นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

สุตฺตนฺตปิฏก

सुत्तन्तपिटक

มชฺฌิมนิกาย

मज्झिमनिकाय

มูลปณฺณาสปาฬิ

मूलपण्णासपालि

สํคายนสฺส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนา

संगीति के प्रश्न और उत्तर

ปุจฺฉา – ปฐมมหาสํคีติกาเล [Pg.1] อาวุโส ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา ทีฆนิกายํ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ กึ นาม ปาวจนํ สํคายึสุ.

प्रश्न – आयुष्मान्! प्रथम महासंगीति के समय धर्म-संग्राहक महाकश्यप आदि श्रेष्ठ महास्थविरों ने दीघनिकाय का संगायन करने के बाद किस प्रवचन का संगायन किया?

วิสฺสชฺชนา – ปฐมมหาสํคีติกาเล ภนฺเต ธมฺมสํคาหกา มหากสฺสปาทโย มหาเถรวรา ทีฆนิกายํ สํคายิตฺวา ตทนนฺตรํ มชฺฌิมํ นาม นิกายํ สํคายึสุ.

उत्तर – भन्ते! प्रथम महासंगीति के समय धर्म-संग्राहक महाकश्यप आदि श्रेष्ठ महास्थविरों ने दीघनिकाय का संगायन करने के बाद मज्झिम नामक निकाय का संगायन किया।

ปุจฺฉา – มชฺฌิมนิกาโย [Pg.2] นาม อาวุโส มูลปณฺณาสโก มชฺฌิม ปณฺณาสโก อุปริปณฺณาสโกติ ปณฺณาสกวเสน ติวิโธ, ตตฺถ กตรํ ปณฺณาสกํ ปฐมํ สํคายึสุ.

प्रश्न – आयुष्मान्! मज्झिमनिकाय मूलपण्णासक, मज्झिमपण्णासक और उपरिपण्णासक के रूप में तीन प्रकार का है; उनमें से किस पण्णासक का पहले संगायन किया गया?

วิสฺสชฺชนา – ตีสุ ภนฺเต ปณฺณาสเกสุ มูลปณฺณาสกํ นาม ปาวจนํ ธมฺมสํคาหกา มหาเถรวรา ปฐมํ สํคายึสุ.

उत्तर – भन्ते! तीनों पण्णासकों में से धर्म-संग्राहक श्रेष्ठ महास्थविरों ने पहले मूलपण्णासक नामक प्रवचन का संगायन किया।

ปุจฺฉา – มูลปณฺณาสเกปิ [Pg.3] อาวุโส ปญฺจวคฺคา ปณฺณาส จ สุตฺตานิ, เตสุ กตรํ วคฺคํ กตรญฺจ สุตฺตํ ปฐมํ สํคายึสุ.

प्रश्न – आयुष्मान्! मूलपण्णासक में भी पाँच वर्ग और पचास सूत्र हैं, उनमें से किस वर्ग और किस सूत्र का पहले संगायन किया गया?

วิสฺสชฺชนา – มูลปณฺณาสเก ภนฺเต ปญฺจสุ วคฺเคสุ ปฐมํ มูลปริยายวคฺคํ ปณฺณาสเกสุ จ สุตฺเตสุ ปฐมํ มูลปริยายสุตฺตํ สํคายึสุ.

उत्तर – भन्ते! मूलपण्णासक के पाँच वर्गों में से पहले मूलपर्यायवर्ग का और पचास सूत्रों में से पहले मूलपर्यायसुत्त का संगायन किया गया।

สาธุ อาวุโส มยมฺปิ ทานิ ตโตเยว ปฏฺฐาย สํคีติปุพฺพงฺคมานิ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนกิจฺจานิ กาตุํ สมารภาม.

साधु आयुष्मान्! अब हम भी वहीं से आरम्भ कर संगीति के मुख्य प्रश्न-उत्तर के कार्यों को शुरू करते हैं।

มูลปริยายสุตฺต

मूलपर्यायसुत्त

ปุจฺฉา – เตน อาวุโส ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน มูลปริยายสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उन जानते हुए, देखते हुए, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान् ने मूलपर्यायसुत्त कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा?

วิสฺสชฺชนา – อุกฺกฏฺฐายํ ภนฺเต ปญฺจสเต พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิเต อารพฺภ ภาสิตํ, ปญฺจสตา ภนฺเต พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา [Pg.4] ภิกฺขู ปริยตฺตึ นิสฺสาย มานํ อุปฺปาเทสุํ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! उक्कठ्ठा में पाँच सौ ब्राह्मण कुल से प्रव्रजितों के बारे में कहा गया; भन्ते! वे पाँच सौ ब्राह्मण कुल से प्रव्रजित भिक्षु पर्यप्ति के आधार पर मान करने लगे थे, उस विषय में यह कहा गया।

ปุจฺฉา – ตํ ปนาวุโส สุตฺตํ ภควตา กติหิ วาเรหิ กติหิ จ อนฺโตคธปเทหิ วิภชิตฺวา ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उस सुत्त को भगवान् ने कितने प्रकरणों और कितने समाहित पदों में विभाजित कर कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตํ [Pg.5] ปน ภนฺเต มูลปริยายสุตฺตํ ภควตา อฏฺฐหิ จ วาเรหิ จตุวีสติยา จ อนฺโตคธปเทหิ วิภชิตฺวา เทสิตํ.

उत्तर – भन्ते! उस मूलपर्यायसुत्त को भगवान् ने आठ प्रकरणों और चौबीस समाहित पदों में विभाजित कर उपदेशित किया है।

สพฺพาสวสุตฺต

सब्बासवसुत्त

ปุจฺฉา – ทุติยํ ปนาวุโส สพฺพาสวสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! दूसरा सब्बासवसुत्त भगवान् ने कहाँ और किसके बारे में कहा?

วิสฺสชฺชนา – สพฺพาสวสุตฺตํ ปน ภนฺเต ภควตา สาวตฺถิยํ สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! सब्बासवसुत्त भगवान् ने श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के बारे में कहा।

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.6] ภควตา อาสวา กติหิ ปกาเรหิ วิภชิตฺวา ทสฺสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने आस्रवों को कितने प्रकारों में विभाजित कर दिखाया है?

วิสฺสชฺชนา – สตฺตหิ ภนฺเต ปกาเรหิ วิภชิตฺวา อาสวา ภควตา ปกาสิตา.

उत्तर – भन्ते! भगवान् ने आस्रवों को सात प्रकारों में विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ธมฺมทายาทสุตฺต

धम्मदायादसुत्त

ปุจฺฉา – ธมฺมทายาทสุตฺตํ [Pg.7] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! धम्मदायादसुत्त भगवान् ने कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ, ภควโต จ ภนฺเต ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ตทา มหาลาภสกฺกาโร อุทปาทิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के बारे में कहा गया; भन्ते! उस समय भगवान् और भिक्षु संघ को महान लाभ और सत्कार प्राप्त हुआ था, उस विषय में यह कहा गया।

ปุจฺฉา – ตตฺถาวุโส [Pg.9] ทฺเว อนุสนฺธโย, เตสุ ปฐเม อนุสนฺธิมฺหิ กถํ ภควตา ภิกฺขูนํ โอวาโท ทินฺโน.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ दो अनुसन्धि हैं, उनमें से पहली अनुसन्धि में भगवान् ने भिक्षुओं को कैसा उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – ปฐเม ภนฺเต อนุสนฺธิมฺหิ ธมฺมทายาทา เม ภิกฺขเว ภวถ มา อามิสทายาทา, อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา, กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ โน อามิสทายาทาติ เอวมาทินา ภควตา ภิกฺขูนํ โอวาโท ทินฺโน.

उत्तर – भन्ते! पहली अनुसन्धि में भगवान् ने भिक्षुओं को यह उपदेश दिया— 'भिक्षुओं! तुम मेरे धर्म के उत्तराधिकारी बनो, आमिष के उत्तराधिकारी नहीं; मेरी तुम पर अनुकम्पा है कि कैसे मेरे श्रावक धर्म के उत्तराधिकारी बनें, आमिष के नहीं'—इत्यादि।

ธมฺมทายาทา [Pg.11] เม ภิกฺขเว ภวถ มา อามิสทายาทา, อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา.

भिक्षुओं! तुम मेरे धर्म के उत्तराधिकारी बनो, आमिष के उत्तराधिकारी नहीं; मेरी तुम पर अनुकम्पा है कि कैसे मेरे श्रावक धर्म के उत्तराधिकारी बनें, आमिष के नहीं।

ปุจฺฉา – ทุติเย [Pg.12] ปนาวุโส อนุสนฺธิมฺหิ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา กีทิสี ธมฺมเทสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – आयुष्मान्! दूसरी अनुसन्धि में धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्त स्थविर द्वारा किस प्रकार की धर्मदेशना विभाजित कर प्रकाशित की गई?

วิสฺสชฺชนา – ทุติเย ปน ภนฺเต อนุสนฺธิมฺหิ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา สตฺถุ ปวิวิตฺตสฺส วิหรโต สาวกานํ วิเวกํ อนนุสิกฺขตํ ตีหิ ฐาเนหิ คารยุตํ, อนุสิกฺขนฺตานญฺจ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํสตํ, โสฬส จ ปาปเก ธมฺเม เตสญฺจ ปหานาย มชฺฌิมา ปฏิปทา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – भन्ते! दूसरी अनुसन्धि में धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्त स्थविर ने शास्ता के एकान्त में विहार करते समय श्रावकों द्वारा विवेक का अनुकरण न करने पर तीन कारणों से निन्दा, और अनुकरण करने वालों की तीन कारणों से प्रशंसा, तथा सोलह पापकारी धर्मों और उनके प्रहाण के लिए मध्यम प्रतिपदा को विभाजित कर प्रकाशित किया।

ภยเภรวสุตฺต

भयभैरव सुत्त

ปุจฺฉา – ภยเภรวสุตฺตํ [Pg.13] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने भयभैरव सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ชาณุสฺโสณึ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ, ชาณุสฺโสณิ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘เย เม โภ โคตม กุลปุตฺตา ภวนฺตํ โคตมํ อุทฺทิสฺส สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา, ภวํ เตสํ โคตโม ปุพฺพงฺคโม, ภวํ

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में जाणुस्सोणि ब्राह्मण के बारे में कहा गया था। भन्ते! जाणुस्सोणि ब्राह्मण ने भगवान के पास जाकर यह कहा— ‘हे गौतम! जो ये कुलपुत्र आप गौतम के उद्देश्य से श्रद्धापूर्वक घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए हैं, आप गौतम उनके अग्रणी हैं, आप...’

เตสํ [Pg.14] โคตโม พหุกาโร, ภวํ เตสํ โคตโม สมาทเปตา, โภโต จ ปน โคตมสฺส สา ชนตา ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชตี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

‘...गौतम उनके लिए बहुत उपकारी हैं, आप गौतम उन्हें (धर्म में) समाहित करने वाले हैं, और वह जनसमूह आप गौतम के दृष्टान्त का अनुसरण करता है।’ भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

อนงฺคณสุตฺต

अनङ्गण सुत्त

ปุจฺฉา – อนงฺคณสุตฺตํ [Pg.15] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! अनङ्गण सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के बारे में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर द्वारा कहा गया था।

อากงฺเขยฺยสุตฺต

आकङ्खेय्य सुत्त

ปุจฺฉา – อากงฺเขยฺยสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने आकङ्खेय्य सुत्त कहाँ और किसके बारे में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के बारे में कहा गया था।

วตฺถสุตฺต

वत्थ सुत्त

ปุจฺฉา – วตฺถสุตฺตํ [Pg.16] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने वत्थ सुत्त कहाँ और किसके बारे में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के बारे में कहा गया था।

สลฺเลขสุตฺต

सल्लेख सुत्त

ปุจฺฉา – สลฺเลขสุตฺตํ [Pg.17] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने सल्लेख सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มหาจุนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา มหาจุนฺโท ภนฺเต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘ยา อิมา ภนฺเต อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ, อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา วา โลกวาทปฏิสํยุตฺตา วา, อาทิเมว นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุโน มนสิกโรโต เอวเมตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปหานํ โหติ, เอวเมตาสํ ทิฏฺฐีนํ ปฏินิสฺสคฺโค โหตี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान महाचुन्द के बारे में कहा गया था। भन्ते! आयुष्मान महाचुन्द ने भगवान के पास जाकर यह कहा— ‘भन्ते! लोक में जो ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं, जो आत्मवाद से संबंधित हैं या लोकवाद से संबंधित हैं; भन्ते! क्या भिक्षु के द्वारा आरम्भ में ही मनन करने से इन दृष्टियों का प्रहाण होता है, इन दृष्टियों का त्याग होता है?’ भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – ตตฺถ [Pg.18] จ อาวุโส กติ ปริยายา กติ จ อนฺโตคธปทานิ ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – और हे आयुष्मान! वहाँ भगवान ने कितने पर्यायों और कितने अन्तर्निहित पदों को विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต ปญฺจ ปริยายา จตุจตฺตาลีส จ อนฺโตคธปทานิ ภควตา วิตฺถาเรน ภาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान ने पाँच पर्यायों और चौवालीस अन्तर्निहित पदों को विस्तार से कहा है।

สมฺมาฏฺฐิสุตฺต

सम्मादिट्ठि सुत्त

ปุจฺฉา – สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตํ [Pg.19] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! सम्मादिट्ठि सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के बारे में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर द्वारा कहा गया था।

ปุจฺฉา – กสฺส อาวุโส วจนํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! यह किसका वचन है?

วิสฺสชฺชนา – ภควโต ภนฺเต วจนํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

उत्तर – भन्ते! यह अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान का वचन है।

ปุจฺฉา – เกนาวุโส อาภตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! यह किसके द्वारा लाया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปรมฺปราย ภนฺเต อาภตํ.

उत्तर – भन्ते! यह परम्परा से लाया गया है।

มหาสติปฏฺฐานสุตฺต

महासातिपट्ठान सुत्त

ปุจฺฉา – มหาสติปฏฺฐานสุตฺตํ [Pg.20] ปนาวุโส โยคาวจรานํ พหุปการตฺตา ทีฆนิกาเย จ อิธ จาติ ทฺวีสุ นิกาเยสุ โปราณเกหิ สํคีติกาเรหิ ทฺวิกฺขตฺตุํ สํคายิตฺวา วิตฺถาเรน ปติฏฺฐาปิตํ, ตํ อมฺเหหิ ทีฆนิกาเย ยถานุปฺปตฺตวเสน ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ. ตถาปิ โยคาวจรานํ พหุปการตฺตาเยว ตํ [Pg.21] อิทานิปิ ยถานุปฺปตฺตวเสน ปุน ปุจฺฉิสฺสามิ, ตํ ปเนตํ อาวุโส มหาสติปฏฺฐานสุตฺตํ ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! महासतिपट्ठान सुत्त योगाभ्यासियों के लिए बहुत उपकारी होने के कारण प्राचीन संगीतिकारों द्वारा दीघनिकाय और यहाँ (मज्झिमनिकाय) इन दोनों निकायों में दो बार संगायन कर विस्तार से स्थापित किया गया है। उसे हमने दीघनिकाय में अनुक्रम के अनुसार पूछा और उत्तर दिया है। फिर भी, योगाभ्यासियों के लिए बहुत उपकारी होने के कारण ही, उसे अब भी अनुक्रम के अनुसार पुनः पूछूँगा। हे आयुष्मान! वह महासतिपट्ठान सुत्त भगवान ने कहाँ और किसके बारे में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – กุรูสุ ภนฺเต กมฺมาสธมฺเม นาม กุรูนํ นิคเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कुरु देश के कम्मासधम्म नामक कुरुओं के निगम में अनेक भिक्षुओं के बारे में कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.22] ตตฺถ อานาปานสฺสติ กายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – और हे आयुष्मान! वहाँ भगवान ने आनापानस्मृति कायानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา โส สโตว อสฺสสติ, สโตว ปสฺสสติ, ทีฆํ วา อสฺสสนฺโต ‘ทีฆํ อสฺสสามี’ติ ปชานาติ, ทีฆํ วา ปสฺสสนฺโต ‘ทีฆํ ปสฺสสามี’ติ ปชานาติ, เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ อานาปานสฺสติ กายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – ‘यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु अरण्य में गया हुआ, या वृक्ष के नीचे गया हुआ, या शून्य घर में गया हुआ, पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और मुख के सामने स्मृति को उपस्थित कर बैठता है। वह स्मृतिपूर्वक ही श्वास लेता है, स्मृतिपूर्वक ही श्वास छोड़ता है। लम्बी श्वास लेते हुए ‘मैं लम्बी श्वास ले रहा हूँ’ ऐसा जानता है, लम्बी श्वास छोड़ते हुए ‘मैं लम्बी श्वास छोड़ रहा हूँ’ ऐसा जानता है।’ भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने आनापानस्मृति कायानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.23] ตตฺถ อิริยาปถกายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा ईर्यापथ-कायानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต วา คจฺฉามีติ ปชานาติ, ฐิโต วา ฐิโตมฺหีติ ปชานาติ, นิสินฺโน วา นิสินฺโนมฺหีติ ปชานาติ, สยาโน วา สยาโนมฺหีติ ปชานาติ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา อิริยาปถกายานุปสฺสนา ภาวนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु चलते हुए जानता है कि 'मैं चल रहा हूँ', खड़े हुए जानता है कि 'मैं खड़ा हूँ', बैठे हुए जानता है कि 'मैं बैठा हूँ', लेटे हुए जानता है कि 'मैं लेटा हूँ'—इस प्रकार, भन्ते! भगवान द्वारा ईर्यापथ-कायानुपश्यना भावना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.24] ตตฺถ สมฺปชญฺญกายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा सम्प्रजन्य-कायानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ สมฺปชญฺญกายานุปสฺสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु आगे बढ़ने और पीछे हटने में सम्प्रजन्यकारी (सजग) होता है, आगे देखने और इधर-उधर देखने में सम्प्रजन्यकारी होता है, (अंगों को) सिकोड़ने और फैलाने में सम्प्रजन्यकारी होता है, संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में सम्प्रजन्यकारी होता है, खाने, पीने, चबाने और स्वाद लेने में सम्प्रजन्यकारी होता है, मल-मूत्र त्यागने में सम्प्रजन्यकारी होता है, चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने, बोलने और मौन रहने में सम्प्रजन्यकारी होता है—इस प्रकार, भन्ते! भगवान द्वारा वहाँ सम्प्रजन्य-कायानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.26] ตตฺถ ปฏิกูลมนสิการกายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा प्रतिकूल-मनसिकार-कायानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสาโลมา นขา ทนฺตา ตโจ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ปฏิกูลมนสิการกายานุปสฺสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु इसी काया का, तलवों से ऊपर और सिर के बालों से नीचे, त्वचा से घिरे हुए, अनेक प्रकार की अशुद्धियों से भरे हुए के रूप में प्रत्यवेक्षण (अवलोकन) करता है—'इस काया में केश, रोम, नख, दन्त, त्वचा हैं'—इस प्रकार, भन्ते! वहाँ भगवान द्वारा प्रतिकूल-मनसिकार-कायानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.27] ตตฺถ ธาตุมนสิการกายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा धातु-मनसिकार-कायानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อิมเมว กายํ ยถาฐิตํ ยถาปณิหิตํ ธาตุโส ปจฺจเวกฺขติ อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ธาตุมนสิการกายานุปสฺสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु इसी काया का, जिस प्रकार वह स्थित है, जिस प्रकार वह रखी गई है, धातुओं के रूप में प्रत्यवेक्षण करता है—'इस काया में पृथ्वी-धातु, आप-धातु, तेज-धातु, वायु-धातु है'—इस प्रकार, भन्ते! भगवान द्वारा धातु-मनसिकार-कायानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.28] ตตฺถ นว สิวถิกกายานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा नौ श्मशान-कायानुपश्यनाओं को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปุน จปรํ ภิกฺขเว ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สิวถิกาย ฉฑฺฑิตํ เอกาหมตํ วา ทฺวีหมตํ วา ตีหมตํ วา อุทฺธุมาตกํ วินีลกํ วิปุพฺพกชาตํ โส อิมเมว กายํ อุปสํหรติ ‘‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา นว สิวถิกกายานุปสฺสนา ภาวนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "पुनः, भिक्षुओं! जैसे कोई भिक्षु श्मशान में फेंके हुए शरीर को देखे, जो एक दिन का मरा हुआ हो, या दो दिन का, या तीन दिन का, जो सूजा हुआ, नीला पड़ा हुआ और सड़ता हुआ हो; वह इसी काया की तुलना करता है—'यह काया भी इसी स्वभाव वाली है, ऐसी ही होने वाली है और इससे मुक्त नहीं है'—इस प्रकार, भन्ते! वहाँ भगवान द्वारा नौ श्मशान-कायानुपश्यना भावनाओं को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.29] ตตฺถ เวทนานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา เทสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा वेदनानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर उपदिष्ट किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สุขํ วา เวทนํ เวทยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทยามี’’ติ ปชานาติ, ทุกฺขํ วา เวทนํ เวทยมาโน ‘‘ทุกฺข เวทนํ เวทยามี’’ติ ปชานาติ, อทุกฺขมสุขํ วา เวทนํ เวทยมาโน ‘‘อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทยามี’’ติ ปชานาติ, เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา เวทนานุปสฺสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु सुखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है कि 'मैं सुखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ', दुःखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है कि 'मैं दुःखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ', अदुःख-असुख (तटस्थ) वेदना का अनुभव करते हुए जानता है कि 'मैं अदुःख-असुख वेदना का अनुभव कर रहा हूँ'—इस प्रकार, भन्ते! वहाँ भगवान द्वारा वेदनानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.30] ตตฺถ จิตฺตานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา เทสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा चित्तानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर उपदिष्ट किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สราคํ วา จิตฺตํ ‘‘สราคํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ ‘‘วีตราคํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, สโทสํ วา วีตโทสํ วา สโมหํ วา วีตโมหํ วา สํขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘‘สํขิตฺตํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘‘วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, เอวมาทินา ตตฺถ ภควตา จิตฺตานุปสฺสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु सराग (रागयुक्त) चित्त को 'सराग चित्त' के रूप में जानता है, वीतराग (रागरहित) चित्त को 'वीतराग चित्त' के रूप में जानता है, सदोष या वीतदोष, समोह या वीतमोह, संक्षिप्त चित्त को 'संक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है, विक्षिप्त चित्त को 'विक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है—इस प्रकार वहाँ भगवान द्वारा चित्तानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.31] ตตฺถ ธมฺมานุปสฺสนา ภควตา วิภชิตฺวา เทสิตา, ตํ สงฺเขปมตฺเตเนว วิสฺสชฺเชหิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! वहाँ भगवान द्वारा धर्मानुपश्यना को किस प्रकार विभाजित कर उपदिष्ट किया गया है, उसका संक्षेप में ही उत्तर दें।

วิสฺสชฺชนา – อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ, ปญฺจสุ นีวรเณสุ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ปญฺจหิ ปพฺเพหิ ธมฺมานุปสฺสนา วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – "यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु धर्मों में धर्मानुपश्यना करते हुए विहार करता है, पाँच नीवरणों आदि में—इस प्रकार, भन्ते! वहाँ भगवान द्वारा पाँच पर्वों (खंडों) में धर्मानुपश्यना को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।"

จูฬสีหนาทสุตฺต

चूलसीहनाद सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬนสีหนาทสุตฺตํ [Pg.32] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! चूलसीहनाद सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปริหีนลาภสกฺกาเร นานาติตฺถิเย อารพฺภ ภาสิตํ, นานาติตฺถิยา ภนฺเต ปริหีนลาภสกฺการา เตสุ เตสุ ฐาเนสุ ปริเทวึสุ, จตสฺโส จ ภนฺเต ปริสา ภควโต เอกมตฺถํ อาโรเจสุํ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – "भन्ते! श्रावस्ती में, जिनका लाभ और सत्कार क्षीण हो गया था, उन विभिन्न अन्यतीर्थियों के संदर्भ में कहा गया है। भन्ते! वे विभिन्न अन्यतीर्थी, जिनका लाभ और सत्कार क्षीण हो गया था, उन-उन स्थानों पर विलाप करने लगे, और भन्ते! चारों परिषदों ने भगवान को एक बात बताई; उस विषय में यह कहा गया है।"

มหาสีหนาทสุตฺต

महासीहनाद सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.34] ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน มหาสีหนาทสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन जानने वाले, देखने वाले, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान द्वारा महासीहनाद सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ, สนุกฺขตฺโต ภนฺเต ลิจฺฉวิปุตฺโต อจิรปกฺกนฺโต โหติ อิมสฺมา ธมฺมวินยา, โส เวสาลิยํ ปริสติ เอวํ วาจํ ภาสติ [Pg.35] ‘‘นตฺถิ สมณสฺส โคตมสฺส อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส, ตกฺกปริยาหตํ สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสติ วีมํสานุจริตํ สยํ ปฏิภานํ. ยสฺส จ ขฺวาสฺส อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายา’’ติ, เอตมตฺถํ ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควโต อาโรเจสิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! यह वैशाली में लिच्छविपुत्र सुनक्खत्त के विषय में कहा गया है। भन्ते! लिच्छविपुत्र सुनक्खत्त ने हाल ही में इस धर्म-विनय को छोड़ दिया है। वह वैशाली की परिषद् में इस प्रकार की वाणी बोलता है— "श्रमण गौतम के पास कोई उत्तर-मनुष्य धर्म, आर्यों के योग्य ज्ञान-दर्शन का विशेष नहीं है। श्रमण गौतम तर्क-आधारित, मीमांसा द्वारा अनुचरित और स्वयं की प्रतिभा से उत्पन्न धर्म का उपदेश देते हैं। और जिस प्रयोजन के लिए उनके द्वारा धर्म का उपदेश दिया गया है, वह उसका पालन करने वाले के दुखों के सम्यक् क्षय के लिए ही ले जाता है।" भन्ते! आयुष्मान् सारिपुत्र ने भगवान् को यह बात बताई। भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

ปุจฺฉา – กติ [Pg.36] ปนาวุโส ตตฺถ ภควตา ตถาคตสฺส ตถาคตพลานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ, เยหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने तथागत के कितने तथागत-बलों को विभाजित कर प्रकाशित किया है, जिन बलों से युक्त होकर तथागत श्रेष्ठ स्थान (आसभ स्थान) का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र का प्रवर्तन करते हैं?

วิสฺสชฺชนา – ทส ภนฺเต ตถาคตสฺส ตถาคตพลานิ ภควตา วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ, เยหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

उत्तर - भन्ते! भगवान् ने तथागत के दस तथागत-बलों को विभाजित कर प्रकाशित किया है, जिन बलों से युक्त होकर तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र का प्रवर्तन करते हैं।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.39] ตตฺถ ภควตา จตุเวรชฺชญาณานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ, เยหิ เวสารชฺเชหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने चार वैशारद्य-ज्ञानों को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया है, जिन वैशारद्यों से युक्त होकर तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र का प्रवर्तन करते हैं?

วิสฺสชฺชนา – ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต อิเม อาสวา อปริกฺขีณาติ ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สหธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ สาริปุตฺต น สมนุปสฺสามิ, เอตมหํ สาริปุตฺต นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามิ. เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ จตุเวสารชฺชญาณานิ ภควตา วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर - "सारिपुत्र! मैं ऐसा कोई निमित्त नहीं देखता कि कोई श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार, ब्रह्मा या लोक में कोई भी धर्म के अनुसार मुझ पर यह आक्षेप कर सके कि 'क्षीण-आस्रव होने का दावा करने वाले आपके ये आस्रव अभी क्षीण नहीं हुए हैं'। सारिपुत्र! इस निमित्त को न देखते हुए मैं क्षेम-प्राप्त, अभय-प्राप्त और वैशारद्य-प्राप्त होकर विहार करता हूँ।" भन्ते! इस प्रकार वहाँ भगवान् ने चार वैशारद्य-ज्ञानों को विस्तार से विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.41] ตตฺถ ภควตา ปญฺจคติปริจฺเฉทญาณํ วิภชิตฺวา ปกาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने पाँच गतियों के परिच्छेद के ज्ञान को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจ โข อิมา สาริปุตฺต คติโย, กตมา ปญฺจ, นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย มนุสฺสา เทวา, เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ วิภชิตฺวา ปกาสิตํ.

उत्तर - "सारिपुत्र! ये पाँच गतियाँ हैं। कौन सी पाँच? नरक, तिर्यक-योनि, प्रेत-लोक, मनुष्य और देव।" भन्ते! इस प्रकार भगवान् ने वहाँ पाँच गतियों के परिच्छेदक ज्ञान को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.43] ตตฺถ ตถาคโต อตฺตโน ปญฺญาเวยฺยตฺติยา อปริหานึ ปกาเสสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ तथागत ने अपनी प्रज्ञा की प्रगल्भता की अपरिहाणि को किस प्रकार प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – สนฺติ โข ปน สาริปุตฺต เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน ยาวเทวายํ ภวํ ปุริโส ทหโร โหติ, เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ตถาคโต อตฺตโน ปญฺญาเวยฺยตฺติยา อปริหานึ ปกาเสสิ.

उत्तर - "सारिपुत्र! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो इस प्रकार के वाद और दृष्टि वाले हैं कि जब तक यह पुरुष युवा होता है..." भन्ते! इस प्रकार वहाँ तथागत ने अपनी प्रज्ञा की प्रगल्भता की अपरिहाणि को प्रकाशित किया है।

มหาทุกฺขกฺขนฺธสุตฺต

महादुक्खक्खन्ध सुत्त

ปุจฺฉา – มหาทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตํ [Pg.45] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! भगवान् ने महादुक्खक्खन्ध सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญติตฺถิเย อารพฺภ ภาสิตํ, สมฺพหุลา ภนฺเต อญฺญติตฺถิยา ภิกฺขู เอตทโวจุํ ‘‘สมโณ อาวุโส โคตโม กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, มยมฺปิ กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปม, สมโณ อาวุโส โคตโม รูปานํ [Pg.46] เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, มยมฺปิ รูปานํ เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปม, อิธ โน อาวุโส โก วิเสโส, โก อธิปฺปยาโส, กึ นานากรณํ สมณสฺส วา โคตมสฺส อมฺหากํ วา ยทิทํ ธมฺมเทสนาย วา ธมฺมเทสนํ อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ, เอตมตฺถํ ภิกฺขู ภควโต อาโรเจสุํ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! यह श्रावस्ती में अन्यतीर्थियों के विषय में कहा गया था। भन्ते! बहुत से अन्यतीर्थियों ने भिक्षुओं से यह कहा— "आयुष्मानों! श्रमण गौतम काम-भोगों के परित्याग का उपदेश देते हैं, हम भी काम-भोगों के परित्याग का उपदेश देते हैं। श्रमण गौतम रूपों और वेदनाओं के परित्याग का उपदेश देते हैं, हम भी रूपों और वेदनाओं के परित्याग का उपदेश देते हैं। तो आयुष्मानों! श्रमण गौतम और हमारे बीच धर्म-देशना या उपदेश के संबंध में क्या विशेषता, क्या अभिप्राय या क्या अंतर है?" भिक्षुओं ने यह बात भगवान् को बताई। भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺต

चूलदुक्खक्खन्ध सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตํ [Pg.47] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! भगवान् ने चूलदुक्खक्खन्ध सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ มหานามํ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ, มหานาโม ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘ทีฆรตฺตาหํ ภนฺเต ภควตา เอวํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ ‘โลโภ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โทโส จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โมโห จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส’ติ, เอวญฺจาหํ ภนฺเต ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ ‘โลโภ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โทโส จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส, โมโห จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส’ติ. อถ จ ปน เม เอกทา โลภธมฺมาปิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โทสธมฺมาปิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โมหธมฺมาปิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวํ โหติ ‘โก สุ นาม เม ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อปฺปหิโน[Pg.48], เยน เม เอกทา โลภธมฺมาปิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โทสธมฺมาปิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, โมหธมฺมาปิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตี’ติ’’, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! यह शाक्यों के कपिलवस्तु में शाक्य महानाम के विषय में कहा गया था। भन्ते! शाक्य महानाम ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— "भन्ते! मैं लंबे समय से भगवान् द्वारा उपदिष्ट इस धर्म को जानता हूँ कि 'लोभ चित्त का उपक्लेश है, द्वेष चित्त का उपक्लेश है, मोह चित्त का उपक्लेश है'। भन्ते! मैं भगवान् द्वारा उपदिष्ट इस धर्म को जानता हूँ कि 'लोभ चित्त का उपक्लेश है, द्वेष चित्त का उपक्लेश है, मोह चित्त का उपक्लेश है'। फिर भी, कभी-कभी लोभ के धर्म मेरे चित्त को घेर कर स्थित हो जाते हैं, द्वेष के धर्म भी मेरे चित्त को घेर कर स्थित हो जाते हैं, मोह के धर्म भी मेरे चित्त को घेर कर स्थित हो जाते हैं। भन्ते! मुझे ऐसा विचार आता है कि 'मेरे भीतर वह कौन सा धर्म अभी प्रहीण नहीं हुआ है, जिसके कारण कभी-कभी लोभ, द्वेष और मोह के धर्म मेरे चित्त को घेर कर स्थित हो जाते हैं?'" भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

อนุมานสุตฺต

अनुमान सुत्त

ปุจฺฉา – อนุมานสุตฺตํ [Pg.49] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! अनुमान सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – ภคฺเคสุ ภนฺเต สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! यह भग्ग देश के सुसुमारगिरि के भेसकलावन में आयुष्मान् महामौद्गल्यायन स्थविर द्वारा बहुत से भिक्षुओं के विषय में कहा गया था।

เจโตขิลสุตฺต

चेतोखिल सुत्त

ปุจฺฉา – เจโตขิลสุตฺตํ [Pg.50] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! भगवान् ने चेतोखिल सुत्त कहाँ और किसके विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर (उद्देश्य कर) कहा गया है।

วนปตฺถสุตฺต

वनप्रस्थ सुत्त

ปุจฺฉา – วนปตฺถสุตฺตํ [Pg.53] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान द्वारा वनप्रस्थ सुत्त कहाँ और किसे आरम्भ कर कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर कहा गया है।

มธุปิณฺฑิกสุตฺต

मधुपिण्डिक सुत्त

ปุจฺฉา – มธุปิณฺฑิกสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान द्वारा मधुपिण्डिक सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต ทณฺฑปาณึ สกฺกํ อารพฺภ ภาสิตํ, ทณฺฑปาณิ ภนฺเต สกฺโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘กึ วาที สมโณ กิมกฺขายี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! शाक्यों में दण्डपाणि शाक्य को आरम्भ कर कहा गया है; भन्ते! दण्डपाणि शाक्य ने भगवान के पास जाकर यह कहा— “श्रमण क्यावादी हैं, क्या उपदेश देने वाले हैं?”, भन्ते! उस विषय में (यह सुत्त) कहा गया है।

ทฺเวธาวิตกฺกสุตฺต

द्वेधावितर्क सुत्त

ปุจฺฉา – ทฺเวธาวิตกฺกสุตฺตํ [Pg.56] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान द्वारा द्वेधावितर्क सुत्त कहाँ और किसे आरम्भ कर कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर कहा गया है।

วิตกฺกสณฺฐานสุตฺต

वितर्कसंस्थान सुत्त

ปุจฺฉา – วิตกฺกสณฺฐานสุตฺตํ [Pg.57] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान द्वारा वितर्कसंस्थान सुत्त कहाँ और किसे आरम्भ कर कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर कहा गया है।

กกจูปมสุตฺต

ककचूपम सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.58] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน กกจูปมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा ककचूपम सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ โมฬิยผคฺคุนํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา ภนฺเต โมฬิยผคฺคุโน ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ [Pg.59] อติเวลํ สํสฏฺโฐ วิหรติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् मोलियफग्गुन को आरम्भ कर कहा गया है; भन्ते! आयुष्मान् मोलियफग्गुन भिक्षुणियों के साथ बहुत अधिक संसर्ग (मेल-जोल) में रहते थे, भन्ते! उस विषय में (यह सुत्त) कहा गया है।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.61] โข อาวุโส อายสฺมโต โมฬิยผคฺคุนสฺส ตํ ภควโต โอวาทํ สุตฺวา กถํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, กถญฺช ภควา อุตฺตริ ภิกฺขูน โอวาทมทาสิ.

प्रश्न – तो आयुष्मान्! भगवान के उस उपदेश को सुनकर आयुष्मान् मोलियफग्गुन के मन में कैसा विचार उत्पन्न हुआ, और भगवान ने आगे भिक्षुओं को कैसे उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต โมฬิยผคฺคุนสฺส ภควโต อิมํ โอวาทํ สุตฺวา ภิกฺขุนิสํสคฺคโต โอรมิสฺสามิ วิรมิสฺสามีติปิ จิตฺตํ น อุปฺปนฺนํ, อสํวรเมว ภนฺเต จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ, ภควา จ ภนฺเต อาราธยึสุ วต เม ภิกฺขเว ภิกฺขู เอกํ สมยํ จิตฺตํ, เอวมาทินา อุตฺตริ ภิกฺขูนํ โอวาทมทาสิ.

उत्तर – भन्ते! भगवान के इस उपदेश को सुनकर मोलियफग्गुन के मन में यह विचार भी उत्पन्न नहीं हुआ कि 'मैं भिक्षुणियों के संसर्ग से रुकूँगा या विरत होऊँगा', बल्कि भन्ते! असंयम का ही विचार उत्पन्न हुआ; और भन्ते! भगवान ने "भिक्षुओं! एक समय भिक्षुओं ने मेरे चित्त को प्रसन्न किया था" इत्यादि प्रकार से आगे भिक्षुओं को उपदेश दिया।

อุภโต [Pg.64] ทณฺฑเกน เจปิ ภิกฺขเว กกเจน โจรา โอจรกา องฺคมงฺคานิ โอกนฺเตยฺยุํ.

भिक्षुओं! यदि चोर और डाकू दुतरफा हत्थे वाली आरी से अंग-प्रत्यंगों को काट डालें...

อลคทฺทูปมสุตฺต

अलगद्दूपम सुत्त

ปุจฺฉา – อลคทฺทูปมสุตฺตํ [Pg.65] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान द्वारा अलगद्दूपम सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อริฏฺฐํ ภิกฺขุํ คทฺธพาธิปุพฺพํ อารพฺภ ภาสิตํ, อริฏฺฐสฺส ภนฺเต ภิกฺขุโน คทฺธพาธิปุพฺพสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชาทามิ, ยถา เยเม อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา ภควตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अरिट्ठ भिक्षु, जो पहले गिद्ध-शिकारी थे, उन्हें आरम्भ कर कहा गया है; भन्ते! पूर्व में गिद्ध-शिकारी रहे अरिट्ठ भिक्षु के मन में इस प्रकार की पापपूर्ण दृष्टि उत्पन्न हुई— “मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को इस प्रकार समझता हूँ कि भगवान ने जिन अन्तरायिक (बाधक) धर्मों को बताया है, उनका सेवन करने वाले के लिए वे बाधा पहुँचाने वाले नहीं हैं”; भन्ते! उस विषय में (यह सुत्त) कहा गया है।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.68] โข อาวุโส อายสฺมโต อริฏฺฐสฺส คทฺธพาธิปุพฺพสฺส กถํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, กถญฺจ ภควา อุตฺตริ ภิกฺขุนํ ธมฺมเทสนํ ปวตฺเตสิ.

प्रश्न – तो आयुष्मान्! पूर्व में गिद्ध-शिकारी रहे आयुष्मान् अरिट्ठ के मन में कैसा विचार उत्पन्न हुआ, और भगवान ने आगे भिक्षुओं को किस प्रकार धर्म-देशना दी?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต อริฏฺฐสฺส ภิกฺขุโน คทฺธพาธิปุพฺพสฺส ‘‘กิญฺจาปิ มํ ภควา โมฆปุริสวาเทน วเทสิ, น โข ปน เม มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย น โหติ, สฺวาหํ อารภิตฺวา ฆฏฺเฏตฺวา มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, ภควา จ ภนฺเต ทุปฺปญฺญสฺส อลคทฺทูปมํ ทสฺเสตฺวา อลคทฺทูปมํ ปริยตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา ปญฺญวโต อลคทฺทูปมาย จ กุลฺลูปมาย จ ปญฺญวโต นิสฺสรณปริยตฺตึ ทสฺเสตฺวา ฉ จ ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ, เตสญฺจ ฉนฺนํ ทิฏฺฐิฏฺฐานานํ วินิเวฐนาการํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสาเน จ ขนฺธกมฺมฏฺฐานํ อรหตฺตนิกูเฏน ทสฺเสตฺวา อุตฺตริ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ ปวตฺเตสิ.

उत्तर – भन्ते! पूर्व में गिद्ध-शिकारी रहे अरिट्ठ भिक्षु के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— “भले ही भगवान ने मुझे 'मोघपुरुष' कहा है, किन्तु ऐसा नहीं है कि मुझमें मार्ग-फल की योग्यता नहीं है, सो मैं आरम्भ कर और पुरुषार्थ कर मार्ग-फलों को प्राप्त करूँगा”; भन्ते! भगवान ने दुर्बुद्धि वाले के लिए सर्प की उपमा और सर्प की उपमा वाली पर्यत्ति को दिखाकर, तथा बुद्धिमान के लिए सर्प की उपमा और नौका की उपमा द्वारा बुद्धिमान के लिए निस्सरण-पर्यत्ति को दिखाकर, छह दृष्टि-स्थानों और उन छह दृष्टि-स्थानों के निराकरण के प्रकार को दिखाकर, और अन्त में अर्हत्व की पराकाष्ठा के साथ स्कन्ध-कर्मस्थान को दिखाकर आगे भिक्षुओं को धर्म-कथा सुनाई।

วมฺมิกสุตฺต

वम्मीक सुत्त

ปุจฺฉา – ธมฺมิกสุตฺตํ [Pg.73] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान द्वारा धम्मिक सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ กุมารกสฺสปํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต กุมารกสฺสโป ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา วมฺมิกปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् कुमारकस्सप को आरम्भ कर कहा गया है। भन्ते! आयुष्मान् कुमारकस्सप ने भगवान के पास जाकर 'वम्मीक-प्रश्न' पूछा था, भन्ते! उस विषय में (यह सुत्त) कहा गया है।

รถวินีตสุตฺต

रथविनीत सुत्त

ปุจฺฉา – รถวินีตสุตฺตํ [Pg.74] ปนาวุโส กตฺถ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! रथविनीत सुत्त कहाँ और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมตา จ สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา อายสฺมตา จ ปุณฺเณน มนฺตาณิปุตฺเตน อญฺญมญฺญํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्र स्थविर और आयुष्मान् पूर्ण मन्ताणीपुत्र द्वारा परस्पर प्रश्न-उत्तर के रूप में कहा गया है।

นิวาปสุตฺต

निवाप सुत्त

ปุจฺฉา – นิวาปสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने निवाप सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा गया था।

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.77] อาวุโส สุตฺเต โก นิวาโป โก เนวาปิโก กา เนวาปิกปริสา กา มิคชาตา กถญฺเจติสฺสา อุปมาย อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! इस सुत्त में 'निवाप' (चारा) क्या है, 'नेवापिक' (चारा डालने वाला) कौन है, 'नेवापिक-परिसा' (चारा डालने वाले की परिषद) क्या है, 'मृग-जाति' (हिरणों की जाति) क्या है और इस उपमा का अर्थ कैसे समझना चाहिए?

วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมึ ภนฺเต สุตฺเต นิวาโปติ โข ภนฺเต ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ, เนวาปิโกติ โข ภนฺเต มารสฺเสตํ ปาปิมโต อธิวจนํ, เนวาปิกปริสาติ โข ภนฺเต มารปริสาเยตํ อธิวจนํ, มิคชาตาติ โข ภนฺเต สมณพฺราหฺมณานเมตํ อธิวจนํ, อิมสฺมึ ภนฺเต สุตฺเต เอตสฺส อตฺโถ เอวํ ทฏฺฐพฺโพ.

उत्तर – भन्ते! इस सुत्त में 'निवाप' पाँच काम-गुणों का नाम है, 'नेवापिक' पापी मार का नाम है, 'नेवापिक-परिसा' मार की परिषद का नाम है, और 'मृग-जाति' श्रमण-ब्राह्मणों का नाम है। भन्ते! इस सुत्त में इसका अर्थ इस प्रकार समझना चाहिए।

ปาสราสิสุตฺต

पासरासि सुत्त

ปุจฺฉา – เกนาวุโส [Pg.79] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปาสราสิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध ने पासरासि सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय पर कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ, สมฺพหุลา ภนฺเต ภิกฺขู รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสเม ภควนฺตํ อารพฺภ ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสีทึสุ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा गया था। भन्ते! अनेक भिक्षु रम्मक ब्राह्मण के आश्रम में भगवान के विषय में धार्मिक चर्चा के लिए बैठे थे, उस विषय में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.81] โข อาวุโส เตสํ สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสินฺนานํ กีทิสํ ธมฺมกถํ กเถสิ.

प्रश्न – तो हे आयुष्मान! उन अनेक भिक्षुओं के धार्मिक चर्चा के लिए बैठने पर (भगवान ने) किस प्रकार की धर्म-कथा कही?

วิสฺสชฺชนา – สาธุ ภิกฺขเว เอตํ โข ภิกฺขเว ตุมฺหากํ ปติรูปํ กุลปุตฺตานํ สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ, ยํ ตุมฺเห ธมฺมิยา กถาย สนฺนิสีเทยฺยาถ, สนฺนิปติตานํ โว ภิกฺขเว ทฺวยํ กรณียํ ธมฺมี วา กถา อริโย วา ตุณฺหีภาโว. ทฺเวมา ภิกฺขเว ปริเยสนา อริยา จ ปริเยสนา อนริยา จ ปริเยสนา. เอวมาทินา ภนฺเต ภควา สนฺนิปติตานํ เตสํ ภิกฺขูนํ อริยปริเยสนญฺจ อนริยปริเยสนญฺจ วิภชิตฺวา เทเสสิ.

उत्तर – 'साधु भिक्षुओं! भिक्षुओं, तुम जैसे श्रद्धापूर्वक घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए कुलपुत्रों के लिए यह उचित ही है कि तुम धार्मिक चर्चा के लिए बैठो। भिक्षुओं, एकत्रित होने पर तुम्हें दो कार्य करने चाहिए: या तो धार्मिक चर्चा या आर्य मौन। भिक्षुओं, ये दो प्रकार की खोज (पर्येषणा) हैं: आर्य खोज और अनार्य खोज।' भन्ते! इस प्रकार आदि वचनों से भगवान ने उन एकत्रित भिक्षुओं को आर्य खोज और अनार्य खोज का विभाजन करके उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.83] ภควา อตฺตนาปิ อนริยปริเยสนํ ปหาย อริยปริเยสนาย ปริเยสิตภาวํ ปกาเสสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने स्वयं भी अनार्य खोज को त्याग कर आर्य खोज द्वारा (सत्य की) खोज करने की बात को कैसे प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – อหมฺปิ สุทํ ภิกฺขเว ปุพฺเพว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺโธ โพธิสตฺโตว สมาโน อตฺตนา ชาติธมฺโม สมาโน ชาติธมฺมํเยว ปริเยสามิ, อตฺตนา ชราธมฺโม พฺยาธิธมฺโม มรณธมฺโม โสกธมฺโม สํกิเลสธมฺโม สมาโน สํกิเลสธมฺมํเยว ปริเยสามิ. เอวมาทินา ภนฺเต ภควา อตฺตนาปิ อนริยปริเยสนํ ปหาย อริยปริเยสนาย ปริเยสิตภาวํ ปกาเสสิ.

उत्तर – 'भिक्षुओं, मैं भी सम्बोधि से पूर्व, जब अभी बुद्ध नहीं हुआ था और केवल बोधिसत्व ही था, स्वयं जन्म-धर्मा (जन्म लेने के स्वभाव वाला) होते हुए जन्म-धर्मा की ही खोज करता था; स्वयं जरा-धर्मा, व्याधि-धर्मा, मरण-धर्मा, शोक-धर्मा और संक्लेश-धर्मा होते हुए संक्लेश-धर्मा की ही खोज करता था।' भन्ते! इस प्रकार आदि वचनों से भगवान ने स्वयं भी अनार्य खोज को त्याग कर आर्य खोज द्वारा खोज करने की बात को प्रकाशित किया।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.85] ปฐมาภิสมฺพุทฺธสฺส อาวุโส ภควโต อชปาลนิคฺโรธรุกฺขมูเล นิสินฺนสฺส ธมฺมเทสนาย กตสนฺนิฏฺฐานสฺส กีทิโส

प्रश्न – हे आयुष्मान! इस प्रकार प्रथम बार सम्बोधि प्राप्त कर अजपाल निग्रोध वृक्ष के नीचे बैठे हुए और धर्मोपदेश का निश्चय करने वाले भगवान के मन में किस प्रकार का...

เจตโส [Pg.86] ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, กถญฺจ ธมฺมเทสนาย จาริกา อโหสิ, กถญฺจ ปฐมา ธมฺมเทสนา อโหสิ.

...चित्त-वितर्क उत्पन्न हुआ, और धर्मोपदेश के लिए चारिका कैसे हुई, और प्रथम धर्मोपदेश कैसा था?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺยํ, โก อิมํ ธมฺมํ ขิปฺปเมว อาชานิสฺสตี’’ติ เอวํ โข ภนฺเต ภควโต ปฐมาภิสมฺพุทฺธสฺส อชปาลนิคฺโรธมูเล ธมฺมเทสนาย กตสนฺนิฏฺฐานสฺส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, อถ ภนฺเต ภควา อุรุเวลายํ ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา เยน พาราณสี, เตน ปทสาเยว จาริกํ ปกฺกามิ ธมฺมเทสนาย, ทฺเวเม ภิกฺขเว อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา, กตเม ทฺเว, โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโค หีโน คามฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺตสํหิโต, เอวมาทินา ภนฺเต ภควโต ปฐมา ธมฺมเทสนา อโหสิ.

उत्तर – 'मैं सबसे पहले किसे धर्म का उपदेश दूँ? कौन इस धर्म को शीघ्र समझ लेगा?' भन्ते! इस प्रकार प्रथम बार सम्बोधि प्राप्त कर अजपाल निग्रोध के नीचे बैठे हुए और धर्मोपदेश का निश्चय करने वाले भगवान के मन में वितर्क उत्पन्न हुआ। फिर भन्ते! भगवान उरुवेला में यथाभिरुचि विहार कर वाराणसी की ओर पैदल ही धर्मोपदेश के लिए चारिका पर निकल पड़े। 'भिक्षुओं, प्रव्रजित व्यक्ति को इन दो अन्तों (अतिवादों) का सेवन नहीं करना चाहिए। कौन से दो? एक तो यह जो काम-भोगों में सुख ढूँढना है, जो हीन, ग्राम्य, साधारण जनों का, अनार्य और अनर्थकारी है...' भन्ते! इस प्रकार आदि वचनों से भगवान का प्रथम धर्मोपदेश हुआ।

สพฺพาภิภู [Pg.89] สพฺพวิทูหมสฺมิ,สพฺพธมฺเมสุ อนูปลิตฺโต;

สพฺพญฺชโห ตณฺหากฺขเย วิมุตฺโต,สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺยํ.

मैं सबको जीतने वाला और सब कुछ जानने वाला हूँ, सभी धर्मों (पदार्थों) में निर्लिप्त हूँ; सब कुछ त्याग देने वाला, तृष्णा के क्षय होने पर मुक्त हूँ, स्वयं जानकर मैं किसे (गुरु) निर्दिष्ट करूँ?

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.92] ภควา ปาสราสิอุปมาย ตํ เทสนํ ปรินิฏฺฐาเปสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने 'पासरासि' (जाल का ढेर) की उपमा से उस उपदेश का समापन कैसे किया?

วิสฺสชฺชนา – ปญฺจิเม ภิกฺขเว กามคุณา, กตเม ปญฺจ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา. ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา. ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา. กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข ภิกฺขเว ปญฺจ กามคุณา. เย หิ เกจิ ภิกฺขเว สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิเม กามคุเณ คถิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺติ, เต เอวมสฺสุ เวทิตพฺพา ‘‘อนยมาปนฺนา พฺยาสนมาปนฺนา ยถากามกรณียา ปาปิมโต’’, เอวมาทินา ภนฺเต ภควา ปาสราสิอุปมาย ธมฺมเทสนํ ปรินิฏฺฐาเปสิ.

उत्तर – 'भिक्षुओं, ये पाँच काम-गुण हैं। कौन से पाँच? चक्षु-विज्ञेय रूप जो इष्ट, कान्त, मनाप, प्रिय, काम-युक्त और रंजनीय हैं। श्रोत्र-विज्ञेय शब्द... घ्राण-विज्ञेय गंध... जिह्वा-विज्ञेय रस... काय-विज्ञेय स्पर्श जो इष्ट, कान्त, मनाप, प्रिय, काम-युक्त और रंजनीय हैं। भिक्षुओं, ये पाँच काम-गुण हैं। भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इन काम-गुणों में बँधे हुए, मूर्छित, आसक्त होकर, दोषों को न देखते हुए और निस्तारण की प्रज्ञा के बिना इनका उपभोग करते हैं, उन्हें ऐसा समझना चाहिए कि वे विपत्ति में पड़े हुए हैं, विनाश को प्राप्त हैं और पापी (मार) के वश में हैं।' भन्ते! इस प्रकार आदि वचनों से भगवान ने पासरासि की उपमा से धर्मोपदेश का समापन किया।

จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺต

चूलहत्थिपदोपम सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.94] ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन जानने वाले... पे... सम्यक्सम्बुद्ध ने चूलहत्थिपदोपम सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय पर कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ชาณุสฺโสณึ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. ชาณุสฺโสณิ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ยาวตโก อโหสิ ปิโลติเกน ปริพฺพาชเกน สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में जाणुस्सोणि ब्राह्मण के संदर्भ में कहा गया था। भन्ते! जाणुस्सोणि ब्राह्मण ने भगवान के पास आकर पिलोटिक परिव्राजक के साथ जो भी बातचीत हुई थी, वह सब भगवान को बताई; उस विषय में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.98] ภควา หตฺถิปโทปมํ วิตฺถาเรน ปริปูเรตฺวา เทเสสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने हाथी के पद-चिह्न की उपमा को विस्तार से पूर्ण करते हुए कैसे उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘น โข พฺราหฺมณ เอตฺตาวตา หตฺถิปโทปโม วิตฺถาเรน ปริปูโร โหติ, อปิ จ พฺราหฺมณ ยถา หตฺถิปโทปโม วิตฺถาเรน ปริปูโร โหติ, ตํ สุณาหิ สาธุกํ มนสิกโรหิ ภาสิสฺสามี’’ติ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควา หตฺถิปโทปมํ ปริปูเรตฺวา พฺราหฺมณสฺส ชาณุสฺโสณิสฺส เทเสสิ.

उत्तर – ‘हे ब्राह्मण! केवल इतने से हाथी के पदचिह्न की उपमा विस्तार से पूर्ण नहीं होती, बल्कि हे ब्राह्मण! जिस प्रकार हाथी के पदचिह्न की उपमा विस्तार से पूर्ण होती है, उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा’, इस प्रकार आदि से, भन्ते! भगवान ने हाथी के पदचिह्न की उपमा को पूर्ण करके ब्राह्मण जाणुस्सोणि को उपदेश दिया।

มหาหตฺถิปโทปมสุตฺต

महाहत्थिपदोपम सुत्त

ปุจฺฉา – มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตํ [Pg.102] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! महाहत्थिपदोपम सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के विषय में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्त स्थविर द्वारा कहा गया है।

มหาสาโรปมสุตฺต

महासारोपम सुत्त

ปุจฺฉา – มหาสาโรปมสุตฺตํ [Pg.103] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! महासारोपम सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस घटना के संदर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต เทวทตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ, เทวทตฺโต ภนฺเต สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา รุหิรุปฺปาทกมฺมํ กตฺวา อจิรปกฺกนฺโต โหติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में देवदत्त के विषय में कहा गया है; भन्ते! देवदत्त संघ में भेद करके और (भगवान के शरीर से) रक्त निकालने का कर्म करके अभी-अभी गया था, उस घटना के संदर्भ में, भन्ते! यह कहा गया है।

จูฬสาโรปมสุตฺต

चूलसारोपम सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬสาโรปมสุตฺตํ [Pg.105] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! चूलसारोपम सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस घटना के संदर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปิงฺคลโกจฺฉํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ, ปิงฺคลโกจฺโฉ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में पिंगलकोच्छ ब्राह्मण के विषय में कहा गया है; भन्ते! पिंगलकोच्छ ब्राह्मण ने भगवान के पास आकर प्रश्न पूछा था, उस घटना के संदर्भ में, भन्ते! यह कहा गया है।

จูฬโคสิงฺคสุตฺต

चूलगोसिंग सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬโคสิงฺคสุตฺตํ [Pg.106] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ เกน สทฺธึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! चूलगोसिंग सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके साथ कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – นาภิเก ภนฺเต โคสิงฺคสาลวนทาเย อายสฺมตา อนุรุทฺธตฺเถเรน สทฺธึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! नाभिक के गोसिंग शालवन उद्यान में आयुष्मान अनुरुद्ध स्थविर के साथ कहा गया है।

มหาโคสิงฺคสุตฺต

महागोसिंग सुत्त

ปุจฺฉา – มหาโคสิงฺคสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ เกน สทฺธึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! महागोसिंग सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके साथ कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – โคสิงฺคสาลวนทาเย ภนฺเต อายสฺมตา จ สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา อายสฺมตา จ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน สทฺธึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! गोसिंग शालवन उद्यान में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्त स्थविर और आयुष्मान महामौद्गल्यायन स्थविर के साथ कहा गया है।

มหาโคปาลกสุตฺต

महागोपालक सुत्त

ปุจฺฉา – มหาโคปาลกสุตฺตํ [Pg.107] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! महागोपालक सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के विषय में कहा गया है।

จูฬโคปาลกสุตฺต

चूलगोपालक सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬโคปาลกสุตฺตํ [Pg.109] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! चूलगोपालक सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके विषय में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – วชฺชีสุ ภนฺเต อุกฺกเจลายํ คงฺคาย นทิยา ตีเร สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वज्जि देश के उक्कचेला में गंगा नदी के तट पर अनेक भिक्षुओं के विषय में कहा गया है।

จูฬสจฺจกสุตฺต

चूलसच्चक सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.110] ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน จูฬสจฺจกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! उन जानने वाले... (पेय्याल)... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा चूलसच्चक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस घटना के संदर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ, สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กถํ ปน ภวํ โคตโม สาวเก วิเนติ, กถํ ภาคา จ ปน โภโต โคตมสฺส สาวเกสุ อนุสาสนี พหุลา ปวตฺตตี’’ติ, อถ ภนฺเต ภควตา อนิจฺจวาเท จ อนตฺตวาเท จ ปกาสิเต สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ปถวีอุปมํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน อตฺตวาทํ ปกาเสสิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वैशाली में निगण्ठपुत्र सच्चक के विषय में कहा गया है; निगण्ठपुत्र सच्चक लिच्छवियों की एक बड़ी परिषद के साथ जहाँ भगवान थे वहाँ आया, आकर भगवान से यह बोला - ‘आप गौतम शिष्यों को कैसे प्रशिक्षित करते हैं, और आप गौतम की शिष्यों में कौन सी शिक्षा (अनुशासनी) बहुलता से प्रचलित है?’ तब भन्ते! भगवान द्वारा अनित्यवाद और अनात्मवाद प्रकाशित किए जाने पर, निगण्ठपुत्र सच्चक ने पृथ्वी की उपमा देकर अपने आत्मवाद को प्रकट किया, उस घटना के संदर्भ में, भन्ते! यह कहा गया है।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.114] อาวุโส สจฺจเกน นิคณฺฐปุตฺเตน มหาปถวีอุปมํ ทสฺเสตฺวา อตฺตวาเท ปกาสิเต กถํ ภควา ตํ อตฺตวาทํ ปุน ปติฏฺฐาเปตฺวา สมนุยุญฺชิ สมนุคาหิ สมนุภาสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! इस प्रकार निगण्ठपुत्र सच्चक द्वारा महापृथ्वी की उपमा देकर आत्मवाद प्रकट करने पर, भगवान ने कैसे उस आत्मवाद को पुनः स्थापित कर उससे प्रश्न किए, उसका पीछा किया और उसे घेरा?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘นนุ ตฺวํ อคฺคิเวสฺสน เอวํ วเทสิ, รูปํ เม อตฺตา, เวทนา เม อตฺตา, สญฺญา เม อตฺตา, สงฺขารา เม อตฺตา, วิญฺญาณํ เม อตฺตา’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต ภควา สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ ตํ อตฺตวาทํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปติฏฺฐาเปตฺวา จ ปน ภนฺเต ภควา ‘‘เตน หิ อคฺคิเวสฺสน ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา ตํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ สมนุยุญฺชิ สมนุคาหิ สมนุภาสิ.

उत्तर – ‘हे अग्निवेश्य! क्या तुम ऐसा नहीं कहते कि रूप मेरा आत्मा है, वेदना मेरी आत्मा है, संज्ञा मेरी आत्मा है, संस्कार मेरी आत्मा है, विज्ञान मेरी आत्मा है?’ इस प्रकार, भन्ते! भगवान ने निगण्ठपुत्र सच्चक को उस आत्मवाद पर स्थिर किया। स्थिर करके फिर, भन्ते! भगवान ने ‘तो हे अग्निवेश्य! मैं तुमसे इसी विषय में फिर से पूछूँगा, जैसा तुम्हें ठीक लगे, वैसा उत्तर देना’, इस प्रकार आदि से, भन्ते! भगवान ने निगण्ठपुत्र सच्चक से प्रश्न किए, उसका पीछा किया और उसे घेरा।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.119] โข อาวุโส สจฺจเก นิคณฺฐปุตฺเต ตุณฺหีภูเต อโธมุเข ปชฺฌายนฺเต อปฺปฏิภาเน นิสินฺเน ทุมฺมุโข นาม ลิจฺฉวิปุตฺโต ภควนฺตํ กึ วจนํ อโวจ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! इस प्रकार निगण्ठपुत्र सच्चक के मौन हो जाने पर, नीचे मुँह किए, चिन्तित, निरुत्तर होकर बैठे रहने पर, दुम्मुख नामक लिच्छविपुत्र ने भगवान से क्या वचन कहा?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ ภนฺเต สจฺจเก นิคณฺฐปุตฺเต ตุณฺหีภูเต มงฺกุภูเต ปตฺตกฺขนฺเธ อโธมุเข ปชฺฌายนฺเต อปฺปฏิภาเน ทุมฺมุโข ลิจฺฉวิปุตฺโต [Pg.120] ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อุปมา มํ ภควา ปฏิภาตี’’ติ.

उत्तर – भन्ते! इस प्रकार निगण्ठपुत्र सच्चक के मौन हो जाने पर, लज्जित होने पर, कंधे झुकाए, नीचे मुँह किए, चिन्तित, निरुत्तर होने पर, दुम्मुख लिच्छविपुत्र ने भगवान से यह कहा - ‘भन्ते! मुझे एक उपमा सूझ रही है।’

ปุจฺฉา – อถ [Pg.121] โข อาวุโส สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ภควนฺตํ กีทิสํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, กถญฺจ ตํ ภควา พฺยากาสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! तब निगण्ठपुत्र सच्चक ने भगवान से कैसा प्रश्न पूछा, और भगवान ने उसका कैसे उत्तर दिया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ทุมฺมุขํ ลิจฺฉวึ อปสาเทตฺวา ภควนฺตํ เสขญฺจ อเสขญฺจ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ภควา จ ภนฺเต ‘‘อิธ อคฺคิเวสฺสน มม สาวโก ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา’’ เอวมาทินา เสขญฺจ อเสขญฺจ ปุคฺคลํ วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

उत्तर – तब, भन्ते, सच्चक निगण्ठपुत्त ने दुर्मुख लिच्छवि को अपमानित कर भगवान से शैक्ष और अशैक्ष के विषय में प्रश्न पूछा, और भगवान ने, 'हे अग्निवेश्य, यहाँ मेरा श्रावक जो कुछ भी रूप है, चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो, आध्यात्मिक हो या बाह्य, स्थूल हो या सूक्ष्म, हीन हो या प्रणीत, जो दूर हो या समीप हो' इत्यादि के द्वारा शैक्ष और अशैक्ष पुद्गल का विभाजन कर व्याख्या की।

พุทฺโธ [Pg.122] โส ภควา โพธาย ธมฺมํ เทเสติ.

वे भगवान बुद्ध हैं, वे बोधि के लिए धर्म का उपदेश देते हैं।

ทนฺโต โส ภควา ทมถาย ธมฺมํ เทเสติ.

वे भगवान दान्त (दमित) हैं, वे दमन के लिए धर्म का उपदेश देते हैं।

สนฺโต โส ภควา สมถาย ธมฺมํ เทเสติ.

वे भगवान शान्त हैं, वे शमथ (शान्ति) के लिए धर्म का उपदेश देते हैं।

ติณฺโณ โส ภควา ตรณาย ธมฺมํ เทเสติ.

वे भगवान (संसार सागर से) पार हो चुके हैं, वे पार उतारने के लिए धर्म का उपदेश देते हैं।

ปรินิพฺพุโต โส ภควา ปรินิพฺพานาย ธมฺมํ เทเสติ.

वे भगवान परिनिर्वृत हैं, वे परिनिर्वाण के लिए धर्म का उपदेश देते हैं।

มหาสจฺจกสุตฺต

महासच्चक सुत्त

ปุจฺฉา – มหาสจฺจกสุตฺตํ [Pg.123] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मानों, भगवान ने महासच्चक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต สจฺจกํเยว นิคณฺฐปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. สจฺจโก ภนฺเต นิคณฺฐปุตฺโต อปรทิวเส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต สาวเก อาสชฺช ภาวนาทฺวยปฏิสํยุตฺตํ วาจํ ภาสติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, वैशाली में सच्चक निगण्ठपुत्त के ही विषय में कहा गया था। भन्ते, सच्चक निगण्ठपुत्त ने दूसरे दिन भगवान के पास आकर भगवान के श्रावकों पर आक्षेप करते हुए दो प्रकार की भावनाओं (काय-भावना और चित्त-भावना) से संबंधित वचन कहे, उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.124] ภควา สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ภาวนาทฺวยํ วิภชฺช กเถสิ.

प्रश्न – आयुष्मान, भगवान ने सच्चक निगण्ठपुत्त से प्रति-प्रश्न पूछकर किस प्रकार दो प्रकार की भावनाओं का विभाजन कर वर्णन किया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต ภควา ‘‘กินฺติ ปน เต อคฺคิเวสฺสน กายภาวนา สุตา’’ติ เอวมาทินา สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา, กถญฺจ อคฺคิเวสฺสน อภาวิตกาโย จ โหติ อภาวิตจิตฺโต จ เอวมาทินา ภาวนาทฺวยํ วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

उत्तर – तब, भन्ते, भगवान ने 'हे अग्निवेश्य, तुमने काय-भावना के विषय में क्या सुना है?' इत्यादि के द्वारा सच्चक निगण्ठपुत्त से प्रति-प्रश्न पूछकर, 'हे अग्निवेश्य, कैसे कोई अभाविप-काय और अभाविप-चित्त होता है' इत्यादि के द्वारा दो प्रकार की भावनाओं का विभाजन कर व्याख्या की।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.127] โข อาวุโส สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ภควนฺตํ กึ วจนํ อโวจ, กถญฺจ ภควา ปธานกาเล อตฺตนาอนุภูตปุพฺพา ปรมุกฺกํสคตา สุขทุกฺขเวทนาโย ปกาเสสิ, ยาปิ ภควโต จิตฺตํ น ปริยาทาย อฏฺฐํสุ.

प्रश्न – तब आयुष्मान, सच्चक निगण्ठपुत्त ने भगवान से क्या कहा, और भगवान ने प्रधान (तपस्या) के समय स्वयं अनुभव की हुई उन परम उत्कृष्ट सुख-दुःख की वेदनाओं को कैसे प्रकाशित किया, जो भगवान के चित्त को अभिभूत कर स्थित नहीं रह सकीं?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘น หิ นูน โภโต โคตมสฺส อุปฺปชฺชติ, ตถา รูปา สุขาเวทนา, ยถารูปา อุปฺปนฺนา สุขาเวทนา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺย, น หิ นูน โภโต โคตมสฺส อุปฺปชฺชติ ตถารูปา ทุกฺขา เวทนา, ยถารูปา อุปฺปนฺนา ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺยา’’ติ อถ โข ภควา ‘‘กิญฺหิ โน สิยา อคฺคิเวสฺสน, อิธ เม [Pg.128] อคฺคิเวสฺเสน ปุพฺเพว สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควา ปธานกาเล อตฺตนานุภูตปุพฺพา ปรมุกฺกํสคตา สุขทุกฺขเวทนาโย วิตฺถาเรน, ยาปิ ภควโต จิตฺตํ น ปริยาทาย อฏฺฐํสุ.

उत्तर – तब, भन्ते, सच्चक निगण्ठपुत्त ने भगवान से यह कहा – 'निश्चित ही आयुष्मान गौतम को वैसी सुखद वेदना उत्पन्न नहीं होती होगी, जैसी सुखद वेदना उत्पन्न होकर चित्त को अभिभूत कर स्थित हो जाए; निश्चित ही आयुष्मान गौतम को वैसी दुःखद वेदना उत्पन्न नहीं होती होगी, जैसी दुःखद वेदना उत्पन्न होकर चित्त को अभिभूत कर स्थित हो जाए।' तब भगवान ने 'हे अग्निवेश्य, ऐसा क्यों नहीं होगा? यहाँ, हे अग्निवेश्य, मुझे सम्बोधि से पूर्व, अनभिसम्बुद्ध बोधिसत्व रहते हुए ऐसा हुआ' इत्यादि के द्वारा, भन्ते, भगवान ने प्रधान काल में स्वयं अनुभव की हुई उन परम उत्कृष्ट सुख-दुःख की वेदनाओं को विस्तार से बताया, जो भगवान के चित्त को अभिभूत कर स्थित नहीं रह सकीं।

จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺต

चूलतण्हासंखय सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.132] ภควตา ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, उन जानने वाले... सम्यक्सम्बुद्ध भगवान ने चूलतण्हासंखय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สกฺกํ เทวานมินฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ. สกฺโก ภนฺเต เทวานมินฺโท ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘กิตฺตาวตานุโข ภนฺเต ภิกฺขุ สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ อจฺจนฺตโยคกฺเขมิ [Pg.133] อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี อจฺจนฺตปริโยสาโน เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, श्रावस्ती में देवराज शक्र के विषय में कहा गया था। भन्ते, देवराज शक्र ने भगवान के पास आकर यह कहा – 'भन्ते, किस सीमा तक भिक्षु संक्षेप में तृष्णा-क्षय से विमुक्त, अत्यन्त निष्ठावान, अत्यन्त योगक्षेमी, अत्यन्त ब्रह्मचारी, अत्यन्त पर्यवसान वाला और देव-मनुष्यों में श्रेष्ठ होता है?' उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

กิตฺตาวตา [Pg.134] นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุ สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี อจฺจนฺตปริยาสาโน เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานํ –

भन्ते, किस सीमा तक भिक्षु संक्षेप में तृष्णा-क्षय से विमुक्त, अत्यन्त निष्ठावान, अत्यन्त योगक्षेमी, अत्यन्त ब्रह्मचारी, अत्यन्त पर्यवसान वाला और देव-मनुष्यों में श्रेष्ठ होता है –

มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺต

महातण्हासंखय सुत्त

ปุจฺฉา – มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, भगवान ने महातण्हासंखय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สาตึ ภิกฺขุํ เกวฏฺฏปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. สาติสฺส ภนฺเต ภิกฺขุโน เกวฏฺฏปุตฺตสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ [Pg.135] สํสรติ อนญฺญ’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, श्रावस्ती में केवट-पुत्र साति भिक्षु के विषय में कहा गया था। भन्ते, साति भिक्षु केवट-पुत्र को इस प्रकार की पापपूर्ण दृष्टि उत्पन्न हुई थी – 'मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को इस प्रकार समझता हूँ कि यही वह विज्ञान है जो संसरण करता है, भटकता है, कोई दूसरा नहीं।' उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.136] โข อาวุโส ภควา กถํ ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา จ ปฏิปุจฺฉิตฺวา จ อนตฺตภาวทีปิกํ ธมฺมกถํ กเถสิ.

प्रश्न – तब आयुष्मान, भगवान ने किस प्रकार भिक्षुओं को सम्बोधित कर और प्रति-प्रश्न पूछकर अनात्म-भाव को प्रकाशित करने वाली धर्म-कथा कही?

วิสฺสชฺชนา – อถ ภนฺเต ภควา ภิกฺขู ‘‘ตํ กึ มญฺญถ ภิกฺขเว, อปินายํ สาติ ภิกฺขุ เกวฏฺฏปุตฺโต อุสฺมีกโตปิ อิสฺมึ ธมฺมวินเย’’ติ อามนฺเตตฺวา, ตุมฺเหปิ เม ภิกฺขเว เอวํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาถตฺยาทินา ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิตฺวา จ ยํ ยเทว ภิกฺขเว ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ, เตน เตเนว วิญฺญาณํ ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป [Pg.137] จ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ ตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวมาทินา ภนฺเต อนตฺตตาทีปิกํ ธมฺมึ กถํ กเถสิ.

उत्तर – तब भन्ते, भगवान ने भिक्षुओं को 'भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या यह केवट-पुत्र साति भिक्षु इस धर्म-विनय में कुछ भी ऊष्मा वाला है?' इस प्रकार सम्बोधित कर, और 'भिक्षुओं, क्या तुम भी मेरे द्वारा उपदिष्ट धर्म को इसी प्रकार समझते हो?' इत्यादि के द्वारा भिक्षुओं से प्रति-प्रश्न पूछकर, 'भिक्षुओं, जो-जो विज्ञान जिस-जिस प्रत्यय के आश्रित होकर उत्पन्न होता है, वह उसी-उसी विज्ञान के नाम से जाना जाता है; चक्षु और रूपों के आश्रित होकर जो विज्ञान उत्पन्न होता है, वह चक्षु-विज्ञान के नाम से जाना जाता है' इत्यादि के द्वारा, भन्ते, अनात्मता को प्रकाशित करने वाली धर्म-कथा कही।

มหาอสฺสปุรสุตฺต

महाअस्सपुर सुत्त

ปุจฺฉา – มหาอสฺสปุรสุตฺตํ [Pg.139] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान, भगवान ने महाअस्सपुर सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – องฺเคสุ ภนฺเต อสฺสปุเร นาม องฺคานํ นิคเม พหู มนุสฺเส สทฺเธ ปสนฺเน อารพฺพฺภ ภาสิตํ. พหู ภนฺเต มนุสฺสา สทฺธา ปสนฺนา ภิกฺขุสงฺฆํ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหึสุ, สพฺพกาลญฺจ รตนตฺตยปฏิสํยุตฺตํ วณฺณกถํเยว กถยึสุ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! अंग देश के अस्सपुर नामक अंग जनपद के कस्बे में बहुत से श्रद्धालु और प्रसन्न मनुष्यों को लक्ष्य कर कहा गया है। भन्ते! बहुत से श्रद्धालु और प्रसन्न मनुष्यों ने भिक्षु संघ की आदरपूर्वक सेवा की, और सदा ही रत्नत्रय से संबंधित प्रशंसात्मक बातें ही कहीं। भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

ปุจฺฉา – กตเม [Pg.140] อาวุโส ตตฺถ ภควตา ธมฺมา สมณกรณา จ พฺราหฺมณกรณา จ อุตฺตรุตฺตริ ปณีตปณีตา เทสิตา.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने कौन से श्रमण-कारक और ब्राह्मण-कारक धर्मों का उत्तरोत्तर श्रेष्ठ से श्रेष्ठतर उपदेश दिया है?

วิสฺสชฺชนา – หิโรตฺตปฺปา [Pg.141] ปริสุทฺธกายสมาจาโร ปริสุทฺธวจีสมาจาโร ปริสุทฺธมโนสมาจาโร ปริสุทฺธาชีโว อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเนมตฺตญฺญุตา ชาคริยานุโยโค สติสมฺปชญฺญํ นีวรณปฺปหานํ จตฺตาริ จ ฌานานิ ติสฺโส จ วิชฺชา อิเม โข ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สมณกรณา จ พฺราหฺมณกรณา จ อุตฺตรุตฺตริ ปณีตปณีตา ธมฺมา เทสิตา.

उत्तर - भन्ते! ह्री (लज्जा) और ओत्तप्प (भय), परिशुद्ध काय-सदाचार, परिशुद्ध वच-सदाचार, परिशुद्ध मन-सदाचार, परिशुद्ध आजीविका, इन्द्रियों में सुरक्षित द्वार होना, भोजन में मात्रा जानना (मितभोजिता), जागरण का अभ्यास, स्मृति और सम्प्रजन्य, नीवरणों का प्रहाण, चार ध्यान और तीन विद्याएँ - भन्ते! ये ही वहाँ भगवान द्वारा श्रमण-कारक और ब्राह्मण-कारक उत्तरोत्तर श्रेष्ठ से श्रेष्ठतर धर्म उपदिष्ट हैं।

จูฬอสฺสปุรสุตฺต

चूलअस्सपुर सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬอสฺสปุรสุตฺตํ [Pg.143] ปนาวุโส ภควตา กตฺต กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! चूलअस्सपुर सुत्त भगवान ने कहाँ और किसे लक्ष्य कर कहा है?

วิสฺสชฺชนา – ตสฺมึเยว ภนฺเต อสฺสปุเร นิคเม เตเยว มนุสฺเส สทฺเธ ปสนฺเน อารพฺภ ภาสิตํ, ตสฺมึเยว ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! उसी अस्सपुर कस्बे में उन्हीं श्रद्धालु और प्रसन्न मनुष्यों को लक्ष्य कर कहा गया है, भन्ते! उसी विषय में कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.144] ตตฺถ ภควตา สมณสามีจิปฺปฏิปทา จ อสฺสมณสามีจิปฺปฏิปทา จ วิภชิตฺวา เทสิตา.

प्रश्न - आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने श्रमण के अनुरूप प्रतिपदा और श्रमण के अननुरूप प्रतिपदा को किस प्रकार विभाजित कर उपदेश दिया है?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ น สมณสามีจิปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อภิชฺฌาลุสฺส อภิชฺฌา อปฺปหีนา โหติ, พฺยาปนฺนจิตฺตสฺส พฺยาปาโท อปฺปหีโน โหตี’’ติ เอวมาทินา จ. กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สมณสามีจิปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขเว ภิกฺขุโน อภิชฺฌาลุสฺส อภิชฺฌา ปหีนา โหติ, พฺยาปนฺนจิตฺตสฺส พฺยาปาโท ปหีโน โหติ เอวมาทินา จ ภนฺเต ภควตา ตตฺถ สมณสามีจิปฺปฏิปทา จ อสฺสมณสามีจิปฺปฏิปทา จ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทสิตา.

उत्तर - "भिक्षुओं! भिक्षु कैसे श्रमण के अनुरूप प्रतिपदा पर चलने वाला नहीं होता है? भिक्षुओं! जिस किसी भिक्षु की लोभयुक्त होने पर भी लोभ प्रहीण (नष्ट) नहीं होता, द्वेषयुक्त चित्त वाले का द्वेष प्रहीण नहीं होता" इत्यादि। और "भिक्षुओं! भिक्षु कैसे श्रमण के अनुरूप प्रतिपदा पर चलने वाला होता है? भिक्षुओं! जिस किसी भिक्षु की लोभयुक्त होने पर लोभ प्रहीण हो जाता है, द्वेषयुक्त चित्त वाले का द्वेष प्रहीण हो जाता है" इत्यादि प्रकार से भन्ते! भगवान ने वहाँ श्रमण के अनुरूप प्रतिपदा और श्रमण के अननुरूप प्रतिपदा को विस्तार से विभाजित कर उपदेश दिया है।

สาเลยฺยกสุตฺต

सालेय्यक सुत्त

ปุจฺฉา – สาเลยฺยกสุตฺตํ [Pg.146] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! सालेय्यक सुत्त भगवान ने कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा है?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต สาลายํ นาม พฺราหฺมณคาเม สาเลยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิตํ. สาเลยฺยกา ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ ‘‘โก นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ, โก ปน โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! कोसल देश के साला नामक ब्राह्मण ग्राम में सालेय्यक ब्राह्मण गृहपतियों को लक्ष्य कर कहा गया है। भन्ते! सालेय्यक ब्राह्मण गृहपतियों ने भगवान के पास जाकर यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होते हैं? और हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं?" भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

เวรญฺชกสุตฺต

वेरंजक सुत्त

ปุจฺฉา – เวรญฺชกสุตฺตํ [Pg.148] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वेरंजक सुत्त भगवान ने कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต เวรญฺชเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิตํ. เวรญฺชกา ภนฺเต พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ ‘‘โก นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ, โก ปน โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में वेरंजक ब्राह्मण गृहपतियों को लक्ष्य कर कहा गया है। भन्ते! वेरंजक ब्राह्मण गृहपतियों ने भगवान के पास जाकर यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होते हैं? और हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं?" भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

มหาเวทลฺลสุตฺต

महावेदल्ल सुत्त

ปุจฺฉา – มหาเวทลฺลสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! महावेदल्ल सुत्त कहाँ और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมตา มหาโกฏฺฐิเกน ปุฏฺเฐน อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् महाकोट्ठित द्वारा पूछे जाने पर धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्र स्थविर द्वारा कहा गया है।

จูฬเวทลฺลสุตฺต

चूलवेदल्ल सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬเวทลฺลสุตฺตํ [Pg.149] ปนาวุโส กตฺถ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! चूलवेदल्ल सुत्त कहाँ और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต วิสาเขน อุปาสเกน ปุฏฺฐาย ธมฺมทินฺนาย เถริยา ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! राजगृह में विशाख उपासक द्वारा पूछे जाने पर धम्मदिन्ना थेरी द्वारा कहा गया है।

จูฬธมฺมสมาทานสุตฺต

चूलधम्मसमादान सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตํ [Pg.150] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! चूलधम्मसमादान सुत्त भगवान ने कहाँ और किसे लक्ष्य कर कहा है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को लक्ष्य कर कहा गया है।

มหาธมฺมสมาทานสุตฺต

महाधम्मसमादान सुत्त

ปุจฺฉา – มหาธมฺมสมาทานสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! महाधम्मसमादान सुत्त भगवान ने कहाँ और किसे लक्ष्य कर कहा है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को लक्ष्य कर कहा गया है।

วีมํสกสุตฺต

वीमंसक सुत्त

ปุจฺฉา – วีมํสกสุตฺตํ [Pg.151] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! वीमंसक सुत्त भगवान ने कहाँ और किसे लक्ष्य कर कहा है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को लक्ष्य कर कहा गया है।

โกสมฺพิยสุตฺต

कोसम्बिय सुत्त

ปุจฺฉา – โกสมฺพิยสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! कोसम्बिय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ ภนฺเต โกสมฺพิเก ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. โกสมฺพิกา ภนฺเต ภิกฺขู ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา [Pg.152] อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหรนฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कोसम्बी में कोसम्बी के भिक्षुओं के विषय में कहा गया है। भन्ते! कोसम्बी के भिक्षु झगड़ालू, कलहकारी और विवाद में पड़े हुए, एक-दूसरे को मुख-रूपी शस्त्रों (वचनों) से बेधते हुए विहार करते थे। भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया है।

พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺต

ब्रह्मनिमन्तनिक सुत्त

ปุจฺฉา – พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! भगवान द्वारा ब्रह्मनिमन्तनिक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के विषय में कहा गया है।

มารตชฺชนิยสุตฺต

मारतज्जनीय सुत्त

ปุจฺฉา – มารตชฺชนียสุตฺตํ [Pg.153] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! मारतज्जनीय सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน มารํ ปาปิมนฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาโร ภนฺเต ปาปิมา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส กุจฺฉิคโต โหติ โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! शाक्यों में सुसुमारगिरि के भेषकलावन मृगदाव में आयुष्मान महामौद्गल्यायन द्वारा पापी मार के विषय में कहा गया है। भन्ते! पापी मार आयुष्मान महामौद्गल्यायन के पेट में चला गया था और उनकी अंतड़ियों में प्रविष्ट हो गया था। भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया है।

มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ

मज्झिमपण्णास पालि

กนฺทรกสุตฺต

कन्दरक सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.155] ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน กนฺทรกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! उस जानने वाले... (पे)... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा कन्दरक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – จมฺปายํ ภนฺเต คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร เปสฺสญฺจ หตฺถาโรหปุตฺตํ กนฺทรกญฺจ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ, กนฺทรโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ วณฺณํ อภาสิ, เปสฺโส จ ภนฺเต หตฺถาโรหปุตฺโต ภควโต จ ธมฺมเทสนาย จ วณฺณํ อภาสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! चम्पा में गग्गरा पुष्करिणी के तट पर हस्ति-आरोहक के पुत्र पेस्स और कन्दरक परिव्राजक के विषय में कहा गया है। भन्ते! कन्दरक परिव्राजक ने भगवान और भिक्षु-संघ की प्रशंसा की, और भन्ते! हस्ति-आरोहक के पुत्र पेस्स ने भगवान और धर्म-देशना की प्रशंसा की। भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया है।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.156] โข อาวุโส กนฺทรเกน ปริพฺพาชเกน ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อภิปฺปสนฺเนน วณฺเณ ภาสิเต กถํ ภควา ตํ สมนุชานิตฺวา ธมฺมเทสนารมฺภํ อารภิ, กถญฺจ เปสฺโส หตฺถาโรหปุตฺโต ภควโต จ ธมฺมเทสนาย จ วณฺณํ อภาสิ[Pg.157], กถญฺจ เปสฺสสฺส หตฺถาโรหปุตฺตสฺส อชฺฌาสยานุรูปํ ธมฺมํ เทเสสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! इस प्रकार कन्दरक परिव्राजक द्वारा भगवान और भिक्षु-संघ के प्रति प्रसन्न होकर प्रशंसा करने पर, भगवान ने उसे स्वीकार करते हुए धर्म-देशना का आरम्भ कैसे किया? और हस्ति-आरोहक के पुत्र पेस्स ने भगवान और धर्म-देशना की प्रशंसा कैसे की? और भगवान ने पेस्स हस्ति-आरोहक पुत्र के आशय के अनुरूप धर्म का उपदेश कैसे दिया?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ โข ภนฺเต กนฺทรเกน ปริพฺพาชเกน ภควโต จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อภิปฺปสนฺเนน วณฺเณ ภาสิเต ‘‘เอวเมตํ กนฺทรก เอวเมตํ กนฺทรก’’ เอวมาทินา ภควา ตํ สมนุชานิตฺวา ‘‘สนฺติ หิ กนฺทรก ภิกฺขู อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ อรหนฺโต ขีณาสวา วุสิตวนฺโต กตกรณียา โอหิตภารา อนุปฺปตฺตสทตฺถา ปริกฺขีณภวสํโยชนา สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา’’ติ เอวมาทินา ธมฺมเทสนํ สมารภิ. อถ โข ภนฺเต เปสฺโส หตฺถาโรหปุตฺโต ‘‘อจฺฉริยํ ภนฺเต อพฺภุตํ ภนฺเต ยาว สุปญฺญตฺตา จิเม ภนฺเต ภควตา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ เอวมาทินา ภควโต จ ธมฺมเทสนาย วณฺณํ อภาสิ, ภควาปิ ภนฺเต ‘‘คหนญฺเหตํ เปสฺส ยทิทํ มนุสฺสา, อุตฺตานกญฺเหตํ เปสฺส ยทิทํ ปสโว’’ติอาทินา เปสฺสสฺส หตฺถาโรหปุตฺตสฺส อชฺฌาสยานุรูปํ ธมฺมกถํ เทเสสิ.

उत्तर – भन्ते! इस प्रकार कन्दरक परिव्राजक द्वारा भगवान और भिक्षु-संघ के प्रति प्रसन्न होकर प्रशंसा करने पर, "ऐसा ही है कन्दरक, ऐसा ही है कन्दरक" इत्यादि वचनों से भगवान ने उसे स्वीकार किया और "कन्दरक! इस भिक्षु-संघ में ऐसे भिक्षु हैं जो अर्हत् हैं, क्षीणास्त्रव हैं, ब्रह्मचर्य का पालन कर चुके हैं, कृतकृत्य हैं, भार उतार चुके हैं, अपने लक्ष्य को प्राप्त कर चुके हैं, भव-संयोजनों को क्षीण कर चुके हैं और सम्यक् ज्ञान से विमुक्त हैं" इत्यादि वचनों से धर्म-देशना आरम्भ की। तब भन्ते! हस्ति-आरोहक के पुत्र पेस्स ने "आश्चर्य है भन्ते! अद्भुत है भन्ते! भगवान द्वारा ये चार स्मृति-प्रस्थान प्राणियों की शुद्धि के लिए, शोक और विलाप को पार करने के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए कितने भली-भाँति प्रज्ञप्त किए गए हैं" इत्यादि वचनों से भगवान और धर्म-देशना की प्रशंसा की। भन्ते! भगवान ने भी "पेस्स! यह मनुष्य (स्वभाव) गहन (जटिल) है, और पेस्स! यह पशु (स्वभाव) सरल है" इत्यादि वचनों से पेस्स हस्ति-आरोहक पुत्र के आशय के अनुरूप धर्म-कथा का उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – ตํ [Pg.162] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เปสฺสสฺส หตฺถาโรหปุตฺตสฺส กีทิโส อานิสํโส อธิคโต, กถญฺจ ภควา ตํ ปุคฺคลจตุกฺกเทสนํ สํขิตฺเตน ภาสิตํ, ภิกฺขูนํ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทเสสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! उस धर्म-देशना को सुनकर हस्ति-आरोहक के पुत्र पेस्स को किस प्रकार का लाभ प्राप्त हुआ? और भगवान ने उस चार प्रकार के पुद्गलों की देशना को, जो संक्षेप में कही गई थी, भिक्षुओं के लिए विस्तार से विभाजित कर कैसे उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – ตํ โข ปน ภนฺเต ธมฺมํ สุตฺวา เปสฺสสฺส หตฺถาโรหปุตฺตสฺส ทฺเว อานิสํสา อธิคตา สงฺเฆ จ ปสาโท สติปฏฺฐานปริคฺคหณูปาโย [Pg.163] จ อภินโว. ภควา จ ภนฺเต ตํ ปุคฺคลจตุกฺกเทสนํ ภิกฺขูหิ ยาจิโต ‘‘กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต’’ติอาทินา สํขิตฺเตน ภาสิตํ, วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตํ. วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทเสสิ.

उत्तर – भन्ते! उस धर्म को सुनकर हस्ति-आरोहक के पुत्र पेस्स को दो लाभ प्राप्त हुए: संघ में श्रद्धा और स्मृति-प्रस्थान को ग्रहण करने की नवीन विधि। और भन्ते! भिक्षुओं द्वारा याचना किए जाने पर भगवान ने उस चार प्रकार के पुद्गलों की देशना को, जो "भिक्षुओं! कौन सा पुद्गल स्वयं को तपाने के अभ्यास में लगा हुआ है" इत्यादि वचनों से संक्षेप में कही गई थी और जिसका अर्थ विस्तार से विभक्त नहीं था, विस्तार से विभाजित कर उपदेश दिया।

อฏฺฐกนาครสุตฺต

अट्ठकनागर सुत्त

ปุจฺฉา – อฏฺฐกนาครสุตฺตํ [Pg.166] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! अट्ठकनागर सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต เวฬุวคามเก คหปตึ อฏฺฐกนาครํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. ทสโม ภนฺเต คหปติ อฏฺฐกนาคโร อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘อตฺถิ นุ โข ภนฺเต อานนฺท เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เอกธมฺโม อกฺขาโต, ยตฺถ ภิกฺขุโน อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิมุตฺตญฺเจว จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อปริกฺขิณา จ อาสวา ปริกฺขยํ คจฺฉนฺติ, อนนุปฺปตฺตญฺจ อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ อนุปาปุณาตี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वैशाली के वेलुवगामक में अट्ठकनागर गृहपति के विषय में धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर द्वारा कहा गया है। भन्ते! दशम अट्ठकनागर गृहपति ने आयुष्मान आनन्द के पास जाकर यह कहा— "भन्ते आनन्द! क्या उस जानने वाले, देखने वाले, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान द्वारा कोई ऐसा एक धर्म बताया गया है, जिसमें अप्रमादी, उद्योगी और दृढ़-निश्चयी होकर विहार करते हुए भिक्षु का अविमुक्त चित्त विमुक्त हो जाता है, अक्षीण आस्रव क्षीण हो जाते हैं और अप्राप्त अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) प्राप्त हो जाता है?" भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया है।

เสขสุตฺต

सेख सुत्त

ปุจฺฉา – เสขสุตฺตํ [Pg.168] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! सेख सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ สนฺถาคาเร อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน กาปิลวตฺถเว สกฺเย อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทวรตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ ‘‘ปฏิภาตุ ตํ อานนฺท กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ เสโข ปาฏิปโท, ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ, ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! शाक्यों के कपिलवस्तु में संथागार (सभा-भवन) में धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर द्वारा कपिलवस्तु के शाक्यों के विषय में कहा गया। भन्ते! भगवान् ने कपिलवस्तु के शाक्यों को बहुत रात तक धार्मिक कथा से संदर्शित, समादपित, समुत्तेजित और सम्प्रहर्षित कर आयुष्मान् आनन्द को आमंत्रित किया— 'आनन्द! कपिलवस्तु के शाक्यों को शैक्ष प्रतिपदा (मार्ग) का उपदेश करो, मेरी पीठ दर्द कर रही है, मैं उसे सीधा करूँगा (विश्राम करूँगा)।' भन्ते! उस विषय में कहा गया।

โปตลิยสุตฺต

पोतलिय सुत्त

ปุจฺฉา – โปตลิยสุตฺตํ [Pg.170] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! भगवान् द्वारा पोतलिय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – องฺคุตฺตราเปสุ ภนฺเต อาปเณ นาม องฺคุตฺตราปานํ นิคเม โปตลิยํ คหปตึ ปฏิกฺขิตฺตสพฺพกมฺมนฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. โปตลิโย ภนฺเต คหปติ ปฏิกฺขิตฺตสพฺพกมฺมนฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมนฺโต ภควตา คหปติวาเทน สมุทาจริยมาโน กุปิโต อนตฺตมโน ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ตยิทํ โภ โคตม นจฺฉนฺนํ ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยํ มํ ตฺวํ คหปติวาเทน สมุทาจรสี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! अंगुत्तराप देश के आपण नामक अंगुत्तरापवासियों के निगम (कस्बे) में, समस्त कार्यों का त्याग कर देने वाले पोतलिय गृहपति के विषय में कहा गया। भन्ते! समस्त कार्यों का त्याग कर देने वाला पोतलिय गृहपति जहाँ भगवान् थे वहाँ पहुँचा। पहुँचने पर भगवान् द्वारा 'गृहपति' शब्द से संबोधित किए जाने पर वह क्रुद्ध और अप्रसन्न होकर भगवान् से यह बोला— 'हे गौतम! यह उचित नहीं है, यह प्रतिरूप (योग्य) नहीं है कि आप मुझे गृहपति कहकर संबोधित कर रहे हैं।' भन्ते! उस विषय में कहा गया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.172] ภควา กามานํ อาทีนวํ วิตฺถาเรน ปกาเสตฺวา อริยสฺส วินเย โวหารสมุจฺเฉทํ ทสฺเสสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! भगवान् ने किस प्रकार काम-भोगों के दोषों को विस्तार से प्रकाशित कर आर्य विनय में व्यवहार-समुच्छेद (सांसारिक व्यवहारों का त्याग) को दिखाया?

วิสฺสชฺชนา – อถ ภนฺเต ภควา อริยสฺส วินเย โวหารสมุจฺเฉทาย อฏฺฐ ธมฺเม วิภชิตฺวา ‘‘เสยฺยถาปิ คหปติ กุกฺกุโร ชิฆจฺฉาทุพฺพลฺยปเรโต โคฆาตกสูนํ ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส’’ เอวมาทินา กาเมสุ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสาเน ตีหิ วิชฺชาหิ อริยสฺส วินเย โวหารสมุจฺเฉทํ สพฺเพนสพฺพํ สพฺพถาสพฺพํ โวหารสมุจฺเฉทํ วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา เทเสสิ.

उत्तर - भन्ते! तब भगवान् ने आर्य विनय में व्यवहार-समुच्छेद के लिए आठ धर्मों का विभाजन कर, 'जैसे गृहपति! कोई कुत्ता भूख और दुर्बलता से पीड़ित होकर कसाई के वध-स्थल पर उपस्थित हो' इत्यादि के द्वारा काम-भोगों में दोष दिखाकर, अन्त में तीन विद्याओं के द्वारा आर्य विनय में व्यवहार-समुच्छेद को पूर्णतः, सर्वथा और विस्तार से विभाजित कर उपदेश दिया।

ชีวกสุตฺต

जीवक सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.173] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ชีวกสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! उन भगवान्... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा जीवक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.174] ภนฺเต ชีวกํ โกมารภจฺจํ อารพฺภ ภาสิตํ. ชีวโก ภนฺเต โกมารภจฺโจ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘สุตํ เมตํ ภนฺเต สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺติ, ตํ สมโณ โคตโม ชานํ อุทฺทิสฺส กตํ มํสํ ปริภุญฺชติ ปฏิจฺจ กมฺมนฺติ. เย เต ภนฺเต เอวมาหํสุ ‘สมณํ โคตมํ อุทฺทิสฺส ปาณํ อารภนฺติ, ตํ สมโณ โคตโม ชานํ อุทฺทิสฺส กตํ มํสํ ปริภุญฺชติ ปฏิจฺจ กมฺม’นฺติ, กจฺจิ เต ภนฺเต ภควโต วุตฺตวาทิโน น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! राजगृह में जीवक कौमारभृत्य के विषय में कहा गया। भन्ते! जीवक कौमारभृत्य ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— 'भन्ते! मैंने ऐसा सुना है कि श्रमण गौतम के उद्देश्य से प्राणी की हत्या की जाती है और श्रमण गौतम जानते हुए भी अपने उद्देश्य से बनाए गए मांस का उपभोग करते हैं। भन्ते! जो लोग ऐसा कहते हैं कि श्रमण गौतम के उद्देश्य से प्राणी की हत्या की जाती है और श्रमण गौतम जानते हुए भी अपने उद्देश्य से बनाए गए मांस का उपभोग करते हैं, क्या वे भगवान् के वचनों को कहने वाले हैं और भगवान् पर असत्य आरोप तो नहीं लगा रहे हैं? क्या वे धर्म के अनुसार धर्म की व्याख्या करते हैं और क्या कोई सहधर्मी वाद-अनुवाद निन्दनीय स्थान को तो प्राप्त नहीं होता?' भन्ते! उस विषय में कहा गया।

อุปาลิสุตฺต

उपालि सुत्त

ปุจฺฉา – อุปาลิสุตฺตํ [Pg.177] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्! भगवान् द्वारा उपालि सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – นาฬนฺทายํ ภนฺเต อุปาลึ คหปตึ อารพฺภ ภาสิตํ. อุปาลิ ภนฺเต คหปติ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘อาคมา นุขฺวิธ ภนฺเต ทีฆตปสฺสี นิคณฺโฐ’’ติ, เอวมาทินา จ ภนฺเต อุปาลิ คหปติ ภควโต ปฏิสนฺธารํ กตฺวา อตฺตโน อาจริยสฺส นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วาทํ ปกาเสสิ, วาทํ วณฺเณสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! नालन्दा में उपालि गृहपति के विषय में कहा गया। भन्ते! उपालि गृहपति ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— 'भन्ते! क्या यहाँ दीर्घतपस्वी निर्ग्रन्थ आए थे?' इस प्रकार भन्ते! उपालि गृहपति ने भगवान् के साथ कुशल-क्षेम पूछकर अपने आचार्य निर्ग्रन्थ ज्ञातृपुत्र के वाद (सिद्धान्त) को प्रकट किया और वाद की प्रशंसा की। भन्ते! उस विषय में कहा गया।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.183] โข อาวุโส ภควา อุปาลึ คหปตึ ตสฺมึ วาเท กถํ สมนุยุญฺชี สมนุคาหี สมนุภาสี, กถญฺจสฺส อุปายํ ทสฺเสตฺวา ยถาภูตํ อตฺถํ ญาเปสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! तब भगवान् ने उपालि गृहपति से उस वाद के विषय में कैसे प्रश्न किए, कैसे अनुगमन किया और कैसे चर्चा की? और किस प्रकार उसे उपाय दिखाकर यथार्थ अर्थ का बोध कराया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต ภควา อุปาลึ คหปตึ ‘‘สเจ โข ตฺวํ คหปติ สจฺเจ ปติฏฺฐาย มนฺเตยฺยาสิ, สิยา โน เอตฺถ กถาสลฺลาโป’’ติ อุปาลึ คหปตึ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ตํ [Pg.184] กึมญฺญสิ คหปติ, อิธสฺส นิคณฺโฐ อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาญฺหคิลาโน สีโตทกปริกฺขิตฺโต อุณฺโหทกปฏิเสวี, โส สีโตทกํ อลภมาโน กาลงฺกเรยฺยา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา จตฺตาโร อุปาเย ทสฺเสตฺวา อุปาลึ คหปตึ ยถาภูตมตฺถํ ญาเปสิ.

उत्तर - भन्ते! तब भगवान् ने उपालि गृहपति से कहा— 'गृहपति! यदि तुम सत्य पर प्रतिष्ठित होकर चर्चा करो, तो यहाँ हमारा वार्तालाप हो सकता है।' इस प्रकार उपालि गृहपति के साथ चर्चा आरम्भ कर, 'गृहपति! तुम क्या मानते हो? यदि यहाँ कोई निर्ग्रन्थ बीमार, दुखी और बहुत अस्वस्थ हो, जो ठंडे पानी का त्याग कर गर्म पानी का सेवन करता हो, और वह ठंडा पानी न मिलने के कारण काल कर जाए (मर जाए)...' इत्यादि के द्वारा भन्ते! भगवान् ने चार उपाय दिखाकर उपालि गृहपति को यथार्थ अर्थ का बोध कराया।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.190] โข อาวุโส อุปาลิ คหปติ ภควตา สญฺญาปิโต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการํ อกาสิ, กถญฺจ ภควา ตํ ปุน อนุสาสิตฺวา อุตฺตริ วิเนสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! इस प्रकार भगवान् द्वारा समझाए जाने पर उपालि गृहपति ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर किस प्रकार की प्रसन्नता प्रकट की? और भगवान् ने उसे पुनः उपदेश देकर आगे कैसे विनीत किया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘ปุริเมเนวาหํ ภนฺเต โอปมฺเมน ภควโต อตฺตมโน อภิรทฺโธ, อปิจาหํ อิมานิ ภควโต วิจิตฺรานิ ปญฺหปฏิภานานิ โสตุกาโม, เอวาหํ ภควนฺตํ ปจฺจนีกํ กาตพฺพํ อมญฺญิสฺส’’นฺติ, เอวมาทินา ภนฺเต อุปาลิ คหปติ ภควตา วิญฺญาปิโต อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการํ อกาสิ. ตตฺถ ภควา จ ภนฺเต ‘‘อนุวิจฺจการํ โข คหปติ กโรหิ, อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ ญาตมนุสฺสานํ สาธุ โหตี’’ติ เอวมาทินา ปุน อนุสาสิตฺวา อุตฺตริ ยาว ธมฺมจกฺขุปฏิลาภา วิเนสิ.

उत्तर - 'भन्ते! मैं पहले उदाहरण से ही भगवान् से संतुष्ट और प्रसन्न था, फिर भी मैं भगवान् के इन विचित्र प्रश्नों और प्रतिभाओं को सुनना चाहता था, इसलिए मैंने भगवान् का विरोध करना उचित समझा।' इस प्रकार भन्ते! भगवान् द्वारा समझाए जाने पर उपालि गृहपति ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर प्रसन्नता प्रकट की। वहाँ भन्ते! भगवान् ने 'गृहपति! विचारपूर्वक कार्य करो, तुम जैसे प्रसिद्ध मनुष्यों के लिए विचारपूर्वक कार्य करना अच्छा होता है' इत्यादि के द्वारा पुनः उपदेश देकर उसे धर्म-चक्षु की प्राप्ति होने तक आगे विनीत किया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.194] นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส อุปาลิสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ คนฺตฺวา อาวีมํสนา จ อุปาลิสฺส คหปติสฺส ปจฺจุตฺตรา กถา จ อโหสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्! निर्ग्रन्थ ज्ञातृपुत्र का उपालि गृहपति के घर जाना, वहाँ की जाँच-पड़ताल और उपालि गृहपति का प्रत्युत्तर किस प्रकार हुआ?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘อุมฺมตฺโตสิ ตฺวํ คหปติ ทตฺโตสิ ตฺวํ คหปตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส อุปาลิสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ คนฺตฺวา วีมํสา จ ‘‘ภทฺทิกา ภนฺเต อาวฏฺฏนีมายา กลฺยาณี ภนฺเต อาวฏฺฏนีมายาติ’’ เอวมาทินา อุปาลิสฺส คหปติสฺส ปจฺจุตฺตรกถา จ อโหสิ.

उत्तर – "हे गृहपति! तुम पागल हो गए हो, हे गृहपति! तुम मूर्ख हो गए हो" इत्यादि वचनों के साथ, भन्ते! निर्ग्रन्थ ज्ञातृपुत्र का उपालि गृहपति के घर जाकर जाँच करना और "भन्ते! यह आवर्तनी माया (परिवर्तित करने वाली विद्या) भली है, भन्ते! यह आवर्तनी माया कल्याणकारी है" इत्यादि उपालि गृहपति का प्रत्युत्तर हुआ।

ธีรสฺส [Pg.198] วิคตโมหสฺส,ปภินฺนขีลสฺส วิชิตวิชยสฺส;

อนีฆสฺส สุสมจิตฺตสฺส,วุทฺธสีลสฺส สาธุปญฺญสฺส;

เวสมนฺตรสฺส วิมลสฺส,ภควโต ตสฺส สาวโกหมสฺมึ.

जो धीर हैं, मोह-रहित हैं, जिनके (अविद्या रूपी) खूँटे टूट चुके हैं, जो विजयी हैं; जो दु:ख-रहित हैं, जिनका चित्त भली-भाँति समता में स्थित है, जो शील में वृद्ध हैं, श्रेष्ठ प्रज्ञा वाले हैं; जो विषमता से रहित और निर्मल हैं, उन भगवान् का मैं श्रावक हूँ।

อกถํ กถิสฺส ตุสิตสฺส,วนฺตโลกามิสสฺส มุทิตสฺส;

กตสมณสฺส มนุชสฺส,อนฺติมสารีรสฺส นรสฺส.

जो संशय-रहित हैं, संतुष्ट हैं, जिन्होंने लोक के आमिष (भोगों) को त्याग दिया है, जो मुदित हैं; जो कृत-श्रमण (पूर्ण श्रमण) हैं, जो मनुष्य रूप में हैं, जो अन्तिम शरीर वाले नर हैं।

อโนปมสฺส [Pg.199] วิรชสฺส,ภควโต ตสฺส สาวโก หมสฺมิ –

जो अनुपम हैं, रज-रहित (निर्मल) हैं, उन भगवान् का मैं श्रावक हूँ—

ตณฺหจฺฉิทสฺส พุทฺธสฺส,วีตธูมสฺส อนุปลิตฺตสฺส.อาหุเนยฺยสฺส ยกฺขสฺส,อุตฺตมปุคฺคลสฺส อตุลสฺส;

มหโต ยสคฺคปตฺตสฺส,ภควโต ตสฺส สาวโก หมสฺมิ –

जो तृष्णा को काटने वाले बुद्ध हैं, धूम-रहित (क्रोध-रहित) और निर्लिप्त हैं। जो आह्वनीय (पूजा के योग्य) यक्ष (पूजनीय सत्ता) हैं, उत्तम पुद्गल और अतुलनीय हैं; जो महान् और यश के शिखर पर पहुँचे हुए हैं, उन भगवान् का मैं श्रावक हूँ—

กุกฺกุรวติกสุตฺต

कुक्कुरवतिक सुत्त

ปุจฺฉา – กุกฺกุรวติกสุตฺตํ [Pg.200] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने कुक्कुरवतिक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – โกลิเยสุ ภนฺเต หลิทฺทวสเน นาม โกลิยานํ นิคเม ปุณฺณญฺจ โกลิยปุตฺตํ โควติกํ อเจลญฺจ เสนิยํ กุกฺกุรวติกํ อารพฺภ ภาสิตํ. ปุณฺโณ ภนฺเต โกลิย ปุตฺโต โควติโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อยํ ภนฺเต อเจโล เสนิโย กุกฺกุรวติโก ทุกฺกรการโก ฉมานิกฺขิตฺตํ โภชนํ ภุญฺชติ, ตสฺส ตํ กุกฺกุรวตํ ทีฆรตฺตํ สมตฺตํ สมาทินฺนํ, ตสฺส กา คติ, โก อภิสมฺปราโย’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कोलियों के बीच 'हलिद्दवसन' नामक कोलिय निगम में, कोलियपुत्र पुण्व गोव्रती और अचेलक सेनिय कुक्कुरव्रती के विषय में कहा गया था। भन्ते! कोलियपुत्र पुण्व गोव्रती ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! यह अचेलक सेनिय कुक्कुरव्रती दुष्कर कार्य करने वाला है, यह जमीन पर रखा हुआ भोजन खाता है, उसने उस कुक्कुर-व्रत को दीर्घकाल से पूर्णतः ग्रहण किया हुआ है, उसकी क्या गति होगी, उसका परलोक क्या होगा?" भन्ते! इस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

อภยราชกุมารสุตฺต

अभयराजकुमार सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.201] ชานตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน อภยราชกุมารสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उन जानने वाले... पे... सम्यक्सम्बुद्ध ने अभयराजकुमार सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห เม ภนฺเต อภยํ ราชกุมารํ อารพฺภ ภาสิตํ. อภโย ภนฺเต ราชกุมาโร ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘ภาเสยฺย นุ โข ภนฺเต ตถาคโต ตํ วาจํ, ยา สา วาจา ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में अभय राजकुमार के विषय में कहा गया था। भन्ते! अभय राजकुमार ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— "भन्ते! क्या तथागत वैसी वाणी बोलेंगे, जो वाणी दूसरों को अप्रिय और अरुचिकर हो?" भन्ते! इस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

พหุเวทนียสุตฺต

बहुवेदनीय सुत्त

ปุจฺฉา – พหุเวทนียสุตฺตํ [Pg.206] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने बहुवेदनीय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตญฺจ อุทายึ ปญฺจกงฺคญฺจ ถปตึ อารพฺภ ภาสิตํ, ปญฺจกงฺโค ภนฺเต ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ อุปสงฺกมิตฺวา เวทนํ ปุจฺฉิ, อายสฺมา ภนฺเต อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ เอตทโวจ ‘‘ติสฺโส โข ถปติ เวทนา วุตฺตา ภควตา สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา อทุกฺขมสุขา เวทนา’’ติ. เอวํ วุตฺเต ภนฺเต ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ ‘‘น โข ภนฺเต อุทายิ ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา, ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา สุขา เวทนา ทุกฺขา เวทนา, ยายํ ภนฺเต อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. เนว อสกฺขิ โข ภนฺเต อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ สญฺญาเปตุํ, น ปน อสกฺขิ ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ สญฺญาเปตุํ. อสฺโสสิ โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมโต อุทายิสฺส ปญฺจกงฺเคน ถปตินา สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาปํ, อถ โข ภนฺเต อายสฺมา อานนฺโท ยาวตโก อโหสิ [Pg.207] อายสฺมโต อุทายิสฺส ปญฺจกงฺเคน ถปตินา สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् उदायी और पंचकंग स्थपति के विषय में कहा गया था। भन्ते! पंचकंग स्थपति ने आयुष्मान् उदायी के पास जाकर वेदना के बारे में पूछा। आयुष्मान् उदायी ने पंचकंग स्थपति से यह कहा— "स्थपति! भगवान् ने तीन वेदनाएँ कही हैं— सुखद वेदना, दुःखद वेदना और अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदना।" ऐसा कहने पर, भन्ते! पंचकंग स्थपति ने आयुष्मान् उदायी से यह कहा— "भन्ते उदायी! भगवान् ने तीन वेदनाएँ नहीं कही हैं, भगवान् ने दो वेदनाएँ कही हैं— सुखद वेदना और दुःखद वेदना। भन्ते! जो यह अदुःख-असुख वेदना है, उसे भगवान् ने शान्त और प्रणीत सुख में कहा है।" भन्ते! न तो आयुष्मान् उदायी पंचकंग स्थपति को समझा सके, और न ही पंचकंग स्थपति आयुष्मान् उदायी को समझा सके। आयुष्मान् आनन्द ने आयुष्मान् उदायी और पंचकंग स्थपति के बीच इस बातचीत को सुना। तब, भन्ते! आयुष्मान् आनन्द ने आयुष्मान् उदायी और पंचकंग स्थपति के बीच जितनी भी बातचीत हुई थी, वह सब भगवान् को बता दी। भन्ते! इस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

อปณฺณกสุตฺต

अपण्णक सुत्त

ปุจฺฉา – อปณฺณกสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने अपण्णक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต สาลายํ นาม โกสลานํ พฺราหฺมณคาเม สาเลยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก อารพฺภ ภาสิตํ. สมฺพหุลา ภนฺเต อญฺญติตฺถิยา สาเลยฺยกานํ [Pg.208] พฺราหฺมณคหปติกานํ อตฺตโน อตฺตโน มิจฺฉาทิฏฺฐิโย ปฏิคฺคณฺหาเปสุํ อุคฺคณฺหาเปสุํ. เต ปน ภนฺเต สาเลยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา เอกทิฏฺฐิยมฺปิ ปติฏฺฐาตุํ น สกฺขึสุ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कोसल देश में 'साला' नामक कोसल ब्राह्मणों के गाँव में, सालेय्यक ब्राह्मण गृहपतियों के विषय में कहा गया था। भन्ते! बहुत से अन्यतीर्थियों ने सालेय्यक ब्राह्मण गृहपतियों को अपनी-अपनी मिथ्या दृष्टियाँ स्वीकार करवाईं और सिखाईं। किन्तु, भन्ते! वे सालेय्यक ब्राह्मण गृहपति किसी एक दृष्टि पर भी प्रतिष्ठित नहीं हो सके। भन्ते! इस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – ตตฺร [Pg.209] อาวุโส ภควตา ปฐมํ มิจฺฉาวาโท จ สมฺมาวาโท จ กถํ วิภชิตฺวา ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने पहले मिथ्यावाद और सम्यग्वाद को किस प्रकार विभाजित करके प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺร ภนฺเต ภควตา ‘‘สนฺติ คหปตโย เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ นตฺถิ หุตํ นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ เอวมาทินา ปฐมํ มิจฺฉาวาโท จ สมฺมาวาโท จ วิภชิตฺวา ปกาสิโต.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान् ने "हे गृहपतियो! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि— न दान (का फल) है, न यज्ञ (का फल) है, न हवन (का फल) है, न सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक है" इत्यादि वचनों द्वारा पहले मिथ्यावाद और सम्यग्वाद को विभाजित करके प्रकाशित किया।

ปุจฺฉา – ตตฺถ [Pg.210] อาวุโส ภควตา มิจฺฉาวาทีนญฺจ โทโส สมฺมาวาทีนญฺจ คุโณ กถํ วิจาเรตฺวา ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने मिथ्यावादियों के दोष और सम्यग्वादियों के गुण को किस प्रकार विचार करके प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต ภควตา ‘‘ตตฺร คหปตโย เยเต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิ ยิฏฺฐํ นตฺถิ หุตํ นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต มิจฺฉาวาทีนญฺจ โทโส สมฺมาวาทีนญฺจ คุโณ ภควตา วิจาเรตฺวา ปกาสิโต.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान् ने "वहाँ हे गृहपतियो! जो वे श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि— न दान है, न यज्ञ है, न हवन है, न सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक है" इत्यादि वचनों द्वारा, भन्ते! मिथ्यावादियों के दोष और सम्यग्वादियों के गुण को भगवान् ने विचार करके प्रकाशित किया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.212] ตตฺถ ภควตา วิญฺญุโน ปุริสปุคฺคลสฺส ปฏิสญฺจิกฺขณา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने बुद्धिमान पुरुष के चिन्तन (प्रतिसंवेक्षण) को किस प्रकार प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺร [Pg.213] คหปตโย วิญฺญู ปุริโส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา วิญฺญุโน ปุริสปุคฺคลสฺส ปฏิสญฺจิกฺขณา ปกาสิตา.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान ने "वहाँ, गृहपतियों! बुद्धिमान पुरुष इस प्रकार विचार करता है" इत्यादि के द्वारा बुद्धिमान पुरुष के चिन्तन को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.215] ภควตา อญฺเญสุปิ มิจฺฉาวาทสมฺมาวาเทสุ อปณฺณกปฏิปทา วิจาเรตฺวา ปกาสิตา, ตํ สงฺเขปโต กเถสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने अन्य मिथ्यावादों और सम्यग्वादों में भी किस प्रकार अपण्णक प्रतिपदा (निश्चित मार्ग) का विचार कर उसे प्रकाशित किया है, उसे संक्षेप में कहें।

วิสฺสชฺชนา – ยเถว ภนฺเต ปฐเม วาเท, เอวเมว โข ภนฺเต อกิริยวาทาทีสุ จตูสุ จ มิจฺฉาวาเทสุ โทสํ กิริยวาทาทีสุ จ จตูสุ สมฺมาวาเทสุ คุณํ, ตตฺถ จ วิญฺญุโน ปุริสสฺส ปฏิสญฺจิกฺขณาการํ ทสฺเสตฺวา ภควตา อปณฺณกปฏิปทา ปกาสิตา.

उत्तर – भन्ते! जैसे प्रथम वाद में, वैसे ही अक्रियावाद आदि चार मिथ्यावादों में दोष और क्रियावाद आदि चार सम्यग्वादों में गुण, तथा वहाँ बुद्धिमान पुरुष के चिन्तन के प्रकार को दिखाकर भगवान ने अपण्णक प्रतिपदा को प्रकाशित किया है।

อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺต

अम्बलट्ठिकराहुलोवादसुत्त

ปุจฺฉา – อมฺพลฏฺฐิกราหุโลวาทสุตฺตํ [Pg.216] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! अम्बलट्ठिकराहुलोवादसुत्त भगवान ने कहाँ और किसे लक्ष्य कर कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में आयुष्मान् राहुल को लक्ष्य कर कहा था।

มหาราหุโลวาทสุตฺต

महाराजहुलोवादसुत्त

ปุจฺฉา – มหาราหุโลวาทสุตฺตํ [Pg.217] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! महाराजहुलोवादसुत्त भगवान ने कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ราหุโล ภควโต เจว อตฺตโน จ อตฺตภาวสมฺปตฺตึ นิสฺสาย เคหสฺสิตํ ฉนฺทราคํ อุปฺปาเทสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् राहुल को लक्ष्य कर कहा था। भन्ते! आयुष्मान् राहुल ने भगवान और स्वयं की शरीर-सम्पत्ति (रूप) के आश्रय से गृह-आश्रित छन्द-राग (आसक्ति) उत्पन्न कर लिया था। भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

จูฬมาลุกฺยสุตฺต

चूलमालुक्यसुत्त

ปุจฺฉา – จูฬมาลุกฺยสุตฺตํ [Pg.218] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! चूलमालुक्यसुत्त भगवान ने कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ มาลุกฺยปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต มาลุกฺยปุตฺโต อตฺตโน ปวิวิตฺตสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เจตโส ปริวิตกฺกํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् मालुक्यपुत्त को लक्ष्य कर कहा था। भन्ते! आयुष्मान् मालुक्यपुत्त ने एकान्त में ध्यानमग्न होने पर अपने मन में उत्पन्न वितर्क को भगवान को बताया था। भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

มหามาลุกฺยสุตฺต

महामालुक्यसुत्त

ปุจฺฉา – มหามาลุกฺยสุตฺตํ [Pg.221] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! महामालुक्यसुत्त भगवान ने कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ตสฺมึเยว ภนฺเต สาวตฺถิยํ อายสฺมนฺตํ มหามาลุกฺยปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! उसी श्रावस्ती में आयुष्मान् महामालुक्यपुत्त को लक्ष्य कर कहा था।

ภทฺทาลิสุตฺต

भद्दालिसुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.222] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภทฺทาลิสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! उन भगवान... सम्यक्सम्बुद्ध ने भद्दालिसुत्त कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ ภทฺทาลึ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต ภทฺทาลิ ภควตา สิกฺขาปเท ปญฺญาปิยมาเน ภิกฺขุสงฺเฆ สิกฺขํ สมาทิยมาเน อนุสฺสาหํ ปเวเทสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् भद्दालि को लक्ष्य कर कहा था। भन्ते! जब भगवान द्वारा शिक्षापद प्रज्ञप्त किए जा रहे थे और भिक्षु संघ शिक्षा ग्रहण कर रहा था, तब आयुष्मान् भद्दालि ने अनुत्साह प्रकट किया था। भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

อจฺจโย [Pg.223] มํ ภนฺเต อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, โยหํ ภควตา สิกฺขาปเท ปญฺญาปิยมาเน ภิกฺขุสงฺเฆ สิกฺขํ สมาทิยมาเน อนุสฺสาหํ ปเวเทสึ, ตสฺส เม ภนฺเต ภควา อจฺจยํ อจฺจยโต ปฏิคฺคณฺหาตุ อายตึ สํวราย –

"भन्ते! मुझसे अपराध हो गया, जैसे कोई मूर्ख, जैसे कोई मूढ़, जैसे कोई अकुशल अपराध करता है, कि जब भगवान द्वारा शिक्षापद प्रज्ञप्त किए जा रहे थे और भिक्षु संघ शिक्षा ग्रहण कर रहा था, तब मैंने अनुत्साह प्रकट किया। भन्ते! भगवान मेरे उस अपराध को अपराध के रूप में स्वीकार करें, ताकि भविष्य में मैं संयम रख सकूँ।"

ปุจฺฉา – อถ [Pg.225] โข อาวุโส อายสฺมา ภทฺทาลิ ภควนฺตํ กีทิสํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, กถญฺจสฺส ภควา ตํ วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! तब आयुष्मान् भद्दालि ने भगवान से किस प्रकार का प्रश्न पूछा और भगवान ने उसे किस प्रकार विस्तार से समझाया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต อายสฺมา ภทฺทาลิ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน มิเธกจฺจํ ภิกฺขุํ ปสยุ ปสยุ การณํ กโรนฺตี’’ติ เอวมาทินา ภควนฺตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘อิธ ภทฺทาลิ เอกจฺโจ ภิกฺขุ อภิณฺหาปตฺติโก โหติ, อาปตฺติพหุโล’’ เอวมาทินา อายสฺมโต ภทฺทาลิสฺส วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

उत्तर – भन्ते! तब आयुष्मान् भद्दालि ने भगवान से यह प्रश्न पूछा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ किसी भिक्षु को बार-बार अनुशासित किया जाता है?" इत्यादि। और भन्ते! भगवान ने आयुष्मान् भद्दालि को "भद्दालि! यहाँ कोई भिक्षु बार-बार आपत्ति करने वाला होता है, आपत्तियों से भरा होता है" इत्यादि के द्वारा विस्तार से समझाया।

ปุจฺฉา – ตทาปิ [Pg.228] โข อาวุโส อายสฺมา ภทฺทาลิ ปุนปิ ภควนฺตํ กีทิสํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, กถญฺจสฺส ภควา ตมฺปิ วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! तब भी आयुष्मान् भद्दालि ने पुनः भगवान से किस प्रकार का प्रश्न पूछा और भगवान ने उसे भी किस प्रकार विस्तार से समझाया?

วิสฺสชฺชนา – ตทาปิ ภนฺเต อายสฺมา ภทฺทาลิ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน ปุพฺเพ อปฺปตรานิ เจว สิกฺขาปทานิ อเหสุํ, พหุตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฑหึสุ. โก ปน ภนฺเต เหตุ, โก ปจฺจโย เยน เอตรหิ พหุตรานิ เจว สิกฺขาปทานิ โหนฺติ อปฺปตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฑหนฺตี’’ติ ภควนฺตํ ปุนปิ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘เอวเมตํ ภทฺทาลิ โหติ, สตฺเตสุ หายมาเนสุ สทฺธมฺเม อนฺตรธายมาเน พหุตรานิ โหนฺติ อปฺปตรา จ ภิกฺขู อญฺญาย สณฺฑหนฺตี’’ติ, เอวมาทินา อายสฺมโต ภทฺทาลิสฺส วิภชิตฺวา วิภชิตฺวา พฺยากตา.

उत्तर – भन्ते! तब भी आयुष्मान् भद्दालि ने भगवान से पुनः प्रश्न पूछा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे पहले शिक्षापद कम थे और अधिक भिक्षु अर्हत्व में प्रतिष्ठित होते थे? और भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे अब शिक्षापद अधिक हैं और कम भिक्षु अर्हत्व में प्रतिष्ठित होते हैं?" और भन्ते! भगवान ने आयुष्मान् भद्दालि को "भद्दालि! ऐसा ही होता है, जब सत्त्वों का पतन होता है और सद्धर्म अन्तर्धान होने लगता है, तब शिक्षापद अधिक हो जाते हैं और कम भिक्षु अर्हत्व में प्रतिष्ठित होते हैं" इत्यादि के द्वारा विस्तारपूर्वक समझाया।

ลฏุกิโกปมสุตฺต

लटुकिकोपमसुत्त

ปุจฺฉา – ลฏุกิโกปมสุตฺตํ [Pg.1] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! लटुकिकोपमसुत्त भगवान ने कहाँ, किसे लक्ष्य कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – องฺคุตฺตราเปสุ ภนฺเต อาปเณ นาม องฺคุตฺตราปานํ นิคเม อายสฺมนฺตํ อุทายึ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต อุทายี ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘อิธ มยฺหํ ภนฺเต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘พหูนํ วต โน ภควา ทุกฺขธมฺมานํ อปหตฺตา, พหูนํ วต โน ภควา สุขธมฺมานํ อุปหตฺตา, พหูนํ วต โน ภควา อกุสลานํ ธมฺมานํ อปหตฺตา, พหูนํ วต โน ภควา กุสลานํ ธมฺมานํ อุปหตฺตา’ติ’’. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! अंगुत्तराप देश के आपण नामक कस्बे में आयुष्मान् उदायी को लक्ष्य कर कहा था। भन्ते! आयुष्मान् उदायी ने भगवान के पास जाकर यह कहा— "भन्ते! यहाँ एकान्त में ध्यानमग्न होने पर मेरे मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— 'भगवान हमारे बहुत से दुःखदायी धर्मों को दूर करने वाले हैं, भगवान हमारे बहुत से सुखदायी धर्मों को लाने वाले हैं, भगवान हमारे बहुत से अकुशल धर्मों को दूर करने वाले हैं, और भगवान हमारे बहुत से कुशल धर्मों को लाने वाले हैं'।" भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.4] โข อาวุโส ภควา กีทิสี อุปมาโย ทสฺเสตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาทํ อทาสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! तब भगवान ने किस प्रकार की उपमाएँ देकर भिक्षुओं को उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต ภควา ลฏุกิโกปมํ หตฺถินาโคปมํ ทลิทฺทปุริโสปมํ คหปติโกปมนฺติ จตสฺโส อุปมาโย ทสฺเสตฺวา ภิกฺขูนํ โอวาทมทาสิ.

उत्तर - तब, भन्ते, भगवान ने लटुकिकोपम (बटेर की उपमा), हत्थिनागोपम (हाथी की उपमा), दरिद्रपुरिसोपम (दरिद्र पुरुष की उपमा) और गहपतिकोपम (गृहपति की उपमा) - इन चार उपमाओं को दिखाकर भिक्षुओं को उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – เอวญฺจาวุโส [Pg.8] ภควา จตูหิ อุปมาหิ ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา กถํ อุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्, इस प्रकार भगवान ने चार उपमाओं द्वारा भिक्षुओं को उपदेश देकर आगे धर्म-देशना को कैसे बढ़ाया?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ โข ภนฺเต ภควา จตูหิ อุปมาหิ ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา ‘‘จตฺตาโร เม อุทายิ ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ’’นฺติ เอวมาทินา อุตฺตริ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถํ ปวฑฺเฒสิ.

उत्तर - भन्ते, इस प्रकार भगवान ने चार उपमाओं द्वारा भिक्षुओं को उपदेश देकर "हे उदायी! ये चार प्रकार के पुद्गल (व्यक्ति) लोक में विद्यमान हैं" - इस आदि (वचनों) से भिक्षुओं के लिए आगे धर्म-कथा को बढ़ाया।

จาตุมสุตฺต

चातुम सुत्त

ปุจฺฉา – จาตุมสุตฺตํ [Pg.10] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, चातुम सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – จาตุมายํ ภนฺเต อายสฺมนฺตานํ สาริปุตฺตโมคฺคลานตฺเถรานํ สทฺธิวิหาริเก อธุนา ปพฺพชิเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปฺปมุขานิ ภนฺเต ปญฺจมตฺตานิ ภิกฺขุสตานิ จาตุมํ อนุปฺปตฺตานิ โหนฺติ ภควนฺตํ ทสฺสนาย, เต จ อาคนฺตุกา ภิกฺขู เนวาสิเกหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ปฏิสมฺโมทมานา เสนาสนานิ ปญฺญาปยมานา ปตฺตจีวรานิ ปฏิสามยมานา อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา อเหสุํ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, चातुमा में आयुष्मान् सारिपुत्र और मोग्गल्लान स्थविरों के सार्धविहारिक (शिष्यों), जो अभी हाल ही में प्रव्रजित हुए थे, उन अनेक भिक्षुओं के विषय में कहा गया। भन्ते, सारिपुत्र और मोग्गल्लान के नेतृत्व में लगभग पाँच सौ भिक्षु भगवान के दर्शन के लिए चातुमा पहुँचे थे। वे आगंतुक भिक्षु वहाँ के निवासी भिक्षुओं के साथ कुशल-क्षेम पूछते हुए, शयनासन बिछाते हुए और पात्र-चीवर व्यवस्थित करते हुए ऊँचे स्वर में शोर (कोलाहल) करने लगे। भन्ते, उस सन्दर्भ में यह कहा गया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.13] ตตฺถ ภควา ภิกฺขูนํ โอวาทํ อทาสิ.

प्रश्न - आयुष्मान्, वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को किस प्रकार उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ภยานิ อุทโกโรหนฺเต ปาติกงฺขิตพฺพานีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา ตตฺถ ภิกฺขูนํ โอวาทํ อทาสิ.

उत्तर - भन्ते, भगवान ने वहाँ "भिक्षुओं! जल में उतरने वाले के लिए इन चार भयों की आशंका करनी चाहिए" - इस आदि (वचनों) से भिक्षुओं को उपदेश दिया।

นฬกปานสุตฺต

नलकपान सुत्त

ปุจฺฉา – นฬกปานสุตฺตํ [Pg.17] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, नलकपान सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके विषय में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – นฬกปาเน ภนฺเต อนุรุทฺธตฺเถรปฺปมุเข สมฺพหุเล อภิญฺญาเต อภิญฺญาเต กุลปุตฺเต อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, नलकपान में आयुष्मान् अनुरुद्ध स्थविर के नेतृत्व में अनेक विख्यात कुलपुत्रों के विषय में कहा गया।

โคลิยานิสุตฺต

गोलियानि सुत्त

ปุจฺฉา – โคลิยานิสุตฺตํ [Pg.18] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, गोलियानि सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อายสฺมนฺตํ โคลิยานึ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต โคลิยานิ อารญฺญิโก ปทสมาจาโร สงฺฆมชฺเฌ โอสโฏ โหติ เกนจิเทว กรณีเยน, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, राजगृह में आयुष्मान् गोलियानि के विषय में धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्र स्थविर द्वारा कहा गया। भन्ते, आयुष्मान् गोलियानि आरण्यक (वनवासी) थे और उनके आचरण के विषय में, जब वे किसी कार्यवश संघ के मध्य आए थे, उस सन्दर्भ में यह कहा गया।

กีฏาคิริสุตฺต

कीटागिरि सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.19] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน กีฏาคิริสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा कीटागिरि सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – กาสีสุ ภนฺเต กีฏาคิริสฺมึ กาสีนํ นิคเม อสฺสชิปุนพฺพสุเก ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ. อสฺสชิปุนพฺพสุกา ภนฺเต ภิกฺขู ภิกฺขูหิ สหธมฺมิกํ วุจฺจมานา เอวมาหํสุ ‘‘มยํ โข อาวุโส สายญฺเจว ภุญฺชาม ปาโต จ ทิวา จ วิกาเล, เต มยํ สายญฺเจว ภุญฺชมานา ปาโต จ ทิวา จ วิกาเล อปฺปาพาธตญฺจ สญฺชานาม อปฺปาตงฺกตญฺจ ลหุฏฺฐานญฺจ พลญฺจ ผาสุวิหารญฺจ, เต มยํ กึ สนฺทิฏฺฐิกํ หิตฺวา กาลิกํ อนุธาวิสฺสาม, สายญฺเจว มยํ ภุญฺชิสฺสาม ปาโต จ ทิวา จ วิกาเล’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, काशी जनपद के कीटागिरि नामक कस्बे में अस्सजि और पुनब्बसु नामक भिक्षुओं के विषय में कहा गया। भन्ते, जब अन्य भिक्षुओं ने अस्सजि और पुनब्बसु भिक्षुओं को धर्मानुसार (नियम) बताया, तो उन्होंने ऐसा कहा - "आयुष्मान्! हम तो शाम को, सुबह और दिन के कुसमय (विकाल) में भी भोजन करते हैं। हम शाम को, सुबह और दिन के कुसमय में भोजन करते हुए अल्प-व्याधि (रोगमुक्त), अल्प-कष्ट, शरीर की लघुता, बल और सुखपूर्वक विहार का अनुभव करते हैं। तो हम इस प्रत्यक्ष (लाभ) को छोड़कर क्यों उस समय-सापेक्ष (नियम) के पीछे दौड़ें? हम तो शाम को, सुबह और दिन के कुसमय में भी भोजन करेंगे।" भन्ते, उस सन्दर्भ में यह कहा गया।

เตวิชฺชวจฺฉสุตฺต

तेविज्जवच्छ सुत्त

ปุจฺฉา – เตวิชฺชวจฺฉสุตฺตํ [Pg.21] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, तेविज्जवच्छ सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต วจฺฉโคตฺตํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. วจฺฉโคตฺโต ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สุตํ เม ภนฺเต สมโณ โคตโม สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ, จรโต จ เม ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ. เย เต ภนฺเต เอวมาหํสุ ‘‘สมโณ โคตโม สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ, จรโต จ เม ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ. กจฺจิ เต ภนฺเต ภควโต วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, वैशाली में वत्सगोत्र (वच्छगोत्त) परिव्राजक के विषय में कहा गया। भन्ते, वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "भन्ते, मैंने ऐसा सुना है कि श्रमण गौतम सर्वज्ञ और सर्वदर्शी हैं, वे पूर्ण ज्ञान-दर्शन का दावा करते हैं कि चलते, खड़े, सोते और जागते हुए उन्हें निरंतर ज्ञान-दर्शन उपस्थित रहता है। भन्ते, जो ऐसा कहते हैं कि 'श्रमण गौतम सर्वज्ञ और सर्वदर्शी हैं... निरंतर ज्ञान-दर्शन उपस्थित रहता है', क्या वे भगवान के वचनों को सही रूप में कहने वाले हैं? क्या वे भगवान पर झूठा आरोप तो नहीं लगा रहे हैं? क्या वे धर्म के अनुकूल व्याख्या कर रहे हैं? और क्या उनके इस कथन से किसी सहधर्मी को आलोचना का अवसर तो नहीं मिलेगा?" भन्ते, उस सन्दर्भ में यह कहा गया।

อคฺคิวจฺฉสุตฺต

अग्निवच्छ सुत्त

ปุจฺฉา – อคฺคิวจฺฉสุตฺตํ [Pg.23] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, अग्निवच्छ सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต วจฺฉโคตฺตํ ปริพฺพาชกํ ภาสิตํ. วจฺฉโคตฺโต ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กึ นุ โข โภ โคตม ‘สสฺสโต โลโก อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ เอวํทิฏฺฐิ ภวํ โคตโม’’ติ เอวมาทิกํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, श्रावस्ती में वत्सगोत्र परिव्राजक के विषय में कहा गया। भन्ते, वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान के पास जाकर यह प्रश्न पूछा - "हे गौतम! क्या आपकी ऐसी दृष्टि है कि 'लोक शाश्वत है, यही सत्य है और अन्य सब व्यर्थ है'?" इस आदि प्रश्नों के सन्दर्भ में यह कहा गया।

มหาวจฺฉสุตฺต

महावच्छ सुत्त

ปุจฺฉา – มหาวจฺฉสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान्, महावच्छ सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต วจฺฉโคตฺตํเยว ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. วจฺฉโคตฺโต ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.24] เอตทโวจ ‘‘ทีฆรตฺตาหํ โภตา โคตเมน สหกถี, สาธุ เม ภวํ โคตโม สํขิตฺเตน กุสลากุสลํ เทเสตู’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते, राजगृह में वत्सगोत्र परिव्राजक के ही विषय में कहा गया। भन्ते, वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान के पास जाकर यह कहा - "हे गौतम! मैं लंबे समय से आपके साथ चर्चा करता रहा हूँ, अच्छा हो यदि आप मुझे संक्षेप में कुशल और अकुशल का उपदेश दें।" भन्ते, उस सन्दर्भ में यह कहा गया।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.25] วุตฺเต โข อาวุโส วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน หุตฺวา กีทิสํ ปสนฺนาการํ อกาสิ, กถญฺจสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! ऐसा कहे जाने पर परिव्राजक वच्छगोत्त ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर किस प्रकार की प्रसन्नता प्रकट की और उसे धर्म का साक्षात्कार (धम्माभिसमय) कैसे हुआ?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ วุตฺเต ภนฺเต วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ‘‘สเจ หิ โภ โคตม อิมํ ธมฺมํ ภวํเยว โคตโม อาราธโก อภวิสฺส, โน จ โข ภิกฺขู อาราธกา อภวิสฺสํสุ, เอวมิทํ พฺรหฺมจริยํ อปริปูรํ อภวิสฺส เตนงฺเคนา’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ. ยาว อรหตฺตญฺจสฺส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

उत्तर – भन्ते! ऐसा कहे जाने पर परिव्राजक वच्छगोत्त ने "हे गौतम! यदि केवल आप ही इस धर्म के आराधक (सिद्ध) होते और भिक्षु आराधक न होते, तो यह ब्रह्मचर्य उस अंश में अपूर्ण होता" इत्यादि वचनों से इस धर्म-विनय में अपनी प्रसन्नता प्रकट की। और उसे अर्हत्त्व पद तक धर्म का साक्षात्कार हुआ।

ทีฆนขสุตฺต

दीघनख सुत्त

ปุจฺฉา – ทีฆนขสุตฺตํ [Pg.28] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने दीघनख सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ทีฆนขํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. ทีฆนโข ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘อหญฺหิ โภ โคตม เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ สพฺพํ เม นกฺขมตี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में परिव्राजक दीघनख के विषय में कहा गया था। भन्ते! परिव्राजक दीघनख ने भगवान के पास जाकर यह कहा— "हे गौतम! मैं ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला हूँ कि मुझे कुछ भी स्वीकार नहीं है।" भन्ते! इसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.31] จ ปนาวุโส เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน เกสํ ปุคฺคลานํ วิเสสาธิคโม อโหสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! इस व्याकरण (व्याख्या) के कहे जाते समय किन व्यक्तियों को विशेष उपलब्धि (अधिगम) हुई?

วิสฺสชฺชนา – อิมสฺมิญฺจ ปน ภนฺเต เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ, ทีฆนขสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส ตสฺมึเยว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ.

उत्तर – भन्ते! इस व्याकरण के कहे जाते समय आयुष्मान् सारिपुत्र का चित्त उपादान-रहित होकर आस्रवों से विमुक्त हो गया, और परिव्राजक दीघनख को उसी आसन पर विरज, निर्मल धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ कि "जो कुछ भी समुदय-धर्मा (उत्पन्न होने वाला) है, वह सब निरोध-धर्मा (नष्ट होने वाला) है।"

มาคณฺฑิยสุตฺต

मागण्डिय सुत्त

ปุจฺฉา – มาคณฺฑิยสุตฺตํ [Pg.33] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने मागण्डिय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – กุรูสุ ภนฺเต กมฺมาสธมฺเม นาม กุรูนํ นิคเม ภารทฺวาช โคตฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส อคฺยาคาเร ติณสนฺถารเก มาคณฺฑิยํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. มาคณฺฑิโย ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ ‘‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’’ติ วเทสิ, ตสฺมึ ภนฺเต วฏฺฐุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कुरु देश में कम्मासधम्म नामक कुरुओं के निगम में, भारद्वाज गोत्र के ब्राह्मण की अग्नि-शाला में तृण-शैया पर, परिव्राजक मागण्डिय के विषय में कहा गया था। भन्ते! परिव्राजक मागण्डिय ने भगवान को "श्रमण गौतम भ्रूण-हत्यारा (इन्द्रियों का नाशक) है" ऐसा कहा था, भन्ते! इसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.36] ภควา ตตฺถ มาคณฺฑิยสฺส ปริพฺพาชกสฺส สมนุยุญฺชิตฺวา สมนุยุญฺชิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने परिव्राजक मागण्डिय से बार-बार प्रश्न पूछकर (अनुयोग कर) किस प्रकार धर्म-देशना दी?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘จกฺขุํ โข มาคณฺฑิย รูปารตํ รูปสมฺมุทิตํ, ตํ ตถาคตสฺส ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ, ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควา มาคณฺฑิยสฺส ปริพฺพาชกสฺส สมนุยุญฺชิตฺวา สมนุยุญฺชิตฺวา ธมฺมํ เทเสสิ.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान ने परिव्राजक मागण्डिय से बार-बार प्रश्न पूछकर इस प्रकार धर्म-देशना दी— "मागण्डिय! चक्षु (आँख) रूपों में रमण करने वाला और रूपों से हर्षित होने वाला है, वह तथागत द्वारा दान्त (दमित), गुप्त, रक्षित और संवृत है, और वे उसके संवर (रोकथाम) के लिए धर्म का उपदेश देते हैं" इत्यादि।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.39] โข อาวุโส มาคณฺฑิเยน ปริพฺพาชเกน ‘‘นกิญฺจิ โภ โคตมา’’ติ ยถาภูตํ ปฏิสฺสุเต กถํ ภควา อตฺตโนปิ น กิญฺจิ เกนจิปิ วตฺตพฺพตํ ปกาเสสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! जब परिव्राजक मागण्डिय ने "हे गौतम! कुछ भी नहीं" ऐसा यथार्थ उत्तर दिया, तब भगवान ने अपने विषय में भी किसी के द्वारा कुछ भी न कहे जाने योग्य होने की बात कैसे प्रकट की?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ โข ภนฺเต มาคณฺฑิเยน ปริพฺพาชเกน นกิญฺจิ โภโคตมาติ ยถาภูตํ ปฏิสฺสุเต ‘‘อหํ โข ปน มาคณฺฑิย ปุพฺเพ อคาริยภูโต สมาโน ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรสึ จกฺขุวิญฺเญยฺยหิ รูเปหิ อิฏฺเฐหิ มนาเปหิ ปิยรูเปหิ กามูปสํหิเตหิ รชนีเยหี’’ติ เอวมาทินา ภควา อตฺตโนปิ น กิญฺจิ เกนจิปิ วตฺตพฺพตํ ปกาเสสิ.

उत्तर – भन्ते! जब परिव्राजक मागण्डिय ने "हे गौतम! कुछ भी नहीं" ऐसा यथार्थ उत्तर दिया, तब भगवान ने "मागण्डिय! मैं भी पहले गृहस्थ रहते हुए पाँच काम-गुणों से युक्त और समर्पित होकर चक्षु-विज्ञेय (आँखों से देखे जाने वाले) इष्ट, कान्त, प्रिय, काम-युक्त और रंजनीय रूपों का उपभोग करता था" इत्यादि वचनों से अपने विषय में भी किसी के द्वारा कुछ भी न कहे जाने योग्य होने की बात प्रकट की।

ปุจฺฉา – อิมสฺมึ [Pg.42] สุตฺเต ปริโยสานปุจฺฉํ ปุจฺฉิสฺสามิ อิมญฺจ ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน หุตฺวา กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ.

प्रश्न – इस सुत्त में मैं अन्तिम प्रश्न पूछूँगा— हे आयुष्मान्! इस धर्म-देशना को सुनकर परिव्राजक मागण्डिय ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर किस प्रकार की प्रसन्नता प्रकट की?

วิสฺสชฺชนา – อิมํ [Pg.43] จ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโก ‘อภิกฺกนฺตํ โภ โคตม อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมา’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ.

उत्तर – भन्ते! इस धर्म-देशना को सुनकर परिव्राजक मागण्डिय ने "अति सुन्दर, हे गौतम! अति सुन्दर, हे गौतम!" इत्यादि वचनों से इस धर्म-विनय में अपनी प्रसन्नता प्रकट की।

สนฺทกสุตฺต

सन्दक सुत्त

ปุจฺฉา – สนฺทกสุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! सन्दक सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – โกสมฺพิยํ [Pg.44] ภนฺเต สนฺทกํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. สนฺทโก ภนฺเต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘สาธุวต ภวนฺตํเยว อานนฺทํ ปฏิภาตุ สเก อาจริย เก ธมฺมิกถา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कौशाम्बी में परिव्राजक सन्दक के विषय में धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर द्वारा कहा गया था। भन्ते! परिव्राजक सन्दक ने आयुष्मान् आनन्द से यह कहा— "यह बहुत अच्छा होगा यदि आयुष्मान् आनन्द स्वयं अपने आचार्य के धर्म-सिद्धान्तों पर चर्चा करें।" भन्ते! इसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.45] ตตฺถ จตฺตาโร อพฺรหฺมจริยวาสา อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน วิจาเรตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर ने चार प्रकार के अब्रह्मचर्य-वासों (अधार्मिक जीवन-पद्धतियों) का विश्लेषण कर उन्हें किस प्रकार प्रकट किया?

วิสฺสชฺชนา – อิธ สนฺทก เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํวิปาโก, นตฺถิ อยํโลโก, นตฺถิ ปโรโลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ

उत्तर – "सन्दक! यहाँ कोई शास्ता (गुरु) ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला होता है— 'दान का कोई फल नहीं है, यज्ञ का कोई फल नहीं है, हवन का कोई फल नहीं है, अच्छे-बुरे कर्मों का कोई फल या विपाक नहीं है, न यह लोक है, न परलोक है, न माता है, न पिता है, न औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) सत्त्व हैं'..."

เอวมาทินา [Pg.46] ภนฺเต ตตฺถ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน จตฺตาโร อพฺรหฺมจริยวาสา วิจาเรตฺวา ปกาสิตา.

...इत्यादि वचनों द्वारा, भन्ते! वहाँ धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर ने चार प्रकार के अब्रह्मचर्य-वासों का विश्लेषण कर उन्हें प्रकट किया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.49] ตตฺถ จตฺตาริ อนสฺสาสิกานิ พฺรหฺมจริยานิ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน วิจาเรตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर ने चार प्रकार के अनाश्वासिक (सांत्वना-रहित) ब्रह्मचर्यों का विश्लेषण कर उन्हें किस प्रकार प्रकट किया?

วิสฺสชฺชนา – อิธ [Pg.50] สนฺทก เอกจฺโจ สตฺถา สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี อปริเสสํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาติ ‘‘จรโต จ เม ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน จตฺตาริ อนสฺสาสิกานิ พฺรหฺมจริยานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – भन्ते! यहाँ संदक (नामक) एक शास्ता सर्वज्ञ और सर्वदर्शी होने का दावा करता है, और कहता है कि 'चलते, खड़े, सोते और जागते हुए मुझे निरंतर ज्ञान-दर्शन उपस्थित रहता है'। इस प्रकार, भन्ते! वहाँ धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर ने चार अ-आश्वासिक ब्रह्मचर्यों का विभाजन कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – อถ

प्रश्न – फिर

[Pg.54] โข อาวุโส สนฺทโก ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ กถํ ปุจฺฉิ, ตถญฺจสฺสายสฺมานนฺทตฺเถโร พฺยากาสิ.

आवुस! संदक परिव्राजक ने आयुष्मान आनन्द स्थविर से क्या पूछा और आयुष्मान आनन्द स्थविर ने उसे क्या उत्तर दिया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต สนฺทโก ปริพฺพาชโก ‘‘โส ปน โภ อานนฺท สตฺถา กึวาที กึ อกฺขายี’’ติ เอวมาทินา อายสฺมนฺตํ อานนฺทตฺเถรํ ปุจฺฉิ, อายสฺมา จ ภนฺเต อานนฺทตฺเถโร ‘‘อิธ สนฺทก ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติ เอวมาทินา สนฺทกสฺส ปริพฺพาชกสฺส วิภชิตฺวา วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

उत्तर – भन्ते! तब संदक परिव्राजक ने आयुष्मान आनन्द स्थविर से पूछा— 'हे आनन्द! वह शास्ता क्या कहने वाला है, क्या बताने वाला है?' इस प्रकार आयुष्मान आनन्द स्थविर ने संदक परिव्राजक को 'यहाँ संदक! तथागत लोक में उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, विद्या-चरण-सम्पन्न हैं' आदि कहकर विस्तार से उत्तर दिया।

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.56] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สนฺทโก ปริพฺพาชโก อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ.

प्रश्न – आवुस! इस धर्म-देशना को सुनकर संदक परिव्राजक ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर किस प्रकार की प्रसन्नता प्रकट की?

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ [Pg.57] ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา สนฺทโก ปริพฺพาชโก ‘‘อจฺฉริยํ โภ อานนฺท, อพฺภุตํ โภ อานนฺท, น จ นาม สธมฺโมกฺกํสนา ภวิสฺสติ, น ปรธมฺมวมฺภนา, อายตเน จ ธมฺมเทสนา, ตาว พหุกา จ นิยฺยาตาโร ปญฺญายิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ.

उत्तर – भन्ते! इस धर्म-देशना को सुनकर संदक परिव्राजक ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर इस प्रकार प्रसन्नता प्रकट की— 'आश्चर्य है भो आनन्द! अद्भुत है भो आनन्द! न यहाँ अपने धर्म की प्रशंसा होगी, न दूसरे के धर्म की निन्दा, और यथार्थ धर्म-देशना होगी, तथा इतने अधिक (लोग) निर्वाणगामी दिखाई देंगे।'

มหาสกุลุทายีสุตฺต

महासकुलुदायि सुत्त

ปุจฺฉา – มหาสกุลุทายิสุตฺตํ [Pg.58] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आवुस! भगवान ने महासकुलुदायि सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต สกุลุทายึ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ. สกุลุทายี ภนฺเต ปริพฺพาชโก ปุริมานิ ทิวสานิ ปุริมตรานิ โกตูหลสาลายํ นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ ยาวตโก อโหสิ ภควนฺตญฺจ ฉ จ สตฺถาโร อารพฺภ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! यह राजगृह में सकुलुदायि परिव्राजक के विषय में कहा गया था। भन्ते! सकुलुदायि परिव्राजक ने पहले के दिनों में कुतूहलशाला में विभिन्न तीर्थों के श्रमण-ब्राह्मणों के बीच भगवान और छह शास्ताओं के विषय में जो भी बातचीत हुई थी, वह सब भगवान को बताई। भन्ते! उसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

สมณมุณฺฑิกสุตฺต

समणमुण्डिक सुत्त

ปุจฺฉา – สมณมุณฺฑิกสุตฺตํ [Pg.62] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आवुस! भगवान ने समणमुण्डिक सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อุคฺคาหมาน ปริพฺพาชกํ สมณมุณฺฑิกาปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. อุคฺคาหมาโน ภนฺเต ปริพฺพาชโก สมณมุณฺฑิกาปุตฺโต ปญฺจกงฺคํ ตปตึ เอตทโวจ ‘‘จตูหิ โข อหํ คหปติ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ ปุริสปุคฺคลํ ปญฺญเปมิ สมฺปนฺนกุสลํ ปรมกุสลํ อุตฺตมปตฺติปตฺตํ สมณํ อโยชฺฌ’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! यह श्रावस्ती में समणमुण्डिकापुत्र उग्गाहमान परिव्राजक के विषय में कहा गया था। भन्ते! समणमुण्डिकापुत्र उग्गाहमान परिव्राजक ने स्थपति पंचकंग से यह कहा था— 'गृहपति! मैं चार धर्मों से युक्त पुरुष-पुद्गल को सम्पन्न-कुशल, परम-कुशल, उत्तम-प्राप्ति-प्राप्त, अजेय श्रमण कहता हूँ।' भन्ते! उसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

จูฬสกุลุทายีสุตฺต

चूलसकुलुदायि सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬสกุลุทายีสุตฺตํ [Pg.63] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आवुस! भगवान ने चूलसकुलुदायि सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห [Pg.64] ภนฺเต สกุลุทายึ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ, สกุลุทายี ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ยทาหํ ภนฺเต อิมํ ปริสํ อนุปสงฺกนฺโต โหมิ, อถายํ ปริสา อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติ นิสินฺนา โหติ. ยทา จ โข อหํ ภนฺเต อิมํ ปริสํ อุปสงฺกมนฺโต โหมิ, อถายํ ปริสา มมญฺเญว มุขํ อุลฺโลเกนฺตี นิสินฺนา โหติ ‘ยํ โน สมโณ อุทายี ธมฺมํ ภาสิสฺสติ, ตํ โสสฺสามา’ติ, ยทา ปน ภนฺเต ภควา อิมํ ปริสํ อุปสงฺกนฺโต โหติ, อถาหญฺเจว อยญฺจ ปริสา ภควโต มุขํ อุลฺโลเกนฺตา นิสินฺนา โหม ยํ โน ภควา ธมฺมํ ภาสิสฺสติ, ตํ โสสฺสามา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! यह राजगृह में सकुलुदायि परिव्राजक के विषय में कहा गया था। भन्ते! सकुलुदायि परिव्राजक ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! जब मैं इस परिषद में नहीं आया होता हूँ, तब यह परिषद बैठी हुई अनेक प्रकार की तिरछी (व्यर्थ) बातें करती रहती है। और भन्ते! जब मैं इस परिषद में आता हूँ, तब यह परिषद मेरा ही मुख देखती हुई बैठी रहती है कि— श्रमण उदायी हमें जो धर्म सुनाएंगे, उसे हम सुनेंगे। और भन्ते! जब भगवान इस परिषद में आते हैं, तब मैं और यह परिषद भगवान का ही मुख देखते हुए बैठे रहते हैं कि— भगवान हमें जो धर्म सुनाएंगे, उसे हम सुनेंगे।' भन्ते! उसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

เวขนสสุตฺต

वेखनस सुत्त

ปุจฺฉา – เวขนสสุตฺตํ [Pg.65] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आवुस! भगवान ने वेखनस सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต เวขนสํ ปริพฺพาชกํ อารพฺภ ภาสิตํ, เวขนโส ภนฺเต ปริพฺพาชโก ภควโต สนฺติเก อุทานํ อุทาเนสิ ‘‘อยํ ปรโม วณฺโณ อยํ ปรโม วณฺโณ’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! यह श्रावस्ती में वेखनस परिव्राजक के विषय में कहा गया था। भन्ते! वेखनस परिव्राजक ने भगवान के पास यह उदान कहा— 'यही परम वर्ण है, यही परम वर्ण है।' भन्ते! उसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ฆฏิการสุตฺต

घटिकार सुत्त

ปุจฺฉา – ฆฏิการสุตฺตํ [Pg.66] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आवुस! भगवान ने घटिकार सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต ฆฏิการสฺส กุมฺภการสฺส ฆรวตฺถุปเทเส อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต ตสฺมึ ภูมิปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ, อายสฺมา จ อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย ภควโต สิตสฺส ปาตุกมฺมาย, น อการเณน ตถาคตา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! यह कोसल देश में घटिकार कुम्हार के घर के स्थान पर आयुष्मान आनन्द के विषय में कहा गया था। भन्ते! भगवान ने उस भूमि-प्रदेश में मुस्कान प्रकट की। तब आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! भगवान की मुस्कान प्रकट करने का क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? तथागत बिना कारण मुस्कान प्रकट नहीं करते।' भन्ते! उसी सन्दर्भ में यह कहा गया था।

รฏฺฐปาลสุตฺต

रट्ठपाल सुत्त

ปุจฺฉา – รฏฺฐปาลสุตฺตํ [Pg.67] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – आवुस! रट्ठपाल सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – กุรูสุ ภนฺเต ราชานํ โกรพฺยํ อารพฺภ อายสฺมตา รฏฺฐปาลตฺเถเรน ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต โกรพฺโย อายสฺมนฺตํ รฏฺฐปาลํ เอตทโวจ ‘‘จตฺตาริมานิ โภ รฏฺฐปาล ปาริชุญฺญานิ, เยหิ ปาริชุญฺเญหิ สมนฺนาคตา อิเธกจฺเจ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนาคาริยํ ปพฺพชนฺตี’’ติ เอวมาทิกํ วจนํ อโวจ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, कुरु देश में राजा कोरब्य को आरम्भ कर आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर द्वारा कहा गया। भन्ते, राजा कोरब्य ने आयुष्मान् राष्ट्रपाल से यह कहा— "हे राष्ट्रपाल! ये चार परिहाणियाँ हैं, जिन परिहाणियों से युक्त होकर यहाँ कुछ लोग दाढ़ी-मूँछ मुँडाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं"— इस प्रकार के वचनों को कहा, उस विषय में भन्ते, यह कहा गया।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.72] โข อาวุโส อายสฺมา รฏฺฐปาลตฺเถโร รญฺโญ โกรพฺยสฺส กถํ ปฐมํ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

प्रश्न – तो आयुष्मान्, आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर ने राजा कोरब्य के लिए प्रथम धर्म-उद्देश को किस प्रकार विस्तार से प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – อถ โข ภนฺเต อายสฺมา รฏฺฐปาลตฺเถโร ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช ตฺวํ วีสติวสฺสุทฺเทสิโกปิ ปณฺณวีสติวสฺสุทฺเทสิโกปิ หตฺถิสฺมิมฺปิ กตาวี อสฺสสฺมิมฺปิ กตาวี รถสฺมิมฺปิ กตาวี ธนุสฺมิมฺปิ กตาวี ถรุสฺมิมฺปิ กตาวี อูรุพลี พาหุพลี อลมตฺโต สงฺคามาวจโร’’ติ เอวมาทินา ปฐมํ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

उत्तर – भन्ते, तब आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर ने "महाराज! आप क्या मानते हैं? जब आप बीस वर्ष के थे या पच्चीस वर्ष के थे, तब आप हाथी की सवारी में कुशल थे, अश्व की सवारी में कुशल थे, रथ चलाने में कुशल थे, धनुष चलाने में कुशल थे, तलवार चलाने में कुशल थे, जंघाओं में बलवान थे, भुजाओं में बलवान थे, समर्थ थे और युद्ध में उतरने वाले थे"— इस प्रकार आदि वचनों से प्रथम धर्म-उद्देश को विस्तार से प्रकाशित किया।

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.74] ปนาวุโส อายสฺมา รฏฺฐปาลตฺเถโร รญฺโญ โกรพฺยสฺส ทุติยมฺปิ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्, आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर ने राजा कोरब्य के लिए दूसरे धर्म-उद्देश को किस प्रकार विस्तार से प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘ตํ [Pg.75] กึ มญฺญสิ มหาราช, อตฺถิ เต โกจิ อนุสายิโก อาพาโธ’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา รฏฺฐปาโล รญฺโญ โกรพฺยสฺส ทุติยํ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

उत्तर – "महाराज! आप क्या मानते हैं? क्या आपको कोई पुराना रोग है?"— इस प्रकार आदि वचनों से भन्ते, आयुष्मान् राष्ट्रपाल ने राजा कोरब्य के लिए दूसरे धर्म-उद्देश को विस्तार से प्रकाशित किया।

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.76] ปนาวุโส อายสฺมา รฏฺฐปาลตฺเถโร รญฺโญ โกรพฺยสฺส ตติยมฺปิ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्, आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर ने राजा कोरब्य के लिए तीसरे धर्म-उद्देश को किस प्रकार विस्तार से प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘ตํ [Pg.77] กึ มญฺญสิ มหาราช, ยถา ตฺวํ เอตรหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรสิ, ลจฺฉสิ ตฺวํ ปรตฺถาปิ เอวเมวาหํ อิเมเหว ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรมี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา รฏฺฐปาโล รญฺโญ โกรพฺยสฺส ตติยํ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

उत्तर – "महाराज! आप क्या मानते हैं? जैसे आप अभी पाँच काम-गुणों से युक्त और समर्पित होकर उपभोग कर रहे हैं, क्या आप परलोक में भी इसी प्रकार इन पाँच काम-गुणों से युक्त और समर्पित होकर उपभोग कर सकेंगे?"— इस प्रकार आदि वचनों से भन्ते, आयुष्मान् राष्ट्रपाल ने राजा कोरब्य के लिए तीसरे धर्म-उद्देश को विस्तार से प्रकाशित किया।

ปุจฺฉา – จตุตฺถมฺปิ [Pg.78] โข อาวุโส ธมฺมุทฺเทสํ อายสฺมา รฏฺฐปาลตฺเถโร รญฺโญ โกรพฺยสฺส กถํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्, आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर ने राजा कोरब्य के लिए चौथे धर्म-उद्देश को किस प्रकार विस्तार से प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ มหาราช, ผีตํ กุรุํ อชฺฌาวสสี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต อายสฺมา รฏฺฐปาลตฺเถโร รญฺโญ โกรพฺยสฺส จตุตฺถํ ธมฺมุทฺเทสํ วิตฺถาเรตฺวา ปกาเสสิ.

उत्तर – "महाराज! आप क्या मानते हैं? आप इस समृद्ध कुरु देश में निवास करते हैं"— इस प्रकार आदि वचनों से भन्ते, आयुष्मान् राष्ट्रपाल स्थविर ने राजा कोरब्य के लिए चौथे धर्म-उद्देश को विस्तार से प्रकाशित किया।

มฆเทวสุตฺต

मघदेव सुत्त

ปุจฺฉา – มฆเทวสุตฺตํ [Pg.80] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, भगवान द्वारा मघदेव सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस विषय में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – มิถิลายํ ภนฺเต มฆเทวอมฺพวเน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ. ภควา ภนฺเต อญฺญตรสฺมึ ปเทเส สิตํ ปาตฺวากาสิ, อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข ภนฺเต โก ปจฺจโย ภควโต สิตสฺส ปาตุกมฺมาย, น อการเณน ตถาคตา สิตํ ปาตุกโรนฺตี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, मिथिला के मघदेव आम्रवन में आयुष्मान् आनन्द को आरम्भ कर कहा गया। भन्ते, भगवान ने एक स्थान पर मुस्कान प्रकट की, तब आयुष्मान् आनन्द ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! भगवान की मुस्कान प्रकट करने का क्या कारण है, क्या प्रत्यय है? तथागत बिना कारण मुस्कान प्रकट नहीं करते"— भन्ते, उस विषय में यह कहा गया।

มธุรสุตฺต

मधुर सुत्त

ปุจฺฉา – มธุรสุตฺตํ [Pg.81] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, मधुर सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर, किस विषय में और किसके द्वारा कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – มธุรายํ ภนฺเต ราชานํ มาธุรํ อวนฺติปุตฺตํ อารพฺภ อายสฺมตา มหากจฺจานตฺเถเรน ภาสิตํ, ราชา ภนฺเต มาธุโร อวนฺติปุตฺโต อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ ‘‘พฺรหฺมณา โภ กจฺจาน เอวมาหํสุ พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ. พฺราหฺมโณว สุกฺโก วณฺโณ, กณฺโห อญฺโญ วณฺโณ. พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ[Pg.82], โน อพฺราหฺมณา. พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา พฺรหฺมนิมฺมิตา พฺรหฺมทายาทาติ. อิธ ภวํ กจฺจาโน กิมกฺขายี’’ติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, मथुरा में राजा माथुर अवन्तिपुत्र को आरम्भ कर आयुष्मान् महाकात्यायन स्थविर द्वारा कहा गया। भन्ते, राजा माथुर अवन्तिपुत्र ने आयुष्मान् महाकात्यायन से यह कहा— "हे कात्यायन! ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि ब्राह्मण ही श्रेष्ठ वर्ण है, अन्य वर्ण हीन हैं। ब्राह्मण ही शुक्ल वर्ण है, अन्य कृष्ण वर्ण हैं। ब्राह्मण ही शुद्ध होते हैं, अब्राह्मण नहीं। ब्राह्मण ही ब्रह्मा के पुत्र हैं, औरस हैं, मुख से जन्मे हैं, ब्रह्मज हैं, ब्रह्म-निर्मित हैं, ब्रह्म-दायाद हैं। यहाँ आप कात्यायन क्या कहते हैं?"— भन्ते, उस विषय में यह कहा गया।

โพธิราชกุมารสุตฺต

बोधिराजकुमार सुत्त

ปุจฺฉา – โพธิราชกุมารสุตฺตํ [Pg.83] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्, भगवान द्वारा बोधिराजकुमार सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस विषय में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – ภคฺเคสุ ภนฺเต สุสุมารคิเร โพธึ ราชกุมารํ อารพฺภ ภาสิตํ. โพธิ ภนฺเต ราชกุมาโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘มยํ โข ภนฺเต เอวํ โหติ. น โข สุเขน สุขํ อธิคนฺตพฺพํ, ทุกฺเขน โข สุขํ อธิคนฺตพฺพ’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, भग्ग देश के सुसुमारगिरि में बोधि राजकुमार को आरम्भ कर कहा गया। भन्ते, बोधि राजकुमार ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, मुझे ऐसा लगता है कि सुख से सुख प्राप्त नहीं किया जा सकता, दुःख से ही सुख प्राप्त किया जा सकता है"— भन्ते, उस विषय में यह कहा गया।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.84] วุตฺเต โข อาวุโส โพธิ ราชกุมาโร ภควนฺตํ กถํ ปุจฺฉิ, กถญฺจสฺส ภควา พฺยากาสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्, ऐसा कहने पर बोधि राजकुमार ने भगवान से क्या पूछा, और भगवान ने उसे किस प्रकार उत्तर दिया?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ วุตฺเต ภนฺเต โพธิราชกุมาโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กีว จิเรน นุ โข ภนฺเต ภิกฺขุ ตถาคตํ วินายกํ ลภมาโน ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยา’’ติ, ภควา จ ภนฺเต ‘‘เตน หิ ราชกุมาร ตํเยเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ, ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ, เอวมาทินา วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

उत्तर – भन्ते, ऐसा कहने पर बोधि राजकुमार ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! तथागत जैसे विनायक को पाकर, कोई भिक्षु कितने समय में उस अर्थ के लिए, जिसके लिए कुलपुत्र सम्यक् रूप से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं, उस अनुत्तर ब्रह्मचर्य की पूर्णता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात्कार कर, प्राप्त कर विहार कर सकता है?" और भन्ते, भगवान ने "तो राजकुमार, मैं तुमसे ही इस विषय में प्रति-प्रश्न करूँगा, जैसा तुम्हें ठीक लगे, वैसा तुम उत्तर देना"— इस प्रकार आदि वचनों से विस्तारपूर्वक उत्तर दिया।

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.88] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โพธิราชกุมาโร อิมิสฺสํ ธมฺมเทสนายํ ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्, इस धर्म-देशना को सुनकर बोधि राजकुमार ने इस धर्म-देशना के प्रति प्रसन्न होकर किस प्रकार की प्रसन्नता प्रकट की?

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โพธิราชกุมาโร ‘‘อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม อโห ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา, ยตฺร หิ นาม สายมนุสิฏฺโฐ, ปาโต วิเสสํ อธิคมิสฺสติ, ปาตมนุสิฏฺโฐ สายํ วิเสสํ อธิคมิสฺสตี’’ติ เอวมาทินา อิมิสฺสํ ธมฺมเทสนายํ ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ.

उत्तर – और हे भन्ते! इस धम्मदेशना को सुनकर बोधराजकुमार ने 'अहो बुद्ध! अहो धम्म! अहो धम्म की सुव्याख्यातता! जहाँ शाम को उपदेश दिए जाने पर सुबह विशेष (अधिगम) प्राप्त होगा, और सुबह उपदेश दिए जाने पर शाम को विशेष प्राप्त होगा' इत्यादि कहते हुए इस धम्मदेशना में प्रसन्न होकर अपनी प्रसन्नता प्रकट की।

องฺคุลิมาลสุตฺต

अङ्गुलिमाल सुत्त

ปุจฺฉา – องฺคุลิมาลสุตฺตํ [Pg.91] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने अङ्गुलिमाल सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ องฺคุลิมาลตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ. อายสฺมา ภนฺเต องฺคุลิมาลตฺเถโร ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิธาหํ ภนฺเต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปาวิสึ, อทฺทสํ โข อหํ ภนฺเต สาวตฺถิยํ สปทานํ ปิณฺฑาย จรมาโน อญฺญตรํ อิตฺถึ มูฬฺหคพฺภํ วิฆาตคพฺภํ ทิสฺวาน มยฺหํ เอตทโหสิ ‘‘กิลิสฺสนฺติ วต โภ สตฺตา, กิลิสฺสนฺติ วต โภ สตฺตา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – हे भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् अङ्गुलिमाल थेर के बारे में कहा गया था। हे भन्ते! आयुष्मान् अङ्गुलिमाल थेर ने भगवान से यह कहा— 'हे भन्ते! यहाँ मैं पूर्वाह्न के समय पहन-ओढ़कर, पात्र-चीवर लेकर श्रावस्ती में पिण्डपात के लिए प्रविष्ट हुआ। हे भन्ते! मैंने श्रावस्ती में क्रम से पिण्डपात के लिए घूमते हुए एक स्त्री को प्रसव-पीड़ा से व्याकुल देखा, उसे देखकर मुझे यह विचार आया— "अहो! प्राणी कष्ट पा रहे हैं, अहो! प्राणी कष्ट पा रहे हैं।"' हे भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

ปิยชาติกสุตฺต

पियजातिक सुत्त

ปุจฺฉา – ปิยชาติกสุตฺตํ [Pg.92] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने पियजातिक सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ คหปตึ อารพฺภ ภาสิตํ, สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรสฺส คหปติสฺส เอกปุตฺตโก ปิโย มนาโป กาลงฺกโต โหติ, ตสฺส กาลํ กิริยาย เนว กมฺมนฺตา ปฏิภนฺติ, น ภตฺตํ ปฏิภาติ, โส อาฬาหนํ คนฺตฺวา กนฺทติ ‘‘กหํ เอกปุตฺตก กหํ เอกปุตฺตกา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – हे भन्ते! श्रावस्ती में एक गृहपति के बारे में कहा गया था। हे भन्ते! श्रावस्ती में एक गृहपति का प्रिय और मनभावन इकलौता पुत्र कालगत (मृत) हो गया था। उसकी मृत्यु के कारण उसे न तो काम-काज सूझता था, न ही भोजन अच्छा लगता था। वह श्मशान जाकर रोता था— 'कहाँ है मेरा इकलौता पुत्र? कहाँ है मेरा इकलौता पुत्र?' हे भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

พาหิติกสุตฺต

बाहितिक सुत्त

ปุจฺฉา – พาหิติก [Pg.93] สุตฺตํ ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! बाहितिक सुत्त कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ. ราชา ภนฺเต ปเสนทิ โกสโล อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข ภนฺเต อานนฺท โสภควา ตถารูปํ กายสมาจารํ สมาจเรยฺย, ยฺวสฺส กายสมาจาโร โอปารมฺโภ สมเณหิ พฺราหฺมเณหี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – हे भन्ते! श्रावस्ती में राजा प्रसेनजित कोसल के बारे में धम्म-भण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द थेर द्वारा कहा गया था। हे भन्ते! राजा प्रसेनजित कोसल ने आयुष्मान् आनन्द से यह कहा— 'हे भन्ते आनन्द! क्या वे भगवान वैसा कायिक आचरण करेंगे, जिस कायिक आचरण की श्रमणों और ब्राह्मणों द्वारा निन्दा की जाए?' हे भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

ธมฺมเจติยสุตฺต

धम्मचेतिय सुत्त

ปุจฺฉา – ธมฺมเจติยสุตฺตํ [Pg.94] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ เกน สทฺธึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने धम्मचेतिय सुत्त कहाँ और किसके साथ कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต เมทาฬุเป นาม สกฺยานํ นิคเม รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน สทฺธึ ภาสิตํ.

उत्तर – हे भन्ते! शाक्यों के मेदालुप नामक कस्बे में राजा प्रसेनजित कोसल के साथ कहा गया था।

กณฺณกตฺถลสุตฺต

कण्णकत्थल सुत्त

ปุจฺฉา – กณฺณกตฺถลสุตฺตํ [Pg.95] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ เกน สทฺธึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने कण्णकत्थल सुत्त कहाँ और किसके साथ कहा था?

วิสฺสชฺชนา – อุรุญฺญายํ ภนฺเต กณฺณกตฺถเล มิคทาเย รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน สทฺธึ ภาสิตํ.

उत्तर – हे भन्ते! उरुञ्ञा के कण्णकत्थल मृगदाव में राजा प्रसेनजित कोसल के साथ कहा गया था।

พฺรหฺมายุสุตฺต

ब्रह्मायु सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน พฺรหฺมายุสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! उन भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध ने ब्रह्मायु सुत्त कहाँ, किसके बारे में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – วิเทเหสุ [Pg.96] ภนฺเต มิถิลายํ มฆเทวอมฺพวเน พฺรหฺมายุํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. พฺรหฺมายุ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อฏฺฐปญฺหานิ ปุจฺฉิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – हे भन्ते! विदेह देश की मिथिला के मघदेव आम्रवन में ब्रह्मायु ब्राह्मण के बारे में कहा गया था। हे भन्ते! ब्रह्मायु ब्राह्मण ने भगवान के पास जाकर आठ प्रश्न पूछे थे, उस विषय में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – ตตฺถ [Pg.97] อาวุโส อุตฺตโร มาณโว กถํ ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคตตํ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ उत्तर माणवक ने भगवान के बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त होने की बात अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को कैसे बताई?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต อุตฺตโร มาณโว ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โข ปน โส ภวํ โคตโม, อิทมฺปิ ตสฺส โภโต โคตมสฺส มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวตี’’ติ เอวมาทินา ภควโต ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคตตํ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

उत्तर – हे भन्ते! वहाँ उत्तर माणवक ने 'वे भदन्त गौतम सुप्रतिष्ठित चरणों वाले हैं, यह भी उन भदन्त गौतम महापुरुष का महापुरुष लक्षण है' इत्यादि कहते हुए भगवान के बत्तीस महापुरुष लक्षणों से युक्त होने की बात अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताई।

ปุจฺฉา – อปรมฺปิ [Pg.101] อาวุโส อุตฺตโร มาณโว ภควโต คมนกาเล กีทิสํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के चलने के समय किस प्रकार के प्रसन्नतादायक आकार को देखकर और समझकर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताया?

วิสฺสชฺชนา – อปรมฺปิ ภนฺเต อุตฺตโร มาณโว ภควโต คมนกาเล ปฐมํ ทกฺขิณํ ปาทุทฺธรณาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

उत्तर – हे भन्ते! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के चलने के समय पहले दायाँ पैर उठाने आदि के प्रसन्नतादायक आकार को देखकर और समझकर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताया।

ปุจฺฉา – อปรมฺปิ [Pg.103] อาวุโส อุตฺตโร มาณโว ภควโต อนฺตรฆรํ ปวิสนกาเล กีทิสํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के घर के भीतर प्रवेश करने के समय किस प्रकार के प्रसन्नतादायक आकार को देखकर और समझकर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताया?

วิสฺสชฺชนา – อปรมฺปิ ภนฺเต อุตฺตโร มาณโว ภควโต อนฺตรฆรํ ปวิสนกาเล น กายสฺส อุนฺนมนาทิกํ ปาสาทิกํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

उत्तर – हे भन्ते! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के घर के भीतर प्रवेश करने के समय शरीर को न झुकाने आदि के प्रसन्नतादायक आकार को देखकर और समझकर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताया।

ปุจฺฉา – อปรมฺปิ [Pg.104] อาวุโส อุตฺตโร มาณโว ภควโต โภชนกาเล กีทิสํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के भोजन के समय किस प्रकार के प्रसन्नतादायक आकार को देखकर और समझकर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताया?

วิสฺสชฺชนา – อปรมฺปิ ภนฺเต อุตฺตโร มาณโว ภควโต โภชนกาเล ปตฺโตทกาทิกํ ปฏิคฺคหณาทิกาเล น ปตฺตสฺส อุนฺนมนาทิกํ ภควโต ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

उत्तर – हे भन्ते! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के भोजन के समय, पात्र धोने का जल आदि ग्रहण करते समय, पात्र को न झुकाने आदि के भगवान के प्रसन्नतादायक आकार को देखकर और समझकर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को बताया।

ปุจฺฉา – อปรมฺปิ [Pg.106] อาวุโส อุตฺตโร มาณโว ภควโต ภุตฺตาวิกาเล กีทิสํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भोजन के पश्चात भगवान के किस प्रकार के प्रसादपूर्ण (मनोहर) आकार को देखकर और लक्ष्य कर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को सूचित किया?

วิสฺสชฺชนา – อปรมฺปิ ภนฺเต อุตฺตโร มาณโว ภควโต ภุตฺตาวิกาเล ปตฺโตทนาทิกํ ปฏิคฺคณฺหาทิกาเล น ปตฺตสฺส อุนฺนมนาทิกํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

उत्तर – भन्ते! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भोजन के पश्चात भगवान के पात्र-प्रक्षालन आदि जल ग्रहण करते समय पात्र को बहुत ऊँचा न उठाने आदि के प्रसादपूर्ण आकार को देखकर और लक्ष्य कर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को सूचित किया।

ปุจฺฉา – อปรมฺปิ [Pg.107] อาวุโส อุตฺตโร มาณโว ภควโต จีวรธารเณ จ อารามคตกาเล จ ธมฺมเทสนากาเล จ สพฺพอิริยาปเถสุ จ กีทิสํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के चीवर धारण करने, आराम (विहार) जाने, धर्मदेशना देने और सभी ईर्यापथों (अवस्थाओं) में किस प्रकार के प्रसादपूर्ण आकार को देखकर और लक्ष्य कर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को सूचित किया?

วิสฺสชฺชนา – อปรมฺปิ [Pg.108] ภนฺเต อุตฺตโร มาณโว ภควโต จีวรธารณกาเล จ อารามคตกาเล จ สพฺเพสุ จ อิริยาปเถสุ น อจฺจุกฺกฏฺฐาทิกํ ปาสาทิกํ อาการํ ทิสฺวา จ สลฺลกฺเขตฺวา จ อตฺตโน อาจริยสฺส พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺปฏิเวเทสิ.

उत्तर – भन्ते! इसके अतिरिक्त उत्तर माणवक ने भगवान के चीवर धारण करने, आराम जाने और सभी ईर्यापथों में (चीवर का) बहुत ऊँचा न होना आदि प्रसादपूर्ण आकार को देखकर और लक्ष्य कर अपने आचार्य ब्रह्मायु ब्राह्मण को सूचित किया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.110] พฺรหฺมายุ พฺรหฺมโณ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ, กถญฺจสฺส ภควา พฺยากาสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! ब्रह्मायु ब्राह्मण ने भगवान से कैसे पूछा और भगवान ने उसे कैसे उत्तर दिया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กถํ โข พฺราหฺมโณ โหติ, กถํ ภวติ เวทคู. เตวิชฺโช โภ กถํ โหติ, โสตฺติโย กินฺติ วุจฺจติ. อรหํ โภ กถํ โหติ, กถํ ภวติ เกวลี. มุนิ จ โภ กถํ โหติ, พุทฺโธ กินฺติ ปวุจฺจตี’’ติ – เอวํ โข ภนฺเต พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ภควา ภนฺเต–

उत्तर – "हे भो! ब्राह्मण कैसे होता है? वेदज्ञ (वेदगू) कैसे होता है? त्रैविद्य (तेविज्जो) कैसे होता है? श्रोत्रिय (सोत्तियो) किसे कहते हैं? अर्हत् कैसे होता है? केवली कैसे होता है? मुनि कैसे होता है और बुद्ध किसे कहा जाता है?" – भन्ते! इस प्रकार ब्रह्मायु ब्राह्मण ने भगवान से प्रश्न पूछा। भगवान ने, भन्ते—

‘‘ปุพฺเพนิวาสํ โย เวทิ, สคฺคาปายญฺจ ปสฺสติ;

อโถ ชาติกฺขยํ ปตฺโต, อภิญฺญาโวสิโต มุนิ;

จิตฺตํ วิสุทฺธํ ชานาติ, มุตฺตํ ราเคหิ สพฺพโส;

ปหีนชาติมรโณ, พฺรหฺมจริยสฺส เกวลี;

ปารคู สพฺพธมฺมานํ, พุทฺโธ ตาที ปวุจฺจตี’’ติ –

"जो पूर्वजन्मों को जानता है, स्वर्ग और अपाय (नरक) को देखता है, और जो जन्मों के क्षय (अंत) को प्राप्त कर चुका है, वह अभिज्ञाओं से पूर्ण मुनि है। वह अपने विशुद्ध चित्त को जानता है, जो सभी प्रकार के रागों से मुक्त है। जिसने जन्म और मरण को त्याग दिया है, जो ब्रह्मचर्य में पूर्ण (केवली) है, और जो सभी धर्मों का पारगामी है, वह 'तथाविध' बुद्ध कहा जाता है।"

เอวํ โข ภนฺเต ภควา พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส วิภชิตฺวา พฺยากาสิ.

भन्ते! इस प्रकार भगवान ने ब्रह्मायु ब्राह्मण को विस्तारपूर्वक उत्तर दिया।

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.111] ปนาวุโส ภควโต พฺยากรณํ สุตฺวา พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ ภควติ กีทิสํ นิปจฺจการํ อกาสิ, กถญฺจสฺส ภควา ปุนปิ อนุปุพฺพึ ธมฺมกถํ กเถสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान के इस उत्तर को सुनकर ब्रह्मायु ब्राह्मण ने भगवान के प्रति किस प्रकार का विनय (आदर) प्रदर्शित किया और भगवान ने उसे पुनः किस प्रकार आनुपूर्वी धर्मकथा सुनाई?

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ [Pg.112] ปน ภนฺเต ภควโต พฺยากรณํ สุตฺวา พฺรหฺมายุ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ภควโต ปาเทสุ สิรสา นิปติตฺวา ภควโต ปาทานิ มุเขน จ ปริจุมฺพติ, ปาณีหิ จ ปริสมฺพาหติ, นามญฺจ สาเวติ ‘‘พฺรหฺมายุ อหํ โภ โคตม พฺราหฺมโณ, พฺรหฺมายุ อหํ โภ โคตม พฺราหฺมโณ’’ติ, เอวํ ปรมนิปจฺจการํ อกาสิ, ภควา จ ภนฺเต ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ, เอวํ โข ภนฺเต พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส ภควา อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ.

उत्तर – भन्ते! भगवान के इस उत्तर को सुनकर ब्रह्मायु ब्राह्मण अपने आसन से उठा, एक कंधे पर उत्तरासंग (चादर) कर भगवान के चरणों में सिर रखकर गिरा और भगवान के चरणों को मुख से चूमने लगा, हाथों से सहलाने लगा और अपना नाम सुनाया— "हे गौतम! मैं ब्रह्मायु ब्राह्मण हूँ, हे गौतम! मैं ब्रह्मायु ब्राह्मण हूँ।" इस प्रकार उसने परम विनय प्रदर्शित किया। और भन्ते! भगवान ने दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा, कामभोगों के दोष, नीचता और संक्लेश (मलिनता) तथा नैष्क्रम्य (त्याग) के लाभों को प्रकाशित किया। भन्ते! इस प्रकार भगवान ने ब्रह्मायु ब्राह्मण को आनुपूर्वी कथा सुनाई।

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.113] ปนาวุโส ทมฺมเทสนํ สุตฺวา พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส กีทิโส ธมฺมาภิสมโย อโหสิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! इस धर्मदेशना को सुनकर ब्रह्मायु ब्राह्मण को किस प्रकार का धर्माभिसमय (ज्ञान प्राप्त) हुआ?

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ [Pg.114] ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา พฺรหฺมายุสฺส พฺราหฺมณสฺส ตสฺมึเยว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ‘‘ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ.

उत्तर – भन्ते! इस धर्मदेशना को सुनकर ब्रह्मायु ब्राह्मण को उसी आसन पर विरज (रज-रहित), वीतमल (मल-रहित) धर्मचक्षु उत्पन्न हुआ— "जो कुछ भी उदय होने वाला (समुदयधर्मी) है, वह सब निरोध होने वाला (निरोधधर्मी) है।"

เสลสุตฺต

सेल सुत्त

ปุจฺฉา – เสลสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने सेल सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – องฺคุตฺตราเปสุ ภนฺเต อาปเณ นาม องฺคุตฺตราปานํ นิคเมเสลํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ. เสโล ภนฺเต พฺราหฺมโณ สปริโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ สมฺมุขา สารุปฺปาหิ คาถาหิ อภิตฺถวิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! अंगुत्तराप देश के आपण नामक निगम में सेल ब्राह्मण के विषय में कहा गया था। भन्ते! सेल ब्राह्मण अपने शिष्यों के साथ भगवान के पास गया और भगवान के सम्मुख उपयुक्त गाथाओं से उनकी स्तुति की; भन्ते! उसी संदर्भ में यह कहा गया था।

ปริปุณฺณกาโย [Pg.116] สุรุจิ, สุชาโต จารุทสฺสโน;

สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา, สุสุกฺกทาโฐสิ วีริยวา;

นรสฺส หิ สุชาตสฺส, เย ภวนฺติ วิยญฺจนา;

สพฺเพ เต ตว กายสฺมึ, มหาปุริสลกฺขณา.

"आपका शरीर परिपूर्ण और कान्तिमान है, आप सुजात और दर्शनीय हैं। हे भगवान! आप सुवर्ण वर्ण के हैं, आपके दाँत अत्यंत श्वेत हैं और आप वीर्यवान (उत्साही) हैं। एक सुजात मनुष्य के जो भी लक्षण होते हैं, वे सभी महापुरुष लक्षण आपके शरीर में विद्यमान हैं।"

อสฺสลายนสุตฺต

अस्सलायन सुत्त

ปุจฺฉา – อสฺสลายนสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! भगवान ने अस्सलायन सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อสฺสลายนํ มาณวํ อารพฺภ ภาสิตํ, อสฺสลายโน ภนฺเต มาณโว มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘พฺราหฺมณา โภ โคตม เอวมาหํสุ ‘พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีโน อญฺโญ วณฺโณ. พฺราหฺมโณว สุกฺโก วณฺโณ, กณฺโห [Pg.117] อญฺโญ วณฺโณ. พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ, โน อพฺราหฺมณา. พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา พฺรหฺมนิมฺมิตา พฺรหฺมทายาทา’ติ, อิธ ภวํ โคตโม กิมาหา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अस्सलायन माणवक के विषय में कहा गया था। भन्ते! अस्सलायन माणवक ब्राह्मणों के एक बड़े समूह के साथ भगवान के पास आया और यह कहा— "हे गौतम! ब्राह्मण ऐसा कहते हैं— 'ब्राह्मण ही श्रेष्ठ वर्ण है, अन्य वर्ण हीन हैं। ब्राह्मण ही शुक्ल (श्वेत) वर्ण है, अन्य वर्ण कृष्ण (काले) हैं। ब्राह्मण ही शुद्ध होते हैं, अब्राह्मण नहीं। ब्राह्मण ही ब्रह्मा के औरस पुत्र हैं, जो उनके मुख से जन्मे हैं, ब्रह्म-जा (ब्रह्मा से उत्पन्न), ब्रह्म-निर्मित और ब्रह्म के उत्तराधिकारी हैं।' इस विषय में आप गौतम क्या कहते हैं?" भन्ते! इसी संदर्भ में यह कहा गया था।

โฆฏมุขสุตฺต

घोटमुख सुत्त

ปุจฺฉา – โฆฏมุขสุตฺตํ [Pg.119] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान! घोटमुख सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस संदर्भ में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – พาราณสิยํ ภนฺเต เขมิยมฺพวเน โฆฏมุขํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ อายสฺมตา อุเทเนน ภาสิตํ. โฆฏมุโข ภนฺเต พฺราหฺมโณ อายสฺมนฺตํ อุเทนํ จงฺกมนฺตํ อนุจงฺกมมาโน เอวมาห ‘‘อมฺโภ สมณ นตฺถิ ธมฺมิโก ปริพฺพโช, เอวํ เม เอตฺถ โหติ, ตญฺจ โข ภวนฺตรูปานํ วา อทสฺสนา, โย วา ปเนตฺถ ธมฺมา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! वाराणसी के खेमियम्बवन में घोटमुख ब्राह्मण के विषय में आयुष्मान उदेन द्वारा कहा गया। भन्ते! घोटमुख ब्राह्मण ने आयुष्मान उदेन के पीछे-पीछे चलते हुए, जब वे चंक्रमण कर रहे थे, इस प्रकार कहा— "हे श्रमण! कोई धार्मिक परिव्राजक नहीं है, ऐसा मेरा विचार है; और वह आप जैसे (महापुरुषों) के न दिखने के कारण है, या फिर जो यहाँ धर्म है (उसके न होने के कारण)।" भन्ते! इस विषय में यह कहा गया।

จงฺกีสุตฺต

चङ्की सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.120] ภควตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน จงฺกีสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! उस भगवान... पे... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा चङ्की सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต โอปาสาเท นาม โกสลานํ นิคเม กาปฏิกํ มาณวํ อารพฺภ ภาสิตํ, กาปฏิโก ภนฺเต มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ยทิทํ โภ โคตม พฺราหฺมณานํ โปราณํ มนฺตปทํ อิติหิติหปรมฺปราย ปิฏกสมฺปทาย, ตตฺถ จ พฺราหฺมณา เอกํเสน นิฏฺฐํ คจฺฉนฺติ ‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ, อิธ ภวํ โคตโม กิมาหา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! कोसल जनपद के ओपासाद नामक कोसलवासियों के निगम में कापठिक माणवक के विषय में कहा गया। भन्ते! कापठिक माणवक ने भगवान से यह कहा— "हे गौतम! ब्राह्मणों के जो ये प्राचीन मन्त्रपद हैं, जो इति-इति परम्परा से और पिटक-सम्पदा (श्रुति-परम्परा) से चले आ रहे हैं, उनके विषय में ब्राह्मण एकान्ततः (निश्चित रूप से) इस निष्कर्ष पर पहुँचते हैं कि 'यही सत्य है, अन्य सब व्यर्थ है'; इस विषय में आप गौतम क्या कहते हैं?" भन्ते! इस सन्दर्भ में यह कहा गया।

เอสุการีสุตฺต

एसुकारी सुत्त

ปุจฺฉา – เอสุการีสุตฺตํ [Pg.122] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! एसुकारी सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต เอสุการึ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ, เอสุการี ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘พฺราหฺมณา โภ โคตม จตสฺโส ปาริจริยา ปญฺญเปนฺติ, พฺราหฺมณสฺส ปาริจริยํ ปญฺญเปนฺติ, ขตฺติยสฺส ปาริจริยํ ปญฺญเปนฺติ, เวสฺสสฺส ปาริจริยํ ปญฺญเปนฺติ, สุทฺทสฺส ปาริจริยํ ปญฺญเปนฺตี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में एसुकारी ब्राह्मण के विषय में कहा गया। भन्ते! एसुकारी ब्राह्मण ने भगवान के पास जाकर यह कहा— "हे गौतम! ब्राह्मण चार प्रकार की परिचर्याएँ (सेवाएँ) बतलाते हैं; वे ब्राह्मण की परिचर्या बतलाते हैं, क्षत्रिय की परिचर्या बतलाते हैं, वैश्य की परिचर्या बतलाते हैं और शूद्र की परिचर्या बतलाते हैं।" भन्ते! इस सन्दर्भ में यह कहा गया।

ธนญฺชานิสุตฺต

धनञ्जानि सुत्त

ปุจฺฉา – ธนญฺชานิสุตฺตํ [Pg.125] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! धनञ्जानि सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ธนญฺชานึ พฺราหฺมณํ อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ภาสิตํ, ธนญฺชานิ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ปมาทวิหารํ วิหาสิ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! राजगृह में धनञ्जानि ब्राह्मण के विषय में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर द्वारा कहा गया। भन्ते! धनञ्जानि ब्राह्मण प्रमादपूर्ण जीवन (प्रमादविहार) व्यतीत कर रहा था; भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया।

ปุจฺฉา – อถ [Pg.126] โข อาวุโส อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ กถํ ธนญฺชานึ พฺราหฺมณํ ปุจฺฉิ, กถญฺจ โส อายสฺมโต สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส อาโรเจสิ.

प्रश्न - तो आयुष्मान! धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने धनञ्जानि ब्राह्मण से क्या पूछा, और उसने धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर को क्या बताया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘กจฺจาสิ ธนญฺชานิ อปฺปมตฺโต’’ติ, เอวํ โข ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ธนญฺชานึ พฺราหฺมณํ ปุจฺฉิ, ธนญฺชานิ จ ภนฺเต พฺราหฺมโณ ‘‘กุโต โภ สาริปุตฺต อมฺหากํ อปฺปมาโท, เยสํ โน มาตาปิตโร โปเสตพฺพา’’ติ, เอวมาทินา อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส อาโรเจสิ.

उत्तर - "धनञ्जानि! क्या तुम अप्रमत्त (सावधान) हो?" भन्ते! इस प्रकार धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने धनञ्जानि ब्राह्मण से पूछा। और भन्ते! धनञ्जानि ब्राह्मण ने— "हे सारिपुत्र! हमें अप्रमाद कहाँ, जिन्हें अपने माता-पिता का भरण-पोषण करना पड़ता है"— इत्यादि कहकर आयुष्मान धर्मसेनापति सारिपुत्र को बताया।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.128] วุตฺเต โข อาวุโส อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส กีทิสํ ธมฺมกถํ กเถสิ.

प्रश्न - आयुष्मान! ऐसा कहे जाने पर धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने धनञ्जानि ब्राह्मण को किस प्रकार की धर्मकथा सुनाई?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ วุตฺเต ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ธนญฺชานิ, อิเธกจฺโจ มาตาปิตูนํ เหตุ อธมฺมจารี วิสมจารี อสฺส, ตเมนํ อธมฺมจริยา วิสมจริยาเหตุ นิรยํ นิรยปาลา อุปกฑฺเฒยฺยุ’’นฺติ, เอวมาทินา ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส ธมฺมกถํ กเถสิ.

उत्तर - भन्ते! ऐसा कहे जाने पर धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने— "धनञ्जानि! तुम क्या सोचते हो? यदि यहाँ कोई माता-पिता के कारण अधर्माचारी और विषमाचारी हो, और उस अधर्म-आचरण एवं विषम-आचरण के कारण यमदूत (निरयपाल) उसे नरक की ओर खींचें..."— इत्यादि कहकर धनञ्जानि ब्राह्मण को धर्मकथा सुनाई।

ปุจฺฉา – ปุน [Pg.130]ปิ อาวุโส อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ กถํ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส อปเรนปิ ปริยาเยน อนุสาสนึ อทาสิ.

प्रश्न - आयुष्मान! फिर से धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने धनञ्जानि ब्राह्मण को दूसरे प्रकार से किस तरह उपदेश दिया?

วิสฺสชฺชนา – ปุนปิ ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ธนญฺชานิ, โย วา มาตาปิตูนํ เหตุ อธมฺมจารี วิสมจารี อสฺส, โย วา มาตาปิตูนํ เหตุ ธมฺมจารี สมจารี อสฺส, กตมํ เสยฺโย’’ติ, เอวมาทินา ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส อปเรนปิ ปริยาเยน โอวาทมทาสิ.

उत्तर - भन्ते! फिर से धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने— "धनञ्जानि! तुम क्या सोचते हो? जो माता-पिता के कारण अधर्माचारी और विषमाचारी हो, अथवा जो माता-पिता के कारण धर्माचारी और समाचारी हो, उन दोनों में कौन श्रेष्ठ है?"— इत्यादि कहकर धनञ्जानि ब्राह्मण को दूसरे प्रकार से उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – อปรภาเค [Pg.132]ปิ อาวุโส อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ กถํ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส มรณสมเย ธมฺมกถํ กเถสิ, กถญฺจสฺส อภิสมฺปราโย อโหสิ.

प्रश्न - आयुष्मान! बाद में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने धनञ्जानि ब्राह्मण को उसकी मृत्यु के समय किस प्रकार की धर्मकथा सुनाई, और उसकी परलोक-गति कैसी हुई?

วิสฺสชฺชนา – อปรภาเค [Pg.133]ปิ ภนฺเต อายสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร ธมฺมเสนาปติ ธนญฺชานิสฺส พฺราหฺมณสฺส มรณสมเยปิ จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร เทเสสิ, ธนญฺชานิ จ ภนฺเต พฺราหฺมโณ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมโลกูปโค อโหสิ.

उत्तर - भन्ते! बाद में धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र स्थविर ने धनञ्जानि ब्राह्मण को उसकी मृत्यु के समय भी चार ब्रह्मविहारों का उपदेश दिया; और भन्ते! धनञ्जानि ब्राह्मण शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त ब्रह्मलोक को प्राप्त हुआ।

วาเสฏฺฐสุตฺต

वासेट्ठ सुत्त

ปุจฺฉา – วาเสฏฺฐสุตฺตํ [Pg.135] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - आयुष्मान! वासेट्ठ सुत्त भगवान द्वारा कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – อิจฺฉานงฺคเล ภนฺเต วาเสฏฺฐํ มาณวํ อารพฺภ ภาสิตํ. วาเสฏฺโฐ ภนฺเต มาณโว ภควนฺตํ คาถาหิ อชฺฌภาสิ –

उत्तर - भन्ते! इच्छानङ्गल में वासेट्ठ माणवक के विषय में कहा गया। भन्ते! वासेट्ठ माणवक ने भगवान को गाथाओं में इस प्रकार संबोधित किया—

‘‘อนุญฺญาตปฏิญฺญาตา, เตวิชฺชา มยมสฺมุโภ;

อหํ โปกฺขรสาติสฺส, ตารุกฺขสฺสายํ มาณโว.

"हम दोनों (अपने आचार्यों द्वारा) अनुज्ञात और स्वीकृत त्रैविद्य (तीन वेदों के ज्ञाता) हैं; मैं पोक्खरसाति का (शिष्य) हूँ और यह माणवक तारुक्ख का (शिष्य) है।"

เตวิชฺชานํ ยทกฺขาตํ, ตตฺร เกวลิเนสฺมเส;

ปทกสฺมา เวยฺยากรณา, ชปฺเป อาจริยสาทิสา;

เตสํ โน ชาติวาทสฺมึ, วิวาโท อตฺถิ โคตม.

"त्रैविद्य ब्राह्मणों द्वारा जो कुछ कहा गया है, उसमें हम पूर्णतः निष्णात हैं; पद-पाठ, व्याकरण और मन्त्र-जाप में हम अपने आचार्यों के समान ही हैं। हे गौतम! हम दोनों के बीच 'जाति' के विषय में विवाद है।"

ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ, ภารทฺวาโช อิติ ภาสติ;

อหญฺจ กมฺมุนา พฺรูมิ, เอวํ ชานาหิ จกฺขุม.

"भारद्वाज कहता है कि मनुष्य जन्म (जाति) से ब्राह्मण होता है; और मैं कहता हूँ कि कर्म से (ब्राह्मण होता है)। हे चक्षुष्मन्! आप इसे इस प्रकार जानें।"

เตน สกฺโกม ญาเปตุํ, อญฺญํมญฺญํ มยํ อุโภ;

ภวนฺตํ ปุฏฺฐุมาคมา, สมฺพุทฺธํ อิติ วิสฺสุตํ.

"क्योंकि हम दोनों एक-दूसरे को समझाने में समर्थ नहीं हो सके, इसलिए हम आपसे पूछने आए हैं, जो 'सम्बुद्ध' के रूप में विख्यात हैं।"

จนฺทํ ยถา ขยาตีตํ, เปจฺจ ปญฺชลิกา ชนา;

วนฺทนา นมสฺสนฺติ, เอวํ โลกสฺมึ โคตมํ.

"जैसे लोग पूर्णिमा के चन्द्रमा के सामने हाथ जोड़कर वन्दना और नमस्कार करते हैं, वैसे ही इस लोक में गौतम की (वन्दना करते हैं)।"

จกฺขุํ [Pg.136] โลเก สมุปฺปนฺนํ, มยํ ปุจฺฉาม โคตมํ;

ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ, อุทาหุ ภวติ กมฺมุนา;

อชานตํ โน ปพฺรูหิ, ยถา ชาเนมุ พฺราหฺมณนฺติ.

लोक में चक्षु (ज्ञान-नेत्र) के रूप में उत्पन्न हुए गौतम से हम पूछते हैं; क्या कोई जन्म से ब्राह्मण होता है, अथवा कर्म से होता है? हम अज्ञानियों को बताएँ, जिससे हम ब्राह्मण को जान सकें।

ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

สุภสุตฺต

सुभ सुत्त

ปุจฺฉา – สุภสุตฺตํ [Pg.137] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने सुभ सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สุภํ มาณวํ โตเทยฺยปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. สุโภ ภนฺเต มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘พฺราหฺมณา โภ โคตม เอวมาหํสุ’ คหฏฺโฐ อาราธโก โหติ ญายํ ธมฺมํ กุสลํ, น ปพฺพชิโต อาราธโก โหติ ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ, อิธ ภวํ โคตโม กิมาหา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में तोदेय्य-पुत्र सुभ माणव के संदर्भ में कहा गया था। भन्ते! तोदेय्य-पुत्र सुभ माणव ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— 'हे गौतम! ब्राह्मण ऐसा कहते हैं— गृहस्थ ही न्याय, धर्म और कुशल का आराधक (साधक) होता है, प्रव्रजित (संन्यासी) न्याय, धर्म और कुशल का आराधक नहीं होता; इस विषय में आप गौतम क्या कहते हैं?' भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

ปุจฺฉา – ปุน [Pg.138]ปิ อาวุโส สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต กถํ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ, กถญฺจ ภควา วิภชฺช พฺยากาสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्! पुनः तोदेय्य-पुत्र सुभ माणव ने भगवान् से क्या पूछा, और भगवान् ने किस प्रकार विश्लेषण (विभजन) करके उत्तर दिया?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘พฺราหฺมณา โภ โคตม เอวมาหํสุ ‘มหฏฺฐมิทํ มหากิจฺจํ มหาธิกรณํ มหาสมารมฺภํ, ฆราวาสกมฺมฏฺฐานํ มหปฺผลํ โหติ. อปฺปฏฺฐมิทํ อปฺปกิจฺจํ อปฺปาธิกรณํ อปฺปสมารมฺภํ, ปพฺพชฺชา กมฺมฏฺฐานํ อปฺปผลํ โหตี’ติ. อิธ ภวํ โคตโม กิมาหา’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ปุนปิ ภควนฺตํ ปุจฺฉิ. ภควา จ ภนฺเต ‘‘เอตฺถาปิ โข อหํ มาณว วิภชฺชวาทา, นาหเมตฺถ เอกํสวาโทติ’’ เอวมาทินา วิภชฺช พฺยากาสิ.

उत्तर – 'हे गौतम! ब्राह्मण ऐसा कहते हैं— यह गृहस्थाश्रम का कर्मस्थान बहुत कार्यों वाला, बहुत कृत्यों वाला, बहुत अधिकरणों वाला और बहुत आरम्भों वाला होने के कारण महाफलदायी होता है। यह प्रव्रज्या (संन्यास) का कर्मस्थान अल्प कार्यों वाला, अल्प कृत्यों वाला, अल्प अधिकरणों वाला और अल्प आरम्भों वाला होने के कारण अल्पफलदायी होता है। इस विषय में आप गौतम क्या कहते हैं?' भन्ते! इस प्रकार तोदेय्य-पुत्र सुभ माणव ने पुनः भगवान् से पूछा। और भन्ते! भगवान् ने 'हे माणव! यहाँ भी मैं विभज्यवाद (विश्लेषणवादी) हूँ, मैं यहाँ एकान्तवाद (निश्चित रूप से एक पक्ष लेने वाला) नहीं हूँ'— इस प्रकार विश्लेषण करते हुए उत्तर दिया।

สงฺคารวสุตฺต

संगारव सुत्त

ปุจฺฉา – สงฺคารวสุตฺตํ [Pg.141] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने संगारव सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – โกสเลสุ ภนฺเต จญฺจลิกปฺเป นาม คาเม สงฺคารวํ มาณวํ อารพฺภ ภาสิตํ, สงฺคารโว ภนฺเต มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘สนฺติ โข โภ โคตม เอเก สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมาภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา อาทิพฺรหฺมจริยํ ปฏิชานนฺติ. ตตฺร โภ โคตม เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมาภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺตา อาทิพฺรหฺมจริยํ ปฏิชานนฺติ, เตสํ ภวํ โคตโม กตโม’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कोसल जनपद के चञ्चलकप्प नामक गाँव में संगारव माणव के संदर्भ में कहा गया था। भन्ते! संगारव माणव ने भगवान् से यह कहा— 'हे गौतम! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो इसी जन्म में अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) की पराकाष्ठा और पारमिता को प्राप्त कर आदि-ब्रह्मचर्य की प्रतिज्ञा करते हैं। हे गौतम! उनमें से जो श्रमण-ब्राह्मण इसी जन्म में अभिज्ञा की पराकाष्ठा और पारमिता को प्राप्त कर आदि-ब्रह्मचर्य की प्रतिज्ञा करते हैं, आप गौतम उनमें से कौन से हैं?' भन्ते! उस विषय में यह कहा गया है।

เทวทหสุตฺต

देवदह सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.145] ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทวทหสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उन जानने वाले, देखने वाले, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान् ने देवदह सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต เทวทเห นาม สกฺยานํ นิคเม สมฺม หุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! शाक्यों के देवदह नामक कस्बे में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा गया था।

ปญฺจตฺตยสุตฺต

पञ्चत्तय सुत्त

ปุจฺฉา – ปญฺจตฺตยสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने पञ्चत्तय सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा गया था।

กินฺติสุตฺต

किन्ति सुत्त

ปุจฺฉา – กินฺติสุตฺตํ [Pg.146] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने किन्ति सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ปิสินารายํ ภนฺเต พลิหรเณ นาม วนสณฺเฑ สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कुशीनारा के बलिहरण नामक वनखण्ड में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा गया था।

ปุจฺฉา – ตตฺถ [Pg.147] อาวุโส ภควา กถํ ปฐมํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิตฺวา โอวาทมทาสิ, โย พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने पहले भिक्षुओं से किस प्रकार पूछकर उपदेश दिया, जो बहुजन के अर्थ, हित और सुख के लिए होता है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต ภควา ‘‘กินฺติ โว ภิกฺขเว มยิ โหติ, จีวรเหตุ วา สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสติ, ปิณฺฑปาตเหตุ วา, เสนาสนเหตุ วา, อิติภวาภวเหตุ วา สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสตี’’ติ ภิกฺขู ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตสฺมาติห ภิกฺขเว เย โว มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา. เสยฺยถิทํ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานิ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ตตฺถ สพฺเพเหว สมคฺเคหิ สมฺโมทมาเนหิ อวิวทมาเนหิ สิกฺขิตพฺพํ’’ เอวมาทินา ภนฺเต ภิกฺขูนํ โอวาทมทาสิ.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान् ने भिक्षुओं से पूछा— 'भिक्षुओं! तुम मेरे विषय में क्या सोचते हो? क्या श्रमण गौतम चीवर के लिए धर्मोपदेश देते हैं, या पिण्डपात के लिए, या शयनासन के लिए, या इस लोक और परलोक के सुख के लिए धर्मोपदेश देते हैं?' फिर कहा— 'इसलिए भिक्षुओं! जो धर्म मैंने तुम्हें अभिज्ञा (स्वयं जानकर) उपदिष्ट किए हैं, जैसे कि— चार स्मृति-प्रस्थान, चार सम्यक् प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाँच इन्द्रियाँ, पाँच बल, सात बोध्यङ्ग और आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग; उन विषयों में तुम सबको मिलकर, प्रसन्नतापूर्वक और बिना विवाद किए शिक्षा ग्रहण करनी चाहिए'— इस प्रकार भन्ते! भगवान् ने भिक्षुओं को उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.150] ภควา ตตฺถ ทุติยมฺปิ ภิกฺขูนํ โอวาทํ อทาสิ. โย พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने दूसरी बार भिक्षुओं को किस प्रकार उपदेश दिया, जो बहुजन के अर्थ, हित और सुख के लिए होता है?

วิสฺสชฺชนา – ตตฺถ ภนฺเต ภควา ‘‘เตสญฺจ โว ภิกฺขเว สมคฺคานํ สมฺโมทมานานํ อวิวทมานานํ สิกฺขตํ สิยา อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺติ, สิยา วีติกฺกโม. ตตฺร ภิกฺขเว น โจทนาย ตริตพฺพํ ปุคฺคโล อุปปริกฺขิตพฺโพ’’ติ เอวมาทินา ภิกฺขูนํ ทุติยมฺปิ โอวาทมทาสิ.

उत्तर – भन्ते! वहाँ भगवान् ने— 'भिक्षुओं! तुम जो मिलकर, प्रसन्नतापूर्वक और बिना विवाद किए शिक्षा ग्रहण कर रहे हो, यदि उनमें से किसी भिक्षु से कोई आपत्ति (दोष) हो जाए या कोई उल्लंघन हो जाए, तो भिक्षुओं! वहाँ शीघ्रता से दोषारोपण नहीं करना चाहिए, बल्कि उस व्यक्ति की परीक्षा करनी चाहिए'— इस प्रकार भिक्षुओं को दूसरी बार भी उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.152] ภควา ตตฺถ ตติยมฺปิ ภิกฺขูนํ โอวาทํ อทาสิ, โย พหุชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने तीसरी बार भिक्षुओं को किस प्रकार उपदेश दिया, जो बहुजन के अर्थ, हित और सुख के लिए होता है?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘เตสญฺจ โว ภิกฺขเว สมคฺคานํ สมฺโมทมานานํ อวิวทมานานํ สิกฺขตํ อญฺญมญฺญสฺส วจีสํหาโร อุปฺปชฺเชยฺย ทิฏฺฐิปฬาโส เจตโส อาฆาโต อปฺปจฺจโย อนภิรทฺธี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา ตตฺถ ตติยมฺปิ ภิกฺขูนํ โอวาทมทาสิ.

उत्तर – 'भिक्षुओं! तुम जो मिलकर, प्रसन्नतापूर्वक और बिना विवाद किए शिक्षा ग्रहण कर रहे हो, यदि तुम्हारे बीच एक-दूसरे के प्रति वाक-कलह, दृष्टि-अभिमान, चित्त का आघात, अप्रसन्नता या असंतोष उत्पन्न हो जाए...'— इस प्रकार भन्ते! भगवान् ने वहाँ तीसरी बार भी भिक्षुओं को उपदेश दिया।

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.154] ภิกฺขุนา เอวํ สตฺถุ โอวาทานุสาสนิการินา อายสฺมา นุ เต ภิกฺขุ อกุสลา วุฏฺฐาเปตฺวา กุสเล ปติฏฺฐาเปตีติ ปเรหิ ปุฏฺเฐน กถํ สมฺมา พฺยากรมาเนน พฺยากาตพฺพํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! शास्ता के उपदेश और अनुशासन के अनुसार चलने वाले उस भिक्षु से यदि दूसरे लोग पूछें— 'क्या वह आयुष्मान् भिक्षु (दूसरों को) अकुशल से हटाकर कुशल में प्रतिष्ठित करता है?' तो उसे सही ढंग से उत्तर देते हुए क्या कहना चाहिए?

วิสฺสชฺชนา – ‘‘อิธาหํ อาวุโส เยน ภควา เตนุปสงฺกมึ, ตสฺส เม ภควา ธมฺมํ เทเสสิ, ตาหํ ธมฺมํ สุตฺวา เตสํ ภิกฺขูนํ อภาสึ, ตํ เต ภิกฺขู ธมฺมํ สุตฺวา อกุสลา วุฏฺฐหึสุ กุสเล ปติฏฺฐหึสู’’ติ. เอวํ โข ภนฺเต เตน ภิกฺขุนา เอวํ สตฺถุ โอวาทานุสาสนิการินา ปเรหิ ปุฏฺเฐน สมฺมา พฺยากรมาเนน พฺยากาตพฺพํ.

उत्तर – "आयुष्मान्! यहाँ मैं जहाँ भगवान् थे, वहाँ गया; वहाँ भगवान् ने मुझे धर्म का उपदेश दिया। उस धर्म को सुनकर मैंने उन भिक्षुओं को बताया। उस धर्म को सुनकर वे भिक्षु अकुशल से निवृत्त हो गए और कुशल में प्रतिष्ठित हो गए।" भन्ते! शास्ता के ओवाद और अनुशासनी का पालन करने वाले उस भिक्षु द्वारा दूसरों के पूछने पर सम्यक् रूप से उत्तर देते हुए इसी प्रकार उत्तर दिया जाना चाहिए।

สามคามสุตฺต

सामगाम सुत्त

ปุจฺฉา – สามคามสุตฺตํ [Pg.155] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने सामगाम सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต สามคาเม นาม สกฺยานํ นิคเม อายสฺมนฺตญฺจ อานนฺทํ อายสฺมนฺตญฺจ จุนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา จ ภนฺเต อานนฺโท อายสฺมา จ จุนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิสุ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อยํ ภนฺเต จุนฺโท สมณุทฺเทโส เอวมาห ‘นิคณฺโฐ ภนฺเต นาฏปุตฺโต ปาวายํ อธุนา กาลงฺกโต, ตสฺส กาลงฺกิริยาย ภินฺนา นิคณฺฐา ทฺเวธิกชาตา ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหรนฺติ…เป… [Pg.156] ภินฺนถูเป อปฺปฏิสรเณ’ติ. ตสฺส มยฺหํ ภนฺเต เอวํ โหติ ‘มาเหว ภควโต อจฺจเยน สงฺเฆ วิวาโท อุปฺปชฺชิ, สฺวาสฺส วิวาโท พหุชนอหิตาย พหุชนอสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสาน’นฺติ’’. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! शाक्यों के सामगाम नामक निगम में आयुष्मान् आनन्द और आयुष्मान् चुन्द के विषय में कहा गया था। भन्ते! आयुष्मान् आनन्द और आयुष्मान् चुन्द जहाँ भगवान् थे, वहाँ गए। जाकर भगवान् का अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् आनन्द ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! यह चुन्द श्रमणोद्देश ऐसा कहता है— 'भन्ते! निगण्ठ नातपुत्त पावा में अभी कालगत (मृत) हुए हैं। उनके कालगत होने पर निगण्ठों में फूट पड़ गई है, वे दो भागों में बँट गए हैं, झगड़ालू हो गए हैं, कलह करने लगे हैं, विवाद में पड़कर एक-दूसरे को मुख-रूपी शस्त्रों से बेधते हुए विहार कर रहे हैं... पे... स्तूप के टूटने के समान बिना किसी शरण के हो गए हैं।' भन्ते! मुझे ऐसा लगता है कि कहीं भगवान् के परिनिर्वाण के बाद संघ में विवाद न उत्पन्न हो जाए, और वह विवाद बहुजन के अहित के लिए, बहुजन के असुख के लिए, बहुत से लोगों के अनर्थ के लिए, अहित के लिए, और देव-मनुष्यों के दुःख के लिए हो।" भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

สุนกฺขตฺตสุตฺต

सुनक्खत्त सुत्त

ปุจฺฉา – สุนกฺขตฺตสุตฺตํ [Pg.158] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने सुनक्खत्त सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – เวสาลิยํ ภนฺเต สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ, สุนกฺขตฺโต ภนฺเต ลิจฺฉวิปุตฺโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘สุตํ เมตํ ภนฺเต สมฺพหุเลหิ กิร ภิกฺขูหิ ภควโต สนฺติเก อญฺญา พฺยากตา ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานามาติ. กจฺจิ เต ภนฺเต ภิกฺขู สมฺมเทว อญฺญํ พฺยากํสุ, อุทาหุ สนฺเตตฺเถกจฺเจ ภิกฺขู อธิมาเนน อญฺญํ พฺยากํสู’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! वैशाली में लिच्छविपुत्र सुनक्खत्त के विषय में कहा गया था। भन्ते! लिच्छविपुत्र सुनक्खत्त ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— "भन्ते! मैंने बहुत से भिक्षुओं से सुना है कि उन्होंने भगवान् के पास अपनी अर्हत्व की घोषणा (अज्ञा) की है कि 'जाति क्षीण हो गई है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इसके बाद कुछ शेष नहीं है—ऐसा हम जानते हैं।' भन्ते! क्या उन भिक्षुओं ने सम्यक् रूप से ही अज्ञा की घोषणा की है, अथवा यहाँ कुछ भिक्षुओं ने अभिमानवश अज्ञा की घोषणा की है?" भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

อาเนญฺชสปฺปายสุตฺต

आनेञ्जसप्पाय सुत्त

ปุจฺฉา – อาเนญฺชสปฺปายสุตฺตํ [Pg.161] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने आनेञ्जसप्पाय सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – กุรูสุ ภนฺเต กมฺมาสธมฺเม นาม กุรูนํ นิคเม สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! कुरु देश के कम्मासधम्म नामक कुरुओं के निगम में बहुत से भिक्षुओं के विषय में कहा गया था।

คณกมฺโมคฺคลฺลานสุตฺต

गणकमोग्गल्लान सुत्त

ปุจฺฉา – คณกโมคฺคลฺลานสุตฺตํ [Pg.162] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने गणकमोग्गल्लान सुत्त कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต คณกโมคฺคลฺลานํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ ภาสิตํ, คณกโมคฺคลฺลาโน ภนฺเต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘เสยฺยาถาปิ โภ โคตม อิมสฺส มิคารมาตุปาสาทสฺส ทิสฺสติ อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา ยทิทํ ยาว ปจฺฉิมโสปานกเฬวรา…เป… สกฺกา นุโข โภ โคตม อิมสฺมิมฺปิ ธมฺมวินเย เอวเมว อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา ปญฺญเปตุ’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में गणकमोग्गल्लान ब्राह्मण के विषय में कहा गया था। भन्ते! गणकमोग्गल्लान ब्राह्मण ने भगवान् के पास जाकर यह कहा— "हे गौतम! जैसे इस मृगारमाता के प्रासाद (महल) में अनुक्रमिक शिक्षा, अनुक्रमिक क्रिया और अनुक्रमिक प्रतिपदा दिखाई देती है, जो कि अन्तिम सीढ़ी तक जाती है... पे... हे गौतम! क्या इसी प्रकार इस धर्म-विनय में भी अनुक्रमिक शिक्षा, अनुक्रमिक क्रिया और अनुक्रमिक प्रतिपदा प्रज्ञप्त की जा सकती है?" भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.165] วุตฺเต โข อาวุโส คณกโมคฺคลฺลาโน พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ กึ อโวจ, กถญฺจสฺส ภควา พฺยากาสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्! ऐसा कहने पर गणकमोग्गल्लान ब्राह्मण ने भगवान् से क्या कहा, और भगवान् ने उसे क्या उत्तर दिया?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ วุตฺเต ภนฺเต คณกโมคฺคลฺลาโน พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘กึ นุ โข โภโต โคตมสฺส สาวกา โภตา โคตเมน เอวํ โอวทียมานา เอวํ อนุสาสียมานา สพฺเพ อจฺจนฺตํ นิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาโรเธนฺติ, อุทาหุ เอกจฺเจ นาราเธนฺตี’’ติ, ภควา จ ภนฺเต ‘‘อปฺเปกจฺเจ โข พฺราหฺมณ มม สาวกา มยา เอวํ โอวทียมานา เอวํ อนุสาสียมานา อจฺจนฺตํ นิฏฺฐํ นิพฺพานํ อาราเธนฺติ, เอกจฺเจ นาราเธนฺตี’’ติ เอวมาทินา คณกโมคฺคลฺลานสฺส พฺราหฺมณสฺส พฺยากาสิ.

उत्तर – भन्ते! ऐसा कहने पर गणकमोग्गल्लान ब्राह्मण ने भगवान् से यह कहा— "क्या आप गौतम के सभी श्रावक, आपके द्वारा इस प्रकार उपदिष्ट और अनुशासित किए जाने पर, आत्यन्तिक निष्ठा (परम लक्ष्य) निर्वाण को प्राप्त करते हैं, अथवा कुछ प्राप्त नहीं करते हैं?" और भन्ते! भगवान् ने— "हे ब्राह्मण! मेरे कुछ श्रावक मेरे द्वारा इस प्रकार उपदिष्ट और अनुशासित किए जाने पर आत्यन्तिक निष्ठा निर्वाण को प्राप्त करते हैं, और कुछ प्राप्त नहीं करते हैं"—इत्यादि प्रकार से गणकमोग्गल्लान ब्राह्मण को उत्तर दिया।

ปุจฺฉา – อิมญฺจ [Pg.168] ปนาวุโส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา คณโก โมคฺคลฺลาโน อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน กีทิสํ ปสนฺนาการมกาสิ.

प्रश्न – आयुष्मान्! इस धर्म-देशना को सुनकर गणक मोग्गल्लान ने इस धर्म-विनय में प्रसन्न होकर किस प्रकार की प्रसन्नता प्रकट की?

วิสฺสชฺชนา – อิมญฺจ ปน ภนฺเต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา คณกโมคฺคลฺลาโน พฺราหฺมโณ ‘‘เย เม โภ โคตม ปุคฺคลา อสทฺธา ชีวิกตฺถา น สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตา’’ติ เอวมาทินา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปสนฺโน ปสนฺนาการมกาสิ.

उत्तर – भन्ते! इस धर्म-देशना को सुनकर गणकमोग्गल्लान ब्राह्मण ने— "हे गौतम! जो पुद्गल अश्रद्धालु हैं, केवल जीविका के लिए आए हैं, श्रद्धावश घर से बेघर होकर प्रव्रजित नहीं हुए हैं"—इत्यादि कहते हुए इस धर्म-विनय में अपनी प्रसन्नता प्रकट की।

โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺต

गोपक मोग्गल्लान सुत्त

ปุจฺฉา – โคปกโมคฺคลฺลานสุตฺตํ [Pg.170] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! गोपक मोग्गल्लान सुत्त कहाँ, किसके विषय में, किस सन्दर्भ में और किसके द्वारा कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต โคปกโมคฺคลฺลานํ พฺราหฺมณํ อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภาสิตํ, โคปกโมคฺคลฺลาโน ภนฺเต พฺราหฺมโณ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ ‘‘อตฺถิ นุ โข โภ อานนฺท เอกภิกฺขุปิ เตหิ ธมฺเมหิ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ สมนฺนาคโต, เยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โส ภวํ โคตโม อโหสิ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में गोपक मोग्गल्लान ब्राह्मण के विषय में धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर द्वारा कहा गया था। भन्ते! गोपक मोग्गल्लान ब्राह्मण ने आयुष्मान् आनन्द से यह कहा— "हे आनन्द! क्या कोई एक भिक्षु भी उन सभी गुणों से पूर्णतः और सर्वथा युक्त है, जिन गुणों से युक्त वे भगवान् गौतम अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध थे?" भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.173] ตตฺถ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ภิกฺขุโน ปสาทนียา ธมฺมา ปกาสิตา, เย เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน อกฺขาตา. เยหิ จ สมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ อญฺเญ ภิกฺขู สกฺกเรยฺยุํ ครุํ กเรยฺยุํ มาเนยฺยุํ ปูเชยฺยุํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहाँ धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर द्वारा भिक्षु के वे कौन से प्रसादनीय (श्रद्धा उत्पन्न करने वाले) धर्म प्रकाशित किए गए हैं, जो उन भगवान्, जो जानते हैं, देखते हैं, अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा कहे गए हैं? और जिनसे युक्त भिक्षु का अन्य भिक्षु सत्कार करें, गुरु मान करें, सम्मान करें, पूजा करें और सत्कार एवं गुरु मान कर उनके आश्रय में रहें?

วิสฺสชฺชนา – อิธ พฺราหฺมณ ภิกฺขุ สีลวา โหติ, ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, พหุสฺสุโต โหติ สุตธโร สุตสนฺนิจโย, เยเม ธมฺมา อาทิกลฺยาณา มชฺเฌกลฺยาณา ปริโยสานกลฺยาณา สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ อภิวทนฺติ, ตถารูปสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺติ ธาตา วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ทส ปสาทนียา ธมฺมา ปกาสิตา. เย เตน ภคตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน อกฺขาตา, เยหิ สมนฺนาคตํ ภิกฺขุํ เอตรหิ ภิกฺขู สกฺกเรยฺยุํ ครุํ กเรยฺยุํ มาเนยฺยุํ ปูเชยฺยุํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺยุํ.

उत्तर - हे ब्राह्मण! यहाँ भिक्षु शीलवान होता है, पातिमोक्ख-संवर से संवृत होकर विहार करता है, आचार और गोचर से सम्पन्न होता है, सूक्ष्म दोषों में भी भय देखने वाला होता है, शिक्षापदों को ग्रहण कर शिक्षा प्राप्त करता है; वह बहुश्रुत होता है, श्रुत को धारण करने वाला, श्रुत का संचय करने वाला होता है; जो ये धर्म आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अन्त में कल्याणकारी हैं, जो अर्थ सहित, व्यंजन सहित, केवल परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य का प्रतिपादन करते हैं, ऐसे धर्म उसके द्वारा बहुश्रुत होते हैं, धारण किए हुए होते हैं, वाणी से परिचित होते हैं, मन से अनुपेक्षित (निरन्तर मनन किए हुए) होते हैं और दृष्टि से भली-भाँति वेधित (समझे हुए) होते हैं - इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर द्वारा दस प्रसादनीय धर्म प्रकाशित किए गए हैं। जो उन भगवान्, जो जानते हैं, देखते हैं, अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा कहे गए हैं, जिनसे युक्त भिक्षु का इस समय भिक्षु सत्कार करें, गुरु मान करें, सम्मान करें, पूजा करें और सत्कार एवं गुरु मान कर उनके आश्रय में रहें।

ปุจฺฉา – เอวํ [Pg.178] วุตฺเต โข อาวุโส วสฺสกาโร พฺราหฺมโณ มคธมหามตฺโต กีทิสํ ปสํสาวจนํ กเถสิ, กถญฺจสฺส อายสฺมา อานนฺทตฺเถโร ธมฺมภณฺฑาคาริโก ตํ วจนํ ปฏิโสเธตฺวา ปกาเสสิ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! ऐसा कहे जाने पर मगध के महामात्र वर्षकार ब्राह्मण ने किस प्रकार के प्रशंसा वचन कहे, और धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान आनन्द स्थविर ने उस वचन का किस प्रकार शोधन (स्पष्टीकरण) कर प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – เอวํ [Pg.179] วุตฺเต วสฺสกาโร พฺราหฺมโณ มคธมหามตฺโต อุปนนฺทํ เสนาปตึ อามนฺเตสิ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ ภวํ เสนาปติ, ยทิ เม โภนฺโต สกฺกาตพฺพํ สกฺกโรนฺติ, ครุํ กาตพฺพํ ครุํ กโรนฺติ, มาเนตพฺพํ มาเนนฺติ, ปูเชตพฺพํ ปูเชนฺตี’’ติ เอวมาทิกํ ปสํสาวจนํ กเถสิ, อายสฺมา จ ภนฺเต อานนฺโท ‘‘น จ โข พฺราหฺมณ โส ภควา สพฺพํ ฌานํ วณฺเณสิ, นปิ โส ภควา สพฺพํ ฌานํ น วณฺเณสี’’ติ เอวมาทินา ตํ วจนํ ปฏิโสเธตฺวา ปกาเสสิ.

उत्तर - ऐसा कहे जाने पर मगध के महामात्र वर्षकार ब्राह्मण ने उपनन्द सेनापति को सम्बोधित किया - "सेनापति महोदय! आप क्या मानते हैं, यदि ये महानुभाव सत्कार करने योग्य का सत्कार करते हैं, गुरु मानने योग्य को गुरु मानते हैं, सम्मान करने योग्य का सम्मान करते हैं, पूजा करने योग्य की पूजा करते हैं" - इस प्रकार के प्रशंसा वचन कहे। और भन्ते! आयुष्मान आनन्द ने "हे ब्राह्मण! उन भगवान् ने न तो सभी ध्यानों की प्रशंसा की है, और न ही उन भगवान् ने सभी ध्यानों की प्रशंसा नहीं की है" - इस प्रकार आदि के द्वारा उस वचन का शोधन कर प्रकाशित किया।

มหาปุณฺณมสุตฺต

महापुण्णम सुत्त

ปุจฺฉา – มหาปุณฺณมสุตฺตํ [Pg.182] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! भगवान् द्वारा महापुण्णम सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर (किसके विषय में) और किस सन्दर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อญฺญตรํ สฏฺฐิมตฺตานํ ปธานียภิกฺขูนํ สงฺฆตฺเถรํ ภิกฺขุํ อารพฺภ ภาสิตํ, อญฺญตโร ภนฺเต

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में लगभग साठ प्रधान (साधना में रत) भिक्षुओं के संघस्थविर भिक्षु को आरम्भ कर कहा गया है। भन्ते! एक अन्य...

สฏฺฐิมตฺตานํ [Pg.183] ปธานียภิกฺขูนํ สงฺฆตฺเถโร ภิกฺขุ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘ปุจฺเฉยฺยาหํ ภนฺเต ภควนฺตํ กิญฺจิเทว เทสํ, สเจ เม ภควา โอกาสํ กโรติ ปญฺหสฺส เวยฺยากรณายา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

लगभग साठ प्रधान भिक्षुओं के संघस्थविर भिक्षु ने आसन से उठकर, एक कंधे पर चीवर कर, जहाँ भगवान् थे वहाँ हाथ जोड़कर भगवान् से यह कहा - "भन्ते! मैं भगवान् से किसी एक विषय में पूछना चाहता हूँ, यदि भगवान् मुझे प्रश्न के उत्तर के लिए अवसर प्रदान करें।" भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया है।

จูฬปุณฺณมสุตฺต

चूलपुण्णम सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬปุณฺณมสุตฺตํ [Pg.184] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! भगवान् द्वारा चूलपुण्णम सुत्त कहाँ और किसे आरम्भ कर कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं को आरम्भ कर कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.185] ตตฺถ ภควตา อสปฺปุริสองฺคานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहाँ भगवान् द्वारा असत्पुरुष के अंगों (लक्षणों) को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – อสปฺปุริโส ภิกฺขเว อสฺสทฺธมฺมสมนฺนาคโต โหติ, อสปฺปุริสภตฺติ โหติ, อสปฺปุริสจินฺตี โหติ, อสปฺปุริสมนฺตี โหติ, อสปฺปุริสวาโจ โหติ, อสปฺปุริสกมฺมนฺโต โหติ, อสปฺปุริสทิฏฺฐิ โหติ, อสปฺปุริสทานํ เทตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อฏฺฐ อสปฺปุริสองฺคานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर - "भिक्षुओं! असत्पुरुष असद्धर्म (बुरे धर्म) से युक्त होता है, असत्पुरुषों का भक्त होता है, असत्पुरुषों जैसा सोचने वाला होता है, असत्पुरुषों जैसी मन्त्रणा करने वाला होता है, असत्पुरुषों जैसी वाणी वाला होता है, असत्पुरुषों जैसे कर्म वाला होता है, असत्पुरुषों जैसी दृष्टि वाला होता है, असत्पुरुषों जैसा दान देता है" - इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान् द्वारा असत्पुरुष के आठ अंगों को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।

ปุจฺฉา – กถํ [Pg.186] ปนาวุโส ภควตา ตตฺถ สปฺปุริสองฺคานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहाँ भगवान् द्वारा सत्पुरुष के अंगों को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – สปฺปุริโส ภิกฺขเว สทฺธมฺมสมนฺนาคโต โหติ, สปฺปุริสภตฺติ โหติ, สปฺปุริสจินฺตี โหติ, สปฺปุริสมนฺตี โหติ, สปฺปุริสวาโจ โหติ, สปฺปุริสกมฺมนฺโต โหติ, สปฺปุริสทิฏฺฐิ โหติ, สปฺปุริสทานํ เทตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา ตตฺถ อฏฺฐวิธานิ สปฺปุริสงฺคานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर - "भिक्षुओं! सत्पुरुष सद्धर्म से युक्त होता है, सत्पुरुषों का भक्त होता है, सत्पुरुषों जैसा सोचने वाला होता है, सत्पुरुषों जैसी मन्त्रणा करने वाला होता है, सत्पुरुषों जैसी वाणी वाला होता है, सत्पुरुषों जैसे कर्म वाला होता है, सत्पुरुषों जैसी दृष्टि वाला होता है, सत्पुरुषों जैसा दान देता है" - इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! भगवान् द्वारा वहाँ आठ प्रकार के सत्पुरुष अंगों को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।

อนุปทสุตฺต

अनुपद सुत्त

ปุจฺฉา – อนุปทสุตฺตํ [Pg.188] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न - हे आयुष्मान! भगवान् द्वारा अनुपद सुत्त कहाँ, किसे आरम्भ कर और किस सन्दर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ, สมฺพหุลา ภนฺเต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส สภาคา ตสฺมึ สมเย สนฺนิปตึสุ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर - भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं को आरम्भ कर कहा गया है। भन्ते! उस समय धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र के समान विचारधारा वाले अनेक भिक्षु एकत्रित हुए थे, भन्ते! उस सन्दर्भ में यह कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.189] ตตฺถ ภควตา อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส อนุปทธมฺมวิปสฺสนา วิตฺถาเรน วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न - हे आयुष्मान! वहाँ भगवान् द्वारा धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र की अनुपद-धर्म-विपश्यना को विस्तार से किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปณฺฑิโต ภิกฺขเว สาริปุตฺโต มหาปญฺโญ ภิกฺขเว สาริปุตฺโต ปุถุปญฺโญ ภิกฺขเว สาริปุตฺโต หาสปญฺโญ [Pg.190] ภิกฺขเว สาริปุตฺโต ติกฺขปญฺโญ ภิกฺขเว สาริปุตฺโต ชวนปญฺโญ ภิกฺขเว สาริปุตฺโต นิพฺเพธิกปญฺโญ ภิกฺขเว สาริปุตฺโต สาริปุตฺโต ภิกฺขเว อฑฺฒมาสํ อนุปทธมฺมวิปสฺสนํ วิปสฺสตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ธมฺมเสนาปติสฺส อนุปทธมฺมวิปสฺสนา วิตฺถาเรน ปกาสิตา.

उत्तर - "भिक्षुओं! सारिपुत्र पण्डित है, भिक्षुओं! सारिपुत्र महाप्रज्ञ है, भिक्षुओं! सारिपुत्र पृथुप्रज्ञ (विस्तृत प्रज्ञा वाला) है, भिक्षुओं! सारिपुत्र हासप्रज्ञ (प्रसन्न प्रज्ञा वाला) है, भिक्षुओं! सारिपुत्र तीक्ष्णप्रज्ञ है, भिक्षुओं! सारिपुत्र जवनप्रज्ञ (तीव्र प्रज्ञा वाला) है, भिक्षुओं! सारिपुत्र निर्वेधिकप्रज्ञ (भेदन करने वाली प्रज्ञा वाला) है; भिक्षुओं! सारिपुत्र आधे महीने तक अनुपद-धर्म-विपश्यना का अभ्यास करता है" - इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान् द्वारा धर्मसेनापति आयुष्मान सारिपुत्र की अनुपद-धर्म-विपश्यना विस्तार से प्रकाशित की गई है।

ฉพฺพิโสธนสุตฺต

छब्बिसोधन सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.192] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ฉพฺพิโสธนสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्... सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा छब्बिसोधन सुत्त कहाँ और किसे आरम्भ कर कहा गया?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते, श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं को आरम्भ कर कहा गया।

สปฺปุริสสุตฺต

सत्पुरुष सुत्त

ปุจฺฉา – สปฺปุริสสุตฺตํ [Pg.193] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने सत्पुरुष सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था।

เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺต

सेवितब्बासेवितब्ब सुत्त

ปุจฺฉา – เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตํ [Pg.194] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ เกน สทฺธึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने सेवितब्बासेवितब्ब सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किसके साथ कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา สทฺธึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में, धर्मसेनापति आयुष्मान् सारिपुत्र स्थविर के साथ कहा था।

พหุธาตุกสุตฺต

बहुधातुक सुत्त

ปุจฺฉา – พหุธาตุกสุตฺตํ [Pg.195] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! बहुधातुक सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा गया था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था।

อิสิคิลิสุตฺต

इसिगिलि सुत्त

ปุจฺฉา – อิสิคิลิสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने इसिगिलि सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อิสิคิลิสฺมึ ปพฺพเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में इसिगिलि पर्वत पर अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था।

มหาจตฺตารีสกสุตฺต

महाचत्तारीसक सुत्त

ปุจฺฉา – มหาจตฺตารีสกสุตฺตํ [Pg.196] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने महाचत्तारीसक सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था।

อานาปานสฺสติสุตฺต

आनापानस्मृति सुत्त

ปุจฺฉา – อานาปานสฺสติสุตฺตํ [Pg.197] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने आनापानस्मृति सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ, เถรา ภนฺเต ภิกฺขู นเว ภิกฺขู โอวทนฺติ อนุสาสนฺติ, อปฺเปกจฺเจ เถรา ภิกฺขู ทสปิ ภิกฺขู โอวทนฺติ อนุสาสนฺติ, อปฺเปกจฺเจ เถรา ภิกฺขู วีสมฺปิ ภิกฺขู โอวทนฺติ อนุสาสนฺติ, อปฺเปกจฺเจ เถรา ภิกฺขู ตึสมฺปิ ภิกฺขู โอวทนฺติ อนุสาสนฺติ, อปฺเปกจฺเจ เถรา ภิกฺขู จตฺตารีสมฺปิ ภิกฺขู โอวทนฺติ อนุสาสนฺติ, เต จ ภนฺเต นวา ภิกฺขู เถเรหิ ภิกฺขูหิ โอวทิยมานา อนุสาสิยมานา อุฬารํ ปุพฺเพนาปรํ วิเสสํ ชานนฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था; भन्ते! स्थविर भिक्षु नए भिक्षुओं को उपदेश और अनुशासन देते थे, कुछ स्थविर भिक्षु दस भिक्षुओं को भी उपदेश और अनुशासन देते थे, कुछ स्थविर भिक्षु बीस भिक्षुओं को भी, कुछ स्थविर भिक्षु तीस भिक्षुओं को भी, कुछ स्थविर भिक्षु चालीस भिक्षुओं को भी उपदेश और अनुशासन देते थे। और वे नए भिक्षु, स्थविर भिक्षुओं द्वारा उपदेश और अनुशासन प्राप्त करते हुए, पूर्व की अपेक्षा उत्तरवर्ती महान विशेषता को जानते थे; भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

กายคตาสติสุตฺต

कायगतस्मृति सुत्त

ปุจฺฉา – กายคตาสติสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने कायगतस्मृति सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ, สมฺพหุลานํ ภนฺเต ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ อุปฏฺฐานสาลายํ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ ‘‘อจฺฉริยํ อาวุโส, อพฺภุตํ อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน กายคตาสติ ภาวิตา พหุลีกตา มหปฺผลา วุตฺตา มหานิสํสา’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था; भन्ते! भोजन के पश्चात पिण्डपात से लौटे हुए, उपस्थानशाला में बैठे हुए और एकत्रित हुए अनेक भिक्षुओं के बीच यह चर्चा उत्पन्न हुई— “आश्चर्य है आयुष्मान्! अद्भुत है आयुष्मान्! कि उन जानने वाले, देखने वाले, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान द्वारा कायगतस्मृति का भावित और बहुलीकृत होना महान फलदायी और महान लाभदायी कहा गया है।” भन्ते! उस विषय में यह कहा गया था।

สงฺขารูปปตฺติสุตฺต

संस्कारोपपत्ति सुत्त

ปุจฺฉา – สงฺขารูปปตฺติสุตฺตํ [Pg.200] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने संस्कारोपपत्ति सुत्त कहाँ और किसके संदर्भ में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में अनेक भिक्षुओं के संदर्भ में कहा था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ ภควตา สงฺขารูปปตฺติโย วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने संस्कारोपपत्तियों को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ สทฺธาย สมนฺนาคโต โหติ, สีเลน สมนฺนาคโต โหติ, สุเตน สมนฺนาคโต โหติ, จาเคน สมนฺนาคโต โหติ, ปญฺญาย สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺส เอวํ โหติ ‘‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’’นฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สงฺขารูปปตฺติโย วิภชิตฺวา ปกาสิตา.

उत्तर – “भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु श्रद्धा से युक्त होता है, शील से युक्त होता है, श्रुत से युक्त होता है, त्याग से युक्त होता है, प्रज्ञा से युक्त होता है; उसे ऐसा विचार होता है— ‘अहो! काश मैं शरीर के भेद के बाद क्षत्रिय महाशालों की सहभागिता में उत्पन्न होऊँ’।” भन्ते! इस प्रकार वहाँ भगवान ने संस्कारोपपत्तियों को विभाजित कर प्रकाशित किया।

จูฬสุญฺญตสุตฺต

चूलसुञ्ञत सुत्त

ปุจฺฉา – จูฬสุญฺญตสุตฺตํ [Pg.202] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान ने चूलसुञ्ञत सुत्त कहाँ, किसके संदर्भ में और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘เอกมิทํ ภนฺเต สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ นครกํ นาม สกฺยานํ นิคโม, ตตฺถ เม ภนฺเต ภควโต สมฺมุขา สุตํ, สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ, สุญฺญตาวิหาเรนาหํ อานนฺท เอตรหิ พหุลํ วิหรามีติ กจฺจิ เมตํ ภนฺเต สุสฺสุตํ สุคฺคหิตํ สุมนสิกตํ สูปธาริต’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में आयुष्मान् आनन्द को आरम्भ कर (उद्देश्य कर) कहा गया है। भन्ते! आयुष्मान् आनन्द सायंकाल के समय प्रतिसंलयन (एकान्तवास) से उठकर भगवान् के पास आए और यह बोले— "भन्ते! एक समय भगवान् शाक्यों के नगरक नामक शाक्य निगम में विहार कर रहे थे। वहाँ भन्ते! मैंने भगवान् के सम्मुख सुना, सम्मुख ग्रहण किया— 'आनन्द! मैं अब शून्यता-विहार में बहुत रहता हूँ।' भन्ते! क्या यह मैंने सुश्रुत (ठीक से सुना), सुगृहीत (ठीक से ग्रहण किया), सुमनसिकृत (ठीक से मनन किया) और सुपधारित (ठीक से धारण किया) है?" भन्ते! इस विषय में कहा गया है।

มหาสุญฺญตสุตฺต

महाशून्यता सुत्त

ปุจฺฉา – มหาสุญฺญตสุตฺตํ [Pg.204] ปนาวุโต ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने महाशून्यता सुत्त कहाँ, किसको आरम्भ कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สกฺเกสุ ภนฺเต กปิลวตฺถุสฺมึ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อารพฺภ ภาสิตํ, อายสฺมา ภนฺเต อานนฺโท สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ ฆฏาย สกฺกสฺส วิหาเร จีวรกมฺมํ กโรติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! शाक्यों के कपिलवस्तु में आयुष्मान् आनन्द को आरम्भ कर कहा गया है। भन्ते! आयुष्मान् आनन्द बहुत से भिक्षुओं के साथ शाक्य घट के विहार में चीवर का काम कर रहे थे। भन्ते! इस विषय में कहा गया है।

อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺต

आश्चर्यअद्भुत सुत्त

ปุจฺฉา – อจฺฉริยอพฺภุตสุตฺตํ [Pg.205] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน สทฺธึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने आश्चर्यअद्भुत सुत्त कहाँ, किसको आरम्भ कर, किस विषय में और किसके साथ कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ อายสฺมตา อานนฺทตฺเถเรน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน สทฺธึ ภาสิตํ. สมฺพหุลานํ ภนฺเต ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ อุปฏฺฐานสาลายํ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรกถา อุทปาทิ ‘‘อจฺฉริยํ อาวุโส, อพฺภุตํ อาวุโส ตถาคตสฺส มหิทฺธิกตา มหานุภาวตา. ยตฺร หิ นาม ตถาคโต อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ชานิสฺสติ. เอวํชจฺจา เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํนามา เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํโคตฺตา เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํสีลา เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํปญฺญา [Pg.206] เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํวิหารี เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปิ, เอวํวิมุตฺตา เต ภควนฺโต อเหสุํ อิติปี’’ติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं को आरम्भ कर धर्म-भाण्डागारिक आयुष्मान् आनन्द स्थविर के साथ कहा गया है। भन्ते! भोजन के पश्चात् पिण्डपात से लौटे हुए बहुत से भिक्षुओं के उपस्थानशाला (सभा-भवन) में बैठने और एकत्रित होने पर यह बीच की चर्चा (अन्तराकथा) उत्पन्न हुई— "आश्चर्य है आयुष्मान्! अद्भुत है आयुष्मान्! तथागत की महान ऋद्धि और महान प्रभाव। जहाँ तथागत अतीत के परिनिर्वाण प्राप्त बुद्धों के बारे में जानेंगे, जिन्होंने प्रपंच को काट दिया है, मार्ग को काट दिया है, संसार-चक्र को समाप्त कर दिया है और सभी दुखों को पार कर लिया है। वे भगवान् ऐसी जाति के थे, वे भगवान् ऐसे नाम वाले थे, वे भगवान् ऐसे गोत्र वाले थे, वे भगवान् ऐसे शील वाले थे, वे भगवान् ऐसे धर्म वाले थे, वे भगवान् ऐसी प्रज्ञा वाले थे, वे भगवान् ऐसे विहार वाले थे, वे भगवान् ऐसे विमुक्त थे।" भन्ते! इस विषय में कहा गया है।

พากุลสุตฺต

बाकुल सुत्त

ปุจฺฉา – พากุลสุตฺตํ [Pg.207] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! बाकुल सुत्त कहाँ, किसको आरम्भ कर और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต อเจลํ กสฺสปํ อารพฺภ อายสฺมตา พากุลตฺเถเรน ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में अचेल कश्यप को आरम्भ कर आयुष्मान् बाकुल स्थविर द्वारा कहा गया है।

ทนฺตภูมิสุตฺต

दान्तभूमि सुत्त

ปุจฺฉา – ทนฺตภูมิสุตฺตํ ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! भगवान् ने दान्तभूमि सुत्त कहाँ, किसको आरम्भ कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ชยเสนํ ราชกุมารํ อารพฺภ ภาสิตํ. ชยเสโน ภนฺเต ราชกุมาโร อจิรวตํ สมณุทฺเทสํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘สุตํ เมตํ โภ อคฺคิเวสฺสน อิธ ภิกฺขุ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต ผุเสยฺย [Pg.208] จิตฺตสฺส เอกคฺคต’’นฺติ, ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में राजकुमार जयसेन को आरम्भ कर कहा गया है। भन्ते! राजकुमार जयसेन ने अचिरवत श्रमणोद्देश के पास जाकर यह कहा— "हे अग्निवेश्न! मैंने यह सुना है कि यहाँ भिक्षु अप्रमादी, उद्योगी और दृढ़निश्चयी होकर विहार करते हुए चित्त की एकाग्रता को प्राप्त कर सकता है।" भन्ते! इस विषय में कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.210] ตตฺถ ภควตา อจิรวตสฺส สมณุทฺเทสสฺส สมสฺสาเสตฺวา ธมฺมเทสนานโย ปกาสิโต.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने अचिरवत श्रमणोद्देश को आश्वस्त करते हुए धर्म-देशना की विधि को कैसे प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ตํ กุเตตฺถ อคฺคิเวสฺสน ลพฺภา, ยํ ตํ เนกฺขมฺเมน ญาตพฺพํ เนกฺขมฺเมน ทฏฺฐพฺพํ เนกฺขมฺเมน ปตฺตพฺพํ เนกฺขมฺเมน สจฺฉิกาตพฺพํ, ตํ วต ชยเสโน ราชกุมาโร กามมชฺเฌ วสนฺโต กาเม ปริภุญฺชนฺโต กามวิตกฺเกหิ ขชฺชมาโน กามปริฬาเหน ปริฑยฺหมาโน กามปริโยสนาย อุสฺสุโก อุสฺสติ วา ทกฺขติ วา สจฺฉิ วา กริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เอวํ โข ภนฺเต ภควโต อจิรวตสฺส สมณุทฺเทสสฺส สมสฺสาเสตฺวา, เสยฺยถาปิสฺสุ อคฺคิเวสฺสน ทฺเว หตฺถิทมฺมา วา อสฺสทมฺมาวา โคทมฺมา วา สุทนฺตา สุวินีตาติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา อจิรวตสฺส สมณุทฺเทสสฺส เทสนานโย ปกาสิโต.

उत्तर – "हे अग्निवेश्न! यह यहाँ कैसे प्राप्त हो सकता है? जो नैष्क्रम्य (त्याग) से जानने योग्य है, नैष्क्रम्य से देखने योग्य है, नैष्क्रम्य से प्राप्त करने योग्य है, नैष्क्रम्य से साक्षात्कार करने योग्य है; उसे राजकुमार जयसेन काम-भोगों के बीच रहते हुए, काम-भोगों का उपभोग करते हुए, काम-वितर्कों से ग्रसित होते हुए, काम-परिदाह से जलते हुए और काम-भोगों की खोज में उत्सुक रहते हुए क्या जान सकेंगे, देख सकेंगे या साक्षात्कार कर सकेंगे? यह संभावना विद्यमान नहीं है।" भन्ते! इस प्रकार भगवान् ने अचिरवत श्रमणोद्देश को आश्वस्त किया। "जैसे कि हे अग्निवेश्न! दो हाथी जो दमन करने योग्य हों, या दो घोड़े, या दो बैल जो भली-भाँति दान्त (दमन किए हुए) और भली-भाँति विनीत हों..." इत्यादि के द्वारा भन्ते! भगवान् ने अचिरवत श्रमणोद्देश के लिए देशना की विधि प्रकाशित की।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.214] ตตฺถ ภควา ทฺเว อุปมาโย ทสฺเสตฺวา ตตุตฺตริ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒติ.

प्रश्न – आयुष्मान्! वहाँ भगवान् ने दो उपमाएँ दिखाकर उसके आगे धर्म-देशना को कैसे बढ़ाया?

วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ อคฺคิเวสฺสน ราชาขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต นาควนิกํ อามนฺเตตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควา อุตฺตริปิ ธมฺมเทสนํ ปวฑฺเฒสิ.

उत्तर – "जैसे कि हे अग्निवेश्न! मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा हस्ति-वनपाल को आमंत्रित करता है..." इत्यादि के द्वारा भन्ते! भगवान् ने आगे भी धर्म-देशना को बढ़ाया।

ภูมิชสุตฺต

भूमिज सुत्त

ปุจฺฉา – เตนาวุโส…เป… [Pg.216] สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภูมิชสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – आयुष्मान्! उस... पे... सम्यक्सम्बुद्ध ने भूमिज सुत्त कहाँ, किसको आरम्भ कर और किस विषय में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – ราชคเห ภนฺเต ชยเสนํ ราชกุมารํ อารพฺภ ภาสิตํ, ชยเสโน ภนฺเต ราชกุมาโร อายสฺมนฺตํ ภูมิชํ เอตทโวจ ‘‘สนฺติ โภ ภูมิช เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน ‘อาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย. อนาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย. อาสญฺจ อนาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมาย[Pg.217]. เนวาสํ นานาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อาภพฺพา ผลสฺส อธิคมายา’ติ. อิธ โภโต ภูมิชสฺส สตฺถา กึวาที กิมกฺขายี’’ติ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! राजगृह में राजकुमार जयसेन को आरम्भ कर कहा गया है। भन्ते! राजकुमार जयसेन ने आयुष्मान् भूमिज से यह कहा— "हे भूमिज! यहाँ कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं— 'आशा (इच्छा) रखकर भी ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, तो वे फल की प्राप्ति के अयोग्य हैं। बिना आशा के भी ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, तो वे फल की प्राप्ति के अयोग्य हैं। आशा और बिना आशा के भी ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, तो वे फल की प्राप्ति के अयोग्य हैं। न आशा और न ही बिना आशा के भी ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, तो वे फल की प्राप्ति के अयोग्य हैं।' यहाँ आप भूमिज के शास्ता क्या कहने वाले और क्या बताने वाले हैं?" भन्ते! इस विषय में कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.219] ตตฺถ ภควตา อายสฺมโต ภูมิชตฺเถรสฺส ตํ พฺยากรณํ สมนุชานิตฺวา ตตุตฺตริ ธมฺมเทสนานโย ปริปูเรตฺวา ปกาสิโต.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने आयुष्मान् भूमिज स्थविर के उस व्याकरण का अनुमोदन कर, उससे आगे धर्म-देशना की पद्धति को किस प्रकार पूर्ण कर प्रकाशित किया?

วิสฺสชฺชนา – ตคฺฆ ตฺวํ ภูมิช เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากรมาโน วุตฺตวาที เจว เม โหสิ, น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขสิ, เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา อายสฺมโต ภูมิชสฺส ตํ วจนํ สมนุชานิตฺวา ‘‘เยหิ เกหิจิ ภูมิช สมณา วา พฺราหฺมณา วา มิจฺฉาทิฏฺฐิโน มิจฺฉาสงฺกปฺปา มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺตา มิจฺฉาอาชีวา มิจฺฉาวายามา มิจฺฉาสตี มิจฺฉาสมาธิโน, เต อาสญฺเจปิ กริตฺวา พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อภพฺพา ผลสฺส อธิคมายา’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ภควตา อายสฺมโต ภูมิชสฺส อุตฺตริ เทสนานโย ปริปูเรตฺวา ปกาสิโต.

उत्तर – “निश्चित ही भूमिज! इस प्रकार पूछे जाने पर ऐसा उत्तर देते हुए तुम मेरे वचनों को ही कहने वाले हुए, और मुझ पर असत्य का दोषारोपण नहीं किया।” भन्ते! इस प्रकार भगवान ने आयुष्मान् भूमिज के उस वचन का अनुमोदन कर— “भूमिज! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण मिथ्या दृष्टि, मिथ्या संकल्प, मिथ्या वचन, मिथ्या कर्मान्त, मिथ्या आजीव, मिथ्या व्यायाम, मिथ्या स्मृति और मिथ्या समाधि वाले हैं, वे यदि आशा रखकर भी ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, तो वे फल की प्राप्ति के अयोग्य हैं।” भन्ते! इस प्रकार भगवान ने आयुष्मान् भूमिज के लिए आगे की देशना पद्धति को पूर्ण कर प्रकाशित किया।

อนุรุทฺธสุตฺต

अनुरुद्ध सुत्त

ปุจฺฉา – อนุรุทฺธสุตฺตํ [Pg.224] ปนาวุโส กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ เกน ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! अनुरुद्ध सुत्त कहाँ, किसके बारे में, किस विषय में और किसके द्वारा कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต ปญฺจกงฺคํ ถปตึ อารพฺภ อายสฺมตา อนุรุทฺธตฺเถเรน ภาสิตํ, ปญฺจกงฺโค ภนฺเต ถปติ อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ เอตทโวจ ‘‘อิธ มํ ภนฺเต เถรา ภิกฺขู อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ ‘อปฺปมาณํ คหปติ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวหี’ติ, เอกจฺเจ เถรา เอวมาหํสุ ‘มหคฺคตํ คหปติ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวหี’’ติ, ยา จายํ ภนฺเต อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ยา จ มหคฺคตา เจโตวิมุตฺติ, อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ, อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นานนฺติ’’ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में पंचकंग स्थपति के बारे में आयुष्मान अनुरुद्ध स्थविर द्वारा कहा गया है। भन्ते! पंचकंग स्थपति ने आयुष्मान अनुरुद्ध से यह कहा— "भन्ते! यहाँ कुछ स्थविर भिक्षुओं ने मेरे पास आकर ऐसा कहा— 'गृहपति! अप्रमाण चेतोविमुक्ति की भावना करो।' कुछ स्थविरों ने ऐसा कहा— 'गृहपति! महग्गत चेतोविमुक्ति की भावना करो।' भन्ते! यह जो अप्रमाण चेतोविमुक्ति है और जो महग्गत चेतोविमुक्ति है, क्या ये धर्म अर्थ में भी भिन्न हैं और व्यंजन (शब्द) में भी भिन्न हैं, अथवा ये अर्थ में एक ही हैं और केवल व्यंजन में भिन्न हैं?" भन्ते! इसी विषय में यह कहा गया है।

อุปกฺกิเลสสุตฺต

उपक्किलेस सुत्त

ปุจฺฉา – อุปกฺกิเลสสุตฺตํ [Pg.225] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! उपक्किलेस सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके बारे में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – ปาจีนวํสทาเย ภนฺเต อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธตฺเถรํ อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! प्राचीनवंशदाय में आयुष्मान अनुरुद्ध स्थविर के बारे में कहा गया है।

พาลปณฺฑิตสุตฺต

बालपण्डित सुत्त

ปุจฺฉา – พาลปณฺฑิตสุตฺตํ [Pg.226] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! बालपण्डित सुत्त भगवान द्वारा कहाँ और किसके बारे में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สมฺพหุเล ภิกฺขู อารพฺภ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में बहुत से भिक्षुओं के बारे में कहा गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส ตตฺถ ภควตา พาลสฺส พาลลกฺขณานิ จ พาลสฺส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขโทมนสฺสปฺปฏิสํเวทนา จ ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! वहाँ भगवान ने बाल (मूर्ख) के बाल-लक्षणों और बाल के इसी जन्म में दुःख-दौर्मनस्य के अनुभव को कैसे प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ตีณิมานิ ภิกฺขเว พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ. อิธ ภิกฺขเว พาโล ทุจฺจินฺติตจินฺตี [Pg.227] จ โหติ ทุพฺภาสิตภาสี จ ทุกฺกฏกมฺมการี จาติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา พาลสฺส พาลลกฺขณานิ จ พาลสฺส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขโทมนสฺสปฺปฏิสํเวทนา จ ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! ये तीन बाल के बाल-लक्षण, बाल-निमित्त और बाल-आचरण हैं। कौन से तीन? भिक्षुओं! यहाँ बाल दुर्विचिंतित-चिंतक, दुर्भाषित-भाषी और दुष्कृत-कर्मकारी होता है"— भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने बाल के बाल-लक्षणों और बाल के इसी जन्म में दुःख-दौर्मनस्य के अनुभव को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.230] ตตฺถ ภควตา พาลสฺส สมฺปราโย จ ตตฺถ นิรเย พาลสฺส ทุกฺขโทมนสฺสปฏิสํเวทนา จ ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! वहाँ भगवान ने बाल के परलोक और वहाँ नरक में बाल के दुःख-दौर्मनस्य के अनुभव को कैसे प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ส โข โส ภิกฺขเว พาโล กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทาปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา พาลสฺส สมฺปราโย จ ตตฺถ จ พาลสฺส นิรเย ทุกฺขโทมนสฺสปฺปฏิสํเวทนา ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! वह बाल काया से दुश्चरित कर, वाणी से दुश्चरित कर, मन से दुश्चरित कर, काया के भेद होने पर मृत्यु के बाद अपाय, दुर्गति, विनिपात, नरक में उत्पन्न होता है"— भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने बाल के परलोक और वहाँ नरक में बाल के दुःख-दौर्मनस्य के अनुभव को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.234] ตตฺถ ภควตา พาลสฺส ติรจฺฉานโยนิยํ ทุกฺขโทมนสฺสปฏิสํเวทนา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! वहाँ भगवान ने तिर्यक-योनि में बाल के दुःख-दौर्मनस्य के अनुभव को कैसे प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – สนฺติ ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา ติณภกฺขา เต อลฺลานิปิ ติณานิ สุกฺขานิปิ ติณานิ ทนฺตุลฺเลหกํ ขาทนฺตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา พาลสฺส ติรจฺฉานโยนิยํ ทุกฺขโทมนสฺสปฺปฏิสํเวทนา ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! ऐसे तिर्यक-योनि के प्राणी हैं जो तृण-भक्षी हैं, वे गीली घास भी और सूखी घास भी दाँतों से खुरच-खुरच कर खाते हैं"— भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने तिर्यक-योनि में बाल के दुःख-दौर्मनस्य के अनुभव को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.235] ตตฺถ ภควตา พาเลน สกึ วินิปาตคเตน ปุน มนุสฺสตฺตทุลฺลภตา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! वहाँ भगवान ने एक बार विनिपात में गिरे हुए बाल के लिए पुनः मनुष्यत्व की दुर्लभता को कैसे प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว ปุริโส เอกจฺฉิคฺคลํ ยุคํ มหาสมุทฺเท ปกฺขิเปยฺย, ตเมนํ ปุรตฺถิโม วาโต ปจฺฉิเมน สํหเรยฺยาติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา พาเลน สกึ วินิปาตคเตน ปุน มนุสฺสตฺตสฺส ทุลฺลภตา ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! जैसे कोई पुरुष एक छिद्र वाले जुए को महासमुद्र में डाल दे, और उसे पूर्व की हवा पश्चिम की ओर ले जाए"— भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने एक बार विनिपात में गिरे हुए बाल के लिए पुनः मनुष्यत्व की दुर्लभता को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.237] ตตฺถ ภควตา พาลสฺส กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺสปิ ทุกฺขพหุลตา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! वहाँ भगवान ने कभी-कभार बहुत लंबे समय के बीतने पर मनुष्यत्व को प्राप्त हुए बाल के लिए भी दुःखों की बहुलता को कैसे प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ส โข โส ภิกฺขเว พาโล สเจ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา พาลสฺส กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺสปิ ทุกฺขพหุลตา ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! वह बाल यदि कभी-कभार बहुत लंबे समय के बीतने पर मनुष्यत्व को प्राप्त होता है"— भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने कभी-कभार बहुत लंबे समय के बीतने पर मनुष्यत्व को प्राप्त हुए बाल के लिए भी दुःखों की बहुलता को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.238] ตตฺถ ภควตา ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ จ ปณฺฑิตสฺส ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสปฺปฏิสํเวทนา จ ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मानों! वहाँ भगवान ने पण्डित के पण्डित-लक्षणों और पण्डित के इसी जन्म में सुख-सौमनस्य के अनुभव को कैसे प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – ตีณิมานิ ภิกฺขเว ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ. อิธ ภิกฺขเว ปณฺฑิโต สุจินฺติตจินฺตี จ โหติ สุภาสิตภาสี จ สุกตกมฺมการี จาติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา

उत्तर – "भिक्षुओं! ये तीन पण्डित के पण्डित-लक्षण, पण्डित-निमित्त और पण्डित-आचरण हैं। कौन से तीन? भिक्षुओं! यहाँ पण्डित सुविचिंतित-चिंतक, सुभाषित-भाषी और सुकृत-कर्मकारी होता है"— भन्ते! इस प्रकार आदि के द्वारा वहाँ भगवान ने

ปณฺฑิตสฺส [Pg.239] ปณฺฑิตลกฺขณานิ จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปณฺฑิตสฺส สุขโสมนสฺสปฏิสํเวทนา จ ปกาสิตา.

पण्डित के पण्डित-लक्षणों और इसी जन्म में पण्डित के सुख-सौमनस्य के अनुभव को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.240] ตตฺถ ภควตา ปณฺฑิตสฺส สมฺปราโย จ ตตฺถ สคฺเค สุขโสมนสฺสปฺปฏิสํเวทนา จ ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने पण्डित (बुद्धिमान) के परलोक और वहाँ स्वर्ग में सुख-सौमनस्य के अनुभव के विषय में कैसे बताया है?

วิสฺสชฺชนา – ส โข โส ภิกฺขเว ปณฺฑิโต กาเยน สุจริตํ จริตฺวา วาจาย มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ปณฺฑิตสฺส สมฺปราโย จ สคฺเค จ ปณฺฑิตสฺส สุขโสมนสฺสปฺปนิสํเวทนา ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! वह पण्डित काया से सुचरित का आचरण कर, वाणी से सुचरित का आचरण कर, मन से सुचरित का आचरण कर, काया के भेद होने पर मृत्यु के पश्चात् सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने पण्डित के परलोक और स्वर्ग में पण्डित के सुख-सौमनस्य के अनुभव को प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.242] ตตฺถ ภควตา ปณฺฑิตสฺส กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺสปิ สุขพหุลตา ปกาสิตา.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने पण्डित के लिए, कभी-कभार लम्बे समय के बीतने पर मनुष्य योनि में आने पर भी, सुख की बहुलता के विषय में कैसे बताया है?

วิสฺสชฺชนา – ส โข โส ภิกฺขเว ปณฺฑิโต สเจ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มนุสฺสตฺตํ อาคจฺฉติ, ยานิ ตานิ อุจฺจากุลานิ ขตฺติยมหาสาลกุลํ วา พฺราหฺมณมหาสาลกุลํ วา คหปติมหาสาลกุลํ วา ตถารูเป กุเล ปจฺจาชายตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา ปณฺฑิตสฺส กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺสปิ สุขพหุลตา ปกาสิตา.

उत्तर – "भिक्षुओं! वह पण्डित यदि कभी-कभार लम्बे समय के बीतने पर मनुष्य योनि में आता है, तो जो वे उच्च कुल हैं – जैसे क्षत्रिय महाशाल कुल, या ब्राह्मण महाशाल कुल, या गृहपति महाशाल कुल – वैसे ही कुल में उत्पन्न होता है" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने पण्डित के लिए कभी-कभार लम्बे समय के बीतने पर मनुष्य योनि में आने पर भी सुख की बहुलता को प्रकाशित किया है।

จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺต

चूलकम्मविभङ्गसुत्त (लघु कर्म-विभङ्ग सुत्त)

ปุจฺฉา – เตนาวุโส [Pg.244] ชานตา ปสฺสตา…เป… สมฺมาสมฺพุทฺเธน จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตํ กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! उन जानने वाले, देखने वाले... (पे)... सम्यक्सम्बुद्ध ने 'चूलकम्मविभङ्गसुत्त' कहाँ, किसके विषय में और किस प्रसंग में कहा था?

วิสฺสชฺชนา – สาวตฺถิยํ ภนฺเต สุภํ มาณวํ โตเทยฺยปุตฺตํ อารพฺภ ภาสิตํ. สุโภ ภนฺเต มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ ‘‘โก นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มนุสฺสานํเยว สตํ มนุสฺสภูตานํ ทิสฺสนฺติ หีนปฺปณีตตา. ทิสฺสนฺติ หิ โภ โคตม มนุสฺสา อปฺปายุกา, ทิสฺสนฺติ ทีฆายุกา. ทิสฺสนฺติ พวฺหาพาธา, ทิสฺสนฺติ อปฺปาพาธา. ทิสฺสนฺติ ทุพฺพณฺณา, ทิสฺสนฺติ วณฺณวนฺโต. ทิสฺสนฺติ อปฺเปสกฺขา, ทิสฺสนฺติ มเหสกฺขา. ทิสฺสนฺติ อปฺปโภคา, ทิสฺสนฺติ มหาโภคา. ทิสฺสนฺติ นีจกุลีนา, ทิสฺสนฺติ อุจฺจากุลีนา. ทิสฺสนฺติ ทุปฺปญฺญา, ทิสฺสนฺติ ปญฺญวนฺโต. โก นุ โข โภ โคตม เหตุ โก ปจฺจโย, เยน มนุสฺสานํเยว สตํ มนุสฺสภูตานํ ทิสฺสนฺติ หีนปฺปณีตตา’’ติ ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! श्रावस्ती में तोदेय्य-पुत्र सुभ माणवक के विषय में कहा गया था। भन्ते! सुभ माणवक तोदेय्य-पुत्र ने भगवान के पास जाकर यह कहा – "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे मनुष्यों के बीच ही, मनुष्य होते हुए भी, हीनता और श्रेष्ठता दिखाई देती है? हे गौतम! मनुष्य अल्पायु दिखाई देते हैं, दीर्घायु दिखाई देते हैं। बहुत रोगों वाले दिखाई देते हैं, कम रोगों वाले दिखाई देते हैं। कुरूप दिखाई देते हैं, सुन्दर दिखाई देते हैं। अल्प-प्रभावशाली दिखाई देते हैं, महा-प्रभावशाली दिखाई देते हैं। अल्प-भोगी दिखाई देते हैं, महा-भोगी दिखाई देते हैं। नीच कुल वाले दिखाई देते हैं, उच्च कुल वाले दिखाई देते हैं। दुर्बुद्धि दिखाई देते हैं, प्रज्ञावान दिखाई देते हैं। हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे मनुष्यों के बीच ही, मनुष्य होते हुए भी, हीनता और श्रेष्ठता दिखाई देती है?" – भन्ते! इस प्रसंग में यह कहा गया था।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.246] ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ ทีฆายุกอปฺปายุกสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के दीर्घायु और अल्पायु की ओर ले जाने वाले कर्मों को कैसे विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา ปาณาติปาตี โหติ, ลุทฺโท โลหิตปาณิ หตปหเต นิวิฏฺโฐ อทยาปนฺโน ปาณภูเตสูติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา อปฺปายุกทีฆายุกสํวตฺตนกานิ กมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – "यहाँ, माणवक! कोई स्त्री या पुरुष प्राणातिपाती (हिंसक) होता है, क्रूर होता है, खून से सने हाथों वाला होता है, मारने-पीटने में लगा रहता है, प्राणियों के प्रति दयारहित होता है" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने अल्पायु और दीर्घायु की ओर ले जाने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.247] ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ อปฺปาพาธพวฺหาพาธสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के कम रोग और बहुत रोग की ओर ले जाने वाले कर्मों को कैसे विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ [Pg.248] มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา สตฺตานํ วิเหฏฺฐกชาติโก โหติ ปาณินา วา เลฑฺฑุนาวา ทณฺเฑนวา สตฺเถน วาติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ อปฺปาพาธพวฺหาพาธสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – "यहाँ, माणवक! कोई स्त्री या पुरुष सत्त्वों को कष्ट देने के स्वभाव वाला होता है – हाथ से, या ढेले से, या डंडे से, या शस्त्र से" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के कम रोग और बहुत रोग की ओर ले जाने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.249] ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ สุวณฺณทุพฺพณฺณสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के सुन्दर और कुरूप होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को कैसे विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติฏฺฐิยติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ สุวณฺณทุพฺพณฺณสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – "यहाँ, माणवक! कोई स्त्री या पुरुष क्रोधी होता है, बहुत चिड़चिड़ा होता है, थोड़ा सा कहे जाने पर भी चिढ़ जाता है, कुपित होता है, द्वेष करता है, विरोध करता है, और क्रोध, द्वेष तथा अप्रसन्नता प्रकट करता है" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के सुन्दर और कुरूप होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.251] ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ มเหสกฺข อปฺเปสกฺขสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के महा-प्रभावशाली और अल्प-प्रभावशाली होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को कैसे विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา อิสฺสามนโก โหติ, ปรลาภสกฺการ ครุการ มานนวนฺทน ปูชาสุ อิสฺสติ อุปทุสฺสติ อิสฺสํ พนฺธตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ อปฺเปสกฺขมเหสกฺขสํวตฺตนกานิ กมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – "यहाँ, माणवक! कोई स्त्री या पुरुष ईर्ष्यालु मन वाला होता है, वह दूसरों के लाभ, सत्कार, सम्मान, मान, वन्दना और पूजा में ईर्ष्या करता है, द्वेष करता है, ईर्ष्या की गाँठ बाँधता है" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के अल्प-प्रभावशाली और महा-प्रभावशाली होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.253] ตตฺถ ภควตา มหาโภคอปฺปโภคสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने महा-भोगी और अल्प-भोगी होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को कैसे विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา น ทาตา โหติ, สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา อนฺนํ ปานํ วตฺตํ ยานํ มาลาคนฺธ วิเลปนํ เสยฺยวสถปทีเปยฺยนฺติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา มหาโภคอปฺปโภคสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – "यहाँ, माणवक! कोई स्त्री या पुरुष दान देने वाला नहीं होता है, वह श्रमण या ब्राह्मण को अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला, गन्ध, विलेपन, शय्या, आवास और प्रकाश के साधन नहीं देता है" – इस प्रकार आदि के द्वारा, भन्ते! वहाँ भगवान ने महा-भोगी और अल्प-भोगी होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.255] ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ อุจฺจากุลีน นีจกุลีนสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान ने सत्त्वों के उच्च कुल और नीच कुल में उत्पन्न होने की ओर ले जाने वाले कर्मों को कैसे विभाजित कर प्रकाशित किया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา ถทฺโธ โหติ อติมานิ อภิวาเทตพฺพํ น อภิวาเทติ, ปจฺจุฏฺฐาตพฺพํ น ปจฺจุฏฺเฐติ, อาสนารหสฺส น อาสนํ เทติ, มคฺคารหสฺส น มคฺคํ เทติ, สกฺกาตพฺพํ น สกฺกโรติ, ครุกาตพฺพํ น ครุกโรติ, มาเนตพฺพํ มาเนติ, ปูเชตพฺพํ น ปูเชตีติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ อุจฺจากุลีน นีจกุลีนสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – 'यहाँ, हे माणव! कोई स्त्री या पुरुष स्तब्ध और अति-अभिमानी होता है; जो अभिवादन के योग्य है उसका अभिवादन नहीं करता, जो प्रत्युत्थान (सम्मान में खड़े होने) के योग्य है उसके लिए खड़ा नहीं होता, जो आसन के योग्य है उसे आसन नहीं देता, जो मार्ग के योग्य है उसे मार्ग नहीं देता, जो सत्कार के योग्य है उसका सत्कार नहीं करता, जो गुरु-सत्कार के योग्य है उसका गुरु-सत्कार नहीं करता, जो सम्मान के योग्य है उसका सम्मान करता है, जो पूजनीय है उसकी पूजा नहीं करता है'— इस प्रकार, भन्ते! वहाँ भगवान द्वारा सत्त्वों के उच्च कुल और नीच कुल में उत्पन्न करने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।

ปุจฺฉา – กถญฺจาวุโส [Pg.257] ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ มหาปญฺญทุปฺปญฺญสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! वहाँ भगवान द्वारा सत्त्वों के महाप्रज्ञा और अल्पप्रज्ञा में उत्पन्न करने वाले कर्मों को किस प्रकार विभाजित कर प्रकाशित किया गया है?

วิสฺสชฺชนา – อิธ มาณว เอกจฺโจ อิตฺถี วา ปุริโส วา สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา อุปสงฺกมิตฺวา น ปริปุจฺฉิตา โหติ ‘‘กึ ภนฺเต กุสลํ, กึ อกุสลํ. กึ สาวชฺชํ, กึ อนวชฺชํ. กึ เสวิตพฺพํ, กึ น เสวิตพฺพํ. กึ เม กรียมานํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ, กึ วา ปน เม กรียมานํ [Pg.258] ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหตี’’ติ เอวมาทินา ภนฺเต ตตฺถ ภควตา สตฺตานํ มหาปญฺญทุปฺปญฺญสํวตฺตนกกมฺมานิ วิภชิตฺวา ปกาสิตานิ.

उत्तर – 'यहाँ, हे माणव! कोई स्त्री या पुरुष किसी श्रमण या ब्राह्मण के पास जाकर यह नहीं पूछता है— 'भन्ते! क्या कुशल है, क्या अकुशल है? क्या दोषयुक्त है, क्या दोषरहित है? किसका सेवन करना चाहिए, किसका सेवन नहीं करना चाहिए? मेरे द्वारा क्या किए जाने पर वह दीर्घकाल तक अहित और दुःख के लिए होगा, अथवा मेरे द्वारा क्या किए जाने पर वह दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा?''— इस प्रकार, भन्ते! वहाँ भगवान द्वारा सत्त्वों के महाप्रज्ञा और अल्पप्रज्ञा में उत्पन्न करने वाले कर्मों को विभाजित कर प्रकाशित किया गया है।

อินฺทฺริยภาวนาสุ

इन्द्रिय-भावनाओं में

ปุจฺฉา – อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ [Pg.260] ปนาวุโส ภควตา กตฺถ กํ อารพฺภ กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

प्रश्न – हे आयुष्मान्! भगवान द्वारा 'इन्द्रिय-भावना सुत्त' कहाँ, किसके विषय में और किस सन्दर्भ में कहा गया है?

วิสฺสชฺชนา – คชงฺคลายํ ภนฺเต อุตฺตรํ นาม มาณวํ ปาราสิวิยนฺเตวาสึ อารพฺภ ภาสิตํ, อุตฺตโร ภนฺเต มาณโว ปาราสิวิยนฺเตวาสี ภควตา ปุฏฺโฐ ภควนฺตํ เอตทโวจ ‘‘อิธ โภ โคตม จกฺขุนา รูปํ น ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ น สุณาติ. เอวํ โข โภ โคตม เทเสติ ปาราสิวิโย พฺราหฺมโณ สาวกานํ อินฺทฺริยภาวน’’นฺติ. ตสฺมึ ภนฺเต วตฺถุสฺมึ ภาสิตํ.

उत्तर – भन्ते! गजंगला में पारासीविय के अन्तेवासी उत्तर नामक माणव के विषय में कहा गया है। भन्ते! पारासीविय के अन्तेवासी उत्तर माणव ने भगवान द्वारा पूछे जाने पर भगवान से यह कहा— 'हे गौतम! यहाँ आँख से रूप को नहीं देखता, कान से शब्द को नहीं सुनता। हे गौतम! पारासीविय ब्राह्मण अपने श्रावकों को इसी प्रकार इन्द्रिय-भावना का उपदेश देते हैं।' भन्ते! इसी सन्दर्भ में यह कहा गया है।