following way: “There are five aggregates: the aggregate of form, the aggregate of feeling, the aggregate of perception, the aggregate of formations, and the aggregate of consciousness. Therein, what is the aggregate of form? Whatever form there is—past, future, or present; internal or external; gross or subtle; inferior or superior; far or near—all this is collected and consolidated. This is called the aggregate of form.”

ආයතනවිභඞ්ග

The Analysis of the Bases

පුච්ඡා – දුතියෙ [Pg.28] පන ආවුසො ආයතනවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ආයතනානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: Friend, in the second analysis, the Analysis of the Bases, how were the bases analyzed in detail and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – දුතියෙ භන්තෙ ආයතනවිභඞ්ගෙ ‘‘ද්වාදසායතනානි චක්ඛායතනං රූපායතනං සොතායතනං සද්දායතනං ඝානායතනං ගන්ධායතනං ජිව්හායතනං රසායතනං කායායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මනායතනං ධම්මායතනං. චක්ඛුං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා විපරිණාමධම්මං, රූපා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා විපරිණාමධම්මා’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහෙව ආයතනානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: Venerable sir, in the second analysis, the Analysis of the Bases, the bases were analyzed in detail and taught by the Blessed One by means of these same three methods—the Suttanta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism—in the following way: “The twelve bases are: the eye base and the form base, the ear base and the sound base, the nose base and the odor base, the tongue base and the taste base, the body base and the tangible base, the mind base and the mind-object base. The eye is impermanent, suffering, non-self, of a nature to change; forms are impermanent, suffering, non-self, of a nature to change.”

ධාතුවිභඞ්ග

The Analysis of the Elements

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.29] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ තතියෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ධාතුයො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Book of Analysis, in the third analysis, the Analysis of the Elements, how were the elements analyzed in detail and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – තතියෙ භන්තෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ ‘‘ඡ ධාතුයො පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු ආකාසධාතු විඤ්ඤාණධාතූ’’ති භන්තෙ සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා ධාතුයො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the third analysis, the Analysis of the Elements, the elements were analyzed in detail and taught by the Blessed One by means of the three great methods called the Suttanta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, in the following way: “There are six elements: the earth element, the water element, the fire element, the air element, the space element, and the consciousness element.”

සච්චවිභඞ්ග

The Analysis of the Truths

පුච්ඡා – චතුත්ථෙ [Pg.31] පන ආවුසො සච්චවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සච්චානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: Now, friend, in the fourth analysis, the Analysis of the Truths, how were the truths analyzed in detail and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – චතුත්ථෙ භන්තෙ සච්චවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානි දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං. තත්ථ කතමං දුක්ඛං අරියසච්චං, ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති එවමාදිනා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා සච්චානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: Venerable sir, in the fourth analysis, the Analysis of the Truths, the truths were analyzed in detail and taught by the Blessed One by means of the three great methods called the Suttanta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, in the following way: “There are four noble truths: the noble truth of suffering, the noble truth of the origin of suffering, the noble truth of the cessation of suffering, and the noble truth of the path leading to the cessation of suffering. Therein, what is the noble truth of suffering? Birth is suffering, aging is suffering, death is suffering; sorrow, lamentation, pain, grief, and despair are suffering; association with the unloved is suffering, separation from the loved is suffering; not to get what one wants is suffering. In brief, the five aggregates subject to clinging are suffering.”

ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ග

The Analysis of the Faculties

පුච්ඡා – පඤ්චමෙ [Pg.32] පන ආවුසො ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඉන්ද්‍රියානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: Now, friend, in the fifth analysis, the Analysis of the Faculties, how were the faculties analyzed in detail and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – පඤ්චමෙ පන භන්තෙ ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ ‘‘බාවීසතින්ද්‍රියානි චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං…පෙ… අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති එවමාදිනා අභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි මහානයෙහි භගවතා ඉන්ද්‍රියානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: Now, venerable sir, in the fifth analysis, the Analysis of the Faculties, the faculties were analyzed in detail and taught by the Blessed One by means of two great methods—the Abhidhamma Exposition and the Catechism—in the following way: “There are twenty-two faculties: the eye faculty, the ear faculty, the nose faculty, the tongue faculty, the body faculty, the mind faculty … the faculty of one who has come to know.”

පටිච්චසමුප්පාද විභඞ්ග

Analysis of Dependent Arising

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.33] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ ඡට්ඨෙ පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං පටිච්චසමුප්පාදො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Book of Analysis, in the sixth chapter, the Analysis of Dependent Arising, how was dependent arising analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – ඡට්ඨෙ භන්තෙ පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… සමුදයො හොතී’’ති එවමාදිනා භගවතා පටිච්චසමුප්පාදො සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි මහානයෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, in the sixth chapter, the Analysis of Dependent Arising, dependent arising has been analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the two great methods reckoned as the Sutta Exposition and the Abhidhamma Exposition, beginning with: “With ignorance as condition, volitional formations … thus there is an arising.”

සතිපට්ඨානවිභඞ්ග

Analysis of the Foundations of Mindfulness

පුච්ඡා – සත්තමෙ [Pg.34] පන ආවුසො සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සතිපට්ඨානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: But, friend, in the seventh chapter, the Analysis of the Foundations of Mindfulness, how were the foundations of mindfulness analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – සත්තමෙ භන්තෙ සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා ඉධ භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති එවමාදිනා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි භගවතා සතිපට්ඨානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the seventh chapter, the Analysis of the Foundations of Mindfulness, the foundations of mindfulness have been analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the three great methods reckoned as the Sutta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, beginning with: “Four are the foundations of mindfulness. Here, a bhikkhu dwells contemplating the body in the body internally, he dwells contemplating the body in the body externally, he dwells contemplating the body in the body both internally and externally, ardent, clearly comprehending, and mindful, having removed covetousness and displeasure in regard to the world.”

සම්මප්පධානවිභඞ්ග

Analysis of the Right Exertions

පුච්ඡා – අට්ඨමෙ [Pg.35] පන ආවුසො සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සම්මප්පධානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: But, friend, in the eighth chapter, the Analysis of the Right Exertions, how were the right exertions analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අට්ඨමෙ භන්තෙ සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා ඉධ භික්ඛු අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති, උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහතී’’ති එවමාදිනා භගවතා සම්මප්පධානා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the eighth chapter, the Analysis of the Right Exertions, the right exertions have been analyzed and taught in detail by the Blessed One, beginning with: “Four are the right exertions. Here, a bhikkhu generates desire, makes an effort, arouses energy, applies his mind, and strives for the non-arising of unarisen evil, unwholesome states. He generates desire, makes an effort, arouses energy, applies his mind, and strives for the abandoning of arisen evil, unwholesome states. He generates desire, makes an effort, arouses energy, applies his mind, and strives for the arising of unarisen wholesome states. He generates desire, makes an effort, arouses energy, applies his mind, and strives for the maintenance, non-confusion, growth, abundance, development, and fulfillment of arisen wholesome states.”

ඉද්ධිපාදවිභඞ්ග

Analysis of the Bases of Power

පුච්ඡා – නවමෙ [Pg.36] පන ආවුසො ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඉද්ධිපාදා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: But, friend, in the ninth chapter, the Analysis of the Bases of Power, how were the bases of power analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – නවමෙ භන්තෙ ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති…පෙ… වීමංසාසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති එවමාදිනා තීහි මහානයෙහි භගවතා ඉද්ධිපාදා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the ninth chapter, the Analysis of the Bases of Power, the bases of power have been analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of three great methods, beginning with: “Four are the bases of power. Here, a bhikkhu develops the basis of power that possesses concentration due to desire and volitional formations of striving … he develops the basis of power that possesses concentration due to investigation and volitional formations of striving.”

බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ග

Analysis of the Factors of Enlightenment

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.37] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ දසමෙ බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං බොජ්ඣඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Book of Analysis, in the tenth chapter, the Analysis of the Factors of Enlightenment, how were the factors of enlightenment analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – දසමෙ භන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ කතමො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඉධ භික්ඛු සතිමා හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතො චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා හොති අනුස්සරිතා, අයං වුච්චති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි නයෙහි බොජ්ඣඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the tenth chapter, the Analysis of the Factors of Enlightenment, the factors of enlightenment have been analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the three methods reckoned as the Sutta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, beginning with: “Seven are the factors of enlightenment: the enlightenment factor of mindfulness, the enlightenment factor of discrimination of states, the enlightenment factor of energy, the enlightenment factor of rapture, the enlightenment factor of tranquility, the enlightenment factor of concentration, and the enlightenment factor of equanimity. Therein, what is the enlightenment factor of mindfulness? Here, a bhikkhu is mindful, possessing supreme mindfulness and discretion, one who remembers and recollects what was done and said long ago. This is called the enlightenment factor of mindfulness.”

මග්ගඞ්ගවිභඞ්ග

Analysis of the Path Factors

පුච්ඡා – එකාදසමෙ [Pg.38] පන ආවුසො මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං මග්ගඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: But, friend, in the eleventh chapter, the Analysis of the Path Factors, how were the path factors analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – එකාදසමෙ [Pg.39] භන්තෙ මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ ‘‘අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධී’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි මග්ගඞ්ගා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the eleventh, the Analysis of the Path Factors, the path factors were analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the three great methods reckoned as the Sutta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, beginning thus: “The Noble Eightfold Path, that is: Right View, Right Intention, Right Speech, Right Action, Right Livelihood, Right Effort, Right Mindfulness, and Right Concentration.”

ඣානවිභඞ්ග

Analysis of Jhāna

පුච්ඡා – ද්වාදසමො [Pg.40] පන ආවුසො ඣානවිභඞ්ගො භගවතා කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: But how, friend, was the twelfth, the Analysis of Jhāna, analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – ද්වාදසමො භන්තෙ ඣානවිභඞ්ගො ‘‘ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, the twelfth, the Analysis of Jhāna, was analyzed and taught in detail by the Blessed One beginning thus: “Here, a bhikkhu dwells restrained by the Pātimokkha restraint, possessed of good conduct and resort, seeing danger in the slightest faults; having undertaken them, he trains in the training rules, with the doors of his sense faculties guarded, knowing moderation in eating, and devoted to wakefulness.”

අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ග

Analysis of the Immeasurables

පුච්ඡා – තෙරසමෙ [Pg.41] පන ආවුසො අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං අප්පමඤ්ඤායො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: But how, friend, in the thirteenth, the Analysis of the Immeasurables, were the immeasurables analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – තෙරසමෙ භන්තෙ අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගෙ ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථා දුතියං. තථා තතියං. තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරතී’’ති එවමාදිනා භගවතා සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙහි අප්පමඤ්ඤායො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the thirteenth, the Analysis of the Immeasurables, the immeasurables were analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the three great methods reckoned as the Suttanta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, beginning thus: “Four immeasurables. Here, a bhikkhu dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness; likewise the second; likewise the third; likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, and to all as to himself, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by loving-kindness—abundant, exalted, immeasurable, without hostility and without ill will.”

සික්ඛාපදවිභඞ්ග

Analysis of the Training Rules

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.42] ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ චුද්දසමෙ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං සික්ඛාපදානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the book Vibhaṅga, in the fourteenth, the Analysis of the Training Rules, how were the training rules analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – චුද්දසමෙ භන්තෙ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදානි පාණාතිපාතා වෙරමණී සික්ඛාපදං, අදින්නාදානා වෙරමණී සික්ඛාපදං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං, මුසාවාදා වෙරමණී සික්ඛාපදං, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණී සික්ඛාපදං. තත්ථ කතමං පාණාතිපාතා වෙරමණී සික්ඛාපදං, යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං පාණාතිපාතා විරමන්තස්සා’’ති එවමාදිනා අභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි මහානයෙහි භගවතා සික්ඛාපදානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: Venerable sir, in the fourteenth, the Analysis of the Training Rules, the training rules were analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the two great methods reckoned as the Abhidhamma Exposition and the Catechism, beginning thus: “Five training rules: the training rule of abstaining from killing living beings, the training rule of abstaining from taking what is not given, the training rule of abstaining from sexual misconduct, the training rule of abstaining from false speech, and the training rule of abstaining from intoxicants that are a basis for heedlessness. Therein, what is the training rule of abstaining from killing living beings? It is when a wholesome sense-sphere consciousness has arisen, accompanied by joy and associated with knowledge, in one who is abstaining from killing living beings.”

පටිසම්භිදාවිභඞ්ග

Analysis of the Analytical Knowledges

පුච්ඡා – පන්නරසමෙ [Pg.43] පන ආවුසො පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං පටිසම්භිදායො විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: But how, friend, in the fifteenth, the Analysis of the Analytical Knowledges, were the analytical knowledges analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – පන්නරසමෙ භන්තෙ පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ ‘‘චතස්සො පටිසම්භිදා අත්ථපටිසම්භිදා ධම්මපටිසම්භිදා නිරුත්තිපටිසම්භිදා පටිභානපටිසම්භිදා. අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මෙ ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තත්‍ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා, ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා’’ති එවමාදිනා භගවතා චතස්සො පටිසම්භිදායො සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකසඞ්ඛාතෙහි [Pg.44] තීහි මහානයෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the fifteenth, the Analysis of the Analytical Knowledges, the four analytical knowledges were analyzed and taught in detail by the Blessed One by means of the three great methods reckoned as the Suttanta Exposition, the Abhidhamma Exposition, and the Catechism, beginning thus: “Four analytical knowledges: the analytical knowledge of meaning, the analytical knowledge of principle, the analytical knowledge of language, and the analytical knowledge of ready wit. Knowledge of the meaning is the analytical knowledge of meaning; knowledge of the principle is the analytical knowledge of principle; knowledge of the language used to express that principle is the analytical knowledge of language; knowledge about the preceding kinds of knowledge is the analytical knowledge of ready wit.”

ඤාණවිභඞ්ග

Analysis of Knowledge

පුච්ඡා – සොළසමෙ පන ආවුසො ඤාණවිභඞ්ගෙ භගවතා කථං ඤාණානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: But how, friend, in the sixteenth, the Analysis of Knowledge, were the knowledges analyzed and taught in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – සොළසමෙ භන්තෙ ඤාණවිභඞ්ගෙ ‘‘එකවිධෙන ඤාණවත්ථු පඤ්චවිඤ්ඤාණා න හෙතූ, අහෙතුකා, හෙතුවිප්පයුත්තා, සප්පච්චයා[Pg.45], සඞ්ඛතා, අරූපා, ලොකියා, සාසවා’’ති එවමාදිනා එකකතො පට්ඨාය යාව දසකා භගවතා ඤාණානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: Venerable sir, in the sixteenth, the Analysis of Knowledge, the knowledges were analyzed and taught in detail by the Blessed One from the ones up to the tens, beginning thus: “The basis of knowledge is of one kind: the five sense-consciousnesses are not roots, are rootless, dissociated from roots, conditioned, constructed, immaterial, worldly, and with taints.”

ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ග

Analysis of Minor Topics

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො විභඞ්ගප්පකරණෙ සත්තරසමො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො භගවතා කථං දෙසිතො.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the book Vibhaṅga, how was the seventeenth, the Analysis of Minor Topics, taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ දුතියෙ විභඞ්ගප්පකරණෙ සත්තරසමො ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො ‘‘ජාතිමදො, ගොත්තමදො, ආරොග්‍යමදො, යොබ්බනමදො, ජීවිතමදො’’ති එවමාදිනා එකකතො පට්ඨාය යාව අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the second book, the Vibhaṅga, the seventeenth, the Analysis of Minor Topics, was analyzed and taught in detail by the Blessed One, from the ones up to the one hundred and eight applications of craving, beginning thus: “Conceit of birth, conceit of clan, conceit of health, conceit of youth, conceit of life…”

ධම්මහදයවිභඞ්ග

Analysis of the Heart of the Dhamma

පුච්ඡා – තත්ථ [Pg.46] ආවුසො අට්ඨාරසමො ධම්මහදයවිභඞ්ගො භගවතා කථං විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, how was the eighteenth, the Analysis of the Heart of the Dhamma, analyzed and taught by the Blessed One there?

විස්සජ්ජනා – අට්ඨාරසමො [Pg.47] භන්තෙ ධම්මහදයවිභඞ්ගො ‘‘කති ඛන්ධා, කති ආයතනානි, කති ධාතුයො, කති සච්චානි, කති ඉන්ද්‍රියානි, කති හෙතූ, කති ආහාරා, කති ඵස්සා, කති වෙදනා, කති සඤ්ඤා, කති චෙතනා, කති චිත්තානි. පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, චත්තාරි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, සත්ත වෙදනා, සත්ත සඤ්ඤා, සත්ත චෙතනා, සත්ත චිත්තානී’’ති එවමාදිනා සබ්බසඞ්ගාහකාදීහි දසහි වාරෙහි භගවතා විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, the eighteenth, the Analysis of the Heart of the Dhamma, was taught in detail by the Blessed One through ten sections, such as those dealing with all-embracing qualities, beginning thus: “How many aggregates? How many sense bases? How many elements? How many truths? How many faculties? How many roots? How many nutriments? How many contacts? How many feelings? How many perceptions? How many volitions? How many consciousnesses? Five aggregates, twelve sense bases, eighteen elements, four truths, twenty-two faculties, nine roots, four nutriments, seven contacts, seven feelings, seven perceptions, seven volitions, seven consciousnesses.”

පුච්ඡා – කථඤ්චාවුසො තත්ථ භගවතා උප්පාදකකම්මආයුප්පමාණවාරො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: And how, friend, was the section on generating kamma and the measure of lifespan analyzed and taught in detail by the Blessed One there?

විස්සජ්ජනා – දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කත්ථ උපපජ්ජන්ති. දානං දත්වා, සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා [Pg.48] අප්පෙකච්චෙ ඛත්තියමහාසාලානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං, අප්පෙකච්චෙ ගහපතිමහාසාලානං, අප්පෙකච්චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං, අප්පෙකච්චෙ තාවතිංසානං දෙවානං, අප්පෙකච්චෙ යාමානං දෙවානං, අප්පෙකච්චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්තීති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ භගවතා උප්පාදකකම්මආයුප්පමාණවාරො විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: “Having given gifts, undertaken virtuous conduct, and performed the Uposatha observance, where are they reborn? Having given gifts, undertaken virtuous conduct, and performed the Uposatha observance, some are reborn into the companionship of wealthy nobles, some into the companionship of wealthy brahmins, some into the companionship of wealthy householders, some into the companionship of the devas of the Four Great Kings, some into the companionship of the Tāvatiṃsa devas, some into the companionship of the Yāma devas, some into the companionship of the Tusita devas.” Beginning thus, venerable sir, the Blessed One there analyzed and taught in detail the section on generating kamma and the measure of lifespan.

උක්ඛිත්තා [Pg.51] පුඤ්ඤතෙජෙන, කාමරූපගතිං ගතා;

භවග්ගතම්පි සම්පත්තා, පුනාගච්ඡන්ති දුග්ගතිං –

Cast up by the power of merit, they go to destinations in the realms of sensual desire and form; even reaching the peak of existence, they return again to a bad destination.

ධාතුකථා

Dhātukathā

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.52] භගවතා අට්ඨාරසහි බුද්ධධම්මෙහි සමන්නාගතෙන අභිධම්මෙ අට්ඨාරසහි විභඞ්ගෙහි පටිමණ්ඩිතං දුතියං විභඞ්ගප්පකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං ධාතුකථං නාම තතියං පකරණං කථං විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, after the Blessed One, endowed with the eighteen qualities of a Buddha, taught the second treatise of the Abhidhamma, the Vibhaṅga, which is adorned with eighteen analyses, how did he then analyze and teach the third treatise, named the Dhātukathā?

විස්සජ්ජනා – තතියං භන්තෙ ධාතුකථං නාම අභිධම්මපිටකං ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො, සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං, සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතං. සම්පයොගො විප්පයොගො, සම්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං, සම්පයුත්තෙන සම්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන විප්පයුත්තං. සඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං, සම්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිතං, අසඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්තං, විප්පයුත්තෙන සඞ්ගහිතං අසඞ්ගහිත’’න්ති එවමාදිනා පඤ්ච මාතිකායො පඨමං නික්ඛිපිත්වා සඞ්ගහාසඞ්ගහාදීහි චුද්දසහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, the third book in the Abhidhamma Piṭaka, named the Dhātukathā, was first laid out with five matrices, such as: 'Inclusion, non-inclusion; what is not included by what is included; what is included by what is not included; what is included by what is included; what is not included by what is not included. Association, dissociation; what is dissociated by what is associated; what is associated by what is dissociated; what is associated by what is associated; what is dissociated by what is dissociated. What is associated and dissociated by what is included; what is included and not included by what is associated; what is associated and dissociated by what is not included; what is included and not included by what is dissociated.' Then, the Blessed One expounded it in detail through fourteen methods, such as inclusion and non-inclusion.

පුග්ගලපඤ්ඤත්ති

Puggalapaññatti

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.54] භගවතා සබ්බධාතුකුසලෙන අභිධම්මපිටකෙ තතියං ධාතුකථාපකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං කථං විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, after the Blessed One, skilled in all elements, taught the third treatise, the Dhātukathā, in the Abhidhamma Piṭaka, how did he subsequently teach the fourth treatise, the Puggalapaññatti, dividing it?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො ඛන්ධපඤ්ඤත්ති ආයතනපඤ්ඤත්ති ධාතුපඤ්ඤත්ති සච්චපඤ්ඤත්ති ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්ති පුග්ගලපඤ්ඤත්ති. කිත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා, රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති එවමාදිනා ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්තියො සංඛිත්තෙන උද්දිසිත්වා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිං ච එකකදුකතිකචතුක්කපඤ්චකඡක්කසත්තකඅට්ඨකනවකදසකවසෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා භගවතා දෙසිතා.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, the fourth treatise, the Puggalapaññatti, was taught by the Blessed One, beginning with: 'There are six designations: the designation of aggregates, the designation of sense bases, the designation of elements, the designation of truths, the designation of faculties, and the designation of persons. To what extent is the designation of aggregates? It is as far as the five aggregates: the aggregate of form, the aggregate of feeling, the aggregate of perception, the aggregate of formations, and the aggregate of consciousness. To this extent is the designation of aggregates.' In this way, having briefly indicated the designations of aggregates, sense bases, elements, truths, and faculties, the Blessed One expounded the designation of persons in detail, dividing it into ones, twos, threes, fours, fives, sixes, sevens, eights, nines, and tens.

කථාවත්ථු

Kathāvatthu

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.56] භගවතා සබ්බපරමත්ථපඤ්ඤත්තිධම්මකුසලෙන අභිධම්මපිටකෙ චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං පඤ්චමං කථාවත්ථුප්පකරණං කථං දෙසිතං.

Question: Friend, after the Blessed One, skilled in all ultimate realities and designated phenomena, had expounded the fourth treatise, the Puggalapaññatti, in the Abhidhamma Piṭaka, how did he subsequently expound the fifth treatise, the Kathāvatthu?

විස්සජ්ජනා – සබ්බපරමත්ථපඤ්ඤත්තිධම්මකුසලෙන භන්තෙ භගවතා ලොකෙ අග්ගපුග්ගලෙන අභිධම්මපිටකෙ චතුත්ථං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං දෙසෙත්වා තදනන්තරං කථාවත්ථුදෙසනාය වාරෙ සම්පත්තෙ ‘‘අනාගතෙ මම සාවකො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො නාම උප්පන්නං සාසනමලං සොධෙත්වා තතියසඞ්ගීතිං කරොන්තො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නො සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං සමොධානෙත්වා, ඉමං පකරණං භාජෙස්සතී’’ති තස්සොකාසං කරොන්තෙන පුග්ගලවාරෙ අට්ඨමුඛා වාදයුත්තිං ආදිං කත්වා සබ්බකථාමග්ගෙසු අසම්පුණ්ණභාණවාරත්ථාය තන්තියා මාතිකා නික්ඛෙපමත්තෙන පඤ්චමං කථාවත්ථුප්පකරණං සංඛෙපතො දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, the Blessed One, the most excellent person in the world, skilled in all ultimate realities and designated phenomena, having taught the fourth treatise, the Puggalapaññatti, in the Abhidhamma Piṭaka, and upon reaching the occasion for the exposition of the Kathāvatthu, declared: 'In the future, my disciple named the Elder Moggaliputtatissa will arise, cleanse the impurities that have arisen in the Dispensation, convene the Third Council, and while seated amidst the community of monks, compile a thousand discourses—five hundred from his own doctrine and five hundred from opposing doctrines—and expound this treatise.' Granting this opportunity, beginning with the eight-faced method of debate in the section on persons, and for the sake of the unfulfilled recitation rounds in all paths of discussion, the fifth treatise, the Kathāvatthu, was briefly taught by merely laying out the matrix of the text.

පුච්ඡා – අධුනා [Pg.57] පාකටං පනාවුසො විත්ථාරං කථාවත්ථුප්පකරණං කදා කෙන කත්ථ කථඤ්ච විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: But now, friend, when, by whom, where, and how was the now-manifest and extensive Kathāvatthu treatise analyzed and taught in detail?

විස්සජ්ජනා – තං ඛො භන්තෙ භගවතො නයමුඛං නිස්සාය ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන තතියසංගීතිකාලෙ පාටලිපුත්තෙ අසොකාරාමෙ සට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සානං සමාගමෙ භගවතා දින්නනයවසෙන තථාගතෙන ඨපිතමාතිකං විභජන්තෙන සකවාදෙ පඤ්චසුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති සුත්තසහස්සං ආහරිත්වා ඉදං පරවාදමථනං අධුනා පාකටං කථාවත්ථුප්පකරණං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: Venerable sir, relying on the gateway to the method of the Blessed One, the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera, during the time of the Third Council at the Asokārāma in Pāṭaliputta, in the assembly of sixty hundred thousand monks, analyzing the matrix established by the Tathāgata according to the method given by the Blessed One, bringing forth a thousand discourses—five hundred in his own doctrine and five hundred in opposing doctrines—extensively analyzed and taught in detail this refutation of opposing doctrines, the Kathāvatthu, which is now manifest.

පුච්ඡා – කති [Pg.62] ආවුසො තත්ථ කථායො තෙන ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Question: Friend, how many discussions were analyzed and spoken of in detail there by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – තත්ථ භන්තෙ වාචනාමග්ගතො ද්වෙ ච සතානි සත්තවීසති ච කථායො ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Reply: There, Venerable sir, by way of the path of recitation, two hundred and twenty-seven discussions were analyzed and spoken of in detail by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera.

පුග්ගලකථා

The Discussion on Persons

පුච්ඡා – කථඤ්චාවුසො [Pg.63] තත්ථ පඨමා පුග්ගලකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Question: And how, friend, was the first discussion on persons analyzed and expounded in detail there by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති, ආමන්තා. යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො, තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනාති, න හෙවං වත්තබ්බෙ. ආජානාහි නිග්ගහං හඤ්චි පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන, තෙන වත රෙ වත්තබ්බෙ ‘‘යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො, තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති. යං තත්ථ වදෙසි ‘‘වත්තබ්බෙ ඛො ‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන’, නො ච වත්තබ්බෙ ‘යො සච්චිකට්ඨො පරමත්ථො, තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති, මිච්ඡාති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ පඨමා පුග්ගලකථා පඤ්ච භාණවාරමත්තාය තන්තියා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Reply: 'Is a person found in the real and ultimate sense?' 'Yes.' 'Whatever is the real and ultimate meaning, is that person found therein in the real and ultimate sense?' 'It should not be said thus.' 'Understand the refutation: if a person is found in the real and ultimate sense, then indeed it should be said, “Whatever is the real and ultimate meaning, that person is found therein in the real and ultimate sense.” That which you say there—“It should be said that ‘a person is found in the real and ultimate sense,’ but it should not be said that ‘Whatever is the real and ultimate meaning, that person is found therein in the real and ultimate sense’” —is wrong.' In this way, venerable sir, the first discussion on persons, a text of about five recitation rounds, was extensively analyzed and expounded there by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera.

අඤ්ඤාණකථා

The Discussion on Ignorance

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.64] ආවුසො කථාවත්ථුප්පකරණෙ දුතියවග්ගෙ දුතියා අඤ්ඤාණකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Kathāvatthu treatise, in the second chapter, how was the second discussion on ignorance analyzed and expounded in detail by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ දුතියවග්ගෙ දුතියා අඤ්ඤාණකථා ‘‘අත්ථි අරහතො අඤ්ඤාණන්ති, ආමන්තා. අත්ථි අරහතො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාසංයොජනං අවිජ්ජානීවරණන්ති, න හෙවං වත්තබ්බෙ. නත්ථි අරහතො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාසංයොජනං අවිජ්ජානිවරණන්ති, ආමන්තා. හඤ්චි නත්ථි අරහතො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාසංයොජනං අවිජ්ජානීවරණං, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ ‘‘අත්ථි අරහතො අඤ්ඤාණ’’න්ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා භාසිතා.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the fifth treatise, the Kathāvatthu, in the second chapter, the second discussion on ignorance: 'Is there ignorance in an arahant?' 'Yes.' 'Is there in an arahant nescience, the flood of nescience, the yoke of nescience, the underlying tendency to nescience, the obsession of nescience, the fetter of nescience, the hindrance of nescience?' 'It should not be said thus.' 'Is there not in an arahant nescience, the flood of nescience, the yoke of nescience, the underlying tendency to nescience, the obsession of nescience, the fetter of nescience, the hindrance of nescience?' 'Yes.' 'If there is not in an arahant nescience, the flood of nescience, the yoke of nescience, the underlying tendency to nescience, the obsession of nescience, the fetter of nescience, the hindrance of nescience, then indeed it should not be said, “There is ignorance in an arahant.”' In this way, it was analyzed in detail and spoken of by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera.

අසඤ්ඤකථා

The Discussion on the Non-percipient

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.67] ආවුසො පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ තතියවග්ගෙ එකාදසමා අසඤ්ඤකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the fifth treatise, the Kathāvatthu, in the third chapter, how was the eleventh discussion on the non-percipient analyzed and expounded in detail by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ තතියවග්ගෙ එකාදසමා අසඤ්ඤකථා ‘‘අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථීති, ආමන්තා. සඤ්ඤාභවො සඤ්ඤාගති සඤ්ඤාසත්තාවාසො සඤ්ඤාසංසාරො සඤ්ඤායොනි සඤ්ඤත්තභාවපටිලාභොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the fifth book, the Kathāvatthu, in the third chapter, the eleventh discussion on the non-percipient was analyzed in detail and expounded by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera, beginning thus: ‘Is there perception in non-percipient beings?’ ‘Yes.’ ‘Is there a becoming of perception, a destiny of perception, a dwelling of percipient beings, a round of perception, an origin of perception, a gaining of the state of perception?’ ‘It should not be said thus.’

අසඤ්ඤසත්තෙසු [Pg.68] සඤ්ඤා අත්ථි.

In non-percipient beings, perception exists.

සඤ්ඤාභවො [Pg.69] සඤ්ඤාගති සඤ්ඤාසත්තාවාසො සඤ්ඤාසංසාරො සඤ්ඤායොනි සඤ්ඤත්තභාවපටිලාභො.

The becoming of perception, the destiny of perception, the dwelling of beings with perception, the round of perception, the origin of perception, the gaining of the state of perception.

න හෙවං වත්තබ්බෙ.

It should not be said thus.

නනු අසඤ්ඤභවො අසඤ්ඤගති අසඤ්ඤසත්තාවාසො අසඤ්ඤසංසාරො අසඤ්ඤයොනි අසඤ්ඤත්තභාවපටිලාභො.

Is it not the case that there is the becoming of non-perception, the destiny of non-perception, the dwelling of non-percipient beings, the round of non-perception, the origin of non-perception, and the gaining of the state of non-perception?

හඤ්චි [Pg.70] අසඤ්ඤභවො අසඤ්ඤගති අසඤ්ඤසත්තාවාසො අසඤ්ඤසංසාරො අසඤ්ඤයොනි අසඤ්ඤත්තභාවපටිලාභො, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථි.

If indeed there is the becoming of non-perception, the destiny of non-perception, the dwelling of non-percipient beings, the round of non-perception, the origin of non-perception, and the gaining of the state of non-perception, then it should certainly not be said that perception exists in non-percipient beings.

අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථි.

In non-percipient beings, perception exists.

පඤ්චවොකාරභවො ගති සත්තාවාසො සංසාරො යොනි අත්තභාවපටිලාභො.

The becoming of five constituents, destiny, the dwelling of beings, the round of existence, origin, and the gaining of an individual existence.

නනු [Pg.71] එකවොකාරභවො ගති සත්තාවාසො සංසාරො යොනි අත්තභාවපටිලාභො.

Is it not the case that there is the becoming of one constituent, destiny, the dwelling of beings, the round of existence, origin, and the gaining of an individual existence?

හඤ්චි එකවොකාරභවො ගති සත්තාවාසො සංසාරො යොනි අත්තභාවපටිලාභො, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ අසඤ්ඤසත්තෙසු සඤ්ඤා අත්ථි.

If indeed there is the becoming of one constituent, destiny, the dwelling of beings, the round of existence, origin, and the gaining of an individual existence, then it should certainly not be said that perception exists in non-percipient beings.

ඡට්ඨවග්ග

The Sixth Chapter

පථවීධාතුසනිදස්සනාතිආදිකථා

The Discussion Beginning with ‘The Earth Element is Visible’

පුච්ඡා – ඡට්ඨවග්ගෙ [Pg.72] පන ආවුසො අට්ඨමා පථවීධාතු සනිදස්සනාතිආදිකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Question: But, friend, in the sixth chapter, how was the eighth discussion, beginning with ‘The earth element is visible,’ analyzed in detail and expounded by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – ඡට්ඨවග්ගෙ භන්තෙ අට්ඨමා පථවීධාතු සනිදස්සනාතිආදිකථා ‘‘පථවීධාතු සනිදස්සනාති ආමන්තා. රූපං රූපායතනං රූපධාතු නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං චක්ඛුස්මිං පටිහඤ්ඤති චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡතීති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලි පුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Reply: Venerable sir, in the sixth chapter, the eighth discussion, beginning with ‘The earth element is visible,’ was analyzed in detail and expounded by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera, beginning thus: ‘Is the earth element visible?’ ‘Yes.’ ‘Is it then form, the form-base, the form-element, blue, yellow, red, white, cognizable by the eye, striking against the eye, and coming into the range of the eye?’ ‘It should not be said thus.’

පථවීධාතු [Pg.73] සනිදස්සනා.

The earth element is visible.

චක්ඛුඤ්ච [Pg.74] පටිච්ච පථවීධාතුඤ්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං.

Dependent on the eye and the earth element, eye-consciousness arises.

තෙන [Pg.75] හි න වත්තබ්බං චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච පථවීධාතුඤ්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං.

In that case, it should not be said that dependent on the eye and the earth element, eye-consciousness arises.

අන්තරාභවකථා

The Discussion on the Intermediate Existence

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ අට්ඨමවග්ගෙ දුතියා අන්තරාභවකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන [Pg.76] කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the fifth book, the Kathāvatthu, in the eighth chapter, how was the second discussion on the intermediate existence analyzed in detail and expounded by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ අට්ඨමවග්ගෙ දුතියා අන්තරාභවකථා ‘‘අත්ථි අන්තරාභවොති, ආමන්තා. කාමභවොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ…පෙ… අත්ථි අන්තරාභවොති, ආමන්තා. රූපභවොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ…පෙ… අත්ථි අන්තරාභවොති, ආමන්තා. අරූපභවොති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the fifth book, the Kathāvatthu, in the eighth chapter, the second discussion on the intermediate existence was analyzed in detail and expounded by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera, beginning thus: ‘Is there an intermediate existence?’ ‘Yes.’ ‘Is it the sense-sphere existence?’ ‘It should not be said thus.’ … ‘Is there an intermediate existence?’ ‘Yes.’ ‘Is it the form-sphere existence?’ ‘It should not be said thus.’ … ‘Is there an intermediate existence?’ ‘Yes.’ ‘Is it the formless-sphere existence?’ ‘It should not be said thus.’

අත්ථි [Pg.77] අන්තරාභවො.

There is an intermediate existence.

න [Pg.78] හෙවං වත්තබ්බෙ.

It should not be said thus.

අත්ථි අන්තරාභවො.

There is an intermediate existence.

කාමභවස්ස [Pg.79] ච රූපභවස්ස ච අන්තරෙ අත්ථි අන්තරාභවො.

Between the sense-sphere existence and the form-sphere existence, there is an intermediate existence.

න හෙවං වත්තබ්බෙ.

It should not be said thus.

රූපභවස්ස ච අරූපභවස්ස ච අන්තරෙ අත්ථි අන්තරාභවො.

Between the form-sphere existence and the formless-sphere existence, there is an intermediate existence.

කාමභවස්ස ච රූපභවස්ස ච අන්තරෙ නත්ථි අන්තරාභවො.

Between the sense-sphere existence and the form-sphere existence, there is no intermediate existence.

හඤ්චි [Pg.80] කාමභවස්ස ච රූපභවස්ස ච අන්තරෙ නත්ථි අන්තරාභවො, නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ අත්ථි අන්තරාභවො.

If between the sense-sphere existence and the form-sphere existence there is no intermediate existence, then it should certainly not be said that there is an intermediate existence.

සළායතනුප්පත්තිකථා

The Discussion on the Arising of the Six Sense Bases

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ ආවුසො පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ චුද්දසමවග්ගෙ දුතියා සළායතනුප්පත්තිකථා ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the fifth book, the Kathāvatthu, in the fourteenth chapter, how was the second discussion on the arising of the six sense bases analyzed in detail and taught by the Venerable Mahāmoggaliputtatissa Thera?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ පඤ්චමෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ චුද්දසමෙවග්ගෙ දුතියා සළායතනුප්පත්තිකථා ‘‘සළායතනං අපුබ්බං අචරිමං මාතුකුච්ඡිස්මිං සණ්ඨාතීති, ආමන්තා. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමතීති, න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවමාදිනා [Pg.81] ආයස්මතා මහාමොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන විත්ථාරතො විභජිත්වා කථිතා.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the fifth book, the Kathāvatthu, in the fourteenth chapter, the second discussion on the origination of the six sense bases was taught in detail by the venerable elder Mahāmoggalliputtatissa, having analyzed it, beginning thus: “Are the six sense bases established in the mother’s womb without prior or subsequent occurrence?” “Yes.” “Does a being with all major and minor limbs, with unimpaired faculties, descend into the mother’s womb?” “This should not be said.”

සළායතනං [Pg.82] අපුබ්බං අචරිමං මාතුකුච්ඡිස්මිං සණ්ඨාති.

The six sense bases are established in the mother’s womb without prior or subsequent occurrence.

සබ්බඞ්ගප්පච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමති.

A being with all major and minor limbs, with unimpaired faculties, descends into the mother’s womb.

න [Pg.83] හෙවං වත්තබ්බෙ.

This should not be said.

උපපත්තෙසියෙන චිත්තෙන චක්ඛායතනං සණ්ඨාති.

With rebirth-linking consciousness, the eye-base is established.

උපපත්තෙසියෙන චිත්තෙන හත්ථා සණ්ඨන්ති, පාදා සණ්ඨන්ති, සීසං සණ්ඨාති, කණ්ණො සණ්ඨාති, නාසිකා සණ්ඨාති, මුඛං සණ්ඨාති, දන්තා සණ්ඨන්ති.

With rebirth-linking consciousness, the hands are established, the feet are established, the head is established, the ear is established, the nose is established, the mouth is established, the teeth are established.

න [Pg.84] හෙවං වත්තබ්බෙ.

This should not be said.

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.85] භගවතා යමකපාටිහීරාවසානෙ තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා දසසහස්සලොකධාතූහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං අභිධම්මදෙසනං දෙසෙන්තෙන පඨමං අභිධම්මපිටකෙ පඤ්චප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං ඡට්ඨං යමකප්පකරණං දෙසෙන්තෙන කති යමකප්පකරණානි විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: Friend, after the Blessed One concluded the twin miracle, having gone to the Tāvatiṃsa deva world and teaching the Abhidhamma to the devas who had gathered from ten thousand world-systems, having first taught five treatises of the Abhidhamma Piṭaka, and after that teaching the sixth treatise, the Yamaka, how many Yamaka treatises were analyzed and taught?

විස්සජ්ජනා – භගවතා භන්තෙ යමස්ස විසයාතීතෙන යමකපාටිහීරාවසානෙ තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා තත්ථ දසසහස්සලොකධාතූහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවතානං අභිධම්මපිටකං දෙසෙන්තෙන අභිධම්මපිටකෙ පූරිමානි පඤ්චප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං ඡට්ඨං යමකප්පකරණං මූලයමකං ඛන්ධයමකං ආයතනයමකං ධාතුයමකං සච්චයමකං සඞ්ඛාරයමකං අනුසයයමකං චිත්තයමකං ධම්මයමකං ඉන්ද්‍රියයමකන්ති දස යමකප්පකරණානි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: Venerable sir, by the Blessed One, who has transcended the sphere of Yama, at the conclusion of the twin miracle, having gone to the Tāvatiṃsa deva world and there teaching the Abhidhamma Piṭaka to the deities who had gathered from ten thousand world-systems, after teaching the first five treatises in the Abhidhamma Piṭaka, he then taught the sixth treatise, the Yamaka, analyzing and explaining in detail the ten Yamaka treatises: the Root Yamaka, the Aggregate Yamaka, the Sense-Base Yamaka, the Element Yamaka, the Truth Yamaka, the Formation Yamaka, the Underlying Tendency Yamaka, the Mind Yamaka, the Dhamma Yamaka, and the Faculty Yamaka.

මූලයමක

The Root Yamaka

පුච්ඡා – කථඤ්චාවුසො [Pg.86] තත්ථ භගවතා පඨමං මූලයමකං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: And how, friend, was the first Root Yamaka analyzed and taught in detail there by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා. යෙ වා පන කුසලමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා. යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලෙන එකමූලා. යෙ වා [Pg.87] පන කුසලමූලෙන එකමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා. යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා. යෙ වා පන කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලාති එවමාදිනා භන්තෙ තත්ථ භගවතා පඨමං මූලයමකං බාවීසතියා ච තිකෙහි දුකසතෙන ච විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: “Whatever wholesome states there are, all of them are rooted in wholesome roots. And whatever are rooted in wholesome roots, all those states are wholesome. Whatever wholesome states there are, all of them are of one root with a wholesome root. And whatever are of one root with a wholesome root, all those states are wholesome. Whatever states are of one root with a wholesome root, all those states are mutually rooted with a wholesome root. And whatever are mutually rooted with a wholesome root, all those states are wholesome.” In this way, venerable sir, the first Root Yamaka was explained in detail there by the Blessed One with twenty-two triads and one hundred dyads.

යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා.

Whatever wholesome states there are, all of them are rooted in wholesome roots.

යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලාති, තීණෙව කුසලමූලානි අවසෙසා කුසලා ධම්මා, න කුසලමූලා, යෙ වා පන කුසලමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලාති, ආමන්තා –

“Are all wholesome states wholesome roots?” “Only three are wholesome roots; the remaining wholesome states are not wholesome roots.” “But whatever are wholesome roots, are all those states wholesome?” “Yes.”

ඛන්ධයමක

The Aggregate Yamaka

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.88] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දුතියං ඛන්ධයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka, how was the second, the Aggregate Yamaka, explained in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දුතියං ඛන්ධයමකං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූපං. වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, වෙදනාක්ඛන්ධො වෙදනා. සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඤ්ඤා. සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරා. විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණ’’න්ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි වාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the sixth book, the Yamaka, the second, the Aggregate Yamaka, was explained in detail by the Blessed One with three sections—the designation section, the occurrence section, and the full understanding section—beginning thus: “The five aggregates—the form aggregate, the feeling aggregate, the perception aggregate, the formations aggregate, the consciousness aggregate. Form is the form aggregate, the form aggregate is form. Feeling is the feeling aggregate, the feeling aggregate is feeling. Perception is the perception aggregate, the perception aggregate is perception. Formations are the formations aggregate, the formations aggregate are formations. Consciousness is the consciousness aggregate, the consciousness aggregate is consciousness.”

ආයතනයමක

The Sense-Base Yamaka

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.89] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ තතියං ආයතනයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka, how was the third, the Sense-Base Yamaka, explained in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ තතියං ආයතනයමකං ‘‘ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මනායතනං ධම්මායතනං. චක්ඛු චක්ඛායතනං, චක්ඛායතනං චක්ඛු. සොතං සොතායතනං, සොතායතනං සොත’’න්ති එවමාදිනා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි වාරෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the sixth book, the Yamaka, the third, the Sense-Base Yamaka, was explained in detail by the Blessed One with three sections known as the designation section, the occurrence section, and the full understanding section, beginning thus: “Twelve sense bases—the eye-base, ear-base, nose-base, tongue-base, body-base, form-base, sound-base, smell-base, taste-base, tangible-object-base, mind-base, and mind-object-base. The eye is the eye-base, the eye-base is the eye. The ear is the ear-base, the ear-base is the ear…”

ධාතුයමක

The Element Yamaka

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.90] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු චතුත්ථං ධාතුයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka, among the ten Yamakas, how did the Blessed One explain in detail the fourth, the Element Yamaka?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.91] භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු චතුත්ථං ධාතුයමකං ‘‘අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු ධම්මධාතූ’’ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the sixth book, the Yamaka, among the ten Yamakas, the fourth, the Element Yamaka, was explained in detail by the Blessed One with three great sections known as the designation section, the occurrence section, and the full understanding section, beginning thus: “The eighteen elements—the eye-element, ear-element, nose-element, tongue-element, body-element, form-element, sound-element, smell-element, taste-element, tangible-object-element, eye-consciousness-element, ear-consciousness-element, nose-consciousness-element, tongue-consciousness-element, body-consciousness-element, mind-element, mind-consciousness-element, and mind-object-element.”

සච්චයමක

The Truth Yamaka

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.92] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු පඤ්චමං සච්චයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka, among the ten Yamakas, how did the Blessed One explain in detail the fifth, the Truth Yamaka?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු පඤ්චමං සච්චයමකං ‘‘චත්තාරි සච්චානි – දුක්ඛසච්චං සමුදයසච්චං නිරොධසච්චං මග්ගසච්චං. දුක්ඛං දුක්ඛසච්චං, දුක්ඛසච්චං දුක්ඛං. සමුදයො සමුදයසච්චං, සමුදයසච්චං සමුදයො. නිරොධො නිරොධසච්චං, නිරොධසච්චං නිරොධො. මග්ගො මග්ගසච්චං, මග්ගසච්චං මග්ගො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the sixth book, the Yamaka, among the ten Yamakas, the fifth, the Truth Yamaka, was explained in detail by the Blessed One, beginning thus: “The four truths—the truth of suffering, the truth of origin, the truth of cessation, and the truth of the path. Suffering is the truth of suffering, the truth of suffering is suffering. Origin is the truth of origin, the truth of origin is origin. Cessation is the truth of cessation, the truth of cessation is cessation. The path is the truth of the path, the truth of the path is the path.”

සඞ්ඛාරයමක

The Formations Yamaka

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.93] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු ඡට්ඨං සඞ්ඛාරයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka, among the ten Yamakas, how did the Blessed One explain in detail the sixth, the Formations Yamaka?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු ඡට්ඨං සඞ්ඛාරයමකං ‘‘තයො සඞ්ඛාරා – කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො[Pg.94], චිත්තසඞ්ඛාරො. අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරො, විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරා, සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චිත්තසඞ්ඛාරො ඨපෙත්වා විතක්කවිචාරෙ සබ්බෙපි චිත්තසම්පයුත්තකා ධම්මා චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, the sixth is the Formations-Pair. "There are three formations: bodily formation, verbal formation, and mental formation. In-breath and out-breath are bodily formation; initial and sustained thought are verbal formation; perception and feeling, and all mental concomitants apart from initial and sustained thought, are mental formation." In this way, the Blessed One has taught it, having explained it in detail through the three great sections: the section on designation, the section on occurrence, and the section on full understanding.

අනුසයයමක

The Latent Tendencies Dyad

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.95] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු සත්තමං අනුසයයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question – Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, how has the Blessed One explained in detail the seventh, the Latent Tendencies Dyad?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු සත්තමං අනුසයයමකං ‘‘සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො භවරාගානුසයො අවිජ්ජානුසයො. කත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙති, කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතී’’ති එවමාදිනා භගවතා උප්පත්තිට්ඨානවාර අනුසයවාර සානුසයවාර පජහනවාර පරිඤ්ඤාවාර පහීනවාර උප්පජ්ජනවාර ධාතුවාරසඞ්ඛාතෙහි අට්ඨහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, the seventh is the Latent Tendencies Dyad. "There are seven latent tendencies: the latent tendency of sensual desire, the latent tendency of aversion, the latent tendency of conceit, the latent tendency of views, the latent tendency of doubt, the latent tendency of craving for existence, and the latent tendency of ignorance. Where does the latent tendency of sensual desire lie latent? In the desire realm, in two feelings, there the latent tendency of sensual desire lies latent." Thus, it has been taught by the Blessed One, who explained it in detail through eight great sections: the section on the place of arising, the section on latent tendencies, the section on associated latent tendencies, the section on abandoning, the section on full understanding, the section on what is abandoned, the section on arising, and the section on elements.

චිත්තයමක

The Mind Dyad

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.96] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු අට්ඨමං චිත්තයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question – Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, how has the Blessed One expounded in detail the eighth, the Mind Dyad?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු අට්ඨමං චිත්තයමකං ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති න උප්පජ්ජිස්සති. යස්ස වා පන චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති න උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති න නිරුජ්ඣතී’’ති එවමාදිනා භගවතා සුද්ධචිත්තසාමඤ්ඤසුත්තන්තචිත්තමිස්සකවිසෙසඅභිධම්මචිත්තමිස්සකවිසෙස- සඞ්ඛාතෙහි තීහි මහානයෙති විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, the eighth is the Mind Dyad: "For whomsoever a mind arises but does not cease, for them will a mind cease but not arise? Or for whomsoever a mind will cease but not arise, for them does a mind arise but not cease?" Thus, the Blessed One has expounded it in detail through three great methods: the pure mind method, the special method mixed with mind from the suttas, and the special method mixed with mind from the Abhidhamma.

ධම්මයමක

The Dhamma Dyad

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.98] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු නවමං ධම්මයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question – Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, how has the Blessed One expounded in detail the ninth, the Dhamma Dyad?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු නවමං ධම්මයමකං ‘‘කුසලා කුසලා ධම්මා, කුසලා ධම්මා කුසලා. අකුසලා අකුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා අකුසලා. අබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ධම්මා අබ්‍යාකතා’’ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාරපවත්තිවාරපරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, the ninth is the Dhamma Dyad. The Blessed One explained it in detail through the three great sections—the designation section, the occurrence section, and the full understanding section—beginning thus: "Wholesome states are wholesome; wholesome states are wholesome. Unwholesome states are unwholesome; unwholesome states are unwholesome. Indeterminate states are indeterminate; indeterminate states are indeterminate."

ඉන්ද්‍රියයමක

The Faculty Dyad

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.99] ආවුසො ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු දසමං ඉන්ද්‍රියයමකං භගවතා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question – Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, how was the tenth, the Faculty Dyad, expounded in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඡට්ඨෙ යමකප්පකරණෙ දසසු යමකෙසු දසමං ඉන්ද්‍රියයමකං ‘‘බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති එවමාදිනා භගවතා පණ්ණත්තිවාර පවත්තිවාර පරිඤ්ඤාවාරසඞ්ඛාතෙහි තීහි මහාවාරෙහි විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the sixth book, the Yamaka treatise, among the ten Yamakas, the tenth is the Faculty Dyad. The Blessed One explained it in detail through the three great sections—the designation section, the occurrence section, and the full understanding section—beginning thus: "There are twenty-two faculties: the eye faculty, the ear faculty, the nose faculty, the tongue faculty, the body faculty, the feminine faculty, the masculine faculty, the life faculty, the mind faculty, the pleasure faculty, the pain faculty, the joy faculty, the displeasure faculty, the equanimity faculty, the faith faculty, the energy faculty, the concentration faculty, the wisdom faculty, the faculty of 'I will know what has not yet been known,' the faculty of final knowledge, and the faculty of one who has known."

අතීතවාර

The Past Section

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.100] ආවුසො ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅතීතවාරො භගවතා කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question – Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Faculty Dyad, among the three great sections, how was the section on past arising within the occurrence section expounded in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.101] භන්තෙ ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅතීතවාරො ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිත්ත, තස්ස සොතින්ද්‍රියං, ඝානින්ද්‍රියං, ජිව්හින්ද්‍රියං, කායින්ද්‍රියං, ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියං, ජීවිතින්ද්‍රියං, සොමනස්සින්ද්‍රියං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං, සද්ධින්ද්‍රියං, වීරියින්ද්‍රියං, සතින්ද්‍රියං, සමාධින්ද්‍රියං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියං, උප්පජ්ජිත්ථාති, ආමන්තා. යස්ස වා පන මනින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිත්ථාති, ආමන්තා’’ති එවමාදිනා භගවතා විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Faculty Dyad, among the three great sections, within the occurrence section, the section on past arising was expounded by the Blessed One thus: "For one for whom the eye faculty arose, did the ear faculty, nose faculty, tongue faculty, body faculty, feminine faculty, masculine faculty, life faculty, faculty of joy, faculty of equanimity, faculty of faith, faculty of energy, faculty of mindfulness, faculty of concentration, faculty of wisdom, and the mind faculty arise? Yes. Or, for one for whom the mind faculty arose, did the eye faculty arise? Yes."

උප්පාදඅනාගතවාර

The Section on Future Arising

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.103] ආවුසො ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅනාගතවාරො භගවතා කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question – Friend, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Faculty Dyad, among the three great sections, how was the section on future arising within the occurrence section expounded in detail by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ ඉන්ද්‍රියයමකෙ තීසු මහාවාරෙසු පවත්තිවාරෙ උප්පාදඅනාගතවාරො ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, ආමන්තා. යස්ස වා පන සොතින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති ආමන්තා. යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ඝානින්ද්‍රියං, ජිව්හින්ද්‍රියං, කායින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං කායින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, ඉතරෙසං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති කායින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Faculty Dyad, among the three great sections, within the occurrence section, the section on future arising was expounded by the Blessed One thus: "For one for whom the eye faculty will arise, will the ear faculty arise? Yes. Or, for one for whom the ear faculty will arise, will the eye faculty arise? Yes. For one for whom the eye faculty will arise, will the nose faculty, the tongue faculty, and the body faculty arise? For those who, having been reborn in the Form Realm, will attain final Nibbāna, their eye faculty will arise, but their body faculty will not arise; for others, both their eye faculty and their body faculty will arise." In this way, the Blessed One taught, having explained it in detail by making distinctions.

යස්ස [Pg.105] චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති. යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යෙ ච පුරිසා එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, ඉතරෙසං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති ඉත්ථින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති.

For one for whom the eye faculty will arise, will the feminine faculty arise? For those who, having been reborn in the Form Realm, will attain final Nibbāna, and for men who in that same state of being will attain final Nibbāna after a few more existences, their eye faculty will arise, but their feminine faculty will not arise. For others, both their eye faculty and their feminine faculty will arise.

යස්ස [Pg.106] චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, යෙ රූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, යා ච ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තෙසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති.

For one for whom the eye faculty will arise, will the masculine faculty arise? For those who, having been reborn in the Form Realm, will attain final Nibbāna, and for women who in that same state of being will attain final Nibbāna after a few more existences, their eye faculty will arise, but their masculine faculty will not arise. For others, both their eye faculty and their masculine faculty will arise.

යස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතීති, යා ඉත්ථියො එතෙනෙව භාවෙන කතිචි භවෙ දස්සෙත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තාසං [Pg.107] ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති, නො ච තාසං පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසං තෙසං ඉත්ථින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච උප්පජ්ජිස්සති.

For one in whom the femininity faculty will arise, will the masculinity faculty arise? For those women who, after manifesting a few existences in that same condition, will attain final Nibbāna, the femininity faculty will arise, but the masculinity faculty will not arise for them. For the rest, both the femininity faculty and the masculinity faculty will arise.

පට්ඨාන

Paṭṭhāna

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.109] භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිසම්බුද්ධකාලතො සත්තමවස්සෙ මනුස්සලොකෙ යමකපාටිහීරං දස්සෙත්වා තදනන්තරං තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා තත්ථ පණ්ඩුකම්බලසිලායං සන්නිසීදිත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං අභිධම්මදෙසනං දෙසෙන්තෙන යාව යමකප්පකරණා පුරිමානි ඡ අභිධම්මප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං කිංනාම පකරණං දෙසිතං.

Question – Friend, in the seventh year after his supreme enlightenment, the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, who knows and sees, displayed the Twin Miracle in the human world. Then, immediately afterward, he went to the Tāvatiṃsa deva realm and sat on the Paṇḍukambala stone. There, while teaching the Abhidhamma to the devas who had gathered from the ten thousand world-systems, he taught the six earlier Abhidhamma treatises up to the Yamaka treatise. After that, what treatise was taught next?

විස්සජ්ජනා – තෙන භන්තෙ භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිසම්බුද්ධකාලතො සත්තමෙ වස්සෙ මනුස්සලොකෙ සාවත්ථියං කණ්ඩම්බමූලෙ යමකපාටිහීරං දස්සෙත්වා තදනන්තරං තාවතිංසදෙවලොකං ගන්ත්වා තත්ථ පණ්ඩුකම්බලසිලායං සන්නිපතිත්වා දසහි චක්කවාළසහස්සෙහි ආගම්ම සන්නිසින්නානං දෙවානං අභිධම්මදෙසනං දෙසෙන්තෙන පුරිමානි ඡ අභිධම්මප්පකරණානි දෙසෙත්වා තදනන්තරං අනන්තනයසමන්තපට්ඨානං නාම සත්තමං මහාපකරණං දෙසිතං.

Response – Venerable sir, by the Blessed One, the knower, the seer, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, in the seventh year after his supreme enlightenment, having displayed the Twin Miracle at the foot of the Kaṇḍamba tree at Sāvatthī in the human world, thereafter going to the Tāvatiṃsa deva world, there, having assembled on the Paṇḍukambala stone with the devas who had come from ten thousand world-systems and were seated, while teaching them the Abhidhamma, after teaching the first six Abhidhamma treatises, he then taught the seventh great treatise called the Anantanayasamantapaṭṭhāna.

පුච්ඡා – තං [Pg.110] පනෙතං ආවුසො පට්ඨානං කෙනට්ඨෙන පට්ඨානන්ති වුච්චති.

Question – Friend, for what reason is that Paṭṭhāna called Paṭṭhāna?

විස්සජ්ජනා – තං පනෙතං භන්තෙ පට්ඨානං නානප්පකාරපච්චයට්ඨෙන විභජනට්ඨෙන පට්ඨිතට්ඨෙන ච පට්ඨානන්ති වුච්චති.

Response – Venerable sir, that Paṭṭhāna is called Paṭṭhāna by reason of its various kinds of conditions, by reason of its analysis, and by reason of its being established.

පුච්ඡා – තඤ්චාවුසො [Pg.111] භගවතා පට්ඨානමහාපකරණං දෙසෙන්තෙන කතිහි වාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතං.

Question – And, friend, when the Blessed One taught that great treatise, the Paṭṭhāna, into how many sections did he divide and teach it?

විස්සජ්ජනා – තං ඛො භන්තෙ භගවතා පට්ඨානමහාපකරණං දෙසෙන්තෙන මාතිකානික්ඛෙපවාරසඞ්ඛාතො පච්චයුද්දෙසො පච්චයනිද්දෙසො මහාවාරෙති ද්වීහි පරිච්ඡෙදවාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතං.

Response – Venerable sir, that Paṭṭhāna, the great treatise, was taught by the Blessed One dividing it into two sections: the section called the establishment of the matrix (Mātikānikkhepavāra), which includes the enumeration of conditions (Paccayuddesa) and the definition of conditions (Paccayaniddesa), and the great chapter (Mahāvāra).

පුච්ඡා – තෙසු [Pg.112] ආවුසො වාරෙසු පඨමෙ මාතිකානික්ඛෙපවාරෙ පච්චයුද්දෙසවාරො භගවතා කථං දෙසිතො.

Question – Friend, among those sections, how did the Blessed One teach the Paccayuddesavāra in the first section, the Mātikānikkhepavāra?

විස්සජ්ජනා – තෙසු භන්තෙ ද්වීසු පරිච්ඡෙදවාරෙසු පඨමෙ මාතිකානික්ඛෙපවාරෙ පච්චයුද්දෙසෙ හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො…පෙ… අවිගතපච්චයො’’ති. එවං ඛො භන්තෙ භගවතා විභජිත්වා දෙසිතො.

Response – Venerable sir, among those two divisions, in the first division, the Mātikānikkhepavāra, in the Paccayuddesa: the root condition (hetupaccayo), the object condition (ārammaṇapaccayo), the dominance condition (adhipatipaccayo), the immediately contiguous condition (anantarapaccayo), the contiguity condition (samanantarapaccayo), the co-nascence condition (sahajātapaccayo), the mutuality condition (aññamaññapaccayo), the dependence condition (nissayapaccayo)… up to the non-disappearance condition (avigatapaccayo). Thus, venerable sir, it was taught by the Blessed One by analyzing.

පුච්ඡා – තදනන්තරං [Pg.113] පන ආවුසො පච්චයනිද්දෙසවාරො භගවතා කථං විභජිත්වා දෙසිතො.

Question – Then, friend, how did the Blessed One analyze and teach the subsequent section, the exposition of conditions?

විස්සජ්ජනා – තදනන්තරං පන භන්තෙ පච්චයනිද්දෙසවාරො ‘‘හෙතුපච්චයොති – හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණපච්චයොති – රූපාරම්මණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. සද්ධායතනං සොතවිඤ්ඤාණධාතුයා…. ගන්ධායතනං ඝානවිඤ්ඤාණධාතුයා…. රසායතනං ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතුයා…. ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. යං යං ධම්මං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විභජිත්වා දෙසිතො.

Response – Then, venerable sir, immediately following that, the section on the exposition of conditions: "Root condition—roots are a condition by root condition for associated states and for material phenomena originating from them. Object condition—visible form is a condition by object condition for the eye-consciousness element and for associated states. The sound base is a condition by object condition for the ear-consciousness element… The smell base is a condition by object condition for the nose-consciousness element… The taste base is a condition by object condition for the tongue-consciousness element… The tangible base is a condition by object condition for the body-consciousness element and for associated states. The visible form base, sound base, smell base, taste base, and tangible base are conditions by object condition for the mind element and for associated states. All phenomena are conditions by object condition for the mind-consciousness element and for associated states. Whatever phenomena are taken as objects, and whatever mental and associated phenomena arise in dependence on them, those phenomena are conditions by object condition for those phenomena." Thus, the Blessed One analyzed and taught in detail.

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.114] සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තමෙ මහාපකරණෙ ද්වීසු පධානවාරෙසු දුතියෙ මහාවාරෙ කති ඨානානි විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question – Therefore, friend… in the seventh great treatise of the Abhidhamma Piṭaka, in the second great section of the two primary sections, how many topics were analyzed and taught by the Perfectly Enlightened One?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ ද්වීසු පධානපරිච්ඡෙදවාරෙසු දුතියෙ මහාවාරෙ ධම්මානුලොමෙ ඡ පට්ඨානානි, තථා ධම්මපච්චනීයෙ ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ ධම්මපච්චනීයානුලොමෙති චතුවීසති පට්ඨානානි භගවතා විභජිත්වා දෙසිතානි.

Response – Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the seventh of the seven treatises, in the great treatise, the Anantanayasamantapaṭṭhāna, in the two principal sectional divisions, in the second major section, six conditional relations in the direct order of phenomena, and similarly twenty-four conditional relations in the reverse order of phenomena, the direct-reverse order of phenomena, and the reverse-direct order of phenomena, were analyzed and taught by the Blessed One.

ධම්මානුලොම තිකපට්ඨාන

The Direct Method of the Triads

පුච්ඡා – තෙසුපි [Pg.116] ආවුසො චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතිතිකා භගවතා කතිහි වාරෙහි විභජිත්වා දෙසිතා.

Question – Friend, among those twenty-four conditional relations, in the first direct method of the triadic conditional relations, by how many ways were the twenty-two triads analyzed and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – තෙසු භන්තෙ චතුවීසතියා මහාපට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතිතිකා පටිච්චවාරො සහජාතවාරො පච්චයවාරො නිස්සයවාරො සංසට්ඨවාරො සම්පයුත්තවාරො පඤ්හාවාරොති සත්තහි සත්තහි වාරෙහි විභජිත්වා භගවතා දෙසිතා.

Response – Venerable sir, among those twenty-four great conditional relations, in the first direct method of the triadic conditional relations, the twenty-two triads were analyzed and taught by the Blessed One by means of seven sections each: the Conditionality section, the Co-nascence section, the Condition section, the Dependence section, the Association section, the Conjunction section, and the Question section.

කුසලතික පටිච්චවාර

The Conditionality Section of the Wholesome Triad

පුච්ඡා – තෙසු [Pg.117] චාවුසො ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු පඨමො පටිච්චමහාවාරො භගවතා කථං විභජිත්වා දෙසිතො.

Question – Friend, among those twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the seven great sections, how was the first great Conditionality section analyzed and taught by the Blessed One?

විස්සජ්ජනා – තෙසු භන්තෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු පඨමො පටිච්චමහාවාරො සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලා ච අබ්‍යාකතා ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා. සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අකුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජෙය්‍යුං හෙතුපච්චයා’’ති එවමාදිනා පුච්ඡාවාරෙන ච. ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච. ‘‘හෙතුයා නව, ආරම්මණෙ තීණි, අධිපතියා නව, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ තීණි, සහජාතෙ නව, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණි, නිස්සයෙ නව, උපනිස්සයෙ තීණි, පුරෙජාතෙ තීණි, ආසෙවනෙ තීණි, කම්මෙ නව, විපාකෙ එකං, ආහාරෙ ඣානෙ ඉන්ද්‍රියෙ [Pg.118] මග්ගෙ නව, සම්පයුත්තෙ තීණි, විප්පයුත්තෙ අත්ථියා නව, නත්ථියා විගතෙ තීණි, අවිගතෙ නවා’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, among those twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the seven great sections, the first great section on dependent origination: “It may be that a wholesome phenomenon arises dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. It may be that an unwholesome phenomenon arises dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. It may be that an indeterminate phenomenon arises dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. It may be that wholesome and indeterminate phenomena arise dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. It may be that unwholesome and indeterminate phenomena arise dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. It may be that wholesome and unwholesome phenomena arise dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. It may be that wholesome, unwholesome, and indeterminate phenomena arise dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition”—and so on, by way of the question section. “A wholesome phenomenon arises dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. Dependent on one wholesome aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; dependent on two aggregates, two aggregates arise. An indeterminate phenomenon arises dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. Dependent on wholesome aggregates, mind-originated materiality arises. Wholesome and indeterminate phenomena arise dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition. Dependent on one wholesome aggregate, three aggregates and mind-originated materiality arise; dependent on three aggregates, one aggregate and mind-originated materiality arise; dependent on two aggregates, two aggregates and mind-originated materiality arise”—and so on, by way of the reply section. “By root condition, nine; by object condition, three; by dominance condition, nine; by contiguity condition and immediate contiguity condition, three; by co-nascence condition, nine; by reciprocity condition, three; by dependence condition, nine; by strong dependence condition, three; by pre-nascence condition, three; by repetition condition, three; by kamma condition, nine; by result condition, one; by nutriment, jhāna, faculty, and path conditions, nine; by association condition, three; by dissociation and presence conditions, nine; by absence and disappearance conditions, three; by non-disappearance condition, nine”—and so on, by way of the enumeration section, was extensively analyzed and taught by the Blessed One.

සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා.

It may be that a wholesome phenomenon arises dependent on a wholesome phenomenon by way of root condition.

කුසලතික සහජාතවාර

The Co-nascence Section of the Wholesome Triad

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.119] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු දුතියො සහජාතවාරො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, how was the second, the Co-nascence Section, extensively analyzed and taught by that Blessed One, the Perfectly Self-Enlightened One, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Great Treatise, among the twenty-four conditional relations, in the first, the conditional relation of the positive method, among the twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the seven great sections?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ අනන්තනයපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු දුතියො සහජාතාවාරො ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතා තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ සහජාතො එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ සහජාතා ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලෙ ඛන්ධෙ සහජාතං චිත්තසමුට්ඨානං රූපං. කුසලං ධම්මං සහජාතො කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං ඛන්ධං සහජාතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, තයො ඛන්ධෙ සහජාතො එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, ද්වෙ ඛන්ධෙ චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච. හෙතුයා නව, ආරම්මණෙ තීණි, අධිපතියා නව, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ තීණී’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච වාචනාමග්ගතො ද්වීහි වාරෙහි පටිමණ්ඩිත්වා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the Great Treatise on the Method of Infinite Ways of Conditional Relations, among the twenty-four conditional relations, in the first, the conditional relation of the positive method, among the twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the seven great sections, the second, the Co-nascence Section: “Co-nascent with a wholesome phenomenon, a wholesome phenomenon arises by way of root condition. Co-nascent with one wholesome aggregate, three aggregates arise; co-nascent with three aggregates, one aggregate arises; co-nascent with two aggregates, two aggregates arise. Co-nascent with a wholesome phenomenon, an indeterminate phenomenon arises by way of root condition. Co-nascent with the wholesome aggregates, mind-originated materiality arises. Co-nascent with a wholesome phenomenon, wholesome and indeterminate phenomena arise by way of root condition. Co-nascent with one wholesome aggregate, three aggregates and mind-originated materiality arise; co-nascent with three aggregates, one aggregate and mind-originated materiality arise; co-nascent with two aggregates, two aggregates and mind-originated materiality arise”—and so on, by way of the reply section. “By root condition, nine; by object condition, three; by dominance condition, nine; by contiguity condition and immediate contiguity condition, three”—and so on, by way of the enumeration section, adorned with two sections from the path of recitation, was extensively analyzed and taught by the Blessed One.

කුසලතික පච්චයවාර

The Condition Section of the Wholesome Triad

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.121] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු තතියො පච්චයවාරො කථං විභජිත්වා විත්ථාරෙන දෙසිතො.

Question: Friend, how was the third, the Condition Section, analyzed in detail and taught by that Blessed One, the Perfectly Self-Enlightened One, in the Great Treatise, the Paṭṭhāna, among the twenty-four conditional relations, in the first, the conditional relation of the positive method, among the twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the seven great sections?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ බාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු තතියො පච්චයවාරො ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, සියා කුසලං ධම්මං පච්චයා අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා, සියා කුසලං ධම්මං පච්චයා අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එවමාදිනා පුච්ඡාවාරෙන ච. ‘‘කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං ඛන්ධං පච්චයා තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පච්චයා එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පච්චයා ද්වෙ ඛන්ධා’’ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච. ‘‘හෙතුයා සත්තරස, ආරම්මණෙ සත්ත, අධිපතියා සත්තරස, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ සත්ත, සහජාතෙ සත්තරස. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ සත්තා’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච. පච්චයානුලොම පච්චය පච්චනිය පච්චයානුලොම පච්චනීය පච්චය පච්චනීයානුලොමසඞ්ඛාතෙහි [Pg.122] චතූහි නයෙහි විභජිත්වා භගවතා දෙසිතො.

Reply: Venerable sir, in the Abhidhamma Piṭaka, in the seventh of the seven treatises, in the great treatise called the Anantanayasamantapaṭṭhāna, among the twenty-four conditional relations, in the first, the conditional relation of the positive method, among the twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the third of the seven great sections, the Condition Section: “It may be that due to a wholesome phenomenon, a wholesome phenomenon arises by way of root condition; it may be that due to a wholesome phenomenon, an unwholesome phenomenon arises by way of root condition; it may be that due to a wholesome phenomenon, an indeterminate phenomenon arises by way of root condition”—and so on, by way of the question section. “Due to a wholesome phenomenon, a wholesome phenomenon arises by way of root condition; due to one wholesome aggregate, three aggregates arise; due to three aggregates, one aggregate arises; due to two aggregates, two aggregates arise”—and so on, by way of the reply section. “By root condition, seventeen; by object condition, seven; by dominance condition, seventeen; by contiguity and immediate contiguity condition, seven; by co-nascence condition, seventeen; by reciprocity condition, seven”—and so on, by way of the enumeration section. It was taught by the Blessed One, having been analyzed by the four methods known as the positive method of condition, the negative method of condition, the positive-negative method of condition, and the negative-positive method of condition.

කුසලං ධම්මං පච්චයා කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පච්චයා තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පච්චයා එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පච්චයා ද්වෙ ඛන්ධා- ….

Due to a wholesome phenomenon, a wholesome phenomenon arises by way of root condition. Due to one wholesome aggregate, three aggregates arise; due to three aggregates, one aggregate arises; due to two aggregates, two aggregates arise—...

පඤ්හාවාර

The Question Section

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.123] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තසු මහාපකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමො පඤ්හාවාරො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, how was the seventh, the Question Section, analyzed in detail and taught by that Blessed One, the Perfectly Self-Enlightened One, in the Abhidhamma Piṭaka, in the seventh of the seven great treatises, the Great Treatise, the Paṭṭhāna, among the twenty-four conditional relations, in the first, the conditional relation of the positive method, among the twenty-two triads, in the first wholesome triad, in the seven great sections?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමො පඤ්හාවාරො ‘‘සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. සියා කුසලො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. සියා කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස [Pg.124] ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා පුච්ඡාවාරෙන ච. ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා විස්සජ්ජනාවාරෙන ච ‘‘හෙතුයා සත්ත, ආරම්මණෙ නව, අධිපතියා දස, අනන්තරෙ සමනන්තරෙ සත්ත, සහජාතෙ නව, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණි, නිස්සයෙ තෙරස, උපනිස්සයෙ නව, පුරෙජාතෙ පච්ඡාජාතෙ ආසෙවනෙ තීණි, කම්මෙ සත්ත, විපාකෙ එකං. ආහාරෙ ඉන්ද්‍රියෙ ඣානෙ මග්ගෙ සත්ත, සම්පයුත්තෙ තීණි, විප්පයුත්තෙ පඤ්ච, අත්ථියා තෙරස, නත්ථියා විගතෙ සත්ත, අවිගතෙ තෙරසා’’ති එවමාදිනා සඞ්ඛ්‍යාවාරෙන ච පච්චයානුලොමපච්චයපච්චනීයපච්චයානුලොමපච්චනීයපච්චයපච්චනීයානුලොමසඞ්ඛාතෙහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the seventh of the seven treatises, in the great treatise called the Anantanayasamantapaṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānulomapaṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the Kusalattika, in the seventh of the seven great chapters, the Question Chapter: "May a wholesome phenomenon be a condition for a wholesome phenomenon by way of root condition? May a wholesome phenomenon be a condition for an unwholesome phenomenon by way of root condition? May a wholesome phenomenon be a condition for an indeterminate phenomenon by way of root condition?" and so on, by the Question Chapter; and, "A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of root condition; wholesome roots are a condition for the associated aggregates by way of root condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of root condition; wholesome roots are a condition for the mind-originated material phenomena by way of root condition," and so on, by the Reply Chapter; and, "By way of root condition, seven; by way of object condition, nine; by way of dominance condition, ten; by way of contiguity and immediacy, seven; by way of co-nascence, nine; by way of reciprocity, three; by way of dependence, thirteen; by way of strong dependence, nine; by way of pre-nascence, post-nascence, and habitual recurrence, three; by way of action, seven; by way of result, one; by way of nutriment, faculty, absorption, and path, seven; by way of association, three; by way of dissociation, five; by way of presence, thirteen; by way of absence and disappearance, seven; by way of non-absence, thirteen," and so on, by the Enumeration Chapter; was taught by the Blessed One, having analyzed it in detail through four methods, namely, condition in the forward order, condition in the reverse order, condition in the forward and reverse order, and condition in the reverse and forward order.

කුසලො [Pg.125] ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො ….

A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of the root condition. Wholesome roots are conditions for associated aggregates by way of the root condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of the root condition. Wholesome roots are conditions for mind-originated material phenomena by way of the root condition. A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon and an indeterminate phenomenon by way of the root condition. Wholesome roots are conditions for associated aggregates and for mind-originated material phenomena by way of the root condition...

විස්සජ්ජනාවාර

The Section on Replies

හෙතුපච්චයවිභඞ්ග

Analysis of the Root Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.126] භගවතා…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු විස්සජ්ජනාවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: How was the Analysis of the Root Condition taught in detail by the Blessed One... in the Abhidhamma Piṭaka, in the seventh of the seven treatises, the great treatise Paṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānuloma Paṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the Wholesome Triad, in the seventh of the seven great chapters, the Question Chapter, in the Reply Chapter among the three chapters designated as the Question Chapter, the Reply Chapter, and the Enumeration Chapter?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ පච්චයානුලොමපච්චයපච්චනීය පච්චයානුලොම පච්චනීයපච්චය පච්චයනීයානුලොමසඞ්ඛාතෙසු චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවාරවිස්සජ්ජනාවාරසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසුපි වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන [Pg.127] පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the seventh of the seven treatises, the great treatise called the Anantanayasamanta Paṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānuloma Paṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the Wholesome Triad, in the seventh of the seven great chapters, the Question Chapter, in the first of the four methods, namely, condition in the forward order, in the second of the three chapters, the Reply Chapter, the Analysis of the Root Condition was taught in detail by the Blessed One, beginning thus: “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of the root condition; wholesome roots are conditions for the associated aggregates by way of the root condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of the root condition; wholesome roots are conditions for mind-originated material phenomena by way of the root condition. A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome and an indeterminate phenomenon by way of the root condition; wholesome roots are conditions for the associated aggregates and for mind-originated material phenomena by way of the root condition.”

… ‘‘කුසලො [Pg.129] ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයත්තකානං ඛන්ධානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ චිත්තසමුට්ඨානං රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’.

... “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of the root condition; wholesome roots are conditions for the associated aggregates by way of the root condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of the root condition; wholesome roots are conditions for mind-originated material phenomena by way of the root condition. A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome and an indeterminate phenomenon by way of the root condition; wholesome roots are conditions for the associated aggregates and for mind-originated material phenomena by way of the root condition.”

ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ග

Analysis of the Object Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මපිටකෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු දුතියො ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: How was the second analysis, the Analysis of the Object Condition, among the twenty-four analyses beginning with the Analysis of the Root Condition, taught in detail by the Blessed One... in the Abhidhamma Piṭaka, in the seventh of the seven treatises, the great treatise Paṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānuloma Paṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the Wholesome Triad, in the seventh of the seven great chapters, the Question Chapter, in the first of the four methods, the forward order of conditions, in the second of the three chapters, the Reply Chapter?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.130] භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ ද්වාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ තීසු ච වාරෙසු දුතියෙ විභඞ්ගවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු දුතියො ආරම්මණපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං පච්චවෙක්ඛති, පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි පච්චවෙක්ඛති, ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං පච්චවෙක්ඛති, සෙක්ඛා ගොත්‍රභුං පච්චවෙක්ඛන්ති, වොදානං පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා කුසලං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, චෙතොපරියඤාණෙන කුසලචිත්තසමඞ්ගිස්ස චිත්තං ජානන්ති, ආකාසානඤ්චායතනකුසලං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්ස, චෙතොපරියඤාණස්ස, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස, යථාකම්මුපගඤාණස්ස, අනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Answer: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the seventh of the seven treatises, the great treatise, the Anantanayasamanta Paṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānuloma Paṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the wholesome triad, in the seventh of the seven great sections, the Question Section, in the first of the four methods, the Positive Method of Conditions, and in the second of the three sections, the Analysis Section, the second of the twenty-four analyses beginning with the analysis of the Root Condition, the analysis of the Object Condition, was taught and explained in detail by the Blessed One, beginning thus: “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of object condition. Having given alms, undertaken the moral precepts, or performed the Uposatha observance, one reflects upon it. One reflects on past good deeds. Having emerged from jhāna, one reflects on the jhāna. The trainees reflect on the change-of-lineage consciousness. They reflect on purification. Having emerged from the path, the trainees reflect on the path. Trainees or worldlings contemplate a wholesome phenomenon as impermanent, as suffering, as non-self. With the knowledge of others' minds, they know the mind of one endowed with wholesome consciousness. The wholesome attainment of the base of boundless space is a condition for the wholesome attainment of the base of boundless consciousness by way of object condition. The wholesome attainment of the base of nothingness is a condition for the wholesome attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception by way of object condition. The wholesome aggregates are a condition for the knowledge of psychic powers, the knowledge of others' minds, the knowledge of recollection of past lives, the knowledge of the passing away and rebirth of beings according to their kamma, and the knowledge of the future, by way of object condition.” In this way and others it was taught and explained in detail by the Blessed One.

අධිපතිපච්චයවිභඞ්ග

The Analysis of the Dominance Condition

පුච්ඡා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.133] ආවුසො සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ පට්ඨානමහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙසු බාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාසඞ්ඛාතෙ විභඞ්ගවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු තතියො අධිපතිපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: In the Abhidhamma Piṭaka, friend, in the seventh of the seven treatises, the great treatise, the Paṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānuloma Paṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the wholesome triad, in the seventh of the seven great sections, the Question Section, in the first of the four methods, the Positive Method of Conditions, in the second of the three sections designated as Question, Answer, and Enumeration, the Analysis Section designated as 'Answer', among the twenty-four analyses beginning with the analysis of the Root Condition, how was the third analysis, the analysis of the Dominance Condition, taught and explained in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ සත්තසු පකරණෙසු සත්තමෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ මහාපකරණෙ චතුවීසතියා පට්ඨානෙසු පඨමෙ ධම්මානුලොමතිකපට්ඨානෙ බාවීසතියා තිකෙසු පඨමෙ කුසලත්තිකෙ සත්තසු මහාවාරෙසු සත්තමෙ පඤ්හාවාරෙ චතූසු නයෙසු පඨමෙ පච්චයානුලොමනයෙ පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු දුතියෙ විස්සජ්ජනාසඞ්ඛාතෙ විභඞ්ගවාරෙ හෙතුපච්චයවිභඞ්ගාදීසු චතුවීසතියා විභඞ්ගෙසු තතියො අධිපතිපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණාධිපති, සහජාතාධිපති. ආරම්මණාධිපති–දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති. පුබ්බෙ සුචිණ්ණානි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, ඣානා වුට්ඨහිත්වා ඣානං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති, සෙක්ඛා ගොත්‍රභුං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, වොදානං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති, සෙක්ඛා මග්ගා වුට්ඨහිත්වා මග්ගං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්ති. සහජාතාධිපති–කුසලාධිපති සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Answer: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir, in the seventh of the seven treatises, the great treatise, the Anantanayasamanta Paṭṭhāna, in the first of the twenty-four conditions, the Dhammānuloma Paṭṭhāna, in the first of the twenty-two triads, the wholesome triad, in the seventh of the seven great sections, the Question Section, in the first of the four methods, the Positive Method of Conditions, in the second of the three sections designated as Question, Answer, and Enumeration, the Analysis Section designated as 'Answer', the third of the twenty-four analyses beginning with the analysis of the Root Condition, the analysis of the Dominance Condition, was taught and explained in detail by the Blessed One, beginning thus: “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of dominance condition. Object-dominance, co-nascent dominance. Object-dominance: having given alms, undertaken the moral precepts, or performed the Uposatha observance, one reflects upon it, regarding it as paramount. One reflects upon past good deeds, regarding them as paramount. Having emerged from jhāna, one reflects on the jhāna, regarding it as paramount. Trainees reflect upon the change-of-lineage consciousness, regarding it as paramount. They reflect upon purification, regarding it as paramount. Trainees, having emerged from the path, reflect upon the path, regarding it as paramount. Co-nascent dominance: wholesome dominance is a condition for the associated aggregates by way of dominance condition.” In this way and others it was taught and explained in detail by the Blessed One.

අනන්තරපච්චයවිභඞ්ග

The Analysis of the Contiguity Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.137] භගවතා…පෙ… චතුත්ථො අනන්තරපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, by that Blessed One... pe... how was the fourth analysis, the analysis of the Contiguity Condition, taught and explained in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… චතුත්ථො අනන්තරපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, පුරිමා පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො. අනුලොමං ගොත්‍රභුස්ස, අනුලොමං වොදානස්ස, ගොත්‍රභු මග්ගස්ස, වොදානං මග්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Answer: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir... pe... the fourth analysis, the analysis of the Contiguity Condition, was taught and explained in detail by the Blessed One, beginning thus: “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of contiguity condition. Preceding wholesome aggregates are a condition for succeeding wholesome aggregates by way of contiguity condition. Adaptation is a condition for change-of-lineage; adaptation is a condition for purification; change-of-lineage is a condition for the path; purification is a condition for the path by way of contiguity condition.” In this way and others it was taught and explained in detail by the Blessed One.

සහජාතපච්චයවිභඞ්ග

The Analysis of the Co-nascent Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.138] ඡට්ඨො සහජාතපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, by that Blessed One... pe... how was the sixth analysis, the analysis of the Co-nascent Condition, taught and explained in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ [Pg.139] භන්තෙ…පෙ… ඡට්ඨො සහජාතපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, කුසලො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, තයො ඛන්ධා එකස්ස ඛන්ධස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, ද්වෙ ද්වින්නං ඛන්ධානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Answer: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir... pe... the sixth analysis, the analysis of the Co-nascent Condition, was taught and explained in detail by the Blessed One, beginning thus: “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of co-nascent condition. One wholesome aggregate is a condition for three aggregates by way of co-nascent condition. Three aggregates are a condition for one aggregate by way of co-nascent condition. Two aggregates are a condition for two aggregates by way of co-nascent condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of co-nascent condition. Wholesome aggregates are a condition for mind-originated matter by way of co-nascent condition.” In this way and others it was taught and explained in detail by the Blessed One.

උපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ග

The Analysis of the Decisive Support Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.140] භගවතා…පෙ… නවමො උපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, by that Blessed One... pe... how was the ninth analysis, the analysis of the Decisive Support Condition, taught and explained in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… නවමො උපනිස්සයපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණූපනිස්සයො, අනන්තරූපනිස්සයො, පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණූපනිස්සයො–දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛති…පෙ…

Answer: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir... pe... the ninth analysis, the analysis of the Decisive Support Condition, was taught and explained in detail by the Blessed One, beginning thus: “A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of decisive support condition. There is object decisive support, contiguity decisive support, and natural decisive support. As to object decisive support: having given alms, undertaken the moral precepts, or performed the Uposatha observance, one reflects upon something, regarding it as paramount... pe...

පකතූපනිස්සයො – සද්ධං [Pg.141] උපනිස්සාය දානං දෙති සීලං සමාදියති උපොසථකම්මං කරොති, ඣානං උප්පාදෙති, විපස්සනං උප්පාදෙති, මග්ගං උප්පාදෙති, අභිඤ්ඤං උප්පාදෙති, සමාපත්තිං උප්පාදෙතී’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

As to natural decisive support: relying on faith, one gives alms, undertakes the moral precepts, performs the Uposatha observance, generates jhāna, generates insight, generates the path, generates higher knowledge, or generates meditative attainments.” In this way and others it was taught and explained in detail by the Blessed One.

පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ග

The Analysis of the Prenascent Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.144] දසමො පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Friend, by that Blessed One... pe... how was the tenth analysis, the analysis of the Prenascent Condition, taught and explained in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… දසමො පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණපුරෙජාතං, වත්ථුපුරෙජාතං. ආරම්මණපුරෙජාතං–අරහා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. ඝානං, ජිව්හං, කායං, රූපෙ, සද්දෙ, ගන්ධෙ, රසෙ, ඵොට්ඨබ්බෙ, වත්ථුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති. දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපං පස්සති, දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණාති, රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස, ගන්ධායතනං ඝානවිඤ්ඤාණස්ස, රසායතනං ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස, ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො. වත්ථුපුරෙජාතං–චක්ඛායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස, සොතායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස, ඝානායතනං ඝානවිඤ්ඤාණස්ස, ජිව්හායතනං ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්ස, කායායතනං කායවිඤ්ඤාණස්ස, වත්ථු විපාකාබ්‍යාකතානං ක්‍රියාබ්‍යාකතානං ඛන්ධානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… the tenth analysis of the prenascent condition: "An indeterminate phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of prenascent condition. There are two types: object-prenascent and base-prenascent. Object-prenascent: An arahant contemplates the eye as impermanent, suffering, and non-self. The nose, tongue, body, forms, sounds, odors, tastes, tangibles, and the base are contemplated as impermanent, suffering, and non-self. With the divine eye, one sees forms; with the divine ear-element, one hears sounds. The form base is a condition for eye-consciousness, the sound base for ear-consciousness, the odor base for nose-consciousness, the taste base for tongue-consciousness, and the tangible base for body-consciousness by way of prenascent condition. Base-prenascent: The eye base is a condition for eye-consciousness, the ear base for ear-consciousness, the nose base for nose-consciousness, the tongue base for tongue-consciousness, the body base for body-consciousness, and the base is a condition for the resultant indeterminate and functional indeterminate aggregates by way of prenascent condition." Thus, the Blessed One has analyzed and taught it in detail.

කම්මපච්චයවිභඞ්ග

Analysis of the Kamma Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.147] භගවතා…පෙ… තෙරසමො කම්මපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Therefore, friend, how has the Blessed One… and so on… analyzed and taught in detail the thirteenth analysis of the kamma condition?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තෙරසමො කම්මපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා චෙතනා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො. සහජාතා, නානාක්ඛණිකා. සහජාතා–කුසලා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. නානාක්ඛණිකා–කුසලා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා චෙතනා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so forth… the thirteenth analysis of the kamma condition: "A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of kamma condition; wholesome volition is a condition for the associated aggregates by way of kamma condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of kamma condition. Co-nascent, non-co-nascent. Co-nascent – wholesome volition is a condition for mind-originated materiality by way of kamma condition. Non-co-nascent – wholesome volition is a condition for resultant aggregates and for kamma-born materiality by way of kamma condition. A wholesome phenomenon is a condition for both a wholesome and an indeterminate phenomenon by way of kamma condition. Wholesome volition is a condition for the associated aggregates and for mind-originated materiality by way of kamma condition." Thus, the Blessed One has analyzed and taught it in detail.

ආහාරපච්චයවිභඞ්ග

Analysis of the Nutriment Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.150] පන්නරසමො ආහාරපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question – Therefore, friend, how was the fifteenth analysis of the nutriment condition analyzed and taught in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… පන්නරසමො ආහාරපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා ආහාරා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො. කුසලා ආහාරා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… the fifteenth analysis of the nutriment condition: "A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of nutriment condition. Wholesome nutriment is a condition for the associated aggregates by way of nutriment condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of nutriment condition. Wholesome nutriment is a condition for mind-originated materiality by way of nutriment condition." Thus, the Blessed One has analyzed and taught it in detail.

ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ග

Analysis of the Faculty Condition

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.151] භගවතා…පෙ… සොළසමො ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ගො කථං විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසිතො.

Question: Therefore, friend, how did the Blessed One… and so on… analyze and teach in detail the sixteenth analysis of the faculty condition?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… සොළසමො ඉන්ද්‍රියපච්චයවිභඞ්ගො ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො, කුසලො ඉන්ද්‍රියා සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො. කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො, කුසලා ඉන්ද්‍රියා චිත්තසමුට්ඨානානං [Pg.152] රූපානං ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… the sixteenth analysis of the faculty condition: "A wholesome phenomenon is a condition for a wholesome phenomenon by way of faculty condition. Wholesome faculties are a condition for the associated aggregates by way of faculty condition. A wholesome phenomenon is a condition for an indeterminate phenomenon by way of faculty condition. Wholesome faculties are a condition for mind-originated materiality by way of faculty condition." Thus, the Blessed One has analyzed and taught it in detail.

සඞ්ඛ්‍යාවාර

Numerical Section

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.154] පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාසඞ්ඛ්‍යාවාරසඞ්ඛාතෙසු තීසු වාරෙසු තතියො සඞ්ඛ්‍යාවාරො කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Question – Therefore, friend… and so on… how was the third numerical section among the three sections consisting of questions, answers, and enumeration, analyzed and taught in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තතියො සඞ්ඛ්‍යාවාරො ‘‘හෙතුයා සත්ත, ආරම්මණෙ නව, අධිපතියා දස, අනන්තර සමනන්තරෙ සත්ත, සහජාතෙ නව, අඤ්ඤමඤ්ඤෙ තීණි, නිස්සයෙ තෙරස, උපනිස්සයෙ නව, පුරෙජාතෙ පච්ඡාජාතෙ ආසෙවනෙ තීණි[Pg.155], කම්මෙ සත්ත, විපාකෙ එකං, ආහාරෙ ඉන්ද්‍රියෙ ඣානෙ මග්ගෙ සත්ත, සම්පයුත්තෙ තීණි, විප්පයුත්තෙ පඤ්ච, අත්ථියා තෙරස, නත්ථියා විගතෙ සත්ත, අවිගතෙ තෙරසා’’ති එවමාදිනා භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතො.

Reply – In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… the third numerical section: "Seven by way of root condition, nine by way of object condition, ten by way of dominance condition, seven by way of contiguity condition and immediate contiguity condition, nine by way of co-nascent condition, three by way of reciprocity condition, thirteen by way of dependence condition, nine by way of strong dependence condition, three by way of prenascent condition, post-nascent condition, and repetition condition, seven by way of kamma condition, one by way of result condition, seven by way of nutriment condition, faculty condition, jhāna condition, and path condition, three by way of association condition, five by way of dissociation condition, thirteen by way of presence condition, seven by way of absence condition and disappearance condition, thirteen by way of non-disappearance condition." Thus, the Blessed One has analyzed and taught it in detail.

හෙතු [Pg.156] සහජාත නිස්සය අත්ථි අවිගතන්ති සත්ත, හෙතු සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය අත්ථි අවිගතන්ති තීණි, හෙතු සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය සම්පයුත්ත අත්ථි අවිගතන්ති තීණි …

By way of root, co-nascent, dependence, presence, and non-disappearance: seven. By way of root, co-nascent, reciprocity, dependence, presence, and non-disappearance: three. By way of root, co-nascent, reciprocity, dependence, association, presence, and non-disappearance: three…

වෙදනාතික පටිච්චවාර

The Section on the Feeling Triad and Dependent Origination

පුච්ඡා – තෙනාවුසො භගවතා…පෙ… පඨමං කුසලත්තිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා තදනන්තරං අවසෙසා වෙදනාත්තිකාදයො එකවීසතිතිකා කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Question: Therefore, friend, by the Blessed One… and so on… after first analyzing and teaching the wholesome triad in detail, how were the remaining twenty-one triads, beginning with the feeling triad, analyzed and taught in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… පඨමං කුසලත්තිකං විත්ථාරතො විභජිත්වා තදනන්තරං අවසෙසා වෙදනාත්තිකාදයො එකවීසතිතිකා [Pg.157] ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, පටිසන්ධික්ඛණෙ සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති එවමාදිනා ච. විපාකං ධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. විපාකං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. විපාකං ධම්මං පටිච්ච නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, විපාකෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං, පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච කටත්තාරූපං, ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති එවමාදිනා ච එකෙකස්මිං තිකෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතා.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, venerable sir… and so forth… First, the Kusalattika was analyzed in detail, and immediately after, the remaining twenty-one Tikas, beginning with the Vedanāttika, were explained: "With a phenomenon associated with pleasant feeling as condition, a phenomenon associated with pleasant feeling arises by way of root condition. With one aggregate associated with pleasant feeling as condition, two aggregates arise; with two aggregates as condition, one aggregate arises. At the moment of rebirth-linking, with one aggregate associated with pleasant feeling as condition, two aggregates arise; with two aggregates as condition, one aggregate arises," and so on. "With a resultant phenomenon as condition, a resultant phenomenon arises by way of root condition. With one resultant aggregate as condition, three aggregates arise; with three aggregates as condition, one aggregate arises; with two aggregates as condition, two aggregates arise. At the moment of rebirth-linking, with one resultant aggregate as condition, three aggregates arise; with three aggregates as condition, one aggregate arises; with two aggregates as condition, two aggregates arise. With a resultant phenomenon as condition, a phenomenon that is neither a result nor productive of a result arises by way of root condition. With resultant aggregates as condition, mind-originated material form arises. At the moment of rebirth-linking, with resultant aggregates as condition, kamma-originated material form arises; with aggregates as condition, the physical basis arises," and so on. In each Tika, the Blessed One explained in detail with seven great analyses, and in each great analysis, with four modes.

දුකපට්ඨාන

The Dyad Paṭṭhāna

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… [Pg.158] තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානාදීසු පඨමං තිකපට්ඨානං දෙසෙත්වා තදනන්තරං දුකපට්ඨානං කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Therefore, friend, …and so on… Among the six Paṭṭhānas, beginning with the Triad Paṭṭhāna and the Paṭṭhānas included within, after the first Triad Paṭṭhāna was taught, how was the Dyad Paṭṭhāna analyzed and taught in detail?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානාදීසු පඨමං තිකපට්ඨානං විභජිත්වා තදනන්තරං දුකපට්ඨානං ‘‘හෙතුං ධම්මං පටිච්ච හෙතු ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, අලොභං පටිච්ච අදොසො අමොහො, අදොසං පටිච්ච අලොභො අමොහො, අමොහං පටිච්ච අලොභො අදොසො. ලොභං පටිච්ච මොහො, මොහං පටිච්ච ලොභො, දොසං පටිච්ච මොහො, මොහං පටිච්ච දොසො’’ති එවමාදිනා ච. සරණං ධම්මං පටිච්ච සරණො දම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, සරණං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. සරණං ධම්මං පටිච්ච අරණො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, සරණො ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං. සරණං ධම්මං පටිච්ච සරණො ච අරණො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. සරණං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච [Pg.159] රූප’’න්ති එවමාදිනා ච. එකෙකස්මිං දුකෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… among the six included Paṭṭhānas, beginning with the Triad Paṭṭhāna, first the Triad Paṭṭhāna was analyzed, and thereafter the Dyad Paṭṭhāna, beginning thus: "Dependent on a root phenomenon, a root phenomenon arises by way of root condition. Dependent on non-greed, non-hatred and non-delusion arise; dependent on non-hatred, non-greed and non-delusion arise; dependent on non-delusion, non-greed and non-hatred arise. Dependent on greed, delusion arises; dependent on delusion, greed arises; dependent on hatred, delusion arises; dependent on delusion, hatred arises," and so on. And: "Dependent on a concomitant phenomenon, a concomitant phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one concomitant aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; dependent on two aggregates, two aggregates arise. Dependent on a concomitant phenomenon, a non-concomitant phenomenon arises by way of root condition. Dependent on concomitant aggregates, mind-originated material form arises. Dependent on a concomitant phenomenon, both concomitant and non-concomitant phenomena arise by way of root condition. Dependent on one concomitant aggregate, three aggregates and mind-originated material form arise; dependent on three aggregates, one aggregate and mind-originated material form arise; dependent on two aggregates, two aggregates and mind-originated material form arise," and so on. In each dyad, it was taught and analyzed in detail by the Blessed One by means of seven great sections each, and in each great section, by means of four methods each.

සරණං ධම්මං පටිච්ච සරණො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, සරණං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ

Dependent on a concomitant phenomenon, a concomitant phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one concomitant aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; two...

ඛන්ධෙ [Pg.160] පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …

Dependent on two aggregates, two aggregates arise...

දුකතිකපට්ඨාන දුකදුකපට්ඨාන

Dyad-Triad Paṭṭhāna, Dyad-Dyad Paṭṭhāna.

පුච්ඡා – තෙනාවුසො…පෙ… තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානෙසු පඨමං තිකපට්ඨානඤ්ච දුතියං දුකපට්ඨානඤ්ච විභජිත්වා තදවසෙසානි දුකතිකපට්ඨානාදීනි චත්තාරො පට්ඨානානි කථං විභජිත්වා දෙසිතානි.

Question: Friend, ...and so on... Among the six included Paṭṭhānas, beginning with the Triad Paṭṭhāna, after the first Triad Paṭṭhāna and the second Dyad Paṭṭhāna were analyzed, how were the remaining four Paṭṭhānas, beginning with the Dyad-Triad Paṭṭhāna, analyzed and taught?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… තිකපට්ඨානාදීසු ඡසු අන්තොගධපට්ඨානෙසු පඨමං තිකපට්ඨානඤ්ච දුතියං දුකපට්ඨානඤ්ච විභජිත්වා තදවසෙසා [Pg.161] දුකතිකපට්ඨානාදයො ‘‘හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච නහෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ච නහෙතු කුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච නහෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතු කුසලො ච නහෙතු කුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා’’ති එවමාදිනා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතානි.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… among the six included Paṭṭhānas, beginning with the Triad Paṭṭhāna, after analyzing the first Triad Paṭṭhāna and the second Dyad Paṭṭhāna, the remaining Paṭṭhānas, beginning with the Dyad-Triad Paṭṭhāna, were analyzed and taught in detail, beginning thus: "Dependent on a root, wholesome phenomenon, a root, wholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on a root, wholesome phenomenon, a rootless, wholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on a root, wholesome phenomenon, both a root, wholesome phenomenon and a rootless, wholesome phenomenon arise by way of root condition. Dependent on a rootless, wholesome phenomenon, a rootless, wholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on a rootless, wholesome phenomenon, a root, wholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on a rootless, wholesome phenomenon, both a root, wholesome phenomenon and a rootless, wholesome phenomenon arise by way of root condition," and so on.

ධම්මපච්චනීයපට්ඨාන

The Negative Paṭṭhāna

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.163] භගවතා…පෙ… පඨමං ධම්මානුලොමපට්ඨානං විභජිත්වා තදනන්තරං දුතියං ධම්මපච්චනීයපට්ඨානං කථං විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, ...and so on... after the Blessed One analyzed the first Positive Paṭṭhāna, how was the second Negative Paṭṭhāna thereafter analyzed and taught?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… පඨමං ධම්මානුලොමපට්ඨානං විභජිත්වා තදනන්තරං දුතියං ධම්මපච්චනීයපට්ඨානං ‘‘නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. අකුසලාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච අකුසලාබ්‍යාකතා තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතු පච්චයා. විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච [Pg.164] රූපං. පටිසන්ධික්ඛණෙ…පෙ… නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා’’ති එවමාදිනා තිකපට්ඨානාදීහි ඡහි අන්තොගධපට්ඨානෙහි එකෙකස්මිඤ්ච තිකපට්ඨානෙ දුකපට්ඨානෙ දුකතිකපට්ඨානෙ තිකදුකපට්ඨානෙ තිකතිකපට්ඨානෙ දුකදුකපට්ඨානෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka, Venerable Sir… and so on… after analyzing the first Positive Paṭṭhāna, thereafter the second Negative Paṭṭhāna was taught, beginning thus: "Dependent on a not-wholesome phenomenon, a not-wholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one unwholesome or indeterminate aggregate, three unwholesome or indeterminate aggregates and mind-originated material form arise. Dependent on three aggregates, one aggregate and mind-originated material form arise. Dependent on two aggregates, two aggregates and mind-originated material form arise. Dependent on a not-wholesome phenomenon, a not-unwholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one resultant-indeterminate or functional-indeterminate aggregate, three aggregates and mind-originated material form arise. Dependent on three aggregates, one aggregate and mind-originated material form arise. Dependent on two aggregates, two aggregates and mind-originated material form arise. At the moment of rebirth-linking… and so on… Dependent on a not-wholesome phenomenon, a not-indeterminate phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one unwholesome aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; dependent on two aggregates, two aggregates arise," and so on. Thus, beginning in this way, it was taught and analyzed in detail by the Blessed One by means of the six included Paṭṭhānas, beginning with the Triad Paṭṭhāna; and in each of the Triad Paṭṭhāna, Dyad Paṭṭhāna, Dyad-Triad Paṭṭhāna, Triad-Dyad Paṭṭhāna, Triad-Triad Paṭṭhāna, and Dyad-Dyad Paṭṭhāna, by means of seven great sections each, and in each great section, by means of four methods each.

ධම්මානුලොමපච්චනීයපට්ඨාන

The Positive-Negative Paṭṭhāna

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.165] භගවතා…පෙ… තතියං ධම්මානුලොමපච්චනීයපට්ඨානං කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, ...and so on... how did the Blessed One analyze and teach in detail the third Positive-Negative Paṭṭhāna?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ…පෙ… තතියං ධම්මානුලොමපච්චනීයපට්ඨානං ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ච නඅබ්‍යාකතො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. කුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච [Pg.166] තයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. කුසලං ධම්මං පටිච්ච නකුසලො ච නඅකුසලො ච ධම්මා උප්පජ්ජන්ති හෙතුපච්චයා. කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූප’’න්ති එවමාදිනා භන්තෙ තිකපට්ඨානාදීහි ඡහි අන්තොගධපට්ඨානෙහි එකෙකස්මිඤ්ච තිකපට්ඨානෙ දුකපට්ඨානෙ තිකදුකපට්ඨානෙ දුකතිකපට්ඨානෙ තිකතිකපට්ඨානෙ දුකදුකපට්ඨානෙ සත්තහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: In the Abhidhamma Piṭaka… and so on… the third Positive-Negative Paṭṭhāna was taught, beginning thus: "Dependent on a wholesome phenomenon, a not-wholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on wholesome aggregates, mind-originated material form arises. Dependent on a wholesome phenomenon, a not-unwholesome phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one wholesome aggregate, three aggregates and mind-originated material form arise. Dependent on three aggregates, one aggregate and mind-originated material form arise. Dependent on two aggregates, two aggregates and mind-originated material form arise. Dependent on a wholesome phenomenon, a not-indeterminate phenomenon arises by way of root condition. Dependent on one wholesome aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; dependent on two aggregates, two aggregates arise. Dependent on a wholesome phenomenon, both not-unwholesome and not-indeterminate phenomena arise by way of root condition. Dependent on one wholesome aggregate, three aggregates… and so on… dependent on two aggregates, two aggregates arise. Dependent on a wholesome phenomenon, both not-wholesome and not-unwholesome phenomena arise by way of root condition. Dependent on wholesome aggregates, mind-originated material form arises." Thus, Venerable Sir, beginning in this way, it was taught and analyzed in detail by the Blessed One by means of the six included Paṭṭhānas, beginning with the Triad Paṭṭhāna; and in each of the Triad Paṭṭhāna, Dyad Paṭṭhāna, Triad-Dyad Paṭṭhāna, Dyad-Triad Paṭṭhāna, Triad-Triad Paṭṭhāna, and Dyad-Dyad Paṭṭhāna, by means of seven great sections each, and in each great section, by means of four methods each.

ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨාන

The Negative-Positive Paṭṭhāna

පුච්ඡා – තෙනාවුසො [Pg.167] භගවතා…පෙ… ධම්මානුලොමාදීසු පධානභූතෙසු චතූසු පට්ඨානෙසු චතුත්ථං පරියොසානභූතං ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨානං කථං විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Question: Friend, how was the fourth and concluding Dhammapaccanīyānuloma Paṭṭhāna analyzed and taught in detail by the Blessed One, among the four principal Paṭṭhānas, beginning with the Dhammānuloma Paṭṭhāna?

විස්සජ්ජනා – අභිධම්මපිටකෙ භන්තෙ…පෙ… ධම්මානුලොමපට්ඨානාදීසු චතූසු පධානභූතෙසු මහාපට්ඨානෙසු චතුත්ථං පරියොසානභූතං ධම්මපච්චනීයානුලොමපට්ඨානං ‘‘නකුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා. නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා. අකුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානරූපං, විපාකාබ්‍යාකතං ක්‍රියාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපං. ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා. නකුසලං ධම්මං පටිච්ච නඅබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, අකුසලං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා, තයො ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා’’ති එවමාදිනා තිකපට්ඨානාදීහි චාති අන්තොගධපභෙදපට්ඨානෙහි එකෙකස්මිඤ්ච තිකපට්ඨානෙ දුකපට්ඨානෙ දුකතිකතිකදුකතිකතිකදුකදුකපට්ඨානෙ පටිච්චවාරාදීහි සත්තහි මහාවාරෙහි එකෙකස්මිඤ්ච මහාවාරෙ පච්චයානුලොමාදීහි චතූහි චතූහි නයෙහි භගවතා විත්ථාරතො විභජිත්වා දෙසිතං.

Reply: Venerable Sir, in the Abhidhamma Piṭaka, among the four principal great Paṭṭhānas, beginning with the Dhammānuloma Paṭṭhāna, the fourth and concluding Dhammapaccanīyānuloma Paṭṭhāna was analyzed and taught in detail as follows: "An unwholesome phenomenon arises dependent on a non-wholesome phenomenon by way of root condition. Dependent on one unwholesome aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; dependent on two aggregates, two aggregates arise. A non-unwholesome phenomenon arises dependent on a non-wholesome phenomenon by way of root condition. Dependent on unwholesome aggregates, mind-originated form arises. Dependent on one resultant-indeterminate or functional-indeterminate aggregate, three aggregates and mind-originated form arise… and so on… dependent on two aggregates, two aggregates and mind-originated form arise. Dependent on aggregates, the base arises; dependent on the base, aggregates arise. A non-indeterminate phenomenon arises dependent on a non-wholesome phenomenon by way of root condition. Dependent on one unwholesome aggregate, three aggregates arise; dependent on three aggregates, one aggregate arises; dependent on two aggregates, two aggregates arise." In this way, with such beginnings, the Blessed One analyzed and taught in detail by means of the internally contained divisions, beginning with the Tika Paṭṭhāna, and in each of the Tika Paṭṭhāna, Duka Paṭṭhāna, Duka-Tika Paṭṭhāna, Tika-Duka Paṭṭhāna, Tika-Tika Paṭṭhāna, and Duka-Duka Paṭṭhāna, with seven great sections beginning with the section on conditions, and in each great section, by means of four methods beginning with the method of conformity to conditions.