Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

สุตฺตนฺตปิฏก

สุตตันตปิฎก

สํยุตฺตนิกาเย

ในสังยุตตนิกาย

สคาถาวคฺคปาฬิ

สคาถวรรคปาฬิ

สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา

การถามตอบในการสังคายนา

ปุจฺฉา – ปฐมมหาสํคีติกาเล [Pg.1] อาวุโส ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา โปราณสํคีติการา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สํคายนฺตา ทีฆนิกายญฺจ มชฺฌิมนิกายญฺจ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ กึนาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในกาลแห่งปฐมมหาสังคายนา พระมหาเถระผู้ประเสริฐมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้รวบรวมพระธรรม ผู้ทำสังคายนาแต่โบราณ ได้สังคายนาพระวินัยปิฎกก่อนแล้ว หลังจากนั้น เมื่อสังคายนาพระสุตตันตปิฎก ได้สังคายนาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกายแล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระธรรมชื่ออะไร?

วิสฺสชฺชนา – ปฐมมหาสํคีติกาเล ภนฺเต ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย โปราณเถรวรา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สํคายนฺตา ทีฆนิกายญฺจ มชฺฌิมนิกายญฺจ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ สตฺตหิ จ สุตฺตสหสฺเสหิ สตฺตหิ จ สุตฺตสเตหิ ทฺวาสฏฺฐิยา จ สุตฺเตหิ ปฏิมณฺฑิตํ ภาณวารสตปริมาณํ สํยุตฺตนิกายํ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในกาลแห่งปฐมมหาสังคายนา พระมหาเถระผู้ประเสริฐแต่โบราณ มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้รวบรวมพระธรรม ได้สังคายนาพระวินัยปิฎกก่อนแล้ว หลังจากนั้น เมื่อสังคายนาพระสุตตันตปิฎก ได้สังคายนาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกายแล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระธรรมชื่อสังยุตตนิกาย อันประดับด้วยพระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีประมาณ ๑๐๐ ภาณวาร

ปุจฺฉา – สํยุตฺตนิกาเย [Pg.2] จ อาวุโส สคาถาวคฺโค นิทานวคฺโค ขนฺธวคฺโค สฬายตนวคฺโค มหาวคฺโคติ ปญฺจสํยุตฺตปฺปกรณานิ, เตสุ ปฐมํ กตรํ สํยุตฺตปฺปกรณํ เต สํคายึสุ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในสังยุตตนิกาย มีสังยุตตปกรณ์ ๕ คือ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธวรรค สฬายตนวรรค และมหาวรรค ในบรรดาสังยุตตปกรณ์เหล่านั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาสังยุตตปกรณ์ไหนก่อน?

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจสุ ภนฺเต สํยุตฺตปฺปกรเณสุ ปฐมํ สคาถาวคฺคสํยุตฺตปฺปกรณํ สํคายึสุ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในบรรดาสังยุตตปกรณ์ ๕ นั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาสคาถวรรคสังยุตตปกรณ์ก่อน

ปุจฺฉา – สคาถาวคฺเคปิ [Pg.3] อาวุโส เทวตาสํยุตฺตาทิวเสน เอกาทสสํยุตฺตานิ, เตสุ ปฐมํ กตรํ สํยุตฺตํ เต สํคายึสุ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ แม้ในสคาถวรรค มีสังยุตต์ ๑๑ โดยเป็นต้นว่า เทวตาสังยุตต์ ในบรรดาสังยุตต์เหล่านั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาสังยุตต์ไหนก่อน?

วิสฺสชฺชนา – เอกาทสสุ ภนฺเต สํยุตฺเตสุ ปฐมํ เทวตาสํยุตฺตํ สํคายึสุ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในบรรดาสังยุตต์ ๑๑ นั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาเทวตาสังยุตต์ก่อน

ปุจฺฉา – เทวตาสํยุตฺเตปิ อาวุโส นฬวคฺคาทโย อฏฺฐ วคฺคา, โอฆตรณสุตฺตาทีนิ จ เอกาสีติ สุตฺตานิ, เตสุ ปฐมํ กตรํ วคฺคํ กตรญฺจ สุตฺตํ สคายึสุ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ แม้ในเทวตาสังยุตต์ มีวรรค ๘ โดยเป็นต้นว่า นฬวรรค และมีพระสูตร ๘๑ สูตร โดยเป็นต้นว่า โอฆตรณสูตร ในบรรดาวรรคเหล่านั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาวรรคไหนก่อน และพระสูตรไหนก่อน?

วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐสุ ภนฺเต วคฺเคสุ ปฐมํ นฬวคฺคํ เอกาสีติยา จ สุตฺเตสุ ปฐมํ โอฆตรณสุตฺตํ สํคายึสุ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในบรรดาวรรค ๘ นั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนา นฬวรรคก่อน และในบรรดาพระสูตร ๘๑ สูตรนั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาโอฆตรณสูตรก่อน

สาธุ [Pg.4] สาธุ อาวุโส, มยมฺปิ ทานิ ตโตเยว ปฏฺฐาย สํคีติปุพฺพงฺคมานิ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนกิจฺจานิ อาวหิตุํ สมารภาร.

สาธุ สาธุ ท่านผู้มีอายุ บัดนี้ แม้พวกเราก็จักเริ่มนำกิจคือการถามตอบอันเป็นเบื้องต้นแห่งการสังคายนา ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป

เทวตาสํยุตฺต

เทวตาสังยุตต์

โอฆตรณสุตฺต

โอฆตรณสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน โอฆตรณสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ โอฆตรณสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กถํ นุ ตฺวํ มาริส โอฆมตรี’’ติ,

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระสูตรนั้น ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะอันงดงามยิ่ง ทำให้พระเชตวันสว่างไสวไปทั่วทั้งสิ้น ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์นั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ ท่านข้ามโอฆะได้อย่างไรหนอ?’

ตสฺมึ [Pg.5] ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อปติฏฺฐํ ขฺวาหํ อาวุโส อนายูหํ โอฆมตรึ’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราไม่พักอยู่ ไม่เพียรอยู่ จึงข้ามโอฆะได้’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อย่างนี้

อจฺเจนฺติสุตฺต

อัจเจนติสูตร

ปุจฺฉา – อจฺเจนฺติสุตฺตํ [Pg.8] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ อัจเจนติสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ–

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระสูตรนั้น ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า–

‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย,วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ,เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน,ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานี’’ติ–

‘กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปโดยลำดับ ผู้เห็นภัยในการตายนั้น พึงทำบุญอันนำสุขมาให้’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ –

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น–

‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย,วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ,เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน,โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข’’ติ –

‘กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปโดยลำดับ ผู้เห็นภัยในการตายนั้น ผู้มุ่งความสงบ พึงละอามิสในโลกเสีย’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อย่างนี้

สตฺติสุตฺต

สัตติสูตร

ปุจฺฉา – สตฺติสุตฺตํ [Pg.10] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ สัตติสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ–

‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ–

‘ภิกษุพึงเที่ยวไปอย่างมีสติ เพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทงที่ศีรษะ ถูกไฟไหม้อยู่ฉะนั้น’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

สตฺติยา [Pg.11] วิย โอมฏฺโฐ ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

สกฺกายทิฏฺฐิปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ;

ภิกษุผู้มีสติ พึงประพฤติเพื่อละสักกายทิฏฐิ เหมือนถูกแทงด้วยหอก เหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะฉะนั้น

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้แล

สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก;

กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช –

ภิกษุผู้มีสติ พึงประพฤติเพื่อละกามราคะ เหมือนถูกแทงด้วยหอก เหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะฉะนั้น

สตฺติยา [Pg.12] วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก,สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช –

ชฏาสุตฺต

ชฏาสูตร

ปุจฺฉา – ชฏาสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ชฏาสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภวคนฺตํ เอตทโวจ–

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘อนฺโต ชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา;

ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามิ, โก อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ–

ชฏาภายใน ชฏาภายนอก หมู่สัตว์พัวพันด้วยชฏา ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์นั้น ใครเล่าจะแก้ชฏานี้ได้

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ –

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ.

นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล เจริญจิตและปัญญา ภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญาเครื่องรักษาตน ภิกษุนั้นแลพึงแก้ชฏานี้ได้

เยสํ [Pg.13] ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

ขีณาสวา อรหนฺโต, เตสํ วิชฏิตา ชฏาติ;

กามราคะ โทสะ และอวิชชา ของชนเหล่าใด อันสำรอกออกแล้ว พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ชฏาของชนเหล่านั้น อันแก้แล้ว

เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

สีเล [Pg.14] ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ–

เยสํ ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

ขีณาสวา อรหนฺโต, เตสํ วิชฏิตา ชฏา–

ยตฺถ [Pg.15] นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

ปฏิฆํ รูปสญฺญา จ, เอตฺเถสา ฉิชฺชเต ชฏา.

นามและรูปย่อมดับไปไม่เหลือในที่ใด ปฏิฆะและรูปสัญญา ชฏานี้ย่อมขาดในที่นั้น

อจฺฉราสุตฺต

อัจฉราสูตร

ปุจฺฉา – อจฺฉราสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ อัจฉราสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต เทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ–

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวบุตรองค์หนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวบุตรองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘อจฺฉราคณสงฺฆฏฺฐํ, ปิสาจ คณเสวิตํ;

วนนฺตํ โมหนํ นาม, กถํ ยาตฺรา ภวิสฺสตี’’ติ.

ป่าอันเป็นที่ลุ่มหลงชื่อว่าโมหนะ อันหมู่แห่งนางอัปสรกึกก้องแล้ว อันหมู่แห่งปีศาจอาศัยอยู่ การเดินทางจะพึงมีได้อย่างไร

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

‘‘อุชุโก นาม โส มคฺโค, อภยา นาม สา ทิสา,รโถ อกูชโน นาม, ธมฺมจกฺเกหิ สํยุโต.

หนทางนั้นชื่อว่าอุชุกะ ทิศนั้นชื่อว่าอภยา รถชื่อว่าอกูชน ประกอบด้วยล้อคือธรรม

หิรี [Pg.16] ตสฺส อปาลมฺโพ, สตฺยสฺส ปริวารณํ;

ธมฺมาหํ สารถึ พฺรูมิ, สมฺมาทิฏฺฐิ ปุเรชวํ.

หิริเป็นเครื่องค้ำจุนของรถนั้น สติเป็นเครื่องแวดล้อม เรากล่าวธรรมว่าเป็นสารถี สัมมาทิฏฐิเป็นเครื่องนำหน้า

ยสฺส เอตาทิสํ ยานํ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา;

ส เว เอเตน ยาเนน, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก’’ติ.

ยานเช่นนี้ของหญิงหรือชายใด ผู้นั้นแลย่อมเข้าถึงใกล้พระนิพพานด้วยยานนั้น

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้แล

อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐํ[Pg.17], ปิสาจคณเสวิตํ;

วนนฺตํ โมหนํ นาม, กถํ ยาตฺรา ภวิสฺสติ–

ชราสุตฺต

ชราสูตร

ปุจฺฉา – ชราสุตฺตํ [Pg.19] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ชราสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

‘‘กึ สุ ยาว ชรา สาธุ, กึ สุ สาธุ ปติฏฺฐิตํ;

กึ สุ นรานํ รตนํ, กึ สุ โจเรหิ ทูหร’’นฺติ.

อะไรหนอดีจนถึงชรา อะไรหนอตั้งมั่นดี อะไรหนอเป็นรัตนะของนรชน อะไรหนอที่โจรนำไปไม่ได้

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น—

‘‘สีลํ ยาว ชรา สาธุ, สทฺธา สาธุ ปติฏฺฐิตา;

ปญฺญา นรานํ รตนํ, ปุญฺญํ โจเรหิ ทูหร’’นฺติ.

‘ศีลยังประโยชน์ให้สำเร็จจนถึงชรา ศรัทธาตั้งมั่นแล้วยังประโยชน์ให้สำเร็จ ปัญญาเป็นรัตนะของนรชน บุญอันโจรลักไปได้ยาก’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล.

กึ สุ ยาว ชรา สาธุ.

อะไรหนอดีงามจนถึงความแก่?

กึ สุ สาธุ ปติฏฺฐิตํ.

อะไรหนอตั้งมั่นดีแล้วจึงดี?

กึ [Pg.20] สุ นรานํ รตนํ.

อะไรหนอเป็นรัตนะของนรชน?

กึ สุ โจเรหิ ทูหรํ.

อะไรหนออันโจรลักไปได้ยาก?

เทวปุตฺตสํยุตฺต

เทวปุตตสังยุต

สุพฺรหฺมสุตฺต

สุพรหมสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สุพฺรหฺมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กตญฺจ ภาสิตํ. กีทิโส จ ตตฺถ ธมฺมปฏิคฺคาหกสฺส ธมฺมสฺสวนานิสํโส อธิคโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สุพรหมสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และทรงกระทำ (ปรารภ) ตรัสไว้อย่างไร? และอานิสงส์แห่งการฟังธรรมที่ผู้รับธรรมได้รับในที่นั้นเป็นอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.21] ภนฺเต สุพฺรหฺมเทวปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. สุพฺรหฺมา ภนฺเต เทวปุตฺโต มรณภยภีโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ–

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสสุพรหมสูตรนั้นที่กรุงราชคฤห์ ปรารภสุพรหมเทวบุตร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สุพรหมเทวบุตรผู้หวาดกลัวต่อภัยคือความตาย ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า—

‘‘นิจฺจํ อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน;

อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ;

สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺตํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ–

‘จิตนี้หวาดสะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในเรื่องที่ยังไม่เกิดขึ้น และในเรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดสะดุ้งมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดสะดุ้งนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น—

‘‘นาญฺญตฺร โพชฺชา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา;

นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณิน’’นฺติ.

‘เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากปัญญา ตบะ ความสำรวมอินทรีย์ และการสละวางทุกสิ่ง’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. เทสนาปริโยสาเน จ ภนฺเต สุพฺรหฺมสฺส เทวปุตฺตสฺส ตสฺมึเยว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ, ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อจบพระธรรมเทศนา ดวงตาเห็นธรรมปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่สุพรหมเทวบุตรในอาสนะนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา’

นิจฺจํ [Pg.22] อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน;

อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ;

สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺต, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต-หุ–

นาญฺญตฺร [Pg.23] โพชฺชา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา;

นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณินํ–

‘เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากปัญญา ตบะ ความสำรวมอินทรีย์ และการสละวางทุกสิ่ง’—

โรหิตสฺสสุตฺต

โรหิตัสสสูตร

ปุจฺฉา – โรหิตสฺสสุตฺตํ [Pg.24] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ โรหิตัสสสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต โรหิตสฺสํ เทวปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. โรหิตสฺโส ภนฺเต เทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ยตฺถ นุ โข ภนฺเต น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, สกฺกา นุ โข โส ภนฺเต คมเนน โลกสฺส อนฺโต ญาตุํ วา ทฏฺฐุํ วา ปาปุณิตุํ วา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, นาหํ ตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ อฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสโรหิตัสสสูตรนั้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภโรหิตัสสเทวบุตร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โรหิตัสสเทวบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ใดไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ ที่สุดแห่งโลกนั้น อันบุคคลพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงถึงด้วยการเดินทางได้หรือหนอ?’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุ ที่ใดไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ เราไม่กล่าวว่าที่สุดแห่งโลกนั้น อันบุคคลพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงถึงด้วยการเดินทางได้’

โกสลสํยุตฺต

โกสลสังยุต

ทหรสุตฺต

ทหรสูตร

ปุจฺฉา – ทหรสุตฺตํ [Pg.26] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทหรสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ภวมฺปิ โน โคตโม ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปฏิชานาตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยญฺหิ ตํ มหาราช สมฺมา วทมาโนวเทยฺย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ[Pg.27], มเมว ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสทหรสูตรนั้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ทรงปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระโคดมก็ทรงปฏิญาณว่า “เราเป็นผู้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม”’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ดูกรมหาบพิตร ผู้ใดกล่าวโดยชอบว่า “เราเป็นผู้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม” ผู้นั้นพึงกล่าวถึงเราโดยชอบ’

ตสฺมา [Pg.29] หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน;

ภุชงฺคมํ ปาวกญฺจ, ขตฺติยญฺจ ยสสฺสินํ;

ภิกฺขุญฺจ สีลสมฺปนฺนํ, สมฺมเทว สมาจเร–

เพราะเหตุนั้นแล บุคคลผู้เป็นบัณฑิต เมื่อพิจารณาเห็นประโยชน์ของตน พึงประพฤติปฏิบัติให้ชอบต่องู ไฟ กษัตริย์ผู้มียศ และภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล—

อตฺตรกฺขิตสุตฺต

อัตตรักขิตสูตร

ปุจฺฉา – อตฺตรกฺขิตสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อัตตรักขิตสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิธ มยฺหํ ภนฺเต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส [Pg.30] เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาที’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควา จ ภนฺเต เอวเมตํ มหาราช เอวเมตํ มหาราชาติ เอวมาทินา วิภชิตฺวา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอัตตรักขิตสูตรนั้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลถ้อยคำมีประมาณเท่านี้เป็นต้นว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ความรำพึงในใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแล้ว’ และข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสจำแนกด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร’

กาเยน [Pg.32] สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร;

มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ, สพฺพตฺถ สํวโร;

สพฺพตฺถ สํวุโต ลชฺชี, รกฺขิโตติ ปวุจฺจติ.

การสำรวมทางกายเป็นการดี การสำรวมทางวาจาเป็นการดี การสำรวมทางใจเป็นการดี การสำรวมในที่ทั้งปวงเป็นการดี ผู้สำรวมในที่ทั้งปวง มีความละอาย ย่อมได้รับนามว่า ผู้คุ้มครองตน

อปฺปกสุตฺต

อัปปกสูตร

ปุจฺฉา – อปฺปกสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสอัปปกสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิธ มยฺหํ ภนฺเต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ อปฺปกา เต สตฺตา โลกสฺมึ, เย อุฬาเร อุฬาเร โภเค ลภิตฺวา น เจว มชฺชนฺติ น จ ปมชฺชนฺติ, น จ กาเมสุ เคธํ อาปชฺชนฺตี’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘เอวเมตํ มหาราช เอวเมตํ มหาราชา’’ติ เอวมาทินา อปฺปกสุตฺตํ ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ตรัสคำมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อหม่อมฉันหลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ได้มีความรำพึงในใจอย่างนี้ว่า สัตว์เหล่านั้นมีน้อยในโลก ที่ได้โภคะอันโอฬารแล้ว ไม่มัวเมา ไม่ประมาท และไม่ติดข้องในกามทั้งหลาย’ ดังนี้ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอัปปกสูตร โดยมีคำว่า ‘เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร’ ดังนี้เป็นต้น

มลฺลิกาสุตฺต

มัลลิกาสูตร

ปุจฺฉา – มลฺลิกาสุตฺตํ [Pg.34] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสมัลลิกาสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล มลฺลิกํ เทวึ เอตทโวจ ‘‘อตฺถิ นุ โข เต มลฺลิเก โกจญฺโญ อตฺตนา ปิยตโร’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สพฺพาทิสา อนุปริคมฺม เจตสาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสกับพระเทวีมัลลิกาว่า ‘มัลลิกา เธอมีใครอื่นที่รักยิ่งกว่าตนบ้างไหม’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสในเรื่องนั้น โดยมีคำว่า ‘เที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจ’ ดังนี้เป็นต้น

สพฺพา [Pg.35] ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา, เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ. เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ, ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม–

เที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจ ไม่พบใครที่รักยิ่งกว่าตนในที่ไหนเลย สัตว์อื่นก็รักตนเช่นกัน เพราะฉะนั้น ผู้รักตนไม่ควรเบียดเบียนผู้อื่น

สตฺตชฏิลสุตฺต

สัตตชฎิลสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.36] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สตฺตชฏิลสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสสัตตชฎิลสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล อจิรปกฺกนฺเตสุ สตฺตสุ จ ชฏิเลสุ สตฺตสุ จ นิคณฺเฐสุ สตฺตสุ จ อเจลเกสุ สตฺตสุ จ เอกสาฏเกสุ สตฺตสุ จ ปริพฺพาชเกสุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘เย เต ภนฺเต โลเก อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, เอเต เตสํ อญฺญตรา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ทุชฺชานํ โข เอตํ มหาราช ตยา คิหินา กามโภคินา ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺเตน กาสิณจนฺทนํ ปจฺจนุโภนฺเตน มาลาคนฺธวิเลปนํ ธารยนฺเตน ชาตรูปรชตํ สาทิยนฺเตน ‘‘อิเม วา อรหนฺโต, อิเม วา อรหตฺตมคฺคํ สมาปนฺนา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศล เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในขณะที่ชฎิล ๗ คน นิครนถ์ ๗ คน อเจลกะ ๗ คน เอกสาฏก ๗ คน และปริพาชก ๗ คน เพิ่งหลีกไปไม่นาน ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว ทรงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ตรัสกับพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บรรดาพระอรหันต์หรือผู้บรรลุอรหัตตมรรคในโลก ชนเหล่านี้เป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์เหล่านั้นหรือไม่’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสในเรื่องนั้น โดยมีคำว่า ‘มหาบพิตร เป็นการยากที่มหาบพิตรผู้เป็นคฤหัสถ์ ผู้บริโภคกาม ผู้ครองเรือนอันเบียดเสียดด้วยบุตร ผู้ใช้กาสิกจันทน์ ผู้ทรงมาลัย ของหอม และเครื่องลูบไล้ ผู้ยินดีทองและเงิน จะพึงรู้ว่า ‘ชนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ หรือชนเหล่านี้บรรลุอรหัตตมรรค’ ดังนี้เป็นต้น

น [Pg.40] วณฺณรูเปน นโร สุชาโน, น วิสฺสเส อิตฺตรทสฺสเนน;

สุสญฺญตานญฺหิ วิยญฺชเนน, อสญฺญตา โลกมิมํ จรนฺติ.

คนไม่พึงรู้จักได้ด้วยวรรณะและรูป ไม่พึงเชื่อด้วยการเห็นเพียงชั่วคราว เพราะคนผู้ไม่สำรวม ย่อมเที่ยวไปในโลกนี้ ด้วยเครื่องหมายของผู้สำรวมดีแล้ว

ปติรูปโก มตฺติกากุณฺฑโลว, โลหฑฺฒมาโสว สุวณฺณฉนฺโน;

จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา, อนฺโต อสุทฺธา พหิโสภมานา-หู

เหมือนตุ้มหูดินที่ทำเลียนแบบ เหมือนเหรียญโลหะครึ่งมาสกที่หุ้มด้วยทอง คนทั้งหลายแวดล้อมด้วยบริวาร ย่อมเที่ยวไปในโลก ภายในไม่บริสุทธิ์ แต่ภายนอกดูงดงาม

ปญฺจราชสุตฺต

ปัญจราชสูตร

ปุจฺฉา – ปญฺจราชสุตฺตํ [Pg.41] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสปัญจราชสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข ภนฺเต กามานํ อคฺค’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มนาปปริยนฺตํ ขฺวาหํ มหาราช ปญฺจสุ กามคุเณสุ อคฺคนฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสกับพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นยอดของกามทั้งหลาย’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสในเรื่องนั้น โดยมีคำว่า ‘มหาบพิตร อาตมภาพกล่าวว่า ความพอใจเป็นที่สุด เป็นยอดในกามคุณ ๕’ ดังนี้เป็นต้น

อิธ [Pg.42] ภนฺเต อมฺหากํ ปญฺจนฺนํ ราชูนํ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตานํ สมงฺคีภูตานํ ปริจารยมานานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทึ ‘กึ นุ โข กามานํ อคฺค’นฺติ–

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อพวกข้าพระองค์ผู้เป็นพระราชา ๕ พระองค์ ผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ผู้พร้อมเพรียงกัน กำลังบำเรอกันอยู่ ได้เกิดความสนทนากันขึ้นในระหว่างว่า ‘อะไรหนอเป็นยอดของกามทั้งหลาย’

ปทุมํ [Pg.43] ยถา โกกนทํ สุคนฺธํ, ปาโต สิยา ผุลฺลมวีตคนฺธํ. องฺคีรสํ ปสฺส วิโรจมานํ, ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเข–

ดอกบัวโกกนุทมีกลิ่นหอม บานในเวลาเช้า กลิ่นยังไม่จางหายไปฉันใด ท่านจงดูพระอังคีรสผู้รุ่งเรือง เหมือนดวงอาทิตย์ที่แผดแสงอยู่ในอากาศฉันนั้น

ทุติยอปุตฺตกสุตฺต

ทุติยอปุตตกสูตร

ปุจฺฉา – ทุติยอปุตฺตกสุตฺตํ [Pg.44] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสทุติยอปุตตกสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิธ ภนฺเต สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิ คหปติ กาลงฺกโต, ตมหํ อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ ราชนฺเตปุรํ อติหริตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘เอวเมตํ มหาราช, เอวเมตํ มหาราช, ภูตปุพฺพํ โส มหาราช เสฏฺฐิ คหปติ ตคฺครสิขึ นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิปาเทสี’’ติ เอวมาทินา ตสฺส เสฏฺฐิสฺส คหปติสฺส อตีตํ วตฺถุํ อาหริตฺวา ปริโยสาเน จตูหิ คาถาหิ ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ตรัสคำมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เศรษฐีคหบดีในกรุงสาวัตถีได้ทำกาละแล้ว หม่อมฉันได้นำทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตร เข้าสู่พระราชวังแล้วกลับมา’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสโดยมีคำว่า ‘เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร มหาบพิตร เศรษฐีคหบดีนั้นในกาลก่อน ได้ถวายบิณฑบาตแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อตัคครสิขี’ ดังนี้เป็นต้น โดยทรงนำเรื่องอดีตของเศรษฐีคหบดีนั้นมาแสดง และในที่สุดได้ตรัสด้วย ๔ คาถา

ธญฺญํ [Pg.47] ธนํ รชตํ ชาตรูปํ, ปริคฺคหํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ,ทาสา กมฺมกรา เปสฺสา, เย จสฺส อนุชีวิโน.

ข้าวเปลือก ทรัพย์ เงิน ทอง หรือสิ่งของเครื่องปลื้มใจอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ ทาส กรรมกร คนใช้ และชนเหล่าใดที่อาศัยเขาเลี้ยงชีพ

สพฺพํ นาทาย คนฺตพฺพํ, สพฺพํ นิกฺขิปฺปคามินํ;

ยญฺจ กโรติ กาเยน, วาจาย อุทเจตสา.

ทั้งหมดนั้นไม่สามารถนำไปได้ ทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ต้องทิ้งไว้แล้วไป แต่กรรมใดที่บุคคลทำด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจ

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ;

ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี.

กรรมนั้นแลเป็นของเขา เขาย่อมนำกรรมนั้นไป กรรมนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่จากไป

ตสฺมา กเรยฺย กลฺยาณํ, นิจยํ สมฺปรายิกํ;

ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ, ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณินํ –

เพราะฉะนั้น พึงทำกรรมดี อันเป็นที่สั่งสมไว้เพื่อภพหน้า บุญทั้งหลายในโลกหน้า ย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย

มารสํยุตฺต

มารสังยุต

ตโปกมฺมสุตฺต

ตโปกรรมสูตร

ปุจฺฉา – ตโปกมฺมสุตฺตํ [Pg.48] ปนาวุโส ภควตา ชิเนน กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะ ตรัสตโปกรรมสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – อุรุเวลายํ ภนฺเต มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่อุรุเวลา ปรารภมารผู้มีบาป ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กล่าวคาถาขึ้น

‘‘ตโปกมฺมา อปกฺกมฺม, เยน สุชฺฌนฺติ มาณวา;

อสุทฺโธ มญฺญสิ สุทฺโธ, สุทฺธิมคฺคา อปรทฺโธ’’ติ.

‘ท่านละกรรมอันเป็นตบะเสียแล้ว ซึ่งเป็นทางที่มาณพทั้งหลายบริสุทธิ์ ท่านผู้ไม่บริสุทธิ์สำคัญว่าบริสุทธิ์ ท่านพลาดจากมรรคแห่งความบริสุทธิ์แล้ว’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น –

‘‘อนตฺตสํหิตํ ญตฺวา, ยํ กิญฺจิ อมรํ ตปํ;

สพฺพํ นตฺถาวหํ โหติ, ผิยาริตฺตํว ธมฺมนิ;

สีลํ สมาธิ ปญฺญญฺจ, มคฺคํ โพธาย ภาวยํ;

ปตฺโตสฺมิ ปรมํ สุทฺธึ, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ.

‘เรารู้ว่าตบะใดๆ ที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่เป็นอมตะ ตบะทั้งหมดนั้นย่อมไม่นำประโยชน์มาให้ เหมือนพายและหางเสือในเรือ เราเจริญมรรคเพื่อการตรัสรู้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา เราบรรลุความบริสุทธิ์อันสูงสุดแล้ว ดูกรผู้ทำที่สุด เจ้าถูกเรากำจัดแล้ว’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ชิเนน ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะแล้วได้ตรัสอย่างนี้แล.

ตโปกมฺมา [Pg.49] อปกฺกมฺม, เย น สุชฺฌนฺติ มาณวา;

อสุทฺโธ มญฺญสิ สุทฺโธ, สุทฺธิมคฺคา อปรทฺโธ–

ท่านหลีกไปจากตบะกรรม ซึ่งมาณพทั้งหลายย่อมไม่บริสุทธิ์ ท่านผู้ไม่บริสุทธิ์สำคัญว่าบริสุทธิ์ และพลาดจากมรรคแห่งความบริสุทธิ์แล้ว

อนตฺถสํหิตํ [Pg.50] อุตฺวา, ยํกิญฺจิ อมรํ ตปํ;

สพฺพํ นตฺถาวหํ โหติ, ผิยาริตฺตํว ธมฺมนิ;

ตบะที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่เป็นอมตะอย่างใดอย่างหนึ่งที่กล่าวแล้ว ทั้งหมดนั้นย่อมไม่นำประโยชน์มาให้ เหมือนพายและหางเสือในเรือ

หตฺถิราชวณฺณสุตฺต

หัตถิราชวัณณสูตร

ปุจฺฉา – หตฺถิราชวณฺณสุตฺตํ [Pg.51] ปนาวุโส ภวคตา ชิเนน กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ หัตถิราชวัณณสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะแล้ว ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อุรุเวลายํ ภนฺเต มารกํเยว ปาปิมนฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา ภควโต ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่อุรุเวลา ปรารภมารผู้มีบาปนั่นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปใคร่จะให้ความกลัว ความหวาดเสียว และความขนพองสยองเกล้าเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงเนรมิตรูปร่างแห่งพญาช้างใหญ่ แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น –

‘‘สํสรํ ทีฆมทฺธานํ, วณฺณํ กตฺวา สุภาสุภํ;

อลํ เต เตน ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ.

‘ดูกรผู้มีบาป เจ้าท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน กระทำรูปทั้งดีและไม่ดี พอแล้วสำหรับเจ้าด้วยรูปนั้น ดูกรผู้ทำที่สุด เจ้าถูกเรากำจัดแล้ว’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ชิเนน ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะแล้วได้ตรัสอย่างนี้แล.

สํสรํ [Pg.52] ทีฆมทฺธานํ, วณฺณํ กตฺวา สุภาสุภํ,อลํ เต เตน ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก –

ดูกรผู้มีบาป เจ้าท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน กระทำรูปทั้งดีและไม่ดี พอแล้วสำหรับเจ้าด้วยรูปนั้น ดูกรผู้ทำที่สุด เจ้าถูกเรากำจัดแล้ว

ภิกฺขุนีสํยุตฺต

ภิกขุนีสังยุต

อาฬวิกาสุตฺต

อาฬวิกาสูตร

ปุจฺฉา – อิทานิ อาวุโส ภิกฺขุนี สํยุตฺตํ ปุจฺฉามิ, ยํ ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวิกาหิ เถรีหิ อตฺตโน

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ บัดนี้ข้าพเจ้าจะถามภิกขุนีสังยุต ซึ่งพระเถรีผู้เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ได้กล่าวไว้ถึงคุณของตน

จ [Pg.53] พุทฺธสาสนสฺส จ ยถาภูตํ คุณํ ปกาเสตฺวา ภาสิตํ. ตตฺถาวุโส ปฐมํ โปราณเกหิ มหากสฺสปาทีหิ ธมฺมสํคาหเกหิ เถรวเรหิ สํคีตํ อาฬวิกาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

และประกาศคุณของพระพุทธศาสนาตามความเป็นจริง ดูกรท่านผู้มีอายุ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อาฬวิกาสูตรที่พระเถระผู้ประเสริฐ มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้เป็นสูตรแรกนั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ อาฬวิกาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา อาฬวิกาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม วิเวกมฺหา จาเวตุกาโม อาฬวิกํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ–

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีอาฬวิกากล่าวที่กรุงสาวัตถี ปรารภมารผู้มีบาป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปใคร่จะให้ความกลัว ความหวาดเสียว และความขนพองสยองเกล้าเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีอาฬวิกา และใคร่จะให้เคลื่อนไปจากความสงัด จึงได้กล่าวกับภิกษุณีอาฬวิกาด้วยคาถาว่า

‘‘นตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, กึ วิเวเกน กาหสิ;

ภุญฺชสฺส กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ.

‘ไม่มีการออกไปจากโลก เจ้าจะทำอะไรด้วยความสงัด จงเสวยกามารมณ์เถิด อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลังเลย’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น –

‘‘อตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, ปญฺญาย เม สุผุสฺสิตํ;

ปมตฺตพนฺธุ ปาปิม, น ตฺวํ ชานาสิ ตํ ปทํ;

สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรหิ มยฺห สา อหู’’ติ.

‘มีการออกไปจากโลก อันข้าพเจ้าแทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ดูกรผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งความประมาท ผู้มีบาป เจ้าไม่รู้ซึ่งบทนั้น กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว ขันธ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเขียงสับ กามารมณ์ใดที่เจ้ากล่าว ความไม่ยินดีในกามารมณ์นั้นได้มีแก่ข้าพเจ้าแล้ว’

เอวํ โข ภนฺเต อาฬวิกาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีอาฬวิกาได้กล่าวอย่างนี้แล.

นตฺถิ [Pg.54] นิสฺสรณํ โลเก, กึ วิเวเกน กาหสิ;

ภุญฺชสฺสุ กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี-หุ–

ไม่มีการออกไปจากโลก เจ้าจะทำอะไรด้วยความสงัด จงเสวยกามารมณ์เถิด อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลังเลย –

อตฺถิ [Pg.55] นิสฺสรณํ โลเก, ปญฺญาย เม สุผุสฺสิตํ;

ปมตฺตพนฺธุ ปาปิม, น ตฺวํ ชานาสิ ตํ ปทํ.

มีการออกไปจากโลก อันข้าพเจ้าแทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ดูกรผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งความประมาท ผู้มีบาป เจ้าไม่รู้ซึ่งบทนั้น

สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา;

ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรติ มยฺห สา อหุ–

กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว ขันธ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเขียงสับ กามารมณ์ใดที่เจ้ากล่าว ความไม่ยินดีในกามารมณ์นั้นได้มีแก่ข้าพเจ้าแล้ว –

โสมาสุตฺต

โสมาสูตร

ปุจฺฉา – โสมาสุตฺตํ [Pg.56] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ โสมาสูตรนี้ กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อนฺธวเน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ โสมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา โสมาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม โสมํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีโสมากล่าวที่ป่าอันธวันในกรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภมารผู้มีบาป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปใคร่จะให้ความกลัว ความหวาดเสียว และความขนพองสยองเกล้าเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีโสมา และใคร่จะให้เคลื่อนไปจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับภิกษุณีโสมาด้วยคาถาว่า

‘‘ยํ ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพํ, ฐานํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย, สกฺกา ปปฺโปตุมิตฺถิยา’’ติ.

‘‘สถานที่ใดนั้นอันฤๅษีทั้งหลายพึงบรรลุ เป็นสถานที่อันบุคคลบรรลุได้ยาก สถานที่นั้นอันหญิงไม่อาจบรรลุได้ด้วยปัญญาเพียงสององคุลี’’.

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น –

‘‘อิตฺถิภาโว กึ กยิรา, จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเต;

ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหิ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต;

ยสฺส นูน สิยา เอวํ, อิตฺถาหํ ปุริโสติ วา;

กิญฺจิ วา ปน อญฺญสฺมิ, ตํ มาโร วตฺตุมรหตี’’ติ.

‘‘ความเป็นหญิงจะทำอะไรได้ เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อญาณกำลังเป็นไปอยู่ ของผู้เห็นธรรมโดยชอบ ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นหญิง’ หรือ ‘เราเป็นชาย’ หรือเป็นอย่างอื่นใด มารนั้นพึงกล่าวได้’’.

เอวํ โข ภนฺเต โสมาย ภิกฺขุนิยา อริยสาวิกาย ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีโสมาผู้เป็นอริยสาวิกาได้กล่าวอย่างนี้แล.

ยํ [Pg.57] ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพํ, ฐานํ ทุรภิสมฺภวํ;

น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย, สกฺกา ปปฺโปตุมิตฺถิยา–

สถานที่ใดนั้นอันฤๅษีทั้งหลายพึงบรรลุ เป็นสถานที่อันบุคคลบรรลุได้ยาก สถานที่นั้นอันหญิงไม่อาจบรรลุได้ด้วยปัญญาเพียงสององคุลี –

อิตฺถิ [Pg.58] ภาโว กึ กยิรา, จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเต;

ญาณมฺหิ วตฺต มานมฺหิ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

ความเป็นหญิงจะทำอะไรได้ ในเมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อญาณกำลังเป็นไปอยู่ เห็นธรรมโดยชอบ

ยสฺส นูน สิยา เอวํ, อิตฺถาหํ ปุริโสติ วา;

กิญฺจิ วา ปน อญฺญสฺมิ, ตํ มาโร วตฺตุมรหติ.

ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เราเป็นหญิง' หรือ 'เราเป็นชาย' หรือ 'เราเป็นอะไรอื่น' มารย่อมควรพูดกับผู้นั้นได้

กิสาโคตมีสุตฺต

กีสาโคตมีสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.59] กิสาโคตมีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ กีสาโคตมีสูตรนั้น พระเถระผู้ทำสังคายนาได้กล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อนฺธวเน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ กิสาโคตมิยา ภิกฺขุนิยา เถริยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา กิสาโคตมิยา ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม กิสาโคตมึ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ–

ตอบ – ท่านผู้เจริญ กีสาโคตมีสูตรนั้น พระเถรีภิกษุณีกีสาโคตมีกล่าวไว้ที่ป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภมารผู้มีบาป ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นประสงค์จะยังภิกษุณีกีสาโคตมีให้เกิดความกลัว ความขนพองสยองเกล้า และประสงค์จะให้เคลื่อนจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับภิกษุณีกีสาโคตมีด้วยคาถาว่า–

‘‘กึ นุ ตฺวํ มตปุตฺตาว, เอกมาสิ รุทมฺมุขี;

วนมชฺฌคตา เอกา, ปุริสํ นุ คเวสสี’’ติ.

‘‘เธอเป็นผู้มีบุตรตายแล้วหรือ จึงนั่งอยู่ผู้เดียว มีหน้าเศร้าหมอง อยู่ในท่ามกลางป่าผู้เดียว เธอแสวงหาบุรุษอยู่หรือ’’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น–

อจฺจนฺตํ มตปุตฺตามฺหิ, ปุริสา เอกทนฺติกา;

น โสจามิ น โรทามิ, น ตํ ภายามิ อาวุโส.

‘‘ข้าพเจ้ามีบุตรตายแล้วอย่างยิ่ง บุรุษทั้งหลายมีฟันซี่เดียว ข้าพเจ้าไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่กลัวท่าน’’

สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, วิหรามิ อนาสวา’’ติ.

‘‘ความเพลินในอารมณ์ทั้งปวง ข้าพเจ้ากำจัดเสียแล้ว กองแห่งความมืด ข้าพเจ้าทำลายแล้ว ข้าพเจ้าชนะกองทัพแห่งมัจจุแล้ว อยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ’’

เอวํ โข ภนฺเต กิสาโคตมิยา ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีกีสาโคตมีได้กล่าวไว้ดังนี้แล

กึ [Pg.60] นุ ตฺวํ มตปุตฺตาว, เอกมาสิ รุทมฺมุขี;

วนมชฺฌคตา เอกา, ปุริสํ นุ คเสสสิ-หุ–

อจฺจนฺตํ มตปุตฺตามฺหิ, ปุริสา เอตทนฺติกา;

น โสจามิ น โรทามิ, น ตํ ภายามิ อาวุโส.

‘‘ข้าพเจ้ามีบุตรตายแล้วอย่างยิ่ง บุรุษทั้งหลายมีที่สุดลงเพียงเท่านี้ ข้าพเจ้าไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่กลัวท่าน’’

สพฺพตฺถ [Pg.61] วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต;

เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, วิหรามิ อนาสวา.

ความเพลินในอารมณ์ทั้งปวง ข้าพเจ้ากำจัดเสียแล้ว กองแห่งความมืด ข้าพเจ้าทำลายแล้ว ข้าพเจ้าชนะกองทัพแห่งมัจจุแล้ว อยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ

อุปฺปลวณฺณาสุตฺต

อุบลวรรณาเถรีสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส โปราเณหิ สํคีติการมหาเถรวเรหิ สํคีตํ อุปฺปลวณฺณสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ อุบลวรรณาเถรีสูตรที่พระมหาเถระผู้ทำสังคายนาในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ กล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อนฺธวเน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ อุปฺปลวณฺณาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา อุปฺปลวณฺณาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม อุปฺปลวณฺณํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ–

ตอบ – ท่านผู้เจริญ อุบลวรรณาเถรีสูตรนั้น ภิกษุณีอุบลวรรณาได้กล่าวไว้ที่ป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภมารผู้มีบาป ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นประสงค์จะยังภิกษุณีอุบลวรรณาให้เกิดความกลัว ความขนพองสยองเกล้า และประสงค์จะให้เคลื่อนจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับภิกษุณีอุบลวรรณาด้วยคาถาว่า–

‘‘สุปุปฺผิตคฺคํ [Pg.62] อุปคมฺม ภิกฺขุนิ, เอกา ตุวํ ติฏฺฐสิ สาลมูเล. น จตฺถิ เต ทุติยา วณฺณธาตุ, พาเล น ตฺวํ ภายสิ ธุตฺตกาน’’นฺติ.

‘‘ภิกษุณี เธอผู้เดียวมายืนอยู่ ณ โคนต้นสาละที่มีปลายดอกบานสะพรั่ง เธอไม่มีเพื่อนสองเลยนะ แม่คนโง่ เธอไม่กลัวพวกอันธพาลหรือ’’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น–

‘‘สตํ สหสฺสานิปิ ธุตฺตกานํ,อิธาคตา ตาทิสกา ภเวยฺยุํ;

โลมํ น อิญฺชามิ น สนฺตสามิ,น มาร ภายามิ ตเมกิกาปิ.

‘‘แม้พวกอันธพาลเป็นแสนคน พึงมาที่นี่เช่นนั้น ข้าพเจ้าก็ไม่หวั่นไหว ไม่สะดุ้งกลัว มาร ข้าพเจ้าไม่กลัวท่านเลย แม้ผู้เดียว’’

เอสา อนฺตรธายามิ, กุจฺฉึ วา ปวิสามิ เต;

ปขุมนฺตริกายมฺปิ, ติฏฺฐนฺตึ มํ น ทกฺขสิ.

‘‘ข้าพเจ้าจะหายตัวไป หรือจะเข้าไปในท้องของท่าน ท่านจะไม่เห็นข้าพเจ้าผู้ยืนอยู่แม้ในระหว่างขนตา’’

จิตฺตสฺมึ วสีภูตามฺหิ, อิทฺธิปาทา สุภาวิตา;

สพฺพพนฺธนมุตฺตามฺหิ, น ตํ ภายามิ อาวุโส’’ติ.

‘‘ข้าพเจ้าเป็นผู้มีจิตอันควบคุมได้แล้ว อิทธิบาททั้งหลายข้าพเจ้าอบรมดีแล้ว ข้าพเจ้าพ้นจากเครื่องผูกทั้งปวงแล้ว ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่กลัวท่าน’’

เอวํ โข ภนฺเต อุปฺปลวณฺณาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีอุบลวรรณาได้กล่าวไว้ดังนี้แล

จาลาสุตฺต

จาลาสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.64] จาลาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ จาลาสูตรนั้น กล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนฺธวเน มารํเยว ปาปิมนฺตํ อารพฺภ จาลาย ภิกฺขุนิยา อริยสาวิกาย ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา จาลํ ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘กึ นุ ตฺวํ ภิกฺขุนิ น โรเจสี’’ติ. ชาตึ ขฺวาหํ อาวุโส น โรเจมี’’ติ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ จาลาสูตรนั้น อริยสาวิกาภิกษุณีจาลาได้กล่าวไว้ที่ป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ปรารภมารผู้มีบาปนั่นเอง ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นเข้าไปหาภิกษุณีจาลาแล้วได้กล่าวว่า ‘‘ภิกษุณี เธอไม่ชอบอะไรหรือ’’ ภิกษุณีจาลาตอบว่า ‘‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่ชอบการเกิด’’

กึ นุ ชาตึ น โรเจสิ, ชาโต กามานิ ภุญฺชติ;

โก นุ ตํ อิทมาทปยิ, ชาตึ มา โรจ ภิกฺขุนีติ.

‘‘เธอไม่ชอบการเกิดหรือ ผู้เกิดแล้วย่อมบริโภคกาม ใครหนอชักชวนเธอในเรื่องนี้ว่า ‘ภิกษุณี เธออย่าชอบการเกิดเลย’’’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น–

ชาตสฺส มรณํ โหติ, ชาโต ทุกฺขานิ ผุสฺสติ;

พนฺธํ วธํ ปริกฺเลสํ, ตสฺมา ชาตึ น โรจเย.

‘‘ผู้เกิดแล้วย่อมมีความตาย ผู้เกิดแล้วย่อมประสบทุกข์ การจองจำ การประหาร และความเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ชอบการเกิด’’

พุทฺโธ ธมฺมมเทเสสิ, ชาติยา สมติกฺกมํ;

สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, โส มํ สจฺเจ นิเวสยิ.

‘‘พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อก้าวล่วงการเกิด เพื่อละทุกข์ทั้งปวง พระองค์นั้นทรงให้ข้าพเจ้าตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ’’

เย จ รูปูปคา สตฺตา, เย จ อรูปฏฺฐายิโน;

นิโรธํ อปฺปชานนฺตา, อาคนฺตาโร ปุนพฺภวนฺติ.

‘‘สัตว์ทั้งหลายที่เข้าถึงรูปภพ และสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในอรูปภพ ผู้ไม่รู้แจ้งนิโรธ ย่อมกลับมาเกิดอีก’’

เอวํ โข ภนฺเต จาลาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีชื่อจาลาได้กล่าวอย่างนี้แล

กึ [Pg.65] นุ ชาตึ น โรเจสิ, ชาโต กามานิ ภุญฺชติ;

โก นุ ตํ อิทมาทปยิ, ชาตึ มา โรจ ภิกฺขุนี.

เธอไม่ชอบการเกิดหรือ ผู้เกิดย่อมบริโภคกาม ใครหนอชักชวนเธอในเรื่องนี้ว่า ‘ภิกษุณี เธออย่าชอบการเกิดเลย’

ชาตสฺส [Pg.66] มรณํ โหติ, ชาโต ทุกฺขานิ ผุสฺสติ;

พนฺธํ วธํ ปริกฺเลสํ, ตสฺมา ชาตึ น โรจเย.

ผู้เกิดแล้วย่อมมีความตาย ผู้เกิดแล้วย่อมประสบทุกข์ การจองจำ การประหาร และกิเลสเครื่องเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ชอบการเกิด

พุทฺโธ ธมฺมมเทเสสิ, ชาติยา สมติกฺกมํ,สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, โส มํ สจฺเจ นิเวสยิ.

พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อก้าวล่วงการเกิด เพื่อละทุกข์ทั้งปวง พระองค์นั้นทรงให้เราตั้งอยู่ในสัจจะ

เสลาสุตฺต

เสลาสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.67] เสลาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เสลาสูตร ใครกล่าวไว้ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และกล่าวไว้อย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มารํเยว ปาปิมนฺตํ อารพฺพฺภ เสลาย ภิกฺขุนิยา อริยสาวิกาย ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา เสลาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม เสลํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ–

ตอบ – ท่านผู้เจริญ เสลาสูตรนั้น พระเสลาภิกษุณีผู้เป็นอริยสาวิกาได้กล่าวปรารภมารผู้มีบาป ณ กรุงสาวัตถี ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นประสงค์จะให้เกิดความกลัว ความหวาดสะดุ้ง และความขนพองสยองเกล้าแก่พระเสลาภิกษุณี ประสงค์จะให้เคลื่อนจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับพระเสลาภิกษุณีด้วยคาถาว่า

เกนิทํ ปกตํ พิมฺพํ, กฺวนุ พิมฺพสฺส การโก;

กฺวนุ พิมฺพํ สมุปฺปนฺนํ, กฺวนุ พิมฺพํ นิรุชฺฌตีติ.

รูปนี้ใครสร้าง ผู้สร้างรูปนี้อยู่ที่ไหน รูปนี้เกิดขึ้นที่ไหน รูปนี้ย่อมดับไปที่ไหน

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

นยิทํ อตฺตกตํ พิมฺพํ, นยิทํ ปรกตํ อฆํ;

เหตุํ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ, เหตุภงฺคา นิรุชฺฌตีติ.

‘‘รูปนี้มิได้ทำเอง กองทุกข์นี้มิได้ผู้อื่นทำ อาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุดับไปจึงดับไป’’

เอวมาทินา ภนฺเต เสลาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ พระเสลาภิกษุณีได้กล่าวอย่างนี้เป็นต้น

เกนิทํ [Pg.68] ปกตํ พิมฺพํ, กฺวนุ พิมฺพสฺส การโก;

กฺวนุ พิมฺพํ สมุปฺปนฺนํ, กฺวนุ พิมฺพํ นิรุชฺฌติ-หุ–

รูปนี้ใครสร้าง ผู้สร้างรูปนี้อยู่ที่ไหน รูปนี้เกิดขึ้นที่ไหน รูปนี้ย่อมดับไป

นยิทํ อตฺตกตํ พิมฺพํ, นยิทํ ปรกตํ อฆํ;

เหตุํ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ, เหตุภงฺคา นิรุชฺฌติ.

รูปนี้มิได้ทำเอง กองทุกข์นี้มิได้ผู้อื่นทำ อาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุดับไปจึงดับไป

วชิราสุตฺต

วชิราสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.69] โปราณเกหิ มหากสฺสปาทีหิ ธมฺมสํคาหกเถรวเรหิ สํคีตํ วชิราสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วชิราสูตรที่พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมมีพระมหากัสสปะเป็นต้นสังคายนาไว้ ใครกล่าวไว้ ที่ไหน ปรารภใคร และกล่าวไว้อย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ วชิราย เถริยา ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา ปุริมนเยเนว วชิรํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ–

ตอบ – ท่านผู้เจริญ วชิราสูตรนั้น พระวชิราเถรีภิกษุณีได้กล่าวปรารภมารผู้มีบาป ณ กรุงสาวัตถี ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นได้กล่าวกับพระวชิราภิกษุณีด้วยคาถาตามนัยก่อนว่า

เกนายํ [Pg.70] ปกโต สตฺโต, กุวํ สตฺตสฺส การโก,กุวํ สตฺโต สมุปฺปนฺโน, กุวํ สตฺโต นิรุชฺฌตีติ.

สัตว์นี้ใครสร้าง ผู้สร้างสัตว์อยู่ที่ไหน สัตว์เกิดขึ้นที่ไหน สัตว์ย่อมดับไปที่ไหน

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

กึ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มารทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภติ.

เธอสำคัญว่าสัตว์หรือ ความเห็นของมารหรือนี่ กองแห่งสังขารล้วนๆ นี้ สัตว์ย่อมไม่ปรากฏในที่นี้

ยถา หิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ.

เหมือนอย่างว่า เมื่อส่วนประกอบทั้งหลายมีอยู่ ย่อมมีเสียงว่ารถ ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ ย่อมมีสมมติว่าสัตว์ ฉันนั้น

ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ,นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌตีติ.

ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และย่อมดับไป ไม่มีอะไรเกิดขึ้นนอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรดับไปนอกจากทุกข์

เอวํ โข ภนฺเต วชิราย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ พระวชิราภิกษุณีได้กล่าวอย่างนี้แล

เกนายํ ปกโต สตฺโต, กุวํ สตฺตสฺสการโก;

กุวํ สตฺโต สมุปฺปนฺโน, กุวํ สตฺโต นิรุชฺฌติ-หุ–

สัตว์นี้ใครสร้าง ผู้สร้างสัตว์อยู่ที่ไหน สัตว์เกิดขึ้นที่ไหน สัตว์ย่อมดับไป

กึ [Pg.71] นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภติ.

พฺรหฺมสํยุตฺต

พรหมสังยุต

คารวสุตฺต

คารวสูตร

ปุจฺฉา – พฺรหฺมสํยุตฺเต [Pg.72] อาวุโส โปราเณหิ มหากสฺสปเถราทีหิ ธมฺมสํคาหกเถรวเรหิ ทุติยํ สํคีตํ คารวสุตฺตํ กตฺถ กถญฺจ สมุปฺปนฺนํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ คารวสูตรที่พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ได้สังคายนาไว้เป็นลำดับที่ ๒ ในพรหมสังยุตนั้น เกิดขึ้นที่ไหน และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อุรุเวลายํ ภนฺเต สมุปฺปนฺนํ. ภควา ภนฺเต อุรุเวลายํ วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร อชปาลนิคฺโรธมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ. อถ โข ภควโต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, กํ นุ ขฺวาหํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ คารวสูตรนั้นเกิดขึ้นที่อุรุเวลา พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุรุเวลา ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ใต้ต้นอชปาลนิโครธ เมื่อแรกตรัสรู้ ท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงหลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ทรงดำริในพระทัยอย่างนี้ว่า ‘การอยู่โดยไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง เป็นทุกข์หนอ เราพึงเคารพยำเกรงสมณะหรือพราหมณ์รูปไหนเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่หนอ’

อถ โข ภนฺเต ภควโต เอตทโหสิ ‘‘อปริปุณฺณสฺส โข สีลกฺขนฺธสฺส ปาริปูริยา อญฺญํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ, น โข ปนาหํ ปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตรํ อญฺญํ สมณํ วา

ท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า ‘เราพึงเคารพยำเกรงสมณะหรือพราหมณ์อื่นเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ เพื่อความบริบูรณ์แห่งศีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ แต่เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่สมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าตน

พฺราหฺมณํ [Pg.73] วา, ยมหํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ.

หรือพราหมณ์อื่น ที่เราจะพึงเคารพยำเกรงเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ได้

อปริปุณฺณสฺส โข สมาธิกฺขนฺธสฺส;

อปริปุณฺณสฺส โข ปญฺญากฺขนฺธสฺส;

อปริปุณฺณสฺส โข วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส.

เพื่อความบริบูรณ์แห่งสมาธิขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ เพื่อความบริบูรณ์แห่งวิมุตติขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์

อปริปุณฺณสฺส โข วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธสฺส ปาริปูริยา อญฺญํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนินิสฺสาย วิหเรยฺยํ. น โข ปนาหํ ปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนตรํ อญฺญํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา, ยมหํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยํ. ยํนูนาหํ ยฺวายํ ธมฺโม มยา อภิสมฺพุทฺโธ, ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควโต เจตโส ปริวิตกฺกวเสน อุปฺปนฺนํ.

เพื่อความบริบูรณ์แห่งวิมุตติญาณทัสสนะที่ยังไม่บริบูรณ์ เราพึงเคารพยำเกรงสมณะหรือพราหมณ์อื่นเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ แต่เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่สมบูรณ์ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะยิ่งกว่าตน ที่เราจะพึงเคารพยำเกรงเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ได้ ถ้ากระนั้น เราพึงเคารพยำเกรงพระธรรมที่เราได้ตรัสรู้แล้วนั้นแหละเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่’ ท่านผู้เจริญ ความดำริในพระทัยของพระผู้มีพระภาคได้เกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้

เย [Pg.75] จ อตีตา สมฺพุทฺธา, เย จ พุทฺธา อนาคตา;

โย เจตรหิ สมฺพุทฺโธ, พหูนํ โสกนาสโน;

สพฺเพ สทฺธมฺมครุโน, วิหํสุ วิหรนฺติ จ;

ตถาปิ วิหริสฺสนฺติ, เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา.

พระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ล่วงไปแล้ว พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่จะมาในอนาคต และพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดในปัจจุบัน ผู้กำจัดความโศกของมหาชน พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ทรงเคารพพระสัทธรรม ได้ทรงอยู่แล้ว กำลังทรงอยู่ และจักทรงอยู่ต่อไป นี่เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา;

สทฺธมฺโม ครุกาตพฺโพ, สรํ พุทฺธาน สาสนํ.

เพราะเหตุนั้นแล ผู้รักตน ปรารถนาความเป็นใหญ่ พึงเคารพพระสัทธรรม โดยระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

อญฺญรตพฺรหฺมสุตฺต

อัญญตรพรหมสูตร

ปุจฺฉา- ตตฺถาวุโส [Pg.76] โปราณเกหิ มหากสฺสปาทีหิ ธมฺมสํคาหกเถรวเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ อัญญตรพรหมสูตรที่พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ได้สังคายนาไว้เป็นลำดับแรกนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – พฺรหฺมโลเก ภนฺเต อญฺญตรํ พฺรหฺมานํ อารพฺภ อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ภาสิตํ. อญฺญตรสฺส ภนฺเต พฺรหฺมุโน เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ‘‘นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, โย อิธ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะได้ภาษิตไว้ในพรหมโลก ปรารภพรหมองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ พรหมองค์หนึ่งมีความเห็นผิดเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ใดที่จะมาที่นี่ได้’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

อชฺชาปิ เต อาวุโส สา ทิฏฺฐิ, ยา เต ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ;

ปสฺสสิ วีติวตฺตนฺตํ, พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรนฺติ;

เอวํ โข ภนฺเต อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ภาสิตํ.

‘ท่านผู้มีอายุ ความเห็นที่ท่านเคยมีมาแต่ก่อน ยังมีอยู่แก่ท่านในวันนี้หรือ ท่านยังเห็นแสงสว่างที่รุ่งเรืองยิ่งกว่าในพรหมโลกอยู่หรือ’ ท่านผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะได้ภาษิตไว้ด้วยประการฉะนี้

อชฺชาปิ [Pg.78] เต อาวุโส สา ทิฏฺฐิ, ยา เต ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ;

ปสฺสสิ วีติวตฺตนฺต, พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ-หุ–

‘ท่านผู้มีอายุ ความเห็นที่ท่านเคยมีมาแต่ก่อน ยังมีอยู่แก่ท่านในวันนี้หรือ ท่านยังเห็นแสงสว่างที่รุ่งเรืองยิ่งกว่าในพรหมโลกอยู่หรือ’

น เม มาริส สา ทิฏฺฐิ, ยา เม ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ;

ปสฺสามิ วีติวตฺตนฺตํ, พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ;

สฺวาหํ อชฺช กถํ วชฺชํ, อหํ นิจฺโจมฺหิ สสฺสโต หุ–

‘ท่านผู้นิรทุกข์ ความเห็นที่ข้าพเจ้าเคยมีมาแต่ก่อน ไม่มีแก่ข้าพเจ้าแล้วในวันนี้ ข้าพเจ้าเห็นแสงสว่างที่รุ่งเรืองยิ่งกว่าในพรหมโลก วันนี้ข้าพเจ้าจะกล่าวได้อย่างไรว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้เที่ยงแท้ เป็นผู้ยั่งยืน’

เตวิชฺชา [Pg.79] อิทฺธิปตฺตา จ, เจโตปริยาย โกวิทา;

ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกา-หุ–

‘สาวกของพระพุทธเจ้าผู้ได้วิชชา ๓ บรรลุอิทธิฤทธิ์ ฉลาดในเจโตปริยญาณ เป็นพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ มีอยู่เป็นจำนวนมาก’

อรุณวตีสุตฺต

อรุณวดีสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.80] อรุณวตีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ อรุณวดีสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ราชา อโหสิ อรุณวา นาม. รญฺโญ โข ปน ภิกฺขเว อรุณวโต อรุณวตี นาม ราชธานี อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา อรุณวตี สุตฺตํ ภาสิตํ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่าอรุณวะ พระราชาอรุณวะนั้นมีราชธานีชื่ออรุณวดี’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอรุณวดีสูตรด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

อารมฺภถ [Pg.83] นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร;

โย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย, อปฺปมตฺโต วิหสฺสติ;

ปหาย ชาติ สํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ-หุ–

‘พวกเธอจงปรารภความเพียร จงออกบวช จงประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา จงกำจัดกองทัพแห่งมัจจุราช เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทในพระธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’

พฺราหฺมณสํยุตฺต

พราหมณสังยุต

ธนญฺชานีสุตฺต

ธนัญชานีสูตร

ปุจฺฉา – พฺราหฺมณสํยุตฺเต [Pg.84] อาวุโส ปฐมํ สํคีตํ ธนญฺชานีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ธนัญชานีสูตรที่สังคายนาไว้เป็นลำดับแรกในพราหมณสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ภารทฺวาชโคตฺตํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภารทฺวาชโคตฺโต ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ.

ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพราหมณ์ภารทวาชโคตร ท่านผู้เจริญ พราหมณ์ภารทวาชโคตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วได้กราบทูลด้วยคาถาว่า

‘‘กึ สุ เฉตฺวา สุขํ เสติ,กึ สุ เฉตฺวา น โสจติ;

กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส,วธํ โรเจสิ โคตมา’’ติ–

‘บุคคลตัดอะไรได้แล้วย่อมอยู่เป็นสุข ตัดอะไรได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงพอพระทัยการฆ่าธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ;

โกธํ เฉตฺวา น โสจติ;

โกธสฺส วิสมูลสฺส,มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ;

วธํ อริยา ปสํสนฺติ,ตญฺหิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ;

‘บุคคลตัดความโกรธได้แล้วย่อมอยู่เป็นสุข ตัดความโกรธได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก พราหมณ์ พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญการฆ่าความโกรธซึ่งมีรากเป็นพิษ มีปลายหวาน เพราะบุคคลตัดความโกรธนั้นได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

กึ [Pg.86] สุ เฉตฺวา สุขํเสติ, กึ สุ เฉตฺวา น โสจติ;

กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตม–

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.87] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ, กีวตฺตกญฺจ อตฺถํ สมฺปาเทสิ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อพราหมณ์ภารทวาชโคตรได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร และได้บรรลุประโยชน์เพียงไร

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, เสยฺยถาปิ โภ โคตม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทํ ยาจิตฺวา อจิรูปสมฺปนฺโน ยาว อรหตฺตํ สมฺปาเทสิ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อพราหมณ์ภารทวาชโคตรได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดเพื่อให้คนมีจักษุเห็นรูปได้’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนึ่ง พราหมณ์ภารทวาชโคตรได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ทูลขอการบรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค และเมื่ออุปสมบทได้ไม่นาน ก็ได้บรรลุพระอรหัต

อกฺโกสสุตฺต

อักโกสสูตร

ปุจฺฉา – อกฺโกสกภารทฺวาชสุตฺตํ [Pg.88] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง อักโกสกภารทวาชสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อกฺโกสกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อกฺโกสกภารทฺวาโช ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อสพฺภาหิ ผรุสาหิ วาจาหิ ภควนฺตํ อกฺโกสติ ปริภาสติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ พฺราหฺมณ, อปิ นุโข เต อาคจฺฉนฺติ มิตฺตามจฺจา [Pg.89] ญาติสาโลหิตา อติติโย’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์อักโกสกภารทวาชะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วด่าบริภาษพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาอันไม่เป็นสิริมงคลและหยาบคาย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘พราหมณ์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิต และแขกของเธอมาหาเธอหรือไม่’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

อกฺโกธสฺส [Pg.91] กุโต โกโธ,ทนฺตสฺส สมชีวิโน;

สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส,อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.

ความโกรธจะมีมาแต่ไหนแก่ผู้ไม่โกรธ ผู้ฝึกตนแล้ว มีชีวิตสม่ำเสมอ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ ผู้สงบระงับ และคงที่

ตสฺเสว [Pg.92] เตน ปาปิโย,โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต,สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

ผู้ใดโกรธตอบบุคคลผู้โกรธ ผู้นั้นย่อมเลวกว่าบุคคลนั้นเพราะการโกรธตอบนั้นเอง ผู้ไม่โกรธตอบบุคคลผู้โกรธ ย่อมชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

อุภินฺนมตฺถํ จรติ,อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา,โย สโต อุปสมฺมติ.

ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว เป็นผู้มีสติระงับไว้ได้ ผู้นั้นย่อมชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น

อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตานํ,อตฺตโน จ ปรสฺส จ;

ชนา มญฺญนฺติ พาโลติ,เย ธมฺมสฺส อโกวิทา.

เมื่อเขาช่วยรักษาประโยชน์ของทั้งสองฝ่าย คือทั้งของตนและของผู้อื่น ชนทั้งหลายผู้ไม่ฉลาดในธรรม ย่อมสำคัญว่าเป็นคนพาล

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.93] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อกฺโกสกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ. กีวตฺตกญฺจ อตฺถํ สมฺปาเทสิ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร และได้บรรลุประโยชน์เพียงไร

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อกฺโกสกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. ยาว อรหตฺตา จ ปน มหนฺตํ อตฺถํ สมฺปาเทสิ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก’ ดังนี้เป็นต้น และได้บรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่จนถึงพระอรหัต

พหุธีตรสุตฺต

พหุธีตาสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.95] ภควตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน พฺราหฺมณสํยุตฺเต พหุธีตรสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้แจ้ง... (ละไว้)... ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้น ได้ตรัสพหุธีตาสูตรในพราหมณสังยุตไว้ ณ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ อญฺญตรํ ภารทฺวาชโคตฺตํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ โคเณ นฏฺเฐ ปริเยสนฺโต ภควโต สนฺติเก อิมา คาถาโย อภาสิ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล ปรารภพราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่ง เมื่อเที่ยวแสวงหาโคที่หายไป ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาค

‘‘น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, พลีพทฺทา จตุทฺทส;

อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี;

น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา;

เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนายํ สมโณ สุขี.

“สมณะนี้ไม่มีโคถึก ๑๔ ตัว ที่ไม่เห็นมา ๖๐ วันแล้วในวันนี้ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข สมณะนี้ไม่มีต้นงาเลวๆ ในไร่งา ที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(เปยฺยาล)

(ละไว้)

น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ปจฺจูสมฺหิ อิณายิกา;

เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี’’ติ.

สมณะนี้ไม่มีพวกเจ้าหนี้ในเวลาเช้าตรู่ที่ทวงอยู่ว่า ‘จงให้ๆ’ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข”

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น—

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, พลีพทฺทา จตุทฺทส;

อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี;

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา;

เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีโคถึก ๑๔ ตัว ที่ไม่เห็นมา ๖๐ วันแล้วในวันนี้ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นสุข ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีต้นงาเลวๆ ในไร่งา ที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นสุข

(เปยฺยาล)

(ละไว้)

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ปจฺจูสมฺหิ อิณายิกา;

เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขีติ.

ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีพวกเจ้าหนี้ในเวลาเช้าตรู่ที่ทวงอยู่ว่า ‘จงให้ๆ’ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นสุข

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล

(๑)

น [Pg.96] หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, พลีพทฺทา จตุทฺทส;

อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนาหํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีโคถึก ๑๔ ตัว ที่ไม่เห็นมา ๖๐ วันแล้วในวันนี้ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๒)

น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา;

เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนายํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีต้นงาเลวๆ ในไร่งา ที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๓)

น [Pg.97] หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ตุจฺฉโกฏฺฐสฺมิ มูสิกา;

อุสฺโสฬฺหิกาย นจฺจนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีพวกหนูในฉางที่ว่างเปล่า เต้นรำกันอย่างคึกคะนอง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๔)

น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, สนฺถาโร สตฺตมาสิโก;

อุปฺปาฏเกหิ สญฺฉนฺโน, เตนายํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีที่นอนที่ใช้มา ๗ เดือน ถูกพวกตัวเรือดปกคลุม เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๕)

น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, วิธวา สตฺต ธีตโร;

เอกปุตฺตา ทุปุตฺตา จ, เตนายํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีธิดา ๗ คนที่เป็นหม้าย ที่มีบุตรคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๖)

น [Pg.98] หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ปิงฺคลา ติลกาหตา;

โสตฺตํ ปาเทน โพเธติ, เตนายํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีหญิงผมแดงที่มีจุดด่างดำ ที่ปลุกคนนอนหลับด้วยเท้า เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๗)

น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ปจฺจูสมิ อิณายิกา;

เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี.

สมณะนี้ไม่มีเจ้าหนี้ที่ทวงว่า “จงให้ จงให้” ในเวลาเช้าตรู่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข

(๑)

น [Pg.99] หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, พลีพทฺทา จตุทฺทส;

อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ โคผู้ ๑๔ ตัวของฉันไม่มี และโค ๖๐ ตัวก็ไม่ปรากฏในวันนี้ เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

(๒)

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา;

เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ ในไร่งาของฉัน ไม่มีวัชพืชที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

(๓)

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ตุจฺฉโกฏฺฐสฺมิ มูสิกา;

อุสฺโสฬฺหีกาย นจฺจนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ ในยุ้งข้าวเปล่าของฉัน ไม่มีหนูที่เต้นรำด้วยความคึกคะนอง เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

(๔)

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, สนฺถาโร สตฺตมาสิโก;

อุปฺปาฏเกหิ สญฺฉนฺโน, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ ที่นอน ๗ เดือนของฉันที่เต็มไปด้วยตัวเรือดไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

(๕)

น [Pg.100] หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, วิธวา สตฺต ธีตโร;

เอกปุตฺตา ทุปุตฺตา จ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ ธิดา ๗ คนของฉันที่เป็นหม้าย และมีลูกคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง ไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

(๖)

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ปิงฺคลา ติลกาหตา;

โสตฺตํ ปาเทน โพเธติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ หญิงผมแดงที่มีจุดด่างดำ ที่ปลุกคนนอนหลับด้วยเท้าไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

(๗)

น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ปจฺจูสมฺหิ อิณายิกา;

เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี.

ดูกรพราหมณ์ เจ้าหนี้ทั้งหลายที่ทวงว่า “จงให้ จงให้” ในเวลาเช้าตรู่ของฉันไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.101] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โส ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ. กีว มหนฺตญฺจ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อตฺถํ สมฺปาเทสิ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พราหมณ์โคตรภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร และได้บรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่เพียงไรในพระธรรมวินัยนี้

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โส ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, เสยฺยถาปิ โภโคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทุกฺขนฺตี’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมิ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. ภควโต จ สนฺติเก ‘‘ลเภยฺยาหํ โภโต โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ เอวมาทินา ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทํ ยาจิตฺวา อจิรูปสมฺปนฺโน ยาว อรหตฺตา มหนฺตํ วิเสสํ สมฺปาเทสิ.

คำตอบ – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์โคตรภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืด คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ดังนี้เป็นต้น และได้ทูลขอการบรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระโคดมผู้เจริญ’ ดังนี้เป็นต้น เมื่ออุปสมบทไม่นาน ก็ได้บรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่จนถึงความเป็นพระอรหันต์

กสิภารทฺวาชสุตฺต

กสิภารทวาชสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.104] เอกาทสมํ มหากสฺสปาทีหิ โปราณธมฺมสํคาหกเถเรหิ สํคีตํ กสิภารทฺวาชสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กสิภารทวาชสูตรที่ ๑๑ ซึ่งพระเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ได้สังคายนาไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – มคเธสุ ภนฺเต ทกฺขิณาคิริสฺมึ เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเม กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. กสิภารทฺวาโช ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ.

คำตอบ – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อเอกนาฬา ในทักขิณาคิรี แคว้นมคธ ปรารภพราหมณ์ชื่อกสิภารทวาช ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์กสิภารทวาชได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า

‘‘กสฺสโก [Pg.105] ปฏิชานาสิ, น จ ปสฺสามิ เต กสึ. กสฺสโก ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ชาเนมุ ตํ กสิ’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

‘ท่านปฏิญาณตนว่าเป็นชาวนา แต่ข้าพเจ้าไม่เห็นการไถนาของท่าน เมื่อถูกถามว่าเป็นชาวนา ขอท่านจงบอกว่า เราจะรู้จักการไถนาของท่านได้อย่างไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘สทฺธา พีชํ ตโป วุฏฺฐิ, ปญฺญา เม ยุคนงฺคลํ;

หิรี อีสา มโน โยตฺตํ, สติ เม ผาลปาจนํ.

‘ศรัทธาเป็นพืช ตบะเป็นฝน ปัญญาเป็นแอกและไถของเรา หิริเป็นงอนไถ ใจเป็นเชือก สติเป็นผาลและปฏักของเรา

กายคุตฺโต วจีคุตฺโต, อาหาเร อุทเร ยโต;

สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานํ, โสรจฺจํ เม ปโมจนํ.

เราเป็นผู้คุ้มครองกาย คุ้มครองวาจา สำรวมในอาหารและในท้อง เราทำสัจจะให้เป็นการกำจัดวัชพืช ความสงบเสงี่ยมเป็นเครื่องปลดเปลื้องของเรา

วีริยํ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ;

คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ.

ความเพียรของเราเป็นเครื่องนำธุระไป เป็นเครื่องนำไปสู่ความเกษมจากโยคะ ย่อมดำเนินไปไม่หวนกลับ สู่ที่ที่ไปแล้วไม่เศร้าโศก

เอวเมสา กสี กฏฺฐา, สา โหติ อมตปฺผลา;

เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

การไถนานี้เราไถแล้วอย่างนี้ การไถนานั้นย่อมมีผลเป็นอมตะ บุคคลไถนานี้แล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล

กสฺสโก [Pg.106] ปฏิชานาสิ, น จ ปสฺสามิ เต กสึ;

กสฺสโก ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ชาเนมุ ตํ กสึ.

ท่านปฏิญาณตนว่าเป็นชาวนา แต่ข้าพเจ้าไม่เห็นการไถนาของท่าน เมื่อถูกถามว่าเป็นชาวนา ขอท่านจงบอกว่า เราจะรู้จักการไถนาของท่านได้อย่างไร

สทฺธา [Pg.107] พีชํ ตโป วุฏฺฐิ, ปญฺญา เม ยุคนงฺคลํ;

หิรี อีสา มโน โยตฺตํ, สติ เม ผาลปาจนํ.

ศรัทธาเป็นพืช ตบะเป็นฝน ปัญญาของเราเป็นแอกและไถ หิริเป็นงอนไถ ใจเป็นเชือก สติของเราเป็นผาลและปฏัก

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.109] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โส กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พราหมณ์กสิภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา’’ติเอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์กสิภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก’ ดังนี้เป็นต้น

เสยฺยถาปิ โภ โคตม อุกฺกุชฺชิตํ วา นิกฺกุชฺเชยฺย.

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ

อุทยสุตฺต

อุทัยสูตร

ปุจฺฉา – อุทยสุตฺตํ [Pg.110] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อุทัยสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อุทยํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อุทโย ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปกฏฺฐโกยํ สมโณ โคตโม ปุนปฺปุนํ อาคจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภอุทัยพราหมณ์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุทัยพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระสมณโคดมนี้เป็นผู้มักได้ เสด็จมาบ่อยๆ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

ปุนปฺปุนญฺเจว วปนฺติ พีชํ, ปุนปฺปุนํ วสฺสติ เทวราชา;

ปุนปฺปุนํ เขตฺตํ กสนฺติ กสฺสกา, ปุนปฺปุนํ ธญฺญมุเปติ รฏฺฐํ.

ชาวนาหว่านพืชซ้ำแล้วซ้ำอีก พระอินทร์ก็ทรงบันดาลฝนให้ตกซ้ำแล้วซ้ำอีก ชาวนาไถนาซ้ำแล้วซ้ำอีก พืชพรรณธัญญาหารก็กลับมาสู่แว่นแคว้นซ้ำแล้วซ้ำอีก

เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ปุนปฺปุนํ [Pg.111] เจว วปนฺติ พีชํ, ปุนปฺปุนํ วสฺสติ เทว ราชา;

ปุนปฺปุนํ เขตฺตํ กสนฺติ กสฺสกา, ปุนปฺปุนํ ธญฺญมุเปติ รฏฺฐํ.

ปุนปฺปุนํ [Pg.112] ยาจกา ยาจยนฺติ, ปุนปฺปุนํ ทานปตี ททนฺติ;

ปุนปฺปุนํ ทานปตี ททิตฺวา, ปุนปฺปุนํ สคฺคมุเปติ ฐานํ.

ยาจกขอซ้ำแล้วซ้ำอีก เจ้าของทานก็ให้ซ้ำแล้วซ้ำอีก เจ้าของทานให้ซ้ำแล้วซ้ำอีก ก็ย่อมเข้าถึงสถานคือสวรรค์ซ้ำแล้วซ้ำอีก

ปุนปฺปุนํ ขีรนิกา ทุหนฺติ, ปุนปฺปุนํ วจฺโฉ อุเปติ มาตรํ;

ปุนปฺปุนํ กิลมติ ผนฺทติ จ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท.

คนรีดนมก็รีดซ้ำแล้วซ้ำอีก ลูกโคก็เข้าหามารดาซ้ำแล้วซ้ำอีก คนพาลก็ลำบากและดิ้นรนซ้ำแล้วซ้ำอีก ก็เข้าถึงครรภ์ซ้ำแล้วซ้ำอีก

ปุนปฺปุนํ ชายติ มียติ จ, ปุนปฺปุนํ สิวถิกํ หรนฺติ;

มคฺคญฺจ ลทฺธา อปุนพฺภวาย, น ปุนปฺปุนํ ชายติ ภูริปญฺโญ-หุ–

เกิดและตายซ้ำแล้วซ้ำอีก ถูกหามไปสู่ป่าช้าซ้ำแล้วซ้ำอีก แต่ผู้มีปัญญามากได้บรรลุมรรคเพื่อไม่เกิดอีกแล้ว ย่อมไม่เกิดซ้ำแล้วซ้ำอีก

มาตุโปสกสุตฺต

มาตุโปสกสูตร

ปุจฺฉา – มาตุโปสกสุตฺตํ [Pg.113] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ มาตุโปสกสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มาตุโปสกํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาตุโปสโก ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหญฺหิ โภ โคตม ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสามิ, ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา มาตาปิตโร โปเสมิ, กจฺจาหํ โภ โคตม เอวํการี กิจฺจการี โหมี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตคฺฆ ตฺวํ พฺราหฺมณ เอวํการี กิจฺจการี โหสิ, โย โข พฺราหฺมณ ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสติ, ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา มาตาปิตโร โปเสติ, พหุํ โส ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตา.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภมาตุโปสกพราหมณ์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มาตุโปสกพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์แสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ผู้กระทำอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำหรือไม่’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘พราหมณ์ เธอเป็นผู้กระทำอย่างนั้น ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำแล้วจริง พราหมณ์ ผู้ใดแสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก’

โย [Pg.114] มาตรํ วา ปิตรํ วา, มจฺโจ ธมฺเมน โปสติ;

ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา;

อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ–

นรชนใดเลี้ยงดูมารดาหรือบิดาโดยธรรม บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญนรชนนั้นเพราะการบำรุงมารดาบิดานั้นในโลกนี้เอง นรชนนั้นละโลกไปแล้วย่อมบันเทิงในสวรรค์

โขมทุสฺสสุตฺต

โขมทุสสสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.115] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน พฺราหฺมณสํยุตฺเต โขมทุสฺสสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ โขมทุสสสูตรในพราหมณสังยุตนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต โขมทุสฺเส นาม สกฺยานํ นิคเม โขมทุสฺสเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิต, โขมทุสฺสกา ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ ‘‘เก จ มุณฺฑกา สมณกา, เก จ สภาธมฺมํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อโขมทุสสะ ในแคว้นสักกะ ปรารภพราหมณ์และคฤหบดีชาวโขมทุสสะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์และคฤหบดีชาวโขมทุสสะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘พวกสมณะหัวโล้นเหล่านี้เป็นใครกัน และใครเล่าจะรู้ธรรมของสภา’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

‘‘เนสา สภา ยตฺถ น สนฺติ สนฺโต,สนฺโต น เต เย น วทนฺติ ธมฺมํ;

ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ,ธมฺมํ วทนฺตา จ ภวนฺติ สนฺโต’’ติ.

สภาที่ไม่มีสัตบุรุษ ไม่ชื่อว่าสภา สัตบุรุษไม่ใช่ผู้ที่ไม่กล่าวธรรม สัตบุรุษคือผู้ที่ละราคะ โทสะ และโมหะแล้วกล่าวธรรม

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้แล

เนสา [Pg.116] สภา ยตฺถ นสนฺติ สนฺโต,สนฺโต น เต เย น วทนฺติ ธมฺมํ;

ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ,ธมฺมํ วทนฺตา จ ภวนฺติ สนฺโต–

วงฺคีสสํยุตฺต

วังคีสสังยุต

อานนฺทสุตฺต

อานันทสูตร

ปุจฺฉา – วงฺคีสสํยุตฺเต [Pg.117] ปนาวุโส จตุตฺถํ สํงฺคีตํ อานนฺทสุตฺตํ กตฺถกํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อานันทสูตรที่ ๔ ที่สังคายนาแล้วในวังคีสสังยุตนี้ ใครกล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ วงฺคีสตฺเถรํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. อายสฺมตา ภนฺเต วงฺคีโส อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ คาถาย อชฺฌภาสิ–

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก กล่าวไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระวังคีสเถระ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวังคีสะได้กล่าวคาถาแก่พระอานันทะว่า

‘‘กามราเคน ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ;

สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตมา’’ติ.

‘ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ถูกกามราคะแผดเผา จิตของข้าพระองค์ถูกแผดเผา ขอท่านจงบอกอุบายดับกิเลสด้วยความอนุเคราะห์เถิด’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น

‘‘สญฺญาย วิปริเยสา, จิตฺตํ เต ปริฑยฺหติ;

นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ, สุภํ ราคูปสํหิตํ;

สงฺขาเร ปรโต ปสฺส, ทุกฺขโต มา จ อตฺตโต;

นิพฺพาเปหิ มหาราคํ, มา ฑยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุนํ;

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ;

สติ กายคตา ตฺยตฺถุ, นิพฺพิทาพหุโล ภว;

อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;

ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺโต จริสฺสสี’’ติ.

‘จิตของท่านถูกแผดเผาเพราะความวิปลาสแห่งสัญญา ท่านจงเว้นนิมิตอันงามที่ประกอบด้วยราคะเสีย จงเห็นสังขารว่าเป็นของอื่น เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตน จงดับราคะอันใหญ่เสีย อย่าถูกแผดเผาซ้ำแล้วซ้ำอีก จงเจริญจิตในอสุภะ ให้มีอารมณ์เดียว ตั้งมั่นดีแล้ว ขอสติที่ไปในกายจงมีแก่ท่าน จงเป็นผู้มากด้วยความหน่าย จงเจริญอนิมิตตธรรม จงละมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้แล้ว ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป’

เอวํ โข ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออานันทะ ผู้เป็นขุนคลังแห่งธรรม ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

กามราเคน [Pg.118] ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ;

สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตม–

สญฺญาย [Pg.119] วิปริเยสา, จิตฺตํ เต ปริฑยฺหติ;

นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ, สุภํ ราคูปสํหิตํ.

‘จิตของท่านถูกแผดเผาเพราะความวิปลาสแห่งสัญญา ท่านจงเว้นนิมิตอันงามที่ประกอบด้วยราคะเสีย’

สงฺขาเร ปรโตปสฺส, ทุกฺขโต มา จ อตฺตโต;

นิพฺพาเปหิ มหาราคํ, มา ฑยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุนํ.

จงเห็นสังขารว่าเป็นของอื่น เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตน จงดับราคะอันใหญ่เสีย อย่าได้ไหม้ซ้ำอีก

อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ;

สติ กายคตา ตฺยตฺถุ, นิพฺพิทาพหุโล ภว.

จงเจริญจิตให้เป็นอสุภะ มีอารมณ์เดียว ตั้งมั่นดีแล้ว ขอสติจงมีแก่ท่านในกายคตาสติ จงเป็นผู้มากด้วยความหน่าย

อนิมิตฺตญฺจ [Pg.120] ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห;

ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺโต จริสฺสสิ.

จงเจริญอนิมิตตธรรม จงละมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้นั้น ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป

วงฺคีสสุตฺต

วังคีสสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถ อาวุโส ทฺวาทสมํ วงฺคีสสุตฺตํ กตฺถ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ วังคีสสูตรที่ ๑๒ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ใครตรัส และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมตา วงฺคีสตฺเถเรน อจิร อรหตฺตปฺปตฺเตน วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทินา–

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวังคีสเถระผู้บรรลุอรหัตตผลไม่นาน กำลังเสวยวิมุตติสุข ได้กล่าวไว้ที่กรุงสาวัตถีว่า–

‘‘กาเวยฺยมตฺตา วิจริมฺห ปุพฺเพ, คามาคามํ ปุราปุรํ,อถทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, สทฺธา โน อุปปชฺชถ;

โส เม ธมฺม มเทเสสิ, ขนฺธายตน ธาตุโย;

ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ;

พหุนฺนํ วต อตฺถาย, โพธึ อชฺฌคมา มุนิ;

ภิกฺขูนํ ภิกฺขูนีนญฺจ, เย นิยามคตทฺทสา;

สฺวาคตํ [Pg.121] วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ;

ปุพฺเพ นิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธิตํ;

เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ, เจโตปริยาย โกวิโท.

‘‘เมื่อก่อนเราท่องเที่ยวไปในหมู่บ้านและเมืองต่างๆ ด้วยความเมาในกวี ครั้นแล้วเราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ศรัทธาได้เกิดขึ้นแก่เรา พระองค์ทรงแสดงธรรม คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ แก่เรา เราฟังธรรมนั้นแล้วจึงบวชเป็นบรรพชิต อนึ่ง พระมุนีได้ตรัสรู้โพธิเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก คือ ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย ผู้เห็นทางอันแน่นอน การมาของเราในสำนักพระพุทธเจ้าของเราเป็นการมาดีแล้ว วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้ว พุทธศาสนาเราได้ทำแล้ว เรารู้ปุพเพนิวาสญาณแล้ว ทิพยจักษุบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ได้วิชชา ๓ มีฤทธิ์ และฉลาดในเจโตปริยญาณ

เอวํ โข ภนฺเต อุทานวเสน ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวังคีสเถระได้กล่าวไว้ด้วยอุทานอย่างนี้แล

กาเวยฺย [Pg.124] มตฺตา วิจริมฺห ปุพฺเพ;

คามาคามํปุราปุรํ,อถทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, สทฺธา โน อุปปชฺชถ.

เมื่อก่อนเราท่องเที่ยวไปในหมู่บ้านและเมืองต่างๆ ด้วยความเมาในกวี ครั้นแล้วเราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ศรัทธาได้เกิดขึ้นแก่เรา

โส [Pg.125] เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตน ธาตุโย;

ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ.

พระองค์ทรงแสดงธรรม คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ แก่เรา เราฟังธรรมนั้นแล้วจึงบวชเป็นบรรพชิต

พหุนฺนํ วต อตฺถาย, โพธึ อชฺฌคมา มุนิ;

ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนี นญฺจ, เย นิยามคตทฺทสา.

อนึ่ง พระมุนีได้ตรัสรู้โพธิเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก คือ ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย ผู้เห็นทางอันแน่นอน

สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก;

ตสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

การมาของเราในสำนักพระพุทธเจ้าของเราเป็นการมาดีแล้ว วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้ว พุทธศาสนาเราได้ทำแล้ว

ปุพฺเพนิวาสํ [Pg.126] ชานามิ;

ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ;

เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ, เจโตปริยายโกวิโท.

เรารู้ปุพเพนิวาสญาณแล้ว ทิพยจักษุบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ได้วิชชา ๓ มีฤทธิ์ และฉลาดในเจโตปริยญาณ

วนสํยุตฺต

วนสังยุต

อานนฺทสุตฺต

อานันทสูตร

ปุจฺฉา – วนสํยุตฺเต ปนาวุโส ปญฺจมํ สํคีตํ อานนฺทสุตฺตํ กทา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อานันทสูตรที่ ๕ ที่สังคายนาไว้ในวนสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเมื่อไร ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และใครตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ตสฺมึ วนสณฺเฑ อธิวตฺถาย เทวตาย ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ อติเวลํ คิหิสญฺญตฺติพหุโล วิหรติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไม่นาน เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ในป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล ได้กล่าวปรารภพระอานนท์เถระในป่าแห่งนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เถระเมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไม่นาน ได้อยู่ด้วยความเป็นผู้มากด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ ในเรื่องนั้นแล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาได้กล่าวว่า–

‘‘รุกฺขมูลคหนํ ปสกฺกิย,นิพฺพานํ หทยสฺมึ โอปิย;

ฌาย โคตม มา ปมาโท,กึ เต พิฬิพิฬิกา กริสฺสตี’’ติ.

‘‘ท่านจงเข้าไปสู่ป่าชัฏที่โคนไม้ จงตั้งนิพพานไว้ในใจ จงเพ่งพินิจเถิด โคตมะ อย่าประมาทเลย การพูดจาไร้สาระจักทำอะไรแก่ท่านได้’’

เอวํ [Pg.127] โข ภนฺเต วนสณฺเฑ อธิวตฺถาย เทวตาย อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส อนุกมฺปิกาย อตฺถกามาย ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ในป่าแห่งนั้น ผู้มีความเอ็นดู หวังประโยชน์แก่พระอานนท์เถระ ได้กล่าวอย่างนี้แล

รุกฺขมูล [Pg.128] คหนํ ปสกฺกิย, นิพฺพานํ หทยสฺมึ โอปิย;

ฌาย โคตม มา ปมาโท, กึ เต พิฬิพิฬิกา กริสฺสติ-หุ–

ท่านจงเข้าไปสู่ป่าชัฏที่โคนไม้ จงตั้งนิพพานไว้ในใจ จงเพ่งพินิจเถิด โคตมะ อย่าประมาทเลย การพูดจาไร้สาระจักทำอะไรแก่ท่านได้

ยกฺขสํยุตฺต

ยักขสังยุต

อินฺทกสุตฺต

อินทกสูตร

ปุจฺฉา – ยกฺขสํยุตฺเต [Pg.129] ปนาวุโส ปฐมํ สํคีตํ อินฺทกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อินทกสูตรที่ ๑ ที่สังคายนาไว้ในยักขสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อินฺทกูเฏ ปพฺพเต อินฺทกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน อินฺทกํ ยกฺขํ อารพฺภ ภาสิตํ. อินฺทโก ภนฺเต ยกฺโข อตฺตวาโท ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ–

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภอินทกยักษ์ ในวิมานของอินทกยักษ์ บนภูเขาอินทกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อินทกยักษ์ผู้มีวาทะว่ามีอัตตา ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลด้วยคาถาว่า–

‘‘รูปํ น ชีวนฺติ วทนฺติ พุทฺธา,กถํ นฺวยํ วินฺทติมํ สรีรํ;

กุตสฺส อฏฺฐียกปิณฺฑเมภิ,กถํ นฺวยํ สชฺชติ คพฺภรสฺมิ’’นฺติ.

“พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า รูปไม่ใช่ชีวะ สรีระนี้จะได้มาอย่างไร กระดูกและก้อนเนื้อเหล่านี้มาจากไหน สรีระนี้จะติดอยู่ในครรภ์ได้อย่างไร”

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น–

‘‘ปฐมํ กลลํ โหติ, กลลา โหติ อพฺพุทํ,อพฺพุทา ชายเต เปสิ, เปสิ นิพฺพตฺตตี ฆโน;

ฆนา ปสาขา ชายนฺติ, เกสา โลมา นขาปิจ;

ยญฺจสฺส ภุญฺชตี มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโตนโร’’ติ.

“ในเบื้องต้นเป็นกลละ จากกลละเป็นอัพพุทะ จากอัพพุทะเกิดเป็นเปสิ จากเปสิเกิดเป็นฆนะ จากฆนะเกิดเป็นปุ่มปม ผม ขน และเล็บก็เกิดด้วย มารดาบริโภคอาหารและน้ำใด มนุษย์ผู้อยู่ในครรภ์มารดานั้น ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยอาหารนั้นในครรภ์นั้น”

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล

อาฬวกสุตฺต

อาฬวกสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.132] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ยกฺขสํยุตฺเต อาฬวกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อาฬวกสูตรในยักขสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อาฬวิยํ ภนฺเต อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน อาฬวกํ ยกฺขํ อารพฺภ ภาสิตํ. อาฬวโก ภนฺเต ยกฺโข ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ–

คำเฉลย – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่อาฬวี ในวิมานของอาฬวกยักษ์ ปรารภอาฬวกยักษ์ ข้าแต่ท่าน อาฬวกยักษ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า–

กึ สูธวิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ,กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ;

กึ สุ หเว สาทุตรํ รสานํ,กถํ ชีวึ ชีวิตามาหุ เสฏฺฐนฺติ.

อะไรหนอเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้ อะไรหนอที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำมาซึ่งความสุข อะไรหนอเป็นรสที่อร่อยกว่ารสทั้งหลาย ชนทั้งหลายกล่าวว่าความเป็นอยู่เช่นไรประเสริฐสุด

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่าน ในเรื่องนั้น–

สทฺธีจ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ,ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ;

สจฺจํ หเว สาทุตรํ รสานํ,ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐนฺติ.

ศรัทธาเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้ ธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำมาซึ่งความสุข สัจจะแลเป็นรสที่อร่อยกว่ารสทั้งหลาย ชนทั้งหลายกล่าวว่าความเป็นอยู่ด้วยปัญญาประเสริฐสุด

เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้มีคำเริ่มต้นอย่างนี้

น [Pg.134] ขฺวาหํ ตํ อาวุโส นิกฺขมิสฺสามิ, ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหิ,

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราจักไม่ออกไปจากที่นี่ ท่านจะทำอะไรก็จงทำเถิด

ปญฺหํ ตํ สมณ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ เม น พฺยากริสฺสสิ, จิตฺตํ วา เต ขิปิสฺสามิ, หทยํ วา เต ผาเลสฺสามิ, ปาเทสุ วา คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปิสฺสามิ–

ดูก่อนสมณะ เราจักถามปัญหาท่าน ถ้าท่านไม่พยากรณ์แก่เรา เราจักทำจิตของท่านให้ฟุ้งซ่าน หรือจักผ่าหัวใจของท่าน หรือจักจับที่เท้าโยนไปฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคา–

กึ [Pg.135] สูข วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ;

กึ สุ หเว สาทุภรํ รสานํ, กถํ ชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐํ–

สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ;

สจฺจํ หเว สาทุตรํ รสานํ, ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐํ;

กถํสุ [Pg.136] ตรติ โอฆํ, กถํสุ ตรติ อณฺณวํ;

กถํสุ ทุกฺข มจฺเจติ, กถํสุ ปริสุชฺฌติ.

บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้อย่างไร ย่อมข้ามห้วงน้ำได้อย่างไร ย่อมล่วงทุกข์ได้อย่างไร ย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร

สทฺธาย ตรติ โอฆํ, อปฺปมาเทน อณฺณวํ;

วีริเยน ทุกฺข มจฺเจติ, ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ–

บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา ย่อมข้ามห้วงน้ำได้ด้วยความไม่ประมาท ย่อมล่วงทุกข์ได้ด้วยความเพียร ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา–

กถํสุ [Pg.137] ลภเต ปญฺญํ, กถํสุ วินฺทเต ธนํ;

กถํสุ กิตฺตึ ปปฺโปติ, กถํ มิตฺตานิ คนฺถติ;

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, กถํ เปจฺจ น โสจติ–

บุคคลย่อมได้ปัญญาได้อย่างไร ย่อมได้ทรัพย์ได้อย่างไร ย่อมได้เกียรติยศได้อย่างไร ย่อมผูกมิตรได้อย่างไร ครั้นละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกได้อย่างไร–

สทฺทหาโน อรหตํ, ธมฺมํ นิพฺพานปตฺติยา;

สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ;

ปติรูปการี ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ;

สจฺเจน [Pg.138] กิตฺตึ ปปฺโปติ, ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ;

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจติ;

ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจน โสจติ–

ผู้มีศรัทธาเชื่อพระธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลาย เพื่อบรรลุนิพพาน เป็นผู้ไม่ประมาท มีปัญญาเฉลียวฉลาด ตั้งใจฟัง ย่อมได้ปัญญา บุคคลผู้ทำสิ่งที่สมควร มีความขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้ ย่อมได้ชื่อเสียงด้วยสัจจะ ย่อมผูกมิตรไว้ได้ด้วยการให้ บุคคลใดละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกอย่างนี้ ธรรม ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ธรรมะ ธิติ และจาคะ มีอยู่แก่ผู้ครองเรือนผู้มีศรัทธาใด บุคคลนั้นแลละโลกนี้ไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก–

สกฺกสํยุตฺต

สักกสังยุต

วตปทสุตฺต

วตปทสูตร

ปุจฺฉา – สกฺกสํยุตฺเต [Pg.139] ปนาวุโส วตปทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็วตปทสูตรในสักกสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ สกฺกสฺส ภิกฺขเว เทวานมินฺทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ, เยสํ สมาทินฺนตฺตา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อยังเป็นมนุษย์ ได้สมาทานวัตรบท ๗ ประการโดยบริบูรณ์ เพราะสมาทานวัตรบทเหล่านั้น ท้าวสักกะจึงได้บรรลุความเป็นท้าวสักกะ’ ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้มีคำเริ่มต้นอย่างนี้

สกฺกสฺส [Pg.141] ภิกฺขเว เทวานมินฺทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส อิมานิ สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อยังเป็นมนุษย์ ได้สมาทานวัตรบท ๗ ประการเหล่านี้โดยบริบูรณ์

มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายินํ;

สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํ;

มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ;

ตํ เว เทวา ตาวตึสา, อาหุ ‘‘สปฺปุริโส’’อิติ.

นรชนใดเลี้ยงมารดาและบิดา มีปกติประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล มีวาจาอ่อนหวาน กล่าวถ้อยคำไพเราะ ละคำส่อเสียด ประกอบด้วยอุบายกำจัดความตระหนี่ มีสัจจะ ข่มความโกรธได้ เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลายย่อมเรียกนรชนนั้นแลว่า เป็นสัปบุรุษ

ทลิทฺทสุตฺต

ทลิททสูตร

ปุจฺฉา – ทลิทฺทสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. วิสฺสชฺชนา. ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว อญฺญตโร ปุริโส อิมสฺมึเยว ราชคเห มนุสฺสทลิทฺโท [Pg.142] อโหสิ มนุสฺสกปโณ มนุสฺสวราโก, โส ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย สทฺธํ สมาทิยิ, สีลํ, สุตํ, จาคํ, ปญฺญํ สมาทิยี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ทลิททสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร คำเฉลย – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์นี้แล เป็นคนยากจน เป็นคนขัดสน เป็นคนอนาถา เขาได้สมาทานศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศไว้’ ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้มีคำเริ่มต้นอย่างนี้

ยสฺส [Pg.144] สทฺธา ตถาคเต, อจลา สุปฺปติฏฺฐิตา;

สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ, อริยกนฺตํ ปสํสิตํ.

ศรัทธาของบุคคลใดในพระตถาคต ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว และศีลของบุคคลใดงาม เป็นที่รักของพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ

ยชมานสุตฺต

ยชมานสูตร

ปุจฺฉา – ยชมานสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ยชมานสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.145] ภนฺเต สกฺกํ เทวานมินฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ. สกฺโก ภนฺเต เทวานมินฺโท ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ–

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท้าวสักกะจอมเทพ ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า–

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

‘ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในที่ไหน จึงจะมีผลมาก’

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ–

ข้าแต่ท่าน ในเรื่องนั้น–

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโรจ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต;

ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ’’นฺติ.

‘คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ผู้ปฏิบัติ และบุคคล ๔ จำพวกผู้ตั้งอยู่ในผล พระสงฆ์นี้เป็นผู้ตรง ตั้งมั่นด้วยปัญญาและศีล ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในพระสงฆ์ มีผลมาก’

เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้อย่างนี้แล

ยชมานานํ [Pg.146] มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ,กโรตํ โอปธิตํ ปุญฺญํ, กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ–

ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในที่ไหน จึงจะมีผลมาก–

จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต;

ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ–

คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ผู้ปฏิบัติ และบุคคล ๔ จำพวกผู้ตั้งอยู่ในผล พระสงฆ์นี้เป็นผู้ตรง ตั้งมั่นด้วยปัญญาและศีล ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในพระสงฆ์ มีผลมาก–

คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺต

คหัฏฐวันทนาสูตร

ปุจฺฉา – คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตํ [Pg.147] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ คหัฏฐวันทนาสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว สกฺโก เทวานมินฺโท มาตลึ สงฺคาหกํ อามนฺเตสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก โดยมีเนื้อความเริ่มต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกมาตลีสารถีมา” ดังนี้

ตํ [Pg.148] นมสฺสนฺติ เตวิชฺชา, สพฺเพ ภุมฺมาจ ขตฺติยา;

จตฺตาโร จ มหาราชา, ติทสาจ ยสสฺสิโน;

อถโก นาม โส ยกฺโข, ยํ ตฺวํ สกฺก นมสฺสสิ–

พราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ และกษัตริย์ผู้ครองแผ่นดินทั้งปวงย่อมไหว้ท่าน ท้าวมหาราชทั้ง ๔ และเทพชั้นดาวดึงส์ผู้มียศก็ย่อมไหว้ท่าน ข้าแต่ท้าวสักกะ ท่านไหว้ใคร ยักษ์นั้นชื่ออะไร

อหญฺจ [Pg.149] สีลสมฺปนฺเน, จิรรตฺตสมาหิเต;

สมฺมาปพฺพชิเต วนฺเท, พฺรหฺมจริยปรายเน.

ส่วนเราย่อมไหว้ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ผู้ตั้งมั่นมานาน ผู้บวชโดยชอบ ผู้มีพรหมจรรย์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

เย คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา;

ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลิ.

มาตลี คฤหัสถ์เหล่าใดเป็นผู้ทำบุญ เป็นอุบาสกผู้มีศีล เลี้ยงดูภรรยาโดยชอบธรรม เราย่อมไหว้คฤหัสถ์เหล่านั้น

นิทานวคฺคปาฬิ

นิทานวรรคปาฬิ

นิทานสํยุตฺต

นิทานสังยุต

ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺต

ปฏิจจสมุปปาทสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.151] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน นิทานวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ สํคีตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตํ กตฺถ ตํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ปฏิจจสมุปปาทสูตรที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสังคายนาไว้เป็นอันดับแรกในนิทานวรรคสังยุตนั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปญฺจสเต ชนปทวาสิโน ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. ปญฺจสตา ภนฺเต ชนปทวาสิโน ภิกฺขู สพฺเพ อุคฺฆาฏิตญฺญุโน ธุตงฺคธรา อารทฺธวีริยา ยุตฺตโยคา วิปสฺสกา สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ ปจฺจยาการธมฺมเทสนํ ปตฺถยมานา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูป ภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูปเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงธุดงค์ มีความเพียรอันปรารภแล้ว ประกอบด้วยโยคะ เป็นวิปัสสนาจารย์ ปรารถนาพระธรรมเทศนาเรื่องปัจจยาการอันละเอียดอ่อนประณีตและเป็นสุญญตา จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่พวกเธอ พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ดังนี้

กตโม [Pg.152] จ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อวิชฺชาปจฺจยา ภิกฺขเว สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ (เปยฺยาล) ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี (ละ) เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงมี ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปฏิจจสมุปบาท

อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรโธ สงฺขารนิโรโธ (เปยฺยาล) ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ –

เพราะอวิชชาดับด้วยการสำรอกโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับ (ละ) เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

วิภงฺคสุตฺต

วิภังคสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.154] ทุติยํ สํคีตํ วิภงฺคสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ วิภังคสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงสังคายนาไว้เป็นอันดับที่สองในสังยุตนั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปญฺจสเต ชนปทวาสิโน วิปญฺจิตญฺญุโน ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. ปญฺจสตา ภนฺเต ชนปทวาสิกา ภิกฺขู วิปญฺจิตญฺญุโน ธุตงฺคธรา อารทฺธวีริยา ยุตฺตโยคา วิสฺสกา สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตปฏิสํยุตฺตํ ปจฺจยาการธมฺมเทสนํ ปตฺถยมานา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ โว ภิกฺขเว เทเทสฺสามิ วิภชิสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูปผู้เป็นวิปจิตัญญู ภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูปเหล่านั้นเป็นวิปจิตัญญู ทรงธุดงค์ มีความเพียรอันปรารภแล้ว ประกอบด้วยโยคะ เป็นวิปัสสนาจารย์ ปรารถนาพระธรรมเทศนาเรื่องปัจจยาการอันละเอียดอ่อนประณีตประกอบด้วยสุญญตา จึงนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง จักจำแนกปฏิจจสมุปบาทแก่พวกเธอ พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ดังนี้

ปญฺจเวรภยสุตฺต

ปัญจเวรภัยสูตร

ปุจฺฉา – ปญฺจเวรภยสุตฺตํ [Pg.156] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ปัญจเวรภัยสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ ‘‘ยโต โข คหปติ อริยสาวกสฺส ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ, จตูหิ จ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ, อริโย จสฺส ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ สุปฺปฏิวิทฺโธ, โส อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ขีณนิรโยมิ ขีณติรจฺฉานโยนิ ขีณเปตฺติวิสโย ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี เมื่อใดภัยและเวร ๕ ประการของอริยสาวกสงบระงับแล้ว และอริยสาวกประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ ทั้งอริยญายธรรมของอริยสาวกนั้นอันปัญญาเห็นแจ้งแล้ว แทงตลอดดีแล้ว เมื่อนั้น อริยสาวกนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เรามีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ และวินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า’” ดังนี้

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโสตตฺถ [Pg.157] ภควตา อริยสาวกสฺส ปญฺจนฺนํ ภยานํ เวรานํ วูปสนฺตตา ปกาสิตา.

ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความสงบระงับแห่งภัยและเวร ๕ ประการของอริยสาวกอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กตมานิ [Pg.158] ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. ยํ คหปติ ปาณาติปาตี ปาณาติปาตปจฺจยา ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ ภยํ เวรํ ปสวติ, สมฺปรายิกมฺปิ ภยํ เวรํ ปสวติ, เจตสิกมฺปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. ปาณาติปาตา ฏิวิรตสฺส เอวํ ตํ ภยํ เวรํ วูปสนฺตํ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อริยสาวกสฺส ปญฺจนฺนํ ภยานํ เวรานํ วูปสนฺตตา ปกาสิตา.

วิสัชนา – 'ภัยและเวร ๕ ประการเป็นไฉนที่สงบระงับแล้ว? คฤหบดี ผู้ฆ่าสัตว์ เพราะการฆ่าสัตว์เป็นปัจจัย ย่อมก่อให้เกิดภัยและเวรในปัจจุบันบ้าง ย่อมก่อให้เกิดภัยและเวรในสัมปรายภพบ้าง ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสทางใจบ้าง เมื่อบุคคลเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ ภัยและเวรนั้นย่อมสงบระงับด้วยประการฉะนี้' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่ภัยและเวร ๕ ประการของอริยสาวกเป็นธรรมชาติสงบระงับแล้ว ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.159] ตตฺถ ภควตา อริยสาวกสฺส จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคตตา ปกาสิตา.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กตเมหิ จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. อิธ คหปติ อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ ‘‘อิติปิโส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโรปุริสทมฺมสารถิ สตฺถาเทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อริยสาวกสฺส จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคตตา ปกาสิตา.

วิสัชนา – 'อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการเป็นไฉน? คฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.161] ตตฺถ ภควตา อริยสาวเกน อริยสฺส ญายสฺส ปญฺญาย สุทิฏฺฐตา สุปฺปฏิวิทฺธตา ปกาสิตา.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยญายธรรมอันอริยสาวกเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กตโม จสฺส อริโย ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ สุปฺปฏิวิทฺโธ. อิธ คหปติ อริยสาวโก ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺเญว สาธุกํ โยนิโส มนสิ กโรติ ‘‘อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ, ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา (เปยฺยาล) เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ตตฺถ อริยสาวเกน อริยสฺส ญายสฺส ปญฺญาย สุทิฏฺฐตา สุปฺปฏิวิทฺธตา ปกาสิตา.

วิสัชนา – 'ก็อริยญายธรรมที่อริยสาวกนั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาเป็นไฉน? คฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมมนสิการปฏิจจสมุปบาทนั่นแลโดยแยบคายด้วยดีว่า เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป ได้แก่ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย... (ละ) ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยญายธรรมอันอริยสาวกเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา อย่างนี้แล

ยโต [Pg.162] โข คหปติ อริยสาวกสฺส อิมานิ ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. อิเมหิ จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. อยญฺจสฺส อริโย ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ สุปฺปฏิวิทฺโธ–

คฤหบดี เมื่อใดแล ภัยและเวร ๕ ประการเหล่านี้ของอริยสาวกเป็นธรรมชาติสงบระงับแล้ว อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการเหล่านี้ และอริยญายธรรมนี้อันอริยสาวกนั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา

ทุกฺขสุตฺต

ทุกขสูตร

ปุจฺฉา – ทุกฺขสุตฺตํ [Pg.163] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทุกฺขสฺส ภิกฺขเว สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งทุกข์' ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.164] ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสมุทโย ปกาสิโต.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเกิดขึ้นแห่งทุกข์อย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโย. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ โข ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโย. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณํ…เป… ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธ จ…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ…เป… กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพ จ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ โข ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโยติ เอวํโข ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสฺส สมุทโย ปกาสิโต.

วิสัชนา – 'ภิกษุทั้งหลาย ก็ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์เป็นไฉน? เพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งหลาย... (ละ) ...เพราะอาศัยมนะและธรรมารมณ์ทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเกิดขึ้นแห่งทุกข์อย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.165] ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม ปกาสิโต.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความดับไปแห่งทุกข์อย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม ปกาสิโต.

วิสัชนา – 'ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับไปแห่งทุกข์เป็นไฉน? เพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งตัณหานั้นนั่นแล อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความดับไปแห่งทุกข์ ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล

ปุตฺตมํสูปมสุตฺต

ปุตตมังสูปมสูตร

ปุจฺฉา – ปุตฺตมํสูปมสุตฺตํ [Pg.166] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสปุตตมังสูปมสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล อธุนา ปพฺพชิเต ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. ภควโต จ ภนฺเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาลาภสกฺกาโร อุทปาทิ, เอกจฺเจ จ ภนฺเต ภิกฺขู นวา อจิรปพฺพชิตา กุลปุตฺตา อาหารํ อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชึสุ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย. กตเม จตฺตาโร กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโก วา สุขุโม วา ผสฺโส ทุติโย มโนสญฺเจตนา ตติยา วิญฺญาณํ จตุตฺถ’’นฺติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากผู้บวชใหม่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ลาภสักการะอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุบางรูปผู้เป็นกุลบุตรบวชใหม่ยังไม่นาน ได้บริโภคอาหารโดยไม่พิจารณา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่แห่งหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด อาหาร ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ ๑. กพฬีการาหาร หยาบหรือละเอียด ๒. ผัสสะเป็นที่สอง ๓. มโนสัญเจตนาเป็นที่สาม ๔. วิญญาณเป็นที่สี่' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.168] ตตฺถ กพฬีการสฺส อาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ภควตา ปกาสิโต.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นกพฬีการาหารอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ทฺเว ชายมฺปติกา ปริตฺตํ สมฺพลํ อาทาย กนฺตารมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺยุํ. เตสมสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย มนาโปติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา [Pg.169] กพฬีการสฺส อาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต.

วิสัชนา – 'ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสามีภรรยาคู่หนึ่ง ถือเสบียงเล็กน้อยเดินทางไปในทางกันดาร พวกเขามีบุตรคนเดียวเป็นที่รักที่ชอบใจ' ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นกพฬีการาหารอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.172] ตตฺถ ภควตา ผสฺสาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือผัสสะในพระสูตรนั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คาวี นิจฺจมฺมา กุฏฺฏํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย, เย กุฏฺฏนิสฺสิตา ปาณา, เต นํ ขาเทยฺยุํ. รุกฺขํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย. อุทกํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย. อากาสํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย, เย อากาสนิสฺสิตา ปาณา, เต นํ ขาเทยฺยุนฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ผสฺสสฺส อาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต.

วิสัชนา – ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่โคที่ถูกถลกหนังแล้ว ถ้ามันยืนพิงฝา สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยฝาก็จะกัดกินมัน ถ้ามันยืนพิงต้นไม้ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยต้นไม้ก็จะกัดกินมัน ถ้ามันยืนพิงน้ำ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยน้ำก็จะกัดกินมัน ถ้ามันยืนพิงอากาศ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอากาศก็จะกัดกินมัน ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือผัสสะในพระสูตรนั้นโดยพิสดารอย่างนี้แล

เอวเมว [Pg.173] ขฺวาหํ ภิกฺขเว ผสฺสาหาโร ทฏฺฐพฺโพติ วทามิ.

ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า อาหารคือผัสสะพึงเห็นอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.174] ตตฺถ ภควตา มโนสญฺเจตนาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือมโนสัญเจตนาในพระสูตรนั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว องฺคารกาสุ สาธิกโปริสา ปุณฺณา องฺคารานํ วีตจฺจิกานํ วีตธูมานํ. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม สุข กาโม ทุกฺขปฺปฏิกูโลติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา มโนสญฺเจตนาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร วิตฺถาเรน ปกาสิโต.

วิสัชนา – ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิงลึกกว่าชั่วบุรุษเต็มด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวและควัน จากนั้นบุรุษผู้รักชีวิต ไม่รักความตาย รักความสุข เกลียดทุกข์ พึงมา ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือมโนสัญเจตนาในพระสูตรนั้นโดยพิสดารอย่างนี้แล

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.176] ตตฺถ ภควตา วิญฺญาณาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือวิญญาณในพระสูตรนั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โจรํ อาคุจารึ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสยฺยุํ ‘‘อยํ เต เทวโจโร อาคุจารี, อิมสฺส ยํ อิจฺฉสิ, ตํ ทณฺฑํ ปเณหี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา วิญฺญาณาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต.

วิสัชนา – ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพวกมนุษย์จับโจรผู้ประพฤติผิดได้แล้ว พึงนำไปแสดงแก่พระราชาว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ โจรผู้ประพฤติผิดคนนี้ ขอพระองค์จงลงโทษตามที่พระองค์ประสงค์เถิด’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือวิญญาณในพระสูตรนั้นอย่างนี้แล

สุสิมปริพฺพาชกสุตฺต

สุสิมปริพาชกสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.179] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สุสิมปริพฺพาชก สุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสสุสิมปริพาชกสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ สุสิมํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต สุสิโม ยาวตโก ภิกฺขูหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘ปุพฺเพ โข สุสิม ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ปรารภท่านพระสุสิมะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระสุสิมะได้กราบทูลเรื่องที่สนทนากับภิกษุทั้งหลายทั้งหมดแก่พระผู้มีพระภาค ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สุสิมะ ญาณในความตั้งอยู่แห่งธรรมย่อมมีก่อน ญาณในนิพพานย่อมมีภายหลัง’ ดังนี้เป็นต้น

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.184] ตตฺถ ภควา อายสฺมโต สุสิมตฺเถรสฺส สมฺปติอรหตฺตปตฺตสฺส อนุโยควเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ วิตฺถาเรตฺวา เทเสสิ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารยิ่งขึ้นไปอีกในพระสูตรนั้น โดยวิธีสอบถามท่านพระสุสิมเถระผู้บรรลุอรหัตตผลแล้วในบัดนี้ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ สุสิม ปสฺสสีติ. เอวํ ภนฺเต. ภวปจฺจยา ชาตีติ สุสิม ปสฺสสีติ. เอวํ ภนฺเตติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา ตตฺถ อายสฺมโต สุสิมสฺส สมฺปติอรหตฺตปตฺตสฺส อุตฺตริปิ อนุโยควเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิตฺถารโต ธมฺมํ เทเสสิ.

วิสัชนา – สุสิมะ เธอเห็นหรือว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น สุสิมะ เธอเห็นหรือว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารยิ่งขึ้นไปอีกในพระสูตรนั้น โดยวิธีสอบถามท่านพระสุสิมะผู้บรรลุอรหัตตผลแล้วในบัดนี้ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างนี้แล

ตสฺส [Pg.186] เม ภนฺเต ภควา อจฺจยํ อจฺจยโต ปฏิคฺคณฺหาตุ อายตึสํวราย–

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับโทษของข้าพระองค์โดยความเป็นโทษ เพื่อสำรวมต่อไปในอนาคต

อภิสมยสํยุตฺต

อภิสมยสังยุต

นขสิขาสุตฺต

นขสิขาสูตร

ปุจฺฉา – อภิสมยสํยุตฺเต [Pg.187] ปนาวุโส ปฐมํ สํคีตํ นขสิขาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสนขสิขาสูตรที่สังคายนาไว้เป็นปฐมในอภิสมยสังยุตที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, โย วายํ มยา ปริตฺโต นขสิขายํ ปํสุอาโรปิโต, อยํ วา มหาปถวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถีปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือธุลีเล็กน้อยที่เราช้อนขึ้นด้วยปลายเล็บนี้ หรือมหาปฐพีนี้’ ดังนี้เป็นต้น

ธาตุสํยุตฺต

ธาตุสังยุต

จงฺกมสุตฺต

จังกมสูตร

ปุจฺฉา – ธาตุสํยุตฺเต [Pg.189] ปนาวุโส จงฺกมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสจังกมสูตรในธาตุสังยุตที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ธาตุโสว ภิกฺขเว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, หีนาธิมุตฺติกา หีนาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้าสมาคมกันตามธาตุเท่านั้น ผู้มีอัธยาศัยเลว ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้มีอัธยาศัยเลว ผู้มีอัธยาศัยดี ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้มีอัธยาศัยดี’ ดังนี้เป็นต้น

อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺต

อัสสัทธสังสันทะนะสูตร

ปุจฺฉา – อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตํ [Pg.192] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็อัสสัทธสังสันทะนะสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ธาตุโสว ภิกฺขเว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, อสฺสทฺธา อสฺสทฺเธหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, อหิริกา อหิริเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, อโนตฺตปฺปิโน. อปฺปสฺสุตา. กุสีตา. มุฏฺฐสฺสติโน. ทุปฺปญฺญา ทุปฺปญฺเญหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้าสมาคมกันตามธาตุเท่านั้น ผู้ไม่มีศรัทธา ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้ไม่มีศรัทธา ผู้ไม่มีหิริ ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้ไม่มีหิริ ผู้ไม่มีโอตตัปปะ ผู้มีสุตะน้อย ผู้เกียจคร้าน ผู้มีสติหลงลืม ผู้มีปัญญาทราม ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้มีปัญญาทราม’ ดังนี้เป็นต้น

อนมตคฺคสํยุตฺต

อนมตัคคสังยุต

ปถวีสุตฺต

ปฐวีสูตร

ปุจฺฉา – อนมตคฺคสํยุตฺเต [Pg.194] อาวุโส ทุติยํ สํคีตํ ปถวีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐวีสูตรที่ ๒ ที่สังคายนาไว้ในอนมตัคคสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส อิมํ มหาปถวึ โกลฏฺฐิมตฺตํ โกลฏฺฐิมตฺตํ มตฺติกาคุฬิกํ กริตฺวา นิกฺขิเปยฺย ‘อยํ เม ปิยา, ตสฺส เม ปิตุ อยํ ปิตา’ติ. อปริยาทินฺนาว ภิกฺขเว ตสฺส ปุริสสฺส ปิตุปิตโร อสฺสุ. อถายํ มหาปถวี ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย. ตํ กิสฺสเหตุ, อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหา สํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ’’ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษพึงปั้นก้อนดินให้มีขนาดเท่าเม็ดพุทราๆ จากมหาปฐพีนี้ แล้ววางไว้พลางกล่าวว่า ‘นี่เป็นมารดาของฉัน นี่เป็นบิดาของบิดาของฉัน’ ดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย บิดาและปู่ทั้งหลายของบุรุษนั้นยังไม่หมดสิ้นไปเลย แต่มหาปฐพีนี้พึงถึงความสิ้นไปหมดไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะสงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่’ เป็นต้น

เอวํ [Pg.195] ทีฆรตฺตํ โว ภิกฺขเว ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตํ ติพฺพํ ปจฺจนุภูตํ พฺยสนํ ปจฺจนุภูตํ กฏสี วฑฺฒิตา.

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้เสวยทุกข์ ได้เสวยทุกข์อย่างแรงกล้า ได้เสวยความพินาศ ได้เพิ่มพูนป่าช้ามาตลอดกาลนานอย่างนี้

อลเมว [Pg.196] สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทิตุํ,อลํ วิรชฺชิตุํ, อลํ วิมุจฺจิตุํ,

พอแล้วที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง พอแล้วที่จะคลายกำหนัด พอแล้วที่จะหลุดพ้น

อสฺสุสุตฺต

อัสสุสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส ตติยํ สํคีตํ อสฺสุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็อัสสุสูตรที่ ๓ ที่สังคายนาไว้ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเลเยว ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, ยํ วา โว อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สนฺธาวตํ สํสรตํ อมนาปสมฺปโยคา มนาปวิปฺปโยคา กนฺทนฺตานํ โรทนฺตานํ อสฺสุ ปสฺสนฺนํ ปคฺฆริตํ, ยํ วา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทก’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากนั่นแลว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือน้ำตาที่หลั่งไหลออกมาของพวกเธอผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ในสงสารนี้ตลอดกาลนาน เพราะการประสบกับสิ่งที่ไม่น่าพอใจ และการพลัดพรากจากสิ่งที่น่าพอใจ ร้องไห้คร่ำครวญอยู่ หรือน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔’ เป็นต้น

สาสปสุตฺต

สาสปสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.198] ฉฏฺฐํ สํคีตํ สาสปสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็สาสปสูตรที่ ๖ ที่สังคายนาไว้ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กีวทีโฆ นุ โข ภนฺเต กปฺโป’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ทีโฆ โข ภิกฺขุ กปฺโป, โส น สุกโร สงฺขาตุํ เอตฺตกานิ วสฺสานิ อิติวา, (เปยฺยาล) เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ อิติวาติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กัปยาวนานเพียงไร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ กัปยาวนานนัก ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะนับได้ว่า ‘กัปมีจำนวนเท่านี้ปี’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้แสนปี’ เป็นต้น

คงฺคาสุตฺต

คงคาสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.200] สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนมตคฺคสํยุตฺเต คงฺคาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ... (ข้อความที่เหลือ)... พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสคงคาสูตรในอนมตัคคสังยุตที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อญฺญตรํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กีว-

การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพราหมณ์คนหนึ่ง ท่านผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระโคดม กัปที่ล่วงไปแล้วมีจำนวน

พหุกา [Pg.201] นุ โข โภ โคตม กปฺปา อพฺภตีตา อติกฺกนฺตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘พหุกา โข พฺราหฺมณ กปฺปา อพฺภตีตา อติกฺกนฺตา, เต น สุกรา สงฺขาตุํ ‘เอตฺตกา กปฺปา’ อิติ วา ‘เอตฺตกานิ กปฺปสตานิ’ อิติ วา ‘เอตฺตกานิ กปฺปสหสฺสานิ’ อิติวา ‘เอตฺตกานิ กปฺปสตสหสฺสานิ’ อิติ วา’’ติ เอว มาทินา ภควตา ภาสิตํ.

มากเพียงไร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘พราหมณ์ กัปที่ล่วงไปแล้วมีจำนวนมากนัก ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะนับได้ว่า ‘กัปมีจำนวนเท่านี้’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้ร้อย’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้พัน’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้แสน’ เป็นต้น

ปุคฺคลสุตฺต

ปุคคลสูตร

ปุจฺฉา – ปุคฺคลสุตฺตํ [Pg.203] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ปุคคลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพาโกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชา นีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. เอกปุคฺคลสฺส ภิกฺขเว กปฺปํ สนฺธาวโต สํสรโต สิยา เอวํ มหา อฏฺฐิกงฺกโล อฏฺฐิปุญฺโช อฏฺฐิราสิ, ยถา ยํ เวปุลฺโล ปพฺพโต. สเจ สํหารโก อสฺส, สมฺภตญฺจ น วินสฺเสตฺยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย โครงกระดูก กองกระดูก หรือภูเขากระดูกของบุคคลคนหนึ่งผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ในสงสารตลอดกัปหนึ่ง พึงมีมากเท่าภูเขาเวปุลละนี้ หากมีผู้รวบรวมไว้ และของที่รวบรวมไว้ไม่พึงพินาศไป’ เป็นต้น

ทุคฺคตสุตฺต, สุขิตสุตฺต

ทุคคตสูตร, สุขิตสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.204] ทุคฺคตสุตฺตญฺจ สุขิตสุตฺตญฺจ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ทุคคตสูตรและสุขิตสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. ยํ ภิกฺขเว ปสฺเสยฺยาถ ทุคฺคตํ ทุรูเปตํ, นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘อมฺเหหิปิ เอวรูปํ ปจฺจนุภูตํ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา’ติ, ยํ ภิกฺขเว ปสฺเสยฺยาถ สุขิตํ สุสชฺชิตํ,

นิฏฺฐเมตฺถ [Pg.205] คนฺตพฺพํ, ‘‘อมฺเหหิปิ ปจฺจนุภูตํ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

พึงถึงความแน่นอนในเรื่องนั้นว่า ‘พวกเราก็ได้เสวยความสุขเช่นนี้มาแล้วตลอดกาลนาน’ เป็นต้น

ตึสมตฺตสุตฺต

ติงสมัตตสูตร

ปุจฺฉา – ตึสมตฺตสุตฺตํ [Pg.206] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ติงสมัตตสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ตึสมตฺเต ปาเวยฺยเก ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพาโกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, ยํ วา โว อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สนฺธาวตํ สํสรตํ สีสจฺฉินฺนานํ โลหิตํ ปสฺสนฺนํ ปคฺฆริตํ, ยํ วา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทก’’นฺติ เอวมาทินา ภวคตา ภาสิตํ.

การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุชาวปาเวยยะประมาณ ๓๐ รูปว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือเลือดที่หลั่งไหลออกมาของพวกเธอผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ในสงสารนี้ตลอดกาลนาน เพราะถูกตัดศีรษะ หรือน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔’ เป็นต้น

มาตุสุตฺต

มาตุสูตร

ปุจฺฉา – มาตุสุตฺตาทีนิ [Pg.209] ปนาวุโส ฉสุตฺตานิ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็มาตุสูตรเป็นต้น ๖ สูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. น โส ภิกฺขเว สตฺโต สุลภรูโป, โย น มาตาภูตปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา. โย น ปิตาภูตปุพฺโพ. โย น ภาตาภูตปุพฺโพ. โย น ภคินิภูตปุพฺโพ. โย น ปุตฺตภูตปุพฺโพ. โย น ธีตาภูตปุพฺโพ [Pg.210] อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลรู้ไม่ได้ เมื่อเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ที่สุดเบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์นั้นหาได้ยาก คือสัตว์ที่ไม่เคยเป็นมารดามาแล้ว โดยกาลนานนี้ ที่ไม่เคยเป็นบิดามาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นพี่ชายน้องชายมาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นพี่สาวน้องสาวมาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นบุตรมาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นธิดามาแล้ว โดยกาลนานนี้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

กสฺสปสํยุตฺต

กัสสปสังยุต

จนฺทูปมสุตฺต

จันทรูปมสูตร

ปุจฺฉา – กสฺสปสํยุตฺเต [Pg.211] ปนาวุโส จนฺทูปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จันทรูปมสูตรในกัสสปสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จนฺทูปมา ภิกฺขเว กุลานิ อุปสงฺกมถ อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ นิจฺจนวกา กุเลสุ อปฺปคพฺภา. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส ชรุทปานํ วา โอโลเกยฺย ปพฺพตวิสมํ วา นทีวิทุคฺคํ วา อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ. เอวเมว โข ภิกฺขเว จนฺทูปมา กุลานิ อุปสงฺกมถ อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ นิจฺจนวกา กุเลสุ อปฺปคพฺภา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลายดุจพระจันทร์ พึงถอนกายออก พึงถอนจิตออก เป็นผู้ใหม่เสมอในตระกูลทั้งหลาย ไม่คะนอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษพึงแลดูบ่อน้ำเก่า หรือที่สูงต่ำของภูเขา หรือที่ลึกของแม่น้ำ พึงถอนกายออก พึงถอนจิตออก ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลายดุจพระจันทร์ พึงถอนกายออก พึงถอนจิตออก เป็นผู้ใหม่เสมอในตระกูลทั้งหลาย ไม่คะนอง ฉันนั้น’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ตํ [Pg.213] กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กถํ รูปา ภิกฺขุ อรหติ กุลานิ อุปสงฺกมิตุํ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงควรเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.214] ตตฺถ ภควตา ปริสุทฺธาปริสุทฺธ ธมฺมเทสนํ ทสฺเสตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาโท ทินฺโน.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ในที่นั้นแล้ว ทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กถํ รูปสฺส ภิกฺขุโน อปริสุทฺธา ธมฺมเทสนา โหติ, กถํ รูปสฺส ภิกฺขุโน ปริสุทฺธา ธมฺมเทสนา [Pg.215] โหตี’’ติ เอวมาทินา ปริสุทฺธาปริสุทฺธธมฺมเทสนา วิตฺถารโต ทสฺเสตฺวา ‘‘กสฺสเปน วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส, โอวทิเตหิ จ ปน โว ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควโต ภิกฺขูนํ โอวาโท ทินฺโน.

คำตอบ – ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเทศนาของภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงไม่บริสุทธิ์ ธรรมเทศนาของภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงบริสุทธิ์’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นแล้ว ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักโอวาทพวกเธอด้วยกัสสปะ หรือผู้ใดผู้หนึ่งผู้เช่นกับกัสสปะ พวกเธออันเราโอวาทแล้ว พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

โย [Pg.216] หิ โกจิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เอวํจิตฺโต ปเรสํ ธมฺมํ เทเสติ ‘‘อโห วต เม ธมฺมํ สุเณยฺยุํ, สุตฺวา จ ปน ธมฺมํ ปสีเทยฺยุํ, ปสนฺนา จ เม ปสนฺนาการํ กเรยฺยุํ–

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดภิกษุหนึ่งมีจิตอย่างนี้ ย่อมแสดงธรรมแก่ผู้อื่นว่า ‘โอหนอ ขอชนทั้งหลายพึงฟังธรรมของเรา ครั้นฟังธรรมแล้วพึงเลื่อมใส ครั้นเลื่อมใสแล้วพึงทำอาการแห่งความเลื่อมใสแก่เรา’

สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิ ปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ–

พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน

กสฺสเปน [Pg.217] วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส, โอวทิเตหิ จ ปน โว ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ–

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักโอวาทพวกเธอด้วยกัสสปะ หรือผู้ใดผู้หนึ่งผู้เช่นกับกัสสปะ พวกเธออันเราโอวาทแล้ว พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น

กุลูปกสุตฺต

กุลูปกสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.218] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน กสฺสปสํยุตฺเต จตุตฺถํ กุลูปกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กุลูปกสูตรที่ ๔ ในกัสสปสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กถํ รูโป ภิกฺขุ อรหติ กุลูปโก โหตุํ, กถํ รูโป ภิกฺขุ น อรหติ กุลูปโก โหตุ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงควรเป็นผู้เข้าไปสู่ตระกูล ภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงไม่ควรเป็นผู้เข้าไปสู่ตระกูล’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

กสฺสเปน [Pg.222] วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส, โอวทิเตหิ จ ปน โว ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ.

ทุติย โอวาทสุตฺต

ทุติยโอวาทสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถวาวุโส [Pg.223] ภควตา ทุติย โอวาทสุตฺตํ กตฺถ เกน สทฺธึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ทุติยโอวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ตรัสกับใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมตา มหากสฺสเปน สทฺธึ ‘‘โอวท กสฺสป ภิกฺขู, กโรหิ กสฺสป ภิกฺขูนํ ธมฺมึ กถํ, อหํ วา กสฺสป ภิกฺขู โอวเทยฺยํ ตฺวํ วา, อหํ วา ภิกฺขูนํ ธมฺมึ กถํ กเรยฺยํ ตฺวํ วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงราชคฤห์ กับท่านพระมหากัสสปะ ตรัสว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ เธอจงโอวาทภิกษุทั้งหลายเถิด ดูก่อนกัสสปะ เธอจงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด เราหรือเธอพึงโอวาทภิกษุทั้งหลาย เราหรือเธอพึงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ยสฺส [Pg.224] กสฺสจิ ภนฺเต สทฺธา นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, หิรี นตฺถิ. โอตฺตปฺปํ นตฺถิ. วีริยํ นตฺถิ. ปญฺญา นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ศรัทธาไม่มีในกุศลธรรม หิริไม่มี โอตตัปปะไม่มี วิริยะไม่มี ปัญญาไม่มีในกุศลธรรม แก่ภิกษุใดภิกษุหนึ่ง

ตติย โอวาทสุตฺต

ตติยโอวาทสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถวาวุโส [Pg.227] ภควตา ตติยโอวาทสุตฺตํ กตฺถ เกน สทฺธึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ตติยโอวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ตรัสกับใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมตาเยว มหากสฺสเปน สทฺธึ ‘‘โอวท กสฺสป ภิกฺขู. กโรหิ กสฺสป ภิกฺขูนํ ธมฺมึ กถํ, อหํ วา กสฺสป ภิกฺขู โอวเทยฺยํ ตฺวํ วา. อหํ วา ภิกฺขูนํ ธมฺมํ กถํ กเรยฺยํ ตฺวํ วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงราชคฤห์ กับท่านพระมหากัสสปะนั่นเอง ตรัสว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ เธอจงโอวาทภิกษุทั้งหลายเถิด ดูก่อนกัสสปะ เธอจงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด เราหรือเธอพึงโอวาทภิกษุทั้งหลาย เราหรือเธอพึงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ทุพฺพจา [Pg.228] โข ภนฺเต เอตรหิ ภิกฺขู โทวจสฺสกรเณหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา อกฺขมา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิโน อนุสาสนึ–

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุทั้งหลายในบัดนี้เป็นผู้ว่ายาก ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องทำความว่ายาก เป็นผู้ไม่อดทน ไม่รับคำสั่งสอนโดยเคารพ

สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺต

สัทธัมมปฏิรูปกสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถวาวุโส [Pg.231] ภควตา ปริโยสานํ สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัทธัมมปฏิรูปกสูตรอันเป็นที่สุดนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํเยว มหากสฺสปํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหากสฺสโป ภควนฺตํ เอตเทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ปุพฺเพ อปฺปตรานิ เจว สิกฺขาปทานิ อเหสุํ, พหุตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฐหึสุ. โก ปน ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยเนตรหิ พหุตรานิ เจว สกฺขาปทานิ อปฺปตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฐหนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวญฺเจตํ กสฺสป โหติ สตฺเตสุ หายมาเนสุ สทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเน พหุตรานิเจว สิกฺขาปทานิ [Pg.232] โหนฺติ, อปฺปตราจ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฐหนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภท่านพระมหากัสสปะนั่นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระมหากัสสปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ในกาลก่อน สิกขาบทมีน้อย แต่ภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ในอรหัตผลมีมากเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ในบัดนี้ สิกขาบทมีมาก แต่ภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ในอรหัตผลมีน้อย’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนั้น เมื่อสัตว์ทั้งหลายเสื่อมลง พระสัทธรรมอันตรธานไป สิกขาบททั้งหลายย่อมมีมากขึ้น และภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ในอรหัตผลย่อมน้อยลง’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น

ลาภสกฺการสํยุตฺต

ลาภสักการสังยุต

มีฬฺหกสุตฺต

มีฬหกสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.235] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ลาภสกฺการํยุตฺเต ปญฺจมํ สํคีตํ มีฬฺหกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ... (ละไว้)... มีฬหกสูตรที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ในสังยุตต์ที่ว่าด้วยลาภสักการะ ซึ่งสังคายนาไว้เป็นที่ ๕ นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว มีฬฺหกา คูถาที คูถปูรา ปุณฺณา คูถสฺส, ปุรโต จสฺส มหาคูถปุญฺโช, สา เตน อญฺญา มีฬฺหกา อติมญฺเญยฺย ‘‘อหมฺหิ คูถาที คูถปูรา ปุณฺณา คูถสฺส, ปุรโต จ มฺยายํ มหาคูถปุญฺโช’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแมลงกินคูถตัวหนึ่ง กินคูถเป็นอาหาร เต็มไปด้วยคูถ มีคูถเต็มท้อง และมีกองคูถใหญ่กองอยู่ข้างหน้า แมลงกินคูถตัวนั้นย่อมดูหมิ่นแมลงกินคูถตัวอื่นว่า ‘เราเป็นแมลงกินคูถ กินคูถเป็นอาหาร เต็มไปด้วยคูถ มีคูถเต็มท้อง และมีกองคูถใหญ่กองอยู่ข้างหน้าเรา’ ดังนี้เป็นต้น

ตํ [Pg.237] หิ ตสฺส ภิกฺขเว โมฆปุริสสฺส โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แก่โมฆบุรุษนั้นตลอดกาลนาน

เอวํ ทารุโณ โข ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจอย่างนี้แล

ตสฺมาติห [Pg.238] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, ‘‘อุปฺปนฺนํ ลาภสกฺการสิ โลกํ ปชหิสฺสาม, น จ โน อุปฺปนฺโน ลาภสกฺการสิโลโก จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสภี’’ติ, เอวญฺหิ โข ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ.

เพราะเหตุนั้นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักละลาภสักการะและชื่อเสียงที่เกิดขึ้นแล้ว และลาภสักการะและชื่อเสียงที่เกิดขึ้นแล้วจักไม่ครอบงำจิตของเรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

เอกปุตฺตกสุตฺต

เอกปุตตกสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺโถ อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหเกหิ สํคีตํ เอกปุตฺตกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภํ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เอกปุตตกสูตรที่พระธรรมสังคาหกาจารย์ในกาลก่อนสังคายนาไว้นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก กฏุโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย, สทฺธา ภิกฺขเว อุปาสิกา เอกปุตฺตกํ ปิยํ มนาปํ เอวํ สมฺมาอายาจมานา [Pg.239] อายาเจยฺย ตาทิโส ตาต ภวาหิ, ยาทิโส จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโก’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ เผ็ดร้อน หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาผู้มีศรัทธา พึงอ้อนวอนบุตรชายคนเดียวผู้เป็นที่รักที่พึงใจอย่างนี้ว่า ‘พ่อเอ๋ย ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับจิตตคฤหบดีและหัตถกะอาฬวกะเถิด’ ดังนี้เป็นต้น

เอสา [Pg.240] ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวกานํ อุปาสกานํ ยทิทํ จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโก.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องชั่ง นี้เป็นประมาณแห่งอุบาสกผู้เป็นสาวกของเรา คือจิตตคฤหบดีและหัตถกะอาฬวกะ

สเจ โข ตฺวํ ตาต อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชสิ, ตาทิโส ตาต ภวาหิ, ยาทิสา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา.

พ่อเอ๋ย ถ้าเธอจักบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด

มา จ โข ตฺวํ ตาต เสขํ อปฺปตฺตมานสํ ลาภสกฺการสิโลโก อนุปาปุณาตุ–

พ่อเอ๋ย ขอลาภสักการะและชื่อเสียงอย่าได้ครอบงำจิตของเธอผู้ยังเป็นเสขะ ผู้ยังไม่บรรลุอรหัตตผลเลย

เอวํ [Pg.241] ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก กฏุโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ เผ็ดร้อน หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยมอย่างนี้แล

เอกวีตุสุตฺต

เอกธิตุสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.242] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคายเกหิ สํคีตํ เอกธีตุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เอกธิตุสูตรที่พระธรรมสังคาหกาจารย์ในกาลก่อนสังคายนาไว้นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก กฏุโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย. สทฺธา ภิกฺขเว อุปาสิกา เอกํ ธีตรํ ปิยํ มนาปํ เอวํ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย ‘ตาทิสา อยฺเย ภวาหิ, ยาทิสา ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฑกิยา จ นนฺทมาตา’ติ. เอสา ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ, ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฑกิยา จ นนฺทมาตา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ เผ็ดร้อน หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาผู้มีศรัทธา พึงอ้อนวอนบุตรสาวคนเดียวผู้เป็นที่รักที่พึงใจอย่างนี้ว่า ‘แม่เอ๋ย ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับอุบาสิกาขุชชุตตราและนันทมารดาชาวเวฬุกัณฑะเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องชั่ง นี้เป็นประมาณแห่งอุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของเรา คืออุบาสิกาขุชชุตตราและนันทมารดาชาวเวฬุกัณฑะ’ ดังนี้เป็นต้น

สเจ [Pg.243] โข ตฺวํ อยฺเย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชสิ, ภาทิสา อยฺเย ภวาหิ, ยาทิสา เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จ–

แม่เอ๋ย ถ้าเธอจักบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับภิกษุณีเขมาและภิกษุณีอุบลวรรณาเถิด

ตสฺมาติห [Pg.244] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ.

เพราะเหตุนั้นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้

ราหุลสํยุตฺต

ราหุลสังยุตต์

ปุจฺฉา – ราหุลสํยุตฺตํ [Pg.245] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ราหุลสังยุตต์นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ราหุโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราหุล, จกฺขุนิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ. อนิจฺจํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ. ทุกฺขํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโส หมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ. โน เหตํ ภนฺเต’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภท่านพระราหุล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระราหุลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อที่ข้าพระองค์จักได้อยู่ผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว หลังจากได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉนว่า ตาเป็นของเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า’ ‘สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า’ ‘เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า’ ‘สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ‘ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้เป็นต้น

ลกฺขณสํยุตฺต

ลักขณสังยุตต์

อฏฺฐิสุตฺต

อัฏฐิสูตร

ปุจฺฉา – ลกฺขณสํยุตฺเต [Pg.247] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกตฺเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อฏฺฐิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อัฏฐิสูตรที่พระธรรมสังคาหกเถระในกาลก่อนสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในลักขณสังยุตต์นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควตา สมฺมุเข อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ [Pg.248] ‘‘อิธายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อญฺญตรสฺมึ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ, โก นุ โข อาวุโส โมคฺคลฺลาน เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ อฏฺฐิกสงฺขลิกํ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ยตฺรหิ นาม สาวโก เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะต่อหน้าพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระมหาโมคคัลลานะลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้ทำการแย้มให้ปรากฏในที่แห่งหนึ่ง ท่านผู้มีอายุโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการแย้มให้ปรากฏ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้เห็นร่างโครงกระดูกลอยไปในอากาศ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ เพราะเหตุที่สาวกจักรู้ หรือจักเห็น หรือจักกระทำให้เป็นพยานในสิ่งเห็นปานนี้ได้’ ดังนี้เป็นต้น

อจฺฉริยํ [Pg.250] วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ;

เอวรูโปปิ นาม สตฺโต ภวิสฺสติ.

น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ ไม่เคยมีมาเลยหนอท่านผู้เจริญ สัตว์แม้เห็นปานนี้ก็จักมีได้

ปิณฺฑสุตฺต

ปิณฑสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.251] ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ลกฺขณสํยุตฺเต ตติยํ สํคีตํ ปิณฺฑสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุนั้น... (ละ) ... ปิณฑสูตรที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้ ทรงสังคายนาไว้เป็นลำดับที่ ๓ ในลักขณสังยุตต์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภคฺควโต สมฺมุเข อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ ‘‘อิธายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อญฺญตรสฺมึ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ[Pg.252], โก นุโข อาวุโส โมคฺคลฺลานเหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ มํสปิณฺฑํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ, ตเมนํ คิชฺฌาปิ กากาปิ กุลลาปิ อนุปติตฺวา อนุปติตฺวา วิตจฺเฉนฺติ วิราเชนฺติ. สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตี’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ยตฺรหิ นาม สาวโก เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะต่อหน้าพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระมหาโมคคัลลานะลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้ทำการแย้มให้ปรากฏในที่แห่งหนึ่ง ท่านผู้มีอายุโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการแย้มให้ปรากฏ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้เห็นก้อนเนื้อลอยไปในอากาศ ฝูงแร้ง ฝูงกา และฝูงเหยี่ยวต่างบินตามจิกทึ้งและฉีกกิน ก้อนเนื้อนั้นส่งเสียงร้องครวญคราง’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ เพราะเหตุที่สาวกจักรู้ หรือจักเห็น หรือจักกระทำให้เป็นพยานในสิ่งเห็นปานนี้ได้’ ดังนี้เป็นต้น

อสิโลมสุตฺต

อสิโลมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.255] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหเกหิ มหาเถเรหิ สํคีตํ อสิโลมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ อสิโลมสูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควโต สมฺมุเข อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ [Pg.256] เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข อาวุโส โมคฺคลฺลาน เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ อสิโลมํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ. (เปยฺยาล) เอโส ภิกฺขเว สตฺโต อิมสฺมึเยว ราชคเห สูกริโก อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะต่อหน้าพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านผู้มีอายุโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการแย้มให้ปรากฏ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะเถระได้กราบทูลด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้เห็นสัตว์มีขนเป็นดาบลอยไปในอากาศ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ (ละ) ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์นั้นเคยเป็นคนฆ่าสุกรอยู่ในกรุงราชคฤห์นี้เอง’ ดังนี้เป็นต้น

สูจิโลมสุตฺต

สูจิโลมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.258] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ สูจิโลมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ สูจิโลมสูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ราชคเห อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควโต สมฺมุเข ตเถว อโวจ.

คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์นั้นเอง ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคอย่างนั้นเอง

อายสฺมา [Pg.259] จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ตเถว อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, (เปยฺยาล) เอโส ภิกฺขเว สตฺโต อิมสฺมึเยว ราชคเห สูโต อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตา.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลอย่างนั้นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ (ละ) ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์นั้นเคยเป็นสารถีอยู่ในกรุงราชคฤห์นี้เอง’ ดังนี้เป็นต้น

ปาปภิกฺขุสุตฺต

ปาปภิกขุสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.261] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตานิ ปาปภิกฺขุสุตฺตาทีนิ ปญฺจสุตฺตานิ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตานิ.

คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ปาปภิกขุสูตรเป็นต้น ๕ สูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตานิ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควโต สมฺมุเข ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อาโรเจสิ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ ภิกฺขุํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ. อทฺทสํ ภิกฺขุนึ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ. อทฺทสํ สิกฺขมานํ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ. อทฺทสํ สามเณรํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ. อทฺทสํ สามเณรึ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ. ตสฺสา สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา สมฺปชฺชลิตา สโชติภูตา, ปตฺโตปิ อาทิตฺโต สมฺปชฺชลิโต สโชติภูโต, กายพนฺธนมฺปิ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ[Pg.262], กาโยปิ อาทิตฺโต สมฺปชฺชลิโต สโชติภูโต, สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตี’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ. (เปยฺยาล). เอโส ภิกฺขเว ภิกฺขุ กสฺสปสฺสสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปภิกฺขุ อโหสิ. เอสา ภิกฺขเว ภิกฺขุนี กสฺสปสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปภิกฺขุนี อโหสิ. เอสา ภิกฺขเว สิกฺขมานา กสฺสปสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปสิกฺขมานา อโหสิ. เอโส ภิกฺขเว สามเณโร กสฺสปสฺสสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปสามเณโร อโหสิ. เอสา ภิกฺขเว สามเณรี กสฺสปสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปสามเณรี อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ.

เฉลย – พระสูตรเหล่านี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กราบทูลต่อหน้าพระผู้มีพระภาคตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้วได้เห็นภิกษุลอยไปในอากาศ. ได้เห็นภิกษุณีลอยไปในอากาศ. ได้เห็นสิกขมานาลอยไปในอากาศ. ได้เห็นสามเณรลอยไปในอากาศ. ได้เห็นสามเณรีลอยไปในอากาศ. ผ้าสังฆาฏิของสามเณรีนั้นก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, บาตรก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, ผ้าประคดเอวก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, ร่างกายก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, สามเณรีนั้นส่งเสียงร้องครวญคราง’ ดังนี้เป็นต้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่ เป็นผู้มีญาณอยู่ (พึงขยายความ). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นเป็นภิกษุผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีนั้นเป็นภิกษุณีผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิกขมานานั้นเป็นสิกขมานาผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สามเณรนั้นเป็นสามเณรผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สามเณรีนั้นเป็นสามเณรีผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า’ ดังนี้เป็นต้น.

โอปมฺมสํยุตฺต

โอปัมมสังยุต

นขสิขสุตฺต

นขสิขสูตร

ปุจฺฉา – โอปมฺมสํยุตฺเต [Pg.264] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ นขสิขสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ นขสิขสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในโอปัมมสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, โย จายํ มยา ปริตฺโต [Pg.265] นขสิขายํ ปํสุ อาโรปิโต, ยา จายํ มหาปถวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

เฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือธุลีเล็กน้อยที่เรายกขึ้นไว้ที่ปลายเล็บนี้ กับมหาปฐพีนี้’ ดังนี้เป็นต้น.

ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน.

ตสฺมาติห [Pg.266] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ.

เพราะเหตุนั้นแหละ ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้.

อาณิสุตฺต

อาณิสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ อาณิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อาณิสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ทสารหานํ อานโก นาม มุทิงฺโค อโหสิ, ตสฺส ทสารหา อานเก ฆฏิเต อญฺญํ อาณึ โอทหึสุ, อหุ โข โส ภิกฺขเว สมโย ยํ อานกสฺส มุทิงฺคสฺส โปราณํ โปกฺขรผลกํ อนฺตรธายิ[Pg.267], อาณิสงฺฆาโฏว อวสิสฺสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

เฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถีนั้นเอง ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว กลองชื่ออานกะของชาวทสารหะได้มีอยู่, ชาวทสารหะได้ตอกลิ่มอื่นลงไปในกลองอานกะนั้นเมื่อมันแตก, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่งได้มีอยู่ คือแผ่นหนังเก่าของกลองอานกะนั้นได้อันตรธานไป เหลืออยู่แต่ลิ่มไม้’ ดังนี้เป็นต้น.

ภิกฺขุสํยุตฺต

ภิกขุสังยุต

นวสุตฺต

นวสูตร

ปุจฺฉา – ภิกฺขุสํยุตฺเต [Pg.269] อาวุโส ภควตา นวสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ นวสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในภิกขุสังยุต ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ นวํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต นโว ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต วิหารํ ปวิสิตฺวา อปฺโปสุกฺโก ตุณฺหีภูโต สงฺกสายภิ, น ภิกฺขูนํ เวยฺยาวจฺจํ กโรติ จีวรการสมเย ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มา โข ตุมฺเห ภิกฺขเว เอตสฺส ภิกฺขุโน อุชฺฌายิตฺถา เอโส โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺม สุขวิหารานํ นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งนั้น เมื่อฉันภัตตาหารเสร็จแล้วกลับจากบิณฑบาต เข้าไปสู่ที่อยู่ เป็นผู้ไม่ขวนขวาย เป็นผู้เงียบสงบ นั่งนิ่งอยู่ ไม่ทำกิจของสงฆ์ในเวลาทำจีวร ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าตำหนิภิกษุรูปนี้เลย ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันธรรม อันเป็นอภิเจตสิก’ ดังนี้เป็นต้น

อหมฺปิ [Pg.270] โข ภนฺเต สกํ กิจฺจํ กโรมิ,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ทำกิจของตนอยู่

เอโส [Pg.271] โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี –

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันธรรม อันเป็นอภิเจตสิก –

นยิทํ สิถิลมารพฺภ, นยิทํ อปฺเปน ถามสา;

นิพฺพานํ อธิคนฺตพฺพํ, สพฺพทุกฺขปฺปโมจนํ;

อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ, อยมุตฺตมปุริโส;

ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินึ–

นิพพานอันเป็นที่พ้นจากทุกข์ทั้งปวงนี้ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยความเพียรที่ย่อหย่อน ไม่พึงบรรลุได้ด้วยกำลังเพียงเล็กน้อย ภิกษุหนุ่มรูปนี้เป็นบุรุษผู้สูงสุด ถือร่างกายอันเป็นที่สุดแล้ว ชนะมารพร้อมทั้งพลมารได้แล้ว –

ขนฺธวคฺคสํยุตฺตปาฬิ

ขันธวรรคสังยุตต์

สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา

คำถามและคำเฉลยในการสังคายนา

นกุลปิตุสุตฺต

นกุลปิตุสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.1] ภควตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ นกุลปิตุสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้แจ้ง…ฯลฯ…ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสนกุลปิตุสูตรที่ ๑ ในขันธวรรคสังยุตต์ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ภคฺเคสุ ภนฺเต สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย นกุลปิตรํ คหปตึ อารพฺภ ภาสิตํ. นกุลปิตา ภนฺเต คหปติ ภควนฺตํ ‘‘อหมสฺมิ ภนฺเต ชิณฺโณ วุฑฺโฒ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต อาตุรกาโย อภิกฺขณาตงฺโก, อนิจฺจทสฺสาวี โข ปนาหํ ภนฺเต ภควโต มโนภาวนียานญฺจ ภิกฺขูนํ, โอวทตุ มํ ภนฺเต ภควา, อนุสาสตุ มํ ภนฺเต ภควา, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวเมตํ คหปติ, เอวเมตํ คหปติ, อาตุโร หายํ คหปติ กาโย อณฺฑภูโต ปริโยนทฺโธ, โย หิ คหปติ อิมํ กายํ ปริหรนฺโต มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชาเนยฺย, กิมญฺญตฺร พาลฺยา. ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘อาตุรกายสฺส เม สโต จิตฺตํ อนาตุรํ ภวิสฺสตี’ติ. เอวญฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ในแคว้นภัคคะ ที่สุสุมารคีรี ในเภสกฬาวันมฤคทายวัน ปรารภนกุลปิตาคฤหบดี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นกุลปิตาคฤหบดีกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ชรา เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีอาพาธเนืองนิตย์ ข้าพระองค์ไม่ค่อยได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจเลย ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทานโอวาท ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทานคำสั่งสอนแก่ข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์และความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด’ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘คฤหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คฤหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คฤหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เป็นดังฟองไข่ มีเปลือกหุ้มไว้ คฤหบดี ก็บุคคลใดเมื่อบริหารกายนี้อยู่ จะพึงปฏิญาณความไม่มีโรคได้แม้ครู่หนึ่ง ผู้นั้นจะพึงเป็นอะไรอื่นนอกจากคนเขลา เพราะเหตุนั้นแล คฤหบดี เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า “เมื่อกายของเรากระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย” คฤหบดี เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อย่างนี้แล

ตสฺมาติห [Pg.3] เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ.

เพราะเหตุนั้นแล คฤหบดี เธอพึงศึกษาอย่างนี้

ปุจฺฉา – ตญฺจาวุโส [Pg.4] ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตํ วิตฺถาเรน เกน กถญฺจ วิภตฺตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนั้นโดยย่อ ใครจำแนกโดยพิสดาร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ตํ โข ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน เทสิตํ ‘‘กถญฺจ คหปติ อาตุรกาโย เจว โหติ อาตุรจิตฺโต จ. อิธ คหปติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, ‘‘อหํ รูปํ มม รูป’’นฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายี โหติ. ตสฺส ‘‘อหํ รูปํ มม รูป’’นฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายิโน ตํ รูปํ วิปริณมติ อญฺญถา โหติ. ตสฺส รูปวิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ธมฺมเสนาปตินา วิตฺถาเรน วิภตฺตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนั้นโดยย่อว่า ‘คฤหบดี ก็บุคคลมีกายกระสับกระส่ายและมีจิตกระสับกระส่ายเป็นอย่างไร คฤหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในอริยธรรม ไม่ได้รับการฝึกฝนในอริยธรรม ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในสัปปุริสธรรม ไม่ได้รับการฝึกฝนในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูปบ้าง เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความกลัดกลุ้มว่า “เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา” เมื่อเขาเป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความกลัดกลุ้มว่า “เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา” รูปนั้นย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสทั้งหลายจึงเกิดขึ้น’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรผู้เป็นธรรมเสนาบดีได้จำแนกโดยพิสดารแล้ว

อนิจฺจสุตฺต

อนิจจสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.9] อาวุโส ทุติยวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อนิจฺจสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนิจจสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นปฐมในวรรคที่ ๒ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเวอนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา, สญฺญา อนิจฺจา, สงฺขารา อนิจฺจา, วิญฺญาณํ อนิจฺจํ. เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหตี’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า “หลุดพ้นแล้ว” ดังนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้

ทุกฺขอนตฺตสุตฺต

ทุกขอนัตตาสูตร

ปุจฺฉา – ทุกฺขอนตฺตสุตฺตานิ [Pg.10] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตานิ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขอนัตตาสูตรทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเว ทุกฺขํ, เวทนา ทุกฺขา, สญฺญา ทุกฺขา, สงฺขารา ทุกฺขา, วิญฺญาณํ ทุกฺขํ. รูปํ ภิกฺขเว อนตฺตา, เวทนา อนตฺตา, สญฺญา อนตฺตา, สงฺขารา อนตฺตา, วิญฺญาณํ อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหติ, ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า “หลุดพ้นแล้ว” ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้

ภารสุตฺต

ภารสูตร

ปุจฺฉา – ภารสุตฺตํ [Pg.11] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ภารสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภารญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ภารหารญฺจ ภาราทานญฺจ ภารนิกฺเขปนญฺจ, ตํ สุณาถ. กตโม จ ภิกฺขเวภาโร, ‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’ ติสฺส วจนียํ. กตเม ปญฺจ, รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ ผู้แบกภาระ การถือภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ภิกษุทั้งหลาย ก็ภาระเป็นไฉน พึงกล่าวว่า “อุปาทานขันธ์ ๕” อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าภาระ’ ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้

ภารา [Pg.13] หเว ปญฺจกฺขนฺธา, ภารหาโร จ ปุคฺคโล;

ภาราทานํ ทุขํ โลเก, ภารนิกฺเขปนํ สุขํ;

นิกฺขิปิตฺวา ครุํ ภารํ, อญฺญํ ภารํ อนาทิย;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต.

ขันธ์ ๕ เป็นภาระแท้ บุคคลเป็นผู้แบกภาระ การถือภาระเป็นทุกข์ในโลก การวางภาระเป็นสุข บุคคลวางภาระอันหนักแล้ว ไม่ถือภาระอื่น ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว เป็นผู้หมดความอยาก ปรินิพพานแล้ว

นตุมฺหากสุตฺต

นตุมหากสูตร

ปุจฺฉา – น ตุมฺหากสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ นตุมหากสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขุ อารพฺภ ‘‘ยํ ภิกฺขเว นตุมฺหากํ ตํ ปชหถ, ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขายภวิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้น สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้

อนตฺตลกฺขณสุตฺต

อนัตตลักขณสูตร

ปุจฺฉา – อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ [Pg.15] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็อนัตตลักขณสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเว อนตฺตา, รูปญฺจ หิทํ ภิกฺขเว อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย, ลพฺเภถ จ รูเป เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุปัญจวัคคีย์ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทาย ใกล้กรุงพาราณสี มีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้ารูปนี้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และพึงได้ในรูปว่า ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนี้เลย’

ยมกสุตฺต

ยมกสูตร

ปุจฺฉา – เถรวคฺเค ปนาวุโส ตติยํ สํคีตํ ยมกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ยมกสูตรที่ ๓ ที่สังคายนาไว้ในเถรวรรค ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้ตรัส และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ยมกตฺเถรํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมโต ภนฺเต ยมกตฺเถรสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา ขีณาสโว ภิกฺขุ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํมรณา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุตรัสพระสูตรนี้ ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระยมกเถระผู้มีอายุ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระยมกเถระผู้มีอายุมีความเห็นชั่วช้าอย่างนี้เกิดขึ้นว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป เพราะกายแตกทำลาย ย่อมไม่เป็นอีกต่อไปในเบื้องหน้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุตรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.18] ตตฺถ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ อายสฺมโต ยมกตฺเถรสฺส ปฏิวิทฺธสจฺจสฺส ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส อนุโยควตฺตฌาปนวเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ วิตฺถาเรน เทเสสิ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุในที่นั้น ทรงสอบถามพระยมกเถระผู้มีอายุผู้แทงตลอดสัจจะ ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ โดยทำนองแห่งการสอบสวนให้สิ้นสงสัยแล้ว ทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งโดยพิสดารอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสีติ. ‘โน เหตํ อาวุโส’. เวทนํ. สญฺญํ. สงฺขาเร. วิญฺญาณํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสีติ. ‘โน เหตํ อาวุโส’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ อายสฺมโต ยมกตฺเถรสฺส อนุโยควตฺตฌาปนวเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสิ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ทรงสอบถามพระยมกเถระผู้มีอายุ โดยทำนองแห่งการสอบสวนให้สิ้นสงสัยแล้ว ทรงสอบถามแล้วสอบถามอีก ทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งสืบไป มีอาทิว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านย่อมตามเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ’ ‘ไม่ใช่เช่นนั้น ท่านผู้มีอายุ’ ‘เวทนาหรือ’ ‘สัญญาหรือ’ ‘สังขารหรือ’ ‘วิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ’ ‘ไม่ใช่เช่นนั้น ท่านผู้มีอายุ’

ตํ [Pg.20] กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ, เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสิ–

ดูกรท่านผู้มีอายุยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านย่อมตามเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ

วกฺกลิสุตฺต

วัคคลิสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.22] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต เถรวคฺเค ปญฺจมํ วกฺกลิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็วัคคลิสูตรที่ ๕ ในเถรวรรค แห่งขันธวรรคสังยุต ที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…ฯลฯ…ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ วกฺกลึ เถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต วกฺกลิเถโร อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘จิรปฏิกาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุกาโม, นตฺถิ จ เม กายสฺมึ ตาวติกา พลมตฺตา, ยาวตาหํ ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อลํ วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติ, โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสติ. ธมฺมญฺหิ วกฺกลิ ปสฺสนฺโต มํ ปสฺสติ, มํ ปสฺสนฺโต ธมฺมํ ปสฺสติ. ตํ กึ มญฺญสิ วกฺกลิ[Pg.23], รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพระวัคคลิเถระผู้มีอายุ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวัคคลิเถระผู้มีอายุอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคมานานแล้ว แต่กำลังกายของข้าพระองค์ไม่มีพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสมีอาทิว่า ‘พอเถิดวัคคลิ เธอจะเห็นกายอันเน่าเปื่อยนี้ทำไม ดูกรวัคคลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ดูกรวัคคลิ เพราะผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา เพราะผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ดูกรวัคคลิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’

‘‘อหํ [Pg.26] วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน’’ –

‘พอเถิดวัคคลิ เธอจะเห็นกายอันเน่าเปื่อยนี้ทำไม’

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ วกฺกลิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ –

‘ดูกรวัคคลิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’

อนิจฺจํ ภนฺเต.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’–

‘ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข’

ทุกฺขํ ภนฺเต.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’–

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.27] ปุนปิ ภควา ภิกฺขู เปเสตฺวา อายสฺมโต วกฺกลิตฺเถรสฺส ปคฺคหวจนํ อาโรจาเปสิ. โสปิ กถํ อตฺตโน ปวตฺตึ ภควโต ปจฺจาโรจาเปสิ. กถญฺจสฺส อภิสมฺปราโย อโหสิ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุไปอีก เพื่อแจ้งพระดำรัสปลอบโยนแก่พระวัคคลิเถระผู้มีอายุอย่างไร และท่านก็กราบทูลความเป็นไปของตนแก่พระผู้มีพระภาคอย่างไร และการปรินิพพานของท่านเป็นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สุณาวุโส ตฺวํ วกฺกลิ ภควโต วจนํ ทฺวินฺนญฺจ เทวตานํ, อิมํ อาวุโส รตฺตึ ทฺเว เทวตาโย อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ โอภาเสตฺวา เยน

คำเฉลย – ดูกรท่านผู้มีอายุวัคคลิ เธอจงฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคและของเทพยดา ๒ องค์ ดูกรท่านผู้มีอายุ ในราตรีนี้ เมื่อราตรีล่วงไป เทพยดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ยังเขาคิชฌกูฏทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคยังที่ประทับ

ภควา [Pg.28] เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ, เอกมนฺตํ ฐิตา โข อาวุโส เอกา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘วกฺกลิ ภนฺเต ภิกฺขุ วิโมกฺขาย เจเตตี’ติ. อปรา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘โส หิ นูน ภนฺเต สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสตี’ติ. ภควา จ ตํ อาวุโส วกฺกลิ เอวมาห ‘มา ภายิ วกฺกลิ, มา ภายิ วกฺกลิ, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลกิริยา’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควา ปุนปิ ภิกฺขู เปเสตฺวา อายสฺมโต วกฺกลิตฺเถรสฺส ปคฺคหวจนํ อาโรจาเปสิ. โสปิ ภนฺเต อายสฺมา เตนหาวุโส มม วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทถ ‘‘วกฺกลิ ภนฺเต ภิกฺขุ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน, โส ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ, เอวญฺจ วเทถ ‘‘รูปํ อนิจฺจํ, ตาหํ ภนฺเต น กงฺขามิ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขนฺติ นวิจิกิจฺฉามิ, ยทนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, นตฺถิ เม ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํวาติ น วิจิกิจฺฉามี’’ติ เอวมาทินา ภควโต อตฺตโน ปวตฺตึ ปจฺจาโรจาเปสิ. โส หิ ภนฺเต อายสฺมา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ภิกฺขูสุ สตฺถํ อาหริตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ อาทาย สมฺปชาโน อรหตฺตํ สจฺฉิกตฺวา กาลมกาสิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ.

ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูกรท่านผู้มีอายุ เทพยดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อวัคคลิตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ เทพยดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านคงจะพ้นด้วยดีเป็นแน่’ ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระวัคคลินั้นอย่างนี้ว่า ‘วัคคลิ เธออย่ากลัวเลย เธออย่ากลัวเลย มรณะของเธอจักไม่เป็นบาป การทำกาละของเธอจักไม่เป็นบาป’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุไปอีก เพื่อแจ้งคำประคองใจแก่พระวัคคลิเถระผู้มีอายุอย่างนี้ แม้พระวัคคลิเถระผู้มีอายุนั้น ก็ได้สั่งภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจงกราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของข้าพเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อวัคคลิอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก เขากราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘รูปไม่เที่ยง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในข้อนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในข้อนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่สงสัยว่าความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักก็ดี ไม่มีในสิ่งนั้น’ ดังนี้เป็นต้น ท่านพระวัคคลิเถระนั้นได้แจ้งความเป็นไปของตนแด่พระผู้มีพระภาค ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวัคคลิเถระนั้นก็นำศัสตรามา ระงับเวทนาแล้ว ถือเอามูลกรรมฐาน มีสัมปชัญญะ กระทำอรหัตให้แจ้งแล้วทำกาละ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัมปรายภพของพระเถระผู้มีอายุนั้นเป็นอย่างนี้

อสฺสชิสุตฺต

อัสสชิสูตร

ปุจฺฉา – อสฺสชิสุตฺตํ [Pg.33] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็อัสสชิสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อสฺสชึ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อสฺสชิ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปุพฺเพ ขฺวาหํ ภนฺเต เคลญฺเญ ปสฺสมฺเภตฺวา ปสฺสมฺเภตฺวา กายสงฺขาเร วิหรามิ, โสหํ สมาธึ นปฺปฏิลภามิ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภโต เอวํ โหติ โน จสฺสาหํ ปริหายามี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เย เต อสฺสชิ สมณพฺราหฺมณา สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญา, เตสํ ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภตํ เอวํ โหติ ‘โน จสฺสุ มยํ ปริหายามา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ อสฺสชิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพระอัสสชิผู้มีอายุ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอัสสชิผู้มีอายุอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ข้าพระองค์ระงับกายสังขารอยู่ด้วยความเจ็บป่วย ข้าพระองค์ไม่ได้สมาธินั้น เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ข้าพระองค์จึงมีความคิดว่า เราจะไม่เสื่อมเสียหรือหนอ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรเธออัสสชิ สมณพราหมณ์เหล่าใด มีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญญะ เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ย่อมมีความคิดว่า เราจะไม่เสื่อมเสียหรือหนอ ดูกรเธออัสสชิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’

เขมกสุตฺต

เขมกสูตร

ปุจฺฉา – เขมกสุตฺตํ [Pg.36] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็เขมกสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และใครกล่าว และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล เถเร ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา เขมกตฺเถเรน ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ ทาสกํ เปเสตฺวา จตุกฺขตฺตุํ อายสฺมนฺตํ เขมกํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เคลญฺญการณญฺจ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉึสุ[Pg.37], ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ปญฺจิเม อาวุโส อุปาทานกฺขนฺธา วุตฺตา ภควตา. เสยฺยถิทํ, รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ, อิเมสุ ขฺวาหํ อาวุโส ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ น กิญฺจิ อตฺตํ วา อตฺตนิยํ วา สมนุปสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา เขมกตฺเถเรน ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระเขมกะกล่าวที่เมืองโกสัมพี ปรารภพระเถระจำนวนมาก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระจำนวนมากได้ส่งท่านพระทาสกะไปถามท่านพระเขมกะผู้มีอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก ถึงเหตุแห่งอาพาธและธรรมะถึง ๔ ครั้ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ท่านพระเขมกะได้กล่าวว่า ‘อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ เราไม่เห็นอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาแม้แต่น้อย’ ดังนี้เป็นต้น

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.40] ตตฺถ อายสฺมา เขมโก อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒตฺวา วิตฺถาเรน เถรานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. กีทิโส จ เนสํ ธมฺมเทสกธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ ธมฺมเทสนาย อานิสํโส อธิคโต.

ปุจฉา – อาวุโส ท่านพระเขมกะได้แสดงธรรมเทศนาเพิ่มเติมแก่พระเถระเหล่านั้นโดยพิสดารอย่างไร และอานิสงส์แห่งธรรมเทศนาที่ผู้แสดงธรรมและผู้รับธรรมเหล่านั้นได้รับเป็นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – จตุตฺเถ ภนฺเต วาเร อายสฺมา เขมโก ‘‘อลํ อาวุโส ทาสก กึ อิมาย สนฺธาวนิกาย, อาหราวุโส ทณฺฑํ, อหเมว เถรานํ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ ทณฺฑโมลุพฺภ อายสฺมา เขมโก เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา เถเรหิ ภิกฺขูหิ ปุจฺฉิโต ‘‘นขฺวาหํ อาวุโส รูปํ อสฺมีติ วทามิ, นปิ อญฺญตฺร รูปา อสฺมีติ วทามิ. น ขฺวาหํ อาวุโส เวทนํ อสฺมีติ วทามิ, นปิ อญฺญตฺร เวทนา อสฺมีติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา เขมโก อุตฺตริปิ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒตฺวา วิตฺถาเรน เทเสสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน ภนฺเต เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ อายสฺมโตจ เขมกสฺส. เอวํ โข ภนฺเต เตสํ เถรานํ ธมฺมเทสกธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในครั้งที่ ๔ ท่านพระเขมกะกล่าวว่า ‘อาวุโส ทาสกะ พอแล้ว จะวิ่งไปมาทำไม อาวุโส จงนำไม้เท้ามา เราจักไปหาพระเถระเหล่านั้นเอง’ ดังนี้แล้ว ท่านพระเขมกะก็พยุงกายด้วยไม้เท้าเข้าไปหาพระเถระเหล่านั้น เมื่อเข้าไปแล้ว พระเถระเหล่านั้นถาม ท่านพระเขมกะได้แสดงธรรมเทศนาเพิ่มเติมโดยพิสดารว่า ‘อาวุโส เรามิได้กล่าวว่าเราเป็นรูป และมิได้กล่าวว่าเราเป็นอื่นจากรูป อาวุโส เรามิได้กล่าวว่าเราเป็นเวทนา และมิได้กล่าวว่าเราเป็นอื่นจากเวทนา’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อไวยากรณ์นี้กำลังกล่าวอยู่ จิตของพระเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การตรัสรู้ธรรมของพระเถระผู้แสดงธรรมและผู้รับธรรมเหล่านั้นเป็นเช่นนี้แล

ฉนฺนสุตฺต

ฉันนสูตร

ปุจฺฉา – ฉนฺนสุตฺตํ [Pg.44] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – อาวุโส ก็ฉันนสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครกล่าว และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ฉนฺนตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ฉนฺนตฺเถโร อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘โอวทตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, อนุสาสตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, กโรตุ เม อายสฺมา อานนฺโท ธมฺมึ กถํ, ยถาหํ ธมฺมํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สมฺมุขา เม ตํ อาวุโส ฉนฺน ภควโต สุตํ, สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ กจฺจานโคตฺตํ ภิกฺขุํ โอวทนฺตสฺส, ทฺวยนิสฺสิโต ขฺวายํ กจฺจาน โลโก เยภุยฺเยน อตฺถิตญฺเจว นตฺถิตญฺจ, โลกสมุทยํ โข กจฺจาน ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ยา โลเก นตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้ตรัสที่เมืองโกสัมพี ปรารภท่านพระฉันนะ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระฉันนะได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านพระอานนท์โปรดโอวาทข้าพเจ้า โปรดสั่งสอนข้าพเจ้า ท่านพระอานนท์โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้เห็นธรรม’ ดังนี้. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ท่านพระอานนท์เถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริกได้กล่าวว่า ‘อาวุโส ฉันนะ เราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ เมื่อพระองค์ทรงโอวาทภิกษุกัจจานโคตรว่า ‘กัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ ความมีอยู่และความไม่มีอยู่. กัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นความเกิดขึ้นแห่งโลกด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ความไม่มีอยู่ในโลกนั้นย่อมไม่มี’ ดังนี้เป็นต้น.

โอวทตุ [Pg.46] มํ อายสฺมา อานนฺโท, อนุสาสตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท.

ท่านพระอานนท์โปรดโอวาทข้าพเจ้า โปรดสั่งสอนข้าพเจ้า.

ปุปฺผสุตฺต

ปุปผสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.47] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต ปุปฺผวคฺเค ปุปฺผสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – อาวุโส…(ละ)… พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสปุปผสูตรในปุปผวรรค ขันธวรรคสังยุตต์ ที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘นาหํ ภิกฺขเว โลเกน วิวทามิ, โลโกว มยา วิวทติ, น ภิกฺขเว ธมฺมวาที [Pg.48] เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ, ยํ ภิกฺขเว นตฺถิ สมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิตํ ‘‘นตฺถี’’ติ วทามิ, ยํ ภิกฺขเว อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิตํ ‘‘อตฺถี’’ติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก แต่โลกต่างหากที่วิวาทกับเรา. ภิกษุทั้งหลาย ผู้กล่าวธรรมย่อมไม่วิวาทกับใครในโลก. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกไม่ยอมรับว่ามี แม้เราก็กล่าวว่าสิ่งนั้นไม่มี. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกยอมรับว่ามี แม้เราก็กล่าวว่าสิ่งนั้นมี’ ดังนี้เป็นต้น.

นาหํ ภิกฺขเว โลเกน วิวทามิ.

ภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก.

น ภิกฺขเว ธมฺมวาที เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ.

ภิกษุทั้งหลาย ผู้กล่าวธรรมย่อมไม่วิวาทกับใครในโลก.

เผณปิณฺฑูปมสุตฺต

เฟณปิณฑูปมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.51] อาวุโส เผณปิณฺฑูปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสเฟณปิณฑูปมสูตรนั้นที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – อยุชฺฌายํ ภนฺเต คงฺคาย นทิยา ตีเร สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อยํ คงฺคา นที มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ อาวเหยฺย, ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส ปสฺเสยฺย นิชฺฌาเยยฺย โยนิโส อุปปริกฺเขยฺย, ตสฺส ตํ ปสฺสโต นิชฺฌายโต โยนิโส อุปปริกฺขโต ริตฺตกญฺเญว ขาเยยฺย, ตุจฺฉกญฺเญว ขาเยยฺย, อสารกญฺเญว ขาเยยฺย, กึ สิยา ภิกฺขเว เผณปิณฺเฑ สาโร. เอวเมว โข ภิกฺขเว ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํวา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, ตํ ภิกฺขุ ปสฺสติ นิชฺฌายติ โยนิโส อุปปริกฺขติ, ตสฺส ตํ ปสฺสโต นิชฺฌายโต โยนิโส อุปปริกฺขโต ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, อสารกญฺเญว ขายติ, กิญฺหิ สิยา ภิกฺขเว รูเป สาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้เมืองอโยธยา ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคานี้พัดพาก้อนฟองน้ำขนาดใหญ่มา. บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงพิจารณา พึงใคร่ครวญโดยแยบคาย. เมื่อเขาเห็น พิจารณา ใคร่ครวญโดยแยบคายอยู่ ก้อนฟองน้ำนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของกลวง เป็นของไม่มีแก่นสาร. ภิกษุทั้งหลาย แก่นสารอะไรจะมีในก้อนฟองน้ำเล่า. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย รูปใดรูปหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ที่อยู่ไกลหรือใกล้ ภิกษุนั้นย่อมเห็น พิจารณา ใคร่ครวญโดยแยบคาย. เมื่อเขาเห็น พิจารณา ใคร่ครวญโดยแยบคายอยู่ รูปนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของกลวง เป็นของไม่มีแก่นสาร. ภิกษุทั้งหลาย แก่นสารอะไรจะมีในรูปเล่า’ ดังนี้เป็นต้น.

เผณปิณฺฑูปมํ [Pg.54] รูปํ, เวทนา ปุพฺพุฬุปมา;

มรีจิกูปมา สญฺญา, สงฺขารา กทลูปมา;

มายูปมญฺจ วิญฺญาณํ, เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา;

รูปเปรียบด้วยก้อนฟองน้ำ, เวทนาเปรียบด้วยฟองน้ำ, สัญญาเปรียบด้วยพยับแดด, สังขารเปรียบด้วยต้นกล้วย, และวิญญาณเปรียบด้วยมายา, พระอาทิจจพันธุได้ทรงแสดงไว้แล้ว.

ยถา ยถา นิชฺฌายติ, โยนิโส อุปปริกฺขติ;

ริตฺตกํ ตุจฺฉกํ โหติ, โย นํ ปสฺสติ โยนิโส.

บุคคลพิจารณาโดยแยบคายด้วยอาการใดๆ ย่อมเห็นโดยแยบคายว่า เป็นของว่างเปล่า เป็นของกลวง.

อิมญฺจ [Pg.55] กายํ อารพฺภ, ภูริปญฺเญน เทสิตํ;

ปหานํ ติณฺณํ ธมฺมานํ, รูปํ ปสฺสถ ฉฑฺฑิตํ.

พระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดินทรงแสดงการละธรรม ๓ ประการ ปรารภกายนี้ ท่านทั้งหลายจงดูรูปที่ถูกทอดทิ้งแล้ว.

อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, ปรภตฺตํ อเจตนํ.

เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป, เมื่อนั้น กายนี้ย่อมนอนทอดทิ้ง เป็นอาหารของผู้อื่น ไม่มีเจตนา.

เอตาทิสายํ สนฺตาโน, มายายํ พาลลาปินี;

วธโก เอส อกฺขาโต, สาโร เอตฺถ น วิชฺชติ.

ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้ เป็นมายาที่หลอกลวงคนพาล. กายนี้ถูกกล่าวว่าเป็นดังเพชฌฆาต แก่นสารในกายนี้ไม่มี.

เอวํ ขนฺเธ อเวกฺเขยฺย, ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย;

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต.

ภิกษุผู้ปรารภความเพียร พึงพิจารณาขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน มีสัมปชัญญะ มีสติ.

ชเหยฺย สพฺพสํโยคํ, กเรยฺย สรณตฺตโน;

จเรยฺยาทิตฺตสีโสว, ปตฺถยํ อจฺจุตํ ปทํ.

พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน. พึงประพฤติเหมือนคนถูกไฟไหม้ศีรษะ ปรารถนาบทอันไม่จุติ.

ทุติยธมฺมกติกสุตฺต

ทุติยธัมมกถิกสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ธมฺมกถิกวคฺเค ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสทุติยธัมมกถิกสูตรในธัมมกถิกวรรคนั้น ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโม ภนฺเต ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ธมฺมกถิโก ธมฺมกถิโกติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ธมฺมกถิโก โหติ, กิตฺตาวตา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ, กิตฺตาวตา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รูปสฺส เจ ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํ วจนายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธัมมกถึก ธัมมกถึก’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อว่าเป็นธัมมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร และชื่อว่าเป็นผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับรูป ควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้เป็นธัมมกถึก’ ดังนี้เป็นต้น.

สีลวนฺตสุตฺต, สุตวนฺตสุตฺต

สีลวันตสูตร, สุตวันตสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.57] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ สีลวนฺตสุตฺตญฺจ สุตวนฺตสุตฺตญฺจ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – อาวุโส สีลวันตสูตรและสุตวันตสูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้น ใครกล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และกล่าวอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ [Pg.58] ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘สีลวตาวุโส สาริปุตฺต ภิกฺขุนา กตเม ธมฺมา โยนิโส มนสิกาตพฺพา. สุตาวตาวุโส สาริปุตฺต ภิกฺขุนา กตเม ธมฺมา โยนิโส มนสิกาตพฺพา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สีลวตาวุโส โกฏฺฐิก ภิกฺขุนา, สุตาวตาวุโส โกฏฺฐิก ภิกฺขุนา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต ปรโต ปโลกโต สุญฺญโต อนตฺตโต โยนิโส มนสิกาตพฺพา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวพระสูตรนี้ที่กรุงพาราณสี ปรารภท่านพระมหาโกฏฐิกะ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้มีศีลควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย. ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้มีการสดับควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า ‘ดูกรโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้มีศีล ภิกษุผู้มีการสดับ ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นหัวฝี เป็นลูกศร เป็นภัย เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของแตกสลาย เป็นของว่างเปล่า เป็นอนัตตา’ ดังนี้เป็นต้น

ราธสํยุตฺต

ราธสังยุต

สตฺตสุตฺต

สัตตสูตร

ปุจฺฉา – ราธสํยุตฺเต [Pg.61] ปนาวุโส ทุติยํ สตฺตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง สัตตสูตรที่ ๒ ในราธสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราธตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ราธตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สตฺโต สตฺโตติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภท่านพระราธเถระ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระราธเถระกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัตว์’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรราธะ ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหาใดมีอยู่ในรูป สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันอยู่ในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’’ ดังนี้เป็นต้น

ทิฏฺฐิสํยุตฺต

ทิฏฐิสังยุต

โสอตฺตาสุตฺต

โสอัตตาสูตร

ปุจฺฉา – ทิฏฺฐิสํยุตฺเต [Pg.63] ปนาวุโส ตติยํ สํคีตํ โสอตฺตา สุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง โสอัตตาสูตรที่ ๓ ที่สังคายนาไว้ในทิฏฐิสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภิกฺขเว สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ โส อตฺตา โส โลโก โส เปจฺจ ภวิสฺสามิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เมื่อยึดมั่นอะไร เมื่อเข้าไปตั้งมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก หลังจากตายไปแล้ว เรานั้นจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา’’ ดังนี้เป็นต้น

นตฺถิทินฺนสุตฺต

นัตถิทินนสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.65] อาวุโส ปญฺจมํ นตฺถิทินฺนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง นัตถิทินนสูตรที่ ๕ ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภิกฺขเว สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เมื่อยึดมั่นอะไร เมื่อเข้าไปตั้งมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การบวงสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีและทำชั่วไม่มี’’ ดังนี้เป็นต้น

โอกฺกนฺตสํยุตฺต

โอกกันตสังยุต

จกฺขุสุตฺต

จักขุสูตร

ปุจฺฉา – โอกฺกนฺตสํยุตฺเต [Pg.66] ปนาวุโส ปฐมํ จกฺขุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง จักขุสูตรที่ ๑ ในโอกกันตสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.67] ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จกฺขุํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โสตํ. ฆานํ. ชิวฺหํ. กาโย. มโน อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตาไม่เที่ยง แปรปรวน เปลี่ยนแปลงไป. หู. จมูก. ลิ้น. กาย. ใจไม่เที่ยง แปรปรวน เปลี่ยนแปลงไป’ ดังนี้เป็นต้น

สาริปุตฺตสํยุตฺต

สารีปุตตสังยุต

สุจิมุขีสุตฺต

สุจิมุขีสูตร

ปุจฺฉา – สาริปุตฺตสํยุตฺเต [Pg.68] ปนาวุโส ทสมํ สุจิมุขีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง สุจิมุขีสูตรที่ ๑๐ ในสารีปุตตสังยุต ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สุจิมุขึ ปริพฺพาชิกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. สุจิมุขี ภนฺเต ปริพฺพาชิกา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข สมณ อโธมุโข ภุญฺชสี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น ขฺวาหํ ภคินิ อโธมุโข ภุญฺชามี’’ติ เอวมาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘เย หิ เกจิ ภคินิ สมณพฺราหฺมณา วตฺถุวิชฺชา ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, อิเม วุจฺจนฺติ ภคินิ สมณพฺราหฺมณา อโธมุขา ภุญฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภสุจิมุขีปริพาชิกา. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สุจิมุขีปริพาชิกากล่าวกับท่านพระสารีบุตรว่า ‘ท่านสมณะ ท่านฉันโดยก้มหน้าหรือ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวปฏิเสธว่า ‘น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันโดยก้มหน้า’ ดังนี้เป็นต้น แล้วกล่าวว่า ‘น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพด้วยเดรัจฉานวิชาคือวิชาดูลักษณะที่ตั้ง สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าฉันโดยก้มหน้า’ ดังนี้เป็นต้น

กึ [Pg.69] นุ โข สมณ อโธ มุโข ภุญฺชสิ.

ท่านสมณะ ท่านฉันโดยก้มหน้าหรือ

น ขฺวาหํ ภคินิ อโธมุโข ภุญฺชามิ.

น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันโดยก้มหน้า

เตน หิ สมณ อุพฺภมุโข ภุญฺชสิ.

ถ้าอย่างนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันโดยเงยหน้าหรือ

น ขฺวาหํ ภคินิ อุพฺภมุโข ภุญฺชามิ.

น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันโดยเงยหน้า

สฬายตนวคฺคสํยุตฺตปาฬิ

สฬายตนวรรคสังยุตตปาฬิ

อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺต, พาหิรสุตฺต

อัชฌัตตานิจจสูตร, พาหิรสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.73] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สฬายตนวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตญฺจ จตุตฺถํ พาหิรานิจฺจสุตฺตญฺจ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง อัชฌัตตานิจจสูตรที่ ๑ และพาหิรานิจจสูตรที่ ๔ ในสฬายตนวรรคสังยุตต์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จกฺขุํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ เอวมาทินาจ. ‘‘รูปา ภิกฺขเว อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ จ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา พึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้’ และด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา พึงเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้’

สพฺพวคฺค

สัพพวรรค

อาทิตฺตสุตฺต

อาทิตตสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.74] สพฺพวคฺเค ฉฏฺฐํ อาทิตฺตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ อาทิตตสูตรที่ ๖ ในสัพพวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – คยายํ [Pg.75] ภนฺเต คยาสีเส ปุราณชฏิลํ ภิกฺขุสหสฺสํ อารพฺภ ‘‘สพฺพํ ภิกฺขเว อาทิตฺตํ, กิญฺจ ภิกฺขเว สพฺพํ อาทิตฺตํ. จกฺขุ ภิกฺขเว อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อาทิตฺโต, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํวา, ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ. ราคคฺคินา โทสคฺคินา โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺตนฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุชฎิลเก่าหนึ่งพันรูป ณ คยาสีสะ ตำบลคยา ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอะไรเป็นของร้อน จักษุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน จักษุวิญญาณเป็นของร้อน จักษุสัมผัสเป็นของร้อน แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย คือสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ไม่สุขไม่ทุกข์บ้าง ก็เป็นของร้อน เป็นของร้อนด้วยอะไร เรากล่าวว่า เป็นของร้อนด้วยไฟคือราคะ ด้วยไฟคือโทสะ ด้วยไฟคือโมหะ เป็นของร้อนด้วยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส’ ดังนี้

มิคชาลวคฺค

มิคชาลวรรค

ปฐม มิคชาลสุตฺต

ปฐมมิคชาลสูตร

ปุจฺฉา – มิคชาลวคฺเค [Pg.76] อาวุโส ปฐมมิคชาลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐมมิคชาลสูตรในมิคชาลวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.77] ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มิคชาลตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มิคชาลตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘เอกวิหารี เอกวิหารีติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตานุโข ภนฺเต เอกวิหารี โหติ, กิตฺตาวตาจ ปน สทุติยวิหารี โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สนฺติ โข มิคชาล จกฺขุวิญฺเญยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที, นนฺทิยา สติ สาราโค โหติ, สาราเค สติ สํโยโค โหติ, นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโต โข มิคชาล ภิกฺขุ สทุติยวิหารีติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภท่านพระมิคชาลเถระ ณ กรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมิคชาลเถระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ชื่อว่าผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จึงชื่อว่าผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว และด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงชื่อว่าผู้มีปกติอยู่เป็นเพื่อนสอง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรมิคชาละ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น เมื่อเธอเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น เมื่อนันทิมีอยู่ ความกำหนัดย่อมมี เมื่อความกำหนัดมีอยู่ สังโยชน์ย่อมมี ดูกรมิคชาละ ภิกษุผู้ประกอบด้วยนันทิสังโยชน์นี้แล เรากล่าวว่า เป็นผู้มีปกติอยู่เป็นเพื่อนสอง’ ดังนี้

ปฐม ฉผสฺสายตนสุตฺต

ปฐมฉผัสสายตนสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.79] นวมํ สํคีตํ ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐมฉผัสสายตนสูตรที่ ๙ ที่สังคายนาแล้วในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘โย หิ โกจิ วิกฺขเว ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, อวุสิตํ เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงราชคฤห์ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดภิกษุหนึ่งไม่รู้แจ้งความเกิด ความดับ อัสสาทะ โทษ และอุบายเครื่องออกแห่งอายตนะเป็นที่สัมผัสทั้ง ๖ ตามความเป็นจริง พรหมจรรย์อันภิกษุนั้นยังไม่ได้อยู่จบ ภิกษุนั้นอยู่ห่างไกลจากพระธรรมวินัยนี้’ ดังนี้

อหํ [Pg.80] หิ ภนฺเต ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่รู้แจ้งความเกิด ความดับ อัสสาทะ โทษ และอุบายเครื่องออกแห่งอายตนะเป็นที่สัมผัสทั้ง ๖ ตามความเป็นจริง

จกฺขุํ [Pg.81] เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสสิ.

เธอพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ

โน เหตํ ภนฺเต.

ไม่ใช่อย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ

เอตฺถ จ เต ภิกฺขุ จกฺขุ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส.

ดูกรภิกษุ ในเรื่องนี้ ถ้าเธอเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์

คิลานวคฺค

คิลานวรรค

ปฐม คิลานสุตฺต

ปฐมคิลานสูตร

ปุจฺฉา – คิลานวคฺเค [Pg.82] ปนาวุโส ปฐมํ คิลานสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐมคิลานสูตรในคิลานวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ นวํ ภิกฺขุํ คิลานํ อาพาธิตํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต ภิกฺขุ คิลาโน อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นขฺวาหํ ภนฺเต สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ตํ ภิกฺขุํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ตสฺส จ วจนํ สาธุการํ ทตฺวา ‘‘ราควิราคตฺโถ หิ ภิกฺขุ มยา ธมฺโม เทสิโต, ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ. อนิจฺจํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ, ทุกฺขํ ภนฺเต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุใหม่รูปหนึ่งผู้อาพาธ เป็นไข้ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก ณ กรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งผู้อาพาธ เป็นไข้ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่รู้แจ้งธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุนั้นกลับ และประทานสาธุการแก่คำของภิกษุนั้นแล้ว ตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุ เราแสดงธรรมเพื่อความคลายกำหนัด ดูกรภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ‘ไม่เที่ยง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ ‘สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข’ ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ‘เป็นทุกข์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ ดังนี้

น [Pg.84] เม ภนฺเต ขมนียํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว

สาธุ [Pg.85] โข ตฺวํ ภิกฺขุ ราควิราคตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ,

ดูกรภิกษุ ดีละ เธอรู้แจ้งธรรมที่เราแสดงเพื่อความคลายกำหนัดดีแล้ว

ฉนฺนวคฺค

ฉันนวรรค

ปุณฺณสุตฺต

ปุณณสูตร

ปุจฺฉา – ฉนฺนวคฺเค [Pg.87] ปนาวุโส ปญฺจมํ สํคีตํ ปุณฺณสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปุณณสูตรที่ ๕ ที่สังคายนาแล้วในฉันนวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ปุณฺณตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา ภนฺเต ปุณฺณตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘สนฺติ โข ปุณฺณ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที, นนฺที สมุทโย ทุกฺขสมุทโย ปุณฺณาติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภท่านพระปุณณเถระ ณ กรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณเถระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อที่ข้าพระองค์จักได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว หลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรปุณณะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น เมื่อเธอเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น ดูกรปุณณะ เรากล่าวว่า นันทิเป็นสมุทัย เป็นสมุทัยแห่งทุกข์’ ดังนี้

ปุจฺฉา – เอวญฺจาวุโส [Pg.89] ภควา อายสฺมโต ปุณฺณตฺเถรสฺส สํขิตฺเตน โอวาทํ ทตฺวา กถญฺจ นํ ปฏิปุจฺฉิ, กถญฺจ โส ภควโต อาโรเจสิ, กถญฺจสฺสายสฺมโต ปุณฺณตฺเถรสฺส อภิสมฺปราโย อโหสิ.

ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อแก่ท่านพระปุณณเถระอย่างนี้แล้ว ทรงสอบถามท่านอย่างไร และท่านพระปุณณเถระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างไร และท่านพระปุณณเถระมีคติเป็นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – เอวํ โข ภนฺเต ภควา อายสฺมโต ปุณฺณตฺเถรสฺส สํขิตฺเตน โอวาทํ ทตฺวา ‘‘อิมินา ตฺวํ ปุณฺณ มยา สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทิโต กตมสฺมึ ชนปเท วิหริสฺสสี’’ติ ตํ อายสฺมนฺตํ ปุณฺณตฺเถรํ ปฏิปุจฺฉิ. โส จ ภนฺเต อายสฺมา ‘‘อตฺถิ ภนฺเต สุนาปรนฺโต นาม ชนปโท, ตตฺถาหํ วิหริสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควโต อาโรเจสิ. โส หิ ภนฺเต อายสฺมา สุนาปรนฺเต ชนปเท วสิตฺวา เตเนว อนฺตรวสฺเสน ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉากาสิ. เตเนว อนฺตรวสฺเสน ปรินิพฺพายิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ.

วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อแก่ท่านพระปุณณเถระอย่างนี้แล้ว ได้ทรงสอบถามท่านพระปุณณเถระนั้นว่า ‘ดูกรปุณณะ เธอได้รับโอวาทโดยย่อจากเราอย่างนี้แล้ว จักอยู่ในชนบทไหน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณเถระนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคำมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชนบทชื่อสุณาปรันตะมีอยู่ ข้าพระองค์จักอยู่ในชนบทนั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณเถระนั้นอยู่ในชนบทสุณาปรันตะ ได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ในพรรษานั้นเอง และได้ปรินิพพานในพรรษานั้นเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัมปรายภพของท่านพระปุณณเถระนั้นเป็นอย่างนี้

สนฺติ [Pg.92] โข ตสฺส ภควโต สาวกา กาเยน จ ชีวิเตน จ อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นบางพวกอึดอัด ระอา เกลียดชังทั้งกายและชีวิต แสวงหาผู้ปลงชีวิต

สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ ปุณฺณ อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรสนฺตสฺมึ ชนปเท วตฺถุํ.

ดูกรปุณณะ เธอผู้ประกอบด้วยความฝึกและความสงบนี้ จักสามารถอยู่ในชนบทชื่อสุณาปรันตะได้

สฬวคฺค

สฬวรรค

มาลุกฺยปุตฺตสุตฺต

มาลุกยปุตตสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.93] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สฬวคฺเค ทุติยํ มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ มาลุกยปุตตสูตรที่ ๒ ในสฬวรรค พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.94] ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มาลุกฺยปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘เอตฺถ ทานิ มาลุกฺยปุตฺต กึ ทหเร ภิกฺขู วกฺขามาติ’’อาทินา เถรํ อปสาเทตฺวา เจว อุสฺสาเทตฺวา จ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ มาลุกฺยปุตฺต, เย เต จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพา, น จ ปสฺสสิ, น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ, อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระมาลุกยบุตร ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระมาลุกยบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อข้าพระองค์จักได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว หลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทั้งทรงตำหนิและทรงยกย่องพระเถระด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูกรมาลุกยบุตร ในเรื่องนี้ เราจะกล่าวอะไรแก่ภิกษุหนุ่มทั้งหลายเล่า” และตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูกรมาลุกยบุตร เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุเหล่านั้น ที่เธอยังไม่เห็น ไม่เคยเห็น และเธอไม่เห็น และเธอไม่มีความปรารถนาจะเห็น มีฉันทะหรือราคะในรูปเหล่านั้นบ้างหรือ”

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.97] จ โข ปนาวุโส ภควตา โอวาเท สํขิตฺเตน ภาสิเต โส อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร ภควนฺตํ กึ อโวจ กถญฺจสฺส ภควา อนุญฺญาสิ. กีทิโส จสฺสายสฺมโต มาลุกฺยปุตฺตตฺเถรสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสโอวาทโดยย่อนี้แล้ว พระเถระมาลุกยบุตรนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่าอย่างไร และพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแก่ท่านอย่างไร การบรรลุธรรมของพระเถระมาลุกยบุตรนั้นเป็นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ โข ภนฺเต โอวาเท ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิเต อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิมสฺส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสโอวาทโดยย่อนี้แล้ว พระเถระมาลุกยบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อนี้โดยพิสดาร”

รูปํ ทิสฺวา มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

เห็นรูปแล้วสติหลงลืม กระทำนิมิตอันเป็นที่รักไว้ในใจ มีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมสยบติดอยู่กับรูปนั้น

ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รูปสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพาน วุจฺจติ;

เวทนาหลายอย่างที่เกิดจากรูปย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและความเบียดเบียน จิตของเขาย่อมถูกกระทบกระเทือน ผู้สั่งสมทุกข์อย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ห่างไกลจากนิพพาน

เปยฺยาล

เปยยาล

น โส รชฺชติ ธมฺเมสุ, ธมฺมํ ญตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

เขาไม่กำหนัดในธรรมทั้งหลาย รู้ธรรมแล้วมีสติ มีจิตคลายกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมไม่สยบติดอยู่กับธรรมนั้น

ยถาสฺส ชานโต ธมฺมํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพาน วุจฺจตีติ.

ธรรมที่เขารู้ และเวทนาที่เขาเสพ ย่อมสิ้นไป ไม่เพิ่มพูน เขาย่อมประพฤติอย่างนี้ด้วยสติ ผู้ไม่สั่งสมทุกข์อย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ใกล้นิพพาน

อิมสฺส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามีติ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘สาธุ สาธุ มาลุกฺยปุตฺต, สาธุ โข ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสี’’ติ สาธุการํ ทตฺวา–

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประทานสาธุการว่า “ดีละ ดีละ มาลุกยบุตร เธอทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสที่เรากล่าวโดยย่อโดยพิสดารได้ดีแล้ว” แล้วตรัสว่า–

‘‘รูปํ ทิสฺวา สติ มุฏฺโฐ, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐตี’’ติ–

“เห็นรูปแล้วสติหลงลืม กระทำนิมิตอันเป็นที่รักไว้ในใจ มีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมสยบติดอยู่กับรูปนั้น”

อาทินา

มีอาทิ

เถรสฺส วจนํ สมนุญฺญาสิ. โส จ ภนฺเต อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต [Pg.98] วิหรนฺโต นจิรสฺเสว ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโรจ ปนายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต อรหตํ อโหสิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ.

ทรงอนุโมทนาคำของพระเถระ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระมาลุกยบุตรนั้น เมื่อหลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว ไม่นานนัก ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ก็เพื่อประโยชน์ใด ได้บรรลุอยู่ในปัจจุบันด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ได้รู้ยิ่งว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และท่านพระมาลุกยบุตรได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัมปรายภพของพระเถระนั้นเป็นอย่างนี้แล

รูปํ [Pg.100] ทิสฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

ปมาทวิหารีสุตฺต

ปมาทวิหารีสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.101] อาวุโส จตุตฺถํ ปมาทวิหารีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ปมาทวิหารีสูตรที่ ๔ ในวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปมาทวิหาริญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ อปฺปมาทวิหาริญฺจ, ตํ สุณาถ. กถญฺจ ภิกฺขเว ปมาทวิหารี โหติ. จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตสฺส ภิกฺขเว วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ, ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ น โหติ, ปาโมชฺเช อสติ ปีติ น โหติ, ปีติยา ปสฺสทฺธิ น โหติ, ปสฺสทฺธิยา อสติ ทุกฺขํ โหติ, ทุกฺขิโน จิตฺตํ น สมาธิยติ, อสมาหิ เต จิตฺเต ธมฺมา น ปาตุภวนฺติ, ธมฺมานํ อปาตุภาวา ปมาทวิหารีตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเป็นเครื่องอยู่ด้วยความประมาท และธรรมเป็นเครื่องอยู่ด้วยความไม่ประมาทแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้นเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าอยู่ด้วยความประมาทอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ จิตย่อมซ่านไปในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เมื่อจิตซ่านไปแล้ว ปราโมทย์ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติย่อมไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิย่อมไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี ความทุกข์ย่อมมี เมื่อมีความทุกข์ จิตย่อมไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่น ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ ภิกษุนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท”

โลกกามคุณวคฺค

โลกกามคุณวรรค

ราหุโลวาทสุตฺต

ราหุโลวาทสูตร

ปุจฺฉา – โลกกามคุณวคฺเค [Pg.104] อาวุโส อฏฺฐมํ ราหุโลวาทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ในโลกกามคุณวรรค ราหุโลวาทสูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราหุล, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ. อนิจฺจํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํวาติ. ทุกฺขํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ. โน เหตํ ภนฺเต’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถีนั่นแล ปรารภท่านพระราหุล ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว

ยํนูนาหํ [Pg.105] ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺยํ.

ไฉนหนอ เราพึงแนะนำราหุลให้ยิ่งขึ้นไปในความสิ้นอาสวะทั้งหลาย

คณฺหาหิ ราหุล นิสีทนํ.

ราหุล เธอจงถือผ้าปูนั่งไป

คหปติวคฺค

คหปติวรรค

ภารทฺวาชสุตฺต

ภารทวาชสูตร

ปุจฺฉา – คหปติวคฺเค [Pg.107] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ จตุตฺถํ สํคีตํ ภารทฺวาชสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ภารทวาชสูตรที่ ๔ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในคหปติวรรค ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต ราชานํ อุเทนํ อารพฺภ อายสฺมตา ปิณฺโฑลภารทฺวาชตฺเถเรน ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต อุเทโน อายสฺมนฺตํ ปิณฺโฑลภารทฺวาชํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข โภ ภารทฺวาช เหตุ โก ปจฺจโย, เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘วุตฺตํ โข

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระกล่าวที่กรุงโกสัมพี ปรารภพระเจ้าอุเทน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าอุเทนได้ตรัสกับท่านพระปิณโฑลภารทวาชะว่า “ท่านภารทวาชะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ ซึ่งยังเยาว์ มีผมดำสนิท ประกอบด้วยวัยอันเจริญในปฐมวัย ยังไม่เคยเล่นกามทั้งหลาย ย่อมประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์สิ้นเชิงตลอดชีวิต และย่อมยังกาลให้ล่วงไป” ในเรื่องนั้น (ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระกล่าวว่า) “ข้าแต่มหาราช เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว”

เอตํ [Pg.108] มหาราช เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอถ ตุมฺเห ภิกฺขเว มาตุมตฺตีสุ มาตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ. ภคนิมตฺตีสุ ภคินิจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ, ธีตุมตฺตีสุ ธีตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา ปิณฺโฑล ภารทฺวาชตฺเถเรน ภาสิตํ.

“ข้าแต่มหาราช พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ทรงเห็น ได้ตรัสไว้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงตั้งจิตเหมือนมารดาในหญิงทั้งหลายที่มีวัยเท่ามารดา จงตั้งจิตเหมือนพี่สาวน้องสาวในหญิงทั้งหลายที่มีวัยเท่าพี่สาวน้องสาว จงตั้งจิตเหมือนธิดาในหญิงทั้งหลายที่มีวัยเท่าธิดา’” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระได้กล่าวไว้แล้ว

เวรหจฺจานิสุตฺต

เวรหัจจานีสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.112] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ เวรหจฺจานิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เวรหัจจานีสูตรที่ ๑๐ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในวรรคนั้นแล ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กามณฺฑายํ ภนฺเต เวรหจฺจานิโคตฺตํ พฺราหฺมณึ อารพฺภ อายสฺมตา อุทายิตฺเถเรน ภาสิตํ. เวรหจฺจานีโคตฺตา ภนฺเต พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายิตฺเถรํ เอตทโวจ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภนฺเต สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, กิสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุสฺมึ โข ภคินิ สติ [Pg.113] อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, จกฺขุสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา อุทายิตฺเถเรน ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอุทายีเถระกล่าวที่กามัณฑานคร ปรารภพราหมณีโคตรเวรหัจจานี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณีโคตรเวรหัจจานีได้กล่าวกับท่านพระอุทายีเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่ออะไรมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขและทุกข์ เมื่ออะไรไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขและทุกข์” ในเรื่องนั้น (ท่านพระอุทายีเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนน้องหญิง เมื่อจักษุมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขและทุกข์ เมื่อจักษุไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขและทุกข์” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอุทายีเถระได้กล่าวไว้แล้ว

เทวทหวคฺค

เทวทหวรรค

ขณสุตฺต

ขณะสูตร

ปุจฺฉา – เทวทหวคฺเค [Pg.115] อาวุโส ขณสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ขณะสูตรในเทวทหวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต เทวทเห นาม สกฺยานํ นิคเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ลาภา โว ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของพวกเธอแล้ว พวกเธอได้ดีแล้ว ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์พวกเธอได้แล้ว” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว

สมุทฺทวคฺค

สมุททวรรค

พาฬิสิโกปมสุตฺต

พาลสิกูปมสูตร

ปุจฺฉา – สมุทฺทวคฺเค [Pg.117] ปนาวุโส ตติยํ พาฬิสิโกปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พาลสิกูปมสูตรที่ ๓ ในสมุททวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.118] ภนฺเต ชีวกมฺพวเน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว พาฬิสิโก อามิสคตพฬิสํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ชีวกัมพวัน ในกรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพรานเบ็ดหย่อนเบ็ดที่มีเหยื่อล่อลงในห้วงน้ำลึก” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว

อาทิตฺตปริยายสุตฺต

อาทิตตปริยายสูตร

ปุจฺฉา – สฬายตนวคฺคสํยุตฺเต [Pg.120] สมุทฺทวคฺเค ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ อฏฺฐมํ อาทิตฺตปริยายสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อาทิตตปริยายสูตรที่ ๘ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในสมุททวรรค สฬายตนวรรคสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สมฺพหุเล ภนฺเต ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อาทิตฺตปริยายํ โว ภิกฺขเว ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ. กตโม จ ภิกฺขเว อาทิตฺตปริยาโย ธมฺมปริยาโย. วรํ ภิกฺขเว ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, นตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห’’ติอาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายชื่ออาทิตตปริยายแก่พวกเธอ พวกเธอจงฟังธรรมปริยายนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อาทิตตปริยายธรรมปริยายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย การที่จักขุนทรีย์ถูกแท่งเหล็กที่ร้อนแดงลุกโพลงโชติช่วงเสียบแทงเสียยังดีกว่า การถือเอาโดยนิมิต การถือเอาโดยอนุพยัญชนะในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุนั้นไม่ดีเลย” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว

อาสีวิสวคฺค

อาสีวิสวรรค

ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺต

ปฐมทารุขันธูปมสูตร

ปุจฺฉา – อาสีวิสวคฺเค [Pg.126] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ จตุตฺถํ สํคีตํ ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ปฐมทารุขันธูปมสูตรที่ ๔ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในอาสีวิสวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต คงฺคาย นทิยา ตีเร สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห ภิกฺขเว อมฺหํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตา.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้กรุงโกสัมพี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นท่อนไม้ใหญ่นั้นที่ลอยไปตามกระแสน้ำคงคาหรือไม่” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว

อุปจารวจนํ

อุปจารวจนะ

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.129] ตตฺถ ภควตา โอริมตีราทีนํ อุปจารวจนานํ อตฺโถ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกประกาศอรรถแห่งอุปจารวจนะมีฝั่งข้างนี้เป็นต้นไว้อย่างไรโดยพิสดาร

วิสฺสชฺชนา – โอริมํ ตีรนฺติ โข ภิกฺขุ ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ปาริมํ ตีรนฺติ โข ภิกฺขุ ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. มชฺเฌ สํสีโทติ โข ภิกฺขุ นนฺทิราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ถเล อุสฺสาโทติ โข ภิกฺขุ อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ โอริมตีราทีนํ อุปจารวจนานํ อตฺโถ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิโต.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศอรรถแห่งอุปจารวจนะมีฝั่งข้างนี้เป็นต้นไว้โดยพิสดารในที่นั้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คำว่า ฝั่งข้างนี้แล เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖. ดูก่อนภิกษุ คำว่า ฝั่งข้างโน้นแล เป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖. ดูก่อนภิกษุ คำว่า การจมลงในท่ามกลางแล เป็นชื่อของนันทิราคะ. ดูก่อนภิกษุ คำว่า การเกยตื้นบนบกแล เป็นชื่อของอัสมิมานะ’ ดังนี้เป็นต้น

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.131] โข ปน อาวุโส สุตฺเต ภควตา ภาสิเต วิเสสโต กสฺส กีทิโส อตฺโถ กถญฺจ ปฏิลทฺโธ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ในสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นี้ โดยเฉพาะแล้ว ใครได้อรรถเช่นไร และได้มาอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ ภนฺเต สุตฺเต ภควตา ภาสิเต วิเสสโต นนฺทสฺส โคปาลกสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ ยาว อรหตฺตาจ วิเสสโต อตฺโถ อธิคโต.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นี้ โดยเฉพาะแล้ว นายโคบาลชื่อนันทะได้บรรลุอรรถคือการบวช การอุปสมบท จนถึงความเป็นพระอรหันต์

ลเภยฺยาหํ [Pg.132] ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาในสำนักของพระผู้มีพระภาค ขอข้าพระองค์พึงได้อุปสมบท

เตน หิ ตฺวํ นนฺท สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตหิ.

ถ้าอย่างนั้น นันทะ เธอจงส่งมอบโคคืนแก่เจ้าของทั้งหลาย

คมิสฺสนฺติ [Pg.133] ภนฺเต คาโว วจฺฉคิทฺธินิโย.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โคทั้งหลายจะไปเอง เพราะมันติดลูกโค

กึสุโกปมสุตฺต

กิงสุกูปมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.134] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ อฏฺฐมํ สํคีตํ กึสุโกปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กิงสุกูปมสูตรที่ ๘ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสไว้อย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม อญฺญตรํ การกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต การโก ภิกฺขุ จตฺตาโร ขาณาสเว ภิกฺขู ญาณทสฺสนวิสุทฺธํ ปุจฺฉิตฺวา อสนฺตุฏฺโฐ เตสํ ภิกฺขูนํ ปญฺหาเวยฺยากรเณน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขุ ปุริสสฺส กึสุโก อทิฏฺฐปุพฺโพ อสฺส, โส เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุผู้กระทำรูปหนึ่ง. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุผู้กระทำรูปหนึ่งนั้นได้สอบถามภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ๔ รูปถึงความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะแล้วไม่พอใจด้วยการพยากรณ์ปัญหาของภิกษุเหล่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค. ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุมีการเห็นบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’ ดังนี้. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ไม่เคยเห็นต้นกิงสุกมาก่อน เขาพึงเข้าไปหาบุรุษอีกคนหนึ่งผู้เคยเห็นต้นกิงสุก’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

ฉปฺปาณโกปมสุตฺต

ฉัปปาณโกปมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.140] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ ฉปฺปาณโกปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ฉัปปาณโกปมสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว ปุริโส อรุคตฺโต ปกฺกคตฺโต สรวนํ ปวิเสยฺยา’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมากในสักกะทั้งหลายนั่นแล ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษมีกายเป็นแผล มีกายเป็นฝี เข้าไปสู่ป่าไม้อ้อ’ ดังนี้

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.141] ตตฺถ ภควตา อสํวโร วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่สำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ ภิกฺขเว อสํวโร โหติ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ อสํวโร วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่สำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้น ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมเป็นอย่างไร ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมกำหนัดในรูปที่น่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปที่ไม่น่ารัก และย่อมอยู่ด้วยกายสติที่ไม่ได้ตั้งมั่น มีใจเล็กน้อย ภิกษุนั้นย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ที่อกุศลธรรมอันลามกเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแก่เธอ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ’ ดังนี้

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.143] ตตฺถ ภควตา สํวโร วิภชิตฺวา วิตฺถาเรน เทสิโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ ภิกฺขเว สํวโร โหติ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชตีติ, เอวมาทินา [Pg.144] ภนฺเต ภควตา ตตฺถ สํวโร วิภชิตฺวา วิตฺถาเรน เทสิโต.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้น ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความสำรวมเป็นอย่างไร ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในรูปที่น่ารัก ย่อมไม่ขัดเคืองในรูปที่ไม่น่ารัก’ ดังนี้

เวทนาสํยุตฺต

เวทนาสังยุต

ทฏฺฐพฺพสุตฺต

ทัฏฐัพพสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.147] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เวทนาสํยุตฺเต ปญฺจมํ ทฏฺฐพฺพสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทัฏฐัพพสูตรที่ ๕ ในเวทนาสังยุต พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…เป… ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว เวทนา. กตมา ติสฺโส, สุขา เวทนา ทุกฺขาเวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขา ภิกฺขเว เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้แล เวทนา ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ดูกรภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นทุกข์ ทุกขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นลูกศร อทุกขมสุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง’ ดังนี้

สุขา [Pg.148] ภิกฺขเว เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นทุกข์

โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺทส, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขินํ อนิจฺจโต.

ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ เห็นทุกข์โดยความเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขอันสงบโดยความเป็นของไม่เที่ยง

ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ปริชานาติ เวทนา;

โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู.

ภิกษุผู้เห็นชอบนั้นแล ย่อมกำหนดรู้เวทนาทั้งหลาย ภิกษุนั้นกำหนดรู้เวทนาทั้งหลายแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะในปัจจุบัน เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่เข้าถึงการนับ เมื่อกายแตกทำลายไป เป็นผู้รู้แจ้งเวทนา

สลฺลสุตฺต

สัลลสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.149] อาวุโส ฉฏฺฐํ สลฺลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สัลลสูตรที่ ๖ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อสฺสุตวา ภิกฺขเว ปุถุชฺชโน สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. สุตวา ภิกฺขเว อริยสาวโก สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. ตตฺร ภิกฺขเว โก วิเสโส, โก อธิปฺปยาโส, กึ นานากรณํ สุตวโต อริยภาวกสฺส อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น อะไรเป็นความพิเศษ อะไรเป็นความมุ่งหมาย อะไรเป็นความแตกต่างกันระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับกับปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ’ ดังนี้

ชมฺพุขาทกสํยุตฺต

ชมพูขาทกสังยุต

นิพฺพานปญฺหาสุตฺต

นิพพานปัญหาสูตร

ปุจฺฉา – ชมฺพุขาทกสํยุตฺเต [Pg.154] อาวุโส ปฐมํ นิพฺพานปญฺหาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ นิพพานปัญหาสูตรที่ ๑ ในชมพูขาทกสังยุต กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – มคเธสุ ภนฺเต นาลกคามเก ชมฺพุขาทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ชมฺพุขาทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ อาวุโส สาริปุตฺต วุจฺจติ, กตมํ นุโข อาวุโส นิพฺพาน’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘โย [Pg.155] โข อาวุโส ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย, อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวปรารภชมพูขาทกปริพาชก ณ บ้านนาลกะ ในแคว้นมคธ ท่านผู้เจริญ ชมพูขาทกปริพาชกได้กล่าวกับพระสารีบุตรผู้มีอายุว่า ‘ท่านผู้มีอายุสารีบุตร ที่เรียกว่า นิพพาน นิพพาน ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ นิพพานคืออะไร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้เรียกว่านิพพาน’ ดังนี้

ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺต

ธัมมวาทีปัญหาสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.157] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ตติยํ สํคีตํ ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ธัมมวาทีปัญหาสูตรที่ ๓ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้นแล กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – มคเธสุเยว ภนฺเต นาลกคาเม ชมฺพุขาทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ชมฺพุขาทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘เก นุ โข อาวุโส สาริปุตฺต โลเก ธมฺมวาทิโน, เก โลเก สุปฺปฏิปนฺนา, เก โลเก สุคตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เย โข อาวุโส ราคปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โทสปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โมหปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ. เต โลเก ธมฺมวาทิโน’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวปรารภชมพูขาทกปริพาชก ณ บ้านนาลกะ ในแคว้นมคธนั่นแล ท่านผู้เจริญ ชมพูขาทกปริพาชกได้กล่าวกับพระสารีบุตรผู้มีอายุว่า ‘ท่านผู้มีอายุสารีบุตร ใครหนอแลเป็นผู้กล่าวธรรมในโลก ใครเป็นผู้ปฏิบัติชอบในโลก ใครเป็นผู้ไปดีแล้วในโลก’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ชนเหล่าใดแสดงธรรมเพื่อละราคะ แสดงธรรมเพื่อละโทสะ แสดงธรรมเพื่อละโมหะ ชนเหล่านั้นเป็นผู้กล่าวธรรมในโลก’ ดังนี้

เก [Pg.158] โลเก สุปฺปฏิปนฺนา.

ใครเป็นผู้ปฏิบัติชอบในโลก

เก โลเก สุคตา.

ใครเป็นผู้ไปดีแล้วในโลก

ทุกฺกรปญฺหาสุตฺต

ทุกกรปัญหาสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.161] โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปริโยสานสุตฺตภาเวน สํคีตํ ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทุกกรปัญหาสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้นแล โดยเป็นสูตรสุดท้าย กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – มคเธสุเยว นาลกคาเม ชมฺพุขาทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ชมฺพุขาทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข อาวุโส สาริปุตฺต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกร’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ปพฺพชฺชา โข อาวุโส อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวปรารภชมพูขาทกปริพาชก ณ บ้านนาลกะ ในแคว้นมคธนั่นแล ท่านผู้เจริญ ชมพูขาทกปริพาชกได้กล่าวกับพระสารีบุตรผู้มีอายุว่า ‘ท่านผู้มีอายุสารีบุตร อะไรหนอแลเป็นสิ่งที่ทำได้ยากในธรรมวินัยนี้’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ การบรรพชาในธรรมวินัยนี้เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก’ ดังนี้

โมคฺคลฺลานสํยุตฺต

โมคคัลลานสังยุต

สกฺกสุตฺต

สักกสูตร

ปุจฺฉา – โมคฺคลฺลานสํยุตฺเต [Pg.163] อาวุโส ทสมํ สํคีตํ สกฺกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สักกสูตรที่ ๑๐ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายได้สังคายนาไว้ในมหาโมคคัลลานสังยุตนั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – เทเวสุ ภนฺเต ตาวตึเสสุ สกฺกํ เทวานมินฺทํ อารพฺภ ‘‘สาธุ โข เทวานมินฺท พุทฺธสรณคมนํ โหติ, พุทฺธสรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท [Pg.164] เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ณ เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ปรารภท้าวสักกะจอมเทพ โดยพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุกล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูก่อนจอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดี เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้

จิตฺตสํยุตฺต

จิตตสังยุต

นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺต

นิครนถนาฏบุตรสูตร

ปุจฺฉา – จิตฺตสํยุตฺเต [Pg.168] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ อฏฺฐมํ สํคีตํ นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ นิครนถนาฏบุตรสูตรที่ ๘ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในจิตตสังยุตนั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – มจฺฉิกาสณฺเฑ ภนฺเต นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อารพฺภ จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ. นิคณฺโฐ ภนฺเต นาฏปุตฺโต จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ ‘‘สทฺทหสิ ตฺวํ คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น ขฺวาหํ เอตฺถ ภนฺเต ภควโต สทฺธาย คจฺฉามิ, อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ เอวมาทินา จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ณ มัจฉิกาสัณฑะ ปรารภนิครนถนาฏบุตร โดยจิตตคฤหบดีกล่าวไว้ ท่านผู้เจริญ นิครนถนาฏบุตรได้กล่าวกับจิตตคฤหบดีว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ท่านเชื่อหรือว่า สมณโคดมมีสมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีความดับวิตกวิจาร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น จิตตคฤหบดีกล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าไม่ได้ไปด้วยความเชื่อต่อพระผู้มีพระภาคว่า มีสมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีความดับวิตกวิจาร’ ดังนี้

อิทํ [Pg.169] ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ.

ขอท่านทั้งหลายจงดูข้อนี้เถิด

ยาว อุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ.

จิตตคฤหบดีนี้เป็นผู้ซื่อตรงเพียงใด

‘‘อหํ [Pg.170] โข ภนฺเต ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ’’ –

“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อใดปรารถนา ย่อมสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่” –

อิทํ [Pg.171] ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ.

ขอท่านทั้งหลายจงดูข้อนี้เถิด

อเจลกสฺสปสุตฺต

อเจลกัสสปสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.172] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ นวมํ สํคีตํ อเจลกสฺสปสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อเจลกัสสปสูตรที่ ๙ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต มจฺฉิกาสณฺเฑ อเจลํ กสฺสปํ อารพฺภ จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ. อเจโล ภนฺเต กสฺสโป จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ ‘‘อิเมหิ ปน เต คหปติ ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ อตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘คิหิโนปิ สิยา ภนฺเต อหญฺหิ ภนฺเต ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามี’’ติ เอวมาทินา จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ณ มัจฉิกาสัณฑะในที่นั้นแล ปรารภอเจลกัสสปะ โดยจิตตคฤหบดีกล่าวไว้ ท่านผู้เจริญ อเจลกัสสปะได้กล่าวกับจิตตคฤหบดีว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ตลอดเวลาประมาณ ๓๐ ปีนี้ ท่านได้บรรลุธรรมอันยิ่งของมนุษย์ อันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอันประเสริฐที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขบ้างหรือไม่’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น จิตตคฤหบดีกล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ แม้คฤหัสถ์ก็พึงมีได้ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อใดปรารถนา ย่อมสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่’ ดังนี้

คามณิสํยุตฺต

คามณิสังยุต

จณฺฑสุตฺต

จัณฑสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.175] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน คามณิสํยุตฺเต ปฐมํ จณฺฑสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ จัณฑสูตรที่ ๑ ที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…(ฯลฯ)…ตรัสไว้ในคามณิสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.176] ภนฺเต จณฺฑํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. จณฺโฑ ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โก ปน ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ โสรโต โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อิธ คามณิ เอกจฺจสฺส ราโค อปฺปหีโน โหติ, ราคสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ, โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภจัณฑคามณี จัณฑคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้คนบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘จัณฑะ’ อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้คนบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘โสรตะ’” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ในโลกนี้ ราคะของคนบางคนยังละไม่ได้ เพราะราคะยังละไม่ได้ ผู้อื่นย่อมทำให้โกรธ เมื่อผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมแสดงความโกรธออกมา เขาจึงถูกเรียกว่า ‘จัณฑะ’” เป็นต้น

เขตฺตูปมสุตฺต

เขตตูปมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.178] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สตฺตมํ สํคีตํ เขตฺตูปมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เขตตูปมสูตรที่ ๗ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – นาฬนฺทายํ ภนฺเต ปาวาริกมฺพวเน อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. อสิพนฺธกปุตฺโต ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นนุ ภนฺเต ภควา สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตีติ. เอวํ คามณิ ตถาคโต สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตีติ. อถ กิญฺจรหิ ภนฺเต ภควา เอกจฺจานํ สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสติ, เอกจฺจานํ โน ตถา [Pg.179] สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เตน หิ คามณิ ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาลันทา ปรารภอสีพันธกบุตรคามณี อสีพันธกบุตรคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ด้วยความอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวงมิใช่หรือ” “ดูก่อนคามณี ตถาคตย่อมอยู่ด้วยความอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง” “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่คนบางพวกโดยเคารพ แต่ไม่ทรงแสดงธรรมแก่คนบางพวกโดยเคารพเช่นนั้นเล่า” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า “ถ้าอย่างนั้น ดูก่อนคามณี เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงพยากรณ์ตามที่ท่านเห็นสมควรเถิด” เป็นต้น

สงฺขธมสุตฺต

สังขธัมมสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.183] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ อฏฺฐมํ สํคีตํ สงฺขธมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สังขธัมมสูตรที่ ๘ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – นาฬนฺทายํเยว ภนฺเต ปาวาริกมฺพวเน อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ นิคณฺฐสาวกํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ นิคณฺฐสาวกํ เอตทโวจ ‘‘กถํ นุ โข คามณิ นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ ‘‘โย โกจิ ปาณํ อติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก. (เปยฺยาล) ยํพหุลํ ยํพหุลํ วิหรติ, เตน เตน นียตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ คามณิ วิหรติ, เตน เตน นียติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจน’’นฺติ เอวํ โข ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาลันทา ปรารภอสีพันธกบุตรคามณีผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับอสีพันธกบุตรคามณีผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ว่า “ดูก่อนคามณี นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกอย่างไร” “ท่านผู้เจริญ นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปอบาย ไปนรก (ฯลฯ) ผู้ใดอยู่ด้วยกรรมใดมาก ผู้นั้นย่อมถูกนำไปตามกรรมนั้น’” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ถ้าผู้ใดอยู่ด้วยกรรมใดมาก ผู้นั้นย่อมถูกนำไปตามกรรมนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่มีใครเป็นผู้ไปอบาย ไปนรกเลย ตามคำของนิครนถนาฏบุตร”

ยํ พหุลวาท

วาทะว่า ‘กรรมใดมาก’

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.185] ตตฺถ ภควตา ยํพหุลวาเท โทโส ปกาสิโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมใดมาก’ ในที่นั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย กตโม พหุตโร สมโย ยํ วาโส ปาณมติปาเตติ. ยํ วา โส ปาณํ นาติปาเตตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อสิพนฺธกํ นิคณฺฐนาฏปุตฺตสฺส สาวกํ คามณึ ปุจฺฉิตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ยํพหุลวาเท โทโส ปกาสิโต.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมใดมาก’ ในที่นั้น โดยทรงสอบถามอสีพันธกคามณีผู้เป็นสาวกของนิครนถนาฏบุตรซ้ำๆ ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นอย่างไร บุรุษผู้ฆ่าสัตว์นั้น เมื่อเทียบเวลาในกลางคืนหรือกลางวัน เวลาไหนมากกว่ากัน คือเวลาที่เขาฆ่าสัตว์ หรือเวลาที่เขาไม่ฆ่าสัตว์” เป็นต้น

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.188] ตตฺถ ภควตา อเนกํส วิปากกมฺมสฺส เอกํ สวิปากวาเท โทโส ปกาสิโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมมีวิบากแน่นอน’ ของกรรมที่มีวิบากไม่แน่นอน ในที่นั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อิธ คามณิ เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อเนกํส กมฺมวิปากสฺส เอกํสวิปากวาเท โทโส วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมมีวิบากแน่นอน’ ของกรรมที่มีวิบากไม่แน่นอน ในที่นั้นโดยพิสดาร ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ในโลกนี้ อาจารย์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปอบาย ไปนรก’” เป็นต้น

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.189] ตตฺถ ภควตา ยถาธมฺมสาสเน คุโณวิภชิตฺวา ปกาสิโต.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกประกาศคุณในพระธรรมวินัยในที่นั้นอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อิธ [Pg.190] ปน คามณิ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโรปุริส ทมฺมสารถิ สตฺถาเทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา, โส อเนกปริยาเยน ปาณาติปาตํ ครหติ วิครหติ. ‘‘ปาณาติปาตา วิรมถา’’ติ จาหาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ ยถาธมฺมสาสเน คุโณ วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต.

คำตอบ – ดูก่อนคามณี ในโลกนี้ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค อุบัติขึ้นในโลก พระองค์นั้นทรงติเตียน ทรงตำหนิการฆ่าสัตว์ด้วยอเนกปริยาย และตรัสว่า “พวกเธอจงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงประกาศคุณในธรรมวินัยนั้นโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้

ภทฺรกสุตฺต

ภัททกสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.193] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ เอกาทสมํ สํคีตํ ภทฺรกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ในสังยุตนั้นแล พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาภัททกสูตรที่ ๑๑ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – มลฺเลสุ ภนฺเต อุรุเวลกปฺเปนาม มลฺลานํ นิคเม ภทฺรกํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. ภทฺรโก ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสตู’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อหญฺเจ เต คามณิ อตีตมทฺธานํ อารพฺภ ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสยฺยํ ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ. ตตฺร เต สิยา กงฺขา สิยา วิมตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกมัลละชื่ออุรุเวลกัปปะ ในมัลลชนบท ปรารภภัททกคามณี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภัททกคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์เถิด” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนคามณี ถ้าเราจะพึงแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์ปรารภอดีตกาลว่า ‘อดีตกาลได้เป็นอย่างนี้’ เธอพึงมีความสงสัย พึงมีความลังเลในเรื่องนั้น” ดังนี้เป็นต้น

สาธุ [Pg.194] เม ภนฺเต ภควา ทุกฺขสฺสสมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสตุ–

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์เถิด–

‘‘ตํ [Pg.195] กึ มญฺญสิ คามณิ, อตฺถิ อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา’’ –

“ดูก่อนคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีมนุษย์อยู่ในอุรุเวลกัปปะหรือ” –

ราสิยสุตฺต

ราสิยสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.199] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน คามณิสํยุตฺเต ทฺวาทสมํ สํคีตํ ราสิยสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ได้ทรงสังคายนา ราสิยสูตรที่ ๑๒ ในคามณิสังยุต ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – มลฺเลสุ ภนฺเต อุรุเวลกปฺเปนาม มลฺลานํ นิคเม ราสิยํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. ราสิโย ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโทจ [Pg.200] ‘‘สุตํ เม ภนฺเต ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตมสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’’ติ. เย เต ภนฺเต เอวมาหํสุ ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’’ติ. กจฺจิ เต ภนฺเต ภควโต วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ เย เต คามณิ เอวมาหํสุ ‘‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกมัลละชื่ออุรุเวลกัปปะ ในมัลลชนบท ปรารภราสิยคามณี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราสิยคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า ‘พระสมณโคดมทรงติเตียนตบะทุกอย่าง ทรงตำหนิ ทรงด่าว่านักบวชผู้มีชีวิตหยาบช้าทุกรูปโดยส่วนเดียว’” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงติเตียนตบะทุกอย่าง ทรงตำหนิ ทรงด่าว่านักบวชผู้มีชีวิตหยาบช้าทุกรูปโดยส่วนเดียว’ ชนเหล่านั้นกล่าวตรงตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง และกล่าวธรรมสมควรแก่ธรรมหรือ” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรคามณี ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงติเตียนตบะทุกอย่าง ทรงตำหนิ ทรงด่าว่านักบวชผู้มีชีวิตหยาบช้าทุกรูปโดยส่วนเดียว’” ดังนี้เป็นต้น.

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.202] ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา กามโภคิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – ตโย โข เม คามณิ กามโภคิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย. อิธ คามณิ เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน [Pg.203] โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ น ปีเณติ, น สํวิภชติ น ปุญฺญานิ กโรตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา กามโภคิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

คำตอบ – ดูกรคามณี คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม ๓ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกอะไรบ้าง ดูกรคามณี คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคะโดยไม่ชอบธรรม โดยการข่มเหง เมื่อแสวงหาโภคะโดยไม่ชอบธรรม โดยการข่มเหงแล้ว ย่อมไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่บำรุงตนให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้.

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.207] ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศนักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้า ที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – ตโย เม คามณิ ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย. อิธ คามณี เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ ‘‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’’นฺติ, โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

คำตอบ – ดูกรคามณี นักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้า ๓ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกอะไรบ้าง ดูกรคามณี นักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้าบางคนในโลกนี้ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา (คิดว่า) “ไฉนหนอ เราพึงบรรลุธรรมที่เป็นกุศล ไฉนหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันเป็นธรรมอันยิ่งของมนุษย์ อันเป็นอริยญาณทัสสนะ” เขาบำเพ็ญตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน แต่ไม่บรรลุธรรมที่เป็นกุศล และไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันเป็นธรรมอันยิ่งของมนุษย์ อันเป็นอริยญาณทัสสนะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศนักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้า ที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้.

อพฺยากตสํยุตฺต

อัพยากตสังยุต

เขมาสุตฺต

เขมาสูตร

ปุจฺฉา – อพฺยากตสํยุตฺเต [Pg.209] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ เขมาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. กถญฺจ ตํ ภควตาปิ ปุน ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในอัพยากตสังยุต พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาเขมาสูตรที่ ๑ ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้ตรัส และตรัสอย่างไร และพระผู้มีพระภาคตรัสซ้ำอีกอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – อนฺตรา จ ภนฺเต สาวตฺถึ อนฺตรา จ สาเกตํ โตรณวตฺถุสฺมึ ปเทเส ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ เขมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล เยน เขมา ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต ราชา ปเสนทิโกสโล เขมํ ภิกฺขุนึ เอตทโวจ ‘‘กึ นุโข อยฺเย โหติ ตถาคโต ปรํมรณา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ มหาราช ภควตา โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ เอวมาทินา เขมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ภควตา จ ภนฺเต อปเรน สมเยน รญฺญา ปเสนทิโกสเลน ปุฏฺเฐน เอวเมว ปุน ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เขมาภิกษุณีแสดงในที่ชื่อว่าโตรณวัตถุ ระหว่างเมืองสาวัตถีกับเมืองสาเกต ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปหาเขมาภิกษุณี ครั้นเข้าไปหาแล้ว ทรงอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ตรัสถามเขมาภิกษุณีว่า “ข้าแต่แม่เจ้า พระตถาคตย่อมมีอยู่ภายหลังแต่ความตายหรือ” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น เขมาภิกษุณีกล่าวว่า “มหาบพิตร ข้อที่ว่า ‘พระตถาคตย่อมมีอยู่ภายหลังแต่ความตาย’ นี้ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และพระผู้มีพระภาคเมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลทูลถามในเวลาอื่น ก็ตรัสซ้ำอย่างนั้นเหมือนกัน.

กึ [Pg.211] ปนยฺเย นโหติ ตถาคโต ปรํ มรณา.

ข้าแต่แม่เจ้า ก็พระตถาคตย่อมไม่มีอยู่ภายหลังแต่ความตายหรือ.

กุตูหลสาลาสุตฺต

กุตูหฬสาลสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.215] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ นวมํ สํคีตํ กุตูหลสาลาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ในสังยุตนั้นแล พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนา กุตูหฬสาลสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต วจฺฉโคตฺตํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. วจฺฉโคตฺโต ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปุริมานิ โภ โคตม ทิวสานิ ปุริมตรานิ สมฺพหุลานํ นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ ปริพฺพาชกานํ กุตูหลสาลายํ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรกถา อุทปาที’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อลญฺหิ เต วจฺฉ กงฺขิตุํ, อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ. กงฺขนีเย จ ปน เต ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่เมืองเวสาลี ปรารภวัจฉโคตรปริพาชก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลถ้อยคำมีอาทิว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม เมื่อวันก่อนๆ มีสมณพราหมณ์ปริพาชกต่างลัทธิเป็นจำนวนมากประชุมนั่งกันอยู่ในกุตูหฬศาลา ได้เกิดเรื่องสนทนากันขึ้นในระหว่าง” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรวัจฉะ เธอควรสงสัย ควรลังเลใจ เพราะความลังเลใจเกิดขึ้นในฐานะที่ควรสงสัย” ดังนี้เป็นต้น.

มหาวคฺคสํยุตฺตปาฬิ

มหาวรรคสังยุตต์ปาฬิ

อวิชฺชาวคฺค

อวิชชาวรรค

อุปฑฺฒสุตฺต

อุปัฑฒสูตร

ปุจฺฉา – มหาวคฺคสํยุตฺเต [Pg.219] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทุติยํ สํคีตํ อุปฑฺฒสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในมหาวรรคสังยุต พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาอุปัฑฒสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต สกฺกเร นาม สกฺยานํ นิคเม อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อุปฑฺฒมิทํ ภนฺเต พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มา เหวํ อานนฺท, มา เหวํ อานนฺท, สกลเมวิทํ อานนฺท พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อสักกระ ในแคว้นสักกะ ปรารภพระเถระชื่ออานนท์. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้มีกัลยาณมิตร กัลยาณสหาย กัลยาณสัมปวังคะ เป็นกึ่งหนึ่ง.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือกัลยาณมิตร กัลยาณสหาย กัลยาณสัมปวังคะ’.

มมํ [Pg.220] หิ อานนฺท กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ.

อานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติ.

โพชฺฌงฺคสํยุตฺต

โพชฌังคสังยุต

กุณฺฑลิยสุตฺต

กุณฑลิยสูตร

ปุจฺฉา – โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต [Pg.221] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ฉฏฺฐํ สํคีตํ กุณฺฑลิยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็กุณฑลิยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๖ ในโพชฌังคสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาเกเต ภนฺเต อญฺชนวเน มิคทาเย กุณฺฑลิยํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. กุณฺฑลิโย ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อหมสฺมิ โภ โคตม อารามนิสฺสยี ปริสาวจโร, ตสฺส มยฺหํ โภ โคตม ปจฺฉาภตฺตํ ภุตฺตปาตราสสฺส อยมาจาโร โหติ อาราเมน อารามํ อุยฺยาเนน อุยฺยานํ อนุจงฺกมามิ อนุวิจรามิ, โส ตตฺถ ปสฺสามิ เอเก สมณพฺราหฺมเณ อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสญฺเจว กถํ กถนฺเต อุปารมฺภานิสํสญฺจ, ภวํ ปน โคตโม กิมานิสํโส วิหรตี’’ติ เอตํ วจนํ อโวจ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘วิชฺชาวิมุตฺติผลานิสํโส [Pg.222] โข กุณฺฑลิย ตถาคโต วิหรตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่อัญชนวัน มิคทายวัน ใกล้เมืองสาเกต ปรารภกุณฑลิยปริพาชก. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กุณฑลิยปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลคำนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นผู้อาศัยอาราม เป็นผู้เที่ยวไปในบริษัท ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ฉันอาหารเช้าแล้วในเวลาหลังอาหารเช้า มีวัตรอย่างนี้ คือเที่ยวไปในอารามจากอาราม ในอุทยานจากอุทยาน ข้าพระองค์เห็นสมณพราหมณ์บางพวกในที่นั้น กล่าวถ้อยคำที่มีประโยชน์คือความหลุดพ้นจากวาทะอย่างนี้บ้าง มีประโยชน์คือการตำหนิบ้าง ส่วนพระโคดมผู้เจริญทรงอยู่ด้วยประโยชน์อะไร.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘กุณฑลิยะ ตถาคตอยู่ด้วยประโยชน์คือผลแห่งวิชชาและวิมุตติ’.

ปฐม คิลานสุตฺต

ปฐมคิลานสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.224] ภควฺวตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต ทุติเย คิลานวคฺเค ปฐมคิลานสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ปฐมคิลานสูตรในคิลานวรรคที่ ๒ ในโพชฌังคสังยุต พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้…ฯลฯ…ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ปิปฺปลิคุหายํ อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ปิปฺปลิคุหายํ วิหรติ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข ภนฺเต ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหากสฺสโป เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ, นิสชฺช โข ภควา อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ [Pg.225] เอตทโวจ– ‘‘กจฺจิ เต กสฺสป ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโมติ. น เม ภนฺเต ขมนียํ น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สตฺติเม กสฺสป โพชฺฌงฺคา มยา สมฺมทกฺขาตา ภาวิตา พหุลีกตา อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่ถ้ำปิปผลิคูหา ใกล้เมืองราชคฤห์ ปรารภพระเถระชื่อมหากัสสปะ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่อมหากัสสปะอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก อยู่ที่ถ้ำปิปผลิคูหา. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่ประทับพักผ่อนในเวลาเย็น เข้าไปหาพระมหากัสสปะ ครั้นเข้าไปแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระมหากัสสปะว่า ‘กัสสปะ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาคลายลงไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ.’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พอทนไม่ได้ พอเป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘กัสสปะ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ เรากล่าวไว้ดีแล้ว อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน’.

อุทายิสุตฺต

อุทยีสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.227] อาวุโส ตติเย อุทายิวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ อุทายิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อุทยีสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในอุทยีวรรคที่ ๓ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สุมฺเภสุ ภนฺเต เสตเกนาม สุมฺภานํ นิคเม อายสฺมนฺตํ อุทายิตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อุทายิตฺเถโร ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อจฺฉริยํ ภนฺเต, อพฺภุตํ ภนฺเต, ยาว พหุกตญฺจ เม ภนฺเต ภควติ เปมญฺจ คารโว จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สาธุ สาธุ อุทายิ เอโส หิ เต อุทายิ มคฺโค ปฏิลทฺโธ. โย เต ภาวิโต พหุลีกโต, ตถา ตถา วิหรนฺตํ ตถตฺตาย อุปเนสฺสติ, ยถา ตฺวํ ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานิสฺสตี’’ติ. เอวํ โข ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกสุมภะชื่อเสตกะ ในแคว้นสุมภะ ปรารภพระเถระชื่ออุทยี. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออุทยีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลคำมีประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เคยมีมา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความรัก ความเคารพ ความละอายบาป และความสะดุ้งกลัวบาปในพระผู้มีพระภาคของข้าพระองค์มีมากหนอ.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ดีละ ดีละ อุทยี ทางนี้แล อุทยี เป็นทางที่เธอได้แล้ว. ทางที่เธอเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมนำเธอไปสู่ความเป็นอย่างนั้น คือเธอจักรู้ว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’.’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล.

สติปฏฺฐานสํยุตฺต

สติปัฏฐานสังยุต

สติสุตฺต

สติสูตร

ปุจฺฉา – สติปฏฺฐานสํยุตฺเต [Pg.230] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ทุติยํ สํคีตํ สติสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ การพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สติสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๒ ในสติปัฏฐานสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต อมฺพปาลิวเน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘สโต ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิหเรยฺย สมฺปชาโน อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่อัมพปาลีวัน ใกล้เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงอยู่ด้วยสติสัมปชัญญะ นี้เป็นคำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย’.

สาลสุตฺต

สาลสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.232] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ จตุตฺถํ สํคีตํ สาลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สาลสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๔ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต สาลายนาม เกสลานํ พฺราหฺมณคาเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เย เต ภิกฺขเว ภิกฺขู นวา อจิรปพฺพชิตา อธุนาคตา อิมํ ธมฺมวินยํ, เต โว ภิกฺขเว ภิกฺขู จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนาย สมาทเปตพฺพา นิเวเสตพฺพา ปติฏฺฐาเปตพฺพา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่หมู่บ้านพราหมณ์ของพวกเกสละชื่อสาลา ในแคว้นโกศล ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ใหม่ บวชไม่นาน เพิ่งมาสู่พระธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชักชวน ให้น้อมนำ และให้ตั้งมั่นในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ แก่ภิกษุเหล่านั้น’.

สกุณคฺฆิสุตฺต

สกุณัคฆิสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.234] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ฉฏฺฐํ สํคีตํ สกุณคฺฆิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สกุณัคฆิสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๖ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร.

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว สกุณคฺฆิ ลาปํ สกุณํ สหสา อชฺฌปฺปตฺตา อคฺคเหสิ. อถ โข ภิกฺขเว ลาโป สกุโณ สกุณคฺฆิยา หริยมาโน เอวํ ปริเทวสิ มยเมวมฺห อลกฺขิกา, มยํ อปฺปปุญฺญา, เย มยํ อโคจเร จริมฺห ปรวิสเย, สเจชฺช มยํ โคจเร จเรยฺยาม สเก เปตฺติเก วิสเย, น มฺยาหํ สกุณคฺฆิ อลํ อภวิสฺส ยทิทํ ยุทฺธายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พญาเหยี่ยวตัวหนึ่งโฉบจับนกกระจาบได้โดยพลัน. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลาย นกกระจาบถูกพญาเหยี่ยวคาบไป ได้คร่ำครวญอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้มีโชคร้าย เป็นผู้มีบุญน้อย ที่เที่ยวไปในที่มิใช่โคจร ในแดนอื่น. ถ้าเราทั้งหลายเที่ยวไปในโคจร ในแดนแห่งบิดาของตนไซร้ พญาเหยี่ยวก็ไม่สามารถจะทำอะไรเราได้เลย ในการต่อสู้นี้’.

มยเมวมฺห [Pg.235] อลกฺขิกา, มยํ อปฺปปุญฺญา.

เราทั้งหลายเป็นผู้มีโชคร้าย เป็นผู้มีบุญน้อย.

โก ปน เต ลาป โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย.

นกกระจาบ ก็โคจร แดนแห่งบิดาของเธอคืออะไร.

ยทิทํ นงฺคลกฏฺฐกรณํ เลฑฺฑุฏฺฐานํ.

คือที่ไถ ที่คราด ที่ก้อนดิน.

เอหิ [Pg.236] โข ทานิ เม สกุณคฺฆิ, เอหิ โข ทานิ เม สกุณคฺฆิ,

พญาเหยี่ยว มาเถิด มาเถิด.

(ทารุคุโฬวิย วินิวตฺติตฺวา ตสฺเสว เลฑฺฑุสฺส อนฺตเร ปจฺจุปาทิ. อฏฺฐกถา)

(เหมือนก้อนไม้ กลิ้งกลับไปปรากฏอยู่ท่ามกลางก้อนดินนั้นเอง. อรรถกถา)

เอวญฺหิ ตํ ภิกฺขเว โหติ โย อโคจเร จรติ ปรวิสเย.

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเที่ยวไปในที่มิใช่โคจร ในแดนอื่น ย่อมเป็นอย่างนั้นแล.

ตสฺมาติห [Pg.237] ภิกฺขเว มา อโคจเร จริตฺถ ปรวิสเย.

เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าเที่ยวไปในที่มิใช่โคจร ในแดนอื่น.

โคจเร ภิกฺขเว จรถ สเก เปตฺติเก วิสเย.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในโคจร ในแดนแห่งบิดาของตน.

โคจเร ภิกฺขเว จรตํ สเก เปตฺติเก วิสเย น ลจฺฉติ มาโร โอตารํ, น ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณํ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในโคจร ในแดนแห่งบิดาของตน มารย่อมไม่ได้ช่อง มารย่อมไม่ได้อารมณ์

ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺต

ภิกขุนูปัสสยสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.238] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ ภิกขุนูปัสสยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท ยาวตฺตโก อโหสิ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ กถาสลฺลาโป ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวเมตํ อานนฺท, เอวเมตํ อานนฺท, โยหิ โกจิ อานนฺท ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต วิหรติ, ตสฺเสตํ ปาฏิกงฺขํ อุฬารํ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ สญฺชานิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระชื่ออานนท์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องการสนทนากับภิกษุณีทั้งหมดแก่พระผู้มีพระภาค ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น อานนท์ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น ภิกษุหรือภิกษุณีใด อานนท์ มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ผู้นั้นพึงหวังได้ว่า จักรู้แจ้งคุณวิเศษอันโอฬารยิ่งขึ้นไปกว่าแต่ก่อน” ดังนี้เป็นต้น

จุนฺทสุตฺต

จุนทสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.242] อาวุโส ทุติเย นาลนฺทวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ตติยํ สํคีตํ จุนฺทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ จุนทสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๓ ในนาลันทวรรคที่ ๒ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํเยว อานนฺทตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร จุนฺเทน สมณุทฺเทเสน สทฺธึ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อยํ ภนฺเต จุนฺโท สมณุทฺเทโส เอวมาห ‘อายสฺมา ภนฺเต สาริปุตฺโต ปรินิพฺพุโต, อิทมสฺส ปตฺตจีวร’นฺติ. อปิ จ เม ภนฺเต มธุรกชาโต วิย กาโย, ทิสาปิ เม น ปกฺขายนฺติ, ธมฺมาปิ มํ นปฺปฏิภนฺติ ‘อายสฺมา สาริปุตฺโต ปรินิพฺพุโต’ติ สุตฺวา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘กึ นุ โข เต อานนฺท สาริปุตฺโต สีลกฺขนฺธํ วา อาทาย ปรินิพฺพุโต, สมาธิกฺขนฺธํ วา, ปญฺญากฺขนฺธํวา, วิมุตฺติกฺขนฺธํวา, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ วา อาทาย ปรินิพฺพุโต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระชื่ออานนท์นั่นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออานนท์พร้อมด้วยสามเณรชื่อจุนทะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สามเณรชื่อจุนทะนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี่คือบาตรและจีวรของท่าน’ อนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กายของข้าพระองค์ก็เหมือนถูกยาพิษ ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ เมื่อได้ฟังว่า ‘พระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว’” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ สารีบุตรปรินิพพานไปพร้อมกับกองศีล หรือพร้อมกับกองสมาธิ หรือพร้อมกับกองปัญญา หรือพร้อมกับกองวิมุตติ หรือพร้อมกับกองวิมุตติญาณทัสสนะหรือ” ดังนี้เป็นต้น

อยํ [Pg.243] ภนฺเต จุนฺโทสมณุทฺเทโส เอวมาห.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สามเณรชื่อจุนทะนี้กล่าวอย่างนี้

ตสฺมาติหานนฺท [Pg.245] อตฺตทีปา วิหรถ อตฺตสรณา อนญฺญสรณา ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา.

เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นที่พึ่ง มีตนเป็นเกาะ ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด

พาหิยสุตฺต

พาหิยสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.246] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปญฺจมํ สํคีตํ พาหิยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ พาหิยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๕ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ พาหิยํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต พาหิโย ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ พาหิย อาทิเมว วิโสเธหิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. โก จาทิกุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิจ อุชุกา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระพาหิยะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพาหิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อที่ข้าพระองค์จักได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว หลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เพราะเหตุนั้นแหละ พาหิยะ เธอจงชำระเบื้องต้นในกุศลธรรมทั้งหลายให้บริสุทธิ์ก่อน อะไรเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรมทั้งหลาย คือศีลบริสุทธิ์ดีแล้ว และทิฏฐิก็ตรง” ดังนี้เป็นต้น

สีลฏฺฐิติวคฺค

สีลัฏฐิติวรรค

จิรฏฺฐิติสุตฺต

จิรัฏฐิติสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.248] อาวุโส ตติเย สีลฏฺฐิติวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทุติยํ สํคีตํ จิรฏฺฐิติสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ จิรัฏฐิติสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๒ ในสีลัฏฐิติวรรคที่ ๓ ในที่นั้นแล ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ปาฏลิปุตฺเต ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ภทฺทํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ภทฺโท สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข อาวุโส อานนฺท เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม น จิรฏฺฐิติโก โหติ, โก ปนาวุโส อานนฺท เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สาธุ สาธุ อาวุโส ภทฺท, ภทฺทโก โข เต อาวุโส ภทฺท อุมฺมงฺโค’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสที่เมืองปาฏลีบุตร ปรารภพระภัททะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระภัททะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสัทธรรมไม่ตั้งอยู่ได้นาน อนึ่ง ท่านอานนท์ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสว่า “ดีละ ดีละ ท่านภัททะ ปฏิภาณของท่านดีจริง” ดังนี้เป็นต้น

ภทฺทโก [Pg.249] เต อาวุโส ภทฺท อุมฺมงฺโค.

ท่านภัททะ ปฏิภาณของท่านดีจริง

‘‘จตุนฺนํ [Pg.250] โข อาวุโส สติปฏฺฐานานํ อภาวิตตฺตา อพหุลีกตตฺตา ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม น จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ –

“ท่านผู้มีอายุ เพราะไม่ได้เจริญ ไม่ได้ทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสัทธรรมจึงไม่ตั้งอยู่ได้นาน”

สิริวฑฺฒสุตฺต

สิริวัฑฒสูตร

ปุจฺฉา – ตสฺสาวุโส ภควตา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจนสมุทยภูตาย มหาวคฺคปาฬิยา สติปฏฺฐานสํยุตฺเต สีลฏฺฐิติวคฺเค นวมํ สิริวฑฺฒสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ สิริวัฑฒสูตรที่ ๙ ในสีลัฏฐิติวรรค ในสติปัฏฐานสังยุตต์ แห่งมหาวรรคปาฬี อันเป็นที่รวมแห่งพระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สิริวฑฺฒํ คหปตึ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. สิริวฑฺโฒ ภนฺเต คหปติ อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถโข ภนฺเต อายสฺมา อานนฺโท เยนสิริวฑฺฒสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ[Pg.251]. นิสชฺช โข อายสฺมา อานนฺโท สิริวฑฺฒํ คหปตึ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ เต คหปติ ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ. น เม ภนฺเต ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘กาเย กายานุปสฺสี วิหริสฺสามิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌา โทมนสฺสํ. เวทนาสุ. จิตฺเต. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหริสฺสามิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌา โทมนสฺส’นฺติ. เอวญฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภคฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะเป็นผู้มีอาพาธ เป็นทุกข์ มีความเจ็บป่วยหนัก ครั้งนั้นแล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เข้าไปยังเรือนของคฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะ ครั้นเข้าไปแล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์นั่งแล้ว ได้กล่าวกับคฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะว่า “คฤหบดี ท่านพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาคลายลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ” คฤหบดีตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์พอทนไม่ได้ ไม่พอเป็นไปได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสว่า “เพราะเหตุนั้นแหละ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักอยู่พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้. ในเวทนาทั้งหลาย. ในจิต. ในธรรมทั้งหลาย เราจักอยู่พิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แล” ดังนี้

อิทฺธิปาทสํยุตฺต

อิทธิปาทสังยุตต์

โมคฺคลฺลานสุตฺต

โมคคัลลานสูตร

ปุจฺฉา – อิทฺธิปาทสํยุตฺเต [Pg.254] อาวุโส จตุตฺถํ โมคฺคลฺลานสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ โมคคัลลานสูตรที่ ๔ ในอิทธิปาทสังยุตต์ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต ภิกฺขู เหฏฺฐามิคารมาตุปาสาเท วิหรนฺติ อุทฺธตา อุนฺนฬา จปลา มุขรา วิกิณฺณวาจา มุฏฺฐสฺสติโน อสมฺปชานา อสมาหิตา ภนฺตจิตฺตา ปากตินฺทฺริยา. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เต ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ‘‘กึ นุ ตุมฺเห ภิกฺขเว สํวิคฺคา โลมหฏฺฐชาตา เอกมนฺตํ ฐิตา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุจำนวนมากเหล่านั้นอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาชั้นล่าง เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ทะนงตัว คะนอง ปากกล้า พูดจาเหลวไหล มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตกวัดแกว่ง มีอินทรีย์อันไม่สำรวม ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยังภิกษุเหล่านั้นให้สังเวชโดยผ่านพระมหาโมคคัลลานะแล้วตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเป็นผู้สังเวช ขนลุกชัน ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง เพราะเหตุไร’ ดังนี้เป็นต้น

อจฺฉริยํ [Pg.256] วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ.

ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดจริงหนอ

นิวาตญฺจ วต.

และไม่หวั่นไหวจริงหนอ

อยญฺจ มิคารมาตุปาสาโท คมฺภีรเนโม.

และปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดานี้มีรากฐานลึก

ตุมฺเหว [Pg.257] โข ภิกฺขเว สํเวเชตุกาเมน โมคฺคลฺลาเนน ภิกฺขุนา ปาทงฺคุฏฺฐเกน มิคารมาตุปาสาโท สงฺกมฺปิโต สมฺปกมฺปิโต สมฺปธาลิโต.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโมคคัลลานะผู้ประสงค์จะยังพวกเธอให้สังเวช ได้ยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาให้สั่นสะเทือน ให้สั่นสะท้าน ให้สั่นหวั่นไหวด้วยหัวแม่เท้า

ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตเมสํ ธมฺมานํ ภาวิตตฺตา พหุลีกตตฺตา โมคฺคลฺลาโน ภิกฺขุ เอวํ มหิทฺธิโก เอวํ มหานุภาโว.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุโมคคัลลานะเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ เพราะเจริญธรรมเหล่าไหน ทำให้มากแล้ว

อนุรุทฺธสํยุตฺต

อนุรุทธสังยุตต์

พาฬฺหคิลานสุตฺต

พาฬหคิลานสูตร

ปุจฺฉา – อนุรุทฺธสํยุตฺเต [Pg.259] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ พาฬฺหคินานสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ พาฬหคิลานสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในอนุรุทธสังยุต ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา อนุรุทฺธตฺเถเรน ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เอตทโวจุํ ‘‘กตเมนายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส วิหาเรน วิหรโต อุปฺปนฺนา สารีริกา ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จตูสุ โข เม อาวุโส สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปนฺนา สารีริกา ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา อนุรุทฺธตฺเถเรน ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอนุรุทธเถระตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ภิกษุจำนวนมากเหล่านั้นได้กล่าวกับพระอนุรุทธะผู้มีอายุซึ่งอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนักว่า ‘ท่านอนุรุทธะผู้มีอายุอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ เวทนาทางกายที่เป็นทุกข์เกิดขึ้นแล้วจึงไม่ครอบงำจิตอยู่ได้’ ในเรื่องนั้น พระอนุรุทธเถระตรัสว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุ เมื่ออาตมามีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ เวทนาทางกายที่เป็นทุกข์เกิดขึ้นแล้วจึงไม่ครอบงำจิตอยู่ได้’ ดังนี้เป็นต้น

อานาปานสํยุตฺต

อานาปานสังยุตต์

มหากปฺปินสุตฺต

มหากัปปินสูตร

ปุจฺฉา – อานาปานสํยุตฺเต [Pg.261] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สตฺตมํ สํคีตํ มหากปฺปินสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ มหากัปปินสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๗ ในอานาปานสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห ภิกฺขเว เอตสฺส ภิกฺขุโน กายสฺส อิญฺชิตตฺตํ วา ผนฺทิตพฺพํ วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นความไหวหรือความกระเพื่อมแห่งกายของภิกษุรูปนั้นหรือไม่’ ดังนี้เป็นต้น

อิจฺฉานงฺคลสุตฺต

อิจฉานังคลสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.263] อาวุโส ทุติยวคฺเค ปฐมํ อิจฺฉานงฺคลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อิจฉานังคลสูตรที่ ๑ ในวรรคที่ ๒ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – อิจฺฉานงฺคเล ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘สเจ โข ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘กตเม นาวุโส วิหาเรน สมโณ โคตโม วสฺสาวาสํ พหุลํ วิหาสี’ติ. เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห ภิกฺขเว เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ อานาปานสฺสติสมาธินา โข อาวุโส ภควา วสฺสาวาสํ พหุลํ วิหาสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่อิจฉานังคละ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าปริพาชกเดียรถีย์เหล่าอื่นพึงถามพวกเธออย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระสมณโคดมทรงอยู่จำพรรษาด้วยวิหารธรรมอะไรเป็นส่วนมาก’ เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเธอพึงพยากรณ์แก่ปริพาชกเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงอยู่จำพรรษาด้วยอานาปานสติสมาธิเป็นส่วนมาก’ ดังนี้เป็นต้น

โสตาปตฺติสํยุตฺต

โสดาปัตติสังยุต

จกฺกวตฺติราชสุตฺต

จักรวัตติราชสูตร

ปุจฺฉา – โสตาปตฺติสํยุตฺเต [Pg.266] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ จกฺกวตฺติราชสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ จักรวัตติราชสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในโสดาปัตติสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิญฺจาปิ ภิกฺขเว ราชา จกฺกวตฺตี จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ เทวานํ ตาวตึสานํ สหพฺยตํ, โส ตตฺถ นนฺทเน วเน อจฺฉราสงฺฆปริวุโต ทิพฺเพหิ จ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ โส จตูหิ ธมฺเมหิ อสมนฺนาคโต, อถ โข โส อปริมุตฺโตว นิรยา, อปริมุตฺโต ติรจฺฉานโยนิยา, อปริมุตฺโต เปตฺติวิสยา, อปริมุตฺโต อปายทุคฺคติวินิปาตา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พระเจ้าจักรพรรดิจะทรงครองราชสมบัติเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ แล้ว เมื่อตายไปเพราะกายแตก ก็ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ พระองค์นั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพอัปสรในสวนนันทวัน ทรงพรั่งพร้อมเอิบอิ่มบำเรออยู่ด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ ๕ ประการ แต่พระองค์นั้นยังไม่ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ก็ยังไม่พ้นจากนรก ยังไม่พ้นจากกำเนิดเดรัจฉาน ยังไม่พ้นจากเปรตวิสัย ยังไม่พ้นจากอบาย ทุคติ วินิบาต’ ดังนี้เป็นต้น

ทีฆาวุ อุปาสกสุตฺต

ทีฆาวุอุบาสกสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.268] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ตติยํ สํคีตํ ทีฆาวุอุปาสกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทีฆาวุอุบาสกสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๓ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.269] ภนฺเต ทีฆาวุํ อุปาสกํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต ทีฆาวุํ อุปาสกํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ เต ทีฆาวุ ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ. น เม ภนฺเต ขมนียํ, น ยาปนียํ พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโมติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห เต ทีฆาวุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต ภวิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภทีฆาวุอุบาสก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับทีฆาวุอุบาสกผู้อาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนักว่า ‘ดูกรทีฆาวุ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ เวทนาที่เป็นทุกข์คลายลงไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ’ ทีฆาวุอุบาสกทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พอทนไม่ได้ ไม่พอเป็นไปได้ เวทนาที่เป็นทุกข์กำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง’ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘เพราะเหตุนั้นแหละ ดูกรทีฆาวุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า’ ดังนี้เป็นต้น

ยานิมานิ [Pg.271] ภนฺเต ภควตา จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ เทสิตานิ, สํวิชฺชนฺเต เต ธมฺมา มยิ–

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ องค์แห่งโสดาบัน ๔ ประการที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในข้าพระองค์

ตสฺมาติห ตฺวํ ทีฆาวุ อิเมสุ จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ ปติฏฺฐาย ฉ วิชฺชาภาคิเย ธมฺเม อุตฺตริ ภาเวยฺยาสิ–

เพราะเหตุนั้นแหละ ดูกรทีฆาวุ เธอจงตั้งมั่นอยู่ในองค์แห่งโสดาบัน ๔ ประการนี้แล้ว จงเจริญธรรมอันเป็นส่วนแห่งวิชชา ๖ ประการยิ่งขึ้นไป

มา [Pg.272] ตฺวํ ตาต ทีฆาวุ เอวํ มนสากาสิ.

ดูกรทีฆาวุพ่อ เธออย่าคิดอย่างนี้เลย

อิงฺฆ ตฺวํ ตาต ทีฆาวุ ยเทว เต ภควา อาห, ตเทว ตฺวํ สาธุกํ มนสิกโรหิ.

ดูกรทีฆาวุพ่อ เธอจงตั้งใจฟังสิ่งที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่เธอให้ดีเถิด

ปณฺฑิโต [Pg.273] ภิกฺขเว ทีฆาวุ อุปาสโก.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทีฆาวุอุบาสกเป็นบัณฑิต

ปจฺจปาทิ ธมฺมสฺสานุธมฺมํ.

ได้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว

น [Pg.274] จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเฐสิ.

และท่านก็ไม่เบียดเบียนเราในเรื่องธรรม

ทีฆาวุ ภิกฺขเว อุปาสโก ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา.

ดูกรภิกษุทั้งหลาย อุบาสกชื่อทีฆาวุ เพราะสิ้นสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อย่าง เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก

เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺต

เวฬุทวาริยสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน โสตาปตฺติสํยุตฺเต สตฺตมํ สํคีตํ เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ เวฬุทวาริยสูตรที่ ๗ ที่สังคายนาไว้ในโสตาปัตติสังยุต พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…เป… ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต เวฬุทฺวาเร นาม โกสลานํ พฺราหฺมณ คาเม เวฬุทฺวาเรยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิตํ.

คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศล ชื่อเวฬุทวาร ในแคว้นโกศล ปรารภพราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวาริยะ

เวฬุทฺวาเรยฺยกา [Pg.275] ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ ‘‘มยํ โภ โคตม เอวํกามา เอวํฉนฺทา เอวํอธิปฺปายา ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺยาม…เป… ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาม, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยาม, เตสํ โน ภวํ โคตโม อมฺหากํ เอวํกามานํ เอวํฉนฺทานํ เอวํอธิปฺปายานํ ตถา ทมฺมํ เทเสตุ, ยถา มยํ ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺยาม…เป… กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยามา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อตฺตูปนายิกํ โว คหปตโย ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวาริยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความตั้งใจอย่างนี้ คือจะครองเรือนที่คับแคบด้วยบุตร…เป… จะยินดีทองและเงิน เมื่อตายไปเพราะกายแตก จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดแสดงธรรมแก่พวกข้าพระองค์ผู้มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความตั้งใจอย่างนี้ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะครองเรือนที่คับแคบด้วยบุตร…เป… เมื่อตายไปเพราะกายแตก จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้ว่า “คฤหบดีทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายที่อ้างอิงตนแก่พวกท่าน พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ดังนี้เป็นต้น

สรณานิวคฺค

สรณานิวรรค

ปฐม มหานามสุตฺต

มหานามสูตรที่ ๑

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.280] อาวุโส ตติเย สรณานิวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ ปฐมมหานามสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ มหานามสูตรที่ ๑ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในสรณานิวรรคที่ ๓ นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ [Pg.281] ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม มหานามํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ. มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิทํ ภนฺเต กปิลวตฺถุ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ พาหุชญฺญํ อากิณฺณมนุสฺสํ สมฺพาธพฺยูหํ, โส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ วา ปยิรุปาสิตฺวา มโนภาวนีเย วา ภิกฺขู สายนฺหสมยํ กปิลวตฺถุํ ปวิสนฺโต ภนฺเตนปิ หตฺถินา สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ อสฺเสน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ รเถน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ สกเฏน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ ปุริเสน สมาคจฺฉามิ, ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต ตสฺมึ สมเย มุสฺสเตว ภควนฺตํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ ธมฺมํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ สงฺฆํ อารพฺภ สติ, ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวํ โหติ อิมมฺหิ จาหํ สมเย กาลํ กเรยฺยํ, กา มยฺหํ คติ, โก อภิสมฺปราโย’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มา ภายิ มหานาม, มา ภายิ มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ อปาปิกา กาลํ กิริยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ปรารภมหานามะศากยะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหานามะศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรุงกบิลพัสดุ์นี้มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ มีชนมาก มีมนุษย์พลุกพล่าน มีผู้คนแออัด ข้าพระองค์เมื่อเข้าไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเวลาเย็น หลังจากได้เฝ้าพระผู้มีพระภาค หรือภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว บางทีก็พบช้าง บางทีก็พบม้า บางทีก็พบรถ บางทีก็พบเกวียน บางทีก็พบคน ในเวลานั้น สติของข้าพระองค์ย่อมเลือนไปในพระผู้มีพระภาค สติย่อมเลือนไปในพระธรรม สติย่อมเลือนไปในพระสงฆ์ ข้าพระองค์จึงคิดว่า ‘ถ้าข้าพระองค์พึงทำกาละในเวลานี้ คติของข้าพระองค์จะเป็นอย่างไร ปรโลกของข้าพระองค์จะเป็นอย่างไร’” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้ว่า “มหานามะ เธออย่ากลัว เธออย่ากลัว การตายของเธอจะไม่ชั่ว การทำกาละของเธอจะไม่ชั่ว”

ทุติย สรณานิสกฺกสุตฺต

สรณานิสักกสูตรที่ ๒

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.284] อาวุโส ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปญฺจมํ สํคีตํ ทุติยสรณานิสกฺกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ สรณานิสักกสูตรที่ ๒ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมสังคายนาไว้เป็นที่ ๕ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม มหานามํเยว สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ปรารภมหานามะศากยะนั่นเอง

มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิธ ภนฺเต สรณานิ สกฺโก กาลงฺกโต, โส ภควตา พฺยากโต ‘โสตาปนฺโน อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’ติ. ตตฺร สุทํ ภนฺเต สมฺพหุลา สกฺกา สงฺคมฺม สมาคมฺม อุชฺฌายนฺติ ขียนฺติ วิปาเจนฺติ ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหานามะศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้ สรณานิศากยะได้ทำกาละแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พวกศากยะจำนวนมากได้ประชุมกันแล้วบ่นว่า ตำหนิว่า เพ่งโทษว่า ‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยมีมาเลยหนอ

โภ[Pg.285], เอตฺถ ทานิ โก น โสตาปนฺโน ภวิสฺสติ, ยตฺร หิ นาม สรณานิ สกฺโก กาลงฺกโต, โส ภควตา พฺยากโต ‘โสตาปนฺโน อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’ติ, สรณานิ สกฺโก สิกฺขาย อปริปูรการี อโหสี’’ติ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘โย โส มหานาม ทีฆรตฺตํ อุปาสโก พุทฺธํ สรณํ คโต, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต, โส กถํ วินิปาตํ คจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

ในที่นี้ ใครเล่าจะไม่เป็นพระโสดาบัน เพราะสรณานิศากยะได้ทำกาละแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ สรณานิศากยะเป็นผู้ไม่บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์เลย’” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้ว่า “มหานามะ อุบาสกใดถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะมานานแล้ว เขาจะไปสู่ความตกต่ำได้อย่างไร”

ปฐม อนาถปิณฺฑิกสุตฺต

อนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.289] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ฉฏฺฐํ สํคีตํ ปฐมอนาถปิณฺฑิกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ อนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๖ ในที่นั้นแล ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และใครตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภอนาถบิณฑิกคฤหบดี พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพระธรรมเสนาบดีเป็นผู้กล่าว

อายสฺมา ภนฺเต สาริปุตฺตตฺเถโร อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน สทฺธึ เยน อนาถปิณฺฑิกสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ, นิสชฺช โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ เต คหปติ ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ, โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน อภิกฺกโม’’ติ, น เม ภนฺเต ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโมติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยถา รูเปน โข คหปติ พุทฺเธ อปฺปสาเทน สมนฺนาคโต อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิยรํ อุปปชฺชติ ตถารูโป เต พุทฺเธ อปฺปสาโท นตฺถิ, อตฺถิ จ โข เต คหปติ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาโท ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… ภควา’ติ ตญฺจ ปน เต พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทํ อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ฐานโส เวทนา ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสารีบุตรเถระพร้อมด้วยพระอานนท์เถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ ได้เข้าไปยังเรือนของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ครั้นเข้าไปแล้วก็นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้ว พระสารีบุตรได้กล่าวกับอนาถบิณฑิกคฤหบดีผู้มีอาพาธ มีทุกข์ เป็นไข้หนักว่า “คฤหบดี ท่านพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาคลายลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าพอทนไม่ได้ พอเป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพระธรรมเสนาบดีได้กล่าวด้วยประการฉะนี้ว่า “คฤหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับผู้ประกอบด้วยความไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าอย่างใด เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ความไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าอย่างนั้นไม่มีแก่ท่าน แต่ท่านมีความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ สัมมาสัมพุทธะ…เป… เป็นพระผู้มีพระภาค’ เมื่อท่านพิจารณาเห็นความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าในตนอย่างนั้น เวทนาทั้งหลายพึงสงบระงับลงโดยพลัน”

ยสฺส [Pg.293] สทฺธา ตถาคเต, อจลา สุปฺปติฏฺฐิตา;

สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ, อริยกนฺตํ ปสํสิตํ.

ผู้ใดมีศรัทธาในพระตถาคต ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว และผู้ใดมีศีลอันงาม เป็นที่รักของพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ

สงฺเฆ ปสาโท ยสฺสตฺถิ, อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ;

อทลิทฺโทติ ตํ อาหุ, อโมฆํ ตสฺส ชีวิตํ.

ผู้ใดมีความเลื่อมใสในพระสงฆ์ และมีความเห็นตรง บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้นั้นว่าไม่เป็นคนขัดสน ชีวิตของผู้นั้นไม่เป็นหมัน

ตสฺมา สทฺธญฺจ สีลญฺจ, ปสาทํ ธมฺมทสฺสนํ;

อนุยุญฺเชถ เมธาวี, สรํ พุทฺธานสาสนํ.

เพราะฉะนั้น ผู้มีปัญญาพึงประกอบศรัทธา ศีล ความเลื่อมใส และการเห็นธรรม โดยระลึกถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺค

ปุญญาภิสันทวรรค

มหานามสุตฺต

มหานามสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สตฺตมํ สํคีตํ มหานามสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ มหานามสูตรที่ ๗ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในปุญญาภิสันทวรรคนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ [Pg.294] ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ มหานามํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภพระมหานามะศากยะ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ ในหมู่ศากยะ

มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต อุปาสโก โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยโต โข มหานาม พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระมหานามะศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสกย่อมเป็นได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ?’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ดูก่อนมหานามะ เมื่อใดบุคคลถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ’ ดังนี้เป็นต้น

กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต อุปาสโก โหติ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสกย่อมเป็นได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ?

กาฬิโคธสุตฺต

กาลีโคธาสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.297] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ นวมํ สํคีตํ กาฬิโคธสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ การพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กาลีโคธาสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๙ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กาฬิโคธํ นาม สากิยานึ อารพฺภ ‘‘จตูหิ โข โคเธ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา โหติ อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภนางศากิยานีกาลีโคธา ในหมู่ศากยะ ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ดูก่อนโคธา อริยสาวิกาผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เที่ยงแท้ มีอันจะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้เป็นต้น

ลาภา [Pg.300] เต โคเธ, สุลทฺธํ เต โคเธ, โสตาปตฺติผลํ ตยา โคเธ –

ดูก่อนโคธา ลาภของเธอหนอ ดูก่อนโคธา เธอได้ดีแล้วหนอ ดูก่อนโคธา โสดาปัตติผลอันเธอได้แล้วหนอ –

นนฺทิยสกฺกสุตฺต

นันทิยศากยสูตร

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน โสตาปตฺติสํยุตฺเต ปุญฺญาภิสนฺทวคฺเค ทสมํ นนฺทิยสกฺกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้ง… (คำที่เหลือจากคำว่า ‘ผู้ทรงรู้แจ้ง’ พึงทราบโดยนัยก่อน) …ได้ตรัสนันทิยศากยสูตรที่ ๑๐ ในปุญญาภิสันทวรรค ในโสดาปัตติสังยุตต์ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม นนฺทิยํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ. นนฺทิโย ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ยสฺเสว นุ โข ภนฺเต อริยสาวกสฺส จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถาสพฺพํ นตฺถิ, สฺเวว นุ โข ภนฺเต อริยสาวโก ปมาทวิหารี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยสฺส โข นนฺทิย จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ สพฺเพนสพฺพํ สพฺพถาสพฺพํ นตฺถิ, ตมหํ พาหิโร ปุถุชฺชนปกฺเข ฐิโตติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภนันทิยศากยะ ณ นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์ ในหมู่ศากยะ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นันทิยศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อริยสาวกใดไม่มีโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง อริยสาวกนั้นแลชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาทใช่ไหม?’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ดูก่อนนันทิยะ อริยสาวกใดไม่มีโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง เรากล่าวว่าอริยสาวกนั้นตั้งอยู่ในฝ่ายปุถุชนภายนอก’ ดังนี้เป็นต้น

สจฺจสํยุตฺต

สัจจสังยุตต์

ติรจฺฉานกถาสุตฺต

ติรัจฉานกถาสูตร

ปุจฺฉา – สจฺจสํยุตฺเต [Pg.304] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคายกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ ติรจฺฉานกถาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ติรัจฉานกถาสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในสัจจสังยุตต์ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ มา ภิกฺขเว อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถยฺยาถ. เสยฺยถิทํ, ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงสาวัตถีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าพูดติรัจฉานกถาอันมีอย่างต่างๆ เลย คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

อิทํ [Pg.305] ทุกฺขนฺติ กเถยฺยาถ.

พวกเธอพึงกล่าวว่า ‘นี้ทุกข์’

ตสฺมาติห [Pg.306] ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโย.

เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้ทุกข์’… (คำที่เหลือจากคำว่า ‘นี้ทุกข์’ พึงทราบโดยนัยก่อน) …พึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้เป็นปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์’

ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺต

ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธัมมจักกัปปวัตตนสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในธัมมจักกัปปวัตตนวรรค ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทฺเว เม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน นเสวิตพฺพา. กตเม ทฺเว, โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, โย จายํ อตฺตกิลมถานุโยโค [Pg.307] ทุกฺโข อนริโย อนตฺถสํหิโต, เอเต โข ภิกฺขเว อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมาปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่สุด ๒ อย่างนี้ บรรพชิตไม่พึงเสพ. ที่สุด ๒ อย่างอะไรบ้าง คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุขในกามทั้งหลาย อันเป็นธรรมเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ และการประกอบตนให้ลำบาก อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตตรัสรู้ทางสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ที่สุด ๒ อย่างนี้’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

อาสวกฺขยสุตฺต

อาสวักขยสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.308] อาวุโส โกฏิคามวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปญฺจมํ สํคีตํ อาสวกฺขยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อาสวักขยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๕ ในโกฏิคามวรรค ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ชานโตหํ ภิกฺขเว ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต อปสฺสโต. กิญฺจ ภิกฺขเว ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, อิทํ ทุกฺขนฺติ ภิกฺขเว ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาติ ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. เอวํ โข ภิกฺขเว ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ โยโค กรณีโย, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาติ โยโค กรณีโย’’ติ เอวํ โข ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงสาวัตถีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นอาสวะแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ไม่กล่าวแก่ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลรู้เห็นอะไร ความสิ้นอาสวะย่อมมี? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้เห็นว่า ‘นี้ทุกข์’ ความสิ้นอาสวะย่อมมี, เมื่อบุคคลรู้เห็นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ความสิ้นอาสวะย่อมมี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้เห็นอย่างนี้ ความสิ้นอาสวะย่อมมีอย่างนี้. เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้ทุกข์’ พึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

สีสปาวนสุตฺต

สีสปาวนสูตร

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.309] อาวุโส สีสปาวนวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ สีสปาวนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สีสปาวนสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในสีสปาวนวรรค ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ [Pg.310] ภนฺเต สีสปาวเน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุโข พหุตรํ ยานิ วา มยา ปริตฺตานิ สีสปาปณฺณานิ ปาณินา คหิตานิ ยทิทํ อุปริ สีสปาวเน’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ ป่าสีสปา ใกล้กรุงโกสัมพีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่า คือ ใบสีสปาเล็กน้อยที่เรากำไว้ด้วยมือ หรือใบสีสปาที่อยู่บนต้นสีสปา?’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

ปญฺจคติเปยฺยาลวคฺค

ปัญจคติเปยยาลวรรค

ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.312] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปริโยสานภาเวน สํคีโต ปญฺจคติเปยฺยาลวคฺเค, ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิโต.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัญจคติเปยยาลวรรคที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้โดยเป็นส่วนสุดท้ายในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, โย วายํ มยา ปริตฺโต นขสิขายํ ปํสุ อาโรปิโต, อยํ วา มหาปถวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิโต.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงเวสาลีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่า คือ ฝุ่นเล็กน้อยที่เราช้อนขึ้นด้วยปลายเล็บ หรือมหาปฐพีนี้?’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้

ปุจฺฉา – เก [Pg.315] อาวุโส สิกฺขนฺติ.

ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ใครบ้างชื่อว่ากำลังศึกษา?

วิสฺสชฺชนา – เสกฺขา จ ภนฺเต ปุถุชฺชนกลฺยาณกา จ สิกฺขนฺติ.

วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเสขะและปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรม ชื่อว่ากำลังศึกษา

ปุจฺฉา – เก [Pg.316] อาวุโส สิกฺขิตสิกฺขา.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครทั้งหลายเป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว?

วิสฺสชฺชนา – อรหนฺโต ภนฺเต สิกฺขิตสิกฺขา.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว.

ปุจฺฉา – กตฺถ อาวุโส ฐิตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สิ่งนั้นตั้งอยู่ที่ไหน?

วิสฺสชฺชนา – สิกฺขากาเมสุ ภนฺเต ฐิตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ สิ่งนั้นตั้งอยู่ในบุคคลผู้ใคร่ต่อการศึกษา.

ปุจฺฉา – เก อาวุโส ธาเรนฺติ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครทั้งหลายทรงไว้?

วิสฺสชฺชนา – เยสํ ภนฺเต วตฺตติ เต ธาเรนฺติ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ชนเหล่าใดปฏิบัติอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมทรงไว้.

ปุจฺฉา – กสฺส [Pg.317] อาวุโส วจนํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สิ่งนี้เป็นพระดำรัสของใคร?

วิสฺสชฺชนา – ภควโต ภนฺเต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

ปุจฺฉา – เกน อาวุโส อาภตํ.

คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สิ่งนี้อันใครนำมา?

วิสฺสชฺชนา – ปรมฺปราย ภนฺเต อาภตํ.

คำตอบ – ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้อันพระอาจารย์นำสืบๆ กันมาโดยลำดับ.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น สุตฺตนฺตปิฏก สุตตันตปิฎก สํยุตฺตนิกาเย ในสังยุตตนิกาย สคาถาวคฺคปาฬิ สคาถวรรคปาฬิ สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา การถามตอบในการสังคายนา ปุจฺฉา – ปฐมมหาสํคีติกาเล [Pg.1] อาวุโส ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา โปราณสํคีติการา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สํคายนฺตา ทีฆนิกายญฺจ มชฺฌิมนิกายญฺจ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ กึนาม ปาวจนํ สํคายึสุ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในกาลแห่งปฐมมหาสังคายนา พระมหาเถระผู้ประเสริฐมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้รวบรวมพระธรรม ผู้ทำสังคายนาแต่โบราณ ได้สังคายนาพระวินัยปิฎกก่อนแล้ว หลังจากนั้น เมื่อสังคายนาพระสุตตันตปิฎก ได้สังคายนาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกายแล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระธรรมชื่ออะไร? วิสฺสชฺชนา – ปฐมมหาสํคีติกาเล ภนฺเต ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย โปราณเถรวรา ปฐมํ วินยปิฏกํ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ สุตฺตนฺตปิฏกํ สํคายนฺตา ทีฆนิกายญฺจ มชฺฌิมนิกายญฺจ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ สตฺตหิ จ สุตฺตสหสฺเสหิ สตฺตหิ จ สุตฺตสเตหิ ทฺวาสฏฺฐิยา จ สุตฺเตหิ ปฏิมณฺฑิตํ ภาณวารสตปริมาณํ สํยุตฺตนิกายํ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในกาลแห่งปฐมมหาสังคายนา พระมหาเถระผู้ประเสริฐแต่โบราณ มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้รวบรวมพระธรรม ได้สังคายนาพระวินัยปิฎกก่อนแล้ว หลังจากนั้น เมื่อสังคายนาพระสุตตันตปิฎก ได้สังคายนาทีฆนิกายและมัชฌิมนิกายแล้ว หลังจากนั้น ได้สังคายนาพระธรรมชื่อสังยุตตนิกาย อันประดับด้วยพระสูตร ๗,๗๖๒ สูตร มีประมาณ ๑๐๐ ภาณวาร ปุจฺฉา – สํยุตฺตนิกาเย [Pg.2] จ อาวุโส สคาถาวคฺโค นิทานวคฺโค ขนฺธวคฺโค สฬายตนวคฺโค มหาวคฺโคติ ปญฺจสํยุตฺตปฺปกรณานิ, เตสุ ปฐมํ กตรํ สํยุตฺตปฺปกรณํ เต สํคายึสุ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในสังยุตตนิกาย มีสังยุตตปกรณ์ ๕ คือ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธวรรค สฬายตนวรรค และมหาวรรค ในบรรดาสังยุตตปกรณ์เหล่านั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาสังยุตตปกรณ์ไหนก่อน? วิสฺสชฺชนา – ปญฺจสุ ภนฺเต สํยุตฺตปฺปกรเณสุ ปฐมํ สคาถาวคฺคสํยุตฺตปฺปกรณํ สํคายึสุ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในบรรดาสังยุตตปกรณ์ ๕ นั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาสคาถวรรคสังยุตตปกรณ์ก่อน ปุจฺฉา – สคาถาวคฺเคปิ [Pg.3] อาวุโส เทวตาสํยุตฺตาทิวเสน เอกาทสสํยุตฺตานิ, เตสุ ปฐมํ กตรํ สํยุตฺตํ เต สํคายึสุ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ แม้ในสคาถวรรค มีสังยุตต์ ๑๑ โดยเป็นต้นว่า เทวตาสังยุตต์ ในบรรดาสังยุตต์เหล่านั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาสังยุตต์ไหนก่อน? วิสฺสชฺชนา – เอกาทสสุ ภนฺเต สํยุตฺเตสุ ปฐมํ เทวตาสํยุตฺตํ สํคายึสุ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในบรรดาสังยุตต์ ๑๑ นั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาเทวตาสังยุตต์ก่อน ปุจฺฉา – เทวตาสํยุตฺเตปิ อาวุโส นฬวคฺคาทโย อฏฺฐ วคฺคา, โอฆตรณสุตฺตาทีนิ จ เอกาสีติ สุตฺตานิ, เตสุ ปฐมํ กตรํ วคฺคํ กตรญฺจ สุตฺตํ สคายึสุ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ แม้ในเทวตาสังยุตต์ มีวรรค ๘ โดยเป็นต้นว่า นฬวรรค และมีพระสูตร ๘๑ สูตร โดยเป็นต้นว่า โอฆตรณสูตร ในบรรดาวรรคเหล่านั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาวรรคไหนก่อน และพระสูตรไหนก่อน? วิสฺสชฺชนา – อฏฺฐสุ ภนฺเต วคฺเคสุ ปฐมํ นฬวคฺคํ เอกาสีติยา จ สุตฺเตสุ ปฐมํ โอฆตรณสุตฺตํ สํคายึสุ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ ในบรรดาวรรค ๘ นั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนา นฬวรรคก่อน และในบรรดาพระสูตร ๘๑ สูตรนั้น ท่านทั้งหลายได้สังคายนาโอฆตรณสูตรก่อน สาธุ [Pg.4] สาธุ อาวุโส, มยมฺปิ ทานิ ตโตเยว ปฏฺฐาย สํคีติปุพฺพงฺคมานิ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนกิจฺจานิ อาวหิตุํ สมารภาร. สาธุ สาธุ ท่านผู้มีอายุ บัดนี้ แม้พวกเราก็จักเริ่มนำกิจคือการถามตอบอันเป็นเบื้องต้นแห่งการสังคายนา ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป เทวตาสํยุตฺต เทวตาสังยุตต์ โอฆตรณสุตฺต โอฆตรณสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน โอฆตรณสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ โอฆตรณสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ผู้ทรงเห็น ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ, เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กถํ นุ ตฺวํ มาริส โอฆมตรี’’ติ, ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระสูตรนั้น ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่ง เมื่อราตรีล่วงไปแล้ว มีวรรณะอันงดงามยิ่ง ทำให้พระเชตวันสว่างไสวไปทั่วทั้งสิ้น ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์นั้นยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้มีอายุ ท่านข้ามโอฆะได้อย่างไรหนอ?’ ตสฺมึ [Pg.5] ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อปติฏฺฐํ ขฺวาหํ อาวุโส อนายูหํ โอฆมตรึ’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราไม่พักอยู่ ไม่เพียรอยู่ จึงข้ามโอฆะได้’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อย่างนี้ อจฺเจนฺติสุตฺต อัจเจนติสูตร ปุจฺฉา – อจฺเจนฺติสุตฺตํ [Pg.8] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ อัจเจนติสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระสูตรนั้น ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า– ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย,วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ,เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน,ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานี’’ติ– ‘กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปโดยลำดับ ผู้เห็นภัยในการตายนั้น พึงทำบุญอันนำสุขมาให้’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ – ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น– ‘‘อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย,วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ,เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน,โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข’’ติ – ‘กาลย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป วัยย่อมละไปโดยลำดับ ผู้เห็นภัยในการตายนั้น ผู้มุ่งความสงบ พึงละอามิสในโลกเสีย’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อย่างนี้ สตฺติสุตฺต สัตติสูตร ปุจฺฉา – สตฺติสุตฺตํ [Pg.10] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ สัตติสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระสูตรนั้น ตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า– ‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก; กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช’’ติ– ‘ภิกษุพึงเที่ยวไปอย่างมีสติ เพื่อละกามราคะ เหมือนถูกหอกแทงที่ศีรษะ ถูกไฟไหม้อยู่ฉะนั้น’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น สตฺติยา [Pg.11] วิย โอมฏฺโฐ ฑยฺหมาโนว มตฺถเก; สกฺกายทิฏฺฐิปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเชติ; ภิกษุผู้มีสติ พึงประพฤติเพื่อละสักกายทิฏฐิ เหมือนถูกแทงด้วยหอก เหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะฉะนั้น เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้แล สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก; กามราคปฺปหานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช – ภิกษุผู้มีสติ พึงประพฤติเพื่อละกามราคะ เหมือนถูกแทงด้วยหอก เหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะฉะนั้น สตฺติยา [Pg.12] วิย โอมฏฺโฐ, ฑยฺหมาโนว มตฺถเก,สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมานาย, สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช – ภิกษุผู้มีสติ พึงประพฤติเพื่อละสักกายทิฏฐิ เหมือนถูกแทงด้วยหอก เหมือนถูกไฟไหม้บนศีรษะฉะนั้น ชฏาสุตฺต ชฏาสูตร ปุจฺฉา – ชฏาสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ชฏาสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภวคนฺตํ เอตทโวจ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘อนฺโต ชฏา พหิชฏา, ชฏาย ชฏิตา ปชา; ตํ ตํ โคตม ปุจฺฉามิ, โก อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ– ชฏาภายใน ชฏาภายนอก หมู่สัตว์พัวพันด้วยชฏา ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์นั้น ใครเล่าจะแก้ชฏานี้ได้ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ; อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ. นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล เจริญจิตและปัญญา ภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญาเครื่องรักษาตน ภิกษุนั้นแลพึงแก้ชฏานี้ได้ เยสํ [Pg.13] ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา; ขีณาสวา อรหนฺโต, เตสํ วิชฏิตา ชฏาติ; กามราคะ โทสะ และอวิชชา ของชนเหล่าใด อันสำรอกออกแล้ว พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ชฏาของชนเหล่านั้น อันแก้แล้ว เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น สีเล [Pg.14] ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ; อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ– นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นในศีล เจริญจิตและปัญญา ภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญาเครื่องรักษาตน ภิกษุนั้นแลพึงแก้ชฏานี้ได้ เยสํ ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา; ขีณาสวา อรหนฺโต, เตสํ วิชฏิตา ชฏา– กามราคะ โทสะ และอวิชชา ของชนเหล่าใด อันสำรอกออกแล้ว พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ชฏาของชนเหล่านั้น อันแก้แล้ว ยตฺถ [Pg.15] นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ; ปฏิฆํ รูปสญฺญา จ, เอตฺเถสา ฉิชฺชเต ชฏา. นามและรูปย่อมดับไปไม่เหลือในที่ใด ปฏิฆะและรูปสัญญา ชฏานี้ย่อมขาดในที่นั้น อจฺฉราสุตฺต อัจฉราสูตร ปุจฺฉา – อจฺฉราสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ อัจฉราสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต เทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวบุตรองค์หนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวบุตรองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘อจฺฉราคณสงฺฆฏฺฐํ, ปิสาจ คณเสวิตํ; วนนฺตํ โมหนํ นาม, กถํ ยาตฺรา ภวิสฺสตี’’ติ. ป่าอันเป็นที่ลุ่มหลงชื่อว่าโมหนะ อันหมู่แห่งนางอัปสรกึกก้องแล้ว อันหมู่แห่งปีศาจอาศัยอยู่ การเดินทางจะพึงมีได้อย่างไร ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ‘‘อุชุโก นาม โส มคฺโค, อภยา นาม สา ทิสา,รโถ อกูชโน นาม, ธมฺมจกฺเกหิ สํยุโต. หนทางนั้นชื่อว่าอุชุกะ ทิศนั้นชื่อว่าอภยา รถชื่อว่าอกูชน ประกอบด้วยล้อคือธรรม หิรี [Pg.16] ตสฺส อปาลมฺโพ, สตฺยสฺส ปริวารณํ; ธมฺมาหํ สารถึ พฺรูมิ, สมฺมาทิฏฺฐิ ปุเรชวํ. หิริเป็นเครื่องค้ำจุนของรถนั้น สติเป็นเครื่องแวดล้อม เรากล่าวธรรมว่าเป็นสารถี สัมมาทิฏฐิเป็นเครื่องนำหน้า ยสฺส เอตาทิสํ ยานํ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา; ส เว เอเตน ยาเนน, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก’’ติ. ยานเช่นนี้ของหญิงหรือชายใด ผู้นั้นแลย่อมเข้าถึงใกล้พระนิพพานด้วยยานนั้น เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้แล อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐํ[Pg.17], ปิสาจคณเสวิตํ; วนนฺตํ โมหนํ นาม, กถํ ยาตฺรา ภวิสฺสติ– ป่าอันเป็นที่ลุ่มหลงชื่อว่าโมหนะ อันหมู่แห่งนางอัปสรกึกก้องแล้ว อันหมู่แห่งปีศาจอาศัยอยู่ การเดินทางจะพึงมีได้อย่างไร ชราสุตฺต ชราสูตร ปุจฺฉา – ชราสุตฺตํ [Pg.19] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ชราสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ เทวตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตรา ภนฺเต เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภเทวดาองค์หนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘กึ สุ ยาว ชรา สาธุ, กึ สุ สาธุ ปติฏฺฐิตํ; กึ สุ นรานํ รตนํ, กึ สุ โจเรหิ ทูหร’’นฺติ. อะไรหนอดีจนถึงชรา อะไรหนอตั้งมั่นดี อะไรหนอเป็นรัตนะของนรชน อะไรหนอที่โจรนำไปไม่ได้ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น— ‘‘สีลํ ยาว ชรา สาธุ, สทฺธา สาธุ ปติฏฺฐิตา; ปญฺญา นรานํ รตนํ, ปุญฺญํ โจเรหิ ทูหร’’นฺติ. ‘ศีลยังประโยชน์ให้สำเร็จจนถึงชรา ศรัทธาตั้งมั่นแล้วยังประโยชน์ให้สำเร็จ ปัญญาเป็นรัตนะของนรชน บุญอันโจรลักไปได้ยาก’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล. กึ สุ ยาว ชรา สาธุ. อะไรหนอดีงามจนถึงความแก่? กึ สุ สาธุ ปติฏฺฐิตํ. อะไรหนอตั้งมั่นดีแล้วจึงดี? กึ [Pg.20] สุ นรานํ รตนํ. อะไรหนอเป็นรัตนะของนรชน? กึ สุ โจเรหิ ทูหรํ. อะไรหนออันโจรลักไปได้ยาก? เทวปุตฺตสํยุตฺต เทวปุตตสังยุต สุพฺรหฺมสุตฺต สุพรหมสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สุพฺรหฺมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กตญฺจ ภาสิตํ. กีทิโส จ ตตฺถ ธมฺมปฏิคฺคาหกสฺส ธมฺมสฺสวนานิสํโส อธิคโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สุพรหมสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และทรงกระทำ (ปรารภ) ตรัสไว้อย่างไร? และอานิสงส์แห่งการฟังธรรมที่ผู้รับธรรมได้รับในที่นั้นเป็นอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.21] ภนฺเต สุพฺรหฺมเทวปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. สุพฺรหฺมา ภนฺเต เทวปุตฺโต มรณภยภีโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสสุพรหมสูตรนั้นที่กรุงราชคฤห์ ปรารภสุพรหมเทวบุตร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สุพรหมเทวบุตรผู้หวาดกลัวต่อภัยคือความตาย ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า— ‘‘นิจฺจํ อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน; อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ; สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺตํ, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต’’ติ– ‘จิตนี้หวาดสะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในเรื่องที่ยังไม่เกิดขึ้น และในเรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดสะดุ้งมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดสะดุ้งนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น— ‘‘นาญฺญตฺร โพชฺชา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา; นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณิน’’นฺติ. ‘เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากปัญญา ตบะ ความสำรวมอินทรีย์ และการสละวางทุกสิ่ง’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. เทสนาปริโยสาเน จ ภนฺเต สุพฺรหฺมสฺส เทวปุตฺตสฺส ตสฺมึเยว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ, ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อจบพระธรรมเทศนา ดวงตาเห็นธรรมปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่สุพรหมเทวบุตรในอาสนะนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา’ นิจฺจํ [Pg.22] อุตฺรสฺตมิทํ จิตฺตํ, นิจฺจํ อุพฺพิคฺคมิทํ มโน; อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเฉสุ, อโถ อุปฺปติเตสุ จ; สเจ อตฺถิ อนุตฺรสฺต, ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต-หุ– ‘จิตนี้หวาดสะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ ใจนี้สะดุ้งกลัวอยู่เป็นนิตย์ ทั้งในเรื่องที่ยังไม่เกิดขึ้น และในเรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว ถ้าความไม่หวาดสะดุ้งมีอยู่ ขอพระองค์ผู้ถูกข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกความไม่หวาดสะดุ้งนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’— นาญฺญตฺร [Pg.23] โพชฺชา ตปสา, นาญฺญตฺรินฺทฺริยสํวรา; นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณินํ– ‘เราไม่เห็นความสวัสดีของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากปัญญา ตบะ ความสำรวมอินทรีย์ และการสละวางทุกสิ่ง’— โรหิตสฺสสุตฺต โรหิตัสสสูตร ปุจฺฉา – โรหิตสฺสสุตฺตํ [Pg.24] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ โรหิตัสสสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต โรหิตสฺสํ เทวปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. โรหิตสฺโส ภนฺเต เทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ยตฺถ นุ โข ภนฺเต น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, สกฺกา นุ โข โส ภนฺเต คมเนน โลกสฺส อนฺโต ญาตุํ วา ทฏฺฐุํ วา ปาปุณิตุํ วา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยตฺถ โข อาวุโส น ชายติ น ชียติ น มียติ น จวติ น อุปปชฺชติ, นาหํ ตํ คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ อฏฺเฐยฺยํ ปตฺเตยฺยนฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสโรหิตัสสสูตรนั้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภโรหิตัสสเทวบุตร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โรหิตัสสเทวบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ที่ใดไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ ที่สุดแห่งโลกนั้น อันบุคคลพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงถึงด้วยการเดินทางได้หรือหนอ?’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุ ที่ใดไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ตาย ไม่จุติ ไม่อุบัติ เราไม่กล่าวว่าที่สุดแห่งโลกนั้น อันบุคคลพึงรู้ พึงเห็น หรือพึงถึงด้วยการเดินทางได้’ โกสลสํยุตฺต โกสลสังยุต ทหรสุตฺต ทหรสูตร ปุจฺฉา – ทหรสุตฺตํ [Pg.26] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทหรสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ภวมฺปิ โน โคตโม ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปฏิชานาตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยญฺหิ ตํ มหาราช สมฺมา วทมาโนวเทยฺย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ[Pg.27], มเมว ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสทหรสูตรนั้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ทรงปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระโคดมก็ทรงปฏิญาณว่า “เราเป็นผู้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม”’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ดูกรมหาบพิตร ผู้ใดกล่าวโดยชอบว่า “เราเป็นผู้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม” ผู้นั้นพึงกล่าวถึงเราโดยชอบ’ ตสฺมา [Pg.29] หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน; ภุชงฺคมํ ปาวกญฺจ, ขตฺติยญฺจ ยสสฺสินํ; ภิกฺขุญฺจ สีลสมฺปนฺนํ, สมฺมเทว สมาจเร– เพราะเหตุนั้นแล บุคคลผู้เป็นบัณฑิต เมื่อพิจารณาเห็นประโยชน์ของตน พึงประพฤติปฏิบัติให้ชอบต่องู ไฟ กษัตริย์ผู้มียศ และภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีล— อตฺตรกฺขิตสุตฺต อัตตรักขิตสูตร ปุจฺฉา – อตฺตรกฺขิตสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อัตตรักขิตสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิธ มยฺหํ ภนฺเต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส [Pg.30] เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาที’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควา จ ภนฺเต เอวเมตํ มหาราช เอวเมตํ มหาราชาติ เอวมาทินา วิภชิตฺวา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอัตตรักขิตสูตรนั้นที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลถ้อยคำมีประมาณเท่านี้เป็นต้นว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ความรำพึงในใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแล้ว’ และข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสจำแนกด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร’ กาเยน [Pg.32] สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร; มนสา สํวโร สาธุ, สาธุ, สพฺพตฺถ สํวโร; สพฺพตฺถ สํวุโต ลชฺชี, รกฺขิโตติ ปวุจฺจติ. การสำรวมทางกายเป็นการดี การสำรวมทางวาจาเป็นการดี การสำรวมทางใจเป็นการดี การสำรวมในที่ทั้งปวงเป็นการดี ผู้สำรวมในที่ทั้งปวง มีความละอาย ย่อมได้รับนามว่า ผู้คุ้มครองตน อปฺปกสุตฺต อัปปกสูตร ปุจฺฉา – อปฺปกสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสอัปปกสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิธ มยฺหํ ภนฺเต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ อปฺปกา เต สตฺตา โลกสฺมึ, เย อุฬาเร อุฬาเร โภเค ลภิตฺวา น เจว มชฺชนฺติ น จ ปมชฺชนฺติ, น จ กาเมสุ เคธํ อาปชฺชนฺตี’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘เอวเมตํ มหาราช เอวเมตํ มหาราชา’’ติ เอวมาทินา อปฺปกสุตฺตํ ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ตรัสคำมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อหม่อมฉันหลีกเร้นอยู่ในที่ลับ ได้มีความรำพึงในใจอย่างนี้ว่า สัตว์เหล่านั้นมีน้อยในโลก ที่ได้โภคะอันโอฬารแล้ว ไม่มัวเมา ไม่ประมาท และไม่ติดข้องในกามทั้งหลาย’ ดังนี้ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอัปปกสูตร โดยมีคำว่า ‘เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร’ ดังนี้เป็นต้น มลฺลิกาสุตฺต มัลลิกาสูตร ปุจฺฉา – มลฺลิกาสุตฺตํ [Pg.34] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสมัลลิกาสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล มลฺลิกํ เทวึ เอตทโวจ ‘‘อตฺถิ นุ โข เต มลฺลิเก โกจญฺโญ อตฺตนา ปิยตโร’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ สพฺพาทิสา อนุปริคมฺม เจตสาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสกับพระเทวีมัลลิกาว่า ‘มัลลิกา เธอมีใครอื่นที่รักยิ่งกว่าตนบ้างไหม’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสในเรื่องนั้น โดยมีคำว่า ‘เที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจ’ ดังนี้เป็นต้น สพฺพา [Pg.35] ทิสา อนุปริคมฺม เจตสา, เนวชฺฌคา ปิยตรมตฺตนา กฺวจิ. เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ, ตสฺมา น หึเส ปรมตฺตกาโม– เที่ยวไปทั่วทุกทิศด้วยใจ ไม่พบใครที่รักยิ่งกว่าตนในที่ไหนเลย สัตว์อื่นก็รักตนเช่นกัน เพราะฉะนั้น ผู้รักตนไม่ควรเบียดเบียนผู้อื่น สตฺตชฏิลสุตฺต สัตตชฎิลสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.36] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สตฺตชฏิลสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสสัตตชฎิลสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล อจิรปกฺกนฺเตสุ สตฺตสุ จ ชฏิเลสุ สตฺตสุ จ นิคณฺเฐสุ สตฺตสุ จ อเจลเกสุ สตฺตสุ จ เอกสาฏเกสุ สตฺตสุ จ ปริพฺพาชเกสุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘เย เต ภนฺเต โลเก อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, เอเต เตสํ อญฺญตรา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ทุชฺชานํ โข เอตํ มหาราช ตยา คิหินา กามโภคินา ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺเตน กาสิณจนฺทนํ ปจฺจนุโภนฺเตน มาลาคนฺธวิเลปนํ ธารยนฺเตน ชาตรูปรชตํ สาทิยนฺเตน ‘‘อิเม วา อรหนฺโต, อิเม วา อรหตฺตมคฺคํ สมาปนฺนา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศล เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ในขณะที่ชฎิล ๗ คน นิครนถ์ ๗ คน อเจลกะ ๗ คน เอกสาฏก ๗ คน และปริพาชก ๗ คน เพิ่งหลีกไปไม่นาน ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว ทรงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ตรัสกับพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บรรดาพระอรหันต์หรือผู้บรรลุอรหัตตมรรคในโลก ชนเหล่านี้เป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์เหล่านั้นหรือไม่’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสในเรื่องนั้น โดยมีคำว่า ‘มหาบพิตร เป็นการยากที่มหาบพิตรผู้เป็นคฤหัสถ์ ผู้บริโภคกาม ผู้ครองเรือนอันเบียดเสียดด้วยบุตร ผู้ใช้กาสิกจันทน์ ผู้ทรงมาลัย ของหอม และเครื่องลูบไล้ ผู้ยินดีทองและเงิน จะพึงรู้ว่า ‘ชนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ หรือชนเหล่านี้บรรลุอรหัตตมรรค’ ดังนี้เป็นต้น น [Pg.40] วณฺณรูเปน นโร สุชาโน, น วิสฺสเส อิตฺตรทสฺสเนน; สุสญฺญตานญฺหิ วิยญฺชเนน, อสญฺญตา โลกมิมํ จรนฺติ. คนไม่พึงรู้จักได้ด้วยวรรณะและรูป ไม่พึงเชื่อด้วยการเห็นเพียงชั่วคราว เพราะคนผู้ไม่สำรวม ย่อมเที่ยวไปในโลกนี้ ด้วยเครื่องหมายของผู้สำรวมดีแล้ว ปติรูปโก มตฺติกากุณฺฑโลว, โลหฑฺฒมาโสว สุวณฺณฉนฺโน; จรนฺติ โลเก ปริวารฉนฺนา, อนฺโต อสุทฺธา พหิโสภมานา-หู เหมือนตุ้มหูดินที่ทำเลียนแบบ เหมือนเหรียญโลหะครึ่งมาสกที่หุ้มด้วยทอง คนทั้งหลายแวดล้อมด้วยบริวาร ย่อมเที่ยวไปในโลก ภายในไม่บริสุทธิ์ แต่ภายนอกดูงดงาม ปญฺจราชสุตฺต ปัญจราชสูตร ปุจฺฉา – ปญฺจราชสุตฺตํ [Pg.41] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสปัญจราชสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข ภนฺเต กามานํ อคฺค’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มนาปปริยนฺตํ ขฺวาหํ มหาราช ปญฺจสุ กามคุเณสุ อคฺคนฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสกับพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นยอดของกามทั้งหลาย’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสในเรื่องนั้น โดยมีคำว่า ‘มหาบพิตร อาตมภาพกล่าวว่า ความพอใจเป็นที่สุด เป็นยอดในกามคุณ ๕’ ดังนี้เป็นต้น อิธ [Pg.42] ภนฺเต อมฺหากํ ปญฺจนฺนํ ราชูนํ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตานํ สมงฺคีภูตานํ ปริจารยมานานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทึ ‘กึ นุ โข กามานํ อคฺค’นฺติ– ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เมื่อพวกข้าพระองค์ผู้เป็นพระราชา ๕ พระองค์ ผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ผู้พร้อมเพรียงกัน กำลังบำเรอกันอยู่ ได้เกิดความสนทนากันขึ้นในระหว่างว่า ‘อะไรหนอเป็นยอดของกามทั้งหลาย’ ปทุมํ [Pg.43] ยถา โกกนทํ สุคนฺธํ, ปาโต สิยา ผุลฺลมวีตคนฺธํ. องฺคีรสํ ปสฺส วิโรจมานํ, ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเข– ดอกบัวโกกนุทมีกลิ่นหอม บานในเวลาเช้า กลิ่นยังไม่จางหายไปฉันใด ท่านจงดูพระอังคีรสผู้รุ่งเรือง เหมือนดวงอาทิตย์ที่แผดแสงอยู่ในอากาศฉันนั้น ทุติยอปุตฺตกสุตฺต ทุติยอปุตตกสูตร ปุจฺฉา – ทุติยอปุตฺตกสุตฺตํ [Pg.44] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสทุติยอปุตตกสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํเยว ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อิธ ภนฺเต สาวตฺถิยํ เสฏฺฐิ คหปติ กาลงฺกโต, ตมหํ อปุตฺตกํ สาปเตยฺยํ ราชนฺเตปุรํ อติหริตฺวา อาคจฺฉามี’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘เอวเมตํ มหาราช, เอวเมตํ มหาราช, ภูตปุพฺพํ โส มหาราช เสฏฺฐิ คหปติ ตคฺครสิขึ นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ ปิณฺฑปาเตน ปฏิปาเทสี’’ติ เอวมาทินา ตสฺส เสฏฺฐิสฺส คหปติสฺส อตีตํ วตฺถุํ อาหริตฺวา ปริโยสาเน จตูหิ คาถาหิ ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศลนั่นเอง ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ตรัสคำมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในที่นี้ เศรษฐีคหบดีในกรุงสาวัตถีได้ทำกาละแล้ว หม่อมฉันได้นำทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตร เข้าสู่พระราชวังแล้วกลับมา’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสโดยมีคำว่า ‘เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร มหาบพิตร เศรษฐีคหบดีนั้นในกาลก่อน ได้ถวายบิณฑบาตแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าชื่อตัคครสิขี’ ดังนี้เป็นต้น โดยทรงนำเรื่องอดีตของเศรษฐีคหบดีนั้นมาแสดง และในที่สุดได้ตรัสด้วย ๔ คาถา ธญฺญํ [Pg.47] ธนํ รชตํ ชาตรูปํ, ปริคฺคหํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ,ทาสา กมฺมกรา เปสฺสา, เย จสฺส อนุชีวิโน. ข้าวเปลือก ทรัพย์ เงิน ทอง หรือสิ่งของเครื่องปลื้มใจอย่างใดอย่างหนึ่งที่มีอยู่ ทาส กรรมกร คนใช้ และชนเหล่าใดที่อาศัยเขาเลี้ยงชีพ สพฺพํ นาทาย คนฺตพฺพํ, สพฺพํ นิกฺขิปฺปคามินํ; ยญฺจ กโรติ กาเยน, วาจาย อุทเจตสา. ทั้งหมดนั้นไม่สามารถนำไปได้ ทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ต้องทิ้งไว้แล้วไป แต่กรรมใดที่บุคคลทำด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจ ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ, ตํว อาทาย คจฺฉติ; ตํวสฺส อนุคํ โหติ, ฉายาว อนปายินี. กรรมนั้นแลเป็นของเขา เขาย่อมนำกรรมนั้นไป กรรมนั้นย่อมติดตามเขาไป เหมือนเงาที่ไม่จากไป ตสฺมา กเรยฺย กลฺยาณํ, นิจยํ สมฺปรายิกํ; ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ, ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณินํ – เพราะฉะนั้น พึงทำกรรมดี อันเป็นที่สั่งสมไว้เพื่อภพหน้า บุญทั้งหลายในโลกหน้า ย่อมเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลาย มารสํยุตฺต มารสังยุต ตโปกมฺมสุตฺต ตโปกรรมสูตร ปุจฺฉา – ตโปกมฺมสุตฺตํ [Pg.48] ปนาวุโส ภควตา ชิเนน กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงชนะ ตรัสตโปกรรมสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – อุรุเวลายํ ภนฺเต มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ตรัสที่อุรุเวลา ปรารภมารผู้มีบาป ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กล่าวคาถาขึ้น ‘‘ตโปกมฺมา อปกฺกมฺม, เยน สุชฺฌนฺติ มาณวา; อสุทฺโธ มญฺญสิ สุทฺโธ, สุทฺธิมคฺคา อปรทฺโธ’’ติ. ‘ท่านละกรรมอันเป็นตบะเสียแล้ว ซึ่งเป็นทางที่มาณพทั้งหลายบริสุทธิ์ ท่านผู้ไม่บริสุทธิ์สำคัญว่าบริสุทธิ์ ท่านพลาดจากมรรคแห่งความบริสุทธิ์แล้ว’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น – ‘‘อนตฺตสํหิตํ ญตฺวา, ยํ กิญฺจิ อมรํ ตปํ; สพฺพํ นตฺถาวหํ โหติ, ผิยาริตฺตํว ธมฺมนิ; สีลํ สมาธิ ปญฺญญฺจ, มคฺคํ โพธาย ภาวยํ; ปตฺโตสฺมิ ปรมํ สุทฺธึ, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. ‘เรารู้ว่าตบะใดๆ ที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่เป็นอมตะ ตบะทั้งหมดนั้นย่อมไม่นำประโยชน์มาให้ เหมือนพายและหางเสือในเรือ เราเจริญมรรคเพื่อการตรัสรู้ คือ ศีล สมาธิ และปัญญา เราบรรลุความบริสุทธิ์อันสูงสุดแล้ว ดูกรผู้ทำที่สุด เจ้าถูกเรากำจัดแล้ว’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ชิเนน ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะแล้วได้ตรัสอย่างนี้แล. ตโปกมฺมา [Pg.49] อปกฺกมฺม, เย น สุชฺฌนฺติ มาณวา; อสุทฺโธ มญฺญสิ สุทฺโธ, สุทฺธิมคฺคา อปรทฺโธ– ท่านหลีกไปจากตบะกรรม ซึ่งมาณพทั้งหลายย่อมไม่บริสุทธิ์ ท่านผู้ไม่บริสุทธิ์สำคัญว่าบริสุทธิ์ และพลาดจากมรรคแห่งความบริสุทธิ์แล้ว อนตฺถสํหิตํ [Pg.50] อุตฺวา, ยํกิญฺจิ อมรํ ตปํ; สพฺพํ นตฺถาวหํ โหติ, ผิยาริตฺตํว ธมฺมนิ; ตบะที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่เป็นอมตะอย่างใดอย่างหนึ่งที่กล่าวแล้ว ทั้งหมดนั้นย่อมไม่นำประโยชน์มาให้ เหมือนพายและหางเสือในเรือ หตฺถิราชวณฺณสุตฺต หัตถิราชวัณณสูตร ปุจฺฉา – หตฺถิราชวณฺณสุตฺตํ [Pg.51] ปนาวุโส ภวคตา ชิเนน กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ หัตถิราชวัณณสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะแล้ว ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อุรุเวลายํ ภนฺเต มารกํเยว ปาปิมนฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา ภควโต ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่อุรุเวลา ปรารภมารผู้มีบาปนั่นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปใคร่จะให้ความกลัว ความหวาดเสียว และความขนพองสยองเกล้าเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงเนรมิตรูปร่างแห่งพญาช้างใหญ่ แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น – ‘‘สํสรํ ทีฆมทฺธานํ, วณฺณํ กตฺวา สุภาสุภํ; อลํ เต เตน ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตกา’’ติ. ‘ดูกรผู้มีบาป เจ้าท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน กระทำรูปทั้งดีและไม่ดี พอแล้วสำหรับเจ้าด้วยรูปนั้น ดูกรผู้ทำที่สุด เจ้าถูกเรากำจัดแล้ว’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ชิเนน ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงชนะแล้วได้ตรัสอย่างนี้แล. สํสรํ [Pg.52] ทีฆมทฺธานํ, วณฺณํ กตฺวา สุภาสุภํ,อลํ เต เตน ปาปิม, นิหโต ตฺวมสิ อนฺตก – ดูกรผู้มีบาป เจ้าท่องเที่ยวไปตลอดกาลนาน กระทำรูปทั้งดีและไม่ดี พอแล้วสำหรับเจ้าด้วยรูปนั้น ดูกรผู้ทำที่สุด เจ้าถูกเรากำจัดแล้ว ภิกฺขุนีสํยุตฺต ภิกขุนีสังยุต อาฬวิกาสุตฺต อาฬวิกาสูตร ปุจฺฉา – อิทานิ อาวุโส ภิกฺขุนี สํยุตฺตํ ปุจฺฉามิ, ยํ ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวิกาหิ เถรีหิ อตฺตโน คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ บัดนี้ข้าพเจ้าจะถามภิกขุนีสังยุต ซึ่งพระเถรีผู้เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ได้กล่าวไว้ถึงคุณของตน จ [Pg.53] พุทฺธสาสนสฺส จ ยถาภูตํ คุณํ ปกาเสตฺวา ภาสิตํ. ตตฺถาวุโส ปฐมํ โปราณเกหิ มหากสฺสปาทีหิ ธมฺมสํคาหเกหิ เถรวเรหิ สํคีตํ อาฬวิกาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. และประกาศคุณของพระพุทธศาสนาตามความเป็นจริง ดูกรท่านผู้มีอายุ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น อาฬวิกาสูตรที่พระเถระผู้ประเสริฐ มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้เป็นสูตรแรกนั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ อาฬวิกาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา อาฬวิกาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม วิเวกมฺหา จาเวตุกาโม อาฬวิกํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีอาฬวิกากล่าวที่กรุงสาวัตถี ปรารภมารผู้มีบาป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปใคร่จะให้ความกลัว ความหวาดเสียว และความขนพองสยองเกล้าเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีอาฬวิกา และใคร่จะให้เคลื่อนไปจากความสงัด จึงได้กล่าวกับภิกษุณีอาฬวิกาด้วยคาถาว่า ‘‘นตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, กึ วิเวเกน กาหสิ; ภุญฺชสฺส กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี’’ติ. ‘ไม่มีการออกไปจากโลก เจ้าจะทำอะไรด้วยความสงัด จงเสวยกามารมณ์เถิด อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลังเลย’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น – ‘‘อตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, ปญฺญาย เม สุผุสฺสิตํ; ปมตฺตพนฺธุ ปาปิม, น ตฺวํ ชานาสิ ตํ ปทํ; สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา; ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรหิ มยฺห สา อหู’’ติ. ‘มีการออกไปจากโลก อันข้าพเจ้าแทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ดูกรผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งความประมาท ผู้มีบาป เจ้าไม่รู้ซึ่งบทนั้น กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว ขันธ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเขียงสับ กามารมณ์ใดที่เจ้ากล่าว ความไม่ยินดีในกามารมณ์นั้นได้มีแก่ข้าพเจ้าแล้ว’ เอวํ โข ภนฺเต อาฬวิกาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีอาฬวิกาได้กล่าวอย่างนี้แล. นตฺถิ [Pg.54] นิสฺสรณํ โลเก, กึ วิเวเกน กาหสิ; ภุญฺชสฺสุ กามรติโย, มาหุ ปจฺฉานุตาปินี-หุ– ไม่มีการออกไปจากโลก เจ้าจะทำอะไรด้วยความสงัด จงเสวยกามารมณ์เถิด อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลังเลย – อตฺถิ [Pg.55] นิสฺสรณํ โลเก, ปญฺญาย เม สุผุสฺสิตํ; ปมตฺตพนฺธุ ปาปิม, น ตฺวํ ชานาสิ ตํ ปทํ. มีการออกไปจากโลก อันข้าพเจ้าแทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ดูกรผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งความประมาท ผู้มีบาป เจ้าไม่รู้ซึ่งบทนั้น สตฺติสูลูปมา กามา, ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา; ยํ ตฺวํ กามรตึ พฺรูสิ, อรติ มยฺห สา อหุ– กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกและหลาว ขันธ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเขียงสับ กามารมณ์ใดที่เจ้ากล่าว ความไม่ยินดีในกามารมณ์นั้นได้มีแก่ข้าพเจ้าแล้ว – โสมาสุตฺต โสมาสูตร ปุจฺฉา – โสมาสุตฺตํ [Pg.56] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ โสมาสูตรนี้ กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อนฺธวเน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ โสมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา โสมาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม โสมํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีโสมากล่าวที่ป่าอันธวันในกรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภมารผู้มีบาป ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปใคร่จะให้ความกลัว ความหวาดเสียว และความขนพองสยองเกล้าเกิดขึ้นแก่ภิกษุณีโสมา และใคร่จะให้เคลื่อนไปจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับภิกษุณีโสมาด้วยคาถาว่า ‘‘ยํ ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพํ, ฐานํ ทุรภิสมฺภวํ; น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย, สกฺกา ปปฺโปตุมิตฺถิยา’’ติ. ‘‘สถานที่ใดนั้นอันฤๅษีทั้งหลายพึงบรรลุ เป็นสถานที่อันบุคคลบรรลุได้ยาก สถานที่นั้นอันหญิงไม่อาจบรรลุได้ด้วยปัญญาเพียงสององคุลี’’. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น – ‘‘อิตฺถิภาโว กึ กยิรา, จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเต; ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหิ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต; ยสฺส นูน สิยา เอวํ, อิตฺถาหํ ปุริโสติ วา; กิญฺจิ วา ปน อญฺญสฺมิ, ตํ มาโร วตฺตุมรหตี’’ติ. ‘‘ความเป็นหญิงจะทำอะไรได้ เมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อญาณกำลังเป็นไปอยู่ ของผู้เห็นธรรมโดยชอบ ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นหญิง’ หรือ ‘เราเป็นชาย’ หรือเป็นอย่างอื่นใด มารนั้นพึงกล่าวได้’’. เอวํ โข ภนฺเต โสมาย ภิกฺขุนิยา อริยสาวิกาย ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีโสมาผู้เป็นอริยสาวิกาได้กล่าวอย่างนี้แล. ยํ [Pg.57] ตํ อิสีหิ ปตฺตพฺพํ, ฐานํ ทุรภิสมฺภวํ; น ตํ ทฺวงฺคุลปญฺญาย, สกฺกา ปปฺโปตุมิตฺถิยา– สถานที่ใดนั้นอันฤๅษีทั้งหลายพึงบรรลุ เป็นสถานที่อันบุคคลบรรลุได้ยาก สถานที่นั้นอันหญิงไม่อาจบรรลุได้ด้วยปัญญาเพียงสององคุลี – อิตฺถิ [Pg.58] ภาโว กึ กยิรา, จิตฺตมฺหิ สุสมาหิเต; ญาณมฺหิ วตฺต มานมฺหิ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต. ความเป็นหญิงจะทำอะไรได้ ในเมื่อจิตตั้งมั่นดีแล้ว เมื่อญาณกำลังเป็นไปอยู่ เห็นธรรมโดยชอบ ยสฺส นูน สิยา เอวํ, อิตฺถาหํ ปุริโสติ วา; กิญฺจิ วา ปน อญฺญสฺมิ, ตํ มาโร วตฺตุมรหติ. ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า 'เราเป็นหญิง' หรือ 'เราเป็นชาย' หรือ 'เราเป็นอะไรอื่น' มารย่อมควรพูดกับผู้นั้นได้ กิสาโคตมีสุตฺต กีสาโคตมีสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.59] กิสาโคตมีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ กีสาโคตมีสูตรนั้น พระเถระผู้ทำสังคายนาได้กล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อนฺธวเน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ กิสาโคตมิยา ภิกฺขุนิยา เถริยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา กิสาโคตมิยา ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม กิสาโคตมึ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ กีสาโคตมีสูตรนั้น พระเถรีภิกษุณีกีสาโคตมีกล่าวไว้ที่ป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภมารผู้มีบาป ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นประสงค์จะยังภิกษุณีกีสาโคตมีให้เกิดความกลัว ความขนพองสยองเกล้า และประสงค์จะให้เคลื่อนจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับภิกษุณีกีสาโคตมีด้วยคาถาว่า– ‘‘กึ นุ ตฺวํ มตปุตฺตาว, เอกมาสิ รุทมฺมุขี; วนมชฺฌคตา เอกา, ปุริสํ นุ คเวสสี’’ติ. ‘‘เธอเป็นผู้มีบุตรตายแล้วหรือ จึงนั่งอยู่ผู้เดียว มีหน้าเศร้าหมอง อยู่ในท่ามกลางป่าผู้เดียว เธอแสวงหาบุรุษอยู่หรือ’’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น– อจฺจนฺตํ มตปุตฺตามฺหิ, ปุริสา เอกทนฺติกา; น โสจามิ น โรทามิ, น ตํ ภายามิ อาวุโส. ‘‘ข้าพเจ้ามีบุตรตายแล้วอย่างยิ่ง บุรุษทั้งหลายมีฟันซี่เดียว ข้าพเจ้าไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่กลัวท่าน’’ สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต; เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, วิหรามิ อนาสวา’’ติ. ‘‘ความเพลินในอารมณ์ทั้งปวง ข้าพเจ้ากำจัดเสียแล้ว กองแห่งความมืด ข้าพเจ้าทำลายแล้ว ข้าพเจ้าชนะกองทัพแห่งมัจจุแล้ว อยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ’’ เอวํ โข ภนฺเต กิสาโคตมิยา ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีกีสาโคตมีได้กล่าวไว้ดังนี้แล กึ [Pg.60] นุ ตฺวํ มตปุตฺตาว, เอกมาสิ รุทมฺมุขี; วนมชฺฌคตา เอกา, ปุริสํ นุ คเสสสิ-หุ– ‘‘เธอเป็นผู้มีบุตรตายแล้วหรือ จึงนั่งอยู่ผู้เดียว มีหน้าเศร้าหมอง อยู่ในท่ามกลางป่าผู้เดียว เธอแสวงหาบุรุษอยู่หรือ’’ อจฺจนฺตํ มตปุตฺตามฺหิ, ปุริสา เอตทนฺติกา; น โสจามิ น โรทามิ, น ตํ ภายามิ อาวุโส. ‘‘ข้าพเจ้ามีบุตรตายแล้วอย่างยิ่ง บุรุษทั้งหลายมีที่สุดลงเพียงเท่านี้ ข้าพเจ้าไม่เศร้าโศก ไม่ร้องไห้ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่กลัวท่าน’’ สพฺพตฺถ [Pg.61] วิหตา นนฺที, ตโมกฺขนฺโธ ปทาลิโต; เชตฺวาน มจฺจุโน เสนํ, วิหรามิ อนาสวา. ความเพลินในอารมณ์ทั้งปวง ข้าพเจ้ากำจัดเสียแล้ว กองแห่งความมืด ข้าพเจ้าทำลายแล้ว ข้าพเจ้าชนะกองทัพแห่งมัจจุแล้ว อยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ อุปฺปลวณฺณาสุตฺต อุบลวรรณาเถรีสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส โปราเณหิ สํคีติการมหาเถรวเรหิ สํคีตํ อุปฺปลวณฺณสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ อุบลวรรณาเถรีสูตรที่พระมหาเถระผู้ทำสังคายนาในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ กล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อนฺธวเน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ อุปฺปลวณฺณาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา อุปฺปลวณฺณาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม อุปฺปลวณฺณํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ อุบลวรรณาเถรีสูตรนั้น ภิกษุณีอุบลวรรณาได้กล่าวไว้ที่ป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภมารผู้มีบาป ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นประสงค์จะยังภิกษุณีอุบลวรรณาให้เกิดความกลัว ความขนพองสยองเกล้า และประสงค์จะให้เคลื่อนจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับภิกษุณีอุบลวรรณาด้วยคาถาว่า– ‘‘สุปุปฺผิตคฺคํ [Pg.62] อุปคมฺม ภิกฺขุนิ, เอกา ตุวํ ติฏฺฐสิ สาลมูเล. น จตฺถิ เต ทุติยา วณฺณธาตุ, พาเล น ตฺวํ ภายสิ ธุตฺตกาน’’นฺติ. ‘‘ภิกษุณี เธอผู้เดียวมายืนอยู่ ณ โคนต้นสาละที่มีปลายดอกบานสะพรั่ง เธอไม่มีเพื่อนสองเลยนะ แม่คนโง่ เธอไม่กลัวพวกอันธพาลหรือ’’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น– ‘‘สตํ สหสฺสานิปิ ธุตฺตกานํ,อิธาคตา ตาทิสกา ภเวยฺยุํ; โลมํ น อิญฺชามิ น สนฺตสามิ,น มาร ภายามิ ตเมกิกาปิ. ‘‘แม้พวกอันธพาลเป็นแสนคน พึงมาที่นี่เช่นนั้น ข้าพเจ้าก็ไม่หวั่นไหว ไม่สะดุ้งกลัว มาร ข้าพเจ้าไม่กลัวท่านเลย แม้ผู้เดียว’’ เอสา อนฺตรธายามิ, กุจฺฉึ วา ปวิสามิ เต; ปขุมนฺตริกายมฺปิ, ติฏฺฐนฺตึ มํ น ทกฺขสิ. ‘‘ข้าพเจ้าจะหายตัวไป หรือจะเข้าไปในท้องของท่าน ท่านจะไม่เห็นข้าพเจ้าผู้ยืนอยู่แม้ในระหว่างขนตา’’ จิตฺตสฺมึ วสีภูตามฺหิ, อิทฺธิปาทา สุภาวิตา; สพฺพพนฺธนมุตฺตามฺหิ, น ตํ ภายามิ อาวุโส’’ติ. ‘‘ข้าพเจ้าเป็นผู้มีจิตอันควบคุมได้แล้ว อิทธิบาททั้งหลายข้าพเจ้าอบรมดีแล้ว ข้าพเจ้าพ้นจากเครื่องผูกทั้งปวงแล้ว ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่กลัวท่าน’’ เอวํ โข ภนฺเต อุปฺปลวณฺณาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีอุบลวรรณาได้กล่าวไว้ดังนี้แล จาลาสุตฺต จาลาสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.64] จาลาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ จาลาสูตรนั้น กล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนฺธวเน มารํเยว ปาปิมนฺตํ อารพฺภ จาลาย ภิกฺขุนิยา อริยสาวิกาย ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา จาลํ ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘กึ นุ ตฺวํ ภิกฺขุนิ น โรเจสี’’ติ. ชาตึ ขฺวาหํ อาวุโส น โรเจมี’’ติ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ จาลาสูตรนั้น อริยสาวิกาภิกษุณีจาลาได้กล่าวไว้ที่ป่าอันธวัน ใกล้กรุงสาวัตถี ปรารภมารผู้มีบาปนั่นเอง ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นเข้าไปหาภิกษุณีจาลาแล้วได้กล่าวว่า ‘‘ภิกษุณี เธอไม่ชอบอะไรหรือ’’ ภิกษุณีจาลาตอบว่า ‘‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าไม่ชอบการเกิด’’ กึ นุ ชาตึ น โรเจสิ, ชาโต กามานิ ภุญฺชติ; โก นุ ตํ อิทมาทปยิ, ชาตึ มา โรจ ภิกฺขุนีติ. ‘‘เธอไม่ชอบการเกิดหรือ ผู้เกิดแล้วย่อมบริโภคกาม ใครหนอชักชวนเธอในเรื่องนี้ว่า ‘ภิกษุณี เธออย่าชอบการเกิดเลย’’’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น– ชาตสฺส มรณํ โหติ, ชาโต ทุกฺขานิ ผุสฺสติ; พนฺธํ วธํ ปริกฺเลสํ, ตสฺมา ชาตึ น โรจเย. ‘‘ผู้เกิดแล้วย่อมมีความตาย ผู้เกิดแล้วย่อมประสบทุกข์ การจองจำ การประหาร และความเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่ชอบการเกิด’’ พุทฺโธ ธมฺมมเทเสสิ, ชาติยา สมติกฺกมํ; สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, โส มํ สจฺเจ นิเวสยิ. ‘‘พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อก้าวล่วงการเกิด เพื่อละทุกข์ทั้งปวง พระองค์นั้นทรงให้ข้าพเจ้าตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ’’ เย จ รูปูปคา สตฺตา, เย จ อรูปฏฺฐายิโน; นิโรธํ อปฺปชานนฺตา, อาคนฺตาโร ปุนพฺภวนฺติ. ‘‘สัตว์ทั้งหลายที่เข้าถึงรูปภพ และสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในอรูปภพ ผู้ไม่รู้แจ้งนิโรธ ย่อมกลับมาเกิดอีก’’ เอวํ โข ภนฺเต จาลาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีชื่อจาลาได้กล่าวอย่างนี้แล กึ [Pg.65] นุ ชาตึ น โรเจสิ, ชาโต กามานิ ภุญฺชติ; โก นุ ตํ อิทมาทปยิ, ชาตึ มา โรจ ภิกฺขุนี. เธอไม่ชอบการเกิดหรือ ผู้เกิดย่อมบริโภคกาม ใครหนอชักชวนเธอในเรื่องนี้ว่า ‘ภิกษุณี เธออย่าชอบการเกิดเลย’ ชาตสฺส [Pg.66] มรณํ โหติ, ชาโต ทุกฺขานิ ผุสฺสติ; พนฺธํ วธํ ปริกฺเลสํ, ตสฺมา ชาตึ น โรจเย. ผู้เกิดแล้วย่อมมีความตาย ผู้เกิดแล้วย่อมประสบทุกข์ การจองจำ การประหาร และกิเลสเครื่องเศร้าหมอง เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ชอบการเกิด พุทฺโธ ธมฺมมเทเสสิ, ชาติยา สมติกฺกมํ,สพฺพทุกฺขปฺปหานาย, โส มํ สจฺเจ นิเวสยิ. พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อก้าวล่วงการเกิด เพื่อละทุกข์ทั้งปวง พระองค์นั้นทรงให้เราตั้งอยู่ในสัจจะ เสลาสุตฺต เสลาสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.67] เสลาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น เสลาสูตร ใครกล่าวไว้ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และกล่าวไว้อย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มารํเยว ปาปิมนฺตํ อารพฺพฺภ เสลาย ภิกฺขุนิยา อริยสาวิกาย ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา เสลาย ภิกฺขุนิยา ภยํ ฉมฺภิตตฺตํ โลมหํสํ อุปฺปาเทตุกาโม สมาธิมฺหา จาเวตุกาโม เสลํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ เสลาสูตรนั้น พระเสลาภิกษุณีผู้เป็นอริยสาวิกาได้กล่าวปรารภมารผู้มีบาป ณ กรุงสาวัตถี ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นประสงค์จะให้เกิดความกลัว ความหวาดสะดุ้ง และความขนพองสยองเกล้าแก่พระเสลาภิกษุณี ประสงค์จะให้เคลื่อนจากสมาธิ จึงได้กล่าวกับพระเสลาภิกษุณีด้วยคาถาว่า เกนิทํ ปกตํ พิมฺพํ, กฺวนุ พิมฺพสฺส การโก; กฺวนุ พิมฺพํ สมุปฺปนฺนํ, กฺวนุ พิมฺพํ นิรุชฺฌตีติ. รูปนี้ใครสร้าง ผู้สร้างรูปนี้อยู่ที่ไหน รูปนี้เกิดขึ้นที่ไหน รูปนี้ย่อมดับไปที่ไหน ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น นยิทํ อตฺตกตํ พิมฺพํ, นยิทํ ปรกตํ อฆํ; เหตุํ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ, เหตุภงฺคา นิรุชฺฌตีติ. ‘‘รูปนี้มิได้ทำเอง กองทุกข์นี้มิได้ผู้อื่นทำ อาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุดับไปจึงดับไป’’ เอวมาทินา ภนฺเต เสลาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ พระเสลาภิกษุณีได้กล่าวอย่างนี้เป็นต้น เกนิทํ [Pg.68] ปกตํ พิมฺพํ, กฺวนุ พิมฺพสฺส การโก; กฺวนุ พิมฺพํ สมุปฺปนฺนํ, กฺวนุ พิมฺพํ นิรุชฺฌติ-หุ– รูปนี้ใครสร้าง ผู้สร้างรูปนี้อยู่ที่ไหน รูปนี้เกิดขึ้นที่ไหน รูปนี้ย่อมดับไป นยิทํ อตฺตกตํ พิมฺพํ, นยิทํ ปรกตํ อฆํ; เหตุํ ปฏิจฺจ สมฺภูตํ, เหตุภงฺคา นิรุชฺฌติ. รูปนี้มิได้ทำเอง กองทุกข์นี้มิได้ผู้อื่นทำ อาศัยเหตุจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุดับไปจึงดับไป วชิราสุตฺต วชิราสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.69] โปราณเกหิ มหากสฺสปาทีหิ ธมฺมสํคาหกเถรวเรหิ สํคีตํ วชิราสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น วชิราสูตรที่พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมมีพระมหากัสสปะเป็นต้นสังคายนาไว้ ใครกล่าวไว้ ที่ไหน ปรารภใคร และกล่าวไว้อย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ วชิราย เถริยา ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา ปุริมนเยเนว วชิรํ ภิกฺขุนึ คาถาย อชฺฌภาสิ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ วชิราสูตรนั้น พระวชิราเถรีภิกษุณีได้กล่าวปรารภมารผู้มีบาป ณ กรุงสาวัตถี ท่านผู้เจริญ มารผู้มีบาปนั้นได้กล่าวกับพระวชิราภิกษุณีด้วยคาถาตามนัยก่อนว่า เกนายํ [Pg.70] ปกโต สตฺโต, กุวํ สตฺตสฺส การโก,กุวํ สตฺโต สมุปฺปนฺโน, กุวํ สตฺโต นิรุชฺฌตีติ. สัตว์นี้ใครสร้าง ผู้สร้างสัตว์อยู่ที่ไหน สัตว์เกิดขึ้นที่ไหน สัตว์ย่อมดับไปที่ไหน ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น กึ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มารทิฏฺฐิคตํ นุ เต; สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภติ. เธอสำคัญว่าสัตว์หรือ ความเห็นของมารหรือนี่ กองแห่งสังขารล้วนๆ นี้ สัตว์ย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ ยถา หิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ; เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ. เหมือนอย่างว่า เมื่อส่วนประกอบทั้งหลายมีอยู่ ย่อมมีเสียงว่ารถ ฉันใด เมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่ ย่อมมีสมมติว่าสัตว์ ฉันนั้น ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ,นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌตีติ. ทุกข์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมตั้งอยู่และย่อมดับไป ไม่มีอะไรเกิดขึ้นนอกจากทุกข์ ไม่มีอะไรดับไปนอกจากทุกข์ เอวํ โข ภนฺเต วชิราย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ พระวชิราภิกษุณีได้กล่าวอย่างนี้แล เกนายํ ปกโต สตฺโต, กุวํ สตฺตสฺสการโก; กุวํ สตฺโต สมุปฺปนฺโน, กุวํ สตฺโต นิรุชฺฌติ-หุ– สัตว์นี้ใครสร้าง ผู้สร้างสัตว์อยู่ที่ไหน สัตว์เกิดขึ้นที่ไหน สัตว์ย่อมดับไป กึ [Pg.71] นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต; สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภติ. เธอสำคัญว่าสัตว์หรือ ความเห็นของมารหรือนี่ กองแห่งสังขารล้วนๆ นี้ สัตว์ย่อมไม่ปรากฏในที่นี้ พฺรหฺมสํยุตฺต พรหมสังยุต คารวสุตฺต คารวสูตร ปุจฺฉา – พฺรหฺมสํยุตฺเต [Pg.72] อาวุโส โปราเณหิ มหากสฺสปเถราทีหิ ธมฺมสํคาหกเถรวเรหิ ทุติยํ สํคีตํ คารวสุตฺตํ กตฺถ กถญฺจ สมุปฺปนฺนํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ คารวสูตรที่พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ได้สังคายนาไว้เป็นลำดับที่ ๒ ในพรหมสังยุตนั้น เกิดขึ้นที่ไหน และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อุรุเวลายํ ภนฺเต สมุปฺปนฺนํ. ภควา ภนฺเต อุรุเวลายํ วิหรติ นชฺชา เนรญฺชราย ตีเร อชปาลนิคฺโรธมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ. อถ โข ภควโต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, กํ นุ ขฺวาหํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ คารวสูตรนั้นเกิดขึ้นที่อุรุเวลา พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุรุเวลา ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ใต้ต้นอชปาลนิโครธ เมื่อแรกตรัสรู้ ท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงหลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ทรงดำริในพระทัยอย่างนี้ว่า ‘การอยู่โดยไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง เป็นทุกข์หนอ เราพึงเคารพยำเกรงสมณะหรือพราหมณ์รูปไหนเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่หนอ’ อถ โข ภนฺเต ภควโต เอตทโหสิ ‘‘อปริปุณฺณสฺส โข สีลกฺขนฺธสฺส ปาริปูริยา อญฺญํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ, น โข ปนาหํ ปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา สีลสมฺปนฺนตรํ อญฺญํ สมณํ วา ท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า ‘เราพึงเคารพยำเกรงสมณะหรือพราหมณ์อื่นเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ เพื่อความบริบูรณ์แห่งศีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ แต่เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่สมบูรณ์ด้วยศีลยิ่งกว่าตน พฺราหฺมณํ [Pg.73] วา, ยมหํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ. หรือพราหมณ์อื่น ที่เราจะพึงเคารพยำเกรงเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ได้ อปริปุณฺณสฺส โข สมาธิกฺขนฺธสฺส; อปริปุณฺณสฺส โข ปญฺญากฺขนฺธสฺส; อปริปุณฺณสฺส โข วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส. เพื่อความบริบูรณ์แห่งสมาธิขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ เพื่อความบริบูรณ์แห่งปัญญาขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ เพื่อความบริบูรณ์แห่งวิมุตติขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ อปริปุณฺณสฺส โข วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธสฺส ปาริปูริยา อญฺญํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนินิสฺสาย วิหเรยฺยํ. น โข ปนาหํ ปสฺสามิ สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อตฺตนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺนตรํ อญฺญํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา, ยมหํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยํ. ยํนูนาหํ ยฺวายํ ธมฺโม มยา อภิสมฺพุทฺโธ, ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควโต เจตโส ปริวิตกฺกวเสน อุปฺปนฺนํ. เพื่อความบริบูรณ์แห่งวิมุตติญาณทัสสนะที่ยังไม่บริบูรณ์ เราพึงเคารพยำเกรงสมณะหรือพราหมณ์อื่นเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ แต่เราไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่สมบูรณ์ด้วยวิมุตติญาณทัสสนะยิ่งกว่าตน ที่เราจะพึงเคารพยำเกรงเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่ได้ ถ้ากระนั้น เราพึงเคารพยำเกรงพระธรรมที่เราได้ตรัสรู้แล้วนั้นแหละเป็นที่พึ่งอาศัยอยู่’ ท่านผู้เจริญ ความดำริในพระทัยของพระผู้มีพระภาคได้เกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้ เย [Pg.75] จ อตีตา สมฺพุทฺธา, เย จ พุทฺธา อนาคตา; โย เจตรหิ สมฺพุทฺโธ, พหูนํ โสกนาสโน; สพฺเพ สทฺธมฺมครุโน, วิหํสุ วิหรนฺติ จ; ตถาปิ วิหริสฺสนฺติ, เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา. พระสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ล่วงไปแล้ว พระพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่จะมาในอนาคต และพระสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดในปัจจุบัน ผู้กำจัดความโศกของมหาชน พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ทรงเคารพพระสัทธรรม ได้ทรงอยู่แล้ว กำลังทรงอยู่ และจักทรงอยู่ต่อไป นี่เป็นธรรมดาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ตสฺมา หิ อตฺตกาเมน, มหตฺตมภิกงฺขตา; สทฺธมฺโม ครุกาตพฺโพ, สรํ พุทฺธาน สาสนํ. เพราะเหตุนั้นแล ผู้รักตน ปรารถนาความเป็นใหญ่ พึงเคารพพระสัทธรรม โดยระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย อญฺญรตพฺรหฺมสุตฺต อัญญตรพรหมสูตร ปุจฺฉา- ตตฺถาวุโส [Pg.76] โปราณเกหิ มหากสฺสปาทีหิ ธมฺมสํคาหกเถรวเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ อัญญตรพรหมสูตรที่พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ได้สังคายนาไว้เป็นลำดับแรกนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – พฺรหฺมโลเก ภนฺเต อญฺญตรํ พฺรหฺมานํ อารพฺภ อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ภาสิตํ. อญฺญตรสฺส ภนฺเต พฺรหฺมุโน เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ‘‘นตฺถิ โส สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, โย อิธ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะได้ภาษิตไว้ในพรหมโลก ปรารภพรหมองค์หนึ่ง ท่านผู้เจริญ พรหมองค์หนึ่งมีความเห็นผิดเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ใดที่จะมาที่นี่ได้’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น อชฺชาปิ เต อาวุโส สา ทิฏฺฐิ, ยา เต ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ; ปสฺสสิ วีติวตฺตนฺตํ, พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรนฺติ; เอวํ โข ภนฺเต อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ภาสิตํ. ‘ท่านผู้มีอายุ ความเห็นที่ท่านเคยมีมาแต่ก่อน ยังมีอยู่แก่ท่านในวันนี้หรือ ท่านยังเห็นแสงสว่างที่รุ่งเรืองยิ่งกว่าในพรหมโลกอยู่หรือ’ ท่านผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุคือพระมหาโมคคัลลานะได้ภาษิตไว้ด้วยประการฉะนี้ อชฺชาปิ [Pg.78] เต อาวุโส สา ทิฏฺฐิ, ยา เต ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ; ปสฺสสิ วีติวตฺตนฺต, พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ-หุ– ‘ท่านผู้มีอายุ ความเห็นที่ท่านเคยมีมาแต่ก่อน ยังมีอยู่แก่ท่านในวันนี้หรือ ท่านยังเห็นแสงสว่างที่รุ่งเรืองยิ่งกว่าในพรหมโลกอยู่หรือ’ น เม มาริส สา ทิฏฺฐิ, ยา เม ทิฏฺฐิ ปุเร อหุ; ปสฺสามิ วีติวตฺตนฺตํ, พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ; สฺวาหํ อชฺช กถํ วชฺชํ, อหํ นิจฺโจมฺหิ สสฺสโต หุ– ‘ท่านผู้นิรทุกข์ ความเห็นที่ข้าพเจ้าเคยมีมาแต่ก่อน ไม่มีแก่ข้าพเจ้าแล้วในวันนี้ ข้าพเจ้าเห็นแสงสว่างที่รุ่งเรืองยิ่งกว่าในพรหมโลก วันนี้ข้าพเจ้าจะกล่าวได้อย่างไรว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้เที่ยงแท้ เป็นผู้ยั่งยืน’ เตวิชฺชา [Pg.79] อิทฺธิปตฺตา จ, เจโตปริยาย โกวิทา; ขีณาสวา อรหนฺโต, พหู พุทฺธสฺส สาวกา-หุ– ‘สาวกของพระพุทธเจ้าผู้ได้วิชชา ๓ บรรลุอิทธิฤทธิ์ ฉลาดในเจโตปริยญาณ เป็นพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ มีอยู่เป็นจำนวนมาก’ อรุณวตีสุตฺต อรุณวดีสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.80] อรุณวตีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ อรุณวดีสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ราชา อโหสิ อรุณวา นาม. รญฺโญ โข ปน ภิกฺขเว อรุณวโต อรุณวตี นาม ราชธานี อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา อรุณวตี สุตฺตํ ภาสิตํ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่าอรุณวะ พระราชาอรุณวะนั้นมีราชธานีชื่ออรุณวดี’ ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอรุณวดีสูตรด้วยประการฉะนี้เป็นต้น อารมฺภถ [Pg.83] นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน; ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร; โย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย, อปฺปมตฺโต วิหสฺสติ; ปหาย ชาติ สํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ-หุ– ‘พวกเธอจงปรารภความเพียร จงออกบวช จงประกอบความเพียรในพระพุทธศาสนา จงกำจัดกองทัพแห่งมัจจุราช เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อ ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทในพระธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร แล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ พฺราหฺมณสํยุตฺต พราหมณสังยุต ธนญฺชานีสุตฺต ธนัญชานีสูตร ปุจฺฉา – พฺราหฺมณสํยุตฺเต [Pg.84] อาวุโส ปฐมํ สํคีตํ ธนญฺชานีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ธนัญชานีสูตรที่สังคายนาไว้เป็นลำดับแรกในพราหมณสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ภารทฺวาชโคตฺตํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภารทฺวาชโคตฺโต ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ. ตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพราหมณ์ภารทวาชโคตร ท่านผู้เจริญ พราหมณ์ภารทวาชโคตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วได้กราบทูลด้วยคาถาว่า ‘‘กึ สุ เฉตฺวา สุขํ เสติ,กึ สุ เฉตฺวา น โสจติ; กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส,วธํ โรเจสิ โคตมา’’ติ– ‘บุคคลตัดอะไรได้แล้วย่อมอยู่เป็นสุข ตัดอะไรได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงพอพระทัยการฆ่าธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ‘‘โกธํ เฉตฺวา สุขํ เสติ; โกธํ เฉตฺวา น โสจติ; โกธสฺส วิสมูลสฺส,มธุรคฺคสฺส พฺราหฺมณ; วธํ อริยา ปสํสนฺติ,ตญฺหิ เฉตฺวา น โสจตี’’ติ; ‘บุคคลตัดความโกรธได้แล้วย่อมอยู่เป็นสุข ตัดความโกรธได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก พราหมณ์ พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญการฆ่าความโกรธซึ่งมีรากเป็นพิษ มีปลายหวาน เพราะบุคคลตัดความโกรธนั้นได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ กึ [Pg.86] สุ เฉตฺวา สุขํเสติ, กึ สุ เฉตฺวา น โสจติ; กิสฺสสฺสุ เอกธมฺมสฺส, วธํ โรเจสิ โคตม– ‘บุคคลตัดอะไรได้แล้วย่อมอยู่เป็นสุข ตัดอะไรได้แล้วย่อมไม่เศร้าโศก ข้าแต่พระโคดม พระองค์ทรงพอพระทัยการฆ่าธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร’ ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.87] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ, กีวตฺตกญฺจ อตฺถํ สมฺปาเทสิ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อพราหมณ์ภารทวาชโคตรได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร และได้บรรลุประโยชน์เพียงไร วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, เสยฺยถาปิ โภ โคตม นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทํ ยาจิตฺวา อจิรูปสมฺปนฺโน ยาว อรหตฺตํ สมฺปาเทสิ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อพราหมณ์ภารทวาชโคตรได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดเพื่อให้คนมีจักษุเห็นรูปได้’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อนึ่ง พราหมณ์ภารทวาชโคตรได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ทูลขอการบรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค และเมื่ออุปสมบทได้ไม่นาน ก็ได้บรรลุพระอรหัต อกฺโกสสุตฺต อักโกสสูตร ปุจฺฉา – อกฺโกสกภารทฺวาชสุตฺตํ [Pg.88] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง อักโกสกภารทวาชสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อกฺโกสกภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อกฺโกสกภารทฺวาโช ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อสพฺภาหิ ผรุสาหิ วาจาหิ ภควนฺตํ อกฺโกสติ ปริภาสติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ พฺราหฺมณ, อปิ นุโข เต อาคจฺฉนฺติ มิตฺตามจฺจา [Pg.89] ญาติสาโลหิตา อติติโย’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์อักโกสกภารทวาชะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วด่าบริภาษพระผู้มีพระภาคด้วยวาจาอันไม่เป็นสิริมงคลและหยาบคาย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘พราหมณ์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิต และแขกของเธอมาหาเธอหรือไม่’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น อกฺโกธสฺส [Pg.91] กุโต โกโธ,ทนฺตสฺส สมชีวิโน; สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส,อุปสนฺตสฺส ตาทิโน. ความโกรธจะมีมาแต่ไหนแก่ผู้ไม่โกรธ ผู้ฝึกตนแล้ว มีชีวิตสม่ำเสมอ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ชอบ ผู้สงบระงับ และคงที่ ตสฺเสว [Pg.92] เตน ปาปิโย,โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ; กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต,สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ. ผู้ใดโกรธตอบบุคคลผู้โกรธ ผู้นั้นย่อมเลวกว่าบุคคลนั้นเพราะการโกรธตอบนั้นเอง ผู้ไม่โกรธตอบบุคคลผู้โกรธ ย่อมชนะสงครามที่ชนะได้ยาก อุภินฺนมตฺถํ จรติ,อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ปรํ สงฺกุปิตํ ญตฺวา,โย สโต อุปสมฺมติ. ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว เป็นผู้มีสติระงับไว้ได้ ผู้นั้นย่อมชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือทั้งแก่ตนและแก่ผู้อื่น อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตานํ,อตฺตโน จ ปรสฺส จ; ชนา มญฺญนฺติ พาโลติ,เย ธมฺมสฺส อโกวิทา. เมื่อเขาช่วยรักษาประโยชน์ของทั้งสองฝ่าย คือทั้งของตนและของผู้อื่น ชนทั้งหลายผู้ไม่ฉลาดในธรรม ย่อมสำคัญว่าเป็นคนพาล ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.93] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อกฺโกสกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ. กีวตฺตกญฺจ อตฺถํ สมฺปาเทสิ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร และได้บรรลุประโยชน์เพียงไร วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อกฺโกสกภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. ยาว อรหตฺตา จ ปน มหนฺตํ อตฺถํ สมฺปาเทสิ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อพราหมณ์อักโกสกภารทวาชะได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว ได้แสดงอาการแห่งความเลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก’ ดังนี้เป็นต้น และได้บรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่จนถึงพระอรหัต พหุธีตรสุตฺต พหุธีตาสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.95] ภควตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน พฺราหฺมณสํยุตฺเต พหุธีตรสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้แจ้ง... (ละไว้)... ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้น ได้ตรัสพหุธีตาสูตรในพราหมณสังยุตไว้ ณ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ อญฺญตรํ ภารทฺวาชโคตฺตํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ โคเณ นฏฺเฐ ปริเยสนฺโต ภควโต สนฺติเก อิมา คาถาโย อภาสิ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล ปรารภพราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่ง เมื่อเที่ยวแสวงหาโคที่หายไป ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาค ‘‘น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, พลีพทฺทา จตุทฺทส; อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี; น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา; เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนายํ สมโณ สุขี. “สมณะนี้ไม่มีโคถึก ๑๔ ตัว ที่ไม่เห็นมา ๖๐ วันแล้วในวันนี้ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข สมณะนี้ไม่มีต้นงาเลวๆ ในไร่งา ที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (เปยฺยาล) (ละไว้) น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ปจฺจูสมฺหิ อิณายิกา; เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี’’ติ. สมณะนี้ไม่มีพวกเจ้าหนี้ในเวลาเช้าตรู่ที่ทวงอยู่ว่า ‘จงให้ๆ’ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข” ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น— น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, พลีพทฺทา จตุทฺทส; อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี; น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา; เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีโคถึก ๑๔ ตัว ที่ไม่เห็นมา ๖๐ วันแล้วในวันนี้ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นสุข ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีต้นงาเลวๆ ในไร่งา ที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นสุข (เปยฺยาล) (ละไว้) น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ปจฺจูสมฺหิ อิณายิกา; เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขีติ. ดูกรพราหมณ์ เราไม่มีพวกเจ้าหนี้ในเวลาเช้าตรู่ที่ทวงอยู่ว่า ‘จงให้ๆ’ เพราะเหตุนั้น เราจึงเป็นสุข เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล (๑) (๑) น [Pg.96] หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, พลีพทฺทา จตุทฺทส; อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนาหํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีโคถึก ๑๔ ตัว ที่ไม่เห็นมา ๖๐ วันแล้วในวันนี้ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๒) (๒) น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา; เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนายํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีต้นงาเลวๆ ในไร่งา ที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๓) (๓) น [Pg.97] หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ตุจฺฉโกฏฺฐสฺมิ มูสิกา; อุสฺโสฬฺหิกาย นจฺจนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีพวกหนูในฉางที่ว่างเปล่า เต้นรำกันอย่างคึกคะนอง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๔) (๔) น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, สนฺถาโร สตฺตมาสิโก; อุปฺปาฏเกหิ สญฺฉนฺโน, เตนายํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีที่นอนที่ใช้มา ๗ เดือน ถูกพวกตัวเรือดปกคลุม เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๕) (๕) น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, วิธวา สตฺต ธีตโร; เอกปุตฺตา ทุปุตฺตา จ, เตนายํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีธิดา ๗ คนที่เป็นหม้าย ที่มีบุตรคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๖) (๖) น [Pg.98] หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ปิงฺคลา ติลกาหตา; โสตฺตํ ปาเทน โพเธติ, เตนายํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีหญิงผมแดงที่มีจุดด่างดำ ที่ปลุกคนนอนหลับด้วยเท้า เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๗) (๗) น หิ นูนิมสฺส สมณสฺส, ปจฺจูสมิ อิณายิกา; เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนายํ สมโณ สุขี. สมณะนี้ไม่มีเจ้าหนี้ที่ทวงว่า “จงให้ จงให้” ในเวลาเช้าตรู่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงเป็นสุข (๑) (๑) น [Pg.99] หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, พลีพทฺทา จตุทฺทส; อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ โคผู้ ๑๔ ตัวของฉันไม่มี และโค ๖๐ ตัวก็ไม่ปรากฏในวันนี้ เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข (๒) (๒) น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ติลาเขตฺตสฺมิ ปาปกา; เอกปณฺณา ทุปณฺณา จ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ ในไร่งาของฉัน ไม่มีวัชพืชที่มีใบเดียวบ้าง สองใบบ้าง เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข (๓) (๓) น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ตุจฺฉโกฏฺฐสฺมิ มูสิกา; อุสฺโสฬฺหีกาย นจฺจนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ ในยุ้งข้าวเปล่าของฉัน ไม่มีหนูที่เต้นรำด้วยความคึกคะนอง เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข (๔) (๔) น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, สนฺถาโร สตฺตมาสิโก; อุปฺปาฏเกหิ สญฺฉนฺโน, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ ที่นอน ๗ เดือนของฉันที่เต็มไปด้วยตัวเรือดไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข (๕) (๕) น [Pg.100] หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, วิธวา สตฺต ธีตโร; เอกปุตฺตา ทุปุตฺตา จ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ ธิดา ๗ คนของฉันที่เป็นหม้าย และมีลูกคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง ไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข (๖) (๖) น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ปิงฺคลา ติลกาหตา; โสตฺตํ ปาเทน โพเธติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ หญิงผมแดงที่มีจุดด่างดำ ที่ปลุกคนนอนหลับด้วยเท้าไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข (๗) (๗) น หิ มยฺหํ พฺราหฺมณ, ปจฺจูสมฺหิ อิณายิกา; เทถ เทถาติ โจเทนฺติ, เตนาหํ พฺราหฺมณา สุขี. ดูกรพราหมณ์ เจ้าหนี้ทั้งหลายที่ทวงว่า “จงให้ จงให้” ในเวลาเช้าตรู่ของฉันไม่มี เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ฉันจึงเป็นสุข ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.101] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โส ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ. กีว มหนฺตญฺจ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อตฺถํ สมฺปาเทสิ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พราหมณ์โคตรภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร และได้บรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่เพียงไรในพระธรรมวินัยนี้ วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โส ภารทฺวาชโคตฺโต พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, เสยฺยถาปิ โภโคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทุกฺขนฺตี’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมิ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. ภควโต จ สนฺติเก ‘‘ลเภยฺยาหํ โภโต โคตมสฺส สนฺติเก ปพฺพชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ เอวมาทินา ปพฺพชฺชํ อุปสมฺปทํ ยาจิตฺวา อจิรูปสมฺปนฺโน ยาว อรหตฺตา มหนฺตํ วิเสสํ สมฺปาเทสิ. คำตอบ – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์โคตรภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืด คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ดังนี้เป็นต้น และได้ทูลขอการบรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระโคดมผู้เจริญ’ ดังนี้เป็นต้น เมื่ออุปสมบทไม่นาน ก็ได้บรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่จนถึงความเป็นพระอรหันต์ กสิภารทฺวาชสุตฺต กสิภารทวาชสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.104] เอกาทสมํ มหากสฺสปาทีหิ โปราณธมฺมสํคาหกเถเรหิ สํคีตํ กสิภารทฺวาชสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กสิภารทวาชสูตรที่ ๑๑ ซึ่งพระเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณมีพระมหากัสสปะเป็นต้น ได้สังคายนาไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – มคเธสุ ภนฺเต ทกฺขิณาคิริสฺมึ เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเม กสิภารทฺวาชํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. กสิภารทฺวาโช ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ. คำตอบ – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อเอกนาฬา ในทักขิณาคิรี แคว้นมคธ ปรารภพราหมณ์ชื่อกสิภารทวาช ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์กสิภารทวาชได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า ‘‘กสฺสโก [Pg.105] ปฏิชานาสิ, น จ ปสฺสามิ เต กสึ. กสฺสโก ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ชาเนมุ ตํ กสิ’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ‘ท่านปฏิญาณตนว่าเป็นชาวนา แต่ข้าพเจ้าไม่เห็นการไถนาของท่าน เมื่อถูกถามว่าเป็นชาวนา ขอท่านจงบอกว่า เราจะรู้จักการไถนาของท่านได้อย่างไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘สทฺธา พีชํ ตโป วุฏฺฐิ, ปญฺญา เม ยุคนงฺคลํ; หิรี อีสา มโน โยตฺตํ, สติ เม ผาลปาจนํ. ‘ศรัทธาเป็นพืช ตบะเป็นฝน ปัญญาเป็นแอกและไถของเรา หิริเป็นงอนไถ ใจเป็นเชือก สติเป็นผาลและปฏักของเรา กายคุตฺโต วจีคุตฺโต, อาหาเร อุทเร ยโต; สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานํ, โสรจฺจํ เม ปโมจนํ. เราเป็นผู้คุ้มครองกาย คุ้มครองวาจา สำรวมในอาหารและในท้อง เราทำสัจจะให้เป็นการกำจัดวัชพืช ความสงบเสงี่ยมเป็นเครื่องปลดเปลื้องของเรา วีริยํ เม ธุรโธรยฺหํ, โยคกฺเขมาธิวาหนํ; คจฺฉติ อนิวตฺตนฺตํ, ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจติ. ความเพียรของเราเป็นเครื่องนำธุระไป เป็นเครื่องนำไปสู่ความเกษมจากโยคะ ย่อมดำเนินไปไม่หวนกลับ สู่ที่ที่ไปแล้วไม่เศร้าโศก เอวเมสา กสี กฏฺฐา, สา โหติ อมตปฺผลา; เอตํ กสึ กสิตฺวาน, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ. การไถนานี้เราไถแล้วอย่างนี้ การไถนานั้นย่อมมีผลเป็นอมตะ บุคคลไถนานี้แล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล กสฺสโก [Pg.106] ปฏิชานาสิ, น จ ปสฺสามิ เต กสึ; กสฺสโก ปุจฺฉิโต พฺรูหิ, กถํ ชาเนมุ ตํ กสึ. ท่านปฏิญาณตนว่าเป็นชาวนา แต่ข้าพเจ้าไม่เห็นการไถนาของท่าน เมื่อถูกถามว่าเป็นชาวนา ขอท่านจงบอกว่า เราจะรู้จักการไถนาของท่านได้อย่างไร สทฺธา [Pg.107] พีชํ ตโป วุฏฺฐิ, ปญฺญา เม ยุคนงฺคลํ; หิรี อีสา มโน โยตฺตํ, สติ เม ผาลปาจนํ. ศรัทธาเป็นพืช ตบะเป็นฝน ปัญญาของเราเป็นแอกและไถ หิริเป็นงอนไถ ใจเป็นเชือก สติของเราเป็นผาลและปฏัก ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.109] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โส กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พราหมณ์กสิภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กสิภารทฺวาโช พฺราหฺมโณ ‘‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา’’ติเอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์กสิภารทวาชนั้นได้ฟังพระธรรมเทศนานี้แล้ว เลื่อมใสในพระธรรมวินัยนี้ ได้ทำอาการแห่งความเลื่อมใสว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แจ่มแจ้งนัก’ ดังนี้เป็นต้น เสยฺยถาปิ โภ โคตม อุกฺกุชฺชิตํ วา นิกฺกุชฺเชยฺย. ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนหงายของที่คว่ำ อุทยสุตฺต อุทัยสูตร ปุจฺฉา – อุทยสุตฺตํ [Pg.110] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อุทัยสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อุทยํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อุทโย ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปกฏฺฐโกยํ สมโณ โคตโม ปุนปฺปุนํ อาคจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภอุทัยพราหมณ์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุทัยพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระสมณโคดมนี้เป็นผู้มักได้ เสด็จมาบ่อยๆ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ปุนปฺปุนญฺเจว วปนฺติ พีชํ, ปุนปฺปุนํ วสฺสติ เทวราชา; ปุนปฺปุนํ เขตฺตํ กสนฺติ กสฺสกา, ปุนปฺปุนํ ธญฺญมุเปติ รฏฺฐํ. ชาวนาหว่านพืชซ้ำแล้วซ้ำอีก พระอินทร์ก็ทรงบันดาลฝนให้ตกซ้ำแล้วซ้ำอีก ชาวนาไถนาซ้ำแล้วซ้ำอีก พืชพรรณธัญญาหารก็กลับมาสู่แว่นแคว้นซ้ำแล้วซ้ำอีก เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้น ปุนปฺปุนํ [Pg.111] เจว วปนฺติ พีชํ, ปุนปฺปุนํ วสฺสติ เทว ราชา; ปุนปฺปุนํ เขตฺตํ กสนฺติ กสฺสกา, ปุนปฺปุนํ ธญฺญมุเปติ รฏฺฐํ. ชาวนาหว่านพืชซ้ำแล้วซ้ำอีก พระอินทร์ก็ทรงบันดาลฝนให้ตกซ้ำแล้วซ้ำอีก ชาวนาไถนาซ้ำแล้วซ้ำอีก พืชพรรณธัญญาหารก็กลับมาสู่แว่นแคว้นซ้ำแล้วซ้ำอีก ปุนปฺปุนํ [Pg.112] ยาจกา ยาจยนฺติ, ปุนปฺปุนํ ทานปตี ททนฺติ; ปุนปฺปุนํ ทานปตี ททิตฺวา, ปุนปฺปุนํ สคฺคมุเปติ ฐานํ. ยาจกขอซ้ำแล้วซ้ำอีก เจ้าของทานก็ให้ซ้ำแล้วซ้ำอีก เจ้าของทานให้ซ้ำแล้วซ้ำอีก ก็ย่อมเข้าถึงสถานคือสวรรค์ซ้ำแล้วซ้ำอีก ปุนปฺปุนํ ขีรนิกา ทุหนฺติ, ปุนปฺปุนํ วจฺโฉ อุเปติ มาตรํ; ปุนปฺปุนํ กิลมติ ผนฺทติ จ, ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปติ มนฺโท. คนรีดนมก็รีดซ้ำแล้วซ้ำอีก ลูกโคก็เข้าหามารดาซ้ำแล้วซ้ำอีก คนพาลก็ลำบากและดิ้นรนซ้ำแล้วซ้ำอีก ก็เข้าถึงครรภ์ซ้ำแล้วซ้ำอีก ปุนปฺปุนํ ชายติ มียติ จ, ปุนปฺปุนํ สิวถิกํ หรนฺติ; มคฺคญฺจ ลทฺธา อปุนพฺภวาย, น ปุนปฺปุนํ ชายติ ภูริปญฺโญ-หุ– เกิดและตายซ้ำแล้วซ้ำอีก ถูกหามไปสู่ป่าช้าซ้ำแล้วซ้ำอีก แต่ผู้มีปัญญามากได้บรรลุมรรคเพื่อไม่เกิดอีกแล้ว ย่อมไม่เกิดซ้ำแล้วซ้ำอีก มาตุโปสกสุตฺต มาตุโปสกสูตร ปุจฺฉา – มาตุโปสกสุตฺตํ [Pg.113] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ มาตุโปสกสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต มาตุโปสกํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาตุโปสโก ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อหญฺหิ โภ โคตม ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสามิ, ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา มาตาปิตโร โปเสมิ, กจฺจาหํ โภ โคตม เอวํการี กิจฺจการี โหมี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตคฺฆ ตฺวํ พฺราหฺมณ เอวํการี กิจฺจการี โหสิ, โย โข พฺราหฺมณ ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสติ, ธมฺเมน ภิกฺขํ ปริเยสิตฺวา มาตาปิตโร โปเสติ, พหุํ โส ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตา. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภมาตุโปสกพราหมณ์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มาตุโปสกพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์แสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์ผู้กระทำอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำหรือไม่’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘พราหมณ์ เธอเป็นผู้กระทำอย่างนั้น ชื่อว่าเป็นผู้ทำกิจที่ควรทำแล้วจริง พราหมณ์ ผู้ใดแสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วเลี้ยงดูมารดาบิดา ผู้นั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก’ โย [Pg.114] มาตรํ วา ปิตรํ วา, มจฺโจ ธมฺเมน โปสติ; ตาย นํ ปาริจริยาย, มาตาปิตูสุ ปณฺฑิตา; อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ– นรชนใดเลี้ยงดูมารดาหรือบิดาโดยธรรม บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญนรชนนั้นเพราะการบำรุงมารดาบิดานั้นในโลกนี้เอง นรชนนั้นละโลกไปแล้วย่อมบันเทิงในสวรรค์ โขมทุสฺสสุตฺต โขมทุสสสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.115] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน พฺราหฺมณสํยุตฺเต โขมทุสฺสสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ โขมทุสสสูตรในพราหมณสังยุตนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต โขมทุสฺเส นาม สกฺยานํ นิคเม โขมทุสฺสเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิต, โขมทุสฺสกา ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ ‘‘เก จ มุณฺฑกา สมณกา, เก จ สภาธมฺมํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อโขมทุสสะ ในแคว้นสักกะ ปรารภพราหมณ์และคฤหบดีชาวโขมทุสสะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์และคฤหบดีชาวโขมทุสสะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘พวกสมณะหัวโล้นเหล่านี้เป็นใครกัน และใครเล่าจะรู้ธรรมของสภา’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ‘‘เนสา สภา ยตฺถ น สนฺติ สนฺโต,สนฺโต น เต เย น วทนฺติ ธมฺมํ; ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ,ธมฺมํ วทนฺตา จ ภวนฺติ สนฺโต’’ติ. สภาที่ไม่มีสัตบุรุษ ไม่ชื่อว่าสภา สัตบุรุษไม่ใช่ผู้ที่ไม่กล่าวธรรม สัตบุรุษคือผู้ที่ละราคะ โทสะ และโมหะแล้วกล่าวธรรม เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้อย่างนี้แล เนสา [Pg.116] สภา ยตฺถ นสนฺติ สนฺโต,สนฺโต น เต เย น วทนฺติ ธมฺมํ; ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ,ธมฺมํ วทนฺตา จ ภวนฺติ สนฺโต– สภาที่ไม่มีสัตบุรุษ ไม่ชื่อว่าสภา สัตบุรุษไม่ใช่ผู้ที่ไม่กล่าวธรรม สัตบุรุษคือผู้ที่ละราคะ โทสะ และโมหะแล้วกล่าวธรรม วงฺคีสสํยุตฺต วังคีสสังยุต อานนฺทสุตฺต อานันทสูตร ปุจฺฉา – วงฺคีสสํยุตฺเต [Pg.117] ปนาวุโส จตุตฺถํ สํงฺคีตํ อานนฺทสุตฺตํ กตฺถกํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อานันทสูตรที่ ๔ ที่สังคายนาแล้วในวังคีสสังยุตนี้ ใครกล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ วงฺคีสตฺเถรํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. อายสฺมตา ภนฺเต วงฺคีโส อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ คาถาย อชฺฌภาสิ– คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก กล่าวไว้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระวังคีสเถระ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวังคีสะได้กล่าวคาถาแก่พระอานันทะว่า ‘‘กามราเคน ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ; สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตมา’’ติ. ‘ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ถูกกามราคะแผดเผา จิตของข้าพระองค์ถูกแผดเผา ขอท่านจงบอกอุบายดับกิเลสด้วยความอนุเคราะห์เถิด’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ‘‘สญฺญาย วิปริเยสา, จิตฺตํ เต ปริฑยฺหติ; นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ, สุภํ ราคูปสํหิตํ; สงฺขาเร ปรโต ปสฺส, ทุกฺขโต มา จ อตฺตโต; นิพฺพาเปหิ มหาราคํ, มา ฑยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุนํ; อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ; สติ กายคตา ตฺยตฺถุ, นิพฺพิทาพหุโล ภว; อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห; ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺโต จริสฺสสี’’ติ. ‘จิตของท่านถูกแผดเผาเพราะความวิปลาสแห่งสัญญา ท่านจงเว้นนิมิตอันงามที่ประกอบด้วยราคะเสีย จงเห็นสังขารว่าเป็นของอื่น เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตน จงดับราคะอันใหญ่เสีย อย่าถูกแผดเผาซ้ำแล้วซ้ำอีก จงเจริญจิตในอสุภะ ให้มีอารมณ์เดียว ตั้งมั่นดีแล้ว ขอสติที่ไปในกายจงมีแก่ท่าน จงเป็นผู้มากด้วยความหน่าย จงเจริญอนิมิตตธรรม จงละมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้แล้ว ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป’ เอวํ โข ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออานันทะ ผู้เป็นขุนคลังแห่งธรรม ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ กามราเคน [Pg.118] ฑยฺหามิ, จิตฺตํ เม ปริฑยฺหติ; สาธุ นิพฺพาปนํ พฺรูหิ, อนุกมฺปาย โคตม– ‘ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ถูกกามราคะแผดเผา จิตของข้าพระองค์ถูกแผดเผา ขอท่านจงบอกอุบายดับกิเลสด้วยความอนุเคราะห์เถิด’ สญฺญาย [Pg.119] วิปริเยสา, จิตฺตํ เต ปริฑยฺหติ; นิมิตฺตํ ปริวชฺเชหิ, สุภํ ราคูปสํหิตํ. ‘จิตของท่านถูกแผดเผาเพราะความวิปลาสแห่งสัญญา ท่านจงเว้นนิมิตอันงามที่ประกอบด้วยราคะเสีย’ สงฺขาเร ปรโตปสฺส, ทุกฺขโต มา จ อตฺตโต; นิพฺพาเปหิ มหาราคํ, มา ฑยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุนํ. จงเห็นสังขารว่าเป็นของอื่น เป็นทุกข์ ไม่ใช่ตน จงดับราคะอันใหญ่เสีย อย่าได้ไหม้ซ้ำอีก อสุภาย จิตฺตํ ภาเวหิ, เอกคฺคํ สุสมาหิตํ; สติ กายคตา ตฺยตฺถุ, นิพฺพิทาพหุโล ภว. จงเจริญจิตให้เป็นอสุภะ มีอารมณ์เดียว ตั้งมั่นดีแล้ว ขอสติจงมีแก่ท่านในกายคตาสติ จงเป็นผู้มากด้วยความหน่าย อนิมิตฺตญฺจ [Pg.120] ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชห; ตโต มานาภิสมยา, อุปสนฺโต จริสฺสสิ. จงเจริญอนิมิตตธรรม จงละมานานุสัยเสีย เพราะการละมานะได้นั้น ท่านจักเป็นผู้สงบระงับเที่ยวไป วงฺคีสสุตฺต วังคีสสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถ อาวุโส ทฺวาทสมํ วงฺคีสสุตฺตํ กตฺถ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ วังคีสสูตรที่ ๑๒ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ใครตรัส และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมตา วงฺคีสตฺเถเรน อจิร อรหตฺตปฺปตฺเตน วิมุตฺติสุขปฏิสํเวทินา– วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวังคีสเถระผู้บรรลุอรหัตตผลไม่นาน กำลังเสวยวิมุตติสุข ได้กล่าวไว้ที่กรุงสาวัตถีว่า– ‘‘กาเวยฺยมตฺตา วิจริมฺห ปุพฺเพ, คามาคามํ ปุราปุรํ,อถทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, สทฺธา โน อุปปชฺชถ; โส เม ธมฺม มเทเสสิ, ขนฺธายตน ธาตุโย; ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ; พหุนฺนํ วต อตฺถาย, โพธึ อชฺฌคมา มุนิ; ภิกฺขูนํ ภิกฺขูนีนญฺจ, เย นิยามคตทฺทสา; สฺวาคตํ [Pg.121] วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก; ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ; ปุพฺเพ นิวาสํ ชานามิ, ทิพฺพจกฺขุํ วิโสธิตํ; เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ, เจโตปริยาย โกวิโท. ‘‘เมื่อก่อนเราท่องเที่ยวไปในหมู่บ้านและเมืองต่างๆ ด้วยความเมาในกวี ครั้นแล้วเราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ศรัทธาได้เกิดขึ้นแก่เรา พระองค์ทรงแสดงธรรม คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ แก่เรา เราฟังธรรมนั้นแล้วจึงบวชเป็นบรรพชิต อนึ่ง พระมุนีได้ตรัสรู้โพธิเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก คือ ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย ผู้เห็นทางอันแน่นอน การมาของเราในสำนักพระพุทธเจ้าของเราเป็นการมาดีแล้ว วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้ว พุทธศาสนาเราได้ทำแล้ว เรารู้ปุพเพนิวาสญาณแล้ว ทิพยจักษุบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ได้วิชชา ๓ มีฤทธิ์ และฉลาดในเจโตปริยญาณ เอวํ โข ภนฺเต อุทานวเสน ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวังคีสเถระได้กล่าวไว้ด้วยอุทานอย่างนี้แล กาเวยฺย [Pg.124] มตฺตา วิจริมฺห ปุพฺเพ; คามาคามํปุราปุรํ,อถทฺทสาม สมฺพุทฺธํ, สทฺธา โน อุปปชฺชถ. เมื่อก่อนเราท่องเที่ยวไปในหมู่บ้านและเมืองต่างๆ ด้วยความเมาในกวี ครั้นแล้วเราได้เห็นพระสัมพุทธเจ้า ศรัทธาได้เกิดขึ้นแก่เรา โส [Pg.125] เม ธมฺมมเทเสสิ, ขนฺธายตน ธาตุโย; ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน, ปพฺพชึ อนคาริยํ. พระองค์ทรงแสดงธรรม คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ แก่เรา เราฟังธรรมนั้นแล้วจึงบวชเป็นบรรพชิต พหุนฺนํ วต อตฺถาย, โพธึ อชฺฌคมา มุนิ; ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนี นญฺจ, เย นิยามคตทฺทสา. อนึ่ง พระมุนีได้ตรัสรู้โพธิเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมาก คือ ภิกษุและภิกษุณีทั้งหลาย ผู้เห็นทางอันแน่นอน สฺวาคตํ วต เม อาสิ, มม พุทฺธสฺส สนฺติเก; ตสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ. การมาของเราในสำนักพระพุทธเจ้าของเราเป็นการมาดีแล้ว วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้ว พุทธศาสนาเราได้ทำแล้ว ปุพฺเพนิวาสํ [Pg.126] ชานามิ; ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ; เตวิชฺโช อิทฺธิปตฺโตมฺหิ, เจโตปริยายโกวิโท. เรารู้ปุพเพนิวาสญาณแล้ว ทิพยจักษุบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ได้วิชชา ๓ มีฤทธิ์ และฉลาดในเจโตปริยญาณ วนสํยุตฺต วนสังยุต อานนฺทสุตฺต อานันทสูตร ปุจฺฉา – วนสํยุตฺเต ปนาวุโส ปญฺจมํ สํคีตํ อานนฺทสุตฺตํ กทา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อานันทสูตรที่ ๕ ที่สังคายนาไว้ในวนสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเมื่อไร ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และใครตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ตสฺมึ วนสณฺเฑ อธิวตฺถาย เทวตาย ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ อติเวลํ คิหิสญฺญตฺติพหุโล วิหรติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไม่นาน เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ในป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล ได้กล่าวปรารภพระอานนท์เถระในป่าแห่งนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เถระเมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานไม่นาน ได้อยู่ด้วยความเป็นผู้มากด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ ในเรื่องนั้นแล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาได้กล่าวว่า– ‘‘รุกฺขมูลคหนํ ปสกฺกิย,นิพฺพานํ หทยสฺมึ โอปิย; ฌาย โคตม มา ปมาโท,กึ เต พิฬิพิฬิกา กริสฺสตี’’ติ. ‘‘ท่านจงเข้าไปสู่ป่าชัฏที่โคนไม้ จงตั้งนิพพานไว้ในใจ จงเพ่งพินิจเถิด โคตมะ อย่าประมาทเลย การพูดจาไร้สาระจักทำอะไรแก่ท่านได้’’ เอวํ [Pg.127] โข ภนฺเต วนสณฺเฑ อธิวตฺถาย เทวตาย อายสฺมโต อานนฺทตฺเถรสฺส อนุกมฺปิกาย อตฺถกามาย ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ในป่าแห่งนั้น ผู้มีความเอ็นดู หวังประโยชน์แก่พระอานนท์เถระ ได้กล่าวอย่างนี้แล รุกฺขมูล [Pg.128] คหนํ ปสกฺกิย, นิพฺพานํ หทยสฺมึ โอปิย; ฌาย โคตม มา ปมาโท, กึ เต พิฬิพิฬิกา กริสฺสติ-หุ– ท่านจงเข้าไปสู่ป่าชัฏที่โคนไม้ จงตั้งนิพพานไว้ในใจ จงเพ่งพินิจเถิด โคตมะ อย่าประมาทเลย การพูดจาไร้สาระจักทำอะไรแก่ท่านได้ ยกฺขสํยุตฺต ยักขสังยุต อินฺทกสุตฺต อินทกสูตร ปุจฺฉา – ยกฺขสํยุตฺเต [Pg.129] ปนาวุโส ปฐมํ สํคีตํ อินฺทกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อินทกสูตรที่ ๑ ที่สังคายนาไว้ในยักขสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อินฺทกูเฏ ปพฺพเต อินฺทกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน อินฺทกํ ยกฺขํ อารพฺภ ภาสิตํ. อินฺทโก ภนฺเต ยกฺโข อตฺตวาโท ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา คาถาย อชฺฌภาสิ– วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภอินทกยักษ์ ในวิมานของอินทกยักษ์ บนภูเขาอินทกูฏ ใกล้กรุงราชคฤห์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อินทกยักษ์ผู้มีวาทะว่ามีอัตตา ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลด้วยคาถาว่า– ‘‘รูปํ น ชีวนฺติ วทนฺติ พุทฺธา,กถํ นฺวยํ วินฺทติมํ สรีรํ; กุตสฺส อฏฺฐียกปิณฺฑเมภิ,กถํ นฺวยํ สชฺชติ คพฺภรสฺมิ’’นฺติ. “พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า รูปไม่ใช่ชีวะ สรีระนี้จะได้มาอย่างไร กระดูกและก้อนเนื้อเหล่านี้มาจากไหน สรีระนี้จะติดอยู่ในครรภ์ได้อย่างไร” ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น– ‘‘ปฐมํ กลลํ โหติ, กลลา โหติ อพฺพุทํ,อพฺพุทา ชายเต เปสิ, เปสิ นิพฺพตฺตตี ฆโน; ฆนา ปสาขา ชายนฺติ, เกสา โลมา นขาปิจ; ยญฺจสฺส ภุญฺชตี มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ; เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโตนโร’’ติ. “ในเบื้องต้นเป็นกลละ จากกลละเป็นอัพพุทะ จากอัพพุทะเกิดเป็นเปสิ จากเปสิเกิดเป็นฆนะ จากฆนะเกิดเป็นปุ่มปม ผม ขน และเล็บก็เกิดด้วย มารดาบริโภคอาหารและน้ำใด มนุษย์ผู้อยู่ในครรภ์มารดานั้น ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยอาหารนั้นในครรภ์นั้น” เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล อาฬวกสุตฺต อาฬวกสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.132] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ยกฺขสํยุตฺเต อาฬวกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อาฬวกสูตรในยักขสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อาฬวิยํ ภนฺเต อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน อาฬวกํ ยกฺขํ อารพฺภ ภาสิตํ. อาฬวโก ภนฺเต ยกฺโข ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ– คำเฉลย – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่อาฬวี ในวิมานของอาฬวกยักษ์ ปรารภอาฬวกยักษ์ ข้าแต่ท่าน อาฬวกยักษ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า– กึ สูธวิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ,กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ; กึ สุ หเว สาทุตรํ รสานํ,กถํ ชีวึ ชีวิตามาหุ เสฏฺฐนฺติ. อะไรหนอเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้ อะไรหนอที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำมาซึ่งความสุข อะไรหนอเป็นรสที่อร่อยกว่ารสทั้งหลาย ชนทั้งหลายกล่าวว่าความเป็นอยู่เช่นไรประเสริฐสุด ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่าน ในเรื่องนั้น– สทฺธีจ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ,ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ; สจฺจํ หเว สาทุตรํ รสานํ,ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐนฺติ. ศรัทธาเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้ ธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำมาซึ่งความสุข สัจจะแลเป็นรสที่อร่อยกว่ารสทั้งหลาย ชนทั้งหลายกล่าวว่าความเป็นอยู่ด้วยปัญญาประเสริฐสุด เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้มีคำเริ่มต้นอย่างนี้ น [Pg.134] ขฺวาหํ ตํ อาวุโส นิกฺขมิสฺสามิ, ยํ เต กรณียํ, ตํ กโรหิ, ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เราจักไม่ออกไปจากที่นี่ ท่านจะทำอะไรก็จงทำเถิด ปญฺหํ ตํ สมณ ปุจฺฉิสฺสามิ, สเจ เม น พฺยากริสฺสสิ, จิตฺตํ วา เต ขิปิสฺสามิ, หทยํ วา เต ผาเลสฺสามิ, ปาเทสุ วา คเหตฺวา ปารคงฺคาย ขิปิสฺสามิ– ดูก่อนสมณะ เราจักถามปัญหาท่าน ถ้าท่านไม่พยากรณ์แก่เรา เราจักทำจิตของท่านให้ฟุ้งซ่าน หรือจักผ่าหัวใจของท่าน หรือจักจับที่เท้าโยนไปฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคา– กึ [Pg.135] สูข วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ; กึ สุ หเว สาทุภรํ รสานํ, กถํ ชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐํ– อะไรหนอเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้ อะไรหนอที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำมาซึ่งความสุข อะไรหนอเป็นรสที่อร่อยกว่ารสทั้งหลาย ชนทั้งหลายกล่าวว่าความเป็นอยู่เช่นไรประเสริฐสุด– สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ, ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ; สจฺจํ หเว สาทุตรํ รสานํ, ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐํ; ศรัทธาเป็นทรัพย์เครื่องปลื้มใจอันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้ ธรรมที่บุคคลประพฤติดีแล้วนำมาซึ่งความสุข สัจจะแลเป็นรสที่อร่อยกว่ารสทั้งหลาย ชนทั้งหลายกล่าวว่าความเป็นอยู่ด้วยปัญญาประเสริฐสุด กถํสุ [Pg.136] ตรติ โอฆํ, กถํสุ ตรติ อณฺณวํ; กถํสุ ทุกฺข มจฺเจติ, กถํสุ ปริสุชฺฌติ. บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้อย่างไร ย่อมข้ามห้วงน้ำได้อย่างไร ย่อมล่วงทุกข์ได้อย่างไร ย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร สทฺธาย ตรติ โอฆํ, อปฺปมาเทน อณฺณวํ; วีริเยน ทุกฺข มจฺเจติ, ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ– บุคคลย่อมข้ามโอฆะได้ด้วยศรัทธา ย่อมข้ามห้วงน้ำได้ด้วยความไม่ประมาท ย่อมล่วงทุกข์ได้ด้วยความเพียร ย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยปัญญา– กถํสุ [Pg.137] ลภเต ปญฺญํ, กถํสุ วินฺทเต ธนํ; กถํสุ กิตฺตึ ปปฺโปติ, กถํ มิตฺตานิ คนฺถติ; อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, กถํ เปจฺจ น โสจติ– บุคคลย่อมได้ปัญญาได้อย่างไร ย่อมได้ทรัพย์ได้อย่างไร ย่อมได้เกียรติยศได้อย่างไร ย่อมผูกมิตรได้อย่างไร ครั้นละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกได้อย่างไร– สทฺทหาโน อรหตํ, ธมฺมํ นิพฺพานปตฺติยา; สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ; ปติรูปการี ธุรวา, อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ; สจฺเจน [Pg.138] กิตฺตึ ปปฺโปติ, ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ; อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, เอวํ เปจฺจ น โสจติ; ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน; สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจน โสจติ– ผู้มีศรัทธาเชื่อพระธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลาย เพื่อบรรลุนิพพาน เป็นผู้ไม่ประมาท มีปัญญาเฉลียวฉลาด ตั้งใจฟัง ย่อมได้ปัญญา บุคคลผู้ทำสิ่งที่สมควร มีความขยันหมั่นเพียร ย่อมหาทรัพย์ได้ ย่อมได้ชื่อเสียงด้วยสัจจะ ย่อมผูกมิตรไว้ได้ด้วยการให้ บุคคลใดละโลกนี้ไปสู่โลกหน้าแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกอย่างนี้ ธรรม ๔ ประการนี้ คือ สัจจะ ธรรมะ ธิติ และจาคะ มีอยู่แก่ผู้ครองเรือนผู้มีศรัทธาใด บุคคลนั้นแลละโลกนี้ไปแล้วย่อมไม่เศร้าโศก– สกฺกสํยุตฺต สักกสังยุต วตปทสุตฺต วตปทสูตร ปุจฺฉา – สกฺกสํยุตฺเต [Pg.139] ปนาวุโส วตปทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็วตปทสูตรในสักกสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ สกฺกสฺส ภิกฺขเว เทวานมินฺทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ, เยสํ สมาทินฺนตฺตา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อยังเป็นมนุษย์ ได้สมาทานวัตรบท ๗ ประการโดยบริบูรณ์ เพราะสมาทานวัตรบทเหล่านั้น ท้าวสักกะจึงได้บรรลุความเป็นท้าวสักกะ’ ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้มีคำเริ่มต้นอย่างนี้ สกฺกสฺส [Pg.141] ภิกฺขเว เทวานมินฺทสฺส ปุพฺเพ มนุสฺสภูตสฺส อิมานิ สตฺต วตปทานิ สมตฺตานิ สมาทินฺนานิ อเหสุํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อยังเป็นมนุษย์ ได้สมาทานวัตรบท ๗ ประการเหล่านี้โดยบริบูรณ์ มาตาเปตฺติภรํ ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายินํ; สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํ; มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ; ตํ เว เทวา ตาวตึสา, อาหุ ‘‘สปฺปุริโส’’อิติ. นรชนใดเลี้ยงมารดาและบิดา มีปกติประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล มีวาจาอ่อนหวาน กล่าวถ้อยคำไพเราะ ละคำส่อเสียด ประกอบด้วยอุบายกำจัดความตระหนี่ มีสัจจะ ข่มความโกรธได้ เทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหลายย่อมเรียกนรชนนั้นแลว่า เป็นสัปบุรุษ ทลิทฺทสุตฺต ทลิททสูตร ปุจฺฉา – ทลิทฺทสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. วิสฺสชฺชนา. ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว อญฺญตโร ปุริโส อิมสฺมึเยว ราชคเห มนุสฺสทลิทฺโท [Pg.142] อโหสิ มนุสฺสกปโณ มนุสฺสวราโก, โส ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย สทฺธํ สมาทิยิ, สีลํ, สุตํ, จาคํ, ปญฺญํ สมาทิยี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ทลิททสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร คำเฉลย – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์นี้แล เป็นคนยากจน เป็นคนขัดสน เป็นคนอนาถา เขาได้สมาทานศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศไว้’ ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้มีคำเริ่มต้นอย่างนี้ ยสฺส [Pg.144] สทฺธา ตถาคเต, อจลา สุปฺปติฏฺฐิตา; สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ, อริยกนฺตํ ปสํสิตํ. ศรัทธาของบุคคลใดในพระตถาคต ไม่หวั่นไหว ตั้งมั่นดีแล้ว และศีลของบุคคลใดงาม เป็นที่รักของพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ ยชมานสุตฺต ยชมานสูตร ปุจฺฉา – ยชมานสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ยชมานสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.145] ภนฺเต สกฺกํ เทวานมินฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ. สกฺโก ภนฺเต เทวานมินฺโท ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ– วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท้าวสักกะจอมเทพ ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่า– ‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ; กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ. ‘ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในที่ไหน จึงจะมีผลมาก’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ– ข้าแต่ท่าน ในเรื่องนั้น– ‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโรจ ผเล ฐิตา; เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต; ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ; กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ’’นฺติ. ‘คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ผู้ปฏิบัติ และบุคคล ๔ จำพวกผู้ตั้งอยู่ในผล พระสงฆ์นี้เป็นผู้ตรง ตั้งมั่นด้วยปัญญาและศีล ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในพระสงฆ์ มีผลมาก’ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้อย่างนี้แล ยชมานานํ [Pg.146] มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ,กโรตํ โอปธิตํ ปุญฺญํ, กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ– ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในที่ไหน จึงจะมีผลมาก– จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา; เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต; ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ; กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ– คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ผู้ปฏิบัติ และบุคคล ๔ จำพวกผู้ตั้งอยู่ในผล พระสงฆ์นี้เป็นผู้ตรง ตั้งมั่นด้วยปัญญาและศีล ทานที่มนุษย์ทั้งหลายผู้บูชาอยู่ ผู้หวังบุญ ผู้มีชีวิต ทำบุญอันเป็นอุปธิ ให้แล้วในพระสงฆ์ มีผลมาก– คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺต คหัฏฐวันทนาสูตร ปุจฺฉา – คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตํ [Pg.147] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ คหัฏฐวันทนาสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว สกฺโก เทวานมินฺโท มาตลึ สงฺคาหกํ อามนฺเตสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก โดยมีเนื้อความเริ่มต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกมาตลีสารถีมา” ดังนี้ ตํ [Pg.148] นมสฺสนฺติ เตวิชฺชา, สพฺเพ ภุมฺมาจ ขตฺติยา; จตฺตาโร จ มหาราชา, ติทสาจ ยสสฺสิโน; อถโก นาม โส ยกฺโข, ยํ ตฺวํ สกฺก นมสฺสสิ– พราหมณ์ผู้ได้วิชชา ๓ และกษัตริย์ผู้ครองแผ่นดินทั้งปวงย่อมไหว้ท่าน ท้าวมหาราชทั้ง ๔ และเทพชั้นดาวดึงส์ผู้มียศก็ย่อมไหว้ท่าน ข้าแต่ท้าวสักกะ ท่านไหว้ใคร ยักษ์นั้นชื่ออะไร อหญฺจ [Pg.149] สีลสมฺปนฺเน, จิรรตฺตสมาหิเต; สมฺมาปพฺพชิเต วนฺเท, พฺรหฺมจริยปรายเน. ส่วนเราย่อมไหว้ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ผู้ตั้งมั่นมานาน ผู้บวชโดยชอบ ผู้มีพรหมจรรย์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า เย คหฏฺฐา ปุญฺญกรา, สีลวนฺโต อุปาสกา; ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ, เต นมสฺสามิ มาตลิ. มาตลี คฤหัสถ์เหล่าใดเป็นผู้ทำบุญ เป็นอุบาสกผู้มีศีล เลี้ยงดูภรรยาโดยชอบธรรม เราย่อมไหว้คฤหัสถ์เหล่านั้น นิทานวคฺคปาฬิ นิทานวรรคปาฬิ นิทานสํยุตฺต นิทานสังยุต ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺต ปฏิจจสมุปปาทสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.151] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน นิทานวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ สํคีตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสุตฺตํ กตฺถ ตํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ปฏิจจสมุปปาทสูตรที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงสังคายนาไว้เป็นอันดับแรกในนิทานวรรคสังยุตนั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปญฺจสเต ชนปทวาสิโน ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. ปญฺจสตา ภนฺเต ชนปทวาสิโน ภิกฺขู สพฺเพ อุคฺฆาฏิตญฺญุโน ธุตงฺคธรา อารทฺธวีริยา ยุตฺตโยคา วิปสฺสกา สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตํ ปจฺจยาการธมฺมเทสนํ ปตฺถยมานา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูป ภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูปเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอุคฆฏิตัญญู ทรงธุดงค์ มีความเพียรอันปรารภแล้ว ประกอบด้วยโยคะ เป็นวิปัสสนาจารย์ ปรารถนาพระธรรมเทศนาเรื่องปัจจยาการอันละเอียดอ่อนประณีตและเป็นสุญญตา จึงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทแก่พวกเธอ พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ดังนี้ กตโม [Pg.152] จ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อวิชฺชาปจฺจยา ภิกฺขเว สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ (เปยฺยาล) ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปาสา สมฺภวนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี (ละ) เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงมี ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปฏิจจสมุปบาท อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรโธ สงฺขารนิโรโธ (เปยฺยาล) ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ, เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ – เพราะอวิชชาดับด้วยการสำรอกโดยไม่เหลือ สังขารจึงดับ (ละ) เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ วิภงฺคสุตฺต วิภังคสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.154] ทุติยํ สํคีตํ วิภงฺคสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ วิภังคสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงสังคายนาไว้เป็นอันดับที่สองในสังยุตนั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปญฺจสเต ชนปทวาสิโน วิปญฺจิตญฺญุโน ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. ปญฺจสตา ภนฺเต ชนปทวาสิกา ภิกฺขู วิปญฺจิตญฺญุโน ธุตงฺคธรา อารทฺธวีริยา ยุตฺตโยคา วิสฺสกา สณฺหํ สุขุมํ สุญฺญตปฏิสํยุตฺตํ ปจฺจยาการธมฺมเทสนํ ปตฺถยมานา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘ปฏิจฺจ สมุปฺปาทํ โว ภิกฺขเว เทเทสฺสามิ วิภชิสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิกโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูปผู้เป็นวิปจิตัญญู ภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูปเหล่านั้นเป็นวิปจิตัญญู ทรงธุดงค์ มีความเพียรอันปรารภแล้ว ประกอบด้วยโยคะ เป็นวิปัสสนาจารย์ ปรารถนาพระธรรมเทศนาเรื่องปัจจยาการอันละเอียดอ่อนประณีตประกอบด้วยสุญญตา จึงนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง จักจำแนกปฏิจจสมุปบาทแก่พวกเธอ พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ดังนี้ ปญฺจเวรภยสุตฺต ปัญจเวรภัยสูตร ปุจฺฉา – ปญฺจเวรภยสุตฺตํ [Pg.156] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ปัญจเวรภัยสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ ‘‘ยโต โข คหปติ อริยสาวกสฺส ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ, จตูหิ จ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ, อริโย จสฺส ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ สุปฺปฏิวิทฺโธ, โส อากงฺขมาโน อตฺตนาว อตฺตานํ พฺยากเรยฺย ขีณนิรโยมิ ขีณติรจฺฉานโยนิ ขีณเปตฺติวิสโย ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโต, โสตาปนฺโนหมสฺมิ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่าน พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภอนาถบิณฑิกคฤหบดีว่า “ดูก่อนคฤหบดี เมื่อใดภัยและเวร ๕ ประการของอริยสาวกสงบระงับแล้ว และอริยสาวกประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ ทั้งอริยญายธรรมของอริยสาวกนั้นอันปัญญาเห็นแจ้งแล้ว แทงตลอดดีแล้ว เมื่อนั้น อริยสาวกนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เรามีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ และวินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า’” ดังนี้ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโสตตฺถ [Pg.157] ภควตา อริยสาวกสฺส ปญฺจนฺนํ ภยานํ เวรานํ วูปสนฺตตา ปกาสิตา. ถาม – ท่านผู้มีอายุ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความสงบระงับแห่งภัยและเวร ๕ ประการของอริยสาวกอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ‘‘กตมานิ [Pg.158] ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. ยํ คหปติ ปาณาติปาตี ปาณาติปาตปจฺจยา ทิฏฺฐธมฺมิกมฺปิ ภยํ เวรํ ปสวติ, สมฺปรายิกมฺปิ ภยํ เวรํ ปสวติ, เจตสิกมฺปิ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. ปาณาติปาตา ฏิวิรตสฺส เอวํ ตํ ภยํ เวรํ วูปสนฺตํ โหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อริยสาวกสฺส ปญฺจนฺนํ ภยานํ เวรานํ วูปสนฺตตา ปกาสิตา. วิสัชนา – 'ภัยและเวร ๕ ประการเป็นไฉนที่สงบระงับแล้ว? คฤหบดี ผู้ฆ่าสัตว์ เพราะการฆ่าสัตว์เป็นปัจจัย ย่อมก่อให้เกิดภัยและเวรในปัจจุบันบ้าง ย่อมก่อให้เกิดภัยและเวรในสัมปรายภพบ้าง ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสทางใจบ้าง เมื่อบุคคลเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ ภัยและเวรนั้นย่อมสงบระงับด้วยประการฉะนี้' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่ภัยและเวร ๕ ประการของอริยสาวกเป็นธรรมชาติสงบระงับแล้ว ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.159] ตตฺถ ภควตา อริยสาวกสฺส จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคตตา ปกาสิตา. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการอย่างไร วิสฺสชฺชนา – กตเมหิ จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. อิธ คหปติ อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหติ ‘‘อิติปิโส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโรปุริสทมฺมสารถิ สตฺถาเทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อริยสาวกสฺส จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคตตา ปกาสิตา. วิสัชนา – 'อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการเป็นไฉน? คฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.161] ตตฺถ ภควตา อริยสาวเกน อริยสฺส ญายสฺส ปญฺญาย สุทิฏฺฐตา สุปฺปฏิวิทฺธตา ปกาสิตา. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยญายธรรมอันอริยสาวกเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาอย่างไร วิสฺสชฺชนา – กตโม จสฺส อริโย ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ สุปฺปฏิวิทฺโธ. อิธ คหปติ อริยสาวโก ปฏิจฺจสมุปฺปาทญฺเญว สาธุกํ โยนิโส มนสิ กโรติ ‘‘อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌติ, ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา (เปยฺยาล) เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ตตฺถ อริยสาวเกน อริยสฺส ญายสฺส ปญฺญาย สุทิฏฺฐตา สุปฺปฏิวิทฺธตา ปกาสิตา. วิสัชนา – 'ก็อริยญายธรรมที่อริยสาวกนั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาเป็นไฉน? คฤหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมมนสิการปฏิจจสมุปบาทนั่นแลโดยแยบคายด้วยดีว่า เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป ได้แก่ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย... (ละ) ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความที่อริยญายธรรมอันอริยสาวกเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา อย่างนี้แล ยโต [Pg.162] โข คหปติ อริยสาวกสฺส อิมานิ ปญฺจ ภยานิ เวรานิ วูปสนฺตานิ โหนฺติ. อิเมหิ จตูหิ โสตาปตฺติยงฺเคหิ สมนฺนาคโต โหติ. อยญฺจสฺส อริโย ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ สุปฺปฏิวิทฺโธ– คฤหบดี เมื่อใดแล ภัยและเวร ๕ ประการเหล่านี้ของอริยสาวกเป็นธรรมชาติสงบระงับแล้ว อริยสาวกเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการเหล่านี้ และอริยญายธรรมนี้อันอริยสาวกนั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญา แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญา ทุกฺขสุตฺต ทุกขสูตร ปุจฺฉา – ทุกฺขสุตฺตํ [Pg.163] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทุกฺขสฺส ภิกฺขเว สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งทุกข์' ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.164] ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสมุทโย ปกาสิโต. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเกิดขึ้นแห่งทุกข์อย่างไร วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโย. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ โข ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโย. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณํ…เป… ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธ จ…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ…เป… กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพ จ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ โข ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโยติ เอวํโข ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสฺส สมุทโย ปกาสิโต. วิสัชนา – 'ภิกษุทั้งหลาย ก็ความเกิดขึ้นแห่งทุกข์เป็นไฉน? เพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งหลาย... (ละ) ...เพราะอาศัยมนะและธรรมารมณ์ทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความเกิดขึ้นแห่งทุกข์อย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.165] ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม ปกาสิโต. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความดับไปแห่งทุกข์อย่างไร วิสฺสชฺชนา – กตโม จ ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ, ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ, ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม ปกาสิโต. วิสัชนา – 'ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับไปแห่งทุกข์เป็นไฉน? เพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งตัณหานั้นนั่นแล อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศความดับไปแห่งทุกข์ ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล ปุตฺตมํสูปมสุตฺต ปุตตมังสูปมสูตร ปุจฺฉา – ปุตฺตมํสูปมสุตฺตํ [Pg.166] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสปุตตมังสูปมสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล อธุนา ปพฺพชิเต ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. ภควโต จ ภนฺเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ มหาลาภสกฺกาโร อุทปาทิ, เอกจฺเจ จ ภนฺเต ภิกฺขู นวา อจิรปพฺพชิตา กุลปุตฺตา อาหารํ อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชึสุ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อาหารา ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหาย. กตเม จตฺตาโร กพฬีกาโร อาหาโร โอฬาริโก วา สุขุโม วา ผสฺโส ทุติโย มโนสญฺเจตนา ตติยา วิญฺญาณํ จตุตฺถ’’นฺติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากผู้บวชใหม่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ลาภสักการะอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุบางรูปผู้เป็นกุลบุตรบวชใหม่ยังไม่นาน ได้บริโภคอาหารโดยไม่พิจารณา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่แห่งหมู่สัตว์ผู้เกิดแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด อาหาร ๔ อย่างเป็นไฉน? คือ ๑. กพฬีการาหาร หยาบหรือละเอียด ๒. ผัสสะเป็นที่สอง ๓. มโนสัญเจตนาเป็นที่สาม ๔. วิญญาณเป็นที่สี่' ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.168] ตตฺถ กพฬีการสฺส อาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ภควตา ปกาสิโต. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นกพฬีการาหารอย่างไร วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ทฺเว ชายมฺปติกา ปริตฺตํ สมฺพลํ อาทาย กนฺตารมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺยุํ. เตสมสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย มนาโปติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา [Pg.169] กพฬีการสฺส อาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต. วิสัชนา – 'ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสามีภรรยาคู่หนึ่ง ถือเสบียงเล็กน้อยเดินทางไปในทางกันดาร พวกเขามีบุตรคนเดียวเป็นที่รักที่ชอบใจ' ด้วยคำเป็นต้นอย่างนี้แล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นกพฬีการาหารอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.172] ตตฺถ ภควตา ผสฺสาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือผัสสะในพระสูตรนั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว คาวี นิจฺจมฺมา กุฏฺฏํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย, เย กุฏฺฏนิสฺสิตา ปาณา, เต นํ ขาเทยฺยุํ. รุกฺขํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย. อุทกํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย. อากาสํ เจ นิสฺสาย ติฏฺเฐยฺย, เย อากาสนิสฺสิตา ปาณา, เต นํ ขาเทยฺยุนฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ผสฺสสฺส อาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต. วิสัชนา – ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่โคที่ถูกถลกหนังแล้ว ถ้ามันยืนพิงฝา สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยฝาก็จะกัดกินมัน ถ้ามันยืนพิงต้นไม้ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยต้นไม้ก็จะกัดกินมัน ถ้ามันยืนพิงน้ำ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยน้ำก็จะกัดกินมัน ถ้ามันยืนพิงอากาศ สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอากาศก็จะกัดกินมัน ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือผัสสะในพระสูตรนั้นโดยพิสดารอย่างนี้แล เอวเมว [Pg.173] ขฺวาหํ ภิกฺขเว ผสฺสาหาโร ทฏฺฐพฺโพติ วทามิ. ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า อาหารคือผัสสะพึงเห็นอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.174] ตตฺถ ภควตา มโนสญฺเจตนาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือมโนสัญเจตนาในพระสูตรนั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว องฺคารกาสุ สาธิกโปริสา ปุณฺณา องฺคารานํ วีตจฺจิกานํ วีตธูมานํ. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม สุข กาโม ทุกฺขปฺปฏิกูโลติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา มโนสญฺเจตนาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร วิตฺถาเรน ปกาสิโต. วิสัชนา – ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิงลึกกว่าชั่วบุรุษเต็มด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวและควัน จากนั้นบุรุษผู้รักชีวิต ไม่รักความตาย รักความสุข เกลียดทุกข์ พึงมา ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือมโนสัญเจตนาในพระสูตรนั้นโดยพิสดารอย่างนี้แล ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.176] ตตฺถ ภควตา วิญฺญาณาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือวิญญาณในพระสูตรนั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โจรํ อาคุจารึ คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺเสยฺยุํ ‘‘อยํ เต เทวโจโร อาคุจารี, อิมสฺส ยํ อิจฺฉสิ, ตํ ทณฺฑํ ปเณหี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา วิญฺญาณาหารสฺส ทฏฺฐพฺพากาโร ปกาสิโต. วิสัชนา – ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพวกมนุษย์จับโจรผู้ประพฤติผิดได้แล้ว พึงนำไปแสดงแก่พระราชาว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ โจรผู้ประพฤติผิดคนนี้ ขอพระองค์จงลงโทษตามที่พระองค์ประสงค์เถิด’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศอาการที่พึงเห็นอาหารคือวิญญาณในพระสูตรนั้นอย่างนี้แล สุสิมปริพฺพาชกสุตฺต สุสิมปริพาชกสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.179] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สุสิมปริพฺพาชก สุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสสุสิมปริพาชกสูตรที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ สุสิมํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต สุสิโม ยาวตโก ภิกฺขูหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘ปุพฺเพ โข สุสิม ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ปรารภท่านพระสุสิมะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระสุสิมะได้กราบทูลเรื่องที่สนทนากับภิกษุทั้งหลายทั้งหมดแก่พระผู้มีพระภาค ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สุสิมะ ญาณในความตั้งอยู่แห่งธรรมย่อมมีก่อน ญาณในนิพพานย่อมมีภายหลัง’ ดังนี้เป็นต้น ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.184] ตตฺถ ภควา อายสฺมโต สุสิมตฺเถรสฺส สมฺปติอรหตฺตปตฺตสฺส อนุโยควเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ วิตฺถาเรตฺวา เทเสสิ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารยิ่งขึ้นไปอีกในพระสูตรนั้น โดยวิธีสอบถามท่านพระสุสิมเถระผู้บรรลุอรหัตตผลแล้วในบัดนี้ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ สุสิม ปสฺสสีติ. เอวํ ภนฺเต. ภวปจฺจยา ชาตีติ สุสิม ปสฺสสีติ. เอวํ ภนฺเตติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา ตตฺถ อายสฺมโต สุสิมสฺส สมฺปติอรหตฺตปตฺตสฺส อุตฺตริปิ อนุโยควเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิตฺถารโต ธมฺมํ เทเสสิ. วิสัชนา – สุสิมะ เธอเห็นหรือว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น สุสิมะ เธอเห็นหรือว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยพิสดารยิ่งขึ้นไปอีกในพระสูตรนั้น โดยวิธีสอบถามท่านพระสุสิมะผู้บรรลุอรหัตตผลแล้วในบัดนี้ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าอย่างนี้แล ตสฺส [Pg.186] เม ภนฺเต ภควา อจฺจยํ อจฺจยโต ปฏิคฺคณฺหาตุ อายตึสํวราย– ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับโทษของข้าพระองค์โดยความเป็นโทษ เพื่อสำรวมต่อไปในอนาคต อภิสมยสํยุตฺต อภิสมยสังยุต นขสิขาสุตฺต นขสิขาสูตร ปุจฺฉา – อภิสมยสํยุตฺเต [Pg.187] ปนาวุโส ปฐมํ สํคีตํ นขสิขาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสนขสิขาสูตรที่สังคายนาไว้เป็นปฐมในอภิสมยสังยุตที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, โย วายํ มยา ปริตฺโต นขสิขายํ ปํสุอาโรปิโต, อยํ วา มหาปถวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถีปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือธุลีเล็กน้อยที่เราช้อนขึ้นด้วยปลายเล็บนี้ หรือมหาปฐพีนี้’ ดังนี้เป็นต้น ธาตุสํยุตฺต ธาตุสังยุต จงฺกมสุตฺต จังกมสูตร ปุจฺฉา – ธาตุสํยุตฺเต [Pg.189] ปนาวุโส จงฺกมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสจังกมสูตรในธาตุสังยุตที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ธาตุโสว ภิกฺขเว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, หีนาธิมุตฺติกา หีนาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, กลฺยาณาธิมุตฺติกา กลฺยาณาธิมุตฺติเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้าสมาคมกันตามธาตุเท่านั้น ผู้มีอัธยาศัยเลว ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้มีอัธยาศัยเลว ผู้มีอัธยาศัยดี ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้มีอัธยาศัยดี’ ดังนี้เป็นต้น อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺต อัสสัทธสังสันทะนะสูตร ปุจฺฉา – อสฺสทฺธสํสนฺทนสุตฺตํ [Pg.192] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ก็อัสสัทธสังสันทะนะสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ธาตุโสว ภิกฺขเว สตฺตา สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, อสฺสทฺธา อสฺสทฺเธหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, อหิริกา อหิริเกหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ, อโนตฺตปฺปิโน. อปฺปสฺสุตา. กุสีตา. มุฏฺฐสฺสติโน. ทุปฺปญฺญา ทุปฺปญฺเญหิ สทฺธึ สํสนฺทนฺติ สเมนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้าสมาคมกันตามธาตุเท่านั้น ผู้ไม่มีศรัทธา ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้ไม่มีศรัทธา ผู้ไม่มีหิริ ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้ไม่มีหิริ ผู้ไม่มีโอตตัปปะ ผู้มีสุตะน้อย ผู้เกียจคร้าน ผู้มีสติหลงลืม ผู้มีปัญญาทราม ย่อมคบค้าสมาคมกับผู้มีปัญญาทราม’ ดังนี้เป็นต้น อนมตคฺคสํยุตฺต อนมตัคคสังยุต ปถวีสุตฺต ปฐวีสูตร ปุจฺฉา – อนมตคฺคสํยุตฺเต [Pg.194] อาวุโส ทุติยํ สํคีตํ ปถวีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐวีสูตรที่ ๒ ที่สังคายนาไว้ในอนมตัคคสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส อิมํ มหาปถวึ โกลฏฺฐิมตฺตํ โกลฏฺฐิมตฺตํ มตฺติกาคุฬิกํ กริตฺวา นิกฺขิเปยฺย ‘อยํ เม ปิยา, ตสฺส เม ปิตุ อยํ ปิตา’ติ. อปริยาทินฺนาว ภิกฺขเว ตสฺส ปุริสสฺส ปิตุปิตโร อสฺสุ. อถายํ มหาปถวี ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย. ตํ กิสฺสเหตุ, อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหา สํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ’’ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษพึงปั้นก้อนดินให้มีขนาดเท่าเม็ดพุทราๆ จากมหาปฐพีนี้ แล้ววางไว้พลางกล่าวว่า ‘นี่เป็นมารดาของฉัน นี่เป็นบิดาของบิดาของฉัน’ ดังนี้ ภิกษุทั้งหลาย บิดาและปู่ทั้งหลายของบุรุษนั้นยังไม่หมดสิ้นไปเลย แต่มหาปฐพีนี้พึงถึงความสิ้นไปหมดไป ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะสงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่’ เป็นต้น เอวํ [Pg.195] ทีฆรตฺตํ โว ภิกฺขเว ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตํ ติพฺพํ ปจฺจนุภูตํ พฺยสนํ ปจฺจนุภูตํ กฏสี วฑฺฒิตา. ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้เสวยทุกข์ ได้เสวยทุกข์อย่างแรงกล้า ได้เสวยความพินาศ ได้เพิ่มพูนป่าช้ามาตลอดกาลนานอย่างนี้ อลเมว [Pg.196] สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทิตุํ,อลํ วิรชฺชิตุํ, อลํ วิมุจฺจิตุํ, พอแล้วที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง พอแล้วที่จะคลายกำหนัด พอแล้วที่จะหลุดพ้น อสฺสุสุตฺต อัสสุสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส ตติยํ สํคีตํ อสฺสุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็อัสสุสูตรที่ ๓ ที่สังคายนาไว้ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเลเยว ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, ยํ วา โว อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สนฺธาวตํ สํสรตํ อมนาปสมฺปโยคา มนาปวิปฺปโยคา กนฺทนฺตานํ โรทนฺตานํ อสฺสุ ปสฺสนฺนํ ปคฺฆริตํ, ยํ วา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทก’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากนั่นแลว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือน้ำตาที่หลั่งไหลออกมาของพวกเธอผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ในสงสารนี้ตลอดกาลนาน เพราะการประสบกับสิ่งที่ไม่น่าพอใจ และการพลัดพรากจากสิ่งที่น่าพอใจ ร้องไห้คร่ำครวญอยู่ หรือน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔’ เป็นต้น สาสปสุตฺต สาสปสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.198] ฉฏฺฐํ สํคีตํ สาสปสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็สาสปสูตรที่ ๖ ที่สังคายนาไว้ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กีวทีโฆ นุ โข ภนฺเต กปฺโป’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ทีโฆ โข ภิกฺขุ กปฺโป, โส น สุกโร สงฺขาตุํ เอตฺตกานิ วสฺสานิ อิติวา, (เปยฺยาล) เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานิ อิติวาติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กัปยาวนานเพียงไร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ กัปยาวนานนัก ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะนับได้ว่า ‘กัปมีจำนวนเท่านี้ปี’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้แสนปี’ เป็นต้น คงฺคาสุตฺต คงคาสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.200] สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนมตคฺคสํยุตฺเต คงฺคาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ... (ข้อความที่เหลือ)... พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสคงคาสูตรในอนมตัคคสังยุตที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อญฺญตรํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กีว- การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพราหมณ์คนหนึ่ง ท่านผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระโคดม กัปที่ล่วงไปแล้วมีจำนวน พหุกา [Pg.201] นุ โข โภ โคตม กปฺปา อพฺภตีตา อติกฺกนฺตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘พหุกา โข พฺราหฺมณ กปฺปา อพฺภตีตา อติกฺกนฺตา, เต น สุกรา สงฺขาตุํ ‘เอตฺตกา กปฺปา’ อิติ วา ‘เอตฺตกานิ กปฺปสตานิ’ อิติ วา ‘เอตฺตกานิ กปฺปสหสฺสานิ’ อิติวา ‘เอตฺตกานิ กปฺปสตสหสฺสานิ’ อิติ วา’’ติ เอว มาทินา ภควตา ภาสิตํ. มากเพียงไร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘พราหมณ์ กัปที่ล่วงไปแล้วมีจำนวนมากนัก ไม่ใช่เรื่องง่ายที่จะนับได้ว่า ‘กัปมีจำนวนเท่านี้’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้ร้อย’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้พัน’ หรือ ‘กัปมีจำนวนเท่านี้แสน’ เป็นต้น ปุคฺคลสุตฺต ปุคคลสูตร ปุจฺฉา – ปุคฺคลสุตฺตํ [Pg.203] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ปุคคลสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพาโกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชา นีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. เอกปุคฺคลสฺส ภิกฺขเว กปฺปํ สนฺธาวโต สํสรโต สิยา เอวํ มหา อฏฺฐิกงฺกโล อฏฺฐิปุญฺโช อฏฺฐิราสิ, ยถา ยํ เวปุลฺโล ปพฺพโต. สเจ สํหารโก อสฺส, สมฺภตญฺจ น วินสฺเสตฺยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย โครงกระดูก กองกระดูก หรือภูเขากระดูกของบุคคลคนหนึ่งผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ในสงสารตลอดกัปหนึ่ง พึงมีมากเท่าภูเขาเวปุลละนี้ หากมีผู้รวบรวมไว้ และของที่รวบรวมไว้ไม่พึงพินาศไป’ เป็นต้น ทุคฺคตสุตฺต, สุขิตสุตฺต ทุคคตสูตร, สุขิตสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.204] ทุคฺคตสุตฺตญฺจ สุขิตสุตฺตญฺจ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ทุคคตสูตรและสุขิตสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. ยํ ภิกฺขเว ปสฺเสยฺยาถ ทุคฺคตํ ทุรูเปตํ, นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘อมฺเหหิปิ เอวรูปํ ปจฺจนุภูตํ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา’ติ, ยํ ภิกฺขเว ปสฺเสยฺยาถ สุขิตํ สุสชฺชิตํ, การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงเห็นผู้ลำบาก ผู้เข้าถึงความลำบาก พึงถึงความแน่นอนในเรื่องนั้นว่า ‘พวกเราก็ได้เสวยความลำบากเช่นนี้มาแล้วตลอดกาลนาน’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงเห็นผู้มีความสุข ผู้ตกแต่งดีแล้ว นิฏฺฐเมตฺถ [Pg.205] คนฺตพฺพํ, ‘‘อมฺเหหิปิ ปจฺจนุภูตํ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. พึงถึงความแน่นอนในเรื่องนั้นว่า ‘พวกเราก็ได้เสวยความสุขเช่นนี้มาแล้วตลอดกาลนาน’ เป็นต้น ตึสมตฺตสุตฺต ติงสมัตตสูตร ปุจฺฉา – ตึสมตฺตสุตฺตํ [Pg.206] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ติงสมัตตสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ตึสมตฺเต ปาเวยฺยเก ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพาโกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, ยํ วา โว อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สนฺธาวตํ สํสรตํ สีสจฺฉินฺนานํ โลหิตํ ปสฺสนฺนํ ปคฺฆริตํ, ยํ วา จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ อุทก’’นฺติ เอวมาทินา ภวคตา ภาสิตํ. การตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุชาวปาเวยยะประมาณ ๓๐ รูปว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลกำหนดไม่ได้ ไม่ปรากฏเบื้องต้นเบื้องปลายของสัตว์ทั้งหลายผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพัน ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือเลือดที่หลั่งไหลออกมาของพวกเธอผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ในสงสารนี้ตลอดกาลนาน เพราะถูกตัดศีรษะ หรือน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔’ เป็นต้น มาตุสุตฺต มาตุสูตร ปุจฺฉา – มาตุสุตฺตาทีนิ [Pg.209] ปนาวุโส ฉสุตฺตานิ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. การถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็มาตุสูตรเป็นต้น ๖ สูตรนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อนมตคฺโคยํ ภิกฺขเว สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรตํ. น โส ภิกฺขเว สตฺโต สุลภรูโป, โย น มาตาภูตปุพฺโพ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา. โย น ปิตาภูตปุพฺโพ. โย น ภาตาภูตปุพฺโพ. โย น ภคินิภูตปุพฺโพ. โย น ปุตฺตภูตปุพฺโพ. โย น ธีตาภูตปุพฺโพ [Pg.210] อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายอันบุคคลรู้ไม่ได้ เมื่อเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูก ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ที่สุดเบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์นั้นหาได้ยาก คือสัตว์ที่ไม่เคยเป็นมารดามาแล้ว โดยกาลนานนี้ ที่ไม่เคยเป็นบิดามาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นพี่ชายน้องชายมาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นพี่สาวน้องสาวมาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นบุตรมาแล้ว ที่ไม่เคยเป็นธิดามาแล้ว โดยกาลนานนี้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น กสฺสปสํยุตฺต กัสสปสังยุต จนฺทูปมสุตฺต จันทรูปมสูตร ปุจฺฉา – กสฺสปสํยุตฺเต [Pg.211] ปนาวุโส จนฺทูปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ จันทรูปมสูตรในกัสสปสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จนฺทูปมา ภิกฺขเว กุลานิ อุปสงฺกมถ อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ นิจฺจนวกา กุเลสุ อปฺปคพฺภา. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส ชรุทปานํ วา โอโลเกยฺย ปพฺพตวิสมํ วา นทีวิทุคฺคํ วา อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ. เอวเมว โข ภิกฺขเว จนฺทูปมา กุลานิ อุปสงฺกมถ อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตํ นิจฺจนวกา กุเลสุ อปฺปคพฺภา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลายดุจพระจันทร์ พึงถอนกายออก พึงถอนจิตออก เป็นผู้ใหม่เสมอในตระกูลทั้งหลาย ไม่คะนอง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษพึงแลดูบ่อน้ำเก่า หรือที่สูงต่ำของภูเขา หรือที่ลึกของแม่น้ำ พึงถอนกายออก พึงถอนจิตออก ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลายดุจพระจันทร์ พึงถอนกายออก พึงถอนจิตออก เป็นผู้ใหม่เสมอในตระกูลทั้งหลาย ไม่คะนอง ฉันนั้น’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น ตํ [Pg.213] กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กถํ รูปา ภิกฺขุ อรหติ กุลานิ อุปสงฺกมิตุํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงควรเข้าไปสู่ตระกูลทั้งหลาย ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.214] ตตฺถ ภควตา ปริสุทฺธาปริสุทฺธ ธมฺมเทสนํ ทสฺเสตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาโท ทินฺโน. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ในที่นั้นแล้ว ทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กถํ รูปสฺส ภิกฺขุโน อปริสุทฺธา ธมฺมเทสนา โหติ, กถํ รูปสฺส ภิกฺขุโน ปริสุทฺธา ธมฺมเทสนา [Pg.215] โหตี’’ติ เอวมาทินา ปริสุทฺธาปริสุทฺธธมฺมเทสนา วิตฺถารโต ทสฺเสตฺวา ‘‘กสฺสเปน วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส, โอวทิเตหิ จ ปน โว ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควโต ภิกฺขูนํ โอวาโท ทินฺโน. คำตอบ – ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเทศนาของภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงไม่บริสุทธิ์ ธรรมเทศนาของภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงบริสุทธิ์’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเทศนาที่บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์โดยพิสดารด้วยประการฉะนี้เป็นต้นแล้ว ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักโอวาทพวกเธอด้วยกัสสปะ หรือผู้ใดผู้หนึ่งผู้เช่นกับกัสสปะ พวกเธออันเราโอวาทแล้ว พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้ โย [Pg.216] หิ โกจิ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เอวํจิตฺโต ปเรสํ ธมฺมํ เทเสติ ‘‘อโห วต เม ธมฺมํ สุเณยฺยุํ, สุตฺวา จ ปน ธมฺมํ ปสีเทยฺยุํ, ปสนฺนา จ เม ปสนฺนาการํ กเรยฺยุํ– ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดภิกษุหนึ่งมีจิตอย่างนี้ ย่อมแสดงธรรมแก่ผู้อื่นว่า ‘โอหนอ ขอชนทั้งหลายพึงฟังธรรมของเรา ครั้นฟังธรรมแล้วพึงเลื่อมใส ครั้นเลื่อมใสแล้วพึงทำอาการแห่งความเลื่อมใสแก่เรา’ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิ ปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ– พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน กสฺสเปน [Pg.217] วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส, โอวทิเตหิ จ ปน โว ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ– ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักโอวาทพวกเธอด้วยกัสสปะ หรือผู้ใดผู้หนึ่งผู้เช่นกับกัสสปะ พวกเธออันเราโอวาทแล้ว พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น กุลูปกสุตฺต กุลูปกสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.218] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน กสฺสปสํยุตฺเต จตุตฺถํ กุลูปกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กุลูปกสูตรที่ ๔ ในกัสสปสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กถํ รูโป ภิกฺขุ อรหติ กุลูปโก โหตุํ, กถํ รูโป ภิกฺขุ น อรหติ กุลูปโก โหตุ’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงควรเป็นผู้เข้าไปสู่ตระกูล ภิกษุมีรูปอย่างไรรูปหนึ่งจึงไม่ควรเป็นผู้เข้าไปสู่ตระกูล’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น กสฺสเปน [Pg.222] วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส, โอวทิเตหิ จ ปน โว ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักโอวาทพวกเธอด้วยกัสสปะ หรือผู้ใดผู้หนึ่งผู้เช่นกับกัสสปะ พวกเธออันเราโอวาทแล้ว พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น ทุติย โอวาทสุตฺต ทุติยโอวาทสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถวาวุโส [Pg.223] ภควตา ทุติย โอวาทสุตฺตํ กตฺถ เกน สทฺธึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ทุติยโอวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ตรัสกับใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมตา มหากสฺสเปน สทฺธึ ‘‘โอวท กสฺสป ภิกฺขู, กโรหิ กสฺสป ภิกฺขูนํ ธมฺมึ กถํ, อหํ วา กสฺสป ภิกฺขู โอวเทยฺยํ ตฺวํ วา, อหํ วา ภิกฺขูนํ ธมฺมึ กถํ กเรยฺยํ ตฺวํ วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงราชคฤห์ กับท่านพระมหากัสสปะ ตรัสว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ เธอจงโอวาทภิกษุทั้งหลายเถิด ดูก่อนกัสสปะ เธอจงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด เราหรือเธอพึงโอวาทภิกษุทั้งหลาย เราหรือเธอพึงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น ยสฺส [Pg.224] กสฺสจิ ภนฺเต สทฺธา นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, หิรี นตฺถิ. โอตฺตปฺปํ นตฺถิ. วีริยํ นตฺถิ. ปญฺญา นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ศรัทธาไม่มีในกุศลธรรม หิริไม่มี โอตตัปปะไม่มี วิริยะไม่มี ปัญญาไม่มีในกุศลธรรม แก่ภิกษุใดภิกษุหนึ่ง ตติย โอวาทสุตฺต ตติยโอวาทสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถวาวุโส [Pg.227] ภควตา ตติยโอวาทสุตฺตํ กตฺถ เกน สทฺธึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ตติยโอวาทสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ตรัสกับใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมตาเยว มหากสฺสเปน สทฺธึ ‘‘โอวท กสฺสป ภิกฺขู. กโรหิ กสฺสป ภิกฺขูนํ ธมฺมึ กถํ, อหํ วา กสฺสป ภิกฺขู โอวเทยฺยํ ตฺวํ วา. อหํ วา ภิกฺขูนํ ธมฺมํ กถํ กเรยฺยํ ตฺวํ วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงราชคฤห์ กับท่านพระมหากัสสปะนั่นเอง ตรัสว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ เธอจงโอวาทภิกษุทั้งหลายเถิด ดูก่อนกัสสปะ เธอจงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด เราหรือเธอพึงโอวาทภิกษุทั้งหลาย เราหรือเธอพึงทำธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น ทุพฺพจา [Pg.228] โข ภนฺเต เอตรหิ ภิกฺขู โทวจสฺสกรเณหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา อกฺขมา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิโน อนุสาสนึ– ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุทั้งหลายในบัดนี้เป็นผู้ว่ายาก ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องทำความว่ายาก เป็นผู้ไม่อดทน ไม่รับคำสั่งสอนโดยเคารพ สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺต สัทธัมมปฏิรูปกสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถวาวุโส [Pg.231] ภควตา ปริโยสานํ สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สัทธัมมปฏิรูปกสูตรอันเป็นที่สุดนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่ไหน ทรงปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํเยว มหากสฺสปํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหากสฺสโป ภควนฺตํ เอตเทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ปุพฺเพ อปฺปตรานิ เจว สิกฺขาปทานิ อเหสุํ, พหุตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฐหึสุ. โก ปน ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยเนตรหิ พหุตรานิ เจว สกฺขาปทานิ อปฺปตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฐหนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวญฺเจตํ กสฺสป โหติ สตฺเตสุ หายมาเนสุ สทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเน พหุตรานิเจว สิกฺขาปทานิ [Pg.232] โหนฺติ, อปฺปตราจ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฐหนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสที่กรุงสาวัตถี ทรงปรารภท่านพระมหากัสสปะนั่นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระมหากัสสปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ในกาลก่อน สิกขาบทมีน้อย แต่ภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ในอรหัตผลมีมากเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ในบัดนี้ สิกขาบทมีมาก แต่ภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ในอรหัตผลมีน้อย’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนกัสสปะ ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนั้น เมื่อสัตว์ทั้งหลายเสื่อมลง พระสัทธรรมอันตรธานไป สิกขาบททั้งหลายย่อมมีมากขึ้น และภิกษุทั้งหลายตั้งอยู่ในอรหัตผลย่อมน้อยลง’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้น ลาภสกฺการสํยุตฺต ลาภสักการสังยุต มีฬฺหกสุตฺต มีฬหกสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.235] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ลาภสกฺการํยุตฺเต ปญฺจมํ สํคีตํ มีฬฺหกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ... (ละไว้)... มีฬหกสูตรที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ในสังยุตต์ที่ว่าด้วยลาภสักการะ ซึ่งสังคายนาไว้เป็นที่ ๕ นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย. เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว มีฬฺหกา คูถาที คูถปูรา ปุณฺณา คูถสฺส, ปุรโต จสฺส มหาคูถปุญฺโช, สา เตน อญฺญา มีฬฺหกา อติมญฺเญยฺย ‘‘อหมฺหิ คูถาที คูถปูรา ปุณฺณา คูถสฺส, ปุรโต จ มฺยายํ มหาคูถปุญฺโช’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแมลงกินคูถตัวหนึ่ง กินคูถเป็นอาหาร เต็มไปด้วยคูถ มีคูถเต็มท้อง และมีกองคูถใหญ่กองอยู่ข้างหน้า แมลงกินคูถตัวนั้นย่อมดูหมิ่นแมลงกินคูถตัวอื่นว่า ‘เราเป็นแมลงกินคูถ กินคูถเป็นอาหาร เต็มไปด้วยคูถ มีคูถเต็มท้อง และมีกองคูถใหญ่กองอยู่ข้างหน้าเรา’ ดังนี้เป็นต้น ตํ [Pg.237] หิ ตสฺส ภิกฺขเว โมฆปุริสสฺส โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะนั้นย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์และความทุกข์แก่โมฆบุรุษนั้นตลอดกาลนาน เอวํ ทารุโณ โข ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจอย่างนี้แล ตสฺมาติห [Pg.238] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, ‘‘อุปฺปนฺนํ ลาภสกฺการสิ โลกํ ปชหิสฺสาม, น จ โน อุปฺปนฺโน ลาภสกฺการสิโลโก จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสภี’’ติ, เอวญฺหิ โข ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ. เพราะเหตุนั้นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักละลาภสักการะและชื่อเสียงที่เกิดขึ้นแล้ว และลาภสักการะและชื่อเสียงที่เกิดขึ้นแล้วจักไม่ครอบงำจิตของเรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล เอกปุตฺตกสุตฺต เอกปุตตกสูตร ปุจฺฉา – ตตฺโถ อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหเกหิ สํคีตํ เอกปุตฺตกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภํ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เอกปุตตกสูตรที่พระธรรมสังคาหกาจารย์ในกาลก่อนสังคายนาไว้นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก กฏุโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย, สทฺธา ภิกฺขเว อุปาสิกา เอกปุตฺตกํ ปิยํ มนาปํ เอวํ สมฺมาอายาจมานา [Pg.239] อายาเจยฺย ตาทิโส ตาต ภวาหิ, ยาทิโส จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโก’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ เผ็ดร้อน หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาผู้มีศรัทธา พึงอ้อนวอนบุตรชายคนเดียวผู้เป็นที่รักที่พึงใจอย่างนี้ว่า ‘พ่อเอ๋ย ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับจิตตคฤหบดีและหัตถกะอาฬวกะเถิด’ ดังนี้เป็นต้น เอสา [Pg.240] ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวกานํ อุปาสกานํ ยทิทํ จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโก. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องชั่ง นี้เป็นประมาณแห่งอุบาสกผู้เป็นสาวกของเรา คือจิตตคฤหบดีและหัตถกะอาฬวกะ สเจ โข ตฺวํ ตาต อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชสิ, ตาทิโส ตาต ภวาหิ, ยาทิสา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. พ่อเอ๋ย ถ้าเธอจักบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเถิด มา จ โข ตฺวํ ตาต เสขํ อปฺปตฺตมานสํ ลาภสกฺการสิโลโก อนุปาปุณาตุ– พ่อเอ๋ย ขอลาภสักการะและชื่อเสียงอย่าได้ครอบงำจิตของเธอผู้ยังเป็นเสขะ ผู้ยังไม่บรรลุอรหัตตผลเลย เอวํ [Pg.241] ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก กฏุโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ เผ็ดร้อน หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยมอย่างนี้แล เอกวีตุสุตฺต เอกธิตุสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.242] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคายเกหิ สํคีตํ เอกธีตุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เอกธิตุสูตรที่พระธรรมสังคาหกาจารย์ในกาลก่อนสังคายนาไว้นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทารุโณ ภิกฺขเว ลาภสกฺการสิโลโก กฏุโก ผรุโส อนฺตรายิโก อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย. สทฺธา ภิกฺขเว อุปาสิกา เอกํ ธีตรํ ปิยํ มนาปํ เอวํ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย ‘ตาทิสา อยฺเย ภวาหิ, ยาทิสา ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฑกิยา จ นนฺทมาตา’ติ. เอสา ภิกฺขเว ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ, ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฑกิยา จ นนฺทมาตา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถีนั่นเอง ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ลาภสักการะและชื่อเสียงเป็นของร้ายกาจ เผ็ดร้อน หยาบคาย เป็นอันตรายต่อการบรรลุธรรมอันเกษมจากโยคะที่ยอดเยี่ยม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาผู้มีศรัทธา พึงอ้อนวอนบุตรสาวคนเดียวผู้เป็นที่รักที่พึงใจอย่างนี้ว่า ‘แม่เอ๋ย ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับอุบาสิกาขุชชุตตราและนันทมารดาชาวเวฬุกัณฑะเถิด’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นเครื่องชั่ง นี้เป็นประมาณแห่งอุบาสิกาผู้เป็นสาวิกาของเรา คืออุบาสิกาขุชชุตตราและนันทมารดาชาวเวฬุกัณฑะ’ ดังนี้เป็นต้น สเจ [Pg.243] โข ตฺวํ อยฺเย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชสิ, ภาทิสา อยฺเย ภวาหิ, ยาทิสา เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จ– แม่เอ๋ย ถ้าเธอจักบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน ขอเธอจงเป็นเช่นเดียวกับภิกษุณีเขมาและภิกษุณีอุบลวรรณาเถิด ตสฺมาติห [Pg.244] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ. เพราะเหตุนั้นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ ราหุลสํยุตฺต ราหุลสังยุตต์ ปุจฺฉา – ราหุลสํยุตฺตํ [Pg.245] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ราหุลสังยุตต์นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ราหุโล ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราหุล, จกฺขุนิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ. อนิจฺจํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ. ทุกฺขํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโส หมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ. โน เหตํ ภนฺเต’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภท่านพระราหุล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระราหุลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อที่ข้าพระองค์จักได้อยู่ผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว หลังจากได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉนว่า ตาเป็นของเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า’ ‘สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า’ ‘เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า’ ‘สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ‘ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า’ ดังนี้เป็นต้น ลกฺขณสํยุตฺต ลักขณสังยุตต์ อฏฺฐิสุตฺต อัฏฐิสูตร ปุจฺฉา – ลกฺขณสํยุตฺเต [Pg.247] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกตฺเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อฏฺฐิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อัฏฐิสูตรที่พระธรรมสังคาหกเถระในกาลก่อนสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในลักขณสังยุตต์นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควตา สมฺมุเข อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ [Pg.248] ‘‘อิธายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อญฺญตรสฺมึ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ, โก นุ โข อาวุโส โมคฺคลฺลาน เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ อฏฺฐิกสงฺขลิกํ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ยตฺรหิ นาม สาวโก เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะต่อหน้าพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระมหาโมคคัลลานะลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้ทำการแย้มให้ปรากฏในที่แห่งหนึ่ง ท่านผู้มีอายุโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการแย้มให้ปรากฏ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้เห็นร่างโครงกระดูกลอยไปในอากาศ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ เพราะเหตุที่สาวกจักรู้ หรือจักเห็น หรือจักกระทำให้เป็นพยานในสิ่งเห็นปานนี้ได้’ ดังนี้เป็นต้น อจฺฉริยํ [Pg.250] วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ; เอวรูโปปิ นาม สตฺโต ภวิสฺสติ. น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ ไม่เคยมีมาเลยหนอท่านผู้เจริญ สัตว์แม้เห็นปานนี้ก็จักมีได้ ปิณฺฑสุตฺต ปิณฑสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.251] ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ลกฺขณสํยุตฺเต ตติยํ สํคีตํ ปิณฺฑสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุนั้น... (ละ) ... ปิณฑสูตรที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้ ทรงสังคายนาไว้เป็นลำดับที่ ๓ ในลักขณสังยุตต์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภคฺควโต สมฺมุเข อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ ‘‘อิธายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อญฺญตรสฺมึ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ[Pg.252], โก นุโข อาวุโส โมคฺคลฺลานเหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ มํสปิณฺฑํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ, ตเมนํ คิชฺฌาปิ กากาปิ กุลลาปิ อนุปติตฺวา อนุปติตฺวา วิตจฺเฉนฺติ วิราเชนฺติ. สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตี’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ยตฺรหิ นาม สาวโก เอวรูปํ ญสฺสติ วา ทกฺขติ วา สกฺขึ วา กริสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะต่อหน้าพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านพระมหาโมคคัลลานะลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้ทำการแย้มให้ปรากฏในที่แห่งหนึ่ง ท่านผู้มีอายุโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการแย้มให้ปรากฏ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้เห็นก้อนเนื้อลอยไปในอากาศ ฝูงแร้ง ฝูงกา และฝูงเหยี่ยวต่างบินตามจิกทึ้งและฉีกกิน ก้อนเนื้อนั้นส่งเสียงร้องครวญคราง’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ เพราะเหตุที่สาวกจักรู้ หรือจักเห็น หรือจักกระทำให้เป็นพยานในสิ่งเห็นปานนี้ได้’ ดังนี้เป็นต้น อสิโลมสุตฺต อสิโลมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.255] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหเกหิ มหาเถเรหิ สํคีตํ อสิโลมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ อสิโลมสูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควโต สมฺมุเข อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ [Pg.256] เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข อาวุโส โมคฺคลฺลาน เหตุ, โก ปจฺจโย สิตสฺส ปาตุกมฺมายา’’ติ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ อสิโลมํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ. (เปยฺยาล) เอโส ภิกฺขเว สตฺโต อิมสฺมึเยว ราชคเห สูกริโก อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะต่อหน้าพระผู้มีพระภาคว่า ‘ท่านผู้มีอายุโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการแย้มให้ปรากฏ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะเถระได้กราบทูลด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว ได้เห็นสัตว์มีขนเป็นดาบลอยไปในอากาศ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ (ละ) ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์นั้นเคยเป็นคนฆ่าสุกรอยู่ในกรุงราชคฤห์นี้เอง’ ดังนี้เป็นต้น สูจิโลมสุตฺต สูจิโลมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.258] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ สูจิโลมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ สูจิโลมสูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต ราชคเห อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควโต สมฺมุเข ตเถว อโวจ. คำตอบ — ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์นั้นเอง ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กล่าวคำนี้ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคอย่างนั้นเอง อายสฺมา [Pg.259] จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ตเถว อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ, (เปยฺยาล) เอโส ภิกฺขเว สตฺโต อิมสฺมึเยว ราชคเห สูโต อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตา. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลอย่างนั้นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่หนอ สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีญาณอยู่หนอ (ละ) ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์นั้นเคยเป็นสารถีอยู่ในกรุงราชคฤห์นี้เอง’ ดังนี้เป็นต้น ปาปภิกฺขุสุตฺต ปาปภิกขุสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.261] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตานิ ปาปภิกฺขุสุตฺตาทีนิ ปญฺจสุตฺตานิ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตานิ. คำถาม — ท่านผู้มีอายุ ปาปภิกขุสูตรเป็นต้น ๕ สูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห อายสฺมนฺตญฺจ ลกฺขณํ อายสฺมนฺตญฺจ มหาโมคฺคลฺลานํ อารพฺภ ภาสิตานิ. อายสฺมา ภนฺเต ลกฺขโณ ภควโต สมฺมุเข ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อาโรเจสิ. อายสฺมา จ ภนฺเต มหาโมคฺคลฺลาโน ‘‘อิธาหํ อาวุโส คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทสํ ภิกฺขุํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ. อทฺทสํ ภิกฺขุนึ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ. อทฺทสํ สิกฺขมานํ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ. อทฺทสํ สามเณรํ เวหาสํ คจฺฉนฺตํ. อทฺทสํ สามเณรึ เวหาสํ คจฺฉนฺตึ. ตสฺสา สงฺฆาฏิปิ อาทิตฺตา สมฺปชฺชลิตา สโชติภูตา, ปตฺโตปิ อาทิตฺโต สมฺปชฺชลิโต สโชติภูโต, กายพนฺธนมฺปิ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ[Pg.262], กาโยปิ อาทิตฺโต สมฺปชฺชลิโต สโชติภูโต, สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรตี’’ติ เอวมาทินา อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ ญาณภูตา วต ภิกฺขเว สาวกา วิหรนฺติ. (เปยฺยาล). เอโส ภิกฺขเว ภิกฺขุ กสฺสปสฺสสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปภิกฺขุ อโหสิ. เอสา ภิกฺขเว ภิกฺขุนี กสฺสปสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปภิกฺขุนี อโหสิ. เอสา ภิกฺขเว สิกฺขมานา กสฺสปสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปสิกฺขมานา อโหสิ. เอโส ภิกฺขเว สามเณโร กสฺสปสฺสสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปสามเณโร อโหสิ. เอสา ภิกฺขเว สามเณรี กสฺสปสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจเน ปาปสามเณรี อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตานิ. เฉลย – พระสูตรเหล่านี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภท่านพระลักขณะและท่านพระมหาโมคคัลลานะ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระลักขณะได้กราบทูลต่อหน้าพระผู้มีพระภาคตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กราบทูลว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ผมลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้วได้เห็นภิกษุลอยไปในอากาศ. ได้เห็นภิกษุณีลอยไปในอากาศ. ได้เห็นสิกขมานาลอยไปในอากาศ. ได้เห็นสามเณรลอยไปในอากาศ. ได้เห็นสามเณรีลอยไปในอากาศ. ผ้าสังฆาฏิของสามเณรีนั้นก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, บาตรก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, ผ้าประคดเอวก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, ร่างกายก็ลุกโพลงรุ่งเรืองมีแสงสว่าง, สามเณรีนั้นส่งเสียงร้องครวญคราง’ ดังนี้เป็นต้น. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง สาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้มีจักษุอยู่ เป็นผู้มีญาณอยู่ (พึงขยายความ). ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นเป็นภิกษุผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีนั้นเป็นภิกษุณีผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิกขมานานั้นเป็นสิกขมานาผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สามเณรนั้นเป็นสามเณรผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สามเณรีนั้นเป็นสามเณรีผู้มีบาปในพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า’ ดังนี้เป็นต้น. โอปมฺมสํยุตฺต โอปัมมสังยุต นขสิขสุตฺต นขสิขสูตร ปุจฺฉา – โอปมฺมสํยุตฺเต [Pg.264] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ นขสิขสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ นขสิขสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในโอปัมมสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, โย จายํ มยา ปริตฺโต [Pg.265] นขสิขายํ ปํสุ อาโรปิโต, ยา จายํ มหาปถวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. เฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน คือธุลีเล็กน้อยที่เรายกขึ้นไว้ที่ปลายเล็บนี้ กับมหาปฐพีนี้’ ดังนี้เป็นต้น. ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่ากัน. ตสฺมาติห [Pg.266] ภิกฺขเว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ. เพราะเหตุนั้นแหละ ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้. อาณิสุตฺต อาณิสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ อาณิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ อาณิสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว ทสารหานํ อานโก นาม มุทิงฺโค อโหสิ, ตสฺส ทสารหา อานเก ฆฏิเต อญฺญํ อาณึ โอทหึสุ, อหุ โข โส ภิกฺขเว สมโย ยํ อานกสฺส มุทิงฺคสฺส โปราณํ โปกฺขรผลกํ อนฺตรธายิ[Pg.267], อาณิสงฺฆาโฏว อวสิสฺสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. เฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถีนั้นเอง ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว กลองชื่ออานกะของชาวทสารหะได้มีอยู่, ชาวทสารหะได้ตอกลิ่มอื่นลงไปในกลองอานกะนั้นเมื่อมันแตก, ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่งได้มีอยู่ คือแผ่นหนังเก่าของกลองอานกะนั้นได้อันตรธานไป เหลืออยู่แต่ลิ่มไม้’ ดังนี้เป็นต้น. ภิกฺขุสํยุตฺต ภิกขุสังยุต นวสุตฺต นวสูตร ปุจฺฉา – ภิกฺขุสํยุตฺเต [Pg.269] อาวุโส ภควตา นวสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ นวสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในภิกขุสังยุต ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ นวํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต นโว ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต วิหารํ ปวิสิตฺวา อปฺโปสุกฺโก ตุณฺหีภูโต สงฺกสายภิ, น ภิกฺขูนํ เวยฺยาวจฺจํ กโรติ จีวรการสมเย ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มา โข ตุมฺเห ภิกฺขเว เอตสฺส ภิกฺขุโน อุชฺฌายิตฺถา เอโส โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺม สุขวิหารานํ นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งนั้น เมื่อฉันภัตตาหารเสร็จแล้วกลับจากบิณฑบาต เข้าไปสู่ที่อยู่ เป็นผู้ไม่ขวนขวาย เป็นผู้เงียบสงบ นั่งนิ่งอยู่ ไม่ทำกิจของสงฆ์ในเวลาทำจีวร ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าตำหนิภิกษุรูปนี้เลย ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันธรรม อันเป็นอภิเจตสิก’ ดังนี้เป็นต้น อหมฺปิ [Pg.270] โข ภนฺเต สกํ กิจฺจํ กโรมิ, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ทำกิจของตนอยู่ เอโส [Pg.271] โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ จตุนฺนํ ฌานานํ อาภิเจตสิกานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารานํ นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี – ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก ซึ่งฌาน ๔ อันเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันธรรม อันเป็นอภิเจตสิก – นยิทํ สิถิลมารพฺภ, นยิทํ อปฺเปน ถามสา; นิพฺพานํ อธิคนฺตพฺพํ, สพฺพทุกฺขปฺปโมจนํ; อยญฺจ ทหโร ภิกฺขุ, อยมุตฺตมปุริโส; ธาเรติ อนฺติมํ เทหํ, เชตฺวา มารํ สวาหินึ– นิพพานอันเป็นที่พ้นจากทุกข์ทั้งปวงนี้ ไม่พึงบรรลุได้ด้วยความเพียรที่ย่อหย่อน ไม่พึงบรรลุได้ด้วยกำลังเพียงเล็กน้อย ภิกษุหนุ่มรูปนี้เป็นบุรุษผู้สูงสุด ถือร่างกายอันเป็นที่สุดแล้ว ชนะมารพร้อมทั้งพลมารได้แล้ว – ขนฺธวคฺคสํยุตฺตปาฬิ ขันธวรรคสังยุตต์ สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา คำถามและคำเฉลยในการสังคายนา นกุลปิตุสุตฺต นกุลปิตุสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.1] ภควตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ นกุลปิตุสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้แจ้ง…ฯลฯ…ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสนกุลปิตุสูตรที่ ๑ ในขันธวรรคสังยุตต์ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ภคฺเคสุ ภนฺเต สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย นกุลปิตรํ คหปตึ อารพฺภ ภาสิตํ. นกุลปิตา ภนฺเต คหปติ ภควนฺตํ ‘‘อหมสฺมิ ภนฺเต ชิณฺโณ วุฑฺโฒ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต อาตุรกาโย อภิกฺขณาตงฺโก, อนิจฺจทสฺสาวี โข ปนาหํ ภนฺเต ภควโต มโนภาวนียานญฺจ ภิกฺขูนํ, โอวทตุ มํ ภนฺเต ภควา, อนุสาสตุ มํ ภนฺเต ภควา, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวเมตํ คหปติ, เอวเมตํ คหปติ, อาตุโร หายํ คหปติ กาโย อณฺฑภูโต ปริโยนทฺโธ, โย หิ คหปติ อิมํ กายํ ปริหรนฺโต มุหุตฺตมฺปิ อาโรคฺยํ ปฏิชาเนยฺย, กิมญฺญตฺร พาลฺยา. ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘อาตุรกายสฺส เม สโต จิตฺตํ อนาตุรํ ภวิสฺสตี’ติ. เอวญฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ในแคว้นภัคคะ ที่สุสุมารคีรี ในเภสกฬาวันมฤคทายวัน ปรารภนกุลปิตาคฤหบดี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นกุลปิตาคฤหบดีกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่ ชรา เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีอาพาธเนืองนิตย์ ข้าพระองค์ไม่ค่อยได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจเลย ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทานโอวาท ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทานคำสั่งสอนแก่ข้าพระองค์ เพื่อประโยชน์และความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด’ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘คฤหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คฤหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คฤหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เป็นดังฟองไข่ มีเปลือกหุ้มไว้ คฤหบดี ก็บุคคลใดเมื่อบริหารกายนี้อยู่ จะพึงปฏิญาณความไม่มีโรคได้แม้ครู่หนึ่ง ผู้นั้นจะพึงเป็นอะไรอื่นนอกจากคนเขลา เพราะเหตุนั้นแล คฤหบดี เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า “เมื่อกายของเรากระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย” คฤหบดี เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้อย่างนี้แล ตสฺมาติห [Pg.3] เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ. เพราะเหตุนั้นแล คฤหบดี เธอพึงศึกษาอย่างนี้ ปุจฺฉา – ตญฺจาวุโส [Pg.4] ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตํ วิตฺถาเรน เกน กถญฺจ วิภตฺตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนั้นโดยย่อ ใครจำแนกโดยพิสดาร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ตํ โข ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน เทสิตํ ‘‘กถญฺจ คหปติ อาตุรกาโย เจว โหติ อาตุรจิตฺโต จ. อิธ คหปติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, ‘‘อหํ รูปํ มม รูป’’นฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายี โหติ. ตสฺส ‘‘อหํ รูปํ มม รูป’’นฺติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายิโน ตํ รูปํ วิปริณมติ อญฺญถา โหติ. ตสฺส รูปวิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺเตน ธมฺมเสนาปตินา วิตฺถาเรน วิภตฺตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนั้นโดยย่อว่า ‘คฤหบดี ก็บุคคลมีกายกระสับกระส่ายและมีจิตกระสับกระส่ายเป็นอย่างไร คฤหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในอริยธรรม ไม่ได้รับการฝึกฝนในอริยธรรม ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในสัปปุริสธรรม ไม่ได้รับการฝึกฝนในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง เห็นอัตตามีรูปบ้าง เห็นรูปในอัตตาบ้าง เห็นอัตตาในรูปบ้าง เป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความกลัดกลุ้มว่า “เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา” เมื่อเขาเป็นผู้ตั้งอยู่ด้วยความกลัดกลุ้มว่า “เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา” รูปนั้นย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสทั้งหลายจึงเกิดขึ้น’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรผู้เป็นธรรมเสนาบดีได้จำแนกโดยพิสดารแล้ว อนิจฺจสุตฺต อนิจจสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.9] อาวุโส ทุติยวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ อนิจฺจสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนิจจสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นปฐมในวรรคที่ ๒ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเวอนิจฺจํ, เวทนา อนิจฺจา, สญฺญา อนิจฺจา, สงฺขารา อนิจฺจา, วิญฺญาณํ อนิจฺจํ. เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหตี’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า “หลุดพ้นแล้ว” ดังนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ทุกฺขอนตฺตสุตฺต ทุกขอนัตตาสูตร ปุจฺฉา – ทุกฺขอนตฺตสุตฺตานิ [Pg.10] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตานิ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกขอนัตตาสูตรทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเว ทุกฺขํ, เวทนา ทุกฺขา, สญฺญา ทุกฺขา, สงฺขารา ทุกฺขา, วิญฺญาณํ ทุกฺขํ. รูปํ ภิกฺขเว อนตฺตา, เวทนา อนตฺตา, สญฺญา อนตฺตา, สงฺขารา อนตฺตา, วิญฺญาณํ อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ ภิกฺขเว สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ, วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหติ, ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควตา ภาสิตานิ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า “หลุดพ้นแล้ว” ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ภารสุตฺต ภารสูตร ปุจฺฉา – ภารสุตฺตํ [Pg.11] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ภารสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภารญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ ภารหารญฺจ ภาราทานญฺจ ภารนิกฺเขปนญฺจ, ตํ สุณาถ. กตโม จ ภิกฺขเวภาโร, ‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’ ติสฺส วจนียํ. กตเม ปญฺจ, รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ. อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ภาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ ผู้แบกภาระ การถือภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ภิกษุทั้งหลาย ก็ภาระเป็นไฉน พึงกล่าวว่า “อุปาทานขันธ์ ๕” อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าภาระ’ ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ภารา [Pg.13] หเว ปญฺจกฺขนฺธา, ภารหาโร จ ปุคฺคโล; ภาราทานํ ทุขํ โลเก, ภารนิกฺเขปนํ สุขํ; นิกฺขิปิตฺวา ครุํ ภารํ, อญฺญํ ภารํ อนาทิย; สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต. ขันธ์ ๕ เป็นภาระแท้ บุคคลเป็นผู้แบกภาระ การถือภาระเป็นทุกข์ในโลก การวางภาระเป็นสุข บุคคลวางภาระอันหนักแล้ว ไม่ถือภาระอื่น ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว เป็นผู้หมดความอยาก ปรินิพพานแล้ว นตุมฺหากสุตฺต นตุมหากสูตร ปุจฺฉา – น ตุมฺหากสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็ นตุมหากสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขุ อารพฺภ ‘‘ยํ ภิกฺขเว นตุมฺหากํ ตํ ปชหถ, ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขายภวิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้น สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ อนตฺตลกฺขณสุตฺต อนัตตลักขณสูตร ปุจฺฉา – อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ [Pg.15] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็อนัตตลักขณสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘รูปํ ภิกฺขเว อนตฺตา, รูปญฺจ หิทํ ภิกฺขเว อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย, ลพฺเภถ จ รูเป เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุปัญจวัคคีย์ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทาย ใกล้กรุงพาราณสี มีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้ารูปนี้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และพึงได้ในรูปว่า ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอรูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนี้เลย’ ยมกสุตฺต ยมกสูตร ปุจฺฉา – เถรวคฺเค ปนาวุโส ตติยํ สํคีตํ ยมกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ยมกสูตรที่ ๓ ที่สังคายนาไว้ในเถรวรรค ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้ตรัส และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ยมกตฺเถรํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมโต ภนฺเต ยมกตฺเถรสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา ขีณาสโว ภิกฺขุ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํมรณา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุตรัสพระสูตรนี้ ที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระยมกเถระผู้มีอายุ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระยมกเถระผู้มีอายุมีความเห็นชั่วช้าอย่างนี้เกิดขึ้นว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศไป เพราะกายแตกทำลาย ย่อมไม่เป็นอีกต่อไปในเบื้องหน้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุตรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.18] ตตฺถ อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ อายสฺมโต ยมกตฺเถรสฺส ปฏิวิทฺธสจฺจสฺส ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส อนุโยควตฺตฌาปนวเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ วิตฺถาเรน เทเสสิ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุในที่นั้น ทรงสอบถามพระยมกเถระผู้มีอายุผู้แทงตลอดสัจจะ ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ โดยทำนองแห่งการสอบสวนให้สิ้นสงสัยแล้ว ทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งโดยพิสดารอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสีติ. ‘โน เหตํ อาวุโส’. เวทนํ. สญฺญํ. สงฺขาเร. วิญฺญาณํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสีติ. ‘โน เหตํ อาวุโส’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ อายสฺมโต ยมกตฺเถรสฺส อนุโยควตฺตฌาปนวเสน ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสิ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ ทรงสอบถามพระยมกเถระผู้มีอายุ โดยทำนองแห่งการสอบสวนให้สิ้นสงสัยแล้ว ทรงสอบถามแล้วสอบถามอีก ทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งสืบไป มีอาทิว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านย่อมตามเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ’ ‘ไม่ใช่เช่นนั้น ท่านผู้มีอายุ’ ‘เวทนาหรือ’ ‘สัญญาหรือ’ ‘สังขารหรือ’ ‘วิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ’ ‘ไม่ใช่เช่นนั้น ท่านผู้มีอายุ’ ตํ [Pg.20] กึ มญฺญสิ อาวุโส ยมก, รูปํ, เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ ‘ตถาคโต’ติ สมนุปสฺสสิ– ดูกรท่านผู้มีอายุยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านย่อมตามเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ วกฺกลิสุตฺต วัคคลิสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.22] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต เถรวคฺเค ปญฺจมํ วกฺกลิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็วัคคลิสูตรที่ ๕ ในเถรวรรค แห่งขันธวรรคสังยุต ที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…ฯลฯ…ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ วกฺกลึ เถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต วกฺกลิเถโร อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘จิรปฏิกาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุกาโม, นตฺถิ จ เม กายสฺมึ ตาวติกา พลมตฺตา, ยาวตาหํ ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อลํ วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข วกฺกลิ ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสติ, โย มํ ปสฺสติ, โส ธมฺมํ ปสฺสติ. ธมฺมญฺหิ วกฺกลิ ปสฺสนฺโต มํ ปสฺสติ, มํ ปสฺสนฺโต ธมฺมํ ปสฺสติ. ตํ กึ มญฺญสิ วกฺกลิ[Pg.23], รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพระวัคคลิเถระผู้มีอายุ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระวัคคลิเถระผู้มีอายุอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคมานานแล้ว แต่กำลังกายของข้าพระองค์ไม่มีพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสมีอาทิว่า ‘พอเถิดวัคคลิ เธอจะเห็นกายอันเน่าเปื่อยนี้ทำไม ดูกรวัคคลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ดูกรวัคคลิ เพราะผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา เพราะผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม ดูกรวัคคลิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘‘อหํ [Pg.26] วกฺกลิ, กึ เต อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน’’ – ‘พอเถิดวัคคลิ เธอจะเห็นกายอันเน่าเปื่อยนี้ทำไม’ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ วกฺกลิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ – ‘ดูกรวัคคลิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ อนิจฺจํ ภนฺเต. ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ‘‘ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’– ‘ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข’ ทุกฺขํ ภนฺเต. เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’– ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.27] ปุนปิ ภควา ภิกฺขู เปเสตฺวา อายสฺมโต วกฺกลิตฺเถรสฺส ปคฺคหวจนํ อาโรจาเปสิ. โสปิ กถํ อตฺตโน ปวตฺตึ ภควโต ปจฺจาโรจาเปสิ. กถญฺจสฺส อภิสมฺปราโย อโหสิ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุไปอีก เพื่อแจ้งพระดำรัสปลอบโยนแก่พระวัคคลิเถระผู้มีอายุอย่างไร และท่านก็กราบทูลความเป็นไปของตนแก่พระผู้มีพระภาคอย่างไร และการปรินิพพานของท่านเป็นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สุณาวุโส ตฺวํ วกฺกลิ ภควโต วจนํ ทฺวินฺนญฺจ เทวตานํ, อิมํ อาวุโส รตฺตึ ทฺเว เทวตาโย อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ คิชฺฌกูฏํ โอภาเสตฺวา เยน คำเฉลย – ดูกรท่านผู้มีอายุวัคคลิ เธอจงฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคและของเทพยดา ๒ องค์ ดูกรท่านผู้มีอายุ ในราตรีนี้ เมื่อราตรีล่วงไป เทพยดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ยังเขาคิชฌกูฏทั้งสิ้นให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคยังที่ประทับ ภควา [Pg.28] เตนุปสงฺกมึสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ, เอกมนฺตํ ฐิตา โข อาวุโส เอกา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘วกฺกลิ ภนฺเต ภิกฺขุ วิโมกฺขาย เจเตตี’ติ. อปรา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘โส หิ นูน ภนฺเต สุวิมุตฺโต วิมุจฺจิสฺสตี’ติ. ภควา จ ตํ อาวุโส วกฺกลิ เอวมาห ‘มา ภายิ วกฺกลิ, มา ภายิ วกฺกลิ, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ, อปาปิกา กาลกิริยา’ติ. เอวํ โข ภนฺเต ภควา ปุนปิ ภิกฺขู เปเสตฺวา อายสฺมโต วกฺกลิตฺเถรสฺส ปคฺคหวจนํ อาโรจาเปสิ. โสปิ ภนฺเต อายสฺมา เตนหาวุโส มม วจเนน ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทถ ‘‘วกฺกลิ ภนฺเต ภิกฺขุ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน, โส ภควโต ปาเท สิรสา วนฺทตี’’ติ, เอวญฺจ วเทถ ‘‘รูปํ อนิจฺจํ, ตาหํ ภนฺเต น กงฺขามิ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขนฺติ นวิจิกิจฺฉามิ, ยทนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, นตฺถิ เม ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํวาติ น วิจิกิจฺฉามี’’ติ เอวมาทินา ภควโต อตฺตโน ปวตฺตึ ปจฺจาโรจาเปสิ. โส หิ ภนฺเต อายสฺมา อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ ภิกฺขูสุ สตฺถํ อาหริตฺวา เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ อาทาย สมฺปชาโน อรหตฺตํ สจฺฉิกตฺวา กาลมกาสิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ. ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูกรท่านผู้มีอายุ เทพยดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อวัคคลิตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ เทพยดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านคงจะพ้นด้วยดีเป็นแน่’ ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระวัคคลินั้นอย่างนี้ว่า ‘วัคคลิ เธออย่ากลัวเลย เธออย่ากลัวเลย มรณะของเธอจักไม่เป็นบาป การทำกาละของเธอจักไม่เป็นบาป’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุไปอีก เพื่อแจ้งคำประคองใจแก่พระวัคคลิเถระผู้มีอายุอย่างนี้ แม้พระวัคคลิเถระผู้มีอายุนั้น ก็ได้สั่งภิกษุเหล่านั้นว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจงกราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของข้าพเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อวัคคลิอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก เขากราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘รูปไม่เที่ยง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในข้อนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในข้อนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่สงสัยว่าความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักก็ดี ไม่มีในสิ่งนั้น’ ดังนี้เป็นต้น ท่านพระวัคคลิเถระนั้นได้แจ้งความเป็นไปของตนแด่พระผู้มีพระภาค ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวัคคลิเถระนั้นก็นำศัสตรามา ระงับเวทนาแล้ว ถือเอามูลกรรมฐาน มีสัมปชัญญะ กระทำอรหัตให้แจ้งแล้วทำกาละ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัมปรายภพของพระเถระผู้มีอายุนั้นเป็นอย่างนี้ อสฺสชิสุตฺต อัสสชิสูตร ปุจฺฉา – อสฺสชิสุตฺตํ [Pg.33] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็อัสสชิสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อสฺสชึ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อสฺสชิ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปุพฺเพ ขฺวาหํ ภนฺเต เคลญฺเญ ปสฺสมฺเภตฺวา ปสฺสมฺเภตฺวา กายสงฺขาเร วิหรามิ, โสหํ สมาธึ นปฺปฏิลภามิ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภโต เอวํ โหติ โน จสฺสาหํ ปริหายามี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เย เต อสฺสชิ สมณพฺราหฺมณา สมาธิสารกา สมาธิสามญฺญา, เตสํ ตํ สมาธึ อปฺปฏิลภตํ เอวํ โหติ ‘โน จสฺสุ มยํ ปริหายามา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ อสฺสชิ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภพระอัสสชิผู้มีอายุ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอัสสชิผู้มีอายุอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ข้าพระองค์ระงับกายสังขารอยู่ด้วยความเจ็บป่วย ข้าพระองค์ไม่ได้สมาธินั้น เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ข้าพระองค์จึงมีความคิดว่า เราจะไม่เสื่อมเสียหรือหนอ’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรเธออัสสชิ สมณพราหมณ์เหล่าใด มีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญญะ เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ย่อมมีความคิดว่า เราจะไม่เสื่อมเสียหรือหนอ ดูกรเธออัสสชิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ เขมกสุตฺต เขมกสูตร ปุจฺฉา – เขมกสุตฺตํ [Pg.36] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็เขมกสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และใครกล่าว และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล เถเร ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา เขมกตฺเถเรน ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต เถรา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ ทาสกํ เปเสตฺวา จตุกฺขตฺตุํ อายสฺมนฺตํ เขมกํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เคลญฺญการณญฺจ ธมฺมญฺจ ปุจฺฉึสุ[Pg.37], ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ปญฺจิเม อาวุโส อุปาทานกฺขนฺธา วุตฺตา ภควตา. เสยฺยถิทํ, รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ, อิเมสุ ขฺวาหํ อาวุโส ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ น กิญฺจิ อตฺตํ วา อตฺตนิยํ วา สมนุปสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา เขมกตฺเถเรน ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระเขมกะกล่าวที่เมืองโกสัมพี ปรารภพระเถระจำนวนมาก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระจำนวนมากได้ส่งท่านพระทาสกะไปถามท่านพระเขมกะผู้มีอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก ถึงเหตุแห่งอาพาธและธรรมะถึง ๔ ครั้ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ท่านพระเขมกะได้กล่าวว่า ‘อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ เราไม่เห็นอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาแม้แต่น้อย’ ดังนี้เป็นต้น ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.40] ตตฺถ อายสฺมา เขมโก อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒตฺวา วิตฺถาเรน เถรานํ ภิกฺขูนํ เทเสสิ. กีทิโส จ เนสํ ธมฺมเทสกธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ ธมฺมเทสนาย อานิสํโส อธิคโต. ปุจฉา – อาวุโส ท่านพระเขมกะได้แสดงธรรมเทศนาเพิ่มเติมแก่พระเถระเหล่านั้นโดยพิสดารอย่างไร และอานิสงส์แห่งธรรมเทศนาที่ผู้แสดงธรรมและผู้รับธรรมเหล่านั้นได้รับเป็นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – จตุตฺเถ ภนฺเต วาเร อายสฺมา เขมโก ‘‘อลํ อาวุโส ทาสก กึ อิมาย สนฺธาวนิกาย, อาหราวุโส ทณฺฑํ, อหเมว เถรานํ สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ ทณฺฑโมลุพฺภ อายสฺมา เขมโก เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา เถเรหิ ภิกฺขูหิ ปุจฺฉิโต ‘‘นขฺวาหํ อาวุโส รูปํ อสฺมีติ วทามิ, นปิ อญฺญตฺร รูปา อสฺมีติ วทามิ. น ขฺวาหํ อาวุโส เวทนํ อสฺมีติ วทามิ, นปิ อญฺญตฺร เวทนา อสฺมีติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา เขมโก อุตฺตริปิ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒตฺวา วิตฺถาเรน เทเสสิ. อิมสฺมิญฺจ ปน ภนฺเต เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน สฏฺฐิมตฺตานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสุ อายสฺมโตจ เขมกสฺส. เอวํ โข ภนฺเต เตสํ เถรานํ ธมฺมเทสกธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในครั้งที่ ๔ ท่านพระเขมกะกล่าวว่า ‘อาวุโส ทาสกะ พอแล้ว จะวิ่งไปมาทำไม อาวุโส จงนำไม้เท้ามา เราจักไปหาพระเถระเหล่านั้นเอง’ ดังนี้แล้ว ท่านพระเขมกะก็พยุงกายด้วยไม้เท้าเข้าไปหาพระเถระเหล่านั้น เมื่อเข้าไปแล้ว พระเถระเหล่านั้นถาม ท่านพระเขมกะได้แสดงธรรมเทศนาเพิ่มเติมโดยพิสดารว่า ‘อาวุโส เรามิได้กล่าวว่าเราเป็นรูป และมิได้กล่าวว่าเราเป็นอื่นจากรูป อาวุโส เรามิได้กล่าวว่าเราเป็นเวทนา และมิได้กล่าวว่าเราเป็นอื่นจากเวทนา’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อไวยากรณ์นี้กำลังกล่าวอยู่ จิตของพระเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การตรัสรู้ธรรมของพระเถระผู้แสดงธรรมและผู้รับธรรมเหล่านั้นเป็นเช่นนี้แล ฉนฺนสุตฺต ฉันนสูตร ปุจฺฉา – ฉนฺนสุตฺตํ [Pg.44] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – อาวุโส ก็ฉันนสูตร พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครกล่าว และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ฉนฺนตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ฉนฺนตฺเถโร อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘โอวทตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, อนุสาสตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท, กโรตุ เม อายสฺมา อานนฺโท ธมฺมึ กถํ, ยถาหํ ธมฺมํ ปสฺเสยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สมฺมุขา เม ตํ อาวุโส ฉนฺน ภควโต สุตํ, สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ กจฺจานโคตฺตํ ภิกฺขุํ โอวทนฺตสฺส, ทฺวยนิสฺสิโต ขฺวายํ กจฺจาน โลโก เยภุยฺเยน อตฺถิตญฺเจว นตฺถิตญฺจ, โลกสมุทยํ โข กจฺจาน ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ยา โลเก นตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้ตรัสที่เมืองโกสัมพี ปรารภท่านพระฉันนะ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระฉันนะได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านพระอานนท์โปรดโอวาทข้าพเจ้า โปรดสั่งสอนข้าพเจ้า ท่านพระอานนท์โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้า เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้เห็นธรรม’ ดังนี้. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น ท่านพระอานนท์เถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริกได้กล่าวว่า ‘อาวุโส ฉันนะ เราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ เมื่อพระองค์ทรงโอวาทภิกษุกัจจานโคตรว่า ‘กัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ ความมีอยู่และความไม่มีอยู่. กัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นความเกิดขึ้นแห่งโลกด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ความไม่มีอยู่ในโลกนั้นย่อมไม่มี’ ดังนี้เป็นต้น. โอวทตุ [Pg.46] มํ อายสฺมา อานนฺโท, อนุสาสตุ มํ อายสฺมา อานนฺโท. ท่านพระอานนท์โปรดโอวาทข้าพเจ้า โปรดสั่งสอนข้าพเจ้า. ปุปฺผสุตฺต ปุปผสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.47] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ขนฺธวคฺคสํยุตฺเต ปุปฺผวคฺเค ปุปฺผสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – อาวุโส…(ละ)… พระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสปุปผสูตรในปุปผวรรค ขันธวรรคสังยุตต์ ที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘นาหํ ภิกฺขเว โลเกน วิวทามิ, โลโกว มยา วิวทติ, น ภิกฺขเว ธมฺมวาที [Pg.48] เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ, ยํ ภิกฺขเว นตฺถิ สมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิตํ ‘‘นตฺถี’’ติ วทามิ, ยํ ภิกฺขเว อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิตํ ‘‘อตฺถี’’ติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก แต่โลกต่างหากที่วิวาทกับเรา. ภิกษุทั้งหลาย ผู้กล่าวธรรมย่อมไม่วิวาทกับใครในโลก. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกไม่ยอมรับว่ามี แม้เราก็กล่าวว่าสิ่งนั้นไม่มี. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกยอมรับว่ามี แม้เราก็กล่าวว่าสิ่งนั้นมี’ ดังนี้เป็นต้น. นาหํ ภิกฺขเว โลเกน วิวทามิ. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก. น ภิกฺขเว ธมฺมวาที เกนจิ โลกสฺมึ วิวทติ. ภิกษุทั้งหลาย ผู้กล่าวธรรมย่อมไม่วิวาทกับใครในโลก. เผณปิณฺฑูปมสุตฺต เฟณปิณฑูปมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.51] อาวุโส เผณปิณฺฑูปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสเฟณปิณฑูปมสูตรนั้นที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – อยุชฺฌายํ ภนฺเต คงฺคาย นทิยา ตีเร สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อยํ คงฺคา นที มหนฺตํ เผณปิณฺฑํ อาวเหยฺย, ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส ปสฺเสยฺย นิชฺฌาเยยฺย โยนิโส อุปปริกฺเขยฺย, ตสฺส ตํ ปสฺสโต นิชฺฌายโต โยนิโส อุปปริกฺขโต ริตฺตกญฺเญว ขาเยยฺย, ตุจฺฉกญฺเญว ขาเยยฺย, อสารกญฺเญว ขาเยยฺย, กึ สิยา ภิกฺขเว เผณปิณฺเฑ สาโร. เอวเมว โข ภิกฺขเว ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํวา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, ตํ ภิกฺขุ ปสฺสติ นิชฺฌายติ โยนิโส อุปปริกฺขติ, ตสฺส ตํ ปสฺสโต นิชฺฌายโต โยนิโส อุปปริกฺขโต ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, อสารกญฺเญว ขายติ, กิญฺหิ สิยา ภิกฺขเว รูเป สาโร’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้เมืองอโยธยา ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคานี้พัดพาก้อนฟองน้ำขนาดใหญ่มา. บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงพิจารณา พึงใคร่ครวญโดยแยบคาย. เมื่อเขาเห็น พิจารณา ใคร่ครวญโดยแยบคายอยู่ ก้อนฟองน้ำนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของกลวง เป็นของไม่มีแก่นสาร. ภิกษุทั้งหลาย แก่นสารอะไรจะมีในก้อนฟองน้ำเล่า. ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย รูปใดรูปหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ที่อยู่ไกลหรือใกล้ ภิกษุนั้นย่อมเห็น พิจารณา ใคร่ครวญโดยแยบคาย. เมื่อเขาเห็น พิจารณา ใคร่ครวญโดยแยบคายอยู่ รูปนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของกลวง เป็นของไม่มีแก่นสาร. ภิกษุทั้งหลาย แก่นสารอะไรจะมีในรูปเล่า’ ดังนี้เป็นต้น. เผณปิณฺฑูปมํ [Pg.54] รูปํ, เวทนา ปุพฺพุฬุปมา; มรีจิกูปมา สญฺญา, สงฺขารา กทลูปมา; มายูปมญฺจ วิญฺญาณํ, เทสิตาทิจฺจพนฺธุนา; รูปเปรียบด้วยก้อนฟองน้ำ, เวทนาเปรียบด้วยฟองน้ำ, สัญญาเปรียบด้วยพยับแดด, สังขารเปรียบด้วยต้นกล้วย, และวิญญาณเปรียบด้วยมายา, พระอาทิจจพันธุได้ทรงแสดงไว้แล้ว. ยถา ยถา นิชฺฌายติ, โยนิโส อุปปริกฺขติ; ริตฺตกํ ตุจฺฉกํ โหติ, โย นํ ปสฺสติ โยนิโส. บุคคลพิจารณาโดยแยบคายด้วยอาการใดๆ ย่อมเห็นโดยแยบคายว่า เป็นของว่างเปล่า เป็นของกลวง. อิมญฺจ [Pg.55] กายํ อารพฺภ, ภูริปญฺเญน เทสิตํ; ปหานํ ติณฺณํ ธมฺมานํ, รูปํ ปสฺสถ ฉฑฺฑิตํ. พระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดินทรงแสดงการละธรรม ๓ ประการ ปรารภกายนี้ ท่านทั้งหลายจงดูรูปที่ถูกทอดทิ้งแล้ว. อายุ อุสฺมาจ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ; อปวิทฺโธ ตทา เสติ, ปรภตฺตํ อเจตนํ. เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป, เมื่อนั้น กายนี้ย่อมนอนทอดทิ้ง เป็นอาหารของผู้อื่น ไม่มีเจตนา. เอตาทิสายํ สนฺตาโน, มายายํ พาลลาปินี; วธโก เอส อกฺขาโต, สาโร เอตฺถ น วิชฺชติ. ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้ เป็นมายาที่หลอกลวงคนพาล. กายนี้ถูกกล่าวว่าเป็นดังเพชฌฆาต แก่นสารในกายนี้ไม่มี. เอวํ ขนฺเธ อเวกฺเขยฺย, ภิกฺขุ อารทฺธวีริโย; ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ, สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต. ภิกษุผู้ปรารภความเพียร พึงพิจารณาขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน มีสัมปชัญญะ มีสติ. ชเหยฺย สพฺพสํโยคํ, กเรยฺย สรณตฺตโน; จเรยฺยาทิตฺตสีโสว, ปตฺถยํ อจฺจุตํ ปทํ. พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน. พึงประพฤติเหมือนคนถูกไฟไหม้ศีรษะ ปรารถนาบทอันไม่จุติ. ทุติยธมฺมกติกสุตฺต ทุติยธัมมกถิกสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ธมฺมกถิกวคฺเค ทุติยธมฺมกถิกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสทุติยธัมมกถิกสูตรในธัมมกถิกวรรคนั้น ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโม ภนฺเต ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ธมฺมกถิโก ธมฺมกถิโกติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ธมฺมกถิโก โหติ, กิตฺตาวตา ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ, กิตฺตาวตา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รูปสฺส เจ ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํ วจนายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุรูปหนึ่ง. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธัมมกถึก ธัมมกถึก’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อว่าเป็นธัมมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร และชื่อว่าเป็นผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับรูป ควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้เป็นธัมมกถึก’ ดังนี้เป็นต้น. สีลวนฺตสุตฺต, สุตวนฺตสุตฺต สีลวันตสูตร, สุตวันตสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.57] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ สีลวนฺตสุตฺตญฺจ สุตวนฺตสุตฺตญฺจ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – อาวุโส สีลวันตสูตรและสุตวันตสูตรที่พระมหาเถระผู้รวบรวมพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในที่นั้น ใครกล่าวไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และกล่าวอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ [Pg.58] ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘สีลวตาวุโส สาริปุตฺต ภิกฺขุนา กตเม ธมฺมา โยนิโส มนสิกาตพฺพา. สุตาวตาวุโส สาริปุตฺต ภิกฺขุนา กตเม ธมฺมา โยนิโส มนสิกาตพฺพา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สีลวตาวุโส โกฏฺฐิก ภิกฺขุนา, สุตาวตาวุโส โกฏฺฐิก ภิกฺขุนา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต คณฺฑโต สลฺลโต อฆโต อาพาธโต ปรโต ปโลกโต สุญฺญโต อนตฺตโต โยนิโส มนสิกาตพฺพา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวพระสูตรนี้ที่กรุงพาราณสี ปรารภท่านพระมหาโกฏฐิกะ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้มีศีลควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย. ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้มีการสดับควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า ‘ดูกรโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้มีศีล ภิกษุผู้มีการสดับ ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นหัวฝี เป็นลูกศร เป็นภัย เป็นอาพาธ เป็นของผู้อื่น เป็นของแตกสลาย เป็นของว่างเปล่า เป็นอนัตตา’ ดังนี้เป็นต้น ราธสํยุตฺต ราธสังยุต สตฺตสุตฺต สัตตสูตร ปุจฺฉา – ราธสํยุตฺเต [Pg.61] ปนาวุโส ทุติยํ สตฺตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง สัตตสูตรที่ ๒ ในราธสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราธตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ราธตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สตฺโต สตฺโตติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘รูเป โข ราธ โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา, ตตฺร สตฺโต ตตฺร วิสตฺโต, ตสฺมา สตฺโตติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภท่านพระราธเถระ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระราธเถระกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัตว์’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูกรราธะ ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหาใดมีอยู่ในรูป สัตว์ย่อมติดข้อง ย่อมพัวพันอยู่ในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’’ ดังนี้เป็นต้น ทิฏฺฐิสํยุตฺต ทิฏฐิสังยุต โสอตฺตาสุตฺต โสอัตตาสูตร ปุจฺฉา – ทิฏฺฐิสํยุตฺเต [Pg.63] ปนาวุโส ตติยํ สํคีตํ โสอตฺตา สุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง โสอัตตาสูตรที่ ๓ ที่สังคายนาไว้ในทิฏฐิสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภิกฺขเว สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ โส อตฺตา โส โลโก โส เปจฺจ ภวิสฺสามิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เมื่อยึดมั่นอะไร เมื่อเข้าไปตั้งมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก หลังจากตายไปแล้ว เรานั้นจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา’’ ดังนี้เป็นต้น นตฺถิทินฺนสุตฺต นัตถิทินนสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.65] อาวุโส ปญฺจมํ นตฺถิทินฺนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง นัตถิทินนสูตรที่ ๕ ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภิกฺขเว สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เมื่อยึดมั่นอะไร เมื่อเข้าไปตั้งมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การบวงสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีและทำชั่วไม่มี’’ ดังนี้เป็นต้น โอกฺกนฺตสํยุตฺต โอกกันตสังยุต จกฺขุสุตฺต จักขุสูตร ปุจฺฉา – โอกฺกนฺตสํยุตฺเต [Pg.66] ปนาวุโส ปฐมํ จกฺขุสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง จักขุสูตรที่ ๑ ในโอกกันตสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.67] ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จกฺขุํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โสตํ. ฆานํ. ชิวฺหํ. กาโย. มโน อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตาไม่เที่ยง แปรปรวน เปลี่ยนแปลงไป. หู. จมูก. ลิ้น. กาย. ใจไม่เที่ยง แปรปรวน เปลี่ยนแปลงไป’ ดังนี้เป็นต้น สาริปุตฺตสํยุตฺต สารีปุตตสังยุต สุจิมุขีสุตฺต สุจิมุขีสูตร ปุจฺฉา – สาริปุตฺตสํยุตฺเต [Pg.68] ปนาวุโส ทสมํ สุจิมุขีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง สุจิมุขีสูตรที่ ๑๐ ในสารีปุตตสังยุต ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สุจิมุขึ ปริพฺพาชิกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. สุจิมุขี ภนฺเต ปริพฺพาชิกา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข สมณ อโธมุโข ภุญฺชสี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น ขฺวาหํ ภคินิ อโธมุโข ภุญฺชามี’’ติ เอวมาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘เย หิ เกจิ ภคินิ สมณพฺราหฺมณา วตฺถุวิชฺชา ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺติ, อิเม วุจฺจนฺติ ภคินิ สมณพฺราหฺมณา อโธมุขา ภุญฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภสุจิมุขีปริพาชิกา. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สุจิมุขีปริพาชิกากล่าวกับท่านพระสารีบุตรว่า ‘ท่านสมณะ ท่านฉันโดยก้มหน้าหรือ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระกล่าวปฏิเสธว่า ‘น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันโดยก้มหน้า’ ดังนี้เป็นต้น แล้วกล่าวว่า ‘น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยมิจฉาชีพด้วยเดรัจฉานวิชาคือวิชาดูลักษณะที่ตั้ง สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าฉันโดยก้มหน้า’ ดังนี้เป็นต้น กึ [Pg.69] นุ โข สมณ อโธ มุโข ภุญฺชสิ. ท่านสมณะ ท่านฉันโดยก้มหน้าหรือ น ขฺวาหํ ภคินิ อโธมุโข ภุญฺชามิ. น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันโดยก้มหน้า เตน หิ สมณ อุพฺภมุโข ภุญฺชสิ. ถ้าอย่างนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันโดยเงยหน้าหรือ น ขฺวาหํ ภคินิ อุพฺภมุโข ภุญฺชามิ. น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันโดยเงยหน้า สฬายตนวคฺคสํยุตฺตปาฬิ สฬายตนวรรคสังยุตตปาฬิ อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺต, พาหิรสุตฺต อัชฌัตตานิจจสูตร, พาหิรสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.73] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สฬายตนวคฺคสํยุตฺเต ปฐมํ อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตญฺจ จตุตฺถํ พาหิรานิจฺจสุตฺตญฺจ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อนึ่ง อัชฌัตตานิจจสูตรที่ ๑ และพาหิรานิจจสูตรที่ ๔ ในสฬายตนวรรคสังยุตต์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘จกฺขุํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ เอวมาทินาจ. ‘‘รูปา ภิกฺขเว อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ จ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ตาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา พึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้’ และด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา พึงเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้’ สพฺพวคฺค สัพพวรรค อาทิตฺตสุตฺต อาทิตตสูตร ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.74] สพฺพวคฺเค ฉฏฺฐํ อาทิตฺตสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ อาทิตตสูตรที่ ๖ ในสัพพวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – คยายํ [Pg.75] ภนฺเต คยาสีเส ปุราณชฏิลํ ภิกฺขุสหสฺสํ อารพฺภ ‘‘สพฺพํ ภิกฺขเว อาทิตฺตํ, กิญฺจ ภิกฺขเว สพฺพํ อาทิตฺตํ. จกฺขุ ภิกฺขเว อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อาทิตฺโต, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํวา, ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ. ราคคฺคินา โทสคฺคินา โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺตนฺติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุชฎิลเก่าหนึ่งพันรูป ณ คยาสีสะ ตำบลคยา ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงอะไรเป็นของร้อน จักษุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน จักษุวิญญาณเป็นของร้อน จักษุสัมผัสเป็นของร้อน แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย คือสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ไม่สุขไม่ทุกข์บ้าง ก็เป็นของร้อน เป็นของร้อนด้วยอะไร เรากล่าวว่า เป็นของร้อนด้วยไฟคือราคะ ด้วยไฟคือโทสะ ด้วยไฟคือโมหะ เป็นของร้อนด้วยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส’ ดังนี้ มิคชาลวคฺค มิคชาลวรรค ปฐม มิคชาลสุตฺต ปฐมมิคชาลสูตร ปุจฺฉา – มิคชาลวคฺเค [Pg.76] อาวุโส ปฐมมิคชาลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐมมิคชาลสูตรในมิคชาลวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.77] ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มิคชาลตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มิคชาลตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘เอกวิหารี เอกวิหารีติ ภนฺเต วุจฺจติ, กิตฺตาวตานุโข ภนฺเต เอกวิหารี โหติ, กิตฺตาวตาจ ปน สทุติยวิหารี โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สนฺติ โข มิคชาล จกฺขุวิญฺเญยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที, นนฺทิยา สติ สาราโค โหติ, สาราเค สติ สํโยโค โหติ, นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโต โข มิคชาล ภิกฺขุ สทุติยวิหารีติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภท่านพระมิคชาลเถระ ณ กรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระมิคชาลเถระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ชื่อว่าผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จึงชื่อว่าผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว และด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงชื่อว่าผู้มีปกติอยู่เป็นเพื่อนสอง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรมิคชาละ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น เมื่อเธอเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น เมื่อนันทิมีอยู่ ความกำหนัดย่อมมี เมื่อความกำหนัดมีอยู่ สังโยชน์ย่อมมี ดูกรมิคชาละ ภิกษุผู้ประกอบด้วยนันทิสังโยชน์นี้แล เรากล่าวว่า เป็นผู้มีปกติอยู่เป็นเพื่อนสอง’ ดังนี้ ปฐม ฉผสฺสายตนสุตฺต ปฐมฉผัสสายตนสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.79] นวมํ สํคีตํ ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐมฉผัสสายตนสูตรที่ ๙ ที่สังคายนาแล้วในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘โย หิ โกจิ วิกฺขเว ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, อวุสิตํ เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงราชคฤห์ ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดภิกษุหนึ่งไม่รู้แจ้งความเกิด ความดับ อัสสาทะ โทษ และอุบายเครื่องออกแห่งอายตนะเป็นที่สัมผัสทั้ง ๖ ตามความเป็นจริง พรหมจรรย์อันภิกษุนั้นยังไม่ได้อยู่จบ ภิกษุนั้นอยู่ห่างไกลจากพระธรรมวินัยนี้’ ดังนี้ อหํ [Pg.80] หิ ภนฺเต ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่รู้แจ้งความเกิด ความดับ อัสสาทะ โทษ และอุบายเครื่องออกแห่งอายตนะเป็นที่สัมผัสทั้ง ๖ ตามความเป็นจริง จกฺขุํ [Pg.81] เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสสิ. เธอพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ โน เหตํ ภนฺเต. ไม่ใช่อย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เอตฺถ จ เต ภิกฺขุ จกฺขุ เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตาติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ, เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส. ดูกรภิกษุ ในเรื่องนี้ ถ้าเธอเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ นี้แหละคือที่สุดแห่งทุกข์ คิลานวคฺค คิลานวรรค ปฐม คิลานสุตฺต ปฐมคิลานสูตร ปุจฺฉา – คิลานวคฺเค [Pg.82] ปนาวุโส ปฐมํ คิลานสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปฐมคิลานสูตรในคิลานวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ นวํ ภิกฺขุํ คิลานํ อาพาธิตํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต ภิกฺขุ คิลาโน อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นขฺวาหํ ภนฺเต สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ตํ ภิกฺขุํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ตสฺส จ วจนํ สาธุการํ ทตฺวา ‘‘ราควิราคตฺโถ หิ ภิกฺขุ มยา ธมฺโม เทสิโต, ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ. อนิจฺจํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ, ทุกฺขํ ภนฺเต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุใหม่รูปหนึ่งผู้อาพาธ เป็นไข้ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก ณ กรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุรูปหนึ่งผู้อาพาธ เป็นไข้ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่รู้แจ้งธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามภิกษุนั้นกลับ และประทานสาธุการแก่คำของภิกษุนั้นแล้ว ตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรภิกษุ เราแสดงธรรมเพื่อความคลายกำหนัด ดูกรภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ‘ไม่เที่ยง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ ‘สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข’ ภิกษุนั้นกราบทูลว่า ‘เป็นทุกข์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ ดังนี้ น [Pg.84] เม ภนฺเต ขมนียํ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว สาธุ [Pg.85] โข ตฺวํ ภิกฺขุ ราควิราคตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ, ดูกรภิกษุ ดีละ เธอรู้แจ้งธรรมที่เราแสดงเพื่อความคลายกำหนัดดีแล้ว ฉนฺนวคฺค ฉันนวรรค ปุณฺณสุตฺต ปุณณสูตร ปุจฺฉา – ฉนฺนวคฺเค [Pg.87] ปนาวุโส ปญฺจมํ สํคีตํ ปุณฺณสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ ปุณณสูตรที่ ๕ ที่สังคายนาแล้วในฉันนวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ปุณฺณตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา ภนฺเต ปุณฺณตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘สนฺติ โข ปุณฺณ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที, นนฺที สมุทโย ทุกฺขสมุทโย ปุณฺณาติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภท่านพระปุณณเถระ ณ กรุงสาวัตถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณเถระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อที่ข้าพระองค์จักได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว หลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า ‘ดูกรปุณณะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น เมื่อเธอเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่กับรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น ดูกรปุณณะ เรากล่าวว่า นันทิเป็นสมุทัย เป็นสมุทัยแห่งทุกข์’ ดังนี้ ปุจฺฉา – เอวญฺจาวุโส [Pg.89] ภควา อายสฺมโต ปุณฺณตฺเถรสฺส สํขิตฺเตน โอวาทํ ทตฺวา กถญฺจ นํ ปฏิปุจฺฉิ, กถญฺจ โส ภควโต อาโรเจสิ, กถญฺจสฺสายสฺมโต ปุณฺณตฺเถรสฺส อภิสมฺปราโย อโหสิ. ปุจฉา – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อแก่ท่านพระปุณณเถระอย่างนี้แล้ว ทรงสอบถามท่านอย่างไร และท่านพระปุณณเถระได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างไร และท่านพระปุณณเถระมีคติเป็นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – เอวํ โข ภนฺเต ภควา อายสฺมโต ปุณฺณตฺเถรสฺส สํขิตฺเตน โอวาทํ ทตฺวา ‘‘อิมินา ตฺวํ ปุณฺณ มยา สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทิโต กตมสฺมึ ชนปเท วิหริสฺสสี’’ติ ตํ อายสฺมนฺตํ ปุณฺณตฺเถรํ ปฏิปุจฺฉิ. โส จ ภนฺเต อายสฺมา ‘‘อตฺถิ ภนฺเต สุนาปรนฺโต นาม ชนปโท, ตตฺถาหํ วิหริสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควโต อาโรเจสิ. โส หิ ภนฺเต อายสฺมา สุนาปรนฺเต ชนปเท วสิตฺวา เตเนว อนฺตรวสฺเสน ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉากาสิ. เตเนว อนฺตรวสฺเสน ปรินิพฺพายิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ. วิสัชนา – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อแก่ท่านพระปุณณเถระอย่างนี้แล้ว ได้ทรงสอบถามท่านพระปุณณเถระนั้นว่า ‘ดูกรปุณณะ เธอได้รับโอวาทโดยย่อจากเราอย่างนี้แล้ว จักอยู่ในชนบทไหน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณเถระนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคำมีอาทิว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชนบทชื่อสุณาปรันตะมีอยู่ ข้าพระองค์จักอยู่ในชนบทนั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระปุณณเถระนั้นอยู่ในชนบทสุณาปรันตะ ได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ในพรรษานั้นเอง และได้ปรินิพพานในพรรษานั้นเอง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัมปรายภพของท่านพระปุณณเถระนั้นเป็นอย่างนี้ สนฺติ [Pg.92] โข ตสฺส ภควโต สาวกา กาเยน จ ชีวิเตน จ อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระสาวกของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นบางพวกอึดอัด ระอา เกลียดชังทั้งกายและชีวิต แสวงหาผู้ปลงชีวิต สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ ปุณฺณ อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรสนฺตสฺมึ ชนปเท วตฺถุํ. ดูกรปุณณะ เธอผู้ประกอบด้วยความฝึกและความสงบนี้ จักสามารถอยู่ในชนบทชื่อสุณาปรันตะได้ สฬวคฺค สฬวรรค มาลุกฺยปุตฺตสุตฺต มาลุกยปุตตสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.93] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน สฬวคฺเค ทุติยํ มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ มาลุกยปุตตสูตรที่ ๒ ในสฬวรรค พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.94] ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มาลุกฺยปุตฺตตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘เอตฺถ ทานิ มาลุกฺยปุตฺต กึ ทหเร ภิกฺขู วกฺขามาติ’’อาทินา เถรํ อปสาเทตฺวา เจว อุสฺสาเทตฺวา จ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ มาลุกฺยปุตฺต, เย เต จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพา, น จ ปสฺสสิ, น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ, อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระมาลุกยบุตร ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระมาลุกยบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อข้าพระองค์จักได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว หลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทั้งทรงตำหนิและทรงยกย่องพระเถระด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูกรมาลุกยบุตร ในเรื่องนี้ เราจะกล่าวอะไรแก่ภิกษุหนุ่มทั้งหลายเล่า” และตรัสด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูกรมาลุกยบุตร เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุเหล่านั้น ที่เธอยังไม่เห็น ไม่เคยเห็น และเธอไม่เห็น และเธอไม่มีความปรารถนาจะเห็น มีฉันทะหรือราคะในรูปเหล่านั้นบ้างหรือ” ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.97] จ โข ปนาวุโส ภควตา โอวาเท สํขิตฺเตน ภาสิเต โส อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร ภควนฺตํ กึ อโวจ กถญฺจสฺส ภควา อนุญฺญาสิ. กีทิโส จสฺสายสฺมโต มาลุกฺยปุตฺตตฺเถรสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสโอวาทโดยย่อนี้แล้ว พระเถระมาลุกยบุตรนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่าอย่างไร และพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแก่ท่านอย่างไร การบรรลุธรรมของพระเถระมาลุกยบุตรนั้นเป็นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ โข ภนฺเต โอวาเท ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิเต อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิมสฺส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสโอวาทโดยย่อนี้แล้ว พระเถระมาลุกยบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อนี้โดยพิสดาร” รูปํ ทิสฺวา มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต; สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ. เห็นรูปแล้วสติหลงลืม กระทำนิมิตอันเป็นที่รักไว้ในใจ มีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมสยบติดอยู่กับรูปนั้น ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รูปสมฺภวา; อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ; เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพาน วุจฺจติ; เวทนาหลายอย่างที่เกิดจากรูปย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและความเบียดเบียน จิตของเขาย่อมถูกกระทบกระเทือน ผู้สั่งสมทุกข์อย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ห่างไกลจากนิพพาน เปยฺยาล เปยยาล น โส รชฺชติ ธมฺเมสุ, ธมฺมํ ญตฺวา ปฏิสฺสโต; วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ. เขาไม่กำหนัดในธรรมทั้งหลาย รู้ธรรมแล้วมีสติ มีจิตคลายกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมไม่สยบติดอยู่กับธรรมนั้น ยถาสฺส ชานโต ธมฺมํ, เสวโต จาปิ เวทนํ; ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต; เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพาน วุจฺจตีติ. ธรรมที่เขารู้ และเวทนาที่เขาเสพ ย่อมสิ้นไป ไม่เพิ่มพูน เขาย่อมประพฤติอย่างนี้ด้วยสติ ผู้ไม่สั่งสมทุกข์อย่างนี้ ชื่อว่าอยู่ใกล้นิพพาน อิมสฺส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามีติ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘สาธุ สาธุ มาลุกฺยปุตฺต, สาธุ โข ตฺวํ มาลุกฺยปุตฺต มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสี’’ติ สาธุการํ ทตฺวา– “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประทานสาธุการว่า “ดีละ ดีละ มาลุกยบุตร เธอทราบเนื้อความแห่งพระดำรัสที่เรากล่าวโดยย่อโดยพิสดารได้ดีแล้ว” แล้วตรัสว่า– ‘‘รูปํ ทิสฺวา สติ มุฏฺโฐ, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต; สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐตี’’ติ– “เห็นรูปแล้วสติหลงลืม กระทำนิมิตอันเป็นที่รักไว้ในใจ มีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมสยบติดอยู่กับรูปนั้น” อาทินา มีอาทิ เถรสฺส วจนํ สมนุญฺญาสิ. โส จ ภนฺเต อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺตตฺเถโร เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต [Pg.98] วิหรนฺโต นจิรสฺเสว ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ, ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโรจ ปนายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต อรหตํ อโหสิ. เอวํ โข ภนฺเต ตสฺส อายสฺมโต อภิสมฺปราโย อโหสิ. ทรงอนุโมทนาคำของพระเถระ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระมาลุกยบุตรนั้น เมื่อหลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว ไม่นานนัก ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมนั้น ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ก็เพื่อประโยชน์ใด ได้บรรลุอยู่ในปัจจุบันด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ได้รู้ยิ่งว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และท่านพระมาลุกยบุตรได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สัมปรายภพของพระเถระนั้นเป็นอย่างนี้แล รูปํ [Pg.100] ทิสฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต; สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ. เห็นรูปแล้วสติหลงลืม กระทำนิมิตอันเป็นที่รักไว้ในใจ มีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์ และย่อมสยบติดอยู่กับรูปนั้น ปมาทวิหารีสุตฺต ปมาทวิหารีสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.101] อาวุโส จตุตฺถํ ปมาทวิหารีสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ปมาทวิหารีสูตรที่ ๔ ในวรรคนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปมาทวิหาริญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ อปฺปมาทวิหาริญฺจ, ตํ สุณาถ. กถญฺจ ภิกฺขเว ปมาทวิหารี โหติ. จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตสฺส ภิกฺขเว วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ, ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ น โหติ, ปาโมชฺเช อสติ ปีติ น โหติ, ปีติยา ปสฺสทฺธิ น โหติ, ปสฺสทฺธิยา อสติ ทุกฺขํ โหติ, ทุกฺขิโน จิตฺตํ น สมาธิยติ, อสมาหิ เต จิตฺเต ธมฺมา น ปาตุภวนฺติ, ธมฺมานํ อปาตุภาวา ปมาทวิหารีตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมากด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเป็นเครื่องอยู่ด้วยความประมาท และธรรมเป็นเครื่องอยู่ด้วยความไม่ประมาทแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้นเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าอยู่ด้วยความประมาทอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ จิตย่อมซ่านไปในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เมื่อจิตซ่านไปแล้ว ปราโมทย์ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติย่อมไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิย่อมไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี ความทุกข์ย่อมมี เมื่อมีความทุกข์ จิตย่อมไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่น ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ ภิกษุนั้นย่อมถึงการนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท” โลกกามคุณวคฺค โลกกามคุณวรรค ราหุโลวาทสุตฺต ราหุโลวาทสูตร ปุจฺฉา – โลกกามคุณวคฺเค [Pg.104] อาวุโส อฏฺฐมํ ราหุโลวาทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ในโลกกามคุณวรรค ราหุโลวาทสูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํเยว ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ราหุล, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ. อนิจฺจํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํวาติ. ทุกฺขํ ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ. โน เหตํ ภนฺเต’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถีนั่นแล ปรารภท่านพระราหุล ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า “ราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว ยํนูนาหํ [Pg.105] ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺยํ. ไฉนหนอ เราพึงแนะนำราหุลให้ยิ่งขึ้นไปในความสิ้นอาสวะทั้งหลาย คณฺหาหิ ราหุล นิสีทนํ. ราหุล เธอจงถือผ้าปูนั่งไป คหปติวคฺค คหปติวรรค ภารทฺวาชสุตฺต ภารทวาชสูตร ปุจฺฉา – คหปติวคฺเค [Pg.107] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ จตุตฺถํ สํคีตํ ภารทฺวาชสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ภารทวาชสูตรที่ ๔ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในคหปติวรรค ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต ราชานํ อุเทนํ อารพฺภ อายสฺมตา ปิณฺโฑลภารทฺวาชตฺเถเรน ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต อุเทโน อายสฺมนฺตํ ปิณฺโฑลภารทฺวาชํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข โภ ภารทฺวาช เหตุ โก ปจฺจโย, เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘วุตฺตํ โข คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระกล่าวที่กรุงโกสัมพี ปรารภพระเจ้าอุเทน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าอุเทนได้ตรัสกับท่านพระปิณโฑลภารทวาชะว่า “ท่านภารทวาชะ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มเหล่านี้ ซึ่งยังเยาว์ มีผมดำสนิท ประกอบด้วยวัยอันเจริญในปฐมวัย ยังไม่เคยเล่นกามทั้งหลาย ย่อมประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์สิ้นเชิงตลอดชีวิต และย่อมยังกาลให้ล่วงไป” ในเรื่องนั้น (ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระกล่าวว่า) “ข้าแต่มหาราช เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว” เอตํ [Pg.108] มหาราช เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอถ ตุมฺเห ภิกฺขเว มาตุมตฺตีสุ มาตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ. ภคนิมตฺตีสุ ภคินิจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ, ธีตุมตฺตีสุ ธีตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา ปิณฺโฑล ภารทฺวาชตฺเถเรน ภาสิตํ. “ข้าแต่มหาราช พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ทรงเห็น ได้ตรัสไว้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงตั้งจิตเหมือนมารดาในหญิงทั้งหลายที่มีวัยเท่ามารดา จงตั้งจิตเหมือนพี่สาวน้องสาวในหญิงทั้งหลายที่มีวัยเท่าพี่สาวน้องสาว จงตั้งจิตเหมือนธิดาในหญิงทั้งหลายที่มีวัยเท่าธิดา’” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระปิณโฑลภารทวาชเถระได้กล่าวไว้แล้ว เวรหจฺจานิสุตฺต เวรหัจจานีสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.112] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ เวรหจฺจานิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เวรหัจจานีสูตรที่ ๑๐ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในวรรคนั้นแล ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – กามณฺฑายํ ภนฺเต เวรหจฺจานิโคตฺตํ พฺราหฺมณึ อารพฺภ อายสฺมตา อุทายิตฺเถเรน ภาสิตํ. เวรหจฺจานีโคตฺตา ภนฺเต พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายิตฺเถรํ เอตทโวจ ‘‘กิสฺมึ นุ โข ภนฺเต สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, กิสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘จกฺขุสฺมึ โข ภคินิ สติ [Pg.113] อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, จกฺขุสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา อุทายิตฺเถเรน ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอุทายีเถระกล่าวที่กามัณฑานคร ปรารภพราหมณีโคตรเวรหัจจานี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณีโคตรเวรหัจจานีได้กล่าวกับท่านพระอุทายีเถระว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่ออะไรมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขและทุกข์ เมื่ออะไรไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขและทุกข์” ในเรื่องนั้น (ท่านพระอุทายีเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนน้องหญิง เมื่อจักษุมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขและทุกข์ เมื่อจักษุไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขและทุกข์” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระอุทายีเถระได้กล่าวไว้แล้ว เทวทหวคฺค เทวทหวรรค ขณสุตฺต ขณะสูตร ปุจฺฉา – เทวทหวคฺเค [Pg.115] อาวุโส ขณสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ขณะสูตรในเทวทหวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต เทวทเห นาม สกฺยานํ นิคเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ลาภา โว ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของพวกเธอแล้ว พวกเธอได้ดีแล้ว ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์พวกเธอได้แล้ว” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว สมุทฺทวคฺค สมุททวรรค พาฬิสิโกปมสุตฺต พาลสิกูปมสูตร ปุจฺฉา – สมุทฺทวคฺเค [Pg.117] ปนาวุโส ตติยํ พาฬิสิโกปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พาลสิกูปมสูตรที่ ๓ ในสมุททวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.118] ภนฺเต ชีวกมฺพวเน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว พาฬิสิโก อามิสคตพฬิสํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ชีวกัมพวัน ในกรุงราชคฤห์ ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพรานเบ็ดหย่อนเบ็ดที่มีเหยื่อล่อลงในห้วงน้ำลึก” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว อาทิตฺตปริยายสุตฺต อาทิตตปริยายสูตร ปุจฺฉา – สฬายตนวคฺคสํยุตฺเต [Pg.120] สมุทฺทวคฺเค ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สํคีตํ อฏฺฐมํ อาทิตฺตปริยายสุตฺตํ ภควตา กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อาทิตตปริยายสูตรที่ ๘ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในสมุททวรรค สฬายตนวรรคสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สมฺพหุเล ภนฺเต ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อาทิตฺตปริยายํ โว ภิกฺขเว ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ. กตโม จ ภิกฺขเว อาทิตฺตปริยาโย ธมฺมปริยาโย. วรํ ภิกฺขเว ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, นตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห’’ติอาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายชื่ออาทิตตปริยายแก่พวกเธอ พวกเธอจงฟังธรรมปริยายนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อาทิตตปริยายธรรมปริยายเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย การที่จักขุนทรีย์ถูกแท่งเหล็กที่ร้อนแดงลุกโพลงโชติช่วงเสียบแทงเสียยังดีกว่า การถือเอาโดยนิมิต การถือเอาโดยอนุพยัญชนะในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุนั้นไม่ดีเลย” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว อาสีวิสวคฺค อาสีวิสวรรค ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺต ปฐมทารุขันธูปมสูตร ปุจฺฉา – อาสีวิสวคฺเค [Pg.126] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ จตุตฺถํ สํคีตํ ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ปฐมทารุขันธูปมสูตรที่ ๔ ที่พระมหาเถระผู้รวบรวมธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในอาสีวิสวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต คงฺคาย นทิยา ตีเร สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห ภิกฺขเว อมฺหํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตา. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ใกล้กรุงโกสัมพี ปรารภภิกษุจำนวนมากว่า “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นท่อนไม้ใหญ่นั้นที่ลอยไปตามกระแสน้ำคงคาหรือไม่” ดังนี้เป็นต้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้แล้ว อุปจารวจนํ อุปจารวจนะ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.129] ตตฺถ ภควตา โอริมตีราทีนํ อุปจารวจนานํ อตฺโถ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกประกาศอรรถแห่งอุปจารวจนะมีฝั่งข้างนี้เป็นต้นไว้อย่างไรโดยพิสดาร วิสฺสชฺชนา – โอริมํ ตีรนฺติ โข ภิกฺขุ ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ปาริมํ ตีรนฺติ โข ภิกฺขุ ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. มชฺเฌ สํสีโทติ โข ภิกฺขุ นนฺทิราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ถเล อุสฺสาโทติ โข ภิกฺขุ อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ โอริมตีราทีนํ อุปจารวจนานํ อตฺโถ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิโต. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศอรรถแห่งอุปจารวจนะมีฝั่งข้างนี้เป็นต้นไว้โดยพิสดารในที่นั้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุ คำว่า ฝั่งข้างนี้แล เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖. ดูก่อนภิกษุ คำว่า ฝั่งข้างโน้นแล เป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖. ดูก่อนภิกษุ คำว่า การจมลงในท่ามกลางแล เป็นชื่อของนันทิราคะ. ดูก่อนภิกษุ คำว่า การเกยตื้นบนบกแล เป็นชื่อของอัสมิมานะ’ ดังนี้เป็นต้น ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.131] โข ปน อาวุโส สุตฺเต ภควตา ภาสิเต วิเสสโต กสฺส กีทิโส อตฺโถ กถญฺจ ปฏิลทฺโธ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ในสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นี้ โดยเฉพาะแล้ว ใครได้อรรถเช่นไร และได้มาอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ ภนฺเต สุตฺเต ภควตา ภาสิเต วิเสสโต นนฺทสฺส โคปาลกสฺส ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ ยาว อรหตฺตาจ วิเสสโต อตฺโถ อธิคโต. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสูตรที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้นี้ โดยเฉพาะแล้ว นายโคบาลชื่อนันทะได้บรรลุอรรถคือการบวช การอุปสมบท จนถึงความเป็นพระอรหันต์ ลเภยฺยาหํ [Pg.132] ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาในสำนักของพระผู้มีพระภาค ขอข้าพระองค์พึงได้อุปสมบท เตน หิ ตฺวํ นนฺท สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตหิ. ถ้าอย่างนั้น นันทะ เธอจงส่งมอบโคคืนแก่เจ้าของทั้งหลาย คมิสฺสนฺติ [Pg.133] ภนฺเต คาโว วจฺฉคิทฺธินิโย. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โคทั้งหลายจะไปเอง เพราะมันติดลูกโค กึสุโกปมสุตฺต กิงสุกูปมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.134] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ อฏฺฐมํ สํคีตํ กึสุโกปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กิงสุกูปมสูตรที่ ๘ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสไว้อย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม อญฺญตรํ การกํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ. อญฺญตโร ภนฺเต การโก ภิกฺขุ จตฺตาโร ขาณาสเว ภิกฺขู ญาณทสฺสนวิสุทฺธํ ปุจฺฉิตฺวา อสนฺตุฏฺโฐ เตสํ ภิกฺขูนํ ปญฺหาเวยฺยากรเณน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ. ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ‘‘เสยฺยถาปิ ภิกฺขุ ปุริสสฺส กึสุโก อทิฏฺฐปุพฺโพ อสฺส, โส เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ปรารภภิกษุผู้กระทำรูปหนึ่ง. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุผู้กระทำรูปหนึ่งนั้นได้สอบถามภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ๔ รูปถึงความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะแล้วไม่พอใจด้วยการพยากรณ์ปัญหาของภิกษุเหล่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค. ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุมีการเห็นบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’ ดังนี้. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ไม่เคยเห็นต้นกิงสุกมาก่อน เขาพึงเข้าไปหาบุรุษอีกคนหนึ่งผู้เคยเห็นต้นกิงสุก’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ ฉปฺปาณโกปมสุตฺต ฉัปปาณโกปมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.140] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ ฉปฺปาณโกปมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ฉัปปาณโกปมสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุเยว ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว ปุริโส อรุคตฺโต ปกฺกคตฺโต สรวนํ ปวิเสยฺยา’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมากในสักกะทั้งหลายนั่นแล ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษมีกายเป็นแผล มีกายเป็นฝี เข้าไปสู่ป่าไม้อ้อ’ ดังนี้ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.141] ตตฺถ ภควตา อสํวโร วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่สำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ ภิกฺขเว อสํวโร โหติ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ อสํวโร วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิโต. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความไม่สำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้น ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมเป็นอย่างไร ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมกำหนัดในรูปที่น่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปที่ไม่น่ารัก และย่อมอยู่ด้วยกายสติที่ไม่ได้ตั้งมั่น มีใจเล็กน้อย ภิกษุนั้นย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ที่อกุศลธรรมอันลามกเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแก่เธอ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือ’ ดังนี้ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.143] ตตฺถ ภควตา สํวโร วิภชิตฺวา วิตฺถาเรน เทสิโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – กถญฺจ ภิกฺขเว สํวโร โหติ, อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชตีติ, เอวมาทินา [Pg.144] ภนฺเต ภควตา ตตฺถ สํวโร วิภชิตฺวา วิตฺถาเรน เทสิโต. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความสำรวมโดยจำแนกอย่างพิสดารในที่นั้น ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความสำรวมเป็นอย่างไร ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมไม่กำหนัดในรูปที่น่ารัก ย่อมไม่ขัดเคืองในรูปที่ไม่น่ารัก’ ดังนี้ เวทนาสํยุตฺต เวทนาสังยุต ทฏฺฐพฺพสุตฺต ทัฏฐัพพสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.147] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน เวทนาสํยุตฺเต ปญฺจมํ ทฏฺฐพฺพสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทัฏฐัพพสูตรที่ ๕ ในเวทนาสังยุต พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…เป… ตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว เวทนา. กตมา ติสฺโส, สุขา เวทนา ทุกฺขาเวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขา ภิกฺขเว เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้แล เวทนา ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ดูกรภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นทุกข์ ทุกขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นลูกศร อทุกขมสุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง’ ดังนี้ สุขา [Pg.148] ภิกฺขเว เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา. ดูกรภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาพึงเห็นโดยความเป็นทุกข์ โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺทส, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต; อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขินํ อนิจฺจโต. ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ เห็นทุกข์โดยความเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขอันสงบโดยความเป็นของไม่เที่ยง ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ปริชานาติ เวทนา; โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว; กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู. ภิกษุผู้เห็นชอบนั้นแล ย่อมกำหนดรู้เวทนาทั้งหลาย ภิกษุนั้นกำหนดรู้เวทนาทั้งหลายแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะในปัจจุบัน เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่เข้าถึงการนับ เมื่อกายแตกทำลายไป เป็นผู้รู้แจ้งเวทนา สลฺลสุตฺต สัลลสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.149] อาวุโส ฉฏฺฐํ สลฺลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สัลลสูตรที่ ๖ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘อสฺสุตวา ภิกฺขเว ปุถุชฺชโน สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. สุตวา ภิกฺขเว อริยสาวโก สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. ตตฺร ภิกฺขเว โก วิเสโส, โก อธิปฺปยาโส, กึ นานากรณํ สุตวโต อริยภาวกสฺส อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น อะไรเป็นความพิเศษ อะไรเป็นความมุ่งหมาย อะไรเป็นความแตกต่างกันระหว่างอริยสาวกผู้ได้สดับกับปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ’ ดังนี้ ชมฺพุขาทกสํยุตฺต ชมพูขาทกสังยุต นิพฺพานปญฺหาสุตฺต นิพพานปัญหาสูตร ปุจฺฉา – ชมฺพุขาทกสํยุตฺเต [Pg.154] อาวุโส ปฐมํ นิพฺพานปญฺหาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ นิพพานปัญหาสูตรที่ ๑ ในชมพูขาทกสังยุต กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – มคเธสุ ภนฺเต นาลกคามเก ชมฺพุขาทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ชมฺพุขาทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ อาวุโส สาริปุตฺต วุจฺจติ, กตมํ นุโข อาวุโส นิพฺพาน’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘โย [Pg.155] โข อาวุโส ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย, อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวปรารภชมพูขาทกปริพาชก ณ บ้านนาลกะ ในแคว้นมคธ ท่านผู้เจริญ ชมพูขาทกปริพาชกได้กล่าวกับพระสารีบุตรผู้มีอายุว่า ‘ท่านผู้มีอายุสารีบุตร ที่เรียกว่า นิพพาน นิพพาน ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ นิพพานคืออะไร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้เรียกว่านิพพาน’ ดังนี้ ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺต ธัมมวาทีปัญหาสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.157] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ตติยํ สํคีตํ ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ธัมมวาทีปัญหาสูตรที่ ๓ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้นแล กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – มคเธสุเยว ภนฺเต นาลกคาเม ชมฺพุขาทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ชมฺพุขาทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘เก นุ โข อาวุโส สาริปุตฺต โลเก ธมฺมวาทิโน, เก โลเก สุปฺปฏิปนฺนา, เก โลเก สุคตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เย โข อาวุโส ราคปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โทสปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โมหปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ. เต โลเก ธมฺมวาทิโน’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวปรารภชมพูขาทกปริพาชก ณ บ้านนาลกะ ในแคว้นมคธนั่นแล ท่านผู้เจริญ ชมพูขาทกปริพาชกได้กล่าวกับพระสารีบุตรผู้มีอายุว่า ‘ท่านผู้มีอายุสารีบุตร ใครหนอแลเป็นผู้กล่าวธรรมในโลก ใครเป็นผู้ปฏิบัติชอบในโลก ใครเป็นผู้ไปดีแล้วในโลก’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ชนเหล่าใดแสดงธรรมเพื่อละราคะ แสดงธรรมเพื่อละโทสะ แสดงธรรมเพื่อละโมหะ ชนเหล่านั้นเป็นผู้กล่าวธรรมในโลก’ ดังนี้ เก [Pg.158] โลเก สุปฺปฏิปนฺนา. ใครเป็นผู้ปฏิบัติชอบในโลก เก โลเก สุคตา. ใครเป็นผู้ไปดีแล้วในโลก ทุกฺกรปญฺหาสุตฺต ทุกกรปัญหาสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.161] โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปริโยสานสุตฺตภาเวน สํคีตํ ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทุกกรปัญหาสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้นแล โดยเป็นสูตรสุดท้าย กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – มคเธสุเยว นาลกคาเม ชมฺพุขาทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ชมฺพุขาทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข อาวุโส สาริปุตฺต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกร’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ปพฺพชฺชา โข อาวุโส อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวปรารภชมพูขาทกปริพาชก ณ บ้านนาลกะ ในแคว้นมคธนั่นแล ท่านผู้เจริญ ชมพูขาทกปริพาชกได้กล่าวกับพระสารีบุตรผู้มีอายุว่า ‘ท่านผู้มีอายุสารีบุตร อะไรหนอแลเป็นสิ่งที่ทำได้ยากในธรรมวินัยนี้’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระธรรมเสนาบดีพระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ กล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุ การบรรพชาในธรรมวินัยนี้เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก’ ดังนี้ โมคฺคลฺลานสํยุตฺต โมคคัลลานสังยุต สกฺกสุตฺต สักกสูตร ปุจฺฉา – โมคฺคลฺลานสํยุตฺเต [Pg.163] อาวุโส ทสมํ สํคีตํ สกฺกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สักกสูตรที่ ๑๐ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายได้สังคายนาไว้ในมหาโมคคัลลานสังยุตนั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – เทเวสุ ภนฺเต ตาวตึเสสุ สกฺกํ เทวานมินฺทํ อารพฺภ ‘‘สาธุ โข เทวานมินฺท พุทฺธสรณคมนํ โหติ, พุทฺธสรณคมนเหตุ โข เทวานมินฺท [Pg.164] เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ณ เทวโลกชั้นดาวดึงส์ ปรารภท้าวสักกะจอมเทพ โดยพระมหาโมคคัลลานเถระผู้มีอายุกล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ดูก่อนจอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดี เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ จิตฺตสํยุตฺต จิตตสังยุต นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺต นิครนถนาฏบุตรสูตร ปุจฺฉา – จิตฺตสํยุตฺเต [Pg.168] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ อฏฺฐมํ สํคีตํ นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ นิครนถนาฏบุตรสูตรที่ ๘ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในจิตตสังยุตนั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้กล่าว และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – มจฺฉิกาสณฺเฑ ภนฺเต นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อารพฺภ จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ. นิคณฺโฐ ภนฺเต นาฏปุตฺโต จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ ‘‘สทฺทหสิ ตฺวํ คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘น ขฺวาหํ เอตฺถ ภนฺเต ภควโต สทฺธาย คจฺฉามิ, อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ เอวมาทินา จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ณ มัจฉิกาสัณฑะ ปรารภนิครนถนาฏบุตร โดยจิตตคฤหบดีกล่าวไว้ ท่านผู้เจริญ นิครนถนาฏบุตรได้กล่าวกับจิตตคฤหบดีว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ท่านเชื่อหรือว่า สมณโคดมมีสมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีความดับวิตกวิจาร’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น จิตตคฤหบดีกล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าไม่ได้ไปด้วยความเชื่อต่อพระผู้มีพระภาคว่า มีสมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีความดับวิตกวิจาร’ ดังนี้ อิทํ [Pg.169] ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ. ขอท่านทั้งหลายจงดูข้อนี้เถิด ยาว อุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ. จิตตคฤหบดีนี้เป็นผู้ซื่อตรงเพียงใด ‘‘อหํ [Pg.170] โข ภนฺเต ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ’’ – “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อใดปรารถนา ย่อมสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่” – อิทํ [Pg.171] ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ. ขอท่านทั้งหลายจงดูข้อนี้เถิด อเจลกสฺสปสุตฺต อเจลกัสสปสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.172] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ นวมํ สํคีตํ อเจลกสฺสปสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อเจลกัสสปสูตรที่ ๙ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น กล่าวที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร โดยใคร และกล่าวอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ตตฺเถว ภนฺเต มจฺฉิกาสณฺเฑ อเจลํ กสฺสปํ อารพฺภ จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ. อเจโล ภนฺเต กสฺสโป จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ ‘‘อิเมหิ ปน เต คหปติ ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ อตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘คิหิโนปิ สิยา ภนฺเต อหญฺหิ ภนฺเต ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามี’’ติ เอวมาทินา จิตฺเตน คหปตินา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ณ มัจฉิกาสัณฑะในที่นั้นแล ปรารภอเจลกัสสปะ โดยจิตตคฤหบดีกล่าวไว้ ท่านผู้เจริญ อเจลกัสสปะได้กล่าวกับจิตตคฤหบดีว่า ‘ดูก่อนคฤหบดี ตลอดเวลาประมาณ ๓๐ ปีนี้ ท่านได้บรรลุธรรมอันยิ่งของมนุษย์ อันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอันประเสริฐที่เป็นเครื่องอยู่เป็นสุขบ้างหรือไม่’ ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น จิตตคฤหบดีกล่าวด้วยบทเริ่มต้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ แม้คฤหัสถ์ก็พึงมีได้ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อใดปรารถนา ย่อมสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่’ ดังนี้ คามณิสํยุตฺต คามณิสังยุต จณฺฑสุตฺต จัณฑสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.175] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน คามณิสํยุตฺเต ปฐมํ จณฺฑสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ จัณฑสูตรที่ ๑ ที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…(ฯลฯ)…ตรัสไว้ในคามณิสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ [Pg.176] ภนฺเต จณฺฑํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. จณฺโฑ ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โก ปน ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺโจ โสรโต โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อิธ คามณิ เอกจฺจสฺส ราโค อปฺปหีโน โหติ, ราคสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ, โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภจัณฑคามณี จัณฑคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้คนบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘จัณฑะ’ อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้คนบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘โสรตะ’” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ในโลกนี้ ราคะของคนบางคนยังละไม่ได้ เพราะราคะยังละไม่ได้ ผู้อื่นย่อมทำให้โกรธ เมื่อผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมแสดงความโกรธออกมา เขาจึงถูกเรียกว่า ‘จัณฑะ’” เป็นต้น เขตฺตูปมสุตฺต เขตตูปมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.178] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สตฺตมํ สํคีตํ เขตฺตูปมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ เขตตูปมสูตรที่ ๗ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – นาฬนฺทายํ ภนฺเต ปาวาริกมฺพวเน อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. อสิพนฺธกปุตฺโต ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘นนุ ภนฺเต ภควา สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตีติ. เอวํ คามณิ ตถาคโต สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตีติ. อถ กิญฺจรหิ ภนฺเต ภควา เอกจฺจานํ สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสติ, เอกจฺจานํ โน ตถา [Pg.179] สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เตน หิ คามณิ ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาลันทา ปรารภอสีพันธกบุตรคามณี อสีพันธกบุตรคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ด้วยความอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวงมิใช่หรือ” “ดูก่อนคามณี ตถาคตย่อมอยู่ด้วยความอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งปวง” “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่คนบางพวกโดยเคารพ แต่ไม่ทรงแสดงธรรมแก่คนบางพวกโดยเคารพเช่นนั้นเล่า” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า “ถ้าอย่างนั้น ดูก่อนคามณี เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงพยากรณ์ตามที่ท่านเห็นสมควรเถิด” เป็นต้น สงฺขธมสุตฺต สังขธัมมสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.183] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ อฏฺฐมํ สํคีตํ สงฺขธมสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สังขธัมมสูตรที่ ๘ ที่พระธรรมสังคาหกเถระทั้งหลายในครั้งโบราณได้สังคายนาไว้ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – นาฬนฺทายํเยว ภนฺเต ปาวาริกมฺพวเน อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ นิคณฺฐสาวกํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ นิคณฺฐสาวกํ เอตทโวจ ‘‘กถํ นุ โข คามณิ นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ ‘‘โย โกจิ ปาณํ อติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก. (เปยฺยาล) ยํพหุลํ ยํพหุลํ วิหรติ, เตน เตน นียตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ คามณิ วิหรติ, เตน เตน นียติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจน’’นฺติ เอวํ โข ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ปาวาริกัมพวัน ใกล้เมืองนาลันทา ปรารภอสีพันธกบุตรคามณีผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับอสีพันธกบุตรคามณีผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ว่า “ดูก่อนคามณี นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกอย่างไร” “ท่านผู้เจริญ นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปอบาย ไปนรก (ฯลฯ) ผู้ใดอยู่ด้วยกรรมใดมาก ผู้นั้นย่อมถูกนำไปตามกรรมนั้น’” ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ถ้าผู้ใดอยู่ด้วยกรรมใดมาก ผู้นั้นย่อมถูกนำไปตามกรรมนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่มีใครเป็นผู้ไปอบาย ไปนรกเลย ตามคำของนิครนถนาฏบุตร” ยํ พหุลวาท วาทะว่า ‘กรรมใดมาก’ ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.185] ตตฺถ ภควตา ยํพหุลวาเท โทโส ปกาสิโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมใดมาก’ ในที่นั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ตํ กึ มญฺญสิ คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย กตโม พหุตโร สมโย ยํ วาโส ปาณมติปาเตติ. ยํ วา โส ปาณํ นาติปาเตตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อสิพนฺธกํ นิคณฺฐนาฏปุตฺตสฺส สาวกํ คามณึ ปุจฺฉิตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ยํพหุลวาเท โทโส ปกาสิโต. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมใดมาก’ ในที่นั้น โดยทรงสอบถามอสีพันธกคามณีผู้เป็นสาวกของนิครนถนาฏบุตรซ้ำๆ ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นอย่างไร บุรุษผู้ฆ่าสัตว์นั้น เมื่อเทียบเวลาในกลางคืนหรือกลางวัน เวลาไหนมากกว่ากัน คือเวลาที่เขาฆ่าสัตว์ หรือเวลาที่เขาไม่ฆ่าสัตว์” เป็นต้น ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.188] ตตฺถ ภควตา อเนกํส วิปากกมฺมสฺส เอกํ สวิปากวาเท โทโส ปกาสิโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมมีวิบากแน่นอน’ ของกรรมที่มีวิบากไม่แน่นอน ในที่นั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อิธ คามณิ เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อเนกํส กมฺมวิปากสฺส เอกํสวิปากวาเท โทโส วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงประกาศโทษในวาทะว่า ‘กรรมมีวิบากแน่นอน’ ของกรรมที่มีวิบากไม่แน่นอน ในที่นั้นโดยพิสดาร ด้วยประการฉะนี้ว่า “ดูก่อนคามณี ในโลกนี้ อาจารย์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปอบาย ไปนรก’” เป็นต้น ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.189] ตตฺถ ภควตา ยถาธมฺมสาสเน คุโณวิภชิตฺวา ปกาสิโต. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกประกาศคุณในพระธรรมวินัยในที่นั้นอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อิธ [Pg.190] ปน คามณิ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโรปุริส ทมฺมสารถิ สตฺถาเทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา, โส อเนกปริยาเยน ปาณาติปาตํ ครหติ วิครหติ. ‘‘ปาณาติปาตา วิรมถา’’ติ จาหาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ ยถาธมฺมสาสเน คุโณ วิตฺถาเรตฺวา ปกาสิโต. คำตอบ – ดูก่อนคามณี ในโลกนี้ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค อุบัติขึ้นในโลก พระองค์นั้นทรงติเตียน ทรงตำหนิการฆ่าสัตว์ด้วยอเนกปริยาย และตรัสว่า “พวกเธอจงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ทรงประกาศคุณในธรรมวินัยนั้นโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้ ภทฺรกสุตฺต ภัททกสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.193] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ เอกาทสมํ สํคีตํ ภทฺรกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ในสังยุตนั้นแล พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาภัททกสูตรที่ ๑๑ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – มลฺเลสุ ภนฺเต อุรุเวลกปฺเปนาม มลฺลานํ นิคเม ภทฺรกํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. ภทฺรโก ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสตู’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อหญฺเจ เต คามณิ อตีตมทฺธานํ อารพฺภ ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสยฺยํ ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ. ตตฺร เต สิยา กงฺขา สิยา วิมตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกมัลละชื่ออุรุเวลกัปปะ ในมัลลชนบท ปรารภภัททกคามณี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภัททกคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์เถิด” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนคามณี ถ้าเราจะพึงแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์ปรารภอดีตกาลว่า ‘อดีตกาลได้เป็นอย่างนี้’ เธอพึงมีความสงสัย พึงมีความลังเลในเรื่องนั้น” ดังนี้เป็นต้น สาธุ [Pg.194] เม ภนฺเต ภควา ทุกฺขสฺสสมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสตุ– ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์เถิด– ‘‘ตํ [Pg.195] กึ มญฺญสิ คามณิ, อตฺถิ อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา’’ – “ดูก่อนคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีมนุษย์อยู่ในอุรุเวลกัปปะหรือ” – ราสิยสุตฺต ราสิยสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.199] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน คามณิสํยุตฺเต ทฺวาทสมํ สํคีตํ ราสิยสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ได้ทรงสังคายนา ราสิยสูตรที่ ๑๒ ในคามณิสังยุต ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – มลฺเลสุ ภนฺเต อุรุเวลกปฺเปนาม มลฺลานํ นิคเม ราสิยํ คามณึ อารพฺภ ภาสิตํ. ราสิโย ภนฺเต คามณิ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโทจ [Pg.200] ‘‘สุตํ เม ภนฺเต ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตมสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’’ติ. เย เต ภนฺเต เอวมาหํสุ ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’’ติ. กจฺจิ เต ภนฺเต ภควโต วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ เย เต คามณิ เอวมาหํสุ ‘‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกมัลละชื่ออุรุเวลกัปปะ ในมัลลชนบท ปรารภราสิยคามณี ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราสิยคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า ‘พระสมณโคดมทรงติเตียนตบะทุกอย่าง ทรงตำหนิ ทรงด่าว่านักบวชผู้มีชีวิตหยาบช้าทุกรูปโดยส่วนเดียว’” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงติเตียนตบะทุกอย่าง ทรงตำหนิ ทรงด่าว่านักบวชผู้มีชีวิตหยาบช้าทุกรูปโดยส่วนเดียว’ ชนเหล่านั้นกล่าวตรงตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง และกล่าวธรรมสมควรแก่ธรรมหรือ” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรคามณี ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงติเตียนตบะทุกอย่าง ทรงตำหนิ ทรงด่าว่านักบวชผู้มีชีวิตหยาบช้าทุกรูปโดยส่วนเดียว’” ดังนี้เป็นต้น. ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.202] ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา กามโภคิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – ตโย โข เม คามณิ กามโภคิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย. อิธ คามณิ เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน [Pg.203] โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ น ปีเณติ, น สํวิภชติ น ปุญฺญานิ กโรตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา กามโภคิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา. คำตอบ – ดูกรคามณี คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม ๓ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกอะไรบ้าง ดูกรคามณี คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคะโดยไม่ชอบธรรม โดยการข่มเหง เมื่อแสวงหาโภคะโดยไม่ชอบธรรม โดยการข่มเหงแล้ว ย่อมไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่บำรุงตนให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศคฤหัสถ์ผู้บริโภคกามที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้. ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.207] ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศนักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้า ที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – ตโย เม คามณิ ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย. อิธ คามณี เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ ‘‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’’นฺติ, โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ครหิตพฺพาครหิตพฺพา ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา. คำตอบ – ดูกรคามณี นักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้า ๓ จำพวกนี้ มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกอะไรบ้าง ดูกรคามณี นักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้าบางคนในโลกนี้ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยศรัทธา (คิดว่า) “ไฉนหนอ เราพึงบรรลุธรรมที่เป็นกุศล ไฉนหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันเป็นธรรมอันยิ่งของมนุษย์ อันเป็นอริยญาณทัสสนะ” เขาบำเพ็ญตนให้ลำบาก ให้เดือดร้อน แต่ไม่บรรลุธรรมที่เป็นกุศล และไม่ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันเป็นธรรมอันยิ่งของมนุษย์ อันเป็นอริยญาณทัสสนะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในสังยุตนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำแนกและประกาศนักบวชผู้มีตบะ มีชีวิตหยาบช้า ที่ควรติเตียนและไม่ควรติเตียนโดยพิสดารด้วยประการฉะนี้. อพฺยากตสํยุตฺต อัพยากตสังยุต เขมาสุตฺต เขมาสูตร ปุจฺฉา – อพฺยากตสํยุตฺเต [Pg.209] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ เขมาสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. กถญฺจ ตํ ภควตาปิ ปุน ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในอัพยากตสังยุต พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาเขมาสูตรที่ ๑ ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร ใครเป็นผู้ตรัส และตรัสอย่างไร และพระผู้มีพระภาคตรัสซ้ำอีกอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – อนฺตรา จ ภนฺเต สาวตฺถึ อนฺตรา จ สาเกตํ โตรณวตฺถุสฺมึ ปเทเส ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ เขมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล เยน เขมา ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต ราชา ปเสนทิโกสโล เขมํ ภิกฺขุนึ เอตทโวจ ‘‘กึ นุโข อยฺเย โหติ ตถาคโต ปรํมรณา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ มหาราช ภควตา โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ เอวมาทินา เขมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ. ภควตา จ ภนฺเต อปเรน สมเยน รญฺญา ปเสนทิโกสเลน ปุฏฺเฐน เอวเมว ปุน ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เขมาภิกษุณีแสดงในที่ชื่อว่าโตรณวัตถุ ระหว่างเมืองสาวัตถีกับเมืองสาเกต ปรารภพระเจ้าปเสนทิโกศล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปหาเขมาภิกษุณี ครั้นเข้าไปหาแล้ว ทรงอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ตรัสถามเขมาภิกษุณีว่า “ข้าแต่แม่เจ้า พระตถาคตย่อมมีอยู่ภายหลังแต่ความตายหรือ” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น เขมาภิกษุณีกล่าวว่า “มหาบพิตร ข้อที่ว่า ‘พระตถาคตย่อมมีอยู่ภายหลังแต่ความตาย’ นี้ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์” ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ และพระผู้มีพระภาคเมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลทูลถามในเวลาอื่น ก็ตรัสซ้ำอย่างนั้นเหมือนกัน. กึ [Pg.211] ปนยฺเย นโหติ ตถาคโต ปรํ มรณา. ข้าแต่แม่เจ้า ก็พระตถาคตย่อมไม่มีอยู่ภายหลังแต่ความตายหรือ. กุตูหลสาลาสุตฺต กุตูหฬสาลสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.215] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ นวมํ สํคีตํ กุตูหลสาลาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ในสังยุตนั้นแล พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนา กุตูหฬสาลสูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต วจฺฉโคตฺตํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. วจฺฉโคตฺโต ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ปุริมานิ โภ โคตม ทิวสานิ ปุริมตรานิ สมฺพหุลานํ นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ ปริพฺพาชกานํ กุตูหลสาลายํ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรกถา อุทปาที’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อลญฺหิ เต วจฺฉ กงฺขิตุํ, อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ. กงฺขนีเย จ ปน เต ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่เมืองเวสาลี ปรารภวัจฉโคตรปริพาชก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วัจฉโคตรปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลถ้อยคำมีอาทิว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม เมื่อวันก่อนๆ มีสมณพราหมณ์ปริพาชกต่างลัทธิเป็นจำนวนมากประชุมนั่งกันอยู่ในกุตูหฬศาลา ได้เกิดเรื่องสนทนากันขึ้นในระหว่าง” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรวัจฉะ เธอควรสงสัย ควรลังเลใจ เพราะความลังเลใจเกิดขึ้นในฐานะที่ควรสงสัย” ดังนี้เป็นต้น. มหาวคฺคสํยุตฺตปาฬิ มหาวรรคสังยุตต์ปาฬิ อวิชฺชาวคฺค อวิชชาวรรค อุปฑฺฒสุตฺต อุปัฑฒสูตร ปุจฺฉา – มหาวคฺคสํยุตฺเต [Pg.219] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทุติยํ สํคีตํ อุปฑฺฒสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ ก็ในมหาวรรคสังยุต พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณ ได้สังคายนาอุปัฑฒสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต สกฺกเร นาม สกฺยานํ นิคเม อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อุปฑฺฒมิทํ ภนฺเต พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มา เหวํ อานนฺท, มา เหวํ อานนฺท, สกลเมวิทํ อานนฺท พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อสักกระ ในแคว้นสักกะ ปรารภพระเถระชื่ออานนท์. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้มีกัลยาณมิตร กัลยาณสหาย กัลยาณสัมปวังคะ เป็นกึ่งหนึ่ง.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือกัลยาณมิตร กัลยาณสหาย กัลยาณสัมปวังคะ’. มมํ [Pg.220] หิ อานนฺท กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ. อานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติ. โพชฺฌงฺคสํยุตฺต โพชฌังคสังยุต กุณฺฑลิยสุตฺต กุณฑลิยสูตร ปุจฺฉา – โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต [Pg.221] ปนาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ฉฏฺฐํ สํคีตํ กุณฺฑลิยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็กุณฑลิยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๖ ในโพชฌังคสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาเกเต ภนฺเต อญฺชนวเน มิคทาเย กุณฺฑลิยํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. กุณฺฑลิโย ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อหมสฺมิ โภ โคตม อารามนิสฺสยี ปริสาวจโร, ตสฺส มยฺหํ โภ โคตม ปจฺฉาภตฺตํ ภุตฺตปาตราสสฺส อยมาจาโร โหติ อาราเมน อารามํ อุยฺยาเนน อุยฺยานํ อนุจงฺกมามิ อนุวิจรามิ, โส ตตฺถ ปสฺสามิ เอเก สมณพฺราหฺมเณ อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสญฺเจว กถํ กถนฺเต อุปารมฺภานิสํสญฺจ, ภวํ ปน โคตโม กิมานิสํโส วิหรตี’’ติ เอตํ วจนํ อโวจ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘วิชฺชาวิมุตฺติผลานิสํโส [Pg.222] โข กุณฺฑลิย ตถาคโต วิหรตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่อัญชนวัน มิคทายวัน ใกล้เมืองสาเกต ปรารภกุณฑลิยปริพาชก. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กุณฑลิยปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลคำนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นผู้อาศัยอาราม เป็นผู้เที่ยวไปในบริษัท ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ฉันอาหารเช้าแล้วในเวลาหลังอาหารเช้า มีวัตรอย่างนี้ คือเที่ยวไปในอารามจากอาราม ในอุทยานจากอุทยาน ข้าพระองค์เห็นสมณพราหมณ์บางพวกในที่นั้น กล่าวถ้อยคำที่มีประโยชน์คือความหลุดพ้นจากวาทะอย่างนี้บ้าง มีประโยชน์คือการตำหนิบ้าง ส่วนพระโคดมผู้เจริญทรงอยู่ด้วยประโยชน์อะไร.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘กุณฑลิยะ ตถาคตอยู่ด้วยประโยชน์คือผลแห่งวิชชาและวิมุตติ’. ปฐม คิลานสุตฺต ปฐมคิลานสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.224] ภควฺวตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน โพชฺฌงฺคสํยุตฺเต ทุติเย คิลานวคฺเค ปฐมคิลานสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ปฐมคิลานสูตรในคิลานวรรคที่ ๒ ในโพชฌังคสังยุต พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้…ฯลฯ…ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ปิปฺปลิคุหายํ อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มหากสฺสปตฺเถโร ปิปฺปลิคุหายํ วิหรติ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข ภนฺเต ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหากสฺสโป เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ, นิสชฺช โข ภควา อายสฺมนฺตํ มหากสฺสปํ [Pg.225] เอตทโวจ– ‘‘กจฺจิ เต กสฺสป ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโมติ. น เม ภนฺเต ขมนียํ น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สตฺติเม กสฺสป โพชฺฌงฺคา มยา สมฺมทกฺขาตา ภาวิตา พหุลีกตา อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่ถ้ำปิปผลิคูหา ใกล้เมืองราชคฤห์ ปรารภพระเถระชื่อมหากัสสปะ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่อมหากัสสปะอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนัก อยู่ที่ถ้ำปิปผลิคูหา. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่ประทับพักผ่อนในเวลาเย็น เข้าไปหาพระมหากัสสปะ ครั้นเข้าไปแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระมหากัสสปะว่า ‘กัสสปะ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาคลายลงไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ.’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พอทนไม่ได้ พอเป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘กัสสปะ โพชฌงค์ ๗ ประการเหล่านี้ เรากล่าวไว้ดีแล้ว อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน’. อุทายิสุตฺต อุทยีสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.227] อาวุโส ตติเย อุทายิวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ อุทายิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อุทยีสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในอุทยีวรรคที่ ๓ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สุมฺเภสุ ภนฺเต เสตเกนาม สุมฺภานํ นิคเม อายสฺมนฺตํ อุทายิตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อุทายิตฺเถโร ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อจฺฉริยํ ภนฺเต, อพฺภุตํ ภนฺเต, ยาว พหุกตญฺจ เม ภนฺเต ภควติ เปมญฺจ คารโว จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจาติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สาธุ สาธุ อุทายิ เอโส หิ เต อุทายิ มคฺโค ปฏิลทฺโธ. โย เต ภาวิโต พหุลีกโต, ตถา ตถา วิหรนฺตํ ตถตฺตาย อุปเนสฺสติ, ยถา ตฺวํ ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานิสฺสตี’’ติ. เอวํ โข ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่นิคมของพวกสุมภะชื่อเสตกะ ในแคว้นสุมภะ ปรารภพระเถระชื่ออุทยี. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออุทยีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลคำมีประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เคยมีมา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความรัก ความเคารพ ความละอายบาป และความสะดุ้งกลัวบาปในพระผู้มีพระภาคของข้าพระองค์มีมากหนอ.’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ดีละ ดีละ อุทยี ทางนี้แล อุทยี เป็นทางที่เธอได้แล้ว. ทางที่เธอเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมนำเธอไปสู่ความเป็นอย่างนั้น คือเธอจักรู้ว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’.’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอย่างนี้แล. สติปฏฺฐานสํยุตฺต สติปัฏฐานสังยุต สติสุตฺต สติสูตร ปุจฺฉา – สติปฏฺฐานสํยุตฺเต [Pg.230] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหก มหาเถเรหิ ทุติยํ สํคีตํ สติสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ การพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สติสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๒ ในสติปัฏฐานสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต อมฺพปาลิวเน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘สโต ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิหเรยฺย สมฺปชาโน อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่อัมพปาลีวัน ใกล้เมืองเวสาลี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงอยู่ด้วยสติสัมปชัญญะ นี้เป็นคำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย’. สาลสุตฺต สาลสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.232] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ จตุตฺถํ สํคีตํ สาลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สาลสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๔ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต สาลายนาม เกสลานํ พฺราหฺมณคาเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘เย เต ภิกฺขเว ภิกฺขู นวา อจิรปพฺพชิตา อธุนาคตา อิมํ ธมฺมวินยํ, เต โว ภิกฺขเว ภิกฺขู จตุนฺนํ สติปฏฺฐานานํ ภาวนาย สมาทเปตพฺพา นิเวเสตพฺพา ปติฏฺฐาเปตพฺพา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่หมู่บ้านพราหมณ์ของพวกเกสละชื่อสาลา ในแคว้นโกศล ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้ใหม่ บวชไม่นาน เพิ่งมาสู่พระธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงชักชวน ให้น้อมนำ และให้ตั้งมั่นในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ แก่ภิกษุเหล่านั้น’. สกุณคฺฆิสุตฺต สกุณัคฆิสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.234] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ฉฏฺฐํ สํคีตํ สกุณคฺฆิสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็สกุณัคฆิสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๖ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และอย่างไร. วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว สกุณคฺฆิ ลาปํ สกุณํ สหสา อชฺฌปฺปตฺตา อคฺคเหสิ. อถ โข ภิกฺขเว ลาโป สกุโณ สกุณคฺฆิยา หริยมาโน เอวํ ปริเทวสิ มยเมวมฺห อลกฺขิกา, มยํ อปฺปปุญฺญา, เย มยํ อโคจเร จริมฺห ปรวิสเย, สเจชฺช มยํ โคจเร จเรยฺยาม สเก เปตฺติเก วิสเย, น มฺยาหํ สกุณคฺฆิ อลํ อภวิสฺส ยทิทํ ยุทฺธายา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคตรัสที่เมืองสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ด้วยประการฉะนี้เป็นต้นว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว พญาเหยี่ยวตัวหนึ่งโฉบจับนกกระจาบได้โดยพลัน. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลาย นกกระจาบถูกพญาเหยี่ยวคาบไป ได้คร่ำครวญอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้มีโชคร้าย เป็นผู้มีบุญน้อย ที่เที่ยวไปในที่มิใช่โคจร ในแดนอื่น. ถ้าเราทั้งหลายเที่ยวไปในโคจร ในแดนแห่งบิดาของตนไซร้ พญาเหยี่ยวก็ไม่สามารถจะทำอะไรเราได้เลย ในการต่อสู้นี้’. มยเมวมฺห [Pg.235] อลกฺขิกา, มยํ อปฺปปุญฺญา. เราทั้งหลายเป็นผู้มีโชคร้าย เป็นผู้มีบุญน้อย. โก ปน เต ลาป โคจโร สโก เปตฺติโก วิสโย. นกกระจาบ ก็โคจร แดนแห่งบิดาของเธอคืออะไร. ยทิทํ นงฺคลกฏฺฐกรณํ เลฑฺฑุฏฺฐานํ. คือที่ไถ ที่คราด ที่ก้อนดิน. เอหิ [Pg.236] โข ทานิ เม สกุณคฺฆิ, เอหิ โข ทานิ เม สกุณคฺฆิ, พญาเหยี่ยว มาเถิด มาเถิด. (ทารุคุโฬวิย วินิวตฺติตฺวา ตสฺเสว เลฑฺฑุสฺส อนฺตเร ปจฺจุปาทิ. อฏฺฐกถา) (เหมือนก้อนไม้ กลิ้งกลับไปปรากฏอยู่ท่ามกลางก้อนดินนั้นเอง. อรรถกถา) เอวญฺหิ ตํ ภิกฺขเว โหติ โย อโคจเร จรติ ปรวิสเย. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเที่ยวไปในที่มิใช่โคจร ในแดนอื่น ย่อมเป็นอย่างนั้นแล. ตสฺมาติห [Pg.237] ภิกฺขเว มา อโคจเร จริตฺถ ปรวิสเย. เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าเที่ยวไปในที่มิใช่โคจร ในแดนอื่น. โคจเร ภิกฺขเว จรถ สเก เปตฺติเก วิสเย. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในโคจร ในแดนแห่งบิดาของตน. โคจเร ภิกฺขเว จรตํ สเก เปตฺติเก วิสเย น ลจฺฉติ มาโร โอตารํ, น ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณํ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในโคจร ในแดนแห่งบิดาของตน มารย่อมไม่ได้ช่อง มารย่อมไม่ได้อารมณ์ ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺต ภิกขุนูปัสสยสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.238] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ ภิกขุนูปัสสยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท ยาวตฺตโก อโหสิ ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ กถาสลฺลาโป ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘เอวเมตํ อานนฺท, เอวเมตํ อานนฺท, โยหิ โกจิ อานนฺท ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต วิหรติ, ตสฺเสตํ ปาฏิกงฺขํ อุฬารํ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ สญฺชานิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระชื่ออานนท์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องการสนทนากับภิกษุณีทั้งหมดแก่พระผู้มีพระภาค ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น อานนท์ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้น ภิกษุหรือภิกษุณีใด อานนท์ มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ผู้นั้นพึงหวังได้ว่า จักรู้แจ้งคุณวิเศษอันโอฬารยิ่งขึ้นไปกว่าแต่ก่อน” ดังนี้เป็นต้น จุนฺทสุตฺต จุนทสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.242] อาวุโส ทุติเย นาลนฺทวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ตติยํ สํคีตํ จุนฺทสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ จุนทสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๓ ในนาลันทวรรคที่ ๒ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํเยว อานนฺทตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร จุนฺเทน สมณุทฺเทเสน สทฺธึ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภนฺเต อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อยํ ภนฺเต จุนฺโท สมณุทฺเทโส เอวมาห ‘อายสฺมา ภนฺเต สาริปุตฺโต ปรินิพฺพุโต, อิทมสฺส ปตฺตจีวร’นฺติ. อปิ จ เม ภนฺเต มธุรกชาโต วิย กาโย, ทิสาปิ เม น ปกฺขายนฺติ, ธมฺมาปิ มํ นปฺปฏิภนฺติ ‘อายสฺมา สาริปุตฺโต ปรินิพฺพุโต’ติ สุตฺวา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘กึ นุ โข เต อานนฺท สาริปุตฺโต สีลกฺขนฺธํ วา อาทาย ปรินิพฺพุโต, สมาธิกฺขนฺธํ วา, ปญฺญากฺขนฺธํวา, วิมุตฺติกฺขนฺธํวา, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธํ วา อาทาย ปรินิพฺพุโต’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระเถระชื่ออานนท์นั่นเอง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระชื่ออานนท์พร้อมด้วยสามเณรชื่อจุนทะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สามเณรชื่อจุนทะนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว นี่คือบาตรและจีวรของท่าน’ อนึ่ง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กายของข้าพระองค์ก็เหมือนถูกยาพิษ ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ เมื่อได้ฟังว่า ‘พระสารีบุตรปรินิพพานแล้ว’” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ สารีบุตรปรินิพพานไปพร้อมกับกองศีล หรือพร้อมกับกองสมาธิ หรือพร้อมกับกองปัญญา หรือพร้อมกับกองวิมุตติ หรือพร้อมกับกองวิมุตติญาณทัสสนะหรือ” ดังนี้เป็นต้น อยํ [Pg.243] ภนฺเต จุนฺโทสมณุทฺเทโส เอวมาห. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สามเณรชื่อจุนทะนี้กล่าวอย่างนี้ ตสฺมาติหานนฺท [Pg.245] อตฺตทีปา วิหรถ อตฺตสรณา อนญฺญสรณา ธมฺมทีปา ธมฺมสรณา อนญฺญสรณา. เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นที่พึ่ง มีตนเป็นเกาะ ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด พาหิยสุตฺต พาหิยสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.246] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปญฺจมํ สํคีตํ พาหิยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ พาหิยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๕ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ พาหิยํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต พาหิโย ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ พาหิย อาทิเมว วิโสเธหิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ. โก จาทิกุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิจ อุชุกา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภพระพาหิยะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพาหิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด เพื่อที่ข้าพระองค์จักได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว หลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เพราะเหตุนั้นแหละ พาหิยะ เธอจงชำระเบื้องต้นในกุศลธรรมทั้งหลายให้บริสุทธิ์ก่อน อะไรเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรมทั้งหลาย คือศีลบริสุทธิ์ดีแล้ว และทิฏฐิก็ตรง” ดังนี้เป็นต้น สีลฏฺฐิติวคฺค สีลัฏฐิติวรรค จิรฏฺฐิติสุตฺต จิรัฏฐิติสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.248] อาวุโส ตติเย สีลฏฺฐิติวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทุติยํ สํคีตํ จิรฏฺฐิติสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ จิรัฏฐิติสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณได้สังคายนาไว้เป็นที่ ๒ ในสีลัฏฐิติวรรคที่ ๓ ในที่นั้นแล ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ปาฏลิปุตฺเต ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ภทฺทํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ภทฺโท สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข อาวุโส อานนฺท เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม น จิรฏฺฐิติโก โหติ, โก ปนาวุโส อานนฺท เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘สาธุ สาธุ อาวุโส ภทฺท, ภทฺทโก โข เต อาวุโส ภทฺท อุมฺมงฺโค’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสที่เมืองปาฏลีบุตร ปรารภพระภัททะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระภัททะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสัทธรรมไม่ตั้งอยู่ได้นาน อนึ่ง ท่านอานนท์ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสัทธรรมตั้งอยู่ได้นาน” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสว่า “ดีละ ดีละ ท่านภัททะ ปฏิภาณของท่านดีจริง” ดังนี้เป็นต้น ภทฺทโก [Pg.249] เต อาวุโส ภทฺท อุมฺมงฺโค. ท่านภัททะ ปฏิภาณของท่านดีจริง ‘‘จตุนฺนํ [Pg.250] โข อาวุโส สติปฏฺฐานานํ อภาวิตตฺตา อพหุลีกตตฺตา ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม น จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ – “ท่านผู้มีอายุ เพราะไม่ได้เจริญ ไม่ได้ทำให้มากซึ่งสติปัฏฐาน ๔ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว พระสัทธรรมจึงไม่ตั้งอยู่ได้นาน” สิริวฑฺฒสุตฺต สิริวัฑฒสูตร ปุจฺฉา – ตสฺสาวุโส ภควตา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาวจนสมุทยภูตาย มหาวคฺคปาฬิยา สติปฏฺฐานสํยุตฺเต สีลฏฺฐิติวคฺเค นวมํ สิริวฑฺฒสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ สิริวัฑฒสูตรที่ ๙ ในสีลัฏฐิติวรรค ในสติปัฏฐานสังยุตต์ แห่งมหาวรรคปาฬี อันเป็นที่รวมแห่งพระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สิริวฑฺฒํ คหปตึ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. สิริวฑฺโฒ ภนฺเต คหปติ อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถโข ภนฺเต อายสฺมา อานนฺโท เยนสิริวฑฺฒสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ[Pg.251]. นิสชฺช โข อายสฺมา อานนฺโท สิริวฑฺฒํ คหปตึ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ เต คหปติ ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ. น เม ภนฺเต ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห เต คหปติ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘กาเย กายานุปสฺสี วิหริสฺสามิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌา โทมนสฺสํ. เวทนาสุ. จิตฺเต. ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหริสฺสามิ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌา โทมนสฺส’นฺติ. เอวญฺหิ เต คหปติ สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอวํ โข อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสที่กรุงราชคฤห์ ปรารภคฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะเป็นผู้มีอาพาธ เป็นทุกข์ มีความเจ็บป่วยหนัก ครั้งนั้นแล ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์เข้าไปยังเรือนของคฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะ ครั้นเข้าไปแล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอานนท์นั่งแล้ว ได้กล่าวกับคฤหบดีชื่อสิริวัฑฒะว่า “คฤหบดี ท่านพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาคลายลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ” คฤหบดีตอบว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์พอทนไม่ได้ ไม่พอเป็นไปได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง” ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระอานนท์เถระผู้เป็นพระธรรมภัณฑาคาริก ตรัสว่า “เพราะเหตุนั้นแหละ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักอยู่พิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้. ในเวทนาทั้งหลาย. ในจิต. ในธรรมทั้งหลาย เราจักอยู่พิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้’ คฤหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แล” ดังนี้ อิทฺธิปาทสํยุตฺต อิทธิปาทสังยุตต์ โมคฺคลฺลานสุตฺต โมคคัลลานสูตร ปุจฺฉา – อิทฺธิปาทสํยุตฺเต [Pg.254] อาวุโส จตุตฺถํ โมคฺคลฺลานสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ โมคคัลลานสูตรที่ ๔ ในอิทธิปาทสังยุตต์ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต ภิกฺขู เหฏฺฐามิคารมาตุปาสาเท วิหรนฺติ อุทฺธตา อุนฺนฬา จปลา มุขรา วิกิณฺณวาจา มุฏฺฐสฺสติโน อสมฺปชานา อสมาหิตา ภนฺตจิตฺตา ปากตินฺทฺริยา. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เต ภิกฺขู สํเวเชตฺวา ‘‘กึ นุ ตุมฺเห ภิกฺขเว สํวิคฺคา โลมหฏฺฐชาตา เอกมนฺตํ ฐิตา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสูตรนี้ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุจำนวนมากเหล่านั้นอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาชั้นล่าง เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ทะนงตัว คะนอง ปากกล้า พูดจาเหลวไหล มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตกวัดแกว่ง มีอินทรีย์อันไม่สำรวม ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยังภิกษุเหล่านั้นให้สังเวชโดยผ่านพระมหาโมคคัลลานะแล้วตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเป็นผู้สังเวช ขนลุกชัน ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง เพราะเหตุไร’ ดังนี้เป็นต้น อจฺฉริยํ [Pg.256] วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ. ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดจริงหนอ นิวาตญฺจ วต. และไม่หวั่นไหวจริงหนอ อยญฺจ มิคารมาตุปาสาโท คมฺภีรเนโม. และปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดานี้มีรากฐานลึก ตุมฺเหว [Pg.257] โข ภิกฺขเว สํเวเชตุกาเมน โมคฺคลฺลาเนน ภิกฺขุนา ปาทงฺคุฏฺฐเกน มิคารมาตุปาสาโท สงฺกมฺปิโต สมฺปกมฺปิโต สมฺปธาลิโต. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโมคคัลลานะผู้ประสงค์จะยังพวกเธอให้สังเวช ได้ยังปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดาให้สั่นสะเทือน ให้สั่นสะท้าน ให้สั่นหวั่นไหวด้วยหัวแม่เท้า ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตเมสํ ธมฺมานํ ภาวิตตฺตา พหุลีกตตฺตา โมคฺคลฺลาโน ภิกฺขุ เอวํ มหิทฺธิโก เอวํ มหานุภาโว. ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุโมคคัลลานะเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ เพราะเจริญธรรมเหล่าไหน ทำให้มากแล้ว อนุรุทฺธสํยุตฺต อนุรุทธสังยุตต์ พาฬฺหคิลานสุตฺต พาฬหคิลานสูตร ปุจฺฉา – อนุรุทฺธสํยุตฺเต [Pg.259] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ พาฬฺหคินานสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ พาฬหคิลานสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในอนุรุทธสังยุต ใครตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา อนุรุทฺธตฺเถเรน ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เอตทโวจุํ ‘‘กตเมนายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส วิหาเรน วิหรโต อุปฺปนฺนา สารีริกา ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘จตูสุ โข เม อาวุโส สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปนฺนา สารีริกา ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา อนุรุทฺธตฺเถเรน ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระอนุรุทธเถระตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ภิกษุจำนวนมากเหล่านั้นได้กล่าวกับพระอนุรุทธะผู้มีอายุซึ่งอาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนักว่า ‘ท่านอนุรุทธะผู้มีอายุอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรหนอ เวทนาทางกายที่เป็นทุกข์เกิดขึ้นแล้วจึงไม่ครอบงำจิตอยู่ได้’ ในเรื่องนั้น พระอนุรุทธเถระตรัสว่า ‘ดูกรท่านผู้มีอายุ เมื่ออาตมามีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ เวทนาทางกายที่เป็นทุกข์เกิดขึ้นแล้วจึงไม่ครอบงำจิตอยู่ได้’ ดังนี้เป็นต้น อานาปานสํยุตฺต อานาปานสังยุตต์ มหากปฺปินสุตฺต มหากัปปินสูตร ปุจฺฉา – อานาปานสํยุตฺเต [Pg.261] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สตฺตมํ สํคีตํ มหากปฺปินสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปัญหา – ท่านผู้มีอายุ มหากัปปินสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๗ ในอานาปานสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห ภิกฺขเว เอตสฺส ภิกฺขุโน กายสฺส อิญฺชิตตฺตํ วา ผนฺทิตพฺพํ วา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นความไหวหรือความกระเพื่อมแห่งกายของภิกษุรูปนั้นหรือไม่’ ดังนี้เป็นต้น อิจฺฉานงฺคลสุตฺต อิจฉานังคลสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.263] อาวุโส ทุติยวคฺเค ปฐมํ อิจฺฉานงฺคลสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ อิจฉานังคลสูตรที่ ๑ ในวรรคที่ ๒ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – อิจฺฉานงฺคเล ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘สเจ โข ภิกฺขเว อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ ‘กตเม นาวุโส วิหาเรน สมโณ โคตโม วสฺสาวาสํ พหุลํ วิหาสี’ติ. เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห ภิกฺขเว เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ อานาปานสฺสติสมาธินา โข อาวุโส ภควา วสฺสาวาสํ พหุลํ วิหาสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสที่อิจฉานังคละ ปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถ้าปริพาชกเดียรถีย์เหล่าอื่นพึงถามพวกเธออย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระสมณโคดมทรงอยู่จำพรรษาด้วยวิหารธรรมอะไรเป็นส่วนมาก’ เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเธอพึงพยากรณ์แก่ปริพาชกเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงอยู่จำพรรษาด้วยอานาปานสติสมาธิเป็นส่วนมาก’ ดังนี้เป็นต้น โสตาปตฺติสํยุตฺต โสดาปัตติสังยุต จกฺกวตฺติราชสุตฺต จักรวัตติราชสูตร ปุจฺฉา – โสตาปตฺติสํยุตฺเต [Pg.266] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ จกฺกวตฺติราชสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ จักรวัตติราชสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในโสดาปัตติสังยุต พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘กิญฺจาปิ ภิกฺขเว ราชา จกฺกวตฺตี จตุนฺนํ ทีปานํ อิสฺสริยาธิปจฺจํ รชฺชํ กาเรตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ เทวานํ ตาวตึสานํ สหพฺยตํ, โส ตตฺถ นนฺทเน วเน อจฺฉราสงฺฆปริวุโต ทิพฺเพหิ จ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ โส จตูหิ ธมฺเมหิ อสมนฺนาคโต, อถ โข โส อปริมุตฺโตว นิรยา, อปริมุตฺโต ติรจฺฉานโยนิยา, อปริมุตฺโต เปตฺติวิสยา, อปริมุตฺโต อปายทุคฺคติวินิปาตา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงสาวัตถี ปรารภภิกษุจำนวนมาก ตรัสว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถึงแม้พระเจ้าจักรพรรดิจะทรงครองราชสมบัติเป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ แล้ว เมื่อตายไปเพราะกายแตก ก็ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ พระองค์นั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพอัปสรในสวนนันทวัน ทรงพรั่งพร้อมเอิบอิ่มบำเรออยู่ด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์ ๕ ประการ แต่พระองค์นั้นยังไม่ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ก็ยังไม่พ้นจากนรก ยังไม่พ้นจากกำเนิดเดรัจฉาน ยังไม่พ้นจากเปรตวิสัย ยังไม่พ้นจากอบาย ทุคติ วินิบาต’ ดังนี้เป็นต้น ทีฆาวุ อุปาสกสุตฺต ทีฆาวุอุบาสกสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.268] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ตติยํ สํคีตํ ทีฆาวุอุปาสกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ทีฆาวุอุบาสกสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่ครั้งโบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๓ นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.269] ภนฺเต ทีฆาวุํ อุปาสกํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต ทีฆาวุํ อุปาสกํ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ เต ทีฆาวุ ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ. น เม ภนฺเต ขมนียํ, น ยาปนียํ พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโมติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ตสฺมาติห เต ทีฆาวุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต ภวิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ที่กรุงราชคฤห์ ปรารภทีฆาวุอุบาสก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับทีฆาวุอุบาสกผู้อาพาธ เป็นทุกข์ มีไข้หนักว่า ‘ดูกรทีฆาวุ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ เวทนาที่เป็นทุกข์คลายลงไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ’ ทีฆาวุอุบาสกทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พอทนไม่ได้ ไม่พอเป็นไปได้ เวทนาที่เป็นทุกข์กำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง’ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘เพราะเหตุนั้นแหละ ดูกรทีฆาวุ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า’ ดังนี้เป็นต้น ยานิมานิ [Pg.271] ภนฺเต ภควตา จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ เทสิตานิ, สํวิชฺชนฺเต เต ธมฺมา มยิ– ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ องค์แห่งโสดาบัน ๔ ประการที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในข้าพระองค์ ตสฺมาติห ตฺวํ ทีฆาวุ อิเมสุ จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ ปติฏฺฐาย ฉ วิชฺชาภาคิเย ธมฺเม อุตฺตริ ภาเวยฺยาสิ– เพราะเหตุนั้นแหละ ดูกรทีฆาวุ เธอจงตั้งมั่นอยู่ในองค์แห่งโสดาบัน ๔ ประการนี้แล้ว จงเจริญธรรมอันเป็นส่วนแห่งวิชชา ๖ ประการยิ่งขึ้นไป มา [Pg.272] ตฺวํ ตาต ทีฆาวุ เอวํ มนสากาสิ. ดูกรทีฆาวุพ่อ เธออย่าคิดอย่างนี้เลย อิงฺฆ ตฺวํ ตาต ทีฆาวุ ยเทว เต ภควา อาห, ตเทว ตฺวํ สาธุกํ มนสิกโรหิ. ดูกรทีฆาวุพ่อ เธอจงตั้งใจฟังสิ่งที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่เธอให้ดีเถิด ปณฺฑิโต [Pg.273] ภิกฺขเว ทีฆาวุ อุปาสโก. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ทีฆาวุอุบาสกเป็นบัณฑิต ปจฺจปาทิ ธมฺมสฺสานุธมฺมํ. ได้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมแล้ว น [Pg.274] จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเฐสิ. และท่านก็ไม่เบียดเบียนเราในเรื่องธรรม ทีฆาวุ ภิกฺขเว อุปาสโก ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. ดูกรภิกษุทั้งหลาย อุบาสกชื่อทีฆาวุ เพราะสิ้นสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อย่าง เป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่กลับมาจากโลกนั้นอีก เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺต เวฬุทวาริยสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน โสตาปตฺติสํยุตฺเต สตฺตมํ สํคีตํ เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ เวฬุทวาริยสูตรที่ ๗ ที่สังคายนาไว้ในโสตาปัตติสังยุต พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น…เป… ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต เวฬุทฺวาเร นาม โกสลานํ พฺราหฺมณ คาเม เวฬุทฺวาเรยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิตํ. คำเฉลย – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่บ้านพราหมณ์ของชาวโกศล ชื่อเวฬุทวาร ในแคว้นโกศล ปรารภพราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวาริยะ เวฬุทฺวาเรยฺยกา [Pg.275] ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ ‘‘มยํ โภ โคตม เอวํกามา เอวํฉนฺทา เอวํอธิปฺปายา ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺยาม…เป… ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาม, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยาม, เตสํ โน ภวํ โคตโม อมฺหากํ เอวํกามานํ เอวํฉนฺทานํ เอวํอธิปฺปายานํ ตถา ทมฺมํ เทเสตุ, ยถา มยํ ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺยาม…เป… กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยามา’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘อตฺตูปนายิกํ โว คหปตโย ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พราหมณ์และคฤหบดีชาวเวฬุทวาริยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความตั้งใจอย่างนี้ คือจะครองเรือนที่คับแคบด้วยบุตร…เป… จะยินดีทองและเงิน เมื่อตายไปเพราะกายแตก จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดแสดงธรรมแก่พวกข้าพระองค์ผู้มีความปรารถนาอย่างนี้ มีความพอใจอย่างนี้ มีความตั้งใจอย่างนี้ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะครองเรือนที่คับแคบด้วยบุตร…เป… เมื่อตายไปเพราะกายแตก จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้ว่า “คฤหบดีทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายที่อ้างอิงตนแก่พวกท่าน พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ดังนี้เป็นต้น สรณานิวคฺค สรณานิวรรค ปฐม มหานามสุตฺต มหานามสูตรที่ ๑ ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.280] อาวุโส ตติเย สรณานิวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ ปฐมมหานามสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ มหานามสูตรที่ ๑ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในสรณานิวรรคที่ ๓ นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ [Pg.281] ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม มหานามํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ. มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิทํ ภนฺเต กปิลวตฺถุ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ พาหุชญฺญํ อากิณฺณมนุสฺสํ สมฺพาธพฺยูหํ, โส ขฺวาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ วา ปยิรุปาสิตฺวา มโนภาวนีเย วา ภิกฺขู สายนฺหสมยํ กปิลวตฺถุํ ปวิสนฺโต ภนฺเตนปิ หตฺถินา สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ อสฺเสน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ รเถน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ สกเฏน สมาคจฺฉามิ, ภนฺเตนปิ ปุริเสน สมาคจฺฉามิ, ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต ตสฺมึ สมเย มุสฺสเตว ภควนฺตํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ ธมฺมํ อารพฺภ สติ, มุสฺสติ สงฺฆํ อารพฺภ สติ, ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวํ โหติ อิมมฺหิ จาหํ สมเย กาลํ กเรยฺยํ, กา มยฺหํ คติ, โก อภิสมฺปราโย’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘มา ภายิ มหานาม, มา ภายิ มหานาม, อปาปกํ เต มรณํ ภวิสฺสติ อปาปิกา กาลํ กิริยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ปรารภมหานามะศากยะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหานามะศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กรุงกบิลพัสดุ์นี้มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ มีชนมาก มีมนุษย์พลุกพล่าน มีผู้คนแออัด ข้าพระองค์เมื่อเข้าไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเวลาเย็น หลังจากได้เฝ้าพระผู้มีพระภาค หรือภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจแล้ว บางทีก็พบช้าง บางทีก็พบม้า บางทีก็พบรถ บางทีก็พบเกวียน บางทีก็พบคน ในเวลานั้น สติของข้าพระองค์ย่อมเลือนไปในพระผู้มีพระภาค สติย่อมเลือนไปในพระธรรม สติย่อมเลือนไปในพระสงฆ์ ข้าพระองค์จึงคิดว่า ‘ถ้าข้าพระองค์พึงทำกาละในเวลานี้ คติของข้าพระองค์จะเป็นอย่างไร ปรโลกของข้าพระองค์จะเป็นอย่างไร’” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้ว่า “มหานามะ เธออย่ากลัว เธออย่ากลัว การตายของเธอจะไม่ชั่ว การทำกาละของเธอจะไม่ชั่ว” ทุติย สรณานิสกฺกสุตฺต สรณานิสักกสูตรที่ ๒ ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.284] อาวุโส ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปญฺจมํ สํคีตํ ทุติยสรณานิสกฺกสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ สรณานิสักกสูตรที่ ๒ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมสังคายนาไว้เป็นที่ ๕ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม มหานามํเยว สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ปรารภมหานามะศากยะนั่นเอง มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิธ ภนฺเต สรณานิ สกฺโก กาลงฺกโต, โส ภควตา พฺยากโต ‘โสตาปนฺโน อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’ติ. ตตฺร สุทํ ภนฺเต สมฺพหุลา สกฺกา สงฺคมฺม สมาคมฺม อุชฺฌายนฺติ ขียนฺติ วิปาเจนฺติ ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มหานามะศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้ สรณานิศากยะได้ทำกาละแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พวกศากยะจำนวนมากได้ประชุมกันแล้วบ่นว่า ตำหนิว่า เพ่งโทษว่า ‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยมีมาเลยหนอ โภ[Pg.285], เอตฺถ ทานิ โก น โสตาปนฺโน ภวิสฺสติ, ยตฺร หิ นาม สรณานิ สกฺโก กาลงฺกโต, โส ภควตา พฺยากโต ‘โสตาปนฺโน อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’ติ, สรณานิ สกฺโก สิกฺขาย อปริปูรการี อโหสี’’ติ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘โย โส มหานาม ทีฆรตฺตํ อุปาสโก พุทฺธํ สรณํ คโต, ธมฺมํ สรณํ คโต, สงฺฆํ สรณํ คโต, โส กถํ วินิปาตํ คจฺเฉยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. ในที่นี้ ใครเล่าจะไม่เป็นพระโสดาบัน เพราะสรณานิศากยะได้ทำกาละแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ สรณานิศากยะเป็นผู้ไม่บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์เลย’” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสด้วยประการฉะนี้ว่า “มหานามะ อุบาสกใดถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะมานานแล้ว เขาจะไปสู่ความตกต่ำได้อย่างไร” ปฐม อนาถปิณฺฑิกสุตฺต อนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑ ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.289] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ฉฏฺฐํ สํคีตํ ปฐมอนาถปิณฺฑิกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ อนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๖ ในที่นั้นแล ตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และใครตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. คำตอบ – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ตรัสที่กรุงสาวัตถี ปรารภอนาถบิณฑิกคฤหบดี พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพระธรรมเสนาบดีเป็นผู้กล่าว อายสฺมา ภนฺเต สาริปุตฺตตฺเถโร อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ปจฺฉาสมเณน สทฺธึ เยน อนาถปิณฺฑิกสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ, นิสชฺช โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อนาถปิณฺฑิกํ คหปตึ อาพาธิกํ ทุกฺขิตํ พาฬฺหคิลานํ เอตทโวจ ‘‘กจฺจิ เต คหปติ ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ, โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน อภิกฺกโม’’ติ, น เม ภนฺเต ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโมติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยถา รูเปน โข คหปติ พุทฺเธ อปฺปสาเทน สมนฺนาคโต อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิยรํ อุปปชฺชติ ตถารูโป เต พุทฺเธ อปฺปสาโท นตฺถิ, อตฺถิ จ โข เต คหปติ พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาโท ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… ภควา’ติ ตญฺจ ปน เต พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาทํ อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ฐานโส เวทนา ปฏิปฺปสฺสมฺเภยฺยา’’ติ เอวมาทินา อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสารีบุตรเถระพร้อมด้วยพระอานนท์เถระผู้เป็นปัจฉาสมณะ ได้เข้าไปยังเรือนของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ครั้นเข้าไปแล้วก็นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้ว พระสารีบุตรได้กล่าวกับอนาถบิณฑิกคฤหบดีผู้มีอาพาธ มีทุกข์ เป็นไข้หนักว่า “คฤหบดี ท่านพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาคลายลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความคลายลงแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความกำเริบขึ้นหรือ” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าพอทนไม่ได้ พอเป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพเจ้ากำเริบขึ้น ไม่คลายลง ความกำเริบขึ้นแห่งทุกขเวทนาปรากฏ ไม่ใช่ความคลายลง” ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพระธรรมเสนาบดีได้กล่าวด้วยประการฉะนี้ว่า “คฤหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับผู้ประกอบด้วยความไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าอย่างใด เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ความไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าอย่างนั้นไม่มีแก่ท่าน แต่ท่านมีความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ สัมมาสัมพุทธะ…เป… เป็นพระผู้มีพระภาค’ เมื่อท่านพิจารณาเห็นความเลื่อมใสไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าในตนอย่างนั้น เวทนาทั้งหลายพึงสงบระงับลงโดยพลัน” ยสฺส [Pg.293] สทฺธา ตถาคเต, อจลา สุปฺปติฏฺฐิตา; สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ, อริยกนฺตํ ปสํสิตํ. ผู้ใดมีศรัทธาในพระตถาคต ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว และผู้ใดมีศีลอันงาม เป็นที่รักของพระอริยะ เป็นที่สรรเสริญ สงฺเฆ ปสาโท ยสฺสตฺถิ, อุชุภูตญฺจ ทสฺสนํ; อทลิทฺโทติ ตํ อาหุ, อโมฆํ ตสฺส ชีวิตํ. ผู้ใดมีความเลื่อมใสในพระสงฆ์ และมีความเห็นตรง บัณฑิตทั้งหลายกล่าวผู้นั้นว่าไม่เป็นคนขัดสน ชีวิตของผู้นั้นไม่เป็นหมัน ตสฺมา สทฺธญฺจ สีลญฺจ, ปสาทํ ธมฺมทสฺสนํ; อนุยุญฺเชถ เมธาวี, สรํ พุทฺธานสาสนํ. เพราะฉะนั้น ผู้มีปัญญาพึงประกอบศรัทธา ศีล ความเลื่อมใส และการเห็นธรรม โดยระลึกถึงคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ปุญฺญาภิสนฺทวคฺค ปุญญาภิสันทวรรค มหานามสุตฺต มหานามสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ สตฺตมํ สํคีตํ มหานามสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. คำถาม – ดูกรท่านผู้มีอายุ มหานามสูตรที่ ๗ ที่พระมหาเถระผู้สังคายนาธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้ในปุญญาภิสันทวรรคนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ [Pg.294] ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ มหานามํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภพระมหานามะศากยะ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ ในหมู่ศากยะ มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต อุปาสโก โหตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยโต โข มหานาม พุทฺธํ สรณํ คโต โหติ, ธมฺมํ สรณํ คโต โหติ, สงฺฆํ สรณํ คโต โหตี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระมหานามะศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสกย่อมเป็นได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ?’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ดูก่อนมหานามะ เมื่อใดบุคคลถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ’ ดังนี้เป็นต้น กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต อุปาสโก โหติ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุบาสกย่อมเป็นได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ? กาฬิโคธสุตฺต กาลีโคธาสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.297] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ นวมํ สํคีตํ กาฬิโคธสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ การพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ กาลีโคธาสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๙ ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กาฬิโคธํ นาม สากิยานึ อารพฺภ ‘‘จตูหิ โข โคเธ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตา อริยสาวิกา โสตาปนฺนา โหติ อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภนางศากิยานีกาลีโคธา ในหมู่ศากยะ ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ดูก่อนโคธา อริยสาวิกาผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการ ย่อมเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เที่ยงแท้ มีอันจะตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้เป็นต้น ลาภา [Pg.300] เต โคเธ, สุลทฺธํ เต โคเธ, โสตาปตฺติผลํ ตยา โคเธ – ดูก่อนโคธา ลาภของเธอหนอ ดูก่อนโคธา เธอได้ดีแล้วหนอ ดูก่อนโคธา โสดาปัตติผลอันเธอได้แล้วหนอ – นนฺทิยสกฺกสุตฺต นันทิยศากยสูตร ปุจฺฉา – เตนาวุโส ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน โสตาปตฺติสํยุตฺเต ปุญฺญาภิสนฺทวคฺเค ทสมํ นนฺทิยสกฺกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้ง… (คำที่เหลือจากคำว่า ‘ผู้ทรงรู้แจ้ง’ พึงทราบโดยนัยก่อน) …ได้ตรัสนันทิยศากยสูตรที่ ๑๐ ในปุญญาภิสันทวรรค ในโสดาปัตติสังยุตต์ ที่ไหน ปรารภใคร ในเรื่องอะไร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม นนฺทิยํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ. นนฺทิโย ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ยสฺเสว นุ โข ภนฺเต อริยสาวกสฺส จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถาสพฺพํ นตฺถิ, สฺเวว นุ โข ภนฺเต อริยสาวโก ปมาทวิหารี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ‘‘ยสฺส โข นนฺทิย จตฺตาริ โสตาปตฺติยงฺคานิ สพฺเพนสพฺพํ สพฺพถาสพฺพํ นตฺถิ, ตมหํ พาหิโร ปุถุชฺชนปกฺเข ฐิโตติ วทามี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภนันทิยศากยะ ณ นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์ ในหมู่ศากยะ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นันทิยศากยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อริยสาวกใดไม่มีโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง อริยสาวกนั้นแลชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาทใช่ไหม?’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ว่า ‘ดูก่อนนันทิยะ อริยสาวกใดไม่มีโสดาปัตติยังคะ ๔ ประการ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง เรากล่าวว่าอริยสาวกนั้นตั้งอยู่ในฝ่ายปุถุชนภายนอก’ ดังนี้เป็นต้น สจฺจสํยุตฺต สัจจสังยุตต์ ติรจฺฉานกถาสุตฺต ติรัจฉานกถาสูตร ปุจฺฉา – สจฺจสํยุตฺเต [Pg.304] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคายกมหาเถเรหิ ทสมํ สํคีตํ ติรจฺฉานกถาสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ติรัจฉานกถาสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑๐ ในสัจจสังยุตต์ พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ มา ภิกฺขเว อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถยฺยาถ. เสยฺยถิทํ, ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงสาวัตถีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าพูดติรัจฉานกถาอันมีอย่างต่างๆ เลย คือ เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ อิทํ [Pg.305] ทุกฺขนฺติ กเถยฺยาถ. พวกเธอพึงกล่าวว่า ‘นี้ทุกข์’ ตสฺมาติห [Pg.306] ภิกฺขเว อิทํ ทุกฺขนฺติ โยโค กรณีโย…เป… อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โยโค กรณีโย. เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้ทุกข์’… (คำที่เหลือจากคำว่า ‘นี้ทุกข์’ พึงทราบโดยนัยก่อน) …พึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้เป็นปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์’ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺต ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว อาวุโส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ธัมมจักกัปปวัตตนสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในธัมมจักกัปปวัตตนวรรค ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต อิสิปตเน มิคทาเย ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ทฺเว เม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน นเสวิตพฺพา. กตเม ทฺเว, โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, โย จายํ อตฺตกิลมถานุโยโค [Pg.307] ทุกฺโข อนริโย อนตฺถสํหิโต, เอเต โข ภิกฺขเว อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมาปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ที่สุด ๒ อย่างนี้ บรรพชิตไม่พึงเสพ. ที่สุด ๒ อย่างอะไรบ้าง คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุขในกามทั้งหลาย อันเป็นธรรมเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ และการประกอบตนให้ลำบาก อันเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตตรัสรู้ทางสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ที่สุด ๒ อย่างนี้’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ อาสวกฺขยสุตฺต อาสวักขยสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.308] อาวุโส โกฏิคามวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปญฺจมํ สํคีตํ อาสวกฺขยสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ อาสวักขยสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๕ ในโกฏิคามวรรค ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ชานโตหํ ภิกฺขเว ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต อปสฺสโต. กิญฺจ ภิกฺขเว ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, อิทํ ทุกฺขนฺติ ภิกฺขเว ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาติ ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. เอวํ โข ภิกฺขเว ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. ตสฺมาติห ภิกฺขเว ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ โยโค กรณีโย, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินีปฏิปทาติ โยโค กรณีโย’’ติ เอวํ โข ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงสาวัตถีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นอาสวะแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ไม่กล่าวแก่ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลรู้เห็นอะไร ความสิ้นอาสวะย่อมมี? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้เห็นว่า ‘นี้ทุกข์’ ความสิ้นอาสวะย่อมมี, เมื่อบุคคลรู้เห็นว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ความสิ้นอาสวะย่อมมี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้เห็นอย่างนี้ ความสิ้นอาสวะย่อมมีอย่างนี้. เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้ทุกข์’ พึงประกอบความเพียรว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ดังนี้’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ สีสปาวนสุตฺต สีสปาวนสูตร ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.309] อาวุโส สีสปาวนวคฺเค โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปฐมํ สํคีตํ สีสปาวนสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิตํ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สีสปาวนสูตรที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้เป็นที่ ๑ ในสีสปาวนวรรค ในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ [Pg.310] ภนฺเต สีสปาวเน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุโข พหุตรํ ยานิ วา มยา ปริตฺตานิ สีสปาปณฺณานิ ปาณินา คหิตานิ ยทิทํ อุปริ สีสปาวเน’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิตํ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ ป่าสีสปา ใกล้กรุงโกสัมพีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่า คือ ใบสีสปาเล็กน้อยที่เรากำไว้ด้วยมือ หรือใบสีสปาที่อยู่บนต้นสีสปา?’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ ปญฺจคติเปยฺยาลวคฺค ปัญจคติเปยยาลวรรค ปุจฺฉา – ตตฺเถว [Pg.312] อาวุโส โปราณเกหิ ธมฺมสํคาหกมหาเถเรหิ ปริโยสานภาเวน สํคีโต ปญฺจคติเปยฺยาลวคฺเค, ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กถญฺจ ภาสิโต. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ปัญจคติเปยยาลวรรคที่พระมหาเถระผู้สังคายนาพระธรรมแต่โบราณสังคายนาไว้โดยเป็นส่วนสุดท้ายในที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสที่ไหน ปรารภใคร และตรัสอย่างไร? วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข พหุตรํ, โย วายํ มยา ปริตฺโต นขสิขายํ ปํสุ อาโรปิโต, อยํ วา มหาปถวี’’ติ เอวมาทินา ภควตา ภาสิโต. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ปรารภภิกษุจำนวนมาก ณ กรุงเวสาลีว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สิ่งไหนมากกว่า คือ ฝุ่นเล็กน้อยที่เราช้อนขึ้นด้วยปลายเล็บ หรือมหาปฐพีนี้?’ ดังนี้เป็นต้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ด้วยประการฉะนี้ ปุจฺฉา – เก [Pg.315] อาวุโส สิกฺขนฺติ. ปุฉา – ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ใครบ้างชื่อว่ากำลังศึกษา? วิสฺสชฺชนา – เสกฺขา จ ภนฺเต ปุถุชฺชนกลฺยาณกา จ สิกฺขนฺติ. วิสัชนา – ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเสขะและปุถุชนผู้มีกัลยาณธรรม ชื่อว่ากำลังศึกษา ปุจฺฉา – เก [Pg.316] อาวุโส สิกฺขิตสิกฺขา. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครทั้งหลายเป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว? วิสฺสชฺชนา – อรหนฺโต ภนฺเต สิกฺขิตสิกฺขา. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ พระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นผู้มีสิกขาอันศึกษาแล้ว. ปุจฺฉา – กตฺถ อาวุโส ฐิตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สิ่งนั้นตั้งอยู่ที่ไหน? วิสฺสชฺชนา – สิกฺขากาเมสุ ภนฺเต ฐิตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ สิ่งนั้นตั้งอยู่ในบุคคลผู้ใคร่ต่อการศึกษา. ปุจฺฉา – เก อาวุโส ธาเรนฺติ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ ใครทั้งหลายทรงไว้? วิสฺสชฺชนา – เยสํ ภนฺเต วตฺตติ เต ธาเรนฺติ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ ชนเหล่าใดปฏิบัติอยู่ ชนเหล่านั้นย่อมทรงไว้. ปุจฺฉา – กสฺส [Pg.317] อาวุโส วจนํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สิ่งนี้เป็นพระดำรัสของใคร? วิสฺสชฺชนา – ภควโต ภนฺเต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า. ปุจฺฉา – เกน อาวุโส อาภตํ. คำถาม – ท่านผู้มีอายุ สิ่งนี้อันใครนำมา? วิสฺสชฺชนา – ปรมฺปราย ภนฺเต อาภตํ. คำตอบ – ท่านผู้เจริญ สิ่งนี้อันพระอาจารย์นำสืบๆ กันมาโดยลำดับ.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi