นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

สุตฺตนฺตปิฏก

सुत्तन्तपिटक

องฺคุตฺตรนิกาเย

अङ्गुत्तरनिकाय

สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา

संगीति के प्रश्न और उत्तर

ปุจฺฉา – ปฐมมหาสํคีติกาเล [Pg.1] อาวุโส ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา โปราณสํคีติการา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา สุตฺตนฺตปิฏเก จ ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺตสงฺขาเต ตโย นิกาเย สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ กึ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

प्रश्न – आयुष्मान्! प्रथम महासंगीति के समय धर्म-संग्रहकर्ता महाकश्यप आदि श्रेष्ठ महास्थविरों ने, जो प्राचीन संगीतिकार थे, पहले विनयपिटक का संगायन किया और सुत्तन्तपिटक में दीघ, मज्झिम और संयुत्त नामक तीन निकायों का संगायन करने के बाद किस प्रवचन का संगायन किया?

วิสฺสชฺชนา – ปฐมมหาสํคีติกาเล ภนฺเต ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา โปราณสํคีติการา ปฐมํ วินยํ สํคายิตฺวา สุตฺตนฺตปิฏเก จ ทีฆมชฺฌิมสํยุตฺตสงฺขาเต ตโย นิกาเย สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ นวหิ จ สุตฺตสหสฺเสหิ ปญฺจหิ จ สุตฺตสตฺเตหิ สตฺตปญฺญาสาย จ สุตฺเตหิ ปฏิมณฺฑิตํ วีสติภาณวารสตปริมาณํ องฺคุตฺตรนิกายํ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

उत्तर – भन्ते! प्रथम महासंगीति के समय धर्म-संग्रहकर्ता महाकश्यप आदि श्रेष्ठ महास्थविरों ने, जो प्राचीन संगीतिकार थे, पहले विनय का संगायन किया और सुत्तन्तपिटक में दीघ, मज्झिम और संयुत्त नामक तीन निकायों का संगायन करने के बाद नौ हजार पाँच सौ सत्तावन (9557) सूत्रों से सुशोभित और दो सौ भाणवारों के परिमाण वाले 'अङ्गुत्तरनिकाय' नामक प्रवचन का संगायन किया।

ปุจฺฉา – องฺคุตฺตรนิกาเยปิ [Pg.2] อาวุโส เอกกนิปาโต ทุกนิปาโต ติกนิปาโตติอาทินา นิปาตปกรณปริจฺเฉทวเสน เอกาทสวิธา. ตตฺถ กตรํ นิปาตปกรณํ สํคายึสุ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अङ्गुत्तरनिकाय में भी एककनिपात, दुकनिपात, तिकनिपात आदि निपात-प्रकरणों के विभाजन के अनुसार ग्यारह प्रकार हैं। उनमें से किस निपात-प्रकरण का संगायन किया गया?

วิสฺสชฺชนา – องฺคุตฺตรนิกาเย ภนฺเต เอกาทสสุ นิปาตปกรณปริจฺเฉเทสุ เอกกนิปาตํ ปฐมํ สํคายึสุ.

उत्तर – भन्ते! अङ्गुत्तरनिकाय के ग्यारह निपात-प्रकरणों के विभाजनों में से सबसे पहले 'एककनिपात' का संगायन किया गया।

๑. รูปาทิวคฺค

१. रूपादि वर्ग

ปุจฺฉา – เอกกนิปาเตปิ [Pg.3] อาวุโส รูปาทิวคฺโค นีวรณปฺปหานวคฺโค อกมฺมนิยวคฺโคติอาทินา วคฺคเภทวเสน พหุวิธา. ตตฺถ กตรํ วคฺคํ ปฐมํ สํคายึสุ.

प्रश्न – आयुष्मान्! एककनिपात में भी रूपादि वर्ग, नीवरणप्रहाण वर्ग, अकमनीय वर्ग आदि वर्गों के भेद से बहुत प्रकार हैं। उनमें से किस वर्ग का पहले संगायन किया गया?

วิสฺสชฺชนา – เอกกนิปาเต ภนฺเต รูปาทิวคฺโค นีวรณปฺปหานวคฺโคติอาทินา วีสติยา วคฺเคสุ รูปาทิวคฺคํ ปฐมํ สํคายึสุ.

उत्तर – भन्ते! एककनिपात के रूपादि वर्ग, नीवरणप्रहाण वर्ग आदि बीस वर्गों में से सबसे पहले 'रूपादि वर्ग' का संगायन किया गया।

ปุจฺฉา – สาธุ สาธุ อาวุโส, มยมฺปิ ทานิ อาวุโส ตโตเยว ปฏฺฐาย สํคาหนตฺถาย สํคีติปุพฺพงฺคมานิ ธมฺมปุจฺฉนวิสฺสชฺชนกิจฺจานิ อาวหิตุํ สมารภาม. เตนาวุโส ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต รูปาทิวคฺเค ปุริมานิ ปญฺจ สุตฺตานิ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตานิ.

प्रश्न – साधु, साधु आयुष्मान्! आयुष्मान्, अब हम भी वहीं से आरम्भ कर संगायन के लिए संगीति-पूर्वक धर्म-प्रश्न और उत्तर के कार्यों को करना प्रारम्भ करते हैं। आयुष्मान्! उन जानते हुए, देखते हुए, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान् ने अङ्गुत्तरनिकाय के एककनिपात के रूपादि वर्ग में प्रथम पाँच सूत्र कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहे?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.4] ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ รูปาทิครุกานํ ปญฺจนฺนํ ปุริสานํ อชฺฌาสยวเสน ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว อิตฺถิรูปํ, อิตฺถิรูปํ ภิกฺขเว ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के विषय में, रूपादि के प्रति आसक्त पाँच पुरुषों के आशय के अनुसार भगवान् ने इस प्रकार कहा— 'भिक्षुओं! मैं ऐसे किसी दूसरे एक रूप को नहीं देखता, जो पुरुष के चित्त को इस प्रकार पूरी तरह वश में कर लेता हो, जैसा कि यह स्त्रियों का रूप। भिक्षुओं! स्त्रियों का रूप पुरुष के चित्त को पूरी तरह वश में कर लेता है'—इत्यादि।

นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว อิตฺถิรูปํ, อิตฺถิรูปํ ภิกฺขเว ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ.

भिक्षुओं! मैं ऐसे किसी दूसरे एक रूप को नहीं देखता, जो पुरुष के चित्त को इस प्रकार पूरी तरह वश में कर लेता हो, जैसा कि यह स्त्रियों का रूप। भिक्षुओं! स्त्रियों का रूप पुरुष के चित्त को पूरी तरह वश में कर लेता है।

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.5] อาวุโส ปจฺฉิมานิ ปญฺจ สุตฺตานิ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตานิ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान् ने अन्तिम पाँच सूत्र कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहे?

วิสฺสชฺชนา – ตสฺมึเยว ภนฺเต สาวตฺถิยํ สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ รูปาทิครุกานํ ปญฺจนฺนํ อิตฺถีนํ อชฺฌาสยวเสน ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว ปุริสรูปํ, ปุริสรูปํ ภิกฺขเว อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! उसी श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के विषय में, रूपादि के प्रति आसक्त पाँच स्त्रियों के आशय के अनुसार भगवान् ने इस प्रकार कहा— 'भिक्षुओं! मैं ऐसे किसी दूसरे एक रूप को नहीं देखता, जो स्त्री के चित्त को इस प्रकार पूरी तरह वश में कर लेता हो, जैसा कि यह पुरुषों का रूप। भिक्षुओं! पुरुषों का रूप स्त्री के चित्त को पूरी तरह वश में कर लेता है'—इत्यादि।

นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว ปุริสรูปํ, ปุริสรูปํ ภิกฺขเว อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ.

भिक्षुओं! मैं ऐसे किसी दूसरे एक रूप को नहीं देखता, जो स्त्री के चित्त को इस प्रकार पूरी तरह वश में कर लेता हो, जैसा कि यह पुरुषों का रूप। भिक्षुओं! पुरुषों का रूप स्त्री के चित्त को पूरी तरह वश में कर लेता है।

นีตตฺถวเสน, เนยฺยตฺถวเสน

नीतार्थ के अनुसार, नेयार्थ के अनुसार

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.6] อาวุโส รูปาทิวคฺเค ภควตา นีตตฺถวเสน กึ กถิตํ, เนยฺยตฺถวเสน ปน กึ ญาปิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! इस रूपादि वर्ग में भगवान् ने नीतार्थ के अनुसार क्या कहा है, और नेयार्थ के अनुसार क्या बताया है?

วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ ภนฺเต รูปาทิวคฺเค ภควตา นีตตฺถวเสน วฏฺฏํ กถิตํ. เนยฺยตฺถวเสน ปน วิวฏฺฏมฺปิ ญาปิตํ.

उत्तर – भन्ते! इस रूपादि वर्ग में भगवान् ने नीतार्थ के अनुसार 'वट्ट' (संसार चक्र) को कहा है, और नेयार्थ के अनुसार 'विवट्ट' (निर्वाण) को भी बताया है।

๒. นีวรณปฺปหานวคฺค

२. नीवरणप्रहाण वर्ग

ปุจฺฉา – ทุติโย [Pg.7] ปน อาวุโส นีวรณปฺปหานวคฺโค ภควตา กตฺถ กถญฺจ ภาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! दूसरा नीवरणप्रहाण वर्ग भगवान् ने कहाँ और कैसे कहा?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, เยน อนุปฺปนฺโน วา กามจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโน วา กามจฺฉนฺโท ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว สุภนิมิตฺตํ, สุภนิมิตฺตํ ภิกฺขเว อโยนิโส มนสิกโรโต อนุปฺปนฺโนเจว กามจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโน จ กามจฺฉนฺโท ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิโต.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में भगवान् ने इस प्रकार कहा— 'भिक्षुओं! मैं ऐसे किसी दूसरे एक धर्म को नहीं देखता, जिससे अनुत्पन्न कामछन्द उत्पन्न होता है, या उत्पन्न कामछन्द वृद्धि और विस्तार को प्राप्त होता है, जैसा कि यह शुभ-निमित्त। भिक्षुओं! शुभ-निमित्त का अयोनिशो मनसिकार करने वाले का अनुत्पन्न कामछन्द उत्पन्न होता है और उत्पन्न कामछन्द वृद्धि और विस्तार को प्राप्त होता है'—इत्यादि।

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.8] ปน อาวุโส ทุติเย นีวรณปฺปหานวคฺเค ภควตา กึ กถิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! इस दूसरे नीवरणप्रहाण वर्ग में भगवान् ने क्या कहा है?

วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ ปน ภนฺเต ทุติเย นีวรณปฺปหานวคฺเค ภควตา วฏฺฏมฺปิ วิวฏฺฏมฺปิ กถิตํ.

उत्तर – भन्ते! इस दूसरे नीवरणप्रहाण वर्ग में भगवान् ने 'वट्ट' और 'विवट्ट' दोनों को कहा है।

๓. อกมฺมนิยว

३. अकमनीय वर्ग

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.9] สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต ตติเย อกมฺมนิยวคฺเค กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्! ...उन सम्यक्सम्बुद्ध ने अङ्गुत्तरनिकाय के एककनिपात के तीसरे अकमनीय वर्ग में किस प्रकार की धर्म-देशनाएँ दीं?

วิสฺสชฺชนา – ตติเย ภนฺเต อกมฺมนิยวคฺเค ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ อภาวิตํ อกมฺมนิยํ โหติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ, จิตฺตํ ภิกฺขเว อภาวิตํ อกมฺมนิยํ โหติ. นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ภาวิตํ กมฺมนิยํ โหติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ. จิตฺตํ ภิกฺขเว ภาวิตํ กมฺมนิยํ โหตี’’ติ เอวมาทิกา ภควตา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर - भन्ते, तीसरे अकमनीयवग्ग में भगवान द्वारा इस प्रकार धर्मदेशनाएँ दी गई हैं: "भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार अभावित होने पर अकर्मण्य होता है, जैसा कि यह चित्त है। भिक्षुओं, चित्त अभावित होने पर अकर्मण्य होता है। भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार भावित होने पर कर्मण्य होता है, जैसा कि यह चित्त है। भिक्षुओं, चित्त भावित होने पर कर्मण्य होता है।"

๔. อทนฺตวคฺค

४. अदन्तवग्ग

ปุจฺฉา – จตุตฺเถ [Pg.10] ปนาวุโส อทนฺตวคฺเค ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न - आयुष्मान, चौथे अदन्तवग्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार की धर्मदेशनाएँ दी गई हैं?

วิสฺสชฺชนา – จตุตฺเถ ภนฺเต อทนฺตวคฺเค ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ อทนฺตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ, จิตฺตํ ภิกฺขเว อทนฺตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ. นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ทนฺตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ, จิตฺตํ ภิกฺขเว ทนฺตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ เอวมาทิกา ภควตา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर - भन्ते, चौथे अदन्तवग्ग में भगवान द्वारा इस प्रकार धर्मदेशनाएँ दी गई हैं: "भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार अदन्त होने पर महान अनर्थ के लिए होता है, जैसा कि यह चित्त है। भिक्षुओं, चित्त अदन्त होने पर महान अनर्थ के लिए होता है। भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार दान्त होने पर महान अर्थ के लिए होता है, जैसा कि यह चित्त है। भिक्षुओं, चित्त दान्त होने पर महान अर्थ के लिए होता है।"

๕. ปณิหิตอจฺฉวคฺค

५. पणिहितअच्छवग्ग

ปุจฺฉา – ปญฺจเม [Pg.11] อาวุโส ปณิหิตอจฺฉวคฺเค ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न - आयुष्मान, पाँचवें पणिहितअच्छवग्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार की धर्मदेशनाएँ दी गई हैं?

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจเม ภนฺเต ปณิหิตอจฺฉวคฺเค ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา มิจฺฉาปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ, โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐาน วิชฺชติ. ตํ กิสฺสเหตุ, มิจฺฉาปณิหิตตฺตา ภิกฺขเว สูกสฺส. เอวเมว โข ภิกฺขเว โส วต ภิกฺขุ มิจฺฉาปณิหิเตน จิตฺเตน อวิชฺชํ [Pg.12] เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, ตํ กิสฺส เหตุ, มิจฺฉาปณิหิตตฺตา ภิกฺขเว จิตฺตสฺสา’’ติ เอวมาทิกา ภควตา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर - भन्ते, पाँचवें पणिहितअच्छवग्ग में भगवान द्वारा इस प्रकार धर्मदेशनाएँ दी गई हैं: "भिक्षुओं, जैसे शालि की नोक या जौ की नोक यदि गलत तरीके से रखी हो, तो हाथ या पैर से दबाए जाने पर वह हाथ या पैर को बेध देगी या रक्त निकाल देगी, यह संभव नहीं है। वह किस कारण से? भिक्षुओं, नोक के गलत तरीके से रखे होने के कारण। इसी प्रकार, भिक्षुओं, वह भिक्षु मिथ्या प्रणिहित चित्त से अविद्या को बेध देगा, विद्या उत्पन्न करेगा, निर्वाण का साक्षात्कार करेगा, यह संभव नहीं है। वह किस कारण से? भिक्षुओं, चित्त के मिथ्या प्रणिहित होने के कारण।"

๖. อจฺฉราสงฺฆาตวคฺค

६. अच्छरासंघातवग्ग

ปุจฺฉา – อจฺฉราสงฺฆาตวคฺเค [Pg.13] อาวุโส ปฐม ทุติยสุตฺตานิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - आयुष्मान, अच्छरासंघातवग्ग में भगवान द्वारा प्रथम और द्वितीय सूत्र कैसे कहे गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – อจฺฉราสงฺฆาตวคฺเค ภนฺเต ภควตา ‘‘ปภสฺสรมิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ, ตํ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ตสฺมา ‘อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส จิตฺตภาวนา นตฺถี’ติ วทามิ. ปภสฺสรมิทํ ภิกฺขเว จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตํ, ตํ สุภวา อริยสาวโก ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺมา ‘สุตปโต [Pg.14] อริยสาวกสฺส จิตฺตภาวนา อตฺถี’ติ วทามี’’ติ. เอวํ โข ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते, अच्छरासंघातवग्ग में भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है: "भिक्षुओं, यह चित्त प्रभास्वर है, और वह आगन्तुक उपक्लेशों से उपक्लिष्ट हो जाता है। उसे अश्रुतवान् पुथुज्जन यथार्थ रूप में नहीं जानता, इसलिए मैं कहता हूँ कि 'अश्रुतवान् पुथुज्जन के लिए चित्त-भावना नहीं है'। भिक्षुओं, यह चित्त प्रभास्वर है, और वह आगन्तुक उपक्लेशों से विप्रमुक्त है। उसे श्रुतवान् आर्यश्रावक यथार्थ रूप में जानता है। इसलिए मैं कहता हूँ कि 'श्रुतवान् आर्यश्रावक के लिए चित्त-भावना है'।"

ตติยสุตฺต

तृतीय सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.15] อาวุโส ตติยสุตฺตาทีนิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं पर तृतीय आदि सूत्रों को भगवान ने कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ตติยสุตฺตาทีนิ ปญฺจสุตฺตานิ ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ เจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เมตฺตาจิตฺตํ อาเสวติ, ภาเวติ, มนสิกโรติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ, โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺติ. เยเกจิ ภิกฺขเว ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา, สพฺเพเต มโนปุพฺพงฺคมา, มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, อนฺวเทว อกุสลาธมฺมา, เยเกจิ ภิกฺขเว ธมฺมา กุสลา กุสลภาคิยา กุสลปกฺขิกา, สพฺเพเต มโนปุพฺพงฺคมา, มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, อนฺวเทว กุสลา ธมฺมา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते, वहीं पर तृतीय आदि पाँच सूत्रों में भगवान ने इस प्रकार कहा है: "भिक्षुओं, यदि कोई भिक्षु एक चुटकी बजाने मात्र के समय के लिए भी मैत्री-चित्त का सेवन करता है, भावना करता है, मनस्कार करता है, तो वह भिक्षु 'अरिक्त-ध्यानी' होकर विहार करता है, ऐसा कहा जाता है; वह शास्ता के शासन का पालन करने वाला, उपदेश का अनुसरण करने वाला है और राष्ट्र के पिण्ड को व्यर्थ नहीं खाता है; फिर उनके बारे में क्या कहना जो इसे बहुलता से करते हैं। भिक्षुओं, जो भी अकुशल धर्म हैं, अकुशल-भागीय हैं, अकुशल-पक्षीय हैं, वे सभी मन के द्वारा पूर्वगामी हैं, उन धर्मों में मन पहले उत्पन्न होता है, उसके बाद ही अकुशल धर्म। भिक्षुओं, जो भी कुशल धर्म हैं, कुशल-भागीय हैं, कुशल-पक्षीय हैं, वे सभी मन के द्वारा पूर्वगामी हैं, उन धर्मों में मन पहले उत्पन्न होता है, उसके बाद ही कुशल धर्म।"

อฏฺฐมสุตฺต

अष्टम सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.17] อาวุโส อฏฺฐม นวม ทสมสุตฺตานิ จ วีริยารมฺภาทิวคฺเค ทสสุตฺตานิ จ กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺเค ปฐมสุตฺตญฺจ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं पर आठवें, नौवें और दसवें सूत्रों को, तथा वीरियारम्भादिवग्ग के दस सूत्रों को और कल्याणमित्तादिवग्ग के प्रथम सूत्र को भगवान ने कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต อฏฺฐม นวม ทสมสุตฺตานิ จ วีริยารมฺภาทิวคฺเค ทสสุตฺตานิ จ กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺเค ปฐมสุตฺตญฺจ ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว ปมาโท, ปมตฺตสฺส ภิกฺขเว อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते, वहीं पर आठवें, नौवें और दसवें सूत्रों में, वीरियारम्भादिवग्ग के दस सूत्रों में और कल्याणमित्तादिवग्ग के प्रथम सूत्र में भगवान ने इस प्रकार कहा है: "भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जिससे अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं या उत्पन्न कुशल धर्म नष्ट हो जाते हैं, जैसा कि यह प्रमाद है। भिक्षुओं, प्रमादी व्यक्ति के अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं और उत्पन्न कुशल धर्म नष्ट हो जाते हैं।"

ทุติยสุตฺต

द्वितीय सूत्र

ปุจฺฉา – กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺเค [Pg.19] อาวุโส ทุติย ตติยสุตฺตานิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - आयुष्मान, कल्याणमित्तादिवग्ग में द्वितीय और तृतीय सूत्रों को भगवान ने कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺเค ภนฺเต ทุติย ตติยสุตฺตานิ ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว อนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมาน’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते, कल्याणमित्तादिवग्ग में द्वितीय और तृतीय सूत्रों में भगवान ने इस प्रकार कहा है: "भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जिससे अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं या उत्पन्न कुशल धर्म नष्ट हो जाते हैं, जैसा कि यह अकुशल धर्मों में संलग्न होना और कुशल धर्मों में संलग्न न होना है।"

ฉฏฺฐสุตฺต

छठा सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.20] อาวุโส ฉฏฺฐสุตฺตาทีนิ จ ปมาทาทิวคฺเค ปฐมสุตฺตญฺจ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं पर छठे आदि सूत्रों को और प्रमादादिवग्ग के प्रथम सूत्र को भगवान ने कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ฉฏฺฐสุตฺตาทีนิ จ ปมาทาทิวคฺเค ปฐมสุตฺตญฺจ ‘‘อปฺปมตฺติกา เอสา ภิกฺขเว ปริหานิ ยทิทํ ญาติปริหานิ. เอตํ ปติกิฏฺฐํ ภิกฺขเว ปริหานีนํ ยทิทํ ปญฺญาปริหานีติ. อปฺปมตฺติกา เอสา ภิกฺขเว วุทฺธิ ยทิทํ ญาติวุทฺธิ. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว วุทฺธีนํ ยทิทํ ปญฺญาวุทฺธิ[Pg.21]. ตสฺมาติห ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ปญฺญาวุทฺธิยา วทฺธิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर छठे सूत्र आदि और प्रमादादि वर्ग के प्रथम सूत्र में भगवान ने इस प्रकार कहा है— 'भिक्षुओं! यह हानि अल्पमात्र है, जो कि ज्ञाति-हानि है। भिक्षुओं! हानियों में यह निकृष्ट हानि है, जो कि प्रज्ञा-हानि है। भिक्षुओं! यह वृद्धि अल्पमात्र है, जो कि ज्ञाति-वृद्धि है। भिक्षुओं! वृद्धियों में यह श्रेष्ठ है, जो कि प्रज्ञा-वृद्धि है। इसलिए भिक्षुओं! यहाँ इस प्रकार सीखना चाहिए— 'हम प्रज्ञा-वृद्धि से बढ़ेंगे'। भिक्षुओं! तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए'— इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

ปมาทาทิวคฺค

प्रमादादि वर्ग

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.22] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปมาทาทิวคฺเค ทุติยสุตฺตาทีนิ กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न – तो आयुष्मान्! ...पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा प्रमादादि वर्ग में द्वितीय सूत्र आदि किस प्रकार कहे गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว ปมาโท. ปมาโท ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ. นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ, โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว อปฺปมาโท, อปฺปมาโท ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! भगवान ने इस प्रकार कहा है— 'भिक्षुओं! मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार महान अनर्थ के लिए होता हो, जैसा कि भिक्षुओं! यह प्रमाद है। भिक्षुओं! प्रमाद महान अनर्थ के लिए होता है। भिक्षुओं! मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार महान अर्थ के लिए होता हो, जैसा कि भिक्षुओं! यह अप्रमाद है। भिक्षुओं! अप्रमाद महान अनर्थ के लिए होता है'— इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

ทุติย ปมาทาทิวคฺค

द्वितीय प्रमादादि वर्ग

ปุจฺฉา – ทุติเย [Pg.24] ปนาวุโส ปมาทาทิวคฺเค ปฐมสุตฺตาทีนิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न – किन्तु आयुष्मान्! द्वितीय प्रमादादि वर्ग में प्रथम सूत्र आदि भगवान द्वारा किस प्रकार कहे गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – ทุติเย ภนฺเต ปมาทาทิวคฺเค อชฺฌตฺติกํ ภิกฺขเว องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว ปมาโท. ปมาโท ภิกฺขเว มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ. อชฺฌตฺติกํ ภิกฺขเว องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว อปฺปมาโท. อปฺปมาโท ภิกฺขเว มหโต อตฺถาย สํวตฺตตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! द्वितीय प्रमादादि वर्ग में— 'भिक्षुओं! आध्यात्मिक अंग मानकर मैं किसी अन्य एक अंग को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार महान अनर्थ के लिए होता हो, जैसा कि भिक्षुओं! यह प्रमाद है। भिक्षुओं! प्रमाद महान अनर्थ के लिए होता है। भिक्षुओं! आध्यात्मिक अंग मानकर मैं किसी अन्य एक अंग को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जो इस प्रकार महान अर्थ के लिए होता हो, जैसा कि भिक्षुओं! यह अप्रमाद है। भिक्षुओं! अप्रमाद महान अर्थ के लिए होता है'— इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

ทสสุตฺต

दश सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.26] อาวุโส เตตฺตึสมาทีนิจ ทสสุตฺตานิ อธมฺมวคฺเค จ ทสสุตฺตานิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर तैंतीसवें आदि दस सूत्रों और अधर्म वर्ग के दस सूत्रों को भगवान ने किस प्रकार कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต เตตฺตึสมาทีนิ ทสสุตฺตานิ จ อธมฺมวคฺเค ทสสุตฺตานิ จ เย เต ภิกฺขเว ภิกฺขู อธมฺมํ ‘‘ธมฺโม’’ติ ทีเปนฺติ, เต ภิกฺขเว ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต ภิกฺขเว ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตีติ เอวมาทินา จ, เย เต ภิกฺขเว ภิกฺขู อธมฺมํ ‘‘อธมฺโม’’ติ ทีเปนฺติ, เต ภิกฺขเว ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย พหุชโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต ภิกฺขเว ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตีติ เอวมาทินา จ ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर तैंतीसवें आदि दस सूत्रों और अधर्म वर्ग के दस सूत्रों में— 'भिक्षुओं! जो वे भिक्षु अधर्म को 'धर्म' के रूप में दिखाते हैं, वे भिक्षु बहुत से लोगों के अहित के लिए, बहुत से लोगों के असुख के लिए, बहुत से लोगों के अनर्थ, अहित और देव-मनुष्यों के दुःख के लिए प्रवृत्त होते हैं। और वे भिक्षु बहुत अपुण्य अर्जित करते हैं, वे इस सद्धर्म का अंतर्धान करते हैं'— इस प्रकार आदि, और 'भिक्षुओं! जो वे भिक्षु अधर्म को 'अधर्म' के रूप में दिखाते हैं, वे भिक्षु बहुत से लोगों के हित के लिए, बहुत से लोगों के सुख के लिए, बहुत से लोगों के अर्थ, हित और देव-मनुष्यों के सुख के लिए प्रवृत्त होते हैं। और वे भिक्षु बहुत पुण्य अर्जित करते हैं, वे इस सद्धर्म को स्थापित करते हैं'— इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

เอกปุคฺคลวคฺค

एकपुद्गल वर्ग

ปุจฺฉา – เอกปุคฺคลวคฺเค [Pg.29] อาวุโส ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्! एकपुद्गल वर्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार की धर्म-देशनाएँ दी गई हैं?

วิสฺสชฺชนา – เอกปุคฺคลวคฺเค ภนฺเต ภควตา เอกปุคฺคโล ภิกฺขเว โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกปุคฺคโล, ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, อยํ โข ภิกฺขเว เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานนฺติ เอวมาทิกา ภควตา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर – भन्ते! एकपुद्गल वर्ग में भगवान द्वारा इस प्रकार धर्म-देशनाएँ दी गई हैं— 'भिक्षुओं! लोक में उत्पन्न होता हुआ एक पुद्गल बहुत से लोगों के हित के लिए, बहुत से लोगों के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देव-मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए उत्पन्न होता है। वह एक पुद्गल कौन सा है? तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध। भिक्षुओं! यही वह एक पुद्गल है जो लोक में उत्पन्न होता हुआ बहुत से लोगों के हित के लिए, बहुत से लोगों के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देव-मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए उत्पन्न होता है'— इस प्रकार आदि भगवान द्वारा धर्म-देशनाएँ दी गई हैं।

เอตทคฺควคฺค

एतदग्र वर्ग

อญฺญาสิโกณฺฑญฺญ วตฺถุ

आज्ञाकौण्डिन्य वस्तु (कथा)

ปุจฺฉา – เอตทวคฺเค [Pg.30] อาวุโส อาคเตสุ เอกจตฺตาลีสาย เถเรสุ อายสฺมา อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถโร กถํ ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! एतदग्र वर्ग में आए हुए इकतालीस स्थविरों में आयुष्मान् आज्ञाकौण्डिन्य स्थविर को भगवान ने किस प्रकार एतदग्र स्थान पर स्थापित किया?

วิสฺสชฺชนา – เอตทคฺควคฺเค ภนฺเต อาคเตสุ เอกจตฺตาลีสาย มหาเถเรสุ ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ รตฺตญฺญูนํ ยทิทํ อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต อายสฺมา อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถโร ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! एतदग्र वर्ग में आए हुए इकतालीस महास्थविरों में— 'भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में रत्तज्ञों (चिर-दीक्षितों) में यह आज्ञाकौण्डिन्य श्रेष्ठ है'— इस प्रकार, भन्ते! आयुष्मान् आज्ञाकौण्डिन्य स्थविर को भगवान ने एतदग्र स्थान पर स्थापित किया।

อคฺคสาวกวตฺถุ

अग्रश्रावक वस्तु (कथा)

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.36] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต เอตทคฺควคฺเค อาคเตสุ เอกจตฺตาลีสาย มหาเถเรสุ อายสฺมา จ สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ปฐโม อคฺคสาวโก อายสฺมา จ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ทุติโย อคฺคสาวโก กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – तो आयुष्मान्! ...पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तर निकाय के एकक निपात के एतदग्र वर्ग में आए हुए इकतालीस महास्थविरों में, धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्र स्थविर प्रथम अग्रश्रावक और आयुष्मान् महामौद्गल्यायन स्थविर द्वितीय अग्रश्रावक के रूप में किस प्रकार एतदग्र स्थान पर स्थापित किए गए?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมา ภนฺเต สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ. อายสฺมา ปน มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्र स्थविर को— 'भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में महाप्रज्ञावानों में यह सारिपुत्र श्रेष्ठ है'— इस प्रकार। और आयुष्मान् महामौद्गल्यायन स्थविर को— 'भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में ऋद्धिमानों में यह महामौद्गल्यायन श्रेष्ठ है'— इस प्रकार। भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया।

อิทํ [Pg.40] เต อาสนํ วีร, ปญฺญตฺตํ ตวนุจฺฉวึ;

มม จิตฺตํ ปสาเทนฺโต, นิสีท ปุปฺผมาสเน.

हे वीर! यह आसन आपके लिए बिछाया गया है, जो आपके अनुरूप है; मेरे चित्त को प्रसन्न करते हुए, इस पुष्प-आसन पर विराजें।

เย [Pg.44] วต โลเก อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, อยํ เตสํ ภิกฺขุ อญฺญตโร.

निश्चित ही लोक में जो अर्हत् हैं या अर्हत् मार्ग को प्राप्त हैं, यह भिक्षु उनमें से एक है।

ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ.

क्यों न मैं इस भिक्षु के पास जाकर प्रश्न पूछूँ।

เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา,เตสํ เหตุํ ตถาคโต;

อาห เตสญฺจ โย นิโรโธ,เอวํวาที มหาสมโณ –

जो धर्म हेतु से उत्पन्न होते हैं, तथागत ने उनके हेतु को बताया है; और उनका जो निरोध है, उसे भी बताया है। महाश्रमण (बुद्ध) ऐसा ही कहने वाले हैं।

ลเภยฺยาม [Pg.46] มยํ ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยาม อุปสมฺปทํ.

भन्ते! हम भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या प्राप्त करें, उपसम्पदा प्राप्त करें।

เอตทคฺคํ [Pg.47] ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต.

भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में महाप्रज्ञावानों में यह सारिपुत्र अग्र है।

เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน.

भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में ऋद्धिमानों में यह महामोग्गल्लान अग्र है।

มหากสฺสปวตฺถุ

महाकस्सप की कथा

ปุจฺฉา – อายสฺมา [Pg.48] ปน อาวุโส มหากสฺสปตฺเถโร ปฐมมหาสํคีติกาเล ปาโมกฺขสงฺฆนายกภูโต ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! प्रथम महासंगीति के समय प्रमुख संघनायक रहे आयुष्मान् महाकस्सप स्थविर को भगवान ने किस प्रकार अग्र-स्थान पर स्थापित किया?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมา ภนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ปฐมมหาสํคีติกาเล สงฺฆปาโมกฺขภูโต ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! प्रथम महासंगीति के समय संघ-प्रमुख रहे आयुष्मान् महाकस्सप स्थविर को "भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में धुतवादियों में यह महाकस्सप अग्र है" – इस प्रकार भगवान ने उन्हें अग्र-स्थान पर स्थापित किया।

อนุรุทฺธตฺเถรวตฺถุ

अनुरुद्ध स्थविर की कथा

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.51] สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต เอตทคฺควคฺเค อาคเตสุ เอกจตฺตาลีสาย มหาเถเรสุ อายสฺมา อนุรุทฺธตฺเถโร กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! उस सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के एककनिपात के एतदग्गवग्ग में आए इकतालीस महास्थविरों में आयुष्मान् अनुरुद्ध स्थविर को किस प्रकार अग्र-स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมา [Pg.52] ภนฺเต อนุรุทฺธตฺเถโร ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! आयुष्मान् अनुरुद्ध स्थविर को "भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में दिव्यचक्षु वालों में यह अनुरुद्ध अग्र है" – इस प्रकार भगवान ने उन्हें अग्र-स्थान पर स्थापित किया।

สีวลิวตฺถุ

सीवली की कथा

ปุจฺฉา – อายสฺมา [Pg.54] ปน อาวุโส สีวลิตฺเถโร ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! आयुष्मान् सीवली स्थविर को भगवान ने किस प्रकार अग्र-स्थान पर स्थापित किया?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมา ภนฺเต สีวลิตฺเถโร ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ลาภีนํ ยทิทํ สีวลี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! आयुष्मान् सीवली स्थविर को "भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में लाभ प्राप्त करने वालों में यह सीवली अग्र है" – इस प्रकार भगवान ने उन्हें अग्र-स्थान पर स्थापित किया।

สมฺมาสมฺพุทฺโธ [Pg.56] วต โส ภควา, โย อิมสฺส เอวรูปสฺส ทุกฺขสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ.

वे भगवान वास्तव में सम्यक्सम्बुद्ध हैं, जो इस प्रकार के दुःख के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देते हैं।

สุปฺปฏิปนฺโน วต ตสฺส ภควโต สาวกสงฺโฆ, โย อิมสฺส เอวรูปสฺส ทุกฺขสฺส ปหานาย ปฏิปนฺโน.

उन भगवान का श्रावक संघ वास्तव में सुप्रतिपन्न है, जो इस प्रकार के दुःख के प्रहाण के लिए प्रतिपन्न है।

สุสุขํ วต นิพฺพานํ, ยตฺถิทํ เอวรูปํ ทุกฺขํ น สํวิชฺชติ –

निर्वाण वास्तव में परम सुखमय है, जहाँ इस प्रकार का दुःख विद्यमान नहीं है।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.58] ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ลาภีนํ ยทิทํ สีวลิ’’ หุ –

"भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में लाभ प्राप्त करने वालों में यह सीवली अग्र है" – ऐसा हुआ।

อานนฺทาเถรวตฺถุ

आनन्द स्थविर की कथा

ปุจฺฉา – อายสฺมา ปน อาวุโส อานนฺทตฺเถโร ธมฺมภณฺฑาคาริโก ปฐมมหาสํคีติกาเล ธมฺมวิสฺสชฺชกเถรภูโต กถํ ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! धर्म-भाण्डागारिक और प्रथम महासंगीति के समय धर्म-विसर्जक स्थविर आयुष्मान् आनन्द को भगवान ने किस प्रकार अग्र-स्थान पर स्थापित किया?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมา [Pg.59] ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร ธมฺมภณฺฑาคาริโก ปฐมมหาสํคีติกาเล ธมฺมวิสฺสชฺชกภูโต ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ คติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธิติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ปญฺจสุ เอตทคฺคฏฺฐาเนสุ ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! धर्म-भाण्डागारिक और प्रथम महासंगीति के समय धर्म-विसर्जक आयुष्मान् आनन्द स्थविर को "भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में बहुश्रुत लोगों में यह आनन्द अग्र है। भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में स्मृतिमानों में यह आनन्द अग्र है। भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में गतिमानों में यह आनन्द अग्र है। भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में धृतिमानों में यह आनन्द अग्र है। भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में उपस्थाकों में यह आनन्द अग्र है" – इस प्रकार भगवान ने उन्हें पाँच अग्र-स्थानों पर स्थापित किया।

สตสหสฺเสน [Pg.61] เม กีตํ,สตสหสฺเสน มาปิตํ;

โสภนํ นาม อุยฺยานํ;

ปฏิคฺคณฺห มหามุนิ –

मेरे द्वारा एक लाख से खरीदा गया, एक लाख से निर्मित किया गया; 'शोभन' नामक यह उद्यान; हे महामुनि! स्वीकार करें।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.64] ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ. สติมนฺตานํ. คติมนฺตานํ. ธิติมนฺตานํ. อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ –

"भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में बहुश्रुत, स्मृतिमान, गतिमान, धृतिमान और उपस्थाकों में यह आनन्द अग्र है।"

อุปาลิวตฺถุ

उपाली की कथा

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.65] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต เอตทคฺควคฺเค อาคเตสุ เอกจตฺตาลีสาย มหาเถเรสุ อายสฺมา อุปาลิตฺเถโร ปฐมมหาสํคีติกาเล วินยวิสฺสชฺชกภูโต กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! उस भगवान सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के एककनिपात के एतदग्गवग्ग में आए इकतालीस महास्थविरों में, प्रथम महासंगीति के समय विनय-विसर्जक रहे आयुष्मान् उपाली स्थविर को किस प्रकार अग्र-स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมา ภนฺเต อุปาลิตฺเถโร ปฐมมหาสํคีติกาเล วินยวิสฺสชฺชกภูโต ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! प्रथम महासंगीति के समय विनय-विसर्जक रहे आयुष्मान् उपाली स्थविर को "भिक्षुओं! मेरे श्रावक भिक्षुओं में विनयधरों में यह उपाली अग्र है" – इस प्रकार भगवान ने उन्हें अग्र-स्थान पर स्थापित किया।

วินโย วาสโย มยฺหํ,วินโย ฐานจงฺกมํ;

กปฺเปมิ วินเย วาสํ,วินโย มม โคจโร.

विनय ही मेरा निवास है, विनय ही मेरा स्थान और चंक्रमण है; मैं विनय में ही वास करता हूँ, विनय ही मेरा गोचर है।

มหาปชาปติโคตมีเถรีวตฺถุ

महाप्रजापती गौतमी थेरी की कथा

ปุจฺฉา – เอตทคฺควคฺเค [Pg.68] อาวุโส อาคตาสุ เตรสสุ เถรีสุ มหาปชาปติ โคตมีเถรี กถํ ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्! एतदग्गवग्ग में आई तेरह थेरियों में महाप्रजापती गौतमी थेरी को भगवान ने किस प्रकार अग्र-स्थान पर स्थापित किया?

วิสฺสชฺชนา – เอตทคฺควคฺเค [Pg.69] ภนฺเต อาคตาสุ เตรสสุ เถรีสุ มหาปชาปติโคตมีเถรี ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ รตฺตญฺญูนํ ยทิทํ มหาปชาปติ โคตมี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! एतदग्गवग्ग में आई तेरह थेरियों में महाप्रजापती गौतमी थेरी को "भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में चिर-दीक्षितों में यह महाप्रजापती गौतमी अग्र है" – इस प्रकार भगवान ने उन्हें अग्र-स्थान पर स्थापित किया।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.73] ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ รตฺตญฺญูนํ ยทิทํ มหาปชาปติโคตมี’’ –

"भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में चिर-दीक्षितों में यह महाप्रजापती गौतमी अग्र है।"

ปุจฺฉา – เขมาเถรี ปน อาวุโส อคฺคสาวิกา ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान द्वारा अग्रश्राविका खेमा थेरी को किस प्रकार इस एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – เขมาเถรี ภนฺเต ปฐมา อคฺคสาวิกา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! प्रथम अग्रश्राविका खेमा थेरी को भगवान ने यह कहकर एतदग्र स्थान पर स्थापित किया— “भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में महाप्रज्ञावानों में यह खेमा सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

‘‘เย ราครตฺตานุปตนฺติ โสตํ,สยํกตํ มกฺกโฏว ชาลํ,เอตมฺปิ เฉตฺวาน วชนฺติ ธีรา;

อนเปกฺขิโน สพฺพทุกฺขํ ปหาย’’ –

“जो राग-रक्त (काम-वासना में आसक्त) हैं, वे (तृष्णा के) प्रवाह में उसी प्रकार गिरते हैं जैसे मकड़ी अपने बुने हुए जाल में। धीर पुरुष इसे भी काटकर, बिना किसी अपेक्षा के, सब दुखों को त्याग कर चले जाते हैं।”

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.77] ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา’’ –

“भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में महाप्रज्ञावानों में यह खेमा सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

ปุจฺฉา – อุปฺปลวณฺณา ปน อาวุโส เถรี ทุติยอคฺคสาวิกา ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! द्वितीय अग्रश्राविका उत्पलवर्णा थेरी को भगवान द्वारा किस प्रकार इस एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – อุปฺปลวณฺณา ภนฺเต เถรี ทุติยอคฺคสาวิกา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ อิทฺธิมนฺตีนํ ยทิทํ อุปฺปลวณฺณา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! द्वितीय अग्रश्राविका उत्पलवर्णा थेरी को भगवान ने यह कहकर एतदग्र स्थान पर स्थापित किया— “भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में ऋद्धिमानों में यह उत्पलवर्णा सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ อิทฺธิมนฺตีนํ ยทิทํ อุปฺปลวณฺณา’’ –

“भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में ऋद्धिमानों में यह उत्पलवर्णा सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

ปฏาจาราเถรีภิกฺขุนีมวตฺถุ

पटाचारा थेरी भिक्षुणी की कथा

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต เอตทคฺควคฺเค อาคตาสุ เตรสสุ เถรีสุ ปฏาจารานาม เถรี กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के एककनिपात के एतदग्रवर्ग में आई हुई तेरह थेरियों में पटाचारा नामक थेरी को किस प्रकार इस एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – เอตทคฺควคฺเค ภนฺเต อาคตาสุ เตรสสุ เถริกาสุ ปฏาจารา เถรี ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ วินยธรานํ ยทิทํ ปฏาจารา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! एतदग्रवर्ग में आई हुई तेरह थेरियों में पटाचारा थेरी को भगवान ने यह कहकर एतदग्र स्थान पर स्थापित किया— “भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में विनयधरों में यह पटाचारा सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

‘‘อุโภ ปุตฺตา กาลงฺกตา,ปนฺเถ มยฺหํ ปตี มโต;

มาตาปิตา จ ภาตา จ,เอกจิตกสฺมึ ฑยฺหเร’’ –

“मेरे दोनों पुत्र काल-कवलित हो गए, मार्ग में मेरे पति की मृत्यु हो गई; माता, पिता और भाई—सब एक ही चिता पर जल रहे हैं।”

‘‘จตูสุ สมุทฺเทสุ ชลํ ปริตฺตกํ,ตโต พหุํ อสฺสุชลํ อนปฺปกํ;

ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺส นรสฺส โสจนา,กึ การณา อมฺม ตุวํ ปมชฺชสิ’’ –

“चारों समुद्रों का जल थोड़ा है, उसकी तुलना में (संसार में) दुख से पीड़ित मनुष्य के शोक के आँसुओं का जल बहुत अधिक है; हे अम्मा! तुम किस कारण प्रमाद कर रही हो?”

‘‘น [Pg.83] สนฺติ ปุตฺตา ตาณาย,น ปิตา นาปิ พนฺธวา;

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส,นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา;

เอตมตฺถวสํ ญตฺวา, ปณฺฑิโต สีลสํวุโต;

นิพฺพานคมนํ มคฺคํ, ขิปฺปเมว วิโสธเย’’ –

“न पुत्र रक्षा के लिए हैं, न पिता और न ही बांधव; मृत्यु (अन्तक) द्वारा ग्रसित होने पर सम्बन्धियों में कोई रक्षक नहीं होता। इस तथ्य को जानकर, शील-संवृत पण्डित को शीघ्र ही निर्वाणगामी मार्ग का शोधन करना चाहिए।”

‘‘โย [Pg.84] จ วสฺสสตํ ชีเว,อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย,ปสฺสโต อุทยพฺพยํ’’ –

“जो उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) को न देखते हुए सौ वर्ष तक जीता है, उसकी अपेक्षा उदय और व्यय को देखने वाले का एक दिन का जीवन श्रेष्ठ है।”

‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ วินยธรานํ ยทิทํ ปฏาจารา’’ –

“भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में विनयधरों में यह पटाचारा सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

ธมฺมทินฺนาเถรีภิกฺขุนีมวตฺถุ

धम्मदिन्ना थेरी भिक्षुणी की कथा

ปุจฺฉา – ธมฺมทินฺนา [Pg.85] ปน อาวุโส เถรี ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! धम्मदिन्ना थेरी को भगवान द्वारा किस प्रकार इस एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – ธมฺมทินฺนา ภนฺเต เถรี ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ธมฺมทินฺนา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! धम्मदिन्ना थेरी को भगवान ने यह कहकर एतदग्र स्थान पर स्थापित किया— “भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में धर्मकथिकों में यह धम्मदिन्ना सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

‘‘ยสฺส [Pg.88] ปุเร จ ปจฺฉา จ,มชฺเฌจ นตฺถิ กิญฺจนํ;

อกิญฺจนํ อนาทานํ,ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ’’ –

“जिसके पास न पहले (अतीत), न पीछे (अनागत) और न बीच (वर्तमान) में कुछ (आसक्ति) है; जो अकिंचन और अनादान (ग्रहण रहित) है, उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ।”

‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ธมฺมทินฺนา’’ –

“भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में धर्मकथिकों में यह धम्मदिन्ना सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

ยโสธราเถรีภิกฺขุนีมวตฺถุ

यशोधरा थेरी भिक्षुणी की कथा

ปุจฺฉา – ภทฺทกจฺจานานาม อาวุโส ยโสธราเถรี ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भद्दकच्चाना नामक यशोधरा थेरी को भगवान द्वारा किस प्रकार इस एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – ภทฺทกจฺจานา [Pg.89] ภนฺเต ยโสธราเถรี ภควตา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาภิญฺญปตฺตานํ ยทิทํ ภทฺทกจฺจานา’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! भद्दकच्चाना यशोधरा थेरी को भगवान ने यह कहकर एतदग्र स्थान पर स्थापित किया— “भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में महाभिज्ञा-प्राप्तों में यह भद्दकच्चाना सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.90] ภิกฺขเว มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ มหาภิญฺญปตฺตานํ ยทิทํ ภทฺทกจฺจานา’’ –

“भिक्षुओं! मेरी श्राविका भिक्षुणियों में महाभिज्ञा-प्राप्तों में यह भद्दकच्चाना सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) है।”

ตปุสฺสภลฺลิกวตฺถุ

तपुस्स और भल्लिक की कथा

ปุจฺฉา – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.91] อาวุโส เอตทคฺควคฺเค อาคเตสุ เอกาทสสุ อุปาสเกสุ ตปุสฺสภลฺลิกานาม วาณิชา ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! अंगुत्तरनिकाय के एतदग्रवर्ग में आए हुए ग्यारह उपासकों में तपुस्स और भल्लिक नामक व्यापारियों को भगवान द्वारा किस प्रकार इस एतदग्र स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – ตปุสฺสภลฺลิกา ภนฺเต วาณิชา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสกานํ ปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตานํ ยทิทํ ตปุสฺสภลฺลิกา วาณิชา’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! तपुस्स और भल्लिक व्यापारियों को भगवान ने यह कहकर एतदग्र स्थान पर स्थापित किया— “भिक्षुओं! मेरे श्रावक उपासकों में सर्वप्रथम शरण जाने वालों में ये तपुस्स और भल्लिक व्यापारी सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) हैं।”

‘‘เอเต [Pg.93] ภนฺเต มยํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉาม ธมฺมญฺจ, อุปาสเก โน ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปเต สรณํ คเต’’ หุ –

“भन्ते! हम भगवान और धर्म की शरण जाते हैं; भगवान हमें आज से जीवन पर्यन्त शरण में आए हुए उपासक के रूप में स्वीकार करें।”

‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสกานํ ปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตานํ ยทิทํ ตปุสฺสภลฺลิกา วาณิชา’’ –

“भिक्षुओं! मेरे श्रावक उपासकों में सर्वप्रथम शरण जाने वालों में ये तपुस्स और भल्लिक व्यापारी सर्वश्रेष्ठ (एतदग्र) हैं।”

อนาถปิณฺฑกวตฺถุ

अनाथपिण्डिक की कथा

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.94] ภควตา อรหตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต เอตทคฺควคฺเค อาคเตสุ เอกาทสสุ อุปาสเกสุ สุทตฺโต คหปติ อนาถปิณฺฑิโก กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन भगवान, अर्हत्... (पे)... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के एककनिपात के एतदग्गवग्ग में आए हुए ग्यारह उपासकों में सुदत्त गृहपति अनाथपिण्डिक को किस प्रकार एतदग्ग (सर्वश्रेष्ठ) स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – เอตทคฺควคฺเค ภนฺเต อาคเตสุ เอกาทสสุ อุปาสเกสุ สุทตฺโต คหปติ อนาถปิณฺฑิโก ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสกานํ ทายกานํ ยทิทํ สุทตฺโต คหปติ อนาถปิณฺฑิโก’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – भन्ते! एतदग्गवग्ग में आए हुए ग्यारह उपासकों में सुदत्त गृहपति अनाथपिण्डिक के विषय में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! मेरे श्रावक उपासक दानदाताओं में सुदत्त गृहपति अनाथपिण्डिक सर्वश्रेष्ठ है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा उन्हें एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया।

เอตทคฺคํ [Pg.97] ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสกานํ ทายกานํ ยทิทํ สุทตฺโต คหปติ อนาถปิณฺฑิโก–

"भिक्षुओं! मेरे श्रावक उपासक दानदाताओं में सुदत्त गृहपति अनाथपिण्डिक सर्वश्रेष्ठ है–"

สูรมฺพฏฺฐอุปาสกาวตฺถุ

सूरम्बट्ठ उपासक की कथा

ปุจฺฉา – สูรมฺพฏฺโฐ นาม อาวุโส อุปาสโก ภควตา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

प्रश्न – हे आयुष्मान! सूरम्बट्ठ नामक उपासक को भगवान द्वारा किस प्रकार एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – สูรมฺพฏฺโฐ อุปาสโก ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสกานํ อเวจฺจปฺปสนฺนานํ ยทิทํ สูรมฺพฏฺโฐ’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิโต.

उत्तर – सूरम्बट्ठ उपासक के विषय में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! मेरे श्रावक उपासकों में, जो अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसन्न) वाले हैं, उनमें सूरम्बट्ठ सर्वश्रेष्ठ है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा उन्हें एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.100] ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสกานํ อเวจฺจปฺปสนฺนานํ ยทิทํ สูรมฺพฏฺโฐ’’ หุ –

"भिक्षुओं! मेरे श्रावक उपासकों में, जो अचल श्रद्धा वाले हैं, उनमें सूरम्बट्ठ सर्वश्रेष्ठ है" – ऐसा हुआ।

สุชาตา อุปาสิกาวตฺถุ

सुजाता उपासिका की कथा

ปุจฺฉา – เอตทคฺควคฺเค [Pg.101] อาวุโส อาคตาสุ ทสสุ อุปาสิกาสุ สุชาตานาม อุปาสิกา เสนิยธีตา กถํ ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! एतदग्गवग्ग में आई हुई दस उपासिकाओं में सुजाता नामक उपासिका, जो सेनापति की पुत्री (सेनियधीता) थी, उसे भगवान द्वारा किस प्रकार एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – สุชาตา ภนฺเต เสนิยธีตา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ ปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตีนํ ยทิทํ สุชาตา เสนิยธีตา’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! सेनापति की पुत्री सुजाता के विषय में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिकाओं में, जो सर्वप्रथम शरण जाने वाली हैं, उनमें सेनापति की पुत्री सुजाता सर्वश्रेष्ठ है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा उसे एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया।

‘‘เอตา [Pg.104] มยํ ภนฺเต ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉาม ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ, อุปาสิกาโย โน ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตา สรณํ คตา’’ หุ –

"भन्ते! हम भगवान, धर्म और भिक्षु संघ की शरण में जाते हैं। भगवान हमें आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासिकाएं स्वीकार करें" – ऐसा हुआ।

‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ ปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตีนํ ยทิทํ สุชาตา เสนิยธีตา’’ –

"भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिकाओं में, जो सर्वप्रथम शरण जाने वाली हैं, उनमें सेनापति की पुत्री सुजाता सर्वश्रेष्ठ है" –

วิสาขา อุปาสิกาวตฺถุ

विशाखा उपासिका की कथा

ปุจฺฉา – วิสาขา [Pg.105] ปน อาวุโส อุปาสิกา กถํ ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! विशाखा उपासिका को भगवान द्वारा किस प्रकार एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – วิสาขา ภนฺเต อุปาสิกา มิคารมาตา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ ทายิกานํ ยทิทํ วิสาขา มิคารมาตา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! मृगारमाता विशाखा उपासिका के विषय में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिका दानिकाओं में मृगारमाता विशाखा सर्वश्रेष्ठ है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा उसे एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.107] ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ ทายิกานํ ยทิทํ วิสาขา มิคารมาตา’’ หุ –

"भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिका दानिकाओं में मृगारमाता विशाखा सर्वश्रेष्ठ है" – ऐसा हुआ।

ขุชฺชุตฺตรา อุปาสิกาวตฺถุ

खुज्जुत्तरा उपासिका की कथा

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.108] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย เอกกนิปาเต เอตทคฺควคฺเค อาคตาสุ ทสสุ อุปาสิกาสุ ขุชฺชุตฺตรานาม อุปาสิกา กถํ เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन भगवान... (पे)... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के एककनिपात के एतदग्गवग्ग में आई हुई दस उपासिकाओं में खुज्जुत्तरा नामक उपासिका को किस प्रकार एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – เอตทคฺควคฺเค ภนฺเต อาคตาสุ ทสสุ อุปาสิกาสุ ขุชฺชุตฺตรา อุปาสิกา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! एतदग्गवग्ग में आई हुई दस उपासिकाओं में खुज्जुत्तरा उपासिका के विषय में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिकाओं में, जो बहुश्रुत हैं, उनमें खुज्जुत्तरा सर्वश्रेष्ठ है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा उसे एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.111] ภิกฺขเว มม สาวกานํ อุปาสิกานํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา’’ หุ –

"भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिकाओं में, जो बहुश्रुत हैं, उनमें खुज्जुत्तरा सर्वश्रेष्ठ है" – ऐसा हुआ।

กาฬีอุปาสิกาวตฺถุ

काली उपासिका की कथा

ปุจฺฉา – กาฬีนาม อาวุโส อุปาสิกา กุรรฆริกา กถํ ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! कुररघरिका की काली नामक उपासिका को भगवान द्वारा किस प्रकार एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया?

วิสฺสชฺชนา – กาฬี ภนฺเต อุปาสิกา กุรรฆริกา ‘‘เอตทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุรรฆริกา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา เอตทคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา.

उत्तर – भन्ते! कुररघरिका की काली उपासिका के विषय में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिकाओं में, जो सुनकर प्रसन्न (अनुस्सवप्पसन्न) होने वाली हैं, उनमें कुररघरिका की काली उपासिका सर्वश्रेष्ठ है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा उसे एतदग्ग स्थान पर स्थापित किया गया।

‘‘เอตทคฺคํ [Pg.112] ภิกฺขเว มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุรรฆริกา’’ –

"भिक्षुओं! मेरी श्राविका उपासिकाओं में, जो सुनकर प्रसन्न होने वाली हैं, उनमें कुररघरिका की काली उपासिका सर्वश्रेष्ठ है" –

อฏฺฐานปาฬิ

अट्ठानपालि (अस्थानपालि)

ปุจฺฉา – สกลาปิ [Pg.113] อาวุโส อฏฺฐานปาฬิ ภควตา กถํ ภาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! सम्पूर्ण अट्ठानपालि भगवान द्वारा किस प्रकार कही गई है?

วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐานเมตํ ภิกฺขเว อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิสงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ ภิกฺขเว วิชฺชติ, ยํ ปุถุชฺชโน กญฺจิสงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา สกลาปิ อฏฺฐานปาฬิ ภาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! यह असंभव है, यह अवसर नहीं है कि सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति किसी संस्कार को नित्य माने, यह स्थान (संभावना) विद्यमान नहीं है। और भिक्षुओं! यह स्थान विद्यमान है कि पृथग्जन किसी संस्कार को नित्य माने, यह स्थान विद्यमान है" – भन्ते! इस प्रकार आदि वचनों से भगवान द्वारा सम्पूर्ण अट्ठानपालि कही गई है।

เอกธมฺมปาฬิ ปฐมวคฺค

एकधम्मपालि, प्रथम वग्ग

ปุจฺฉา – เอกธมฺมปาฬิยํ [Pg.114] อาวุโส ปฐมวคฺเค กีทิสี ธมฺมเทสนา ภควตา เทสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! एकधम्मपालि के प्रथम वग्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार की धर्म-देशना दी गई है?

วิสฺสชฺชนา – เอกธมฺมปาฬิยํ ภนฺเต ปฐมวคฺเค ‘‘เอกธมฺโม ภิกฺขเว ภาวิโต พหุลีกโต เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม, พุทฺธานุสฺสติ, อยํ โข ภิกฺขเว เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตตี’’ติ เอวมาทิกา ภควตา ธมฺมเทสนา เทสิตา.

उत्तर – भन्ते! एकधम्मपालि के प्रथम वग्ग में (भगवान ने कहा) – "भिक्षुओं! एक धर्म भावित और बहुलीकृत होने पर पूर्ण निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, सम्बोधि और निर्वाण के लिए संवर्तित होता है। वह एक धर्म कौन सा है? बुद्धानुस्मृति। भिक्षुओं! यह एक धर्म भावित और बहुलीकृत होने पर पूर्ण निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, सम्बोधि और निर्वाण के लिए संवर्तित होता है" – इस प्रकार आदि धर्म-देशना भगवान द्वारा दी गई है।

ปุจฺฉา – ทุติยวคฺเค [Pg.115] ปน อาวุโส ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! दूसरे वर्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार के धर्मोपदेश दिए गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – ทุติยวคฺเค [Pg.116] ภนฺเต ภควตา ‘‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺติ, ยถยิทํ ภิกฺขเว มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ภิกฺขเว อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. เอวมาทิกา ภควตา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर – भन्ते! दूसरे वर्ग में भगवान द्वारा "भिक्षुओं! मैं किसी अन्य एक धर्म को भी ऐसा नहीं देखता हूँ, जिससे अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होते हों, या उत्पन्न अकुशल धर्म वृद्धि और विस्तार को प्राप्त होते हों, जैसा कि यह भिक्षुओं! मिथ्यादृष्टि है। भिक्षुओं! मिथ्यादृष्टि वाले के अनुत्पन्न अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं और उत्पन्न अकुशल धर्म वृद्धि और विस्तार को प्राप्त होते हैं" - इस प्रकार के धर्मोपदेश भगवान द्वारा दिए गए हैं।

ตติยวคฺค

तृतीय वर्ग

ปุจฺฉา – ตติยวคฺเค [Pg.117] ปน อาวุโส ปญฺจมาทีนิ อฏฺฐ สุตฺตานิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! तृतीय वर्ग में पाँचवें आदि आठ सूत्रों को भगवान ने किस प्रकार कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตติยวคฺเค ภนฺเต ปญฺจมาทีนิ อฏฺฐสุตฺตานิ ‘‘ทุรกฺขาเต ภิกฺขเว ธมฺมวินเย โย จ สมาทเปติ, ยญฺจ สมาทเปติ, โย จ สมาทปิโต ตถตฺตาย ปฏิปชฺชติ. สพฺเพเต พหุํ อปุญฺญํ ปสวนฺติ. ตํกิสฺสเหตุ, ทุรกฺขาภตฺตา ภิกฺขเว ธมฺมสฺส. สฺวากฺขาเต ภิกฺขเว ธมฺมวินเย โย จ สมาทเปติ, ยญฺจ สมาทเปติ, โย จ สมาทปิโต, ตถตฺตาย ปฏิปชฺชติ, สพฺเพเต พหุํ ปุญฺญํ ปสวนฺติ. ตํกิสฺสเหตุ สฺวากฺขาตตฺตา ภิกฺขเว ธมฺมสฺสา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! तृतीय वर्ग में पाँचवें आदि आठ सूत्र "भिक्षुओं! दुर्लिखित (गलत ढंग से कहे गए) धर्म-विनय में जो समादापित (प्रेरित) करता है, जिसे समादापित किया जाता है, और जो समादापित होकर उसी प्रकार प्रतिपन्न (आचरण) करता है, वे सभी बहुत अपुण्य कमाते हैं। वह किस कारण से? भिक्षुओं! धर्म के दुर्लिखित होने के कारण। भिक्षुओं! स्वाख्यात (भली-भाँति कहे गए) धर्म-विनय में जो समादापित करता है, जिसे समादापित किया जाता है, और जो समादापित होकर उसी प्रकार प्रतिपन्न करता है, वे सभी बहुत पुण्य कमाते हैं। वह किस कारण से? भिक्षुओं! धर्म के स्वाख्यात होने के कारण" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहे गए हैं।

อปร อจฺฉราสงฺฆาตวคฺค

अपर अच्छरासंघात वर्ग

ปุจฺฉา – อปรอจฺฉราสงฺฆาตวคฺเค [Pg.120] ปน อาวุโส ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! अपर अच्छरासंघात वर्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार के धर्मोपदेश दिए गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – อปรอจฺฉราสงฺฆาตวคฺเค ภนฺเต ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ เจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ปฐมํ ฌานํ ภาเวติ, อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ, โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตี’’ติ เอวมาทิกา ภนฺเต ภควตา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर – भन्ते! अपर अच्छरासंघात वर्ग में "भिक्षुओं! यदि भिक्षु एक अंगुली-छोर मात्र (एक क्षण) के लिए भी प्रथम ध्यान की भावना करता है, तो भिक्षुओं! वह भिक्षु 'ध्यान से रहित नहीं रहने वाला' कहा जाता है, वह शास्ता के शासन का पालन करने वाला, उनके उपदेश के अनुसार चलने वाला और राष्ट्र के पिण्ड (भोजन) को व्यर्थ न खाने वाला है; फिर उनके विषय में तो कहना ही क्या जो इसका बहुलीकरण (निरन्तर अभ्यास) करते हैं" - इस प्रकार के धर्मोपदेश भन्ते! भगवान द्वारा दिए गए हैं।

กายคตาสติวคฺค

कायगतासति वर्ग

ปุจฺฉา – สกโลปิ [Pg.122] อาวุโส กายคตาสติวคฺโค ภควตา กถํ ภาสิโต.

प्रश्न – हे आयुष्मान! सम्पूर्ण कायगतासति वर्ग भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขเว มหาสมุทฺโท เจตสา ผุโฏ, อนฺโตคธา ตสฺส กุนฺนทิโย ยากาจิ สมุทฺทงฺคมา, เอวเมว ภิกฺขเว ยสฺส กสฺสจิ กายคตาสติ ภาวิตา พหุลีกตา, อนฺโตคธา ตสฺส กุสลา ธมฺมา เยเกจิ วิชฺชาภาคิยา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา สกโลปิ กายคตาสติวคฺโค ภาสิโต.

उत्तर – "भिक्षुओं! जिस किसी ने महासमुद्र को चेतना से व्याप्त कर लिया है, समुद्र में गिरने वाली जो भी छोटी नदियाँ हैं, वे सब उसके अन्तर्गत आ जाती हैं; इसी प्रकार भिक्षुओं! जिस किसी ने कायगतासति की भावना की है, उसका बहुलीकरण किया है, उसके अन्तर्गत वे सभी कुशल धर्म आ जाते हैं जो विद्या के भागी (अंग) हैं" - इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा सम्पूर्ण कायगतासति वर्ग कहा गया है।

อมตวคฺค

अमृत वर्ग

ปุจฺฉา – สกโลปิ [Pg.123] อาวุโส อมตวคฺโค ภควตา กถํ ภาสโต.

प्रश्न – हे आयुष्मान! सम्पूर्ण अमृत वर्ग भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – อมตํ เต ภิกฺขเว น ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต ภิกฺขเว ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต ภิกฺขเว อปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตาสติ อปริภุตฺตา. อมตํ เต ภิกฺขเว ปริภุตฺตํ, เยสํ กายคตาสติ ปริภุตฺตาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา สกโลปิ อมตวคฺโค ภาสิโต.

उत्तर – "भिक्षुओं! वे अमृत का परिभोग नहीं करते, जो कायगतासति का परिभोग नहीं करते। भिक्षुओं! वे अमृत का परिभोग करते हैं, जो कायगतासति का परिभोग करते हैं। भिक्षुओं! उनके लिए अमृत अपरिभुक्त (अछूता) है, जिनके लिए कायगतासति अपरिभुक्त है। भिक्षुओं! उनके लिए अमृत परिभुक्त है, जिनके लिए कायगतासति परिभुक्त है" - इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा सम्पूर्ण अमृत वर्ग कहा गया है।

กมฺมกรณวคฺค, วชฺชสุตฺต

कम्मकरण वर्ग, वज्ज सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.125] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ทุกนิปาเต กมฺมกรณวคฺเค ปฐมํ วชฺชสุตฺตํ กตฺถ กสฺส กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के दुकनिपात के कम्मकरण वर्ग में प्रथम 'वज्ज सुत्त' कहाँ, किसे और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ ‘‘ทฺเวมานิ ภิกฺขเว วชฺชานิ. กตมานิ ทฺเว ทิฏฺฐธมฺมิกญฺจ วชฺชํ สมฺปรายิกญฺจ วชฺช’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को "भिक्षुओं! ये दो वज्ज (दोष) हैं। कौन से दो? दृष्टधार्मिक (इसी जन्म का) दोष और साम्परायिक (परलोक का) दोष" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

ตสฺมาติห [Pg.127] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส วชฺชสฺส ภายิสฺสาม, สมฺปรายิกสฺส วชฺชสฺส ภายิสฺสาม, วชฺชภีรุโน ภวิสฺสาม วชฺชภยทสฺสาวิโน’’ติ. เอวญฺหิ โข ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ.

"इसलिए भिक्षुओं! यहाँ इस प्रकार सीखना चाहिए - 'हम दृष्टधार्मिक दोष से डरेंगे, साम्परायिक दोष से डरेंगे, दोषों से डरने वाले बनेंगे और दोषों में भय देखने वाले बनेंगे'। भिक्षुओं! इस प्रकार ही सीखना चाहिए।"

ปธานสุตฺต

प्रधान सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.128] อาวุโส ทุติยํ ปธานสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กสฺส กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहीं पर दूसरा 'प्रधान सुत्त' भगवान द्वारा कहाँ, किसे और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ ‘‘ทฺเวมานิ ภิกฺขเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ โลกสฺมึ. กตมานิ ทฺเว, ยญฺจ คิหีนํ อคารํ อชฺฌาวสตํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปาทนตฺถํ ปธานํ, ยญฺจ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺตํ ปธานํ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ทฺเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ โลกสฺมิ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में ही बहुत से भिक्षुओं को "भिक्षुओं! लोक में ये दो प्रधान (प्रयत्न) दुष्कर (कठिनता से सिद्ध होने वाले) हैं। कौन से दो? एक तो घर में रहने वाले गृहस्थों का चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (दवाइयों) की प्राप्ति के लिए किया गया प्रयत्न, और दूसरा घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए लोगों का सभी उपाधियों (आसक्तियों) के त्याग के लिए किया गया प्रयत्न। भिक्षुओं! लोक में ये दो प्रयत्न दुष्कर हैं" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

ตปนียสุตฺต

तपनीय सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.130] อาวุโส ตปนียสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहीं पर 'तपनीय सुत्त' भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – ทฺเวเม ภิกฺขเว ธมฺมา ตปนียา. กตเม ทฺเว, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺจสฺส กายทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กาย สุจริตํ, วจีทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีสุจริตํ, มโนทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนสุจริตํ. โส ‘‘กายทุจฺจริตํ เม กต’’นฺติ ตปฺปติ, ‘‘อกตํ เม กายสุจริต’’นฺติ ตปฺปติ. วจีทุจฺจริตํ (ป) ‘‘มโนทุจฺจริตํ เม กต’’นฺติ ตปฺปติ, ‘‘อกตํ เม มโนสุจริต’’นฺติ ตปฺปติ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ธมฺมา ตปนียาติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – "भिक्षुओं! ये दो धर्म तपनीय (पश्चाताप कराने वाले) हैं। कौन से दो? भिक्षुओं! यहाँ किसी व्यक्ति द्वारा काय-दुश्चरित किया गया होता है, काय-सुचरित नहीं किया गया होता है; वची-दुश्चरित किया गया होता है, वची-सुचरित नहीं किया गया होता है; मनो-दुश्चरित किया गया होता है, मनो-सुचरित नहीं किया गया होता है। वह 'मैंने काय-दुश्चरित किया है' इस प्रकार तपता (पछताता) है, 'मैंने काय-सुचरित नहीं किया है' इस प्रकार तपता है। वची-दुश्चरित (पे)... 'मैंने मनो-दुश्चरित किया है' इस प्रकार तपता है, 'मैंने मनो-सुचरित नहीं किया है' इस प्रकार तपता है। भिक्षुओं! ये दो धर्म तपनीय हैं।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

อตปนียสุตฺต

अतपनीय सुत्त

ปุจฺฉา – จตุตฺถํ [Pg.131] ปน อาวุโส อตปนียสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान द्वारा चौथा अतपनीय सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – จตุตฺถํ ภนฺเต อตปนียสุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ธมฺมา อตปนียา. กตเม ทฺเว, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺจสฺส กายสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายทุจฺจริตํ. วจีสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีทุจฺจริตํ. มโนสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนทุจฺจริตํ. โส ‘กายสุจริตํ เม กต’นฺติ น ตปฺปติ, ‘อกตํ เม กายทุจฺจริต’นฺติ นตปฺปติ. ‘วจีสุจริตํ…เป… มโนสุจริตํ เม กต’นฺติ น ตปฺปติ. ‘อกตํ เม มโนทุจฺจริต’นฺติ น ตปฺปติ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ธมฺมา อตปนียา’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! चौथा अतपनीय सुत्त [इस प्रकार है] – ‘‘भिक्षुओं! ये दो धर्म अतपनीय (पश्चाताप न कराने वाले) हैं। कौन से दो? भिक्षुओं! यहाँ किसी व्यक्ति द्वारा काय-सुचरित किया गया होता है, काय-दुश्चरित नहीं किया गया होता है। वची-सुचरित किया गया होता है, वची-दुश्चरित नहीं किया गया होता है। मन-सुचरित किया गया होता है, मन-दुश्चरित नहीं किया गया होता है। वह ‘मैंने काय-सुचरित किया है’ इस प्रकार संतप्त नहीं होता है, ‘मैंने काय-दुश्चरित नहीं किया है’ इस प्रकार संतप्त नहीं होता है। ‘मैंने वची-सुचरित... पे... मन-सुचरित किया है’ इस प्रकार संतप्त नहीं होता है। ‘मैंने मन-दुश्चरित नहीं किया है’ इस प्रकार संतप्त नहीं होता है। भिक्षुओं! ये दो धर्म अतपनीय हैं।’’ भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है।

อุปญฺญาตสุตฺต

उपञ्ञात सुत्त

ปุจฺฉา – ปญฺจมํ [Pg.132] ปน อาวุโส อุปญฺญาตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान द्वारा पाँचवाँ उपञ्ञात सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจมํ ภนฺเต อุปญฺญาตสุตฺตํ ‘‘ทฺวินฺนาหํ ภิกฺขเว ธมฺมานํ อุปญฺญาสึ. ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, ยา จ อปฺปฏิวานิตา ปธานสฺมึ. อปฺปฏิวานิ สุทาหํ ภิกฺขเว ปทหามิ ‘กามํ-ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ อุปสุสฺสตุ สรีเร มํสโลหิตํ, ยํ [Pg.133] ตํ ปุริสถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ, น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ. เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! पाँचवाँ उपञ्ञात सुत्त [इस प्रकार है] – ‘‘भिक्षुओं! मैंने दो धर्मों को स्वयं जाना है। कुशल धर्मों में असंतुष्टता (और अधिक करने की इच्छा) और प्रधान (पुरुषार्थ) में पीछे न हटना। भिक्षुओं! मैं पीछे न हटते हुए इस प्रकार प्रधान (प्रयत्न) करता हूँ कि ‘भले ही शरीर में केवल त्वचा, स्नायु और हड्डियाँ ही शेष रह जाएँ, मांस और रक्त सूख जाए, जो कुछ भी पुरुष-बल, पुरुष-वीर्य और पुरुष-पराक्रम से प्राप्त किया जा सकता है, उसे प्राप्त किए बिना वीर्य (प्रयत्न) शिथिल नहीं होगा’।’’ भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

จริยสุตฺต

चरिया सुत्त

ปุจฺฉา – นวมํ [Pg.134] ปน อาวุโส จริยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान द्वारा नवाँ चरिया सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – นวมํ ภนฺเต จริยสุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ธมฺมา สุกฺกา โลกํ ปาเลนฺติ. กตเม ทฺเว, หิรีจ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุํ, นยิธ ปญฺญาเยถ ‘มาตา’ติวา ‘มาตุจฺฉา’ติวา ‘มาตุลานี’ติวา ‘อาจริยภริยา’ติวา ‘ครูนํ ทารา’ติ’’วาติ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! नवाँ चरिया सुत्त [इस प्रकार है] – ‘‘भिक्षुओं! ये दो शुक्ल (उज्ज्वल) धर्म लोक की रक्षा करते हैं। कौन से दो? ह्री (लज्जा) और ओत्तप्प (भय)। भिक्षुओं! यदि ये दो शुक्ल धर्म लोक की रक्षा न करें, तो यहाँ ‘माता’, ‘मौसी’, ‘मामी’, ‘आचार्य-पत्नी’ या ‘गुरु-पत्नी’ का भेद नहीं जाना जाएगा।’’ भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

อธิกรณวคฺค, สตฺตมสุตฺต

अधिकरण वग्ग, सातवाँ सुत्त

ปุจฺฉา – อธิกรณวคฺเค [Pg.136] ปน อาวุโส สตฺตมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! अधिकरण वग्ग में सातवाँ सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में और किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ชาณุสฺโสณึ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. ชาณุสฺโสณิ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘กตตฺตา จ พฺราหฺมณ อกตตฺตา จ เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํมรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में जानुस्सोणि ब्राह्मण के विषय में कहा गया है। भन्ते! जानुस्सोणि ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा – ‘‘हे गौतम! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अपाय, दुर्गति, विनिपात और निरय (नरक) में उत्पन्न होते हैं?’’ भन्ते! उस विषय में – ‘‘हे ब्राह्मण! करने के कारण और न करने के कारण ही यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अपाय, दुर्गति, विनिपात और निरय में उत्पन्न होते हैं’’ – भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

โก [Pg.137] นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ.

‘‘हे गौतम! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अपाय, दुर्गति, विनिपात और निरय में उत्पन्न होते हैं?’’

‘‘กตตฺตาจ พฺราหฺมณ อกตตฺตาจ เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ’’ –

‘‘हे ब्राह्मण! करने के कारण और न करने के कारण ही यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अपाय, दुर्गति, विनिपात और निरय में उत्पन्न होते हैं।’’

โก [Pg.138] ปน โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ –

‘‘परन्तु हे गौतम! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं?’’

กตตฺตา จ พฺราหฺมณ อกตตฺตา จ เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

‘‘हे ब्राह्मण! करने के कारण और न करने के कारण ही यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं।’’

น โข อหํ อิมสฺส โภโต โคตมสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ –

‘‘मैं आप गौतम के इस संक्षेप में कहे गए, विस्तार से न समझाए गए कथन का विस्तार से अर्थ नहीं समझ पा रहा हूँ।’’

สาธุ เม ภวํ โคตโม ตถา ธมฺมํ เทเสตุ.

‘‘साधु! आप गौतम मुझे उस प्रकार धर्म का उपदेश दें [जिससे मैं समझ सकूँ]।’’

อฏฺฐมสุตฺต

आठवाँ सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.140] อาวุโส อฏฺฐมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กสฺส กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहीं पर आठवाँ सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किससे और किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมโต อานนฺทสฺส ‘‘เอกํเสนาหํ อานนฺท อกรณียํ วทามิ กายทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริต’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान आनन्द से – ‘‘आनन्द! मैं निश्चित रूप से काय-दुश्चरित और मन-दुश्चरित को न करने योग्य कहता हूँ’’ – भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

‘‘เอกํเสนาหํ [Pg.141] อานนฺท กรณียํ วทามิ กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ’’ –

‘‘आनन्द! मैं निश्चित रूप से काय-सुचरित, वची-सुचरित और मन-सुचरित को करने योग्य कहता हूँ।’’

นวมสุตฺต

नवाँ सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.142] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ทุกนิปาเต อธิกรณวคฺเค นวมสุตฺตํ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उस भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अङ्गुत्तर निकाय के दुक निपात के अधिकरण वग्ग में नवाँ सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – อกุสลํ [Pg.143] ภิกฺขเว ปชหถ, สกฺกา ภิกฺขเว อกุสลํ ปชหิตุํ. โนเจทํ ภิกฺขเว สกฺกา อภวิสฺส อกุสลํ ปชหิตุํ, นาหํ เอวํ วเทยฺยํ ‘‘อกุสลํ ภิกฺขเว ปชหถา’’ติ. ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว สกฺกา อกุสลํ ปชหิตุํ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ ‘‘อกุสลํ ภิกฺขเว ปชหถา’’ติ. อกุสลญฺจ หิทํ ภิกฺขเว ปหีนํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺย, นาหํ เอวํวเทยฺยํ ‘‘อกุสลํ ภิกฺขเว ปชหถา’’ติ. ยสฺมา จ โข ภิกฺขเว อกุสลํ ปหีนํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ ‘‘อกุสลํ ภิกฺขเว ปชหถา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – ‘‘भिक्षुओं! अकुशल का त्याग करो। भिक्षुओं! अकुशल का त्याग करना संभव है। भिक्षुओं! यदि अकुशल का त्याग करना संभव न होता, तो मैं ऐसा नहीं कहता कि ‘भिक्षुओं! अकुशल का त्याग करो’। भिक्षुओं! चूँकि अकुशल का त्याग करना संभव है, इसलिए मैं ऐसा कहता हूँ कि ‘भिक्षुओं! अकुशल का त्याग करो’। भिक्षुओं! यदि यह त्यागा हुआ अकुशल अहित और दुःख के लिए होता, तो मैं ऐसा नहीं कहता कि ‘भिक्षुओं! अकुशल का त्याग करो’। भिक्षुओं! चूँकि त्यागा हुआ अकुशल हित और सुख के लिए होता है, इसलिए मैं ऐसा कहता हूँ कि ‘भिक्षुओं! अकुशल का त्याग करो’।’’ भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

ทสมสุตฺต, เอกาทสมสุตฺต

दसवाँ सुत्त, ग्यारहवाँ सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.145] อาวุโส ทสมเอกาทสมสุตฺตานิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहीं पर दसवाँ और ग्यारहवाँ सुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहे गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ทสมเอกาทสมสุตฺตานิ ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว, ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ อตฺโถ จ ทุนฺนีโต, ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ จ. ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว, สุนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ อตฺโถ จ สุนีโต, สุนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ สุนโย โหติ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ จ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर दसवें और ग्यारहवें सूत्र हैं - 'भिक्षुओं! ये दो धर्म सद्धर्म के सम्मोह (भ्रम) और अन्तर्धान (विलुप्त होने) के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से दो? गलत तरीके से रखे गए पद-व्यंजन और गलत तरीके से निकाला गया अर्थ। भिक्षुओं! गलत तरीके से रखे गए पद-व्यंजन का अर्थ भी दुर्बोध होता है। भिक्षुओं! ये दो धर्म सद्धर्म के सम्मोह और अन्तर्धान के लिए संवर्तित होते हैं।' और 'भिक्षुओं! ये दो धर्म सद्धर्म की स्थिति, असम्मोह और अनन्तर्धान के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से दो? सही तरीके से रखे गए पद-व्यंजन और सही तरीके से निकाला गया अर्थ। भिक्षुओं! सही तरीके से रखे गए पद-व्यंजन का अर्थ भी सुबोध होता है। भिक्षुओं! ये दो धर्म सद्धर्म की स्थिति, असम्मोह और अनन्तर्धान के लिए संवर्तित होते हैं।' भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है।

พาลวคฺค

बालवग्ग (मूर्ख वर्ग)

ทุติยสุตฺต

द्वितीय सूत्र

ปุจฺฉา – พาลวคฺเค [Pg.147] ปน อาวุโส ทุติยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! बालवग्ग में भगवान द्वारा द्वितीय सूत्र कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – พาลวคฺเค ภนฺเต ทุติยํ สุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว, ทุฏฺโฐ วา โทสนฺตโร สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! बालवग्ग में द्वितीय सूत्र - 'भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप लगाते हैं। कौन से दो? द्वेषपूर्ण चित्त वाला दुष्ट व्यक्ति, अथवा श्रद्धावान् व्यक्ति जो गलत तरीके से ग्रहण करता है। भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप लगाते हैं।' भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है।

ตติยสุตฺต

तृतीय सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.148] อาวุโส ตติยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा तृतीय सूत्र कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ตติยสุตฺตํ ภควตา ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว, โย จ อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน ‘ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนา’ติ ทีเปติ. โย จ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน ‘อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ’ [Pg.149] ทีเปติ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. ทฺเวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว, โย จ อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน ‘อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนา’ติ ทีเปติ. โย จ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน ‘ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนา’ติ ทีเปติ. อิเม โข ภิกฺขเว ทฺเว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर भगवान द्वारा तृतीय सूत्र - 'भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप लगाते हैं। कौन से दो? जो तथागत द्वारा न कहे गए, न बोले गए को "तथागत द्वारा कहा गया, बोला गया" बताता है। और जो तथागत द्वारा कहे गए, बोले गए को "तथागत द्वारा न कहा गया, न बोला गया" बताता है। भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप लगाते हैं। भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप नहीं लगाते हैं। कौन से दो? जो तथागत द्वारा न कहे गए, न बोले गए को "तथागत द्वारा न कहा गया, न बोला गया" बताता है। और जो तथागत द्वारा कहे गए, बोले गए को "तथागत द्वारा कहा गया, बोला गया" बताता है। भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप नहीं लगाते हैं।' भन्ते! भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है।

จตุตฺถวคฺค, ปญฺจมสุตฺต

चतुर्थ वर्ग, पंचम सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.150] อาวุโส จตุตฺถปญฺจมสุตฺตานิ ภควตา กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा चतुर्थ और पंचम सूत्र कैसे कहे गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต จตุตฺถปญฺจมสุตฺตานิ ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว, โย จ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ ‘นีตตฺโถ สุตฺตนฺโต’ติ [Pg.151] ทีเปติ, โย จ นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ ‘เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโต’ติ ทีเปตี’’ติ, เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर चतुर्थ और पंचम सूत्र - 'भिक्षुओं! ये दो तथागत पर झूठा आरोप लगाते हैं। कौन से दो? जो नेय्यार्थ सूत्र को "नीतार्थ" सूत्र बताता है, और जो नीतार्थ सूत्र को "नेय्यार्थ" सूत्र बताता है।' इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहे गए हैं।

สมจิตฺตวคฺค, ปฐมสุตฺต

समचित्त वर्ग, प्रथम सूत्र

ปุจฺฉา – สมจิตฺตวคฺเค [Pg.153] อาวุโส ปฐมสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! समचित्त वर्ग में भगवान द्वारा प्रथम सूत्र कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สมจิตฺตวคฺเค ภนฺเต ปฐมสุตฺตํ ‘‘อสปฺปุริสภูมิญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ สปฺปุริสภูมิญฺจ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! समचित्त वर्ग में प्रथम सूत्र - 'भिक्षुओं! मैं तुम्हें असत्पुरुष-भूमि और सत्पुरुष-भूमि का उपदेश दूँगा, उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।' भन्ते! इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

ทุติยสุตฺต

द्वितीय सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.156] อาวุโส ทุติยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा द्वितीय सूत्र कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ทุติยสุตฺตํ ‘‘ทฺวินฺนาหํ ภิกฺขเว น สุปฺปติการ วทามิ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ, มาตุ จ ปิตุ จา’’ติ, เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर द्वितीय सूत्र - 'भिक्षुओं! मैं दो व्यक्तियों का प्रत्युपकार आसान नहीं कहता हूँ। किन दो का? माता और पिता का।' इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

สมจิตฺตสุตฺต

समचित्त सूत्र

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.157] อาวุโส ปญฺจมํ สมจิตฺตสุตฺตํ กตฺถ กสฺส เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं पर पाँचवाँ समचित्त सूत्र कहाँ, किसके लिए, किसके द्वारा और कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ อาวุโส ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจ, ตํสุณาถ

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को - 'आयुष्मानों! मैं आध्यात्मिक-संयोजन वाले पुद्गल और बाह्य-संयोजन वाले पुद्गल का उपदेश दूँगा, उसे सुनो,

สาธุกํ [Pg.158] มนสิกโรถา’’ติ, เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

अच्छी तरह मन में धारण करो।' भन्ते! इस प्रकार आदि आयुष्मान् धर्मसेनापति सारिपुत्र स्थविर द्वारा कहा गया है।

โอวาท

ओवाद (उपदेश)

ปุจฺฉา – กถญฺจ [Pg.161] อาวุโส ตตฺถ ภควา โอวาทํ อทาสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने कैसे उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต ภควา ‘‘ตสฺมาติห สาริปุตฺต เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘สนฺตินฺทฺริยา ภวิสฺสาม สนฺตมานสา’ติ. เอวญฺหิ โว สาริปุตฺต สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวมาทินา โอวาทมทาสิ.

उत्तर - भन्ते! वहाँ भगवान ने - 'इसलिए सारिपुत्र! इस प्रकार सीखना चाहिए - "हम शांत इन्द्रियों वाले और शांत मन वाले होंगे"। सारिपुत्र! तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए।' इस प्रकार आदि उपदेश दिया।

‘‘เอโส ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺโต ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสา เท ภิกฺขูนํ อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ ปุคฺคลํ เทเสติ พหิทฺธา สํโยชนญฺจ’’ –

'भन्ते! ये आयुष्मान् सारिपुत्र पूर्वाराम के मृगारमाता प्रासाद में भिक्षुओं को आध्यात्मिक-संयोजन वाले पुद्गल और बाह्य-संयोजन वाले पुद्गल का उपदेश दे रहे हैं' -

สาธุ [Pg.162] ภนฺเต ภควา เยน อายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทาย.

'साधु भन्ते! भगवान अनुकम्पा करके जहाँ आयुष्मान् सारिपुत्र हैं, वहाँ पधारें।'

ตา โข ปน สาริปุตฺต เทวตา ทสปิ หุตฺวา วีสมฺปิ หุตฺวา ตึสมฺปิ หุตฺวา จตฺตาลีสมฺปิ หุตฺวา ปญฺญาสมฺปิ หุตฺวา สฏฺฐิปิ หุตฺวา อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตปิ ติฏฺฐนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ–

'सारिपुत्र! वे देवता दस होकर, बीस होकर, तीस होकर, चालीस होकर, पचास होकर, साठ होकर भी एक आरे की नोक के चुभाने मात्र के स्थान पर खड़े रहते हैं, और एक-दूसरे को बाधा नहीं पहुँचाते हैं -'

ตสฺมาติห [Pg.163] สาริปุตฺต เอวํ สิกฺขิตพฺพํ สนฺตินฺทฺริยา ภวิสฺสาม สนฺตมานสา.

'इसलिए सारिपुत्र! इस प्रकार सीखना चाहिए - हम शांत इन्द्रियों वाले और शांत मन वाले होंगे।'

ปริสวคฺค

परिसवग्ग (परिषद वर्ग)

อุตฺตานสุตฺต

उत्तान सूत्र

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.165] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ทุกนิปาเต ปริสวคฺเค ปฐมํ อุตฺตานสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! उन भगवान... (पे)... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के दुकनिपात के परिसवग्ग में प्रथम उत्तानसुत्त कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปฐมํ ภนฺเต อุตฺตานสุตฺตํ ‘‘ทฺเวมา สิกฺขเว ปริสา, กตมา ทฺเว, อุตฺตานา จ ปริสา คมฺภีรา จ ปริสา, กตมา จ ภิกฺขเว อุตฺตานา ปริสา, อิธ ภิกฺขเว ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู อุทฺธตา โหนฺติ อุนฺนฬา จปลา มุขรา วิกิณฺณวาจา มุฏฺฐสฺสตี อสมฺปชานา อสมาหิตา วิพฺภนฺตจิตฺตา ปากตินฺทฺริยา. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว อุตฺตานา ปริสา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! प्रथम उत्तानसुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! ये दो परिषदें हैं। कौन सी दो? उथली परिषद और गंभीर परिषद। भिक्षुओं! उथली परिषद कौन सी है? भिक्षुओं! यहाँ जिस परिषद में भिक्षु चंचल, अभिमानी, चपल, मुखर, असंयत वाणी वाले, स्मृति-भ्रष्ट, असावधान, असमाहित, विक्षिप्त चित्त वाले और अनियंत्रित इन्द्रियों वाले होते हैं। भिक्षुओं! इसे उथली परिषद कहा जाता है।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

โสปริสตฺตก

सोपरिसत्तक

เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ คมฺภีรา ปริสา.

"भिक्षुओं! इन दो परिषदों में यह श्रेष्ठ है, जो कि गंभीर परिषद है।"

อนคฺควตีสุตฺต

अनग्गवती सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.167] อาวุโส ตติยํ อนคฺควตีสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहीं पर तीसरा अनग्गवती सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ตติยํ อนคฺควตีสุตฺตํ ‘‘ทฺเวมา ภิกฺขเว ปริสา. กตมา ทฺเว, อนคฺควตี จ ปริสา อคฺควตี จ ปริสา. กตมา จ ภิกฺขเว อนคฺควตี ปริสา, อิธ ภิกฺขเว ยสฺสํ ปริสายํ เถรา ภิกฺขู พาหุลิกา โหนฺติ สาถลิกา, โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา, ปวิเวเก นิกฺขิตฺตธุรา, น วีริยํ อารภนฺติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกภสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर तीसरा अनग्गवती सुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! ये दो परिषदें हैं। कौन सी दो? अग्रता-रहित परिषद और अग्रता-युक्त परिषद। भिक्षुओं! अग्रता-रहित परिषद कौन सी है? भिक्षुओं! यहाँ जिस परिषद में स्थविर भिक्षु बाहुल्यवादी, शिथिल, पतन के मार्ग में आगे रहने वाले, विवेक (एकान्तवास) के प्रति उत्तरदायित्व त्याग देने वाले होते हैं, और जो अप्राप्त को प्राप्त करने के लिए, अनधिगत को अधिगत करने के लिए, असाक्षात्कृत को साक्षात्कृत करने के लिए वीर्य आरम्भ नहीं करते हैं।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

โอกฺกาจิตวินีตสุตฺต

ओक्काचितविनीत सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.170] อาวุโส ฉฏฺฐํ โอกฺกาจิตวินีตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहीं पर छठा ओक्काचितविनीत सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ฉฏฺฐํ โอกฺกาจิตวินีตสุตฺตํ ‘‘ทฺเวมา ภิกฺขเว ปริสา. กตมา ทฺเว, โอกฺกาจิตวินีตา ปริสา โน ปฏิปุจฺฉาวินีตา, ปฏิปุจฺฉา วินีตา ปริสา โน โอกฺกาจิตวินีตา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर छठा ओक्काचितविनीत सुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! ये दो परिषदें हैं। कौन सी दो? वह परिषद जो दिखावे में विनीत है, प्रतिपृच्छा में नहीं; और वह परिषद जो प्रतिपृच्छा में विनीत है, दिखावे में नहीं।" इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया है।

ปุคฺคลวคฺค

पुग्गलवग्ग

อสนฺตสนฺนิวาสสุตฺต

असन्तसन्निवास सुत्त

ปุจฺฉา – ปุคฺคลวคฺเค [Pg.173] อาวุโส เอกาทสมํ อสนฺตสนฺนิวาสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! पुग्गलवग्ग में ग्यारहवाँ असन्तसन्निवास सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุคฺคลวคฺเค ภนฺเต เอกาทสมํ อสนฺตสนฺนิวาสสุตฺตํ ‘‘อสนฺตสนฺนิวาสญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ สนฺตสนฺนิวาสญฺจ, ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิกโรถ ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! पुग्गलवग्ग में ग्यारहवाँ असन्तसन्निवास सुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! मैं तुम्हें असज्जनों के साथ निवास और सज्जनों के साथ निवास के बारे में उपदेश दूँगा, उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

สุขวคฺค

सुखवग्ग

ปุจฺฉา – สุขวคฺเค [Pg.176] ปน อาวุโส ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

प्रश्न - हे आयुष्मान! सुखवग्ग में भगवान द्वारा किस प्रकार की धर्म-देशनाएँ दी गई हैं?

วิสฺสชฺชนา – สุขวคฺเค ภนฺเต ภควตา ‘‘ทฺเวมานิ ภิกฺขเว สุขานิ. กตมานิ ทฺเว, คิหิสุขญฺจ ปพฺพชิตสุขญฺจ, อิมานิ โข ภิกฺขเว ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ ภิกฺขเว อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ ปพฺพชิตสุข’’นฺติ เอวมาทิกา ธมฺมเทสนาโย เทสิตา.

उत्तर - भन्ते! सुखवग्ग में भगवान द्वारा इस प्रकार की धर्म-देशनाएँ दी गई हैं - "भिक्षुओं! ये दो सुख हैं। कौन से दो? गृहस्थ-सुख और प्रव्रजित-सुख। भिक्षुओं! ये ही दो सुख हैं। भिक्षुओं! इन दो सुखों में यह श्रेष्ठ है, जो कि प्रव्रजित-सुख है।"

อายาจนวคฺค

आयाचनवग्ग

ปุจฺฉา – อายาจนวคฺเค [Pg.178] ปน อาวุโส ภควตา ปฐมาทีนิ จตฺตาริ สุตฺตานิ กถํ ภาสิตานิ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! आयाचनवग्ग में भगवान द्वारा प्रथम आदि चार सुत्त कैसे कहे गए हैं?

วิสฺสชฺชนา – อายาจนวคฺเค ภนฺเต ปฐมาทีนิ จตฺตาริ สุตฺตานิ ‘‘สทฺโธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย ตาทิโส โหมิ, ยาทิสา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา’’ติ, เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

उत्तर - भन्ते! आयाचनवग्ग में प्रथम आदि चार सुत्तों में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! श्रद्धावान भिक्षु को इस प्रकार सम्यक् प्रार्थना करनी चाहिए - 'मैं वैसा ही बनूँ, जैसे सारिपुत्र और मोग्गल्लान हैं'।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

อวณฺณารหสุตฺต

अवण्णारह सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.180] อาวุโส ปญฺจมํ อวณฺณารหสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहीं पर पाँचवाँ अवण्णारह सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ปญฺจมํ อวณฺณารหสุตฺตํ ‘‘ทฺวีหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส เอตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตี’’ติ, เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर पाँचवाँ अवण्णारह सुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! दो धर्मों से युक्त मूर्ख, अज्ञानी और असत्पुरुष अपने आप को नष्ट कर लेता है, वह दोषयुक्त होता है, विद्वानों द्वारा निन्दनीय होता है और बहुत अपुण्य कमाता है।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

อปฺปสาทนียสุตฺต

अप्पसादनीय सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.182] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ทุกนิปาเต อายาจนวคฺเค ฉฏฺฐํ อปฺปสาทนียสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! उन भगवान... (पे)... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के दुकनिपात के आयाचनवग्ग में छठा अप्पसादनीय सुत्त कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ฉฏฺฐํ ภนฺเต อปฺปสาทนียสุตฺตํ ‘‘ทฺวีหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส เอตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมหิ ทฺวีหิ, อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํเสติ, อนนุวิจฺจ อปริโย คาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํเสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! छठा अप्पसादनीय सुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! दो धर्मों से युक्त मूर्ख, अज्ञानी और असत्पुरुष अपने आप को नष्ट कर लेता है, वह दोषयुक्त होता है, विद्वानों द्वारा निन्दनीय होता है और बहुत अपुण्य कमाता है। किन दो से? बिना जाँच-परख किए और बिना गहराई से समझे, अश्रद्धा के स्थान पर श्रद्धा प्रकट करता है, और बिना जाँच-परख किए और बिना गहराई से समझे, श्रद्धा के स्थान पर अश्रद्धा प्रकट करता है।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

มาตาปิตุสุตฺต

मातापितु सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.184] อาวุโส สตฺตมํ มาตาปิตุสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहीं पर सातवाँ मातापितु सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต สตฺตมํ มาตาปิตุสุตฺตํ ‘‘ทฺวีสุ ภิกฺขเว มิจฺฉา ปฏิปชฺชมาโน พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส เอตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหหิ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมสุ ทฺวีสุ, มาตริ จ ปิตริ จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर सातवाँ मातापितु सुत्त में भगवान ने इस प्रकार कहा है - "भिक्षुओं! दो के प्रति मिथ्या आचरण करने वाला मूर्ख, अज्ञानी और असत्पुरुष अपने आप को नष्ट कर लेता है, वह दोषयुक्त होता है, विद्वानों द्वारा निन्दनीय होता है और बहुत अपुण्य कमाता है। किन दो के प्रति? माता और पिता के प्रति।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

ตถาคตสุตฺต

तथागत सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.185] อาวุโส อฏฺฐมํ ตถาคตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा आठवाँ तथागतसुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว [Pg.186] ภนฺเต อฏฺฐมํ ตถาคตสุตฺตํ ‘‘ทฺวีสุ ภิกฺขเว มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส เอตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมสุ ทฺวีสุ, ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर आठवाँ तथागतसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! दो के प्रति मिथ्या प्रतिपत्ति (गलत व्यवहार) करने वाला मूर्ख, अकुशल और असत्पुरुष अपने आप को विनष्ट कर लेता है, वह दोषयुक्त होता है और विद्वानों द्वारा निन्दनीय होता है, तथा बहुत अपुण्य अर्जित करता है। किन दो के प्रति? तथागत के प्रति और तथागत के श्रावक के प्रति।’’

ติกนิปาต

तिकनिपात

พาลวคฺค, ภยสุตฺต

बालवग्ग, भयसुत्त

ปุจฺฉา – ติกนิปาเต [Pg.189] ปน อาวุโส ปฐมํ ภยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กสฺส กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! तिकनिपात में पहला भयसुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके लिए और किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุลานํ ‘‘ยานิ กานิจิ ภิกฺขเว ภยานิ อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพานิ ตานิ พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ โน ปณฺฑิตโต. เย เกจิ อุปฺปทฺทวา อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺเพเต พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ โน ปณฺฑิตโต. เยเกจิ อุปสคฺคา อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺเพเต พาลโต อุปฺปชฺชนฺติ โน ปณฺฑิตโต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के लिए भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! जो भी भय उत्पन्न होते हैं, वे सब मूर्ख के कारण उत्पन्न होते हैं, पण्डित के कारण नहीं। जो भी उपद्रव उत्पन्न होते हैं, वे सब मूर्ख के कारण उत्पन्न होते हैं, पण्डित के कारण नहीं। जो भी उपसर्ग उत्पन्न होते हैं, वे सब मूर्ख के कारण उत्पन्न होते हैं, पण्डित के कारण नहीं।’’

จินฺตีสุตฺต

चिन्तीसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.190] อาวุโส ตติยํ จินฺตีสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर तीसरा चिन्तीसुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต จินฺตีสุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ ภิกฺขเว พาลสฺส พาลลกฺขณานิ [Pg.191] พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ, อิธ ภิกฺขเว พาโล ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ โหติ ทุพฺภาสิตภาสี จ ทุกฺกฏกมฺมการี จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर चिन्तीसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! मूर्ख के ये तीन मूर्ख-लक्षण, मूर्ख-निमित्त और मूर्ख-व्यवहार होते हैं। कौन से तीन? भिक्षुओं! यहाँ मूर्ख दुर्विचिन्तित (बुरा) सोचने वाला, दुर्भाषित (बुरा) बोलने वाला और दुष्कृत (बुरा) कर्म करने वाला होता है।’’

อจฺจยสุตฺต

अत्ययसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.193] อาวุโส จตุตฺถํ อจฺจยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर चौथा अत्ययसुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต จตุตฺถํ อจฺจยสุตฺตํ ‘‘ตีหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล เวทิตพฺโพ. กตเมหิ ตีหิ, อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ นปฺปฏิกโรติ, ปรสฺส โข ปน อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर चौथा अत्ययसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! तीन बातों से युक्त मूर्ख को जानना चाहिए। किन तीन से? अपराध को अपराध के रूप में देखकर धर्मानुसार उसका सुधार नहीं करता, और दूसरे के द्वारा अपराध स्वीकार करने पर उसे धर्मानुसार स्वीकार नहीं करता।’’

มลสุตฺต

मलसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.195] อาวุโส ทสมํ มลสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर दसवाँ मलसुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ทสมํ มลสุตฺตํ ‘‘ตีหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ตโย มเล อปฺปหาย ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ ตีหิ, ทุสฺสีโล จ โหติ, ทุสฺสีลฺยมลญฺจสฺส อปฺปหีนํ โหติ. อิสฺสุกี จ โหติ, อิสฺสามลญฺจสฺส อปฺปหีนํ โหติ. มจฺฉรี จ โหติ, มจฺฉรมลญฺจสฺส อปฺปหีนํ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर दसवाँ मलसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! तीन बातों से युक्त, तीन मलों को न छोड़कर, व्यक्ति जैसे लाया गया हो वैसे ही नरक में डाल दिया जाता है। किन तीन से? वह दुःशील होता है और उसका दुःशील-मल प्रहीण नहीं होता। वह ईर्ष्यालु होता है और उसका ईर्ष्या-मल प्रहीण नहीं होता। वह कंजूस होता है और उसका मात्सर्य-मल प्रहीण नहीं होता।’’

รถการวคฺค, ญาตสุตฺต

रथकारवग्ग, ज्ञातसुत्त

ปุจฺฉา – รถการวคฺเค [Pg.197] ปน อาวุโส ปฐมํ ญาตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! रथकारवग्ग में पहला ज्ञातसुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปฐมํ ภนฺเต ญาตสุตฺตํ ‘‘ตีหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ญาโต ภิกฺขุ พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ พหุชน ทุกฺขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. กตเมหิ ตีหิ, อนนุโลมิเก กายกมฺเม สมาทเปติ, อนนุโลมิเก วจีกมฺเม สมาทเปติ, อนนุโลมิเกสุ ธมฺเมสุ สมาทเปตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! पहला ज्ञातसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! तीन बातों से युक्त प्रसिद्ध भिक्षु बहुत से लोगों के अहित के लिए, बहुत से लोगों के दुःख के लिए, बहुत से लोगों के अनर्थ, अहित और देव-मनुष्यों के दुःख के लिए प्रवृत्त होता है। किन तीन से? वह प्रतिकूल काय-कर्म में लगाता है, प्रतिकूल वचन-कर्म में लगाता है, और प्रतिकूल धर्मों में लगाता है।’’

อาสํสสุตฺต

आसंससुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.199] อาวุโส ตติยํ อาสํสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर तीसरा आसंससुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ตติยํ อาสํสสุตฺตํ ‘‘ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย นิราโส อาสํโส’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर तीसरा आसंससुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! लोक में ये तीन प्रकार के व्यक्ति विद्यमान हैं। कौन से तीन? निराश, आशावान...’’

สเจตนสุตฺต

सचेतनसुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.203] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต รถการวคฺเค ปญฺจมํ สเจตนสุตฺตํ กตฺถ กสฺส กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के तिकनिपात के रथकारवग्ग में पाँचवाँ सचेतनसुत्त कहाँ, किसके लिए और किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ราชา อโหสิ สเจตโน นาม, อถ โข ภิกฺขเว ราชา สเจตโน รถการํ อามนฺเตสิ อิโต เม สมฺม รถการ ฉนฺนํ มาสานํ ปจฺจเยน สงฺคาโม ภวิสฺสติ สกฺขิสฺสสิ เม สมฺม รถการ นวํ จกฺกยุคํ กาตุ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वाराणसी में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! प्राचीन काल में सचेतन नाम का एक राजा था। तब भिक्षुओं! राजा सचेतन ने रथकार को बुलाया— 'हे मित्र रथकार! आज से छह महीने बाद मेरा युद्ध होगा, क्या तुम मेरे लिए पहियों का एक नया जोड़ा बना सकोगे?'’’

อปณฺณกสุตฺต

अपण्णकसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.208] อาวุโส ฉฏฺฐํ อปณฺณกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर छठा अपण्णकसुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ฉฏฺฐํ ภนฺเต อปณฺณกสุตฺตํ ‘‘ตีหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อปณฺณกปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยาย. กตเมหิ ตีหิ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ, ชาคริยมนุยุตฺโต โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! छठा अपण्णकसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! तीन बातों से युक्त भिक्षु अपण्णक-प्रतिपदा (निर्भ्रांत मार्ग) पर आरूढ़ होता है, और उसका आस्रवों के क्षय के लिए उचित प्रयत्न आरम्भ हो जाता है। किन तीन से? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु इन्द्रियों में संयत होता है, भोजन में मात्रा जानने वाला होता है, और जागरूकता में लगा रहने वाला होता है।’’

เทวโลกสุตฺต

देवलोकसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.210] อาวุโส อฏฺฐมํ เทวโลกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर आठवाँ देवलोकसुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต อฏฺฐมํ เทวโลกสุตฺตํ ‘‘สเจ โว ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘‘เทวโลกูปปตฺติยา อาวุโส สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสถา’ติ. นนุ ตุมฺเห ภิกฺขเว [Pg.211] เอวํ ปุฏฺฐา อฏฺฏีเยยฺยาถ หราเยยฺยาถ ชิคุจฺเฉยฺยาถา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर आठवाँ देवलोकसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— ‘‘भिक्षुओं! यदि अन्यतीर्थी परिव्राजक तुमसे ऐसा पूछें— 'आयुष्मान्! क्या आप श्रमण गौतम के पास देवलोक में जन्म लेने के लिए ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं?' भिक्षुओं! ऐसा पूछे जाने पर क्या तुम दुखी, लज्जित और घृणा का अनुभव नहीं करोगे?’’

ปฐม ปาปณิกสุตฺต

प्रथम पापणििक सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.212] อาวุโส นวมํ ปฐมปาปณิกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा नौवां 'प्रथम पापणििक सुत्त' किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต นวมํ ปฐมปาปณิกสุตฺตํ ‘‘ตีหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปาปณิโก อภพฺโพ อนธิคตํ วา โภคํ อธิคนฺตุํ, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กาตุํ. กตเมหิ ตีหิ, อิธ ภิกฺขเว ปาปณิโก ปุพฺพณฺหสมยํ น สกฺกจฺจํ กมฺมนฺตํ อธิฏฺฐาตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर नौवां 'प्रथम पापणििक सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— "भिक्षुओं! तीन अंगों से युक्त दुकानदार न तो अप्राप्त भोग (सम्पत्ति) को प्राप्त करने में समर्थ होता है और न ही प्राप्त भोग को बढ़ाने में। किन तीन से? यहाँ, भिक्षुओं! दुकानदार पूर्वाह्न समय में अपने कार्य को भली-भाँति नहीं करता है..." इत्यादि।

ปุคฺคลวคฺค

पुग्गलवग्ग

คิลานสุตฺต

गिलानसुत्त

ปุจฺฉา – ปุคฺคลวคฺเค [Pg.215] ปน อาวุโส ทุติยํ คิลานสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! पुग्गलवग्ग में दूसरा 'गिलानसुत्त' भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุคฺคลวคฺเค ภนฺเต ทุติยํ คิลานสุตฺตํ ‘‘ตโยเม ภิกฺขเว คิลานา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ, ลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, ลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ อลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! पुग्गलवग्ग में दूसरा 'गिलानसुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— "भिक्षुओं! लोक में ये तीन प्रकार के रोगी विद्यमान हैं। कौन से तीन? यहाँ, भिक्षुओं! एक रोगी ऐसा होता है जो चाहे अनुकूल भोजन प्राप्त करे या न करे, चाहे अनुकूल औषधियाँ प्राप्त करे या न करे, चाहे उपयुक्त परिचारक (सेवक) प्राप्त करे या न करे, वह उस बीमारी से उठ खड़ा होता है (स्वस्थ हो जाता है)..." इत्यादि।

พหุการสุตฺต

बहुकारसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.217] อาวุโส จตุตฺถํ พหุการสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर चौथा 'बहुकारसुत्त' भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว [Pg.218] ภนฺเต จตุตฺถํ พหุการสุตฺตํ ‘‘ตโย เม ภิกฺขเว ปุคฺคลา ปุคฺคลสฺส พหุการา. กตเม ตโย, ยํ ภิกฺขเว ปุคฺคลํ อาคมฺม ปุคฺคโล พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหติ. อยํ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อิมสฺส ปุคฺคลสฺส พหุกาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर चौथा 'बहुकारसुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— "भिक्षुओं! ये तीन व्यक्ति किसी व्यक्ति के लिए बहुत उपकारी होते हैं। कौन से तीन? भिक्षुओं! जिस व्यक्ति के कारण कोई व्यक्ति बुद्ध की शरण में जाता है, धम्म की शरण में जाता है, संघ की शरण में जाता है। भिक्षुओं! वह व्यक्ति इस व्यक्ति के लिए बहुत उपकारी है..." इत्यादि।

ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺต

जिगुच्छितब्बसुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.220] ภควตา ชานตา ปสฺสตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต ปุคฺคลวคฺเค สตฺตมํ ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उन जानने वाले, देखने वाले... पे... सम्यक्सम्बुद्ध भगवान द्वारा अङ्गुत्तरनिकाय के तिकनिपात के पुग्गलवग्ग में सातवाँ 'जिगुच्छितब्बसुत्त' किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สตฺตมํ ภนฺเต ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตํ ‘‘ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย, อตฺถิ ภิกฺขเว ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺถิ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺถิ ภิกฺขเว ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! सातवाँ 'जिगुच्छितब्बसुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— "भिक्षुओं! लोक में ये तीन प्रकार के व्यक्ति विद्यमान हैं। कौन से तीन? भिक्षुओं! एक व्यक्ति ऐसा है जिससे घृणा करनी चाहिए, उसका सेवन नहीं करना चाहिए, उसका भजन (संगति) नहीं करना चाहिए, उसकी उपासना (सेवा) नहीं करनी चाहिए। भिक्षुओं! एक व्यक्ति ऐसा है जिसकी उपेक्षा करनी चाहिए, उसका सेवन नहीं करना चाहिए, उसका भजन नहीं करना चाहिए, उसकी उपासना नहीं करनी चाहिए। भिक्षुओं! एक व्यक्ति ऐसा है जिसका सेवन करना चाहिए, भजन करना चाहिए, उपासना करनी चाहिए।" भन्ते! भगवान द्वारा ऐसा कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.221] ตตฺถ ภควตา ชิคุจฺฉิตพฺโพ ปุคฺคโล นเสวิตพฺโพ นภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान द्वारा घृणा करने योग्य, सेवन न करने योग्य, संगति न करने योग्य और सेवा न करने योग्य व्यक्ति को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิสงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต, เอวรูโป ภิกฺขเว ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ ปุคฺคโล ปกาสิโต.

उत्तर – "भिक्षुओं! कौन सा व्यक्ति घृणा करने योग्य, सेवन न करने योग्य, संगति न करने योग्य और सेवा न करने योग्य है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई व्यक्ति दुःशील होता है, पापधर्मी होता है, अपवित्र और संदेहास्पद आचरण वाला होता है, प्रच्छन्न (छिपे हुए) कर्मों वाला होता है, श्रमण न होते हुए भी श्रमण होने की प्रतिज्ञा करने वाला होता है, ब्रह्मचारी न होते हुए भी ब्रह्मचारी होने की प्रतिज्ञा करने वाला होता है, भीतर से सड़ा हुआ, काम-वासनाओं से भरा हुआ और कूड़े-करकट के समान होता है। भिक्षुओं! इस प्रकार का व्यक्ति घृणा करने योग्य, सेवन न करने योग्य, संगति न करने योग्य और सेवा न करने योग्य है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा घृणा करने योग्य... व्यक्ति को प्रकाशित किया गया है।

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.223] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान द्वारा उपेक्षा करने योग्य, सेवन न करने योग्य, संगति न करने योग्य और सेवा न करने योग्य व्यक्ति को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ ปุคฺคโล ปกาสิโต.

उत्तर – "भिक्षुओं! कौन सा व्यक्ति उपेक्षा करने योग्य, सेवन न करने योग्य, संगति न करने योग्य और सेवा न करने योग्य है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई व्यक्ति क्रोधी होता है, बहुत अधिक परेशान रहने वाला होता है, थोड़ा सा कहे जाने पर भी चिढ़ जाता है, कुपित हो जाता है, द्वेष करता है, विरोध करता है और क्रोध, द्वेष तथा अप्रसन्नता प्रकट करता है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान द्वारा वहाँ उपेक्षा करने योग्य... व्यक्ति को प्रकाशित किया गया है।

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.224] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา เสวิตพฺโพ ปุคฺคโล ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान द्वारा सेवन करने योग्य, संगति करने योग्य और सेवा करने योग्य व्यक्ति को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, เอวรูโป ภิกฺขเว ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ [Pg.225] ปยิรุปาสิตพฺโพ’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา เสวิตพฺโพ ปุคฺคโล ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ ปกาสิโต.

उत्तर – "भिक्षुओं! कौन सा व्यक्ति सेवन करने योग्य, संगति करने योग्य और सेवा करने योग्य है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई व्यक्ति शीलवान होता है, कल्याणधर्मी होता है। भिक्षुओं! इस प्रकार का व्यक्ति सेवन करने योग्य, संगति करने योग्य और सेवा करने योग्य है।" भन्ते! इस प्रकार वहाँ भगवान द्वारा सेवन करने योग्य... व्यक्ति को प्रकाशित किया गया है।

คูถภาณีสุตฺต

गूथभाणीसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.226] อาวุโส ปุคฺคลวคฺเค อฏฺฐมํ คูถภาณีสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उसी पुग्गलवग्ग में आठवाँ 'गूथभाणीसुत्त' भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ปุคฺคลวคฺเค อฏฺฐมํ คูถภาณีสุตฺตํ ‘‘ตโย เม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย, คูถภาณี ปุปฺผภาณี มธุภาณี’’ติ เอวํ โข ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! उसी पुग्गलवग्ग में आठवाँ 'गूथभाणीसुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— "भिक्षुओं! लोक में ये तीन प्रकार के व्यक्ति विद्यमान हैं। कौन से तीन? गूथभाणी (विष्ठा-भाषी), पुप्फभाणी (पुष्प-भाषी) और मधुभाणी (मधु-भाषी)।" भगवान द्वारा ऐसा कहा गया है।

คูถภาณีปุคฺคล

गूथभाणीपुग्गल

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.227] ตตฺถ ภควตา คูถภาณีปุคฺคโล ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान द्वारा गूथभाणी (विष्ठा-भाषी) व्यक्ति को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล คูถภาณี, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ญาติมชฺฌคโตวา ปูคมชฺฌคโตวา ราชกุลมชฺฌคโตวา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ ‘‘เอหมฺโภ ปุริส ยํ ชานาสิ, ตํ วเทหี’’ติ. โส อชานํ วา อาห ‘‘ชานามี’’ติ, ชานํ วา อาห ‘‘น ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห ‘‘ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห ‘‘น ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปุคฺคโล คูถภาณีติ, เอวํ โข ภนฺเต ตตฺถ ภควตา คูถภาณีปุคฺคโล ปกาสิโต.

उत्तर – भिक्षुओं, विष्ठा-भाषी पुद्गल कौन सा है? भिक्षुओं, यहाँ कोई पुद्गल सभा में गया हो, परिषद में गया हो, सम्बन्धियों के मध्य गया हो, समूह के मध्य गया हो, या राजकुल के मध्य गया हो, और साक्षी के रूप में बुलाकर पूछा जाए – 'हे पुरुष! जो तुम जानते हो, वह कहो'। वह न जानते हुए भी कहता है 'मैं जानता हूँ', या जानते हुए भी कहता है 'मैं नहीं जानता हूँ', या न देखते हुए भी कहता है 'मैं देखता हूँ', या देखते हुए भी कहता है 'मैं नहीं देखता हूँ'। इस प्रकार अपने हेतु, या दूसरे के हेतु, या अल्प लाभ के हेतु वह जानबूझकर झूठ बोलता है। भिक्षुओं, यह पुद्गल 'विष्ठा-भाषी' कहा जाता है। भन्ते, इस प्रकार वहाँ भगवान द्वारा विष्ठा-भाषी पुद्गल प्रकाशित किया गया है।

ปุปฺผภาณีปุคฺคล

पुष्प-भाषी पुद्गल

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.228] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา ปุปฺผภาณีปุคฺคโล ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा पुष्प-भाषी पुद्गल किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล ปุปฺผภาณี, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโตวา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ ‘‘เอหมฺโภ ปุริส ยํ ปชานาสิ, ตํ วเทหี’’ติ. โส อชานํ วา อาห ‘‘น ชานามี’’ติ, ชานํ วา อาห ‘‘ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห ‘‘น ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห ‘‘ปสฺสามี’’ติ, อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา น สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ, อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปุคฺคโล ปุปฺผภาณีติ, เอวํ โข ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ปุปฺผภาณีปุคฺคโล ปกาสิโต.

उत्तर – भिक्षुओं, पुष्प-भाषी पुद्गल कौन सा है? भिक्षुओं, यहाँ कोई पुद्गल सभा में गया हो, परिषद में गया हो, सम्बन्धियों के मध्य गया हो, समूह के मध्य गया हो, या राजकुल के मध्य गया हो, और साक्षी के रूप में बुलाकर पूछा जाए – 'हे पुरुष! जो तुम जानते हो, वह कहो'। वह न जानते हुए कहता है 'मैं नहीं जानता हूँ', जानते हुए कहता है 'मैं जानता हूँ', न देखते हुए कहता है 'मैं नहीं देखता हूँ', देखते हुए कहता है 'मैं देखता हूँ'। इस प्रकार अपने हेतु, दूसरे के हेतु, या अल्प लाभ के हेतु वह जानबूझकर झूठ नहीं बोलता है। भिक्षुओं, यह पुद्गल 'पुष्प-भाषी' कहा जाता है। भन्ते, इस प्रकार वहाँ भगवान द्वारा पुष्प-भाषी पुद्गल प्रकाशित किया गया है।

มธุภาณีปุคฺคล

मधु-भाषी पुद्गल

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.229] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา มธุภาณี ปุคฺคโล ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा मधु-भाषी पुद्गल किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล มธุภาณี, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต

उत्तर – भिक्षुओं, मधु-भाषी पुद्गल कौन सा है? भिक्षुओं, यहाँ कोई पुद्गल कठोर वाणी को छोड़कर, कठोर वाणी से विरत होता है।

โหตีติ [Pg.230] เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ มธุภาณี ปุคฺคโล ปกาสิโต.

'होता है' इत्यादि के द्वारा, भन्ते, भगवान ने वहाँ मधु-भाषी पुद्गल को प्रकाशित किया है।

อนฺธสุตฺต

अन्ध सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.231] อาวุโส ปุคฺคลวคฺเค นวมํ อนฺธสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, उसी पुद्गल-वग्ग में नौवाँ अन्ध सुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ปุคฺคลวคฺเค นวมํ อนฺธสุตฺตํ ‘‘ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย อนฺโธ เอกจกฺขุ ทฺวิจกฺขู’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, उसी पुद्गल-वग्ग में नौवाँ अन्ध सुत्त – 'भिक्षुओं, लोक में ये तीन प्रकार के पुद्गल विद्यमान हैं। कौन से तीन? अन्धा, एक-चक्षु और द्वि-चक्षु' – भन्ते, इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

ปุจฺฉา – กีทิโส อาวุโส ปุคฺคโล ตตฺถ ภควตา อนฺโธ อกฺขาโต.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा किस प्रकार का पुद्गल 'अन्धा' कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ยสฺส ภนฺเต โภเคสุ เจว ธมฺเมสุ จ ปญฺญาจกฺขุ นตฺถิ, เอทิโส ภนฺเต ปุคฺคโล ตตฺถ ภควตา อนฺโธ อกฺขาโต.

उत्तर – भन्ते, जिसके पास भोगों और धर्मों के विषय में प्रज्ञा-चक्षु नहीं है, भन्ते, ऐसा पुद्गल वहाँ भगवान द्वारा 'अन्धा' कहा गया है।

ปุจฺฉา – กีทิโส [Pg.232] ปน อาวุโส ปุคฺคโล ตตฺถ ภควตา เอกจกฺขุ อกฺขาโต.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा किस प्रकार का पुद्गल 'एक-चक्षु' कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ยสฺส ภนฺเต โภเคสุเยว ปญฺญาจกฺขุ อตฺถิ น ธมฺเมสุ. อีทิโส ภนฺเต ปุคฺคโล ตตฺถ ภควตา เอกจกฺขุ อกฺขาโต.

उत्तर – भन्ते, जिसके पास केवल भोगों के विषय में प्रज्ञा-चक्षु है, धर्मों के विषय में नहीं, भन्ते, ऐसा पुद्गल वहाँ भगवान द्वारा 'एक-चक्षु' कहा गया है।

ปุจฺฉา – กีทิโส [Pg.233] ปน อาวุโส ปุคฺคโล ตตฺถ ภควตา ทฺวิจกฺขุ อกฺขาโต.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा किस प्रकार का पुद्गल 'द्वि-चक्षु' कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ยสฺส ภนฺเต โภเคสุ เจว ธมฺเมสุ จ ปญฺญาจกฺขุ อตฺถิ, อีทิโส ภนฺเต ปุคฺคโล ตตฺถ ภควตา ทฺวิจกฺขุ อกฺขาโต.

उत्तर – भन्ते, जिसके पास भोगों और धर्मों, दोनों के विषय में प्रज्ञा-चक्षु है, भन्ते, ऐसा पुद्गल वहाँ भगवान द्वारा 'द्वि-चक्षु' कहा गया है।

อวกุชฺชสุตฺต

अवकुज्ज सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.234] ภควตา ชานตา ปสฺสตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต ปุคฺคลวคฺเค ทสมํ อวกุชฺชสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, उन जानने वाले, देखने वाले... पे... सम्यक्सम्बुद्ध भगवान द्वारा अंगुत्तरनिकाय के तिकनिपात के पुद्गल-वग्ग में दसवाँ अवकुज्ज सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ทสมํ ภนฺเต อวกุชฺชสุตฺตํ ‘‘ตโย เม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย, อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล. กตโม จ ภิกฺขเว อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล. อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวนาย, ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติอาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ [Pg.235] พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย เนวาทึ มนสิกโรติ, น มชฺฌํ มนสิกโรติ, น ปริโยสานํ มนสิกโรติ, วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนวาทึ มนสิกโรติ, น มชฺฌํ มนสิกโรติ, น ปริโยสานํ มนสิกโรตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, दसवाँ अवकुज्ज सुत्त – 'भिक्षुओं, लोक में ये तीन प्रकार के पुद्गल विद्यमान हैं। कौन से तीन? अवकुज्ज-प्रज्ञ पुद्गल, उच्छंग-प्रज्ञ पुद्गल और पृथु-प्रज्ञ पुद्गल। भिक्षुओं, अवकुज्ज-प्रज्ञ पुद्गल कौन सा है? भिक्षुओं, यहाँ कोई पुद्गल भिक्षुओं के पास बार-बार धर्म सुनने के लिए विहार जाता है, भिक्षु उसे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी, अन्त में कल्याणकारी, अर्थ सहित, व्यंजन सहित, केवल परिपूर्ण और शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करने वाले धर्म का उपदेश देते हैं। वह उस आसन पर बैठा हुआ उस कथा के न आदि को मन में धारण करता है, न मध्य को, न अन्त को। आसन से उठने के बाद भी वह उस कथा के न आदि को मन में धारण करता है, न मध्य को, न अन्त को' – इस प्रकार इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

เทวทูตวคฺค, สพฺรหฺมกสุตฺต

देवदूत-वग्ग, सब्रह्मक सुत्त

ปุจฺฉา – เทวทูตวคฺเค [Pg.239] ปน อาวุโส ปฐมํ สพฺรหฺมกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, देवदूत-वग्ग में पहला सब्रह्मक सुत्त भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – เทวทูตวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ สพฺรหฺมกสุตฺตํ ‘‘สพฺรหฺมกานิ ภิกฺขเว ตานิ กุลานิ, เยสํ ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ. สปุพฺพจริยกานิ ภิกฺขเว ตานิ กุลานิ, เยสํ ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ. อาหุเนยฺยานิ ภิกฺขเว ตานิ กุลานิ, เยสํ ปุตฺตานํ มาตาปิตโร อชฺฌาคาเร ปูชิตา โหนฺติ. พฺรหฺมาติ ภิกฺขเว มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ปุพฺพาจริยาติ ภิกฺขเว มาตาปิตูนํ เอตํ อธิวจนํ. อาหุเนยฺยาติ ภิกฺขเว เอตํ มาตาปิตูนํ อธิวจนํ. ตํ กิสฺส เหตุ, พหุการา ภิกฺขเว มาตาปิตโร ปุตฺตานํ อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, देवदूत-वग्ग में पहला सब्रह्मक सुत्त – 'भिक्षुओं, वे कुल ब्रह्मा सहित हैं, जिनके पुत्रों द्वारा माता-पिता घर में पूजे जाते हैं। भिक्षुओं, वे कुल पूर्वाचार्यों सहित हैं, जिनके पुत्रों द्वारा माता-पिता घर में पूजे जाते हैं। भिक्षुओं, वे कुल आहुनेय हैं, जिनके पुत्रों द्वारा माता-पिता घर में पूजे जाते हैं। भिक्षुओं, 'ब्रह्मा' यह माता-पिता का ही नाम है। 'पूर्वाचार्य' यह माता-पिता का ही नाम है। 'आहुनेय' यह माता-पिता का ही नाम है। वह किस कारण से? भिक्षुओं, माता-पिता पुत्रों के लिए बहुत उपकारी होते हैं, वे उनका पालन-पोषण करने वाले और उन्हें इस लोक को दिखाने वाले होते हैं' – भन्ते, इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

พฺรหฺมาติ [Pg.241] มาตาปิตโร, ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร;

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ, ปชาย อนุกมฺปกา;

ตสฺมา หิ เน นมสฺเสยฺย, สกฺกเรยฺย จ ปณฺฑิโต;

อนฺเนน อถ ปาเนน, วตฺเถน สยเนน จ;

อุจฺฉาทเนน นฺหาปเนน, ปาทานํ โธวเนน จ;

ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา.

माता-पिता को 'ब्रह्मा' कहा जाता है, उन्हें 'पूर्वाचार्य' कहा जाता है; वे अपनी संतान के प्रति अनुकम्पा करने वाले और उनके द्वारा पूजा के योग्य हैं। इसलिए, बुद्धिमान व्यक्ति को उनका सम्मान और सत्कार करना चाहिए; अन्न, पान, वस्त्र और शय्या के द्वारा; उबटन लगाने, स्नान कराने और उनके पैरों को धोने के द्वारा।

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตีติ –

इसी लोक में लोग उसकी प्रशंसा करते हैं और मृत्यु के बाद वह स्वर्ग में आनंदित होता है।

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ปญฺจมํ หตฺถกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहीं भगवान द्वारा पाँचवाँ हत्थक सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจมํ ภนฺเต หตฺถกสุตฺตํ อาฬวิยํ หตฺถกํ อาฬวกํ อารพฺภ ภาสิตํ. หตฺถโก ภนฺเต อาฬวโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ ภนฺเต ภควา สุขมสยิตฺถา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวํ กุมาร สุขมสยิตฺถ เย จ ปน โลเก สุขํ เสนฺติ, อหํ เตสํ อญฺญตโร’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, पाँचवाँ हत्थक सुत्त आलवी के हत्थक आलवक के विषय में कहा गया है। हत्थक आलवक ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, क्या भगवान सुखपूर्वक सोए?" उस विषय में भन्ते, भगवान ने कहा— "हाँ कुमार, मैं सुखपूर्वक सोया और संसार में जो सुख से सोते हैं, मैं उनमें से एक हूँ।" इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

‘‘กจฺจิ [Pg.242] ภนฺเต ภควา สุขมสยิตฺถ’’.

"भन्ते, क्या भगवान सुखपूर्वक सोए?"

‘‘เอวํ กุมาร สุขมสยิตฺถ, เย จ ปน โลเก สุขํ เสนฺติ, อหํ เตสํ อญฺญตโร’’.

"हाँ कुमार, मैं सुखपूर्वक सोया, और संसार में जो सुख से सोते हैं, मैं उनमें से एक हूँ।"

‘‘เอวํ [Pg.244] กุมาร สุขมสยิตฺถ, เย จ ปน โลเก สุขํ เสนฺติ, อหํ เตสํ อญฺญตโร’’.

"हाँ कुमार, मैं सुखपूर्वक सोया, और संसार में जो सुख से सोते हैं, मैं उनमें से एक हूँ।"

‘‘สพฺพทา [Pg.247] เว สุขํ เสติ,พฺราหฺมโณ ปรินิพฺพุโต;

โย น ลิมฺปติ กาเมสุ,สีติภูโต นิรูปธิ;

"वह ब्राह्मण सदा ही सुखपूर्वक सोता है जो पूर्णतः शांत (परिनिर्वृत) हो चुका है; जो काम-भोगों में लिप्त नहीं होता, जो शीतल हो गया है और उपाधि-रहित (निरुपधि) है;"

สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา,วิเนยฺย หทเย ทรํ;

อุปสนฺโต สุขํ เสติ;

สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส’’ หุ –

"सभी आसक्तियों को काटकर, हृदय की जलन को शांत कर; वह उपशांत व्यक्ति सुखपूर्वक सोता है; चित्त की शांति को प्राप्त करके।"

เทวทูตสุตฺต

देवदूत सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต เทวทูตวคฺเค ฉฏฺฐํ เทวทูตสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तर निकाय के तिक निपात के देवदूत वग्ग में छठा देवदूत सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ฉฏฺฐํ [Pg.248] ภนฺเต เทวทูตสุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ ภิกฺขเว เทวทูตานิ. กตมานิ ตีณิ, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. ตเมนํ ภิกฺขเว นิรยปาลา นานาพาหาสุ คเหตฺวา ยมสฺส รญฺโญ ทสฺเสนฺติ-อยํ เทว ปุริโส อมตฺเตยฺโย อเปตฺเตยฺโย อสามญฺโญ อพฺรหฺมญฺโญ, น กุเล เชฏฺฐปจายี, อิมสฺส เทโว ทณฺฑํ ปเณตู’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, छठा देवदूत सुत्त— "भिक्षुओं, ये तीन देवदूत हैं। कौन से तीन? भिक्षुओं, यहाँ कोई व्यक्ति काया से दुराचरण करता है, वाणी से दुराचरण करता है, मन से दुराचरण करता है। वह काया, वाणी और मन से दुराचरण करके, शरीर टूटने के बाद मृत्यु के उपरांत अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, तब नरक के रखवाले उसे विभिन्न अंगों से पकड़कर यमराज के पास ले जाते हैं और कहते हैं— 'देव, यह पुरुष न तो माता का भक्त था, न पिता का भक्त, न श्रमणों का आदर करने वाला, न ब्राह्मणों का आदर करने वाला और न ही कुल के बड़ों का सम्मान करने वाला था; देव इसे दंड दें'।" इस प्रकार भन्ते, भगवान द्वारा कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.251] ตตฺถ ภควตา ยมสฺส รญฺโญ ปฐมเทวทูต สมนุยุญฺชนา ปกาสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा यमराज के प्रथम देवदूत संबंधी प्रश्न (पूछताछ) को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตเมนํ ภิกฺขเว ยโม ราชา ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชติ สมนุคาหติ สมนุภาสติ ‘‘อมฺโภ ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ ปฐมํ เทวทูตํ ปาตุภูต’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ยมสฺส รญฺโญ ปฐมเทวทูตสมนุยุญฺชนา ปกาสิตา.

उत्तर – भिक्षुओं, तब यमराज उस व्यक्ति से प्रथम देवदूत के बारे में पूछताछ करते हैं, जिरह करते हैं और कहते हैं— "अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच प्रकट हुए प्रथम देवदूत को नहीं देखा?" इस प्रकार भन्ते, वहाँ भगवान द्वारा यमराज के प्रथम देवदूत संबंधी प्रश्न को प्रकाशित किया गया है।

‘‘อมฺโภ ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ ปฐมํ เทวทูตํ ปาตุภูตํ’’.

"अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच प्रकट हुए प्रथम देवदूत को नहीं देखा?"

ทุติย เทวทูต

द्वितीय देवदूत

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.252] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา ยมสฺส รญฺโญ ทุติยเทวทูต สมนุยุญฺชนา ปกาสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा यमराज के द्वितीय देवदूत संबंधी प्रश्न को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตเมนํ ภิกฺขเว ยโม ราชา ปฐมํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวา สมนุคาหิตฺวา สมนุภาสิตฺวา ทุติยํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชติ สมนุคาหติ สมนุภาสติ ‘‘อมฺโภ ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ ทุติยํ เทวทูตํ ปาตุภูต’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ยมสฺส รญฺโญ ทุติยา เทวทูตสมนุยุญฺชนา ปกาสิตา.

उत्तर – भिक्षुओं, तब यमराज प्रथम देवदूत के बारे में पूछताछ और जिरह करने के बाद, द्वितीय देवदूत के बारे में पूछताछ करते हैं, जिरह करते हैं और कहते हैं— "अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच प्रकट हुए द्वितीय देवदूत को नहीं देखा?" इस प्रकार भन्ते, वहाँ भगवान द्वारा यमराज के द्वितीय देवदूत संबंधी प्रश्न को प्रकाशित किया गया है।

‘‘อมฺโภ [Pg.255] ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ ทุติย เทวทูตํ ปาตุภูตํ’’.

"अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच प्रकट हुए द्वितीय देवदूत को नहीं देखा?"

‘‘อมฺโภ ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ อิตฺถีํ วา ปุริสํ วา อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺนํ เสมานํ อญฺเญหิ วุฏฺฐาปิยมานํ อญฺเญหิ สํเวสิยมานํ’’ –

"अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच किसी स्त्री या पुरुष को व्याधिग्रस्त, दुखी, अत्यंत बीमार, अपने ही मलमूत्र में पड़े हुए, दूसरों के द्वारा उठाए जाते हुए और दूसरों के द्वारा लिटाए जाते हुए नहीं देखा?"

ตติย เทวทูต

तृतीय देवदूत

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.256] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา ยมสฺส รญฺโญ ตติยเทวทูต สมนุยุญฺชนา ปกาสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा यमराज के तृतीय देवदूत संबंधी प्रश्न को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตเมนํ ภิกฺขเว ยโม ราชา ทุติยํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวา สมนุคาหิตฺวา สมนุภาสิตฺวา ตติยํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชติ สมนุคาหติ สมนุภาสติ ‘‘อมฺโภ ปุริส นตฺวํ มนุสฺเสสุ ตติยํ เทวทูตํ ปาตุภูตนฺติ’’ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ยมสฺส รญฺโญ ตติยา เทวทูตสมนุยุญฺชนา ปกาสิตา.

उत्तर – भिक्षुओं, तब यमराज द्वितीय देवदूत के बारे में पूछताछ और जिरह करने के बाद, तृतीय देवदूत के बारे में पूछताछ करते हैं, जिरह करते हैं और कहते हैं— "अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच प्रकट हुए तृतीय देवदूत को नहीं देखा?" इस प्रकार भन्ते, वहाँ भगवान द्वारा यमराज के तृतीय देवदूत संबंधी प्रश्न को प्रकाशित किया गया है।

‘‘อมฺโภ ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ ตติยํ เทวทูตํ ปาตุภูตํ’’.

"अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच प्रकट हुए तृतीय देवदूत को नहीं देखा?"

‘‘อมฺโภ [Pg.257] ปุริส น ตฺวํ อทฺทส มนุสฺเสสุ อิตฺถึ วา ปุริสํ วา เอกาหมตํ วา ทฺวีหมตํ วา ตีหมตํ วา อุทฺธุมาตกํ วินีลกํ วิปุพฺพกชาตํ’’ –

"अरे ओ पुरुष! क्या तुमने मनुष्यों के बीच किसी स्त्री या पुरुष को एक दिन का मरा हुआ, या दो दिन का मरा हुआ, या तीन दिन का मरा हुआ, सूजा हुआ, नीला पड़ा हुआ और सड़ता हुआ नहीं देखा?"

‘‘นาสกฺขิสฺสํ ภนฺเต ปมาทสฺสํ ภนฺเต’’ –

"भन्ते, मैं नहीं देख सका; भन्ते, मैं प्रमादी था।"

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.258] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา เนรยิกสฺส สตฺตสฺส นิรย ทุกฺขปฏิสํเวทนา ปกาสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्, वहाँ भगवान द्वारा नारकीय प्राणी के नरक-दुःख के अनुभव को किस प्रकार प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตเมนํ ภิกฺขเว ‘‘ยโม ราชา ตติยํ เทวทูตํ สมนุยุญฺชิตฺวา สมนุคาหิตฺวา สมนุภาสิตฺวา ตุณฺหี โหติ. ตเมนํ ภิกฺขเว นิรยปาลา ปญฺจวิธพนฺธนํ นาม การณํ กโรนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ทุติยสฺมึ หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ ทุติยสฺมึ ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขิลํ มชฺเฌอุรสฺมึ คเมนฺติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา ขรา กฏุกา เวทนา เวทยติ, น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา เนรยิกสฺส นิรยทุกฺขปฏิสํเวทนา ปกาสิตา.

उत्तर - भिक्षुओं! तब यमराज तीसरे देवदूत के बारे में पूछताछ कर, जांच कर और चर्चा कर मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं! तब नरक के रखवाले उसे 'पंचविध बंधन' नामक यातना देते हैं। वे एक तपती हुई लोहे की कील उसके एक हाथ में गाड़ देते हैं, दूसरी तपती हुई लोहे की कील दूसरे हाथ में गाड़ देते हैं, एक तपती हुई लोहे की कील एक पैर में गाड़ देते हैं, दूसरी तपती हुई लोहे की कील दूसरे पैर में गाड़ देते हैं, और एक तपती हुई लोहे की कील छाती के बीच में गाड़ देते हैं। वह वहां तीव्र, खर और कटु दुखद वेदनाओं का अनुभव करता है, और वह तब तक नहीं मरता जब तक कि उसके वे पाप कर्म समाप्त नहीं हो जाते। इस प्रकार, भन्ते! वहां भगवान ने नारकीय प्राणी के नरक-दुःख के अनुभव को प्रकाशित किया है।

สํเวชนียกถา

संवेजनीय कथा

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.261] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา สํเวชนียกถา กถิตา.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहां भगवान ने संवेजनीय कथा किस प्रकार कही है?

วิสฺสชฺชนา – ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ยมสฺส รญฺโญ เอตทโหสิ ‘‘เย กิร โภ โลเก ปาปกานิ กมฺมานิ กโรนฺติ, เต เอวรูปา วิวิธา กมฺมกรณา กรียนฺติ, อโหวตาหํ มนุสฺสตฺตํ ลเภยฺยํ, ตถาคโต จ โลเก อุปฺปชฺเชยฺย อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สํเวชนียกถา กถิตา.

उत्तर - भिक्षुओं! प्राचीन काल में यमराज के मन में यह विचार आया— 'अरे! संसार में जो लोग पाप कर्म करते हैं, उन्हें इस प्रकार की विविध यातनाएं दी जाती हैं। अहो! काश मैं मनुष्यत्व प्राप्त करूँ और संसार में अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध तथागत उत्पन्न हों'। इस प्रकार, भन्ते! वहां भगवान ने संवेजनीय कथा कही है।

‘‘เย [Pg.262] กิร โภ โลเก ปาปกานิ กมฺมานิ กโรนฺติ’’.

"अरे! संसार में जो लोग पाप कर्म करते हैं।"

‘‘โจทิตา [Pg.263] เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มาณวา;

เต ทีฆรตฺตํ โสจนฺติ, หีนกายูปคา นรา.

"देवदूतों द्वारा प्रेरित किए जाने पर भी जो मनुष्य प्रमाद करते हैं, वे नीच योनियों में उत्पन्न होकर दीर्घकाल तक शोक करते हैं।"

เย จ โข เทวทูเตหิ, สนฺโต สปฺปุริสา อิธ;

โจทิตา น ปมชฺชนฺติ, อริยธมฺเม กุทาจนํ.

"किन्तु जो सत्पुरुष यहाँ देवदूतों द्वारा प्रेरित किए जाने पर आर्य धर्म में कभी प्रमाद नहीं करते।"

อุปาทาเน ภยํ ทิสฺวา, ชาติมรณสมฺภเว;

อนุปาทา วิมุจฺจนฺติ, ชาติมรณสงฺขเย.

"जन्म और मृत्यु के कारणभूत उपादान में भय देखकर, वे उपादान-रहित होकर जन्म और मृत्यु के क्षय (निर्वाण) में विमुक्त हो जाते हैं।"

เต อปฺปมตฺตา สุขิโน, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

สพฺพเวรภยาตีตา, สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุํ’’ หุ –

"वे अप्रमादी सुखी हैं, इसी जन्म में शांत (निर्वाण प्राप्त) हैं; वे सभी वैर और भयों से अतीत होकर समस्त दुखों से पार हो गए हैं।"

จตุมหาราชสุตฺต

चतुमहाराज सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต เทวทูตวคฺเค อฏฺฐมํ จตุมหาราชสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! उन भगवान... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तर निकाय के तिक निपात के देवदूत वर्ग में आठवां 'चतुमहाराज सुत्त' किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐมํ ภนฺเต จตุมหาราชสุตฺตํ ‘‘อฏฺฐมิยํ ภิกฺขเว ปกฺขสฺส จตุนฺนํ มหาราชานํ อมจฺจา ปาริสชฺชา อิมํ โลกํ อนุวิจรนฺติ กจฺจิ พหู มนุสฺสา มนุสฺเสสุ มตฺเตยฺยา เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐปจายิโน, อุโปสถํ อุปวสนฺติ ปฏิชาคโรนฺติ, ปุญฺญานิ กโรนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! आठवां चतुमहाराज सुत्त इस प्रकार है— 'भिक्षुओं! पक्ष की अष्टमी तिथि को चारों महाराज (लोकपाल) के अमात्य और पार्षद इस संसार में विचरण करते हैं (यह देखने के लिए) कि क्या मनुष्यों में बहुत से लोग माता-पिता के सेवक, श्रमणों और ब्राह्मणों के सेवक, कुल के वृद्धों का सम्मान करने वाले हैं, उपोसथ का पालन करते हैं, जागृत रहते हैं और पुण्य कर्म करते हैं'। इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

อปฺปกา [Pg.265] โข มาริสา มนุสฺสา มนุสฺเสสุ มตฺเตยฺยา เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐปจายิโน, อุโปสถํ อุปวสนฺติ ปฏิชาคโรนฺติ, ปุญฺญานิ กโรนฺติ.

हे मारिष! मनुष्यों में बहुत कम लोग ऐसे हैं जो माता-पिता के सेवक, श्रमणों और ब्राह्मणों के सेवक, कुल के वृद्धों का सम्मान करने वाले हैं, उपोसथ का पालन करते हैं, जागृत रहते हैं और पुण्य कर्म करते हैं।

‘‘ทิพฺพา [Pg.266] วต โภ กายา ปริหายิสฺสนฺติ, ปริปูริสฺสนฺติ อสุร กายา’’ –

"अरे! दिव्य (देव) निकाय घटेंगे और असुर निकाय भरेंगे।"

พหู โข มาริสา มนุสฺสา มนุสฺเสสุ มตฺเตยฺยา เปตฺเตยฺยา สามญฺญา พฺรหฺมญฺญา กุเล เชฏฺฐปจายิโน, อุโปสถํ อุปวสนฺติ ปฏิชาคโรนฺติ, ปุญฺญานิ กโรนฺติ.

हे मारिष! मनुष्यों में बहुत से लोग ऐसे हैं जो माता-पिता के सेवक, श्रमणों और ब्राह्मणों के सेवक, कुल के वृद्धों का सम्मान करने वाले हैं, उपोसथ का पालन करते हैं, जागृत रहते हैं और पुण्य कर्म करते हैं।

‘‘ทิพฺพา [Pg.267] วต โภ กายา ปริปูริสฺสนฺติ, ปริหายิสฺสนฺติ อสุร กายา’’ –

"अरे! दिव्य (देव) निकाय भरेंगे और असुर निकाय घटेंगे।"

อาธิปเตยฺยาสุตฺต

आधिपतेय सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ทสมํ อาธิปเตยฺยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं पर दसवां 'आधिपतेय सुत्त' भगवान द्वारा किस प्रकार कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ทสมํ อาธิปเตยฺยสุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ ภิกฺขเว อาธิปเตยฺยานิ. กตมานิ ตีณิ, อตฺตาธิปเตยฺยํ โลกาธิปเตยฺยํ ธมฺมาธิปเตยฺยํ. กตมญฺจ ภิกฺขเว อตฺตาธิปเตยฺยํ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वहीं पर दसवां आधिपतेय सुत्त इस प्रकार है— 'भिक्षुओं! ये तीन आधिपत्य (प्रधानताएं) हैं। कौन से तीन? आत्म-आधिपत्य, लोक-आधिपत्य और धर्म-आधिपत्य। भिक्षुओं! आत्म-आधिपत्य क्या है? यहाँ भिक्षुओं! कोई भिक्षु जंगल में गया हुआ, या वृक्ष के नीचे गया हुआ, या शून्य घर (एकांत) में गया हुआ इस प्रकार विचार करता है'। इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

พฺราหฺมณวคฺค, ปริพฺพาชกสุตฺต

ब्राह्मण वर्ग, परिव्राजक सुत्त

ปุจฺฉา – พฺราหฺมณวคฺเค [Pg.272] อาวุโส จตุตฺถํ ปริพฺพาชกสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! ब्राह्मण वर्ग में चौथा 'परिव्राजक सुत्त' भगवान ने किसे लक्ष्य कर, किस विषय में और कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – พฺราหฺมณวคฺเค ภนฺเต จตุตฺถํ ปริพฺพาชกสุตฺตํ อญฺญตรํ พฺราหฺมณ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต พฺราหฺมณปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สนฺนิฏฺฐิโก ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโมติ โภ โคตม วุจฺจติ, กิตฺตาวตานุ โข โภ โคตม สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รตฺโต โข พฺราหฺมณ ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภย พฺยาพาธายปิ เจเตติ, เจตสิกมฺปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, ราเค ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, นปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, นอุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ, นเจตสิกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! ब्राह्मण वर्ग में चौथा परिव्राजक सुत्त एक अन्य ब्राह्मण परिव्राजक को लक्ष्य कर कहा गया है। भन्ते! उस ब्राह्मण परिव्राजक ने भगवान से यह कहा— 'हे गौतम! संदृष्टिक धर्म, संदृष्टिक धर्म कहा जाता है। हे गौतम! किस सीमा तक धर्म संदृष्टिक (इसी जन्म में प्रत्यक्ष), अकालिक, एहिपस्सिक (आओ और देखो), औपनेयिक (निर्वाण की ओर ले जाने वाला) और विद्वानों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य होता है?' उस विषय में भन्ते! भगवान ने इस प्रकार कहा— 'हे ब्राह्मण! राग से अभिभूत और विक्षिप्त चित्त वाला व्यक्ति अपनी हानि का भी विचार करता है, दूसरे की हानि का भी विचार करता है, दोनों की हानि का भी विचार करता है, और मानसिक दुःख-दौर्मनस्य का अनुभव करता है। राग के क्षीण हो जाने पर वह न अपनी हानि का विचार करता है, न दूसरे की हानि का, न दोनों की हानि का, और न ही मानसिक दुःख-दौर्मनस्य का अनुभव करता है'। इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

วจฺฉโคตฺตสุตฺต

वच्छगोत्त सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.275] อาวุโส สตฺตมํ วจฺฉโคตฺตสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं पर सातवां 'वच्छगोत्त सुत्त' भगवान ने किसे लक्ष्य कर, किस विषय में और कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – สตฺตมํ ภนฺเต วจฺฉโคตฺตสุตฺตํ วจฺฉโคตฺตํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. วจฺฉโคตฺโต ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สุตํ เมตํ โภ โคตม สมโณ โคตโม เอวมาห ‘‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ, นาญฺเญสํ ทานํ ทาตพฺพ. (เปยฺยาล) อนพฺภกฺขา ตุกามาหิ มยํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เย เต วจฺฉ เอวมาหํสุ สมโณ โคตโม เอวมาห มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ, นาญฺเญสํ ทาตพฺพ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, सातवाँ वच्छगोत्त सुत्त परिव्राजक वच्छगोत्त के विषय में कहा गया है। भन्ते, परिव्राजक वच्छगोत्त ने भगवान से यह कहा— 'हे गौतम, मैंने यह सुना है— श्रमण गौतम ऐसा कहते हैं— "मुझे ही दान देना चाहिए, दूसरों को दान नहीं देना चाहिए।" (पेय्याल) हम आप गौतम पर झूठा आरोप नहीं लगाना चाहते'। भन्ते, उस विषय में भगवान ने 'हे वच्छ, जो ऐसा कहते हैं कि श्रमण गौतम ऐसा कहते हैं कि मुझे ही दान देना चाहिए, दूसरों को नहीं' इत्यादि कहा।

สงฺคารวสุตฺต

सङ्गारव सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.278] อาวุโส ทสมํ สงฺคารวสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, वहीं दसवाँ सङ्गारव सुत्त भगवान ने किसके विषय में, किस प्रसंग में और कैसे कहा?

วิสฺสชฺชนา – ทสมํ [Pg.279] ภนฺเต สงฺคารวสุตฺตํ สงฺคารวํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. สงฺคารโว ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘มยมสฺสุ โภ โคตม พฺราหฺมณา นาม ยญฺญํ ยชามปิ ยชาเปมปิ, ตตฺร โภ โคตม โย เจว ยชติ โย จ ยชาเปติ, สพฺเพ เต อเนกสารีริกํ ปุญฺญปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺนา โหนฺติ, ยทิทํ ยญฺญาธิกรณํ, โยปนายํ โภ โคตม ยสฺส วา กุลา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต เอกมตฺตานํ ทเมติ, เอกมตฺตานํ สเมติ, เอกมตฺตานํ ปรินิพฺพาเปติ, เอวมสฺสายํ เอกสารีริกํ ปุญฺญปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, ยทิทํ ปพฺพชฺชาธิกรณ’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เตนหิ พฺราหฺมณ ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, दसवाँ सङ्गारव सुत्त सङ्गारव ब्राह्मण के विषय में कहा गया है। भन्ते, सङ्गारव ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— 'हे गौतम, हम ब्राह्मण यज्ञ करते हैं और करवाते हैं। हे गौतम, वहाँ जो यज्ञ करता है और जो करवाता है, वे सभी अनेक शरीरों वाली पुण्य-प्रतिपदा पर आरूढ़ होते हैं, जो कि यह यज्ञ का विषय है। परन्तु हे गौतम, जो कोई किसी कुल से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, वह केवल एक आत्मा का दमन करता है, एक आत्मा को शांत करता है, एक आत्मा को परिनिर्वाण प्राप्त कराता है, इस प्रकार यह एक शरीर वाली पुण्य-प्रतिपदा पर आरूढ़ होता है, जो कि यह प्रव्रज्या का विषय है'। भन्ते, उस विषय में भगवान ने 'तो ब्राह्मण, मैं तुमसे ही इस विषय में प्रति-प्रश्न पूछूँगा, जैसा तुम्हें ठीक लगे, वैसा तुम उत्तर देना' इत्यादि कहा।

‘‘อิจฺจายปิ [Pg.282] โภ โคตม เอวํ ภนฺเต อเนกสารีริกา ปุญฺญปฺปฏิปทา โหติ’’ –

"हे गौतम, इस प्रकार भी भन्ते, अनेक शरीरों वाली पुण्य-प्रतिपदा होती है" —

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ทุติย อนุสนฺธิมฺหิ ภควตา กีทิสี ธมฺมเทสนา เทสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान, वहीं दूसरे अनुसन्धि (प्रसंग) में भगवान ने किस प्रकार की धर्म-देशना दी?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ทุติเย อนุสนฺธิมฺหิ ติวิธา ปาฏิหาริยา ปฏิสํยุตฺตา ธมฺมเทสนา ภควตา เทสิตา.

उत्तर – भन्ते, वहीं दूसरे अनुसन्धि में भगवान ने तीन प्रकार के प्रातिहार्यों से संबंधित धर्म-देशना दी।

‘‘เสยฺยถาปิ [Pg.283] ภวํ โคตโม ภวญฺจานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชา เอเต เม ปาสํสา’’ –

"जैसे आप गौतम और आप आनन्द हैं, ये मेरे पूजनीय हैं, ये मेरे प्रशंसनीय हैं" —

‘‘เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม ภวญฺจานนฺโท, เอเต เม ปุชฺชา เอเต เม ปาสํสา’’ –

"जैसे आप गौतम और आप आनन्द हैं, ये मेरे पूजनीय हैं, ये मेरे प्रशंसनीय हैं" —

มหาวคฺค, เวนาคปุรสุตฺต

महावग्ग, वेनागपुर सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.287] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิมาเต มหาวคฺเค ตติยํ เวนาคปุรสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अङ्गुत्तर निकाय के तिक निपात के महावग्ग में तीसरा वेनागपुर सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस प्रसंग में और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต เวนาคปุเร นาม พฺราหฺมณานํ คาเม เวนาคปุริกํ วจฺฉโคตฺตํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. เวนาคปุริโก ภนฺเต วจฺฉโคตฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อจฺฉริยํ โภ โคตม, อพฺภุตํ โภ โคตม, ยาวญฺจิทํ โภโต โคตมสฺส วิปฺปสนฺนานิ อินฺทฺริยานิ, ปริสุทฺโธ ฉวิวณฺโณ ปริโยทาโต (เปยฺยาล) เอวรูปานํ นูน ภวํ โคตโม อุจฺจาสยน มหาสยนานํ นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ พฺราหฺมณ อุจฺจาสยน มหาสยนานิ. เสยฺยถิทํ, อาสนฺทิ ปลฺลงฺโก โคนโก จิตฺตโก [Pg.288] ปฏิกา ปฏลิกา ตูลิกา วิกติกา อุทฺทโลมี เอกนฺตโลมี กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ กุฏฺฏกํ หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรํ รถตฺถรํ อชินปฺปเวณี กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณํ สอุตฺตรจฺฉทํ อุภโตโลหิตกูปธานํ. ทุลฺลภานิ ตานิ ปพฺพชิตานํ, ลทฺธา จ ปน นกปฺปนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, कोसल देश के वेनागपुर नामक ब्राह्मणों के गाँव में वेनागपुर के वच्छगोत्त ब्राह्मण के विषय में कहा गया है। भन्ते, वेनागपुर के वच्छगोत्त ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— 'आश्चर्य है हे गौतम, अद्भुत है हे गौतम, जहाँ तक आप गौतम की इन्द्रियाँ अत्यन्त प्रसन्न हैं, शरीर का वर्ण शुद्ध और निर्मल है... (पेय्याल) निश्चय ही आप गौतम इस प्रकार के उच्च शयन और महा शयन को इच्छानुसार प्राप्त करने वाले और बिना कठिनाई के प्राप्त करने वाले हैं'। भन्ते, उस विषय में भगवान ने 'हे ब्राह्मण, जो वे उच्च शयन और महा शयन हैं। जैसे कि— आसन्दी, पलंग, ऊनी गलीचा, चित्र-विचित्र गलीचा, सफेद ऊनी चादर, फूलों वाली चादर, रुई भरी गद्दी, विकतिका, दोनों ओर रोएँ वाला गलीचा, एक ओर रोएँ वाला गलीचा, रेशमी वस्त्र, पट्टिका, हाथी का बिछौना, घोड़े का बिछौना, रथ का बिछौना, मृगचर्म का बिछौना, कदली मृग के चर्म का श्रेष्ठ बिछौना, ऊपर चाँदनी वाला बिछौना, दोनों ओर लाल तकिये वाला बिछौना। प्रव्रजितों के लिए ये दुर्लभ हैं, और प्राप्त होने पर भी कल्प्य नहीं हैं' इत्यादि कहा।

‘‘อจฺฉริยํ โภ โคตม อพฺภุตํ โภ โคตม’’.

"आश्चर्य है हे गौतम, अद्भुत है हे गौतम।"

ทิพฺพ อุจฺจาสยนมหาสยน

दिव्य उच्चशयन-महाशयन

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.290] ตตฺถ ภควตา ทิพฺพํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ เทสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, वहाँ भगवान ने दिव्य उच्चशयन-महाशयन के बारे में क्या उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – อิธาหํ พฺราหฺมณ ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรามิ, โส ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ตเมว คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสามิ, โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต วนนฺตญฺเญว ปวิสามีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ทิพฺพํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ เทสิตํ.

उत्तर – भन्ते, वहाँ भगवान ने "हे ब्राह्मण, यहाँ मैं जिस गाँव या कस्बे के पास विहार करता हूँ, वह पूर्वाह्न के समय पहन-ओढ़कर, पात्र-चीवर लेकर उसी गाँव या कस्बे में पिण्डपात के लिए प्रवेश करता हूँ। वह भोजन के बाद पिण्डपात से लौटकर वन के भीतर ही प्रवेश करता हूँ" इत्यादि द्वारा दिव्य उच्चशयन-महाशयन का उपदेश दिया।

พฺรหฺม อุจฺจาสยนมหาสยน

ब्रह्म उच्चशयन-महाशयन

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ ภควตา พฺรหฺมํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ เทสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, वहाँ भगवान ने ब्रह्म उच्चशयन-महाशयन के बारे में क्या उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – อิธาหํ พฺราหฺมณํ ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรามิ, โส ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ตเมว คามํ วา นิคมํ [Pg.293] วา ปิณฺฑาย ปวิสามีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา พฺรหฺมอุจฺจาสยนมหาสยนํ เทสิตํ.

उत्तर – भन्ते, वहाँ भगवान ने "हे ब्राह्मण, यहाँ मैं जिस गाँव या कस्बे के पास विहार करता हूँ, वह पूर्वाह्न के समय पहन-ओढ़कर, पात्र-चीवर लेकर उसी गाँव या कस्बे में पिण्डपात के लिए प्रवेश करता हूँ" इत्यादि द्वारा ब्रह्म उच्चशयन-महाशयन का उपदेश दिया।

กตมํ ปน ตํ โภ โคตม พฺรหฺมอุจฺจาสยนมหาสยนํ.

"हे गौतम, वह ब्रह्म उच्चशयन-महाशयन कौन सा है?"

อริย อุจฺจาสยนมหาสยน

आर्य उच्चशयन-महाशयन

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.294] ตตฺถ ภควตา อริยํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ เทสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, वहाँ भगवान ने आर्य उच्चशयन-महाशयन के बारे में क्या उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – อิธาหํ [Pg.295] พฺราหฺมณ ยํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรามิ, โส ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ตเมว คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย ปวิสามิ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาต ปฏิกฺกนฺโต วนนฺตญฺเญว ปวิสามีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อริยํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ เทสิตํ.

उत्तर – भन्ते, वहाँ भगवान ने "हे ब्राह्मण, यहाँ मैं जिस गाँव या कस्बे के पास विहार करता हूँ, वह पूर्वाह्न के समय पहन-ओढ़कर, पात्र-चीवर लेकर उसी गाँव या कस्बे में पिण्डपात के लिए प्रवेश करता हूँ। वह भोजन के बाद पिण्डपात से लौटकर वन के भीतर ही प्रवेश करता हूँ" इत्यादि द्वारा आर्य उच्चशयन-महाशयन का उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.297] อาวุโส มหาวคฺเค ปญฺจมํ เกสมุตฺติสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! उसी महावग्ग में पाँचवाँ 'केसमुत्ति सुत्त' भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में, किस घटना के संबंध में और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต เกสมุตฺเตนาม กาลามานํ นิคเม เกสมุตฺติเย กาลาเม อารพฺภ ภาสิตํ. เกสมุตฺติยา ภนฺเต กาลามา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ ‘‘สนฺติ ภนฺเต เอเก สมณ พฺราหฺมณา เกสมุตฺตํ อาคจฺฉนฺติ, เต สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ, โชเตนฺติ, ปรปฺปวาทํ ปน ขุํเสนฺติ วมฺเภนฺติ ปริภวนฺติ, โอมกฺขึ กโรนฺติ, อปเรปิ ภนฺเต เอเก สมณพฺราหฺมณา เกสมุตฺตํ อาคจฺฉนฺติ, เตปิ สกํเยว วาทํ ทีเปนฺติ โชเตนฺติ, ปรปฺปวาทํ ปน ขุํเสนฺติ วมฺเภนฺติ ปริภวนฺติ, โอมกฺขึ กโรนฺติ. เตสํ โน ภนฺเต อมฺหากํ โหเตว กงฺขา, โหติ วิจิกิจฺฉา โก สุ นาม อิเมสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ สจฺจํ อาห, โก มุสา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อลญฺหิ โว กาลามา กงฺขิตุํ อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ, กงฺขีเยว ปน โว ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา’’ติ เอว มาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कोसल देश में 'केसमुत्ति' नामक कालामों के निगम में, केसमुत्तिय कालामों के विषय में कहा गया। भन्ते! केसमुत्तिय कालामों ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! कुछ श्रमण-ब्राह्मण केसमुत्ति आते हैं, वे केवल अपने ही मत का प्रतिपादन करते हैं, उसे प्रकाशित करते हैं, परंतु दूसरों के मत की निंदा करते हैं, अवहेलना करते हैं, तिरस्कार करते हैं और उसे तुच्छ बताते हैं। भन्ते! फिर कुछ अन्य श्रमण-ब्राह्मण भी केसमुत्ति आते हैं, वे भी केवल अपने ही मत का प्रतिपादन करते हैं, उसे प्रकाशित करते हैं, परंतु दूसरों के मत की निंदा करते हैं, अवहेलना करते हैं, तिरस्कार करते हैं और उसे तुच्छ बताते हैं। भन्ते! हमें उनके प्रति शंका होती है, विचिकित्सा (संदेह) होती है कि इन पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणों में से किसने सत्य कहा और किसने झूठ?' भन्ते! उस विषय में भगवान ने— 'हे कालामों! तुम्हारा शंका करना उचित है, विचिकित्सा करना उचित है; शंका करने योग्य स्थान पर ही तुम्हें विचिकित्सा उत्पन्न हुई है'— इस प्रकार आदि द्वारा भगवान ने कहा।

อุโปสตสุตฺต

उपोसथ सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.303] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต มหาวคฺเค ทสมํ อุโปสถสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तर निकाय के तिक निपात के महावग्ग में दसवाँ 'उपोसथ सुत्त' कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต วิสาขํ มิคารมาตรํ อารพฺภ ‘‘ตโย โข เม วิสาเข อุโปสถา. กตเม ตโย. โคปาลกุโปสโถ นิคณฺฐุโปสโถ อริยุโปสโถ’’ติ เอวํ โข ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में मृगारमाता विशाखा के विषय में— 'विशाखा! ये तीन प्रकार के उपोसथ होते हैं। कौन से तीन? गोपालक उपोसथ, निगण्ठ उपोसथ और आर्य उपोसथ'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

หนฺท กุโต นุ ตฺวํ วิสาเข อาคจฺฉสิ ทิวา ทิวสฺส.

अरे विशाखा! तुम इस दोपहर के समय कहाँ से आ रही हो?

‘‘ตโย [Pg.304] โข เม วิสาเข อุโปสถา. กตเม ตโย, โคปาลกุโปสโถ นิคณฺฐุโปสโถ อริยุโปสโถ’’ –

'विशाखा! ये तीन प्रकार के उपोसथ होते हैं। कौन से तीन? गोपालक उपोसथ, निगण्ठ उपोसथ और आर्य उपोसथ'—

โคปาลกอุปุคฺคล

गोपालक पुद्गल

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ ภควตา โคปาลกุโปสโถ ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा गोपालक उपोसथ को कैसे प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ วิสาเข โคปาลกุโปสโถ โหติ, เสยฺยถาปิ วิสาเข โคปาลโก สายนฺหสมเย สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘‘อชฺช โข คาโว อมุกสฺมิญฺจ อมุกสฺมิญฺจ ปเทเส จรึสุ, อมุกสฺมิญฺจ อมุกสฺมิญฺจ ปเทเส ปานียานิ ปิวึสุ.

उत्तर – 'विशाखा! गोपालक उपोसथ कैसे होता है? जैसे, विशाखा! कोई ग्वाला सायंकाल के समय स्वामियों को गायें लौटाकर इस प्रकार विचार करता है— आज गायें अमुक-अमुक प्रदेश में चरीं और अमुक-अमुक प्रदेश में उन्होंने पानी पिया।

สฺเว [Pg.305] ทานิ คาโว อมุกสฺมิญฺจ อมุกสฺมิญฺจ ปเทเส จริสฺสนฺติ, อมุกสฺมิญฺจ อมุกสฺมิญฺจ ปเทเส ปานียานิ ปิวิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา โคปาลกุโปสโถ ปกาสิโต.

अब कल गायें अमुक-अमुक प्रदेश में चरेंगी और अमुक-अमुक प्रदेश में पानी पिएंगी— भन्ते! इस प्रकार आदि द्वारा वहाँ भगवान ने गोपालक उपोसथ को प्रकाशित किया है।'

นิคณฺฐอุปุคฺคล

निगण्ठ पुद्गल

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.306] ตตฺถ ภควตา นิคณฺฐุโปสโถ ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा निगण्ठ उपोसथ को कैसे प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ วิสาเข นิคณฺฐุโปสโถ โหติ, อตฺถิ วิสาเข นิคณฺฐานาม สมณชาติกา, เต สาวกํ เอวํ สมาทเปนฺติ, ‘‘เอหิตฺวํ อมฺโภปุริส เย ปุรตฺถิมาย ทิสาย ปาณา ปรํ โยชนสตํ, เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหิ, เย ปจฺฉิมาย ทิสาย. เย อุตฺตราย ทิสาย. เย ทกฺขิณาย ทิสาย ปาณา ปรํ โยชนสตํ, เตสุ ทณฺฑํ นิกฺขิปาหี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา นิคณฺฐุโปสโถ ปกาสิโต.

उत्तर – 'विशाखा! निगण्ठ उपोसथ कैसे होता है? विशाखा! निगण्ठ नामक एक श्रमण-जाति है, वे अपने श्रावक को इस प्रकार समादत्त करते हैं— हे पुरुष! आओ, पूर्व दिशा में सौ योजन से परे जो प्राणी हैं, उन पर दंड का त्याग करो; जो पश्चिम दिशा में हैं; जो उत्तर दिशा में हैं; जो दक्षिण दिशा में सौ योजन से परे प्राणी हैं, उन पर दंड का त्याग करो— भन्ते! इस प्रकार आदि द्वारा वहाँ भगवान ने निगण्ठ उपोसथ को प्रकाशित किया है।'

เอหิ [Pg.307] ตฺวํ อมฺโภ ปุริส.

हे पुरुष! तुम आओ।

เอหิ ตฺวํ อมฺโภ ปุริส สพฺพเจลานิ นิกฺขิปิตฺวา เอวํ วเทหิ.

हे पुरुष! तुम आओ, सब वस्त्रों को त्याग कर इस प्रकार कहो—

นาหํ [Pg.308] กฺวจนิ กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ, น จ มม กฺวจนิ กตฺถจิ กิญฺจน ตตฺถิ.

मैं कहीं भी, किसी का भी, कुछ भी नहीं हूँ, और न ही मेरा कहीं भी, किसी में भी, कुछ भी है।

อริยา อุโปสโถ

आर्य उपोसथ

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.309] ตตฺถ ภควตา อริยุโปสโถ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा आर्य उपोसथ को विस्तार से विभाजित कर कैसे प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ วิสาเข อริยุโปสโถ โหติ, อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส วิสาเข จิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปริโยทปนา โหติ. กถญฺจ วิสาเข อุปกฺกิลิฏฺฐสฺส จิตฺตสฺส อุปกฺกเมน ปริโยทปนา โหติ. อิธ วิสาเข อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ. ตสฺส ตถาคตํ อนุสฺสรโต จิตฺตํ ปสีทติ, ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ, เย จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา เต ปหียนฺตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อริโย อุโปสโถ วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต.

उत्तर – 'विशाखा! आर्य उपोसथ कैसे होता है? विशाखा! उपक्लिष्ट चित्त की प्रयत्न द्वारा शुद्धि होती है। और विशाखा! उपक्लिष्ट चित्त की प्रयत्न द्वारा शुद्धि कैसे होती है? यहाँ, विशाखा! आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है— इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवाति। उस तथागत का अनुस्मरण करते हुए उसका चित्त प्रसन्न होता है, प्रमोद उत्पन्न होता है, और चित्त के जो उपक्लेश हैं, वे प्रहीण हो जाते हैं— भन्ते! इस प्रकार आदि द्वारा वहाँ भगवान ने आर्य उपोसथ को विस्तार से प्रकाशित किया है।'

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.316] อุปวุตฺถสฺส ปน อาวุโส อริยุโปสถสฺส กถํ มหปฺผลตา มหานิสํสตา วุตฺตา ภควตา.

प्रश्न – आयुष्मान! इस प्रकार रखे गए आर्य उपोसथ की महाफलता और महानृशंसता के बारे में भगवान ने क्या कहा है?

วิสฺสชฺชนา – กีวมหปฺผลา โหติ, กีวมหานิสํโส, กีวมหาชุติโก, กีวมหาวิปฺผาโร, เสยฺยถาปิ วิสาเข โย อิเมสํ โสฬสนฺนํ มหาชนปทานํ ปหูตรตฺตชนปทานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรยฺย, เสยฺยถิทํ ‘‘องฺคานํ มคธานํ กาสีนํ โกสลานํ วชฺชีนํ มลฺลานํ เจตีนํ วงฺคานํ กุรูนํ ปญฺจาลานํ มจฺฉานํ สูรเสนานํ อสฺสกานํ อวนฺตีนํ คนฺธารานํ กมฺโพชานํ, อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสฺส อุโปสถสฺส เอตํ กลํ นาคฺฆติ โสฬสิ’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา เอวํ อุปวุตฺถสฺส อริยุโปสถสฺส มหปฺผลตา มหานิสํสตา วุตฺตา.

उत्तर – 'वह कितना महाफलदायी, कितना महानृशंस, कितना महाद्युतिमान और कितना महाविस्तार वाला होता है? जैसे, विशाखा! जो इन सोलह महाजनपदों, जो प्रचुर रत्नों वाले जनपद हैं, उन पर ऐश्वर्य और आधिपत्य के साथ राज्य करे— जैसे कि अंग, मगध, काशी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेदि, वंग, कुरु, पांचाल, मत्स्य, शूरसेन, अस्सक, अवंती, गांधार और कम्बोज— तो वह अष्टांग-समन्वित उपोसथ के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं है— भन्ते! इस प्रकार आदि द्वारा वहाँ भगवान ने इस प्रकार रखे गए आर्य उपोसथ की महाफलता और महानृशंसता कही है।'

อานนฺทวคฺค

आनन्द वग्ग

อาชีวกสุตฺต

आजीवक सुत्त

ปุจฺฉา – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.319] อาวุโส ติกนิปาเต อานนฺทวคฺเค ทุติยํ อาชีวกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! अंगुत्तर निकाय के तिक निपात के आनन्द वग्ग में दूसरा 'आजीवक सुत्त' कहाँ, किसके विषय में, किस घटना के संबंध में, किसके द्वारा और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ อาชีวกสาวกํ คหปตึ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต อาชีวกสาวโก คหปติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘เกสํ โน ภนฺเต อานนฺท ธมฺโม สฺวากฺขาโต, เก โลเก สุปฺปฏิปนฺนา, เก โลเก สุกตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เตน หิ คหปติ ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! कौशाम्बी में एक आजीवक-श्रावक गृहपति को लेकर धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर द्वारा कहा गया। भन्ते! एक आजीवक-श्रावक गृहपति ने आयुष्मान आनन्द से यह कहा— 'भन्ते आनन्द! किसका धर्म स्वाख्यात (भली-भाँति कहा गया) है? लोक में कौन सुप्रतिपन्न (अच्छी तरह आचरण करने वाले) हैं? लोक में कौन सुगत (कल्याण को प्राप्त) हैं?' भन्ते! उस विषय में 'तो गृहपति! मैं तुमसे ही यहाँ प्रति-प्रश्न पूछूँगा, जैसा तुम्हें ठीक लगे, वैसा तुम उत्तर देना'—इस प्रकार आयुष्मान धर्म-भाण्डागारिक आनन्द स्थविर द्वारा कहा गया।

‘‘เกสํ [Pg.321] โน ภนฺเต อานนฺท ธมฺโม สฺวากฺขาโต, เก โลเก สุปฺปฏิปนฺนา, เก โลเก สุกตา’’.

'भन्ते आनन्द! किसका धर्म स्वाख्यात है, लोक में कौन सुप्रतिपन्न हैं, लोक में कौन सुगत हैं?'

‘‘ตํ [Pg.322] กึ มญฺญสิ คหปติ’’ –

'गृहपति! तुम इसके बारे में क्या सोचते हो?'

‘‘อิติ [Pg.323] โข คหปติ ตยาเวตํ พฺยากตํ’’ –

'इस प्रकार गृहपति! यह तुम्हारे द्वारा ही उत्तर दिया गया।'

‘‘อภิกฺกนฺตํ [Pg.324] ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ ภนฺเต, เสยฺยถาปิ ภนฺเต นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย’’ –

'अति सुन्दर भन्ते! अति सुन्दर भन्ते! जैसे भन्ते! कोई औंधे हुए को सीधा कर दे।'

คนฺธชาตสุตฺต

गन्धजात सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.325] อาวุโส นวมํ คนฺธชาตสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! वहीं नौवाँ गन्धजात सुत्त भगवान द्वारा किसे लेकर, किस विषय में और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – อายสฺมนฺตํ ภนฺเต อานนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ตีณิมานิ ภนฺเต คนฺธชาตานิ, เยสํ อนุวาตํเยว คนฺโธ คจฺฉติ โน ปฏิวาตํ…เป… อตฺถิ นุ โข ภนฺเต กิญฺจิ คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อตฺถานนฺท กิญฺจิ คนฺธชาตํ, ยสฺส อนุวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, ปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉติ, อนุวาตปฏิวาตมฺปิ คนฺโธ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! आयुष्मान आनन्द को लेकर कहा गया। भन्ते! आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! ये तीन प्रकार की गन्ध हैं, जिनकी गन्ध हवा के अनुकूल ही जाती है, प्रतिकूल नहीं... पे... भन्ते! क्या कोई ऐसी गन्ध है, जिसकी गन्ध हवा के अनुकूल भी जाती है, प्रतिकूल भी जाती है, और अनुकूल-प्रतिकूल दोनों ओर जाती है?' भन्ते! उस विषय में 'आनन्द! ऐसी गन्ध है, जिसकी गन्ध हवा के अनुकूल भी जाती है, प्रतिकूल भी जाती है, और अनुकूल-प्रतिकूल दोनों ओर जाती है'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

น [Pg.327] ปุปฺผคนฺโธ ปฏิวาตเมติ;

น จนฺทนํ ตครมลฺลิกา วา;

สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ;

สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ;

फूलों की गन्ध हवा के विपरीत नहीं जाती; न चन्दन, न तगर और न ही मल्लिका की; किन्तु सत्पुरुषों की गन्ध हवा के विपरीत भी जाती है; सत्पुरुष सभी दिशाओं में महकते हैं।

คทฺรภสุตฺต

गद्रभ सुत्त

ปุจฺฉา – สมณวคฺเค [Pg.328] อาวุโส ทุติยํ คทฺรภสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! श्रमण वर्ग में दूसरा गद्रभ सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สมณวคฺเค ภนฺเต ทุติยํ คทฺรภสุตฺตํ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คทฺรโภ โคคณํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ โหติ ‘อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโม’ติ, ตสฺส น ตาทิโส วณฺโณ โหติ เสยฺยถาปิ คุนฺนํ, น ตาทิโส สโร โหติ เสยฺยถาปิ คุนฺนํ, น ตาทิสํ ปทํ โหติ เสยฺยถาปิ คุนฺนํ, โส โคคณํเยว ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ โหติ อหมฺปิ ทมฺโม อหมฺปิ ทมฺโม’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रमण वर्ग में दूसरा गद्रभ सुत्त— 'भिक्षुओं! जैसे कोई गधा गायों के झुंड के पीछे-पीछे यह कहते हुए चलता है कि 'मैं भी बैल हूँ, मैं भी बैल हूँ', किन्तु उसका वर्ण (रंग) गायों जैसा नहीं होता, उसका स्वर गायों जैसा नहीं होता, उसके पैर गायों जैसे नहीं होते, फिर भी वह गायों के झुंड के पीछे-पीछे यह कहते हुए चलता है कि 'मैं भी बैल हूँ, मैं भी बैल हूँ'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

ตสฺมาติห [Pg.329] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ.

इसलिए भिक्षुओं! यहाँ इस प्रकार सीखना चाहिए।

‘‘ติพฺโพ โน ฉนฺโท ภวิสฺสติ อธิสีลสิกฺขาสมาทาเน…เป… อธิปญฺญาสิกฺขาสมาทาเน’’ –

'अधिशील-शिक्षा के समादान में हमारा तीव्र छन्द (उत्साह) होगा... पे... अधिप्रज्ञा-शिक्षा के समादान में।'

สงฺกวาสุตฺต

संकवा सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.330] อาวุโส เอกาทสมํ สงฺกวาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! वहीं ग्यारहवाँ संकवा सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसे लेकर, किस विषय में और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต สงฺกวายํ นาม โกสลานํ นิคเม กสฺสปโคตฺตํ นาม ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. กสฺสป โคตฺโต ภนฺเต ภิกฺขุ ภควติ มโนปทูสิตฺวา ภควโต สนฺติเก อจฺจยํ อจฺจยโต เทเสสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เถโร เจปิ กสฺสป ภิกฺขุ น สิกฺขากาโม น สิกฺขาสมาทานสฺส วณฺณวาที. เย จญฺเญ ภิกฺขู น สิกฺขากามา, เต จ น สิกฺขาย สมาทเปติ, เย จญฺเญ ภิกฺขู สิกฺขากามา เตสญฺจ น วณฺณํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! कोसल देश के संकवा नामक कस्बे में काश्यपगोत्र नामक भिक्षु को लेकर कहा गया। भन्ते! काश्यपगोत्र भिक्षु ने भगवान के प्रति मन में द्वेष लाकर भगवान के पास अपनी गलती को गलती के रूप में स्वीकार किया। भन्ते! उस विषय में 'काश्यप! यदि स्थविर भिक्षु भी शिक्षा का इच्छुक नहीं है, शिक्षा ग्रहण करने की प्रशंसा करने वाला नहीं है, और जो अन्य भिक्षु शिक्षा के इच्छुक नहीं हैं, उन्हें शिक्षा में प्रवृत्त नहीं करता, और जो अन्य भिक्षु शिक्षा के इच्छुक हैं, उनकी यथार्थ, सत्य और समयोचित प्रशंसा नहीं करता'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

โลณกปลฺลวคฺค

लोणकपल वर्ग

อจฺจายิกสุตฺต

अत्यायिक सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.334] สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต โลณกปลฺลวคฺเค ปฐมํ อจฺจายิกสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - तो आयुष्मान! ... पे ... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के तिकनिपात के लोणकपल वर्ग में पहला अत्यायिक सुत्त कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – โลณกปลฺลวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ อจฺจายิกสุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ ภิกฺขเว กสฺสกสฺส คหปติสฺส อจฺจายิกานิ กรณียานิ. กตมานิ ตีณิ, อิธ ภิกฺขเว กสฺสโก คหปติ สีฆํ สีฆํ เขตฺตํ สุกฏฺฐํ กโรติ สุมติกตํ. สีฆํ สีฆํ เขตฺตํ สุกฏฺฐํ กริตฺวา สุมติกตํ สีฆํ สีฆํ พีชานิ ปติฏฺฐาเปติ. สีฆํ สีฆํ พีชานิ [Pg.335] ปติฏฺฐาเปตฺวา สีฆํ สีฆํ อุทกํ อภิเนติปิ อปเนติปิ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ กสฺสกสฺส คหปติสฺส อจฺจายิกานิ กรณียานิ’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! लोणकपल वर्ग में पहला अत्यायिक सुत्त— 'भिक्षुओं! किसान गृहपति के ये तीन अत्यावश्यक (जरूरी) कार्य हैं। कौन से तीन? यहाँ भिक्षुओं! किसान गृहपति शीघ्रता से खेत को अच्छी तरह जोतता है और समतल करता है। शीघ्रता से खेत को अच्छी तरह जोतकर और समतल कर वह शीघ्रता से बीज बोता है। शीघ्रता से बीज बोकर वह शीघ्रता से पानी लाता है और निकालता है। भिक्षुओं! किसान गृहपति के ये तीन अत्यावश्यक कार्य हैं'—इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया।

สมฺโพธวคฺค

सम्बोध वर्ग

รุณฺณสุตฺต

रुण सुत्त

ปุจฺฉา – สมฺโพธวคฺเค [Pg.337] ปนาวุโส ปญฺจมํ รุณฺณสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! सम्बोध वर्ग में पाँचवाँ रुण सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สมฺโพธวคฺเค ภนฺเต ปญฺจมํ รุณฺณสุตฺตํ ‘‘รุณฺณมิทํ ภิกฺขเว อริยสฺส วินเย ยทิทํ คีตํ, อุมฺมตฺตกมิทํ ภิกฺขเว อริยสฺส วินเย ยทิทํ นจฺจํ, โกมารกมิทํ ภิกฺขเว อริยสฺส วินเย ยทิทํ อติเวลํ ทนฺตวิทํสกหสิตํ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว เสตุฆาโต คีเต เสตุฆาโต นจฺเจ, อลํ โว ธมฺมปฺปโมทิตานํ สตํ สิตํ สิตมตฺตายา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! सम्बोध वर्ग में पाँचवाँ रुण सुत्त— 'भिक्षुओं! आर्यों के विनय में यह गीत रोना है, आर्यों के विनय में यह नृत्य पागलपन है, आर्यों के विनय में यह अत्यधिक दाँत दिखाकर हँसना बचपना है। इसलिए भिक्षुओं! गीत का सेतु-घात (विनाश) करो, नृत्य का सेतु-घात करो; धर्म में प्रमुदित रहने वालों के लिए केवल मन्द मुस्कान ही पर्याप्त है'—इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया।

อรกฺขีกสุตฺต

आरक्खीक सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.338] อาวุโส สตฺตมํ อรกฺขิตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! वहीं सातवाँ अरक्षित सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसे लेकर और कैसे कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนาตปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ ‘‘จิตฺเต คหปติ อรกฺขิเต กายกมฺมมฺปิ อรกฺขิตํ โหติ, วจีกมฺมมฺปิ. มโนกมฺมมฺปิ อรกฺขิตํ โหติ. ตสฺส อรกฺขิตกายกมฺมนฺตสฺส อรกฺขิตวจีกมฺมนฺตสฺส อรกฺขิตมโนกมฺมนฺตสฺส กายกมฺมมฺปิ อวสฺสุตํ [Pg.339] โหติ, วจีกมฺมมฺปิ อวสฺสุตํ โหติ, มโนกมฺมมฺปิ อวสฺสุตํ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक गृहपति को आरम्भ कर (उद्देश्य कर) भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘गृहपति, चित्त के अरक्षित होने पर काय-कर्म भी अरक्षित होता है, वची-कर्म भी। मन-कर्म भी अरक्षित होता है। उस अरक्षित काय-कर्म वाले, अरक्षित वची-कर्म वाले, अरक्षित मन-कर्म वाले का काय-कर्म भी क्लेशों से स्रवित (आस्रवयुक्त) होता है, वची-कर्म भी स्रवित होता है, मन-कर्म भी स्रवित होता है।’’

อาปายิกวคฺค

आपायिक वर्ग

อปณฺณกสุตฺต

अपण्णक सुत्त

ปุจฺฉา – อาปายิกวคฺเค [Pg.341] อาวุโส ฉฏฺฐํ อปณฺณกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, आपायिक वर्ग में छठा अपण्णक सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – อาปายิกวคฺเค ภนฺเต ฉฏฺฐํ อปณฺณกสุตฺตํ ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วิปตฺติโย. กตมา ติสฺโส สีลวิปตฺติ, จิตฺตวิปตฺติ, ทิฏฺฐิวิปตฺติ. กตมา จ ภิกฺขเว สีลวิปตฺติ, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปาณาติปาตี โหติ…เป… สมฺผปฺปลาปี โหติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว สีลวิปตฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, आपायिक वर्ग में छठा अपण्णक सुत्त भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘भिक्षुओं, ये तीन विपत्तियाँ हैं। कौन सी तीन? शील-विपत्ति, चित्त-विपत्ति, और दृष्टि-विपत्ति। भिक्षुओं, शील-विपत्ति क्या है? भिक्षुओं, यहाँ कोई प्राणी-हिंसा करने वाला होता है... पे... सम्फप्पलाप (व्यर्थ प्रलाप) करने वाला होता है। भिक्षुओं, इसे शील-विपत्ति कहा जाता है।’’

กุสินารวคฺค

कुसीनार वर्ग

กุสินารสุตฺต

कुसीनार सुत्त

ปุจฺฉา – กุสินารวคฺเค [Pg.344] ปนาวุโส ปฐมํ กุสินารสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, कुसीनार वर्ग में पहला कुसीनार सुत्त भगवान ने कहाँ, किसे आरम्भ कर और कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – กุสินารายํ ภนฺเต พลิหรเณ วนสณฺเฑ สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อญฺญตรํ คามํ วา นิคมํ วา อุปนิสฺสาย วิหรติ, ตเมนํ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อุปสงฺกมิตฺวา สฺวาตนาย ภตฺเตน นิมนฺเตตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, कुसीनारा के बलिहरण वनखण्ड में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘भिक्षुओं, यहाँ कोई भिक्षु किसी गाँव या कस्बे के आश्रय में विहार करता है, तब उसे कोई गृहपति या गृहपति-पुत्र पास आकर अगले दिन के भोजन के लिए निमंत्रित करता है।’’

หตฺถกสุตฺต

हत्थक सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.347] อาวุโส ปญฺจมํ หตฺถกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ เกน สทฺธึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं पाँचवाँ हत्थक सुत्त भगवान ने कहाँ, किसके साथ और कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต หตฺถเกน เทวปุตฺเตน สทฺธึ ‘‘เย เต หตฺถก ธมฺมา ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส ปวตฺติโน อเหสุํ, อปินุ เต เต ธมฺมา เอตรหิ ปวตฺติโน’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, श्रावस्ती में हत्थक देवपुत्र के साथ भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘हत्थक, जो धर्म तुम्हारे मनुष्य होने के समय प्रवृत्त (विद्यमान) थे, क्या वे धर्म अब भी प्रवृत्त हैं?’’

อนุรุทฺธสุตฺต

अनुरुद्ध सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.350] อาวุโส อฏฺฐมํ อนุรุทฺธสุตฺตํ กํ อารพฺภ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं आठवाँ अनुरुद्ध सुत्त किसे आरम्भ कर, किसके द्वारा और कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐมํ ภนฺเต อนุรุทฺธสุตฺตํ อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธตฺเถรํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ‘‘ยํ โข เต อาวุโส อนุรุทฺธํ เอวํ โหติ ‘อหํ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สหสฺสํ โลกํ โวโลเกมี’ติ, อิทํ เต มานสฺมึ’’ติ เอวมาทินา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, आठवाँ अनुरुद्ध सुत्त आयुष्मान अनुरुद्ध स्थविर को आरम्भ कर धम्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्त स्थविर द्वारा इस प्रकार कहा गया: ‘‘आयुष्मान अनुरुद्ध, जो तुम्हें ऐसा होता है कि ‘मैं परिशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय चक्षु से परे है, हजार लोकों को देखता हूँ’, यह तुम्हारा मान (अभिमान) है।’’

‘‘สาธุ [Pg.352] วตายสฺมา อนุรุทฺโธ อิเม ตโย ธมฺเม ปหาย อิเม ตโย ธมฺเม อมนสิกริตฺวา อมตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรตุ’’ –

‘‘अच्छा हो कि आयुष्मान अनुरुद्ध इन तीन धर्मों को छोड़कर, इन तीन धर्मों को मन में न लाकर, अमृत धातु (निर्वाण) में चित्त को लगाएँ।’’

กุสินารวคฺค

कुसीनार वर्ग

ปฏิจฺฉนฺนสุตฺต

पटिच्छन्न सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.353] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย ติกนิปาเต กุสินารวคฺเค นวมํ ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तर निकाय के तिक निपात के कुसीनार वर्ग में नौवाँ पटिच्छन्न सुत्त कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – นวมํ ภนฺเต ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตํ ‘‘ตีณิมานิ ภิกฺขเว ปฏิจฺฉนฺนานิ อาวหนฺติ โน วิวฏานิ. กตมานิ ตีณิ, มาตุคาโม ภิกฺขเว ปฏิจฺฉนฺโน อาวหติ โน วิวโฏ, พฺราหฺมณานํ ภิกฺขเว มนฺตา ปฏิจฺฉนฺนา อาวหนฺติ โน วิวฏา, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ภิกฺขเว ปฏิจฺฉนฺนา อาวหติ โน วิวฏา. อิมานิ โข ภิกฺขเว ตีณิ ปฏิจฺฉนฺนานิ อาวหนฺติ โน วิวฏานี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, नौवाँ पटिच्छन्न सुत्त भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘भिक्षुओं, ये तीन ढके हुए (छिपे हुए) ही शोभा देते हैं, खुले हुए नहीं। कौन से तीन? भिक्षुओं, मातृग्राम (स्त्री) ढकी हुई ही शोभा देती है, खुली हुई नहीं; भिक्षुओं, ब्राह्मणों के मन्त्र ढके हुए ही शोभा देते हैं, खुले हुए नहीं; भिक्षुओं, मिथ्या-दृष्टि ढकी हुई ही शोभा देती है, खुली हुई नहीं। भिक्षुओं, ये तीन ढके हुए ही शोभा देते हैं, खुले हुए नहीं।’’

เลขสุตฺต

लेख सुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.355] อาวุโส ทสมํ เลขสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं दसवाँ लेख सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ทสมํ ภนฺเต เลขสุตฺตํ ‘‘ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย, ปาสาณเลขูปโม ปุคฺคโล ปถวิเลขูปโม ปุคฺคโล อุทกเลขูปโม ปุคฺคโล. กตโม จ ภิกฺขเว ปาสาณ เลขูปโม ปุคฺคโล, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ, โส จ ขฺวสฺส โกโธ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปาสาณเลขา น ขิปฺปํ ลุชฺชติ วาเตน วา อุทเกน วา, จิรฏฺฐิติกา โหติ, เอวเมว โข ภิกฺขเว อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ, โส จ ขฺวสฺส โกโธ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปาสาณเลขูปโม ปุคฺคโล’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, दसवाँ लेख सुत्त भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘भिक्षुओं, लोक में ये तीन प्रकार के पुद्गल (व्यक्ति) विद्यमान हैं। कौन से तीन? पाषाण-लेख-उपम (पत्थर पर खिंची लकीर के समान) पुद्गल, पृथ्वी-लेख-उपम (मिट्टी पर खिंची लकीर के समान) पुद्गल, और उदक-लेख-उपम (पानी पर खिंची लकीर के समान) पुद्गल। भिक्षुओं, पाषाण-लेख-उपम पुद्गल कौन सा है? भिक्षुओं, यहाँ कोई पुद्गल बार-बार क्रोध करता है, और उसका वह क्रोध दीर्घकाल तक बना रहता है। जैसे, भिक्षुओं, पत्थर पर खिंची लकीर हवा या पानी से जल्दी नहीं मिटती, बल्कि चिरस्थायी होती है; वैसे ही, भिक्षुओं, यहाँ कोई पुद्गल बार-बार क्रोध करता है और उसका वह क्रोध दीर्घकाल तक बना रहता है। भिक्षुओं, इसे पाषाण-लेख-उपम पुद्गल कहा जाता है।’’

โยธาชีววคฺค

योद्धाजीव वर्ग

เกสกมฺพลสุตฺต

केसकम्बल सुत्त

ปุจฺฉา – โยธาชีววคฺเค [Pg.358] ปน อาวุโส ปญฺจมํ เกสกมฺพลสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, योद्धाजीव वर्ग में पाँचवाँ केसकम्बल सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – โยธาชีววคฺเค ภนฺเต ปญฺจมํ เกสกมฺพลสุตฺตํ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ. เกสกมฺพโล ภิกฺขเว สีเต สีโต อุณฺเห อุณฺโห ทุพฺพณฺโณ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส. เอวเมว โข ภิกฺขเว ยานิกานิจิ ปุถุสมณพฺราหฺมณวาทานํ, มกฺขลิวาโท เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายตีติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, योद्धाजीव वर्ग में पाँचवाँ केसकम्बल सुत्त भगवान ने इस प्रकार कहा: ‘‘भिक्षुओं, जैसे बुने हुए वस्त्रों में केसकम्बल (बालों का कम्बल) सबसे निकृष्ट कहा जाता है। भिक्षुओं, केसकम्बल ठंड में ठंडा, गर्मी में गर्म, बदरंग, दुर्गन्धयुक्त और स्पर्श में दुखद होता है। वैसे ही, भिक्षुओं, जितने भी पृथक श्रमण-ब्राह्मणों के वाद (मत) हैं, उनमें मक्खलि (गोशाल) का वाद सबसे निकृष्ट कहा जाता है।’’

มงฺคลวคฺค

मंगल वर्ग

วนฺทนาสุตฺต

वन्दना सुत्त

ปุจฺฉา – มงฺคลวคฺเค [Pg.360] ปนาวุโส นวมํ วนฺทนาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, मंगल वर्ग में नौवाँ वन्दना सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – มงฺคลวคฺเค ภนฺเต นวมํ วนฺทนาสุตฺตํ ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส, กาเยน วาจาย มนสา. อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส วนฺทนา’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, मंगलवग्ग में नौवां वन्दनासुत्त है, 'भिक्षुओं, ये तीन वन्दनाएँ हैं। कौन सी तीन? काय से, वाणी से और मन से। भिक्षुओं, ये ही तीन वन्दनाएँ हैं', ऐसा भन्ते भगवान द्वारा कहा गया है।

‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส, กาเยน วาจาย มนสา. อิมา โข ภิกฺขเว ติสฺโส วนฺทนา’’.

'भिक्षुओं, ये तीन वन्दनाएँ हैं। कौन सी तीन? काय से, वाणी से और मन से। भिक्षुओं, ये ही तीन वन्दनाएँ हैं'।

ปุพฺพณฺหสุตฺต

पुब्बण्हसुत्त

ปุจฺฉา – ตตฺโถ [Pg.361] อาวุโส ทสมํ ปุพฺพณฺหสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहाँ दसवां पुब्बण्हसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ทสมํ ภนฺเต ปุพฺพณฺหสุตฺตํ ‘‘เย ภิกฺขเว สตฺตา ปุพฺพณฺหสมยํ กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ. สุปุพฺพณฺโห ภิกฺขเว เตสํ สตฺตานํ. เย ภิกฺขเว สตฺตา มชฺฌนฺหิกสมยํ…เป… สายนฺหสมยํ กาเยน สุจริตํ จรนฺติ, วาจาย สุจริตํ จรนฺติ, มนสา สุจริตํ จรนฺติ. สุสายนฺโห ภิกฺขเว เตสํ สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, दसवां पुब्बण्हसुत्त है, 'भिक्षुओं, जो प्राणी पूर्वाह्न के समय काय से सुचरित करते हैं, वाणी से सुचरित करते हैं, मन से सुचरित करते हैं। भिक्षुओं, उन प्राणियों का वह पूर्वाह्न शुभ होता है। भिक्षुओं, जो प्राणी मध्याह्न के समय... पे... सायंकाल के समय काय से सुचरित करते हैं, वाणी से सुचरित करते हैं, मन से सुचरित करते हैं। भिक्षुओं, उन प्राणियों का वह सायंकाल शुभ होता है', इस प्रकार आदि भन्ते भगवान द्वारा कहा गया है।

สุนกฺขตฺตํ [Pg.362] สุมงฺคลํ, สุปฺปภาตํ สุหุฏฺฐิตํ;

สุขโณ สุมุหุตฺโต จ, สุยิฏฺฐํ พฺรหฺมจาริสุ.

वह नक्षत्र शुभ है, वह मंगल शुभ है, वह प्रभात शुभ है, वह उत्थान (जागना) शुभ है; वह क्षण शुभ है, वह मुहूर्त शुभ है, और ब्रह्मचारियों को दिया गया दान सुयिष्ट (भली-भाँति यज्ञ किया हुआ) है।

ภณฺฑคามวคฺค

भण्डगामवग्ग

อนุพุทฺธสุตฺต

अनुबुद्धसुत्त

ปุจฺฉา – จตุกฺกนิปาเต [Pg.1] ปน อาวุโส ภณฺฑคามวคฺเค ปฐมํ อนุพุทฺธสุตฺตํ ภควตา สตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, चतुक्कनिपात के भण्डगामवग्ग में पहला अनुबुद्धसुत्त भगवान ने कहाँ, किसे आरम्भ करके और कैसे कहा है?

วิสฺสชฺชนา – วชฺชีสุ ภนฺเต ภณฺฑคาเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จตุนฺนํ ภิกฺขเว ธมฺมานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ. กตเมสํ จตุนฺนํ, อริยสฺส ภิกฺขเว สีลสฺส อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ. อริยสฺส ภิกฺขเว สมาธิสฺส…. อริยาย ภิกฺขเว ปญฺญาย…. อริยาย ภิกฺขเว วิมุตฺติยา อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา เอวมิทํ ทีฆมทฺธานํ สนฺธาวิตํ สํสริตํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, वज्जी देश के भण्डगाम में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ करके, 'भिक्षुओं, चार धर्मों को न समझने के कारण, उनका साक्षात्कार न करने के कारण, मुझे और तुम्हें इस दीर्घ काल तक संसार में भटकना और संसरण करना पड़ा। वे चार कौन से हैं? भिक्षुओं, आर्य शील को न समझने के कारण, उसका साक्षात्कार न करने के कारण... आर्य समाधि को... आर्य प्रज्ञा को... आर्य विमुक्ति को न समझने के कारण, उसका साक्षात्कार न करने के कारण, मुझे और तुम्हें इस दीर्घ काल तक संसार में भटकना और संसरण करना पड़ा', इस प्रकार आदि भन्ते भगवान द्वारा कहा गया है।

อปฺปสฺสุตสุตฺต

अप्पस्सुतसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.3] อาวุโส ฉฏฺฐํ อปฺปสฺสุตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, वहीं छठा अप्पस्सुतसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺถ ภนฺเต ฉฏฺฐํ อปฺปสฺสุตสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, อปฺปสฺสุโต สุเตน อนุปปนฺโน, อปฺปสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน, พหุสฺสุโต สุเตน อนุปปนฺโน, พหุสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, वहाँ छठा अप्पस्सुतसुत्त है, 'भिक्षुओं, ये चार प्रकार के पुद्गल लोक में विद्यमान हैं। कौन से चार? अल्पश्रुत जो श्रुत के अनुकूल नहीं है, अल्पश्रुत जो श्रुत के अनुकूल है, बहुश्रुत जो श्रुत के अनुकूल नहीं है, और बहुश्रुत जो श्रुत के अनुकूल है', इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

จรวคฺค

चरवग्ग

จรสุตฺต

चरसुत्त

ปุ – จรวคฺเค [Pg.7] ปน อาวุโส ปฐมํ จรสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान, चरवग्ग में पहला चरसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – จรวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ จรสุตฺตํ ‘‘จรโต เจปิ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วา พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิภตฺโต วา, ตํ เจ ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, चरवग्ग में पहला चरसुत्त है, 'भिक्षुओं, यदि चलते हुए भी भिक्षु के मन में काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क या विहिंसा-वितर्क उत्पन्न होता है, और यदि वह भिक्षु उसे स्वीकार कर लेता है, उसे त्यागता नहीं, उसे दूर नहीं करता, उसे समाप्त नहीं करता, उसे अभाव को प्राप्त नहीं कराता', इस प्रकार आदि भगवान द्वारा कहा गया है।

อุรุเวลวคฺค

उरुवेलवग्ग

โลกสุตฺต

लोकसुत्त

ปุ – เตนาวุโส…เป… [Pg.9] สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต อุรุเวลวคฺเค ตติยํ โลกสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान... पे... उन सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के उरुवेलवग्ग में तीसरा लोकसुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – อุรุเวลวคฺเค ภนฺเต ตติยํ โลกสุตฺตํ ‘‘โลโก ภิกฺขเว ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสฺมา ตถาคโต วิสํยุตฺโต, โลกสมุทโย ภิกฺขเว ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ, โลกสมุทโย ตถาคตสฺส ปหีโน, โลกนิโรโธ ภิกฺขเว ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ โลกนิโรโธ ตถาคตสฺส สจฺฉิกโต, โลกนิโรธคามินี ปฏิปทา ภิกฺขเว ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา, โลกนิโรธคามินิ ปฏิปทา ตถาคตสฺส ภาวิตา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, उरुवेलवग्ग में तीसरा लोकसुत्त है, 'भिक्षुओं, लोक को तथागत ने भली-भाँति जान लिया है, तथागत लोक से विमुक्त हैं; भिक्षुओं, लोक-समुदय को तथागत ने भली-भाँति जान लिया है, तथागत ने लोक-समुदय का प्रहाण कर दिया है; भिक्षुओं, लोक-निरोध को तथागत ने भली-भाँति जान लिया है, तथागत ने लोक-निरोध का साक्षात्कार कर लिया है; भिक्षुओं, लोक-निरोधगामिनी प्रतिपदा को तथागत ने भली-भाँति जान लिया है, तथागत ने लोक-निरोधगामिनी प्रतिपदा की भावना कर ली है', इस प्रकार आदि भन्ते भगवान द्वारा कहा गया है।

ทนฺโต [Pg.12] ทมยตํ เสฏฺโฐ,สนฺโต สมยตํ อิสิ;

มุตฺโต โมจยตํ อคฺโค,ติณฺโณ ตารยตํ วโร–

दमन करने वालों में श्रेष्ठ दान्त (जितेन्द्रिय), शान्त करने वालों में शान्त ऋषि; मुक्त करने वालों में अग्र मुक्त, पार उतारने वालों में श्रेष्ठ पारंगत—

สพฺพํ โลกํ อภิญฺญาย,สพฺพํ โลเก ยถาตถํ;

สพฺพํ โลกํ วิสํยุตฺโต,สพฺพโลเก อนูปโย.

सम्पूर्ण लोक को जानकर, लोक में सब कुछ यथार्थ रूप में जानकर; सम्पूर्ण लोक से विमुक्त, सम्पूर्ण लोक में अनासक्त।

ส เว สพฺพาภิภู ธีโร,สพฺพคนฺถปฺปโมจโน;

ปุฏฺฐ’สฺส ปรมา สนฺติ,นิพฺพานํ อกุโต ภยํ.

वह निश्चय ही सबको जीतने वाला धीर, सभी ग्रन्थियों (बन्धनों) से मुक्त करने वाला है; उसे परम शान्ति प्राप्त है, वह निर्भय निर्वाण है।

เอส ขีณาสโว พุทฺโธ,อนีโฆ ฉินฺนสํสโย;

สพฺพกมฺมกฺขยํ [Pg.13] ปตฺโต,วิมุตฺโต อุปธิสงฺขเย;

यह क्षीणासव बुद्ध हैं, निष्पाप और संशय-रहित; सभी कर्मों के क्षय को प्राप्त, उपाधियों के क्षय होने पर विमुक्त;

เอส โส ภควา พุทฺโธ,เอส สีโห อนุตฺตโร;

สเทวกสฺส โลกสฺส,พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺตยี.

यह वे भगवान बुद्ध हैं, यह अनुपम सिंह हैं; देवों सहित सम्पूर्ण लोक के लिए, उन्होंने ब्रह्मचक्र (धर्मचक्र) प्रवर्तित किया।

อิติ เทวา มนุสฺสา จ,เย พุทฺธํ สรณํ คตา;

สงฺคมฺม ตํ นมสฺสนฺติ,มหนฺตํ วีตสารทํ.

इस प्रकार देव और मनुष्य, जो बुद्ध की शरण में गए हैं; वे मिलकर उन्हें नमस्कार करते हैं, जो महान और निर्भय हैं।

ทนฺโต ทมยตํ เสฏฺโฐ,สนฺโต สมยตํ อิสิ;

มุตฺโต โมจยตํ อคฺโค,ติณฺโณ ตารยตํ วโร.

दमन करने वालों में श्रेष्ठ दान्त, शान्त करने वालों में शान्त ऋषि; मुक्त करने वालों में अग्र मुक्त, पार उतारने वालों में श्रेष्ठ पारंगत।

อิติ เหตํ นมสฺสนฺติ,มหนฺตํ วีตสารทํ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ,นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล–

इस प्रकार वे उन्हें नमस्कार करते हैं, जो महान और निर्भय हैं; देवों सहित लोक में, मेरे समान कोई दूसरा पुद्गल नहीं है—

พฺรหฺมจริยสุตฺต

ब्रह्मचरियसुत्त

ปุ – ตตฺเถว อาวุโส ปญฺจมํ พฺรหฺมจริยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा पाँचवाँ ब्रह्मचर्य सुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – ปญฺจมํ ภนฺเต พฺรหฺมจริยสุตฺตํ ‘‘นยิทํ ภิกฺขเว พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ชนกุหนตฺถํ, น ชนลปนตฺถํ, น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสุตฺตํ[Pg.14], น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถํ, น ‘อิติ มํ ชโน ชานาตู’ติ. อถ โข อิทํ ภิกฺขเว พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ สํวรตฺถํ ปหานตฺถํ วิราคตฺถํ นิโรธตฺถ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! पाँचवाँ ब्रह्मचर्य सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! यह ब्रह्मचर्य लोगों को ठगने के लिए नहीं जिया जाता है, न ही लोगों को फुसलाने के लिए, न ही लाभ, सत्कार और यश की प्रशंसा के लिए, न ही वाद-विवाद से मुक्ति के लाभ के लिए, और न ही इस विचार से कि 'लोग मुझे जानें'। बल्कि, भिक्षुओं! यह ब्रह्मचर्य संयम के लिए, त्याग के लिए, विराग के लिए और निरोध के लिए जिया जाता है'—इत्यादि।

อริยวํสสุตฺต

अरियवंस सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.15] อาวุโส อฏฺฐมํ อริยวํสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा आठवाँ अरियवंस सुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต อฏฺฐมํ อริยวํสสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อริยวํสา อคฺคญฺญา รตฺตญฺญา วํสญฺญา โปราณา, อสํกิณฺณา อสํกิณฺณปุพฺพาน สํกียิสฺสนฺติ, อปฺปฏิกุฏฺฐา สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ. กตเม จตฺตาโร, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที, น จ จีวรเหตุ อเนสนํ อปฺปติรูปํ อาปชฺชติ, อลทฺธา จ จีวรํ น ปริตสฺสติ, ลทฺธา จ จีวรํ อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ, ตาย จ ปน อิตรีตรจีวรสนฺตุฏฺฐิยา เนวตฺตานุกฺกํเสติ โน ปรํ วมฺเภติ. โย หิ ตตฺถ ทกฺโข อนลโส สมฺปชาโน ปฏิสฺสโภ, อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภิกฺขุ โปราเณ อคฺคญฺเญ อริยวํเส ฐิโต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! वहीं पर आठवाँ अरियवंस सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार आर्यवंश हैं जो श्रेष्ठ, चिरकालीन, वंश-परम्परागत, प्राचीन और शुद्ध हैं, जो पहले कभी संकीर्ण नहीं हुए और न ही संकीर्ण होंगे, और जो श्रमणों, ब्राह्मणों और विद्वानों द्वारा निन्दित नहीं हैं। वे चार कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु जो भी चीवर मिल जाए उसी से संतुष्ट रहता है, और वह उस साधारण चीवर की संतुष्टि की प्रशंसा करने वाला होता है, और वह चीवर के लिए अनुचित और अयोग्य प्रयास नहीं करता है, और चीवर न मिलने पर व्याकुल नहीं होता है, और चीवर मिलने पर उसमें आसक्त, मुग्ध या लिप्त हुए बिना, उसके दोषों को देखते हुए और उससे मुक्त होने की प्रज्ञा रखते हुए उसका उपयोग करता है, और उस साधारण चीवर की संतुष्टि के कारण न तो अपनी प्रशंसा करता है और न ही दूसरों की निंदा करता है। जो वहाँ दक्ष, आलस्य रहित, सचेत और जागरूक है, भिक्षुओं! वह भिक्षु प्राचीन और श्रेष्ठ आर्यवंश में स्थित कहा जाता है'—इत्यादि।

จกฺกวคฺค

चक्कवग्ग

จกฺกสุตฺต

चक्कसुत्त

ปุ – จกฺกวคฺเค [Pg.19] ปน อาวุโส ปฐมํ จกฺกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! चक्कवग्ग में भगवान द्वारा पहला चक्कसुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – จกฺกวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ จกฺกสุตฺตํ ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ วตฺตติ, เยหิ สมนฺนาคตา เทวมนุสฺสา นจิรสฺเสว มหนฺตตฺตํ เวปุลฺลตฺตํ ปาปุณนฺติ โภเคสุ. กตมานิ จตฺตาริ, ปติรูปเทสวาโส สปฺปุริสาวสฺสโย อตฺตสมฺมาปณิธิ ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! चक्कवग्ग में पहला चक्कसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार चक्र हैं, जिनसे युक्त होने पर देवों और मनुष्यों का चतुश्चक्र चलता है, जिनसे युक्त होकर देव और मनुष्य शीघ्र ही भोगों में महानता और प्रचुरता को प्राप्त करते हैं। वे चार कौन से हैं? उपयुक्त देश में निवास, सत्पुरुषों का आश्रय, अपनी आत्मा का सम्यक् प्रणिधान और पूर्व में किए गए पुण्य'—इत्यादि।

สงฺคหสุตฺต

संगहसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.21] อาวุโส ทุติยํ สงฺคหสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा दूसरा संगहसुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต ทุติยํ สงฺคหสุตฺตํ ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว สงฺคหวตฺถูนิ. กตมานิ จตฺตาริ, ทานํ เปยฺยวชฺชํ อตฺถจริยา สมานตฺตตา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! वहीं पर दूसरा संगहसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार संग्रह-वस्तुएँ हैं। वे चार कौन सी हैं? दान, प्रियवचन, अर्थचर्या और समानार्थता'—इत्यादि।

สีหสุตฺต

सीहसुत्त

ปุ – ภตฺเถว [Pg.23] อาวุโส ตติยํ สีหสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा तीसरा सीहसुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต ตติยํ สีหสุตฺตํ ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา สายนุสมยํ อาสยา นิกฺขมติ, อาสยา นิกฺขมิตฺวา วิชมฺภติ, วิชมฺภิตฺวา สมนฺตา จตุทฺทิสา อนุวิโลเกติ, สมนฺตา จตุทฺทิสา อนุวิโลเกตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทติ, ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! वहीं पर तीसरा सीहसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! मृगराज सिंह सायंकाल के समय अपनी मांद से निकलता है, मांद से निकलकर जम्हाई लेता है, जम्हाई लेकर चारों दिशाओं में देखता है, चारों दिशाओं में देखकर तीन बार सिंहनाद करता है, और तीन बार सिंहनाद करके शिकार के लिए निकल पड़ता है'—इत्यादि।

โทณสุตฺต

दोणसुत्त

ปุ – เตนาวุโส [Pg.25] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต จกฺกวคฺเค ฉฏฺฐํ โทณสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के चक्कवग्ग में छठा दोणसुत्त कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में और कैसे कहा गया है?

วิ – อนฺตรา [Pg.26] จ ภนฺเต อุกฺกฏฺฐํ อนฺตรา จ เสตพฺยํ โทณํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. โทโณ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘เทโว โน ภวํ ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น โข อหํ พฺราหฺมณ เทโว ภวิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! उक्कठ्ठा और सेतव्या के बीच में द्रोण ब्राह्मण के विषय में कहा गया है। भन्ते! द्रोण ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— 'क्या आप देव होंगे?' उस विषय में भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया— 'ब्राह्मण! मैं देव नहीं होऊँगा'—इत्यादि।

‘‘อจฺฉริยํ [Pg.27] วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, น วติมานิ มนุสฺสภูตสฺส ปทานิ ภวิสฺสนฺติ’’.

'आश्चर्य है भो! अद्भुत है भो! मनुष्य होने वाले के ये पद-चिह्न नहीं हो सकते'।

‘‘เทโว โน ภวํ ภวิสฺสติ’’.

'क्या आप देव होंगे?'

‘‘น โข อหํ พฺราหฺมณ เทโว ภวิสฺสมิ’’.

'ब्राह्मण! मैं देव नहीं होऊँगा'।

‘‘คนฺธพฺโพ โน ภวํ ภวิสฺสติ’’.

'क्या आप गन्धर्व होंगे?'

‘‘น โข อหํ พฺราหฺมณ คนฺธพฺโพ ภวิสฺสามิ’’.

'ब्राह्मण! मैं गन्धर्व नहीं होऊँगा'।

อุชฺชยสุตฺต

उज्जयसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.30] อาวุโส นวมํ อุชฺชยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! वहीं पर भगवान द्वारा नौवाँ उज्जयसुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – นวมํ ภนฺเต อุชฺชยสุตฺตํ ‘‘น โข อหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ ยญฺญํ วณฺเณมิ, น ปนาหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ ยญฺญํ น วณฺเณมิ. ยถารูเป โข พฺราหฺมณ ยญฺเญ คาโว หญฺญนฺติ, อเชฬกา หญฺญนฺติ, กุกฺกุฏสูกรา หญฺญนฺติ, วิวิธา ปาณา สงฺฆาตํ อาปชฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते! नौवाँ उज्जयसुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'ब्राह्मण! मैं सभी यज्ञों की प्रशंसा नहीं करता हूँ, और न ही मैं सभी यज्ञों की प्रशंसा नहीं करता हूँ। ब्राह्मण! जिस प्रकार के यज्ञ में गायें मारी जाती हैं, बकरे-भेड़ें मारी जाती हैं, मुर्गे-सूअर मारे जाते हैं, और विभिन्न प्राणी वध को प्राप्त होते हैं'—इत्यादि।

‘‘ภวมฺปิ [Pg.31] โน โคตโม ยญฺญํ วณฺเณติ’’.

'क्या आप गौतम भी यज्ञ की प्रशंसा करते हैं?'

โรหิตสฺสวคฺค

रोहितस्सवग्ग

สมาธิภาวนาสุตฺต

समाधिभावनासुत्त

ปุ – โรหิตสฺสวคฺเค [Pg.33] ปน อาวุโส ปฐมํ สมาธิภาวนาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्! रोहितस्सवग्ग में भगवान द्वारा पहला समाधिभावनासुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – โรหิตสฺสวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ สมาธิภาวนาสุตฺตํ ‘‘จตสฺโส อิมา ภิกฺขเว สมาธิภาวนา, กตมา จตสฺโส, อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ, อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ, อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ, อตฺถิ ภิกฺขเว สมาธิภาวนา ภาวิตา พหุลีกตา อาสวานํ ขยาย สํวตฺตตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! रोहितस्स-वर्ग में प्रथम समाधि-भावना सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'भिक्षुओं! ये चार समाधि-भावनाएँ हैं। कौन सी चार? भिक्षुओं! एक समाधि-भावना है जो भावित और बहुलीकृत होने पर इसी जन्म में सुखपूर्वक विहार के लिए होती है; भिक्षुओं! एक समाधि-भावना है जो भावित और बहुलीकृत होने पर ज्ञान-दर्शन की प्राप्ति के लिए होती है; भिक्षुओं! एक समाधि-भावना है जो भावित और बहुलीकृत होने पर स्मृति और सम्प्रजन्य के लिए होती है; भिक्षुओं! एक समाधि-भावना है जो भावित और बहुलीकृत होने पर आस्रवों के क्षय के लिए होती है।'

ปญฺหพฺยากรณสุตฺต

प्रश्न-व्याकरण सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.37] อาวุโส ทุติยํ ปญฺหพฺยากรณสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! वहीं पर दूसरा प्रश्न-व्याकरण सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต ทุติยํ ปญฺหพฺยากรณสุตฺตํ ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ปญฺหพฺยากรณานิ. กตมานิ จตฺตาริ, อตฺถิ ภิกฺขเว ปญฺโห เอกํสพฺยากรณีโย, อตฺถิ ภิกฺขเว ปญฺโห วิภชฺชพฺยากรณีโย, อตฺถิ ภิกฺขเว ปญฺโห ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย, อตฺถิ ภิกฺขเว ปญฺโห ฐปนีโย’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! वहीं पर दूसरा प्रश्न-व्याकरण सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'भिक्षुओं! ये चार प्रश्नों के व्याकरण (उत्तर देने के तरीके) हैं। कौन से चार? भिक्षुओं! एक प्रश्न है जो एकांश-व्याकरणीय (सीधा उत्तर देने योग्य) है; भिक्षुओं! एक प्रश्न है जो विभज्य-व्याकरणीय (विभाजन कर उत्तर देने योग्य) है; भिक्षुओं! एक प्रश्न है जो प्रतिपृच्छा-व्याकरणीय (प्रति-प्रश्न कर उत्तर देने योग्य) है; भिक्षुओं! एक प्रश्न है जो स्थापनीय (रख देने योग्य) है।'

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺค

पुण्याभिसन्द वर्ग

ปฐมสํวาสสุตฺต

प्रथम संवास सुत्त

ปุ – ปุญฺญาภิสนฺทวคฺเค [Pg.39] ปน อาวุโส ตติยํ สํวาสสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! पुण्याभिसन्द वर्ग में तीसरा संवास सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसे आरम्भ कर और कैसे कहा गया है?

วิ – ปุญฺญาภิสนฺทวคฺเค ภนฺเต ตติยํ สํวาสสุตฺตํ อนฺตรา จ มธุรํ อนฺตรา จ เวรญฺชํ สมฺพหุเล คหปตโย จ คหปตานิโย จ อารพฺภ ‘‘จตฺตาโรเม คหปตโย สํวาสา. กตเม จตฺตาโร, ฉโว ฉวาย สทฺธึ สํวสติ, ฉโว เทวิยา สทฺธึ สํวสติ, เทโว ฉวาย สทฺธึ สํวสติ, เทโว เทวิยา สทฺธึ สํวสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! पुण्याभिसन्द वर्ग में तीसरा संवास सुत्त मथुरा और वैरिंजा के बीच बहुत से गृहपतियों और गृहपत्नियों को आरम्भ कर भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'गृहपतियों! ये चार संवास (साथ रहना) हैं। कौन से चार? शव (मृतक) शव के साथ रहता है, शव देवी के साथ रहता है, देव शव के साथ रहता है, देव देवी के साथ रहता है।'

ปฐมสมชีวีสุตฺต

प्रथम समजिवी सुत्त

ปุ – เตนาวุโส [Pg.43] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต ปุญฺญาภิสนฺทวคฺเค ปญฺจมํ สมชีวิสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अंगुत्तर निकाय के चतुक्क निपात के पुण्याभिसन्द वर्ग में पाँचवाँ समजिवी सुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – ปญฺจมํ ภนฺเต สมชีวิสุตฺตํ ‘‘อากงฺเขยฺยุํ เจ คหปตโย อุโภ ชานิปตโย ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตุํ, อภิสมฺปรายญฺจ อญฺญมญฺญํ ปสฺสิตุํ, อุโภว อสฺสุ สมสทฺธา สมสีลา สมจาคา สมปญฺญา, เต ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺติ, อภิสมฺปรายญฺจ อญฺญมญฺญํ ปสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! पाँचवाँ समजिवी सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'गृहपतियों! यदि दोनों पति-पत्नी चाहें कि वे इसी जन्म में एक-दूसरे को देखें और परलोक में भी एक-दूसरे को देखें, तो वे दोनों समान श्रद्धा वाले, समान शील वाले, समान त्याग वाले और समान प्रज्ञा वाले हों; वे इसी जन्म में भी एक-दूसरे को देखते हैं और परलोक में भी एक-दूसरे को देखते हैं।'

ปตฺตกมฺมวคฺค

पत्तकम्म वर्ग

อานณฺยสุขสุตฺต

आनण्यसुख सुत्त

ปุ – ปตฺตกมฺมวคฺเค [Pg.46] ปน อาวุโส ทุติยํ อานณฺยสุขสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! पत्तकम्म वर्ग में दूसरा आनण्यसुख सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसे आरम्भ कर और कैसे कहा गया है?

วิ – ปตฺตกมฺมวคฺเค [Pg.47] ภนฺเต ทุติยํ อานณฺยสุขสุตฺตํ สาวตฺถิยํ อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ ‘‘จตฺตาริมานิ คหปติ สุขานิ อธิคมนียานิ คิหินา กามโภคินา กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อุปาทาย. กตมานิ จตฺตาริ, อตฺถิสุขํ โภคสุขํ อนณฺยสุขํ อนวชฺชสุข’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! पत्तकम्म वर्ग में दूसरा आनण्यसुख सुत्त श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक गृहपति को आरम्भ कर भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'गृहपति! ये चार सुख हैं जो कामभोगी गृहस्थ द्वारा समय-समय पर प्राप्त किए जाने योग्य हैं। कौन से चार? अस्ति-सुख, भोग-सुख, आनण्य-सुख और अनवद्य-सुख।'

อานณฺยสุขํ [Pg.50] ญตฺวาน, อโถ อตฺถิสุขํ ปรํ;

ภุญฺชํ โภคสุขํ มจฺโจ, ตโต ปญฺญา วิปสฺสติ;

วิปสฺสมาโน ชานาติ, อุโภ ภาเค สุเมธโส;

อนวชฺชสุขสฺเสตํ, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ–

ऋणमुक्ति के सुख को जानकर, और फिर अस्ति-सुख को; मरणधर्मा मनुष्य भोग-सुख का उपभोग करता है, फिर प्रज्ञा से विपश्यना करता है; विपश्यना करता हुआ वह बुद्धिमान दोनों भागों को जानता है; यह (बाकी सुख) अनवद्य-सुख के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं हैं।

อปฺปณฺณกวคฺค

अपण्णक वर्ग

สปฺปุริสสุตฺต

सत्पुरुष सुत्त

ปุ – อปณฺณกวคฺเค ปน อาวุโส ตติยํ สปฺปุริสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! अपण्णक वर्ग में तीसरा सत्पुरुष सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – อปณฺณกวคฺเค [Pg.51] ภนฺเต ตติยํ สปฺปุริสสุตฺตํ ‘‘จตูหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อสปฺปุริโส เวทิตพฺโพ. กตเมหิ จตูหิ, อิธ ภิกฺขเว อสปฺปุริโส โย โหติ ปรสฺส อวณฺโณ ตํ อปุฏฺโฐปิ ปาตุ กโรติ โก ปน วาโท ปุฏฺฐสฺสา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! अपण्णक वर्ग में तीसरा सत्पुरुष सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'भिक्षुओं! चार धर्मों से युक्त असत्पुरुष को जानना चाहिए। कौन से चार? भिक्षुओं! यहाँ जो असत्पुरुष होता है, वह दूसरे के अवगुण को बिना पूछे भी प्रकट कर देता है, फिर पूछे जाने पर तो कहना ही क्या!'

อธุนาคตวธุกาสเมน [Pg.55] เจตสา วิหริสฺสาม’’ –

हम नई आई हुई वधू के समान चित्त से विहार करेंगे -

อจินฺเตยฺยสุตฺต

अचिन्तेय्य सुत्त

ปุ – ตตฺเถว อาวุโส สตฺตมํ อจินฺเตยฺยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! वहीं पर सातवाँ अचिन्तेय्य सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สตฺตมํ ภนฺเต อจินฺเตยฺยสุตฺตํ ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว อจินฺเตยฺยานิ น จินฺเตตพฺพานิ, ยานิ จินฺเตนฺโต อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺส. กตมานิ จตฺตาริ, พุทฺธานํ ภิกฺขเว พุทฺธวิสโย อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพ, ยํ จินฺเตนฺโต อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! सातवाँ अचिन्तेय्य सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'भिक्षुओं! ये चार अचिन्त्य हैं, जिनका चिन्तन नहीं करना चाहिए, जिनका चिन्तन करने वाला उन्माद और व्याघात का भागी होता है। कौन से चार? भिक्षुओं! बुद्धों का बुद्ध-विषय अचिन्त्य है, चिन्तन नहीं करना चाहिए, जिसका चिन्तन करने वाला उन्माद और व्याघात का भागी होता है।'

มจลวคฺค

मचल वर्ग

ตโมตมสุตฺต

तमोतम सुत्त

ปุ – มจลวคฺเค [Pg.57] ปน อาวุโส ปญฺจมํ ตโมตมสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्! मचल वर्ग में पाँचवाँ तमोतम सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – มจลวคฺเค ภนฺเต ปญฺจมํ ตโมตมสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, ตโมตมปรายโณ, ตโมโชติปรายโณ, โชติตมปรายโณ, โชติโชติปรายโณ’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते! मचल वर्ग में पाँचवाँ तमोतम सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - 'भिक्षुओं! लोक में ये चार प्रकार के पुद्गल विद्यमान हैं। कौन से चार? तमोतम-परायण, तमोज्योति-परायण, ज्योतितम-परायण, और ज्योतिज्योति-परायण।'

อสุรวคฺค

असुर वर्ग

อสุรสุตฺต

असुर सुत्त

ปุ – เตนาวุโส [Pg.61] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน องฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต อสุรวคฺเค ปฐมํ อสุรสุตฺตํ กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, उन भगवान्... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा अङ्गुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के असुरवग्ग में प्रथम असुरसुत्त कैसे कहा गया है?

วิ – อสุรวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ อสุรสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, อสุโร อสุรปริวาโร, อสุโร เทวปริวาโร, เทโว อสุรปริวาโร, เทโว เทวปริวาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, असुरवग्ग में प्रथम असुरसुत्त भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! लोक में ये चार प्रकार के पुद्गल विद्यमान हैं। कौन से चार? असुर असुर-परिवार वाला, असुर देव-परिवार वाला, देव असुर-परिवार वाला, और देव देव-परिवार वाला'—इत्यादि।

สมาธิสุตฺต

समाधिसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.64] อาวุโส จตุตฺถํ สมาธิสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, वहीं पर चौथा समाधिसुत्त भगवान् द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – จตุตฺถํ ภนฺเต สมาธิสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย. อิธ ปน ภิกฺขเว ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส. อิธ ปน ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล น เจว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น จ ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย. อิธ ปน ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, चौथा समाधिसुत्त भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! लोक में ये चार प्रकार के पुद्गल विद्यमान हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं! कोई पुद्गल आध्यात्मिक चित्त-शम (समाधि) का लाभ पाने वाला होता है, किन्तु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ पाने वाला नहीं होता। यहाँ, भिक्षुओं! कोई पुद्गल अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ पाने वाला होता है, किन्तु आध्यात्मिक चित्त-शम का लाभ पाने वाला नहीं होता। यहाँ, भिक्षुओं! कोई पुद्गल न तो आध्यात्मिक चित्त-शम का लाभ पाने वाला होता है और न ही अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का। यहाँ, भिक्षुओं! कोई पुद्गल आध्यात्मिक चित्त-शम का भी लाभ पाने वाला होता है और अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का भी'—इत्यादि।

ราควินยสุตฺต

रागविनयसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.68] อาวุโส ฉฏฺฐํ ราควินยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, वहीं पर छठा रागविनयसुत्त भगवान् द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ฉฏฺฐํ ภนฺเต ราควินยสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โน ปรหิตาย, ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โน อตฺตหิตาย, เนวตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โน ปรหิตาย, อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน ปรหิตาย จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, छठा रागविनयसुत्त भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! लोक में ये चार प्रकार के पुद्गल विद्यमान हैं। कौन से चार? आत्म-हित के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) किन्तु पर-हित के लिए नहीं, पर-हित के लिए प्रतिपन्न किन्तु आत्म-हित के लिए नहीं, न आत्म-हित के लिए प्रतिपन्न न पर-हित के लिए, और आत्म-हित के लिए भी प्रतिपन्न तथा पर-हित के लिए भी'—इत्यादि।

วลาหกวคฺค

वलाहकवग्ग

ปฐมวลาหกสุตฺต

प्रथम वलाहकसुत्त

ปุ – วลาหกวคฺเค [Pg.71] ปน อาวุโส ปฐมํ วลาหกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, वलाहकवग्ग में प्रथम वलाहकसुत्त भगवान् ने कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहा है?

วิ – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว วลาหกา. กตเม จตฺตาโร, คชฺชิตา โน วสฺสิตา, วสฺสิตา โน คชฺชิตา, เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา, คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร วลาหกา. เอวเมว โข ภิกฺขเว จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชามานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, คชฺชิตา โน วสฺสิตา, วสฺสิตา โน คชฺชิตา, เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา, คชฺชิตา จ วสฺสิตา จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के विषय में भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार प्रकार के बादल (वलाहक) होते हैं। कौन से चार? गरजने वाले किन्तु बरसने वाले नहीं, बरसने वाले किन्तु गरजने वाले नहीं, न गरजने वाले न बरसने वाले, और गरजने वाले भी तथा बरसने वाले भी। भिक्षुओं! ये चार बादल हैं। इसी प्रकार, भिक्षुओं! बादलों के समान ये चार प्रकार के पुद्गल लोक में विद्यमान हैं। कौन से चार? गरजने वाले किन्तु बरसने वाले नहीं, बरसने वाले किन्तु गरजने वाले नहीं, न गरजने वाले न बरसने वाले, और गरजने वाले भी तथा बरसने वाले भी'—इत्यादि।

อุทกรหทสุตฺต

उदकरहदसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.73] อาวุโส จตุตฺถํ อุทกรหทสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, वहीं पर चौथा उदकरहदसुत्त भगवान् द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – จตุตฺถ ภนฺเต อุทกรหทสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อุทกรหทา. กตเม จตฺตาโร, อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส, อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร อุทกรหทา. เอวเมว โข ภิกฺขเว จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, चौथा उदकरहदसुत्त भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार प्रकार के जलाशय (उदकरहद) होते हैं। कौन से चार? उथला किन्तु गहरा दिखने वाला, गहरा किन्तु उथला दिखने वाला, उथला और उथला ही दिखने वाला, गहरा और गहरा ही दिखने वाला। भिक्षुओं! ये चार जलाशय हैं। इसी प्रकार, भिक्षुओं! जलाशयों के समान ये चार प्रकार के पुद्गल लोक में विद्यमान हैं। कौन से चार? उथला किन्तु गहरा दिखने वाला, गहरा किन्तु उथला दिखने वाला, उथला और उथला ही दिखने वाला, गहरा और गहरा ही दिखने वाला'—इत्यादि।

มูสิกสุตฺต

मूसिकसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.76] อาวุโส สตฺตมํ มูสิกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, वहीं पर सातवाँ मूसिकसुत्त भगवान् द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สตฺตมํ ภนฺเต มูสิกสุตฺตํ ‘‘จตสฺโส อิมา ภิกฺขเว มูสิกา. กตมา จตสฺโส, คาธํ กตฺตา โน วสิตา, วสิตา โน คาธํ กตฺตา, เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา, คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ. อิมา โข ภิกฺขเว จตสฺโส มูสิกา. เอวเมว โข ภิกฺขเว จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร, คาธํ กตฺตา โน วสิตา, วสิตา โน คาธํ กตฺตา, เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา, คาธํ กตฺตา จ วสิตา จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, सातवाँ मूसिकसुत्त भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार प्रकार की चुहिया (मूसिका) होती हैं। कौन सी चार? बिल खोदने वाली किन्तु रहने वाली नहीं, रहने वाली किन्तु बिल खोदने वाली नहीं, न बिल खोदने वाली न रहने वाली, और बिल खोदने वाली भी तथा रहने वाली भी। भिक्षुओं! ये चार चुहिया हैं। इसी प्रकार, भिक्षुओं! चुहिया के समान ये चार प्रकार के पुद्गल लोक में विद्यमान हैं। कौन से चार? बिल खोदने वाले किन्तु रहने वाले नहीं, रहने वाले किन्तु बिल खोदने वाले नहीं, न बिल खोदने वाले न रहने वाले, और बिल खोदने वाली भी तथा रहने वाली भी'—इत्यादि।

พลีพทฺธสุตฺต

बलीबद्दसुत्त

ปุ – สํคีตาปิ [Pg.79] อาวุโส องฺคุตฺตรนิกายโต กานิจิ สุตฺตานิ อุทฺธริตฺวา ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ พหุชนสฺส สุตวุฑฺฒิยา. สํคีเต อาวุโส องฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต วลาหกวคฺเค อฏฺฐมํ พลีพทฺธสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, संगीति (संग्रह) से भी अङ्गुत्तरनिकाय के कुछ सूत्रों को उद्धृत कर बहुजन के श्रुत-वर्धन (ज्ञान वृद्धि) के लिए पूछूँगा। आयुष्मान्, संगीति के अङ्गुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के वलाहकवग्ग में आठवाँ बलीबद्दसुत्त भगवान् द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – วลาหกวคฺเค ภนฺเต อฏฺฐมํ พลีพทฺธสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว พลีพทฺธา. กตเม จตฺตาโร, สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ปรควจณฺโฑ โน สควจณฺโฑ, สควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, เนว สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร พลีพทฺธา. เอวเมว โข ภิกฺขเว จตฺตาโร พลีพทฺธูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, वलाहकवग्ग में आठवाँ बलीबद्दसुत्त भगवान् द्वारा इस प्रकार कहा गया है— 'भिक्षुओं! ये चार प्रकार के बैल (बलीबद्द) होते हैं। कौन से चार? अपने झुंड के प्रति क्रूर किन्तु दूसरे के झुंड के प्रति नहीं, दूसरे के झुंड के प्रति क्रूर किन्तु अपने झुंड के प्रति नहीं, अपने और दूसरे दोनों झुंडों के प्रति क्रूर, और न अपने झुंड के प्रति क्रूर न दूसरे के झुंड के प्रति। भिक्षुओं! ये चार बैल हैं। इसी प्रकार, भिक्षुओं! बैलों के समान ये चार प्रकार के पुद्गल लोक में विद्यमान हैं'—इत्यादि।

เกสิสุตฺต

केसिसुत्त

ปุ – เกสิวคฺเค [Pg.82] ปน อาวุโส ปฐมํ เกสิสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, केसिवग्ग में प्रथम केसिसुत्त भगवान् ने किसके विषय में, किस वस्तु (प्रसंग) पर और कैसे कहा है?

วิ – เกสึ ภนฺเต อสฺสทมฺมสารถึ อารพฺภ ภาสิตํ. เกสิ ภนฺเต อสฺสทมฺมสารถิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ภควา ปน ภนฺเต อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ, กถํ ปน ภนฺเต ภควา ปุริสทมฺมํ วิเนตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อหํ โข เกสิ ปุริสทมฺมํ สณฺเหนปิ วิเนมิ, ผรุเสนปิ วิเนมิ, สณฺหผรุเสนปิ วิเนมิ. ตตฺริทํ เกสิ สณฺหสฺมึ – อิติ กายสุจริตํ อิติ กายสุจริตสฺส วิปาโก, อิติ วจีสุจริตํ อิติ วจีสุจริตสฺส [Pg.83] วิปาโก, อิติ มโนสุจริตํ อิติ มโนสุจริตสฺส วิปาโก, อิติ เทวา อิติ มนุสฺสา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, अश्व-दम्य-सारथी केसी के विषय में कहा गया है। भन्ते, अश्व-दम्य-सारथी केसी ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, भगवान तो अनुत्तर पुरुष-दम्य-सारथी हैं, भन्ते, भगवान पुरुष-दम्य को कैसे विनीत करते हैं?' भन्ते, उस विषय में— 'केसी, मैं पुरुष-दम्य को कोमलता से भी विनीत करता हूँ, कठोरता से भी विनीत करता हूँ, और कोमलता-कठोरता दोनों से भी विनीत करता हूँ। केसी, इसमें कोमलता यह है— यह काय-सुचरित है, यह काय-सुचरित का विपाक है; यह वची-सुचरित है, यह वची-सुचरित का विपाक है; यह मन-सुचरित है, यह मन-सुचरित का विपाक है; ये देव हैं, ये मनुष्य हैं'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

‘‘ตฺวํ โขสิ เกสิ ปญฺญาโต อสฺสทมฺมสารถีติ, กถํ ปน ตฺวํ เกสิ อสฺสทมฺมสารถิ’’ –

'केसी, तुम तो प्रसिद्ध अश्व-दम्य-सारथी हो, तो केसी, तुम अश्व-दम्य-सारथी के रूप में (अश्व को) कैसे (विनीत करते हो)?'

‘‘อหํ โข ภนฺเต อสฺสทมฺมํ สณฺเหนปิ วิเนมิ, ผรุเสนปิ วิเนมิ, สณฺหผรุเสนปิ วิเนมิ’’ –

'भन्ते, मैं अश्व-दम्य को कोमलता से भी विनीत करता हूँ, कठोरता से भी विनीत करता हूँ, और कोमलता-कठोरता दोनों से भी विनीत करता हूँ।'

‘‘สเจ [Pg.84] เต เกสิ อสฺสทมฺโม สณฺเหน วินยํ น อุเปติ, ผรุเสน วินยํ น อุเปติ, สณฺหผรุเสน วินยํ น อุเปติ, กินฺติ นํ กโรสิ’’ –

'केसी, यदि तुम्हारा अश्व-दम्य कोमलता से विनीत न हो, कठोरता से विनीत न हो, और कोमलता-कठोरता दोनों से विनीत न हो, तो तुम उसका क्या करते हो?'

‘‘ภควา ปน ภนฺเต อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ, กถํ ปน ภนฺเต ภควา ปุริสทมฺมํ วิเนติ’’ –

'भन्ते, भगवान तो अनुत्तर पुरुष-दम्य-सारथी हैं, भन्ते, भगवान पुरुष-दम्य को कैसे विनीत करते हैं?'

น ๐.๐๐๘๗ โข ภนฺเต ภควโต ปาณาติปาโต กปฺปติ, อถ จ ปน ภควา เอวมาห ‘‘หนามิ นํ เกสี’’ติ.

भन्ते, भगवान के लिए प्राणातिपात (हिंसा) कल्पनीय नहीं है, फिर भी भगवान ने ऐसा कहा— 'केसी, मैं उसे मार देता हूँ'।

อตฺตานุวาทสุตฺต

अत्तानुवाद सुत्त

ปุ – ภยวคฺเค [Pg.89] ปน อาวุโส ปฐมํ อตฺตานุวาทสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, भय-वर्ग में प्रथम अत्तानुवाद सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ภยวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ อตฺตานุวาทสุตฺตํ ‘‘จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ภยานิ. กตมานิ จตฺตาริ, อตฺตานุวาทภยํ ปรานุวาทภยํ ทณฺฑภยํ ทุคฺคติภย’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, भय-वर्ग में प्रथम अत्तानुवाद सुत्त— 'भिक्षुओं, ये चार भय हैं। कौन से चार? अत्तानुवाद-भय, परानुवाद-भय, दण्ड-भय और दुर्गति-भय'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

ธมฺมกถิกสุตฺต

धम्मकथिक सुत्त

ปุ – อิทานิ [Pg.92] อาวุโส พหุชนสฺส สุตวุฑฺฒิยา สํคีตา องฺคุตฺตรนิกายโตปิ กานิจิ สุตฺตานิ อุทฺธริตฺวา ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, สํคีเต อาวุโส องฺคุตฺตรนิกาเย จตุกฺกนิปาเต ปุคฺคลวคฺเค นวมํ ธมฺมกถิกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, अब बहुत से लोगों के श्रुत-ज्ञान की वृद्धि के लिए संगीति किए गए अंगुत्तर निकाय से भी कुछ सुत्तों को उद्धृत कर पुनः पूछूँगा। आयुष्मान्, संगीति किए गए अंगुत्तर निकाय के चतुक्क निपात के पुग्गल वर्ग में नौवाँ धम्मकथिक सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ปุคฺคลวคฺเค ภนฺเต นวมํ ธมฺมกถิกสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ธมฺมกถิกา. กตเม จตฺตาโร, อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ธมฺมกถิโก อปฺปญฺจ ภาสติ อสหิตญฺจ, ปริสา จสฺส น กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ภิกฺขเว ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, पुग्गल वर्ग में नौवाँ धम्मकथिक सुत्त— 'भिक्षुओं, ये चार धर्म-कथक हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई धर्म-कथक थोड़ा बोलता है और असंगत (निरर्थक) बोलता है, और उसकी परिषद भी संगत-असंगत को जानने में कुशल नहीं होती। भिक्षुओं, ऐसा धर्म-कथक ऐसी परिषद के लिए 'धर्म-कथक' ही कहलाता है'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

โรคสุตฺต

रोग सुत्त

ปุ – อินฺทฺริยวคฺเค [Pg.95] ปน อาวุโส สตฺตมํ โรคสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, इन्द्रिय वर्ग में सातवाँ रोग सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สตฺตมํ ภนฺเต โรคสุตฺตํ ‘‘ทฺเวเม ภิกฺขเว โรคา. กตเม ทฺเว, กายิโก จ โรโค, เจตสิโก จ โรโค. ทิสฺสนฺติ ภิกฺขเว สตฺตา กายิเกน โรเคน เอกมฺปิ วสฺสํ อาโรคฺยํ ปฏิชานมานา ทฺเวปิ วสฺสานิ ตีณิปิ วสฺสานิ จตฺตาริปิ วสฺสานิ ปญฺจปิ วสฺสานิ ทสปิ วสฺสานิ วีสมฺปิ วสฺสานิ ตึสมฺปิ วสฺสานิ จตฺตารีสมฺปิ วสฺสานิ ปญฺญาสมฺปิ วสฺสานิ อาโรคฺยํ ปฏิชานมานา วสฺสสตมฺปิ ภิยฺโยปิ อาโรคฺยํ ปฏิชานมานา. เต ภิกฺขเว สตฺตา สุทุลฺลภา โลกสฺมึ, เย เจตสิเกน โรเคน มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชานนฺติ อญฺญตฺร ขีณาสเวหี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, सातवाँ रोग सुत्त— 'भिक्षुओं, ये दो रोग हैं। कौन से दो? कायिक रोग और चैतसिक रोग। भिक्षुओं, ऐसे प्राणी देखे जाते हैं जो कायिक रोग से एक वर्ष भी आरोग्य होने का दावा करते हैं, दो वर्ष भी, तीन वर्ष भी, चार वर्ष भी, पाँच वर्ष भी, दस वर्ष भी, बीस वर्ष भी, तीस वर्ष भी, चालीस वर्ष भी, पचास वर्ष भी आरोग्य होने का दावा करते हैं, सौ वर्ष या उससे अधिक भी आरोग्य होने का दावा करते हैं। भिक्षुओं, वे प्राणी लोक में अत्यंत दुर्लभ हैं, जो क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) के अतिरिक्त, चैतसिक रोग से एक मुहूर्त के लिए भी आरोग्य होने का दावा करते हैं'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

จตฺตาโรเม ๐.๐๐๙๖ ภิกฺขเว ปพฺพชิตสฺส โรคา.

भिक्षुओं, प्रव्रजित के ये चार रोग हैं।

ยุคนทฺธสุตฺต

युगनद्ध सुत्त

ปุ – ปฏิปทาวคฺเค [Pg.98] อาวุโส ทสมํ ยุคนทฺธสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, प्रतिपदा वर्ग में दसवाँ युगनद्ध सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किसके द्वारा और कैसे कहा गया है?

วิ – โกสมฺพิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘โย หิ โกจิ อาวุโส ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มม สนฺติเก อรหตฺตปฺปตฺตึ พฺยากโรติ, สพฺโพ โส จตูหิ มคฺเคหิ เอเตสํ วา อญฺญตเรนา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

वि - भन्ते, कौशाम्बी में बहुत से भिक्षुओं के विषय में— 'आयुष्मान्, जो कोई भिक्षु या भिक्षुणी मेरे पास अर्हत्व प्राप्ति की घोषणा करते हैं, वे सभी इन चार मार्गों से या इनमें से किसी एक के द्वारा (प्राप्त करते हैं)'—इस प्रकार भन्ते, धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर द्वारा कहा गया है।

ปาฏิโภคสุตฺต

पाटिभोग सुत्त

ปุ – พฺราหฺมณวคฺเค [Pg.101] ปน อาวุโส ทุติยํ ปาฏิโภคสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, ब्राह्मण वर्ग में दूसरा पाटिभोग सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – พฺราหฺมณวคฺเค ภนฺเต ทุติยํ ปาฏิโภคสุตฺตํ ‘‘จตุนฺนํ ภิกฺขเว ธมฺมานํ นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมิ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, ब्राह्मण वर्ग में दूसरा पाटिभोग सुत्त— 'भिक्षुओं, चार बातों के लिए लोक में कोई भी प्रतिभू (गारंटी देने वाला) नहीं है, चाहे वह श्रमण हो, ब्राह्मण हो, देव हो, मार हो, ब्रह्मा हो या कोई भी हो'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

สุตสุตฺต

सुत सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.103] อาวุโส ตติยํ สุตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, वहीं तीसरा सुत सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में, किस प्रसंग में और कैसे कहा गया है?

วิ – ราชคเห ภนฺเต วสฺสการํ พฺราหฺมณํ มคธมหามตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. วสฺสกาโร ภนฺเต พฺราหฺมโณ มคธมหามตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหญฺหิ โภ โคตม เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ โย โกจิ ทิฏฺฐํ ภาสติ ‘เอวํ เม ทิฏฺฐ’นฺติ, นตฺถิ ตโต โทโส. โย โกจิ สุตํ ภาสติ ‘เอวํ เม สุต’นฺติ, นตฺถิ ตโต โทโส’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘นาหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ ทิฏฺฐํ ‘ภาสิตพฺพ’นฺติ วทามิ, น ปนาหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ ทิฏฺฐํ ‘น ภาสิตพฺพ’นฺติ วทามิ, นาหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ สุตํ ‘ภาสิตพฺพ’นฺติ วทามิ, น ปนาหํ พฺราหฺมณ สพฺพํ สุตํ ‘น ภาสิตพฺพ’นฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, राजगृह में मगध के महामात्र वर्षकार ब्राह्मण के विषय में कहा गया है। भन्ते, मगध के महामात्र वर्षकार ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— 'हे गौतम, मैं ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला हूँ कि जो कोई देखी हुई बात को कहता है कि 'मैंने ऐसा देखा है', तो उसमें कोई दोष नहीं है। जो कोई सुनी हुई बात को कहता है कि 'मैंने ऐसा सुना है', तो उसमें कोई दोष नहीं है।' भन्ते, उस विषय में— 'ब्राह्मण, मैं यह नहीं कहता कि सब कुछ जो देखा गया है वह 'कहने योग्य' है, और न ही मैं यह कहता हूँ कि सब कुछ जो देखा गया है वह 'कहने योग्य नहीं' है; ब्राह्मण, मैं यह नहीं कहता कि सब कुछ जो सुना गया है वह 'कहने योग्य' है, और न ही मैं यह कहता हूँ कि सब कुछ जो सुना गया है वह 'कहने योग्य नहीं' है'—इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया है।

อภยสุตฺต

अभय सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.106] อาวุโส จตุกฺกนิปาเต พฺราหฺมณวคฺเค จตุตฺถํ อภยสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! अंगुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के ब्राह्मणवर्ग में चौथा 'अभय सुत्त' भगवान ने किसके विषय में, किस प्रसंग पर और कैसे कहा था?

วิ – พฺราหฺมณวคฺเค ภนฺเต จตุตฺถํ อภยสุตฺตํ ชาณุสฺโสณึ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. ชาณุสฺโสณิ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นตฺถิ โย มรณธมฺโม สมาโน น ภายติ, น สนฺตาสํ อาปชฺชติ มรณสฺสา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อตฺถิ พฺราหฺมณ มรณธมฺโม สมาโน ภายติ, สนฺตาสํ อาปชฺชติ มรณสฺส. อตฺถิ ปน พฺราหฺมณ มรณธมฺโม สมาโน น ภายติ, น สนฺตาสํ อาปชฺชติ มรณสฺสา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! ब्राह्मणवर्ग में चौथा 'अभय सुत्त' जानुस्सोणि ब्राह्मण के विषय में कहा गया था। भन्ते! जानुस्सोणि ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "ऐसा कोई नहीं है जो मरणधर्मा (मृत्यु के अधीन) होते हुए मृत्यु से न डरता हो, मृत्यु से संत्रास (भय) को प्राप्त न होता हो।" भन्ते! उस प्रसंग में भगवान ने— "हे ब्राह्मण! ऐसा कोई है जो मरणधर्मा होते हुए डरता है, मृत्यु से संत्रास को प्राप्त होता है। और हे ब्राह्मण! ऐसा भी कोई है जो मरणधर्मा होते हुए नहीं डरता है, मृत्यु से संत्रास को प्राप्त नहीं होता है"— इस प्रकार आदि (शब्दों) में कहा था।

โสตานุคตสุตฺต

सोतानुगत सुत्त

ปุ – มหาวคฺเค [Pg.113] ปน อาวุโส ปฐมํ โสตานุคตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! महावर्ग में पहला 'सोतानुगत सुत्त' भगवान ने कैसे कहा था?

วิ – มหาวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ โสตานุคตสุตฺตํ ‘‘โสตานุคตานํ ภิกฺขเว ธมฺมานํ วจสา ปริจิตานํ มนสานุเปกฺขิตานํ ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธานํ จตฺตาโร อานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! महावर्ग में पहला 'सोतानुगत सुत्त' भगवान ने— "भिक्षुओं! जो धर्म श्रवण द्वारा प्राप्त (सोतानुगत) हैं, वचनों से परिचित हैं, मन से अनुप्रेक्षित (चिंतित) हैं और दृष्टि से भली-भाँति प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत) हैं, उनके चार लाभ अपेक्षित हैं"— इस प्रकार आदि (शब्दों) में कहा था।

อยํ [Pg.115] วา โส ธมฺมวินโย, ยตฺถาหํ ปุพฺเพ พฺรหฺมจริยํ อจรึ.

यही वह धर्म-विनय है, जिसमें मैंने पहले ब्रह्मचर्य का पालन किया था।

ภทฺทิยสุตฺต

भद्दिय सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.118] อาวุโส จตุกฺกนิปาเต มหาวคฺเค ตติยํ ภทฺทิยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! अंगुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के महावर्ग में तीसरा 'भद्दिय सुत्त' भगवान ने कहाँ, किसके विषय में, किस प्रसंग पर और कैसे कहा था?

วิ – เวสาลิยํ ภนฺเต ภทฺทิยํ ลิจฺฉวิ อารพฺภ ภาสิตํ. ภทฺทิโย ภนฺเต ลิจฺฉวิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สุตํ เมตํ ภนฺเต ‘มายาวี สมโณ โคตโม อาวฏฺฏนึ มายํ ชานาติ, ยาย อญฺญติตฺถิยานํ สาวเก อาวฏฺเฏตี’ติ. เย เต ภนฺเต เอวมาหํสุ ‘มายาวี สมโณ โคตโม อาวฏฺฏนึ มายํ ชานาติ, ยาย อญฺญติตฺถิยานํ สาวเก อาวฏฺเฏตี’ติ…เป… อนพฺภกฺขาตุกามา [Pg.119] หิ มยํ ภนฺเต ภควนฺต’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอถ ตุมฺเห ภทฺทิย มา อนุสฺสเวน มา ปรมฺปราย มา อิติกิราย มา ปิฏกสมฺปทาเนน มา ตกฺกเหตุ มา นยเหตุ มา อาการวิตกฺเกน มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา มา ภพฺพรูปตาย มา สมโณ โน ครูติ. ยทา ตุมฺเห ภทฺทิย อตฺตนาว ชาเนยฺยาถ ‘อิเม ธมฺมา อกุสลา, อิเม ธมฺมา สาวชฺชา, อิเม ธมฺมา วิญฺญู ครหิตา, อิเม ธมฺมา สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตี’ติ. อถ ตุมฺเห ภทฺทิย ปชเหยฺยาถา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वैशाली में भद्दिय लिच्छवि के विषय में कहा गया था। भन्ते! भद्दिय लिच्छवि ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! मैंने ऐसा सुना है कि 'श्रमण गौतम मायावी हैं, वे आवर्तनी माया (वशीकरण विद्या) जानते हैं, जिससे वे अन्य तीर्थिकों के श्रावकों को अपनी ओर आकर्षित कर लेते हैं।' भन्ते! जो ऐसा कहते हैं कि 'श्रमण गौतम मायावी हैं... (पेय्याल)...' वे भगवान पर झूठा आरोप नहीं लगाना चाहते।" उस प्रसंग में भगवान ने— "आओ भद्दिय! न सुनी-सुनाई बातों (अनुश्रव) से, न परंपरा से, न लोक-चर्चा (इतिकथा) से, न पिटक के आगम से, न तर्क के कारण, न न्याय (नय) के कारण, न आकार-वितर्क (सुंदर विचार) से, न अपनी सोची हुई दृष्टि की स्वीकृति से, न भव्य रूप होने से, और न ही 'यह श्रमण हमारा गुरु है' इस विचार से (किसी बात को स्वीकार करो)। भद्दिय! जब तुम स्वयं जान लो कि 'ये धर्म अकुशल हैं, ये धर्म सदोष हैं, ये धर्म विद्वानों द्वारा निन्दित हैं, इन धर्मों को पूरा करने और अपनाने से अहित और दुःख होता है', तब हे भद्दिय! तुम उन्हें छोड़ दो"— इस प्रकार आदि (शब्दों) में कहा था।

ปุ – อิมิสฺสา [Pg.126] จ ปน อาวุโส เทสนาย เทสิตาย ภทฺทิยสฺส ลิจฺฉวิสฺส กีทิโส ธมฺมสวนานิสํโส อธิคโต. กถญฺจ นํ ภควา อนุยุญฺชิตฺวา ตํ วจนํ วินิเวเฐสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! इस देशना के दिए जाने पर भद्दिय लिच्छवि को धर्म-श्रवण का कैसा लाभ प्राप्त हुआ? और भगवान ने उससे प्रश्न पूछकर उस (मायावी होने के) वचन का निवारण कैसे किया?

วิ – อิมิสฺสา ภนฺเต ธมฺมเทสนาย เทสิตาย ภทฺทิยสฺส ลิจฺฉวิสฺส โสตาปตฺติผลสงฺขาโต ธมฺมสวนานิสํโส อธิคโต. อปิ นุ ตาหํ ภทฺทิย เอวํ อวจํ ‘‘เอหิ เม ตฺวํ ภทฺทิย สาวโก โหหิ, อหํ สตฺถา ภวิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา จ นํ ภนฺเต ภควา ปฏิปุจฺฉิตฺวา อนุยุญฺชิตฺวา ตํ วจนํ วินิเวเฐสิ.

उत्तर - भन्ते! इस धर्म-देशना के दिए जाने पर भद्दिय लिच्छवि को स्रोतापत्ति-फल नामक धर्म-श्रवण का लाभ प्राप्त हुआ। भन्ते! भगवान ने उससे प्रति-प्रश्न पूछकर— "भद्दिय! क्या मैंने तुमसे ऐसा कहा कि 'आओ भद्दिय! तुम मेरे श्रावक बनो, मैं तुम्हारा शास्ता बनूँगा'?"— इस प्रकार आदि (शब्दों) द्वारा उस वचन का निवारण किया।

มลฺลิกาเทวีสุตฺต

मल्लिकादेवी सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.129] อาวุโส สตฺตมํ มลฺลิกาเทวีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं (उसी निपात में) सातवाँ 'मल्लिकादेवी सुत्त' भगवान ने कहाँ, किसके विषय में, किस प्रसंग पर और कैसे कहा था?

วิ – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มลฺลิกาเทวึ อารพฺภ ภาสิตํ. มลฺลิกา ภนฺเต เทวี ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโม ทุพฺพณฺณา จ โหติ ทุรูปา สุปาปิกา ทสฺสนาย, ทลิทฺทา จ โหติ อปฺปสฺสกา อปฺปโภคา อปฺเปสกฺขา จ…เป… โก ปน ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ มาตุคาโม อภิรูปา จ โหติ ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา, อฑฺฒา จ โหติ มหทฺธนา มหาโภคา มเหสกฺขา จา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อิธ มลฺลิเก มาตุคาโม โกธนา โหติ อุปายาสพหุลา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में मल्लिका देवी के विषय में कहा गया था। भन्ते! मल्लिका देवी ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई स्त्री दुर्वर्ण (कुरूप) होती है, देखने में भद्दी और बुरी लगती है, दरिद्र होती है, अल्प-साधन वाली, अल्प-भोग वाली और अल्प-प्रभाव वाली होती है... (पेय्याल)... भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई स्त्री अभिरूप (सुंदर) होती है, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाली, परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त होती है, और धनी, महाधनी, महाभोग वाली और महा-प्रभाव वाली होती है?" उस प्रसंग में भगवान ने— "मल्लिका! यहाँ कोई स्त्री क्रोधी होती है, बहुत अधिक परेशान रहने वाली होती है"— इस प्रकार आदि (शब्दों) में कहा था।

ทสกมฺมสุตฺต

दसकम्म सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.134] อาวุโส จตุกฺกนิปาเต สปฺปุริสวคฺเค จตุตฺถํ ทสกมฺมสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! अंगुत्तरनिकाय के चतुक्कनिपात के सप्पुरिसवर्ग में चौथा 'दसकम्म सुत्त' भगवान ने कैसे कहा था?

วิ – สปฺปุริสวคฺเค [Pg.135] ภนฺเต จตุตฺถํ ทสกมฺมสุตฺตํ ‘‘อสปฺปุริสญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตรญฺจ สปฺปุริสญฺจ สปฺปุริเสน สปฺปุริสตรญฺจ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! सप्पुरिसवर्ग में चौथा 'दसकम्म सुत्त' भगवान ने— "भिक्षुओं! मैं तुम्हें असत्पुरुष और असत्पुरुष से भी अधिक असत्पुरुष, तथा सत्पुरुष और सत्पुरुष से भी अधिक सत्पुरुष के बारे में उपदेश दूँगा, उसे अच्छी तरह सुनो और मन में धारण करो"— इस प्रकार आदि (शब्दों) में कहा था।

ปริสาสุตฺต

परिसा सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.137] อาวุโส ปริสาวคฺเค ปฐมํ ปริสาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहीं (उसी निपात में) परिषदवर्ग में पहला 'परिसा सुत्त' भगवान ने कैसे कहा था?

วิ – ปริสาวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ ปริสาสุตฺตํ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว ปริสทูสนา. กตเม จตฺตาโร, ภิกฺขุ ภิกฺขเว ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม ปริสทูสโน, ภิกฺขุนี ภิกฺขเว ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา ปริสทูสนา, อุปาสโก ภิกฺขเว ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม ปริสทูสโน, อุปาสิกา ภิกฺขเว ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา ปริสทูสนา. อิเม โข ภิกฺขเว จตฺตาโร ปริสทูสนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! परिषदवर्ग में पहला 'परिसा सुत्त' भगवान ने— "भिक्षुओं! ये चार परिषद को दूषित करने वाले हैं। कौन से चार? भिक्षुओं! दुःशील और पापधर्मी भिक्षु परिषद को दूषित करने वाला है; भिक्षुओं! दुःशीला और पापधर्मी भिक्षुणी परिषद को दूषित करने वाली है; भिक्षुओं! दुःशील और पापधर्मी उपासक परिषद को दूषित करने वाला है; भिक्षुओं! दुःशीला और पापधर्मी उपासिका परिषद को दूषित करने वाली है। भिक्षुओं! ये चार परिषद को दूषित करने वाले हैं"— इस प्रकार आदि (शब्दों) में कहा था।

เสขพลวคฺค

सेखबल वर्ग

สํขิตฺตสุตฺต

संक्षिप्त सुत्त

ปุ – ปญฺจกนิปาเต [Pg.139] ปน อาวุโส ปฐเม เสขพลวคฺเค ปฐมํ สํขิตฺตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! पंचक निपात के प्रथम 'सेखबल' वर्ग में प्रथम 'संखित्त सुत्त' भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहा गया?

วิ – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว เสขพลานิ. กตมานิ ปญฺจ, สทฺธาพลํ หิรีพลํ โอตฺตปฺปพลํ วีริยพลํ ปญฺญาพลํ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ปญฺจ เสขพลานี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के विषय में भगवान ने कहा— 'भिक्षुओं! ये पाँच शैक्ष्य बल (सेखबल) हैं। कौन से पाँच? श्रद्धा बल, ह्री (लज्जा) बल, अपत्राप्य (भय) बल, वीर्य बल और प्रज्ञा बल। भिक्षुओं! ये ही पाँच शैक्ष्य बल हैं'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

ทุกฺขสุตฺต

दुक्ख सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.140] อาวุโส ตติยํ ทุกฺขสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! वहीं पर तीसरा 'दुक्ख सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิ – ตติยํ ภนฺเต ทุกฺขสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ กายสฺส จ เภทา ปรํ มรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา. กตเมหิ ปญฺจหิ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อสทฺโธ โหติ อหิริโก โหติ, อโนตฺตปฺปี โหติ, กุสีโต โหติ, ทุปฺปญฺโญ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! तीसरा 'दुक्ख सुत्त'— 'भिक्षुओं! पाँच धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में दुःखपूर्वक विहार करता है, व्याघात (कष्ट), उपायास (परेशानी) और परिदाह (जलन) के साथ; और शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद दुर्गति की आशंका रहती है। किन पाँच से? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु अश्रद्धालु होता है, निर्लज्ज (अहीरिक) होता है, ओत्तप्प-रहित (अनओत्तप्पी) होता है, आलसी (कुसीत) होता है और दुर्बुद्धि (दुष्प्रज्ञ) होता है'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

สมาปตฺติสุตฺต

समापत्ति सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.142] อาวุโส ฉฏฺฐํ สมาปตฺติสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! वहीं पर छठा 'समापत्ति सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิ – ฉฏฺฐํ ภนฺเต สมาปตฺติสุตฺตํ ‘‘น ตาว ภิกฺขเว อกุสลสฺส สมาปตฺติ โหติ, ยาว สทฺธา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ยโต จ โข ภิกฺขเว สทฺธา อนฺตรหิตา โหติ อสทฺธิยํ ปริยุฏฺฐาย ติฏฺฐติ, อถ อกุสลสฺส สมาปตฺติ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! छठा 'समापत्ति सुत्त'— 'भिक्षुओं! तब तक अकुशल की प्राप्ति (समापत्ति) नहीं होती, जब तक कुशल धर्मों में श्रद्धा उपस्थित रहती है। भिक्षुओं! जब श्रद्धा लुप्त हो जाती है और अश्रद्धा हावी हो जाती है, तब अकुशल की प्राप्ति होती है'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

กามสุตฺต

काम सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.143] อาวุโส สตฺตมํ กามสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! वहीं पर सातवाँ 'काम सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิ – สตฺตมํ ภนฺเต กามสุตฺตํ ‘‘เยภุยฺเยน ภิกฺขเว สตฺตา กาเมสุ ลฬิตา. อสิตพฺยาภงฺคึ ภิกฺขเว กุลปุตฺโต โอหาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สทฺธาปพฺพชิโต กุลปุตฺโตติ อลํ วจนายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! सातवाँ 'काम सुत्त'— 'भिक्षुओं! अधिकतर प्राणी काम-भोगों में आसक्त हैं। भिक्षुओं! जब कोई कुलपुत्र भार (गृहस्थी के बोझ) को छोड़कर घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, तो उस कुलपुत्र के लिए यह कहना उचित है कि वह श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित हुआ है'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

วิมุตฺตายตนสุตฺต

विमुत्तायतन सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.146] ปญฺจกนิปาเต ปญฺจงฺคิกวคฺเค ฉฏฺฐํ วิมุตฺตายตนสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – अंगुत्तर निकाय के पंचक निपात के 'पञ्चङ्गिक' वर्ग में छठा 'विमुत्तायतन सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิ – ปญฺจงฺคิกวคฺเค ภนฺเต ฉฏฺฐํ วิมุตฺตายตนสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว วิมุตฺตายตนานิ, ยตฺถ ภิกฺขุโน อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อปริกฺขีณา วา อาสวา ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, อนนุปฺปตฺตํ วา อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ อนุปาปุณาตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! पञ्चङ्गिक वर्ग में छठा 'विमुत्तायतन सुत्त'— 'भिक्षुओं! ये पाँच विमुक्ति के आयतन (स्थान) हैं, जहाँ अप्रमादी, उद्योगी और दृढ़निश्चयी होकर विहार करते हुए भिक्षु का अविमुक्त चित्त विमुक्त हो जाता है, या अक्षीण आस्रव क्षय हो जाते हैं, या अप्राप्त अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) प्राप्त हो जाता है'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

จงฺกมสุตฺต

चङ्कम सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.150] อาวุโส นวมํ จงฺกมสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! वहीं पर नौवाँ 'चङ्कम सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया?

วิ – นวมํ ภนฺเต จงฺกมสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว จงฺกเม อานิสํสา. กตเม ปญฺจ, อทฺธานกฺขโม โหติ, ปธานกฺขโม โหติ, อปฺปาพาโธ [Pg.151] โหติ, อสิตํ ปีตํ ขายิตํ สายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ, จงฺกมาธิคโต สมาธิ จิรฏฺฐิติโก โหติ. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ จงฺกเม อานิสํสา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! नौवाँ 'चङ्कम सुत्त'— 'भिक्षुओं! चङ्क्रमण (टहलने) के ये पाँच लाभ हैं। कौन से पाँच? लंबी यात्रा करने में समर्थ होता है, प्रधान (साधना) करने में समर्थ होता है, अल्प-व्याधि (स्वस्थ) होता है, खाया-पिया-चबाया-चखा हुआ भली-भाँति पच जाता है, और चङ्क्रमण से प्राप्त समाधि चिरस्थायी होती है। भिक्षुओं! चङ्क्रमण के ये ही पाँच लाभ हैं'— इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया।

สุมนสุตฺต

सुमना सुत्त

ปุ – สุมนวคฺเค [Pg.152] ปน อาวุโส ปฐมํ สุมนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! 'सुमना' वर्ग में प्रथम 'सुमना सुत्त' भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में, किस घटना पर और कैसे कहा गया?

วิ – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สุมนํ ราชกุมารึ อารพฺภ ภาสิตํ. สุมนา ภนฺเต ราชกุมารี ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิธสฺสุ ภนฺเต ภควโต ทฺเว สาวกา สมสทฺธา สมสีลา สมปญฺญา เอโก ทายโก เอโก อทายโก. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยุํ. เทวภูตานํ ปน เนสํ ภนฺเต สิยา วิเสโส สิยา นานากรณ’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘โย โส สุมเน ทายโก, โส อมฺหํ อทายกํ เทวภูโต สมาโน ปญฺจหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหาติ, ทิพฺเพน อายุนา ทิพฺเพน วณฺเณน ทิพฺเพน สุเขน ทิพฺเพน ยเสน ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน. โย โส สุมเน ทายโก, โส อมฺหํ อทายกํ เทวภูโต สมาโน อิเมหิ ปญฺจหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหาตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में राजकुमारी सुमना के विषय में कहा गया। भन्ते! राजकुमारी सुमना ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! मान लीजिए भगवान के दो श्रावक हैं, जो श्रद्धा में समान, शील में समान और प्रज्ञा में समान हैं; एक दायक (दान देने वाला) है और एक अदायक (दान न देने वाला)। वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं। भन्ते! देव होने पर क्या उनमें कोई विशेषता या अंतर होगा?' उस विषय में भगवान ने कहा— 'सुमना! जो वह दायक है, वह देव होने पर अदायक की तुलना में पाँच स्थानों (बातों) में बढ़कर होता है— दिव्य आयु में, दिव्य वर्ण में, दिव्य सुख में, दिव्य यश में और दिव्य आधिपत्य में। सुमना! जो वह दायक है, वह देव होने पर इन पाँच बातों में अदायक से बढ़कर होता है'— इस प्रकार भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया।

‘‘ยถาปิ [Pg.156] จนฺโท วิมโล, คจฺฉํ อากาสธาตุยา;

สพฺเพ ตาราคเณ โลเก, อาภาย อติโรจติ;

ตเถว สีลสมฺปนฺโน, สทฺโธ ปุริสปุคฺคโล;

สพฺเพ มจฺฉริโน โลเก, จาเคน อติโรจติ’’–

जैसे निर्मल चन्द्रमा आकाश में चलते हुए अपनी आभा से संसार के सभी तारागणों को पीछे छोड़ देता है (अतिरोचित होता है); वैसे ही शील-सम्पन्न, श्रद्धालु पुरुष अपनी उदारता (त्याग) से संसार के सभी कंजूसों को पीछे छोड़ देता है।

อุคฺคหสุตฺต

उग्गह सुत्त

ปุ – ตตฺเถว อาวุโส ตติยํ อุคฺคหสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान! वहीं पर तीसरा 'उग्गह सुत्त' भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में, किस घटना पर और कैसे कहा गया?

วิ – ตติยํ ภนฺเต อุคฺคหสุตฺตํ ภทฺทิเย อุคฺคหํ เมณฺฑกนตฺตารํ อารพฺภ ภาสิตํ. อุคฺคโห ภนฺเต เมณฺฑกนตฺตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิมา เม ภนฺเต กุมาริโย ปติกุลานิ คมิสฺสนฺติ, โอวทตุ ตาสํ ภนฺเต ภควา, อนุสาสตุ ตาสํ ภนฺเต ภควา, ยํ ตาสํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห กุมาริโย เอวํ สิกฺขิตพฺพํ’’ ยสฺส โว มาตาปิตโร ภตฺตุโน ทสฺสนฺติ อตฺถกามา หิเตสิโน อนุกมฺปกา อนุกมฺปํ อุปาทาย, ตสฺส ภวิสฺสาม ปุพฺพุฏฺฐายิโน [Pg.157] ปจฺฉานิปาตินิโย กึ การปฏิสฺสาวินิโย มนาปจารินิโย ปิยวาทินิโย’ติ. เอวญฺหิ โว กุมาริโย สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! तीसरा 'उग्गह सुत्त' भद्दिय नगर में मेण्डक के पौत्र उग्गह के विषय में कहा गया। भन्ते! मेण्डक के पौत्र उग्गह ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! मेरी ये कन्याएँ अपने ससुराल जाएँगी। भन्ते! भगवान इन्हें उपदेश दें, भन्ते! भगवान इन्हें अनुशासित करें, जो इनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए हो।' उस विषय में भगवान ने कहा— 'इसलिए कन्याओं! तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए— हमारे माता-पिता हमारा कल्याण चाहने वाले, हितैषी और अनुकम्पा करने वाले होकर जिस पति को हमें सौंपेंगे, हम उसके लिए पहले जागने वाली, बाद में सोने वाली, आज्ञाकारी, मनोनुकूल आचरण करने वाली और प्रिय बोलने वाली बनेंगी। कन्याओं! तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए'— इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

สีหเสนาปติสุตฺต

सीहसेनापति सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.160] อาวุโส ปญฺจกนิปาเต สุมนวคฺเค จตุตฺถํ สีหเสนาปติสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अंगुत्तरनिकाय के पंचकनिपात के सुमनवग्ग में चौथा सीहसेनापतिसुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में और कैसे कहा गया है?

วิ – เวสาลิยํ ภนฺเต สีหํ เสนาปตึ อารพฺภ ภาสิตํ. สีโห ภนฺเต เสนาปติ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สกฺกา นุ โข ภนฺเต สนฺทิฏฺฐิกํ ทานผลํ ปญฺญาเปตุ’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สกฺกา สีห, ทายโก สีห ทานปติ พหุโน ชนสฺส ปิโย โหติ มนาโป’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वैशाली में सेनापति सीह के बारे में कहा गया है। भन्ते! सेनापति सीह ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या दान के प्रत्यक्ष फल को बतलाया जा सकता है?" उस विषय में भगवान ने "सीह! संभव है, सीह! दान देने वाला दानपति बहुत से लोगों का प्रिय और मनभावन होता है" इत्यादि प्रकार से कहा है।

กาลทานสุตฺต

कालदानसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.164] อาวุโส ฉฏฺฐํ กาลทานสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर छठा कालदानसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ฉฏฺฐํ [Pg.165] ภนฺเต กาลทานสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว กาลทานานิ. กตมานิ ปญฺจ, อาคนฺตุกสฺส ทานํ เทติ, คมิกสฺส ทานํ เทติ, คิลานสฺส ทานํ เทติ, ทุพฺภิกฺเข ทานํ เทติ, ยานิ ตานิ นวสสฺสานิ นวผลานิ, ตานิ ปฐมํ สีลวนฺเตสุ ปติฏฺฐาเปติ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ปญฺจ กาลทานานี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! छठा कालदानसुत्त "भिक्षुओं! ये पाँच कालदान हैं। कौन से पाँच? आगंतुक (अतिथि) को दान देता है, जाने वाले (यात्री) को दान देता है, बीमार को दान देता है, अकाल के समय दान देता है, और जो नए अनाज और नए फल होते हैं, उन्हें पहले शीलवानों को अर्पित करता है। भिक्षुओं! ये पाँच कालदान हैं" इत्यादि प्रकार से भगवान द्वारा कहा गया है।

โภชนสุตฺต

भोजनसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.166] อาวุโส สตฺตมํ โภชนสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर सातवाँ भोजनसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สตฺตมํ ภนฺเต โภชนสุตฺตํ ‘‘โภชนํ ภิกฺขเว ททมาโน ทายโก ปฏิคฺคาหกานํ ปญฺจ ฐานานิ เทติ. กตมานิ ปญฺจ, อายุํ เทติ, วณฺณํ เทติ, สุขํ เทติ, พลํ เทติ, ปฏิภานํ เทติ. อายุํ โข ปน ทตฺวา อายุสฺส ภาคี โหติ ทิพฺพสฺส วา มานุสสฺส วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! सातवाँ भोजनसुत्त "भिक्षुओं! भोजन देते हुए दायक प्रतिग्राहकों को पाँच स्थान (चीजें) देता है। कौन से पाँच? आयु देता है, वर्ण देता है, सुख देता है, बल देता है और प्रतिभा देता है। आयु देकर वह दिव्य या मानुषी आयु का भागी होता है" इत्यादि प्रकार से भगवान द्वारा कहा गया है।

ปุตฺตสุตฺต

पुत्रसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.167] อาวุโส นวมํ ปุตฺตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर नौवाँ पुत्रसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – นวมํ ภนฺเต ปุตฺตสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว ฐานานิ สมฺปสฺสนฺโต มาภาปิตโร ปุตฺตํ อิจฺฉนฺติ กุเล ชายมานํ. กตมานิ ปญฺจ,

उत्तर – भन्ते! नौवाँ पुत्रसुत्त "भिक्षुओं! इन पाँच कारणों को देखते हुए माता-पिता कुल में पुत्र के जन्म की इच्छा करते हैं। कौन से पाँच?"

ภโต [Pg.168] วา โน ภริสฺสติ, กิจฺจํ วา โน กริสฺสติ, กุลวํโส จิรํ ฐสฺสติ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

"पाला-पोसा हुआ वह हमारा भरण-पोषण करेगा, हमारे कार्यों को करेगा, कुल-वंश चिरकाल तक बना रहेगा, वह उत्तराधिकार को प्राप्त करेगा" इत्यादि प्रकार से भगवान द्वारा कहा गया है।

นารทสุตฺต

नारदसुत्त

ปุ – มุณฺฑราชวคฺเค [Pg.169] ปนาวุโส ทสมํ นารทสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! मुण्डराजवग्ग में दसवाँ नारदसुत्त कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में, किसके द्वारा और कैसे कहा गया है?

วิ – ปาฏลิปุตฺเต ภนฺเต มุณฺฑํ ราชานํ อารพฺภ ภาสิตํ. มุณฺฑสฺส ภนฺเต รญฺโญ ภทฺทา เทวี กาลงฺกตา โหติ ปิยา มนาปา. โส ภทฺทาย เทวิยา กาลงฺกตาย ปิยาย มนาปาย เนว นฺหายติ น วิลิมฺปติ น ภตฺตํ ภุญฺชติ, น กมฺมนฺตํ ปโยเชติ, รตฺตินฺทิวํ ภทฺทาย เทวิยา สรีเร อชฺโฌมุจฺฉิโต. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ปญฺจิมานิ มหาราช อลพฺภนียานิ ฐานานิ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เทเวน วา มาเรน วา พฺรหฺมุนา วา เกนจิ วา โลกสฺมิ’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา นารทตฺเถเรน รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ภควตา เทสิตนิยาเมน เทสิตํ.

उत्तर – भन्ते! पाटलिपुत्र में राजा मुण्ड के बारे में कहा गया है। भन्ते! राजा मुण्ड की प्रिय और मनभावन भद्रा देवी की मृत्यु हो गई थी। प्रिय और मनभावन भद्रा देवी की मृत्यु हो जाने पर वह न स्नान करता था, न विलेपन करता था, न भोजन करता था, न ही राजकार्य करता था; वह रात-दिन भद्रा देवी के शरीर में ही आसक्त रहता था। उस विषय में "महाराज! ये पाँच स्थितियाँ किसी श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा या लोक में किसी के भी द्वारा प्राप्त नहीं की जा सकतीं" इत्यादि प्रकार से भन्ते आयुष्मान् नारद स्थविर द्वारा कोसल के राजा प्रसेनजित् को भगवान द्वारा उपदिष्ट विधि से उपदेश दिया गया।

โก [Pg.175] นาโม อยํ ภนฺเต ธมฺมปริยาโย.

भन्ते! इस धर्म-पर्याय का क्या नाम है?

ตคฺฆ ภนฺเต โสกสลฺลหรโณ.

भन्ते! निश्चय ही यह 'शोकशल्यहरण' (शोक रूपी कांटे को निकालने वाला) है।

สมยสุตฺต

समयसुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.176] อาวุโส ปญฺจกนิปาเต นีวรณวคฺเค จตุตฺถํ สมยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अंगुत्तरनिकाय के पंचकनिपात के नीवरणवग्ग में चौथा समयसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – นีวรณวคฺเค ภนฺเต จตุตฺถํ สมยสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อสมยา ปธานาย. กตเม ปญฺจ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ชิณฺโณ โหติ ชรายาภิภูโต. อยํ ภิกฺขเว ปฐโม อสมโย ปธานายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! नीवरणवग्ग में चौथा समयसुत्त "भिक्षुओं! साधना के लिए ये पाँच असमय हैं। कौन से पाँच? यहाँ भिक्षुओं! भिक्षु वृद्ध होता है, बुढ़ापे से ग्रस्त होता है। भिक्षुओं! यह साधना के लिए पहला असमय है" इत्यादि प्रकार से भगवान द्वारा कहा गया है।

ฐานสุตฺต

स्थानसुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.180] อาวุโส สตฺตมํ ฐานสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर सातवाँ स्थानसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สตฺตมํ ภนฺเต ฐานสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว ฐานานิ อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพานิ อิตฺถิยา วา ปุริเสน วา คหฏฺเฐน วา ปพฺพชิเตน วา. กตมานิ ปญฺจ, ชราธมฺโมมฺหิ ชรํ อนตีโตติ อภิณฺหํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ อิตฺถิยา วา ปุริเสน วา คหฏฺเฐน วา ปพฺพชิเตน วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! सातवाँ स्थानसुत्त "भिक्षुओं! स्त्री या पुरुष, गृहस्थ या प्रव्रजित द्वारा इन पाँच विषयों का बार-बार प्रत्यवेक्षण किया जाना चाहिए। कौन से पाँच? 'मैं जराधर्मी हूँ, बुढ़ापे से मुक्त नहीं हूँ'—इसका स्त्री या पुरुष, गृहस्थ या प्रव्रजित द्वारा बार-बार प्रत्यवेक्षण किया जाना चाहिए" इत्यादि प्रकार से भगवान द्वारा कहा गया है।

ธมฺมวิหารีสุตฺต

धम्मविहारीसुत्त

ปุ – โยธาชีววคฺเค [Pg.185] ปนาวุโส ตติยํ ธมฺมวิหาริสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! योद्धाजीववग्ग में तीसरा धम्मविहारीसुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – โยธาชีววคฺเค ภนฺเต ตติยํ ธมฺมวิหาริสุตฺตํ ‘‘อิธ ภิกฺขุ ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ ทุติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ, โส ตาย ธมฺมปริยตฺติยา ทิวสํ อตินาเมติ, ริญฺจติ ปฏิสลฺลานํ, นานุยุญฺชติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถํ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขุ ภิกฺขุ ปริยตฺติพหุโล โน ธมฺมวิหารี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! योद्धाजीववग्ग में तीसरा धम्मविहारीसुत्त "यहाँ भिक्षुओं! भिक्षु धर्म को सीखता है—सुत्त, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल; वह उस धर्म-अध्ययन में ही दिन बिता देता है, एकांत साधना की उपेक्षा करता है, और आंतरिक चित्त-शांति में नहीं लगता। यह भिक्षु 'अध्ययन-बहुल' कहलाता है, 'धम्मविहारी' नहीं" इत्यादि प्रकार से भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया है।

ธมฺมวิหารี ธมฺมวิหารีติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุ ธมฺมวิหารี โหติ.

भन्ते! 'धम्मविहारी, धम्मविहारी' ऐसा कहा जाता है; भन्ते! किस सीमा तक भिक्षु धम्मविहारी होता है?

ทุติยอนาคตภยสุตฺต

द्वितीय अनागतभय सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.188] อาวุโส ปญฺจกนิปาเต โยธาชีววคฺเค อฏฺฐมํ ทุติยอนาคตภยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अंगुत्तरनिकाय के पंचकनिपात के योद्धाजीववग्ग में आठवाँ द्वितीय अनागतभय सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – โยธาชีววคฺเค ภนฺเต อฏฺฐมํ ทุติยอนาคตภยสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว อนาคตภยานิ สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา อปฺปมตฺเตน อาตาปินา ปหิตตฺเตน วิหริตุํ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! योद्धाजीववग्ग में आठवाँ द्वितीय अनागतभय सुत्त "भिक्षुओं! इन पाँच भविष्य के भयों को देखते हुए भिक्षु के लिए अप्रमत्त, उत्साही और दृढ़निश्चयी होकर विहार करना ही पर्याप्त है—अप्राप्त की प्राप्ति के लिए, अनधिगत को प्राप्त करने के लिए और असाक्षात्कृत के साक्षात्कार के लिए" इत्यादि प्रकार से भगवान द्वारा कहा गया है।

ตติยอนาคตภยสุตฺต

तृतीय अनागतभय सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.193] อาวุโส นวมํ ตติยอนาคตภยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर नौवां 'तृतीय अनागतभय सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต นวมํ กติยอนาคตภยสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว อนาคตภยานิ เอตรหิ อสมุปฺปนฺนานิ อายตึ สมุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ตานิ โว ปฏิพุชฺฌิตพฺพานิ, ปฏิพุชฺฌิตฺวา จ เตสํ ปหานาย วายมิตพฺพํ. กตมานิ ปญฺจ, ภวิสฺสนฺติ ภิกฺขเว ภิกฺขู อนาคตมทฺธานํ อภาวิตกายา อภาวิตสีลา อภาวิตจิตฺตา อภาวิตปญฺญา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वहीं पर नौवां 'तृतीय अनागतभय सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! ये पाँच अनागत भय हैं जो अभी उत्पन्न नहीं हुए हैं, किन्तु भविष्य में उत्पन्न होंगे। तुम्हें उन्हें समझना चाहिए और समझकर उनके प्रहाण के लिए प्रयत्न करना चाहिए। वे पाँच कौन से हैं? भिक्षुओं! भविष्य में ऐसे भिक्षु होंगे जो शरीर से अभावि‍त, शील से अभावि‍त, चित्त से अभावि‍त और प्रज्ञा से अभावि‍त होंगे' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

จตุตฺถอนาคตภยสุตฺต

चतुर्थ अनागतभय सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.199] อาวุโส ปญฺจกนิปาเต โยธาชีววคฺเค ทสมํ จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अंगुत्तर निकाय के पंचक निपात के योध्याजीव वर्ग में दसवां 'चतुर्थ अनागतभय सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – โยธาชีววคฺเค ภนฺเต ทสมํ จตุตฺถอนาคตภยสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว อนาคตภยานิ เอตรหิ อสมุปฺปนฺนานิ อายตึ สมุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ตานิ โว ปฏิพุชฺฌิตพฺพานิ, ปฏิพุชฺฌิตฺวา จ เตสํ ปหานาย วายมิตพฺพ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! योध्याजीव वर्ग में दसवां 'चतुर्थ अनागतभय सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! ये पाँच अनागत भय हैं जो अभी उत्पन्न नहीं हुए हैं, किन्तु भविष्य में उत्पन्न होंगे। तुम्हें उन्हें समझना चाहिए और समझकर उनके प्रहाण के लिए प्रयत्न करना चाहिए' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

กกุธวคฺค

ककुध वर्ग

สีหสุตฺต

सीह सुत्त

ปุ – กกุธวคฺเค [Pg.202] อาวุโส นวมํ สีหสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! ककुध वर्ग में नौवां 'सीह सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – กกุธวคฺเค ภนฺเต นวมํ สีหสุตฺตํ ‘‘สีโห ภิกฺขเว มิคราชา สายนฺหสมยํ อาสยา นิกฺขมติ, อาสยา นิกฺขมิตฺวา วิชมฺภติ, วิชมฺภิตฺวา สมนฺตา จตุทฺทิสํ อนุวิโลเกติ, สมนฺตา จตุทฺทิสํ อนุวิโลเกตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! ककुध वर्ग में नौवां 'सीह सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! मृगराज सिंह सायंकाल के समय अपनी मांद से निकलता है। मांद से निकलकर वह जम्हाई लेता है। जम्हाई लेकर वह चारों दिशाओं में देखता है। चारों दिशाओं में देखकर वह तीन बार सिंहनाद करता है' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

อนฺธกวินฺทวคฺค

अन्धकविन्द वर्ग

กุลูปกสุตฺต

कुलूपक सुत्त

ปุ – อนฺธกวินฺทวคฺเค [Pg.204] ปน อาวุโส ‘‘ปฐมํ กุลูปกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अन्धकविन्द वर्ग में पहला 'कुलूपक सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – อนฺธกวินฺทวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ กุลูปกสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต กุลูปโก ภิกฺขุ กุเลสุ อปฺปิโย จ โหติ อมนาโป จ อครุ จ อภาวนีโย จา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! अन्धकविन्द वर्ग में पहला 'कुलूपक सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! पाँच धर्मों से युक्त कुलों में जाने वाला भिक्षु कुलों के लिए अप्रिय, अरुचिकर, अगौरवशाली और अभावनिय होता है' इत्यादि भन्ते! भगवान द्वारा कहा गया है।

อนฺธกวินฺทสุตฺต

अन्धकविन्द सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.206] อาวุโส จตุตฺถํ อนฺธกวินฺทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर चौथा 'अन्धकविन्द सुत्त' भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहा गया है?

วิ – มคเธสุ ภนฺเต อนฺธกวินฺเท อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ‘‘เย เต อานนฺท ภิกฺขู นวา อจิรปพฺพชิตา อธุนาคตา อิมํ ธมฺมวินยํ, เต โว อานนฺท ภิกฺขู ปญฺจสุ ธมฺเมสุ สมาทเปตพฺพา นิเวเสตพฺพา ปติฏฺฐาเปตพฺพา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! मगध देश के अन्धकविन्द में आयुष्मान् आनन्द के विषय में भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'आनन्द! जो भिक्षु नये हैं, जिन्हें प्रव्रजित हुए अधिक समय नहीं हुआ है, जो अभी-अभी इस धर्म-विनय में आए हैं, उन भिक्षुओं को तुम्हें पाँच धर्मों में समाहित करना चाहिए, निवेशित करना चाहिए और प्रतिष्ठित करना चाहिए' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

คิลานวคฺค

ग्लान वर्ग

สติสูปฏฺฐิตสุตฺต

सतिसूपट्ठित सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.208] อาวุโส ปญฺจกนิปาเต คิลานวคฺเค ทุติยํ สติสูปฏฺฐิตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! अंगुत्तर निकाय के पंचक निपात के ग्लान वर्ग में दूसरा 'सतिसूपट्ठित सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – คิลานวคฺเค ภนฺเต ทุติยํ สติสูปฏฺฐิตสุตฺตํ ‘‘โย หิ โกจิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา ปญฺจ ธมฺเม ภาเวติ, ปญฺจ ธมฺเม พหุลีกโรติ, ตสฺส ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผลํ ปาฏิกงฺขํ ‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา, สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา’. กตเม ปญฺจ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อชฺฌตฺตญฺเญว สติสูปฏฺฐิตา โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! ग्लान वर्ग में दूसरा 'सतिसूपट्ठित सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! जो कोई भी भिक्षु या भिक्षुणी पाँच धर्मों की भावना करता है, पाँच धर्मों का बहुलीकरण करता है, उसे दो फलों में से एक फल की आशा रखनी चाहिए – इसी जन्म में अर्हत्व की प्राप्ति, या यदि आसक्ति शेष रहे तो अनागामी पद। वे पाँच कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु की अध्यात्म में ही स्मृति भली-भाँति उपस्थित रहती है' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

อุปฏฺฐากสุตฺต

उपट्ठाक सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.209] อาวุโส ตติยํ อุปฏฺฐากสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर तीसरा 'उपट्ठाक सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตติยํ [Pg.210] ภนฺเต อุปฏฺฐากสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต คิลาโน ทูปฏฺฐาโก โหติ. กตเมหิ ปญฺจหิ, อสปฺปายการี โหติ, สปฺปาเย มตฺตํ น ชานาติ, เภสชฺชํ นปฺปฏิเสวิตา โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! तीसरा 'उपट्ठाक सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! पाँच धर्मों से युक्त रोगी की सेवा करना कठिन होता है। वे पाँच कौन से हैं? वह अहितकर कार्य करता है, हितकर की मात्रा नहीं जानता, औषधि का सेवन नहीं करता' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

อนายุสฺสาสุตฺต

अनायुस्स सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.212] อาวุโส ปญฺจมํ อนายุสฺสาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर पाँचवाँ 'अनायुस्स सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ปญฺจมํ ภนฺเต อนายุสฺสาสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว ธมฺมา อนายุสฺสา. กตเม ปญฺจ, อสปฺปายการี โหติ, สปฺปาเย มตฺตํ น ชานาติ, อปริณตโภชี จ โหติ, อกาลจารี จ โหติ, อพฺรหฺมจารี จ. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ ธมฺมา อนายุสฺสา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! पाँचवाँ 'अनायुस्स सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! ये पाँच धर्म आयु को कम करने वाले हैं। वे पाँच कौन से हैं? वह अहितकर कार्य करता है, हितकर की मात्रा नहीं जानता, अपच भोजन करता है, असमय में विचरण करता है और अब्रह्मचारी होता है। भिक्षुओं! ये पाँच धर्म आयु को कम करने वाले हैं' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

สมณสุขสุตฺต

समणसुख सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.213] อาวุโส อฏฺฐมํ สมณสุขสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहीं पर आठवाँ 'समणसुख सुत्त' भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – อฏฺฐมํ ภนฺเต สมณสุขสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว สมณทุกฺขานิ. กตมานิ ปญฺจ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน จีวเรน, อสนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตน, อสนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน เสนาสเนน, อสนฺตุฏฺโฐ โหติ อิตรีตเรน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, อนภิรโต จ พฺรหฺมจริยํ จรติ. อิมานิ โข ภิกฺขเว ปญฺจ สมณทุกฺขานี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! आठवाँ 'समणसुख सुत्त' भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है – 'भिक्षुओं! ये पाँच श्रमणों के दुःख हैं। वे पाँच कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु जैसे-तैसे चीवर से असंतुष्ट होता है, जैसे-तैसे पिण्डपात से असंतुष्ट होता है, जैसे-तैसे शयनासन से असंतुष्ट होता है, जैसे-तैसे ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार से असंतुष्ट होता है, और अरुचि के साथ ब्रह्मचर्य का पालन करता है। भिक्षुओं! ये पाँच श्रमणों के दुःख हैं' इत्यादि भगवान द्वारा कहा गया है।

พฺยสนสุตฺต

व्यसन सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.215] อาวุโส ทสมํ พฺยสนสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, वहीं पर दसवाँ व्यसन सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ทสมํ ภนฺเต พฺยสนสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว พฺยสนานิ. กตมานิ ปญฺจ, ญาติพฺยสนํ โภคพฺยสนํ โรคพฺยสนํ สีลพฺยสนํ ทิฏฺฐิพฺยสน’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, दसवाँ व्यसन सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, ये पाँच व्यसन (हानियाँ) हैं। कौन से पाँच? ज्ञाति-व्यसन (सगे-संबंधियों की हानि), भोग-व्यसन (सम्पत्ति की हानि), रोग-व्यसन, शील-व्यसन और दृष्टि-व्यसन।"

ราชวคฺค

राज वग्ग

ปตฺถนาสุตฺต

पत्थना सुत्त

ปุ – ราชวคฺเค [Pg.217] ปน อาวุโส ฉฏฺฐํ ปตฺถนาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, राज वग्ग में छठा पत्थना सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ราชวคฺเค ภนฺเต ฉฏฺฐํ ปตฺถนาสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ขตฺติยสฺส มุทฺธาวสิตฺตสฺส เชฏฺโฐ ปุตฺโต โอปรชฺชํ ปตฺเถตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, राज वग्ग में छठा पत्थना सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, पाँच अंगों से युक्त मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा का ज्येष्ठ पुत्र उप-राज्य (युवराज पद) की प्रार्थना करता है।"

สปฺปุริสทานสุตฺต

सप्पुरिसदान सुत्त

ปุ – ติกณฺฑกีวคฺเค [Pg.221] อาวุโส อฏฺฐมํ สปฺปุริสทานสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, तिकण्डकी वग्ग में आठवाँ सप्पुरिसदान सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ติกณฺฑกีวคฺเค ภนฺเต อฏฺฐมํ สปฺปุริสทานสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมานิ ภิกฺขเว สปฺปุริสทานานิ. กตมานิ ปญฺจ, สทฺธาย ทานํ เทติ, สกฺกจฺจํ ทานํ เทติ, กาเลน ทานํ เทติ, อนุคฺคหิตจิตฺโต ทานํ เทติ, อตฺตานญฺจ ปรญฺจ อนุปหจฺจ ทานํ เทตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, तिकण्डकी वग्ग में आठवाँ सप्पुरिसदान सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, ये पाँच सत्पुरुष दान हैं। कौन से पाँच? श्रद्धा से दान देता है, सत्कारपूर्वक दान देता है, समय पर दान देता है, अनुग्रहित चित्त से दान देता है, और स्वयं को तथा दूसरों को बिना कष्ट पहुँचाए दान देता है।"

สทฺธมฺมวคฺค

सद्धम्म वग्ग

ปฐมสมฺมตฺตนิยามสุตฺต

प्रथम सम्मत्तनियाम सुत्त

ปุ – สทฺธมฺมวคฺเค [Pg.224] ปน อาวุโส ปฐมํ สมฺมตฺตนิยามสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, सद्धम्म वग्ग में पहला सम्मत्तनियाम सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สทฺธมฺมวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ สมฺมตฺตนิยามสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุนกฺโขปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ปญฺจหิ, กถํ ปริโภติ, กถิกํ ปริโภติ, อตฺตานํ ปริโภตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, सद्धम्म वग्ग में पहला सम्मत्तनियाम सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, पाँच धर्मों से युक्त होने पर सुनते हुए भी सद्धम्म के नियम में, कुशल धर्मों में सम्यक्त्व में प्रवेश करने में असमर्थ होता है। किन पाँच से? कथा का परिभव (तिरस्कार) करता है, कथावाचक का परिभव करता है, स्वयं का परिभव करता है..."

ปฐมสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺต

प्रथम सद्धम्मसम्मोस सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.226] อาวุโส จตุตฺถํ ปฐมสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, वहीं पर चौथा प्रथम सद्धम्मसम्मोस सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต จตุตฺถํ ปฐมสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ปญฺจ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขู น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺติ, น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, น สกฺกจฺจํ ธมฺมํ ธาเรนฺติ, น สกฺกจฺจํ ธาตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ อุปปริกฺขนฺติ, น สกฺกจฺจํ อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺชนฺติ. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, वहीं पर चौथा प्रथम सद्धम्मसम्मोस सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, ये पाँच धर्म सद्धम्म के सम्मोह (भ्रम) और अन्तर्धान (विलुप्त होने) के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से पाँच? यहाँ भिक्षुओं, भिक्षु सत्कारपूर्वक धर्म नहीं सुनते, सत्कारपूर्वक धर्म का अध्ययन नहीं करते, सत्कारपूर्वक धर्म को धारण नहीं करते, सत्कारपूर्वक धारण किए हुए धर्मों के अर्थ की परीक्षा नहीं करते, और सत्कारपूर्वक अर्थ जानकर और धर्म जानकर धर्म के अनुकूल धर्म का प्रतिपादन (आचरण) नहीं करते। भिक्षुओं, ये पाँच धर्म सद्धम्म के सम्मोह और अन्तर्धान के लिए संवर्तित होते हैं।"

ทุติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺต

द्वितीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.228] อาวุโส ปญฺจมํ ทุติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, वहीं पर पाँचवाँ द्वितीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต ปญฺจมํ ทุติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ปญฺจ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขู ธมฺมํ น ปริยาปุณนฺติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. อยํ ภิกฺขเว ปฐโม ธมฺโม สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, वहीं पर पाँचवाँ द्वितीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, ये पाँच धर्म सद्धम्म के सम्मोह और अन्तर्धान के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से पाँच? यहाँ भिक्षुओं, भिक्षु धर्म का अध्ययन नहीं करते - सुत्त, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल। भिक्षुओं, यह पहला धर्म सद्धम्म के सम्मोह और अन्तर्धान के लिए संवर्तित होता है।"

ตติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺต

तृतीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.231] อาวุโส ฉฏฺฐํ ตติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, वहीं पर छठा तृतीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต ฉฏฺฐํ ตติยสทฺธมฺมสมฺโมสสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ปญฺจ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขู ทุคฺคหิตํ สุตฺตนฺตํ ปริยาปุณนฺติ ทุนฺนิกฺขิตฺตหิ ปทพฺยญฺชเนหิ. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส ภิกฺขเว ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ. อยํ ภิกฺขเว ปฐโม ธมฺโม สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, वहीं पर छठा तृतीय सद्धम्मसम्मोस सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, ये पाँच धर्म सद्धम्म के सम्मोह और अन्तर्धान के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से पाँच? यहाँ भिक्षुओं, भिक्षु गलत तरीके से ग्रहण किए गए सुत्तन्तों का अध्ययन करते हैं, जिनमें पद और व्यंजन गलत तरीके से रखे गए हैं। भिक्षुओं, गलत तरीके से रखे गए पद और व्यंजन का अर्थ भी गलत ही निकलता है। भिक्षुओं, यह पहला धर्म सद्धम्म के सम्मोह और अन्तर्धान के लिए संवर्तित होता है।"

ทุกฺกตาสุตฺต

दुकथा सुत्त

ปุ – องฺคุตฺตรนิกาเย [Pg.237] อาวุโส ปญฺจกนิปาเต สทฺธมฺมวคฺเค สตฺตมํ ทุกฺกถาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, अंगुत्तर निकाय के पंचक निपात के सद्धम्म वग्ग में सातवाँ दुकथा सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – สทฺธมฺมวคฺเค ภนฺเต สตฺตมํ ทุกฺกถาสุตฺตํ ‘‘ปญฺจนฺนํ ภิกฺขเว ปุคฺคลานํ กถา ทุกฺกถา ปุคฺคเล ปุคฺคลํ อุปนิธาย. กตเมสํ ปญฺจนฺนํ, อสฺสทฺธสฺส ภิกฺขเว สทฺธากถา ทุกฺกถา, ทุสฺสีลสฺส สีลกถา ทุกฺกถา, อปฺปสฺสุตสฺส พาหุสจฺจกถา ทุกฺกถา, มจฺฉริสฺส จาคกถา ทุกฺกถา, ทุปฺปญฺญสฺส ปญฺญากถา ทุกฺกถา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, सद्धम्म वग्ग में सातवाँ दुकथा सुत्त भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है - "भिक्षुओं, एक व्यक्ति की दूसरे व्यक्ति से तुलना करने पर, पाँच प्रकार के व्यक्तियों के लिए (कुछ) कथाएँ 'दुकथा' (बुरी कथा) होती हैं। किन पाँच के लिए? भिक्षुओं, अश्रद्धालु के लिए श्रद्धा की कथा दुकथा है, दुःशील के लिए शील की कथा दुकथा है, अल्पश्रुत के लिए बहुश्रुत की कथा दुकथा है, मत्सर (कंजूस) के लिए त्याग की कथा दुकथा है, और दुर्बुद्धि के लिए प्रज्ञा की कथा दुकथा है।"

อุทายีสุตฺต

उदायी सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.240] อาวุโส นวมํ อุทายิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आयुष्मान्, वहीं पर नौवाँ उदायी सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में और कैसे कहा गया है?

วิ – โกสมฺพิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อุทายึ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อุทายี มหติยา คีหิปริสาย ปริวุโต [Pg.241] ธมฺมํ เทเสนฺโต นิสินฺโน โหติ. อทฺทสา โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมนฺตํ อุทายึ มหติยา คิหิปริสาย ปริวุตํ ธมฺมํ เทเสนฺตํ นิสินฺนํ. ทิสฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อายสฺมา ภนฺเต อุทายี มหติยา คิหิปริสาย ปริวุโต ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น โข อานนฺท สุกรํ ปเรสํ ธมฺมํ เทเสตุํ, ปเรสํ อานนฺท ธมฺมํ เทเสนฺเตน ปญฺจ ธมฺเม อชฺฌตฺตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ปเรสํ ธมฺโม เทเสตพฺโพ’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, कौशाम्बी में आयुष्मान उदायी के विषय में कहा गया है। आयुष्मान उदायी भन्ते, एक बड़ी गृहस्थ सभा से घिरे हुए धर्मोपदेश देते हुए बैठे थे। आयुष्मान आनन्द ने आयुष्मान उदायी को एक बड़ी गृहस्थ सभा से घिरे हुए धर्मोपदेश देते हुए बैठे देखा। देखकर जहाँ भगवान थे वहाँ गए, जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा - "भन्ते, आयुष्मान उदायी एक बड़ी गृहस्थ सभा से घिरे हुए धर्मोपदेश दे रहे हैं।" उस विषय में भगवान ने कहा - "आनन्द, दूसरों को धर्मोपदेश देना सुकर (आसान) नहीं है। आनन्द, दूसरों को धर्मोपदेश देने वाले को अपने भीतर पाँच धर्मों को उपस्थित कर दूसरों को धर्मोपदेश देना चाहिए" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

อาฆาตวคฺค

आघात वर्ग

ปฐมอาฆาตปฏิวินยสุตฺต

प्रथम आघात-प्रतिविनय सुत्त

ปุ – อาฆาตวคฺเค [Pg.243] ปน อาวุโส ปฐมํ อาฆาตปฏิวินยสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, आघात वर्ग में प्रथम आघात-प्रतिविनय सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – อาฆาตวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ อาฆาตปฏิวินยสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อาฆาตปฏิวินยา, ยตฺถ ภิกฺขุโน อุปฺปนฺโน อาฆาโต สพฺพโส ปฏิวิเนตพฺโพ. กตเม ปญฺจ, ยสฺมึ ภิกฺขเว ปุคฺคเล อาฆาโต ชาเยถ, เมตฺตา ตสฺมึ ปุคฺคเล ภาเวตพฺพา, เอวํ ตสฺมึ ปุคฺคเล อาฆาโต ปฏิวิเนตพฺโพ’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, आघात वर्ग में प्रथम आघात-प्रतिविनय सुत्त - "भिक्षुओं, ये पाँच आघात-प्रतिविनय हैं, जहाँ भिक्षु को उत्पन्न द्वेष को पूरी तरह से दूर करना चाहिए। कौन से पाँच? भिक्षुओं, जिस व्यक्ति में द्वेष उत्पन्न हो, उस व्यक्ति के प्रति मैत्री भाव विकसित करना चाहिए, इस प्रकार उस व्यक्ति में द्वेष को दूर करना चाहिए" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

อุปาสกวคฺค

उपासक वर्ग

จณฺฑาลสุตฺต

चण्डाल सुत्त

ปุ – อุปาสกวคฺเค [Pg.245] ปน อาวุโส ปญฺจมํ จณฺฑาลสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, उपासक वर्ग में पाँचवाँ चण्डाल सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – อุปาสกวคฺเค ภนฺเต ปญฺจมํ จณฺฑาลสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อุปาสโก อุปาสกจณฺฑาโล จ [Pg.246] โหติ อุปาสกมลญฺจ อุปาสกปติกุฏฺโฐ จา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, उपासक वर्ग में पाँचवाँ चण्डाल सुत्त - "भिक्षुओं, पाँच धर्मों से युक्त उपासक उपासक-चण्डाल, उपासक-मल और उपासक-अधम होता है" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

ปีติสุตฺต

प्रीति सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.247] อาวุโส ฉฏฺฐํ ปีติสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, वहीं छठा प्रीति सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और कैसे कहा गया है?

วิ – ฉฏฺฐํ ภนฺเต ปีติสุตฺตํ สาวตฺถิยํ อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ ‘‘ตุมฺเห โข คหปติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปจฺจุปฏฺฐิตา จีวร ปิณฺฑปาต เสนาสน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน[Pg.248]. น โข คหปติ ตาวตเกเนว ตุฏฺฐิ กรณียา ‘‘มยํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปจฺจุปฏฺฐิตา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลาน ปจฺจย เภสชฺชปริกฺขาเรนา’’ติ. ตสฺมาติห คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กินฺทิ มยํ กาเลน กาลํ ปวิเวกํ ปีตึ อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยามา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, छठा प्रीति सुत्त श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक गृहपति के विषय में - "गृहपति, तुम भिक्षु संघ की चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (दवाइयों) से सेवा करते हो। गृहपति, केवल इतने से ही संतुष्ट नहीं होना चाहिए कि 'हम भिक्षु संघ की चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार से सेवा करते हैं'। इसलिए गृहपति, इस प्रकार सीखना चाहिए - 'कैसे हम समय-समय पर प्रविवेक (एकान्त) की प्रीति को प्राप्त कर विहार करें'" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

วณิชฺชาสุตฺต

वणिज्जा सुत्त (व्यापार सुत्त)

ปุ – ตตฺเถว [Pg.251] อาวุโส สตฺตมํ วณิชฺชาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, वहीं सातवाँ वणिज्जा सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต สตฺตมํ วณิชฺชาสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิมา ภิกฺขเว วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา. กตมา ปญฺจ, สตฺถวณิชฺชา สตฺตวณิชฺชา มํสวณิชฺชา มชฺชวณิชฺชา วิสวณิชฺชา. อิมา โข ภิกฺขเว ปญฺจ วณิชฺชา อุปาสเกน อกรณียา’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, वहीं सातवाँ वणिज्जा सुत्त - "भिक्षुओं, उपासक को ये पाँच व्यापार नहीं करने चाहिए। कौन से पाँच? शस्त्र का व्यापार, प्राणियों का व्यापार, मांस का व्यापार, मदिरा का व्यापार और विष का व्यापार। भिक्षुओं, उपासक को ये पाँच व्यापार नहीं करने चाहिए" - इस प्रकार भन्ते, भगवान द्वारा कहा गया।

คเวสีสุตฺต

गवेषी सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.252] อาวุโส ทสมํ คเวสีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, वहीं दसवाँ गवेषी सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में, किस प्रसंग में और कैसे कहा गया है?

วิ – ทสมํ ภนฺเต คเวสีสุตฺตํ โกสเลสุ อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ ธมฺมภณฺฑาคาริกํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร ธมฺมภณฺฑาคาริโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย ภควโต สิตสฺส ปาตุกมฺมาย, น อการเณน ตถาคตา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ภูตปุพฺพํ อานนฺท อิมสฺมึ ปเทเส นครํ อโหสิ [Pg.253] อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ พหุชนํ อากิณฺณมนุสฺสํ, ตํ โข ปนานนฺท นครํ กสฺสโป ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปนิสฺสาย วิหาสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, दसवाँ गवेषी सुत्त कोसल देश में धर्म-भण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर के विषय में कहा गया है। आयुष्मान आनन्द स्थविर धर्म-भण्डागारिक ने भगवान से यह कहा - "भन्ते, भगवान की मुस्कान प्रकट होने का क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? तथागत बिना कारण मुस्कान प्रकट नहीं करते।" उस प्रसंग में भगवान ने कहा - "आनन्द, प्राचीन काल में इस स्थान पर एक समृद्ध, वैभवशाली, घनी आबादी वाला और मनुष्यों से भरा हुआ नगर था। आनन्द, उस नगर के समीप अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान कश्यप विहार करते थे" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

วาจาสุตฺต

वाचा सुत्त (वाणी सुत्त)

ปุ – พฺราหฺมณวคฺเค [Pg.260] อาวุโส อฏฺฐมํ วาจาสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, ब्राह्मण वर्ग में आठवाँ वाचा सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – พฺราหฺมณวคฺเค ภนฺเต อฏฺฐมํ วาจาสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ โน ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนํ. กตเมหิ ปญฺจหิ, กาเลน ภาสิตา โหติ, สจฺจา จ ภาสิตา โหติ, สณฺหา จ ภาสิตา โหติ, อตฺถสํหิตา จ ภาสิตา โหติ, เมตฺตาจิตฺเตน จ ภาสิตา โหติ, อิเมหิ โข ภิกฺขเว ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ โน ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูน’’นฺติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, ब्राह्मण वर्ग में आठवाँ वाचा सुत्त - "भिक्षुओं, पाँच धर्मों से युक्त वाणी सुभाषित होती है, दुर्भाषित नहीं; वह निर्दोष और विद्वानों द्वारा अनिन्दनीय होती है। किन पाँच से? वह समय पर बोली गई हो, सत्य बोली गई हो, कोमल बोली गई हो, हितकारी बोली गई हो और मैत्रीपूर्ण चित्त से बोली गई हो। भिक्षुओं, इन पाँच अंगों से युक्त वाणी सुभाषित होती है, दुर्भाषित नहीं; वह निर्दोष और विद्वानों द्वारा अनिन्दनीय होती है" - इस प्रकार भन्ते, भगवान द्वारा कहा गया।

กุลสุตฺต

कुल सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.261] อาวุโส นวมํ กุลสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पु - आवुसो, वहीं नवाँ कुल सुत्त भगवान द्वारा कैसे कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต นวมํ กุลสุตฺตํ ‘‘ยํ ภิกฺขเว สีลวนฺโต ปพฺพชิตา กุลํ อุปสงฺกมนฺติ, ตตฺถ มนุสฺสา ปญฺจหิ ฐาเนหิ พหุํ ปุญฺญํ ปสวนฺติ. กตเมหิ ปญฺจหิ, ยสฺมึ ภิกฺขเว สมเย สีลวนฺเต ปพฺพชิเต กุลํ อุปสงฺกมนฺเต มนุสฺสา ทิสฺวา จิตฺตานิ ปสาเทนฺติ, สคฺคสํวตฺตนิกํ ภิกฺขเว ตํ กุลํ ตสฺมึ สมเย ปฏิปทํ ปฏิปนฺนํ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि - भन्ते, वहीं नवाँ कुल सुत्त - "भिक्षुओं, जब शीलवान प्रव्रजित किसी कुल (परिवार) में जाते हैं, तो वहाँ मनुष्य पाँच कारणों से बहुत पुण्य अर्जित करते हैं। किन पाँच से? भिक्षुओं, जिस समय शीलवान प्रव्रजितों को कुल में आते देख मनुष्य चित्त को प्रसन्न (श्रद्धायुक्त) करते हैं, भिक्षुओं, उस समय वह कुल स्वर्ग की ओर ले जाने वाले मार्ग पर आरूढ़ होता है" - इस प्रकार भगवान द्वारा कहा गया।

กิมิลวคฺค

किमिल वर्ग

ธมฺมสฺสวนสุตฺต

धर्म-श्रवण सुत्त

ปุ – กิมิลวคฺเค [Pg.263] ปน อาวุโส ทุติยํ ธมฺมสฺสวนสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – किन्तु आयुष्मान्, किमिल-वर्ग में भगवान द्वारा दूसरा धम्मस्सवन सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – กิมิลวคฺเค ภนฺเต ทุติยํ ธมฺมสฺสวนสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อานิสํสา ธมฺมสฺสวเน. กตเม ปญฺจ, อสฺสุตํ สุณาติ, สุตํ ปริโยทาเปติ, กงฺขํ วิตรติ, ทิฏฺฐึ อุชุํ กโรติ, จิตฺตมสฺส ปสีทติ, อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ อานิสํสา ธมฺมสฺสวเน’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, किमिल-वर्ग में दूसरा धम्मस्सवन सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, धर्म-श्रवण के ये पाँच आनृशंस (लाभ) हैं। कौन से पाँच? जो नहीं सुना है उसे सुनता है, जो सुना है उसे निर्मल करता है, शंका को दूर करता है, दृष्टि को सीधा करता है, और उसका चित्त प्रसन्न होता है। भिक्षुओं, धर्म-श्रवण के ये पाँच आनृशंस हैं।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार कहा गया है।

อกฺโกสกวคฺค

अक्कोसक-वर्ग

อกฺขนฺติสุตฺต

अक्खन्ति सुत्त

ปุ – อกฺโกสกวคฺเค [Pg.264] ปน อาวุโส ปญฺจมํ อกฺขนฺติสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – किन्तु आयुष्मान्, अक्कोसक-वर्ग में भगवान द्वारा पाँचवाँ अक्खन्ति सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – อกฺโกสกวคฺเค ภนฺเต ปญฺจมํ อกฺขนฺติสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อาทีนวา อกฺขนฺติยา. กตเม ปญฺจ, พหุโน ชนสฺส [Pg.265] อปฺปิโย โหติ อมนาโป, เวรพหุโล จ โหติ, วชฺชพหุโล จ, สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, अक्कोसक-वर्ग में पाँचवाँ अक्खन्ति सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, अक्षान्ति (अधैर्य) के ये पाँच आदिनव (दोष) हैं। कौन से पाँच? वह बहुत से लोगों का अप्रिय और अमनोज्ञ होता है, बहुत वैर वाला होता है, बहुत दोषों वाला होता है, सम्मूढ़ (मोहग्रस्त) होकर मृत्यु को प्राप्त होता है, और शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अपाय, दुर्गति, विनिपात और निरय (नरक) में उत्पन्न होता है।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

อปาสาทิกสุตฺต

अपासादिक सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.266] อาวุโส อฏฺฐมํ อปาสาทิกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्, वहीं पर भगवान द्वारा आठवाँ अपासादिक सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต อฏฺฐมํ อปาสาทิกสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อาทีนวา อปาสาทิเก. กตเม ปญฺจ, อปฺปสนฺนา นปฺปสีทนฺติ, ปสนฺนานญฺจ เอกจฺจานํ อญฺญถตฺตํ โหติ, สตฺถุสาสนํ อกตํ โหติ, ปจฺฉิมา ชนตา ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, จิตฺตมสฺส นปฺปสีทติ. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ อาทีนวา อปาสาทิเก’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, वहीं पर आठवाँ अपासादिक सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, अपासादिक (अप्रसन्नताजनक व्यवहार) के ये पाँच आदिनव हैं। कौन से पाँच? जो अप्रसन्न (श्रद्धारहित) हैं वे प्रसन्न नहीं होते, जो प्रसन्न हैं उनमें से कुछ का भाव बदल जाता है, शास्ता का शासन अननुष्ठित (अकृत) रह जाता है, बाद की जनता गलत उदाहरण का अनुसरण करती है, और उसका चित्त प्रसन्न नहीं होता। भिक्षुओं, अपासादिक के ये पाँच आदिनव हैं।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

อาวาสิกวคฺค

आवासिक-वर्ग

อาวาสิกสุตฺต

आवासिक सुत्त

ปุ – อาวาสิกวคฺเค [Pg.268] ปนาวุโส ปฐมํ อาวาสิกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – किन्तु आयुष्मान्, आवासिक-वर्ग में भगवान द्वारा पहला आवासिक सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – อาวาสิกวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ อาวาสิกสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อาวาสิโก ภิกฺขุ อภาวนีโย โหติ. กตเมหิ ปญฺจหิ, น อากปฺปสมฺปนฺโน โหติ น วตฺตสมฺปนฺโน, น พหุสฺสุโต โหติ น สุตธโร, น ปฏิสลฺเลขิตา โหติ น ปฏิสลฺลานาราโม, น กลฺยาณวาโจ โหติ น กลฺยาณวากฺกรโณ, ทุปฺปญฺโญ โหติ ชโฬ เอฬมูโค. อิเมหิ โข ภิกฺขเว ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อาวาสิโก ภิกฺขุ อภาวนีโย โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, आवासिक-वर्ग में पहला आवासिक सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, पाँच धर्मों (गुणों) से युक्त आवासिक (निवासी) भिक्षु अभवनीय (अनादरणीय) होता है। किन पाँच से? वह न तो आकल्प-सम्पन्न (आचरण-सम्पन्न) होता है और न ही वृत्त-सम्पन्न (कर्तव्य-सम्पन्न), न वह बहुश्रुत होता है और न ही श्रुत-धर, न वह प्रतिसंलेखन (एकान्तवास) करने वाला होता है और न ही प्रतिसंलेखन-प्रेमी, न वह कल्याण-वाक (मधुरभाषी) होता है और न ही कल्याण-वाक्करण (सुवक्ता), वह दुर्बुद्धि, जड़ और गूँगा (मूक) होता है। भिक्षुओं, इन पाँच धर्मों से युक्त आवासिक भिक्षु अभवनीय होता है।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

อวณฺณารหสุตฺต

अवण्णारह सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.270] อาวุโส สตฺตมํ อวณฺณารหสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्, वहीं पर भगवान द्वारा सातवाँ अवण्णारह सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว ภนฺเต สตฺตมํ อวณฺณารหสุตฺตํ ‘‘ปญฺจหิ ภิกฺขเว ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อาวาสิโก ภิกฺขุ ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ ปญฺจหิ, อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ, อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ, อาวาสมจฺฉรี โหติ อาวาสปลิเคธี, กุลมจฺฉรี โหติ กุลปลิเคธิ, สทฺธาเทยฺยํ วินิปาเตติ. อิเมหิ โข ภิกฺขเว ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อาวาสิโก [Pg.271] ภิกฺขุ ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, वहीं पर सातवाँ अवण्णारह सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, पाँच धर्मों से युक्त आवासिक भिक्षु यथाभृत (जैसे लाया गया हो वैसे ही) नरक में डाल दिया जाता है। किन पाँच से? बिना जाँच-परख किए वह प्रशंसा के अयोग्य की प्रशंसा करता है, बिना जाँच-परख किए वह प्रशंसा के योग्य की निन्दा करता है, वह आवास-मत्सरी (आवास के प्रति कंजूस) और आवास-लोभी होता है, वह कुल-मत्सरी और कुल-लोभी होता है, और वह श्रद्धापूर्वक दिए गए दान को नष्ट करता है। भिक्षुओं, इन पाँच धर्मों से युक्त आवासिक भिक्षु यथाभृत नरक में डाल दिया जाता है।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

ทุจฺจริตวคฺค

दुच्चरित-वर्ग

ปฐมทุจฺจริตสุตฺต

प्रथम दुच्चरित सुत्त

ปุ – ทุจฺจริตวคฺเค [Pg.273] ปน อาวุโส ปฐมํ ทุจฺจริตสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – किन्तु आयुष्मान्, दुच्चरित-वर्ग में भगवान द्वारा पहला दुच्चरित सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – ทุจฺจริตวคฺเค ภนฺเต ปฐมํ ทุจฺจริตสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อาทีนวา ทุจฺจริเต. กตเม ปญฺจ, อตฺตาปิ อตฺตานํ อุปวทติ, อนุวิจฺจ วิญฺญู ครหนฺติ, ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ อาทีนวา ทุจฺจริเต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, दुच्चरित-वर्ग में पहला दुच्चरित सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, दुश्चरित्र के ये पाँच आदिनव हैं। कौन से पाँच? वह स्वयं भी अपनी निन्दा करता है, जाँच-परख कर विद्वान उसकी निन्दा करते हैं, उसका बुरा यश (अपयश) फैलता है, वह सम्मूढ़ होकर मृत्यु को प्राप्त होता है, और शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अपाय, दुर्गति, विनिपात और निरय में उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, दुश्चरित्र के ये पाँच आदिनव हैं।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।

สิวถิกสุตฺต

सिवथिक सुत्त

ปุ – ตตฺเถว [Pg.274] อาวุโส นวมํ สิวถิกสุตฺตํ ภควตา กถํ ภาสิตํ.

पू – आयुष्मान्, वहीं पर भगवान द्वारा नवाँ सिवथिक सुत्त किस प्रकार कहा गया है?

วิ – ตตฺเถว [Pg.275] ภนฺเต นวมํ สิวถิกสุตฺตํ ‘‘ปญฺจิเม ภิกฺขเว อาทีนวา สิวถิกาย. กตเม ปญฺจ, อสุจิ, ทุคฺคนฺธา, สปฺปฏิภยา, วาฬานํ อมนุสฺสานํ อาวาโส, พหุโน ชนสฺส อาโรทนา. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ อาทีนวา สิวถิกายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

वि – भन्ते, वहीं पर नवाँ सिवथिक सुत्त [इस प्रकार है]— 'भिक्षुओं, श्मशान (सिवथिका) के ये पाँच आदिनव हैं। कौन से पाँच? वह अशुचि है, दुर्गन्धयुक्त है, सप्रतिभय (भयपूर्ण) है, हिंसक पशुओं और अमनुष्यों का आवास है, और बहुत से लोगों के रोने का स्थान है। भिक्षुओं, श्मशान के ये पाँच आदिनव हैं।' भन्ते, भगवान द्वारा इस प्रकार आदि कहा गया है।