Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

วิสุทฺธิมคฺค นิทานกถา

เรื่องปรารภวิสุทธิมรรค

วิสุทฺธิมคฺโค [Pg.1] นามายํ คนฺโถ ปิฏกตฺตยสารภูโต สกลโลเก ปฏิปตฺติทีปกคนฺถานํ อคฺโค โหติ เสฏฺโฐ ปมุโข ปาโมกฺโข อุตฺตโม ปวโร จาติ วิญฺญูหิ ปสตฺโถ. ตตฺถ หิ สงฺคีติตฺตยารูฬฺหสฺส เตปิฏกพุทฺธวจนสฺส อตฺถํ สํขิปิตฺวา สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ พฺรหฺมจริยํ ปริปุณฺณํ ปกาสิตํ สุวิสทญฺจ. เอวํ ปสตฺถสฺเสตสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส นิทานกถายปิ ภวิตพฺพเมว. ตสฺมาทานิ ตมฺปกาสนตฺถมิทํ ปญฺหกมฺมํ วุจฺจติ –

คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ เป็นสาระแห่งพระไตรปิฎก เป็นยอด เป็นเลิศ เป็นประธาน เป็นประมุข เป็นอุดม เป็นประเสริฐ แห่งคัมภีร์ทั้งหลายที่แสดงปฏิปทาในโลกทั้งปวง อันวิญญูชนสรรเสริญแล้ว. ในคัมภีร์นั้น ได้รวบรวมอรรถแห่งพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกที่ขึ้นสู่สังคีติทั้งสามไว้ และได้ประกาศพรหมจรรย์อันบริบูรณ์ที่สงเคราะห์ด้วยไตรสิกขาไว้อย่างแจ่มแจ้ง. เรื่องปรารภวิสุทธิมรรคอันเป็นคัมภีร์ที่สรรเสริญแล้วอย่างนี้ ก็พึงมีเหมือนกัน. เพราะฉะนั้น บัดนี้ เพื่อจะประกาศเรื่องนั้น จึงกล่าวคำถามนี้ว่า –

‘‘โส ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค เกน กโต, กทา กโต, กตฺถ กโต, กสฺมา กโต, กิมตฺถํ กโต, กึ นิสฺสาย กโต, เกน ปกาเรน กโต, กิสฺส สกลโลเก ปตฺถโฏ’’ติ.

‘‘ก็วิสุทธิมรรคนี้ ใครเป็นผู้ทำ, ทำเมื่อไร, ทำที่ไหน, ทำเพราะเหตุไร, ทำเพื่อประโยชน์อะไร, อาศัยอะไรทำ, ทำด้วยอาการอย่างไร, และแพร่หลายไปในโลกทั้งปวงเพราะเหตุไร’’ ดังนี้.

ตตฺถ เกน กโตติ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรวเรน เตปิฏกสงฺคหฏฺฐกถากาเรน กโต.

ในคำถามนั้น คำว่า ‘‘ใครเป็นผู้ทำ’’ ตอบว่า พระเถราจารย์พุทธโฆสะผู้ประเสริฐ ผู้รวบรวมอรรถกถาพระไตรปิฎกเป็นผู้ทำ.

กทา กโตติ อมฺหากํ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สกลโลกนาถสฺส ปรินิพฺพุติกาลโต ปจฺฉา ทสเม วสฺสสตเก (๙๗๓ -พุทฺธวสฺเส) กโต.

คำว่า ‘‘ทำเมื่อไร’’ ตอบว่า ทำในศตวรรษที่ ๑๐ (พ.ศ. ๙๗๓) ภายหลังกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นที่พึ่งของโลกทั้งปวงของเรา.

กตฺถ กโตติ สีหฬทีเป อนุราธปุเร มหาวิหาเร กโต.

คำว่า ‘‘ทำที่ไหน’’ ตอบว่า ทำที่มหาวิหาร ในเมืองอนุราธปุระ เกาะสีหล.

กสฺมา กโตติ วิสุทฺธิกามานํ สาธุชนานํ ตทธิคมุปายํ สมฺมาปฏิปตฺตินยํ ญาเปตุกามตาสงฺขาเตน อตฺตโน อชฺฌาสเยน สญฺโจทิตตฺตา, สงฺฆปาลตฺเถเรน จ อชฺเฌสิตตฺตา กโต.

คำว่า ‘‘ทำเพราะเหตุไร’’ ตอบว่า ทำเพราะถูกอัธยาศัยของตนเองที่ประสงค์จะให้สาธุชนผู้ใคร่ความบริสุทธิ์ได้รู้หนทางแห่งการบรรลุนั้น คือแนวทางแห่งการปฏิบัติชอบ ชักนำ และเพราะพระสังฆปาลเถระอาราธนา.

เอตฺถ ปน ฐตฺวา อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อุปฺปตฺติ กเถตพฺพา, สา จ มหาวํเส (จูฬวํโสติปิ โวหริเต ทุติยภาเค) สตฺตตึสมปริจฺเฉเท ปนฺนรสาธิกทฺวิสตคาถาโต (๓๗, ๒๑๕) ปฏฺฐาย พาตฺตึสาย คาถาหิ ปกาสิตาเยว. กถํ? –

อนึ่ง ในที่นี้ พึงกล่าวถึงกำเนิดของพระอาจารย์พุทธโฆสะ ซึ่งได้ประกาศไว้แล้วในมหาวงศ์ (ที่เรียกกันว่า จูฬวงศ์ ภาคที่ ๒) ในปริจเฉทที่ ๓๗ ตั้งแต่คาถาที่ ๒๑๕ เป็นต้นไป ด้วยคาถา ๓๒ คาถา. อย่างไรเล่า? –

มหาวํส-พุทฺธโฆสกถา

เรื่องพระพุทธโฆสะในมหาวงศ์

๒๑๕.

๒๑๕.

โพธิมณฺฑสมีปมฺหิ, [Pg.2] ชาโต พฺราหฺมณมาณโว;

วิชฺชา-สิปฺป-กลา-เวที, ตีสุ เวเทสุ ปารคู.

พราหมณ์มาณพผู้หนึ่ง เกิดใกล้โพธิมณฑล เป็นผู้รู้แจ้งในวิชา ศิลปะ และศิลปวิทยา เป็นผู้ถึงฝั่งในพระเวททั้งสาม.

๒๑๖.

๒๑๖.

สมฺมา วิญฺญาตสมโย, สพฺพวาทวิสารโท;

วาทตฺถี ชมฺพุทีปมฺหิ, อาหิณฺฑนฺโต ปวาทิโก.

เป็นผู้รู้ลัทธิอย่างดี เป็นผู้ฉลาดในวาทะทั้งปวง เป็นนักโต้วาทีผู้แสวงหาการโต้วาที เที่ยวไปในชมพูทวีป.

๒๑๗.

๒๑๗.

วิหารเมก’มาคมฺม, รตฺตึ ปาตญฺชลีมตํ;

ปริวตฺเตติ สมฺปุณฺณ-ปทํ สุปริมณฺฑลํ.

เข้าไปอาศัยวิหารแห่งหนึ่ง ในเวลากลางคืน ได้สาธยายคัมภีร์ปาตัญชลี ซึ่งมีบทบริบูรณ์และไพเราะยิ่ง.

๒๑๘.

๒๑๘.

ตตฺเถโก เรวโต นาม, มหาเถโร วิชานิย;

‘‘มหาปญฺโญ อยํ สตฺโต, ทเมตุํ วฏฺฏตี’’ติ, โส.

พระมหาเถระรูปหนึ่งชื่อเรวตะ ทราบว่า ‘‘สัตว์นี้มีปัญญามาก ควรจะฝึก’’ ดังนี้.

๒๑๙.

๒๑๙.

‘‘โก นุ คทฺรภราเวน, วิรวนฺโต’’ติ อพฺรวิ;

‘‘คทฺรภานํ รเว อตฺถํ, กึ ชานาสี’’ติ อาห ตํ.

‘‘ใครหนอส่งเสียงร้องเหมือนลา’’ พระเถระกล่าวแล้ว. เขาจึงกล่าวตอบว่า ‘‘ท่านรู้ความหมายในเสียงร้องของลาหรือ’’

๒๒๐.

๒๒๐.

‘‘อหํ ชาเน’’ติ วุตฺโต โส, โอตาเรสิ สกํ มตํ;

ปุฏฺฐํ ปุฏฺฐํ วิยากาสิ, วิรทฺธมฺปิ จ ทสฺสยิ.

เมื่อพระเถระกล่าวว่า ‘‘อาตมารู้’’ เขาก็แสดงความเห็นของตน. พระเถระได้วิสัชนาสิ่งที่ถูกถามทุกอย่าง และแสดงข้อผิดพลาดให้เห็นด้วย.

๒๒๑.

๒๒๑.

‘‘เตน หิ ตฺวํ สกํ วาท-โมตาเรหี’’ติ โจทิโต;

ปาฬิ’มาหา’ภิธมฺมสฺส, อตฺถ’มสฺส น โส’ธิคา.

เมื่อถูกชักชวนว่า ‘‘ถ้าอย่างนั้น ท่านจงแสดงวาทะของท่านเถิด’’ เขาก็กล่าวบาลีพระอภิธรรม แต่ไม่สามารถเข้าใจอรรถของบาลีนั้นได้.

๒๒๒.

๒๒๒.

อาห‘‘กสฺเส’ส มนฺโต’’ติ,‘‘พุทฺธมนฺโต’’ติ โส’พฺรวิ;

‘‘เทหิ เมตํ’’ติ วุตฺเต หิ, ‘‘คณฺห ปพฺพชฺช ตํ’’อิติ.

เขาจึงกล่าวว่า ‘‘มนต์นี้ของใคร’’ พระเถระตอบว่า ‘‘เป็นมนต์ของพระพุทธเจ้า’’ เมื่อเขาพูดว่า ‘‘ขอท่านจงให้มนต์นั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด’’ พระเถระจึงกล่าวว่า ‘‘ท่านจงบวชแล้วรับมนต์นั้นเถิด’’

๒๒๓.

๒๒๓.

มนฺตตฺถี ปพฺพชิตฺวา โส, อุคฺคณฺหิ ปิฏกตฺตยํ;

เอกายโน อยํ มคฺโค, อิติ ปจฺฉา ต’มคฺคหิ.

เขาผู้ใคร่มนต์นั้น บวชแล้วก็เรียนพระไตรปิฎก. ภายหลังจึงเข้าใจว่า ‘‘หนทางนี้เป็นทางเดียว’’

๒๒๔.

๒๒๔.

พุทฺธสฺส วิย คมฺภีร-โฆสตฺตา นํ วิยากรุํ;

พุทฺธโฆโสติ โฆโส หิ, พุทฺโธ วิย มหีตเล.

เพราะมีเสียงลึกซึ้งดุจพระพุทธเจ้า จึงเรียกท่านว่า พุทธโฆสะ เพราะเสียงของท่านดุจพระพุทธเจ้าในพื้นปฐพี.

๒๒๕.

๒๒๕.

ตตฺถ ญาโณทยํ นาม, กตฺวา ปกรณํ ตทา;

ธมฺมสงฺคณิยากาสิ, กจฺฉํ โส อฏฺฐสาลินึ.

ในกาลนั้น ท่านได้ทำคัมภีร์ชื่อญาโณทัย และได้ทำอรรถกถาชื่ออรรถสาลินีแห่งคัมภีร์ธรรมสังคณี.

๒๒๖.

๒๒๖.

ปริตฺตฏฺฐกถญฺเจว [Pg.3], กาตุํ อารภิ พุทฺธิมา;

ตํ ทิสฺวา เรวโต เถโร, อิทํ วจนมพฺรวิ.

ผู้มีปัญญานั้นเริ่มทำอรรถกถาพระปริตรด้วย. พระเรวตเถระเห็นดังนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า.

๒๒๗.

๒๒๗.

‘‘ปาฬิมตฺตํ อิธานีตํ, นตฺถิ อฏฺฐกถา อิธ ;

ตถาจริยวาทา จ, ภินฺนรูปา น วิชฺชเร.

‘‘ในที่นี้มีแต่บาลีเท่านั้น ไม่มีอรรถกถา และวาทะของอาจารย์ทั้งหลายก็ไม่ปรากฏว่าแตกต่างกัน.

๒๒๘.

๒๒๘.

สีหฬฏฺฐกถา สุทฺธา, มหินฺเทน มตีมตา;

สงฺคีติตฺตยมารูฬฺหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ.

อรรถกถาสีหลอันบริสุทธิ์ อันพระมหินทเถระผู้มีปัญญา ได้รวบรวมไว้ซึ่งพระธรรมเทศนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม.

๒๒๙.

๒๒๙.

สาริปุตฺตาทิคีตญฺจ, กถามคฺคํ สเมกฺขิย;

กตา สีหฬภาสาย, สีหเฬสุ ปวตฺตติ.

และพิจารณาแนวทางแห่งการกล่าวของพระสารีบุตรเป็นต้น ทำไว้ด้วยภาษาสีหล ย่อมแพร่หลายอยู่ในหมู่ชาวสีหล.

๒๓๐.

๒๓๐.

ตํ ตตฺถ คนฺตฺวา สุตฺวา ตฺวํ, มาคธานํ นิรุตฺติยา;

ปริวตฺเตหิ, สา โหติ, สพฺพโลกหิตาวหา’’.

ท่านจงไปที่นั่น ฟังอรรถกถานั้นแล้ว แปลเป็นภาษามคธเถิด อรรถกถานั้นจักเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง’’

๒๓๑.

๒๓๑.

เอวํ วุตฺเต ปสนฺโน โส, นิกฺขมิตฺวา ตโต อิมํ;

ทีปํ อาคา อิมสฺเสว, รญฺโญ กาเล มหามติ.

เมื่อพระเรวตเถระกล่าวอย่างนี้ พระพุทธโฆสะผู้มีปัญญามากนั้นก็ยินดี ออกจากที่นั้นแล้วมายังเกาะนี้ ในสมัยของพระราชาพระองค์นี้.

๒๓๒.

๒๓๒.

มหาวิหารํ สมฺปตฺโต, วิหารํ สพฺพสาธุนํ;

มหาปธานฆรํ คนฺตฺวา, สงฺฆปาลสฺส สนฺติกา.

ท่านได้มาถึงมหาวิหาร อันเป็นวิหารของสาธุชนทั้งปวง ไปยังมหาปธานฆระ จากสำนักของพระสังฆปาละ.

๒๓๓.

๒๓๓.

สีหฬฏฺฐกถํ สุตฺวา, เถรวาทญฺจ สพฺพโส;

‘‘ธมฺมสฺสามิสฺส เอโสว, อธิปฺปาโย’’ติ นิจฺฉิย.

ฟังอรรถกถาสีหลและเถรวาททั้งหมดแล้ว ตัดสินใจว่า ‘‘นี้แหละคืออัธยาศัยของพระธรรมสามี’’

๒๓๔.

๒๓๔.

ตตฺถ สงฺฆํ สมาเนตฺวา, ‘‘กาตุํ อฏฺฐกถํ มม;

โปตฺถเก เทถ สพฺเพ’’ติ, อาห, วีมํสิตุํ ส ตํ.

ในที่นั้น ท่านได้ประชุมสงฆ์แล้วกล่าวว่า ‘‘ขอท่านทั้งหลายจงมอบหนังสือทั้งหมดแก่ข้าพเจ้า เพื่อทำอรรถกถา’’ เพื่อจะทดลองท่าน.

๒๓๕.

๒๓๕.

สงฺโฆ [Pg.4] คาถาทฺวยํ ตสฺสา’ทาสิ ‘‘สามตฺถิยํ ตว;

เอตฺถ ทสฺเสหิ, ตํ ทิสฺวา, สพฺเพ เทมาติ โปตฺถเก’’.

พระสงฆ์ได้ให้คาถาสองบทแก่ท่านว่า 'จงแสดงความสามารถของท่านในที่นี้ เมื่อเห็นความสามารถนั้นแล้ว พวกเราทั้งหมดจักมอบคัมภีร์ให้'

๒๓๖.

๒๓๖.

ปิฏกตฺตย’เมตฺเถว, สทฺธึ อฏฺฐกถาย โส;

วิสุทฺธิมคฺคํ นามา’กา, สงฺคเหตฺวา สมาสโต.

พระเถระนั้นรวบรวมพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาในที่นี้โดยย่อ แล้วได้แต่งคัมภีร์ชื่อวิสุทธิมรรค

๒๓๗.

๒๓๗.

ตโต สงฺฆํ สมูเหตฺวา, สมฺพุทฺธมตโกวิทํ;

มหาโพธิสมีปมฺหิ, โส ตํ วาเจตุ มารภิ.

จากนั้น พระเถระนั้นได้รวบรวมพระสงฆ์ผู้เชี่ยวชาญในพระพุทธพจน์ แล้วเริ่มอ่านคัมภีร์นั้นใกล้ต้นพระมหาโพธิ์

๒๓๘.

๒๓๘.

เทวตา ตสฺส เนปุญฺญํ, ปกาเสตุํ มหาชเน;

ฉาเทสุํ โปตฺถกํ โสปิ, ทฺวตฺติกฺขตฺตุมฺปิ ตํ อกา.

เทวดาทั้งหลายได้ซ่อนคัมภีร์นั้นไว้เพื่อประกาศความเชี่ยวชาญของท่านแก่ชนหมู่มาก แม้ท่านก็ทำเช่นนั้นถึงสองสามครั้ง

๒๓๙.

๒๓๙.

วาเจตุํ ตติเย วาเร, โปตฺถเก สมุทาหเฏ;

โปตฺถกทฺวย’มญฺญมฺปิ, สณฺฐเปสุํ ตหึ มรู.

เมื่อนำคัมภีร์มาเพื่ออ่านในครั้งที่สาม เทวดาทั้งหลายก็ได้วางคัมภีร์อื่นอีกสองเล่มไว้ที่นั่น

๒๔๐.

๒๔๐.

วาจยึสุ ตทา ภิกฺขู, โปตฺถกตฺตย’เมกโต;

คนฺถโต อตฺถโต วาปิ, ปุพฺพาปรวเสน วา.

ในเวลานั้น พระภิกษุทั้งหลายได้อ่านคัมภีร์ทั้งสามเล่มพร้อมกัน ไม่ว่าจะเป็นโดยคัมภีร์ โดยอรรถ หรือโดยลำดับก่อนหลัง

๒๔๑.

๒๔๑.

เถรวาเทหิ ปาฬีหิ, ปเทหิ พฺยญฺชเนหิ วา;

อญฺญถตฺตมหู เนว, โปตฺถเกสุปิ ตีสุปิ.

แม้ในคัมภีร์ทั้งสามเล่มนั้น ก็ไม่มีความแตกต่างกันเลยในพระบาลี ในบท หรือในพยัญชนะตามแนวของพระเถระ

๒๔๒.

๒๔๒.

อถ [Pg.5] อุคฺโฆสยี สงฺโฆ, ตุฏฺฐหฏฺโฐ วิเสสโต;

นิสฺสํสยํ’ส เมตฺเตยฺโย, อิติ วตฺวา ปุนปฺปุนํ.

จากนั้น พระสงฆ์ผู้ยินดีร่าเริงเป็นพิเศษ ได้ประกาศซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระศรีอริยเมตไตรยอย่างไม่ต้องสงสัย'

๒๔๓.

๒๔๓.

สทฺธึ อฏฺฐกถายา’ทา, โปตฺถเก ปิฏกตฺตเย;

คนฺถากเร วสนฺโต โส, วิหาเร ทูรสงฺกเร.

พระเถระนั้น เมื่อพำนักอยู่ในคันถากรวิหาร อันสงบสงัด ได้มอบคัมภีร์พระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา

๒๔๔.

๒๔๔.

ปริวตฺเตสิ สพฺพาปิ, สีหฬฏฺฐกถา ตทา;

สพฺเพสํ มูลภาสาย, มาคธาย นิรุตฺติยา.

ในเวลานั้น ท่านได้แปลอรรถกถาสีหฬทั้งหมดให้เป็นภาษามคธ อันเป็นภาษาดั้งเดิมของสรรพสัตว์ทั้งหลาย

๒๔๕.

๒๔๕.

สตฺตานํ สพฺพภาสานํ, สา อโหสิ หิตาวหา;

เถริยาจริยา สพฺเพ, ปาฬึ วิย ต’มคฺคหุํ.

อรรถกถานั้นเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทุกภาษา อาจารย์ฝ่ายเถรวาททั้งหลายต่างก็ยอมรับอรรถกถานั้นประหนึ่งว่าเป็นพระบาลี

๒๔๖.

๒๔๖.

อถ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ, คเตสุ ปรินิฏฺฐิตึ;

วนฺทิตุํ โส มหาโพธึ, ชมฺพุทีปํ อุปาคมี’’ติ.

เมื่อกิจที่ควรทำทั้งหลายสำเร็จลงแล้ว พระเถระนั้นก็ได้เดินทางไปยังชมพูทวีปเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์

อยญฺจ ปน มหาวํสกถา ๑๙๕๐ - ขริสฺตวสฺเส หาพทมหาวิชฺชาลยมุทฺทณยนฺเต โรมกฺขเรน มุทฺทิตสฺส วิสุทฺธิมคฺคโปตฺถกสฺส ปุเรจาริกกถายํ ‘‘อเนกาเนตฺถ อตฺถิ วิจาเรตพฺพานี’’ติ วตฺวา ธมฺมานนฺทโกสมฺพีนามเกน วิจกฺขเณน วิจาริตา. ตเมตฺถ ยุตฺตายุตฺตวิจินนาย ทสฺเสตฺวา อนุวิจารณมฺปิสฺส กริสฺสาม.

อนึ่ง เรื่องราวในมหาวงศ์นี้ นักปราชญ์ชื่อธัมมานันทะ โกสัมพี ได้พิจารณาไว้ในคำนำของคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่พิมพ์ด้วยอักษรโรมัน ณ โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ในปีคริสต์ศักราช 1950 โดยกล่าวว่า 'มีหลายสิ่งหลายอย่างที่ควรพิจารณาในที่นี้' เราจักแสดงเรื่องนั้นโดยการเลือกเฟ้นสิ่งที่ควรและไม่ควรในที่นี้ และจักทำการพิจารณาเพิ่มเติมด้วย

ชาติเทสวิจารณา

การพิจารณาเรื่องชาติภูมิ

๑. ตตฺถ หิ เตน ธมฺมานนฺเทน ‘‘พุทฺธโฆโส โพธิมณฺฑสมีเป (พุทฺธคยายํ) ชาโตติ น ยุตฺตเมต’’นฺติ วตฺวา ตํสาธนตฺถาย จตฺตาริ พฺยติเรกการณานิ ทสฺสิตานิ. กถํ?

๑. ในเรื่องนั้น ธัมมานันทะนั้นได้กล่าวว่า 'การที่พระพุทธโฆษาจารย์เกิดใกล้โพธิมณฑล (พุทธคยา) นั้นไม่ถูกต้อง' แล้วได้แสดงเหตุผลแย้งสี่ประการเพื่อพิสูจน์เรื่องนั้น อย่างไร?

(ก) ‘‘พุทฺธโฆเสน ปกาสิเตสุ ตํกาลิกวตฺถูสุ เอกมฺปิ ตํ นตฺถิ, ยํ มคเธสุ อุปฺปนฺน’’นฺติ ปฐมํ การณํ ทสฺสิตํ. ตทการณเมว. อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร หิ สงฺคหฏฺฐกถาโย กโรนฺโต โปราณฏฺฐกถาโยเยว [Pg.6] สํขิปิตฺวา, ภาสาปริวตฺตนมตฺเตน จ วิเสเสตฺวา อกาสิ, น ปน ยํ วา ตํ วา อตฺตโน ทิฏฺฐสุตํ ทสฺเสตฺวา. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน –

(ก) เหตุผลแรกที่แสดงไว้คือ 'ในเรื่องราวร่วมสมัยที่พระพุทธโฆษาจารย์แสดงไว้ ไม่มีแม้แต่เรื่องเดียวที่เกิดขึ้นในแคว้นมคธ' เหตุผลนั้นไม่เป็นเหตุผลเลย เพราะพระอาจารย์พุทธโฆษาจารย์เมื่อแต่งอรรถกถา ท่านได้ย่ออรรถกถาโบราณทั้งหลาย และทำให้พิเศษขึ้นเพียงแค่การเปลี่ยนภาษาเท่านั้น ไม่ได้แสดงสิ่งที่ตนเห็นหรือได้ยินตามอำเภอใจ เรื่องนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘สํวณฺณนํ ตญฺจ สมารภนฺโต,ตสฺสา มหาอฏฺฐกถํ สรีรํ;

กตฺวา มหาปจฺจริยํ ตเถว,กุรุนฺทินามาทิสุ วิสฺสุตาสุ.

'เมื่อเริ่มแต่งอรรถกถานั้น โดยถือเอาอรรถกถาใหญ่เป็นหลัก เช่นเดียวกับอรรถกถาที่รู้จักกันดีในชื่อมหาปัจจรีและกุรุนทีเป็นต้น'

วินิจฺฉโย อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต,โย ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชนฺโต;

อโถปิ อนฺโตคธเถรวาทํ,สํวณฺณนํ สมฺม สมารภิสฺส’’นฺติ จ.

'และจักเริ่มแต่งอรรถกถาโดยไม่ละทิ้งอรรถที่สมควร ซึ่งกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย และยังรวมอยู่ในแนวทางของพระเถระด้วย'

‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา;

วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวา,ตนฺติกฺกมํ กิญฺจิ อโวกฺกมิตฺวา.

'และจากนั้น โดยละทิ้งเพียงการเปลี่ยนภาษา และย่อทางแห่งความพิสดารลง โดยแสดงการวินิจฉัยทั้งหมดโดยไม่ให้ตกหล่น และไม่ล่วงละเมิดลำดับแห่งพระคัมภีร์ใดๆ'

สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถํ,สุตฺตานุรูปํ ปริทีปยนฺตี;

ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ,สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพา’’ติ จ.

'และเพราะอรรถกถานี้จักแสดงอรรถแห่งถ้อยคำในพระสูตรทั้งหลายให้ตรงตามพระสูตร ดังนั้นจึงควรศึกษาด้วยความเคารพ'

ยเถว จ อาจริยพุทฺธโฆเสน อตฺตโน อฏฺฐกถาสุ ตํกาลิกานิ มาคธิกานิ วตฺถูนิ น ปกาสิตานิ, ตเถว สีหฬิกานิปิ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกานิปิ. น หิ ตตฺถ วสภราชกาลโต (๖๐๙-๖๕๓ -พุทฺธวสฺส) ปจฺฉา อุปฺปนฺนวตฺถูนิ ทิฏฺฐานิ ฐเปตฺวา มหาเสนราชวตฺถุํ, อาจริโย จ ตโต ติสตมตฺตวสฺเสหิ ปจฺฉาตเร มหานามรญฺโญ กาเล (๙๕๓-๙๗๕-พุ-ว) สีหฬทีปมุปาคโต. ตสฺมา อฏฺฐกถาสุ ตํกาลิกมาคธิกวตฺถูนํ อปฺปกาสนมตฺเตน น สกฺกา ตกฺกตฺตา น มาคธิโกติ ญาตุนฺติ.

เช่นเดียวกับที่พระอาจารย์พุทธโฆษาจารย์ไม่ได้แสดงเรื่องราวร่วมสมัยในแคว้นมคธในอรรถกถาของท่าน ท่านก็ไม่ได้แสดงเรื่องราวของชาวสีหฬหรือเรื่องราวของชาวอินเดียใต้เช่นกัน เพราะในอรรถกถาเหล่านั้น ไม่ปรากฏเรื่องราวที่เกิดขึ้นหลังสมัยพระเจ้าวัสภะ (พ.ศ. 609-653) ยกเว้นเรื่องราวของพระเจ้ามหาเสน และพระอาจารย์ได้มายังเกาะสีหฬในสมัยพระเจ้ามหานาม (พ.ศ. 953-975) ซึ่งเป็นเวลาประมาณสามร้อยปีหลังจากนั้น ดังนั้น เพียงแค่การไม่แสดงเรื่องราวร่วมสมัยในแคว้นมคธในอรรถกถา จึงไม่สามารถทราบได้ด้วยการอนุมานว่าท่านไม่ใช่ชาวมคธ

[ข) ปุนปิ [Pg.7] เตน ‘‘สพฺเพสุปิ พุทฺธโฆสคนฺเถสุ อุตฺตรอินฺทิยเทสายตฺตํ ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐสฺส วิย ปกาสนํ นตฺถี’’ติ ทุติยํ การณํ ทสฺสิตํ. ตสฺสปิ อการณภาโว ปุริมวจเนเนว เวทิตพฺโพ. อปิจ สารตฺถปฺปกาสินิยา นาม สํยุตฺตฏฺฐกถายํ, สุมงฺคลวิลาสินิยา นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตสํวณฺณนายปิ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ หิ –

(ข) อีกครั้งหนึ่ง ธัมมานันทะนั้นได้แสดงเหตุผลที่สองว่า 'ในคัมภีร์ทั้งหมดของพระพุทธโฆษาจารย์ ไม่มีการแสดงเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับประเทศอินเดียเหนือประหนึ่งว่าได้เห็นด้วยตาตนเอง' ความไม่เป็นเหตุผลของเรื่องนั้นพึงทราบได้จากคำกล่าวข้างต้น และพึงทราบได้จากคำอธิบายที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสังยุตตนิกายชื่อสารัตถัปปกาสินี และในอรรถกถาฑีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี ในที่นั้นมีกล่าวไว้ว่า –

‘‘ยเถว หิ กลมฺพนทีตีรโต ราชมาตุวิหารทฺวาเรน ถูปารามํ คนฺตพฺพํ โหติ, เอวํ หิรญฺญวติกาย นาม นทิยา ปาริมตีรโต สาลวนํ อุยฺยานํ. ยถา อนุราธปุรสฺส ถูปาราโม, เอวํ ตํ กุสินาราย โหติ. ถูปารามโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสนมคฺโค ปาจีนมุโข คนฺตฺวา อุตฺตเรน นิวตฺตติ, เอวํ อุยฺยานโต สาลปนฺติ ปาจีนมุขา คนฺตฺวา อุตฺตเรน นิวตฺตา. ตสฺมา ตํ อุปวตฺตนนฺติ วุจฺจตี’’ติ –

'เปรียบเหมือนการเดินทางจากฝั่งแม่น้ำกาลัมพะ ผ่านประตูราชมาตุวิหารไปยังถูปาราม ฉันใด การเดินทางจากฝั่งแม่น้ำชื่อหิรัญญวดีไปยังสวนป่าสาละก็ฉันนั้น ถูปารามของเมืองอนุราธปุระเป็นฉันใด สวนป่าสาละนั้นก็เป็นของเมืองกุสินาราฉันนั้น ทางเข้าเมืองจากถูปารามทางประตูทิศใต้จะตรงไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันใด แถวต้นสาละจากสวนป่าก็จะตรงไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น สวนป่าสาละนั้นจึงเรียกว่าอุปวัตตน'

ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐสฺส วิย ปกาสนมฺปิ ทิสฺสเตว. ตมฺปิ ปน โปราณฏฺฐกถาหิ ภาสาปริวตฺตนมตฺตเมวาติ คเหตพฺพํ, ตาทิสาย อตฺถสํวณฺณนาย มหามหินฺทตฺเถรกาลโตเยว ปภุติ วุตฺตาย เอว ภวิตพฺพตฺตาติ.

การแสดงเรื่องราวประหนึ่งว่าได้เห็นด้วยตาตนเองก็ปรากฏอยู่ แต่เรื่องนั้นก็พึงเข้าใจว่าเป็นการเปลี่ยนภาษาจากอรรถกถาโบราณเท่านั้น เพราะการอธิบายอรรถเช่นนั้นย่อมมีมาตั้งแต่สมัยพระมหาเถระมหินท์

[ค) ปุนปิ เตน ‘‘อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺส, ตสฺส วนทาหาทีสุ สมฺภโว เวทิตพฺโพ’’ติ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๓๐-ปิฏฺเฐ) วุตฺตสํวณฺณนํ ปกาเสตฺวา ‘‘ตสฺสา ปนสฺส อวหสนียภาโว ปากโฏเยวา’’ติ จ หีเฬตฺวา ‘‘อินฺทิยรฏฺเฐ ปน อุตฺตรเทเสสุ คิมฺหกาเล วตฺถจฺฉาทนรหิตา มานุสกายจฺฉวิ สูริยสนฺตาเปน เอกํสโต ทยฺหติ, ตํ น ชานนฺติ ทกฺขิณอินฺทิยเทสิกา’’ติ ตติยํ การณํ ทฬฺหตรภาเวน ทสฺสิตํ. ตตฺถ ปน ยทิ ‘‘สูริยสนฺตาเปน เอกํสโต ทยฺหตี’’ติ เอตํ อุชุกโต สูริยรสฺมิสนฺตาเปเนว ทฑฺฒภาวํ สนฺธาย วุจฺเจยฺย, เอวํ สติ ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานนฺติ ปเท อาตปสทฺเทน สมานตฺถตฺตา น ยุตฺตเมว. ยทิ ปน สูริยสนฺตาปสญฺชาเตน อุณฺหอุตุนา ทฑฺฒภาวํ สนฺธาย วุจฺเจยฺย, เอวํ สติ อุตฺตรอินฺทิยเทเสสุ, อญฺญตฺถ จ ตาทิเสสุ อติอุณฺหฏฺฐาเนสุ สูริยสนฺตาปสญฺชาตสฺส อุณฺหอุตุโน ปฏิฆาตาย [Pg.8] จีวรํ เสนาสนญฺจ ปฏิเสวียตีติ อยมตฺโถ น น ยุตฺโต. ตถา หิ วุตฺตํ วินยฏฺฐกถายํ (๓, ๕๘)

(ค) อีกครั้งหนึ่ง ธัมมานันทะนั้นได้แสดงคำอธิบายที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (หน้า 30) ว่า "คำว่า 'อุณหสฺส' หมายถึงความร้อนจากไฟ พึงทราบว่าความร้อนนั้นเกิดขึ้นได้ในไฟป่าเป็นต้น" แล้วได้ตำหนิว่า "ความน่าหัวเราะเยาะของคำอธิบายนั้นเป็นที่ประจักษ์ชัดอยู่แล้ว" และได้แสดงเหตุผลที่สามอย่างหนักแน่นยิ่งขึ้นว่า "ในประเทศอินเดีย โดยเฉพาะในภาคเหนือ ในฤดูร้อน ผิวหนังของมนุษย์ที่ไม่มีเครื่องนุ่งห่มย่อมถูกเผาไหม้ด้วยความร้อนจากแสงอาทิตย์อย่างแน่นอน ซึ่งชาวอินเดียใต้ไม่รู้เรื่องนี้" ในเรื่องนั้น หากคำว่า "ถูกเผาไหม้ด้วยความร้อนจากแสงอาทิตย์อย่างแน่นอน" นี้หมายถึงการถูกเผาไหม้โดยตรงด้วยความร้อนจากรังสีดวงอาทิตย์เท่านั้น เช่นนั้นแล้วก็ไม่สมควร เพราะจะมีความหมายเดียวกับคำว่า "อาตป" ในบทว่า "ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานํ" (สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน) แต่หากหมายถึงการถูกเผาไหม้ด้วยฤดูร้อนที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ เช่นนั้นแล้วก็ไม่ผิด เพราะในประเทศอินเดียเหนือและในสถานที่อื่นๆ ที่ร้อนจัดเช่นนั้น ย่อมมีการใช้จีวรและเสนาสนะเพื่อป้องกันฤดูร้อนที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ ดังที่กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถา (3, 58) ว่า –

‘‘สีตํ อุณฺหนฺติ อุตุวิสภาควเสน วุตฺต’’นฺติ.

"คำว่า 'สีตํ อุณฺหํ' (หนาว ร้อน) นี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งความแตกต่างของฤดู"

สา ปน วิสุทฺธิมคฺเค ปทตฺถสํวณฺณนา โปราณสุตฺตนฺตฏฺฐกถาหิ อาคตา ภเวยฺย. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยา นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนายํ (๑, ๕๘) ‘‘อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ, สูริยสนฺตาปวเสน ปเนตํ วตฺถุ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ จ สจายมตฺโถ อาจริเยน อตฺตโน มติวเสน วุตฺโต อสฺส, ตสฺส วตฺถุสฺส โปราณฏฺฐกถายํ วุตฺตภาวญฺจ ตสฺสา อตฺถสํวณฺณนาย อตฺตโน มติภาวญฺจ ยุตฺตภาวญฺจ ปกาเสยฺย. อาจริโย หิ ยตฺถ ยตฺถ โปราณฏฺฐกถาสุ อวุตฺตตฺถํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ, ตตฺถ ตตฺถ ตาทิสํ ญาปกวจนมฺปิ ปกาเสติเยว, ยถา สุมงฺคลวิลาสินิยํ (๑, ๗๒) ‘‘เอตฺถ อาณตฺติยนิสฺสคฺคิยถาวราปิ ปโยคา ยุชฺชนฺติ, อฏฺฐกถาสุ ปน อนาคตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพา’’ติ วจนํ, ยถา จ ปปญฺจสูทนิยํ (๑, ๓๐) ‘‘อวิจาริตเมตํ โปราเณหิ, อยํ ปน อตฺตโน มตี’’ติ วจนํ. น เจตฺถ กิญฺจิปิ ญาปกวจนํ ปกาสิตํ. ตสฺมา ‘‘ยเทตํ ‘อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺสา’ติ จ, ‘อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ’ติ จ วจนํ, เอตํ โปราณสุตฺตนฺตฏฺฐกถาวจน’’นฺติ เวทิตพฺพนฺติ.

แต่การอธิบายบทในวิสุทธิมรรคบทนั้น พึงมาจากอรรถกถาพระสูตรโบราณทั้งหลาย. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกาย ในการอธิบายสัพพาสวสูตร (1, 58) ว่า "ในที่นี้ พึงทราบว่า 'อุณห' คือความร้อนแห่งไฟเท่านั้น, แต่เรื่องนี้กล่าวไว้โดยอาศัยความร้อนแห่งดวงอาทิตย์." และในที่นี้ หากความหมายนี้อาจารย์กล่าวไว้โดยความเห็นของตน, ก็พึงแสดงความเป็นเรื่องที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ และความเป็นความเห็นของตนในการอธิบายความหมายนั้น และความเป็นสิ่งที่สมควร. เพราะอาจารย์ย่อมแสดงถ้อยคำที่บ่งบอกเช่นนั้นในที่ที่ท่านแสดงความหมายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณโดยเฉพาะ, เช่นคำกล่าวในสุมังคลวิลาสินี (1, 72) ว่า "ในที่นี้ การใช้คำว่า 'อาณัตติยนิสสัคคีย์' และ 'ถาพรา' ก็สมควร, แต่เพราะไม่ได้มาในอรรถกถา จึงพึงพิจารณาแล้วถือเอา" และเช่นคำกล่าวในปปัญจสูทนี (1, 30) ว่า "เรื่องนี้โบราณาจารย์ไม่ได้พิจารณาไว้, แต่เป็นความเห็นของตนเอง." แต่ในที่นี้ไม่ได้แสดงถ้อยคำที่บ่งบอกอะไรเลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า "คำว่า 'อุณห' คือความร้อนแห่งไฟ" และ "ในที่นี้ พึงทราบว่า 'อุณห' คือความร้อนแห่งไฟเท่านั้น" นี้ เป็นคำกล่าวในอรรถกถาพระสูตรโบราณ.

(ฆ) ปุนปิ เตน ‘‘ปปญฺจสูทนิยา นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถายํ โคปาลกสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต พุทฺธโฆโส ‘มคธวิเทหรฏฺฐานํ อนฺตเร คงฺคาย นทิยา มชฺเฌ วาลุกตฺถลทีปกา อตฺถี’ติ สทฺทหติ มญฺเญ. พุทฺธโฆเสน ปน ทิฏฺฐคงฺคา สีหฬทีเป มหาเวลิคงฺคาเยว, น ปน อินฺทิยรฏฺฐิกานํ เสฏฺฐสมฺมตา มหาคงฺคาติ ปากโฏเยวายมตฺโถ’’ติ จตุตฺถํ การณํ ทสฺสิตํ. ตํ ปน อิทานิ มหาคงฺคาย มชฺเฌ ตสฺมึ ฐาเน ตาทิสํ ทีปกํ อทิสฺวา ‘‘ปุพฺเพปิ เอวเมว ภเวยฺยา’’ติ เอกํสโต คเหตฺวา วุตฺตวจนมตฺตเมว. นทิโย ปน สพฺพทาปิ เตเนวากาเรน ติฏฺฐนฺตีติ น สกฺกา คเหตุนฺติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. ตสฺมา ยถา ปุพฺเพ ตสฺส โคปาลสฺส กาเล ตสฺมึ ฐาเน มชฺเฌ คงฺคาย ตาทิสา ทีปกา สํวิชฺชมานา อเหสุํ, ตเถว โปราณฏฺฐกถาสุ เอส อตฺโถ สํวณฺณิโต, [Pg.9] ตเทว จ วจนํ อาจริเยน ภาสาปริวตฺตนํ กตฺวา ปกาสิตนฺติ เอวเมว คเหตพฺพํ. ตสฺมา ตมฺปิ อการณเมวาติ.

(ฆ) อีกครั้งหนึ่ง ท่านนั้นได้แสดงเหตุผลที่สี่ว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระพุทธโฆสะเมื่ออธิบายโคปาลกสูตรในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกาย ย่อมเชื่อว่า 'มีเกาะดอนทรายอยู่กลางแม่น้ำคงคา ระหว่างแคว้นมคธและวิเทหะ'. แต่แม่น้ำคงคาที่พระพุทธโฆสะเห็นนั้นคือแม่น้ำมหาวลิคงคาในเกาะลังกาเท่านั้น, ไม่ใช่แม่น้ำคงคาใหญ่ที่ชาวอินเดียถือว่าเป็นแม่น้ำประเสริฐ. ความหมายนี้ย่อมเป็นที่ประจักษ์ชัด." แต่คำกล่าวเช่นนั้นเป็นเพียงคำกล่าวที่ถือเอาโดยเด็ดขาดว่า "ในอดีตก็คงเป็นเช่นนี้" โดยที่ในปัจจุบันไม่เห็นเกาะดอนเช่นนั้นกลางแม่น้ำคงคาในที่นั้น. และความหมายนี้ย่อมเป็นที่ประจักษ์ชัดว่า ไม่สามารถถือเอาได้ว่าแม่น้ำทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างนั้นเสมอไป. เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอย่างนี้ว่า ในอดีตสมัยของโคบาลนั้น มีเกาะดอนเช่นนั้นปรากฏอยู่กลางแม่น้ำคงคาในที่นั้นอย่างไร, ความหมายนี้ก็ถูกอธิบายไว้ในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น, และอาจารย์ก็ได้แสดงคำกล่าวเดียวกันนั้นโดยการแปลภาษาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น นั่นก็ไม่ใช่เหตุผลเช่นกัน.

พฺราหฺมณกุลวิจารณา

การพิจารณาตระกูลพราหมณ์

๒. อถ ‘‘พฺราหฺมณมาณโว’’ติ ปทมฺปิ เตน เอวํ วิจาริตํ –

๒. อนึ่ง แม้บทว่า "พราหมณ์มาณพ" ท่านนั้นก็ได้พิจารณาไว้อย่างนี้ –

(ก) ‘‘พุทฺธโฆโส ‘พฺราหฺมณกุลชาโต’ติ น สกฺกา คเหตุํ. กสฺมา เวทกาลโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา สพฺเพปิ พฺราหฺมณา

(ก) "ไม่สามารถถือเอาได้ว่าพระพุทธโฆสะ 'เกิดในตระกูลพราหมณ์'. เพราะเหตุไร? เพราะพราหมณ์ทั้งหมดตั้งแต่สมัยพระเวทจนถึงปัจจุบัน

พฺราหฺมโณสฺย มุขมาสีทิ, พาหู ราชนฺย? กต?;

อูรู ตทสฺย ยท วคฺย?, ปทฺภฺยาํ คูทฺโร อชายตา’’ติ.

พราหมณ์เป็นปากของพระองค์ (พระพรหม), แขนทั้งสองถูกสร้างเป็นกษัตริย์, ต้นขาของพระองค์เป็นแพศย์, ศูทรเกิดจากเท้าทั้งสอง."

อิมํ ปุริสสุตฺตํ นาม มนฺตํ ชานนฺตีติ สทฺทหิยา.

เป็นสิ่งที่พึงเชื่อได้ว่า [พราหมณ์เหล่านั้น] ย่อมรู้มนต์ชื่อปุริสสูตรนี้.

อยํ ปนสฺสา อตฺโถ – ‘พฺราหฺมโณ อสฺส (พฺรหฺมุโน) มุขํ อาสิ. พาหู ราชญฺโญ กโต, ขตฺติยา อสฺส พาหูติ วุตฺตํ โหติ. โย เวสฺโส, โส อสฺส อูรู. สุทฺโท อสฺส ปาเทหิ อชายี’ติ.

แต่ความหมายของมนต์นั้นคือ – 'พราหมณ์เป็นปากของพระองค์ (พระพรหม). แขนทั้งสองถูกสร้างเป็นกษัตริย์, กล่าวคือ กษัตริย์เป็นแขนของพระองค์. ผู้ใดเป็นแพศย์, ผู้นั้นเป็นต้นขาของพระองค์. ศูทรเกิดจากเท้าทั้งสองของพระองค์.'

พุทฺธโฆโส ปน ‘ปณฺฑิตพฺราหฺมโณ’ติ ญาโตปิ ตํ คาถํ น อญฺญาสิ. ตถา หิ เตน พนฺธุปาทาปจฺจาติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ – พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’ติ ติสฺสา เวทคาถาย อสมานตฺโถ วณฺณิโต’’ติ.

แต่พระพุทธโฆสะ แม้เป็นที่รู้จักว่าเป็น 'พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต' ก็ไม่รู้คาถานั้น. ดังที่ท่านได้อธิบายความหมายของบทว่า 'พันธุปาทาปัจจะ' ไว้ว่า 'ได้ยินว่าลัทธิของพวกเขานั้นคือ – พราหมณ์เกิดจากปากของพระพรหม, กษัตริย์เกิดจากอก, แพศย์เกิดจากสะดือ, ศูทรเกิดจากเข่า, สมณะเกิดจากหลังเท้า' ซึ่งเป็นการอธิบายความหมายที่ไม่ตรงกับคาถาพระเวทนั้น.

อยํ ปเนตฺถ อนุวิจารณา – ยทิ จ ตํกาลิกานมฺปิ พฺราหฺมณานํ ลทฺธิ ตเถว ภเวยฺย ยถา เอติสฺสํ คาถายํ วุตฺตา, สา จตฺถวณฺณนา อาจริยสฺส มติมตฺตา. เอวํ สติ สา วิจารณา ยุตฺตา ภเวยฺย. เอติสฺสํ ปน คาถายํ ‘‘พฺราหฺมโณสฺย มุขมาสีทิ’’ติ ปฐมปาเทน ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต ชาตา’’ติ อตฺโถ อุชุกโต น ลพฺภติ. พุทฺธกาเล ปน พฺราหฺมณานํ ลทฺธิ ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต ชาตา’’ติ เอวเมว อโหสีติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. ตถา หิ ทีฆนิกาเย ปาถิกวคฺเค อคฺคญฺญสุตฺเต (๓, ๖๗) –

การพิจารณาเพิ่มเติมในที่นี้คือ – หากลัทธิของพราหมณ์แม้ในสมัยนั้นเป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในคาถานี้ และการอธิบายความหมายนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์ เมื่อเป็นเช่นนั้น การพิจารณานั้นก็พึงสมควร แต่ในคาถานี้ ด้วยบาทแรกว่า 'พราหมโณสฺย มุขมาสี' (พราหมณ์เป็นปากของพระองค์) ความหมายว่า 'พราหมณ์เกิดจากปากของพระพรหม' ย่อมไม่ได้โดยตรง แต่ในสมัยพุทธกาล ลัทธิของพราหมณ์เป็นเช่นนี้ว่า 'พราหมณ์เกิดจากปากของพระพรหม' ความหมายนี้ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว ดังที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ปาฏิกวรรค ทีฆนิกาย (3, 67) ว่า –

‘‘ทิสฺสนฺติ โข ปน วาเสฏฺฐ พฺราหฺมณานํ พฺราหฺมณิโย อุตุนิโยปิ คพฺภินิโยปิ วิชายมานาปิ ปายมานาปิ. เต จ พฺราหฺมณา [Pg.1]๐ โยนิชาว สมานา เอวมาหํสุ – พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีนา อญฺเญ วณฺณา. พฺราหฺมโณว สุกฺโก วณฺโณ, กณฺหา อญฺเญ วณฺณา. พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ, โน อพฺราหฺมณา. พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา พฺรหฺมนิมฺมิตา พฺรหฺมทายาทาติ. เต พฺรหฺมานญฺเจว อพฺภาจิกฺขนฺติ, มุสา จ ภาสนฺติ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวนฺตี’’ติ –

“ดูกรวาเสฏฐะ ก็พราหมณีของพราหมณ์ทั้งหลาย ย่อมปรากฏว่ามีระดูบ้าง ตั้งครรภ์บ้าง คลอดบุตรบ้าง ให้นมบุตรบ้าง พราหมณ์เหล่านั้นเองเมื่อเป็นผู้เกิดจากโยนีแท้ๆ กลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ วรรณะอื่นเลวทราม พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะขาว วรรณะอื่นดำ พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ไม่ใช่ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตรเกิดจากอกของพระพรหม เกิดจากปาก เกิดจากพรหม อันพรหมเนรมิต เป็นทายาทของพรหม’ พวกเขาย่อมกล่าวตู่พระพรหมด้วย กล่าวเท็จด้วย และย่อมประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย”

ภควตา มหาการุณิเกน วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ พฺราหฺมณมาณวกานํ ภาสิตํ, เตหิ จ ตํ อภินนฺทิตํ. เต ปน ทฺเวปิ มาณวกา ชาติวเสน ปริสุทฺธพฺราหฺมณา เจว โหนฺติ ติณฺณมฺปิ เวทานํ ปารคุโน จ. ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา’’ติ วจนสฺส ตํกาลิกานํ พฺราหฺมณานํ ลทฺธิวเสน วุตฺตภาโว ปากโฏเยว. ยถา เจตํ, เอวํ ‘‘ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ วจนมฺปิ ‘‘ตํกาลิกพฺราหฺมณานํ ลทฺธิญฺญูหิ โปราณฏฺฐกถาจริเยหิ วุตฺต’’นฺติ สทฺทหิตฺวา อาจริยพุทฺธโฆเสน ตํ สพฺพํ โปราณฏฺฐกถาโต ภาสาปริวตฺตนมตฺเตน วิเสเสตฺวา ปกาสิตํ ภเวยฺย. ตสฺมา ตายปิ เวทคาถาย อาจริยสฺส อพฺราหฺมณภาวสาธนํ อนุปปนฺนเมวาติ.

พระผู้มีพระภาคผู้ทรงพระมหากรุณาตรัสแก่พราหมณ์มาณพชื่อวาเสฏฐะและภารทวาชะ และมาณพทั้งสองนั้นก็ชื่นชมภาษิตนั้น แต่มาณพทั้งสองนั้นเป็นพราหมณ์ผู้บริสุทธิ์โดยกำเนิด และเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งพระเวททั้งสามด้วย เพราะฉะนั้น ความที่คำว่า ‘พราหมณ์ออกมาจากปากของพระพรหม’ เป็นคำที่กล่าวตามลัทธิของพราหมณ์ในสมัยนั้น ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว และคำกล่าวที่ว่า ‘กษัตริย์เกิดจากอก แพศย์เกิดจากสะดือ ศูทรเกิดจากเข่า สมณะเกิดจากหลังเท้า’ นี้ ก็พึงเชื่อว่าถูกกล่าวไว้โดยโบราณาจารย์ผู้รู้ลัทธิของพราหมณ์ในสมัยนั้น และพระอาจารย์พุทธโฆสะก็พึงแสดงข้อความทั้งหมดนั้นจากอรรถกถาโบราณโดยเป็นเพียงการเปลี่ยนภาษาเท่านั้น เพราะฉะนั้น การพิสูจน์ความเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ของพระอาจารย์ด้วยคาถาในพระเวทนั้น จึงไม่สมเหตุสมผลเลย

(ข) ปุนปิ เตน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อพฺราหฺมณภาวสาธนตฺถํ ทุติยมฺปิ การณํ เอวมาหฏํ –

(ข) อีกประการหนึ่ง ท่านผู้นั้นได้นำเหตุผลที่สองมาเพื่อพิสูจน์ความเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ของพระอาจารย์พุทธโฆสะเถระอย่างนี้ว่า –

‘‘พฺราหฺมณคนฺเถสุ คพฺภฆาตวาจกํ ภฺรูนหาติ ปทํ ปาฬิยํ ภูนหุ (ภูนหโน) อิติ ทิสฺสติ. มาคณฺฑิยสุตฺเต ภริยาย เมถุนสํวาสาภาเวน อุปฺปชฺชนารหคพฺภสฺส นาสกตฺตํ สนฺธาย มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ ‘ภูนหุ (ภูนหโน) สมโณ โคตโม’ติ อาห. ตํ พุทฺธโฆโส น ชานาตีติ ปากโฏเยว ตทตฺถสํวณฺณนาย. ตตฺถ หิ เตน ภูนหุโนติ (ภูนหนสฺสา) ปทํ ‘หตวฑฺฒิโน มริยาทการกสฺสา’ติ วณฺณิต’’นฺติ.

“ในคัมภีร์พราหมณ์ บทว่า ‘ภรูณหะ’ (bhrūnahā) ซึ่งหมายถึงการทำลายครรภ์ ย่อมปรากฏในภาษาบาลีว่า ‘ภูณหุ’ (bhūnahu) หรือ ‘ภูณหนะ’ (bhūnahano) ในมาคัณฑิยสูตร มาคัณฑิยปริพาชกหมายถึงความเป็นผู้ทำลายครรภ์ที่ควรจะเกิดขึ้นเพราะการไม่มีเมถุนสังวาสกับภรรยา จึงได้กล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ (ผู้ทำลายความเจริญ)’ ความที่พระพุทธโฆสะไม่รู้ความหมายนั้น ย่อมปรากฏชัดในการอธิบายความหมายของบทนั้น เพราะในที่นั้น ท่านได้อธิบายบทว่า ‘ภูณหุ’ (ภูณหนัสสะ) ว่า ‘หมายถึงผู้ทำลายความเจริญ ผู้ทำลายระเบียบแบบแผน (ขอบเขต)’”

ตมฺปิ อยุตฺตเมว. น หิ มาคณฺฑิเยน โผฏฺฐพฺพารมฺมณาปริโภคมตฺตเมว สนฺธาย ภูนหุภาโว วุตฺโต, อถ โข ฉนฺนมฺปิ โลกามิสารมฺมณานํ อปริโภคํ สนฺธาย วุตฺโต. ตสฺมิญฺหิ สุตฺเต –

ข้อนั้นก็ไม่สมเหตุสมผลเช่นกัน เพราะมาคัณฑิยะมิได้กล่าวถึงความเป็นภูณหุโดยหมายถึงเพียงการไม่บริโภคโผฏฐัพพารมณ์เท่านั้น แต่กล่าวโดยหมายถึงการไม่บริโภคอารมณ์อันเป็นเหยื่อในโลกทั้ง ๖ ประการ เพราะในสูตรนั้นว่า –

‘‘จกฺขุํ [Pg.11] โข มาคณฺฑิย รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิตํ, ตํ ตถาคตสฺส ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ, ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ, อิทํ นุ เต เอตํ มาคณฺฑิย สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. เอตเทว โข ปน เม โภ โคตม สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ, เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตีติ…เป… มโน โข มาคณฺฑิย ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมสมฺมุทิโต, โส ตถาคตสฺส ทนฺโต คุตฺโต รกฺขิโต สํวุโต, ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ, อิทํ นุ เต เอตํ มาคณฺฑิย สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. เอตเทว โข ปน เม โภ โคตม สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ, เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตี’’ติ.

“ดูกรมาคัณฑิยะ จักษุแลเป็นที่มายินดีในรูป ยินดีในรูป บันเทิงในรูป จักษุนั้นอันตถาคตฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว และตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความสำรวมจักษุนั้น ดูกรมาคัณฑิยะ ท่านหมายเอาข้อนี้หรือจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ (ผู้ทำลายความเจริญ)’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายเอาข้อนี้แหละจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคำนี้มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ของพวกข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ดูกรมาคัณฑิยะ ใจแลเป็นที่มายินดีในธรรมารมณ์ ยินดีในธรรมารมณ์ บันเทิงในธรรมารมณ์ ใจนั้นอันตถาคตฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว และตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความสำรวมใจนั้น ดูกรมาคัณฑิยะ ท่านหมายเอาข้อนี้หรือจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายเอาข้อนี้แหละจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคำนี้มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ของพวกข้าพเจ้า”

เอวํ ภควโต จ อนุโยโค มาคณฺฑิยสฺส จ ปฏิญฺญา อาคตา.

การซักถามของพระผู้มีพระภาคและการยอมรับของมาคัณฑิยะปรากฏอยู่อย่างนี้

เอตฺถ หิ เมถุนปฺปฏิเสวนวเสน โผฏฺฐพฺพารมฺมณปริโภคเหตุ เอว คพฺภปติฏฺฐานํ สมฺภวตีติ ตทปริโภคเมว สนฺธาย ‘‘ภูนหู’’ติ วตฺตุํ อรหติ, ตทญฺเญสํ ปน ปญฺจนฺนํ รูปาทิอารมฺมณานํ, ตตฺถาปิ วิเสสโต ธมฺมารมฺมณสฺส สุทฺธมโนวิญฺญาเณน ปริโภคเหตุ นตฺถิ กิญฺจิ คพฺภปติฏฺฐานนฺติ เตสํ อปริโภคํ สนฺธาย ภูนหูติ วตฺตุํ น อรหติเยว, มาคณฺฑิเยน ปน สพฺพานิปิ ตานิ สนฺธาย วุตฺตภาโว ปฏิญฺญาโต, การณญฺจสฺส ทสฺสิตํ ‘‘เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตี’’ติ. ตสฺมา กิญฺจาปิ ทานิ พฺราหฺมณคนฺเถสุ ภูนหุ- (ภฺรูนหา) สทฺโท คพฺภฆาตนตฺเถ ทิสฺสติ, มาคณฺฑิยสุตฺเต ปเนโส อตฺโถ น ยุชฺชตีติ อาจริเยน ‘‘หตวฑฺฒิ มริยาทการโก’’ติ อยเมวตฺโถ โปราณฏฺฐกถาย ภาสาปริวตฺตนวเสน ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ.

ในเรื่องนี้ เพราะการตั้งครรภ์ย่อมมีได้เพราะเหตุแห่งการบริโภคโผฏฐัพพารมณ์โดยการเสพเมถุนเท่านั้น จึงควรที่จะกล่าวคำว่า ‘ภูณหุ’ โดยหมายถึงการไม่บริโภคสิ่งนั้น แต่สำหรับการไม่บริโภคอารมณ์ ๕ อย่างอื่นมีรูปารมณ์เป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งธรรมารมณ์ เพราะเหตุแห่งการบริโภคด้วยมโนวิญญาณล้วนๆ ย่อมไม่มีการตั้งครรภ์ใดๆ เลย จึงไม่ควรที่จะกล่าวคำว่า ‘ภูณหุ’ โดยหมายถึงการไม่บริโภคอารมณ์เหล่านั้น แต่มาคัณฑิยะก็ได้ยอมรับความเป็นผู้กล่าวโดยหมายถึงอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมด และได้แสดงเหตุผลไว้ว่า ‘เพราะว่าคำนี้มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ของพวกข้าพเจ้า’ เพราะฉะนั้น แม้ว่าในปัจจุบันคำว่า ภูณหุ (bhrūnahā) ในคัมภีร์พราหมณ์จะปรากฏในความหมายว่าการทำลายครรภ์ก็ตาม แต่ในมาคัณฑิยสูตร ความหมายนี้ย่อมไม่สมเหตุสมผล พึงทราบว่าพระอาจารย์ได้แสดงความหมายนี้ว่า ‘ผู้ทำลายความเจริญ ผู้ทำลายระเบียบแบบแผน’ โดยเป็นการเปลี่ยนภาษามาจากอรรถกถาโบราณนั่นเอง

(ค) ปุนปิ เตน ‘‘อิทมฺปน พุทฺธโฆสสฺส อพฺราหฺมณภาวสาธกํ ปจฺฉิมการณํ, โส หิ วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเส (๑, ๓๑) พฺราหฺมณานํ ปริหาสํ กโรนฺโต ‘เอวํ อิมินา ปิณฺฑปาตปฏิเสวเนน ปุราณญฺจ ชิฆจฺฉาเวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ อปริมิตโภชนปจฺจยํ อาหรหตฺถก อลํสาฏก ตตฺรวฏฺฏก กากมาสก ภุตฺตวมิตกพฺราหฺมณานํ อญฺญตโร [Pg.12] วิย น อุปฺปาเทสฺสามีติ ปฏิเสวตี’ติ อาห. อิทํ ปน เอกสฺส ภินฺนพฺราหฺมณลทฺธิกสฺสาปิ วจนํ สิยาติ ตเทว ทฬฺหการณํ กตฺวา น สกฺกา ‘พุทฺธโฆโส อพฺราหฺมโณ’ติ วตฺตุ’’นฺติ ตติยํ การณํ วุตฺตํ. ตํ ปน อติสํเวชนียวจนเมว. น เหตํ อาจริเยน พฺราหฺมณานํ ปริหาสํ กาตุกาเมน วุตฺตํ, น จ ตํ ปริหาสวจเนน สํโยเชตพฺพฏฺฐานํ, อญฺญทตฺถุ ยถาภูตมตฺถํ ทสฺเสตฺวา สพฺรหฺมจารีนํ โอวาทานุสาสนิทานวเสน วตฺตพฺพฏฺฐานํ, ตถาเยว จ อาจริเยน วุตฺตํ. ตถา หิ เย โลเก ปรทตฺตูปชีวิโน สมณา วา พฺราหฺมณา วา อญฺเญ วาปิ จ ปุคฺคลา, เต ปจฺจเวกฺขณญาณรหิตา อสํวเร ฐิตา กทาจิ อติปณีตํ รสํ ปหูตํ ลทฺธา อปริมิตมฺปิ ภุญฺเชยฺยุํ, วิเสสโต ปน พฺราหฺมณา โลกิกวตฺถุวเสน จ, ชาตกาทิสาสนิกวตฺถุวเสน จ ตาทิสา อเหสุนฺติ ปากฏา. อิมสฺมิญฺหิ โลเก วสฺสสตสหสฺเสหิ วา วสฺสโกฏีหิ วา อปริจฺฉินฺนทฺธาเน โก สกฺกา วตฺตุํ ‘‘เนทิสา ภูตปุพฺพา’’ติ. ตสฺมา ตาทิเสหิ วิย น อปริมิตโภชเนหิ ภวิตพฺพนฺติ โอวาทานุสาสนิทานวเสเนว วุตฺตํ. ตเทวํ อตฺถสํหิตมฺปิ สมานํ อโยนิโสมนสิกโรโต อนตฺถเมว ชาตํ, ยถา สภริยสฺส มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส อนาคามิมคฺคผลตฺถายปิ เทสิตา คาถา เตสํ ธีตุยา อนตฺถาย สํวตฺตตีติ สํเวโคเยเวตฺถ พฺรูเหตพฺโพติ.

(ค) อีกครั้งหนึ่ง เขาได้กล่าวว่า “นี่เป็นเหตุผลสุดท้ายที่พิสูจน์ว่าพระพุทธโฆษาจารย์ไม่ใช่พราหมณ์ เพราะท่านได้กล่าวเยาะเย้ยพราหมณ์ในวิสุทธิมรรค สีลนิเทศ (1, 31) ว่า ‘เราจะฉันบิณฑบาตนี้เพื่อระงับความหิวเก่า และจะไม่สร้างความหิวใหม่ซึ่งเกิดจากอาหารที่มากเกินไป เหมือนอย่างพราหมณ์ประเภทอาหรหัตถกะ อลังสาฏกะ ตัตรวัฏฏกะ กากมาสกะ และภุตตวมิตกะ คนใดคนหนึ่ง’ ดังนี้ แต่คำนี้อาจเป็นคำพูดของพราหมณ์ผู้มีทิฏฐิแตกแยกคนหนึ่งก็ได้ จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘พระพุทธโฆษาจารย์ไม่ใช่พราหมณ์’ โดยถือเอาสิ่งนั้นเป็นเหตุผลที่หนักแน่น” นี่เป็นเหตุผลที่สามที่กล่าวมา แต่คำนั้นเป็นคำที่น่าสังเวชอย่างยิ่ง คำนั้นอาจารย์มิได้กล่าวด้วยความประสงค์จะเยาะเย้ยพราหมณ์ และไม่ควรนำไปผูกกับคำเยาะเย้ย หากแต่เป็นสิ่งที่ควรกล่าวเพื่อแสดงความจริงตามที่เป็นจริง เพื่อเป็นโอวาทและอนุสาสนีแก่เพื่อนพรหมจารี และอาจารย์ก็ได้กล่าวไว้เช่นนั้น เพราะว่าสมณะหรือพราหมณ์ หรือบุคคลอื่นๆ ที่เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ในโลกนี้ ผู้ปราศจากปัญญาในการพิจารณา ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม บางครั้งเมื่อได้รสอันประณีตและมีมาก ก็อาจบริโภคเกินประมาณ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พราหมณ์ทั้งหลายเป็นเช่นนั้นโดยอาศัยวัตถุทางโลก และโดยอาศัยวัตถุทางศาสนา เช่น ชาดก เป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัด ในโลกนี้ซึ่งมีกาลเวลาไม่จำกัดเป็นแสนปีหรือเป็นโกฏิปี ใครจะสามารถกล่าวได้ว่า “ไม่เคยมีเช่นนี้มาก่อน” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เพื่อเป็นโอวาทและอนุสาสนีว่า ไม่ควรบริโภคอาหารเกินประมาณเหมือนคนเหล่านั้น สิ่งนั้นแม้จะเป็นประโยชน์ แต่เมื่อผู้ไม่พิจารณาโดยแยบคาย ก็กลับกลายเป็นโทษไป เหมือนอย่างคาถาที่แสดงแก่มาคัณฑิยพราหมณ์พร้อมภรรยา เพื่อประโยชน์แห่งอนาคามิมรรคผล แต่กลับกลายเป็นโทษแก่ธิดาของพวกเขา ฉะนั้น พึงเพิ่มพูนความสังเวชในเรื่องนี้เท่านั้น

ปตญฺชลิวาทวิจารณา

การพิจารณาลัทธิปตัญชลี

๓. อถ เตน ‘‘ปาตญฺชลีมตํ ปริวตฺเตตี’’ติ วจนมฺปิ เอวํ วิจาริตํ.

๓. จากนั้น คำกล่าวที่ว่า “ท่านพลิกแพลงลัทธิปตัญชลี” นั้น ก็ได้ถูกพิจารณาอย่างนี้

(ก) ‘‘พุทฺธโฆโส ปตญฺชลิสฺส วา อญฺเญสํ วา อุตฺตรอินฺทิยรฏฺฐิกานํ วาทํ อปฺปกเมว อญฺญาสิ. ปตญฺชลิวาเทสุ หิ อณิมา ลฆิมาติ อิทเมว ทฺวยํ ทสฺเสสิ ตตุตฺตริ โยคสุตฺตํ อชานนฺโต, ปตญฺชลิวาทสฺส จ ตุเลตฺวา ทีปนา ตสฺส คนฺเถสุ น ทิสฺสติ, ปตญฺชลินา กตปกรณญฺจ ปตญฺชลีติ นามมตฺตมฺปิ จ ตตฺถ ทีปิตํ นตฺถิ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน ปญฺญาภูมินิทฺเทเส ‘ปกติวาทีนํ ปกติ วิยา’ติ ปกติวาท (สํขฺยาวาท) นามมตฺตํ ปกาสิตํ, ตตฺเถว จ ‘ปฏิญฺญา เหตูติอาทีสุ หิ โลเก วจนาวยโว [Pg.13] เหตูติ วุจฺจตี’ติ อุทาหริตํ, เตน ญายติ ‘พุทฺธโฆโส อินฺทิยตกฺกนยทีปเก ญายคนฺถสฺมึ กิญฺจิ มูลภาคมตฺตํ อปริปุณฺณํ ชานาตี’ติ’’.

(ก) “พระพุทธโฆษาจารย์รู้ลัทธิของปตัญชลีหรือของชาวอินเดียเหนือคนอื่นๆ เพียงเล็กน้อยเท่านั้น เพราะในลัทธิปตัญชลี ท่านแสดงเพียงสองอย่างนี้คือ อณิมา และ ลฆิมา โดยไม่รู้โยคสูตรที่ยิ่งไปกว่านั้น และการอธิบายเปรียบเทียลัทธิปตัญชลีก็ไม่ปรากฏในคัมภีร์ของท่าน และแม้แต่ชื่อของคัมภีร์ที่ปตัญชลีแต่ง หรือชื่อปตัญชลีเอง ก็ไม่ปรากฏในที่นั้น แต่ในวิสุทธิมรรค ในปัญญาภูมินิเทศ ได้แสดงเพียงชื่อของลัทธิปรกติ (ลัทธิสังขยา) ว่า ‘เหมือนปรกติของพวกปรกติวาที’ และในที่นั้นเอง ก็ได้ยกตัวอย่างว่า ‘ในโลกนี้ ส่วนประกอบของคำพูด เช่น ปฏิญญา เหตุ เป็นต้น ย่อมเรียกว่า เหตุ’ ด้วยเหตุนี้ จึงรู้ได้ว่า ‘พระพุทธโฆษาจารย์รู้เพียงส่วนพื้นฐานบางส่วนที่ไม่สมบูรณ์ในคัมภีร์นยายะที่แสดงตรรกะของอินเดีย’”

ตํ ปน สพฺพมฺปิ เกวลํ อาจริยสฺส อพฺภาจิกฺขณมตฺตเมว. อติคมฺภีรสฺส หิ อติครุกาตพฺพสฺส สุปริสุทฺธสฺส ปิฏกตฺตยสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กโรนฺเตน สุปริสุทฺโธเยว ปาฬินโย จ อฏฺฐกถานโย จ โปราณเถรวาทา จาติ อีทิสาเยว อตฺถา ปกาเสตพฺพา, ยํ วา ปน อตฺถสํวณฺณนาย อุปการกํ สทฺทวินิจฺฉยปฏิสํยุตฺตํ โลกิยคนฺถวจนํ, ตเทว จ ยถารหํ ปกาเสตพฺพํ, น ปน อนุปการานิปิ ตํตํคนฺถตกฺกตฺตุนามานิ จ, เตหิ วุตฺตวจนานิ จ พหูนิ, น จ เตสํ อปฺปกาสเนน ‘‘น เต อฏฺฐกถาจริโย ชานาตี’’ติ วตฺตพฺโพ. ยทิ หิ ยํ ยํ โลกิยคนฺถํ อตฺตนา ชานาติ, ตํ สพฺพํ อนุปการมฺปิ อตฺตโน อฏฺฐกถายมาเนตฺวา ปกาเสยฺย, อติวิตฺถารา จ สา ภเวยฺย อปริสุทฺธา จ อสมฺมานิตา จ สาสนิกวิญฺญูหีติ อาจริเยน ปตญฺชลิวาทาทโย น วิตฺถาเรน ปกาสิตาติ ญาตพฺพํ, อญฺญทตฺถุ เยหิ เยหิ โลกิยคนฺเถหิ กิญฺจิ กิญฺจิ อาจริเยน อาเนตฺวา ปกาสิตํ, เต เต จ คนฺถา, อญฺเญปิ จ ตาทิสา อาจริเยน ญาตาตฺเวว ชานิตพฺพา วิญฺญูหิ, ยถา สมุทฺทสฺส เอกเทสํ ทิสฺวา สพฺโพปิ สมุทฺโท เอทิโสติ ญายติ. อาจริโย ปน ยตฺถ ยตฺถ เวทปฏิสํยุตฺตวจนานิ อาคตานิ, ตตฺถ ตตฺถ เวทคนฺเถหิปิ กิญฺจิ กิญฺจิ อาเนตฺวา ปกาเสสิเยว. ตถา หิ อาจริเยน สุมงฺคลวิลาสินิยํ นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ –

แต่ทั้งหมดนั้นเป็นเพียงการกล่าวตู่พระอาจารย์เท่านั้น เพราะเมื่อทำการอธิบายอรรถแห่งพระไตรปิฎกอันลึกซึ้งยิ่ง ควรแก่การเคารพยิ่ง และบริสุทธิ์ยิ่ง ก็พึงแสดงเฉพาะอรรถที่บริสุทธิ์ตามนัยแห่งบาลี ตามนัยแห่งอรรถกถา และตามวาทะของพระเถระโบราณเท่านั้น หรือคำในคัมภีร์ทางโลกที่ประกอบด้วยการวินิจฉัยศัพท์ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการอธิบายอรรถ ก็พึงแสดงตามสมควรเท่านั้น ไม่ใช่แสดงชื่อคัมภีร์และเจ้าของลัทธิต่างๆ ที่ไม่เป็นประโยชน์ และคำพูดมากมายที่กล่าวโดยคัมภีร์เหล่านั้น และไม่ควรกล่าวว่า “พระอรรถกถาจารย์ไม่รู้” เพียงเพราะการไม่แสดงสิ่งเหล่านั้น เพราะหากว่าท่านรู้คัมภีร์ทางโลกใดๆ แล้วนำทั้งหมดนั้น แม้ที่ไม่เป็นประโยชน์ มาแสดงในอรรถกถาของตน อรรถกถานั้นก็จะกว้างขวางเกินไป ไม่บริสุทธิ์ และไม่เป็นที่เคารพของบัณฑิตผู้รู้ในพระศาสนา จึงพึงทราบว่าอาจารย์มิได้แสดงลัทธิปตัญชลีเป็นต้นโดยละเอียด หากแต่คัมภีร์ทางโลกใดๆ ที่อาจารย์ได้นำบางส่วนมาแสดง คัมภีร์เหล่านั้นและคัมภีร์อื่นๆ ที่คล้ายกัน บัณฑิตพึงทราบว่าอาจารย์รู้แล้ว เหมือนอย่างที่เมื่อเห็นส่วนหนึ่งของมหาสมุทร ก็ย่อมรู้ว่ามหาสมุทรทั้งหมดเป็นเช่นนี้ แต่อาจารย์นั้น ในที่ใดที่มีคำที่เกี่ยวข้องกับพระเวทปรากฏอยู่ ในที่นั้นๆ ท่านก็ได้นำบางส่วนจากคัมภีร์พระเวทมาแสดงด้วย ดังที่อาจารย์ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาพระทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินีว่า –

‘‘ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาน’’นฺติ จ,

“คำว่า ‘พระเวท ๓’ หมายถึง ฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท” ดังนี้ด้วย

‘‘อิติหาสปญฺจมานนฺติ อถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทาน’’นฺติ จ,

“คำว่า ‘อิติหาสปัญจมานัง’ คือการนับอถรรพเวทเป็นที่ ๔ แล้ว อิติหาสะ (ตำนาน) อันกล่าวถึงเรื่องราวโบราณที่ประกอบด้วยคำพูดว่า ‘เป็นอย่างนี้มาแล้ว เป็นอย่างนี้มาแล้ว’ เป็นที่ ๕ ของเวทเหล่านั้น ชื่อว่า ‘อิติหาสปัญจมะ’ (มีอิติหาสะเป็นที่ ๕) แห่งเวททั้งหลายผู้มีอิติหาสเป็นที่ ๕ เหล่านั้น”

‘‘ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค’’ติ จ,

“และคำว่า ‘ยิฏฐะ’ เรียกว่า ‘มหายัญ’”

‘‘อคฺคิโหมนฺติ [Pg.14] เอวรูเปน ทารุนา เอวํ หุเต อิทํ นาม โหตีติ อคฺคิชุหนํ. ทพฺพิโหมาทีนิปิ อคฺคิโหมาเนว, เอวรูปาย ทพฺพิยา อีทิเสหิ กณาทีหิ หุเต อิทํ นาม โหตีติ เอวํ ปวตฺติวเสน ปน วิสุํ วุตฺตานี’’ติ จ,

“คำว่า ‘อัคคิโหมะ’ คือการบูชาไฟที่กล่าวว่า ‘เมื่อบูชาด้วยฟืนเช่นนี้ ย่อมเป็นอย่างนี้’ แม้ทัพพีโหมะเป็นต้นก็เป็นอัคคิโหมะนั่นเอง แต่ที่กล่าวแยกกันไว้ก็โดยอาศัยความต่างกันว่า ‘เมื่อบูชาด้วยทัพพีเช่นนี้ ด้วยเมล็ดข้าวเป็นต้นเช่นนี้ ย่อมเป็นอย่างนี้’”

‘‘สาสปาทีนิ ปน มุเขน คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปนํ, วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา ชุหนํ วา มุขโหม’’นฺติ จ –

และคำว่า 'มุขโหมะ' คือการนำเมล็ดผักกาดเป็นต้นด้วยปากแล้วใส่ลงในไฟ หรือการบูชาโดยการบริกรรมมนต์

เอวมาทินา เวทปฏิสํยุตฺตวจนานิ เวทคนฺถานุรูปโต วณฺณิตานิ. ตานิ จ โปราณฏฺฐกถาโต ภาสาปริวตฺตนวเสน วุตฺตานิปิ ภเวยฺยุํ, เวทคนฺเถสุ ปน อโกวิเทน ยาถาวโต ภาสาปริวตฺตนํ กาตุมฺปิ น สุกรเมว, ตสฺมา อาจริยสฺส เวทคนฺเถสุ โกวิทภาโวปิ ปากโฏเยว. เอวํ เวทคนฺเถสุ จ ตทญฺญโลกิยคนฺเถสุ จ สุโกวิทสฺเสว สมานสฺส เตสํ วิตฺถารโต อปฺปกาสนํ ยถาวุตฺตการเณเนวาติ เวทิตพฺพํ.

ถ้อยคำที่เกี่ยวข้องกับเวทมีคำเป็นต้นว่าอย่างนี้ ได้อธิบายไว้ตามสมควรแก่คัมภีร์เวท และถ้อยคำเหล่านั้นอาจกล่าวไว้โดยการเปลี่ยนภาษาจากอรรถกถาโบราณ แต่สำหรับผู้ไม่เชี่ยวชาญในคัมภีร์เวท ย่อมไม่สามารถเปลี่ยนภาษาได้อย่างถูกต้องแท้จริง เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์เวทของพระอาจารย์จึงเป็นที่ประจักษ์ พึงทราบว่า การที่ท่านผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์เวทและคัมภีร์โลกิยะอื่น ๆ เช่นนั้น ไม่ได้แสดงสิ่งเหล่านั้นโดยพิสดาร ก็เพราะเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

อปิ จ อาจริโย อตฺตโน คนฺถารมฺเภเยว –

อนึ่ง พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นคัมภีร์ของท่านเองว่า –

‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา;

วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวา…เป…ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปี’’ติ จ.

และ 'ข้าพเจ้าละภาษาอื่นเสีย ย่อทางแห่งความพิสดาร วินิจฉัยเรื่องทั้งหมดโดยไม่ให้เหลือหลอ... (ข้อความที่ละไว้)... เพราะว่าอรรถกถานี้จักเป็นคำอธิบาย'

‘‘อปเนตฺวาน ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ;

ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปตฺวา วิคตโทสํ.

'ข้าพเจ้าละภาษาที่น่ารื่นรมย์คือภาษาสิงหลนั้นเสีย แล้วยกขึ้นสู่ภาษาที่ปราศจากโทษ ให้เหมาะสมกับระเบียบแห่งพระบาลี'

สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ;

สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสินํ;

หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ จ–

'ไม่ให้ผิดเพี้ยนจากหลักคำสอนของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ ผู้มีการวินิจฉัยอันละเอียดอ่อนยิ่ง ผู้อยู่ในมหาวิหาร ละเนื้อความที่มาซ้ำ ๆ กันเสีย จักแสดงเนื้อความ' และ

เอวํ โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนสํขิปนวเสเนว วิเสเสตฺวา อภินวฏฺฐกถาโย กริสฺสามีติ ปฏิญฺญํ กตฺวา ยถาปฏิญฺญาตเมว อกาสิ, น อตฺตโน ญาณปฺปภาเวน วิเสเสตฺวาติปิ เวทิตพฺพํ. ตสฺมา อฏฺฐกถาสุ [Pg.15] ปตญฺชลิวาทาทีนํ วิตฺถารโต อปฺปกาสนมารพฺภ ‘‘พุทฺธโฆโส ปตญฺชลิวาทาทีนิ ปริปุณฺณํ น ชานาตี’’ติ วจนํ เกวลํ อาจริยสฺส อพฺภาจิกฺขณมตฺตเมวาติ.

พึงทราบว่า ท่านปฏิญาณว่า 'จักทำอรรถกถาใหม่ให้พิเศษโดยการเปลี่ยนภาษาและย่ออรรถกถาโบราณอย่างนี้' แล้วได้ทำตามที่ปฏิญาณไว้นั่นเอง ไม่ใช่ทำพิเศษด้วยอานุภาพแห่งปัญญาของตนเอง เพราะฉะนั้น การที่ไม่ได้แสดงวาทะของปตัญชลีเป็นต้นโดยพิสดารในอรรถกถา คำกล่าวที่ว่า 'พระพุทธโฆสะไม่รู้ลัทธิของปตัญชลีเป็นต้นโดยบริบูรณ์' จึงเป็นเพียงการกล่าวตู่พระอาจารย์เท่านั้น

กพฺพสตฺถวิจารณา

การพิจารณาคัมภีร์กวีนิพนธ์

๔. ปุนปิ โส เอวมาห ‘‘กิญฺจาปิ พุทฺธโฆโส รามายณมหาภารตสงฺขาตานํ มหากพฺพสตฺถานํ สุกุสโล วิย น ทิสฺสติ, ตถาปิ ตานิ ทสฺเสสิ. กถํ? อกฺขานนฺติ ภารตยุชฺฌนาทิกํ, ตํ ยสฺมึ ฐาเน กถียติ, ตตฺถ คนฺตุมฺปิ น วฏฺฏตีติ จ, ตสฺส (สมฺผปลาปสฺส) ทฺเว สมฺภารา ภารตยุทฺธสีตาหรณาทินิรตฺถกกถาปุเรกฺขารตา ตถารูปิกถากถนญฺจาติ จ ทสฺเสสี’’ติ.

๔. อีกทั้งเขากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม้พระพุทธโฆสะจะไม่ปรากฏว่าเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์มหากาพย์ที่เรียกว่ารามายณะและมหาภารตะ ถึงกระนั้น ท่านก็ได้แสดงสิ่งเหล่านั้น อย่างไร? คือแสดงว่า อักขานะ ได้แก่ เรื่องการรบของภารตะเป็นต้น และในที่ที่เรื่องนั้นถูกเล่า ก็ไม่ควรแม้จะไปในที่นั้น และแสดงว่า องค์ประกอบสองประการของสัมผัปปลาปะ (คำพูดเหลวไหล) คือการมีความสำคัญในเรื่องที่ไร้ประโยชน์มีการรบของภารตะและการลักพาสีดาเป็นต้น และการพูดเรื่องเช่นนั้น'

ตํ ปน ปุริมวจนโตปิ อเหตุกตรํ เกวลํ อนาทรีกรณมตฺตเมว. อติคมฺภีรตฺถสฺส หิ อติครุกรณียสฺส ปิฏกตฺตยสฺส อตฺถสํวณฺณนายํ นิรตฺถกสฺส สมฺผปลาปสมุทายภูตสฺส กพฺพสตฺถสฺส วิตฺถารโต ปกาสเนน กึ สิยา ปโยชนํ, อญฺญทตฺถุ สาเยวสฺส อสมฺมานิตา, อนาทริยา จ วิญฺญูหีติ.

แต่คำกล่าวเช่นนั้นไร้เหตุผลยิ่งกว่าคำกล่าวแรก เป็นเพียงการแสดงความไม่เอื้อเฟื้อเท่านั้น ด้วยว่าในการอธิบายความหมายของพระไตรปิฎกซึ่งมีเนื้อหาอันลึกซึ้งยิ่งและควรแก่การทำความเคารพอย่างยิ่ง การแสดงคัมภีร์กวีนิพนธ์อันไร้สาระซึ่งเป็นที่รวมแห่งสัมผัปปลาปะโดยพิสดาร จะมีประโยชน์อะไร นอกจากนั้น สิ่งนั้นย่อมไม่ได้รับการยกย่องและไม่ได้รับการเคารพจากบัณฑิตทั้งหลาย

พาหุสจฺจคุณมกฺขนํ

การลบหลู่คุณแห่งความเป็นพหูสูต

๕. ปุนปิ ธมฺมานนฺโท อาจริยสฺส พาหุสจฺจคุณํ มกฺเขตุกาโม เอวมาห – ‘‘ตสฺส (พุทฺธโฆสสฺส) สมยนฺตรโกวิทสงฺขาตํ พาหุสจฺจํ น ตโต อุตฺตริตรํ โหติ, ยํ อาธุนิกานํ คนฺถนฺตรโกวิทานํ สีหฬิกภิกฺขูนํ ยํ วา เอกาทสเม ขริสฺตวสฺสสตเก (๑๐๐๑-๑๑๐๐) อุปฺปนฺนานํ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกานํ อนุรุทฺธ-ธมฺมปาลาทีนํ ภิกฺขูน’’นฺติ.

๕. อีกทั้งพระธัมมานันทะผู้ประสงค์จะลบหลู่คุณแห่งความเป็นพหูสูตของพระอาจารย์ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นพหูสูตของท่าน (พระพุทธโฆสะ) ที่นับว่าเป็นผู้เชี่ยวชาญในลัทธิอื่น ย่อมไม่ยิ่งไปกว่าความเป็นพหูสูตของภิกษุชาวสิงหลผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์อื่น ๆ ในยุคปัจจุบัน หรือของภิกษุชาวอินเดียใต้ผู้เกิดในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๑ (พ.ศ. ๑๕๔๔-๑๖๔๓) มีพระอนุรุทธะและพระธัมมปาละเป็นต้น'

ตํ ปน สพฺพถาปิ อยุตฺตวจนเมว. ยทิ หิ อาธุนิกา วา สีหฬิกภิกฺขู, โปราณา วา อาจริยอนุรุทฺธ-ธมฺมปาลตฺเถราทโย สมยนฺตรพาหุสจฺจวเสน อาจริยพุทฺธโฆเสน สมานา วา อุตฺตริตรา วา ภเวยฺยุํ, เต อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐกถาหิ อนารทฺธจิตฺตา หุตฺวา ตโต สุนฺทรตรา ปริปุณฺณตรา จ อภินวฏฺฐกถาโย กเรยฺยุํ, น ปน เต ตถา กโรนฺติ, น เกวลํ น กโรนฺติเยว, อถ [Pg.16] โข เตสํ เอโกปิ น เอวํ วทติ ‘‘อหํ พุทฺธโฆเสน พาหุสจฺจวเสน สมสโมติ วา อุตฺตริตโร’’ติ วา, อญฺญทตฺถุ เต อาจริยสฺส อฏฺฐกถาโยเยว สํวณฺเณนฺติ จ อุปตฺถมฺเภนฺติ จ, อาจริยฏฺฐาเน จ ฐเปนฺติ. เตเนตํ ญายติ สพฺพถาปิ อยุตฺตวจนนฺติ.

แต่คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควรโดยประการทั้งปวง หากภิกษุชาวสิงหลในยุคปัจจุบัน หรือพระเถระโบราณมีพระอาจารย์อนุรุทธะและพระธัมมปาละเป็นต้น พึงเป็นผู้เสมอหรือยิ่งกว่าพระอาจารย์พุทธโฆสะด้วยความเป็นพหูสูตในลัทธิอื่น พวกท่านเหล่านั้นก็พึงมีจิตไม่ยินดีในอรรถกถาของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระแล้วทำอรรถกถาใหม่ที่งดงามและบริบูรณ์ยิ่งกว่านั้น แต่พวกท่านเหล่านั้นไม่ได้ทำเช่นนั้น ไม่เพียงแต่ไม่ได้ทำเท่านั้น แต่ไม่มีแม้สักรูปเดียวในพวกท่านเหล่านั้นที่กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเสมอหรือยิ่งกว่าพระพุทธโฆสะด้วยความเป็นพหูสูต' นอกจากนั้น พวกท่านเหล่านั้นยังอธิบายและสนับสนุนอรรถกถาของพระอาจารย์ และยกย่องท่านไว้ในฐานะพระอาจารย์ ด้วยเหตุนี้ จึงทราบได้ว่าคำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควรโดยประการทั้งปวง

มหายานิกนยวิจารณา

การพิจารณาหลักการของมหายาน

๖. ปุน โส ตาวตฺตเกนาปิ อสนฺตุฏฺโฐ อาจริยํ อวมญฺญนฺโต เอวมาห – ‘‘มหายานนิกายสฺส ปธานาจริยภูตานํ อสฺส โฆส-นาคชฺชุนานํ นยํ วา, นามมตฺตมฺปิ วา เตสํ น ชานาติ มญฺเญ พุทฺธโฆโส’’ติ. ตํ ปน อติวิย อธมฺมิกํ นิรตฺถกญฺจ นิคฺคหวจนมตฺตเมว. น หิ นิกายนฺตริกานํ วาทนยานํ อตฺตโน อฏฺฐกถายํ อปฺปกาสเนน โส เต น ชานาตีติ สกฺกา วตฺตุํ. นนุ อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถารมฺเภเยว –

๖. อีกทั้งเขายังไม่พอใจเพียงเท่านั้น ได้กล่าวดูหมิ่นพระอาจารย์อย่างนี้ว่า 'พระพุทธโฆสะคงไม่รู้หลักการ หรือแม้แต่ชื่อของอัสสโฆสะและนาคารชุน ผู้เป็นพระอาจารย์สำคัญของนิกายมหายาน' แต่คำกล่าวเช่นนั้นเป็นเพียงคำตำหนิที่ไม่เป็นธรรมอย่างยิ่งและไร้สาระ เพราะการที่ท่านไม่ได้แสดงหลักวาทะของนิกายอื่น ๆ ในอรรถกถาของตนเอง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่าท่านไม่รู้สิ่งเหล่านั้น อนึ่ง พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นอรรถกถาแห่งนิกาย (อากมัฏฐกถา) แล้วว่า –

‘‘สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ;

สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสิน’’นฺติ จ,

และ 'ไม่ให้ผิดเพี้ยนจากหลักคำสอนของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ ผู้มีการวินิจฉัยอันละเอียดอ่อนยิ่ง ผู้อยู่ในมหาวิหาร'

อิธาปิ วิสุทฺธิมคฺเค –

แม้ในที่นี้ ในวิสุทธิมรรค –

‘‘มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิตํ;

วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺส’’นฺติ จ,

และ 'จักกล่าววิสุทธิมรรค โดยอาศัยแนวแห่งการแสดงธรรมของผู้อยู่ในมหาวิหาร'

‘‘ตสฺสา อตฺถสํวณฺณนํ กโรนฺเตน วิภชฺชวาทิมณฺฑลํ โอตริตฺวา อาจริเย อนพฺภาจิกฺขนฺเตน สกสมยํ อโวกฺกมนฺเตน ปรสมยํ อนายูหนฺเตน สุตฺตํ อปฺปฏิพาหนฺเตน วินยํ อนุโลเมนฺเตน มหาปเทเส โอโลเกนฺเตน ธมฺมํ ทีเปนฺเตน อตฺถํ สงฺคาเหนฺเตน ตเมวตฺถํ ปุนราวตฺเตตฺวา อปเรหิปิ ปริยายนฺตเรหิ นิทฺทิสนฺเตน จ ยสฺมา อตฺถสํวณฺณนา กาตพฺพา โหตี’’ติ จ,

และ 'เพราะว่าการทำอรรถกถาแห่งพระไตรปิฎกนั้น พึงทำโดยการเข้าสู่แวดวงของวิภัชชวาที ไม่กล่าวตู่พระอาจารย์ ไม่ละทิ้งหลักการของตน ไม่พยายามนำลัทธิอื่นมาใช้ ไม่คัดค้านพระสูตร อนุโลมตามพระวินัย พิจารณามหาปเทส แสดงธรรม รวบรวมเนื้อความ และแสดงเนื้อความนั้นซ้ำอีกด้วยปริยายอื่น ๆ'

‘‘สาสนํ ปนิทํ นานา-เทสนานยมณฺฑิตํ;

ปุพฺพาจริยมคฺโค จ, อพฺโพจฺฉินฺโน ปวตฺตติ;

ยสฺมา ตสฺมา ตทุภยํ, สนฺนิสฺสายตฺถวณฺณนํ;

อารภิสฺสามิ เอตสฺสา’’ติ จ,

และ 'อนึ่ง พระศาสนานี้ประดับด้วยแนวการแสดงที่หลากหลาย และแนวทางของพระอาจารย์แต่ก่อนก็ดำเนินไปไม่ขาดสาย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักเริ่มอรรถกถาของพระศาสนานี้ โดยอาศัยทั้งสองอย่างนั้น'

ปฏิญฺญํ [Pg.17] กตฺวา ยถาปฏิญฺญาตปฺปกาเรเนว อฏฺฐกถาโย กตา. เอวเมตาสํ กรเณ การณมฺเปตฺถ ปกาเสตพฺพํ, ตสฺมา ทานิ ตมฺปกาสนตฺถํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุติกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อาจริยพุทฺธโฆสสฺส กาโล, ตาว สาสนปฺปวตฺติกฺกมมฺปิ วกฺขาม.

ครั้นปฏิญาณแล้ว อรรถกถาทั้งหลายก็ได้ถูกทำตามที่ปฏิญาณไว้นั่นเอง เหตุผลในการทำอรรถกถาเหล่านั้นอย่างนี้ ก็พึงแสดงไว้ในที่นี้ เพราะฉะนั้น บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุผลนั้น เราจักกล่าวถึงลำดับความเป็นไปของพระศาสนา ตั้งแต่สมัยปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จนถึงสมัยของพระอาจารย์พุทธโฆสะ

สาสนปฺปวตฺติกฺกโม

ลำดับความเป็นไปของพระศาสนา

ภควโต หิ ปรินิพฺพุติกาลโต ปจฺฉา วสฺสสตพฺภนฺตเร พุทฺธสาสเน โกจิปิ วาทเภโท นาม นตฺถิ. วสฺสสตกาเล ปน ทุติยสงฺคีติกาเรหิ เถเรหิ นิกฺกฑฺฒิตา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู ปกฺขํ ลภิตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ อญฺญถา กตฺวา มหาสงฺคีตินาเมน วิสุํ สงฺคีติมกํสุ. ตทา สงฺคีติทฺวยารูฬฺหปุราณธมฺมวินยเมว สมฺปฏิจฺฉนฺตานํ เถรานํ คโณ เถรวาโทติ จ ตทญฺเญสํ มหาสงฺฆิโกติ จ โวหรียนฺติ.

ภายในร้อยปีหลังจากกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่าความแตกแยกทางวาทะในพระพุทธศาสนาไม่มีเลย แต่ในกาลร้อยปี ภิกษุวัชชีบุตรผู้ถูกพระเถระผู้ทำสังคายนาครั้งที่สองขับไล่ออกแล้ว ได้พวกพ้องแล้ว กระทำพระธรรมและพระวินัยให้ผิดเพี้ยนไป ได้ทำสังคายนาต่างหากด้วยชื่อว่ามหาสังคีติ ในกาลนั้น หมู่พระเถระผู้รับรองพระธรรมวินัยเก่าที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสองเท่านั้น ย่อมถูกเรียกว่าเถรวาท ส่วนพวกอื่นจากนั้น ย่อมถูกเรียกว่ามหาสังฆิกะ

ปุน มหาสงฺฆิกโต (๑) โคกุลิโก (๒) เอกพฺโยหาริโกติ ทฺเว อาจริยคณา อุปฺปนฺนา. ปุน โคกุลิกโต (๓) ปญฺญตฺติวาโท (๔) พาหุลิโก (พหุสฺสุติโก)ติ ทฺเว อุปฺปนฺนา. ปุน พาหุลิกโตปิ (๕) เจติยวาทิคโณ อุปฺปนฺโนติ เอเต ปญฺจ มูลภูเตน มหาสงฺฆิเกน สห ฉ ปาฏิเยกฺกา อาจริยคณา อเหสุํ.

อีก จากมหาสังฆิกะ อาจารย์สองคณะคือ (1) โคกุลิกะ (2) เอกัพโยหาริกะ ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากโคกุลิกะ สองคณะคือ (3) ปัญญัตติวาท (4) พาหุลิกะ (พหุสสุติกะ) ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากพาหุลิกะ (5) คณะเจติยวาทได้เกิดขึ้นแล้ว อาจารย์ห้าคณะเหล่านี้พร้อมด้วยมหาสังฆิกะที่เป็นมูลฐาน ได้เป็นอาจารย์คณะย่อยหกคณะ

วิสุทฺธตฺเถรวาทโตปิ (๑) มหิสาสโก (๒) วชฺชิปุตฺตโกติ ทฺเว อาจริยคณา อุปฺปนฺนา. ปุน มหิสาสกโต (๓) สพฺพตฺถิวาโท (๔) ธมฺมคุตฺติโกติ ทฺเว อุปฺปนฺนา. ปุน สพฺพตฺถิวาทโตปิ (๕) กสฺสปิโย, ตโตปิ (๖) สงฺกนฺติโก, ตโตปิ (๗) สุตฺตวาทีติ ตโย อุปฺปนฺนา. วชฺชิปุตฺตกโตปิ (๘) ธมฺโมตฺตริโย (๙) ภทฺทยานิโก (๑๐) ฉนฺนาคาริโก (๑๑) สมฺมิติโยติ จตฺตาโร อุปฺปนฺนาติ เต เอกาทส มูลภูเตน วิสุทฺธตฺเถรวาเทน สห ทฺวาทส อาจริยคณา อเหสุํ. อิติ อิเม จ ทฺวาทส ปุริมา จ ฉาติ อฏฺฐารส อาจริยคณา ทุติยตติยสงฺคีตีนํ อนฺตเร ชาตา อเหสุํ.

อีก จากเถรวาทที่บริสุทธิ์ อาจารย์สองคณะคือ (1) มหิสาสกะ (2) วัชชีบุตร ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากมหิสาสกะ สองคณะคือ (3) สัพพัตถิวาท (4) ธัมมคุตติกะ ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากสัพพัตถิวาท (5) กัสสปิยะ จากนั้นอีก (6) สังกันติกะ จากนั้นอีก (7) สุตตวาที สามคณะได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากวัชชีบุตร (8) ธัมโมตตริยะ (9) ภัทรยานิกะ (10) ฉันนาคาริกะ (11) สัมมิติยะ สี่คณะได้เกิดขึ้นแล้ว อาจารย์สิบเอ็ดคณะเหล่านั้นพร้อมด้วยเถรวาทที่บริสุทธิ์ซึ่งเป็นมูลฐาน ได้เป็นอาจารย์สิบสองคณะ ด้วยประการฉะนี้ สิบสองคณะเหล่านี้และหกคณะก่อน ได้เป็นอาจารย์สิบแปดคณะ ซึ่งเกิดขึ้นแล้วในระหว่างสังคายนาครั้งที่สองและสาม

เตสุ มูลภูโต เถรวาทคโณเยว โปราณธมฺมวินยครุโก หุตฺวา อนูนมนธิกํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ โปราณิกํ ธมฺมวินยํ ธาเรสิ. อิตเร ปน สตฺตรส ภินฺนคณา โปราณิกํ ธมฺมวินยํ อญฺญถา [Pg.18] อกํสุ. เตน เตสํ ธมฺมวินโย กตฺถจิ อูโน กตฺถจิ อธิโก หุตฺวา อปริปุณฺโณ เจว อโหสิ อปริสุทฺโธ จ. เตน วุตฺตํ ทีปวํเส ปญฺจมปริจฺเฉเท –

ในบรรดาคณะเหล่านั้น เฉพาะคณะเถรวาทที่เป็นมูลฐานเท่านั้น เป็นผู้เคารพในพระธรรมวินัยเก่า ได้ทรงไว้ซึ่งพระธรรมวินัยเก่าที่บริสุทธิ์ บริบูรณ์โดยแท้ ไม่ขาดไม่เกิน ส่วนคณะที่แตกแยกสิบเจ็ดคณะที่เหลือ ได้กระทำพระธรรมวินัยเก่าให้ผิดเพี้ยนไป เพราะเหตุนั้น พระธรรมวินัยของคณะเหล่านั้น มีส่วนขาดบ้าง มีส่วนเกินบ้าง ได้เป็นทั้งไม่บริบูรณ์และไม่บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในทีปวงศ์ ปริจเฉทที่ ๕ ว่า –

๓๐.

๓๐.

‘‘นิกฺกฑฺฒิตา ปาปภิกฺขู, เถเรหิ วชฺชิปุตฺตกา;

อญฺญํ ปกฺขํ ลภิตฺวาน, อธมฺมวาที พหู ชนา.

ภิกษุวัชชีบุตรผู้ชั่ว ถูกพระเถระทั้งหลายขับไล่ออกแล้ว ชนเป็นอันมากผู้กล่าวอธรรม ได้พวกพ้องอื่นแล้ว

๓๑.

๓๑.

ทสสหสฺสา สมาคนฺตฺวา, อกํสุ ธมฺมสงฺคหํ;

ตสฺมายํ ธมฺมสงฺคีติ, มหาสงฺคีตีติ วุจฺจติ.

หมื่นรูปประชุมกันแล้ว ได้ทำสังคายนาพระธรรม เพราะเหตุนั้น สังคายนาพระธรรมนี้ จึงถูกเรียกว่ามหาสังคีติ

๓๒.

๓๒.

มหาสงฺคีติกา ภิกฺขู, วิโลมํ อกํสุ สาสเน;

ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหํ, อญฺญํ อกํสุ สงฺคหํ.

ภิกษุผู้ทำมหาสังคีติ ได้กระทำความวิโลมในพระศาสนา ทำลายสังคายนาที่เป็นมูลฐานแล้ว ได้ทำสังคายนาอื่น

๓๓.

๓๓.

อญฺญตฺร สงฺคหิตํ สุตฺตํ, อญฺญตฺร อกรึสุ เต;

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทึสุ, วินเย นิกาเยสุ จ ปญฺจสุ…เป…

พระสูตรที่สังคายนาไว้ในที่หนึ่ง พวกเขาได้กระทำไว้ในที่อื่น ได้ทำลายอรรถและธรรม ในพระวินัยและในนิกายทั้งห้า... (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ)

๔๙.

๔๙.

อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทึสุ, เอกเทสญฺจ สงฺคหํ;

คนฺถญฺจ เอกเทสญฺหิ, ฉฑฺเฑตฺวา อญฺญํ อกํสุ เต.

ได้ทำลายอรรถและธรรม และสังคายนาบางส่วน และคัมภีร์บางส่วน ทิ้งแล้ว พวกเขาได้กระทำสิ่งอื่น

๕๐.

๕๐.

นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณียานิ จ;

ปกติภาวํ ชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เต.

ชื่อ ลักษณะ บริขาร และสิ่งที่ควรประพฤติ ละทิ้งความเป็นปกติแล้ว พวกเขาได้กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่น

๕๑.

๕๑.

สตฺตรส ภินฺนวาทา, เอกวาโท อภินฺนโก;

สพฺเพวฏฺฐารส โหนฺติ, ภินฺนวาเทน เต สห.

วาทะที่แตกแยกสิบเจ็ด วาทะที่ไม่แตกแยกหนึ่ง ทั้งหมดเป็นสิบแปด พร้อมด้วยวาทะที่แตกแยกเหล่านั้น

๕๒.

๕๒.

นิคฺโรโธว มหารุกฺโข, เถร วาทานมุตฺตโม;

อนูนํ อนธิกญฺจ, เกวลํ ชินสาสนํ;

กณฺฏกา วิย รุกฺขมฺหิ, นิพฺพตฺตา วาทเสสกา.

เถรวาทเป็นยอดของวาทะทั้งหลาย เหมือนต้นไทรอันเป็นมหาพฤกษ์ พระศาสนาของพระชินเจ้าโดยแท้ ไม่ขาดไม่เกิน วาทะที่เหลือเกิดขึ้นแล้ว เหมือนหนามในต้นไม้

๕๓.

๕๓.

ปฐเม วสฺสสเต นตฺถิ, ทุติเย วสฺสสตนฺตเร;

ภินฺนา สตฺตรส วาทา, อุปฺปนฺนา ชินสาสเน’’ติ.

ในร้อยปีแรกไม่มี ในระหว่างร้อยปีที่สอง วาทะที่แตกแยกสิบเจ็ด ได้เกิดขึ้นแล้วในพระศาสนาของพระชินเจ้า ดังนี้

อโสกรญฺโญ จ กาเล ปริหีนลาภสกฺการา อญฺญติตฺถิยา ลาภสกฺการํ ปตฺถยมานา ภิกฺขูสุ ปพฺพชิตฺวา สกานิ สกานิ ทิฏฺฐิคตานิ ทีเปนฺติ ‘‘อยํ ธมฺโม, อยํ วินโย, อิทํ สตฺถุสาสน’’นฺติ. ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อลภมานาปิ สยเมว เกเส ฉินฺทิตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา วิหาเรสุ วิจรนฺตา อุโปสถกมฺมาทิกรณกาเล สงฺฆมชฺฌํ [Pg.19] ปวิสนฺติ, เต ภิกฺขุสงฺเฆน ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน นิคฺคยฺหมานาปิ ธมฺมวินยานุโลมาย ปฏิปตฺติยา อสณฺฐหนฺตา อเนกรูปํ สาสนสฺส อพฺพุทญฺจ มลญฺจ กณฺฏกญฺจ สมุฏฺฐาเปนฺติ. เกจิ อคฺคึ ปริจรนฺติ, เกจิ ปญฺจาตเป ตปนฺติ, เกจิ อาทิจฺจํ อนุปริวตฺตนฺติ, เกจิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ โวภินฺทิสฺสามาติ ตถา ตถา ปคฺคณฺหนฺติ. ตทา ภิกฺขุสงฺโฆ น เตหิ สทฺธึ อุโปสถํ วา ปวารณํ วา อกาสิ, อโสการาเม สตฺต วสฺสานิ อุโปสโถ อุปจฺฉิชฺชิ.

ในกาลของพระเจ้าอโศก พวกเดียรถีย์อื่นผู้มีลาภสักการะเสื่อมแล้ว ปรารถนาลาภสักการะ บวชในหมู่ภิกษุแล้ว ย่อมแสดงทิฏฐิของตนๆ ว่า "นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา" แม้ไม่ได้บรรพชาในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ก็ปลงผมเองแล้ว นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวไปในวิหารทั้งหลาย ย่อมเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ในกาลทำอุโบสถกรรมเป็นต้น แม้ถูกภิกษุสงฆ์ข่มด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระศาสนา ก็ไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันเป็นไปตามพระธรรมวินัย ย่อมยังความวิบัติ ความมัวหมอง และหนามของพระศาสนาอันมีหลายอย่างให้เกิดขึ้น บางพวกบูชาไฟ บางพวกบำเพ็ญตบะด้วยไฟห้ากอง บางพวกประพฤติตามดวงอาทิตย์ บางพวกยึดถืออย่างนั้นๆ ว่า "เราจักทำลายพระธรรมและพระวินัย" ในกาลนั้น ภิกษุสงฆ์ไม่ได้ทำอุโบสถหรือปวารณาพร้อมกับพวกเหล่านั้น อุโบสถได้ขาดไปในอโศการามเจ็ดปี

อิมญฺจ ปน ปวตฺตึ อุปาทาย เอวมฺปิ สกฺกา คเหตุํ ‘‘สตฺตรสนฺนํ ภินฺนวาทคณานํ ธมฺมวินยสฺส ปจฺฉิมกาเลสุ อปริสุทฺธตรภาโว อีทิเสนปิ การเณน อโหสี’’ติ. กิญฺจาปิ หิ พุทฺธสาสนภูเต ปริสุทฺธธมฺมวินเย ‘‘โกจิปิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต นาม นตฺถิ อญฺญตฺร นิพฺพานธาตุยา, ปรมตฺถโต อตฺตาปิ นตฺถิ, สพฺเพปิ สงฺขารา อนิจฺจา อทฺธุวา อสสฺสตา อนตฺตาเยวา’’ติ อตฺโถ อติวิย ปากโฏ โหติ, ตถาปิ ทานิ อเถรวาทิกานํ คนฺเถสุ จ ปุพฺเพ เวตุลฺลวาทาทีสุ จ ‘‘พุทฺโธ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อตฺตา’’ติ จ, ‘‘สพฺเพปิ สตฺตา นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อตฺตา’’ติ จ อตฺโถ ทิสฺสติ.

อาศัยเรื่องราวนี้ พึงถือเอาได้ว่า "ความเป็นพระธรรมวินัยที่ไม่บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไปในกาลภายหลังของคณะวาทะที่แตกแยกสิบเจ็ดคณะ ได้มีด้วยเหตุเช่นนี้" ถึงแม้ว่าในพระธรรมวินัยที่บริสุทธิ์ซึ่งเป็นพื้นฐานของพระพุทธศาสนา อรรถว่า "ชื่อว่าสิ่งเที่ยง ยั่งยืน ถาวร ไม่มีเลย นอกจากพระนิพพานธาตุ โดยปรมัตถ์แล้ว อัตตา (ตัวตน) ก็ไม่มี สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่ถาวร เป็นอนัตตาเท่านั้น" ย่อมปรากฏชัดเจนยิ่งนัก ถึงกระนั้น บัดนี้ในคัมภีร์ของพวกอเถรวาท และในพวกเวตุลลวาทะเป็นต้นในกาลก่อน อรรถว่า "พระพุทธเจ้าเที่ยง ยั่งยืน ถาวร เป็นอัตตา" และ "สัตว์ทั้งปวงเที่ยง ยั่งยืน ถาวร เป็นอัตตา" ย่อมปรากฏ

อถ อโสโก ธมฺมราชา สาสนํ วิโสเธตุกาโม โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สนฺติเก ปฐมเมว สมยํ อุคฺคณฺหิตฺวา เอกลทฺธิเก เอกลทฺธิเก ภิกฺขู เอกโต กาเรตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุสมูหํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘กึ วาที ภนฺเต สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ตโต เย เย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ สสฺสตวาที’’ติ วา, ‘‘เอกจฺจสสฺสตวาที’’ติ วา เอวมาทินา อตฺตโน อตฺตโน วาทานุรูปํ มิจฺฉาวาทํ อาหํสุ, เต เต ‘‘นยิเม ภิกฺขู, อญฺญติตฺถิยา อิเม’’ติ ตถโต ญตฺวา เตสํ เสตกานิ วตฺถานิ ทตฺวา อุปฺปพฺพาเชสิ. เต สพฺเพปิ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา อเหสุํ.

ครั้งนั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชา ผู้ทรงประสงค์จะชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ ทรงเรียนรู้ลัทธิในสำนักของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระก่อน ทรงให้ภิกษุผู้มีลัทธิเดียวกันๆ มารวมกัน ทรงให้เรียกภิกษุแต่ละหมู่มา แล้วตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะอย่างไร" จากนั้น ภิกษุเหล่าใดกล่าวซึ่งมิจฉาวาทะตามวาทะของตนๆ ด้วยประการมีอย่างนี้เป็นต้นว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นสัสสตวาที (ผู้ถือว่าเที่ยง)" หรือ "เป็นเอกัจจสัสสตวาที (ผู้ถือว่าบางส่วนเที่ยง)" ภิกษุเหล่านั้นๆ ทรงทราบตามความเป็นจริงว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ภิกษุ เหล่านี้เป็นเดียรถีย์อื่น" ทรงให้ผ้าขาวแก่พวกเหล่านั้นแล้ว ทรงให้สึกเสีย พวกเหล่านั้นทั้งหมดมีประมาณหกหมื่นรูป

อถญฺเญ ภิกฺขู ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ‘‘วิภชฺชวาที มหาราช สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺเต ‘‘สุทฺธํ ทานิ ภนฺเต สาสนํ, กโรตุ ภิกฺขุสงฺโฆ อุโปสถ’’นฺติ วตฺวา อารกฺขญฺจ ทตฺวา นครํ ปาวิสิ. สมคฺโค สงฺโฆ สนฺนิปติตฺวา อุโปสถํ อกาสิ. ตสฺมึ สมาคเม โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร ยานิ จ [Pg.20] ตทา อุปฺปนฺนานิ วตฺถูนิ ยานิ จ อายตึ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สพฺเพสมฺปิ เตสํ ปฏิพาหนตฺถํ สตฺถารา ทินฺนนยวเสเนว ตถาคเตน ฐปิตมาติกํ วิภชนฺโต ปรปฺปวาทมทฺทนํ กถาวตฺถุํ นาม อภิธมฺมปิฏเก ปญฺจมํ ปกรณํ อภาสิ. ตโต โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรปฺปมุขา ติปิฏกปริยตฺติธรา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปตฺตา สหสฺสํ ภิกฺขู เถรวาทิโน สงฺคีติทฺวยารูฬฺหํ ปริสุทฺธํ โปราณธมฺมวินยํ ปุน สงฺคายิตฺวา สุรกฺขิตํ รกฺขึสุ.

จากนั้น ภิกษุอื่น ๆ ถามแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า "มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวิภัชชวาที" พระองค์จึงตรัสว่า "บัดนี้ พระศาสนาบริสุทธิ์แล้ว ขอพระภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" แล้วพระองค์ก็พระราชทานการอารักขาแล้วเสด็จเข้าเมืองไป พระสงฆ์พร้อมเพรียงกันประชุมทำอุโบสถ ในการประชุมครั้งนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้แสดงคัมภีร์กถาวัตถุ ซึ่งเป็นปกรณ์ที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก เพื่อขจัดเรื่องราวที่เกิดขึ้นในเวลานั้นและที่จะเกิดขึ้นในอนาคตทั้งหมด โดยจำแนกมาติกาที่พระตถาคตทรงตั้งไว้ตามแนวทางที่พระศาสดาทรงประทานไว้ ซึ่งเป็นการข่มขี่วาทะของผู้อื่น จากนั้น พระเถระโมคคัลลีบุตรติสสะเป็นประธาน พร้อมด้วยพระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกและแตกฉานในปฏิสัมภิทาจำนวนหนึ่งพันรูป ซึ่งเป็นพระเถรวาท ได้สังคายนาพระธรรมวินัยอันบริสุทธิ์แต่โบราณที่ได้ขึ้นสู่สังคายนาสองครั้งแล้วอีกครั้งหนึ่ง และรักษาไว้เป็นอย่างดี

อถ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร นวสุ ปจฺจนฺตฏฺฐาเนสุ สาสนปติฏฺฐาปนตฺถํ นว นายกตฺเถเร อุจฺจินิตฺวา เปเสสิ. เตสุ อฏฺฐหิ เถเรหิ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตฏฺฐานํ คนฺตฺวา พุทฺธสาสเน ปติฏฺฐาปิเต มหามหินฺทตฺเถโร ฉตฺตึสาธิกทฺวิสเต (๒๓๖) พุทฺธวสฺเส ชมฺพุทีปโต สีหฬทีปํ คนฺตฺวา เทวานํปิยติสฺสราชปฺปมุขํ ทีปกชนสมูหํ ปสาเทตฺวา พุทฺธสาสนํ สมฺปติฏฺฐาเปสิ, เตน จ รญฺญา ทินฺนํ มหาเมฆวนุยฺยานํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ มหาวิหารํ นาม สงฺฆารามํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปภุติ สีหฬทีเป พุทฺธสาสนํ ยาว วฏฺฏคามณิราชกาลา นิกายนฺตรวาทากุลรหิตํ นิมฺมลํ สุปริสุทฺธํ หุตฺวา สมุชฺชลิตฺถ. วฏฺฏคามณิราชกาลโต ปน ปฏฺฐาย นิกายนฺตรวาทาปิ สีหฬทีปมุปาคมึสุ. ตทา วิสุทฺธตฺเถรวาทิโน ยถา ปุราณธมฺมวินโย เตหิ นิกายนฺตรวาเทหิ อสมฺมิสฺโส อมลีโน ปกติปริสุทฺโธ หุตฺวา ติฏฺเฐยฺย, ตถา ตํ มหุสฺสาเหน สุรกฺขิตํ รกฺขึสุ. กถํ?

จากนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้คัดเลือกพระเถระผู้เป็นประธาน ๙ รูป เพื่อส่งไปประดิษฐานพระศาสนาในดินแดนชายแดน ๙ แห่ง ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น เมื่อพระเถระ ๘ รูปได้ไปถึงสถานที่ของตน ๆ และประดิษฐานพระพุทธศาสนาแล้ว พระมหินทเถระได้เดินทางจากชมพูทวีปไปยังเกาะสีหลในพุทธศักราช ๒๓๖ และได้ยังหมู่ชนชาวเกาะมีพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะเป็นประมุขให้เลื่อมใส แล้วประดิษฐานพระพุทธศาสนาไว้ และได้รับพระราชทานอุทยานมหามฆวันจากพระราชาพระองค์นั้น แล้วได้สร้างอารามชื่อมหาวิหารขึ้นที่นั่น นับแต่นั้นมา พระพุทธศาสนาในเกาะสีหลก็รุ่งเรืองบริสุทธิ์ผุดผ่อง ปราศจากความสับสนวุ่นวายด้วยลัทธิอื่น ๆ จนถึงสมัยพระเจ้าวัฏฏคามณี แต่ตั้งแต่สมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีเป็นต้นมา ลัทธิอื่น ๆ ก็ได้เข้ามาสู่เกาะสีหลด้วย ในเวลานั้น พระเถรวาทผู้บริสุทธิ์ได้รักษาพระธรรมวินัยแต่โบราณนั้นไว้ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิอื่น ๆ เหล่านั้น ไม่เศร้าหมอง และคงความบริสุทธิ์ตามปกติไว้ได้ อย่างไร?

อภยคิรินิกายุปฺปตฺติ

การเกิดขึ้นของนิกายอภัยคีรี

วฏฺฏคามณิราชา หิ (๔๒๕-พุทฺธวสฺเส) รชฺชํ ปตฺวา ปญฺจมาสมตฺตกาเล พฺราหฺมณติสฺสทามริเกน สตฺตหิ จ ทมิฬโยเธหิ อุปทฺทุโต สงฺคาเม จ ปราชิโต ปลายิตฺวา สาธิกานิ จุทฺทสวสฺสานิ นิลียิตฺวา อญฺญตรเวเสน วสติ. ตทา ลงฺกาทีเป มนุสฺสา โจรภเยน ทุพฺภิกฺขภเยน จ อุปทฺทุตา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, เตน ภิกฺขู เยภุยฺเยน ตโต ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา ธมฺมวินยํ ธาเรนฺตา วิหรนฺติ. ลงฺกาทีเปเยว โอหีนาปิ เถรา ยถาลทฺเธหิ กนฺทมูลปณฺเณหิ ยาเปนฺตา กาเย วหนฺเต นิสีทิตฺวา ปริยตฺติธมฺมํ สชฺฌายํ กโรนฺติ, อวหนฺเต [Pg.21] วาลุกํ อุสฺสาเปตฺวา ตํ ปริวาเรตฺวา สีสานิ เอกฏฺฐาเน กตฺวา ปริยตฺตึ สมฺมสนฺติ. เอวํ ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ สาฏฺฐกถํ เตปิฏกํ อหาเปตฺวา ธารยึสุ. ยทา ปน วฏฺฏคามณิราชา ทมิฬราชานํ หนฺตฺวา (๔๕๕-๔๖๖ พุทฺธวสฺสพฺภนฺตเร) ปุนปิ รชฺชํ กาเรสิ. ตทา เต เถรา ชมฺพุทีปโต ปจฺจาคตตฺเถเรหิ สทฺธึ เตปิฏกํ โสเธนฺตา เอกกฺขรมฺปิ อสเมนฺตํ นาม น ปสฺสึสุ. โยปิ จ มหานิทฺเทโส ตสฺมึ กาเล เอกสฺเสว ทุสฺสีลภิกฺขุโน ปคุโณ อโหสิ, โสปิ มหาติปิฏกตฺเถเรน มหารกฺขิตตฺเถรํ ตสฺส สนฺติกา อุคฺคณฺหาเปตฺวา รกฺขิโต อโหสิ. เอวํ ทุพฺภิกฺขรฏฺฐกฺโขภุปทฺทเวหิ ปีฬิตตฺตา ทุทฺธรสมเยปิ ธมฺมวินยํ สกฺกจฺจํ ธารยึสุ.

พระเจ้าวัฏฏคามณี (ในพุทธศักราช ๔๒๕) ได้ครองราชย์อยู่เพียง ๕ เดือน ก็ถูกพราหมณ์ติสสะผู้เป็นกบฏและนักรบชาวทมิฬ ๗ คนรบกวน และพ่ายแพ้ในสงคราม จึงหนีไปซ่อนตัวอยู่กว่า ๑๔ ปี โดยปลอมตัวเป็นอย่างอื่น ในเวลานั้น มนุษย์ในเกาะลังกาถูกรบกวนด้วยภัยจากโจรและภัยจากความอดอยาก จึงไม่สามารถอุปถัมภ์พระภิกษุด้วยปัจจัย ๔ ได้ ด้วยเหตุนั้น พระภิกษุส่วนใหญ่จึงเดินทางจากที่นั่นไปยังชมพูทวีปเพื่อทรงจำพระธรรมวินัยอยู่ แม้พระเถระที่ยังคงอยู่ในเกาะลังกา ก็ยังชีพด้วยหัวเผือกหัวมันและใบไม้ที่หาได้ เมื่อร่างกายยังคงอยู่ ก็จะนั่งสาธยายพระปริยัติธรรม เมื่อร่างกายไม่คงอยู่ (คืออ่อนเพลียมาก) ก็จะก่อกองทรายขึ้น แล้วล้อมรอบกองทรายนั้น เอาศีรษะรวมกันในที่เดียว แล้วพิจารณาพระปริยัติ ด้วยประการฉะนี้ พวกท่านจึงทรงจำพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาไว้ได้โดยไม่ขาดตกบกพร่องตลอด ๑๒ ปี แต่เมื่อพระเจ้าวัฏฏคามณีทรงปราบกษัตริย์ทมิฬได้ (ระหว่างพุทธศักราช ๔๕๕-๔๖๖) และได้ครองราชย์อีกครั้ง ในเวลานั้น พระเถระเหล่านั้นพร้อมด้วยพระเถระที่กลับมาจากชมพูทวีป ได้ชำระพระไตรปิฎกแล้ว ไม่พบแม้แต่อักษรเดียวที่ไม่ตรงกัน แม้คัมภีร์มหานิทเทส ซึ่งในเวลานั้นมีเพียงพระภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งเท่านั้นที่ทรงจำได้ ก็ได้รับการรักษาไว้โดยพระมหาติปิฏกเถระได้ให้พระมหารักขิตเถระไปเรียนจากท่านผู้นั้น ด้วยประการฉะนี้ แม้ในเวลาที่ยากลำบากเพราะถูกเบียดเบียนด้วยภัยจากความอดอยากและความวุ่นวายในบ้านเมือง พวกท่านก็ยังทรงจำพระธรรมวินัยไว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง

ราชา อภยคิรึ นาม วิหารํ กาเรตฺวา อตฺตโน กตูปการปุพฺพสฺส มหาติสฺสตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร กุลสํสคฺคพหุลตฺตา มหาวิหารวาสีหิ ภิกฺขูหิ ปพฺพาชนียกมฺมํ กตฺวา นีหโฏ. ตทาสฺส สิสฺโส พหลมสฺสุติสฺสนามโก เถโร ตํ กมฺมํ ปฏิพาหิ, เตนสฺส สงฺโฆ อุกฺเขปนียกมฺมํ อกาสิ. โส มหาวิหารวาสีนํ กุชฺฌิตฺวา อภยคิริวิหารเมว คนฺตฺวา เตน มหาติสฺสตฺเถเรน เอกโต หุตฺวา วิสุํ คณํ วหนฺโต วสิ. เต จ ทฺเว เถรา น มหาวิหารํ ปุนาคมึสุ. ตโต ปฏฺฐาย สีหฬทีเป มหาวิหารวาสี, อภยคิริวาสีติ ทฺเว นิกายาชาตา. อิทํ ตาว สีหฬทีเป สาสนปริหานิยา ปฐมํ การณํ.

พระราชาได้สร้างวิหารชื่ออภัยคีรี แล้วถวายแก่พระมหาติสสเถระ ผู้เคยทำอุปการะแก่พระองค์มาก่อน แต่พระเถระรูปนั้นเพราะคลุกคลีกับคฤหัสถ์มากเกินไป จึงถูกพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารทำปัพพาชนียกรรม (ขับไล่ออกจากหมู่) ในเวลานั้น พระเถระผู้เป็นศิษย์ของท่านชื่อพระพหุลมัสสุติสสะ ได้คัดค้านกรรมนั้น ด้วยเหตุนั้น สงฆ์จึงทำอุเขปนียกรรม (งดการร่วมสังฆกรรม) แก่ท่าน ท่านจึงโกรธพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร แล้วไปอยู่ที่วิหารอภัยคีรีนั่นเอง รวมกับพระมหาติสสเถระรูปนั้น และดำเนินหมู่คณะแยกต่างหาก พระเถระทั้งสองรูปนั้นก็ไม่กลับมายังมหาวิหารอีก นับแต่นั้นมา ในเกาะสีหลก็เกิดนิกายขึ้นสองนิกาย คือ มหาวิหารวาสี และ อภัยคีรีวาสี นี่เป็นสาเหตุแรกแห่งความเสื่อมของพระศาสนาในเกาะสีหล

ธมฺมรุจินิกายุปฺปตฺติ

การเกิดขึ้นของนิกายธรรมรุจิ

ตทา จ ราชา อภยคิริวาสีสุเยว ภิกฺขูสุ วิเสสโต ปสนฺโน หุตฺวา เตเยว จตูหิ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา ปคฺคณฺหาติ, ราชมหามตฺตาทโยปิ อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พหู ชนา ตสฺมิญฺจ อาราเม อญฺญตฺถ จ พหู อาวาเส กตฺวา เตสํ เทนฺติ. เอวํ อภยคิริวาสิโน ภิกฺขู พหูนํ อภิญฺญาตชนานํ สกฺกตา เจว โหนฺติ ปูชิตา จ มานิตา จ. ปุน จ อภยคิริวาสิโน พหลมสฺสุติสฺสตฺเถราทโยอินฺทิยรฏฺฐโต อาคตํ วชฺชิปุตฺตกคณปริยาปนฺนสฺส ธมฺมรุจินิกายสฺส ธมฺมวินยภูตํ สกฺกตภาสาโรปิตํ [Pg.22] อภินวมฺปิ ปิฏกํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เตน เตปิ ธมฺมรุจินิกายิกา นาม อเหสุํ. อิทํ สีหฬทีเป สาสนปริหานิยา ทุติยํ การณํ.

ในเวลานั้น พระราชาทรงเลื่อมใสในพระภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารเป็นพิเศษ จึงทรงอุปถัมภ์บำรุงด้วยปัจจัย ๔ แก่พระภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น แม้ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่และชนผู้มีชื่อเสียงจำนวนมาก ก็สร้างอาวาสจำนวนมากทั้งในอารามนั้นและที่อื่น ๆ แล้วถวายแก่พระภิกษุเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารจึงเป็นที่เคารพสักการะ บูชา และนับถือของชนผู้มีชื่อเสียงจำนวนมาก อนึ่ง พระภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารมีพระพหุลมัสสุติสสเถระเป็นต้น ได้รับพระไตรปิฎกใหม่ที่แปลเป็นภาษาสันสกฤต ซึ่งเป็นพระธรรมวินัยของนิกายธรรมรุจิที่จัดอยู่ในคณะวัชชีบุตร ซึ่งมาจากอินเดีย ด้วยเหตุนั้น พวกท่านจึงได้ชื่อว่า ธรรมรุจิกนิกาย นี่เป็นสาเหตุที่สองแห่งความเสื่อมของพระศาสนาในเกาะสีหล

ปิฏกตฺตยสฺส โปตฺถกาโรปนํ

การจารึกพระไตรปิฎกลงในคัมภีร์

มหาวิหารวาสิโน ปน โปราณิกํ ปาฬิภาสาย สณฺฐิตํ ปริสุทฺธปิฏกเมว ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ตญฺจ มุขปาเฐเนว ธาเรนฺติ. ตทา ปน เถรา ปจฺฉิมชนานํ สติปญฺญาหานึ ทิสฺวา พุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ยาว ตํกาลา มุขปาเฐนาภตํ สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ โปตฺถเก อาโรเปตุํ สมารภึสุ. สมารภมานา จ เต อนุราธราชธานิปุรโต อฏฺฐสฏฺฐิมิลปฺปมาเณ มลยชนปเท มาตุล นคเร อาโลกเลเณ วสนฺตา เอกสฺส ตนฺเทสิกสฺส ชนปทาธิปติโน อารกฺขํ คเหตฺวา ตํ โปตฺถกาโรปนกมฺมมกํสุ. เตนิทํ ญายติ ‘‘ตทา มหาวิหารวาสิโน เถรา ราชราชมหามตฺเตหิ อลทฺธูปการา หุตฺวา อตฺตโน พเลเนว ปิฏกตฺตยสฺส โปตฺถกาโรปนกมฺมมกํสู’’ติ จ, ‘‘ตญฺจ ยเถว ปจฺฉิมชนานํ สติปญฺญาหานึ ทิสฺวา กตํ, ตเถว ทุพฺภิกฺขรฏฺฐกฺโขภาทิภยุปทฺทุตกาเลสุ ทุทฺธรภาวมฺปิ ทิสฺวา’’ติ จ, ตถา ‘‘อภยคิริวาสีนํ สมฺปฏิจฺฉิตสมยนฺตรวาเทหิ อนากุลนตฺถมฺปิ กต’’นฺติ จ. เอวํ มหาวิหารวาสิโน เถรา ปริสุทฺธตฺเถรวาทปิฏกํ สมยนฺตเรหิ อสมฺมิสฺสนตฺถาย ยถา ปุเร, ตถา ปาฬิภาสาย เอว โปตฺถเก อาโรเปตฺวาปิ สุรกฺขิตํ รกฺขึสุ. ยทิ หิ ตทา เตปิฏกํ โปตฺถเกสุ อนาโรปิตมสฺส, ปจฺฉากาเลสุ สมยนฺตรโต อาคตสุตฺตานิ ‘‘เนตานิ อมฺหาก’’นฺติ ปฏิกฺขิปิตุํ น สุกรานิ ภเวยฺยุํ. ยโต จ โข ตทา สาฏฺฐกถํ เตปิฏกํ โปตฺถเกสุ อาโรปิตํ, ตโตเยว อนาคตกาเลสุ สมยนฺตราคตสุตฺตานิ เตหิ โปตฺถเกหิ สํสนฺเทตฺวา ปฏิกฺขิปิตุํ สุกรานิ โหนฺติ.

แต่พระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย ย่อมรับพระไตรปิฎกอันบริสุทธิ์ที่ตั้งอยู่ในภาษาบาลีอันเป็นของโบราณเท่านั้น และทรงจำไว้ด้วยการท่องจำด้วยปากเปล่าเท่านั้น. แต่ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายเห็นความเสื่อมแห่งสติปัญญาของชนในภายหลัง จึงเริ่มจารึกพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาที่ทรงจำด้วยปากเปล่ามาตั้งแต่สมัยพุทธกาลจนถึงกาลนั้น ลงในหนังสือ. เมื่อเริ่มจารึกนั้น พระเถระเหล่านั้นอาศัยอยู่ในอาโลกเลณะ ในเมืองมาตุละ ในชนบทมลายู ซึ่งห่างจากเมืองหลวงอนุราธปุระประมาณ ๖๘ ไมล์ ได้รับการอารักขาจากเจ้าเมืองท้องถิ่นคนหนึ่ง แล้วจึงทำการจารึกหนังสือเหล่านั้น. ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นที่ทราบกันว่า “ในกาลนั้น พระเถระมหาวิหารวาสีทั้งหลายไม่ได้รับความช่วยเหลือจากพระราชาและมหาอำมาตย์ จึงได้ทำการจารึกพระไตรปิฎกด้วยกำลังของตนเอง” และ “การจารึกนั้นทำขึ้นเพราะเห็นความเสื่อมแห่งสติปัญญาของชนในภายหลัง และเพราะเห็นความยากลำบากในการทรงจำในยามเกิดภัยพิบัติ เช่น ภัยทุพภิกขภัยและความวุ่นวายในบ้านเมือง” และ “ยังทำขึ้นเพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิอื่นที่พวกอภัยคีรีวาสีรับไว้”. ดังนี้ พระเถระมหาวิหารวาสีทั้งหลายจึงได้รักษาพระไตรปิฎกเถรวาทอันบริสุทธิ์ไว้เป็นอย่างดี โดยการจารึกเป็นภาษาบาลีลงในหนังสือเช่นเดิม เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิอื่น. หากในกาลนั้น พระไตรปิฎกไม่ได้ถูกจารึกไว้ในหนังสือ พระสูตรที่มาจากลัทธิอื่นในภายหลังก็จะไม่สามารถปฏิเสธได้ว่า “เหล่านี้ไม่ใช่ของเรา”. แต่เพราะในกาลนั้น พระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาได้ถูกจารึกไว้ในหนังสือแล้ว ด้วยเหตุนั้น พระสูตรที่มาจากลัทธิอื่นในอนาคตจึงสามารถนำมาเทียบเคียงกับหนังสือเหล่านั้นและปฏิเสธได้โดยง่าย.

ตถา หิ ภาติยราชกาเล (๕๒๔-๕๕๒-พุ-ว) มหาวิหารวาสีนํ อภยคิริวาสีหิ วินเย วิวาโท อุปฺปชฺชิ. ตทา ราชา ทีฆการายนํ นาม พฺราหฺมณชาติกํ อมจฺจํ เถรานํ สนฺติกํ เปเสสิ. โส อุภินฺนํ สุตฺตํ [Pg.23] สุตฺวา วินิจฺฉยํ อทาสิ. ตถา โวหารกติสฺสราชกาเล จ (๗๕๘-๗๘๐ พุ-ว) โคฐาภยราชกาเล จ (๗๙๗-๘๑๐ พุ-ว) เถรวาทิกา โปตฺถการูฬฺเหน ธมฺมวินเยน สํสนฺเทตฺวา อธมฺมวาทํ ปฏิกฺขิปึสุ.

ดังนั้น ในสมัยพระเจ้าภาติยะ (พ.ศ. ๕๒๔-๕๕๒) ได้เกิดข้อพิพาทเรื่องพระวินัยระหว่างพระมหาวิหารวาสีกับพระอภัยคีรีวาสี. ในกาลนั้น พระราชาได้ส่งอำมาตย์ชื่อทีฆการายนะ ผู้มีชาติเป็นพราหมณ์ ไปยังสำนักของพระเถระทั้งหลาย. อำมาตย์นั้นได้ฟังคำของทั้งสองฝ่ายแล้ว ก็ได้ตัดสิน. เช่นเดียวกัน ในสมัยพระเจ้าโวหาริกติสสะ (พ.ศ. ๗๕๘-๗๘๐) และในสมัยพระเจ้าโคฐาภยะ (พ.ศ. ๗๙๗-๘๑๐) พระเถรวาททั้งหลายได้นำพระธรรมวินัยที่จารึกไว้ในหนังสือมาเทียบเคียง แล้วปฏิเสธอธรรมวาทะ.

อธมฺมวาทุปฺปตฺติ

การเกิดขึ้นแห่งอธรรมวาทะ

อยํ ปน อาทิโต ปฏฺฐาย สาสนมลภูตานํ อธมฺมวาทานํ อุปฺปตฺติ. อโสกรญฺโญ หิ กาเล อุปฺปพฺพาเชตฺวา นิกฺกฑฺฒิตา อญฺญติตฺถิยา พุทฺธสาสเน อลทฺธปติฏฺฐา โกธาภิภูตา ปาฏลิปุตฺตโต นิกฺขมิตฺวา ราชคหสมีเป นาลนฺทายํ สนฺนิปติตฺวา เอวํ สมฺมนฺตยึสุ ‘‘มหาชนสฺส พุทฺธสาสเน อนวคาหตฺถาย สกฺยานํ ธมฺมวินโย นาเสตพฺโพ, ตญฺจ โข เตสํ สมยํ อชานนฺเตหิ น สกฺกา กาตุํ, ตสฺมา เยน เกนจิ อุปาเยน ปุนปิ ตตฺถ ปพฺพชิตพฺพเมวา’’ติ. เต เอวํ สมฺมนฺตยิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา วิสุทฺธตฺเถรวาทีนมนฺตรํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตา ตทญฺเญสํ สตฺตรสนฺนํ มหาสงฺฆิกาทินิกายานํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน อญฺญติตฺถิยภาวํ อชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปิฏกตฺตยมุคฺคณฺหิตฺวา ตญฺจ วิปริวตฺเตตฺวา ตโต โกสมฺพึ คนฺตฺวา ธมฺมวินยนาสนาย อุปายํ มนฺตยิตฺวา ๒๕๓-พุทฺธวสฺเส ฉสุ ฐาเนสุ วสนฺตา (๑) เหมวติโก (๒) ราชคิริโก (๓) สิทฺธตฺถิโก (๔) ปุพฺพเสลิโย (๕) อปรเสลิโย (๖) วาชิริโย (๗) เวตุลฺโล (๘) อนฺธโก (๙) อญฺญมหาสงฺฆิโกติ นว อภินเว นิกาเย อุปฺปาเทสุํ. เตสํ นามานิ จ ลทฺธิโย จ กถาวตฺถุอฏฺฐกถายํ อาคตาเยว.

อนึ่ง นี้คือการเกิดขึ้นแห่งอธรรมวาทะทั้งหลาย ซึ่งเป็นมลทินของพระศาสนามาตั้งแต่ต้น. ในสมัยพระเจ้าอโศก พวกเดียรถีย์ที่ถูกขับไล่ออกจากพระศาสนา ไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในพระพุทธศาสนาได้ จึงถูกความโกรธครอบงำ พากันออกจากเมืองปาฏลีบุตร ไปประชุมกันที่นาลันทาใกล้เมืองราชคฤห์ แล้วปรึกษากันว่า “เพื่อไม่ให้มหาชนเข้าถึงพระพุทธศาสนา เราจะต้องทำลายพระธรรมวินัยของพระศากยะ แต่การทำลายนั้นไม่สามารถทำได้โดยไม่รู้ลัทธิของพวกเขา เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะด้วยอุบายใดก็ตาม เราจะต้องบวชเข้าไปในพระศาสนานั้นอีกครั้ง”. พวกเขากลุ่มนั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว ก็กลับมาอีกครั้ง แต่ไม่สามารถเข้าไปในหมู่พระเถรวาทผู้บริสุทธิ์ได้ จึงเข้าไปหาสำนักของนิกายอื่น ๑๗ นิกาย มีมหาสังฆิกะเป็นต้น โดยไม่ให้พวกเขารู้ว่าตนเป็นเดียรถีย์ แล้วบวชเข้าไป ศึกษาพระไตรปิฎก แล้วบิดเบือนพระไตรปิฎกนั้น จากนั้นก็ไปยังเมืองโกสัมพี ปรึกษาอุบายเพื่อทำลายพระธรรมวินัย ในพุทธศักราช ๒๕๓ พวกเขาได้อาศัยอยู่ใน ๖ สถานที่ และได้ก่อตั้ง ๙ นิกายใหม่ขึ้น คือ (๑) เหมวัตติกะ (๒) ราชคิริกะ (๓) สิทธัตถิกะ (๔) บุพพเสลิยะ (๕) อปรเสลิยะ (๖) วาชิริยะ (๗) เวตุลละ (๘) อันธกะ (๙) อัญญมหาสังฆิกะ. ชื่อและลัทธิของนิกายเหล่านั้นปรากฏอยู่ในอรรถกถาคถาวัตถุแล้ว.

เตสุ เหมวติกา สทฺธมฺมปติรูปกํ พุทฺธภาสิตภาเวน ทสฺเสตฺวา

ในบรรดานิกายเหล่านั้น พวกเหมวัตติกะได้แสดงธรรมปฏิรูปว่าเป็นพุทธภาษิตแล้ว

(๑) วณฺณปิฏกํ นาม คนฺถํ อกํสุ.

(๑) ได้ทำคัมภีร์ชื่อวัณณปิฎก.

ราชคิริกา (๒) องฺคุลิมาลปิฏกํ,

พวกราชคิริกะ (๒) ได้ทำอังคุลิมาลปิฎก,

สิทฺธตฺถิกา (๓) คูฬฺหเวสฺสนฺตรํ,

พวกสิทธัตถิกะ (๓) ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬเวสสันดร,

ปุพฺพเสลิยา (๔) รฏฺฐปาลคชฺชิตํ,

พวกบุพพเสลิยะ (๔) ได้ทำคัมภีร์ชื่อรัฏฐปาลคัชชิตะ,

อปรเสลิยา (๕) อาฬวกคชฺชิตํ,

พวกอปรเสลิยะ (๕) ได้ทำคัมภีร์ชื่ออาฬวกคัชชิตะ,

วชิรปพฺพตวาสิโน [Pg.24] วาชิริยา (๖) คูฬฺหวินยํ นาม คนฺถํ อกํสุ.

พวกวาชิริยะผู้อยู่ในวชิรบรรพต (๖) ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬวินัย.

เตเยว สพฺเพ มายาชาลตนฺต-สมาชตนฺตาทิเก อเนเก ตนฺตคนฺเถ จ, มรีจิกปฺป-เหรมฺภกปฺปาทิเก อเนเก กปฺปคนฺเถ จ อกํสุ.

พวกเขาทั้งหมดนั้น ได้ทำคัมภีร์ตันตระหลายเล่ม เช่น มายาชาลตันตระ สมาจตันตระ เป็นต้น และคัมภีร์กัปปะหลายเล่ม เช่น มรีจิกัปปะ เหรัมภกัปปะ เป็นต้น.

เวตุลฺลวาทิโน ปน (๗) เวตุลฺลปิฏกมกํสุ.

ส่วนพวกเวตุลลวาทะ (๗) ได้ทำเวตุลลปิฎก.

อนฺธกา จ (๘) รตนกูฏาทิเก คนฺเถ,

พวกอันธกะ (๘) ได้ทำคัมภีร์ต่างๆ เช่น รัตนกูฏะ เป็นต้น,

อญฺญมหาสงฺฆิกา จ (๙) อกฺขรสาริยาทิสุตฺตนฺเต อกํสุ.

และพวกอัญญมหาสังฆิกะ (๙) ได้ทำพระสูตรต่างๆ เช่น อักขรสาริยะ เป็นต้น.

เตสุ ปน สทฺธมฺมปติรูปเกสุ เวตุลฺลวาโท, วาชิริยวาโท, รตนกูฏสตฺถนฺติ อิมานิเยว ตีณิ ลงฺกาทีปมุปาคตานิ, อญฺญานิ ปน วณฺณปิฏกาทีนิ ชมฺพุทีเปเยว นิวตฺตนฺตีติ นิกายสงฺคเห วุตฺตํ. วณฺณปิฏกาทีนมฺปิ ปน ลงฺกาทีปมุปาคตจฺฉายา ทิสฺสเตว. ตถา หิ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ (๓, ๙-ปิฏฺเฐ)

ในบรรดาธรรมปฏิรูปเหล่านั้น มีเพียง ๓ อย่างเท่านั้นที่มาถึงเกาะลังกา คือ เวตุลลวาทะ วาชิริยวาทะ และรัตนกูฏศาสตร์ ส่วนคัมภีร์อื่นๆ เช่น วัณณปิฎก เป็นต้น ยังคงอยู่ในชมพูทวีปเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในนิกายสังคหะ. แต่ร่องรอยของวัณณปิฎกเป็นต้น ก็ปรากฏว่ามาถึงเกาะลังกาเช่นกัน. ดังที่ปรากฏในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา (หน้า ๙ เล่ม ๓) ว่า

‘‘วณฺณปิฏก องฺคุลิมาลปิฏกรฏฺฐปาลคชฺชิตอาฬวกคชฺชิตคูฬฺหมคฺคคูฬฺหเวสฺสนฺตร คูฬฺหวินย เวทลฺลปิฏกานิ ปน อพุทฺธวจนานิเยวาติ วุตฺต’’นฺติ จ.

“วัณณปิฎก อังคุลิมาลปิฎก รัฏฐปาลคัชชิตะ อาฬวกคัชชิตะ คูฬมรรค คูฬเวสสันดร คูฬวินัย และเวทัลลปิฎก เหล่านี้เป็นอพุทธวจนะเท่านั้น” ดังนี้.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตฏฺฐกถายมฺปิ (๒, ๑๘๖-ปิฏฺเฐ)

แม้ในอรรถกถาสังยุตตนิกายชื่อสารัตถัปปกาสินี (หน้า ๑๘๖ เล่ม ๒) ก็กล่าวไว้ว่า

‘‘คูฬฺหวินยํ คูฬฺหเวสฺสนฺตรํ คูฬฺหมโหสธํ วณฺณปิฏกํ องฺคุลิมาลปิฏกํ รฏฺฐปาลคชฺชิตํ อาฬวกคชฺชิตํ เวทลฺลปิฏกนฺติ อพุทฺธวจนํ สทฺธมฺมปติรูปกํ นามา’’ติ จ–

“คูฬวินัย คูฬเวสสันดร คูฬมโหสถ วัณณปิฎก อังคุลิมาลปิฎก รัฏฐปาลคัชชิตะ อาฬวกคัชชิตะ และเวทัลลปิฎก เหล่านี้ชื่อว่าอพุทธวจนะ เป็นสัทธรรมปฏิรูป” ดังนี้.

เตสํ ปฏิกฺเขโป ทิสฺสติ. น หิ ตานิ อสุตฺวา, เตสญฺจ อตฺถํ อชานิตฺวา สีหฬฏฺฐกถาจริเยหิ ตานิ ปฏิกฺขิปิตุํ สกฺกา, นาปิ ตํ ปฏิกฺเขปวจนํ ชมฺพุทีปิกฏฺฐกถาจริยานํ วจนํ ภวิตุํ, มหามหินฺทตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ [Pg.25] คมนสมเย เตสํเยว อภาวโต. ตสฺมา ตานิ จ ตทญฺญานิ จ มหายานิกปิฏกานิ ตํกาลิกานิ เยภุยฺเยน สีหฬทีปมุปาคตานีติ คเหตพฺพานิ. เตสุ จ วชฺชิปุตฺตกคณปริยาปนฺนสฺส ธมฺมรุจินิกายสฺส ปิฏกานํ ตทุปาคมนํ ปุพฺเพว วุตฺตํ. ตทญฺเญสํ ปน ตทุปาคมนํ เอวํ เวทิตพฺพํ.

การปฏิเสธคัมภีร์เหล่านั้นปรากฏอยู่. เพราะว่าพระอาจารย์อรรถกถาชาวสิงหลไม่สามารถปฏิเสธคัมภีร์เหล่านั้นได้ หากไม่ได้ฟังและไม่รู้ความหมายของคัมภีร์เหล่านั้น และคำปฏิเสธนั้นก็ไม่น่าจะเป็นคำของพระอาจารย์อรรถกถาชาวชมพูทวีป เพราะในสมัยที่พระมหาเถระมหินทเสด็จมายังเกาะสิงหล คัมภีร์เหล่านั้นยังไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงควรเข้าใจว่าคัมภีร์เหล่านั้นและพระไตรปิฎกมหายานอื่นๆ ในสมัยนั้น ส่วนใหญ่ได้มาถึงเกาะสิงหลแล้ว. และการมาถึงของพระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิ ซึ่งจัดอยู่ในคณะวัชชีบุตรนั้น ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้แล้ว. ส่วนการมาถึงของคัมภีร์อื่นๆ พึงทราบดังนี้.

เวตุลฺลวาทสฺส ปฐมนิคฺคโห

การปราบปรามเวตุลลวาทะครั้งแรก

โวหารกติสฺสรญฺโญ กาเล (๗๕๘-๗๘๐-พุ-ว) อภยคิริวาสิโน ธมฺมรุจินิกายิกา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรน สาสนวินาสนตฺถาย ภิกฺขุเวสธารีหิ เวตุลฺลวาทิพฺราหฺมเณหิ รจิตํ เวตุลฺลปิฏกํ สมฺปฏิคฺคเหตฺวา ‘‘อิทํ พุทฺธภาสิต’’นฺติ ทสฺเสนฺติ. ตํ มหาวิหารวาสิโน เถรวาทิกา ธมฺมวินเยน สํสนฺเทตฺวา อธมฺมวาโทติ ปฏิกฺขิปึสุ. ตํ สุตฺวา ราชา สพฺพสตฺถปารคุํ กปิลํ นาม อมจฺจํ เปเสตฺวา วินิจฺฉยํ การาเปตฺวา อพุทฺธภาสิตภาวํ ญตฺวา สพฺพํ เวตุลฺลโปตฺถกํ ฌาเปตฺวา ตลฺลทฺธิเก จ ปาปภิกฺขู นิคฺคเหตฺวา พุทฺธสาสนํ โชเตสิ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวํเส –

ในสมัยพระเจ้าโวหารกติสสะ (พ.ศ. ๗๕๘-๗๘๐) ภิกษุธรรมรุจินิกายผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหาร ได้รับคัมภีร์เวตุลละปิฎกที่พราหมณ์เวตุลลวาทีผู้ปลอมบวชเป็นภิกษุแต่งขึ้นเพื่อทำลายพระศาสนาตามที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น และแสดงว่า “นี่คือพุทธภาษิต” ฝ่ายภิกษุเถรวาทผู้อยู่ในมหาวิหารได้สอบทานคัมภีร์นั้นกับพระธรรมวินัยแล้วปฏิเสธว่า “เป็นอธรรมวาทะ” พระเจ้าโวหารกติสสะทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงส่งอำมาตย์ชื่อกปิละผู้เชี่ยวชาญในสรรพศาสตร์ไปวินิจฉัย เมื่อทรงทราบว่าไม่ใช่พุทธภาษิต จึงทรงเผาคัมภีร์เวตุลละทั้งหมด และลงโทษภิกษุผู้ถือลัทธินั้นซึ่งเป็นภิกษุบาป แล้วทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง เรื่องนี้กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า –

๓๖-๔๑.

๓๖-๔๑.

‘‘เวตุลฺลวาทํ มทฺทิตฺวา, กาเรตฺวา ปาปนิคฺคหํ;

กปิเลน อมจฺเจน, สาสนํ โชตยี จ โส’’ติ.

“พระองค์ทรงขจัดลัทธิเวตุลละ ทรงลงโทษผู้กระทำบาป และทรงยังพระศาสนาให้รุ่งเรืองด้วยอำมาตย์ชื่อกปิละ”

สาคลิยนิกายุปฺปตฺติ

กำเนิดสาคลีนิกาย

ปุนปิ เต อภยคิริวาสิโน โคฐาภยรญฺโญ กาเล (๗๙๗-๘๑๐-พุ-ว) เวตุลฺลวาทํ ตเถว ทสฺเสนฺติ. ตทา ปน เตสุ อุสฺสิลิยาติสฺโส นาม มหาเถโร โวหารกติสฺสราชกาเล เวตุลฺลวาทีนํ ภิกฺขูนํ กตนิคฺคหํ สุตฺวา ‘‘วิจารณสมฺปนฺนสฺส รญฺโญ สมเย ตเถว ภเวยฺย, น ภทฺทกเมต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘น มยํ เตหิ เอกโต โหมา’’ติ ติสตมตฺเต ภิกฺขู คเหตฺวา ทกฺขิณคิริวิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมรุจินิกายโต วิสุํ หุตฺวา วสิ. เตสุ สาคโล นาม มหาเถโร ตตฺเถว ทกฺขิณคิริมฺหิ วสนฺโต อาคมพฺยาขฺยานมกาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตํ เถรมารพฺภ ตสฺสนฺเตวาสิโน สาคลิยา นาม อเหสุํ. เตสมฺปิ [Pg.26] วาโท ปจฺฉา มหาเสนราชกาเล เชตวนวิหาเร ปตฺถริ.

อีกครั้งหนึ่ง ในสมัยพระเจ้าโคฐาภยะ (พ.ศ. 797-810) ภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารเหล่านั้นได้แสดงลัทธิเวตุลละเช่นเดิม ในครั้งนั้น พระมหาเถระชื่ออุสสิลิยาติสสะในหมู่ภิกษุเหล่านั้น ได้สดับการลงโทษภิกษุเวตุลลวาทีในสมัยพระเจ้าโวหารกติสสะแล้ว คิดว่า “ในสมัยพระราชาผู้ทรงประกอบด้วยการพิจารณา ก็เป็นเช่นนั้นอีก ไม่ดีเลย” จึงพาภิกษุประมาณ 300 รูปไปที่ทักขิณคิรีวิหาร แยกตัวออกจากธรรมรุจินิกายแล้วอยู่จำพรรษา ในหมู่ภิกษุเหล่านั้น พระมหาเถระชื่อสาคละได้อยู่จำพรรษาที่ทักขิณคีรีวิหารนั้นเอง และได้ทำคำอธิบายพระอาคม ตั้งแต่นั้นมา ศิษย์ของพระเถระรูปนั้นจึงได้ชื่อว่าสาคลียะ ลัทธิของภิกษุเหล่านั้นได้แพร่หลายในเชตวันวิหารในสมัยพระเจ้ามหาเสนในภายหลัง

เวตุลฺลวาทสฺส ทุติยนิคฺคโห

การปราบปรามลัทธิเวตุลละครั้งที่สอง

โคฐาภโย ปน ราชา ปญฺจสุ วิหาเรสุ มหาภิกฺขุสงฺฆํ เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา เวตุลฺลวาทสฺส อพุทฺธภาสิตภาวํ ญตฺวา ตํวาทิโน สฏฺฐิ ปาปภิกฺขู ลกฺขณาหเต กตฺวา รฏฺฐโต ปพฺพาเชสิ, เวตุลฺลโปตฺถกานิ จ ฌาเปตฺวา พุทฺธสาสนํ โชเตสิ.

ส่วนพระเจ้าโคฐาภยะได้ทรงประชุมพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในวิหารทั้งห้าแห่ง แล้วทรงสอบถามเรื่องราวเหล่านั้น เมื่อทรงทราบว่าลัทธิเวตุลละไม่ใช่พุทธภาษิต จึงทรงทำเครื่องหมายที่ตัวภิกษุบาป 60 รูปผู้ถือลัทธินั้น แล้วขับไล่ออกจากแว่นแคว้น และทรงเผาคัมภีร์เวตุลละ แล้วทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง

ตทา รฏฺฐโต ปพฺพาชิเตสุ เตสุ ภิกฺขูสุ เกจิ กาวีรปฏฺฏนํ คนฺตฺวา ตตฺถ วสนฺติ. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก อญฺญติตฺถิยมาณวโก เทสนฺตรโต กาวีรมาคนฺตฺวา ปฏฺฏนคามิเกหิ เตสํ ภิกฺขูนํ กตูปหารํ ทิสฺวา ลาภสกฺการํ นิสฺสาย เตสํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา สงฺฆมิตฺโตติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. โส มหาวิหารวาสีนํ ธมฺมวินิจฺฉยํ นิสฺสาย โคฐาภยรญฺญา เวตุลฺลวาทเหตุ เตสํ ภิกฺขูนํ รฏฺฐา ปพฺพาชิตภาวํ ญตฺวา มหาวิหารวาสีนํ กุทฺโธ หุตฺวา ‘‘เวตุลฺลวาทํ วา เน คาหาเปสฺสามิ, วิหาเร วา เนสํ อุมฺมูเลตฺวา วินาเสสฺสามี’’ติ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ราชานํ ปสาเทตฺวา ตสฺส ทฺเว ปุตฺเต สิปฺปํ สิกฺขาเปสฺสามีติ อารภิ. ตถาปิ อตฺตโน วาทสฺส ชานนสมตฺถํ เชฏฺฐติสฺสํ โอหาย อนาคเต อตฺตโน วจนํ การาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ กนิฏฺฐํ มหาเสนกุมารเมว สงฺคณฺหิตฺวา สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ. วิตุโน อจฺจเยน เชฏฺฐติสฺสกุมาเร รชฺชํ ปตฺเต (๘๑๐-๘๑๙-พุ-ว) โส ตสฺส รญฺโญ ภีโต กาวีรปฏฺฏนเมว คโต.

ในครั้งนั้น ภิกษุบางรูปในหมู่ภิกษุที่ถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้น ได้ไปอยู่ที่เมืองกาวีรปัฏฏนะ ในสมัยนั้น มีมาณพต่างศาสนิกคนหนึ่งมาจากต่างประเทศ มายังเมืองกาวีระ เห็นชาวเมืองถวายปัจจัยแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงอาศัยลาภสักการะบวชในสำนักของภิกษุเหล่านั้น และมีชื่อเสียงว่าสังฆมิตตะ เขาได้ทราบว่าภิกษุเหล่านั้นถูกพระเจ้าโคฐาภยะขับไล่ออกจากแว่นแคว้นเพราะลัทธิเวตุลละ โดยอาศัยการวินิจฉัยธรรมของภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร จึงโกรธภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร แล้วคิดว่า “เราจะให้ภิกษุเหล่านั้นถือลัทธิเวตุลละ หรือไม่ก็เราจะถอนรากถอนโคนวิหารของภิกษุเหล่านั้นให้พินาศ” จึงไปยังเกาะสีหล ทำให้พระราชาทรงเลื่อมใส แล้วเริ่มสอนศิลปะแก่พระโอรสทั้งสองของพระราชา ถึงกระนั้น เขาก็ละทิ้งพระเชษฐติสสะผู้สามารถรู้ลัทธิของตนได้ แล้วเลือกสอนศิลปะแก่พระกนิษฐาคือเจ้าชายมหาเสนผู้ซึ่งตนสามารถให้ทำตามคำของตนได้ในอนาคต เมื่อพระเชษฐติสสะขึ้นครองราชย์ (พ.ศ. 810-819) หลังจากพระบิดาสวรรคต เขาก็กลัวพระราชาองค์นั้น จึงกลับไปยังเมืองกาวีรปัฏฏนะ

มหาเสนรญฺโญ ปน กาเล (๘๑๙-๘๔๕-พุ-ว) โส ปุน สีหฬทีปมาคนฺตฺวา อภยคิริวิหาเร วสนฺโต มหาวิหารวาสีหิ เวตุลฺลวาทํ คาหาเปตุํ นานาปกาเรหิ วายามมกาสิ. ตถาปิ เตหิ ตํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา นานาการเณหิ สญฺญาเปตฺวา [Pg.27] ‘‘โย โกจิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุสฺส มหาวิหารวาสิโน อาหารํ ทเทยฺย, ตสฺส สตํ ทณฺโฑ’’ติ รญฺโญ อาณาย นคเร เภรึ จราเปสิ. ตทา มหาวิหารวาสิโน นคเร ปิณฺฑาย จรนฺตา ตโย ทิวเส ภิกฺขมลทฺธา มหาปาสาเท สนฺนิปติตฺวา ‘‘สเจ มยํ ขุทาเหตุ อธมฺมํ ธมฺโมติ คณฺเหยฺยาม, พหู ชนา ตํ คเหตฺวา อปายคามิโน ภวิสฺสนฺติ, มยญฺจ สพฺเพ สาวชฺชา ภวิสฺสาม, ตสฺมา น มยํ ชีวิตเหตุปิ เวตุลฺลวาทํ ปฏิคฺคณฺหิสฺสามา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา มหาวิหาราทิเก สพฺพวิหาเร ฉฑฺเฑตฺวา โรหณชนปทญฺจ มลยปเทสญฺจ อคมึสุ.

ส่วนในสมัยพระเจ้ามหาเสน (พ.ศ. 819-845) เขาก็กลับมายังเกาะสีหลอีกครั้ง และอยู่จำพรรษาที่อภัยคีรีวิหาร พยายามด้วยวิธีต่างๆ เพื่อให้ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารถือลัทธิเวตุลละ ถึงกระนั้น เมื่อไม่สามารถให้ภิกษุเหล่านั้นถือลัทธินั้นได้ จึงเข้าเฝ้าพระราชา ชักชวนด้วยเหตุผลต่างๆ แล้วให้ตีกลองประกาศในเมืองด้วยพระราชโองการว่า “ผู้ใดถวายอาหารแก่ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารแม้รูปเดียว ผู้นั้นจะต้องถูกปรับหนึ่งร้อย” ในครั้งนั้น ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารออกบิณฑบาตในเมือง ไม่ได้อาหารสามวัน จึงประชุมกันที่มหาปราสาท แล้วปรึกษากันว่า “ถ้าพวกเราจะถืออธรรมว่าเป็นธรรมเพราะความหิว คนจำนวนมากก็จะถือตามนั้นแล้วไปสู่อบาย และพวกเราทั้งหมดก็จะมีความผิด ดังนั้น พวกเราจะไม่รับลัทธิเวตุลละแม้เพื่อชีวิต” แล้วทิ้งวิหารทั้งหมดมีมหาวิหารเป็นต้น แล้วไปยังชนบทโรหณะและแคว้นมลายู

เวตุลฺลวาโท

ลัทธิเวตุลละ

กีทิโส เวตุลฺลวาโท นาม, ยโต มหาวิหารวาสิโน อติวิย ชิคุจฺฉึสูติ? อิทานิ เวตุลฺลวาทสฺส สรูปํ สพฺพากาเรน ปกาเสตุํ น สกฺกา, เวตุลฺลนาเมน โปตฺถกานํ วา นิกายสฺส วา เอตรหิ อปากฏภาวโต. อภิธมฺมปิฏเก ปน กถาวตฺถุอฏฺฐกถายํ กติปยา เวตุลฺลวาทา อาคตา. กถํ? –

ลัทธิเวตุลละชื่อว่าอย่างไรหนอ ที่ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารรังเกียจอย่างยิ่ง? บัดนี้ ไม่สามารถแสดงลักษณะของลัทธิเวตุลละได้ทั้งหมด เพราะคัมภีร์หรือนิกายชื่อเวตุลละไม่ปรากฏในปัจจุบัน แต่ในอรรถกถาคถาวัตถุในพระอภิธรรมปิฎก มีลัทธิเวตุลละบางอย่างปรากฏอยู่ อย่างไรเล่า? –

‘‘ปรมตฺถโต มคฺคผลาเนว สงฺโฆ, มคฺคผเลหิ อญฺโญ สงฺโฆ นาม นตฺถิ, มคฺคผลานิ จ น กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ จ (๑).

“โดยปรมัตถ์แล้ว มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ ไม่มีสงฆ์อื่นนอกจากมรรคผล และมรรคผลไม่รับสิ่งใดๆ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์รับทักษิณา” (1)

‘‘มคฺคผลาเนว สงฺโฆ นาม, น จ ตานิ ทกฺขิณํ วิโสเธตุํ สกฺโกนฺติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ จ (๒).

“มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ และมรรคผลไม่สามารถชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์” (2)

‘‘มคฺคผลาเนว สงฺโฆ นาม, น จ ตานิ กิญฺจิ ภุญฺชนฺติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ จ (๓).

“มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ และมรรคผลไม่บริโภคสิ่งใดๆ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์บริโภค ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม” (3)

มคฺคผลาเนว สงฺโฆ นาม, น จ สกฺกา เตสํ กิญฺจิ ทาตุํ, น จ เตหิ ปฏิคฺคณฺหิตุํ, นาปิ เตสํ ทาเนน โกจิ อุปกาโร อิชฺฌติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ จ (๔).

“มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ และไม่สามารถถวายสิ่งใดๆ แก่มรรคผลได้ และมรรคผลก็ไม่รับสิ่งใดๆ และการถวายทานแก่มรรคผลก็ไม่สำเร็จประโยชน์ใดๆ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าทานที่ถวายแก่สงฆ์มีผลมาก” (4)

‘‘พุทฺโธ ภควา น กิญฺจิ ปริภุญฺชติ, โลกานุวตฺตนตฺถํ ปน ปริภุญฺชมานํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสติ, ตสฺมา นิรุปการตฺตา น วตฺตพฺพํ ตสฺมึ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ จ (๕).

“พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่ทรงบริโภคสิ่งใดๆ แต่ทรงแสดงพระองค์เหมือนทรงบริโภคเพื่ออนุวัตรตามโลก ดังนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ จึงไม่ควรกล่าวว่าทานที่ถวายในพระองค์มีผลมาก” (5)

‘‘ภควา [Pg.28] ตุสิตภวเน นิพฺพตฺโต ตตฺเถว วสติ, น มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉติ, นิมฺมิตรูปมตฺตกํ ปเนตฺถ ทสฺเสตี’’ติ จ (๖).

“พระผู้มีพระภาคทรงอุบัติในภพดุสิต และประทับอยู่ที่นั่น ไม่ได้เสด็จมายังโลกมนุษย์ ทรงแสดงเพียงพระรูปที่เนรมิตขึ้นเท่านั้นในโลกนี้” (6)

‘‘ตุสิตปุเร ฐิโต ภควา ธมฺมเทสนตฺถาย อภินิมฺมิตํ เปเสสิ, เตน เจว, ตสฺส จ เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน ธมฺโม เทสิโต, น พุทฺเธน ภควตา’’ติ จ (๗).

“พระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ในเมืองดุสิต ทรงส่งพระรูปที่เนรมิตขึ้นมาเพื่อแสดงธรรม พระธรรมนั้นถูกแสดงโดยพระรูปที่เนรมิตนั้นเองด้วย และโดยพระอานนท์ผู้มีอายุผู้รับเอาคำสอนของพระรูปที่เนรมิตนั้นแล้วแสดง ไม่ใช่โดยพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค” (7)

‘‘เอกาธิปฺปาเยน เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – การุญฺเญน วา เอเกน อธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโย, สํสาเร วา เอกโต ภวิสฺสามาติ อิตฺถิยา สทฺธึ พุทฺธปูชาทีนิ กตฺวา ปณิธิวเสน เอโก อธิปฺปาโย อสฺสาติ เอกาธิปฺปาโย, เอวรูโป ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ เอกาธิปฺปาโย เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพ’’ติ จ (๘) เอวํ เวตุลฺลวาทีนํ ลทฺธิโย อาคตา, เอตฺตกาเยว เนสํ วาทา เถรวาทคนฺถวเสน ทานิ ปญฺญายนฺติ.

“ควรเสพเมถุนธรรมด้วยความประสงค์เดียว” ความหมายในที่นี้คือ “ความประสงค์เดียว” หมายถึงด้วยความกรุณาอย่างหนึ่ง หรือด้วยความประสงค์เดียวว่า ‘เราจักเป็นผู้ร่วมกันในสังสารวัฏ’ แล้วกระทำการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นร่วมกับสตรีด้วยอำนาจแห่งการตั้งปณิธานจึงมีความประสงค์เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เมถุนธรรมที่ประกอบด้วยความประสงค์เดียวเช่นนี้ของคนทั้งสองควรเสพ” (8) ลัทธิของพวกเวตุลลวาทีมาแล้วอย่างนี้ วาทะของพวกเขามีเพียงเท่านี้ที่ปรากฏตามคัมภีร์เถรวาทในปัจจุบัน

เอตฺถ จ อาทิโต จตูหิ วาเทหิ สุตฺตนฺตาคตสงฺโฆ จ มิจฺฉา คหิโต, วินยาคตสงฺโฆ จ สพฺพถา ปฏิกฺขิตฺโต. ตทนนฺตรํ ตโย วาทา อิสฺสรนิมฺมานวาทานุวตฺตกา. อนฺติมสฺส ปน อสทฺธมฺมวาทภาโว อติวิย ปากโฏติ.

ในบรรดาวาทะเหล่านั้น เริ่มแรกด้วยวาทะ ๔ อย่าง พระสงฆ์ผู้มาในพระสูตรถูกถือเอาผิดไป และพระสงฆ์ผู้มาในพระวินัยถูกปฏิเสธโดยสิ้นเชิง หลังจากนั้น วาทะ ๓ อย่างเป็นไปตามวาทะว่าด้วยการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า (อิศวรนิมมานวาท) ส่วนวาทะสุดท้ายนั้น ความเป็นอสัทธรรมวาทะปรากฏชัดเจนยิ่งนัก

อภิธมฺมสมุจฺจเย ปน เวตุลฺลปิฏกสฺส โพธิสตฺตปิฏกภาโว ปกาสิโต, ตสฺมา สทฺธมฺมปุณฺฑริกสุตฺตาทิเก โพธิสตฺตปิฏเก อาคตวาโทปิ ‘‘เวตุลฺลวาโท’’ติ เวทิตพฺโพ.

ส่วนในคัมภีร์อภิธรรมสมุจจัย ความเป็นพระโพธิสัตว์ปิฎกของเวตุลลปิฎกถูกประกาศไว้ เพราะฉะนั้น วาทะที่มาในพระโพธิสัตว์ปิฎกมีสัทธรรมปุณฑริกสูตรเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็น ‘เวตุลลวาทะ’

มหาวิหารนาสนํ

การทำลายมหาวิหาร

มหาวิหารวาสีสุ ปน วุตฺตปฺปกาเรน สพฺพวิหาเร ฉฑฺเฑตฺวา คเตสุ สงฺฆมิตฺโต ปาปภิกฺขุ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา โลหปาสาทาทิเก จตุสฏฺฐฺยาธิเก ติสตมตฺเต ปริเวณปาสาเท นาเสตฺวา สมูลํ อุทฺธราเปตฺวา อภยคิริวิหารํ อานยาเปสิ. วิหารภูมิยญฺจ กสาเปตฺวา อปรณฺเณ วปาเปสิ. เอวํ ตทา มหาวิหาโร นว วสฺสานิ ภิกฺขูหิ สุญฺโญ อโหสิ อาวาสวิรหิโต จ. อถ ราชา เมฆวณฺณาภยสฺส นาม กลฺยาณมิตฺตภูตสฺส อมจฺจสฺส สนฺตชฺชนปุพฺพงฺคเมน วจเนน [Pg.29] มหาวิหารํ ปุน ปากติกํ กตฺวา เต จาปิ อปกฺกนฺเต ภิกฺขู อาเนตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหิ.

เมื่อพวกภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารละทิ้งวิหารทั้งหมดไปตามที่กล่าวมาแล้ว พระสังฆมิตตะภิกษุผู้ชั่วร้ายได้ทูลชักชวนพระราชาให้ทำลายปราสาทในบริเวณประมาณ ๓๖๔ หลัง มีโลหปราสาทเป็นต้น ให้ถอนรากถอนโคนแล้วนำไปสู่อภัยคีรีวิหาร และยังให้ไถพื้นที่วิหารแล้วหว่านพืชอื่น ด้วยประการฉะนี้ ในครั้งนั้นมหาวิหารจึงว่างเปล่าจากพระภิกษุและปราศจากผู้อยู่อาศัยถึง ๙ ปี ครั้นแล้ว พระราชาได้ทรงกระทำมหาวิหารให้กลับเป็นปกติอีกครั้ง ด้วยถ้อยคำที่นำหน้าด้วยการข่มขู่ของอำมาตย์ผู้เป็นกัลยาณมิตรชื่อเมฆวรรณาภัย และได้ทรงนำพระภิกษุเหล่านั้นที่จากไปแล้วกลับมา ทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัย ๔

เชตวนวาสินิกายุปฺปตฺติ

การเกิดขึ้นของนิกายเชตวันวาสี

ปุนปิ ราชา ทกฺขิณารามวาสิมฺหิ ชิมฺหมานเส กุหกติสฺสตฺเถเร ปสนฺโน หุตฺวา ตสฺสตฺถาย มหาวิหารสีมพฺภนฺตเร โชติวนุยฺยาเน เชตวนวิหารํ กาเรตุมารภิ. มหาวิหารวาสิโน ภิกฺขู ตํ นิวาเรตุํ อสกฺโกนฺตา ปุนปิ ตโต อปกฺกมึสุ. ตทาปิ มหาวิหาโร นว มาสานิ ภิกฺขูหิ สุญฺโญ อโหสิ. ราชา ปน อตฺตโน อชฺฌาสยวเสเนว ตตฺถ เชตวนวิหารํ กาเรตฺวา ตสฺส กุหกติสฺสตฺเถรสฺส อทาสิเยว. ตตฺถ ทกฺขิณคิริวิหารโต สาคลิยา ภิกฺขู อาคนฺตฺวา วสึสุ. ปจฺฉา จ เต อมฺพสามเณรสิลากาลรญฺโญ กาเล (๑๐๖๗-๑๐๘๐-พุ-ว) เวตุลฺลวาทิโน อเหสุํ.

แม้ในกาลต่อมา พระราชาทรงเลื่อมใสในพระกุหกติสสเถระผู้มีใจคดซึ่งอยู่ในทักขิณาราม จึงเริ่มสร้างเชตวันวิหารในสวนโชติวันภายในสีมาของมหาวิหารเพื่อประโยชน์แก่ท่านนั้น พวกภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารไม่สามารถยับยั้งได้ จึงได้จากไปจากที่นั่นอีกครั้ง แม้ในครั้งนั้นมหาวิหารก็ว่างเปล่าจากพระภิกษุถึง ๙ เดือน ส่วนพระราชาได้ทรงสร้างเชตวันวิหารในที่นั้นตามพระอัธยาศัยของพระองค์เอง และได้ถวายแก่พระกุหกติสสเถระนั้น ในที่นั้น พวกภิกษุชาวสาคัลยะจากทักขิณคีรีวิหารได้มาอยู่อาศัย และภายหลังในสมัยของพระเจ้าอัมพสามเณรศิลาการ (พ.ศ. ๑๐๖๗-๑๐๘๐) พวกท่านเหล่านั้นได้เป็นเวตุลลวาที

เอวํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส สีหฬทีปมาคมนกาลโต (๙๖๕-พุ-ว) ปุพฺเพเยว วิสุทฺธตฺเถรวาทีหิ มหาวิหารวาสีหิ วิรุทฺธสมยา อภยคิริวาสิโน (๔๕๕-พุ-ว) สาคลิยา (๗๙๗-๘๑๐-พุ-ว) เชตวนวาสิโน (๘๒๙-๘๔๕-พุ-ว) จาติ ตโย นิกายา อุปฺปนฺนา อเหสุํ. เตสุ ปน อภยคิริวาสิโนเยว วิเสสโต ปากฏา เจว โหนฺติ พลวนฺโต จ. ตถา หิ เต วิสุทฺธตฺเถรวาทปิฏกญฺจ วชฺชิปุตฺตกปริยาปนฺนธมฺมรุจินิกายปิฏกญฺจ มหิสาสกาทินิกายปิฏกญฺจ มหายานปิฏกญฺจ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เตสุ ธมฺมรุจินิกายปิฏกสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาโว ปากโฏเยว. มหิสาสกาทินิกายปิฏกสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาโว ปน ผาหิยนฺนามสฺส จินภิกฺขุโน อทฺธานกฺกมสลฺลกฺขณกถาย เจว อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตวณฺณปิฏกาทินามวเสน จ เวทิตพฺโพ, ตถา มหายานปิฏกสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาโวปิ.

ด้วยประการฉะนี้ ก่อนสมัยที่พระอาจารย์พุทธโฆสเถระมายังเกาะลังกา (พ.ศ. ๙๖๕) นิกาย ๓ นิกาย คือ อภัยคีรีวาสี (พ.ศ. ๔๕๕) สาคัลยะ (พ.ศ. ๗๙๗-๘๑๐) และเชตวันวาสี (พ.ศ. ๘๒๙-๘๔๕) ซึ่งมีลัทธิขัดแย้งกับพวกมหาวิหารวาสีผู้เป็นเถรวาทบริสุทธิ์ ได้เกิดขึ้นแล้ว ในบรรดานิกายเหล่านั้น เฉพาะพวกอภัยคีรีวาสีเท่านั้นที่ปรากฏชัดเจนและมีกำลังมากเป็นพิเศษ ด้วยว่าพวกท่านเหล่านั้นยอมรับทั้งพระไตรปิฎกของเถรวาทบริสุทธิ์ พระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิที่นับเนื่องในพวกวัชชีบุตรกะ พระไตรปิฎกของนิกายมหิสาสกะเป็นต้น และพระไตรปิฎกของมหายาน ในบรรดาปิฎกเหล่านั้น ความที่พวกเขายอมรับพระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิเป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ส่วนความที่พวกเขายอมรับพระไตรปิฎกของนิกายมหิสาสกะเป็นต้น พึงทราบได้จากเรื่องราวการกำหนดระยะทางเดินทางของพระภิกษุจีนชื่อฟาเหียน และจากชื่อมีปิฎกวรรณะเป็นต้นที่ถูกปฏิเสธในอรรถกถา แม้ความที่พวกเขายอมรับมหายานปิฎกก็พึงทราบได้เช่นเดียวกัน

ผาหิยมทฺธานกฺกมกถา

เรื่องราวการเดินทางของฟาเหียน

ผาหิยนฺนาเมน หิ จินภิกฺขุนา ๙๕๖-พุทฺธวสฺเส สีหฬทีปโต สกฺกตภาสาโรปิตํ มหิสาสกวินยปิฏกญฺจ ทีฆาคโม จ สํยุตฺตาคโม จ สนฺนิปาตปิฏกญฺจ อตฺตนา สห จินรฏฺฐมานีตนฺติ ตสฺส อทฺธานกฺกมกถายํ [Pg.30] ทสฺสิตํ. ตญฺจ สพฺพํ อภยคิริวิหารโตเยว ลทฺธมสฺส, มหาวิหารวาสีนํ สกฺกตาโรปิตปิฏกาภาวโต. อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺตวณฺณปิฏกาทีนิ จ ตตฺเถว ภเวยฺยุํ, มหาวิหารวาสีหิ เตสํ อปฺปฏิคฺคหิตภาวโต. ตถา ‘‘ผาหิยมฺภิกฺขุสฺส สีหฬทีเป ปฏิวสนกาเล (๙๕๔-๙๕๖-พุ-ว) มหาวิหาเร ติสหสฺสมตฺตา ภิกฺขู วสนฺติ, เต เถรวาทปิฏกเมว อุคฺคณฺหนฺติ, น มหายานปิฏกํ. อภยคิริวิหาเร ปญฺจสหสฺสมตฺตา ภิกฺขู วสนฺติ, เต ปน ทฺเวปิ ปิฏกานิ อุคฺคณฺหนฺติ มหายานปิฏกญฺเจว เถรวาทปิฏกญฺจา’’ติ จ เตเนว จินภิกฺขุนา ทสฺสิตํ.

แท้จริงแล้ว พระภิกษุจีนชื่อฟาเหียนได้แสดงไว้ในเรื่องราวการเดินทางของท่านว่า ท่านได้นำพระวินัยปิฎกของมหิสาสกะที่แปลเป็นภาษาสันสกฤตจากเกาะลังกาในปีพุทธศักราช ๙๕๖ พร้อมทั้งทีฆอาคม สังยุตตาคม และสันนิปาตปิฎก ไปยังประเทศจีนพร้อมกับท่าน และสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดท่านพึงได้มาจากอภัยคีรีวิหารเท่านั้น เพราะพวกมหาวิหารวาสีไม่มีพระไตรปิฎกที่แปลเป็นภาษาสันสกฤต และปิฎกวรรณะเป็นต้นที่ถูกปฏิเสธในอรรถกถาก็พึงมีอยู่ในที่นั้นเอง เพราะพวกมหาวิหารวาสีไม่ยอมรับสิ่งเหล่านั้น เช่นเดียวกัน พระภิกษุจีนรูปนั้นได้แสดงไว้ว่า ‘ในสมัยที่พระภิกษุฟาเหียนพำนักอยู่ในเกาะลังกา (พ.ศ. ๙๕๔-๙๕๖) มีพระภิกษุประมาณ ๓,๐๐๐ รูปอยู่ในมหาวิหาร พวกท่านเหล่านั้นศึกษาเฉพาะพระไตรปิฎกของเถรวาทเท่านั้น ไม่ศึกษามหายานปิฎก ส่วนในอภัยคีรีวิหารมีพระภิกษุประมาณ ๕,๐๐๐ รูป พวกท่านเหล่านั้นศึกษาทั้งสองปิฎก คือทั้งมหายานปิฎกและเถรวาทปิฎก’

ยสฺมา ปน อภยคิริวาสิโน มหายานปิฏกมฺปิ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺมา ตสฺมึ วิหาเร มหายานิกานํ ปธานาจริยภูเตหิ อสฺสโฆสนาคชฺชุเนหิ กตคนฺถาปิ สํวิชฺชมานาเยว ภเวยฺยุํ, ตโตเยว เตสํ นยญฺจ นามญฺจ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโรปิ อญฺเญปิ ตํกาลิกา มหาวิหารวาสิโน สุตสมฺปนฺนา เถรา ชาเนยฺยุํเยว. อปิจ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ สมุทฺทสมีเป คุนฺตาชนปเท นาคารชุนโกณฺฑํ นาม ฐานมตฺถิ, ยตฺถ นาคชฺชุโน มหายานิกานํ ปธานาจริยภูโต วสนฺโต พุทฺธสาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. อาจริยพุทฺธโฆสสฺส จ ตนฺเทสิกภาวนิมิตฺตํ ทิสฺสติ, ตํ ปจฺฉโต (๓๓-ปิฏฺเฐ) อาวิภวิสฺสติ. ตสฺมาปิ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร นาคชฺชุนสฺส จ อสฺสโฆสสฺส จ นยญฺจ นามญฺจ ชาเนยฺยเยวาติ สกฺกา อนุมินิตุํ.

เพราะเหตุว่าอภัยคีรีวาสีศึกษาแม้แต่มหายานปิฎก เพราะฉะนั้น คัมภีร์ที่อัสสโฆสะและนาคารชุนผู้เป็นอาจารย์ใหญ่ของมหายานิกชนได้แต่งไว้ ก็พึงมีอยู่ในวิหารนั้นเอง. ด้วยเหตุนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสเถระและพระเถระผู้ทรงความรู้ท่านอื่นๆ ที่อยู่ในมหาวิหารในสมัยนั้น ก็พึงรู้จักหลักคำสอนและชื่อของท่านเหล่านั้น. อนึ่ง ในประเทศอินเดียใต้ ใกล้ทะเล ในชนบทชื่อคุนตะ มีสถานที่ชื่อนาคารชุนโกณฑะ ซึ่งนาคารชุนผู้เป็นอาจารย์ใหญ่ของมหายานิกชนได้อยู่และตั้งพระพุทธศาสนาไว้. และปรากฏเหตุที่แสดงว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเป็นชาวท้องถิ่นนั้น ซึ่งจะปรากฏในภายหลัง (หน้า ๓๓). เพราะฉะนั้น จึงอาจอนุมานได้ว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเถระพึงรู้จักหลักคำสอนและชื่อของนาคารชุนและอัสสโฆส.

ชานโตเยว ปน เตสํ นยสฺส วา นามสฺส วา อตฺตโน อฏฺฐกถายมปฺปกาสนํ เตสํ นิกายนฺตรภาวโตเยวสฺส. ตถา หิ เตสํ อสฺสโฆสนาคชฺชุนานํ อสฺสโฆโส เถรวาทโต ภินฺเนสุ เอกาทสสุ คเณสุ สพฺพตฺถิวาทคเณ ปริยาปนฺโน, นาคชฺชุโน จ มหาสงฺฆิก-เจติยวาทิคณาทีหิ ชาเต มหายานนิกาเย ปริยาปนฺโน, [Pg.31] มหาวิหารวาสิโน จ อาทิโตเยว ปฏฺฐาย นิกายนฺตรสมเยหิ อสมฺมิสฺสนตฺถํ อตฺตโน ปิฏกํ อตีว อาทรํ กตฺวา รกฺขนฺติ, อยญฺจ อาจริยพุทฺธโฆโส เตสมญฺญตโร. วุตฺตญฺหิ ตสฺส คนฺถนิคมเนสุ ‘‘มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตนา’’ติ. ตสฺมา ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส เตสํ นยํ ชานนฺโตเยว อตฺตโน คนฺเถสุ นิกายนฺตรสมเยหิ อสมฺมิสฺสนตฺถํ นปฺปกาเสสี’’ติ เวทิตพฺพํ.

แต่การที่ท่านรู้จักหลักคำสอนหรือชื่อของท่านเหล่านั้นแล้วไม่เปิดเผยในอรรถกถาของตนนั้น ก็เพราะท่านเหล่านั้นเป็นนิกายอื่นนั่นเอง. แท้จริงแล้ว ในบรรดาอัสสโฆสะและนาคารชุนนั้น อัสสโฆสะจัดอยู่ในคณะสัพพัตถิวาทะ ซึ่งเป็นหนึ่งใน ๑๑ คณะที่แยกจากเถรวาท. ส่วนนาคารชุนจัดอยู่ในนิกายมหายานที่เกิดขึ้นจากคณะมหาสังฆิกะ-เจติยวาทะเป็นต้น. และพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารก็รักษาพระไตรปิฎกของตนด้วยความเคารพอย่างยิ่ง เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิของนิกายอื่นมาตั้งแต่แรกเริ่ม. และพระอาจารย์พุทธโฆสนี้ก็เป็นหนึ่งในท่านเหล่านั้น. ดังที่กล่าวไว้ในคำลงท้ายคัมภีร์ของท่านว่า ‘ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของชาวมหาวิหาร’. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ‘พระอาจารย์พุทธโฆสรู้จักหลักคำสอนของท่านเหล่านั้นแล้ว แต่ไม่เปิดเผยในคัมภีร์ของตน เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิของนิกายอื่น’.

เอตฺตาวตา จ ยานิ ‘‘โพธิมณฺฑสมีปมฺหิ, ชาโต พฺราหฺมณมาณโว’’ติอาทินา วุตฺตสฺส มหาวํสวจนสฺส วิจารณมุเขน อาจริยพุทฺธโฆสสฺส วมฺภนวจนานิ ธมฺมานนฺทโกสมฺพินา วุตฺตานิ, ตานิ อมูลกภาเวน อนุวิจาริตานิ. ตถาปิ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส โพธิมณฺฑสมีเป ชาโต’’ติ เอตํ ปน อตฺถํ สาเธตุํ ทฬฺหการณํ น ทิสฺสเตว ฐเปตฺวา ตํ มหาวํสวจนํ, ยมฺปิ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ, ตมฺปิ มหาวํสเมว นิสฺสาย วุตฺตวจนตฺตา น ทฬฺหการณํ โหตีติ.

ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวตำหนิพระอาจารย์พุทธโฆสที่ธัมมานันทะ โกสัมพีกล่าวไว้ โดยอาศัยการพิจารณาคำกล่าวในมหาวงศ์ที่ว่า ‘พราหมณ์มาณพเกิดใกล้โพธิมณฑล’ เป็นต้นนั้น ได้ถูกพิจารณาแล้วว่าไม่มีมูลความจริง. ถึงกระนั้น การที่จะพิสูจน์ความหมายที่ว่า ‘พระอาจารย์พุทธโฆสเกิดใกล้โพธิมณฑล’ นั้น ก็ไม่ปรากฏเหตุผลที่หนักแน่นเลย นอกจากการอ้างอิงคำกล่าวในมหาวงศ์นั้น. แม้สิ่งที่กล่าวไว้ในพุทธโฆสุปปัตติ ก็เป็นคำกล่าวที่อาศัยมหาวงศ์นั่นเอง จึงไม่เป็นเหตุผลที่หนักแน่น.

มรมฺมรฏฺฐิกภาวกถา

เรื่องราวความเป็นชาวพม่า

เอกจฺเจ ปน มรมฺมรฏฺฐิกา ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส มรมฺมรฏฺเฐ สถุํ นาม นครโต สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สงฺคหฏฺฐกถาโย อกาสี’’ติ วทนฺติ. ตํ ธมฺมานนฺเทน อนุชานิตฺวา ‘‘ตมฺปิ โถกํ ยุตฺติสมฺปนฺนํ, อหํ เอวํ สทฺทหามิ ‘พุทฺธโฆโส ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ เตลงฺคชาติโก’ติ, เตลงฺคชาติกา จ พหู ชนา มรมฺมรฏฺเฐ จ อินฺโทจิน รฏฺเฐ จ คนฺตฺวา วสนฺติ, ตลฺหิง? อิติ โวหาโร จ ตโตเยว เตลงฺคปทโต อุปฺปนฺโน. ตถา ‘พุทฺธโฆโส อฏฺฐกถาโย กตฺวา สีหฬทีปโต มรมฺมรฏฺฐํ คนฺตฺวา ปจฺฉิมภาเค ตตฺเถว วสี’ติปิ คเหตุํ สกฺกา, ตสฺส หิ คนฺถา มรมฺมรฏฺเฐ สีหฬรฏฺฐโตปิ สุรกฺขิตตรา โหนฺตี’’ติ จ วตฺวา ปติฏฺฐาปิตํ.

แต่ชาวพม่าบางพวกกล่าวว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะไปจากเมืองชื่อสะเทิมในประเทศพม่าสู่เกาะลังกาแล้วทำอรรถกถาต่างๆ” พระธัมมานันทะยอมรับข้อความนั้นแล้วกล่าวว่า “แม้ข้อนั้นก็มีเหตุผลอยู่บ้าง อาตมาเชื่ออย่างนี้ว่า ‘พระพุทธโฆสะเป็นชาวเตลังคะในประเทศอินเดียใต้’ และชาวเตลังคะจำนวนมากไปอยู่ในประเทศพม่าและประเทศอินโดจีน และคำว่า ‘ตะเลง’ ก็เกิดขึ้นจากคำว่า ‘เตลังคะ’ นั้นเอง อนึ่ง ก็อาจถือได้ว่า ‘พระพุทธโฆสะทำอรรถกถาแล้วไปจากเกาะลังกาสู่ประเทศพม่าและอยู่ในส่วนตะวันตกที่นั่น’ เพราะคัมภีร์ของท่านในประเทศพม่าย่อมได้รับการรักษาดีกว่าในประเทศลังกา” ดังนี้ แล้วตั้งไว้

ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกภาวยุตฺติ

เหตุผลแห่งความเป็นชาวอินเดียใต้

พหู ปน อาธุนิกา วิจกฺขณา ธมฺมานนฺทาทโย ‘‘อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิโก’’ติ วทนฺติ. อยํ ปเนตฺถ ยุตฺติ, เยภุยฺเยน หิ อฏฺฐกถาฏีกาการา เถรา ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกาเยว. ตถา [Pg.32] หิ พุทฺธวํสฏฺฐกถาย จ อภิธมฺมาวตารฏฺฐกถาย จ วินยวินิจฺฉยฏฺฐกถาย จ การโก อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถโร โจฬรฏฺเฐ ตมฺพปณฺณินทิยํ อุรคนคเร ชาโต อาจริยพุทฺธโฆเสน เอกกาลิโก จ. ปรมตฺถวินิจฺฉย-นามรูปปริจฺเฉท-อภิธมฺมตฺถสงฺคหานํ การโก อาจริยอนุรุทฺธตฺเถโร กญฺจิวรรฏฺเฐ กาเวรินครชาติโก. ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนอุทานาทิปาฬิยา สํวณฺณนาภูตาย ปรมตฺถทีปนิยา การโก อาจริยธมฺมปาลตฺเถโรปิ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ กญฺจิปุรชาติโก. ตเถวายมฺปีติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มโนรถปูรณิยา นาม องฺคุตฺตรฏฺฐกถาย นิคมเน –

แต่ปราชญ์ผู้ฉลาดสมัยใหม่จำนวนมากมีพระธัมมานันทะเป็นต้นกล่าวว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสเถระเป็นชาวอินเดียใต้” เหตุผลในเรื่องนี้คือ โดยมากพระเถระผู้ทำอรรถกถาและฎีกาย่อมเป็นชาวอินเดียใต้ทั้งนั้น เช่น พระอาจารย์พุทธทัตตเถระผู้ทำอรรถกถาพุทธวงศ์ อรรถกถาอภิธัมมาวตาร และอรรถกถาวินัยวินิจฉัย เกิดในเมืองอุระคะริมฝั่งแม่น้ำตัมพปัณณีในแคว้นโจฬะ และเป็นคนร่วมสมัยกับพระอาจารย์พุทธโฆสะ พระอาจารย์อนุรุทธเถระผู้ทำปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ เกิดในเมืองกาเวรีในแคว้นกาญจีวระ แม้พระอาจารย์ธัมมปาลเถระผู้ทำปรมัตถทีปนีอันเป็นอรรถกถาแห่งบาลีอุทานเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในขุททกนิกาย ก็เกิดในเมืองกาญจีปุระในประเทศอินเดียใต้ พึงทราบว่าแม้ท่านผู้นี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะมีการกล่าวไว้ในบทส่งท้ายของอรรถกถาอังคุตตระชื่อมโนรถปูรณีว่า –

‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน;

กญฺจิปุราทีสุ มยา, ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตนา’’ติ.

“อันพระเถระผู้มีปัญญาดีนามว่าโชติปาละอาราธนาแล้ว ผู้เคยอยู่ร่วมกับเราในเมืองกาญจีปุระเป็นต้นในกาลก่อน” ดังนี้

เอตฺถ จ กญฺจิปุรํ นาม มทรสนครสฺส อีสกํ ปจฺฉิมนิสฺสิเต ทกฺขิณทิสาภาเค ปญฺจจตฺตาลีสมิลปฺปมาเณ ปเทเส อิทานิ กญฺชีวร อิติ โวหริตนครเมว.

ในที่นี้ เมืองชื่อกาญจีปุระนั้นคือเมืองที่ปัจจุบันเรียกว่ากาญจีวระ ซึ่งตั้งอยู่ในทิศใต้ค่อนไปทางตะวันตกเล็กน้อยของเมืองมัทราส ในระยะทางประมาณ ๔๕ ไมล์นั่นเอง

ตถา ปปญฺจสูทนิยา นาม มชฺฌิมฏฺฐกถาย นิคมเนปิ –

อนึ่ง ในบทส่งท้ายของอรรถกถามัชฌิมะชื่อปปัญจสูทนีก็มีการกล่าวไว้ว่า –

‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน พุทฺธมิตฺเตน;

ปุพฺเพ มยูรทูต ปฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ วสนฺเตนา’’ติ – วุตฺตํ.

“อันพระเถระผู้มีปัญญาดีนามว่าพุทธมิตตะอาราธนาแล้ว ผู้เคยอยู่ร่วมกับเราในเมืองมยูรทูตปัตตนะในกาลก่อน” ดังนี้

เอตฺถ จ มยูรทูตปฏฺฏนํ นาม อิทานิ มทรสนครสมีเป มิลโปร อิติ โวหริตฏฺฐานนฺติ โปราณปฺปวตฺติคเวสีหิ วุตฺตํ.

ในที่นี้ สถานที่ชื่อมยูรทูตปัตตนะนั้นคือสถานที่ที่ปัจจุบันเรียกว่ามิลาโปร์ใกล้เมืองมัทราส ดังที่นักค้นคว้าประวัติศาสตร์โบราณกล่าวไว้

อิมาหิ ปน นิคมนคาถาหิ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐเยว นิวุตฺถปุพฺพตํ ปกาเสติ, โพธิมณฺฑสมีเป วา, มรมฺมรฏฺเฐ วา นิวุตฺถปุพฺพตาย ปกาสนญฺจ น ทิสฺสติ. เตน อาจริยพุทฺธโฆโส ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิโก น โหตีติ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ.

แต่ด้วยคาถาบทส่งท้ายเหล่านี้ ย่อมแสดงถึงการที่ท่านเคยพำนักอยู่ในอินเดียใต้เท่านั้น และไม่ปรากฏการแสดงถึงการเคยพำนักอยู่ใกล้โพธิมณฑล หรือในประเทศพม่า ด้วยเหตุนั้น จึงไม่อาจปฏิเสธได้ว่าพระอาจารย์พุทธโฆสะมิใช่ชาวอินเดียใต้

สมนฺตปาสาทิกายมฺปิ วินยฏฺฐกถายํ (๓, ๑๓) อาจริเยน เอวํ วุตฺตํ –

แม้ในวินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา (๓, ๑๓) พระอาจารย์ก็ได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า –

‘‘ยํ [Pg.33] ปน อนฺธกฏฺฐกถายํ ‘อปริกฺขิตฺเต ปมุเข อนาปตฺตีติ ภูมิยํ วินา ชคติยา ปมุขํ สนฺธาย กถิต’นฺติ วุตฺตํ, ตํ อนฺธกรฏฺเฐ ปาเฏกฺกสนฺนิเวสา เอกจฺฉทนา คพฺภปาฬิโย สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ.

“ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอันธกะว่า ‘ในมุขที่ยังไม่ได้ล้อมรอบ ไม่เป็นอาบัติ’ นั้น กล่าวหมายถึงมุขบนฐานที่ไม่มีพื้นดิน, คำนั้นกล่าวหมายถึงแถวห้องที่มีหลังคาเดียวซึ่งตั้งอยู่แยกกันในแคว้นอันธกะ” ดังนี้

อิมินา ปน วจเนน ‘‘อนฺธกฏฺฐกถา อนฺธกรฏฺฐิเกหิ เถเรหิ กตา’’ติ ปากฏา โหติ, อาจริยพุทฺธโฆโสปิ จ อนฺธกฏฺฐกถาย สนฺธายภาสิตมฺปิ ตนฺเทสิกคพฺภปาฬิสนฺนิเวสาการมฺปิ สุฏฺฐุ ชานาติ, ตสฺมา ตนฺเทสิโก น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

แต่ด้วยคำกล่าวนี้ ย่อมปรากฏชัดว่า “อรรถกถาอันธกะอันพระเถระชาวแคว้นอันธกะรจนาไว้” และพระอาจารย์พุทธโฆสะก็ย่อมรู้ดีถึงลักษณะการจัดตั้งแถวห้องประจำถิ่นนั้นตามที่กล่าวอ้างถึงในอรรถกถาอันธกะ เพราะฉะนั้น จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าท่านไม่ใช่ชาวถิ่นนั้น

ตถา อิมสฺสปิ วิสุทฺธิมคฺคสฺส นิคมเน – ‘‘โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺเพนา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เขโฏติ ปทสฺส คาโมติ วา, ชานปทานํ กสฺสกานํ นิวาโสติ วา, ขุทฺทกนครนฺติ วา ตโย อตฺถา สกฺกตาภิธาเน ปกาสิตา, ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐสุ จ ยาวชฺชตนาปิ คาโม เขฑาติ โวหรียติ. ตสฺมา โมรณฺฑวฺหเย เขเฏ ชาโต โมรณฺฑเขฏโก, โมรณฺฑเขฏโก อิติ วตฺตพฺโพ โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺโพ, เตน โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺเพนาติ วจนตฺถํ กตฺวา ‘‘โมรณฺฑคาเม ชาโตติ วตฺตพฺเพน เถเรนา’’ติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อิทานิ ปน ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ คุนฺตาชนปเท นาคารชุนโกณฺฑโต เอกปณฺณาสมิลมตฺเต (๕๑) อมรวติโต จ อฏฺฐปณฺณาสมิลมตฺเต (๕๘) ปเทเส โกตเนมลิปุรีติ จ คุนฺทลปลฺลีติ จ โวหริตํ ฐานทฺวยมตฺถิ, ตตฺถ จ พหูนิ พุทฺธสาสนิกโปราณสนฺตกานิ ทิฏฺฐานิ, เนมลีติ เตลคุโวหาโร จ โมรสฺส, คุนฺทลุ อิติ จ อณฺฑสฺส, ตสฺมา ตํ ฐานทฺวยเมว ปุพฺเพ โมรณฺฑเขโฏติ โวหริโต อาจริยพุทฺธโฆสสฺส ชาติคาโม ภเวยฺยาติ โปราณฏฺฐานคเวสีหิ คหิโต. ยสฺมา ปเนตํ ‘‘โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺเพนา’’ติ ปทํ ‘‘โมรณฺฑคามชาเตนา’’ติ ปทํ วิย ปาฬินยานุจฺฉวิกํ น โหติ, อญฺเญหิ จ พหูหิ วิเสสนปเทหิ เอกโต อฏฺฐตฺวา วิเสสฺยปทสฺส ปจฺฉโต วิสุํ ฐิตํ, อาคมฏฺฐกถาทีสุ จ น ทิสฺสติ, ตสฺมา เอตํ เกนจิ ตํกาลิเกน อาจริยสฺส ชาติฏฺฐานํ สญฺชานนฺเตน ปกฺขิตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ.

อนึ่ง ในบทส่งท้ายของวิสุทธิมรรคนี้ก็มีการกล่าวไว้ว่า “โดยพระเถระผู้ควรกล่าวว่าเป็นชาวโมรันฑเขตกะ” ในที่นี้ คำว่า ‘เขฏะ’ นั้น มี ๓ ความหมายที่แสดงไว้ในอภิธานภาษาสันสกฤต คือ ‘หมู่บ้าน’ หรือ ‘ที่อยู่ของชาวนาในชนบท’ หรือ ‘เมืองเล็ก’ และในประเทศอินเดียใต้จนถึงปัจจุบันนี้ หมู่บ้านก็ยังถูกเรียกว่า ‘เขฑะ’ เพราะฉะนั้น ผู้เกิดในเขฏะชื่อโมรันฑะ คือโมรันฑเขตกะ, ผู้ควรกล่าวว่าเป็นโมรันฑเขตกะ คือโมรันฑเขตกวัตตัพพะ, เมื่อทำความหมายของคำว่า ‘เตนะ โมรันฑเขตกวัตตัพเพนะ’ จึงถือเอาความหมายว่า “โดยพระเถระผู้ควรกล่าวว่าเกิดในหมู่บ้านโมรันฑะ” แต่ปัจจุบันในประเทศอินเดียใต้ ในเขตคุนตูร์ มีสถานที่สองแห่งที่เรียกว่าโคตเนมาลีปุรีและคุนทลปัลลี ซึ่งอยู่ห่างจากนาคารชุนโกณฑะประมาณ ๕๑ ไมล์ และห่างจากอมราวดีประมาณ ๕๘ ไมล์ และในที่นั้นได้พบโบราณวัตถุทางพระพุทธศาสนาจำนวนมาก และคำว่า ‘เนมาลี’ เป็นภาษาเตลูกูหมายถึงนกยูง และ ‘คุนทลุ’ หมายถึงไข่ เพราะฉะนั้น นักค้นคว้าสถานที่โบราณจึงถือว่าสถานที่สองแห่งนั้นแหละที่เคยถูกเรียกว่าโมรันฑเขฏะในอดีต อาจเป็นหมู่บ้านเกิดของพระอาจารย์พุทธโฆสะ แต่เพราะคำว่า “โมรันฑเขตกวัตตัพเพนะ” นี้ไม่เหมาะสมกับหลักบาลีเหมือนคำว่า “โมรันฑคามชาเตนะ” และตั้งอยู่แยกต่างหากหลังคำนามที่ถูกขยาย โดยไม่ได้อยู่รวมกับบทวิเสสนะอื่นๆ อีกหลายบท และไม่ปรากฏในคัมภีร์อรรถกถาเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงปรากฏว่าคำนี้ถูกแทรกเข้ามาโดยใครบางคนในสมัยนั้นที่รู้สถานที่เกิดของพระอาจารย์

อิเมสุ ปน ตีสุ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส โพธิมณฺฑสมีเป ชาโตติ จ มรมฺมรฏฺฐิโกติ จ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิโก’’ติ จ วุตฺตวจเนสุ ปจฺฉิมเมว พลวตรํ โหติ อาจริยสฺเสว วจนนิสฺสิตตฺตา, ตสฺมา [Pg.34] ตเทว นิสฺสาย อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อุปฺปตฺติ เอวํ เวทิตพฺพา.

แต่ในบรรดาคำกล่าวสามอย่างที่กล่าวว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะเกิดใกล้โพธิมณฑลบ้าง เป็นชาวพม่าบ้าง เป็นชาวอินเดียใต้บ้าง” นั้น คำกล่าวสุดท้ายย่อมมีน้ำหนักมากกว่า เพราะอาศัยคำกล่าวของพระอาจารย์เอง เพราะฉะนั้น พึงทราบประวัติการอุบัติของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระโดยอาศัยคำกล่าวนั้นดังนี้

อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ

ประวัติการอุบัติของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ

อาจริยพุทฺธโฆโส ทสเม พุทฺธวสฺสสตเก (๙๐๑-๑๐๐๐-พุ-ว) ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ โมรณฺฑคาเม พฺราหฺมณกุเล ชาโต, โส ตีสุ เวเทสุ เจว สพฺพวิชฺชาสิปฺปคนฺเถสุ จ ปารงฺคโต หุตฺวา พุทฺธสาสนธมฺมํ สุตฺวา ตมฺปิ อุคฺคณฺหิตุกาโม ตสฺมึเยว ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ เอกสฺมึ เถรวาทิกวิหาเร มหาวิหารวาสีนํ เรวตตฺเถรปฺปมุขานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ คณฺหิตฺวา ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหิ. โส เอวํ ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหนฺโตเยว อญฺญาสิ ‘‘อยเมกายนมคฺโค ทสฺสนวิสุทฺธิยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยายา’’ติ. อาจริยุปชฺฌายา จ ตสฺส วิสิฏฺฐญาณปฺปภาวสมฺปนฺนภาวํ ญตฺวา ‘‘อิมสฺส พุทฺธสาสเน กิตฺติโฆโส พุทฺธสฺส วิย ปวตฺติสฺสตี’’ติ สมฺปสฺสมานา ‘‘พุทฺธโฆโส’’ติ นามมกํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยนา’’ติ.

พระอาจารย์พุทธโฆสะเกิดในตระกูลพราหมณ์ ณ หมู่บ้านโมรันฑะ ในประเทศอินเดียใต้ ในพุทธศตวรรษที่ ๑๐ (พ.ศ. ๙๐๑-๑๐๐๐) ท่านเป็นผู้ถึงฝั่งในพระเวททั้งสามและในคัมภีร์วิชาและศิลปะทั้งปวง เมื่อได้ฟังพระธรรมในพระพุทธศาสนาแล้วมีความปรารถนาจะศึกษาพระธรรมนั้น จึงได้บรรพชาและอุปสมบทในสำนักของพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร มีพระเรวตเถระเป็นประธาน ณ วิหารของพระเถรวาทแห่งหนึ่งในประเทศอินเดียใต้นั้นเอง แล้วได้ศึกษาพระไตรปิฎกบาลี เมื่อท่านศึกษาพระไตรปิฎกบาลีอยู่นั้นเอง ท่านก็รู้ว่า “นี้เป็นทางสายเอกเพื่อความบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน” และพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ทั้งหลาย เมื่อทราบว่าท่านเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพแห่งญาณอันวิเศษ จึงพิจารณาเห็นว่า “เสียงแห่งเกียรติคุณของท่านผู้นี้จักเป็นไปในพระพุทธศาสนาเหมือนพระพุทธเจ้า” จึงตั้งชื่อให้ว่า “พุทธโฆสะ” ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า “ด้วยชื่อที่ครูบาอาจารย์ตั้งให้ว่าพุทธโฆสะ”

โส เอวํ ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหิตฺวา มทรส นครสมีปฏฺฐานภูเต มยูรทูตปฏฺฏนมฺหิ จ กญฺจิปุราทีสุ จ วสนฺโต อนฺธกฏฺฐกถาย ปริจยํ กตฺวา ตาย อสนฺตุฏฺฐจิตฺโต สีหฬฏฺฐกถาสุปิ ปริจยํ กาตุกาโม ตา จ ปาฬิภาสมาโรเปตฺวา อภินวีกาตุมาสีสนฺโต สีหฬทีปมคมาสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สีหฬทีเป มหานาโม นาม ราชา รชฺชํ กาเรติ, โส จ ราชา อภยคิริวาสีสุ ปสนฺโน เตเยว วิเสสโต ปคฺคณฺหาติ.

เมื่อท่านศึกษาพระไตรปิฎกบาลีแล้ว ได้อาศัยอยู่ในเมืองมยูรทูตปัตตนะ ซึ่งเป็นสถานที่ใกล้เมืองมัทราส และในเมืองกาญจีปุระเป็นต้น ได้ทำความคุ้นเคยกับอรรถกถาอันธกะ แต่ไม่พอใจในอรรถกถานั้น จึงปรารถนาจะทำความคุ้นเคยกับอรรถกถาสีหฬะทั้งหลายด้วย และตั้งใจจะยกอรรถกถาเหล่านั้นขึ้นสู่ภาษาบาลีเพื่อทำให้เป็นของใหม่ จึงได้เดินทางไปยังเกาะสีหฬะ ในสมัยนั้น พระเจ้ามหานามะทรงครองราชย์อยู่ในเกาะสีหฬะ และพระราชาพระองค์นั้นทรงเลื่อมใสในพวกที่อยู่ในอภัยคีรี และทรงยกย่องพวกนั้นเป็นพิเศษ

เอกจฺเจ ปน อาธุนิกา วิจกฺขณา เอวํ วทนฺติ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆสสฺส สีหฬทีปาคมเนน สิริเมฆวณฺณราชกาลโต (๘๔๖-พุ-ว) ปุเรตรํเยว ภวิตพฺพ’’นฺติ. อิทญฺจ เนสํ การณํ, ตสฺส รญฺโญ นววสฺสกาเล (๘๕๕-พุ-ว) พุทฺธสฺส ทาฐาธาตุกลิงฺครฏฺฐโต สีหฬทีปมานีตา, ตโต ปฏฺฐาย สีหฬราชาโน อนุสํวจฺฉรํ มหนฺตํ ธาตุปูชาอุสฺสวํ กโรนฺติ. ยทิ จ อาจริยพุทฺธโฆโส ตโต ปจฺฉา สีหฬทีปมาคจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ปาสาทิกํ มหุสฺสวํ ทิสฺวา อตฺตโน คนฺเถสุ ปกาเสยฺย ยถา ผาหิยํ นาม จินภิกฺขุ มหานามราชกาเล (๙๕๓-๙๗๕-พุ-ว) ตํ ทิสฺวา อตฺตโน อทฺธานกฺกมกถายํ ปกาเสสิ, น ปน อาจริยสฺส คนฺเถสุ [Pg.35] ตํปกาสนา ทิสฺสติ, เตเนตํ ญายติ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส ทาฐาธาตุสมฺปตฺตกาลโต (๘๕๕-พุ-ว) ปุเรตรํเยว สีหฬทีปมาคนฺตฺวา อฏฺฐกถาโย อกาสี’’ติ. ตํ ปน น ทฬฺหการณํ โหติ, ติปิฏกปาฬิยา หิ อตฺถสํวณฺณนาย ยํ วา ตํ วา อตฺตโน ปจฺจกฺขทิฏฺฐํ ปกาเสตพฺพํ น โหติ, น จ อตฺถสํวณฺณนา อทฺธานกฺกมกถาสทิสา. กิญฺจ ภิยฺโย, สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ ทีปวํสโตปิ กิญฺจิ อาเนตฺวา ปกาสิตํ, ทีปวํเส จ ยาว มหาเสนราชกาลา (๘๑๙-๘๔๕-พุ-ว) ปวตฺติ ปกาสิตาติ สิริเมฆวณฺณราชกาลโต (๘๔๕-๘๗๓-พุ-ว) ปุพฺเพ ทีปวํโสเยว ลิขิโต น ภเวยฺย. ยทิ จ อฏฺฐกถาโย ตโต ปุพฺเพเยว กตา ภเวยฺยุํ, กถํ ตตฺถ ทีปวํโส สกฺกา ปกาเสตุนฺติ.

นักปราชญ์ผู้เชี่ยวชาญบางท่านในปัจจุบันกล่าวว่า “การมายังเกาะสีหฬะของพระอาจารย์พุทธโฆสะนั้น ควรจะเกิดขึ้นก่อนสมัยของพระเจ้าสิริเมฆวรรณ (พ.ศ. ๘๔๖) เป็นแน่” เหตุผลของท่านเหล่านั้นคือ ในปีที่ ๙ แห่งรัชกาลของพระราชาพระองค์นั้น (พ.ศ. ๘๕๕) พระทาฐธาตุของพระพุทธเจ้าถูกนำมาจากกลิงครัฐมายังเกาะสีหฬะ ตั้งแต่นั้นมา พระราชาแห่งสีหฬะทั้งหลายทรงจัดงานฉลองบูชาพระธาตุอันยิ่งใหญ่เป็นประจำทุกปี หากพระอาจารย์พุทธโฆสะมายังเกาะสีหฬะหลังจากนั้น ท่านก็คงจะเห็นงานฉลองอันน่าเลื่อมใสและยิ่งใหญ่นั้นแล้วประกาศไว้ในคัมภีร์ของท่าน เหมือนพระภิกษุชาวจีนชื่อฟาเหียนได้เห็นงานนั้นในสมัยพระเจ้ามหานามะ (พ.ศ. ๙๕๓-๙๗๕) แล้วประกาศไว้ในเรื่องราวลำดับการเดินทางของตน แต่การประกาศนั้นไม่ปรากฏในคัมภีร์ของพระอาจารย์ ด้วยเหตุนี้จึงทราบว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะมายังเกาะสีหฬะและทำอรรถกถาต่างๆ ก่อนสมัยที่พระทาฐธาตุมาถึง (พ.ศ. ๘๕๕) เป็นแน่” แต่เหตุผลนั้นยังไม่มั่นคง เพราะในการอธิบายความหมายของพระไตรปิฎกบาลีนั้น ไม่จำเป็นต้องประกาศสิ่งที่ตนเห็นด้วยตาตนเอง และการอธิบายความหมายก็ไม่เหมือนกับเรื่องราวลำดับการเดินทาง ยิ่งกว่านั้น ในสมันตปาสาทิกาวินัยอรรถกถา ได้นำความบางส่วนแม้จากคัมภีร์ทีปวงศ์มาประกาศไว้ และในทีปวงศ์นั้นได้ประกาศเรื่องราวต่างๆ จนถึงสมัยพระเจ้ามหาเสน (พ.ศ. ๘๑๙-๘๔๕) ดังนั้น ทีปวงศ์จึงไม่น่าจะถูกเขียนขึ้นก่อนสมัยพระเจ้าสิริเมฆวรรณ (พ.ศ. ๘๔๕-๘๗๓) และหากอรรถกถาต่างๆ ถูกทำขึ้นก่อนหน้านั้น จะสามารถประกาศทีปวงศ์ไว้ในอรรถกถาเหล่านั้นได้อย่างไร

อาจริยพุทฺธโฆโส ปน สีหฬทีปํ ปตฺตกาเล (๙๖๕-พุ-ว) มหาวิหารเมว คนฺตฺวา ตตฺถ สีหฬมหาเถรานํ สนฺติเก สีหฬฏฺฐกถาโย สุณิ. วุตฺตญฺหิ สมนฺตปาสาทิกายํ –

เมื่อพระอาจารย์พุทธโฆสะมาถึงเกาะสีหฬะ (พ.ศ. ๙๖๕) ท่านได้ไปยังมหาวิหารนั่นเอง และได้ฟังอรรถกถาสีหฬะในสำนักของพระมหาเถระชาวสีหฬะ ดังที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า

‘‘มหาอฏฺฐกถญฺเจว, มหาปจฺจริเมว จ;

กุรุนฺทิญฺจาติ ติสฺโสปิ, สีหฬฏฺฐกถา อิมา.

“อรรถกถาเหล่านี้คือ มหาอรรถกถา มหาปัจจรี และกุรุนที ทั้งสามนี้เป็นอรรถกถาสีหฬะ”

พุทฺธมิตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุตสฺส ยสสฺสิโน;

วินยญฺญุสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก’’ติ.

“เมื่อได้ฟังในสำนักของพระเถระผู้มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ ผู้รู้พระวินัย ผู้มีปัญญา ชื่อว่าพุทธมิตตะ”

อิมินา ปน อฏฺฐกถาวจเนน มหาอฏฺฐกถาทีนํ ติสฺสนฺนํเยว อฏฺฐกถานํ สุตภาโว ทสฺสิโต. สมนฺตปาสาทิกายํ ปน สงฺเขปอนฺธกฏฺฐกถานมฺปิ วินิจฺฉโย ทสฺสิโตเยว, กสฺมา ปน ตา อาจริเยน สีหฬตฺเถรานํ สนฺติเก น สุตาติ? ตาสุ หิ อนฺธกฏฺฐกถา ตาว อนฺธกรฏฺฐิกภาวโต, กตปริจยภาวโต จ น สุตาติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. สงฺเขปฏฺฐกถา ปน มหาปจฺจริฏฺฐกถาย สํขิตฺตมตฺตภาวโต น สุตาติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ วชิรพุทฺธิฏีกายํ คนฺถารมฺภสํวณฺณนายํ จูฬปจฺจริฏฺฐกถาอนฺธกฏฺฐกถานมฺปิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตภาโว วุตฺโต, สารตฺถทีปนี-วิมติวิโนทนีฏีกาสุ ปน อนฺธกสงฺเขปฏฺฐกถานํ สงฺคหิตภาโว วุตฺโต, สมนฺตปาสาทิกายญฺจ จูฬปจฺจรีติ นามํ กุหิญฺจิปิ น ทิสฺสติ, มหาฏฺฐกถา มหาปจฺจรี กุรุนฺที อนฺธกสงฺเขปฏฺฐกถาติ [Pg.36] อิมานิเยว นามานิ ทิสฺสนฺติ, พหูสุ จ ฐาเนสุ ‘‘สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน มหาปจฺจริยญฺจ วุตฺต’’นฺติอาทินา ทฺวินฺนมฺปิ สมานวินิจฺฉโย ทสฺสิโต. ตสฺมา วชิรพุทฺธิยํ จูฬปจฺจรีติ วุตฺตฏฺฐกถา มหาปจฺจริโต อุทฺธริตฺวา สงฺเขเปน กตฏฺฐกถา ภเวยฺย, สา จ สงฺเขเปน กตตฺตา สงฺเขปฏฺฐกถา นาม ชาตา ภเวยฺย. เอวญฺจ สติ มหาปจฺจริยา สุตาย สาปิ สุตาเยว โหตีติ น สา อาจริเยน สุตาติ เวทิตพฺพา.

ด้วยคำในอรรถกถานี้ ได้แสดงความเป็นผู้ได้ฟังอรรถกถาทั้งสามคือ มหาอรรถกถาเป็นต้นเท่านั้น แต่ในสมันตปาสาทิกาได้แสดงวินิจฉัยแม้ของสังเขปอรรถกถาและอันธกอรรถกถาไว้ด้วย เหตุใดพระอาจารย์จึงไม่ได้ฟังอรรถกถาเหล่านั้นในสำนักของพระเถระชาวสีหฬะเล่า? ความจริง ในอรรถกถาเหล่านั้น อันธกอรรถกถานั้นเป็นที่รู้กันอยู่แล้วว่าท่านไม่ได้ฟัง เพราะความเป็นของชาวอันธกรัฐ และเพราะความเป็นผู้ได้ทำความคุ้นเคยมาแล้ว ส่วนสังเขปอรรถกถานั้น พึงทราบว่าท่านไม่ได้ฟัง เพราะเป็นเพียงส่วนที่ย่อมาจากมหาปัจจรีอรรถกถา ดังที่วัชรพุทธิฎีกาได้กล่าวไว้ในการอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ว่า จูฬปัจจรีอรรถกถาและอันธกอรรถกถาถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ส่วนในสารัตถทีปนีและวิมติวิโนทนีฎีกา ได้กล่าวว่าอันธกอรรถกถาและสังเขปอรรถกถาถูกสงเคราะห์ไว้ และในสมันตปาสาทิกา ชื่อว่าจูฬปัจจรีไม่ปรากฏในที่ไหนเลย มีแต่ชื่อเหล่านี้ปรากฏคือ มหาอรรถกถา มหาปัจจรี กุรุนที อันธกอรรถกถา และสังเขปอรรถกถา และในหลายแห่งได้แสดงวินิจฉัยที่เหมือนกันของทั้งสองไว้ว่า ‘ในสังเขปอรรถกถาและมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า’ เป็นต้น ดังนั้น อรรถกถาที่วัชรพุทธิฎีกาเรียกว่าจูฬปัจจรีนั้น พึงเป็นอรรถกถาที่ย่อมาจากมหาปัจจรี และเพราะทำโดยย่อ จึงได้ชื่อว่าสังเขปอรรถกถา เมื่อเป็นเช่นนี้ เมื่อได้ฟังมหาปัจจรีแล้ว สังเขปอรรถกถานั้นก็ชื่อว่าได้ฟังแล้วนั่นเอง จึงพึงทราบว่าพระอาจารย์ไม่ได้ฟังอรรถกถานั้น

เอวํ สีหฬฏฺฐกถาโย สุณนฺตสฺเสว อาจริยพุทฺธโฆสสฺส ติกฺขคมฺภีรชวนญาณปฺปภาววิเสสสมฺปนฺนภาวญฺจ ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิตสีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทย- สมุทิตภาวญฺจ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺถปญฺญาเวยฺยตฺติ- ยสมนฺนาคตภาวญฺจ อเนกสตฺถนฺตโรจิตสํวณฺณนานยสุโกวิทภาวญฺจ ญตฺวา ตํสวนกิจฺจปรินิฏฺฐิตกาเล สงฺฆปาลาทโย เถรา ตํ วิสุทฺธิมคฺคาทิคนฺถานํ กรณตฺถาย วิสุํ วิสุํ อายาจึสุ. เอตฺถ จ อาจริยสฺส ยถาวุตฺตคุเณหิ สมฺปนฺนภาโว อตฺตโน วจเนเนว ปากโฏ. วุตฺตญฺหิ อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ –

เมื่อพระอาจารย์พุทธโฆสะกำลังฟังอรรถกาสีหฬะอยู่นั่นเอง พระเถระทั้งหลายมีพระสังฆปาละเป็นต้น ทราบว่าท่านเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพแห่งญาณอันคมกล้า ลึกซึ้ง และรวดเร็วเป็นพิเศษ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณธรรมมีศรัทธา ปัญญา วิริยะ ศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนอันบริสุทธิ์ยิ่งประดับแล้ว เป็นผู้ประกอบด้วยความเชี่ยวชาญในปัญญาอันสามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น และเป็นผู้เชี่ยวชาญในนัยแห่งการอธิบายที่เหมาะสมในศาสตร์อื่นๆ มากมาย เมื่อกิจคือการฟังนั้นเสร็จสิ้นลง จึงได้อ้อนวอนท่านเพื่อให้ทำคัมภีร์มีวิสุทธิมรรคเป็นต้นแยกกันไป ในที่นี้ ความเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรมตามที่กล่าวมาของพระอาจารย์นั้น ปรากฏชัดด้วยคำพูดของท่านเอง ดังที่กล่าวไว้ในบทสรุปคัมภีร์ของท่านว่า

‘‘ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตนา’’ติอาทิ.

“เป็นผู้ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์ยิ่ง พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณธรรมมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น เป็นผู้ประกอบด้วยความเชี่ยวชาญในปัญญาอันสามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น” เป็นต้น

ตตฺถ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถนาติ ปเทน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร มหาวิหารวาสีนํ วิสุทฺธตฺเถรวาทีนํ เทสนานยสงฺขาเต สกสมเย จ มหาสงฺฆิกาทิมหายานิกปริโยสานานํ นิกายนฺตรภูตานํ ปเรสํ ปิฏกคนฺถนฺตรวาทนยสงฺขาเต ปรสมเย จ ตถา ตํกาลิกอญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณานํ เวทตฺตยาทิสงฺขาเต ปรสมเย จ โกวิโท, เตสํ สกสมยปรสมยานํ ทุโรคาหทุพฺโพธตฺถสงฺขาเต คหนฏฺฐาเนปิ จ โอคาหิตุํ สมตฺโถติ ทีเปติ. ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคโตติ ปเทน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โปราณฏฺฐกถาโย สงฺขิปิตุญฺจ ปฏิสงฺขริตุญฺจ สมตฺโถติ ทีเปตีติ เวทิตพฺโพ.

ในบทว่า "ผู้สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น" นั้น ย่อมแสดงว่า พระอาจารย์พุทธโฆสเถระเป็นผู้เชี่ยวชาญในลัทธิของตน คือแนวการแสดงธรรมของพระเถรวาทผู้บริสุทธิ์ชาวมหาวิหาร และในลัทธิอื่น คือแนวการกล่าวอ้างคัมภีร์ปิฎกอื่นของผู้อื่นซึ่งเป็นนิกายอื่น ตั้งแต่พวกมหาสังฆิกะจนถึงพวกมหายาน และในลัทธิอื่น คือแนวทางของสมณพราหมณ์อัญญเดียรถีย์ในสมัยนั้น เช่น คัมภีร์พระเวท ๓ เป็นต้น ท่านสามารถหยั่งลงได้แม้ในที่ลึกซึ้ง คือเนื้อความที่หยั่งถึงได้ยากและรู้ได้ยากของลัทธิของตนและลัทธิอื่นเหล่านั้น ในบทว่า "ผู้ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา" นั้น พึงทราบว่า ย่อมแสดงว่า พระอาจารย์พุทธโฆสเถระสามารถย่อและปฏิสังขรณ์อรรถกถาโบราณได้

อายาจนการณํ

เหตุแห่งการอาราธนา

กสฺมา [Pg.37] ปน เต ตํ อายาจึสูติ? วุจฺจเต, มหาวิหารวาสิโน หิ อาทิโตเยว ปฏฺฐาย ปิฏกตฺตยํ ยถา ตีสุ สงฺคีตีสุ ปาฬิภาสาย สงฺคีตํ, ยถา จ วฏฺฏคามณิราชกาเล (๔๕๕-๔๖๗-พุ-ว) โปตฺถเกสุ อาโรปิตํ, ตถา โปราณํ ปาฬิปิฏกเมว อุคฺคณฺหนฺติ เจว วาเจนฺติ จ, น สกฺกตาโรปิตปิฏกํ. อฏฺฐกถาโย จ ติวสฺสสตมตฺตโต ปุเร กตา. ตถา หิ อฏฺฐกถาสุ วสภราชกาลโต (๖๐๙-๖๕๓-พุ-๐) ปจฺฉา สีหฬิกตฺเถรานญฺเจว อญฺเญสญฺจ วตฺถุ น ทิสฺสติ ฐเปตฺวา มหาเสนราชวตฺถุํ, ยาว อาจริยพุทฺธโฆสกาลาปิ จ ตา เอว โปราณฏฺฐกถาโย อตฺถิ น อภินวีกตา. เตน เตสํ ปิฏเกสุ เยภุยฺเยน ชนา ปริจยํ กาตุํ อสญฺชาตาภิลาสา โหนฺติ อสญฺชาตุสฺสาหา. ทีปนฺตเรสุ จ อตฺตโน ปิฏกํ ปตฺถราเปตุํ น สกฺโกนฺติ อฏฺฐกถานํ ทีปภาสาย อภิสงฺขตตฺตา. อภยคิริวาสิโน ปน วฏฺฏคามณิราชกาลโต ปฏฺฐาย สกฺกตภาสาโรปิตํ ธมฺมรุจินิกายาทิปิฏกมฺปิ มหายานปิฏกมฺปิ นวํ นวํ ปริยาปุณนฺติ เจว วาเจนฺติ จ, เตน เตสํ ปิฏเกสุ เยภุยฺเยน ชนา ปริจยํ กาตุํ สญฺชาตาภิลาสา โหนฺติ สญฺชาตุสฺสาหา, นวํ นวเมว หิ สตฺตา ปิยายนฺติ. ตโตเยว เต ทีปนฺตเรสุปิ อตฺตโน วาทํ ปตฺถราเปตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา เต มหาวิหารวาสิโน เถรา อตฺตโน สีหฬฏฺฐกถาโย ปาฬิภาสาย อภิสงฺขริตุกามา ตถา กาตุํ สมตฺถํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส ญาณปฺปภาววิเสสํ ยถาวุตฺตคุณสมฺปนฺนภาวญฺจ ญตฺวา อายาจึสูติ เวทิตพฺพํ.

ก็เพราะเหตุไรเล่า พวกท่านจึงอาราธนาท่านนั้น? ตอบว่า เพราะว่าชาวมหาวิหารนั้น ตั้งแต่แรกเริ่มมา ย่อมเล่าเรียนและบอกสอนพระไตรปิฎกภาษาบาลีโบราณเท่านั้น เหมือนที่สังคายนาไว้ด้วยภาษาบาลีในการสังคายนา ๓ ครั้ง และเหมือนที่จารึกไว้ในคัมภีร์ในสมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีอภัย (พ.ศ. ๔๕๕-๔๖๗) ไม่ใช่พระไตรปิฎกที่จารึกด้วยภาษาสันสกฤต อรรถกถาเหล่านั้นก็ทำไว้ก่อนประมาณ ๓๐๐ ปี เพราะว่าเรื่องราวของพระเถระชาวสิงหลและท่านอื่นๆ หลังจากสมัยพระเจ้าวัสภะ (พ.ศ. ๖๐๙-๖๕๓) ไม่ปรากฏในอรรถกถาเหล่านั้น เว้นเรื่องพระเจ้ามหาเสน และอรรถกถาโบราณเหล่านั้นก็มีอยู่จนถึงสมัยอาจารย์พุทธโฆสะ ไม่ได้มีการทำขึ้นใหม่ ด้วยเหตุนั้น โดยมากผู้คนจึงไม่มีความปรารถนาและไม่มีความอุตสาหะที่จะทำความคุ้นเคยกับพระไตรปิฎกเหล่านั้น และไม่สามารถเผยแผ่พระไตรปิฎกของตนไปในเกาะอื่นๆ ได้ เพราะอรรถกถาเหล่านั้นแต่งไว้ด้วยภาษาของเกาะ (สิงหล) ส่วนชาวอภัยคีรีนั้น ตั้งแต่สมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีอภัยเป็นต้นมา ย่อมเล่าเรียนและบอกสอนพระไตรปิฎกที่จารึกด้วยภาษาสันสกฤต เช่น พระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิ และพระไตรปิฎกมหายานใหม่ๆ ด้วยเหตุนั้น โดยมากผู้คนจึงมีความปรารถนาและมีความอุตสาหะที่จะทำความคุ้นเคยกับพระไตรปิฎกเหล่านั้น เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมชอบของใหม่ๆ ด้วยเหตุนั้น พวกเขาก็สามารถเผยแผ่วาทะของตนไปในเกาะอื่นๆ ได้ เพราะฉะนั้น พระเถระชาวมหาวิหารเหล่านั้น ผู้ประสงค์จะปฏิสังขรณ์อรรถกถาสิงหลของตนให้เป็นภาษาบาลี จึงทราบถึงอานุภาพแห่งญาณอันพิเศษของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ ผู้สามารถกระทำเช่นนั้นได้ และทราบถึงการที่ท่านประกอบด้วยคุณสมบัติที่กล่าวมาแล้ว จึงได้อาราธนาท่าน พึงทราบดังนี้

วิสุทฺธิมคฺคสฺส กรณํ

การทำวิสุทธิมรรค

เตสุ ตาว วิสุทฺธิมคฺคํ อาจริยพุทฺธโฆโส สงฺฆปาลตฺเถเรน อชฺเฌสิโต มหาวิหารสฺส ทกฺขิณภาเค ปธานฆเร มหานิคมสฺสามิโน ปาสาเท วสนฺโต อกาสิ. เอตฺตาวตา จ ‘‘โส ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค เกน กโต, กทา กโต, กตฺถ กโต, กสฺมา กโต’’ติ อิเมสํ ปญฺหานมตฺโถ วิตฺถาเรน วิภาวิโต โหติ.

ในบรรดาคำถามเหล่านั้น พระอาจารย์พุทธโฆสะถูกพระเถระสังฆปาละอาราธนาแล้ว ได้ทำวิสุทธิมรรคในปราสาทของเจ้าเมืองใหญ่ ซึ่งเป็นเรือนประธานทางทิศใต้ของมหาวิหาร ขณะที่ท่านพำนักอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เนื้อความของปัญหาเหล่านี้ว่า "ก็วิสุทธิมรรคนั้นใครทำ ทำเมื่อไร ทำที่ไหน ทำเพราะเหตุไร" ก็เป็นอันแสดงโดยพิสดารแล้ว

อิทานิ [Pg.38] กิมตฺถํ กโตติอาทีนํ ปญฺหานมตฺถํ ปกาสยิสฺสาม. ตตฺถ กิมตฺถํ กโตติ เอตสฺส ปน ปญฺหสฺส อตฺโถ อาจริเยเนว ปกาสิโต. กถํ?

บัดนี้ เราจักแสดงเนื้อความของปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า "ทำเพื่ออะไร" ในบรรดาปัญหาเหล่านั้น เนื้อความของปัญหาว่า "ทำเพื่ออะไร" นั้น อาจารย์เองได้แสดงไว้แล้ว อย่างไร?

‘‘สุทุลฺลภํ ลภิตฺวาน, ปพฺพชฺชํ ชินสาสเน;

สีลาทิสงฺคหํ เขมํ, อุชุํ มคฺคํ วิสุทฺธิยา.

"ได้บรรพชาในพระศาสนาของพระชินเจ้าอันหาได้ยากยิ่งแล้ว ซึ่งเป็นทางตรงอันเกษม เพื่อความบริสุทธิ์ อันรวมเอาศีลเป็นต้นไว้

ยถาภูตํ อชานนฺตา, สุทฺธิกามาปิ เย อิธ;

วิสุทฺธึ นาธิคจฺฉนฺติ, วายมนฺตาปิ โยคิโน.

ชนเหล่าใดในโลกนี้ แม้ปรารถนาความบริสุทธิ์ แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริง โยคีเหล่านั้น แม้พยายามอยู่ ก็ไม่บรรลุความบริสุทธิ์

เตสํ ปาโมชฺชกรณํ, สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิตํ.

เพื่อทำให้เกิดความปราโมทย์แก่ชนเหล่านั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยบริสุทธิ์ดีแล้ว อาศัยแนวการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร

วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสํ, ตํ เม สกฺกจฺจ ภาสโต;

วิสุทฺธิกามา สพฺเพปิ, นิสามยถ สาธโว’’ติ.

เราจักแสดงวิสุทธิมรรค ขอท่านสาธุชนทั้งหลายผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์ทั้งปวง จงตั้งใจฟังเราผู้แสดงอยู่นั้นเถิด"

ตสฺมา เอส วิสุทฺธิมคฺโค วิสุทฺธิสงฺขาตนิพฺพานกามานํ สาธุชนานํ สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส ยาถาวโต ชานนตฺถาย กโตติ ปธานปฺปโยชนวเสน เวทิตพฺโพ. อปฺปธานปฺปโยชนวเสน ปน จตูสุ อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถสลฺลหุกภาวตฺถายปิ กโตติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ อาคมฏฺฐกถาสุ –

เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า วิสุทธิมรรคนี้ทำขึ้นเพื่อประโยชน์หลัก คือเพื่อให้สาธุชนผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์อันได้แก่นิพพาน ได้รู้แจ้งวิสุทธิมรรคอันได้แก่ศีล สมาธิ ปัญญา ตามความเป็นจริง ส่วนโดยประโยชน์รอง พึงทราบว่า ทำขึ้นเพื่อให้คัมภีร์ในอรรถกถาอาคมทั้ง ๔ มีความเบาลงด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอาคมทั้งหลายว่า –

‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ;

ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถาภาสิตมตฺถํ;

อิจฺเจว เม กโต’’ติ.

"วิสุทธิมรรคนี้ตั้งอยู่ท่ามกลางอาคมทั้ง ๔ จักแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้ในอาคมเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ วิสุทธิมรรคนี้จึงถูกเราทำขึ้น"

ตนฺนิสฺสโย

ที่อาศัยของวิสุทธิมรรคนั้น

กึ นิสฺสาย กโตติ เอตสฺสปิ ปญฺหสฺส อตฺโถ อาจริเยเนว ปกาสิโต. วุตฺตญฺหิ เอตฺถ คนฺถารมฺเภ –

เนื้อความของปัญหาว่า "อาศัยอะไรจึงทำ" นี้ อาจารย์เองก็ได้แสดงไว้แล้ว เพราะท่านกล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นคัมภีร์ว่า –

‘‘มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิต’’นฺติ.

"อาศัยแนวการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร"

ตถา นิคมเนปิ –

อีกทั้งในตอนท้ายก็กล่าวว่า –

‘‘เตสํ สีลาทิเภทานํ, อตฺถานํ โย วินิจฺฉโย;

ปญฺจนฺนมฺปิ นิกายานํ, วุตฺโต อฏฺฐกถานเย.

"การวินิจฉัยเนื้อความอันมีศีลเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งกล่าวไว้ในอรรถกถาของนิกายทั้ง ๕

สมาหริตฺวา ตํ สพฺพํ, เยภุยฺเยน สนิจฺฉโย;

สพฺพสงฺกรโทเสหิ, มุตฺโต ยสฺมา ปกาสิโต’’ติ.

รวบรวมทั้งหมดนั้น ซึ่งโดยมากเป็นการวินิจฉัยของตน เพราะแสดงไว้ปราศจากโทษแห่งความปะปนทั้งปวง"

อิมินา [Pg.39] ปน วจเนน อยมตฺโถ ปากโฏ โหติ – ‘‘วิสุทฺธิมคฺคํ กุรุมาโน อาจริโย มหาวิหารวาสีนํ เทสนานยสงฺขาตา ปญฺจนฺนมฺปิ นิกายานํ โปราณฏฺฐกถาโย นิสฺสาย ตาสุ วุตฺตํ คเหตพฺพํ สพฺพํ วินิจฺฉยํ สมาหริตฺวา อกาสี’’ติ. ตสฺมา ยา ยา เอตฺถ ปทวณฺณนา วา วินิจฺฉโย วา สาธกวตฺถุ วา ทสฺสียติ, ตํ สพฺพํ ตสฺส ตสฺส นิทฺธาริตปาฬิปทสฺสนิกายสํวณฺณนาภูตาย โปราณสีหฬฏฺฐกถาโต อาเนตฺวา ภาสาปริวตฺตนวเสเนว ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยมฺปิ หิ วิสุทฺธิมคฺโค น เกวลํ อตฺตโน ญาณปฺปภาเวน กโต, วิสุํ ปกรณภาเวน จ, อถ โข จตุนฺนมฺปิ อาคมฏฺฐกถานํ อวยวภาเวเนว กโต. วุตฺตญฺหิ ตาสํ นิคมเน –

ด้วยคำกล่าวนี้ เนื้อความนี้ย่อมปรากฏว่า – "พระอาจารย์ผู้รจนาวิสุทธิมรรค อาศัยอรรถกถาโบราณของนิกายทั้ง ๕ อันกล่าวคือแนวแห่งการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร รวบรวมการวินิจฉัยทั้งหมดที่ควรนำมาถือเอาที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้นแล้วจึงได้ทำขึ้น" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำอธิบายบทก็ดี การวินิจฉัยก็ดี หรือเรื่องราวที่เป็นหลักฐานอ้างอิงก็ดี ใดๆ ที่แสดงไว้ในวิสุทธิมรรคนี้ ทั้งหมดนั้นท่านนำมาจากอรรถกถาสิงหลโบราณ อันเป็นคำอธิบายของนิกายที่แสดงบทบาลีตามที่กำหนดไว้นั้นๆ แล้วแสดงไว้โดยวิธีเปลี่ยนภาษาเท่านั้น อนึ่ง แม้วิสุทธิมรรคนี้ก็มิใช่ทำขึ้นด้วยอานุภาพแห่งญาณของตนเองและทำขึ้นเป็นคัมภีร์แผนกหนึ่งเท่านั้น แต่ที่แท้ทำขึ้นโดยเป็นส่วนหนึ่งของอรรถกถาแห่งอาคมทั้ง ๔ นั่นเอง เพราะท่านกล่าวไว้ในตอนท้ายของอรรถกถาเหล่านั้นว่า –

‘‘เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา.

"วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร เพราะทำขึ้นเพื่อแสดงเนื้อความของอาคมทั้งหลาย

ตสฺมา เตน สหายํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย;

สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสสตํ โหตี’’ติอาทิ.

เพราะฉะนั้น อรรถกถานี้พร้อมด้วยวิสุทธิมรรคนั้น โดยการนับภาณวาร ย่อมมีประมาณ ๑๔๐ ภาณวารที่กำหนดไว้อย่างดีแล้ว เป็นต้น"

ยา ปน วิสุทฺธิมคฺเค มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทเส ‘‘อยํ ตาว วิสุทฺธิกถายํ นโย. อริยวํสกถายํ ปนา’’ติอาทินา ทฺเว กถา วุตฺตา, ตาปิ มหาวิหารวาสีนํ เทสนานเย อนฺโตคธา อิมสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส นิสฺสยาเยวาติ เวทิตพฺพาติ.

ก็เรื่องราว ๒ เรื่องที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค ในนิเทศว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะอันเป็นทางและมิใช่ทาง มีอาทิว่า "ในวิสุทธิกถานี้มีนัยดังนี้ ส่วนในอริยวงศ์กถานั้น" พึงทราบว่า แม้เรื่องราวเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในแนวการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร และเป็นที่อาศัยของวิสุทธิมรรคนี้เอง

ตกฺกรณปฺปกาโร

วิธีการรจนาวิสุทธิมรรคนั้น

เกน ปกาเรน กโตติ เอตฺถ อนนฺตรปญฺเห วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต. ตถา หิ อาจริโย สํยุตฺตนิกายโต

ในปัญหาว่า "ทำด้วยวิธีใด" นี้ วิสุทธิมรรคทำขึ้นด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปัญหาที่แล้วนั่นเอง ด้วยว่าพระอาจารย์ได้นำมาจากสังยุตตนิกายว่า –

‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ;

อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ –

"นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล เจริญจิตและปัญญา ภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญาเครื่องรักษาตน ย่อมแก้ความยุ่งเหยิงนี้ได้"

อิมํ คาถํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ตตฺถ ปธานวเสน วุตฺตา สีลสมาธิปญฺญาโย วิสุํ วิสุํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา อกาสิ. เอวํ กุรุมาโน จ ปญฺจหิปิ นิกาเยหิ สีลสมาธิปญฺญาปฏิสํยุตฺตานิ สุตฺตปทานิ อุทฺธริตฺวา เตสํ อตฺถญฺจ สีหฬฏฺฐกถาหิ ภาสาปริวตฺตนวเสน ทสฺเสตฺวา ตาสุ วุตฺตานิ สีหฬิกวตฺถูนิ จ วินิจฺฉเย จ ปกาเสสิ. วิเสสโต ปน ตสฺมึ [Pg.40] กาเล ปากฏา สกสมยวิรุทฺธา สมยนฺตรา จ พหูสุ ฐาเนสุ ทสฺเสตฺวา สเหตุกํ ปฏิกฺขิตฺตา. กถํ?

ท่านได้แสดงคาถานี้ก่อน แล้วจึงจำแนกศีล สมาธิ ปัญญา ที่กล่าวไว้ในคาถานั้นโดยความเป็นประธาน ให้พิสดารไปเป็นส่วนๆ เมื่อกระทำอยู่อย่างนี้ ท่านได้ยกบทพระสูตรที่ประกอบด้วยศีล สมาธิ ปัญญา จากนิกายทั้งห้าขึ้นมา แสดงอรรถของบทเหล่านั้นโดยวิธีเปลี่ยนภาษาจากอรรถกถาสีหล และประกาศเรื่องราวในภาษาสีหลและวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสมัยนั้น ลัทธิอื่นที่ขัดแย้งกับลัทธิของตนซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี ท่านได้แสดงไว้ในหลายแห่งและปฏิเสธเสียโดยมีเหตุผล อย่างไร?

ตตฺถ หิ จริยาวณฺณนายํ ‘‘ตตฺร ปุริมา ตาว ติสฺโส จริยา ปุพฺพาจิณฺณนิทานา ธาตุโทสนิทานา จาติ เอกจฺเจ วทนฺติ. ปุพฺเพ กิร อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุโล ราคจริโต โหติ, สคฺคา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ เฉทนวธพนฺธนเวรกมฺมพหุโล โทสจริโต โหติ, นิรยนาคโยนีหิ วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ มชฺชปานพหุโล สุตปริปุจฺฉาวิหีโน จ โมหจริโต โหติ, ติรจฺฉานโยนิยา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโนติ เอวํ ปุพฺพาจิณฺณนิทานาติ วทนฺติ. ทฺวินฺนํ ปน ธาตูนํ อุสฺสนฺนตฺตา ปุคฺคโล โมหจริโต โหติ ปถวีธาตุยา จ อาโปธาตุยา จ. อิตราสํ ทฺวินฺนํ อุสฺสนฺนตฺตา โทสจริโต. สพฺพาสํ สมตฺตา ปน ราคจริโตติ. โทเสสุ จ เสมฺหาธิโก ราคจริโต โหติ. วาตาธิโก โมหจริโต. เสมฺหาธิโก วา โมหจริโต. วาตาธิโก ราคจริโตติ เอวํ ธาตุโทสนิทานาติ วทนฺตี’’ติ เอกจฺเจวาทํ ทสฺเสตฺวา โส ‘‘ตตฺถ ยสฺมา ปุพฺเพ อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุลาปิ สคฺคา จวิตฺวา อิธูปปนฺนาปิ จ น สพฺเพ ราคจริตาเนว โหนฺติ, น อิตเร วา โทสโมหจริตา. เอวํ ธาตูนญฺจ ยถาวุตฺเตเนว นเยน อุสฺสทนิยโม นาม นตฺถิ. โทสนิยเม จ ราคโมหทฺวยเมว วุตฺตํ, ตมฺปิ จ ปุพฺพาปรวิรุทฺธเมว. ตสฺมา สพฺพเมตํ อปริจฺฉินฺนวจน’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺโต. ตํ ปรมตฺถมญฺชูสาย นาม วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ‘‘เอกจฺเจติ อุปติสฺสตฺเถรํ สนฺธายาห, เตน หิ วิมุตฺติมคฺเค ตถา วุตฺต’’นฺติอาทินา วณฺณิตํ.

ในการพรรณนาจริยาในที่นั้น ท่านได้แสดงวาทะของบางพวกว่า "จริยาสามอย่างแรกในที่นั้น บางพวกกล่าวว่ามีปุพพาจิณณนิทาน (เหตุจากกรรมที่ทำมาแต่ก่อน) และธาตุโทสนิทาน (เหตุจากความผิดปกติของธาตุ) ได้ยินว่า ในกาลก่อน บุคคลผู้มากด้วยการประกอบกรรมดีที่น่าปรารถนา ย่อมเป็นผู้มีราคจริต หรือจุติจากสวรรค์มาเกิดในโลกนี้ ในกาลก่อน บุคคลผู้มากด้วยกรรมอันเป็นเวรคือการตัด การฆ่า การจองจำ ย่อมเป็นผู้มีโทสจริต หรือจุติจากนรกหรือกำเนิดนาคมาเกิดในโลกนี้ ในกาลก่อน บุคคลผู้มากด้วยการดื่มน้ำเมาและปราศจากการฟังและการสอบถาม ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต หรือจุติจากกำเนิดเดรัจฉานมาเกิดในโลกนี้ ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงกล่าวว่ามีปุพพาจิณณนิทาน อนึ่ง เพราะธาตุสองอย่างคือปฐวีธาตุและอาโปธาตุมีกำลังมาก บุคคลจึงเป็นผู้มีโมหจริต เพราะธาตุสองอย่างที่เหลือมีกำลังมาก จึงเป็นผู้มีโทสจริต อนึ่ง เพราะธาตุทั้งหมดเสมอกัน จึงเป็นผู้มีราคจริต และในบรรดาโทษทั้งหลาย ผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต หรือผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงกล่าวว่ามีธาตุโทสนิทาน" ดังนี้ แล้วท่านจึงปฏิเสธวาทะนั้นว่า "ในที่นั้น เพราะเหตุว่าแม้ผู้ที่เคยทำกรรมดีที่น่าปรารถนามาก่อน หรือจุติจากสวรรค์มาเกิดในโลกนี้ ก็มิได้เป็นผู้มีราคจริตไปทั้งหมด และก็มิได้เป็นผู้มีโทสจริตหรือโมหจริตไปทั้งหมด อนึ่ง การกำหนดความมีกำลังมากของธาตุตามนัยที่กล่าวมานั้นก็ไม่มี และในการกำหนดโทษก็กล่าวไว้เพียงราคะและโมหะสองอย่างเท่านั้น ซึ่งก็ขัดแย้งกันเองทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลาย เพราะฉะนั้น คำกล่าวทั้งหมดนี้จึงเป็นคำกล่าวที่ไม่แน่นอน" คำกล่าวปฏิเสธนั้น ได้พรรณนาไว้ในวิสุทธิมรรคฎีกาชื่อปรมัตถมัญชุสาว่า "คำว่า 'บางพวก' นั้น หมายถึงพระอุปติสสเถระ เพราะท่านกล่าวไว้อย่างนั้นในวิมุตติมรรค" เป็นต้น

วิมุตฺติมคฺคปกรณํ

คัมภีร์วิมุตติมรรค

โก โส วิมุตฺติมคฺโค นาม? วิสุทฺธิมคฺโค วิย สีลสมาธิปญฺญานํ วิสุํ วิสุํ วิภชิตฺวา ทีปโก เอโก ปฏิปตฺติคนฺโถ. ตตฺถ หิ –

วิมุตติมรรคชื่อนั้นคืออะไร? เป็นคัมภีร์ภาคปฏิบัติเล่มหนึ่งที่จำแนกศีล สมาธิ ปัญญา แสดงไว้เป็นส่วนๆ เหมือนวิสุทธิมรรค ในคัมภีร์นั้นแล –

‘‘สีลํ สมาธิ ปญฺญา จ, วิมุตฺติ จ อนุตฺตรา;

อนุพุทฺธา อิเม ธมฺมา, โคตเมน ยสสฺสินา’’ติ –

“ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม ธรรมเหล่านี้ พระโคดมผู้ทรงยศได้ตรัสรู้ตามแล้ว” –

อิมํ [Pg.41] คาถํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ตทตฺถวณฺณนาวเสน สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติโย วิสุํ วิสุํ วิภชิตฺวา ทีปิตา. โส ปน คนฺโถ อิทานิ จินรฏฺเฐเยว ทิฏฺโฐ, จินภาสาย จ ปริวตฺติโต (๑๐๔๘-พุ-ว) สงฺฆปาเลน นาม ภิกฺขุนา. เกน ปน โส กุโต จ ตตฺถ อานีโตติ น ปากฏเมตํ. ตสฺส ปน สงฺฆปาลสฺส อาจริโย คุณภทฺโร นาม มหายานิโก ภิกฺขุ มชฺฌิมอินฺทิยเทสิโก, โส อินฺทิยรฏฺฐโต จินรฏฺฐํ คจฺฉนฺโต ปฐมํ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ตโต (๙๗๘-พุ-ว) จินรฏฺฐํ คโต. ตทา โส เตน อานีโต ภเวยฺย.

ท่านได้แสดงคาถานี้ก่อน แล้วจึงจำแนกศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ แสดงไว้เป็นส่วนๆ โดยวิธีพรรณนาอรรถของคาถานั้น อนึ่ง คัมภีร์นั้นบัดนี้พบในประเทศจีนเท่านั้น และพระภิกษุชื่อสังฆปาละได้แปลเป็นภาษาจีน (พ.ศ. 1048) อนึ่ง คัมภีร์นั้นใครนำไปที่นั่นจากที่ไหน เรื่องนี้ไม่ปรากฏชัด แต่อาจารย์ของพระสังฆปาละนั้น เป็นพระภิกษุมหายานชื่อคุณภัทระ เป็นชาวอินเดียภาคกลาง ท่านผู้นั้นเมื่อเดินทางจากประเทศอินเดียไปยังประเทศจีน ได้ไปเกาะลังกาก่อน แล้วจึงไปประเทศจีน (พ.ศ. 978) ในเวลานั้น คัมภีร์นั้นอาจถูกนำไปโดยท่านผู้นั้น

ตสฺมิญฺหิ วิมุตฺติมคฺเค ปุพฺพาจิณฺณนิทานทสฺสนํ ธาตุนิทานทสฺสนญฺจ ยเถว วิสุทฺธิมคฺเค เอกจฺเจวาโท, ตเถวาคตํ. โทสนิทานทสฺสเน ปน ‘‘เสมฺหาธิโก ราคจริโต, ปิตฺตาธิโก โทสจริโต, วาตาธิโก โมหจริโต. เสมฺหาธิโก วา โมหจริโต, วาตาธิโก ราคจริโต’’ติ ติณฺณมฺปิ ราคโทสโมหานํ โทสนิยโม วุตฺโต. อาจริยพุทฺธโฆเสน ทิฏฺฐวิมุตฺติมคฺคโปตฺถเก ปน ‘‘ปิตฺตาธิโก โทสจริโต’’ติ ปาโฐ อูโน ภเวยฺย.

ในวิมุตติมรรคนั้นแล การแสดงปุพพาจิณณนิทานและการแสดงธาตุนิทาน ก็มาอย่างนั้นเหมือนวาทะของบางพวกในวิสุทธิมรรค อนึ่ง ในการแสดงโทสนิทาน ได้กล่าวการกำหนดโทษของราคะ โทสะ โมหะ ทั้งสามอย่างว่า "ผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต ผู้มีดีมาก ย่อมเป็นผู้มีโทสจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต หรือผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต" อนึ่ง ในคัมภีร์วิมุตติมรรคที่พระอาจารย์พุทธโฆสะเห็นนั้น บทว่า "ผู้มีดีมาก ย่อมเป็นผู้มีโทสจริต" อาจจะขาดหายไป

อญฺญานิปิ พหูนิ วิสุทฺธิมคฺเค ปฏิกฺขิตฺตานิ ตตฺถ วิมุตฺติมคฺเค คเหตพฺพภาเวน ทิสฺสนฺติ. กถํ?

แม้สิ่งอื่นๆ อีกมากที่ถูกปฏิเสธในวิสุทธิมรรค ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้นในฐานะที่ควรยึดถือ อย่างไร?

สีลนิทฺเทเส (๑, ๘-ปิฏฺเฐ) ‘‘อญฺเญ ปน สิรฏฺโฐ สีลตฺโถ, สีตลตฺโถ สีลตฺโถติ เอวมาทินาปิ นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺณยนฺตี’’ติ ปฏิกฺขิตฺโต อตฺโถปิ ตตฺถ คเหตพฺพภาเวน ทิสฺสติ.

ในสีลนิเทศ (หน้า 8 เล่ม 1) แม้อรรถที่ถูกปฏิเสธว่า "อนึ่ง ชนเหล่าอื่นพรรณนาอรรถในที่นี้โดยนัยมีอาทิว่า ศีลมีอรรถว่าศีรษะ ศีลมีอรรถว่าความเย็น" ดังนี้เป็นต้น ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้นในฐานะที่ควรยึดถือ

ตถา ธุตงฺคนิทฺเทเส (๑, ๗๘-ปิฏฺเฐ) ‘‘เยสมฺปิ กุสลตฺติกวินิมุตฺตํ ธุตงฺคํ, เตสํ อตฺถโต ธุตงฺคเมว นตฺถิ, อสนฺตํ กสฺส ธุนนโต ธุตงฺคํ นาม ภวิสฺสติ, ธุตคุเณ สมาทาย วตฺตตีติ วจนวิโรโธปิ จ เนสํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตํ ปญฺญตฺติธุตงฺคมฺปิ ตตฺถ ทิสฺสติ. มหาฏีกายํ (๑-๑๐๔) ปน ‘‘เยสนฺติ อภยคิริวาสิเก สนฺธายาห, เต หิ ธุตงฺคํ นาม ปญฺญตฺตีติ วทนฺตี’’ติ วณฺณิตํ.

เช่นเดียวกัน ในธุดงคนิเทศ (หน้า 78 เล่ม 1) แม้ปัญญัตติธุดงค์ที่ถูกปฏิเสธว่า "แม้สำหรับชนเหล่าใดที่ธุดงค์พ้นจากกุสลัตติกะ ธุดงค์ก็ไม่มีโดยอรรถ เมื่อไม่มีอยู่ จะชื่อว่าธุดงค์เพราะกำจัดอะไรได้? และความขัดแย้งกับคำว่า 'ประพฤติโดยสมาทานคุณเครื่องกำจัด' ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรยึดถือสิ่งนั้น" ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้น อนึ่ง ในมหาฎีกา (1-104) ได้พรรณนาไว้ว่า "คำว่า 'ชนเหล่าใด' นั้น หมายถึงชาวอภัยคีรี เพราะพวกเขาถือว่าธุดงค์เป็นบัญญัติ"

ตถา ปถวีกสิณนิทฺเทเส (๑, ๑๔๔) ‘‘ปฏิปทาวิสุทฺธิ นาม สสมฺภาริโก อุปจาโร, อุเปกฺขานุพฺรูหนา นาม อปฺปนา, สมฺปหํสนา นาม [Pg.42] ปจฺจเวกฺขณาติ เอวเมเก วณฺณยนฺตี’’ติอาทินา ปฏิกฺขิตฺตเอเกวาโทปิ ตตฺถ ทิสฺสติ. มหาฏีกายํ (๑, ๑๗๒) ปน ‘‘เอเกติ อภยคิริวาสิโน’’ติ วณฺณิตํ.

เช่นเดียวกัน ในปฐวีกสิณนิเทศ (หน้า 144 เล่ม 1) แม้วาทะของบางพวกที่ถูกปฏิเสธโดยมีอาทิว่า "ความบริสุทธิ์แห่งปฏิปทาชื่อว่าอุปจาระที่มีองค์ประกอบ, การเพิ่มพูนอุเบกขาชื่อว่าอัปปนา, การร่าเริงยินดีชื่อว่าปัจจเวกขณ์" ดังนี้ ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้น อนึ่ง ในมหาฎีกา (1, 172) ได้พรรณนาไว้ว่า "คำว่า 'บางพวก' นั้น หมายถึงชาวอภัยคีรี"

ตถา ขนฺธนิทฺเทเส (๒, ๘๐-ปิฏฺเฐ) ‘‘พลรูปํ สมฺภวรูปํ ชาติรูปํ โรครูปํ เอกจฺจานํ มเตน มิทฺธรูป’’นฺติ เอวํ อญฺญานิปิ รูปานิ อาหริตฺวา โปราณฏฺฐกถายํ เตสํ ปฏิกฺขิตฺตภาโว ปกาสิโต. มหาฏีกายํ ‘‘เอกจฺจานนฺติ อภยคิริวาสีน’’นฺติ วณฺณิตํ. เตสุ ชาติรูปํ มิทฺธรูปญฺจ วิมุตฺติมคฺเค ทสฺสิตํ. น เกวลํ ทสฺสนมตฺตเมว, อถ โข มิทฺธรูปสฺส อตฺถิภาโวปิ ‘‘มิทฺธํ นาม ติวิธํ อาหารชํ อุตุชํ จิตฺตชญฺจาติ. เตสุ จิตฺตชเมว นีวรณํ โหติ, เสสา ปน ทฺเว อรหโตปิ ภเวยฺยุ’’นฺติอาทินา สาธิโต.

เช่นเดียวกัน ในขันธนิเทศ (หน้า 80 เล่ม 2) ได้ยกรูปอื่นๆ อีก เช่น "รูปคือพละ รูปคือความเกิด รูปคือชาติ รูปคือโรค รูปคือมิทธะตามความเห็นของบางพวก" ดังนี้ แล้วประกาศว่ารูปเหล่านั้นถูกปฏิเสธในอรรถกถาโบราณ ในมหาฎีกาได้พรรณนาไว้ว่า "คำว่า 'ของบางพวก' นั้น หมายถึงชาวอภัยคีรี" ในบรรดารูปเหล่านั้น ชาติรูปและมิทธรูปได้แสดงไว้ในวิมุตติมรรค ไม่เพียงแต่แสดงเท่านั้น แต่ความเป็นอยู่ของมิทธรูปก็ได้รับการยืนยันโดยมีอาทิว่า "มิทธะมีสามอย่างคือ เกิดจากอาหาร เกิดจากอุตุ เกิดจากจิต ในบรรดามิทธะเหล่านั้น มิทธะที่เกิดจากจิตเท่านั้นเป็นนิวรณ์ ส่วนอีกสองอย่างที่เหลืออาจมีแก่พระอรหันต์ก็ได้"

เอตฺตาวตา จ วิมุตฺติมคฺเค วิสุทฺธิมคฺเคน อสมานตฺถานํ วุตฺตภาโว จ อภยคิริวาสีหิ ตสฺส คนฺถสฺส ปฏิคฺคหิตภาโว จ สกฺกา ญาตุํ. อญฺญานิปิ ปน อีทิสานิ อสมานวจนานิ พหูนิ ตตฺถ สํวิชฺชนฺติเยว, ตานิ ปน สพฺพานิ น สกฺกา อิธ ทสฺเสตุํ.

ด้วยเหตุนี้ การที่วิมุตติมรรคกล่าวสิ่งที่ไม่เหมือนกับวิสุทธิมรรค และการที่ชาวอภัยคีรีรับรองคัมภีร์นั้น ก็อาจรู้ได้ อนึ่ง แม้คำกล่าวที่ไม่เหมือนกันเช่นนี้อีกมาก ก็มีอยู่ในคัมภีร์นั้น แต่ทั้งหมดนั้นไม่สามารถแสดงไว้ในที่นี้ได้

เยภุยฺเยน ปนสฺส กรณปฺปกาโร วิสุทฺธิมคฺคสฺส วิย โหติ. ยา ยา หิ ปาฬิ อภิธมฺมวิภงฺคโต วา ปฏิสมฺภิทามคฺคโต วา อญฺญสุตฺตนฺเตหิ วา อาเนตฺวา สาธกภาเวน วิสุทฺธิมคฺเค ทสฺสิยติ, ตตฺถปิ สา สา ปาฬิ เยภุยฺเยน ทิสฺสเตว. ตาสุ กญฺจิมตฺตํ อุทฺธริตฺวา อนุมินนตฺถาย ทสฺสยิสฺสาม.

อนึ่ง โดยส่วนใหญ่ วิธีการแต่งของคัมภีร์นั้นก็เหมือนกับวิสุทธิมรรค พระบาลีใดๆ ที่ยกมาจากอภิธรรมวิภังค์ หรือปฏิสัมภิทามรรค หรือพระสูตรอื่นๆ แล้วแสดงเป็นหลักฐานในวิสุทธิมรรค พระบาลีนั้นๆ ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคโดยส่วนใหญ่ เราจะยกมาบางส่วนเพื่อแสดงให้คาดคะเนได้

ยา วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๔๗-ปิฏฺเฐ) ‘‘ปญฺจ สีลานิ ปาณาติปาตสฺส ปหานํ สีล’’นฺติอาทิกา ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ ทสฺสิตา, สา วิมุตฺติมคฺเคปิ ทิสฺสเตว.

พระบาลีในปฏิสัมภิทามรรคที่มีอาทิว่า "ศีลห้าคือการละปาณาติบาตเป็นศีล" ที่แสดงไว้ในวิสุทธิมรรค (หน้า 47 เล่ม 1) พระบาลีนั้นก็ปรากฏในวิมุตติมรรคเช่นกัน

ยญฺจ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๑๓๗-ปิฏฺเฐ) ‘‘สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข…เป… วิจาโร วิจิกิจฺฉายา’’ติ วจนํ เปฏเก วุตฺตนฺติ ทสฺสิตํ, ตญฺจ ตตฺถปิ ตเถว ทสฺเสตฺวา ‘‘ติเปฏเก วุตฺต’’นฺติ นิทฺทิฏฺฐํ. ติเปฏเกติ นามญฺจ เปฏโกปเทสเมว สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย. ตตฺถ หิ วิวิจฺเจว กาเมหีติ ปาฐสํวณฺณนายํ ‘‘อโลภสฺส ปาริปูริยา กาเมหิ วิเวโก สมฺปชฺชติ, อโทสสฺส. อโมหสฺส ปาริปูริยา อกุสเลหิ ธมฺเมหิ วิเวโก [Pg.43] สมฺปชฺชตี’’ติ ปาฐสฺส ติเปฏเก วุตฺตภาโว ทสฺสิโต. โส จ ปาโฐ เปฏโกปเทเส (๒๖๒-ปิฏฺเฐ) ‘‘ตตฺถ อโลภสฺส ปาริปูริยา วิวิตฺโต โหติ กาเมหี’’ติอาทินา ทิสฺสติ.

และคำกล่าวที่แสดงไว้ในวิสุทธิมรรค (หน้า 137 เล่ม 1) ว่า "สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันท์... วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา" ว่ากล่าวไว้ในเปฏกะ และในที่นั้นก็ได้แสดงไว้เช่นนั้นเหมือนกัน แล้วระบุว่า "กล่าวไว้ในไตรปิฎก" ชื่อว่าไตรปิฎกนั้น พึงกล่าวหมายถึงเปฏโกปเทสนั่นเอง เพราะในที่นั้น ในการอธิบายบทว่า vivicceva kāmehi (สงัดจากกามทั้งหลาย) ได้แสดงความเป็นไปของบทว่า "เมื่ออโลภะบริบูรณ์ ความสงัดจากกามทั้งหลายย่อมสำเร็จ, เมื่ออโทสะบริบูรณ์... เมื่ออโมหะบริบูรณ์ ความสงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายย่อมสำเร็จ" ว่ากล่าวไว้ในไตรปิฎก และบทนั้นก็ปรากฏในเปฏโกปเทส (หน้า 262) ด้วยบทว่า "ในที่นั้น เมื่ออโลภะบริบูรณ์ ย่อมสงัดจากกามทั้งหลาย" เป็นต้น

ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๒๕๘-ปิฏฺเฐ) ‘‘อยมฺปิ โข ภิกฺขเว อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต’’ติอาทิกา ปาฬิ มหาวคฺคสํยุตฺตกโต อาเนตฺวา ทสฺสิตา, ตเถว ตตฺถปิ.

และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 258 เล่ม 1) ได้นำพระบาลีมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธินี้แล อันบุคคลเจริญแล้ว" มาแสดงจากมหาวรรคสังยุต ในที่นั้นก็เช่นกัน

ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๒๗๒-ปิฏฺเฐ) ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต’’ติอาทิ ปาฬิ จ (๑, ๒๗๓-ปิฏฺเฐ) กกจูปมปาฬิ จ ปฏิสมฺภิทามคฺคโต อาเนตฺวา ทสฺสิตา, ตเถว ตตฺถปิ.

และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 272 เล่ม 1) ได้นำพระบาลีมีอาทิว่า "เมื่อตามระลึกถึงลมหายใจเข้าออกตั้งแต่ต้น กลาง และปลาย" และพระบาลีเรื่องอุปมาด้วยเลื่อย (หน้า 273 เล่ม 1) มาแสดงจากปฏิสัมภิทามรรค ในที่นั้นก็เช่นกัน

ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๒, ๖๙-ปิฏฺเฐ) ‘‘กตมา จินฺตามยา ปญฺญา’’ติอาทิกา จ ปาฬิ ‘‘ตตฺถ กตมํ อายโกสลฺล’’นฺติอาทิกา จ ปาฬิ (๒, ๗๑-ปิฏฺเฐ) ‘‘ทุกฺเข ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทิกา จ ปาฬิ อภิธมฺมวิภงฺคโต อาเนตฺวา ทสฺสิตา, ตเถว ตตฺถปิ. สพฺพาปิ จ ตตฺถ วุตฺตา เอกวิธทุวิธาทิปญฺญาปเภทกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตกถาย เยภุยฺเยน สมานาเยว.

และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 69 เล่ม 2) ได้นำพระบาลีมีอาทิว่า "ปัญญาอันเกิดจากการคิดพิจารณาเป็นไฉน" และพระบาลีมีอาทิว่า "ในที่นั้น ความฉลาดในรายได้เป็นไฉน" (หน้า 71 เล่ม 2) และพระบาลีมีอาทิว่า "ความรู้ในทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา" มาแสดงจากอภิธรรมวิภังค์ ในที่นั้นก็เช่นกัน และเรื่องการจำแนกปัญญาเป็นประเภทหนึ่ง สอง เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในที่นั้นทั้งหมด ก็ส่วนมากเหมือนกับเรื่องที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค

‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ, อูกาสิรสมูปม’’นฺติ –

ด้วยจักขุประสาทใด ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย ประสาทนั้นเล็กละเอียด เปรียบเหมือนหัวเหา

อยมฺปิ คาถา วิมุตฺติมคฺเคปิ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ภาสิตภาเวเนว ทสฺสิตา. อูกาสิรสมูปมนฺติ ปทํ ปน อูกาสมูปมนฺติ ตตฺถ ทิสฺสติ, ตญฺจ ปรมฺปรเลขกานํ ปมาทเลขมตฺตเมว สิยา.

คาถานี้แม้ในวิมุตติมรรคก็แสดงไว้โดยความเป็นคาถาที่พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง แต่บทว่า "ūkāsirasamūpama" (เปรียบเหมือนปลายขนทราย) นั้น ในที่นั้นปรากฏเป็น "ūkāsamūpama" (เปรียบเหมือนขนทราย) และนั่นก็พึงเป็นเพียงความพลั้งเผลอในการคัดลอกของเหล่านักคัดลอกผู้สืบๆ กันมาเท่านั้น

จตูสุ สจฺเจสุ วิสุทฺธิมคฺเค วิย วจนตฺถโต ลกฺขณโต อนูนาธิกโต กมโต อนฺโตคธานํ ปเภทโต อุปมาโต จ วินิจฺฉโย ทสฺสิโต, โส จ เยภุยฺเยน วิสุทฺธิมคฺเคน สมาโนเยว.

ในอริยสัจ 4 ได้แสดงการวินิจฉัยไว้เหมือนในวิสุทธิมรรค คือ โดยอรรถแห่งพจน์ โดยลักษณะ โดยความไม่หย่อนไม่ยิ่ง โดยลำดับ โดยการสงเคราะห์เข้า โดยการจำแนก และโดยอุปมา และการวินิจฉัยนั้นโดยส่วนมากก็เหมือนกับในวิสุทธิมรรคนั่นเอง

ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๒, ๒๔๒-๒๔๕) สมฺมสนญาณกถายํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อตีตาทิเอกาทสวิเธน จ อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตเยน จ วิสุํ วิสุํ สมฺมสนนโย ทสฺสิโต, ตเถว ตตฺถปิ. จกฺขาทิชรามรณปริโยสาเนสุ ปน ธมฺเมสุ ธมฺมวิจารปริโยสานานํ สฏฺฐิยา เอว ธมฺมานํ อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตเยน สมฺมสนนโย ตตฺถ ทสฺสิโต.

และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 2, 242-245) ในสัมมสนญาณกถา ได้แสดงนัยแห่งการพิจารณาขันธ์ 5 โดยแยกกัน คือโดยอาการ 11 อย่างมีอดีตเป็นต้น และโดยลักษณะ 3 อย่างมีอนิจจลักษณะเป็นต้น ในที่นั้น (วิมุตติมรรค) ก็เช่นกัน แต่ในธรรมทั้งหลายมีจักขุเป็นต้นจนถึงชรามรณะเป็นที่สุด ได้แสดงนัยแห่งการพิจารณาธรรม 60 อย่างมีธรรมวิจารเป็นที่สุด โดยลักษณะ 3 อย่างมีอนิจจลักษณะเป็นต้นไว้ในที่นั้น

วิสุทฺธิมคฺเค [Pg.44] ปน ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทเส (๒, ๒๓๐-๒๓๒-ปิฏฺเฐสุ) วุตฺตา ‘‘ยมกํ นามรูปญฺจ…เป… อุโภ ภิชฺชนฺติ ปจฺจยา’’ติ คาถา จ, ‘‘น จกฺขุโต ชายเร’’ติอาทิกา ฉ คาถาโย จ, ‘‘น สเกน พเลน ชายเร’’ติอาทิกา ฉ คาถาโย จ วิมุตฺติมคฺเค ภงฺคานุปสฺสนาญาณกถายํ ทสฺสิตา. ตาสุ อปฺปมตฺตโกเยว ปาฐเภโท ทิสฺสติ.

แต่ในวิสุทธิมรรค ในนิเทศทิฏฐิวิสุทธิ (หน้า 2, 230-232) คาถาที่กล่าวไว้ว่า "นามและรูปเป็นคู่กัน... (ละ)... ปัจจัยทั้งสองย่อมแตกสลาย" และคาถา 6 บทมีอาทิว่า "ไม่เกิดจากจักษุ" และคาถา 6 บทมีอาทิว่า "ไม่เกิดด้วยกำลังของตนเอง" ได้แสดงไว้ในวิมุตติมรรค ในภังคานุปัสสนาญาณกถา ในคาถาเหล่านั้น ปรากฏความแตกต่างแห่งบทเพียงเล็กน้อยเท่านั้น

วิสุทฺธิมคฺเค (๒, ๒๖๑-๒-ปิฏฺเฐสุ) อรูปสตฺตเกสุ อริยวํสกถานเยน วุตฺโต กลาปโต จ ยมกโต จ สมฺมสนนโย วิมุตฺติมคฺเค เอตฺเถว ภงฺคานุปสฺสนาญาณกถายํ ทสฺสิโต.

ในวิสุทธิมรรค (หน้า 2, 261-2) นัยแห่งการพิจารณาโดยกลุ่ม (กลาปะ) และโดยคู่ (ยมกะ) ที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งอริยวงศ์กถาในอรูปสัตตกะทั้งหลาย ได้แสดงไว้ในวิมุตติมรรค ในภังคานุปัสสนาญาณกถานี้เอง

วิมุตฺติมคฺเค พุทฺธานุสฺสติกถายํ โลกวิทูติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ สตฺตโลกสงฺขารโลกวเสน ทฺเวเยว โลกา ทสฺสิตา, น ปน โอกาสโลโก ยถา วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๑๙๙-๒๐๐-ปิฏฺเฐสุ).

ในวิมุตติมรรค ในพุทธานุสสติกถา ในการอธิบายอรรถของบทว่า "โลกวิทู" ได้แสดงโลกไว้เพียง 2 อย่าง คือ สัตวโลกและสังขารโลก แต่ไม่ได้แสดงโอกาสโลกเหมือนในวิสุทธิมรรค (หน้า 1, 199-200)

เอตฺตาวตา จ วิมุตฺติมคฺโค นาม คนฺโถ กีทิโสติ สกฺกา อนุมินิตุํ. โส ปน ยถา น มหาวิหารวาสีนํ คนฺโถ โหติ, เอวํ มหายานิกานมฺปิ น โหติเยว เถรวาทปิฏกเมว นิสฺสาย กตภาวโต. ยสฺมา ปน ตตฺถ น กิญฺจิปิ สีหฬทีปิกํ นามํ วา เถรวาโท วา ทิสฺสติ, ตสฺมา โส สีหฬทีเป กตคนฺโถปิ น โหติ. อินฺทิยรฏฺฐิกํ ปน นามญฺจ โวหาโร จ ตตฺถ พหูสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ, ตสฺมา อินฺทิยรฏฺเฐ กตคนฺโถว ภเวยฺย. ยสฺมา จสฺส เปฏโกปเทสํ นิสฺสิตภาโว พหูสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ, วิเสสโต ปน มิทฺธรูปสฺส อตฺถิภาโว จ, อรหโตปิ ตสฺส อตฺถิภาโว จ ตเมว นิสฺสาย ทสฺสียติ, ปฏิสมฺภิทามคฺคคณฺฐิปเท จ เปฏเกติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘‘สุตฺตนฺตปิฏกตฺถาย อฏฺฐกถา เปฏกํ มหิสาสกานํ คนฺโถ’’ติ วณฺณิโต. ตสฺมา เอโส วิมุตฺติมคฺโค มหิสาสกนิกายิเกน กโต ภเวยฺยาติ อมฺหากํ มติ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ก็สามารถอนุมานได้ว่าคัมภีร์ชื่อวิมุตติมรรคเป็นเช่นไร แต่คัมภีร์นั้น ไม่ใช่คัมภีร์ของชาวมหาวิหารฉันใด ก็ไม่ใช่ของชาวมหายานฉันนั้นนั่นเอง เพราะทำขึ้นโดยอาศัยพระไตรปิฎกของเถรวาท แต่เพราะในที่นั้นไม่ปรากฏชื่อหรือเถรวาทที่เป็นของเกาะลังกาเลย ดังนั้น คัมภีร์นั้นจึงไม่ใช่คัมภีร์ที่ทำขึ้นในเกาะลังกา แต่ชื่อและโวหารที่เป็นของชาวอินเดียปรากฏในที่นั้นหลายแห่ง ดังนั้น คัมภีร์นั้นพึงเป็นคัมภีร์ที่ทำขึ้นในประเทศอินเดีย และเพราะความเป็นผู้ที่อาศัยคัมภีร์เปฏโกปเทสปรากฏในที่นั้นหลายแห่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การมีอยู่ของมิทธรูป และการมีอยู่ของมิทธรูปนั้นแม้ในพระอรหันต์ ก็แสดงไว้โดยอาศัยคัมภีร์นั้นเอง และในปฏิสัมภิทามรรคคัณฐิปท ในการอธิบายอรรถของบทว่า "เปฏกะ" ได้พรรณนาไว้ว่า "อรรถกถาเพื่อประโยชน์แก่เนื้อความในสุตตันตปิฎก ชื่อว่าเปฏกะ เป็นคัมภีร์ของพวกมหิสาสกะ" ดังนั้น ความเห็นของเราคือ วิมุตติมรรคนี้พึงเป็นคัมภีร์ที่ทำขึ้นโดยพระเถระในนิกายมหิสาสกะ

นิสฺสยฏฺฐกถาวิภาวนา

การแสดงอรรถกถาที่เป็นที่อาศัย

วิสุทฺธิมคฺโค ปน น เกวลํ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต, อถ โข วุจฺจมานปฺปกาเรนาปิ. ตถา หิ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โปราณฏฺฐกถาหิ สมาหริตฺวา ภาสาปริวตฺตนวเสน ทสฺเสนฺโตปิ ยา ยา อตฺถวณฺณนา [Pg.45] วา วินิจฺฉโย วา สํสยิตพฺโพ โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ วา (๑, ๒๖๓), วินยฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ, มชฺฌิมฏฺฐกถาสุ ปนาติ วา (๑, ๗๐), องฺคุตฺตรภาณกาติ วา (๑, ๗๒), อฏฺฐกถาจริยานํ มตานุสาเรน วินิจฺฉโยติ วา (๑, ๙๙), วุตฺตมฺปิ เจตํ อฏฺฐกถาสูติ วา (๑, ๑๑๘), ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ วา (๑, ๑๓๔), ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตนฺติ วา, มชฺฌิมภาณกา อิจฺฉนฺตีติ วา (๑, ๒๖๗), อฏฺฐกถาสุ วินิจฺฉโยติ วา, เอวํ ตาว ทีฆภาณกา, มชฺฌิมภาณกา ปนาหูติ วา (๑, ๒๗๗), องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน…เป… อยํ กโม วุตฺโต, โส ปาฬิยา น สเมตีติ วา (๑, ๓๐๙), เอวํ ตาว มชฺฌิมภาณกา, สํยุตฺตภาณกา ปนาติ วา (๒, ๖๒), สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ วา (๒, ๖๓), อฏฺฐกถายํ ปนาติ วา (๒, ๘๐) เอวํ ตํตํอตฺถวณฺณนาวินิจฺฉยานํ นิสฺสยมฺปิ วิภาเวตฺวา ปจฺฉิมชนานํ อุปฺปชฺชมานสํสยํ วิโนเทนฺโตเยว เต ทสฺเสสิ.

แต่วิสุทธิมรรคนั้น ไม่ใช่ทำขึ้นเพียงตามประการที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น ที่แท้ทำขึ้นตามประการที่กำลังจะกล่าวถึงนี้ด้วย จริงอย่างนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสเถระ เมื่อจะแสดงโดยรวบรวมมาจากอรรถกถาโบราณด้วยอำนาจแห่งการแปลภาษา อรรถกถาหรือการวินิจฉัยใดๆ ที่พึงสงสัย ท่านก็ได้แสดงที่มาของอรรถกถาและการวินิจฉัยนั้นๆ ไว้เพื่อขจัดความสงสัยที่เกิดขึ้นแก่ชนรุ่นหลัง เช่นว่า "กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถา" (1, 263) หรือ "กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถา แต่ในมัชฌิมอรรถกถา..." (1, 70) หรือ "พวกอังคุตตรภาณกะ" (1, 72) หรือ "วินิจฉัยตามมติของอาจารย์อรรถกถา" (1, 99) หรือ "แม้คำนี้ก็กล่าวไว้ในอรรถกถา" (1, 118) หรือ "คำนั้นถูกคัดค้านไว้ในอรรถกถา" (1, 134) หรือ "เป็นมติของพวกทีฆภาณกะและสังยุตตภาณกะ" หรือ "พวกมัชฌิมภาณกะประสงค์เอา" (1, 267) หรือ "วินิจฉัยในอรรถกถา" หรือ "พวกทีฆภาณกะกล่าวอย่างนี้ก่อน ส่วนพวกมัชฌิมภาณกะกล่าวว่า" (1, 277) หรือ "แต่ในอังคุตตรอรรถกถา... (ละ)... ลำดับนี้กล่าวไว้แล้ว แต่ลำดับนั้นไม่สมกับพระบาลี" (1, 309) หรือ "พวกมัชฌิมภาณกะกล่าวอย่างนี้ก่อน ส่วนพวกสังยุตตภาณกะกล่าวว่า" (2, 62) หรือ "กล่าวไว้ในสังยุตตอรรถกถา" (2, 63) หรือ "แต่ในอรรถกถา" (2, 80) ดังนี้

เตนิมสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส กรณกาเล สพฺพาปิ สีหฬฏฺฐกถาโย อาจริยสฺส สนฺติเก สนฺตีติ จ, ปุพฺเพเยว ตา อาจริเยน สีหฬตฺเถรานํ สนฺติเก สุตาติ จ, ตาหิ คเหตพฺพํ สพฺพํ คเหตฺวา อยํ วิสุทฺธิมคฺโค อาจริเยน ลิขิโตติ จ อยมตฺโถ อติวิย ปากโฏ โหติ. ตสฺมา ยํ มหาวํเส –

ด้วยเหตุนี้ เนื้อความที่ว่า ในเวลาที่ทำวิสุทธิมรรคนี้ อรรถกถาสีหฬทั้งหมดมีอยู่ใกล้ตัวพระอาจารย์ และพระอาจารย์ได้ฟังอรรถกถาเหล่านั้นในสำนักของพระเถระชาวสีหฬมาแต่ก่อนแล้ว และพระอาจารย์เขียนวิสุทธิมรรคนี้ขึ้นโดยถือเอาสิ่งที่ควรจะถือเอาทั้งหมดจากอรรถกถาเหล่านั้น ย่อมเป็นเนื้อความที่ปรากฏชัดแจ้งยิ่งนัก ดังนั้น คำสรรเสริญที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า –

‘‘สงฺโฆ คาถาทฺวยํ ตสฺสา’ทาสิ สามตฺถิยํ ตวา’’ติอาทินา ‘‘คาถาทฺวยเมว โอโลเกตฺวา กิญฺจิปิ อญฺญํ โปตฺถกํ อโนโลเกตฺวา อาจริยพุทฺธโฆโส วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสี’’ติ อธิปฺปาเยน อภิตฺถุติวจนํ วุตฺตํ, ตํ อภิตฺถุติมตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ.

“พระสงฆ์ได้มอบคาถาสองบทนั้นแก่ท่าน เพื่อทดสอบความสามารถของท่าน” เป็นต้น โดยมีอรรถาธิบายว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะได้ทำวิสุทธิมรรคโดยพิจารณาเพียงคาถาสองบทเท่านั้น โดยไม่ได้พิจารณาคัมภีร์อื่นใดเลย” พึงทราบว่าคำนั้นเป็นเพียงคำสรรเสริญเท่านั้น

โปราณวจนทสฺสนํ

การแสดงคำของโบราณาจารย์

น เกวลํ อาจริโย อฏฺฐกถาโยเยว นิสฺสยภาเวน ทสฺเสสิ, อถ โข ‘‘โปราณา ปนาหู’’ติอาทินา โปราณานํ วจนมฺปิ ทสฺเสสิเยว. ตเทตฺถ ทฺวาวีสติยา ฐาเนสุ ทิฏฺฐํ. เก ปเนเต โปราณา นาม? ยาว จตุตฺถสงฺคีติกาลา สงฺคีติกาเรสุ ปริยาปนฺนา วา [Pg.46] ตาทิสา วา มหาเถราติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (๒๙๒-๓-ปิฏฺเฐสุ).

อาจารย์มิได้แสดงไว้โดยเป็นที่อาศัยแห่งอรรถกถาเท่านั้น แต่ได้แสดงแม้คำของพระเถระผู้โบราณทั้งหลายไว้ด้วย โดยอ้างว่า ‘พระเถระผู้โบราณทั้งหลายกล่าวไว้’ เป็นต้น. ข้อนั้นปรากฏใน ๒๒ แห่งในที่นี้. ก็พระเถระผู้โบราณเหล่านั้นคือใคร? พึงทราบว่าคือพระมหาเถระทั้งหลายผู้สงเคราะห์เข้าในสังคีติการกะทั้งหลาย หรือผู้เช่นกับสังคีติการกะทั้งหลาย จนถึงกาลแห่งสังคายนาครั้งที่ ๔. ดังที่ปรากฏในปฏิสัมภิทามรรค (หน้า ๒๙๒-๓).

‘‘โอภาเส เจว ญาเณ จ, ปีติยา จ วิกมฺปติ…เป…ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหติ, น จ วิกฺเขปํ คจฺฉตี’’ติ –

‘ย่อมหวั่นไหวในโอภาสและญาณ ในปีติ…ฯลฯ…เป็นผู้ฉลาดในธรรมอันเป็นอุทธัจจะ และย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน’ ดังนี้ –

เอวมาคตา คาถาโย อิธ (๒๗๓-๔-ปิฏฺเฐสุ) โปราณานํ วจนภาเวน ทสฺสิตา. ยทิ จิมา คาถาโย สงฺคีติกาเรหิ ปกฺขิตฺตา ภเวยฺยุํ ยถา ปริวารปาฬิยํ (๓-ปิฏฺเฐ) อาคตา อาจริยปรมฺปราทีปิกา คาถาโย, ตา หิ สมนฺตปาสาทิกายํ (๑, ๔๖-ปิฏฺเฐ) โปราณวจนภาเวน ทสฺสิตา, เอวํ สติ เตเยว สงฺคีติการา โปราณาติ เวทิตพฺพา. อถ ปฏิสมฺภิทามคฺคเทสเกเนว ภาสิตา ภเวยฺยุํ, เต วิย ครุกรณียา ปจฺจยิกา สทฺธายิตพฺพกา มหาเถรา โปราณาติ เวทิตพฺพา. สมนฺตปาสาทิกาสุมงฺคลวิลาสินีอาทีสุ ‘‘โปราณา ปน เอวํ วณฺณยนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตฏฺฐาเนสุปิ ตาทิสาว อาจริยา โปราณาติ วุตฺตา.

คาถาที่มาแล้วอย่างนี้ในที่นี้ (หน้า ๒๗๓-๔) ได้แสดงไว้โดยเป็นคำของพระเถระผู้โบราณทั้งหลาย. หากว่าคาถาเหล่านี้ถูกสังคีติการกะทั้งหลายแทรกไว้ เหมือนคาถาที่แสดงอาจาริยปรัมปราที่มาในปริวารปาฬิ (หน้า ๓) ซึ่งคาถาเหล่านั้นได้แสดงไว้ในสมันตปาสาทิกา (หน้า ๑, ๔๖) โดยเป็นคำของพระเถระผู้โบราณทั้งหลาย, เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่าสังคีติการกะเหล่านั้นแลเป็นพระเถระผู้โบราณ. อนึ่ง หากว่าคาถาเหล่านั้นถูกปฏิสัมภิทามรรคเทศกะกล่าวไว้, พึงทราบว่าพระมหาเถระทั้งหลายผู้ควรเคารพ ผู้ควรเชื่อถือ ผู้ควรเลื่อมใสเช่นกับท่านเหล่านั้นเป็นพระเถระผู้โบราณ. แม้ในสมันตปาสาทิกา สุมังคลวิลาสินีเป็นต้น ในที่ที่กล่าวไว้ว่า ‘พระเถระผู้โบราณทั้งหลายพรรณนาไว้อย่างนี้’ เป็นต้น ก็กล่าวว่าอาจารย์ทั้งหลายเช่นนั้นแลเป็นพระเถระผู้โบราณ.

วินยฏฺฐกถากรณํ

การแต่งอรรถกถาพระวินัย

อาจริโย ปน อิมํ วิสุทฺธิมคฺคปกรณํ ยถาวุตฺตปฺปกาเรน กตฺวา อญฺญาปิ ติปิฏกฏฺฐกถาโย อนุกฺกเมน อกาสิ. กถํ? สมนฺตปาสาทิกํ นาม วินยฏฺฐกถํ พุทฺธสิริตฺเถเรน อชฺเฌสิโต มหาวิหารสฺส ทกฺขิณภาเค ปธานฆรปริเวเณ มหานิคมสฺสามิโน ปาสาเท วสนฺโต อกาสิ. สา ปเนสา สิริปาโลติ นามนฺตรสฺส มหานามรญฺโญ วีสติมวสฺเส (๙๗๓-พุ-ว) อารทฺธา เอกวีสติมวสฺเส (๙๗๔-พุ-ว) นิฏฺฐานปฺปตฺตา อโหสิ. ตญฺจ ปน กโรนฺโต มหามหินฺทตฺเถเรนาภตํ สีหฬภาสาย สงฺขตํ มหาอฏฺฐกถํ ตสฺสา สรีรํ กตฺวา มหาปจฺจรีกุรุนฺทีสงฺเขปอนฺธกฏฺฐกถาหิ จ คเหตพฺพํ คเหตฺวา สีหฬทีเป ยาว วสภราชกาลา ปากฏานํ โปราณ วินยธรมหาเถรานํ วินิจฺฉยภูตํ เถรวาทมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ สมนฺตปาสาทิกายํ –

ก็พระอาจารย์ ครั้นทำวิสุทธิมรรคปกรณ์นี้โดยประการที่กล่าวแล้ว ได้ทำอรรถกถาพระไตรปิฎกอื่น ๆ โดยลำดับอีก. อย่างไร? คือได้ทำวินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา ตามคำอาราธนาของพระพุทธสิริเถระ พำนักอยู่ในปราสาทของมหาพานิช ในปธานฆรปริเวณ ณ ทิศใต้แห่งมหาวิหาร. อรรถกถานั้นแล เริ่มทำในพรรษาที่ ๒๐ (พ.ศ. ๙๗๓) แห่งพระเจ้ามหานามะ ผู้มีพระนามอื่นว่าสิริปาละ และสำเร็จในพรรษาที่ ๒๑ (พ.ศ. ๙๗๔). และเมื่อจะทำอรรถกถานั้น ได้กระทำมหาอรรถกถาที่พระมหาเถระมหินทะนำมา ซึ่งรจนาด้วยภาษาสีหล ให้เป็นตัวบทของอรรถกถานั้น และถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาจากมหาปัจจรีอรรถกถา กุรุนทีอรรถกถา สังเขปอรรถกถา และอันธกอรรถกถา และได้ใส่เถรวาทอันเป็นวินิจฉัยของพระมหาเถระผู้ทรงพระวินัยในโบราณกาลทั้งหลาย ผู้ปรากฏในสีหลทวีปจนถึงรัชสมัยพระเจ้าวัสสภะเข้าไว้ด้วย. ข้อนั้นท่านกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า —

‘‘สํวณฺณนํ ตญฺจ สมารภนฺโต, ตสฺสา มหาอฏฺฐกถํ สรีรํ;

กตฺวา มหาปจฺจริยํ ตเถว, กุรุนฺทินามาทิสุ วิสฺสุตาสุ.

‘เมื่อจะเริ่มการพรรณนานั้น ได้กระทำมหาอรรถกถาให้เป็นตัวบท และ (ถือเอาข้อความ) ในอรรถกถาทั้งหลายที่มีชื่อปรากฏว่า มหาปัจจรี และกุรุนที เป็นต้น เช่นเดียวกัน’

วินิจฺฉโย [Pg.47] อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต, โย ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชนฺโต;

ตโตปิ อนฺโตคธเถรวาทํ, สํวณฺณนํ สมฺม สมารภิสฺส’’นฺติ จ.

วินิจฉัยใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย ข้าพเจ้าจะไม่ละทิ้งเนื้อความที่สมควร และจะเริ่มแต่งคำพรรณนา (อรรถกถา) นั้นให้ดี โดยรวมเอาเถรวาทที่มีอยู่ในอรรถกถาเหล่านั้นเข้าไว้ด้วย ดังนี้

‘‘มหาเมฆวนุยฺยาเน, ภูมิภาเค ปติฏฺฐิโต;

มหาวิหาโร โย สตฺถุ, มหาโพธิวิภูสิโต.

มหาวิหารใดของพระศาสดา ตั้งอยู่บนภาคพื้นดินในพระราชอุทยานมหาเมฆวัน อันประดับด้วยต้นมหาโพธิ์

ยํ ตสฺส ทกฺขิเณ ภาเค, ปธานฆรมุตฺตมํ;

สุจิจาริตฺตสีเลน, ภิกฺขุสงฺเฆน เสวิตํ.

ปธานฆรอันอุดมใด ตั้งอยู่ในทิศทักษิณของมหาวิหารนั้น อันหมู่ภิกษุสงฆ์ผู้มีศีลและจาริตรบริสุทธิ์เสพอาศัยแล้ว

อุฬารกุลสมฺภูโต, สงฺฆุปฏฺฐายโก สทา;

อนากุลาย สทฺธาย, ปสนฺโน รตนตฺตเย.

ผู้เกิดในตระกูลสูง เป็นอุปัฏฐากของสงฆ์อยู่เป็นนิตย์ มีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยศรัทธาอันไม่ขุ่นมัว

มหานิคมสามีติ, วิสฺสุโต ตตฺถ การยิ;

จารุปาการสญฺจิตํ, ยํ ปาสาทํ มโนรมํ.

ผู้มีปรากฏนามว่า มหานิคมสามี ได้สร้างปราสาทอันน่ารื่นรมย์ใดไว้ในที่นั้น อันล้อมรอบด้วยกำแพงอันงดงาม

สนฺทจฺฉายตรูเปตํ, สมฺปนฺนสลิลาสยํ;

วสตา ตตฺร ปาสาเท, มหานิคมสามิโน.

อันพรั่งพร้อมด้วยต้นไม้มีร่มเงาหนาทึบ มีสระน้ำอันบริบูรณ์ เมื่อข้าพเจ้าพำนักอยู่ในปราสาทนั้นของท่านมหานิคมสามี

สุจิสีลสมาจารํ, เถรํ พุทฺธสิริวฺหยํ;

ยา อุทฺทิสิตฺวา อารทฺธา, อิทฺธา วินยวณฺณนา.

วินัยวรรณนาอันรุ่งเรืองนี้ ข้าพเจ้าเริ่มแต่งขึ้นโดยอุทิศแด่พระเถระผู้มีนามว่า พุทธสิริ ผู้มีศีลและสมาจารอันบริสุทธิ์

ปาลยนฺตสฺส สกลํ, ลงฺกาทีปํ นิรพฺพุทํ;

รญฺโญ สิรินิวาสสฺส, สิริปาลยสสฺสิโน.

ในรัชสมัยของพระเจ้าสิรินิวาส ผู้ทรงมีพระยศและพระเกียรติคุณในการคุ้มครองรักษา ผู้ทรงปกครองเกาะลังกาทั้งสิ้นให้ปราศจากอุปัทวะ

สมวีสติเม วสฺเส, ชยสํวจฺฉเร อยํ;

อารทฺธา เอกวีสมฺหิ, สมฺปตฺเต ปรินิฏฺฐิตา.

วินัยวรรณนานี้ เริ่มแต่งขึ้นในปีที่ ๒๐ อันเป็นปีแห่งชัยชนะ และสำเร็จบริบูรณ์เมื่อถึงปีที่ ๒๑

อุปทฺทวากุเล โลเก, นิรุปทฺทวโต อยํ;

เอกสํวจฺฉเรเนว, ยถา นิฏฺฐํ อุปาคตา’’ติ จ.

ในโลกที่วุ่นวายด้วยอุปัทวะ แต่วินัยวรรณนานี้กลับถึงความสำเร็จได้โดยปราศจากอุปัทวะ ภายในเวลาเพียงปีเดียวเท่านั้น ดังนี้

อยญฺจ สมนฺตปาสาทิกา วินยฏฺฐกถา อธุนา มุทฺทิตฉฏฺฐสงฺคีติโปตฺถกวเสน สหสฺสโต อุปริ อฏฺฐปณฺณาสาธิกติสตมตฺตปิฏฺฐปริมาณา (๑๓๕๘) โหติ, ตสฺสา จ เอกสํวจฺฉเรน นิฏฺฐาปิตตฺตํ อุปนิธาย จตุวีสาธิกสตฺตสตมตฺตปิฏฺฐปริมาโณ (๗๒๔) วิสุทฺธิมคฺโคปิ อนฺตมโส ฉปฺปญฺจมาเสหิ นิฏฺฐาปิโต ภเวยฺยาติ สกฺกา ญาตุํ. ตสฺมา ยํ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยํ มหาวํสวจนํ นิสฺสาย ‘‘วิสุทฺธิมคฺโค อาจริยพุทฺธโฆเสน [Pg.48] เอกรตฺเตเนว ติกฺขตฺตุํ ลิขิตฺวา นิฏฺฐาปิโต’’ติ อภิตฺถุติวจนํ วุตฺตํ, ตํ ตกฺการกสฺส อภิตฺถุติมตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ.

ก็วินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกานี้ เมื่อว่าตามฉบับพิมพ์คราวสังคายนาครั้งที่ ๖ ในปัจจุบัน มีปริมาณหน้าประมาณ ๑,๓๕๘ หน้า (๑๓๕๘) และเมื่อเปรียบเทียบกับการที่อรรถกถานั้นสำเร็จลงภายในเวลา ๑ ปี ก็อาจทราบได้ว่า แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคซึ่งมีปริมาณหน้าประมาณ ๗๒๔ หน้า (๗๒๔) ก็คงจะสำเร็จลงได้ภายในเวลาอย่างน้อย ๕-๖ เดือน เพราะฉะนั้น คำสรรเสริญที่กล่าวไว้ในคัมภีร์พุทธโฆสุปปัตติ โดยอาศัยข้อความในมหาวงศ์ว่า 'คัมภีร์วิสุทธิมรรค อันพระอาจารย์พุทธโฆสะเขียนเสร็จถึง ๓ ครั้ง ภายในคืนเดียวเท่านั้น' พึงทราบว่าเป็นเพียงคำชมเชยของผู้แต่งคำชมเชยนั้นเท่านั้น

นนุ จ อิมิสฺสํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สุมงฺคลวิลาสินิย’’นฺติอาทินา วิเสสนามวเสน อาคมฏฺฐกถานํ อติเทโส ทิสฺสติ, กถมิมิสฺสา ตาหิ ปฐมตรํ กตภาโว เวทิตพฺโพติ? อาจริยสฺส อฏฺฐกถาสุ อญฺญมญฺญาติเทสโต, วินยปิฏกสฺส ครุกาตพฺพตรภาวโต, มหาวิหารวาสีหิ วิเสเสน ครุกตภาวโต, สงฺคีติกฺกมานุรูปภาวโต, อิเธว ปริปุณฺณนิทานกถาปกาสนโต, นิคมเน จ ปฐมํ สีหฬฏฺฐกถาโย สุตฺวา กรณปฺปกาสนโต ฐเปตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อยเมว ปฐมํ กตาติ เวทิตพฺพา. วิสุทฺธิมคฺเค ปน วินยฏฺฐกถายนฺติ วา วินยฏฺฐกถาสูติ วา มชฺฌิมฏฺฐกถาสูติ วา เอวํ สามญฺญนามวเสเนว อติเทโส ทิสฺสติ, น สมนฺตปาสาทิกาทิวิเสสนามวเสน. ตสฺมาสฺส สพฺพปฐมํ กตภาโว ปากโฏเยว. อาคมฏฺฐกถานํ อิธาติเทโส อิมิสฺสาปิ ตตฺถาติ เอวํ อญฺญมญฺญาติเทโส ปน อาจริยสฺส มนสา สุววตฺถิตวเสน วา สกฺกา ภวิตุํ, อปุพฺพาจริมปรินิฏฺฐาปเนน วา. กถํ? อาจริเยน หิ วิสุทฺธิมคฺคํ สพฺพโส นิฏฺฐาเปตฺวา สมนฺตปาสาทิกาทึ เอเกกมฏฺฐกถํ กโรนฺเตเนว ยตฺถ ยตฺถ อตฺถวณฺณนา วิตฺถารโต อญฺญฏฺฐกถาสุ ปกาเสตพฺพา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมสฺมึ นาม ฐาเน กเถสฺสามี’’ติ มนสา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา ตญฺจ อติทิสิตฺวา ยถาววตฺถิตฐานปฺปตฺตกาเล ตํ วิตฺถารโต กเถนฺเตน ตา กตา วา ภเวยฺยุํ. เอเกกิสฺสาย วา นิฏฺฐานาสนฺนปฺปตฺตกาเล ตํ ฐเปตฺวา อญฺญญฺจ อญฺญญฺจ ตถา กตฺวา สพฺพาปิ อปุพฺพาจริมํ ปรินิฏฺฐาปิตา ภเวยฺยุนฺติ เอวํ ทฺวินฺนํ ปการานมญฺญตรวเสน อาจริยสฺสาฏฺฐกถาสุ อญฺญมญฺญาติเทโส โหตีติ เวทิตพฺพนฺติ.

ก็อรรถกถานี้มีการอ้างอรรถกถาอาคมทั้งหลายโดยชื่อเฉพาะว่า ‘ในสุมังคลวิลาสินี’ เป็นต้น ปรากฏอยู่มิใช่หรือ? การที่อรรถกถานี้ถูกทำก่อนอรรถกถาเหล่านั้นจะพึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบว่าอรรถกถานี้แลถูกทำก่อน (อรรถกถาอื่น) ยกเว้นวิสุทธิมรรค เพราะมีการอ้างอิงกันและกันในอรรถกถาของอาจารย์, เพราะพระวินัยปิฎกเป็นสิ่งที่ควรเคารพยิ่งกว่า, เพราะชาวมหาวิหารเคารพเป็นพิเศษ, เพราะสอดคล้องกับลำดับการสังคายนา, เพราะมีการแสดงเรื่องราวเบื้องต้นอย่างสมบูรณ์ในที่นี้, และเพราะมีการแสดงการทำโดยฟังอรรถกถาภาษาสีหลก่อนในตอนท้าย. ส่วนในวิสุทธิมรรคนั้น มีการอ้างอิงปรากฏอยู่โดยชื่อสามัญว่า ‘ในวินัยอรรถกถา’ หรือ ‘ในวินัยอรรถกถาทั้งหลาย’ หรือ ‘ในมัชฌิมอรรถกถาทั้งหลาย’ อย่างนี้ ไม่ใช่โดยชื่อเฉพาะว่า ‘สมันตปาสาทิกา’ เป็นต้น. เพราะฉะนั้น การที่วิสุทธิมรรคถูกทำเป็นอันดับแรกจึงเป็นที่ประจักษ์ชัดอยู่แล้ว. ส่วนการอ้างอิงอรรถกถาอาคมในที่นี้ และการอ้างอิงอรรถกถานี้ในอรรถกถาอาคมเหล่านั้น อย่างนี้ คือการอ้างอิงกันและกันนั้น อาจเป็นไปโดยอาจารย์กำหนดไว้ดีแล้วด้วยใจ หรือโดยการทำสำเร็จโดยไม่ก่อนไม่หลัง. อย่างไร? เพราะอาจารย์ครั้นทำวิสุทธิมรรคให้สำเร็จโดยสิ้นเชิงแล้ว เมื่อทำอรรถกถาแต่ละเล่ม เช่น สมันตปาสาทิกาเป็นต้น ในที่ใดที่การพรรณนาอรรถควรแสดงโดยพิสดารในอรรถกถาอื่น ๆ ในที่นั้น ๆ อาจารย์ได้กำหนดไว้ดีแล้วด้วยใจว่า ‘เราจักกล่าวในที่ชื่อนี้’ และอ้างอิงไปถึงที่นั้น และเมื่อถึงเวลาที่กำหนดไว้ ก็ได้แสดงโดยพิสดารในที่นั้น ๆ อรรถกถาเหล่านั้นก็อาจถูกทำขึ้นอย่างนั้น. หรือเมื่อใกล้จะสำเร็จแต่ละเล่ม ก็พักไว้แล้วทำเล่มอื่น ๆ อย่างนั้น และทำทั้งหมดให้สำเร็จโดยไม่ก่อนไม่หลัง อย่างนี้ การอ้างอิงกันและกันในอรรถกถาของอาจารย์ก็เป็นไปโดยประการใดประการหนึ่งในสองประการนี้ พึงทราบดังนี้.

อาคมฏฺฐกถากรณํ

การทำอรรถกถาอาคม

สุมงฺคลวิลาสินึ นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถํ ปน อาจริโย สุมงฺคลปริเวณวาสินา ทาฐานาคตฺเถเรน อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน –

ก็อาจารย์ได้ทำอรรถกถาพระทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี โดยอันพระทาฐานาคเถระผู้อยู่ในสุมังคลปริเวณอาราธนาแล้ว. ข้อนั้นกล่าวไว้ในตอนท้ายของอรรถกถานี้ว่า –

‘‘อายาจิโต [Pg.49] สุมงฺคล-ปริเวณนิวาสินา ถิรคุเณน;

ทาฐานาค สงฺฆ, ตฺเถเรน เถรวํสนฺวเยน.

อันพระเถระชื่อทาฐานาคสังฆเถระ ผู้มีคุณธรรมมั่นคง ผู้เป็นเชื้อสายแห่งพระเถระ ผู้อยู่ในสุมังคลปริเวณ อาราธนาแล้ว

ทีฆาคมสฺส ทสพล-คุณคณปริทีปนสฺส อฏฺฐกถํ;

ยํ อารภึ สุมงฺคล-วิลาสินึ นาม นาเมน.

ซึ่งอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย อันแสดงหมู่แห่งพระคุณของพระทศพล ที่ข้าพเจ้าเริ่มแล้ว ชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา’’ติ.

อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา

ปปญฺจสูทนึ นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถํ ภทนฺตพุทฺธมิตฺตตฺเถเรน ปุพฺเพ มยูรทูตปฏฺฏเน อตฺตนา สทฺธึ วสนฺเตน อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน –

ท่านได้ทำอรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อว่า ปปัญจสูทนี อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อพุทธมิตตะ ผู้อยู่ร่วมกับตนในเมืองมยูรทูตปัตตนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในบทนิคมของอรรถกถานั้นว่า

‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน ภทนฺตพุทฺธมิตฺเตน;

ปุพฺเพ มยูรทูตป,ฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ วสนฺเตน.

อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อพุทธมิตตะ ผู้มีปัญญาดี ผู้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้าในเมืองมยูรทูตปัตตนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว

ปรวาทวิธํสนสฺส, มชฺฌิมนิกายเสฏฺฐสฺส;

ยมหํ ปปญฺจสูทนิ-มฏฺฐกถํ กาตุมารภึ.

ซึ่งอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกายอันประเสริฐ อันทำลายวาทะของผู้อื่น ที่ข้าพเจ้าเริ่มทำแล้ว

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา’’ติ.

อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา

สารตฺถปฺปกาสินึ นาม สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถํ ภทนฺตโชติปาลตฺเถเรน อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน –

ท่านได้ทำอรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย ชื่อว่า สารัตถัปปกาสินี อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ อาราธนาแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในบทนิคมของอรรถกถานั้นว่า

‘‘เอติสฺสา กรณตฺถํ, เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน;

สุจิสีเลน สุภาสิตสฺส ปกาสยนฺตญาเณน.

เพื่อประโยชน์แก่การทำอรรถกถานี้ อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้มีญาณอันยังสุภาษิตให้รุ่งเรือง

สาสนวิภูติกาเมน, ยาจมาเนน มํ สุภคุเณน;

ยํ สมธิคตํ ปุญฺญํ, เตนาปิ ชโน สุขี ภวตู’’ติ.

ผู้ใคร่ความรุ่งเรืองแห่งพระศาสนา ผู้มีคุณอันงาม ผู้ขอร้องข้าพเจ้าแล้ว บุญใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมแล้วด้วยเหตุนั้น ขอชนจงเป็นสุขเถิด

มโนรถปูรณึ นาม องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถํ ภทนฺตโชติปาลตฺเถเรน ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ กญฺจิปุราทีสุ จ สีหฬทีเป มหาวิหารมฺหิ จ อตฺตนา สทฺธึ วสนฺเตน อายาจิโต, ตถา ชีวเกนาปิ อุปาสเกน ปิฏกตฺตยปารคุภูเตน วาตาหเตปิ อนิญฺชมานสภาเว ทุเม วิย อนิญฺชมานสทฺธมฺเม ฐิเตน สุมตินา ปริสุทฺธาชีเวนาภิยาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน –

ท่านได้ทำอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ ผู้อยู่ร่วมกับตนในเมืองกัญจิปุระเป็นต้น ในแคว้นอินเดียใต้ และในมหาวิหาร ณ เกาะลังกา อาราธนาแล้ว อนึ่ง อันอุบาสกชื่อชีวกะ ผู้ถึงฝั่งแห่งพระไตรปิฎก ผู้ตั้งอยู่ในพระสัทธรรมอันไม่หวั่นไหว เหมือนต้นไม้มีสภาพไม่หวั่นไหวแม้ถูกลมพัด ผู้มีปัญญาดี ผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ อาราธนาแล้วได้ทำ คำนี้ท่านกล่าวไว้ในบทนิคมของอรรถกถานั้นว่า

‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน;

กญฺจิปุราทีสุ มยา, ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตน.

อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ ผู้มีปัญญาดี ผู้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้าในเมืองกัญจิปุระเป็นต้นในกาลก่อน อาราธนาแล้ว

วรตมฺพปณฺณิทีเป, [Pg.50] มหาวิหารมฺหิ วสนกาเลปิ;

วาตาหเต วิย ทุเม, อนิญฺชมานมฺหิ สทฺธมฺเม.

แม้ในกาลที่ข้าพเจ้าอยู่ในมหาวิหาร ณ เกาะลังกาอันประเสริฐ ในพระสัทธรรมอันไม่หวั่นไหว เหมือนต้นไม้ถูกลมพัด

ปารํ ปิฏกตฺตยสา,ครสฺส คนฺตฺวา ฐิเตน สุมตินา;

ปริสุทฺธาชีเวนา,ภิยาจิโต ชีวเกนาปิ.

อันอุบาสกชื่อชีวกะ ผู้มีปัญญาดี ผู้ถึงฝั่งแห่งพระไตรปิฎกอันเป็นสาคร ผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ อาราธนาแล้วด้วย

ธมฺมกถานยนิปุเณหิ, ธมฺมกถิเกหิ อปริมาเณหิ;

ปริกีฬิตสฺส ปฏิป,ชฺชิตสฺส สกสมยจิตฺรสฺส.

แห่งพระอังคุตตรนิกายอันใหญ่ ที่อันพระธรรมกถึกทั้งหลายผู้ฉลาดในนัยแห่งธรรมกถา ผู้ไม่มีประมาณ ได้ประพฤติปฏิบัติแล้ว อันวิจิตรด้วยลัทธิของตน

อฏฺฐกถํ องฺคุตฺตร,มหานิกายสฺส กาตุมารทฺโธ;

ยมหํ จิรกาลฏฺฐิติ-มิจฺฉนฺโต สาสนวรสฺส.

ที่ข้าพเจ้าเริ่มทำอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกายอันใหญ่ โดยปรารถนาความตั้งอยู่แห่งพระศาสนาอันประเสริฐตลอดกาลนาน

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา;

จตุนฺนวุติปริมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา ด้วยพระบาลีมีประมาณ ๙๔ ภาณวาร

สพฺพาคมสํวณฺณน, มโนรโถ ปูริโต จ เม ยสฺมา;

เอตาย มโนรถ ปูรณีติ นามํ ตโต อสฺสา’’ติ.

และเพราะความปรารถนาในการพรรณนาอาคมทั้งปวงของข้าพเจ้าสำเร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงมีชื่อว่า มโนรถปูรณี

อิมา จ ปน จตสฺโส อาคมฏฺฐกถาโย กุรุมาโน อาจริยพุทฺธโฆโส มหามหินฺทตฺเถเรนาภตํ มูลฏฺฐกถาสงฺขาตํ มหาอฏฺฐกถํเยว ภาสาปริวตฺตนวเสน เจว ปุนปฺปุนาคตวิตฺถารกถามคฺคสฺส สํขิปนวเสน จ อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ คนฺถารมฺเภ –

อนึ่ง พระอาจารย์พุทธโฆสะ เมื่อทำอรรถกถาแห่งนิกายทั้ง ๔ เหล่านี้ ได้ทำมหาอรรถกถานั่นแลอันนับว่าเป็นอรรถกถาเดิม ที่พระมหาเถระมหินทะนำมาแล้ว โดยวิธีเปลี่ยนภาษา และโดยวิธีย่อหนทางแห่งเรื่องราวอันพิสดารที่มาซ้ำๆ กัน คำนี้ท่านกล่าวไว้ในตอนต้นแห่งคัมภีร์ว่า

‘‘สีหฬทีปํ ปน อาภ,ตาถ วสินา มหามหินฺเทน;

ฐปิตา สีหฬภาสาย, ทีปวาสีนมตฺถาย.

อนึ่ง อรรถกถาที่พระมหาเถระมหินทะผู้ทรงคุณ นำมาสู่เกาะลังกาแล้ว ตั้งไว้ด้วยภาษาลังกา เพื่อประโยชน์แก่ชาวเกาะ

อปเนตฺวาน ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ;

ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ…เป…หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ.

ข้าพเจ้าจักแสดงอรรถ โดยละอรรถที่มาซ้ำๆ กัน โดยนำภาษาลังกาอันน่ารื่นรมย์นั้นออกไป แล้วยกขึ้นสู่ภาษาที่สมควรแก่นัยแห่งคัมภีร์ อันปราศจากโทษ

ตถา นิคมเนปิ –

อนึ่ง ในบทนิคมก็กล่าวไว้ว่า

‘‘สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา’’ติ จ;

‘‘มูลฏฺฐกถาสารํ, อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตนา’’ติ จ.

อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา ดังนี้ด้วย และเมื่อข้าพเจ้าทำอรรถกถานี้ โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถา ดังนี้ด้วย

อิมาสํ สรีรภูตปาเฐสุ จ สมนฺตปาสาทิกายํ วิย ‘‘มหาปจฺจริยํ, กุรุนฺทิย’’นฺติอาทินา วินิจฺฉยสํวณฺณนาเภทปฺปกาสนํ น ทิสฺสติ, ตถา อภิธมฺมฏฺฐกถาสุปิ. [Pg.51] เตเนตํ ญายติ ‘‘สุตฺตนฺตาภิธมฺเมสุ มหาอฏฺฐกถาโต อญฺญา มหาปจฺจริอาทินามิกา โปราณิกา สีหฬฏฺฐกถาโย เจว อนฺธกฏฺฐกถา จ นตฺถี’’ติ. ยาว วสภราชกาลา (๖๐๙-๖๕๓) ปน ปากฏานํ สีหฬิกตฺเถรานํ วินิจฺฉโย จ วาทา จ วตฺถูนิ จ เอตาสุปิ ทิสฺสนฺติเยวาติ.

และในปาฐะที่เป็นตัวอรรถกถาเหล่านี้ ก็ไม่ปรากฏการแสดงความแตกต่างแห่งการพรรณนาวินิจฉัย เช่นในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า 'ในมหาปัจจรี ในกุรุนที' เป็นต้น แม้ในอรรถกถาพระอภิธรรมก็เช่นกัน ด้วยเหตุนั้น จึงทราบได้ว่า 'ในพระสูตรและพระอภิธรรม ไม่มีอรรถกถาสีหละโบราณที่มีชื่อว่ามหาปัจจรีเป็นต้น และไม่มีอันธกอรรถกถา อื่นไปจากมหาอรรถกถา' แต่ทว่า วินิจฉัย วาทะ และเรื่องราวของพระเถระชาวสิงหลผู้ปรากฏชื่อจนถึงรัชสมัยของพระเจ้าวสภะ (พ.ศ. ๖๐๙-๖๕๓) ก็ยังปรากฏอยู่ในอรรถกถาเหล่านี้ด้วยนั่นเอง

อภิธมฺมฏฺฐกถากรณํ

การทำอรรถกถาพระอภิธรรม

อฏฺฐสาลินึ ปน สมฺโมหวิโนทนิญฺจ ธาตุกถาทิปญฺจปกรณสฺส อฏฺฐกถญฺจาติ ติสฺโส อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อตฺตนา สทิสนาเมน โสตตฺถกีคนฺถการเกน พุทฺธโฆสภิกฺขุนา อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ ตาสุ –

อนึ่ง ท่านได้ทำอรรถกถาพระอภิธรรม ๓ คัมภีร์ คือ อัฏฐสาลินี สัมโมหวิโนทนี และอรรถกถาแห่งปัญจปกรณ์มีธาตุกถาเป็นต้น อันภิกษุชื่อพุทธโฆสะ ผู้มีชื่อเหมือนตน ผู้แต่งคัมภีร์โสตัตถกี อาราธนาแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้นว่า

‘‘วิสุทฺธาจารสีเลน, นิปุณามลพุทฺธินา;

ภิกฺขุนา พุทฺธโฆเสน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต’’ติ จ.

อันภิกษุชื่อพุทธโฆสะ ผู้มีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ ผู้มีปัญญาอันบริสุทธิ์ละเอียดอ่อน อาราธนาแล้วโดยเคารพ ดังนี้ด้วย

‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตาอยํ อฏฺฐสาลินี นาม ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถา’’ติ จ.

อรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออัฏฐสาลินีนี้ อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ ทำแล้ว

‘‘อตฺถปฺปกาสนตฺถํ, ตสฺสาหํ ยาจิโต ฐิตคุเณน;

ยตินา อทนฺธคตินา, สุพุทฺธินา พุทฺธโฆเสน.

ข้าพเจ้าอันพระพุทธโฆสะผู้มีคุณตั้งมั่น เป็นยติผู้มีคติไม่เชื่องช้า มีปัญญาดี อ้อนวอนแล้ว เพื่อประกาศอรรถแห่งคัมภีร์นั้น

ยํ อารภึ รจยิตุํ, อฏฺฐกถํ สุนิปุเณสุ อตฺเถสุ;

สมฺโมหวิโนทนโต, สมฺโมหวิโนทนึ นามา’’ติ จ.

อรรถกถาชื่อสัมโมหวิโนทนี อันข้าพเจ้าเริ่มแต่งแล้วในอรรถทั้งหลายที่ละเอียดอ่อนยิ่ง เพราะเป็นเครื่องบรรเทาความหลง

‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตาอยํ สมฺโมหวิโนทนี นาม วิภงฺคฏฺฐกถา’’ติ จ.

อรรถกถาพระวิภังค์ชื่อสัมโมหวิโนทนีนี้ อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ ทำแล้ว

อิมาสุ ปน ตีสุ ปญฺจปกรณฏฺฐกถาย นามวิเสโส นตฺถิ อายาจโก จ น ปกาสิโต, เกวลํ อตฺตโน สทฺธาย เอว สญฺโจทิเตน อาจริยพุทฺธโฆเสน สา กตา วิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺสา นิคมเน –

อนึ่ง ในบรรดาอรรถกถา ๓ คัมภีร์เหล่านี้ อรรถกถาปัญจปกรณ์ไม่มีชื่อพิเศษ และไม่ได้ประกาศผู้ขอร้องไว้ ปรากฏว่าอรรถกถานั้นอันพระอาจารย์พุทธโฆสะผู้ถูกเร่งเร้าด้วยศรัทธาของตนเองเท่านั้นทำขึ้น ข้อนั้นท่านกล่าวไว้ในตอนท้ายของอรรถกถานั้นว่า

‘‘กุสลาทิธมฺมเภทํ, [Pg.52] นิสฺสาย นเยหิ วิวิธคณเนหิ;

วิตฺถาเรนฺโต สตฺตม-มภิธมฺมปฺปกรณํ สตฺถา.

พระศาสดาผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมปกรณ์ที่ ๗ โดยอาศัยความแตกต่างแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น ด้วยนัยและวิธีนับอันหลากหลาย

สุวิหิตสนฺนิฏฺฐาโน, ปฏฺฐานํ นาม ยํ ปกาเสสิ;

สทฺธาย สมารทฺธา, ยา อฏฺฐกถา มยา ตสฺสาติ จ.

พระศาสดาผู้ทรงมีข้อวินิจฉัยอันตั้งไว้ดีแล้ว ทรงประกาศปกรณ์ใดชื่อว่าปัฏฐาน อรรถกถาแห่งปัฏฐานนั้น อันข้าพเจ้าเริ่มแล้วด้วยศรัทธา

‘‘เอตฺตาวตา

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

สตฺตปฺปกรณํ นาโถ, อภิธมฺมมเทสยิ;

เทวาติเทโว เทวานํ, เทวโลกมฺหิ ยํ ปุเร;

ตสฺส อฏฺฐกถา เอสา, สกลสฺสาปิ นิฏฺฐิตา’’ติ จ.

พระโลกนาถผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดาทั้งหลาย ได้ทรงแสดงพระอภิธรรม ๗ ปกรณ์ในเทวโลกเมื่อก่อน อรรถกถาของพระอภิธรรมทั้งหมดนั้นนี้สำเร็จแล้ว

‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตาอยํ สกลสฺสปิ อภิธมฺมปิฏกสฺส อฏฺฐกถา’’ติ จ.

อรรถกถาพระอภิธรรมปิฎกทั้งหมดนี้ อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ ทำแล้ว

เอกจฺเจ ปน อาธุนิกา เถรา ‘‘อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อาจริยพุทฺธโฆเสน ยาจิโต สงฺฆปาลพุทฺธมิตฺตโชติปาลาทีนํ อญฺญตโร เถโร อกาสี’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ เนสํ วิจารณา, อฏฺฐสาลินีสมฺโมหวิโนทนีสุ ‘‘ตา พุทฺธโฆเสน ยาจิโต อกาสี’’ติ คนฺถกาเรน วุตฺตํ. เตน ญายติ ‘‘ตกฺการโก อญฺโญ, อาจริยพุทฺธโฆโส ปน ตาสุ ยาจกปุคฺคโลเยวา’’ติ. อาคมฏฺฐกถาสุ จ อาจริยพุทฺธโฆเสน –

แต่พระเถระบางรูปในปัจจุบันกล่าวว่า “อรรถกถาพระอภิธรรมทั้งหลาย อันพระเถระรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาพระสังฆปาละ พระพุทธมิตตะ พระโชติปาละเป็นต้น อันพระอาจารย์พุทธโฆสะอ้อนวอนแล้ว ได้ทำขึ้น” การพิจารณาของท่านเหล่านั้นคือ ในอรรถสาลินีและสัมโมหวิโนทนี ผู้แต่งได้กล่าวไว้ว่า “อรรถกถาเหล่านั้น อันพระพุทธโฆสะอ้อนวอนแล้ว ได้ทำขึ้น” ด้วยเหตุนั้นจึงรู้ได้ว่า “ผู้ทำอรรถกถาเหล่านั้นเป็นอีกท่านหนึ่ง ส่วนพระอาจารย์พุทธโฆสะเป็นเพียงผู้ขอร้องในอรรถกถาเหล่านั้นเท่านั้น” และในอรรถกถาอาคมทั้งหลาย พระอาจารย์พุทธโฆสะได้กล่าวไว้ว่า

‘‘สีลกถา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ…เป…อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ;

วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ –

“เพราะเหตุที่เรื่องศีล ธุดงคธรรม และกัมมัฏฐานทั้งปวง...เป็นต้น...ทั้งหมดนี้ อันข้าพเจ้ากล่าวไว้บริสุทธิ์ดีแล้วในวิสุทธิมรรค เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักไม่พิจารณาเรื่องนั้นในที่นี้อีก”

เอวํ สีลกถาทีนํ อตฺตนา เอว วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตภาโว มยาติปเทน ปกาสิโต. อฏฺฐสาลินิยํ ปน –

ดังนี้ การที่เรื่องศีลเป็นต้น อันตนเองกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค ย่อมปรากฏด้วยคำว่า “ข้าพเจ้า” แต่ในอรรถสาลินีนั้น

‘‘กมฺมฏฺฐานานิ สพฺพานิ, จริยาภิญฺญา วิปสฺสนา;

วิสุทฺธิมคฺเค ปนิทํ, ยสฺมา สพฺพํ ปกาสิต’’นฺติ –

“เพราะเหตุที่กัมมัฏฐานทั้งปวง จริยา อภิญญา และวิปัสสนา ทั้งหมดนี้ อันท่านประกาศไว้ในวิสุทธิมรรคแล้ว”

เอวํ มยาติ กตฺตุปเทน วินา วุตฺตํ. เตนาปิ ญายติ ‘‘วิสุทฺธิมคฺคการโก อญฺโญ, อภิธมฺมฏฺฐกถาการโก อญฺโญ’’ติ. กิญฺจาปิ อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ อภิยาจโก พุทฺธโฆโส ภิกฺขุนาติ จ ยตินาติ จ [Pg.53] อิเมเหว สามญฺญคุณปเทหิ วุตฺโต น เถเรนาติ สคารวคุณปเทน, ตถาปิ โส ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลน นิปุณามลพุทฺธินา’’ติ จ, ‘‘อทนฺธคตินา สุพุทฺธินา’’ติ จ อิเมหิ อธิกคุณปเทหิ โถมิตตฺตา ‘‘วิสุทฺธิมคฺคาทิการโก อาจริยพุทฺธโฆโสเยวา’’ติ สกฺกา คเหตุํ. โส หิ อุปสมฺปนฺนกาลโตเยว ปฏฺฐาย คนฺถโกวิโท ปริยตฺติวิสารทคุณสมฺปนฺโน, ตสฺมิญฺจ กาเล อูนทสวสฺโส ภเวยฺย, ตสฺมา เถเรนาติ น วุตฺโตติ สกฺกา คเหตุนฺติ.

ดังนี้ กล่าวไว้โดยไม่มีคำว่า “ข้าพเจ้า” ซึ่งเป็นบทกัตตุ ด้วยเหตุนั้นจึงรู้ได้ว่า “ผู้ทำวิสุทธิมรรคเป็นอีกท่านหนึ่ง ผู้ทำอรรถกถาพระอภิธรรมเป็นอีกท่านหนึ่ง” ถึงแม้ว่าในอรรถกถาพระอภิธรรม พระพุทธโฆสะผู้ขอร้องจะถูกกล่าวถึงด้วยบทคุณศัพท์ทั่วไปเหล่านี้ว่า “ภิกษุ” และ “ยติ” ไม่ได้กล่าวด้วยบทคุณศัพท์ที่แสดงความเคารพว่า “พระเถระ” ก็ตาม แต่เพราะท่านได้รับการยกย่องด้วยบทคุณศัพท์ที่ยิ่งใหญ่เหล่านี้ว่า “ผู้มีศีลและอาจาระบริสุทธิ์ มีปัญญาละเอียดอ่อนปราศจากมลทิน” และ “ผู้มีคติไม่เชื่องช้า มีปัญญาดี” จึงอาจถือได้ว่า “ผู้ทำวิสุทธิมรรคเป็นต้นคือพระอาจารย์พุทธโฆสะนั่นเอง” เพราะท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์ มีคุณสมบัติคือความแตกฉานในปริยัติ ตั้งแต่เวลาที่อุปสมบท และในเวลานั้นท่านอาจมีพรรษาไม่ถึง ๑๐ พรรษา เพราะฉะนั้นจึงอาจถือได้ว่าไม่ได้กล่าวว่า “พระเถระ”

ตํ ปน เตสํ อติวิจารณมตฺตเมว. น หิ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร ‘‘ตสฺมึ กาเล อูนทสวสฺโส’’ติ สกฺกา คเหตุํ, วิสุทฺธิมคฺคนิคมเนปิ ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรนา’’ติ วจนโต, น จ ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลน, นิปุณามลพุทฺธินา’’ติ วา, ‘‘อทนฺธคตินา สุพุทฺธินา’’ติ วา เอตฺตเกเหว ทฺวีหิ ทฺวีหิ คุณปเทหิ โถมเนน สุโถมิโต โหติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘นิปฺปภีกตขชฺโชโต สมุเทติ ทิวากโร’’ติ โถมนํ วิย โหติ. นนุ อาจริเยน อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ –

แต่การพิจารณานั้นเป็นเพียงการพิจารณาที่เกินเลยของท่านเหล่านั้นเท่านั้น เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสเถระไม่สามารถถือได้ว่า “ในเวลานั้นมีพรรษาไม่ถึง ๑๐ พรรษา” เพราะในตอนท้ายของวิสุทธิมรรคก็มีคำกล่าวว่า “อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ” และการยกย่องด้วยบทคุณศัพท์เพียงสองบทสองบทเหล่านี้ว่า “ผู้มีศีลและอาจาระบริสุทธิ์ มีปัญญาละเอียดอ่อนปราศจากมลทิน” หรือ “ผู้มีคติไม่เชื่องช้า มีปัญญาดี” ก็ไม่ได้เป็นการยกย่องอย่างดีเยี่ยม หากแต่เป็นการยกย่องเหมือนกับการยกย่องว่า “พระอาทิตย์ขึ้นแล้วทำให้หิ่งห้อยหมดรัศมี” มิใช่หรือ เพราะพระอาจารย์ได้ประกาศบทคุณศัพท์ที่เหมาะสมกับตนไว้ในตอนท้ายของคัมภีร์ของท่านว่า

‘‘ปรมวิสุทฺธสทฺธาพทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณนา’’ติอาทินา –

“อันผู้ประดับประดาด้วยศรัทธาอันบริสุทธิ์ยิ่ง ความเจริญและความเพียร ผู้พรั่งพร้อมด้วยการรวมตัวกันแห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น ผู้สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น ผู้ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา ผู้มีแสงแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาซึ่งมีการจำแนกปริยัติปิฎก ๓ พร้อมด้วยอรรถกถา ผู้เป็นมหาไวยากรณ์” ดังนี้เป็นต้น

อตฺตโน อนุจฺฉวิกานิ คุณปทานิ ปกาสิตานิ, โสเยว จ โปราณสีหฬฏฺฐกถาโย สงฺขิปิตฺวา อภินวสงฺคหฏฺฐกถานํ อาทิกตฺตา ปุพฺพงฺคโม, อญฺเญ ปน อภินวฏฺฐกถาการา ตสฺเสว อนุวตฺติตฺวา อวเสสเมกํ วา ทฺเว วา อฏฺฐกถาโย อกํสุ. อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ จ โย โย อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต, โส โส ยถานุปฺปตฺตฏฺฐาเน ตโต คเหตฺวา ตเถว วุตฺโต. วิเสสโต ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคขนฺธายตนธาตุสจฺจวิภงฺควณฺณนาสุ ฌานกถาวณฺณนาสุ จ อยมตฺโถ อติวิย ปากโฏ, โยปิ จ ตตฺถ อปฺปโก กติปยมตฺโต วิสุทฺธิมคฺเคน วิสทิโส สํวณฺณนาเภโท ทิสฺสติ, โสปิ อาภิธมฺมิกานํ มตานุสาเรน ยถา โปราณฏฺฐกถายํ วุตฺโต, ตเถว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา จ อฏฺฐสาลินิยํ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย อติเทโส [Pg.54] ทิสฺสติ, ตเถว สมนฺตปาสาทิกายมฺปิ อฏฺฐสาลินิยา อติเทโส ทิสฺสเตว. ยทิ จ อฏฺฐสาลินี อญฺเญน กตา ภเวยฺย, กถํ ตาสุ อญฺญมญฺญาติเทโส สกฺกา กาตุํ. ตสฺมา อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ อภิยาจโก พุทฺธโฆโส อาจริเยน สมานนาโม จูฬพุทฺธโฆโสติ ยาวชฺชตนา อาจริยปรมฺปราย คหิโต โสตตฺถกีคนฺถการโก อญฺโญเยว, น อาจริยมหาพุทฺธโฆสตฺเถโร. เตเนว ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ จ ‘‘ยตินา’’ติ จ.

บทคุณศัพท์ที่เหมาะสมกับตนได้ถูกประกาศไว้ และท่านผู้นั้นเองเป็นผู้ริเริ่มและเป็นผู้บุกเบิกอรรถกถาสังคหะฉบับใหม่ๆ โดยย่ออรรถกถาสีหฬโบราณ ส่วนผู้แต่งอรรถกถาฉบับใหม่ท่านอื่นๆ ได้ดำเนินตามท่านผู้นั้นแล้วแต่งอรรถกถาที่เหลือหนึ่งหรือสองคัมภีร์ และในอรรถกถาพระอภิธรรม เนื้อความใดที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค เนื้อความนั้นก็ได้ถูกนำมาจากที่นั้นและกล่าวไว้เช่นนั้นในที่ที่เหมาะสม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในคำอธิบายวิภังค์แห่งปฏิจจสมุปบาท ขันธ์ อายตนะ ธาตุ และสัจจะ และในคำอธิบายเรื่องฌาน เนื้อความนี้ปรากฏชัดเจนยิ่งนัก และแม้ความแตกต่างในการอธิบายเพียงเล็กน้อยบางส่วนที่ปรากฏว่าไม่เหมือนกับวิสุทธิมรรคในที่นั้น ก็พึงทราบว่าได้กล่าวไว้เช่นนั้นตามความเห็นของพระอภิธรรมิกะ เหมือนที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ และเหมือนที่ปรากฏการอ้างถึงสมันตปาสาทิกาอันเป็นอรรถกถาพระวินัยในอรรถสาลินี ฉันใด การอ้างถึงอรรถสาลินีในสมันตปาสาทิกาก็ปรากฏอยู่ฉันนั้น หากอรรถสาลินีถูกแต่งโดยผู้อื่นแล้ว จะสามารถอ้างถึงกันและกันในอรรถกถาเหล่านั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น พระพุทธโฆสะผู้ขอร้องในอรรถกถาพระอภิธรรม ซึ่งมีชื่อเดียวกับพระอาจารย์ จึงเป็นพระจูฬพุทธโฆสะ ซึ่งเป็นผู้แต่งคัมภีร์โสตัตถกีที่ได้รับการยอมรับจากอาจารย์สืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน เป็นอีกท่านหนึ่ง ไม่ใช่พระอาจารย์มหาพุทธโฆสเถระ ด้วยเหตุนั้นในอรรถกถานั้นจึงใช้คำว่า “โดยภิกษุ” และ “โดยยติ”

ยทิ ปน เอตฺตเกน นิฏฺฐํ น คจฺเฉยฺย, เอวมฺปิ วิจาเรตพฺพํ – กินฺนุ โข สงฺฆปาลาทโย เถรา วิสุทฺธิมคฺคาทีนํ กรณตฺถาย อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรํ อายาจมานา อตฺตนา สมตฺถตโรติ สทฺทหนฺตา อายาจนฺติ อุทาหุ อสทฺทหนฺตาติ? สทฺทหนฺตาเยว อายาจนฺตีติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. ตถา จ สติ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร สยํ อญฺเญหิ สมตฺถตโรว สมาโน กสฺมา อญฺญํ อายาเจยฺย. น หิ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส ถามสมฺปนฺนสฺส โยพฺพนสมฺปนฺนสฺส อาจริยสฺส สุนฺทรตรํ อภิธมฺมฏฺฐกถํ กาตุํ ภาริยํ ภวิสฺสติ. อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ จ วุตฺตวจนานิ วิสุทฺธิมคฺคอาคมฏฺฐกถาสุ วุตฺตสํวณฺณนาวจเนหิ เอกาการาเนว โหนฺติ. ยทิ จ อภิธมฺมฏฺฐกถํ อญฺโญ กเรยฺย, กถมปิ ตาหิ วจนาการสฺส วิสทิสตา ภเวยฺย เอว. เอตาสํ นิคมเน จ ทสฺสิเตน ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา’’ติ วจเนน ‘‘อาจริยพุทฺธโฆเสน กตา’’ตฺเวว ปากฏา โหนฺติ, น อญฺเญนาติ. เยปิ ‘‘อญฺเญน กตา’’ติ วทนฺติ, เตปิ ‘‘อิมินา นาม เถเรนา’’ติ เอกํสโต ทสฺเสตุํ น สกฺโกนฺติ, ตถา ทสฺเสตุญฺจ เลสมตฺตมฺปิ สาธกวจนํ น ทิสฺสติ. ตสฺมา อภิธมฺมฏฺฐกถาโยปิ อิทานิ อาจริเยหิ จูฬพุทฺธโฆโสติ โวหริเตน พุทฺธโฆเสน นาม ภิกฺขุนายาจิโต วิสุทฺธิมคฺควินยาคมฏฺฐกถานํ การโก อาจริยมหาพุทฺธโฆสตฺเถโรเยว อกาสีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ.

หากแม้เรื่องนี้ยังไม่ถึงที่สุด ก็พึงพิจารณาอย่างนี้ว่า พระเถระทั้งหลายมีพระสังฆปาละเป็นต้น เมื่ออาราธนาพระอาจารย์พุทธโฆสเถระเพื่อแต่งวิสุทธิมรรคเป็นต้นนั้น อาราธนาด้วยเชื่อว่าท่านมีความสามารถยิ่งกว่า หรือไม่เชื่อเล่า? ความข้อนี้เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้วว่า อาราธนาด้วยเชื่อว่ามีความสามารถยิ่งกว่านั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสเถระเอง เมื่อมีความสามารถยิ่งกว่าผู้อื่นแล้ว จักอาราธนาผู้อื่นทำไมเล่า การแต่งอรรถกถาพระอภิธรรมที่ดียิ่งกว่า ย่อมไม่เป็นภาระแก่พระอาจารย์ผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธา สมบูรณ์ด้วยกำลัง และสมบูรณ์ด้วยวัยเลย และถ้อยคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระอภิธรรมทั้งหลาย ย่อมมีลักษณะอย่างเดียวกันกับถ้อยคำอธิบายที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคและอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายนั่นเอง หากผู้อื่นแต่งอรรถกถาพระอภิธรรมแล้ว ลักษณะของถ้อยคำเหล่านั้นก็พึงแตกต่างกันไปอย่างแน่นอน และด้วยถ้อยคำที่แสดงไว้ในบทนิคมของอรรถกถาเหล่านั้นว่า “แต่งโดยพระเถระผู้มีนามว่าพุทธโฆส อันครูบาอาจารย์ทั้งหลายตั้งให้” ย่อมเป็นที่ประจักษ์ว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสเป็นผู้แต่ง” ไม่ใช่ผู้อื่นแต่ง แม้ชนเหล่าใดกล่าวว่า “ผู้อื่นแต่ง” ชนเหล่านั้นก็ไม่สามารถแสดงได้อย่างแน่นอนว่า “พระเระชื่อนี้เป็นผู้แต่ง” และไม่ปรากฏถ้อยคำที่เป็นเครื่องสนับสนุนแม้แต่น้อยที่จะแสดงเช่นนั้นได้ เพราะฉะนั้น พึงถึงที่สุดในเรื่องนี้ว่า แม้อรรถกถาพระอภิธรรม พระอาจารย์มหาพุทธโฆสเถระผู้เป็นผู้แต่งวิสุทธิมรรค อรรถกถาพระวินัย และอรรถกถาแห่งอาคม ซึ่งพระภิกษุชื่อพุทธโฆสที่บัดนี้อาจารย์ทั้งหลายเรียกขานว่า จูฬพุทธโฆส อาราธนาแล้วนั่นเองเป็นผู้แต่ง

ยํ ปน มหาวํเส ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส สีหฬทีปาคมนโต ปุพฺเพ ชมฺพุทีเป วสนกาเลเยว อฏฺฐสาลินึ อกาสี’’ติ อธิปฺปาเยน –

ส่วนข้อความที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์โดยมีประสงค์ว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสแต่งอรรถสาลินีในเวลาที่ยังอยู่ในชมพูทวีปก่อนที่จะมายังเกาะสีหล” คือ

๒๒๕. ‘‘ธมฺมสงฺคณิยากาสิ, กจฺฉํ โส อฏฺฐสาลินิ’’นฺติ –

๒๒๕. “ท่านได้แต่งคำอธิบายแห่งธรรมสังคณี ชื่อว่าอรรถสาลินี” ดังนี้

วุตฺตํ, [Pg.55] ตํ อิทานิ ทิสฺสมานาย อฏฺฐสาลินิยา น สเมติ. ตตฺถ หิ คนฺถารมฺเภเยว วิสุทฺธิมคฺคํ อติทิสิตฺวา ปจฺฉาปิ โส จ, สมนฺตปาสาทิกา จ พหูสุ ฐาเนสุ อติทิสียนฺติ. ตสฺมา ตสฺสา อาจริเยน สีหฬทีปํ ปตฺวา วิสุทฺธิมคฺคญฺเจว สมนฺตปาสาทิกญฺจ กตฺวา ปจฺฉาเยว กตภาโว อติวิย ปากโฏติ.

ข้อความที่กล่าวไว้นั้น ไม่ตรงกับอรรถสาลินีที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน เพราะในอรรถสาลินีนั้น ได้อ้างถึงวิสุทธิมรรคไว้ตั้งแต่ต้นเรื่อง และในภายหลังก็ได้อ้างถึงวิสุทธิมรรคและสมันตปาสาทิกาไว้ในหลายแห่ง เพราะฉะนั้น การที่พระอาจารย์แต่งอรรถสาลินีนั้น หลังจากที่มาถึงเกาะสีหลและแต่งวิสุทธิมรรคและสมันตปาสาทิกาแล้ว ย่อมเป็นที่ประจักษ์อย่างยิ่ง

กงฺขาวิตรณีอฏฺฐกถากรณํ

การแต่งอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณี

กงฺขาวิตรณึ นาม ปาติโมกฺขฏฺฐกถํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โสณตฺเถเรน ยาจิโต มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคนิสฺสิตํ สีหฬปาติโมกฺขฏฺฐกถานยํ นิสฺสาย เอกมฺปิ ปทํ ปาฬิยา วา มหาวิหารวาสีนํ โปราณฏฺฐกถาหิ วา อวิโรเธตฺวา อกาสิ. เตน วุตฺตํ ติสฺสํ อฏฺฐกถายํ –

พระอาจารย์พุทธโฆสเถระถูกพระโสณเถระอาราธนาแล้ว ได้แต่งอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาปาติโมกข์ภาษาสีหลที่อิงแนวการสาธยายของพระมหาวิหารวาสี โดยไม่ให้ขัดแย้งกับพระบาลีแม้แต่บทเดียว หรือกับอรรถกถาโบราณของพระมหาวิหารวาสี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถานั้นว่า

‘‘สูรเตน นิวาเตน, สุจิสลฺเลขวุตฺตินา;

วินยาจารยุตฺเตน, โสณตฺเถเรน ยาจิโต.

“ถูกพระโสณเถระผู้สงบเสงี่ยม มีความถ่อมตน มีความเป็นอยู่ขัดเกลาและบริสุทธิ์ ผู้ประกอบด้วยอาจาระในพระวินัย อาราธนาแล้ว

ตตฺถ สญฺชาตกงฺขานํ, ภิกฺขูนํ ตสฺส วณฺณนํ;

กงฺขาวิตรณตฺถาย, ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ.

เพื่อต้องการบรรเทาความสงสัยของภิกษุทั้งหลายผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในเรื่องนั้น จักพรรณนาอรรถกถาปาติโมกข์นั้นอันมีวินิจฉัยบริบูรณ์

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ;

วตฺตยิสฺสามิ นาเมน, กงฺขาวิตรณึ สุภ’’นฺติ จ.

จักกล่าวอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีอันงดงาม โดยอาศัยแนวการสาธยายของพระมหาวิหารวาสี” ดังนี้ และว่า

‘‘อารภึ ยมหํ สพฺพํ, สีหฬฏฺฐกถานยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ.

“อรรถกถาปาติโมกข์นี้ทั้งหมดที่เราเริ่มแล้ว โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาสีหฬที่อิงแนวการสาธยายของพระมหาวิหารวาสี

นิสฺสาย สา อยํ นิฏฺฐํ, คตา อาทาย สพฺพโส;

สพฺพํ อฏฺฐกถาสารํ, ปาฬิยตฺถญฺจ เกวลํ.

อรรถกถาปาติโมกข์นี้ถึงความสำเร็จแล้วโดยอาศัยนัยนั้น โดยรวบรวมสาระแห่งอรรถกถาทั้งหมดและเนื้อความแห่งพระบาลีโดยประการทั้งปวง

น เหตฺถ ตํ ปทํ อตฺถิ, ยํ วิรุชฺเฌยฺย ปาฬิยา;

มหาวิหารวาสีนํ, โปราณฏฺฐกถาหิ วา’’ติ จ.

ในอรรถกถานี้ไม่มีบทนั้นที่จะพึงขัดแย้งกับพระบาลี หรือกับอรรถกถาโบราณของพระมหาวิหารวาสีเลย” ดังนี้

ธมฺมปทฏฺฐกถากรณํ

การแต่งอรรถกถาธรรมบท

อปราปิ ติสฺโส อฏฺฐกถาโย สนฺติ ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถา ธมฺมปทฏฺฐกถา สุตฺตนิปาตฏฺฐกถา จาติ, ยา ตาสุ ทิสฺสมานนิคมนวเสน อาจริยพุทฺธโฆเสเนว กตาติ ปญฺญายนฺติ. ตตฺถ ปน วุตฺตวจนานิ กานิจิ [Pg.56] กานิจิ อาคมฏฺฐกถาสุ วุตฺตากาเรน น โหนฺติ. ตสฺมา เอเก วทนฺติ ‘‘เนตา อาจริยพุทฺธโฆสสฺสา’’ติ. เอกจฺเจ ปน ‘‘อาจริยสฺส อุปถมฺภกตฺเถเรหิ ปฐมํ กตา, ปจฺฉา อาจริเยน โอสานโสธนวเสน ปริโยสาปิตา วา ภเวยฺยุํ, อภิธมฺมฏฺฐกถํ อายาจนฺเตน จูฬพุทฺธโฆเสน วา กตา ภเวยฺยุ’’นฺติ วทนฺติ.

อรรถกถาอื่นอีก ๓ คัมภีร์ คือ อรรถกถาขุททกปาฐะ อรรถกถาธรรมบท และอรรถกถาสุตตนิบาต ซึ่งปรากฏว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเป็นผู้ทำ โดยอาศัยบทนิคมที่ปรากฏในอรรถกถาเหล่านั้น แต่ถ้อยคำบางแห่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้น ไม่เป็นไปตามลักษณะที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งอาคม เพราะฉะนั้น บางพวกจึงกล่าวว่า “อรรถกถาเหล่านี้ไม่ใช่ของพระอาจารย์พุทธโฆส” แต่บางพวกกล่าวว่า “อรรถกถาเหล่านี้พระเถระผู้เป็นอุปถัมภ์ของพระอาจารย์ทำไว้ก่อน แล้วพระอาจารย์มาตรวจชำระให้สำเร็จในภายหลัง หรือพระจูฬพุทธโฆสผู้อาราธนาอรรถกถาพระอภิธรรมเป็นผู้ทำ”

ตํ ตถา วา โหตุ อญฺญถา วา, อิทานิ เอกนฺตโต วินิจฺฉินิตุํ น สุกรเมว. ตสฺมา ตาสํ นิคมนวจนวเสเนว เอตฺถ ปกาสยิสฺสาม. ตาสุ หิ ธมฺมปทฏฺฐกถํ กุมารกสฺสปตฺเถเรน อายาจิโต สิริกูฏสฺส (สิริกุฑฺฑสฺส) รญฺโญ ปาสาเท วิหรนฺโต ปรมฺปราภตํ สีหฬภาสาย สณฺฐิตํ โปราณฏฺฐกถํ ปาฬิภาสาย อาโรเปตฺวา วิตฺถารคตญฺจ วจนกฺกมํ สมาเสตฺวา คาถาสุ อสํวณฺณิตปทพฺยญฺชนานิ สํวณฺเณตฺวา อกาสิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ คนฺถารมฺเภ –

เรื่องนั้นจะเป็นอย่างนั้นหรือเป็นอย่างอื่นก็ตาม บัดนี้ยังไม่สามารถวินิจฉัยได้โดยง่ายเลย เพราะฉะนั้น เราจักแสดงไว้ในที่นี้โดยอาศัยถ้อยคำในบทนิคมของอรรถกถาเหล่านั้น ในอรรถกถาเหล่านั้น พระอาจารย์พุทธโฆสถูกพระกุมารกัสสปเถระอาราธนาแล้ว เมื่อพำนักอยู่ในปราสาทของพระราชาสิริกูฏ (สิริกุฑฑะ) ได้ทำอรรถกถาธรรมบท โดยยกอรรถกถาโบราณที่สืบทอดกันมาซึ่งตั้งอยู่ด้วยภาษาสีหล ขึ้นสู่ภาษาบาลี และย่อลำดับถ้อยคำที่ถึงความพิสดารให้สั้นลง และอธิบายบทพยัญชนะที่ไม่ได้อธิบายไว้ในคาถา เพราะได้กล่าวไว้ในตอนต้นของคัมภีร์นั้นว่า

‘‘ปรมฺปราภตา ตสฺส, นิปุณา อตฺถวณฺณนา;

ยา ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ, ทีปภาสาย สณฺฐิตา…เป…

“การพรรณนาอรรถอันละเอียดอ่อนของธรรมบทนั้น ที่สืบทอดกันมา ซึ่งตั้งอยู่ในเกาะตัมพปัณณิด้วยภาษาของเกาะนั้น...เป็นต้น”

กุมารกสฺสเปนาหํ, เถเรน ถิรเจตสา;

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต…เป…

“เราถูกพระกุมารกัสสปเถระผู้มีจิตมั่นคง ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม อาราธนาด้วยความเคารพ...เป็นต้น”

ตํ ภาสํ อติวิตฺถาร, คตญฺจ วจนกฺกมํ;

ปหายาโรปยิตฺวาน, ตนฺติภาสํ มโนรมํ.

“ละภาษาและลำดับถ้อยคำที่ถึงความพิสดารเกินไปนั้น แล้วยกขึ้นสู่ภาษาอันเป็นแบบแผนที่น่ารื่นรมย์”

คาถานํ พฺยญฺชนปทํ, ยํ ตตฺถ น วิภาวิตํ;

เกวลํ ตํ วิภาเวตฺวา, เสสํ ตเมว อตฺถโต.

“อธิบายเฉพาะบทพยัญชนะของคาถาที่ไม่ได้อธิบายไว้ในอรรถกถานั้น ส่วนที่เหลือก็คงไว้ตามอรรถนั้นนั่นเอง”

ภาสนฺตเรน ภาสิสฺส’’นฺติ –

“จักกล่าวด้วยภาษาอื่น” ดังนี้

นิคมเน จ วุตฺตํ –

และในบทนิคมกล่าวไว้ว่า

‘‘วิหาเร อธิราเชน, การิตมฺหิ กตญฺญุนา;

ปาสาเท สิริกูฏสฺส, รญฺโญ วิหรตา มยา’’ติ.

“เราผู้พำนักอยู่ในปราสาทของพระราชาสิริกูฏ ซึ่งพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ผู้กตัญญูสร้างถวายในวิหาร” ดังนี้

เอตฺถ จ สิริกูโฏ นาม สมนฺตปาสาทิกานิคมเน สิริปาโลติ วุตฺโต มหานาโมเยว ราชาติ วทนฺติ. เอวํ สติ มเหสิยา อานยนํ สมาทาปนมารพฺภ เตน รญฺญา ทินฺเน ธูมรกฺขปพฺพตวิหาเร วสนฺเตน สา กตาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ มหาวํเส –

และในที่นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า สิริกูฏ คือพระราชาชื่อมหานามะนั่นเอง ซึ่งในบทนิคมของสมันตปาสาทิกาเรียกว่า สิริปาละ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่า อรรถกถาธรรมบทนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสทำขึ้นเมื่อพำนักอยู่ในวิหารชื่อธูมรักษบรรพต ซึ่งพระราชาพระองค์นั้นถวายโดยปรารภการนำพระมเหสีมาและการให้สมาทานศีล เพราะได้กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า

๓๗-๒๑๒.

(มหาวงศ์) ๓๗-๒๑๒

‘‘โลหทฺวาร-รลคฺคาม-โกฏิปสฺสาวนวฺหเย;

ตโย [Pg.57] วิหาเร กาเรตฺวา, ภิกฺขูนํ อภยุตฺตเร.

“พระราชาทรงสร้างวิหาร ๓ แห่ง คือ โลหทวาร รลัคคคาม และโกฏิปัสสาวนะ ถวายแก่ภิกษุทั้งหลายในอภัยคีรีวิหาร

๒๑๓.

๒๑๓.

วิหารํ การยิตฺวาน, ธูมรกฺขมฺหิ ปพฺพเต;

มเหสิยา’นเยนา’ทา, ภิกฺขูนํ เถรวาทิน’’นฺติ.

ทรงสร้างวิหารบนภูเขาธูมรักษ์ แล้วถวายแก่ภิกษุเถรวาท ตามคำแนะนำของพระมเหสี” ดังนี้

ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล สา นิฏฺฐาปิตาติ น สกฺกา คเหตุํ. ตสฺส หิ รญฺโญ เอกวีสติมวสฺเส สมนฺตปาสาทิกํ นิฏฺฐาเปสิ. โส จ ราชา ทฺวาวีสติมวสฺเส ทิวงฺคโต. เอตฺถนฺตเร สาธิกเอกวสฺเสน ‘‘จตสฺโส จ อาคมฏฺฐกถาโย ติสฺโส จ อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อยญฺจ ธมฺมปทฏฺฐกถา’’ติ สพฺพา เอตา น สกฺกา นิฏฺฐาเปตุนฺติ.

แต่ไม่สามารถถือเอาได้ว่า อรรถกถาธรรมบทนั้นสำเร็จในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสทำสมันตปาสาทิกาสำเร็จในปีที่ ๒๑ ของพระราชาพระองค์นั้น และพระราชาพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตในปีที่ ๒๒ ในระหว่างนั้น ด้วยเวลาเพียงปีเศษ ไม่สามารถทำอรรถกถาแห่งอาคม ๔ คัมภีร์ อรรถกถาพระอภิธรรม ๓ คัมภีร์ และอรรถกถาธรรมบทนี้ทั้งหมดให้สำเร็จได้

ปรมตฺถโชติกาฏฺฐกถากรณํ

การทำอรรถกถาชื่อปรมัตถโชติกา

ปรมตฺถโชติกํ นาม ขุทฺทกปาฐสฺส เจว สุตฺตนิปาตสฺส จ อฏฺฐกถํ เกนจิปิ อนายาจิโต อตฺตโน อิจฺฉาวเสเนว อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถาย คนฺถารมฺเภ –

พระอาจารย์พุทธโฆสทำอรรถกถาชื่อปรมัตถโชติกา ซึ่งเป็นอรรถกถาของขุททกปาฐะและสุตตนิบาต โดยไม่มีใครอาราธนา แต่ทำด้วยความประสงค์ของตนเอง เพราะได้กล่าวไว้ในตอนต้นของอรรถกถาขุททกปาฐะว่า

‘‘อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ;

ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณนํ.

“ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัยอันสูงสุด ซึ่งเป็นที่ควรไหว้แล้ว จักทำอรรถกถาของขุททกะบางส่วน

ขุทฺทกานํ คมฺภีรตฺตา, กิญฺจาปิ อติทุกฺกรา;

วณฺณนา มาทิเสเนสา, อโพธนฺเตน สาสนํ.

แม้ว่าการพรรณนาอรรถของขุททกะนี้ อันบุคคลเช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้แจ้งพระศาสนา จะทำได้ยากยิ่งนัก เพราะความลึกซึ้งของขุททกะ

อชฺชาปิ ตุ อพฺโภจฺฉินฺโน, ปุพฺพาจริยนิจฺฉโย;

ตเถว จ ฐิตํ ยสฺมา, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ.

แต่เพราะความวินิจฉัยของพระบุรพาจารย์ยังไม่ขาดสายในปัจจุบัน และเพราะพระศาสนาของพระศาสดาอันประกอบด้วยองค์ ๙ ยังตั้งอยู่อย่างนั้น

ตสฺมาหํ กาตุมิจฺฉามิ, อตฺถสํวณฺณนํ อิมํ;

สาสนญฺเจว นิสฺสาย, โปราณญฺจ วินิจฺฉยํ.

เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงปรารถนาจะกระทำอรรถกถานี้ โดยอาศัยพระศาสนาและวินิจฉัยของโบราณาจารย์

สทฺธมฺมพหุมาเนน, นาตฺตุกฺกํสนกมฺยตา;

นาญฺเญสํ วมฺภนตฺถาย, ตํ สุณาถ สมาหิตา’’ติ.

ด้วยความเคารพในพระสัทธรรมอย่างยิ่ง ไม่ใช่ด้วยความปรารถนาจะยกตน ไม่ใช่เพื่อข่มผู้อื่น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเถิด” ดังนี้

พหู ปน วิจกฺขณา อิมา อารมฺภคาถาโย วิจินิตฺวา ‘‘เนตํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส วิย วจนํ โหตี’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ เนสํ วิจินนากาโร, อาจริยพุทฺธโฆโส หิ ยํ กญฺจิ คนฺถํ สีลาทิคุณสมฺปนฺเนน อญฺเญน อายาจิโตว กโรติ, อิธ ปน โกจิปิ อายาจโก [Pg.58] นตฺถิ. ปุนปิ อาจริโย ‘‘โปราณสีหฬฏฺฐกถํ ภาสาปริวตฺตนวเสน กริสฺสามี’’ติ จ ‘‘มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคํ นิสฺสาย กริสฺสามี’’ติ จ เอวํ ปฏิญฺญํ กตฺวาว กโรติ, อิธ ปน ตาทิสีปิ ปฏิญฺญา นตฺถิ. ปุนปิ อาจริโย อติคมฺภีรตฺถานํ จตุนฺนญฺจาคมานํ อภิธมฺมสฺส จ สํวณฺณนารมฺเภปิ ทุกฺกรภาวํ น กเถติ, อิธ ปน ‘‘สาสนํ อโพธนฺเตน มาทิเสนา’’ติ อตฺตนา สาสนสฺส อพุทฺธภาวํ ปกาเสตฺวา ‘‘อติทุกฺกรา’’ติ จ กเถติ. ตสฺมา ‘‘เนตํ อาจริยพุทฺธโฆสสฺส วิย วจน’’นฺติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ, อาจริโย หิ อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ ‘‘ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวนา’’ติ อตฺตโน ญาณปฺปภาวํ ปกาเสสิ, โส ‘‘สาสนํ อโพธนฺเตน มาทิเสน อติทุกฺกรา’’ติ อีทิสํ วจนํ น กเถยฺยเยวาติ.

แต่ปราชญ์ผู้ฉลาดเป็นอันมาก พิจารณาคาถาเริ่มต้นเหล่านี้แล้ว กล่าวว่า “คำนี้ไม่เหมือนคำของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ” และวิธีพิจารณาของท่านเหล่านั้นคือ เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสนั้น ย่อมกระทำคัมภีร์ใดคัมภีร์หนึ่งก็ต่อเมื่อผู้อื่นผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอาราธนาแล้ว แต่ในที่นี้ไม่มีผู้อาราธนาเลย อนึ่ง พระอาจารย์นั้นย่อมกระทำโดยปฏิญญาว่า “เราจักกระทำโดยการเปลี่ยนภาษาอรรถกถาสีหลโบราณ” และ “เราจักกระทำโดยอาศัยแนวการสาธยายของพระมหาวิหาริก” ดังนี้แล้วจึงกระทำ แต่ในที่นี้ไม่มีปฏิญญาเช่นนั้นเลย อนึ่ง พระอาจารย์นั้นแม้ในเวลาเริ่มต้นพรรณนาอรรถแห่งอาคมทั้ง ๔ และพระอภิธรรมซึ่งมีอรรถลึกซึ้งยิ่ง ก็ไม่กล่าวถึงความเป็นของทำได้ยาก แต่ในที่นี้กลับกล่าวว่า “ผู้เช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้พระศาสนา” แสดงความเป็นผู้ไม่รู้พระศาสนาของตน และกล่าวว่า “เป็นของทำได้ยากยิ่ง” เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงกล่าวว่า “คำนี้ไม่เหมือนคำของพระอาจารย์พุทธโฆส” ข้อนั้นดูเหมือนจะสมควร เพราะพระอาจารย์นั้นในตอนท้ายของคัมภีร์ของตน ได้แสดงความรุ่งเรืองแห่งญาณของตนว่า “ด้วยความรุ่งเรืองแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาอันมีประเภทแห่งปริยัติคือพระไตรปิฎกพร้อมด้วยอรรถกถา” ท่านผู้นั้นไม่พึงกล่าวคำเช่นนี้ว่า “ผู้เช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้พระศาสนา เป็นของทำได้ยากยิ่ง” เลย

ชาตกฏฺฐกถากรณํ

การทำชาตกัฏฐกถา

ชาตกฏฺฐกถาปิ จ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถเรเนว กตาติ วทนฺติ, การณํ ปเนตฺถ น ทิสฺสติ. สา ปน อตฺถทสฺสิตฺเถเรน จ พุทฺธมิตฺตตฺเถเรน จ มหิสาสกนิกายิเกน จ พุทฺธเทวตฺเถเรนาติ ตีหิ เถเรหิ อภิยาจิโต มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคํ นิสฺสาย กตา. อิมิสฺสาปิ นามวิเสโส นตฺถิ. วุตฺตํ หิมิสฺสา อารมฺเภ –

และแม้ชาตกัฏฐกถาก็กล่าวกันว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเถระนั่นแหละเป็นผู้แต่ง แต่ในเรื่องนี้ไม่ปรากฏเหตุผล ส่วนชาตกัฏฐกถานั้น อันพระเถระ ๓ รูป คือ พระอรรถทัสสีเถระ พระพุทธมิตตเถระ และพระพุทธเทวเถระผู้เป็นมหิสาสกนิกายิกะ อ้อนวอนแล้ว แต่งขึ้นโดยอาศัยแนวทางการสาธยายของผู้อยู่ในมหาวิหาร แม้ชาตกัฏฐกถานี้ก็ไม่มีชื่อพิเศษ ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นของชาตกัฏฐกถานั้นว่า –

‘‘พุทฺธวํสสฺส เอตสฺส, อิจฺฉนฺเตน จิรฏฺฐิตึ;

ยาจิโต อภิคนฺตฺวาน, เถเรน อตฺถทสฺสินา.

“อันพระอรรถทัสสีเถระ ผู้ปรารถนาความดำรงมั่นอยู่ตลอดกาลนานแห่งพุทธวงศ์นี้ เข้าไปหาแล้วอ้อนวอน

อสํสฏฺฐวิหาเรน, สทา สุทฺธวิหารินา;

ตเถว พุทฺธมิตฺเตน, สนฺตจิตฺเตน วิญฺญุนา.

อันพระพุทธมิตตเถระ ผู้มีวิหารธรรมไม่คลุกคลี ผู้มีวิหารธรรมบริสุทธิ์เสมอ ผู้มีจิตสงบ ผู้เป็นวิญญูชน เช่นเดียวกัน

มหิสาสกวํสมฺหิ, สมฺภูเตน นยญฺญุนา;

พุทฺธเทเวน จ ตถา, ภิกฺขุนา สุทฺธพุทฺธินา.

และพระพุทธเทวเถระ ผู้เกิดในวงศ์มหิสาสกะ ผู้รู้ระเบียบวิธี ผู้เป็นภิกษุ ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ เช่นเดียวกัน

มหาปุริสจริยานํ, อานุภาวํ อจินฺติยํ;

ตสฺส วิชฺโชตยนฺตสฺส, ชาตกสฺสตฺถวณฺณนํ.

ข้าพเจ้าจักกล่าวการพรรณนาอรรถแห่งชาดกนั้น ผู้ยังอานุภาพอันเหลือวิสัยแห่งจริยาของมหาบุรุษทั้งหลายให้รุ่งเรือง

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ;

ภาสิสฺสํ ภาสโต ตํ เม, สาธุ คณฺหนฺตุ สาธโว’’ติ.

อันอาศัยแนวทางการสาธยายของผู้อยู่ในมหาวิหาร เมื่อข้าพเจ้ากล่าวอยู่ ขอสาธุชนทั้งหลายจงรับฟังชาดกนั้นของข้าพเจ้าด้วยดีเถิด”

เอตฺตาวตา [Pg.59] จ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส คนฺถภาเวน ปากฏาหิ สพฺพฏฺฐกถาหิ สห วิสุทฺธิมคฺคสฺส กรณปฺปกาโร วิตฺถาเรน วิภาวิโต โหติ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ วิธีการแต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคพร้อมด้วยอรรถกถาทั้งปวง อันปรากฏโดยความเป็นผลงานรจนาของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ ก็เป็นอันแสดงให้เห็นชัดโดยพิสดารแล้ว

สกลโลกปตฺถารการณํ

เหตุแห่งการแพร่หลายไปทั่วโลก

กิสฺเสส วิสุทฺธิมคฺโค สกลโลเก ปตฺถโฏติ? ปริสุทฺธปิฏกปาฬินิสฺสยภาวโต, สิกฺขตฺตยสงฺคหภาวโต, โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนภาวโต, ปรสมยวิวชฺชนโต, สกสมยวิสุทฺธิโต, สีลธุตงฺคสมถอภิญฺญาปญฺญาปเภทาทีนํ ปริปุณฺณวิภาคโต, ยาว อรหตฺตา ปฏิปตฺตินยปริทีปนโต, อุตฺตานานากุลปทพฺยญฺชนสงฺขตภาวโต, สุวิญฺเญยฺยตฺถภาวโต, ปสาทนียานํ ทิฏฺฐานุคตาปาทนสมตฺถานํ วตฺถูนญฺจ ทีปนโตติ เอวมาทีหิ อเนกสเตหิ คุเณหิ เอส สกลโลเก ปตฺถโฏ ชาโต.

เพราะเหตุไรคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้จึงแพร่หลายไปทั่วโลก? เพราะความเป็นคัมภีร์ที่อาศัยพระบาลีปิฎกอันบริสุทธิ์ เพราะความเป็นที่รวบรวมไตรสิกขา เพราะความเป็นคัมภีร์ที่แปลภาษาจากอรรถกถาโบราณ เพราะการเว้นลัทธิอื่น เพราะความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน เพราะมีการจำแนกประเภทแห่งศีล ธุดงค์ สมถะ อภิญญา และปัญญา เป็นต้น อย่างบริบูรณ์ เพราะการแสดงแนวทางปฏิบัติจนถึงพระอรหัต เพราะความเป็นคัมภีร์ที่ปรุงแต่งด้วยบทและพยัญชนะที่ตื้นไม่สับสน เพราะความเป็นคัมภีร์ที่มีเนื้อความเข้าใจง่าย และเพราะการแสดงเรื่องราวที่น่าเลื่อมใสซึ่งสามารถทำให้เกิดการถือเอาเป็นแบบอย่างได้ คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้จึงแพร่หลายไปทั่วโลกด้วยคุณหลายร้อยประการมีอาทิอย่างนี้

อยญฺหิ วิสุทฺธิมคฺโค สงฺคีติตฺตยารูฬฺหปริสุทฺธปาฬิปิฏกเมว นิสฺสาย ปวตฺโต, น มหาสงฺฆิกาทีนํ สตฺตรสนฺนํ นิกายานํ ปิฏกํ, นปิ มหายานิกานํ ปิฏกํ. สปริวารํ สิกฺขตฺตยญฺจ เอตฺถ ปริปุณฺณเมว สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถารมฺเภ –

ด้วยว่าคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ ดำเนินไปโดยอาศัยพระบาลีปิฎกอันบริสุทธิ์ที่ขึ้นสู่สังคายนา ๓ ครั้งเท่านั้น มิใช่ปิฎกของนิกายทั้ง ๑๗ มีมหาสังฆิกะเป็นต้น และมิใช่ปิฎกของพวกมหายาน และไตรสิกขาพร้อมด้วยบริวารก็ได้ถูกรวบรวมแสดงไว้โดยบริบูรณ์ในคัมภีร์นี้ ข้อนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นคัมภีร์อรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายว่า –

‘‘สีลกตา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ;

จริยาวิธานสหิโต, ฌานสมาปตฺติวิตฺถาโร.

“ศีลที่บุคคลบำเพ็ญแล้ว ธุดงคธรรม และกัมมัฏฐานทั้งปวง พร้อมด้วยวิธีแห่งจริยา ความพิสดารแห่งฌานและสมาบัติ

สพฺพา จ อภิญฺญาโย, ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย เจว;

ขนฺธาธาตายตนิ,นฺทฺริยานิ อริยานิ เจว จตฺตาริ.

และอภิญญาทั้งปวง และการวินิจฉัยการประมวลปัญญา ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อินทรีย์ และอริยสัจ ๔

สจฺจานิ ปจฺจยาการ,เทสนา สุปริสุทฺธนิปุณนยา;

อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา, วิปสฺสนาภาวนา เจว.

สัจจะ การแสดงปฏิจจสมุปบาทอันมีนัยบริสุทธิ์และละเอียดอ่อนยิ่ง วิปัสสนาภาวนา และมรรคอันไม่ละทิ้งแนวทางแห่งพระบาลี

อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ;

วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ.

ก็เพราะเหตุว่าสิ่งทั้งปวงนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้โดยบริสุทธิ์ยิ่งในวิสุทธิมรรคแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงจักไม่พิจารณาสิ่งนั้นในที่นี้ซ้ำอีก”

ยสฺมา ปน วิสุทฺธิมคฺโค จตุนฺนํ อาคมฏฺฐกถานํ อวยวภาเวน กโต, ตสฺมา ตา วิย โปราณสีหฬฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนวเสน เจว ปุนปฺปุนาคตมตฺถานํ สํขิปนวเสน จ ปรสมยวิวชฺชนวเสน จ มหาวิหารวาสีนํ ปริสุทฺธวินิจฺฉยสงฺขาตสฺส สกสมยสฺส ทีปนวเสน จ กโต. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน –

แต่เพราะเหตุว่าคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ แต่งขึ้นโดยความเป็นส่วนหนึ่งของอรรถกถาแห่งอาคมทั้ง ๔ ฉะนั้น จึงเป็นคัมภีร์ที่แต่งขึ้นโดยการแปลภาษาจากอรรถกถาสีหลโบราณ โดยการย่อเนื้อความที่มาซ้ำๆ กัน โดยการเว้นลัทธิอื่น และโดยการแสดงลัทธิของตนอันได้แก่วินิจฉัยอันบริสุทธิ์ของผู้อยู่ในมหาวิหาร เช่นเดียวกับอรรถกถาเหล่านั้น ข้อนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘อปเนตฺวาน [Pg.60] ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ;

ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ.

“ข้าพเจ้าละภาษาสีหลในอรรถกถานั้นแล้ว ยกขึ้นสู่ภาษาอันน่ารื่นรมย์ อันสมควรแก่แนวทางแห่งพระบาลี และปราศจากโทษ

สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ;

สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสีนํ;

หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ จ.

ไม่ทำให้ลัทธิของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้มีวินิจฉัยอันละเอียดอ่อนยิ่ง ผู้อยู่อาศัยในมหาวิหารให้ผิดเพี้ยนไป ละเนื้อความที่มาซ้ำๆ กันแล้ว จักประกาศเนื้อความนั้น” และว่า

‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ;

ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถาภาสิตมตฺถํ.

“ด้วยว่าวิสุทธิมรรคนี้ ตั้งอยู่ในระหว่างแห่งอาคมทั้ง ๔ จักประกาศเนื้อความตามที่กล่าวไว้ในอาคมนั้นๆ

อิจฺเจว กโต ตสฺมา, ตมฺปิ คเหตฺวาน สทฺธิเมตาย;

อฏฺฐกถาย วิชานถ, ทีฆาคมนิสฺสิตํ อตฺถ’’นฺติ จ.

เพราะเหตุนั้น วิสุทธิมรรคนี้จึงถูกแต่งขึ้นอย่างนี้ ฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงถือเอาวิสุทธิมรรคนั้นพร้อมกับอรรถกถานี้ แล้วจงรู้แจ้งเนื้อความอันอาศัยทีฆาคมเถิด” และว่า

‘‘สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา;

เอกาสีติปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

“ด้วยว่าอรรถกถานี้ ถือเอาสาระจากมหาอรรถกถาแล้วจึงสำเร็จ มีประมาณ ๘๑ ภาณวารโดยพระบาลี

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา.

และเพราะเหตุที่วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร อันข้าพเจ้าแต่งขึ้นเพื่อประกาศเนื้อความแห่งอาคมทั้งหลาย

ตสฺมา เตน สหายํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย;

สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสํ สตํ โหตี’’ติ จ.

ฉะนั้น อรรถกถานี้พร้อมด้วยวิสุทธิมรรคนั้น เมื่อนับตามจำนวนภาณวารที่กำหนดไว้อย่างดีแล้ว จึงมีจำนวน ๑๔๐ ภาณวาร”

ยทิ จายํ วิสุทฺธิมคฺโค อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาโย วิย อกตฺวา โปราณสีหฬฏฺฐกถาโย จ อโนโลเกตฺวา เกวลํ อตฺตโน ญาณปฺปภาเวเนว กโต อสฺส, นายํ อาคมฏฺฐกถานํ อวยโวติ คเหตพฺโพ อสฺส, อญฺญทตฺถุ ‘‘อาคมฏฺฐกถาโย มหาฏฺฐกถาย สารภูตา, วิสุทฺธิมคฺโค ปน น ตสฺสา สารภูโต, เกวลํ อาจริยสฺส มติยาว กโต’’ติ เอวเมว วตฺตพฺโพ อสฺส. ยสฺมา ปน ตถา อกตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต, ตสฺมา อยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺโค ตาสํ อาคมฏฺฐกถานํ กรณากาเรเนว กโตติ จ, ตโตเยว มหาฏฺฐกถาย สารภูโตติ จ ทฏฺฐพฺโพ.

และหากวิสุทธิมรรคนี้ พระอาจารย์มิได้แต่งขึ้นเหมือนอย่างอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย และมิได้พิจารณาอรรถกถาสีหลโบราณ แต่งขึ้นด้วยกำลังแห่งปัญญาของตนเองล้วนๆ ไซร้ วิสุทธิมรรคนี้ก็ไม่พึงถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย โดยที่แท้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายเป็นสาระของมหาอรรถกถา ส่วนวิสุทธิมรรคมิใช่สาระของมหาอรรถกถานั้น แต่งขึ้นตามมติของพระอาจารย์เท่านั้น’ ดังนี้ แต่เพราะเหตุที่พระอาจารย์มิได้ทำอย่างนั้น แต่แต่งขึ้นตามวิธีการที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ฉะนั้น วิสุทธิมรรคนี้จึงพึงเห็นว่าแต่งขึ้นโดยวิธีการแต่งอรรถกถาแห่งอาคมเหล่านั้นนั่นเอง และเพราะเหตุนั้นเอง จึงเป็นสาระของมหาอรรถกถาด้วย

เอกจฺเจ ปน วิจกฺขณา อาจริยพุทฺธโฆสสฺส คนฺเถสุ อุตฺตรปกฺขสาสนิกานํ อสฺสโฆสนาคชฺชุนวสุพนฺธุอาทีนํ ภิกฺขูนํ วิย โปราณคนฺเถ อนิสฺสาย อตฺตโน ญาเณเนว ตกฺเกตฺวา ทสฺสิตํ ธมฺมกถาวิเสสํ อทิสฺวา อสนฺตุฏฺฐจิตฺตา เอวํ วทนฺติ ‘‘พุทฺธโฆสสฺส อญฺญํ อนิสฺสาย อตฺตโน ญาณปฺปภาเวเนว อภินวคนฺถุปฺปาทนํ น ปสฺสามา’’ติ. [Pg.61] ตํ เตสํ ครหาวจนมฺปิ สมานํ เถรวาทีนํ ปสํสาวจนเมว สมฺปชฺชติ. เถรวาทิโน หิ เอวํ ชานนฺติ ‘‘พุทฺเธเนว ภควตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทเสตพฺโพ เจว ธมฺโม ปญฺญาเปตพฺโพ จ วินโย อนวเสเสน เทสิโต เจว ปญฺญตฺโต จ, โสเยว ธมฺมวินโย สทฺธาสมฺปนฺเนหิ ภิกฺขูหิ เจว คหฏฺเฐหิ จ ยถารหํ ปฏิปชฺชิตพฺโพ, น ตโต อญฺโญ ธมฺมวินโย ตกฺเกตฺวา คเวเสตพฺโพ. ยทิ ปน อญฺโญ ธมฺมวินโย เกนจิ ตกฺเกตฺวา กถิโต อสฺส, ตํ ตสฺเสว ตกฺกิโน สาสนํ โหติ น สตฺถุ สาสนํ. ยํ ยํ ปน ภควโต ธมฺมวินเย ปทพฺยญฺชนํ อตฺถโต อปากฏํ โหติ, ตตฺถ ตตฺถ โปราณเกหิ ปฏิสมฺภิทาฉฬภิญฺญาทิคุณสมฺปนฺเนหิ ภควโต อธิปฺปายํ ชานนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ สํวณฺณิตนเยน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น อตฺตโนมติวเสนา’’ติ. อาจริยพุทฺธโฆโส จ เตสํ เถรวาทีนํ อญฺญตโร, โสปิ ตเถว ชานาติ. วุตฺตญฺเจตํ อาจริเยน –

อนึ่ง นักปราชญ์บางพวกผู้ฉลาด เมื่อไม่เห็นธรรมกถาพิเศษที่อาจารย์พุทธโฆสะแสดงไว้ในคัมภีร์ทั้งหลาย โดยการคิดค้นด้วยปัญญาของตนเท่านั้น มิได้อาศัยคัมภีร์โบราณ เหมือนอย่างพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของฝ่ายเหนือ มีพระอัสสโฆสะ พระนาคารชุน และพระวสุพันธุเป็นต้น ก็มีจิตไม่ยินดี กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เห็นการสร้างคัมภีร์ใหม่ของพระพุทธโฆสะที่อาศัยอำนาจแห่งปัญญาของตนเท่านั้น โดยไม่อาศัยสิ่งอื่นเลย’ ดังนี้. คำตำหนิของชนเหล่านั้น ก็กลับกลายเป็นคำชมเชยของพระเถรวาทไป. เพราะพระเถรวาททั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงแสดง และพระวินัยที่พึงบัญญัติ พระองค์ได้ทรงแสดงและทรงบัญญัติไว้โดยไม่เหลือแล้ว พระธรรมวินัยนั้นแล อันภิกษุและคฤหัสถ์ผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาพึงปฏิบัติให้สมควร ไม่พึงแสวงหาพระธรรมวินัยอื่นด้วยการคิดค้น. หากพระธรรมวินัยอื่นใด อันใครบางคนคิดค้นขึ้นกล่าวไว้ พระธรรมวินัยนั้นก็เป็นคำสอนของนักคิดค้นนั้นเอง ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา. อนึ่ง บทพยัญชนะใดในพระธรรมวินัยของพระผู้มีพระภาคไม่ปรากฏชัดเจนโดยอรรถ ในบทพยัญชนะนั้นๆ พึงถือเอาอรรถตามนัยที่พระอรรถกถาจารย์ผู้โบราณ ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีปฏิสัมภิทาและอภิญญา ๖ เป็นต้น ผู้รู้พระพุทธาภิปราย ได้พรรณนาไว้ ไม่พึงถือเอาตามความคิดเห็นของตน’ ดังนี้. และพระอาจารย์พุทธโฆสะก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระเถรวาทเหล่านั้น ท่านก็รู้เช่นนั้นเหมือนกัน. อาจารย์ได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า –

‘‘พุทฺเธน ธมฺโม วินโย จ วุตฺโต,โย ตสฺส ปุตฺเตหิ ตเถว ญาโต;

โส เยหิ เตสํ มติมจฺจชนฺตา,ยสฺมา ปุเร อฏฺฐกถา อกํสุ.

‘พระพุทธเจ้าได้ตรัสพระธรรมและพระวินัยไว้แล้ว, พระธรรมวินัยนั้นอันพุทธบุตรทั้งหลายได้รู้แล้วอย่างนั้น; เพราะเหตุที่ชนเหล่าใด (คือพระอรรถกถาจารย์) ได้ทำอรรถกถาไว้ก่อน โดยก้าวล่วงความคิดเห็นของตนเอง (คือไม่ยึดติดทิฏฐิของตน).

ตสฺมา หิ ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ,ตํ วชฺชยิตฺวาน ปมาทเลขํ;

สพฺพมฺปิ สิกฺขาสุ สคารวานํ,ยสฺมา ปมาณํ อิธ ปณฺฑิตานํ.

‘เพราะเหตุนั้น สิ่งใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย, สิ่งนั้นเว้นแต่ข้อความที่ผิดพลาดไปเพราะความประมาท; ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นประมาณสำหรับบัณฑิตผู้มีความเคารพในสิกขาบททั้งหลายในโลกนี้.

ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา…เป…ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ,สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพา’’ติ.

‘และเพราะเหตุนั้น เมื่อละภาษาอื่นเสีย, และย่อหนทางแห่งความพิสดารลง… (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ)… เพราะเหตุที่คำอธิบายนี้จักมีอยู่, เพราะฉะนั้น พึงศึกษาตามด้วยความเคารพ’ ดังนี้.

เตเนว อาจริโย ภควโต ธมฺมวินยํ วา โปราณฏฺฐกถํ วา อนิสฺสาย อตฺตโน ญาเณน ตกฺเกตฺวา วา อตฺตนา ปริจิตโลกิยคนฺเถหิ คเหตฺวา วา น กญฺจิ คนฺถํ อกาสิ. ยทิ ปน ตาทิสํ กเรยฺย, [Pg.62] ตํ เถรวาทิโน มหาปเทสสุตฺเต วุตฺตนเยน ‘‘อทฺธา อิทํ น เจว ตสฺส ภควโต วจนํ, พุทฺธโฆสสฺส จ เถรสฺส ทุคฺคหิต’’นฺติ ฉฑฺเฑยฺยุํเยว. ยโต จ โข อยํ วิสุทฺธิมคฺโค โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนาทิวเสเนว อาจริเยน กโต, ตโตเยว เถรวาทิโน ตํ มหาปเทสสุตฺเต วุตฺตนเยน ‘‘อทฺธา อิทํ ตสฺส ภควโต วจนํ, อาจริยพุทฺธโฆสสฺส จ เถรสฺส สุคฺคหิต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เตนาปายํ สกลโลเก ปตฺถโฏ โหติ.

ด้วยเหตุนั้น อาจารย์จึงมิได้ทำคัมภีร์ใดๆ โดยไม่อาศัยพระธรรมวินัยของพระผู้มีพระภาค หรืออรรถกถาโบราณ หรือโดยการคิดค้นด้วยปัญญาของตน หรือโดยการนำมาจากคัมภีร์ทางโลกที่ตนคุ้นเคย. หากท่านทำเช่นนั้น พระเถรวาททั้งหลายก็คงจะทิ้งคัมภีร์นั้นเสีย ตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาปเทสสูตรว่า ‘แท้จริง นี่ไม่ใช่พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นความเข้าใจผิดของพระเถระพุทธโฆสะ’ นั่นเอง. แต่เพราะวิสุทธิมรรคนี้ อาจารย์ทำขึ้นโดยอาศัยการเปลี่ยนภาษาของอรรถกถาโบราณเป็นต้นนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น พระเถรวาททั้งหลายจึงยอมรับวิสุทธิมรรคนี้ ตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาปเทสสูตรว่า ‘แท้จริง นี่เป็นพระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นความเข้าใจถูกต้องของพระเถระพุทธโฆสะ’ ดังนี้. ด้วยเหตุนั้น วิสุทธิมรรคนี้จึงแพร่หลายไปทั่วโลก.

สีลธุตงฺคาทีนํ วิภาโค จ ปฏิปตฺตินยปริทีปนญฺจ ปากฏเมว. ตถายํ วิสุทฺธิมคฺโค สุวิญฺเญยฺยปทวากฺเยหิ เจว อนากุลปทวากฺเยหิ จ ตนฺตินยานุรูปาย ปาฬิคติยา สุฏฺฐุ สงฺขโต, ตโตเยว จสฺส อตฺโถปิ สุวิญฺเญยฺโย โหติ. ตสฺมา ตํ โอโลเกนฺตา วิญฺญุโน วิสุทฺธชฺฌาสยา ขเณ ขเณ อตฺถปฏิสํเวทิโน เจว ธมฺมปฏิสํเวทิโน จ หุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺติ.

การจำแนกศีลและธุดงค์เป็นต้น และการแสดงแนวทางปฏิบัติก็เป็นที่ประจักษ์ชัดเจน. อนึ่ง วิสุทธิมรรคนี้แต่งขึ้นอย่างดีด้วยบทและประโยคที่เข้าใจง่าย และด้วยบทและประโยคที่ไม่สับสน ด้วยสำนวนภาษาบาลีที่สอดคล้องกับหลักคัมภีร์ ด้วยเหตุนั้น อรรถะของวิสุทธิมรรคนี้จึงเข้าใจง่ายด้วย. เพราะฉะนั้น เมื่อนักปราชญ์ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์พิจารณาวิสุทธิมรรคนี้อยู่ ย่อมเป็นผู้รู้แจ้งอรรถะและรู้แจ้งธรรมะอยู่ทุกขณะ และย่อมเสวยปีติโสมนัสอันไม่น้อย.

อเนกานิ เจตฺถ ปสาทาวหานิ มหาติสฺสตฺเถรวตฺถุอาทีนิ สีหฬวตฺถูนิ จ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุอาทีนิ ชมฺพุทีปวตฺถูนิ จ ทีปิตานิ. ตานิ ปสฺสิตฺวา อนุสฺสรนฺตานํ สปฺปุริสานํ พลวปสาโท จ อุปฺปชฺชติ, ‘‘กทา นุ โข มยมฺปิ อีทิสา ภวิสฺสามา’’ติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชิตุกามตา จ อุปฺปชฺชติ.

อนึ่ง ในวิสุทธิมรรคนี้ ได้แสดงเรื่องราวต่างๆ ที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสมากมาย เช่น เรื่องพระมหาติสสเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นเรื่องราวในสีหลทวีป และเรื่องพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นเรื่องราวในชมพูทวีป. เมื่อสัตบุรุษทั้งหลายได้เห็นและระลึกถึงเรื่องราวเหล่านั้น ย่อมเกิดความเลื่อมใสอย่างแรงกล้า และย่อมเกิดความปรารถนาที่จะประพฤติตามแบบอย่างว่า ‘เมื่อไรหนอ เราทั้งหลายจักเป็นเช่นนี้บ้าง’.

เอวํ ปริสุทฺธปิฏกปาฬินิสฺสยตาทีหิ อเนกสเตหิ คุเณหิ อยํ วิสุทฺธิมคฺโค สกลโลเก ปตฺถโฏ ชาโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา จายํ วิสุทฺธิมคฺโค, เอวํ อญฺญาปิ อาจริเยน กตา ติปิฏกสงฺคหฏฺฐกถาโย โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนภาวาทีหิ คุเณหิ สกลโลเก ปตฺถฏาเยว โหนฺติ.

พึงทราบว่า วิสุทธิมรรคนี้ได้แพร่หลายไปทั่วโลกด้วยคุณสมบัติหลายร้อยประการ มีการอาศัยพระไตรปิฎกที่บริสุทธิ์เป็นต้นอย่างนี้. และเช่นเดียวกับวิสุทธิมรรคนี้ อรรถกถาที่รวบรวมพระไตรปิฎกอื่นๆ ที่อาจารย์ทำขึ้น ก็แพร่หลายไปทั่วโลกด้วยคุณสมบัติมีสภาพเป็นการเปลี่ยนภาษาของอรรถกถาโบราณเป็นต้นอย่างนั้นเหมือนกัน.

เอตฺตาวตา จ ปน กิมตฺถํ กโตติอาทีนมฺปิ ปญฺหานมตฺโถ วิตฺถาเรน วิภาวิโตว โหตีติ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถะของปัญหาทั้งหลายมีคำถามว่า ‘ทำไปเพื่ออะไร’ เป็นต้น ก็เป็นอันได้จำแนกไว้โดยพิสดารแล้ว ดังนี้.

ตตฺเถตํ วุจฺจติ –

ในที่นั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ –

๑.

สมฺภาวนียสฺส [Pg.63] สุธีวราน-มาทตฺตธีริฏฺฐปทสฺส ยสฺส;

ปญฺญาทิชาตา ลลิตา คุณาภา,ภาเตว โลกมฺหิ สตํ มุทาย.

คุณสมบัติอันงดงามมีปัญญาเป็นต้นของท่านผู้เป็นที่นับถือของนักปราชญ์ผู้มีปัญญาดี ผู้มีตำแหน่งอันเป็นที่ปรารถนาซึ่งได้มาด้วยความเพียร ย่อมส่องสว่างอยู่ในโลกด้วยความยินดีของสัตบุรุษทั้งหลาย.

๒.

ส พุทฺธโฆสาวฺหถิรคฺคธีมา,วิทูน’มจฺจนฺตสมาทรา’ทา;

สภาวชํ พฺยตฺติสสตฺติลทฺธํ,สิรึ ทธาเตว สุพุทฺธโฆโส.

พระพุทธโฆสะผู้ประเสริฐนั้น ผู้เป็นที่เคารพอย่างยิ่งของนักปราชญ์ทั้งหลาย ย่อมทรงไว้ซึ่งสิริอันเกิดจากธรรมชาติที่ได้มาด้วยความสามารถและความสำเร็จอันดีงาม.

๓.

‘‘สมฺพุทฺธเสฏฺเฐ ปรินิพฺพุตสฺมึ,สํวจฺฉรานํ ทสเม สตมฺหิ;

ชาโต’’ติ ญาโต วิพุเธหิ พุทฺธ-โฆสงฺกุโร ปตฺตสมตฺตมานี.

‘เมื่อพระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐปรินิพพานไปแล้ว ในศตวรรษที่ ๑๐’ ดังนี้ หน่อพุทธโฆสะผู้ถึงความสมบูรณ์ เป็นที่รู้จักของนักปราชญ์ทั้งหลายว่า ‘เกิดแล้ว’.

๔.

วิญฺญู วิทู’มสฺส ปุมคฺคชาเต,สญฺชาตตํ ทกฺขิณเทสภาเค;

รมฺเม’นฺทิยสฺมึ สุชนากรสฺมึ,ตตฺตตฺถเมสีน’มยํ ปตีติ.

นักปราชญ์ผู้รู้แจ้งย่อมรู้ว่าท่านผู้ประเสริฐนี้เกิดในภาคใต้ของอินเดียอันรื่นรมย์ ซึ่งเป็นแหล่งรวมของคนดี. สิ่งนี้เป็นที่พอใจของผู้แสวงหาสัจธรรม.

๕.

โมรณฺฑคามมฺหิ ส ตตฺถ ชาโต,ปุญฺญานิโต วิปฺปกุลมฺหิ สมฺมา;

สูรสฺส โลกตฺถสมาวหตฺถํ,อุปฺปชฺชนายา’ทฺยรุโณว รํสิ.

ท่านนั้นเกิดในหมู่บ้านโมรันดะ ณ ที่นั้น ในตระกูลพราหมณ์ผู้มีบุญนำมาอย่างดี; เปรียบเหมือนแสงอรุณแรกที่เกิดขึ้นเพื่อนำมาซึ่งประโยชน์แก่โลก ดุจพระอาทิตย์.

๖.

สํวทฺธพุทฺธี ส ปวุทฺธิปตฺโต,อาราธยํ ญาติคณํ สเทว;

เวเทสุ วิชฺชาสุ ตทญฺญสิปฺป-คนฺเถสฺวนายาสปวีณตา’คา.

ท่านนั้นเจริญด้วยปัญญา ถึงความเจริญแล้ว, ยังหมู่ญาติให้ยินดีอยู่เสมอ; ได้ถึงความเชี่ยวชาญอย่างไม่ยากลำบากในพระเวท ในวิชาความรู้ และในคัมภีร์ศิลปะอื่นๆ.

๗.

สุทฺธาธิมุตฺตีน วิเวจเนน,สารานุ’สาโรติ วิวิญฺจมาโน;

เวเทสฺว’สารตฺต’มพุชฺฌิ ยสฺมา,ตุฏฺฐึ ส นาปชฺชิ สุเตน เสน.

เพราะเหตุที่ท่านนั้น เมื่อพิจารณาโดยการจำแนกความเลื่อมใสอันบริสุทธิ์ และเมื่อใคร่ครวญว่า ‘อะไรคือสาระ อะไรคืออสาระ’ จึงได้รู้ว่าพระเวททั้งหลายไม่มีสาระ ท่านจึงไม่ยินดีด้วยการศึกษาของตน

๘.

อนฺเวสโต [Pg.64] ตสฺส ปสตฺถสารํ,สทฺธมฺมสาโร สวเนน ลทฺโธ;

นินฺโนว พุทฺธสฺส ส สาสนมฺหิ,อุสฺสาหชาโต’ปคมาย ตตฺถ.

เมื่อท่านแสวงหาสาระอันประเสริฐนั้นอยู่ สาระแห่งพระสัทธรรมก็ได้มาด้วยการฟัง ท่านนั้นจึงเกิดความอุตสาหะที่จะเข้าไปสู่พระศาสนาของพระพุทธเจ้า ดุจกระแสน้ำไหลลงสู่ที่ต่ำ

๙.

ธมฺมาภิลาสี ส วิโรจิ ตตฺถ,สํลทฺธปพฺพชฺชุปสมฺปโทว;

เถเร’ปสงฺกมฺม วิสุทฺธเถร-วาทีนิกายมฺหิ ปตีตปญฺเญ.

ท่านผู้ปรารถนาธรรมนั้น ได้รุ่งเรืองอยู่ในที่นั้น โดยได้บรรพชาและอุปสมบทแล้ว เข้าไปหาพระเถระทั้งหลายผู้มีปัญญาเป็นที่ปรากฏในนิกายเถรวาทอันบริสุทธิ์

๑๐.

๑๐.

ตทา หิ’สุํ ทกฺขิณอินฺทิยมฺหิ,นิวาสิโน เถริยวํสชาตา;

ตทญฺญวาที จ มุนี มุนินฺท-มตํ ยถาลทฺธิ ปกาสยนฺตา.

ในกาลนั้นแล ในอินเดียภาคใต้ มีผู้ที่เกิดในวงศ์เถรวาทอาศัยอยู่ และมีนักปราชญ์ผู้กล่าววาทะอื่น (คือไม่ใช่เถรวาท) ผู้ประกาศพุทธมติของพระมุนินทร์ตามที่ตนได้รับมา

๑๑.

๑๑.

สทฺธมฺมสาราธิคมาย ภิยฺโย,ปาฬึ สมุคฺคณฺหิ ชิเนริตํ, สา;

ชิวฺหคฺคลีลา มนสา’สิตา’สฺส,ลกฺขีว ปุญฺเญ นิวสํ พภาส.

เพื่อการเข้าถึงแก่นพระสัทธรรมยิ่งขึ้น ท่านได้เรียนพระบาลีที่พระชินเจ้าตรัสไว้ พระบาลีนั้นเป็นประดุจลีลาที่ปลายลิ้นและสถิตอยู่ในใจของท่าน ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่เหมือนนางลักษมีสถิตอยู่ในบุญ

๑๒.

๑๒.

เอวํ ตมุคฺคณฺห’มโพธิ สมฺมา,‘‘เอกายโนยํ สุวิสุทฺธิยาติ;

มคฺโค วิวฏฺฏาธิคมาย’’ ตตฺโถ-ยฺโยคํ สมาปชฺชิ ปรํ ปรตฺตี.

เมื่อท่านเรียนอย่างนั้นแล้ว ก็ได้รู้แจ้งโดยชอบว่า "หนทางนี้เป็นทางเดียวเพื่อความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เป็นหนทางเพื่อการบรรลุพระนิพพาน" ท่านจึงประกอบความเพียรอย่างยิ่งยวดในหนทางนั้น

๑๓.

๑๓.

สภาวปญฺญา มหตี จ สตฺถ-นฺตโรปลทฺธา วิปุลาว วิชฺชา;

เตนสฺส พุทฺโธตฺติสมุทฺทติณฺเณ,อกิจฺฉสาธิตฺตปภาว’มญฺญา.

ด้วยปัญญาโดยธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ และวิชาอันไพบูลย์ที่ได้จากคัมภีร์ต่างๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งพุทธพจน์ และรู้แจ้งอานุภาพแห่งความสำเร็จได้โดยไม่ยาก

๑๔.

๑๔.

พุทฺธสฺส กิตฺตีว สุกิตฺติโฆโส,วตฺติสฺสเต’จฺจสฺส ครู วิยตฺตา;

อตฺถานฺวิตํ นามมกํสุ พุทฺธ-โฆโสติ สมฺพุทฺธมตงฺคตสฺส.

เสียงแห่งเกียรติคุณอันดีงามของท่านจะแผ่ไปเหมือนเกียรติคุณของพระพุทธเจ้า อาจารย์ทั้งหลายผู้ฉลาดจึงตั้งชื่อให้ท่านผู้ถึงซึ่งพุทธมติว่า "พุทธโฆสะ" อันเป็นนามที่มีความหมายสอดคล้องกับความเป็นจริง

๑๕.

๑๕.

มยูรทูตวฺหยปฏฺฏนสฺมึ,นิวสฺส [Pg.65] กญฺชีวฺหปุราทิเก จ;

ส อนฺธกาขฺยาตสเทสิยฏฺฐ-กถํ สมุคฺคณฺหิ สมาหิตตฺโต.

ในเมืองท่าชื่อมยูรทูต และในเมืองกัญจีเป็นต้น ท่านผู้มีใจตั้งมั่น ได้เรียนอรรถกถาพื้นเมืองที่เรียกว่า อรรถกถาอัณฑกะ

๑๖.

๑๖.

ตาวตฺตเกนสฺส สุเมธสสฺสา-สนฺตุฏฺฐจิตฺตสฺส ตตุตฺตริมฺปิ;

สมฺพุทฺธวาณีสุ สมตฺตมตฺถํ,อญฺญาตุมิจฺฉา มหตี อชายิ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ใจของท่านผู้มีปัญญาดีก็ยังไม่สันโดษ ยิ่งไปกว่านั้น ความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ที่จะรู้ความหมายทั้งหมดในพระพุทธพจน์ ได้เกิดขึ้นแก่ท่าน

๑๗.

๑๗.

มหามหินฺทาทิวสีวเรภิ,สมาภตา ยาฏฺฐกถา สสารา;

สเถรวาทา สุวินิจฺฉยา จ,ตทา วิภาตา วต ลงฺกยา’สุํ.

อรรถกถาที่มีแก่นสารที่พระเถระผู้ทรงคุณอันประเสริฐมีพระมหินทเถระเป็นต้นนำมา พร้อมด้วยเถรวาทและวินิจฉัยอันดี ได้ปรากฏอยู่ในลังกาทวีปในเวลานั้น

๑๘.

๑๘.

ปวตฺติเมตํ วิทิย’สฺส เมต-ทโหสิ ‘‘ยํ นูน’ภิรามลงฺกํ;

อลงฺกโรนฺตึ รตนากรํว,อุเปจฺจ สิกฺเข’ฏฺฐกถา มหนฺตี.

เมื่อท่านรู้เรื่องนี้แล้ว ก็คิดว่า "ควรที่เราจะไปสู่ลังกาอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งประดับประดาเหมือนขุมทรัพย์ เพื่อเรียนอรรถกถาอันยิ่งใหญ่"

๑๙.

๑๙.

ตา ภาสยา สีหฬิกาย รจฺจา,ตนฺตึ สมาโรปฺย นวํ กเรยฺยํ;

เอวญฺหิ เทสนฺตริยาน พุทฺธ-มานีนมตฺถํ ขลุ สาธเย’’ติ.

อรรถกถาเหล่านั้นแต่งไว้ด้วยภาษาสีหฬะ เราควรจะยกขึ้นสู่ระเบียบพระบาลีและทำขึ้นใหม่ ด้วยประการฉะนี้ เราก็จะสามารถทำประโยชน์ให้แก่ผู้ที่นับถือพระพุทธเจ้าในต่างแดนได้"

๒๐.

๒๐.

ปุเร จ ลงฺกาคตสาสนํ ยํ,สุนิมฺมลินฺทูว หิมาทิมุตฺโต;

ปภาสิ, กิสฺมิญฺจิ ตทาญฺญวาท-มนากุลํ ตา’กุลตํ ชคาม.

พระศาสนาที่มาถึงลังกาแต่ก่อน ได้ส่องแสงบริสุทธิ์เหมือนพระจันทร์ที่พ้นจากเมฆหมอก แต่ในบางครั้งก็เกิดความสับสนวุ่นวายด้วยลัทธิอื่นที่ไม่บริสุทธิ์

๒๑.

๒๑.

ชินมฺหิ นิพฺพานคเต หิ วสฺส-สตนฺตเร สาสนิกา สมคฺคา;

สมานวาทา ชินสาสนมฺหิ,น โกจิ เภโทปิ ตทา อโหสิ.

ในช่วงหนึ่งร้อยปีหลังจากพระชินเจ้าเสด็จปรินิพพาน พุทธบริษัทมีความสามัคคีกัน มีวาทะเสมอกันในพระศาสนาของพระชินเจ้า และไม่มีความแตกแยกใดๆ ในเวลานั้น

๒๒.

๒๒.

ปจฺฉา [Pg.66] จ สทฺธมฺมทุมาหเตภฺย-ธมฺเมหิ วาเตหิ ปฏิจฺจ ปาเป;

ชาเตหิ สํวิคฺคมนา สมาย,เถเร’ส’มุยฺโยคมกํสุ ทฬฺหํ.

ภายหลัง เมื่อลมแห่งอธรรมพัดมาทำลายต้นไม้แห่งพระสัทธรรม และเกิดความชั่วร้ายขึ้น พระเถระทั้งหลายผู้มีใจสลดจึงได้พยายามอย่างยิ่งยวดเพื่อความสงบระงับ

๒๓.

๒๓.

สงฺคีติโย กจฺจ สุเปสเลหิ,นิคฺคยฺหมานาปิ ถิเรหิ ทฬฺหํ;

ฉินฺนาปิ รุกฺขา’สฺสุ ปุโนรุหาวา-กาสุํว ธมฺมํ วินยา’ญฺญถา เต.

แม้การสังคายนาจะถูกกระทำโดยผู้ประพฤติดี และถูกยับยั้งอย่างมั่นคงโดยพระเถระผู้มั่นคง แต่ธรรมและวินัยที่ผิดแผกไปเหล่านั้นก็ยังคงกลับงอกขึ้นมาใหม่ได้ เหมือนต้นไม้ที่ถูกตัดแล้วก็ยังงอกขึ้นมาอีก

๒๔.

๒๔.

นานาคณา เต จ อเนกวาทา,สํสคฺคการา ชินสาสเน’สุํ;

วาเทภิ อญฺเญหิ ชิเนริเตภฺย-สุทฺธายมานา วินยญฺจ ธมฺมํ.

คณะต่างๆ เหล่านั้นและลัทธิต่างๆ มากมาย ได้เข้ามาปะปนในพระศาสนาของพระชินเจ้า โดยทำพระธรรมและพระวินัยที่พระชินเจ้าตรัสไว้บริสุทธิ์ให้แปดเปื้อนด้วยลัทธิอื่น

๒๕.

๒๕.

วาทา จ วาที ปิฏกานิ เตสํ,ลงฺกํ มลงฺกํว กรํ’ปยาตา;

ปฏิคฺคเหสุํ ปฺยภยาทิวาสี,นาญฺเญ มหาขฺยาตวิหารวาสี.

ลัทธิและคัมภีร์ของพวกเหล่านั้น ได้เข้ามาทำให้ลังกาเหมือนมีมลทิน ชาวอภัยคีรีวิหารเป็นต้นได้รับไว้ แต่ชาวมหาวิหารผู้มีชื่อเสียงหาได้รับไว้ไม่

๒๖.

๒๖.

ยถา จ พุทฺธาภิหิตาว ปาฬิ,ตทตฺถสารา จ วสีภิ ญาตา;

น ‘‘เตธ โวกฺกมฺม วิสุทฺธเถร-วาที วิวาที’’ติ ปวตฺติ กาจิ.

พระบาลีที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ และแก่นสารแห่งความหมายนั้นที่พระเถระผู้ทรงคุณรู้แจ้ง ไม่มีเรื่องราวใดๆ ที่ว่า "พวกท่านเหล่านั้นได้ละทิ้งเถรวาทอันบริสุทธิ์แล้วกลายเป็นผู้โต้แย้ง"

๒๗.

๒๗.

ชีวํว รกฺขึสุ สเถรวาทํ,ตนฺตึ ตทตฺถญฺจ สนิณฺณยํ เต;

ตสฺมา น สกฺกาว ตทญฺญวาทิ-วาเทภิ หนฺตุํ จุ’ปคนฺตุมทฺธา.

พวกท่านได้รักษาเถรวาทไว้เหมือนชีวิต ทั้งพระบาลี ความหมาย และวินิจฉัย เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถถูกทำลายหรือถูกครอบงำด้วยลัทธิของพวกอื่นได้เลย

๒๘.

๒๘.

ตํวาทสํเภทภยญฺจ มญฺญยา,‘‘ทุทฺธารเวลาปิ ภเยหิ ตนฺตินํ;

สมฺโมหตาทีหิ ภเว’’ติ โปตฺถกํ,อาโรปฺย สมฺมา ปริปาลยึสุ เต.

และเมื่อพวกท่านเห็นภัยจากการแตกแยกของลัทธินั้นว่า "แม้ในเวลาที่ยากลำบาก ก็อาจเกิดภัยแก่พระบาลีด้วยความหลงผิดเป็นต้นได้" พวกท่านจึงได้จารึกไว้ในคัมภีร์และรักษาไว้เป็นอย่างดี

๒๙.

๒๙.

ตทา [Pg.67] หิ เตสํ ปฏิพาหเน รณ-วิทํว สิกฺขํ ชินสาสนทฺธโร;

ส พุทฺธโฆโส มุนิ พุทฺธิปาฏโว,คโต’สิ ทีปํ วรตมฺพปณฺณิกํ.

ในเวลานั้น พระพุทธโฆสะผู้ทรงพระศาสนาของพระชินเจ้า ผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ได้ไปสู่เกาะตัมพปัณณีอันประเสริฐ เพื่อขจัดลัทธิเหล่านั้น เหมือนผู้รู้การรบ

๓๐.

๓๐.

ลงฺกํ อุเปจฺจ ส มหาฏฺฐกถาณฺณวสฺส,ปารํ ปรํ วิตรเณ ถิรนิณฺณโยว;

สํสุทฺธวํสชนิวาสมหาวิหาร-มาคา’มฺพรํว อุทยินฺทุ’ปโสภยนฺโต.

ท่านไปถึงลังกาแล้ว มีความตัดสินใจมั่นที่จะข้ามมหาสมุทรแห่งอรรถกถาอันยิ่งใหญ่ไปให้ถึงฝั่ง ได้มายังมหาวิหารอันเป็นที่อยู่ของชนผู้มีวงศ์บริสุทธิ์ ส่องแสงให้งดงามดุจพระจันทร์ที่ขึ้นสู่ท้องฟ้า

๓๑.

๓๑.

ตสฺมิญฺจ ทกฺขิณทิสาย วสี ส ตตฺถ,โสภํ ปธานฆรสญฺญิตปาริเวณํ;

ปาสาท’มุตฺตม’มกา สุชเนภิ เสพฺยํ,สนฺโต มหานิคมสามิ สุจิณฺณธมฺโม.

ท่านได้พักอยู่ในทิศใต้ของมหาวิหารนั้น ในบริเวณที่ชื่อว่า ปธานฆระ อันงดงาม ท่านผู้สงบ เป็นเจ้าของนิคมใหญ่ มีธรรมอันประพฤติดีแล้ว ได้สร้างปราสาทอันประเสริฐที่คนดีพึงเสพ

๓๒.

๓๒.

สมฺมา จ โยคมกรี พุธพุทฺธมิตฺต-เถราทิ’มนฺต’มุปยาต’มนูนตนฺเต;

สํเสวิโต วิวิธญายปพุทฺธิยา โส,สุตฺตาภิธมฺมวินยฏฺฐกถาสฺว’นูนํ.

ท่านได้ประกอบความเพียรโดยชอบ เข้าไปหาพระเถระผู้มีปัญญาเช่นพระพุทธมิตตะเป็นต้น ผู้ไม่ขาดตกบกพร่องในพระบาลี ท่านได้รับการบำรุงด้วยความรู้และปัญญาอันหลากหลาย ในอรรถกถาแห่งพระสูตร พระอภิธรรม และพระวินัยอย่างไม่ขาดตกบกพร่อง

๓๓.

๓๓.

เวยฺยตฺติยํ’ส สมเย สมยนฺตเร จ,ปญฺญาย ทิสฺว วิวฏํว นิหีตมตฺถํ;

เถรา สมคฺคชินมคฺคมตา’มตาสี,มญฺญึสุ นคฺฆรตนํว สุทุลฺลภนฺติ.

ในเวลาที่ท่านแสดงความสามารถ พระเถระทั้งหลายเห็นความหมายที่ซ่อนเร้นเปิดเผยด้วยปัญญา ผู้มีความเห็นชอบในหนทางของพระชินเจ้า จึงคิดว่าท่านเป็นเหมือนรัตนะอันหาค่ามิได้และหายากยิ่ง

๓๔.

๓๔.

วิญฺญาย ธมฺมวินยตฺถยถิจฺฉทาเน,จินฺตามณีติ สุนิรูปิตพุทฺธิรูปํ;

ยสฺเส’ตฺถ นิจฺฉิตมโน กวิสงฺฆปาล-ตฺเถรุตฺตโม ชนหิตาย นิโยชยี ตํ.

เมื่อรู้ว่าท่านสามารถให้ความหมายแห่งพระธรรมและพระวินัยได้ตามปรารถนา มีปัญญาที่กำหนดไว้ดีแล้วเหมือนแก้วมณี พระเถระผู้ประเสริฐชื่อพระสังฆปาละ ผู้มีใจมั่นคงจึงมอบหมายงานเพื่อประโยชน์แก่ชนทั้งหลายแก่ท่าน

๓๕.

๓๕.

‘‘กิญฺจาปิ สนฺติ วิวิธา ปฏิปตฺติคนฺถา,เกสญฺจิ กิญฺจิ ตุ น พุทฺธมตานุสารํ;

สํสุทฺธเถรสมเยหิ จ เต วิรุทฺธา,ตสฺมา กโรตุ วิมลํ ปฏิปตฺติคนฺถํ’’.

"แม้จะมีคัมภีร์ว่าด้วยปฏิปทาต่างๆ มากมาย แต่บางอย่างก็ไม่เป็นไปตามพุทธมติ และขัดแย้งกับมติของพระเถระผู้บริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น ขอท่านจงทำคัมภีร์ว่าด้วยปฏิปทาที่บริสุทธิ์เถิด"

๓๖.

๓๖.

เมตฺตาทยมฺพุทวนํ [Pg.68] ชนภูมิยํ’ส,สํวสฺสเต จ’ริยมคฺคคมคฺค’มคฺคํ;

สํโสธนตฺถ’มิติ ‘‘ปตฺถิตเถรอาสํ,ปูเรสฺส’เมต’’มิติ กาสิ วิสุทฺธิมคฺคํ.

ท่านผู้มีเมตตาและกรุณาประดุจป่าเมฆบนพื้นโลก และได้ทำให้หนทางแห่งอริยมรรคอันประเสริฐงอกงาม เพื่อชำระให้บริสุทธิ์ ท่านจึงได้ทำคัมภีร์วิสุทธิมรรค โดยคิดว่า "เราจะเติมเต็มความหวังของพระเถระที่ปรารถนาสิ่งนี้"

๓๗.

๓๗.

วีรานุกมฺปสติโยชิตพุทฺธิมา สํ,โอคฺคยฺห, คยฺห จ’ ขิลฏฺฐกถา สตนฺตี;

สารํ สเขท’มนเปกฺขิย สาธุกํ ส,ยํ’กาสิ, กํ นุ’ธ น โรจยเต พุธํ โส.

ท่านผู้มีปัญญาประกอบด้วยความกรุณาและสติอันแกล้วกล้า ได้หยั่งลงและถือเอาอรรถกถาทั้งหมดพร้อมทั้งพระบาลี โดยมิได้คำนึงถึงความเหนื่อยยากของตน ได้กระทำสาระ (คัมภีร์) นั้นไว้ดีแล้ว นักปราชญ์คนไหนในโลกนี้เล่าจะไม่ชื่นชมท่านผู้นั้น

๓๘.

๓๘.

วุตฺเต’ตฺถ ภาวปรมาว สภาวธมฺมา,วตฺถู จ ปีติสุขเวทนิยา’นิตาว;

ปุณฺโณว สพฺพปฏิปตฺตินเยหิ เจโส,ปุปฺผาภิผุลฺลปวนํว วิราชเต’ยํ.

ในคัมภีร์นี้ ท่านกล่าวถึงสภาวธรรมทั้งหลายอันมีสภาวะเป็นอย่างยิ่ง และวัตถุทั้งหลายอันพึงเสวยด้วยปีติและสุขที่นำมาแล้ว คัมภีร์นี้เต็มเปี่ยมด้วยแนวทางแห่งปฏิปทาทั้งปวง จึงรุ่งเรืองดุจป่าที่ดอกไม้บานสะพรั่ง

๓๙.

๓๙.

ยํ ปสฺสิยาน ปริกปฺปิย รตฺนสาร-คพฺภํ วิสุทฺธิ’มภิยาตุ’มเปกฺขมานา;

ตํ สาร’มาทิยิตุ’มาสุ ปยุตฺตยุตฺตา,ทิสฺวา หิ นคฺฆรตนํ นนุ วชฺชเย น.

เหล่าชนผู้หวังจะเข้าถึงความบริสุทธิ์ เห็นคัมภีร์นี้แล้วกำหนดว่าเป็นดุจคลังแห่งแก่นสารคือรัตนะ ย่อมขวนขวายเพื่อถือเอาแก่นสารนั้นโดยเร็ว เพราะว่าเมื่อเห็นรัตนะอันหาค่ามิได้แล้ว ใครเล่าจะไม่รับไว้

๔๐.

๔๐.

กนฺตา ปทาวลิ’ห ตนฺตินยานุสารา,สาราติสารนยปนฺติ ปสิทฺธสิทฺธา;

อตฺถา จ สนฺตินุคมาย ตุลายมาโน-ยฺโยเคน เมตฺถ หิ วินา ปฏิปตฺติ กา’ญฺญา.

ลำดับบทในคัมภีร์นี้ไพเราะ เป็นไปตามแนวทางแห่งพระบาลี แถวแห่งแนวทางอันเป็นแก่นสารยิ่งกว่าแก่นสารสำเร็จแล้วอย่างดีเยี่ยม และเนื้อความก็เป็นไปเพื่อบรรลุความสงบ เพราะว่านอกจากความเพียรที่พิจารณาเทียบเคียงในคัมภีร์นี้แล้ว จะมีข้อปฏิบัติอื่นใดอีกเล่า

๔๑.

๔๑.

อาภาติ สตฺถุ จตุราคมมชฺฌโค’ยํ-อตฺเถ ปกาสยิห ภาณุว เนกทพฺเพ;

เมธาวิปีติชนนํ’ส วิธาน’เมตํ-ตีตญฺหิ ยาว กวิโคจร’มสฺส ญาณํ.

คัมภีร์ (วิสุทธิมรรค) นี้ตั้งอยู่ท่ามกลางอาคมทั้ง ๔ ของพระศาสดา ย่อมรุ่งเรือง แสดงเนื้อความในที่นี้เหมือนดวงอาทิตย์ส่องสว่างในวัตถุหลายอย่าง การจัดแจงนี้ยังความปีติให้เกิดแก่ผู้มีปัญญา เพราะญาณของท่านนั้นล่วงพ้นวิสัยของกวีไปแล้ว

๔๒.

๔๒.

ทิฏฺฐาว ติกฺขมติ’มสฺส วิสุทฺธิมคฺค-สมฺปาทเนน สมุปาตฺตสุธีปเทภิ;

เตนสฺส พุทฺธวจนตฺถวิภาวนาย,ปพฺยตฺตสตฺติ วิทิตา วิทิตาคเมหิ.

ปัญญาอันเฉียบแหลมของท่านปรากฏชัดแล้ว ด้วยการทำคัมภีร์วิสุทธิมรรคให้สำเร็จด้วยบทแห่งปัญญาที่รวบรวมไว้ เพราะเหตุนั้น ความสามารถอันแจ่มแจ้งของท่านในการอธิบายเนื้อความแห่งพระพุทธพจน์ จึงเป็นที่ประจักษ์แก่เหล่าผู้รู้พระอาคมทั้งหลาย

๔๓.

๔๓.

ขฺยาตํ [Pg.69] กวีภิ’ธิคตํ ยส’มาวเหน,เถรสฺส สุทฺธมติพุทฺธสิรีวฺหยสฺส;

โลกตฺถ’มาวิกตปตฺถน’มาทิยาน,สามญฺจ นินฺนหทเยน ชนาน’มตฺเถ.

ยศอันนำมาซึ่งความเกียรติยศที่กวีทั้งหลายกล่าวขานถึง ของพระเถระผู้มีนามว่าพุทธสิริผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ (พระพุทธโฆษาจารย์) ผู้รับเอาความปรารถนาที่จะเปิดเผยประโยชน์แก่โลก และมีใจน้อมไปในประโยชน์ของมหาชนโดยส่วนรวม

๔๔.

๔๔.

สมฺพุทฺธภาววิทิเตนิ’มินา สมนฺต-ปาสาทิกาวฺหวินยฏฺฐกถา ปณีตา;

สูโร’ทิเต วิย ตยา วินยตฺถมูฬฺหา-มูฬฺหี ภวนฺติ ชินนีติปถา’ธิคนฺตฺวา.

วินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา อันท่านผู้ปรากฏประดุจพระสัมพุทธเจ้าได้รจนาไว้แล้ว เมื่อท่านแสดงอรรถแห่งพระวินัย เหล่าชนผู้หลงผิดย่อมหายหลง เหมือนเมื่อดวงอาทิตย์อุทัยขึ้น แล้วเข้าถึงทางแห่งระเบียบวินัยของพระชินเจ้า

๔๕.

๔๕.

ลงฺกา อลงฺกติกตาว มหามหินฺท-ตฺเถเรน ยา จ วินยฏฺฐกถา’ภตา, ตํ;

กนฺตาย สีหฬคิราย คิรายมานา,อจฺจนฺตกนฺตพหุลา มุนโย ปุรา’สุํ.

เกาะลังกาอันพระมหาเถระมหินทะได้ทำให้งดงามแล้ว และวินัยอรรถกถาใดที่ท่านนำมา อรรถกถานั้นอันพระมุนีทั้งหลายในกาลก่อนได้กล่าวไว้ด้วยภาษาสิงหลอันน่ารักและไพเราะยิ่ง

๔๖.

๔๖.

อญฺญา จ ปจฺจริ-กุรุนฺทิสมญฺญิตาที,ทีปํ ปทีปกรณี วินยมฺหิ ยา’สุํ;

สงฺคยฺห ตาส’มขิลตฺถนเย จ เถร-วาเท จ มุตฺตรตนานิว เมกสุตฺเต.

อรรถกถาอื่น ๆ มีชื่อว่าปัจจรีและกุรุนทีเป็นต้น ซึ่งเป็นประทีปส่องสว่างในพระวินัยบนเกาะนี้ (ท่าน) ได้รวบรวมเนื้อหาและแนวทางทั้งหมดของอรรถกถาเหล่านั้นและเถรวาทไว้ในที่เดียวกัน ดุจร้อยรัตนะคือมุกดาไว้ในเส้นด้ายสายเดียว

๔๗.

๔๗.

ตาเหว สีหฬนิรุตฺติยุตญฺจ ตนฺตึ,อาโรปิยาน รุจิรํ อถ วิตฺถตญฺจ;

มคฺคํ สมาสนวเสน ยถา สมตฺต-โลเกน ยา ครุกตา กตมานนา’กา.

ท่านได้ยกเอาพระบาลีที่ประกอบด้วยภาษาสิงหลเหล่านั้นขึ้นสู่ภาษาที่งดงาม แล้วทำทางที่กว้างขวางให้ย่อลง ซึ่งเป็นคัมภีร์อันชาวโลกทั้งปวงให้ความเคารพและบูชา

๔๘.

๔๘.

สุทฺธนฺวยาคถวิรา จ วิสุทฺธเถร-วาที วิสุทฺธวินยาคมปุชฺชธมฺมา;

สุทฺธํ กรึสุ น ยเถ’นฺติ ตทญฺญวาทา,อิจฺจาทิ’มาวิกริยา’สิ นิทานเมตฺถ.

ท่านผู้มีลำดับแห่งถ้อยคำอันบริสุทธิ์และปราศจากมลทิน มีวาทะของพระเถระอันบริสุทธิ์ มีพระวินัยและพระธรรมอันบริสุทธิ์เป็นที่เคารพ ได้ทำ (อรรถกถา) ให้บริสุทธิ์ ไม่ให้วาทะอื่น ๆ ปะปนเข้ามาได้ ดังนี้เป็นต้น คือการเปิดเผยเหตุแห่งการรจนาในที่นี้

๔๙.

๔๙.

ยสฺมึ มนุญฺญปทปนฺติ สุภา สุโพธา,อตฺถา จ ปีติสม’วิมฺหยตาทิภาวี;

จิตฺรา วิจิตฺรมติชา กวิจิตฺตหํสา,ตสฺมา รสายติ ตทตฺถนุสารินํ ยํ.

ในคัมภีร์นั้น มีลำดับบทที่น่ารื่นรมย์ งดงาม และเข้าใจง่าย มีเนื้อความที่ทำให้เกิดความปีติและความอัศจรรย์ใจ เป็นที่วิจิตรเพราะเกิดจากปัญญาอันวิจิตร ดุจหงส์ในใจของกวี เพราะเหตุนั้น คัมภีร์นั้นจึงยังรสแห่งธรรมให้เกิดแก่ผู้ที่ดำเนินตามเนื้อความนั้น

๕๐.

๕๐.

อจฺจนฺตสาครนิภา [Pg.70] วิวิธา นยตฺถา,สนฺเต’ตฺถ ยา’สุ วินยฏฺฐกถา ปุราณา;

ตาสํ ยถาภิมตปนฺติ สุตนฺติกตฺตํ,กิญฺหิ’สฺส กิญฺจิ พลวีร’ปฏิจฺจ กาตุํ.

นัยและอรรถะต่าง ๆ อันลึกซึ้งดุจมหาสมุทรที่มีอยู่ในวินัยอรรถกถาโบราณเหล่านั้น การจัดเรียงลำดับอรรถกถาเหล่านั้นตามความประสงค์ให้มีความสอดคล้องกัน จะมีสิ่งใดเล่าที่ทำได้โดยปราศจากกำลังและความเพียรพยายาม

๕๑.

๕๑.

อุยฺโยค’มสฺส กรุณาปหิตํ ปฏิจฺจ,ปญฺญาสหายสหิตํ พลวญฺจ ทฬฺหํ;

ลทฺธาว ยา นิขิลโลกมนุญฺญภูตา,เมธาวินํ’นุสภคาว วิราชเต สา.

อาศัยความพยายามอันประกอบด้วยความกรุณาของท่าน พร้อมด้วยปัญญาเป็นสหาย มีกำลังอันมั่นคง อรรถกถานั้นซึ่งเป็นที่น่ารื่นรมย์ของโลกทั้งปวง จึงรุ่งเรืองอยู่ในหมู่บัณฑิตทั้งหลาย

๕๒.

๕๒.

วิญฺญูภิ ยา ‘‘วินยสาครปารติณฺเณ’’,สมฺภาวิตา ‘‘สุตรณายติ สีฆวาหา’’;

อิจฺจาภิมานิตคุณา’ชฺช รราช ยาว,กึ ยํ ถิรํ ลหุ วินสฺสติ ทุปฺปสยฺหํ.

อรรถกถาใดอันผู้รู้ทั้งหลายยกย่องว่า "เป็นเครื่องข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งพระวินัย" และ "เป็นเรือที่ข้ามได้ง่ายและแล่นเร็ว" ด้วยคุณสมบัติที่น่ายกย่องเช่นนี้ จึงรุ่งเรืองมาจนถึงทุกวันนี้ สิ่งใดที่มั่นคงและยากจะข่มได้ จะพินาศไปโดยง่ายได้อย่างไร

๕๓.

๕๓.

‘‘ยา พฺยาปินี’ขิลนยสฺส สุโพธินี จ,โสตูภิ เสวิตสทาตนธมฺมรงฺคํ;

กตฺวาน โลกปหิเต สคุเณ ทธนฺตี,ฐาตู’’ติ นฏฺฐ’มุปคา’ฏฺฐกถา ปุราณา.

อรรถกถาโบราณใดที่แผ่ไปในนัยยะทั้งปวงและเข้าใจง่าย ทำให้เวทีแห่งธรรมเป็นที่ซ่องเสพของเหล่านักฟังอยู่เสมอ ทรงไว้ซึ่งคุณธรรมและยังประโยชน์แก่โลก อรรถกถาโบราณนั้น (แม้ตั้งใจว่า) "จงดำรงอยู่เถิด" ก็ได้ถึงความเสื่อมสลายไปแล้ว

๕๔.

๕๔.

ชนาภิสตฺตาย ทยาย โจทิโต,วิเฉชฺช เขทํ วินยมฺหิ สาธุนํ;

อถาคมาน’ฏฺฐกถาวิธานเน,ธุรํ ทธาตุํ’ภิมุขา’สิ โส สุธี.

บัณฑิตนั้นอันความกรุณาต่อหมู่ชนกระตุ้นเตือนแล้ว ได้ขจัดความยากลำบากของสาธุชนในพระวินัย และได้มุ่งหน้ารับภาระในการจัดทำอรรถกถาแห่งพระอาคมทั้งหลาย

๕๕.

๕๕.

ปทฺมํว ผุลฺลาภินตํ สุภาณุภํ,ลทฺธาน ผุลฺลํ’ติสยา’สิ เจตนา;

ทาฐาทินาเคน ถิรคฺคธีมตา,ยา ปตฺถิตา’รพฺภ ตทตฺถสิชฺฌเน.

ความตั้งใจนั้นได้เบิกบานอย่างยิ่ง ดุจดอกบัวที่บานสะพรั่งงดงามด้วยแสงอาทิตย์ อันพระเถระนามว่าทาฐานาคะผู้มีปัญญามั่นคงและประเสริฐได้ปรารถนาไว้ เพื่อให้เนื้อความนั้นสำเร็จผล

๕๖.

๕๖.

ทีฆาคมตฺเถสุ สพุทฺธิวิกฺกม-มาคมฺม สาราธิคมา สุมงฺคล-นามานุคนฺตาว วิลาสินีติ ยา,สํวณฺณนา โลกหิตาย สมฺภวี.

อาศัยความบากบั่นแห่งปัญญาในเนื้อความแห่งทีฆอาคม (ทีฆนิกาย) จนบรรลุถึงแก่นสาร อรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินีนี้จึงได้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่โลก

๕๗.

๕๗.

คมฺภีรเมธาวิสยาคมมฺหิปิ,[Pg.71] อารพฺภ พุทฺธึ’ส สุนิมฺมลีกตา;

วิญฺญาตพุทฺธาภิมตา พหู ชนา,อญฺญตฺถสาธา มหตญฺหิ พุทฺธิโย.

แม้ในพระอาคมที่มีเนื้อหาลึกซึ้งอันเป็นวิสัยของปัญญา ท่านก็ได้เริ่มทำปัญญาของท่านให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้น ชนเป็นอันมากผู้รู้ความประสงค์ของพระพุทธเจ้า ย่อมสำเร็จประโยชน์แก่ผู้อื่นด้วยปัญญาอันยิ่งใหญ่

๕๘.

๕๘.

สา’นีตวิทฺวากฺขิมนา มนายิตา,กนฺตาคเม ธมฺมสภายเต สทา;

เตเนว มญฺเญ’ห ติโรกตา ตยา,กึ สีฆค’ญฺญตฺร ปถญฺญคามิกา.

อรรถกถานั้นอันบัณฑิตผู้มีใจสงบนำมาแล้ว เป็นที่น่าพอใจ ย่อมเป็นดุจสภาธรรมในพระอาคมอันเป็นที่รักเสมอ ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงคิดว่าท่านได้ก้าวล่วง (อรรถกถาอื่น) ไปแล้ว เพราะสิ่งที่ไปได้เร็วจะไปทางอื่นได้อย่างไร

๕๙.

๕๙.

ปตฺวา มหนฺตา’มฺพร’มมฺพุโท ยถา,โลกตฺถสาธีปิ มหาสยํ มติ;

ตสฺมา’สฺส สิทฺธา’ฏฺฐกถาปรมฺปรา,พุทฺธิปฺปทานาย’ หุวุํ นวา นวา.

ปัญญาอันยิ่งใหญ่ของท่านยังประโยชน์แก่โลก ดุจหมู่เมฆที่แผ่ไปในท้องฟ้าอันกว้างใหญ่ เพราะเหตุนั้น ลำดับแห่งอรรถกถาที่ท่านทำให้สำเร็จแล้ว จึงเป็นของใหม่ที่ปรากฏขึ้นเพื่อประทานปัญญา

๖๐.

๖๐.

พุทฺธาทิมิตฺตํ ถิรเสฏฺฐ’มุทฺทิสํ,สํวณฺณนา จาสิ ปปญฺจสูทนี;

‘‘สพฺพตฺถสาเร ชินมชฺฌิมาคเม,ลทฺธาน ปีตึ สุชนา สเมนฺตุ’’ติ.

โดยมุ่งหมายถึงพระเถระนามว่าพุทธมิตตะผู้มั่นคงและประเสริฐ อรรถกถาชื่อปปัญจสูทนีจึงได้เกิดขึ้น ด้วยหวังว่า "ขอสาธุชนทั้งหลายจงได้รับความปีติและเข้าถึงความสงบในมัชฌิมอาคมของพระชินเจ้าอันเป็นสาระแห่งประโยชน์ทั้งปวง"

๖๑.

๖๑.

อุปฺปชฺชิ ‘‘สารตฺถปกาสินี’’ติ ยา,สา โชติปาลสฺส ยถาภิลาสิตํ;

โลกํ ยถานามิกสารทีปนา,ภาตา’สิ สมฺมาปฏิปนฺนปนฺถทา.

อรรถกถาชื่อสารัตถปกาสินีได้เกิดขึ้นตามความปรารถนาของพระโชติปาละ ส่องสว่างสาระแก่โลกสมชื่อ และรุ่งเรืองเป็นผู้ให้หนทางแก่ผู้ปฏิบัติชอบ

๖๒.

๖๒.

สมฺปูริ กาตุํ’ส มโนรโถ ยยา,องฺคุตฺตรนฺตาคมมตฺถวณฺณนา;

ตนฺนามเธยฺยํ สุชนญฺจ ชีวกํ,โส โชติปาลญฺจ ปสตฺถธีติมํ.

ความปรารถนาของท่านได้ถึงความบริบูรณ์ด้วยอรรถกถาแห่งอังคุตตรอาคม (อังคุตตรนิกาย) เพื่อยังความปรารถนาของสาธุชนนามว่าชีวกะ และพระโชติปาละผู้มีปัญญาอันน่าสรรเสริญให้สำเร็จ

๖๓.

๖๓.

อุทฺทิสฺส ยํ’กาสิ ปวีณตํ กรํ,พุทฺธาทิสํเสพฺยสุมคฺคทสฺสเน;

สทฺธมฺมปุปฺผาน’ วนายิตา’สิ สา,วิทฺวาลิสงฺฆสฺส สทาวคาหณา.

โดยมุ่งหมายถึงสิ่งที่ท่านได้ทำด้วยความเชี่ยวชาญในการแสดงหนทางอันดีงามที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นพึงเสพ อรรถกถานั้นจึงเป็นดุจป่าแห่งดอกไม้คือพระสัทธรรม เป็นที่ลงอาบ (ชื่นชม) ของหมู่ภมรคือบัณฑิตอยู่เสมอ

๖๔.

๖๔.

เยน’ตฺตลทฺธึ [Pg.72] ปชหนฺตุ สาธโว,ทุพฺโพธธมฺเม จ สภาวทีปเน;

พุชฺฌนฺตุ, อิจฺจาสิ’ภิธมฺมสาคโร,ตตฺถา’วตารํ สุกเรน สาธินี.

เพื่อให้สาธุชนทั้งหลายละทิฏฐิของตน และเพื่อให้เข้าใจในการแสดงสภาวธรรมที่เข้าใจยาก อรรถกถา (อัฏฐสาลินี) นี้จึงทำให้การหยั่งลงสู่มหาสมุทรคือพระอภิธรรมนั้นสำเร็จได้โดยง่าย

๖๕.

๖๕.

เมธาวิลาสา’สฺส’หุวุ’ฏฺฐสาลินี,กนฺตา จ สมฺโมหวิโนทนีติ ยา;

ตา พุทฺธโฆโสติ สตุลฺยนามิก-มาคมฺม ชาตา สุชนตฺถสาธินี.

อรรถกถาชื่ออัฏฐสาลินีอันรุ่งเรืองด้วยปัญญา และอรรถกถาชื่อสัมโมหวิโนทนีอันเป็นที่รัก อรรถกถาเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยอาศัยพระพุทธโฆสะผู้มีชื่อเสมอด้วยพระพุทธเจ้า เพื่อยังประโยชน์แก่สาธุชนให้สำเร็จ.

๖๖.

๖๖.

อญฺญา จ ปญฺจฏฺฐกถา’ภิธมฺมเช,ภาเว นิธาเย’ตฺถ ยถา’สฺสุ สุตฺตรา;

คมฺภีรมตฺเถสุ ปวิทฺธพุทฺธิตํ,สมฺปาทนี สตฺถุ’ตุลตฺตทีปนี.

และอรรถกถาอภิธรรมอีก ๕ คัมภีร์ ซึ่งประดิษฐานเนื้อหาไว้ในที่นี้ตามแนวพระสูตร เป็นเครื่องยังปัญญาให้แตกฉานในอรรถะอันลึกซึ้ง และเป็นเครื่องแสดงความเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบของพระศาสดา.

๖๗.

๖๗.

โสณาวฺหเถรสฺส ปฏิจฺจ ยาจนํ,ตา ยาย กงฺขา วิตรนฺติ ภิกฺขโว;

ยา ปาติโมกฺขมฺหิ, ตทนฺวยาวฺหยํ,สํวณฺณนํ’กาสิ ส ธีมตํ วโร.

พระพุทธโฆษาจารย์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่บัณฑิตนั้น อาศัยคำอาราธนาของพระเถระนามว่าโสณะ ได้รจนาอรรถกถาในพระปาติโมกข์ มีชื่อตามลำดับนั้น (กังขาวิตรณี) ซึ่งภิกษุทั้งหลายย่อมข้ามพ้นความสงสัยได้ด้วยอรรถกถานั้น.

๖๘.

๖๘.

สมตฺตโลกฏฺฐวิภาวิรญฺชนา,กเต’มินา ธมฺมปทสฺส วณฺณนา;

ถิรํ สมุทฺทิสฺส กุมารกสฺสปํ,สตํ มนํ ปีติปผุลฺลิตํ ยยา.

อรรถกถาธรรมบทที่ท่านรจนานี้ เป็นเครื่องยังประโยชน์แก่โลกทั้งปวงให้ปรากฏและรุ่งเรือง โดยปรารภพระกุมารกัสสปะผู้มั่นคง ซึ่งอรรถกถานั้นยังจิตใจของสัตบุรุษให้เบิกบานด้วยปีติ.

๖๙.

๖๙.

อญฺญา’สฺส ยา สุตฺตนิปาต-ขุทฺทก-ปาฐตฺถทาตา ปรมตฺถโชติกา;

สํวณฺณนา ชาตกตนฺติ มณฺฑนา,ตา โหนฺติ โลกสฺส หิตปฺปทีปินี.

อรรถกถาอื่น ๆ ของท่าน คือ ปรมัตถโชติกา ซึ่งให้ความหมายแห่งขุททกปาฐะและสุตตนิบาต และอรรถกถาชาดกอันเป็นเครื่องประดับ อรรถกถาเหล่านั้นย่อมเป็นประทีปส่องประโยชน์แก่โลก.

๗๐.

๗๐.

นิสฺเสสโลกมฺหิ ปจารณิจฺฉา,ลงฺกาคตาน’ฏฺฐกถาน’มทฺธา;

ยา เถรวาทีน’มปูริ พุทฺธ-โฆสคฺคเถรสฺส ปภาวลทฺธา.

ความปรารถนาที่จะเผยแผ่อรรถกถาที่มาสู่ลังกาทวีปไปทั่วโลกโดยส่วนเดียว ได้สำเร็จบริบูรณ์แล้วแก่พระเถรวาททั้งหลาย โดยอาศัยอานุภาพของพระพุทธโฆสเถระผู้ประเสริฐ.

๗๑.

๗๑.

ภทฺทํ’ส [Pg.73] นามญฺจ, คุณา มนุญฺญา,สมคฺคคามี’นุกโรนฺติ เตสํ;

สสงฺกสูรา หิ สทาตนา เย,โลกํ ปโมทญฺจ กรํ จรนฺติ.

พระนามอันเป็นมงคลและคุณธรรมอันน่ารื่นรมย์ของท่าน ย่อมสอดคล้องกับคุณธรรมเหล่านั้น เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่ดำรงอยู่ตลอดกาล ย่อมโคจรไปเพื่อยังความบันเทิงให้เกิดแก่โลก.

๗๒.

๗๒.

สุพุทฺธโฆสสฺส วิภาวิสตฺติ-ปพฺยตฺติ’มารพฺภ ถิราสภสฺส;

สมคฺคโลโก หิ สุเถรวาเท,มานํ ปวฑฺเฒสิ อนญฺญชาตํ.

ชาวโลกทั้งปวงได้เพิ่มพูนความเคารพอันไม่เคยมีมาก่อนในพระเถรวาทอันดีงาม โดยปรารภความเชี่ยวชาญและพลังแห่งการอธิบายของพระพุทธโฆษาจารย์ผู้มั่นคงและประเสริฐ.

๗๓.

๗๓.

พุทฺโธติ นามํ ภุวนมฺหิ ยาว,สุพุทฺธโฆสสฺส สิยา น กิญฺหิ;

ลทฺธา หิ สาธูภิ มโหปการา,มหคฺฆวิตฺตานิว ตํสกาสา.

ตราบเท่าที่พระนามว่า "พุทธะ" ยังปรากฏอยู่ในโลก เกียรติคุณของพระพุทธโฆษาจารย์ผู้ดีงามจะยังคงอยู่ เพราะสัตบุรุษทั้งหลายได้รับอุปการะอันยิ่งใหญ่จากสำนักของท่าน ประดุจได้รับขุมทรัพย์อันมีค่ามหาศาล.

๗๔.

ขีเยถ วณฺโณ น สมุทฺธโฏปิ,นนฺว’สฺส เนกา หิ คุณา อนนฺตา;

โก นุ’ทฺธเรยฺยา’ ขิลสาคโรเท,ตถาปิ มญฺญนฺตุ สุธี สทา เตติ.

แม้จะพรรณนาคุณของท่านก็ไม่สิ้นสุด เพราะคุณธรรมของท่านมีมากมายหาประมาณมิได้ ใครเล่าจะพึงตักน้ำในมหาสมุทรทั้งหมดขึ้นมาได้ ถึงกระนั้น บัณฑิตทั้งหลายพึงระลึกถึงท่านอย่างนี้เสมอไป.

ฉฏฺฐสงฺคีติภารนิตฺถารกสงฺฆสมิติยา ปกาสิตายํ

ข้อความนี้ประกาศโดยสมาคมสงฆ์ผู้ทำภาระการสังคายนาครั้งที่ ๖ ให้สำเร็จ.

วิสุทฺธิมคฺคนิทานกถา นิฏฺฐิตา.

นิทานกถาแห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. วิสุทฺธิมคฺค นิทานกถา เรื่องปรารภวิสุทธิมรรค วิสุทฺธิมคฺโค [Pg.1] นามายํ คนฺโถ ปิฏกตฺตยสารภูโต สกลโลเก ปฏิปตฺติทีปกคนฺถานํ อคฺโค โหติ เสฏฺโฐ ปมุโข ปาโมกฺโข อุตฺตโม ปวโร จาติ วิญฺญูหิ ปสตฺโถ. ตตฺถ หิ สงฺคีติตฺตยารูฬฺหสฺส เตปิฏกพุทฺธวจนสฺส อตฺถํ สํขิปิตฺวา สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ พฺรหฺมจริยํ ปริปุณฺณํ ปกาสิตํ สุวิสทญฺจ. เอวํ ปสตฺถสฺเสตสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส นิทานกถายปิ ภวิตพฺพเมว. ตสฺมาทานิ ตมฺปกาสนตฺถมิทํ ปญฺหกมฺมํ วุจฺจติ – คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ เป็นสาระแห่งพระไตรปิฎก เป็นยอด เป็นเลิศ เป็นประธาน เป็นประมุข เป็นอุดม เป็นประเสริฐ แห่งคัมภีร์ทั้งหลายที่แสดงปฏิปทาในโลกทั้งปวง อันวิญญูชนสรรเสริญแล้ว. ในคัมภีร์นั้น ได้รวบรวมอรรถแห่งพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกที่ขึ้นสู่สังคีติทั้งสามไว้ และได้ประกาศพรหมจรรย์อันบริบูรณ์ที่สงเคราะห์ด้วยไตรสิกขาไว้อย่างแจ่มแจ้ง. เรื่องปรารภวิสุทธิมรรคอันเป็นคัมภีร์ที่สรรเสริญแล้วอย่างนี้ ก็พึงมีเหมือนกัน. เพราะฉะนั้น บัดนี้ เพื่อจะประกาศเรื่องนั้น จึงกล่าวคำถามนี้ว่า – ‘‘โส ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค เกน กโต, กทา กโต, กตฺถ กโต, กสฺมา กโต, กิมตฺถํ กโต, กึ นิสฺสาย กโต, เกน ปกาเรน กโต, กิสฺส สกลโลเก ปตฺถโฏ’’ติ. ‘‘ก็วิสุทธิมรรคนี้ ใครเป็นผู้ทำ, ทำเมื่อไร, ทำที่ไหน, ทำเพราะเหตุไร, ทำเพื่อประโยชน์อะไร, อาศัยอะไรทำ, ทำด้วยอาการอย่างไร, และแพร่หลายไปในโลกทั้งปวงเพราะเหตุไร’’ ดังนี้. ตตฺถ เกน กโตติ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรวเรน เตปิฏกสงฺคหฏฺฐกถากาเรน กโต. ในคำถามนั้น คำว่า ‘‘ใครเป็นผู้ทำ’’ ตอบว่า พระเถราจารย์พุทธโฆสะผู้ประเสริฐ ผู้รวบรวมอรรถกถาพระไตรปิฎกเป็นผู้ทำ. กทา กโตติ อมฺหากํ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สกลโลกนาถสฺส ปรินิพฺพุติกาลโต ปจฺฉา ทสเม วสฺสสตเก (๙๗๓ -พุทฺธวสฺเส) กโต. คำว่า ‘‘ทำเมื่อไร’’ ตอบว่า ทำในศตวรรษที่ ๑๐ (พ.ศ. ๙๗๓) ภายหลังกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นที่พึ่งของโลกทั้งปวงของเรา. กตฺถ กโตติ สีหฬทีเป อนุราธปุเร มหาวิหาเร กโต. คำว่า ‘‘ทำที่ไหน’’ ตอบว่า ทำที่มหาวิหาร ในเมืองอนุราธปุระ เกาะสีหล. กสฺมา กโตติ วิสุทฺธิกามานํ สาธุชนานํ ตทธิคมุปายํ สมฺมาปฏิปตฺตินยํ ญาเปตุกามตาสงฺขาเตน อตฺตโน อชฺฌาสเยน สญฺโจทิตตฺตา, สงฺฆปาลตฺเถเรน จ อชฺเฌสิตตฺตา กโต. คำว่า ‘‘ทำเพราะเหตุไร’’ ตอบว่า ทำเพราะถูกอัธยาศัยของตนเองที่ประสงค์จะให้สาธุชนผู้ใคร่ความบริสุทธิ์ได้รู้หนทางแห่งการบรรลุนั้น คือแนวทางแห่งการปฏิบัติชอบ ชักนำ และเพราะพระสังฆปาลเถระอาราธนา. เอตฺถ ปน ฐตฺวา อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อุปฺปตฺติ กเถตพฺพา, สา จ มหาวํเส (จูฬวํโสติปิ โวหริเต ทุติยภาเค) สตฺตตึสมปริจฺเฉเท ปนฺนรสาธิกทฺวิสตคาถาโต (๓๗, ๒๑๕) ปฏฺฐาย พาตฺตึสาย คาถาหิ ปกาสิตาเยว. กถํ? – อนึ่ง ในที่นี้ พึงกล่าวถึงกำเนิดของพระอาจารย์พุทธโฆสะ ซึ่งได้ประกาศไว้แล้วในมหาวงศ์ (ที่เรียกกันว่า จูฬวงศ์ ภาคที่ ๒) ในปริจเฉทที่ ๓๗ ตั้งแต่คาถาที่ ๒๑๕ เป็นต้นไป ด้วยคาถา ๓๒ คาถา. อย่างไรเล่า? – มหาวํส-พุทฺธโฆสกถา เรื่องพระพุทธโฆสะในมหาวงศ์ ๒๑๕. ๒๑๕. โพธิมณฺฑสมีปมฺหิ, [Pg.2] ชาโต พฺราหฺมณมาณโว; วิชฺชา-สิปฺป-กลา-เวที, ตีสุ เวเทสุ ปารคู. พราหมณ์มาณพผู้หนึ่ง เกิดใกล้โพธิมณฑล เป็นผู้รู้แจ้งในวิชา ศิลปะ และศิลปวิทยา เป็นผู้ถึงฝั่งในพระเวททั้งสาม. ๒๑๖. ๒๑๖. สมฺมา วิญฺญาตสมโย, สพฺพวาทวิสารโท; วาทตฺถี ชมฺพุทีปมฺหิ, อาหิณฺฑนฺโต ปวาทิโก. เป็นผู้รู้ลัทธิอย่างดี เป็นผู้ฉลาดในวาทะทั้งปวง เป็นนักโต้วาทีผู้แสวงหาการโต้วาที เที่ยวไปในชมพูทวีป. ๒๑๗. ๒๑๗. วิหารเมก’มาคมฺม, รตฺตึ ปาตญฺชลีมตํ; ปริวตฺเตติ สมฺปุณฺณ-ปทํ สุปริมณฺฑลํ. เข้าไปอาศัยวิหารแห่งหนึ่ง ในเวลากลางคืน ได้สาธยายคัมภีร์ปาตัญชลี ซึ่งมีบทบริบูรณ์และไพเราะยิ่ง. ๒๑๘. ๒๑๘. ตตฺเถโก เรวโต นาม, มหาเถโร วิชานิย; ‘‘มหาปญฺโญ อยํ สตฺโต, ทเมตุํ วฏฺฏตี’’ติ, โส. พระมหาเถระรูปหนึ่งชื่อเรวตะ ทราบว่า ‘‘สัตว์นี้มีปัญญามาก ควรจะฝึก’’ ดังนี้. ๒๑๙. ๒๑๙. ‘‘โก นุ คทฺรภราเวน, วิรวนฺโต’’ติ อพฺรวิ; ‘‘คทฺรภานํ รเว อตฺถํ, กึ ชานาสี’’ติ อาห ตํ. ‘‘ใครหนอส่งเสียงร้องเหมือนลา’’ พระเถระกล่าวแล้ว. เขาจึงกล่าวตอบว่า ‘‘ท่านรู้ความหมายในเสียงร้องของลาหรือ’’ ๒๒๐. ๒๒๐. ‘‘อหํ ชาเน’’ติ วุตฺโต โส, โอตาเรสิ สกํ มตํ; ปุฏฺฐํ ปุฏฺฐํ วิยากาสิ, วิรทฺธมฺปิ จ ทสฺสยิ. เมื่อพระเถระกล่าวว่า ‘‘อาตมารู้’’ เขาก็แสดงความเห็นของตน. พระเถระได้วิสัชนาสิ่งที่ถูกถามทุกอย่าง และแสดงข้อผิดพลาดให้เห็นด้วย. ๒๒๑. ๒๒๑. ‘‘เตน หิ ตฺวํ สกํ วาท-โมตาเรหี’’ติ โจทิโต; ปาฬิ’มาหา’ภิธมฺมสฺส, อตฺถ’มสฺส น โส’ธิคา. เมื่อถูกชักชวนว่า ‘‘ถ้าอย่างนั้น ท่านจงแสดงวาทะของท่านเถิด’’ เขาก็กล่าวบาลีพระอภิธรรม แต่ไม่สามารถเข้าใจอรรถของบาลีนั้นได้. ๒๒๒. ๒๒๒. อาห‘‘กสฺเส’ส มนฺโต’’ติ,‘‘พุทฺธมนฺโต’’ติ โส’พฺรวิ; ‘‘เทหิ เมตํ’’ติ วุตฺเต หิ, ‘‘คณฺห ปพฺพชฺช ตํ’’อิติ. เขาจึงกล่าวว่า ‘‘มนต์นี้ของใคร’’ พระเถระตอบว่า ‘‘เป็นมนต์ของพระพุทธเจ้า’’ เมื่อเขาพูดว่า ‘‘ขอท่านจงให้มนต์นั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด’’ พระเถระจึงกล่าวว่า ‘‘ท่านจงบวชแล้วรับมนต์นั้นเถิด’’ ๒๒๓. ๒๒๓. มนฺตตฺถี ปพฺพชิตฺวา โส, อุคฺคณฺหิ ปิฏกตฺตยํ; เอกายโน อยํ มคฺโค, อิติ ปจฺฉา ต’มคฺคหิ. เขาผู้ใคร่มนต์นั้น บวชแล้วก็เรียนพระไตรปิฎก. ภายหลังจึงเข้าใจว่า ‘‘หนทางนี้เป็นทางเดียว’’ ๒๒๔. ๒๒๔. พุทฺธสฺส วิย คมฺภีร-โฆสตฺตา นํ วิยากรุํ; พุทฺธโฆโสติ โฆโส หิ, พุทฺโธ วิย มหีตเล. เพราะมีเสียงลึกซึ้งดุจพระพุทธเจ้า จึงเรียกท่านว่า พุทธโฆสะ เพราะเสียงของท่านดุจพระพุทธเจ้าในพื้นปฐพี. ๒๒๕. ๒๒๕. ตตฺถ ญาโณทยํ นาม, กตฺวา ปกรณํ ตทา; ธมฺมสงฺคณิยากาสิ, กจฺฉํ โส อฏฺฐสาลินึ. ในกาลนั้น ท่านได้ทำคัมภีร์ชื่อญาโณทัย และได้ทำอรรถกถาชื่ออรรถสาลินีแห่งคัมภีร์ธรรมสังคณี. ๒๒๖. ๒๒๖. ปริตฺตฏฺฐกถญฺเจว [Pg.3], กาตุํ อารภิ พุทฺธิมา; ตํ ทิสฺวา เรวโต เถโร, อิทํ วจนมพฺรวิ. ผู้มีปัญญานั้นเริ่มทำอรรถกถาพระปริตรด้วย. พระเรวตเถระเห็นดังนั้น จึงกล่าวคำนี้ว่า. ๒๒๗. ๒๒๗. ‘‘ปาฬิมตฺตํ อิธานีตํ, นตฺถิ อฏฺฐกถา อิธ ; ตถาจริยวาทา จ, ภินฺนรูปา น วิชฺชเร. ‘‘ในที่นี้มีแต่บาลีเท่านั้น ไม่มีอรรถกถา และวาทะของอาจารย์ทั้งหลายก็ไม่ปรากฏว่าแตกต่างกัน. ๒๒๘. ๒๒๘. สีหฬฏฺฐกถา สุทฺธา, มหินฺเทน มตีมตา; สงฺคีติตฺตยมารูฬฺหํ, สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ. อรรถกถาสีหลอันบริสุทธิ์ อันพระมหินทเถระผู้มีปัญญา ได้รวบรวมไว้ซึ่งพระธรรมเทศนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ขึ้นสู่สังคีติทั้งสาม. ๒๒๙. ๒๒๙. สาริปุตฺตาทิคีตญฺจ, กถามคฺคํ สเมกฺขิย; กตา สีหฬภาสาย, สีหเฬสุ ปวตฺตติ. และพิจารณาแนวทางแห่งการกล่าวของพระสารีบุตรเป็นต้น ทำไว้ด้วยภาษาสีหล ย่อมแพร่หลายอยู่ในหมู่ชาวสีหล. ๒๓๐. ๒๓๐. ตํ ตตฺถ คนฺตฺวา สุตฺวา ตฺวํ, มาคธานํ นิรุตฺติยา; ปริวตฺเตหิ, สา โหติ, สพฺพโลกหิตาวหา’’. ท่านจงไปที่นั่น ฟังอรรถกถานั้นแล้ว แปลเป็นภาษามคธเถิด อรรถกถานั้นจักเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง’’ ๒๓๑. ๒๓๑. เอวํ วุตฺเต ปสนฺโน โส, นิกฺขมิตฺวา ตโต อิมํ; ทีปํ อาคา อิมสฺเสว, รญฺโญ กาเล มหามติ. เมื่อพระเรวตเถระกล่าวอย่างนี้ พระพุทธโฆสะผู้มีปัญญามากนั้นก็ยินดี ออกจากที่นั้นแล้วมายังเกาะนี้ ในสมัยของพระราชาพระองค์นี้. ๒๓๒. ๒๓๒. มหาวิหารํ สมฺปตฺโต, วิหารํ สพฺพสาธุนํ; มหาปธานฆรํ คนฺตฺวา, สงฺฆปาลสฺส สนฺติกา. ท่านได้มาถึงมหาวิหาร อันเป็นวิหารของสาธุชนทั้งปวง ไปยังมหาปธานฆระ จากสำนักของพระสังฆปาละ. ๒๓๓. ๒๓๓. สีหฬฏฺฐกถํ สุตฺวา, เถรวาทญฺจ สพฺพโส; ‘‘ธมฺมสฺสามิสฺส เอโสว, อธิปฺปาโย’’ติ นิจฺฉิย. ฟังอรรถกถาสีหลและเถรวาททั้งหมดแล้ว ตัดสินใจว่า ‘‘นี้แหละคืออัธยาศัยของพระธรรมสามี’’ ๒๓๔. ๒๓๔. ตตฺถ สงฺฆํ สมาเนตฺวา, ‘‘กาตุํ อฏฺฐกถํ มม; โปตฺถเก เทถ สพฺเพ’’ติ, อาห, วีมํสิตุํ ส ตํ. ในที่นั้น ท่านได้ประชุมสงฆ์แล้วกล่าวว่า ‘‘ขอท่านทั้งหลายจงมอบหนังสือทั้งหมดแก่ข้าพเจ้า เพื่อทำอรรถกถา’’ เพื่อจะทดลองท่าน. ๒๓๕. ๒๓๕. สงฺโฆ [Pg.4] คาถาทฺวยํ ตสฺสา’ทาสิ ‘‘สามตฺถิยํ ตว; เอตฺถ ทสฺเสหิ, ตํ ทิสฺวา, สพฺเพ เทมาติ โปตฺถเก’’. พระสงฆ์ได้ให้คาถาสองบทแก่ท่านว่า 'จงแสดงความสามารถของท่านในที่นี้ เมื่อเห็นความสามารถนั้นแล้ว พวกเราทั้งหมดจักมอบคัมภีร์ให้' ๒๓๖. ๒๓๖. ปิฏกตฺตย’เมตฺเถว, สทฺธึ อฏฺฐกถาย โส; วิสุทฺธิมคฺคํ นามา’กา, สงฺคเหตฺวา สมาสโต. พระเถระนั้นรวบรวมพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาในที่นี้โดยย่อ แล้วได้แต่งคัมภีร์ชื่อวิสุทธิมรรค ๒๓๗. ๒๓๗. ตโต สงฺฆํ สมูเหตฺวา, สมฺพุทฺธมตโกวิทํ; มหาโพธิสมีปมฺหิ, โส ตํ วาเจตุ มารภิ. จากนั้น พระเถระนั้นได้รวบรวมพระสงฆ์ผู้เชี่ยวชาญในพระพุทธพจน์ แล้วเริ่มอ่านคัมภีร์นั้นใกล้ต้นพระมหาโพธิ์ ๒๓๘. ๒๓๘. เทวตา ตสฺส เนปุญฺญํ, ปกาเสตุํ มหาชเน; ฉาเทสุํ โปตฺถกํ โสปิ, ทฺวตฺติกฺขตฺตุมฺปิ ตํ อกา. เทวดาทั้งหลายได้ซ่อนคัมภีร์นั้นไว้เพื่อประกาศความเชี่ยวชาญของท่านแก่ชนหมู่มาก แม้ท่านก็ทำเช่นนั้นถึงสองสามครั้ง ๒๓๙. ๒๓๙. วาเจตุํ ตติเย วาเร, โปตฺถเก สมุทาหเฏ; โปตฺถกทฺวย’มญฺญมฺปิ, สณฺฐเปสุํ ตหึ มรู. เมื่อนำคัมภีร์มาเพื่ออ่านในครั้งที่สาม เทวดาทั้งหลายก็ได้วางคัมภีร์อื่นอีกสองเล่มไว้ที่นั่น ๒๔๐. ๒๔๐. วาจยึสุ ตทา ภิกฺขู, โปตฺถกตฺตย’เมกโต; คนฺถโต อตฺถโต วาปิ, ปุพฺพาปรวเสน วา. ในเวลานั้น พระภิกษุทั้งหลายได้อ่านคัมภีร์ทั้งสามเล่มพร้อมกัน ไม่ว่าจะเป็นโดยคัมภีร์ โดยอรรถ หรือโดยลำดับก่อนหลัง ๒๔๑. ๒๔๑. เถรวาเทหิ ปาฬีหิ, ปเทหิ พฺยญฺชเนหิ วา; อญฺญถตฺตมหู เนว, โปตฺถเกสุปิ ตีสุปิ. แม้ในคัมภีร์ทั้งสามเล่มนั้น ก็ไม่มีความแตกต่างกันเลยในพระบาลี ในบท หรือในพยัญชนะตามแนวของพระเถระ ๒๔๒. ๒๔๒. อถ [Pg.5] อุคฺโฆสยี สงฺโฆ, ตุฏฺฐหฏฺโฐ วิเสสโต; นิสฺสํสยํ’ส เมตฺเตยฺโย, อิติ วตฺวา ปุนปฺปุนํ. จากนั้น พระสงฆ์ผู้ยินดีร่าเริงเป็นพิเศษ ได้ประกาศซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า 'ท่านผู้นี้เป็นพระศรีอริยเมตไตรยอย่างไม่ต้องสงสัย' ๒๔๓. ๒๔๓. สทฺธึ อฏฺฐกถายา’ทา, โปตฺถเก ปิฏกตฺตเย; คนฺถากเร วสนฺโต โส, วิหาเร ทูรสงฺกเร. พระเถระนั้น เมื่อพำนักอยู่ในคันถากรวิหาร อันสงบสงัด ได้มอบคัมภีร์พระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา ๒๔๔. ๒๔๔. ปริวตฺเตสิ สพฺพาปิ, สีหฬฏฺฐกถา ตทา; สพฺเพสํ มูลภาสาย, มาคธาย นิรุตฺติยา. ในเวลานั้น ท่านได้แปลอรรถกถาสีหฬทั้งหมดให้เป็นภาษามคธ อันเป็นภาษาดั้งเดิมของสรรพสัตว์ทั้งหลาย ๒๔๕. ๒๔๕. สตฺตานํ สพฺพภาสานํ, สา อโหสิ หิตาวหา; เถริยาจริยา สพฺเพ, ปาฬึ วิย ต’มคฺคหุํ. อรรถกถานั้นเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ทุกภาษา อาจารย์ฝ่ายเถรวาททั้งหลายต่างก็ยอมรับอรรถกถานั้นประหนึ่งว่าเป็นพระบาลี ๒๔๖. ๒๔๖. อถ กตฺตพฺพกิจฺเจสุ, คเตสุ ปรินิฏฺฐิตึ; วนฺทิตุํ โส มหาโพธึ, ชมฺพุทีปํ อุปาคมี’’ติ. เมื่อกิจที่ควรทำทั้งหลายสำเร็จลงแล้ว พระเถระนั้นก็ได้เดินทางไปยังชมพูทวีปเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ อยญฺจ ปน มหาวํสกถา ๑๙๕๐ - ขริสฺตวสฺเส หาพทมหาวิชฺชาลยมุทฺทณยนฺเต โรมกฺขเรน มุทฺทิตสฺส วิสุทฺธิมคฺคโปตฺถกสฺส ปุเรจาริกกถายํ ‘‘อเนกาเนตฺถ อตฺถิ วิจาเรตพฺพานี’’ติ วตฺวา ธมฺมานนฺทโกสมฺพีนามเกน วิจกฺขเณน วิจาริตา. ตเมตฺถ ยุตฺตายุตฺตวิจินนาย ทสฺเสตฺวา อนุวิจารณมฺปิสฺส กริสฺสาม. อนึ่ง เรื่องราวในมหาวงศ์นี้ นักปราชญ์ชื่อธัมมานันทะ โกสัมพี ได้พิจารณาไว้ในคำนำของคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่พิมพ์ด้วยอักษรโรมัน ณ โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ในปีคริสต์ศักราช 1950 โดยกล่าวว่า 'มีหลายสิ่งหลายอย่างที่ควรพิจารณาในที่นี้' เราจักแสดงเรื่องนั้นโดยการเลือกเฟ้นสิ่งที่ควรและไม่ควรในที่นี้ และจักทำการพิจารณาเพิ่มเติมด้วย ชาติเทสวิจารณา การพิจารณาเรื่องชาติภูมิ ๑. ตตฺถ หิ เตน ธมฺมานนฺเทน ‘‘พุทฺธโฆโส โพธิมณฺฑสมีเป (พุทฺธคยายํ) ชาโตติ น ยุตฺตเมต’’นฺติ วตฺวา ตํสาธนตฺถาย จตฺตาริ พฺยติเรกการณานิ ทสฺสิตานิ. กถํ? ๑. ในเรื่องนั้น ธัมมานันทะนั้นได้กล่าวว่า 'การที่พระพุทธโฆษาจารย์เกิดใกล้โพธิมณฑล (พุทธคยา) นั้นไม่ถูกต้อง' แล้วได้แสดงเหตุผลแย้งสี่ประการเพื่อพิสูจน์เรื่องนั้น อย่างไร? (ก) ‘‘พุทฺธโฆเสน ปกาสิเตสุ ตํกาลิกวตฺถูสุ เอกมฺปิ ตํ นตฺถิ, ยํ มคเธสุ อุปฺปนฺน’’นฺติ ปฐมํ การณํ ทสฺสิตํ. ตทการณเมว. อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร หิ สงฺคหฏฺฐกถาโย กโรนฺโต โปราณฏฺฐกถาโยเยว [Pg.6] สํขิปิตฺวา, ภาสาปริวตฺตนมตฺเตน จ วิเสเสตฺวา อกาสิ, น ปน ยํ วา ตํ วา อตฺตโน ทิฏฺฐสุตํ ทสฺเสตฺวา. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน – (ก) เหตุผลแรกที่แสดงไว้คือ 'ในเรื่องราวร่วมสมัยที่พระพุทธโฆษาจารย์แสดงไว้ ไม่มีแม้แต่เรื่องเดียวที่เกิดขึ้นในแคว้นมคธ' เหตุผลนั้นไม่เป็นเหตุผลเลย เพราะพระอาจารย์พุทธโฆษาจารย์เมื่อแต่งอรรถกถา ท่านได้ย่ออรรถกถาโบราณทั้งหลาย และทำให้พิเศษขึ้นเพียงแค่การเปลี่ยนภาษาเท่านั้น ไม่ได้แสดงสิ่งที่ตนเห็นหรือได้ยินตามอำเภอใจ เรื่องนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า – ‘‘สํวณฺณนํ ตญฺจ สมารภนฺโต,ตสฺสา มหาอฏฺฐกถํ สรีรํ; กตฺวา มหาปจฺจริยํ ตเถว,กุรุนฺทินามาทิสุ วิสฺสุตาสุ. 'เมื่อเริ่มแต่งอรรถกถานั้น โดยถือเอาอรรถกถาใหญ่เป็นหลัก เช่นเดียวกับอรรถกถาที่รู้จักกันดีในชื่อมหาปัจจรีและกุรุนทีเป็นต้น' วินิจฺฉโย อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต,โย ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชนฺโต; อโถปิ อนฺโตคธเถรวาทํ,สํวณฺณนํ สมฺม สมารภิสฺส’’นฺติ จ. 'และจักเริ่มแต่งอรรถกถาโดยไม่ละทิ้งอรรถที่สมควร ซึ่งกล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย และยังรวมอยู่ในแนวทางของพระเถระด้วย' ‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา; วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวา,ตนฺติกฺกมํ กิญฺจิ อโวกฺกมิตฺวา. 'และจากนั้น โดยละทิ้งเพียงการเปลี่ยนภาษา และย่อทางแห่งความพิสดารลง โดยแสดงการวินิจฉัยทั้งหมดโดยไม่ให้ตกหล่น และไม่ล่วงละเมิดลำดับแห่งพระคัมภีร์ใดๆ' สุตฺตนฺติกานํ วจนานมตฺถํ,สุตฺตานุรูปํ ปริทีปยนฺตี; ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ,สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพา’’ติ จ. 'และเพราะอรรถกถานี้จักแสดงอรรถแห่งถ้อยคำในพระสูตรทั้งหลายให้ตรงตามพระสูตร ดังนั้นจึงควรศึกษาด้วยความเคารพ' ยเถว จ อาจริยพุทฺธโฆเสน อตฺตโน อฏฺฐกถาสุ ตํกาลิกานิ มาคธิกานิ วตฺถูนิ น ปกาสิตานิ, ตเถว สีหฬิกานิปิ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกานิปิ. น หิ ตตฺถ วสภราชกาลโต (๖๐๙-๖๕๓ -พุทฺธวสฺส) ปจฺฉา อุปฺปนฺนวตฺถูนิ ทิฏฺฐานิ ฐเปตฺวา มหาเสนราชวตฺถุํ, อาจริโย จ ตโต ติสตมตฺตวสฺเสหิ ปจฺฉาตเร มหานามรญฺโญ กาเล (๙๕๓-๙๗๕-พุ-ว) สีหฬทีปมุปาคโต. ตสฺมา อฏฺฐกถาสุ ตํกาลิกมาคธิกวตฺถูนํ อปฺปกาสนมตฺเตน น สกฺกา ตกฺกตฺตา น มาคธิโกติ ญาตุนฺติ. เช่นเดียวกับที่พระอาจารย์พุทธโฆษาจารย์ไม่ได้แสดงเรื่องราวร่วมสมัยในแคว้นมคธในอรรถกถาของท่าน ท่านก็ไม่ได้แสดงเรื่องราวของชาวสีหฬหรือเรื่องราวของชาวอินเดียใต้เช่นกัน เพราะในอรรถกถาเหล่านั้น ไม่ปรากฏเรื่องราวที่เกิดขึ้นหลังสมัยพระเจ้าวัสภะ (พ.ศ. 609-653) ยกเว้นเรื่องราวของพระเจ้ามหาเสน และพระอาจารย์ได้มายังเกาะสีหฬในสมัยพระเจ้ามหานาม (พ.ศ. 953-975) ซึ่งเป็นเวลาประมาณสามร้อยปีหลังจากนั้น ดังนั้น เพียงแค่การไม่แสดงเรื่องราวร่วมสมัยในแคว้นมคธในอรรถกถา จึงไม่สามารถทราบได้ด้วยการอนุมานว่าท่านไม่ใช่ชาวมคธ [ข) ปุนปิ [Pg.7] เตน ‘‘สพฺเพสุปิ พุทฺธโฆสคนฺเถสุ อุตฺตรอินฺทิยเทสายตฺตํ ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐสฺส วิย ปกาสนํ นตฺถี’’ติ ทุติยํ การณํ ทสฺสิตํ. ตสฺสปิ อการณภาโว ปุริมวจเนเนว เวทิตพฺโพ. อปิจ สารตฺถปฺปกาสินิยา นาม สํยุตฺตฏฺฐกถายํ, สุมงฺคลวิลาสินิยา นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตสํวณฺณนายปิ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ หิ – (ข) อีกครั้งหนึ่ง ธัมมานันทะนั้นได้แสดงเหตุผลที่สองว่า 'ในคัมภีร์ทั้งหมดของพระพุทธโฆษาจารย์ ไม่มีการแสดงเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับประเทศอินเดียเหนือประหนึ่งว่าได้เห็นด้วยตาตนเอง' ความไม่เป็นเหตุผลของเรื่องนั้นพึงทราบได้จากคำกล่าวข้างต้น และพึงทราบได้จากคำอธิบายที่กล่าวไว้ในอรรถกถาสังยุตตนิกายชื่อสารัตถัปปกาสินี และในอรรถกถาฑีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี ในที่นั้นมีกล่าวไว้ว่า – ‘‘ยเถว หิ กลมฺพนทีตีรโต ราชมาตุวิหารทฺวาเรน ถูปารามํ คนฺตพฺพํ โหติ, เอวํ หิรญฺญวติกาย นาม นทิยา ปาริมตีรโต สาลวนํ อุยฺยานํ. ยถา อนุราธปุรสฺส ถูปาราโม, เอวํ ตํ กุสินาราย โหติ. ถูปารามโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสนมคฺโค ปาจีนมุโข คนฺตฺวา อุตฺตเรน นิวตฺตติ, เอวํ อุยฺยานโต สาลปนฺติ ปาจีนมุขา คนฺตฺวา อุตฺตเรน นิวตฺตา. ตสฺมา ตํ อุปวตฺตนนฺติ วุจฺจตี’’ติ – 'เปรียบเหมือนการเดินทางจากฝั่งแม่น้ำกาลัมพะ ผ่านประตูราชมาตุวิหารไปยังถูปาราม ฉันใด การเดินทางจากฝั่งแม่น้ำชื่อหิรัญญวดีไปยังสวนป่าสาละก็ฉันนั้น ถูปารามของเมืองอนุราธปุระเป็นฉันใด สวนป่าสาละนั้นก็เป็นของเมืองกุสินาราฉันนั้น ทางเข้าเมืองจากถูปารามทางประตูทิศใต้จะตรงไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันใด แถวต้นสาละจากสวนป่าก็จะตรงไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น สวนป่าสาละนั้นจึงเรียกว่าอุปวัตตน' ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐสฺส วิย ปกาสนมฺปิ ทิสฺสเตว. ตมฺปิ ปน โปราณฏฺฐกถาหิ ภาสาปริวตฺตนมตฺตเมวาติ คเหตพฺพํ, ตาทิสาย อตฺถสํวณฺณนาย มหามหินฺทตฺเถรกาลโตเยว ปภุติ วุตฺตาย เอว ภวิตพฺพตฺตาติ. การแสดงเรื่องราวประหนึ่งว่าได้เห็นด้วยตาตนเองก็ปรากฏอยู่ แต่เรื่องนั้นก็พึงเข้าใจว่าเป็นการเปลี่ยนภาษาจากอรรถกถาโบราณเท่านั้น เพราะการอธิบายอรรถเช่นนั้นย่อมมีมาตั้งแต่สมัยพระมหาเถระมหินท์ [ค) ปุนปิ เตน ‘‘อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺส, ตสฺส วนทาหาทีสุ สมฺภโว เวทิตพฺโพ’’ติ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๓๐-ปิฏฺเฐ) วุตฺตสํวณฺณนํ ปกาเสตฺวา ‘‘ตสฺสา ปนสฺส อวหสนียภาโว ปากโฏเยวา’’ติ จ หีเฬตฺวา ‘‘อินฺทิยรฏฺเฐ ปน อุตฺตรเทเสสุ คิมฺหกาเล วตฺถจฺฉาทนรหิตา มานุสกายจฺฉวิ สูริยสนฺตาเปน เอกํสโต ทยฺหติ, ตํ น ชานนฺติ ทกฺขิณอินฺทิยเทสิกา’’ติ ตติยํ การณํ ทฬฺหตรภาเวน ทสฺสิตํ. ตตฺถ ปน ยทิ ‘‘สูริยสนฺตาเปน เอกํสโต ทยฺหตี’’ติ เอตํ อุชุกโต สูริยรสฺมิสนฺตาเปเนว ทฑฺฒภาวํ สนฺธาย วุจฺเจยฺย, เอวํ สติ ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานนฺติ ปเท อาตปสทฺเทน สมานตฺถตฺตา น ยุตฺตเมว. ยทิ ปน สูริยสนฺตาปสญฺชาเตน อุณฺหอุตุนา ทฑฺฒภาวํ สนฺธาย วุจฺเจยฺย, เอวํ สติ อุตฺตรอินฺทิยเทเสสุ, อญฺญตฺถ จ ตาทิเสสุ อติอุณฺหฏฺฐาเนสุ สูริยสนฺตาปสญฺชาตสฺส อุณฺหอุตุโน ปฏิฆาตาย [Pg.8] จีวรํ เสนาสนญฺจ ปฏิเสวียตีติ อยมตฺโถ น น ยุตฺโต. ตถา หิ วุตฺตํ วินยฏฺฐกถายํ (๓, ๕๘) (ค) อีกครั้งหนึ่ง ธัมมานันทะนั้นได้แสดงคำอธิบายที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (หน้า 30) ว่า "คำว่า 'อุณหสฺส' หมายถึงความร้อนจากไฟ พึงทราบว่าความร้อนนั้นเกิดขึ้นได้ในไฟป่าเป็นต้น" แล้วได้ตำหนิว่า "ความน่าหัวเราะเยาะของคำอธิบายนั้นเป็นที่ประจักษ์ชัดอยู่แล้ว" และได้แสดงเหตุผลที่สามอย่างหนักแน่นยิ่งขึ้นว่า "ในประเทศอินเดีย โดยเฉพาะในภาคเหนือ ในฤดูร้อน ผิวหนังของมนุษย์ที่ไม่มีเครื่องนุ่งห่มย่อมถูกเผาไหม้ด้วยความร้อนจากแสงอาทิตย์อย่างแน่นอน ซึ่งชาวอินเดียใต้ไม่รู้เรื่องนี้" ในเรื่องนั้น หากคำว่า "ถูกเผาไหม้ด้วยความร้อนจากแสงอาทิตย์อย่างแน่นอน" นี้หมายถึงการถูกเผาไหม้โดยตรงด้วยความร้อนจากรังสีดวงอาทิตย์เท่านั้น เช่นนั้นแล้วก็ไม่สมควร เพราะจะมีความหมายเดียวกับคำว่า "อาตป" ในบทว่า "ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานํ" (สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน) แต่หากหมายถึงการถูกเผาไหม้ด้วยฤดูร้อนที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ เช่นนั้นแล้วก็ไม่ผิด เพราะในประเทศอินเดียเหนือและในสถานที่อื่นๆ ที่ร้อนจัดเช่นนั้น ย่อมมีการใช้จีวรและเสนาสนะเพื่อป้องกันฤดูร้อนที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ ดังที่กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถา (3, 58) ว่า – ‘‘สีตํ อุณฺหนฺติ อุตุวิสภาควเสน วุตฺต’’นฺติ. "คำว่า 'สีตํ อุณฺหํ' (หนาว ร้อน) นี้กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งความแตกต่างของฤดู" สา ปน วิสุทฺธิมคฺเค ปทตฺถสํวณฺณนา โปราณสุตฺตนฺตฏฺฐกถาหิ อาคตา ภเวยฺย. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยา นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย สพฺพาสวสุตฺตวณฺณนายํ (๑, ๕๘) ‘‘อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ, สูริยสนฺตาปวเสน ปเนตํ วตฺถุ วุตฺต’’นฺติ. เอตฺถ จ สจายมตฺโถ อาจริเยน อตฺตโน มติวเสน วุตฺโต อสฺส, ตสฺส วตฺถุสฺส โปราณฏฺฐกถายํ วุตฺตภาวญฺจ ตสฺสา อตฺถสํวณฺณนาย อตฺตโน มติภาวญฺจ ยุตฺตภาวญฺจ ปกาเสยฺย. อาจริโย หิ ยตฺถ ยตฺถ โปราณฏฺฐกถาสุ อวุตฺตตฺถํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ, ตตฺถ ตตฺถ ตาทิสํ ญาปกวจนมฺปิ ปกาเสติเยว, ยถา สุมงฺคลวิลาสินิยํ (๑, ๗๒) ‘‘เอตฺถ อาณตฺติยนิสฺสคฺคิยถาวราปิ ปโยคา ยุชฺชนฺติ, อฏฺฐกถาสุ ปน อนาคตตฺตา วีมํสิตฺวา คเหตพฺพา’’ติ วจนํ, ยถา จ ปปญฺจสูทนิยํ (๑, ๓๐) ‘‘อวิจาริตเมตํ โปราเณหิ, อยํ ปน อตฺตโน มตี’’ติ วจนํ. น เจตฺถ กิญฺจิปิ ญาปกวจนํ ปกาสิตํ. ตสฺมา ‘‘ยเทตํ ‘อุณฺหสฺสาติ อคฺคิสนฺตาปสฺสา’ติ จ, ‘อุณฺหนฺติ เจตฺถ อคฺคิสนฺตาโปว เวทิตพฺโพ’ติ จ วจนํ, เอตํ โปราณสุตฺตนฺตฏฺฐกถาวจน’’นฺติ เวทิตพฺพนฺติ. แต่การอธิบายบทในวิสุทธิมรรคบทนั้น พึงมาจากอรรถกถาพระสูตรโบราณทั้งหลาย. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกาย ในการอธิบายสัพพาสวสูตร (1, 58) ว่า "ในที่นี้ พึงทราบว่า 'อุณห' คือความร้อนแห่งไฟเท่านั้น, แต่เรื่องนี้กล่าวไว้โดยอาศัยความร้อนแห่งดวงอาทิตย์." และในที่นี้ หากความหมายนี้อาจารย์กล่าวไว้โดยความเห็นของตน, ก็พึงแสดงความเป็นเรื่องที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ และความเป็นความเห็นของตนในการอธิบายความหมายนั้น และความเป็นสิ่งที่สมควร. เพราะอาจารย์ย่อมแสดงถ้อยคำที่บ่งบอกเช่นนั้นในที่ที่ท่านแสดงความหมายที่ไม่ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณโดยเฉพาะ, เช่นคำกล่าวในสุมังคลวิลาสินี (1, 72) ว่า "ในที่นี้ การใช้คำว่า 'อาณัตติยนิสสัคคีย์' และ 'ถาพรา' ก็สมควร, แต่เพราะไม่ได้มาในอรรถกถา จึงพึงพิจารณาแล้วถือเอา" และเช่นคำกล่าวในปปัญจสูทนี (1, 30) ว่า "เรื่องนี้โบราณาจารย์ไม่ได้พิจารณาไว้, แต่เป็นความเห็นของตนเอง." แต่ในที่นี้ไม่ได้แสดงถ้อยคำที่บ่งบอกอะไรเลย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า "คำว่า 'อุณห' คือความร้อนแห่งไฟ" และ "ในที่นี้ พึงทราบว่า 'อุณห' คือความร้อนแห่งไฟเท่านั้น" นี้ เป็นคำกล่าวในอรรถกถาพระสูตรโบราณ. (ฆ) ปุนปิ เตน ‘‘ปปญฺจสูทนิยา นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถายํ โคปาลกสุตฺตํ สํวณฺเณนฺโต พุทฺธโฆโส ‘มคธวิเทหรฏฺฐานํ อนฺตเร คงฺคาย นทิยา มชฺเฌ วาลุกตฺถลทีปกา อตฺถี’ติ สทฺทหติ มญฺเญ. พุทฺธโฆเสน ปน ทิฏฺฐคงฺคา สีหฬทีเป มหาเวลิคงฺคาเยว, น ปน อินฺทิยรฏฺฐิกานํ เสฏฺฐสมฺมตา มหาคงฺคาติ ปากโฏเยวายมตฺโถ’’ติ จตุตฺถํ การณํ ทสฺสิตํ. ตํ ปน อิทานิ มหาคงฺคาย มชฺเฌ ตสฺมึ ฐาเน ตาทิสํ ทีปกํ อทิสฺวา ‘‘ปุพฺเพปิ เอวเมว ภเวยฺยา’’ติ เอกํสโต คเหตฺวา วุตฺตวจนมตฺตเมว. นทิโย ปน สพฺพทาปิ เตเนวากาเรน ติฏฺฐนฺตีติ น สกฺกา คเหตุนฺติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. ตสฺมา ยถา ปุพฺเพ ตสฺส โคปาลสฺส กาเล ตสฺมึ ฐาเน มชฺเฌ คงฺคาย ตาทิสา ทีปกา สํวิชฺชมานา อเหสุํ, ตเถว โปราณฏฺฐกถาสุ เอส อตฺโถ สํวณฺณิโต, [Pg.9] ตเทว จ วจนํ อาจริเยน ภาสาปริวตฺตนํ กตฺวา ปกาสิตนฺติ เอวเมว คเหตพฺพํ. ตสฺมา ตมฺปิ อการณเมวาติ. (ฆ) อีกครั้งหนึ่ง ท่านนั้นได้แสดงเหตุผลที่สี่ว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระพุทธโฆสะเมื่ออธิบายโคปาลกสูตรในอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกาย ย่อมเชื่อว่า 'มีเกาะดอนทรายอยู่กลางแม่น้ำคงคา ระหว่างแคว้นมคธและวิเทหะ'. แต่แม่น้ำคงคาที่พระพุทธโฆสะเห็นนั้นคือแม่น้ำมหาวลิคงคาในเกาะลังกาเท่านั้น, ไม่ใช่แม่น้ำคงคาใหญ่ที่ชาวอินเดียถือว่าเป็นแม่น้ำประเสริฐ. ความหมายนี้ย่อมเป็นที่ประจักษ์ชัด." แต่คำกล่าวเช่นนั้นเป็นเพียงคำกล่าวที่ถือเอาโดยเด็ดขาดว่า "ในอดีตก็คงเป็นเช่นนี้" โดยที่ในปัจจุบันไม่เห็นเกาะดอนเช่นนั้นกลางแม่น้ำคงคาในที่นั้น. และความหมายนี้ย่อมเป็นที่ประจักษ์ชัดว่า ไม่สามารถถือเอาได้ว่าแม่น้ำทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างนั้นเสมอไป. เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอย่างนี้ว่า ในอดีตสมัยของโคบาลนั้น มีเกาะดอนเช่นนั้นปรากฏอยู่กลางแม่น้ำคงคาในที่นั้นอย่างไร, ความหมายนี้ก็ถูกอธิบายไว้ในอรรถกถาโบราณอย่างนั้น, และอาจารย์ก็ได้แสดงคำกล่าวเดียวกันนั้นโดยการแปลภาษาเท่านั้น. เพราะฉะนั้น นั่นก็ไม่ใช่เหตุผลเช่นกัน. พฺราหฺมณกุลวิจารณา การพิจารณาตระกูลพราหมณ์ ๒. อถ ‘‘พฺราหฺมณมาณโว’’ติ ปทมฺปิ เตน เอวํ วิจาริตํ – ๒. อนึ่ง แม้บทว่า "พราหมณ์มาณพ" ท่านนั้นก็ได้พิจารณาไว้อย่างนี้ – (ก) ‘‘พุทฺธโฆโส ‘พฺราหฺมณกุลชาโต’ติ น สกฺกา คเหตุํ. กสฺมา เวทกาลโต ปฏฺฐาย ยาวชฺชตนา สพฺเพปิ พฺราหฺมณา (ก) "ไม่สามารถถือเอาได้ว่าพระพุทธโฆสะ 'เกิดในตระกูลพราหมณ์'. เพราะเหตุไร? เพราะพราหมณ์ทั้งหมดตั้งแต่สมัยพระเวทจนถึงปัจจุบัน พฺราหฺมโณสฺย มุขมาสีทิ, พาหู ราชนฺย? กต?; อูรู ตทสฺย ยท วคฺย?, ปทฺภฺยาํ คูทฺโร อชายตา’’ติ. พราหมณ์เป็นปากของพระองค์ (พระพรหม), แขนทั้งสองถูกสร้างเป็นกษัตริย์, ต้นขาของพระองค์เป็นแพศย์, ศูทรเกิดจากเท้าทั้งสอง." อิมํ ปุริสสุตฺตํ นาม มนฺตํ ชานนฺตีติ สทฺทหิยา. เป็นสิ่งที่พึงเชื่อได้ว่า [พราหมณ์เหล่านั้น] ย่อมรู้มนต์ชื่อปุริสสูตรนี้. อยํ ปนสฺสา อตฺโถ – ‘พฺราหฺมโณ อสฺส (พฺรหฺมุโน) มุขํ อาสิ. พาหู ราชญฺโญ กโต, ขตฺติยา อสฺส พาหูติ วุตฺตํ โหติ. โย เวสฺโส, โส อสฺส อูรู. สุทฺโท อสฺส ปาเทหิ อชายี’ติ. แต่ความหมายของมนต์นั้นคือ – 'พราหมณ์เป็นปากของพระองค์ (พระพรหม). แขนทั้งสองถูกสร้างเป็นกษัตริย์, กล่าวคือ กษัตริย์เป็นแขนของพระองค์. ผู้ใดเป็นแพศย์, ผู้นั้นเป็นต้นขาของพระองค์. ศูทรเกิดจากเท้าทั้งสองของพระองค์.' พุทฺธโฆโส ปน ‘ปณฺฑิตพฺราหฺมโณ’ติ ญาโตปิ ตํ คาถํ น อญฺญาสิ. ตถา หิ เตน พนฺธุปาทาปจฺจาติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ – พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’ติ ติสฺสา เวทคาถาย อสมานตฺโถ วณฺณิโต’’ติ. แต่พระพุทธโฆสะ แม้เป็นที่รู้จักว่าเป็น 'พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต' ก็ไม่รู้คาถานั้น. ดังที่ท่านได้อธิบายความหมายของบทว่า 'พันธุปาทาปัจจะ' ไว้ว่า 'ได้ยินว่าลัทธิของพวกเขานั้นคือ – พราหมณ์เกิดจากปากของพระพรหม, กษัตริย์เกิดจากอก, แพศย์เกิดจากสะดือ, ศูทรเกิดจากเข่า, สมณะเกิดจากหลังเท้า' ซึ่งเป็นการอธิบายความหมายที่ไม่ตรงกับคาถาพระเวทนั้น. อยํ ปเนตฺถ อนุวิจารณา – ยทิ จ ตํกาลิกานมฺปิ พฺราหฺมณานํ ลทฺธิ ตเถว ภเวยฺย ยถา เอติสฺสํ คาถายํ วุตฺตา, สา จตฺถวณฺณนา อาจริยสฺส มติมตฺตา. เอวํ สติ สา วิจารณา ยุตฺตา ภเวยฺย. เอติสฺสํ ปน คาถายํ ‘‘พฺราหฺมโณสฺย มุขมาสีทิ’’ติ ปฐมปาเทน ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต ชาตา’’ติ อตฺโถ อุชุกโต น ลพฺภติ. พุทฺธกาเล ปน พฺราหฺมณานํ ลทฺธิ ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต ชาตา’’ติ เอวเมว อโหสีติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. ตถา หิ ทีฆนิกาเย ปาถิกวคฺเค อคฺคญฺญสุตฺเต (๓, ๖๗) – การพิจารณาเพิ่มเติมในที่นี้คือ – หากลัทธิของพราหมณ์แม้ในสมัยนั้นเป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้ในคาถานี้ และการอธิบายความหมายนั้นเป็นเพียงมติของอาจารย์ เมื่อเป็นเช่นนั้น การพิจารณานั้นก็พึงสมควร แต่ในคาถานี้ ด้วยบาทแรกว่า 'พราหมโณสฺย มุขมาสี' (พราหมณ์เป็นปากของพระองค์) ความหมายว่า 'พราหมณ์เกิดจากปากของพระพรหม' ย่อมไม่ได้โดยตรง แต่ในสมัยพุทธกาล ลัทธิของพราหมณ์เป็นเช่นนี้ว่า 'พราหมณ์เกิดจากปากของพระพรหม' ความหมายนี้ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว ดังที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ปาฏิกวรรค ทีฆนิกาย (3, 67) ว่า – ‘‘ทิสฺสนฺติ โข ปน วาเสฏฺฐ พฺราหฺมณานํ พฺราหฺมณิโย อุตุนิโยปิ คพฺภินิโยปิ วิชายมานาปิ ปายมานาปิ. เต จ พฺราหฺมณา [Pg.1]๐ โยนิชาว สมานา เอวมาหํสุ – พฺราหฺมโณว เสฏฺโฐ วณฺโณ, หีนา อญฺเญ วณฺณา. พฺราหฺมโณว สุกฺโก วณฺโณ, กณฺหา อญฺเญ วณฺณา. พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ, โน อพฺราหฺมณา. พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา พฺรหฺมนิมฺมิตา พฺรหฺมทายาทาติ. เต พฺรหฺมานญฺเจว อพฺภาจิกฺขนฺติ, มุสา จ ภาสนฺติ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวนฺตี’’ติ – “ดูกรวาเสฏฐะ ก็พราหมณีของพราหมณ์ทั้งหลาย ย่อมปรากฏว่ามีระดูบ้าง ตั้งครรภ์บ้าง คลอดบุตรบ้าง ให้นมบุตรบ้าง พราหมณ์เหล่านั้นเองเมื่อเป็นผู้เกิดจากโยนีแท้ๆ กลับกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะที่ประเสริฐ วรรณะอื่นเลวทราม พราหมณ์เท่านั้นเป็นวรรณะขาว วรรณะอื่นดำ พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ไม่ใช่ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตรเกิดจากอกของพระพรหม เกิดจากปาก เกิดจากพรหม อันพรหมเนรมิต เป็นทายาทของพรหม’ พวกเขาย่อมกล่าวตู่พระพรหมด้วย กล่าวเท็จด้วย และย่อมประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมากด้วย” ภควตา มหาการุณิเกน วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ พฺราหฺมณมาณวกานํ ภาสิตํ, เตหิ จ ตํ อภินนฺทิตํ. เต ปน ทฺเวปิ มาณวกา ชาติวเสน ปริสุทฺธพฺราหฺมณา เจว โหนฺติ ติณฺณมฺปิ เวทานํ ปารคุโน จ. ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา’’ติ วจนสฺส ตํกาลิกานํ พฺราหฺมณานํ ลทฺธิวเสน วุตฺตภาโว ปากโฏเยว. ยถา เจตํ, เอวํ ‘‘ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ วจนมฺปิ ‘‘ตํกาลิกพฺราหฺมณานํ ลทฺธิญฺญูหิ โปราณฏฺฐกถาจริเยหิ วุตฺต’’นฺติ สทฺทหิตฺวา อาจริยพุทฺธโฆเสน ตํ สพฺพํ โปราณฏฺฐกถาโต ภาสาปริวตฺตนมตฺเตน วิเสเสตฺวา ปกาสิตํ ภเวยฺย. ตสฺมา ตายปิ เวทคาถาย อาจริยสฺส อพฺราหฺมณภาวสาธนํ อนุปปนฺนเมวาติ. พระผู้มีพระภาคผู้ทรงพระมหากรุณาตรัสแก่พราหมณ์มาณพชื่อวาเสฏฐะและภารทวาชะ และมาณพทั้งสองนั้นก็ชื่นชมภาษิตนั้น แต่มาณพทั้งสองนั้นเป็นพราหมณ์ผู้บริสุทธิ์โดยกำเนิด และเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งพระเวททั้งสามด้วย เพราะฉะนั้น ความที่คำว่า ‘พราหมณ์ออกมาจากปากของพระพรหม’ เป็นคำที่กล่าวตามลัทธิของพราหมณ์ในสมัยนั้น ย่อมเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว และคำกล่าวที่ว่า ‘กษัตริย์เกิดจากอก แพศย์เกิดจากสะดือ ศูทรเกิดจากเข่า สมณะเกิดจากหลังเท้า’ นี้ ก็พึงเชื่อว่าถูกกล่าวไว้โดยโบราณาจารย์ผู้รู้ลัทธิของพราหมณ์ในสมัยนั้น และพระอาจารย์พุทธโฆสะก็พึงแสดงข้อความทั้งหมดนั้นจากอรรถกถาโบราณโดยเป็นเพียงการเปลี่ยนภาษาเท่านั้น เพราะฉะนั้น การพิสูจน์ความเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ของพระอาจารย์ด้วยคาถาในพระเวทนั้น จึงไม่สมเหตุสมผลเลย (ข) ปุนปิ เตน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อพฺราหฺมณภาวสาธนตฺถํ ทุติยมฺปิ การณํ เอวมาหฏํ – (ข) อีกประการหนึ่ง ท่านผู้นั้นได้นำเหตุผลที่สองมาเพื่อพิสูจน์ความเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ของพระอาจารย์พุทธโฆสะเถระอย่างนี้ว่า – ‘‘พฺราหฺมณคนฺเถสุ คพฺภฆาตวาจกํ ภฺรูนหาติ ปทํ ปาฬิยํ ภูนหุ (ภูนหโน) อิติ ทิสฺสติ. มาคณฺฑิยสุตฺเต ภริยาย เมถุนสํวาสาภาเวน อุปฺปชฺชนารหคพฺภสฺส นาสกตฺตํ สนฺธาย มาคณฺฑิโย ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ ‘ภูนหุ (ภูนหโน) สมโณ โคตโม’ติ อาห. ตํ พุทฺธโฆโส น ชานาตีติ ปากโฏเยว ตทตฺถสํวณฺณนาย. ตตฺถ หิ เตน ภูนหุโนติ (ภูนหนสฺสา) ปทํ ‘หตวฑฺฒิโน มริยาทการกสฺสา’ติ วณฺณิต’’นฺติ. “ในคัมภีร์พราหมณ์ บทว่า ‘ภรูณหะ’ (bhrūnahā) ซึ่งหมายถึงการทำลายครรภ์ ย่อมปรากฏในภาษาบาลีว่า ‘ภูณหุ’ (bhūnahu) หรือ ‘ภูณหนะ’ (bhūnahano) ในมาคัณฑิยสูตร มาคัณฑิยปริพาชกหมายถึงความเป็นผู้ทำลายครรภ์ที่ควรจะเกิดขึ้นเพราะการไม่มีเมถุนสังวาสกับภรรยา จึงได้กล่าวเรียกพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ (ผู้ทำลายความเจริญ)’ ความที่พระพุทธโฆสะไม่รู้ความหมายนั้น ย่อมปรากฏชัดในการอธิบายความหมายของบทนั้น เพราะในที่นั้น ท่านได้อธิบายบทว่า ‘ภูณหุ’ (ภูณหนัสสะ) ว่า ‘หมายถึงผู้ทำลายความเจริญ ผู้ทำลายระเบียบแบบแผน (ขอบเขต)’” ตมฺปิ อยุตฺตเมว. น หิ มาคณฺฑิเยน โผฏฺฐพฺพารมฺมณาปริโภคมตฺตเมว สนฺธาย ภูนหุภาโว วุตฺโต, อถ โข ฉนฺนมฺปิ โลกามิสารมฺมณานํ อปริโภคํ สนฺธาย วุตฺโต. ตสฺมิญฺหิ สุตฺเต – ข้อนั้นก็ไม่สมเหตุสมผลเช่นกัน เพราะมาคัณฑิยะมิได้กล่าวถึงความเป็นภูณหุโดยหมายถึงเพียงการไม่บริโภคโผฏฐัพพารมณ์เท่านั้น แต่กล่าวโดยหมายถึงการไม่บริโภคอารมณ์อันเป็นเหยื่อในโลกทั้ง ๖ ประการ เพราะในสูตรนั้นว่า – ‘‘จกฺขุํ [Pg.11] โข มาคณฺฑิย รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิตํ, ตํ ตถาคตสฺส ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ, ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ, อิทํ นุ เต เอตํ มาคณฺฑิย สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. เอตเทว โข ปน เม โภ โคตม สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ, เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตีติ…เป… มโน โข มาคณฺฑิย ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมสมฺมุทิโต, โส ตถาคตสฺส ทนฺโต คุตฺโต รกฺขิโต สํวุโต, ตสฺส จ สํวราย ธมฺมํ เทเสติ, อิทํ นุ เต เอตํ มาคณฺฑิย สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. เอตเทว โข ปน เม โภ โคตม สนฺธาย ภาสิตํ ‘ภูนหุ สมโณ โคตโม’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ, เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตี’’ติ. “ดูกรมาคัณฑิยะ จักษุแลเป็นที่มายินดีในรูป ยินดีในรูป บันเทิงในรูป จักษุนั้นอันตถาคตฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว และตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความสำรวมจักษุนั้น ดูกรมาคัณฑิยะ ท่านหมายเอาข้อนี้หรือจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ (ผู้ทำลายความเจริญ)’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายเอาข้อนี้แหละจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคำนี้มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ของพวกข้าพเจ้า... ฯลฯ ... ดูกรมาคัณฑิยะ ใจแลเป็นที่มายินดีในธรรมารมณ์ ยินดีในธรรมารมณ์ บันเทิงในธรรมารมณ์ ใจนั้นอันตถาคตฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว และตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความสำรวมใจนั้น ดูกรมาคัณฑิยะ ท่านหมายเอาข้อนี้หรือจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายเอาข้อนี้แหละจึงกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมเป็นภูณหุ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคำนี้มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ของพวกข้าพเจ้า” เอวํ ภควโต จ อนุโยโค มาคณฺฑิยสฺส จ ปฏิญฺญา อาคตา. การซักถามของพระผู้มีพระภาคและการยอมรับของมาคัณฑิยะปรากฏอยู่อย่างนี้ เอตฺถ หิ เมถุนปฺปฏิเสวนวเสน โผฏฺฐพฺพารมฺมณปริโภคเหตุ เอว คพฺภปติฏฺฐานํ สมฺภวตีติ ตทปริโภคเมว สนฺธาย ‘‘ภูนหู’’ติ วตฺตุํ อรหติ, ตทญฺเญสํ ปน ปญฺจนฺนํ รูปาทิอารมฺมณานํ, ตตฺถาปิ วิเสสโต ธมฺมารมฺมณสฺส สุทฺธมโนวิญฺญาเณน ปริโภคเหตุ นตฺถิ กิญฺจิ คพฺภปติฏฺฐานนฺติ เตสํ อปริโภคํ สนฺธาย ภูนหูติ วตฺตุํ น อรหติเยว, มาคณฺฑิเยน ปน สพฺพานิปิ ตานิ สนฺธาย วุตฺตภาโว ปฏิญฺญาโต, การณญฺจสฺส ทสฺสิตํ ‘‘เอวญฺหิ โน สุตฺเต โอจรตี’’ติ. ตสฺมา กิญฺจาปิ ทานิ พฺราหฺมณคนฺเถสุ ภูนหุ- (ภฺรูนหา) สทฺโท คพฺภฆาตนตฺเถ ทิสฺสติ, มาคณฺฑิยสุตฺเต ปเนโส อตฺโถ น ยุชฺชตีติ อาจริเยน ‘‘หตวฑฺฒิ มริยาทการโก’’ติ อยเมวตฺโถ โปราณฏฺฐกถาย ภาสาปริวตฺตนวเสน ปกาสิโตติ เวทิตพฺโพ. ในเรื่องนี้ เพราะการตั้งครรภ์ย่อมมีได้เพราะเหตุแห่งการบริโภคโผฏฐัพพารมณ์โดยการเสพเมถุนเท่านั้น จึงควรที่จะกล่าวคำว่า ‘ภูณหุ’ โดยหมายถึงการไม่บริโภคสิ่งนั้น แต่สำหรับการไม่บริโภคอารมณ์ ๕ อย่างอื่นมีรูปารมณ์เป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งธรรมารมณ์ เพราะเหตุแห่งการบริโภคด้วยมโนวิญญาณล้วนๆ ย่อมไม่มีการตั้งครรภ์ใดๆ เลย จึงไม่ควรที่จะกล่าวคำว่า ‘ภูณหุ’ โดยหมายถึงการไม่บริโภคอารมณ์เหล่านั้น แต่มาคัณฑิยะก็ได้ยอมรับความเป็นผู้กล่าวโดยหมายถึงอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมด และได้แสดงเหตุผลไว้ว่า ‘เพราะว่าคำนี้มีปรากฏอยู่ในคัมภีร์ของพวกข้าพเจ้า’ เพราะฉะนั้น แม้ว่าในปัจจุบันคำว่า ภูณหุ (bhrūnahā) ในคัมภีร์พราหมณ์จะปรากฏในความหมายว่าการทำลายครรภ์ก็ตาม แต่ในมาคัณฑิยสูตร ความหมายนี้ย่อมไม่สมเหตุสมผล พึงทราบว่าพระอาจารย์ได้แสดงความหมายนี้ว่า ‘ผู้ทำลายความเจริญ ผู้ทำลายระเบียบแบบแผน’ โดยเป็นการเปลี่ยนภาษามาจากอรรถกถาโบราณนั่นเอง (ค) ปุนปิ เตน ‘‘อิทมฺปน พุทฺธโฆสสฺส อพฺราหฺมณภาวสาธกํ ปจฺฉิมการณํ, โส หิ วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทเส (๑, ๓๑) พฺราหฺมณานํ ปริหาสํ กโรนฺโต ‘เอวํ อิมินา ปิณฺฑปาตปฏิเสวเนน ปุราณญฺจ ชิฆจฺฉาเวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ อปริมิตโภชนปจฺจยํ อาหรหตฺถก อลํสาฏก ตตฺรวฏฺฏก กากมาสก ภุตฺตวมิตกพฺราหฺมณานํ อญฺญตโร [Pg.12] วิย น อุปฺปาเทสฺสามีติ ปฏิเสวตี’ติ อาห. อิทํ ปน เอกสฺส ภินฺนพฺราหฺมณลทฺธิกสฺสาปิ วจนํ สิยาติ ตเทว ทฬฺหการณํ กตฺวา น สกฺกา ‘พุทฺธโฆโส อพฺราหฺมโณ’ติ วตฺตุ’’นฺติ ตติยํ การณํ วุตฺตํ. ตํ ปน อติสํเวชนียวจนเมว. น เหตํ อาจริเยน พฺราหฺมณานํ ปริหาสํ กาตุกาเมน วุตฺตํ, น จ ตํ ปริหาสวจเนน สํโยเชตพฺพฏฺฐานํ, อญฺญทตฺถุ ยถาภูตมตฺถํ ทสฺเสตฺวา สพฺรหฺมจารีนํ โอวาทานุสาสนิทานวเสน วตฺตพฺพฏฺฐานํ, ตถาเยว จ อาจริเยน วุตฺตํ. ตถา หิ เย โลเก ปรทตฺตูปชีวิโน สมณา วา พฺราหฺมณา วา อญฺเญ วาปิ จ ปุคฺคลา, เต ปจฺจเวกฺขณญาณรหิตา อสํวเร ฐิตา กทาจิ อติปณีตํ รสํ ปหูตํ ลทฺธา อปริมิตมฺปิ ภุญฺเชยฺยุํ, วิเสสโต ปน พฺราหฺมณา โลกิกวตฺถุวเสน จ, ชาตกาทิสาสนิกวตฺถุวเสน จ ตาทิสา อเหสุนฺติ ปากฏา. อิมสฺมิญฺหิ โลเก วสฺสสตสหสฺเสหิ วา วสฺสโกฏีหิ วา อปริจฺฉินฺนทฺธาเน โก สกฺกา วตฺตุํ ‘‘เนทิสา ภูตปุพฺพา’’ติ. ตสฺมา ตาทิเสหิ วิย น อปริมิตโภชเนหิ ภวิตพฺพนฺติ โอวาทานุสาสนิทานวเสเนว วุตฺตํ. ตเทวํ อตฺถสํหิตมฺปิ สมานํ อโยนิโสมนสิกโรโต อนตฺถเมว ชาตํ, ยถา สภริยสฺส มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส อนาคามิมคฺคผลตฺถายปิ เทสิตา คาถา เตสํ ธีตุยา อนตฺถาย สํวตฺตตีติ สํเวโคเยเวตฺถ พฺรูเหตพฺโพติ. (ค) อีกครั้งหนึ่ง เขาได้กล่าวว่า “นี่เป็นเหตุผลสุดท้ายที่พิสูจน์ว่าพระพุทธโฆษาจารย์ไม่ใช่พราหมณ์ เพราะท่านได้กล่าวเยาะเย้ยพราหมณ์ในวิสุทธิมรรค สีลนิเทศ (1, 31) ว่า ‘เราจะฉันบิณฑบาตนี้เพื่อระงับความหิวเก่า และจะไม่สร้างความหิวใหม่ซึ่งเกิดจากอาหารที่มากเกินไป เหมือนอย่างพราหมณ์ประเภทอาหรหัตถกะ อลังสาฏกะ ตัตรวัฏฏกะ กากมาสกะ และภุตตวมิตกะ คนใดคนหนึ่ง’ ดังนี้ แต่คำนี้อาจเป็นคำพูดของพราหมณ์ผู้มีทิฏฐิแตกแยกคนหนึ่งก็ได้ จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘พระพุทธโฆษาจารย์ไม่ใช่พราหมณ์’ โดยถือเอาสิ่งนั้นเป็นเหตุผลที่หนักแน่น” นี่เป็นเหตุผลที่สามที่กล่าวมา แต่คำนั้นเป็นคำที่น่าสังเวชอย่างยิ่ง คำนั้นอาจารย์มิได้กล่าวด้วยความประสงค์จะเยาะเย้ยพราหมณ์ และไม่ควรนำไปผูกกับคำเยาะเย้ย หากแต่เป็นสิ่งที่ควรกล่าวเพื่อแสดงความจริงตามที่เป็นจริง เพื่อเป็นโอวาทและอนุสาสนีแก่เพื่อนพรหมจารี และอาจารย์ก็ได้กล่าวไว้เช่นนั้น เพราะว่าสมณะหรือพราหมณ์ หรือบุคคลอื่นๆ ที่เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ในโลกนี้ ผู้ปราศจากปัญญาในการพิจารณา ตั้งอยู่ในความไม่สำรวม บางครั้งเมื่อได้รสอันประณีตและมีมาก ก็อาจบริโภคเกินประมาณ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พราหมณ์ทั้งหลายเป็นเช่นนั้นโดยอาศัยวัตถุทางโลก และโดยอาศัยวัตถุทางศาสนา เช่น ชาดก เป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัด ในโลกนี้ซึ่งมีกาลเวลาไม่จำกัดเป็นแสนปีหรือเป็นโกฏิปี ใครจะสามารถกล่าวได้ว่า “ไม่เคยมีเช่นนี้มาก่อน” เพราะฉะนั้น จึงกล่าวไว้เพื่อเป็นโอวาทและอนุสาสนีว่า ไม่ควรบริโภคอาหารเกินประมาณเหมือนคนเหล่านั้น สิ่งนั้นแม้จะเป็นประโยชน์ แต่เมื่อผู้ไม่พิจารณาโดยแยบคาย ก็กลับกลายเป็นโทษไป เหมือนอย่างคาถาที่แสดงแก่มาคัณฑิยพราหมณ์พร้อมภรรยา เพื่อประโยชน์แห่งอนาคามิมรรคผล แต่กลับกลายเป็นโทษแก่ธิดาของพวกเขา ฉะนั้น พึงเพิ่มพูนความสังเวชในเรื่องนี้เท่านั้น ปตญฺชลิวาทวิจารณา การพิจารณาลัทธิปตัญชลี ๓. อถ เตน ‘‘ปาตญฺชลีมตํ ปริวตฺเตตี’’ติ วจนมฺปิ เอวํ วิจาริตํ. ๓. จากนั้น คำกล่าวที่ว่า “ท่านพลิกแพลงลัทธิปตัญชลี” นั้น ก็ได้ถูกพิจารณาอย่างนี้ (ก) ‘‘พุทฺธโฆโส ปตญฺชลิสฺส วา อญฺเญสํ วา อุตฺตรอินฺทิยรฏฺฐิกานํ วาทํ อปฺปกเมว อญฺญาสิ. ปตญฺชลิวาเทสุ หิ อณิมา ลฆิมาติ อิทเมว ทฺวยํ ทสฺเสสิ ตตุตฺตริ โยคสุตฺตํ อชานนฺโต, ปตญฺชลิวาทสฺส จ ตุเลตฺวา ทีปนา ตสฺส คนฺเถสุ น ทิสฺสติ, ปตญฺชลินา กตปกรณญฺจ ปตญฺชลีติ นามมตฺตมฺปิ จ ตตฺถ ทีปิตํ นตฺถิ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน ปญฺญาภูมินิทฺเทเส ‘ปกติวาทีนํ ปกติ วิยา’ติ ปกติวาท (สํขฺยาวาท) นามมตฺตํ ปกาสิตํ, ตตฺเถว จ ‘ปฏิญฺญา เหตูติอาทีสุ หิ โลเก วจนาวยโว [Pg.13] เหตูติ วุจฺจตี’ติ อุทาหริตํ, เตน ญายติ ‘พุทฺธโฆโส อินฺทิยตกฺกนยทีปเก ญายคนฺถสฺมึ กิญฺจิ มูลภาคมตฺตํ อปริปุณฺณํ ชานาตี’ติ’’. (ก) “พระพุทธโฆษาจารย์รู้ลัทธิของปตัญชลีหรือของชาวอินเดียเหนือคนอื่นๆ เพียงเล็กน้อยเท่านั้น เพราะในลัทธิปตัญชลี ท่านแสดงเพียงสองอย่างนี้คือ อณิมา และ ลฆิมา โดยไม่รู้โยคสูตรที่ยิ่งไปกว่านั้น และการอธิบายเปรียบเทียลัทธิปตัญชลีก็ไม่ปรากฏในคัมภีร์ของท่าน และแม้แต่ชื่อของคัมภีร์ที่ปตัญชลีแต่ง หรือชื่อปตัญชลีเอง ก็ไม่ปรากฏในที่นั้น แต่ในวิสุทธิมรรค ในปัญญาภูมินิเทศ ได้แสดงเพียงชื่อของลัทธิปรกติ (ลัทธิสังขยา) ว่า ‘เหมือนปรกติของพวกปรกติวาที’ และในที่นั้นเอง ก็ได้ยกตัวอย่างว่า ‘ในโลกนี้ ส่วนประกอบของคำพูด เช่น ปฏิญญา เหตุ เป็นต้น ย่อมเรียกว่า เหตุ’ ด้วยเหตุนี้ จึงรู้ได้ว่า ‘พระพุทธโฆษาจารย์รู้เพียงส่วนพื้นฐานบางส่วนที่ไม่สมบูรณ์ในคัมภีร์นยายะที่แสดงตรรกะของอินเดีย’” ตํ ปน สพฺพมฺปิ เกวลํ อาจริยสฺส อพฺภาจิกฺขณมตฺตเมว. อติคมฺภีรสฺส หิ อติครุกาตพฺพสฺส สุปริสุทฺธสฺส ปิฏกตฺตยสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กโรนฺเตน สุปริสุทฺโธเยว ปาฬินโย จ อฏฺฐกถานโย จ โปราณเถรวาทา จาติ อีทิสาเยว อตฺถา ปกาเสตพฺพา, ยํ วา ปน อตฺถสํวณฺณนาย อุปการกํ สทฺทวินิจฺฉยปฏิสํยุตฺตํ โลกิยคนฺถวจนํ, ตเทว จ ยถารหํ ปกาเสตพฺพํ, น ปน อนุปการานิปิ ตํตํคนฺถตกฺกตฺตุนามานิ จ, เตหิ วุตฺตวจนานิ จ พหูนิ, น จ เตสํ อปฺปกาสเนน ‘‘น เต อฏฺฐกถาจริโย ชานาตี’’ติ วตฺตพฺโพ. ยทิ หิ ยํ ยํ โลกิยคนฺถํ อตฺตนา ชานาติ, ตํ สพฺพํ อนุปการมฺปิ อตฺตโน อฏฺฐกถายมาเนตฺวา ปกาเสยฺย, อติวิตฺถารา จ สา ภเวยฺย อปริสุทฺธา จ อสมฺมานิตา จ สาสนิกวิญฺญูหีติ อาจริเยน ปตญฺชลิวาทาทโย น วิตฺถาเรน ปกาสิตาติ ญาตพฺพํ, อญฺญทตฺถุ เยหิ เยหิ โลกิยคนฺเถหิ กิญฺจิ กิญฺจิ อาจริเยน อาเนตฺวา ปกาสิตํ, เต เต จ คนฺถา, อญฺเญปิ จ ตาทิสา อาจริเยน ญาตาตฺเวว ชานิตพฺพา วิญฺญูหิ, ยถา สมุทฺทสฺส เอกเทสํ ทิสฺวา สพฺโพปิ สมุทฺโท เอทิโสติ ญายติ. อาจริโย ปน ยตฺถ ยตฺถ เวทปฏิสํยุตฺตวจนานิ อาคตานิ, ตตฺถ ตตฺถ เวทคนฺเถหิปิ กิญฺจิ กิญฺจิ อาเนตฺวา ปกาเสสิเยว. ตถา หิ อาจริเยน สุมงฺคลวิลาสินิยํ นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ – แต่ทั้งหมดนั้นเป็นเพียงการกล่าวตู่พระอาจารย์เท่านั้น เพราะเมื่อทำการอธิบายอรรถแห่งพระไตรปิฎกอันลึกซึ้งยิ่ง ควรแก่การเคารพยิ่ง และบริสุทธิ์ยิ่ง ก็พึงแสดงเฉพาะอรรถที่บริสุทธิ์ตามนัยแห่งบาลี ตามนัยแห่งอรรถกถา และตามวาทะของพระเถระโบราณเท่านั้น หรือคำในคัมภีร์ทางโลกที่ประกอบด้วยการวินิจฉัยศัพท์ ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการอธิบายอรรถ ก็พึงแสดงตามสมควรเท่านั้น ไม่ใช่แสดงชื่อคัมภีร์และเจ้าของลัทธิต่างๆ ที่ไม่เป็นประโยชน์ และคำพูดมากมายที่กล่าวโดยคัมภีร์เหล่านั้น และไม่ควรกล่าวว่า “พระอรรถกถาจารย์ไม่รู้” เพียงเพราะการไม่แสดงสิ่งเหล่านั้น เพราะหากว่าท่านรู้คัมภีร์ทางโลกใดๆ แล้วนำทั้งหมดนั้น แม้ที่ไม่เป็นประโยชน์ มาแสดงในอรรถกถาของตน อรรถกถานั้นก็จะกว้างขวางเกินไป ไม่บริสุทธิ์ และไม่เป็นที่เคารพของบัณฑิตผู้รู้ในพระศาสนา จึงพึงทราบว่าอาจารย์มิได้แสดงลัทธิปตัญชลีเป็นต้นโดยละเอียด หากแต่คัมภีร์ทางโลกใดๆ ที่อาจารย์ได้นำบางส่วนมาแสดง คัมภีร์เหล่านั้นและคัมภีร์อื่นๆ ที่คล้ายกัน บัณฑิตพึงทราบว่าอาจารย์รู้แล้ว เหมือนอย่างที่เมื่อเห็นส่วนหนึ่งของมหาสมุทร ก็ย่อมรู้ว่ามหาสมุทรทั้งหมดเป็นเช่นนี้ แต่อาจารย์นั้น ในที่ใดที่มีคำที่เกี่ยวข้องกับพระเวทปรากฏอยู่ ในที่นั้นๆ ท่านก็ได้นำบางส่วนจากคัมภีร์พระเวทมาแสดงด้วย ดังที่อาจารย์ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาพระทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินีว่า – ‘‘ติณฺณํ เวทานนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาน’’นฺติ จ, “คำว่า ‘พระเวท ๓’ หมายถึง ฤคเวท ยชุรเวท และสามเวท” ดังนี้ด้วย ‘‘อิติหาสปญฺจมานนฺติ อถพฺพณเวทํ จตุตฺถํ กตฺวา อิติห อาส อิติห อาสาติ อีทิสวจนปฏิสํยุตฺโต ปุราณกถาสงฺขาโต อิติหาโส ปญฺจโม เอเตสนฺติ อิติหาสปญฺจมา, เตสํ อิติหาสปญฺจมานํ เวทาน’’นฺติ จ, “คำว่า ‘อิติหาสปัญจมานัง’ คือการนับอถรรพเวทเป็นที่ ๔ แล้ว อิติหาสะ (ตำนาน) อันกล่าวถึงเรื่องราวโบราณที่ประกอบด้วยคำพูดว่า ‘เป็นอย่างนี้มาแล้ว เป็นอย่างนี้มาแล้ว’ เป็นที่ ๕ ของเวทเหล่านั้น ชื่อว่า ‘อิติหาสปัญจมะ’ (มีอิติหาสะเป็นที่ ๕) แห่งเวททั้งหลายผู้มีอิติหาสเป็นที่ ๕ เหล่านั้น” ‘‘ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค’’ติ จ, “และคำว่า ‘ยิฏฐะ’ เรียกว่า ‘มหายัญ’” ‘‘อคฺคิโหมนฺติ [Pg.14] เอวรูเปน ทารุนา เอวํ หุเต อิทํ นาม โหตีติ อคฺคิชุหนํ. ทพฺพิโหมาทีนิปิ อคฺคิโหมาเนว, เอวรูปาย ทพฺพิยา อีทิเสหิ กณาทีหิ หุเต อิทํ นาม โหตีติ เอวํ ปวตฺติวเสน ปน วิสุํ วุตฺตานี’’ติ จ, “คำว่า ‘อัคคิโหมะ’ คือการบูชาไฟที่กล่าวว่า ‘เมื่อบูชาด้วยฟืนเช่นนี้ ย่อมเป็นอย่างนี้’ แม้ทัพพีโหมะเป็นต้นก็เป็นอัคคิโหมะนั่นเอง แต่ที่กล่าวแยกกันไว้ก็โดยอาศัยความต่างกันว่า ‘เมื่อบูชาด้วยทัพพีเช่นนี้ ด้วยเมล็ดข้าวเป็นต้นเช่นนี้ ย่อมเป็นอย่างนี้’” ‘‘สาสปาทีนิ ปน มุเขน คเหตฺวา อคฺคิมฺหิ ปกฺขิปนํ, วิชฺชํ ปริชปฺปิตฺวา ชุหนํ วา มุขโหม’’นฺติ จ – และคำว่า 'มุขโหมะ' คือการนำเมล็ดผักกาดเป็นต้นด้วยปากแล้วใส่ลงในไฟ หรือการบูชาโดยการบริกรรมมนต์ เอวมาทินา เวทปฏิสํยุตฺตวจนานิ เวทคนฺถานุรูปโต วณฺณิตานิ. ตานิ จ โปราณฏฺฐกถาโต ภาสาปริวตฺตนวเสน วุตฺตานิปิ ภเวยฺยุํ, เวทคนฺเถสุ ปน อโกวิเทน ยาถาวโต ภาสาปริวตฺตนํ กาตุมฺปิ น สุกรเมว, ตสฺมา อาจริยสฺส เวทคนฺเถสุ โกวิทภาโวปิ ปากโฏเยว. เอวํ เวทคนฺเถสุ จ ตทญฺญโลกิยคนฺเถสุ จ สุโกวิทสฺเสว สมานสฺส เตสํ วิตฺถารโต อปฺปกาสนํ ยถาวุตฺตการเณเนวาติ เวทิตพฺพํ. ถ้อยคำที่เกี่ยวข้องกับเวทมีคำเป็นต้นว่าอย่างนี้ ได้อธิบายไว้ตามสมควรแก่คัมภีร์เวท และถ้อยคำเหล่านั้นอาจกล่าวไว้โดยการเปลี่ยนภาษาจากอรรถกถาโบราณ แต่สำหรับผู้ไม่เชี่ยวชาญในคัมภีร์เวท ย่อมไม่สามารถเปลี่ยนภาษาได้อย่างถูกต้องแท้จริง เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์เวทของพระอาจารย์จึงเป็นที่ประจักษ์ พึงทราบว่า การที่ท่านผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์เวทและคัมภีร์โลกิยะอื่น ๆ เช่นนั้น ไม่ได้แสดงสิ่งเหล่านั้นโดยพิสดาร ก็เพราะเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง อปิ จ อาจริโย อตฺตโน คนฺถารมฺเภเยว – อนึ่ง พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นคัมภีร์ของท่านเองว่า – ‘‘ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา; วินิจฺฉยํ สพฺพมเสสยิตฺวา…เป…ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปี’’ติ จ. และ 'ข้าพเจ้าละภาษาอื่นเสีย ย่อทางแห่งความพิสดาร วินิจฉัยเรื่องทั้งหมดโดยไม่ให้เหลือหลอ... (ข้อความที่ละไว้)... เพราะว่าอรรถกถานี้จักเป็นคำอธิบาย' ‘‘อปเนตฺวาน ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ; ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปตฺวา วิคตโทสํ. 'ข้าพเจ้าละภาษาที่น่ารื่นรมย์คือภาษาสิงหลนั้นเสีย แล้วยกขึ้นสู่ภาษาที่ปราศจากโทษ ให้เหมาะสมกับระเบียบแห่งพระบาลี' สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ; สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสินํ; หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ จ– 'ไม่ให้ผิดเพี้ยนจากหลักคำสอนของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ ผู้มีการวินิจฉัยอันละเอียดอ่อนยิ่ง ผู้อยู่ในมหาวิหาร ละเนื้อความที่มาซ้ำ ๆ กันเสีย จักแสดงเนื้อความ' และ เอวํ โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนสํขิปนวเสเนว วิเสเสตฺวา อภินวฏฺฐกถาโย กริสฺสามีติ ปฏิญฺญํ กตฺวา ยถาปฏิญฺญาตเมว อกาสิ, น อตฺตโน ญาณปฺปภาเวน วิเสเสตฺวาติปิ เวทิตพฺพํ. ตสฺมา อฏฺฐกถาสุ [Pg.15] ปตญฺชลิวาทาทีนํ วิตฺถารโต อปฺปกาสนมารพฺภ ‘‘พุทฺธโฆโส ปตญฺชลิวาทาทีนิ ปริปุณฺณํ น ชานาตี’’ติ วจนํ เกวลํ อาจริยสฺส อพฺภาจิกฺขณมตฺตเมวาติ. พึงทราบว่า ท่านปฏิญาณว่า 'จักทำอรรถกถาใหม่ให้พิเศษโดยการเปลี่ยนภาษาและย่ออรรถกถาโบราณอย่างนี้' แล้วได้ทำตามที่ปฏิญาณไว้นั่นเอง ไม่ใช่ทำพิเศษด้วยอานุภาพแห่งปัญญาของตนเอง เพราะฉะนั้น การที่ไม่ได้แสดงวาทะของปตัญชลีเป็นต้นโดยพิสดารในอรรถกถา คำกล่าวที่ว่า 'พระพุทธโฆสะไม่รู้ลัทธิของปตัญชลีเป็นต้นโดยบริบูรณ์' จึงเป็นเพียงการกล่าวตู่พระอาจารย์เท่านั้น กพฺพสตฺถวิจารณา การพิจารณาคัมภีร์กวีนิพนธ์ ๔. ปุนปิ โส เอวมาห ‘‘กิญฺจาปิ พุทฺธโฆโส รามายณมหาภารตสงฺขาตานํ มหากพฺพสตฺถานํ สุกุสโล วิย น ทิสฺสติ, ตถาปิ ตานิ ทสฺเสสิ. กถํ? อกฺขานนฺติ ภารตยุชฺฌนาทิกํ, ตํ ยสฺมึ ฐาเน กถียติ, ตตฺถ คนฺตุมฺปิ น วฏฺฏตีติ จ, ตสฺส (สมฺผปลาปสฺส) ทฺเว สมฺภารา ภารตยุทฺธสีตาหรณาทินิรตฺถกกถาปุเรกฺขารตา ตถารูปิกถากถนญฺจาติ จ ทสฺเสสี’’ติ. ๔. อีกทั้งเขากล่าวอย่างนี้ว่า 'แม้พระพุทธโฆสะจะไม่ปรากฏว่าเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในคัมภีร์มหากาพย์ที่เรียกว่ารามายณะและมหาภารตะ ถึงกระนั้น ท่านก็ได้แสดงสิ่งเหล่านั้น อย่างไร? คือแสดงว่า อักขานะ ได้แก่ เรื่องการรบของภารตะเป็นต้น และในที่ที่เรื่องนั้นถูกเล่า ก็ไม่ควรแม้จะไปในที่นั้น และแสดงว่า องค์ประกอบสองประการของสัมผัปปลาปะ (คำพูดเหลวไหล) คือการมีความสำคัญในเรื่องที่ไร้ประโยชน์มีการรบของภารตะและการลักพาสีดาเป็นต้น และการพูดเรื่องเช่นนั้น' ตํ ปน ปุริมวจนโตปิ อเหตุกตรํ เกวลํ อนาทรีกรณมตฺตเมว. อติคมฺภีรตฺถสฺส หิ อติครุกรณียสฺส ปิฏกตฺตยสฺส อตฺถสํวณฺณนายํ นิรตฺถกสฺส สมฺผปลาปสมุทายภูตสฺส กพฺพสตฺถสฺส วิตฺถารโต ปกาสเนน กึ สิยา ปโยชนํ, อญฺญทตฺถุ สาเยวสฺส อสมฺมานิตา, อนาทริยา จ วิญฺญูหีติ. แต่คำกล่าวเช่นนั้นไร้เหตุผลยิ่งกว่าคำกล่าวแรก เป็นเพียงการแสดงความไม่เอื้อเฟื้อเท่านั้น ด้วยว่าในการอธิบายความหมายของพระไตรปิฎกซึ่งมีเนื้อหาอันลึกซึ้งยิ่งและควรแก่การทำความเคารพอย่างยิ่ง การแสดงคัมภีร์กวีนิพนธ์อันไร้สาระซึ่งเป็นที่รวมแห่งสัมผัปปลาปะโดยพิสดาร จะมีประโยชน์อะไร นอกจากนั้น สิ่งนั้นย่อมไม่ได้รับการยกย่องและไม่ได้รับการเคารพจากบัณฑิตทั้งหลาย พาหุสจฺจคุณมกฺขนํ การลบหลู่คุณแห่งความเป็นพหูสูต ๕. ปุนปิ ธมฺมานนฺโท อาจริยสฺส พาหุสจฺจคุณํ มกฺเขตุกาโม เอวมาห – ‘‘ตสฺส (พุทฺธโฆสสฺส) สมยนฺตรโกวิทสงฺขาตํ พาหุสจฺจํ น ตโต อุตฺตริตรํ โหติ, ยํ อาธุนิกานํ คนฺถนฺตรโกวิทานํ สีหฬิกภิกฺขูนํ ยํ วา เอกาทสเม ขริสฺตวสฺสสตเก (๑๐๐๑-๑๑๐๐) อุปฺปนฺนานํ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกานํ อนุรุทฺธ-ธมฺมปาลาทีนํ ภิกฺขูน’’นฺติ. ๕. อีกทั้งพระธัมมานันทะผู้ประสงค์จะลบหลู่คุณแห่งความเป็นพหูสูตของพระอาจารย์ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า 'ความเป็นพหูสูตของท่าน (พระพุทธโฆสะ) ที่นับว่าเป็นผู้เชี่ยวชาญในลัทธิอื่น ย่อมไม่ยิ่งไปกว่าความเป็นพหูสูตของภิกษุชาวสิงหลผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์อื่น ๆ ในยุคปัจจุบัน หรือของภิกษุชาวอินเดียใต้ผู้เกิดในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๑ (พ.ศ. ๑๕๔๔-๑๖๔๓) มีพระอนุรุทธะและพระธัมมปาละเป็นต้น' ตํ ปน สพฺพถาปิ อยุตฺตวจนเมว. ยทิ หิ อาธุนิกา วา สีหฬิกภิกฺขู, โปราณา วา อาจริยอนุรุทฺธ-ธมฺมปาลตฺเถราทโย สมยนฺตรพาหุสจฺจวเสน อาจริยพุทฺธโฆเสน สมานา วา อุตฺตริตรา วา ภเวยฺยุํ, เต อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐกถาหิ อนารทฺธจิตฺตา หุตฺวา ตโต สุนฺทรตรา ปริปุณฺณตรา จ อภินวฏฺฐกถาโย กเรยฺยุํ, น ปน เต ตถา กโรนฺติ, น เกวลํ น กโรนฺติเยว, อถ [Pg.16] โข เตสํ เอโกปิ น เอวํ วทติ ‘‘อหํ พุทฺธโฆเสน พาหุสจฺจวเสน สมสโมติ วา อุตฺตริตโร’’ติ วา, อญฺญทตฺถุ เต อาจริยสฺส อฏฺฐกถาโยเยว สํวณฺเณนฺติ จ อุปตฺถมฺเภนฺติ จ, อาจริยฏฺฐาเน จ ฐเปนฺติ. เตเนตํ ญายติ สพฺพถาปิ อยุตฺตวจนนฺติ. แต่คำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควรโดยประการทั้งปวง หากภิกษุชาวสิงหลในยุคปัจจุบัน หรือพระเถระโบราณมีพระอาจารย์อนุรุทธะและพระธัมมปาละเป็นต้น พึงเป็นผู้เสมอหรือยิ่งกว่าพระอาจารย์พุทธโฆสะด้วยความเป็นพหูสูตในลัทธิอื่น พวกท่านเหล่านั้นก็พึงมีจิตไม่ยินดีในอรรถกถาของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระแล้วทำอรรถกถาใหม่ที่งดงามและบริบูรณ์ยิ่งกว่านั้น แต่พวกท่านเหล่านั้นไม่ได้ทำเช่นนั้น ไม่เพียงแต่ไม่ได้ทำเท่านั้น แต่ไม่มีแม้สักรูปเดียวในพวกท่านเหล่านั้นที่กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าเสมอหรือยิ่งกว่าพระพุทธโฆสะด้วยความเป็นพหูสูต' นอกจากนั้น พวกท่านเหล่านั้นยังอธิบายและสนับสนุนอรรถกถาของพระอาจารย์ และยกย่องท่านไว้ในฐานะพระอาจารย์ ด้วยเหตุนี้ จึงทราบได้ว่าคำกล่าวเช่นนั้นไม่สมควรโดยประการทั้งปวง มหายานิกนยวิจารณา การพิจารณาหลักการของมหายาน ๖. ปุน โส ตาวตฺตเกนาปิ อสนฺตุฏฺโฐ อาจริยํ อวมญฺญนฺโต เอวมาห – ‘‘มหายานนิกายสฺส ปธานาจริยภูตานํ อสฺส โฆส-นาคชฺชุนานํ นยํ วา, นามมตฺตมฺปิ วา เตสํ น ชานาติ มญฺเญ พุทฺธโฆโส’’ติ. ตํ ปน อติวิย อธมฺมิกํ นิรตฺถกญฺจ นิคฺคหวจนมตฺตเมว. น หิ นิกายนฺตริกานํ วาทนยานํ อตฺตโน อฏฺฐกถายํ อปฺปกาสเนน โส เต น ชานาตีติ สกฺกา วตฺตุํ. นนุ อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถารมฺเภเยว – ๖. อีกทั้งเขายังไม่พอใจเพียงเท่านั้น ได้กล่าวดูหมิ่นพระอาจารย์อย่างนี้ว่า 'พระพุทธโฆสะคงไม่รู้หลักการ หรือแม้แต่ชื่อของอัสสโฆสะและนาคารชุน ผู้เป็นพระอาจารย์สำคัญของนิกายมหายาน' แต่คำกล่าวเช่นนั้นเป็นเพียงคำตำหนิที่ไม่เป็นธรรมอย่างยิ่งและไร้สาระ เพราะการที่ท่านไม่ได้แสดงหลักวาทะของนิกายอื่น ๆ ในอรรถกถาของตนเอง ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่าท่านไม่รู้สิ่งเหล่านั้น อนึ่ง พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นอรรถกถาแห่งนิกาย (อากมัฏฐกถา) แล้วว่า – ‘‘สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ; สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสิน’’นฺติ จ, และ 'ไม่ให้ผิดเพี้ยนจากหลักคำสอนของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์พระเถระ ผู้มีการวินิจฉัยอันละเอียดอ่อนยิ่ง ผู้อยู่ในมหาวิหาร' อิธาปิ วิสุทฺธิมคฺเค – แม้ในที่นี้ ในวิสุทธิมรรค – ‘‘มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิตํ; วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺส’’นฺติ จ, และ 'จักกล่าววิสุทธิมรรค โดยอาศัยแนวแห่งการแสดงธรรมของผู้อยู่ในมหาวิหาร' ‘‘ตสฺสา อตฺถสํวณฺณนํ กโรนฺเตน วิภชฺชวาทิมณฺฑลํ โอตริตฺวา อาจริเย อนพฺภาจิกฺขนฺเตน สกสมยํ อโวกฺกมนฺเตน ปรสมยํ อนายูหนฺเตน สุตฺตํ อปฺปฏิพาหนฺเตน วินยํ อนุโลเมนฺเตน มหาปเทเส โอโลเกนฺเตน ธมฺมํ ทีเปนฺเตน อตฺถํ สงฺคาเหนฺเตน ตเมวตฺถํ ปุนราวตฺเตตฺวา อปเรหิปิ ปริยายนฺตเรหิ นิทฺทิสนฺเตน จ ยสฺมา อตฺถสํวณฺณนา กาตพฺพา โหตี’’ติ จ, และ 'เพราะว่าการทำอรรถกถาแห่งพระไตรปิฎกนั้น พึงทำโดยการเข้าสู่แวดวงของวิภัชชวาที ไม่กล่าวตู่พระอาจารย์ ไม่ละทิ้งหลักการของตน ไม่พยายามนำลัทธิอื่นมาใช้ ไม่คัดค้านพระสูตร อนุโลมตามพระวินัย พิจารณามหาปเทส แสดงธรรม รวบรวมเนื้อความ และแสดงเนื้อความนั้นซ้ำอีกด้วยปริยายอื่น ๆ' ‘‘สาสนํ ปนิทํ นานา-เทสนานยมณฺฑิตํ; ปุพฺพาจริยมคฺโค จ, อพฺโพจฺฉินฺโน ปวตฺตติ; ยสฺมา ตสฺมา ตทุภยํ, สนฺนิสฺสายตฺถวณฺณนํ; อารภิสฺสามิ เอตสฺสา’’ติ จ, และ 'อนึ่ง พระศาสนานี้ประดับด้วยแนวการแสดงที่หลากหลาย และแนวทางของพระอาจารย์แต่ก่อนก็ดำเนินไปไม่ขาดสาย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักเริ่มอรรถกถาของพระศาสนานี้ โดยอาศัยทั้งสองอย่างนั้น' ปฏิญฺญํ [Pg.17] กตฺวา ยถาปฏิญฺญาตปฺปกาเรเนว อฏฺฐกถาโย กตา. เอวเมตาสํ กรเณ การณมฺเปตฺถ ปกาเสตพฺพํ, ตสฺมา ทานิ ตมฺปกาสนตฺถํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพุติกาลโต ปฏฺฐาย ยาว อาจริยพุทฺธโฆสสฺส กาโล, ตาว สาสนปฺปวตฺติกฺกมมฺปิ วกฺขาม. ครั้นปฏิญาณแล้ว อรรถกถาทั้งหลายก็ได้ถูกทำตามที่ปฏิญาณไว้นั่นเอง เหตุผลในการทำอรรถกถาเหล่านั้นอย่างนี้ ก็พึงแสดงไว้ในที่นี้ เพราะฉะนั้น บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุผลนั้น เราจักกล่าวถึงลำดับความเป็นไปของพระศาสนา ตั้งแต่สมัยปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จนถึงสมัยของพระอาจารย์พุทธโฆสะ สาสนปฺปวตฺติกฺกโม ลำดับความเป็นไปของพระศาสนา ภควโต หิ ปรินิพฺพุติกาลโต ปจฺฉา วสฺสสตพฺภนฺตเร พุทฺธสาสเน โกจิปิ วาทเภโท นาม นตฺถิ. วสฺสสตกาเล ปน ทุติยสงฺคีติกาเรหิ เถเรหิ นิกฺกฑฺฒิตา วชฺชิปุตฺตกา ภิกฺขู ปกฺขํ ลภิตฺวา ธมฺมญฺจ วินยญฺจ อญฺญถา กตฺวา มหาสงฺคีตินาเมน วิสุํ สงฺคีติมกํสุ. ตทา สงฺคีติทฺวยารูฬฺหปุราณธมฺมวินยเมว สมฺปฏิจฺฉนฺตานํ เถรานํ คโณ เถรวาโทติ จ ตทญฺเญสํ มหาสงฺฆิโกติ จ โวหรียนฺติ. ภายในร้อยปีหลังจากกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้า ชื่อว่าความแตกแยกทางวาทะในพระพุทธศาสนาไม่มีเลย แต่ในกาลร้อยปี ภิกษุวัชชีบุตรผู้ถูกพระเถระผู้ทำสังคายนาครั้งที่สองขับไล่ออกแล้ว ได้พวกพ้องแล้ว กระทำพระธรรมและพระวินัยให้ผิดเพี้ยนไป ได้ทำสังคายนาต่างหากด้วยชื่อว่ามหาสังคีติ ในกาลนั้น หมู่พระเถระผู้รับรองพระธรรมวินัยเก่าที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสองเท่านั้น ย่อมถูกเรียกว่าเถรวาท ส่วนพวกอื่นจากนั้น ย่อมถูกเรียกว่ามหาสังฆิกะ ปุน มหาสงฺฆิกโต (๑) โคกุลิโก (๒) เอกพฺโยหาริโกติ ทฺเว อาจริยคณา อุปฺปนฺนา. ปุน โคกุลิกโต (๓) ปญฺญตฺติวาโท (๔) พาหุลิโก (พหุสฺสุติโก)ติ ทฺเว อุปฺปนฺนา. ปุน พาหุลิกโตปิ (๕) เจติยวาทิคโณ อุปฺปนฺโนติ เอเต ปญฺจ มูลภูเตน มหาสงฺฆิเกน สห ฉ ปาฏิเยกฺกา อาจริยคณา อเหสุํ. อีก จากมหาสังฆิกะ อาจารย์สองคณะคือ (1) โคกุลิกะ (2) เอกัพโยหาริกะ ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากโคกุลิกะ สองคณะคือ (3) ปัญญัตติวาท (4) พาหุลิกะ (พหุสสุติกะ) ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากพาหุลิกะ (5) คณะเจติยวาทได้เกิดขึ้นแล้ว อาจารย์ห้าคณะเหล่านี้พร้อมด้วยมหาสังฆิกะที่เป็นมูลฐาน ได้เป็นอาจารย์คณะย่อยหกคณะ วิสุทฺธตฺเถรวาทโตปิ (๑) มหิสาสโก (๒) วชฺชิปุตฺตโกติ ทฺเว อาจริยคณา อุปฺปนฺนา. ปุน มหิสาสกโต (๓) สพฺพตฺถิวาโท (๔) ธมฺมคุตฺติโกติ ทฺเว อุปฺปนฺนา. ปุน สพฺพตฺถิวาทโตปิ (๕) กสฺสปิโย, ตโตปิ (๖) สงฺกนฺติโก, ตโตปิ (๗) สุตฺตวาทีติ ตโย อุปฺปนฺนา. วชฺชิปุตฺตกโตปิ (๘) ธมฺโมตฺตริโย (๙) ภทฺทยานิโก (๑๐) ฉนฺนาคาริโก (๑๑) สมฺมิติโยติ จตฺตาโร อุปฺปนฺนาติ เต เอกาทส มูลภูเตน วิสุทฺธตฺเถรวาเทน สห ทฺวาทส อาจริยคณา อเหสุํ. อิติ อิเม จ ทฺวาทส ปุริมา จ ฉาติ อฏฺฐารส อาจริยคณา ทุติยตติยสงฺคีตีนํ อนฺตเร ชาตา อเหสุํ. อีก จากเถรวาทที่บริสุทธิ์ อาจารย์สองคณะคือ (1) มหิสาสกะ (2) วัชชีบุตร ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากมหิสาสกะ สองคณะคือ (3) สัพพัตถิวาท (4) ธัมมคุตติกะ ได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากสัพพัตถิวาท (5) กัสสปิยะ จากนั้นอีก (6) สังกันติกะ จากนั้นอีก (7) สุตตวาที สามคณะได้เกิดขึ้นแล้ว อีก จากวัชชีบุตร (8) ธัมโมตตริยะ (9) ภัทรยานิกะ (10) ฉันนาคาริกะ (11) สัมมิติยะ สี่คณะได้เกิดขึ้นแล้ว อาจารย์สิบเอ็ดคณะเหล่านั้นพร้อมด้วยเถรวาทที่บริสุทธิ์ซึ่งเป็นมูลฐาน ได้เป็นอาจารย์สิบสองคณะ ด้วยประการฉะนี้ สิบสองคณะเหล่านี้และหกคณะก่อน ได้เป็นอาจารย์สิบแปดคณะ ซึ่งเกิดขึ้นแล้วในระหว่างสังคายนาครั้งที่สองและสาม เตสุ มูลภูโต เถรวาทคโณเยว โปราณธมฺมวินยครุโก หุตฺวา อนูนมนธิกํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ โปราณิกํ ธมฺมวินยํ ธาเรสิ. อิตเร ปน สตฺตรส ภินฺนคณา โปราณิกํ ธมฺมวินยํ อญฺญถา [Pg.18] อกํสุ. เตน เตสํ ธมฺมวินโย กตฺถจิ อูโน กตฺถจิ อธิโก หุตฺวา อปริปุณฺโณ เจว อโหสิ อปริสุทฺโธ จ. เตน วุตฺตํ ทีปวํเส ปญฺจมปริจฺเฉเท – ในบรรดาคณะเหล่านั้น เฉพาะคณะเถรวาทที่เป็นมูลฐานเท่านั้น เป็นผู้เคารพในพระธรรมวินัยเก่า ได้ทรงไว้ซึ่งพระธรรมวินัยเก่าที่บริสุทธิ์ บริบูรณ์โดยแท้ ไม่ขาดไม่เกิน ส่วนคณะที่แตกแยกสิบเจ็ดคณะที่เหลือ ได้กระทำพระธรรมวินัยเก่าให้ผิดเพี้ยนไป เพราะเหตุนั้น พระธรรมวินัยของคณะเหล่านั้น มีส่วนขาดบ้าง มีส่วนเกินบ้าง ได้เป็นทั้งไม่บริบูรณ์และไม่บริสุทธิ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในทีปวงศ์ ปริจเฉทที่ ๕ ว่า – ๓๐. ๓๐. ‘‘นิกฺกฑฺฒิตา ปาปภิกฺขู, เถเรหิ วชฺชิปุตฺตกา; อญฺญํ ปกฺขํ ลภิตฺวาน, อธมฺมวาที พหู ชนา. ภิกษุวัชชีบุตรผู้ชั่ว ถูกพระเถระทั้งหลายขับไล่ออกแล้ว ชนเป็นอันมากผู้กล่าวอธรรม ได้พวกพ้องอื่นแล้ว ๓๑. ๓๑. ทสสหสฺสา สมาคนฺตฺวา, อกํสุ ธมฺมสงฺคหํ; ตสฺมายํ ธมฺมสงฺคีติ, มหาสงฺคีตีติ วุจฺจติ. หมื่นรูปประชุมกันแล้ว ได้ทำสังคายนาพระธรรม เพราะเหตุนั้น สังคายนาพระธรรมนี้ จึงถูกเรียกว่ามหาสังคีติ ๓๒. ๓๒. มหาสงฺคีติกา ภิกฺขู, วิโลมํ อกํสุ สาสเน; ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหํ, อญฺญํ อกํสุ สงฺคหํ. ภิกษุผู้ทำมหาสังคีติ ได้กระทำความวิโลมในพระศาสนา ทำลายสังคายนาที่เป็นมูลฐานแล้ว ได้ทำสังคายนาอื่น ๓๓. ๓๓. อญฺญตฺร สงฺคหิตํ สุตฺตํ, อญฺญตฺร อกรึสุ เต; อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทึสุ, วินเย นิกาเยสุ จ ปญฺจสุ…เป… พระสูตรที่สังคายนาไว้ในที่หนึ่ง พวกเขาได้กระทำไว้ในที่อื่น ได้ทำลายอรรถและธรรม ในพระวินัยและในนิกายทั้งห้า... (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ) ๔๙. ๔๙. อตฺถํ ธมฺมญฺจ ภินฺทึสุ, เอกเทสญฺจ สงฺคหํ; คนฺถญฺจ เอกเทสญฺหิ, ฉฑฺเฑตฺวา อญฺญํ อกํสุ เต. ได้ทำลายอรรถและธรรม และสังคายนาบางส่วน และคัมภีร์บางส่วน ทิ้งแล้ว พวกเขาได้กระทำสิ่งอื่น ๕๐. ๕๐. นามํ ลิงฺคํ ปริกฺขารํ, อากปฺปกรณียานิ จ; ปกติภาวํ ชหิตฺวา, ตญฺจ อญฺญํ อกํสุ เต. ชื่อ ลักษณะ บริขาร และสิ่งที่ควรประพฤติ ละทิ้งความเป็นปกติแล้ว พวกเขาได้กระทำสิ่งนั้นให้เป็นอย่างอื่น ๕๑. ๕๑. สตฺตรส ภินฺนวาทา, เอกวาโท อภินฺนโก; สพฺเพวฏฺฐารส โหนฺติ, ภินฺนวาเทน เต สห. วาทะที่แตกแยกสิบเจ็ด วาทะที่ไม่แตกแยกหนึ่ง ทั้งหมดเป็นสิบแปด พร้อมด้วยวาทะที่แตกแยกเหล่านั้น ๕๒. ๕๒. นิคฺโรโธว มหารุกฺโข, เถร วาทานมุตฺตโม; อนูนํ อนธิกญฺจ, เกวลํ ชินสาสนํ; กณฺฏกา วิย รุกฺขมฺหิ, นิพฺพตฺตา วาทเสสกา. เถรวาทเป็นยอดของวาทะทั้งหลาย เหมือนต้นไทรอันเป็นมหาพฤกษ์ พระศาสนาของพระชินเจ้าโดยแท้ ไม่ขาดไม่เกิน วาทะที่เหลือเกิดขึ้นแล้ว เหมือนหนามในต้นไม้ ๕๓. ๕๓. ปฐเม วสฺสสเต นตฺถิ, ทุติเย วสฺสสตนฺตเร; ภินฺนา สตฺตรส วาทา, อุปฺปนฺนา ชินสาสเน’’ติ. ในร้อยปีแรกไม่มี ในระหว่างร้อยปีที่สอง วาทะที่แตกแยกสิบเจ็ด ได้เกิดขึ้นแล้วในพระศาสนาของพระชินเจ้า ดังนี้ อโสกรญฺโญ จ กาเล ปริหีนลาภสกฺการา อญฺญติตฺถิยา ลาภสกฺการํ ปตฺถยมานา ภิกฺขูสุ ปพฺพชิตฺวา สกานิ สกานิ ทิฏฺฐิคตานิ ทีเปนฺติ ‘‘อยํ ธมฺโม, อยํ วินโย, อิทํ สตฺถุสาสน’’นฺติ. ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปพฺพชฺชํ อลภมานาปิ สยเมว เกเส ฉินฺทิตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา วิหาเรสุ วิจรนฺตา อุโปสถกมฺมาทิกรณกาเล สงฺฆมชฺฌํ [Pg.19] ปวิสนฺติ, เต ภิกฺขุสงฺเฆน ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน นิคฺคยฺหมานาปิ ธมฺมวินยานุโลมาย ปฏิปตฺติยา อสณฺฐหนฺตา อเนกรูปํ สาสนสฺส อพฺพุทญฺจ มลญฺจ กณฺฏกญฺจ สมุฏฺฐาเปนฺติ. เกจิ อคฺคึ ปริจรนฺติ, เกจิ ปญฺจาตเป ตปนฺติ, เกจิ อาทิจฺจํ อนุปริวตฺตนฺติ, เกจิ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ โวภินฺทิสฺสามาติ ตถา ตถา ปคฺคณฺหนฺติ. ตทา ภิกฺขุสงฺโฆ น เตหิ สทฺธึ อุโปสถํ วา ปวารณํ วา อกาสิ, อโสการาเม สตฺต วสฺสานิ อุโปสโถ อุปจฺฉิชฺชิ. ในกาลของพระเจ้าอโศก พวกเดียรถีย์อื่นผู้มีลาภสักการะเสื่อมแล้ว ปรารถนาลาภสักการะ บวชในหมู่ภิกษุแล้ว ย่อมแสดงทิฏฐิของตนๆ ว่า "นี้คือธรรม นี้คือวินัย นี้คือคำสอนของพระศาสดา" แม้ไม่ได้บรรพชาในสำนักของภิกษุทั้งหลาย ก็ปลงผมเองแล้ว นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวไปในวิหารทั้งหลาย ย่อมเข้าไปสู่ท่ามกลางสงฆ์ในกาลทำอุโบสถกรรมเป็นต้น แม้ถูกภิกษุสงฆ์ข่มด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยพระศาสนา ก็ไม่ตั้งอยู่ในปฏิปทาอันเป็นไปตามพระธรรมวินัย ย่อมยังความวิบัติ ความมัวหมอง และหนามของพระศาสนาอันมีหลายอย่างให้เกิดขึ้น บางพวกบูชาไฟ บางพวกบำเพ็ญตบะด้วยไฟห้ากอง บางพวกประพฤติตามดวงอาทิตย์ บางพวกยึดถืออย่างนั้นๆ ว่า "เราจักทำลายพระธรรมและพระวินัย" ในกาลนั้น ภิกษุสงฆ์ไม่ได้ทำอุโบสถหรือปวารณาพร้อมกับพวกเหล่านั้น อุโบสถได้ขาดไปในอโศการามเจ็ดปี อิมญฺจ ปน ปวตฺตึ อุปาทาย เอวมฺปิ สกฺกา คเหตุํ ‘‘สตฺตรสนฺนํ ภินฺนวาทคณานํ ธมฺมวินยสฺส ปจฺฉิมกาเลสุ อปริสุทฺธตรภาโว อีทิเสนปิ การเณน อโหสี’’ติ. กิญฺจาปิ หิ พุทฺธสาสนภูเต ปริสุทฺธธมฺมวินเย ‘‘โกจิปิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต นาม นตฺถิ อญฺญตฺร นิพฺพานธาตุยา, ปรมตฺถโต อตฺตาปิ นตฺถิ, สพฺเพปิ สงฺขารา อนิจฺจา อทฺธุวา อสสฺสตา อนตฺตาเยวา’’ติ อตฺโถ อติวิย ปากโฏ โหติ, ตถาปิ ทานิ อเถรวาทิกานํ คนฺเถสุ จ ปุพฺเพ เวตุลฺลวาทาทีสุ จ ‘‘พุทฺโธ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อตฺตา’’ติ จ, ‘‘สพฺเพปิ สตฺตา นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อตฺตา’’ติ จ อตฺโถ ทิสฺสติ. อาศัยเรื่องราวนี้ พึงถือเอาได้ว่า "ความเป็นพระธรรมวินัยที่ไม่บริสุทธิ์ยิ่งขึ้นไปในกาลภายหลังของคณะวาทะที่แตกแยกสิบเจ็ดคณะ ได้มีด้วยเหตุเช่นนี้" ถึงแม้ว่าในพระธรรมวินัยที่บริสุทธิ์ซึ่งเป็นพื้นฐานของพระพุทธศาสนา อรรถว่า "ชื่อว่าสิ่งเที่ยง ยั่งยืน ถาวร ไม่มีเลย นอกจากพระนิพพานธาตุ โดยปรมัตถ์แล้ว อัตตา (ตัวตน) ก็ไม่มี สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่ถาวร เป็นอนัตตาเท่านั้น" ย่อมปรากฏชัดเจนยิ่งนัก ถึงกระนั้น บัดนี้ในคัมภีร์ของพวกอเถรวาท และในพวกเวตุลลวาทะเป็นต้นในกาลก่อน อรรถว่า "พระพุทธเจ้าเที่ยง ยั่งยืน ถาวร เป็นอัตตา" และ "สัตว์ทั้งปวงเที่ยง ยั่งยืน ถาวร เป็นอัตตา" ย่อมปรากฏ อถ อโสโก ธมฺมราชา สาสนํ วิโสเธตุกาโม โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺส สนฺติเก ปฐมเมว สมยํ อุคฺคณฺหิตฺวา เอกลทฺธิเก เอกลทฺธิเก ภิกฺขู เอกโต กาเรตฺวา เอกเมกํ ภิกฺขุสมูหํ ปกฺโกสาเปตฺวา ปุจฺฉิ ‘‘กึ วาที ภนฺเต สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. ตโต เย เย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ สสฺสตวาที’’ติ วา, ‘‘เอกจฺจสสฺสตวาที’’ติ วา เอวมาทินา อตฺตโน อตฺตโน วาทานุรูปํ มิจฺฉาวาทํ อาหํสุ, เต เต ‘‘นยิเม ภิกฺขู, อญฺญติตฺถิยา อิเม’’ติ ตถโต ญตฺวา เตสํ เสตกานิ วตฺถานิ ทตฺวา อุปฺปพฺพาเชสิ. เต สพฺเพปิ สฏฺฐิสหสฺสมตฺตา อเหสุํ. ครั้งนั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชา ผู้ทรงประสงค์จะชำระพระศาสนาให้บริสุทธิ์ ทรงเรียนรู้ลัทธิในสำนักของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระก่อน ทรงให้ภิกษุผู้มีลัทธิเดียวกันๆ มารวมกัน ทรงให้เรียกภิกษุแต่ละหมู่มา แล้วตรัสถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวาทะอย่างไร" จากนั้น ภิกษุเหล่าใดกล่าวซึ่งมิจฉาวาทะตามวาทะของตนๆ ด้วยประการมีอย่างนี้เป็นต้นว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นสัสสตวาที (ผู้ถือว่าเที่ยง)" หรือ "เป็นเอกัจจสัสสตวาที (ผู้ถือว่าบางส่วนเที่ยง)" ภิกษุเหล่านั้นๆ ทรงทราบตามความเป็นจริงว่า "เหล่านี้ไม่ใช่ภิกษุ เหล่านี้เป็นเดียรถีย์อื่น" ทรงให้ผ้าขาวแก่พวกเหล่านั้นแล้ว ทรงให้สึกเสีย พวกเหล่านั้นทั้งหมดมีประมาณหกหมื่นรูป อถญฺเญ ภิกฺขู ปุจฺฉิตฺวา เตหิ ‘‘วิภชฺชวาที มหาราช สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ วุตฺเต ‘‘สุทฺธํ ทานิ ภนฺเต สาสนํ, กโรตุ ภิกฺขุสงฺโฆ อุโปสถ’’นฺติ วตฺวา อารกฺขญฺจ ทตฺวา นครํ ปาวิสิ. สมคฺโค สงฺโฆ สนฺนิปติตฺวา อุโปสถํ อกาสิ. ตสฺมึ สมาคเม โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร ยานิ จ [Pg.20] ตทา อุปฺปนฺนานิ วตฺถูนิ ยานิ จ อายตึ อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สพฺเพสมฺปิ เตสํ ปฏิพาหนตฺถํ สตฺถารา ทินฺนนยวเสเนว ตถาคเตน ฐปิตมาติกํ วิภชนฺโต ปรปฺปวาทมทฺทนํ กถาวตฺถุํ นาม อภิธมฺมปิฏเก ปญฺจมํ ปกรณํ อภาสิ. ตโต โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถรปฺปมุขา ติปิฏกปริยตฺติธรา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปตฺตา สหสฺสํ ภิกฺขู เถรวาทิโน สงฺคีติทฺวยารูฬฺหํ ปริสุทฺธํ โปราณธมฺมวินยํ ปุน สงฺคายิตฺวา สุรกฺขิตํ รกฺขึสุ. จากนั้น ภิกษุอื่น ๆ ถามแล้ว เมื่อภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า "มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นวิภัชชวาที" พระองค์จึงตรัสว่า "บัดนี้ พระศาสนาบริสุทธิ์แล้ว ขอพระภิกษุสงฆ์จงทำอุโบสถเถิด" แล้วพระองค์ก็พระราชทานการอารักขาแล้วเสด็จเข้าเมืองไป พระสงฆ์พร้อมเพรียงกันประชุมทำอุโบสถ ในการประชุมครั้งนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้แสดงคัมภีร์กถาวัตถุ ซึ่งเป็นปกรณ์ที่ ๕ ในพระอภิธรรมปิฎก เพื่อขจัดเรื่องราวที่เกิดขึ้นในเวลานั้นและที่จะเกิดขึ้นในอนาคตทั้งหมด โดยจำแนกมาติกาที่พระตถาคตทรงตั้งไว้ตามแนวทางที่พระศาสดาทรงประทานไว้ ซึ่งเป็นการข่มขี่วาทะของผู้อื่น จากนั้น พระเถระโมคคัลลีบุตรติสสะเป็นประธาน พร้อมด้วยพระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกและแตกฉานในปฏิสัมภิทาจำนวนหนึ่งพันรูป ซึ่งเป็นพระเถรวาท ได้สังคายนาพระธรรมวินัยอันบริสุทธิ์แต่โบราณที่ได้ขึ้นสู่สังคายนาสองครั้งแล้วอีกครั้งหนึ่ง และรักษาไว้เป็นอย่างดี อถ โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถโร นวสุ ปจฺจนฺตฏฺฐาเนสุ สาสนปติฏฺฐาปนตฺถํ นว นายกตฺเถเร อุจฺจินิตฺวา เปเสสิ. เตสุ อฏฺฐหิ เถเรหิ อตฺตโน อตฺตโน ปตฺตฏฺฐานํ คนฺตฺวา พุทฺธสาสเน ปติฏฺฐาปิเต มหามหินฺทตฺเถโร ฉตฺตึสาธิกทฺวิสเต (๒๓๖) พุทฺธวสฺเส ชมฺพุทีปโต สีหฬทีปํ คนฺตฺวา เทวานํปิยติสฺสราชปฺปมุขํ ทีปกชนสมูหํ ปสาเทตฺวา พุทฺธสาสนํ สมฺปติฏฺฐาเปสิ, เตน จ รญฺญา ทินฺนํ มหาเมฆวนุยฺยานํ ปฏิคฺคเหตฺวา ตตฺถ มหาวิหารํ นาม สงฺฆารามํ ปติฏฺฐาเปสิ. ตโต ปภุติ สีหฬทีเป พุทฺธสาสนํ ยาว วฏฺฏคามณิราชกาลา นิกายนฺตรวาทากุลรหิตํ นิมฺมลํ สุปริสุทฺธํ หุตฺวา สมุชฺชลิตฺถ. วฏฺฏคามณิราชกาลโต ปน ปฏฺฐาย นิกายนฺตรวาทาปิ สีหฬทีปมุปาคมึสุ. ตทา วิสุทฺธตฺเถรวาทิโน ยถา ปุราณธมฺมวินโย เตหิ นิกายนฺตรวาเทหิ อสมฺมิสฺโส อมลีโน ปกติปริสุทฺโธ หุตฺวา ติฏฺเฐยฺย, ตถา ตํ มหุสฺสาเหน สุรกฺขิตํ รกฺขึสุ. กถํ? จากนั้น พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระได้คัดเลือกพระเถระผู้เป็นประธาน ๙ รูป เพื่อส่งไปประดิษฐานพระศาสนาในดินแดนชายแดน ๙ แห่ง ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น เมื่อพระเถระ ๘ รูปได้ไปถึงสถานที่ของตน ๆ และประดิษฐานพระพุทธศาสนาแล้ว พระมหินทเถระได้เดินทางจากชมพูทวีปไปยังเกาะสีหลในพุทธศักราช ๒๓๖ และได้ยังหมู่ชนชาวเกาะมีพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะเป็นประมุขให้เลื่อมใส แล้วประดิษฐานพระพุทธศาสนาไว้ และได้รับพระราชทานอุทยานมหามฆวันจากพระราชาพระองค์นั้น แล้วได้สร้างอารามชื่อมหาวิหารขึ้นที่นั่น นับแต่นั้นมา พระพุทธศาสนาในเกาะสีหลก็รุ่งเรืองบริสุทธิ์ผุดผ่อง ปราศจากความสับสนวุ่นวายด้วยลัทธิอื่น ๆ จนถึงสมัยพระเจ้าวัฏฏคามณี แต่ตั้งแต่สมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีเป็นต้นมา ลัทธิอื่น ๆ ก็ได้เข้ามาสู่เกาะสีหลด้วย ในเวลานั้น พระเถรวาทผู้บริสุทธิ์ได้รักษาพระธรรมวินัยแต่โบราณนั้นไว้ด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิอื่น ๆ เหล่านั้น ไม่เศร้าหมอง และคงความบริสุทธิ์ตามปกติไว้ได้ อย่างไร? อภยคิรินิกายุปฺปตฺติ การเกิดขึ้นของนิกายอภัยคีรี วฏฺฏคามณิราชา หิ (๔๒๕-พุทฺธวสฺเส) รชฺชํ ปตฺวา ปญฺจมาสมตฺตกาเล พฺราหฺมณติสฺสทามริเกน สตฺตหิ จ ทมิฬโยเธหิ อุปทฺทุโต สงฺคาเม จ ปราชิโต ปลายิตฺวา สาธิกานิ จุทฺทสวสฺสานิ นิลียิตฺวา อญฺญตรเวเสน วสติ. ตทา ลงฺกาทีเป มนุสฺสา โจรภเยน ทุพฺภิกฺขภเยน จ อุปทฺทุตา ภิกฺขูนํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ, เตน ภิกฺขู เยภุยฺเยน ตโต ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา ธมฺมวินยํ ธาเรนฺตา วิหรนฺติ. ลงฺกาทีเปเยว โอหีนาปิ เถรา ยถาลทฺเธหิ กนฺทมูลปณฺเณหิ ยาเปนฺตา กาเย วหนฺเต นิสีทิตฺวา ปริยตฺติธมฺมํ สชฺฌายํ กโรนฺติ, อวหนฺเต [Pg.21] วาลุกํ อุสฺสาเปตฺวา ตํ ปริวาเรตฺวา สีสานิ เอกฏฺฐาเน กตฺวา ปริยตฺตึ สมฺมสนฺติ. เอวํ ทฺวาทส สํวจฺฉรานิ สาฏฺฐกถํ เตปิฏกํ อหาเปตฺวา ธารยึสุ. ยทา ปน วฏฺฏคามณิราชา ทมิฬราชานํ หนฺตฺวา (๔๕๕-๔๖๖ พุทฺธวสฺสพฺภนฺตเร) ปุนปิ รชฺชํ กาเรสิ. ตทา เต เถรา ชมฺพุทีปโต ปจฺจาคตตฺเถเรหิ สทฺธึ เตปิฏกํ โสเธนฺตา เอกกฺขรมฺปิ อสเมนฺตํ นาม น ปสฺสึสุ. โยปิ จ มหานิทฺเทโส ตสฺมึ กาเล เอกสฺเสว ทุสฺสีลภิกฺขุโน ปคุโณ อโหสิ, โสปิ มหาติปิฏกตฺเถเรน มหารกฺขิตตฺเถรํ ตสฺส สนฺติกา อุคฺคณฺหาเปตฺวา รกฺขิโต อโหสิ. เอวํ ทุพฺภิกฺขรฏฺฐกฺโขภุปทฺทเวหิ ปีฬิตตฺตา ทุทฺธรสมเยปิ ธมฺมวินยํ สกฺกจฺจํ ธารยึสุ. พระเจ้าวัฏฏคามณี (ในพุทธศักราช ๔๒๕) ได้ครองราชย์อยู่เพียง ๕ เดือน ก็ถูกพราหมณ์ติสสะผู้เป็นกบฏและนักรบชาวทมิฬ ๗ คนรบกวน และพ่ายแพ้ในสงคราม จึงหนีไปซ่อนตัวอยู่กว่า ๑๔ ปี โดยปลอมตัวเป็นอย่างอื่น ในเวลานั้น มนุษย์ในเกาะลังกาถูกรบกวนด้วยภัยจากโจรและภัยจากความอดอยาก จึงไม่สามารถอุปถัมภ์พระภิกษุด้วยปัจจัย ๔ ได้ ด้วยเหตุนั้น พระภิกษุส่วนใหญ่จึงเดินทางจากที่นั่นไปยังชมพูทวีปเพื่อทรงจำพระธรรมวินัยอยู่ แม้พระเถระที่ยังคงอยู่ในเกาะลังกา ก็ยังชีพด้วยหัวเผือกหัวมันและใบไม้ที่หาได้ เมื่อร่างกายยังคงอยู่ ก็จะนั่งสาธยายพระปริยัติธรรม เมื่อร่างกายไม่คงอยู่ (คืออ่อนเพลียมาก) ก็จะก่อกองทรายขึ้น แล้วล้อมรอบกองทรายนั้น เอาศีรษะรวมกันในที่เดียว แล้วพิจารณาพระปริยัติ ด้วยประการฉะนี้ พวกท่านจึงทรงจำพระไตรปิฎกพร้อมอรรถกถาไว้ได้โดยไม่ขาดตกบกพร่องตลอด ๑๒ ปี แต่เมื่อพระเจ้าวัฏฏคามณีทรงปราบกษัตริย์ทมิฬได้ (ระหว่างพุทธศักราช ๔๕๕-๔๖๖) และได้ครองราชย์อีกครั้ง ในเวลานั้น พระเถระเหล่านั้นพร้อมด้วยพระเถระที่กลับมาจากชมพูทวีป ได้ชำระพระไตรปิฎกแล้ว ไม่พบแม้แต่อักษรเดียวที่ไม่ตรงกัน แม้คัมภีร์มหานิทเทส ซึ่งในเวลานั้นมีเพียงพระภิกษุผู้ทุศีลรูปหนึ่งเท่านั้นที่ทรงจำได้ ก็ได้รับการรักษาไว้โดยพระมหาติปิฏกเถระได้ให้พระมหารักขิตเถระไปเรียนจากท่านผู้นั้น ด้วยประการฉะนี้ แม้ในเวลาที่ยากลำบากเพราะถูกเบียดเบียนด้วยภัยจากความอดอยากและความวุ่นวายในบ้านเมือง พวกท่านก็ยังทรงจำพระธรรมวินัยไว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ราชา อภยคิรึ นาม วิหารํ กาเรตฺวา อตฺตโน กตูปการปุพฺพสฺส มหาติสฺสตฺเถรสฺส อทาสิ. โส ปน เถโร กุลสํสคฺคพหุลตฺตา มหาวิหารวาสีหิ ภิกฺขูหิ ปพฺพาชนียกมฺมํ กตฺวา นีหโฏ. ตทาสฺส สิสฺโส พหลมสฺสุติสฺสนามโก เถโร ตํ กมฺมํ ปฏิพาหิ, เตนสฺส สงฺโฆ อุกฺเขปนียกมฺมํ อกาสิ. โส มหาวิหารวาสีนํ กุชฺฌิตฺวา อภยคิริวิหารเมว คนฺตฺวา เตน มหาติสฺสตฺเถเรน เอกโต หุตฺวา วิสุํ คณํ วหนฺโต วสิ. เต จ ทฺเว เถรา น มหาวิหารํ ปุนาคมึสุ. ตโต ปฏฺฐาย สีหฬทีเป มหาวิหารวาสี, อภยคิริวาสีติ ทฺเว นิกายาชาตา. อิทํ ตาว สีหฬทีเป สาสนปริหานิยา ปฐมํ การณํ. พระราชาได้สร้างวิหารชื่ออภัยคีรี แล้วถวายแก่พระมหาติสสเถระ ผู้เคยทำอุปการะแก่พระองค์มาก่อน แต่พระเถระรูปนั้นเพราะคลุกคลีกับคฤหัสถ์มากเกินไป จึงถูกพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารทำปัพพาชนียกรรม (ขับไล่ออกจากหมู่) ในเวลานั้น พระเถระผู้เป็นศิษย์ของท่านชื่อพระพหุลมัสสุติสสะ ได้คัดค้านกรรมนั้น ด้วยเหตุนั้น สงฆ์จึงทำอุเขปนียกรรม (งดการร่วมสังฆกรรม) แก่ท่าน ท่านจึงโกรธพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร แล้วไปอยู่ที่วิหารอภัยคีรีนั่นเอง รวมกับพระมหาติสสเถระรูปนั้น และดำเนินหมู่คณะแยกต่างหาก พระเถระทั้งสองรูปนั้นก็ไม่กลับมายังมหาวิหารอีก นับแต่นั้นมา ในเกาะสีหลก็เกิดนิกายขึ้นสองนิกาย คือ มหาวิหารวาสี และ อภัยคีรีวาสี นี่เป็นสาเหตุแรกแห่งความเสื่อมของพระศาสนาในเกาะสีหล ธมฺมรุจินิกายุปฺปตฺติ การเกิดขึ้นของนิกายธรรมรุจิ ตทา จ ราชา อภยคิริวาสีสุเยว ภิกฺขูสุ วิเสสโต ปสนฺโน หุตฺวา เตเยว จตูหิ ปจฺจเยหิ ปวาเรตฺวา ปคฺคณฺหาติ, ราชมหามตฺตาทโยปิ อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พหู ชนา ตสฺมิญฺจ อาราเม อญฺญตฺถ จ พหู อาวาเส กตฺวา เตสํ เทนฺติ. เอวํ อภยคิริวาสิโน ภิกฺขู พหูนํ อภิญฺญาตชนานํ สกฺกตา เจว โหนฺติ ปูชิตา จ มานิตา จ. ปุน จ อภยคิริวาสิโน พหลมสฺสุติสฺสตฺเถราทโยอินฺทิยรฏฺฐโต อาคตํ วชฺชิปุตฺตกคณปริยาปนฺนสฺส ธมฺมรุจินิกายสฺส ธมฺมวินยภูตํ สกฺกตภาสาโรปิตํ [Pg.22] อภินวมฺปิ ปิฏกํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เตน เตปิ ธมฺมรุจินิกายิกา นาม อเหสุํ. อิทํ สีหฬทีเป สาสนปริหานิยา ทุติยํ การณํ. ในเวลานั้น พระราชาทรงเลื่อมใสในพระภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารเป็นพิเศษ จึงทรงอุปถัมภ์บำรุงด้วยปัจจัย ๔ แก่พระภิกษุเหล่านั้นเท่านั้น แม้ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่และชนผู้มีชื่อเสียงจำนวนมาก ก็สร้างอาวาสจำนวนมากทั้งในอารามนั้นและที่อื่น ๆ แล้วถวายแก่พระภิกษุเหล่านั้น ด้วยประการฉะนี้ พระภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารจึงเป็นที่เคารพสักการะ บูชา และนับถือของชนผู้มีชื่อเสียงจำนวนมาก อนึ่ง พระภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารมีพระพหุลมัสสุติสสเถระเป็นต้น ได้รับพระไตรปิฎกใหม่ที่แปลเป็นภาษาสันสกฤต ซึ่งเป็นพระธรรมวินัยของนิกายธรรมรุจิที่จัดอยู่ในคณะวัชชีบุตร ซึ่งมาจากอินเดีย ด้วยเหตุนั้น พวกท่านจึงได้ชื่อว่า ธรรมรุจิกนิกาย นี่เป็นสาเหตุที่สองแห่งความเสื่อมของพระศาสนาในเกาะสีหล ปิฏกตฺตยสฺส โปตฺถกาโรปนํ การจารึกพระไตรปิฎกลงในคัมภีร์ มหาวิหารวาสิโน ปน โปราณิกํ ปาฬิภาสาย สณฺฐิตํ ปริสุทฺธปิฏกเมว ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ตญฺจ มุขปาเฐเนว ธาเรนฺติ. ตทา ปน เถรา ปจฺฉิมชนานํ สติปญฺญาหานึ ทิสฺวา พุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ยาว ตํกาลา มุขปาเฐนาภตํ สาฏฺฐกถํ ปิฏกตฺตยํ โปตฺถเก อาโรเปตุํ สมารภึสุ. สมารภมานา จ เต อนุราธราชธานิปุรโต อฏฺฐสฏฺฐิมิลปฺปมาเณ มลยชนปเท มาตุล นคเร อาโลกเลเณ วสนฺตา เอกสฺส ตนฺเทสิกสฺส ชนปทาธิปติโน อารกฺขํ คเหตฺวา ตํ โปตฺถกาโรปนกมฺมมกํสุ. เตนิทํ ญายติ ‘‘ตทา มหาวิหารวาสิโน เถรา ราชราชมหามตฺเตหิ อลทฺธูปการา หุตฺวา อตฺตโน พเลเนว ปิฏกตฺตยสฺส โปตฺถกาโรปนกมฺมมกํสู’’ติ จ, ‘‘ตญฺจ ยเถว ปจฺฉิมชนานํ สติปญฺญาหานึ ทิสฺวา กตํ, ตเถว ทุพฺภิกฺขรฏฺฐกฺโขภาทิภยุปทฺทุตกาเลสุ ทุทฺธรภาวมฺปิ ทิสฺวา’’ติ จ, ตถา ‘‘อภยคิริวาสีนํ สมฺปฏิจฺฉิตสมยนฺตรวาเทหิ อนากุลนตฺถมฺปิ กต’’นฺติ จ. เอวํ มหาวิหารวาสิโน เถรา ปริสุทฺธตฺเถรวาทปิฏกํ สมยนฺตเรหิ อสมฺมิสฺสนตฺถาย ยถา ปุเร, ตถา ปาฬิภาสาย เอว โปตฺถเก อาโรเปตฺวาปิ สุรกฺขิตํ รกฺขึสุ. ยทิ หิ ตทา เตปิฏกํ โปตฺถเกสุ อนาโรปิตมสฺส, ปจฺฉากาเลสุ สมยนฺตรโต อาคตสุตฺตานิ ‘‘เนตานิ อมฺหาก’’นฺติ ปฏิกฺขิปิตุํ น สุกรานิ ภเวยฺยุํ. ยโต จ โข ตทา สาฏฺฐกถํ เตปิฏกํ โปตฺถเกสุ อาโรปิตํ, ตโตเยว อนาคตกาเลสุ สมยนฺตราคตสุตฺตานิ เตหิ โปตฺถเกหิ สํสนฺเทตฺวา ปฏิกฺขิปิตุํ สุกรานิ โหนฺติ. แต่พระมหาวิหารวาสีทั้งหลาย ย่อมรับพระไตรปิฎกอันบริสุทธิ์ที่ตั้งอยู่ในภาษาบาลีอันเป็นของโบราณเท่านั้น และทรงจำไว้ด้วยการท่องจำด้วยปากเปล่าเท่านั้น. แต่ในกาลนั้น พระเถระทั้งหลายเห็นความเสื่อมแห่งสติปัญญาของชนในภายหลัง จึงเริ่มจารึกพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาที่ทรงจำด้วยปากเปล่ามาตั้งแต่สมัยพุทธกาลจนถึงกาลนั้น ลงในหนังสือ. เมื่อเริ่มจารึกนั้น พระเถระเหล่านั้นอาศัยอยู่ในอาโลกเลณะ ในเมืองมาตุละ ในชนบทมลายู ซึ่งห่างจากเมืองหลวงอนุราธปุระประมาณ ๖๘ ไมล์ ได้รับการอารักขาจากเจ้าเมืองท้องถิ่นคนหนึ่ง แล้วจึงทำการจารึกหนังสือเหล่านั้น. ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นที่ทราบกันว่า “ในกาลนั้น พระเถระมหาวิหารวาสีทั้งหลายไม่ได้รับความช่วยเหลือจากพระราชาและมหาอำมาตย์ จึงได้ทำการจารึกพระไตรปิฎกด้วยกำลังของตนเอง” และ “การจารึกนั้นทำขึ้นเพราะเห็นความเสื่อมแห่งสติปัญญาของชนในภายหลัง และเพราะเห็นความยากลำบากในการทรงจำในยามเกิดภัยพิบัติ เช่น ภัยทุพภิกขภัยและความวุ่นวายในบ้านเมือง” และ “ยังทำขึ้นเพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิอื่นที่พวกอภัยคีรีวาสีรับไว้”. ดังนี้ พระเถระมหาวิหารวาสีทั้งหลายจึงได้รักษาพระไตรปิฎกเถรวาทอันบริสุทธิ์ไว้เป็นอย่างดี โดยการจารึกเป็นภาษาบาลีลงในหนังสือเช่นเดิม เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิอื่น. หากในกาลนั้น พระไตรปิฎกไม่ได้ถูกจารึกไว้ในหนังสือ พระสูตรที่มาจากลัทธิอื่นในภายหลังก็จะไม่สามารถปฏิเสธได้ว่า “เหล่านี้ไม่ใช่ของเรา”. แต่เพราะในกาลนั้น พระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถาได้ถูกจารึกไว้ในหนังสือแล้ว ด้วยเหตุนั้น พระสูตรที่มาจากลัทธิอื่นในอนาคตจึงสามารถนำมาเทียบเคียงกับหนังสือเหล่านั้นและปฏิเสธได้โดยง่าย. ตถา หิ ภาติยราชกาเล (๕๒๔-๕๕๒-พุ-ว) มหาวิหารวาสีนํ อภยคิริวาสีหิ วินเย วิวาโท อุปฺปชฺชิ. ตทา ราชา ทีฆการายนํ นาม พฺราหฺมณชาติกํ อมจฺจํ เถรานํ สนฺติกํ เปเสสิ. โส อุภินฺนํ สุตฺตํ [Pg.23] สุตฺวา วินิจฺฉยํ อทาสิ. ตถา โวหารกติสฺสราชกาเล จ (๗๕๘-๗๘๐ พุ-ว) โคฐาภยราชกาเล จ (๗๙๗-๘๑๐ พุ-ว) เถรวาทิกา โปตฺถการูฬฺเหน ธมฺมวินเยน สํสนฺเทตฺวา อธมฺมวาทํ ปฏิกฺขิปึสุ. ดังนั้น ในสมัยพระเจ้าภาติยะ (พ.ศ. ๕๒๔-๕๕๒) ได้เกิดข้อพิพาทเรื่องพระวินัยระหว่างพระมหาวิหารวาสีกับพระอภัยคีรีวาสี. ในกาลนั้น พระราชาได้ส่งอำมาตย์ชื่อทีฆการายนะ ผู้มีชาติเป็นพราหมณ์ ไปยังสำนักของพระเถระทั้งหลาย. อำมาตย์นั้นได้ฟังคำของทั้งสองฝ่ายแล้ว ก็ได้ตัดสิน. เช่นเดียวกัน ในสมัยพระเจ้าโวหาริกติสสะ (พ.ศ. ๗๕๘-๗๘๐) และในสมัยพระเจ้าโคฐาภยะ (พ.ศ. ๗๙๗-๘๑๐) พระเถรวาททั้งหลายได้นำพระธรรมวินัยที่จารึกไว้ในหนังสือมาเทียบเคียง แล้วปฏิเสธอธรรมวาทะ. อธมฺมวาทุปฺปตฺติ การเกิดขึ้นแห่งอธรรมวาทะ อยํ ปน อาทิโต ปฏฺฐาย สาสนมลภูตานํ อธมฺมวาทานํ อุปฺปตฺติ. อโสกรญฺโญ หิ กาเล อุปฺปพฺพาเชตฺวา นิกฺกฑฺฒิตา อญฺญติตฺถิยา พุทฺธสาสเน อลทฺธปติฏฺฐา โกธาภิภูตา ปาฏลิปุตฺตโต นิกฺขมิตฺวา ราชคหสมีเป นาลนฺทายํ สนฺนิปติตฺวา เอวํ สมฺมนฺตยึสุ ‘‘มหาชนสฺส พุทฺธสาสเน อนวคาหตฺถาย สกฺยานํ ธมฺมวินโย นาเสตพฺโพ, ตญฺจ โข เตสํ สมยํ อชานนฺเตหิ น สกฺกา กาตุํ, ตสฺมา เยน เกนจิ อุปาเยน ปุนปิ ตตฺถ ปพฺพชิตพฺพเมวา’’ติ. เต เอวํ สมฺมนฺตยิตฺวา ปุน อาคนฺตฺวา วิสุทฺธตฺเถรวาทีนมนฺตรํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตา ตทญฺเญสํ สตฺตรสนฺนํ มหาสงฺฆิกาทินิกายานํ สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน อญฺญติตฺถิยภาวํ อชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ปิฏกตฺตยมุคฺคณฺหิตฺวา ตญฺจ วิปริวตฺเตตฺวา ตโต โกสมฺพึ คนฺตฺวา ธมฺมวินยนาสนาย อุปายํ มนฺตยิตฺวา ๒๕๓-พุทฺธวสฺเส ฉสุ ฐาเนสุ วสนฺตา (๑) เหมวติโก (๒) ราชคิริโก (๓) สิทฺธตฺถิโก (๔) ปุพฺพเสลิโย (๕) อปรเสลิโย (๖) วาชิริโย (๗) เวตุลฺโล (๘) อนฺธโก (๙) อญฺญมหาสงฺฆิโกติ นว อภินเว นิกาเย อุปฺปาเทสุํ. เตสํ นามานิ จ ลทฺธิโย จ กถาวตฺถุอฏฺฐกถายํ อาคตาเยว. อนึ่ง นี้คือการเกิดขึ้นแห่งอธรรมวาทะทั้งหลาย ซึ่งเป็นมลทินของพระศาสนามาตั้งแต่ต้น. ในสมัยพระเจ้าอโศก พวกเดียรถีย์ที่ถูกขับไล่ออกจากพระศาสนา ไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ในพระพุทธศาสนาได้ จึงถูกความโกรธครอบงำ พากันออกจากเมืองปาฏลีบุตร ไปประชุมกันที่นาลันทาใกล้เมืองราชคฤห์ แล้วปรึกษากันว่า “เพื่อไม่ให้มหาชนเข้าถึงพระพุทธศาสนา เราจะต้องทำลายพระธรรมวินัยของพระศากยะ แต่การทำลายนั้นไม่สามารถทำได้โดยไม่รู้ลัทธิของพวกเขา เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะด้วยอุบายใดก็ตาม เราจะต้องบวชเข้าไปในพระศาสนานั้นอีกครั้ง”. พวกเขากลุ่มนั้นปรึกษากันดังนี้แล้ว ก็กลับมาอีกครั้ง แต่ไม่สามารถเข้าไปในหมู่พระเถรวาทผู้บริสุทธิ์ได้ จึงเข้าไปหาสำนักของนิกายอื่น ๑๗ นิกาย มีมหาสังฆิกะเป็นต้น โดยไม่ให้พวกเขารู้ว่าตนเป็นเดียรถีย์ แล้วบวชเข้าไป ศึกษาพระไตรปิฎก แล้วบิดเบือนพระไตรปิฎกนั้น จากนั้นก็ไปยังเมืองโกสัมพี ปรึกษาอุบายเพื่อทำลายพระธรรมวินัย ในพุทธศักราช ๒๕๓ พวกเขาได้อาศัยอยู่ใน ๖ สถานที่ และได้ก่อตั้ง ๙ นิกายใหม่ขึ้น คือ (๑) เหมวัตติกะ (๒) ราชคิริกะ (๓) สิทธัตถิกะ (๔) บุพพเสลิยะ (๕) อปรเสลิยะ (๖) วาชิริยะ (๗) เวตุลละ (๘) อันธกะ (๙) อัญญมหาสังฆิกะ. ชื่อและลัทธิของนิกายเหล่านั้นปรากฏอยู่ในอรรถกถาคถาวัตถุแล้ว. เตสุ เหมวติกา สทฺธมฺมปติรูปกํ พุทฺธภาสิตภาเวน ทสฺเสตฺวา ในบรรดานิกายเหล่านั้น พวกเหมวัตติกะได้แสดงธรรมปฏิรูปว่าเป็นพุทธภาษิตแล้ว (๑) วณฺณปิฏกํ นาม คนฺถํ อกํสุ. (๑) ได้ทำคัมภีร์ชื่อวัณณปิฎก. ราชคิริกา (๒) องฺคุลิมาลปิฏกํ, พวกราชคิริกะ (๒) ได้ทำอังคุลิมาลปิฎก, สิทฺธตฺถิกา (๓) คูฬฺหเวสฺสนฺตรํ, พวกสิทธัตถิกะ (๓) ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬเวสสันดร, ปุพฺพเสลิยา (๔) รฏฺฐปาลคชฺชิตํ, พวกบุพพเสลิยะ (๔) ได้ทำคัมภีร์ชื่อรัฏฐปาลคัชชิตะ, อปรเสลิยา (๕) อาฬวกคชฺชิตํ, พวกอปรเสลิยะ (๕) ได้ทำคัมภีร์ชื่ออาฬวกคัชชิตะ, วชิรปพฺพตวาสิโน [Pg.24] วาชิริยา (๖) คูฬฺหวินยํ นาม คนฺถํ อกํสุ. พวกวาชิริยะผู้อยู่ในวชิรบรรพต (๖) ได้ทำคัมภีร์ชื่อคูฬวินัย. เตเยว สพฺเพ มายาชาลตนฺต-สมาชตนฺตาทิเก อเนเก ตนฺตคนฺเถ จ, มรีจิกปฺป-เหรมฺภกปฺปาทิเก อเนเก กปฺปคนฺเถ จ อกํสุ. พวกเขาทั้งหมดนั้น ได้ทำคัมภีร์ตันตระหลายเล่ม เช่น มายาชาลตันตระ สมาจตันตระ เป็นต้น และคัมภีร์กัปปะหลายเล่ม เช่น มรีจิกัปปะ เหรัมภกัปปะ เป็นต้น. เวตุลฺลวาทิโน ปน (๗) เวตุลฺลปิฏกมกํสุ. ส่วนพวกเวตุลลวาทะ (๗) ได้ทำเวตุลลปิฎก. อนฺธกา จ (๘) รตนกูฏาทิเก คนฺเถ, พวกอันธกะ (๘) ได้ทำคัมภีร์ต่างๆ เช่น รัตนกูฏะ เป็นต้น, อญฺญมหาสงฺฆิกา จ (๙) อกฺขรสาริยาทิสุตฺตนฺเต อกํสุ. และพวกอัญญมหาสังฆิกะ (๙) ได้ทำพระสูตรต่างๆ เช่น อักขรสาริยะ เป็นต้น. เตสุ ปน สทฺธมฺมปติรูปเกสุ เวตุลฺลวาโท, วาชิริยวาโท, รตนกูฏสตฺถนฺติ อิมานิเยว ตีณิ ลงฺกาทีปมุปาคตานิ, อญฺญานิ ปน วณฺณปิฏกาทีนิ ชมฺพุทีเปเยว นิวตฺตนฺตีติ นิกายสงฺคเห วุตฺตํ. วณฺณปิฏกาทีนมฺปิ ปน ลงฺกาทีปมุปาคตจฺฉายา ทิสฺสเตว. ตถา หิ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ (๓, ๙-ปิฏฺเฐ) ในบรรดาธรรมปฏิรูปเหล่านั้น มีเพียง ๓ อย่างเท่านั้นที่มาถึงเกาะลังกา คือ เวตุลลวาทะ วาชิริยวาทะ และรัตนกูฏศาสตร์ ส่วนคัมภีร์อื่นๆ เช่น วัณณปิฎก เป็นต้น ยังคงอยู่ในชมพูทวีปเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ในนิกายสังคหะ. แต่ร่องรอยของวัณณปิฎกเป็นต้น ก็ปรากฏว่ามาถึงเกาะลังกาเช่นกัน. ดังที่ปรากฏในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา (หน้า ๙ เล่ม ๓) ว่า ‘‘วณฺณปิฏก องฺคุลิมาลปิฏกรฏฺฐปาลคชฺชิตอาฬวกคชฺชิตคูฬฺหมคฺคคูฬฺหเวสฺสนฺตร คูฬฺหวินย เวทลฺลปิฏกานิ ปน อพุทฺธวจนานิเยวาติ วุตฺต’’นฺติ จ. “วัณณปิฎก อังคุลิมาลปิฎก รัฏฐปาลคัชชิตะ อาฬวกคัชชิตะ คูฬมรรค คูฬเวสสันดร คูฬวินัย และเวทัลลปิฎก เหล่านี้เป็นอพุทธวจนะเท่านั้น” ดังนี้. สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตฏฺฐกถายมฺปิ (๒, ๑๘๖-ปิฏฺเฐ) แม้ในอรรถกถาสังยุตตนิกายชื่อสารัตถัปปกาสินี (หน้า ๑๘๖ เล่ม ๒) ก็กล่าวไว้ว่า ‘‘คูฬฺหวินยํ คูฬฺหเวสฺสนฺตรํ คูฬฺหมโหสธํ วณฺณปิฏกํ องฺคุลิมาลปิฏกํ รฏฺฐปาลคชฺชิตํ อาฬวกคชฺชิตํ เวทลฺลปิฏกนฺติ อพุทฺธวจนํ สทฺธมฺมปติรูปกํ นามา’’ติ จ– “คูฬวินัย คูฬเวสสันดร คูฬมโหสถ วัณณปิฎก อังคุลิมาลปิฎก รัฏฐปาลคัชชิตะ อาฬวกคัชชิตะ และเวทัลลปิฎก เหล่านี้ชื่อว่าอพุทธวจนะ เป็นสัทธรรมปฏิรูป” ดังนี้. เตสํ ปฏิกฺเขโป ทิสฺสติ. น หิ ตานิ อสุตฺวา, เตสญฺจ อตฺถํ อชานิตฺวา สีหฬฏฺฐกถาจริเยหิ ตานิ ปฏิกฺขิปิตุํ สกฺกา, นาปิ ตํ ปฏิกฺเขปวจนํ ชมฺพุทีปิกฏฺฐกถาจริยานํ วจนํ ภวิตุํ, มหามหินฺทตฺเถรสฺส สีหฬทีปํ [Pg.25] คมนสมเย เตสํเยว อภาวโต. ตสฺมา ตานิ จ ตทญฺญานิ จ มหายานิกปิฏกานิ ตํกาลิกานิ เยภุยฺเยน สีหฬทีปมุปาคตานีติ คเหตพฺพานิ. เตสุ จ วชฺชิปุตฺตกคณปริยาปนฺนสฺส ธมฺมรุจินิกายสฺส ปิฏกานํ ตทุปาคมนํ ปุพฺเพว วุตฺตํ. ตทญฺเญสํ ปน ตทุปาคมนํ เอวํ เวทิตพฺพํ. การปฏิเสธคัมภีร์เหล่านั้นปรากฏอยู่. เพราะว่าพระอาจารย์อรรถกถาชาวสิงหลไม่สามารถปฏิเสธคัมภีร์เหล่านั้นได้ หากไม่ได้ฟังและไม่รู้ความหมายของคัมภีร์เหล่านั้น และคำปฏิเสธนั้นก็ไม่น่าจะเป็นคำของพระอาจารย์อรรถกถาชาวชมพูทวีป เพราะในสมัยที่พระมหาเถระมหินทเสด็จมายังเกาะสิงหล คัมภีร์เหล่านั้นยังไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงควรเข้าใจว่าคัมภีร์เหล่านั้นและพระไตรปิฎกมหายานอื่นๆ ในสมัยนั้น ส่วนใหญ่ได้มาถึงเกาะสิงหลแล้ว. และการมาถึงของพระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิ ซึ่งจัดอยู่ในคณะวัชชีบุตรนั้น ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้แล้ว. ส่วนการมาถึงของคัมภีร์อื่นๆ พึงทราบดังนี้. เวตุลฺลวาทสฺส ปฐมนิคฺคโห การปราบปรามเวตุลลวาทะครั้งแรก โวหารกติสฺสรญฺโญ กาเล (๗๕๘-๗๘๐-พุ-ว) อภยคิริวาสิโน ธมฺมรุจินิกายิกา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรน สาสนวินาสนตฺถาย ภิกฺขุเวสธารีหิ เวตุลฺลวาทิพฺราหฺมเณหิ รจิตํ เวตุลฺลปิฏกํ สมฺปฏิคฺคเหตฺวา ‘‘อิทํ พุทฺธภาสิต’’นฺติ ทสฺเสนฺติ. ตํ มหาวิหารวาสิโน เถรวาทิกา ธมฺมวินเยน สํสนฺเทตฺวา อธมฺมวาโทติ ปฏิกฺขิปึสุ. ตํ สุตฺวา ราชา สพฺพสตฺถปารคุํ กปิลํ นาม อมจฺจํ เปเสตฺวา วินิจฺฉยํ การาเปตฺวา อพุทฺธภาสิตภาวํ ญตฺวา สพฺพํ เวตุลฺลโปตฺถกํ ฌาเปตฺวา ตลฺลทฺธิเก จ ปาปภิกฺขู นิคฺคเหตฺวา พุทฺธสาสนํ โชเตสิ. วุตฺตญฺเหตํ มหาวํเส – ในสมัยพระเจ้าโวหารกติสสะ (พ.ศ. ๗๕๘-๗๘๐) ภิกษุธรรมรุจินิกายผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหาร ได้รับคัมภีร์เวตุลละปิฎกที่พราหมณ์เวตุลลวาทีผู้ปลอมบวชเป็นภิกษุแต่งขึ้นเพื่อทำลายพระศาสนาตามที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้น และแสดงว่า “นี่คือพุทธภาษิต” ฝ่ายภิกษุเถรวาทผู้อยู่ในมหาวิหารได้สอบทานคัมภีร์นั้นกับพระธรรมวินัยแล้วปฏิเสธว่า “เป็นอธรรมวาทะ” พระเจ้าโวหารกติสสะทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงส่งอำมาตย์ชื่อกปิละผู้เชี่ยวชาญในสรรพศาสตร์ไปวินิจฉัย เมื่อทรงทราบว่าไม่ใช่พุทธภาษิต จึงทรงเผาคัมภีร์เวตุลละทั้งหมด และลงโทษภิกษุผู้ถือลัทธินั้นซึ่งเป็นภิกษุบาป แล้วทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง เรื่องนี้กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า – ๓๖-๔๑. ๓๖-๔๑. ‘‘เวตุลฺลวาทํ มทฺทิตฺวา, กาเรตฺวา ปาปนิคฺคหํ; กปิเลน อมจฺเจน, สาสนํ โชตยี จ โส’’ติ. “พระองค์ทรงขจัดลัทธิเวตุลละ ทรงลงโทษผู้กระทำบาป และทรงยังพระศาสนาให้รุ่งเรืองด้วยอำมาตย์ชื่อกปิละ” สาคลิยนิกายุปฺปตฺติ กำเนิดสาคลีนิกาย ปุนปิ เต อภยคิริวาสิโน โคฐาภยรญฺโญ กาเล (๗๙๗-๘๑๐-พุ-ว) เวตุลฺลวาทํ ตเถว ทสฺเสนฺติ. ตทา ปน เตสุ อุสฺสิลิยาติสฺโส นาม มหาเถโร โวหารกติสฺสราชกาเล เวตุลฺลวาทีนํ ภิกฺขูนํ กตนิคฺคหํ สุตฺวา ‘‘วิจารณสมฺปนฺนสฺส รญฺโญ สมเย ตเถว ภเวยฺย, น ภทฺทกเมต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘น มยํ เตหิ เอกโต โหมา’’ติ ติสตมตฺเต ภิกฺขู คเหตฺวา ทกฺขิณคิริวิหารํ คนฺตฺวา ธมฺมรุจินิกายโต วิสุํ หุตฺวา วสิ. เตสุ สาคโล นาม มหาเถโร ตตฺเถว ทกฺขิณคิริมฺหิ วสนฺโต อาคมพฺยาขฺยานมกาสิ. ตโต ปฏฺฐาย ตํ เถรมารพฺภ ตสฺสนฺเตวาสิโน สาคลิยา นาม อเหสุํ. เตสมฺปิ [Pg.26] วาโท ปจฺฉา มหาเสนราชกาเล เชตวนวิหาเร ปตฺถริ. อีกครั้งหนึ่ง ในสมัยพระเจ้าโคฐาภยะ (พ.ศ. 797-810) ภิกษุผู้อยู่ในอภัยคีรีวิหารเหล่านั้นได้แสดงลัทธิเวตุลละเช่นเดิม ในครั้งนั้น พระมหาเถระชื่ออุสสิลิยาติสสะในหมู่ภิกษุเหล่านั้น ได้สดับการลงโทษภิกษุเวตุลลวาทีในสมัยพระเจ้าโวหารกติสสะแล้ว คิดว่า “ในสมัยพระราชาผู้ทรงประกอบด้วยการพิจารณา ก็เป็นเช่นนั้นอีก ไม่ดีเลย” จึงพาภิกษุประมาณ 300 รูปไปที่ทักขิณคิรีวิหาร แยกตัวออกจากธรรมรุจินิกายแล้วอยู่จำพรรษา ในหมู่ภิกษุเหล่านั้น พระมหาเถระชื่อสาคละได้อยู่จำพรรษาที่ทักขิณคีรีวิหารนั้นเอง และได้ทำคำอธิบายพระอาคม ตั้งแต่นั้นมา ศิษย์ของพระเถระรูปนั้นจึงได้ชื่อว่าสาคลียะ ลัทธิของภิกษุเหล่านั้นได้แพร่หลายในเชตวันวิหารในสมัยพระเจ้ามหาเสนในภายหลัง เวตุลฺลวาทสฺส ทุติยนิคฺคโห การปราบปรามลัทธิเวตุลละครั้งที่สอง โคฐาภโย ปน ราชา ปญฺจสุ วิหาเรสุ มหาภิกฺขุสงฺฆํ เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา ตํ ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา เวตุลฺลวาทสฺส อพุทฺธภาสิตภาวํ ญตฺวา ตํวาทิโน สฏฺฐิ ปาปภิกฺขู ลกฺขณาหเต กตฺวา รฏฺฐโต ปพฺพาเชสิ, เวตุลฺลโปตฺถกานิ จ ฌาเปตฺวา พุทฺธสาสนํ โชเตสิ. ส่วนพระเจ้าโคฐาภยะได้ทรงประชุมพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในวิหารทั้งห้าแห่ง แล้วทรงสอบถามเรื่องราวเหล่านั้น เมื่อทรงทราบว่าลัทธิเวตุลละไม่ใช่พุทธภาษิต จึงทรงทำเครื่องหมายที่ตัวภิกษุบาป 60 รูปผู้ถือลัทธินั้น แล้วขับไล่ออกจากแว่นแคว้น และทรงเผาคัมภีร์เวตุลละ แล้วทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง ตทา รฏฺฐโต ปพฺพาชิเตสุ เตสุ ภิกฺขูสุ เกจิ กาวีรปฏฺฏนํ คนฺตฺวา ตตฺถ วสนฺติ. ตสฺมิญฺจ สมเย เอโก อญฺญติตฺถิยมาณวโก เทสนฺตรโต กาวีรมาคนฺตฺวา ปฏฺฏนคามิเกหิ เตสํ ภิกฺขูนํ กตูปหารํ ทิสฺวา ลาภสกฺการํ นิสฺสาย เตสํ สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา สงฺฆมิตฺโตติ นาเมน ปากโฏ อโหสิ. โส มหาวิหารวาสีนํ ธมฺมวินิจฺฉยํ นิสฺสาย โคฐาภยรญฺญา เวตุลฺลวาทเหตุ เตสํ ภิกฺขูนํ รฏฺฐา ปพฺพาชิตภาวํ ญตฺวา มหาวิหารวาสีนํ กุทฺโธ หุตฺวา ‘‘เวตุลฺลวาทํ วา เน คาหาเปสฺสามิ, วิหาเร วา เนสํ อุมฺมูเลตฺวา วินาเสสฺสามี’’ติ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ราชานํ ปสาเทตฺวา ตสฺส ทฺเว ปุตฺเต สิปฺปํ สิกฺขาเปสฺสามีติ อารภิ. ตถาปิ อตฺตโน วาทสฺส ชานนสมตฺถํ เชฏฺฐติสฺสํ โอหาย อนาคเต อตฺตโน วจนํ การาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ กนิฏฺฐํ มหาเสนกุมารเมว สงฺคณฺหิตฺวา สิปฺปํ สิกฺขาเปสิ. วิตุโน อจฺจเยน เชฏฺฐติสฺสกุมาเร รชฺชํ ปตฺเต (๘๑๐-๘๑๙-พุ-ว) โส ตสฺส รญฺโญ ภีโต กาวีรปฏฺฏนเมว คโต. ในครั้งนั้น ภิกษุบางรูปในหมู่ภิกษุที่ถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้น ได้ไปอยู่ที่เมืองกาวีรปัฏฏนะ ในสมัยนั้น มีมาณพต่างศาสนิกคนหนึ่งมาจากต่างประเทศ มายังเมืองกาวีระ เห็นชาวเมืองถวายปัจจัยแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงอาศัยลาภสักการะบวชในสำนักของภิกษุเหล่านั้น และมีชื่อเสียงว่าสังฆมิตตะ เขาได้ทราบว่าภิกษุเหล่านั้นถูกพระเจ้าโคฐาภยะขับไล่ออกจากแว่นแคว้นเพราะลัทธิเวตุลละ โดยอาศัยการวินิจฉัยธรรมของภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร จึงโกรธภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร แล้วคิดว่า “เราจะให้ภิกษุเหล่านั้นถือลัทธิเวตุลละ หรือไม่ก็เราจะถอนรากถอนโคนวิหารของภิกษุเหล่านั้นให้พินาศ” จึงไปยังเกาะสีหล ทำให้พระราชาทรงเลื่อมใส แล้วเริ่มสอนศิลปะแก่พระโอรสทั้งสองของพระราชา ถึงกระนั้น เขาก็ละทิ้งพระเชษฐติสสะผู้สามารถรู้ลัทธิของตนได้ แล้วเลือกสอนศิลปะแก่พระกนิษฐาคือเจ้าชายมหาเสนผู้ซึ่งตนสามารถให้ทำตามคำของตนได้ในอนาคต เมื่อพระเชษฐติสสะขึ้นครองราชย์ (พ.ศ. 810-819) หลังจากพระบิดาสวรรคต เขาก็กลัวพระราชาองค์นั้น จึงกลับไปยังเมืองกาวีรปัฏฏนะ มหาเสนรญฺโญ ปน กาเล (๘๑๙-๘๔๕-พุ-ว) โส ปุน สีหฬทีปมาคนฺตฺวา อภยคิริวิหาเร วสนฺโต มหาวิหารวาสีหิ เวตุลฺลวาทํ คาหาเปตุํ นานาปกาเรหิ วายามมกาสิ. ตถาปิ เตหิ ตํ คาหาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา นานาการเณหิ สญฺญาเปตฺวา [Pg.27] ‘‘โย โกจิ เอกสฺสปิ ภิกฺขุสฺส มหาวิหารวาสิโน อาหารํ ทเทยฺย, ตสฺส สตํ ทณฺโฑ’’ติ รญฺโญ อาณาย นคเร เภรึ จราเปสิ. ตทา มหาวิหารวาสิโน นคเร ปิณฺฑาย จรนฺตา ตโย ทิวเส ภิกฺขมลทฺธา มหาปาสาเท สนฺนิปติตฺวา ‘‘สเจ มยํ ขุทาเหตุ อธมฺมํ ธมฺโมติ คณฺเหยฺยาม, พหู ชนา ตํ คเหตฺวา อปายคามิโน ภวิสฺสนฺติ, มยญฺจ สพฺเพ สาวชฺชา ภวิสฺสาม, ตสฺมา น มยํ ชีวิตเหตุปิ เวตุลฺลวาทํ ปฏิคฺคณฺหิสฺสามา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา มหาวิหาราทิเก สพฺพวิหาเร ฉฑฺเฑตฺวา โรหณชนปทญฺจ มลยปเทสญฺจ อคมึสุ. ส่วนในสมัยพระเจ้ามหาเสน (พ.ศ. 819-845) เขาก็กลับมายังเกาะสีหลอีกครั้ง และอยู่จำพรรษาที่อภัยคีรีวิหาร พยายามด้วยวิธีต่างๆ เพื่อให้ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารถือลัทธิเวตุลละ ถึงกระนั้น เมื่อไม่สามารถให้ภิกษุเหล่านั้นถือลัทธินั้นได้ จึงเข้าเฝ้าพระราชา ชักชวนด้วยเหตุผลต่างๆ แล้วให้ตีกลองประกาศในเมืองด้วยพระราชโองการว่า “ผู้ใดถวายอาหารแก่ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารแม้รูปเดียว ผู้นั้นจะต้องถูกปรับหนึ่งร้อย” ในครั้งนั้น ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารออกบิณฑบาตในเมือง ไม่ได้อาหารสามวัน จึงประชุมกันที่มหาปราสาท แล้วปรึกษากันว่า “ถ้าพวกเราจะถืออธรรมว่าเป็นธรรมเพราะความหิว คนจำนวนมากก็จะถือตามนั้นแล้วไปสู่อบาย และพวกเราทั้งหมดก็จะมีความผิด ดังนั้น พวกเราจะไม่รับลัทธิเวตุลละแม้เพื่อชีวิต” แล้วทิ้งวิหารทั้งหมดมีมหาวิหารเป็นต้น แล้วไปยังชนบทโรหณะและแคว้นมลายู เวตุลฺลวาโท ลัทธิเวตุลละ กีทิโส เวตุลฺลวาโท นาม, ยโต มหาวิหารวาสิโน อติวิย ชิคุจฺฉึสูติ? อิทานิ เวตุลฺลวาทสฺส สรูปํ สพฺพากาเรน ปกาเสตุํ น สกฺกา, เวตุลฺลนาเมน โปตฺถกานํ วา นิกายสฺส วา เอตรหิ อปากฏภาวโต. อภิธมฺมปิฏเก ปน กถาวตฺถุอฏฺฐกถายํ กติปยา เวตุลฺลวาทา อาคตา. กถํ? – ลัทธิเวตุลละชื่อว่าอย่างไรหนอ ที่ภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารรังเกียจอย่างยิ่ง? บัดนี้ ไม่สามารถแสดงลักษณะของลัทธิเวตุลละได้ทั้งหมด เพราะคัมภีร์หรือนิกายชื่อเวตุลละไม่ปรากฏในปัจจุบัน แต่ในอรรถกถาคถาวัตถุในพระอภิธรรมปิฎก มีลัทธิเวตุลละบางอย่างปรากฏอยู่ อย่างไรเล่า? – ‘‘ปรมตฺถโต มคฺคผลาเนว สงฺโฆ, มคฺคผเลหิ อญฺโญ สงฺโฆ นาม นตฺถิ, มคฺคผลานิ จ น กิญฺจิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ จ (๑). “โดยปรมัตถ์แล้ว มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ ไม่มีสงฆ์อื่นนอกจากมรรคผล และมรรคผลไม่รับสิ่งใดๆ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์รับทักษิณา” (1) ‘‘มคฺคผลาเนว สงฺโฆ นาม, น จ ตานิ ทกฺขิณํ วิโสเธตุํ สกฺโกนฺติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ จ (๒). “มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ และมรรคผลไม่สามารถชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์ได้ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ชำระทักษิณาให้บริสุทธิ์” (2) ‘‘มคฺคผลาเนว สงฺโฆ นาม, น จ ตานิ กิญฺจิ ภุญฺชนฺติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ จ (๓). “มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ และมรรคผลไม่บริโภคสิ่งใดๆ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์บริโภค ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม” (3) มคฺคผลาเนว สงฺโฆ นาม, น จ สกฺกา เตสํ กิญฺจิ ทาตุํ, น จ เตหิ ปฏิคฺคณฺหิตุํ, นาปิ เตสํ ทาเนน โกจิ อุปกาโร อิชฺฌติ, ตสฺมา น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ จ (๔). “มรรคผลเท่านั้นคือสงฆ์ และไม่สามารถถวายสิ่งใดๆ แก่มรรคผลได้ และมรรคผลก็ไม่รับสิ่งใดๆ และการถวายทานแก่มรรคผลก็ไม่สำเร็จประโยชน์ใดๆ ดังนั้น ไม่ควรกล่าวว่าทานที่ถวายแก่สงฆ์มีผลมาก” (4) ‘‘พุทฺโธ ภควา น กิญฺจิ ปริภุญฺชติ, โลกานุวตฺตนตฺถํ ปน ปริภุญฺชมานํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสติ, ตสฺมา นิรุปการตฺตา น วตฺตพฺพํ ตสฺมึ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ จ (๕). “พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคไม่ทรงบริโภคสิ่งใดๆ แต่ทรงแสดงพระองค์เหมือนทรงบริโภคเพื่ออนุวัตรตามโลก ดังนั้น เพราะไม่มีประโยชน์ จึงไม่ควรกล่าวว่าทานที่ถวายในพระองค์มีผลมาก” (5) ‘‘ภควา [Pg.28] ตุสิตภวเน นิพฺพตฺโต ตตฺเถว วสติ, น มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉติ, นิมฺมิตรูปมตฺตกํ ปเนตฺถ ทสฺเสตี’’ติ จ (๖). “พระผู้มีพระภาคทรงอุบัติในภพดุสิต และประทับอยู่ที่นั่น ไม่ได้เสด็จมายังโลกมนุษย์ ทรงแสดงเพียงพระรูปที่เนรมิตขึ้นเท่านั้นในโลกนี้” (6) ‘‘ตุสิตปุเร ฐิโต ภควา ธมฺมเทสนตฺถาย อภินิมฺมิตํ เปเสสิ, เตน เจว, ตสฺส จ เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน ธมฺโม เทสิโต, น พุทฺเธน ภควตา’’ติ จ (๗). “พระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ในเมืองดุสิต ทรงส่งพระรูปที่เนรมิตขึ้นมาเพื่อแสดงธรรม พระธรรมนั้นถูกแสดงโดยพระรูปที่เนรมิตนั้นเองด้วย และโดยพระอานนท์ผู้มีอายุผู้รับเอาคำสอนของพระรูปที่เนรมิตนั้นแล้วแสดง ไม่ใช่โดยพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาค” (7) ‘‘เอกาธิปฺปาเยน เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – การุญฺเญน วา เอเกน อธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโย, สํสาเร วา เอกโต ภวิสฺสามาติ อิตฺถิยา สทฺธึ พุทฺธปูชาทีนิ กตฺวา ปณิธิวเสน เอโก อธิปฺปาโย อสฺสาติ เอกาธิปฺปาโย, เอวรูโป ทฺวินฺนมฺปิ ชนานํ เอกาธิปฺปาโย เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพ’’ติ จ (๘) เอวํ เวตุลฺลวาทีนํ ลทฺธิโย อาคตา, เอตฺตกาเยว เนสํ วาทา เถรวาทคนฺถวเสน ทานิ ปญฺญายนฺติ. “ควรเสพเมถุนธรรมด้วยความประสงค์เดียว” ความหมายในที่นี้คือ “ความประสงค์เดียว” หมายถึงด้วยความกรุณาอย่างหนึ่ง หรือด้วยความประสงค์เดียวว่า ‘เราจักเป็นผู้ร่วมกันในสังสารวัฏ’ แล้วกระทำการบูชาพระพุทธเจ้าเป็นต้นร่วมกับสตรีด้วยอำนาจแห่งการตั้งปณิธานจึงมีความประสงค์เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เมถุนธรรมที่ประกอบด้วยความประสงค์เดียวเช่นนี้ของคนทั้งสองควรเสพ” (8) ลัทธิของพวกเวตุลลวาทีมาแล้วอย่างนี้ วาทะของพวกเขามีเพียงเท่านี้ที่ปรากฏตามคัมภีร์เถรวาทในปัจจุบัน เอตฺถ จ อาทิโต จตูหิ วาเทหิ สุตฺตนฺตาคตสงฺโฆ จ มิจฺฉา คหิโต, วินยาคตสงฺโฆ จ สพฺพถา ปฏิกฺขิตฺโต. ตทนนฺตรํ ตโย วาทา อิสฺสรนิมฺมานวาทานุวตฺตกา. อนฺติมสฺส ปน อสทฺธมฺมวาทภาโว อติวิย ปากโฏติ. ในบรรดาวาทะเหล่านั้น เริ่มแรกด้วยวาทะ ๔ อย่าง พระสงฆ์ผู้มาในพระสูตรถูกถือเอาผิดไป และพระสงฆ์ผู้มาในพระวินัยถูกปฏิเสธโดยสิ้นเชิง หลังจากนั้น วาทะ ๓ อย่างเป็นไปตามวาทะว่าด้วยการสร้างของพระผู้เป็นเจ้า (อิศวรนิมมานวาท) ส่วนวาทะสุดท้ายนั้น ความเป็นอสัทธรรมวาทะปรากฏชัดเจนยิ่งนัก อภิธมฺมสมุจฺจเย ปน เวตุลฺลปิฏกสฺส โพธิสตฺตปิฏกภาโว ปกาสิโต, ตสฺมา สทฺธมฺมปุณฺฑริกสุตฺตาทิเก โพธิสตฺตปิฏเก อาคตวาโทปิ ‘‘เวตุลฺลวาโท’’ติ เวทิตพฺโพ. ส่วนในคัมภีร์อภิธรรมสมุจจัย ความเป็นพระโพธิสัตว์ปิฎกของเวตุลลปิฎกถูกประกาศไว้ เพราะฉะนั้น วาทะที่มาในพระโพธิสัตว์ปิฎกมีสัทธรรมปุณฑริกสูตรเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็น ‘เวตุลลวาทะ’ มหาวิหารนาสนํ การทำลายมหาวิหาร มหาวิหารวาสีสุ ปน วุตฺตปฺปกาเรน สพฺพวิหาเร ฉฑฺเฑตฺวา คเตสุ สงฺฆมิตฺโต ปาปภิกฺขุ ราชานํ สญฺญาเปตฺวา โลหปาสาทาทิเก จตุสฏฺฐฺยาธิเก ติสตมตฺเต ปริเวณปาสาเท นาเสตฺวา สมูลํ อุทฺธราเปตฺวา อภยคิริวิหารํ อานยาเปสิ. วิหารภูมิยญฺจ กสาเปตฺวา อปรณฺเณ วปาเปสิ. เอวํ ตทา มหาวิหาโร นว วสฺสานิ ภิกฺขูหิ สุญฺโญ อโหสิ อาวาสวิรหิโต จ. อถ ราชา เมฆวณฺณาภยสฺส นาม กลฺยาณมิตฺตภูตสฺส อมจฺจสฺส สนฺตชฺชนปุพฺพงฺคเมน วจเนน [Pg.29] มหาวิหารํ ปุน ปากติกํ กตฺวา เต จาปิ อปกฺกนฺเต ภิกฺขู อาเนตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหิ. เมื่อพวกภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารละทิ้งวิหารทั้งหมดไปตามที่กล่าวมาแล้ว พระสังฆมิตตะภิกษุผู้ชั่วร้ายได้ทูลชักชวนพระราชาให้ทำลายปราสาทในบริเวณประมาณ ๓๖๔ หลัง มีโลหปราสาทเป็นต้น ให้ถอนรากถอนโคนแล้วนำไปสู่อภัยคีรีวิหาร และยังให้ไถพื้นที่วิหารแล้วหว่านพืชอื่น ด้วยประการฉะนี้ ในครั้งนั้นมหาวิหารจึงว่างเปล่าจากพระภิกษุและปราศจากผู้อยู่อาศัยถึง ๙ ปี ครั้นแล้ว พระราชาได้ทรงกระทำมหาวิหารให้กลับเป็นปกติอีกครั้ง ด้วยถ้อยคำที่นำหน้าด้วยการข่มขู่ของอำมาตย์ผู้เป็นกัลยาณมิตรชื่อเมฆวรรณาภัย และได้ทรงนำพระภิกษุเหล่านั้นที่จากไปแล้วกลับมา ทรงอุปถัมภ์ด้วยปัจจัย ๔ เชตวนวาสินิกายุปฺปตฺติ การเกิดขึ้นของนิกายเชตวันวาสี ปุนปิ ราชา ทกฺขิณารามวาสิมฺหิ ชิมฺหมานเส กุหกติสฺสตฺเถเร ปสนฺโน หุตฺวา ตสฺสตฺถาย มหาวิหารสีมพฺภนฺตเร โชติวนุยฺยาเน เชตวนวิหารํ กาเรตุมารภิ. มหาวิหารวาสิโน ภิกฺขู ตํ นิวาเรตุํ อสกฺโกนฺตา ปุนปิ ตโต อปกฺกมึสุ. ตทาปิ มหาวิหาโร นว มาสานิ ภิกฺขูหิ สุญฺโญ อโหสิ. ราชา ปน อตฺตโน อชฺฌาสยวเสเนว ตตฺถ เชตวนวิหารํ กาเรตฺวา ตสฺส กุหกติสฺสตฺเถรสฺส อทาสิเยว. ตตฺถ ทกฺขิณคิริวิหารโต สาคลิยา ภิกฺขู อาคนฺตฺวา วสึสุ. ปจฺฉา จ เต อมฺพสามเณรสิลากาลรญฺโญ กาเล (๑๐๖๗-๑๐๘๐-พุ-ว) เวตุลฺลวาทิโน อเหสุํ. แม้ในกาลต่อมา พระราชาทรงเลื่อมใสในพระกุหกติสสเถระผู้มีใจคดซึ่งอยู่ในทักขิณาราม จึงเริ่มสร้างเชตวันวิหารในสวนโชติวันภายในสีมาของมหาวิหารเพื่อประโยชน์แก่ท่านนั้น พวกภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารไม่สามารถยับยั้งได้ จึงได้จากไปจากที่นั่นอีกครั้ง แม้ในครั้งนั้นมหาวิหารก็ว่างเปล่าจากพระภิกษุถึง ๙ เดือน ส่วนพระราชาได้ทรงสร้างเชตวันวิหารในที่นั้นตามพระอัธยาศัยของพระองค์เอง และได้ถวายแก่พระกุหกติสสเถระนั้น ในที่นั้น พวกภิกษุชาวสาคัลยะจากทักขิณคีรีวิหารได้มาอยู่อาศัย และภายหลังในสมัยของพระเจ้าอัมพสามเณรศิลาการ (พ.ศ. ๑๐๖๗-๑๐๘๐) พวกท่านเหล่านั้นได้เป็นเวตุลลวาที เอวํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส สีหฬทีปมาคมนกาลโต (๙๖๕-พุ-ว) ปุพฺเพเยว วิสุทฺธตฺเถรวาทีหิ มหาวิหารวาสีหิ วิรุทฺธสมยา อภยคิริวาสิโน (๔๕๕-พุ-ว) สาคลิยา (๗๙๗-๘๑๐-พุ-ว) เชตวนวาสิโน (๘๒๙-๘๔๕-พุ-ว) จาติ ตโย นิกายา อุปฺปนฺนา อเหสุํ. เตสุ ปน อภยคิริวาสิโนเยว วิเสสโต ปากฏา เจว โหนฺติ พลวนฺโต จ. ตถา หิ เต วิสุทฺธตฺเถรวาทปิฏกญฺจ วชฺชิปุตฺตกปริยาปนฺนธมฺมรุจินิกายปิฏกญฺจ มหิสาสกาทินิกายปิฏกญฺจ มหายานปิฏกญฺจ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เตสุ ธมฺมรุจินิกายปิฏกสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาโว ปากโฏเยว. มหิสาสกาทินิกายปิฏกสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาโว ปน ผาหิยนฺนามสฺส จินภิกฺขุโน อทฺธานกฺกมสลฺลกฺขณกถาย เจว อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตวณฺณปิฏกาทินามวเสน จ เวทิตพฺโพ, ตถา มหายานปิฏกสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาโวปิ. ด้วยประการฉะนี้ ก่อนสมัยที่พระอาจารย์พุทธโฆสเถระมายังเกาะลังกา (พ.ศ. ๙๖๕) นิกาย ๓ นิกาย คือ อภัยคีรีวาสี (พ.ศ. ๔๕๕) สาคัลยะ (พ.ศ. ๗๙๗-๘๑๐) และเชตวันวาสี (พ.ศ. ๘๒๙-๘๔๕) ซึ่งมีลัทธิขัดแย้งกับพวกมหาวิหารวาสีผู้เป็นเถรวาทบริสุทธิ์ ได้เกิดขึ้นแล้ว ในบรรดานิกายเหล่านั้น เฉพาะพวกอภัยคีรีวาสีเท่านั้นที่ปรากฏชัดเจนและมีกำลังมากเป็นพิเศษ ด้วยว่าพวกท่านเหล่านั้นยอมรับทั้งพระไตรปิฎกของเถรวาทบริสุทธิ์ พระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิที่นับเนื่องในพวกวัชชีบุตรกะ พระไตรปิฎกของนิกายมหิสาสกะเป็นต้น และพระไตรปิฎกของมหายาน ในบรรดาปิฎกเหล่านั้น ความที่พวกเขายอมรับพระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิเป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ส่วนความที่พวกเขายอมรับพระไตรปิฎกของนิกายมหิสาสกะเป็นต้น พึงทราบได้จากเรื่องราวการกำหนดระยะทางเดินทางของพระภิกษุจีนชื่อฟาเหียน และจากชื่อมีปิฎกวรรณะเป็นต้นที่ถูกปฏิเสธในอรรถกถา แม้ความที่พวกเขายอมรับมหายานปิฎกก็พึงทราบได้เช่นเดียวกัน ผาหิยมทฺธานกฺกมกถา เรื่องราวการเดินทางของฟาเหียน ผาหิยนฺนาเมน หิ จินภิกฺขุนา ๙๕๖-พุทฺธวสฺเส สีหฬทีปโต สกฺกตภาสาโรปิตํ มหิสาสกวินยปิฏกญฺจ ทีฆาคโม จ สํยุตฺตาคโม จ สนฺนิปาตปิฏกญฺจ อตฺตนา สห จินรฏฺฐมานีตนฺติ ตสฺส อทฺธานกฺกมกถายํ [Pg.30] ทสฺสิตํ. ตญฺจ สพฺพํ อภยคิริวิหารโตเยว ลทฺธมสฺส, มหาวิหารวาสีนํ สกฺกตาโรปิตปิฏกาภาวโต. อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺตวณฺณปิฏกาทีนิ จ ตตฺเถว ภเวยฺยุํ, มหาวิหารวาสีหิ เตสํ อปฺปฏิคฺคหิตภาวโต. ตถา ‘‘ผาหิยมฺภิกฺขุสฺส สีหฬทีเป ปฏิวสนกาเล (๙๕๔-๙๕๖-พุ-ว) มหาวิหาเร ติสหสฺสมตฺตา ภิกฺขู วสนฺติ, เต เถรวาทปิฏกเมว อุคฺคณฺหนฺติ, น มหายานปิฏกํ. อภยคิริวิหาเร ปญฺจสหสฺสมตฺตา ภิกฺขู วสนฺติ, เต ปน ทฺเวปิ ปิฏกานิ อุคฺคณฺหนฺติ มหายานปิฏกญฺเจว เถรวาทปิฏกญฺจา’’ติ จ เตเนว จินภิกฺขุนา ทสฺสิตํ. แท้จริงแล้ว พระภิกษุจีนชื่อฟาเหียนได้แสดงไว้ในเรื่องราวการเดินทางของท่านว่า ท่านได้นำพระวินัยปิฎกของมหิสาสกะที่แปลเป็นภาษาสันสกฤตจากเกาะลังกาในปีพุทธศักราช ๙๕๖ พร้อมทั้งทีฆอาคม สังยุตตาคม และสันนิปาตปิฎก ไปยังประเทศจีนพร้อมกับท่าน และสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดท่านพึงได้มาจากอภัยคีรีวิหารเท่านั้น เพราะพวกมหาวิหารวาสีไม่มีพระไตรปิฎกที่แปลเป็นภาษาสันสกฤต และปิฎกวรรณะเป็นต้นที่ถูกปฏิเสธในอรรถกถาก็พึงมีอยู่ในที่นั้นเอง เพราะพวกมหาวิหารวาสีไม่ยอมรับสิ่งเหล่านั้น เช่นเดียวกัน พระภิกษุจีนรูปนั้นได้แสดงไว้ว่า ‘ในสมัยที่พระภิกษุฟาเหียนพำนักอยู่ในเกาะลังกา (พ.ศ. ๙๕๔-๙๕๖) มีพระภิกษุประมาณ ๓,๐๐๐ รูปอยู่ในมหาวิหาร พวกท่านเหล่านั้นศึกษาเฉพาะพระไตรปิฎกของเถรวาทเท่านั้น ไม่ศึกษามหายานปิฎก ส่วนในอภัยคีรีวิหารมีพระภิกษุประมาณ ๕,๐๐๐ รูป พวกท่านเหล่านั้นศึกษาทั้งสองปิฎก คือทั้งมหายานปิฎกและเถรวาทปิฎก’ ยสฺมา ปน อภยคิริวาสิโน มหายานปิฏกมฺปิ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺมา ตสฺมึ วิหาเร มหายานิกานํ ปธานาจริยภูเตหิ อสฺสโฆสนาคชฺชุเนหิ กตคนฺถาปิ สํวิชฺชมานาเยว ภเวยฺยุํ, ตโตเยว เตสํ นยญฺจ นามญฺจ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโรปิ อญฺเญปิ ตํกาลิกา มหาวิหารวาสิโน สุตสมฺปนฺนา เถรา ชาเนยฺยุํเยว. อปิจ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ สมุทฺทสมีเป คุนฺตาชนปเท นาคารชุนโกณฺฑํ นาม ฐานมตฺถิ, ยตฺถ นาคชฺชุโน มหายานิกานํ ปธานาจริยภูโต วสนฺโต พุทฺธสาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. อาจริยพุทฺธโฆสสฺส จ ตนฺเทสิกภาวนิมิตฺตํ ทิสฺสติ, ตํ ปจฺฉโต (๓๓-ปิฏฺเฐ) อาวิภวิสฺสติ. ตสฺมาปิ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร นาคชฺชุนสฺส จ อสฺสโฆสสฺส จ นยญฺจ นามญฺจ ชาเนยฺยเยวาติ สกฺกา อนุมินิตุํ. เพราะเหตุว่าอภัยคีรีวาสีศึกษาแม้แต่มหายานปิฎก เพราะฉะนั้น คัมภีร์ที่อัสสโฆสะและนาคารชุนผู้เป็นอาจารย์ใหญ่ของมหายานิกชนได้แต่งไว้ ก็พึงมีอยู่ในวิหารนั้นเอง. ด้วยเหตุนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสเถระและพระเถระผู้ทรงความรู้ท่านอื่นๆ ที่อยู่ในมหาวิหารในสมัยนั้น ก็พึงรู้จักหลักคำสอนและชื่อของท่านเหล่านั้น. อนึ่ง ในประเทศอินเดียใต้ ใกล้ทะเล ในชนบทชื่อคุนตะ มีสถานที่ชื่อนาคารชุนโกณฑะ ซึ่งนาคารชุนผู้เป็นอาจารย์ใหญ่ของมหายานิกชนได้อยู่และตั้งพระพุทธศาสนาไว้. และปรากฏเหตุที่แสดงว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเป็นชาวท้องถิ่นนั้น ซึ่งจะปรากฏในภายหลัง (หน้า ๓๓). เพราะฉะนั้น จึงอาจอนุมานได้ว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเถระพึงรู้จักหลักคำสอนและชื่อของนาคารชุนและอัสสโฆส. ชานโตเยว ปน เตสํ นยสฺส วา นามสฺส วา อตฺตโน อฏฺฐกถายมปฺปกาสนํ เตสํ นิกายนฺตรภาวโตเยวสฺส. ตถา หิ เตสํ อสฺสโฆสนาคชฺชุนานํ อสฺสโฆโส เถรวาทโต ภินฺเนสุ เอกาทสสุ คเณสุ สพฺพตฺถิวาทคเณ ปริยาปนฺโน, นาคชฺชุโน จ มหาสงฺฆิก-เจติยวาทิคณาทีหิ ชาเต มหายานนิกาเย ปริยาปนฺโน, [Pg.31] มหาวิหารวาสิโน จ อาทิโตเยว ปฏฺฐาย นิกายนฺตรสมเยหิ อสมฺมิสฺสนตฺถํ อตฺตโน ปิฏกํ อตีว อาทรํ กตฺวา รกฺขนฺติ, อยญฺจ อาจริยพุทฺธโฆโส เตสมญฺญตโร. วุตฺตญฺหิ ตสฺส คนฺถนิคมเนสุ ‘‘มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตนา’’ติ. ตสฺมา ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส เตสํ นยํ ชานนฺโตเยว อตฺตโน คนฺเถสุ นิกายนฺตรสมเยหิ อสมฺมิสฺสนตฺถํ นปฺปกาเสสี’’ติ เวทิตพฺพํ. แต่การที่ท่านรู้จักหลักคำสอนหรือชื่อของท่านเหล่านั้นแล้วไม่เปิดเผยในอรรถกถาของตนนั้น ก็เพราะท่านเหล่านั้นเป็นนิกายอื่นนั่นเอง. แท้จริงแล้ว ในบรรดาอัสสโฆสะและนาคารชุนนั้น อัสสโฆสะจัดอยู่ในคณะสัพพัตถิวาทะ ซึ่งเป็นหนึ่งใน ๑๑ คณะที่แยกจากเถรวาท. ส่วนนาคารชุนจัดอยู่ในนิกายมหายานที่เกิดขึ้นจากคณะมหาสังฆิกะ-เจติยวาทะเป็นต้น. และพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหารก็รักษาพระไตรปิฎกของตนด้วยความเคารพอย่างยิ่ง เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิของนิกายอื่นมาตั้งแต่แรกเริ่ม. และพระอาจารย์พุทธโฆสนี้ก็เป็นหนึ่งในท่านเหล่านั้น. ดังที่กล่าวไว้ในคำลงท้ายคัมภีร์ของท่านว่า ‘ผู้เป็นเครื่องประดับแห่งวงศ์ของชาวมหาวิหาร’. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ‘พระอาจารย์พุทธโฆสรู้จักหลักคำสอนของท่านเหล่านั้นแล้ว แต่ไม่เปิดเผยในคัมภีร์ของตน เพื่อไม่ให้ปะปนกับลัทธิของนิกายอื่น’. เอตฺตาวตา จ ยานิ ‘‘โพธิมณฺฑสมีปมฺหิ, ชาโต พฺราหฺมณมาณโว’’ติอาทินา วุตฺตสฺส มหาวํสวจนสฺส วิจารณมุเขน อาจริยพุทฺธโฆสสฺส วมฺภนวจนานิ ธมฺมานนฺทโกสมฺพินา วุตฺตานิ, ตานิ อมูลกภาเวน อนุวิจาริตานิ. ตถาปิ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส โพธิมณฺฑสมีเป ชาโต’’ติ เอตํ ปน อตฺถํ สาเธตุํ ทฬฺหการณํ น ทิสฺสเตว ฐเปตฺวา ตํ มหาวํสวจนํ, ยมฺปิ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยํ วุตฺตํ, ตมฺปิ มหาวํสเมว นิสฺสาย วุตฺตวจนตฺตา น ทฬฺหการณํ โหตีติ. ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวตำหนิพระอาจารย์พุทธโฆสที่ธัมมานันทะ โกสัมพีกล่าวไว้ โดยอาศัยการพิจารณาคำกล่าวในมหาวงศ์ที่ว่า ‘พราหมณ์มาณพเกิดใกล้โพธิมณฑล’ เป็นต้นนั้น ได้ถูกพิจารณาแล้วว่าไม่มีมูลความจริง. ถึงกระนั้น การที่จะพิสูจน์ความหมายที่ว่า ‘พระอาจารย์พุทธโฆสเกิดใกล้โพธิมณฑล’ นั้น ก็ไม่ปรากฏเหตุผลที่หนักแน่นเลย นอกจากการอ้างอิงคำกล่าวในมหาวงศ์นั้น. แม้สิ่งที่กล่าวไว้ในพุทธโฆสุปปัตติ ก็เป็นคำกล่าวที่อาศัยมหาวงศ์นั่นเอง จึงไม่เป็นเหตุผลที่หนักแน่น. มรมฺมรฏฺฐิกภาวกถา เรื่องราวความเป็นชาวพม่า เอกจฺเจ ปน มรมฺมรฏฺฐิกา ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส มรมฺมรฏฺเฐ สถุํ นาม นครโต สีหฬทีปํ คนฺตฺวา สงฺคหฏฺฐกถาโย อกาสี’’ติ วทนฺติ. ตํ ธมฺมานนฺเทน อนุชานิตฺวา ‘‘ตมฺปิ โถกํ ยุตฺติสมฺปนฺนํ, อหํ เอวํ สทฺทหามิ ‘พุทฺธโฆโส ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ เตลงฺคชาติโก’ติ, เตลงฺคชาติกา จ พหู ชนา มรมฺมรฏฺเฐ จ อินฺโทจิน รฏฺเฐ จ คนฺตฺวา วสนฺติ, ตลฺหิง? อิติ โวหาโร จ ตโตเยว เตลงฺคปทโต อุปฺปนฺโน. ตถา ‘พุทฺธโฆโส อฏฺฐกถาโย กตฺวา สีหฬทีปโต มรมฺมรฏฺฐํ คนฺตฺวา ปจฺฉิมภาเค ตตฺเถว วสี’ติปิ คเหตุํ สกฺกา, ตสฺส หิ คนฺถา มรมฺมรฏฺเฐ สีหฬรฏฺฐโตปิ สุรกฺขิตตรา โหนฺตี’’ติ จ วตฺวา ปติฏฺฐาปิตํ. แต่ชาวพม่าบางพวกกล่าวว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะไปจากเมืองชื่อสะเทิมในประเทศพม่าสู่เกาะลังกาแล้วทำอรรถกถาต่างๆ” พระธัมมานันทะยอมรับข้อความนั้นแล้วกล่าวว่า “แม้ข้อนั้นก็มีเหตุผลอยู่บ้าง อาตมาเชื่ออย่างนี้ว่า ‘พระพุทธโฆสะเป็นชาวเตลังคะในประเทศอินเดียใต้’ และชาวเตลังคะจำนวนมากไปอยู่ในประเทศพม่าและประเทศอินโดจีน และคำว่า ‘ตะเลง’ ก็เกิดขึ้นจากคำว่า ‘เตลังคะ’ นั้นเอง อนึ่ง ก็อาจถือได้ว่า ‘พระพุทธโฆสะทำอรรถกถาแล้วไปจากเกาะลังกาสู่ประเทศพม่าและอยู่ในส่วนตะวันตกที่นั่น’ เพราะคัมภีร์ของท่านในประเทศพม่าย่อมได้รับการรักษาดีกว่าในประเทศลังกา” ดังนี้ แล้วตั้งไว้ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกภาวยุตฺติ เหตุผลแห่งความเป็นชาวอินเดียใต้ พหู ปน อาธุนิกา วิจกฺขณา ธมฺมานนฺทาทโย ‘‘อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิโก’’ติ วทนฺติ. อยํ ปเนตฺถ ยุตฺติ, เยภุยฺเยน หิ อฏฺฐกถาฏีกาการา เถรา ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิกาเยว. ตถา [Pg.32] หิ พุทฺธวํสฏฺฐกถาย จ อภิธมฺมาวตารฏฺฐกถาย จ วินยวินิจฺฉยฏฺฐกถาย จ การโก อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถโร โจฬรฏฺเฐ ตมฺพปณฺณินทิยํ อุรคนคเร ชาโต อาจริยพุทฺธโฆเสน เอกกาลิโก จ. ปรมตฺถวินิจฺฉย-นามรูปปริจฺเฉท-อภิธมฺมตฺถสงฺคหานํ การโก อาจริยอนุรุทฺธตฺเถโร กญฺจิวรรฏฺเฐ กาเวรินครชาติโก. ขุทฺทกนิกายปริยาปนฺนอุทานาทิปาฬิยา สํวณฺณนาภูตาย ปรมตฺถทีปนิยา การโก อาจริยธมฺมปาลตฺเถโรปิ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ กญฺจิปุรชาติโก. ตเถวายมฺปีติ เวทิตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มโนรถปูรณิยา นาม องฺคุตฺตรฏฺฐกถาย นิคมเน – แต่ปราชญ์ผู้ฉลาดสมัยใหม่จำนวนมากมีพระธัมมานันทะเป็นต้นกล่าวว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสเถระเป็นชาวอินเดียใต้” เหตุผลในเรื่องนี้คือ โดยมากพระเถระผู้ทำอรรถกถาและฎีกาย่อมเป็นชาวอินเดียใต้ทั้งนั้น เช่น พระอาจารย์พุทธทัตตเถระผู้ทำอรรถกถาพุทธวงศ์ อรรถกถาอภิธัมมาวตาร และอรรถกถาวินัยวินิจฉัย เกิดในเมืองอุระคะริมฝั่งแม่น้ำตัมพปัณณีในแคว้นโจฬะ และเป็นคนร่วมสมัยกับพระอาจารย์พุทธโฆสะ พระอาจารย์อนุรุทธเถระผู้ทำปรมัตถวินิจฉัย นามรูปปริจเฉท และอภิธัมมัตถสังคหะ เกิดในเมืองกาเวรีในแคว้นกาญจีวระ แม้พระอาจารย์ธัมมปาลเถระผู้ทำปรมัตถทีปนีอันเป็นอรรถกถาแห่งบาลีอุทานเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในขุททกนิกาย ก็เกิดในเมืองกาญจีปุระในประเทศอินเดียใต้ พึงทราบว่าแม้ท่านผู้นี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะมีการกล่าวไว้ในบทส่งท้ายของอรรถกถาอังคุตตระชื่อมโนรถปูรณีว่า – ‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน; กญฺจิปุราทีสุ มยา, ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตนา’’ติ. “อันพระเถระผู้มีปัญญาดีนามว่าโชติปาละอาราธนาแล้ว ผู้เคยอยู่ร่วมกับเราในเมืองกาญจีปุระเป็นต้นในกาลก่อน” ดังนี้ เอตฺถ จ กญฺจิปุรํ นาม มทรสนครสฺส อีสกํ ปจฺฉิมนิสฺสิเต ทกฺขิณทิสาภาเค ปญฺจจตฺตาลีสมิลปฺปมาเณ ปเทเส อิทานิ กญฺชีวร อิติ โวหริตนครเมว. ในที่นี้ เมืองชื่อกาญจีปุระนั้นคือเมืองที่ปัจจุบันเรียกว่ากาญจีวระ ซึ่งตั้งอยู่ในทิศใต้ค่อนไปทางตะวันตกเล็กน้อยของเมืองมัทราส ในระยะทางประมาณ ๔๕ ไมล์นั่นเอง ตถา ปปญฺจสูทนิยา นาม มชฺฌิมฏฺฐกถาย นิคมเนปิ – อนึ่ง ในบทส่งท้ายของอรรถกถามัชฌิมะชื่อปปัญจสูทนีก็มีการกล่าวไว้ว่า – ‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน พุทฺธมิตฺเตน; ปุพฺเพ มยูรทูต ปฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ วสนฺเตนา’’ติ – วุตฺตํ. “อันพระเถระผู้มีปัญญาดีนามว่าพุทธมิตตะอาราธนาแล้ว ผู้เคยอยู่ร่วมกับเราในเมืองมยูรทูตปัตตนะในกาลก่อน” ดังนี้ เอตฺถ จ มยูรทูตปฏฺฏนํ นาม อิทานิ มทรสนครสมีเป มิลโปร อิติ โวหริตฏฺฐานนฺติ โปราณปฺปวตฺติคเวสีหิ วุตฺตํ. ในที่นี้ สถานที่ชื่อมยูรทูตปัตตนะนั้นคือสถานที่ที่ปัจจุบันเรียกว่ามิลาโปร์ใกล้เมืองมัทราส ดังที่นักค้นคว้าประวัติศาสตร์โบราณกล่าวไว้ อิมาหิ ปน นิคมนคาถาหิ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐเยว นิวุตฺถปุพฺพตํ ปกาเสติ, โพธิมณฺฑสมีเป วา, มรมฺมรฏฺเฐ วา นิวุตฺถปุพฺพตาย ปกาสนญฺจ น ทิสฺสติ. เตน อาจริยพุทฺธโฆโส ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิโก น โหตีติ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ. แต่ด้วยคาถาบทส่งท้ายเหล่านี้ ย่อมแสดงถึงการที่ท่านเคยพำนักอยู่ในอินเดียใต้เท่านั้น และไม่ปรากฏการแสดงถึงการเคยพำนักอยู่ใกล้โพธิมณฑล หรือในประเทศพม่า ด้วยเหตุนั้น จึงไม่อาจปฏิเสธได้ว่าพระอาจารย์พุทธโฆสะมิใช่ชาวอินเดียใต้ สมนฺตปาสาทิกายมฺปิ วินยฏฺฐกถายํ (๓, ๑๓) อาจริเยน เอวํ วุตฺตํ – แม้ในวินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา (๓, ๑๓) พระอาจารย์ก็ได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า – ‘‘ยํ [Pg.33] ปน อนฺธกฏฺฐกถายํ ‘อปริกฺขิตฺเต ปมุเข อนาปตฺตีติ ภูมิยํ วินา ชคติยา ปมุขํ สนฺธาย กถิต’นฺติ วุตฺตํ, ตํ อนฺธกรฏฺเฐ ปาเฏกฺกสนฺนิเวสา เอกจฺฉทนา คพฺภปาฬิโย สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. “ส่วนคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอันธกะว่า ‘ในมุขที่ยังไม่ได้ล้อมรอบ ไม่เป็นอาบัติ’ นั้น กล่าวหมายถึงมุขบนฐานที่ไม่มีพื้นดิน, คำนั้นกล่าวหมายถึงแถวห้องที่มีหลังคาเดียวซึ่งตั้งอยู่แยกกันในแคว้นอันธกะ” ดังนี้ อิมินา ปน วจเนน ‘‘อนฺธกฏฺฐกถา อนฺธกรฏฺฐิเกหิ เถเรหิ กตา’’ติ ปากฏา โหติ, อาจริยพุทฺธโฆโสปิ จ อนฺธกฏฺฐกถาย สนฺธายภาสิตมฺปิ ตนฺเทสิกคพฺภปาฬิสนฺนิเวสาการมฺปิ สุฏฺฐุ ชานาติ, ตสฺมา ตนฺเทสิโก น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. แต่ด้วยคำกล่าวนี้ ย่อมปรากฏชัดว่า “อรรถกถาอันธกะอันพระเถระชาวแคว้นอันธกะรจนาไว้” และพระอาจารย์พุทธโฆสะก็ย่อมรู้ดีถึงลักษณะการจัดตั้งแถวห้องประจำถิ่นนั้นตามที่กล่าวอ้างถึงในอรรถกถาอันธกะ เพราะฉะนั้น จึงไม่อาจกล่าวได้ว่าท่านไม่ใช่ชาวถิ่นนั้น ตถา อิมสฺสปิ วิสุทฺธิมคฺคสฺส นิคมเน – ‘‘โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺเพนา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ เขโฏติ ปทสฺส คาโมติ วา, ชานปทานํ กสฺสกานํ นิวาโสติ วา, ขุทฺทกนครนฺติ วา ตโย อตฺถา สกฺกตาภิธาเน ปกาสิตา, ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐสุ จ ยาวชฺชตนาปิ คาโม เขฑาติ โวหรียติ. ตสฺมา โมรณฺฑวฺหเย เขเฏ ชาโต โมรณฺฑเขฏโก, โมรณฺฑเขฏโก อิติ วตฺตพฺโพ โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺโพ, เตน โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺเพนาติ วจนตฺถํ กตฺวา ‘‘โมรณฺฑคาเม ชาโตติ วตฺตพฺเพน เถเรนา’’ติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อิทานิ ปน ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ คุนฺตาชนปเท นาคารชุนโกณฺฑโต เอกปณฺณาสมิลมตฺเต (๕๑) อมรวติโต จ อฏฺฐปณฺณาสมิลมตฺเต (๕๘) ปเทเส โกตเนมลิปุรีติ จ คุนฺทลปลฺลีติ จ โวหริตํ ฐานทฺวยมตฺถิ, ตตฺถ จ พหูนิ พุทฺธสาสนิกโปราณสนฺตกานิ ทิฏฺฐานิ, เนมลีติ เตลคุโวหาโร จ โมรสฺส, คุนฺทลุ อิติ จ อณฺฑสฺส, ตสฺมา ตํ ฐานทฺวยเมว ปุพฺเพ โมรณฺฑเขโฏติ โวหริโต อาจริยพุทฺธโฆสสฺส ชาติคาโม ภเวยฺยาติ โปราณฏฺฐานคเวสีหิ คหิโต. ยสฺมา ปเนตํ ‘‘โมรณฺฑเขฏกวตฺตพฺเพนา’’ติ ปทํ ‘‘โมรณฺฑคามชาเตนา’’ติ ปทํ วิย ปาฬินยานุจฺฉวิกํ น โหติ, อญฺเญหิ จ พหูหิ วิเสสนปเทหิ เอกโต อฏฺฐตฺวา วิเสสฺยปทสฺส ปจฺฉโต วิสุํ ฐิตํ, อาคมฏฺฐกถาทีสุ จ น ทิสฺสติ, ตสฺมา เอตํ เกนจิ ตํกาลิเกน อาจริยสฺส ชาติฏฺฐานํ สญฺชานนฺเตน ปกฺขิตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ. อนึ่ง ในบทส่งท้ายของวิสุทธิมรรคนี้ก็มีการกล่าวไว้ว่า “โดยพระเถระผู้ควรกล่าวว่าเป็นชาวโมรันฑเขตกะ” ในที่นี้ คำว่า ‘เขฏะ’ นั้น มี ๓ ความหมายที่แสดงไว้ในอภิธานภาษาสันสกฤต คือ ‘หมู่บ้าน’ หรือ ‘ที่อยู่ของชาวนาในชนบท’ หรือ ‘เมืองเล็ก’ และในประเทศอินเดียใต้จนถึงปัจจุบันนี้ หมู่บ้านก็ยังถูกเรียกว่า ‘เขฑะ’ เพราะฉะนั้น ผู้เกิดในเขฏะชื่อโมรันฑะ คือโมรันฑเขตกะ, ผู้ควรกล่าวว่าเป็นโมรันฑเขตกะ คือโมรันฑเขตกวัตตัพพะ, เมื่อทำความหมายของคำว่า ‘เตนะ โมรันฑเขตกวัตตัพเพนะ’ จึงถือเอาความหมายว่า “โดยพระเถระผู้ควรกล่าวว่าเกิดในหมู่บ้านโมรันฑะ” แต่ปัจจุบันในประเทศอินเดียใต้ ในเขตคุนตูร์ มีสถานที่สองแห่งที่เรียกว่าโคตเนมาลีปุรีและคุนทลปัลลี ซึ่งอยู่ห่างจากนาคารชุนโกณฑะประมาณ ๕๑ ไมล์ และห่างจากอมราวดีประมาณ ๕๘ ไมล์ และในที่นั้นได้พบโบราณวัตถุทางพระพุทธศาสนาจำนวนมาก และคำว่า ‘เนมาลี’ เป็นภาษาเตลูกูหมายถึงนกยูง และ ‘คุนทลุ’ หมายถึงไข่ เพราะฉะนั้น นักค้นคว้าสถานที่โบราณจึงถือว่าสถานที่สองแห่งนั้นแหละที่เคยถูกเรียกว่าโมรันฑเขฏะในอดีต อาจเป็นหมู่บ้านเกิดของพระอาจารย์พุทธโฆสะ แต่เพราะคำว่า “โมรันฑเขตกวัตตัพเพนะ” นี้ไม่เหมาะสมกับหลักบาลีเหมือนคำว่า “โมรันฑคามชาเตนะ” และตั้งอยู่แยกต่างหากหลังคำนามที่ถูกขยาย โดยไม่ได้อยู่รวมกับบทวิเสสนะอื่นๆ อีกหลายบท และไม่ปรากฏในคัมภีร์อรรถกถาเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงปรากฏว่าคำนี้ถูกแทรกเข้ามาโดยใครบางคนในสมัยนั้นที่รู้สถานที่เกิดของพระอาจารย์ อิเมสุ ปน ตีสุ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส โพธิมณฺฑสมีเป ชาโตติ จ มรมฺมรฏฺฐิโกติ จ ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺฐิโก’’ติ จ วุตฺตวจเนสุ ปจฺฉิมเมว พลวตรํ โหติ อาจริยสฺเสว วจนนิสฺสิตตฺตา, ตสฺมา [Pg.34] ตเทว นิสฺสาย อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อุปฺปตฺติ เอวํ เวทิตพฺพา. แต่ในบรรดาคำกล่าวสามอย่างที่กล่าวว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะเกิดใกล้โพธิมณฑลบ้าง เป็นชาวพม่าบ้าง เป็นชาวอินเดียใต้บ้าง” นั้น คำกล่าวสุดท้ายย่อมมีน้ำหนักมากกว่า เพราะอาศัยคำกล่าวของพระอาจารย์เอง เพราะฉะนั้น พึงทราบประวัติการอุบัติของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระโดยอาศัยคำกล่าวนั้นดังนี้ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติ ประวัติการอุบัติของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ อาจริยพุทฺธโฆโส ทสเม พุทฺธวสฺสสตเก (๙๐๑-๑๐๐๐-พุ-ว) ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ โมรณฺฑคาเม พฺราหฺมณกุเล ชาโต, โส ตีสุ เวเทสุ เจว สพฺพวิชฺชาสิปฺปคนฺเถสุ จ ปารงฺคโต หุตฺวา พุทฺธสาสนธมฺมํ สุตฺวา ตมฺปิ อุคฺคณฺหิตุกาโม ตสฺมึเยว ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ เอกสฺมึ เถรวาทิกวิหาเร มหาวิหารวาสีนํ เรวตตฺเถรปฺปมุขานํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ปพฺพชฺชญฺเจว อุปสมฺปทญฺจ คณฺหิตฺวา ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหิ. โส เอวํ ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหนฺโตเยว อญฺญาสิ ‘‘อยเมกายนมคฺโค ทสฺสนวิสุทฺธิยา นิพฺพานสจฺฉิกิริยายา’’ติ. อาจริยุปชฺฌายา จ ตสฺส วิสิฏฺฐญาณปฺปภาวสมฺปนฺนภาวํ ญตฺวา ‘‘อิมสฺส พุทฺธสาสเน กิตฺติโฆโส พุทฺธสฺส วิย ปวตฺติสฺสตี’’ติ สมฺปสฺสมานา ‘‘พุทฺธโฆโส’’ติ นามมกํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยนา’’ติ. พระอาจารย์พุทธโฆสะเกิดในตระกูลพราหมณ์ ณ หมู่บ้านโมรันฑะ ในประเทศอินเดียใต้ ในพุทธศตวรรษที่ ๑๐ (พ.ศ. ๙๐๑-๑๐๐๐) ท่านเป็นผู้ถึงฝั่งในพระเวททั้งสามและในคัมภีร์วิชาและศิลปะทั้งปวง เมื่อได้ฟังพระธรรมในพระพุทธศาสนาแล้วมีความปรารถนาจะศึกษาพระธรรมนั้น จึงได้บรรพชาและอุปสมบทในสำนักของพระภิกษุผู้อยู่ในมหาวิหาร มีพระเรวตเถระเป็นประธาน ณ วิหารของพระเถรวาทแห่งหนึ่งในประเทศอินเดียใต้นั้นเอง แล้วได้ศึกษาพระไตรปิฎกบาลี เมื่อท่านศึกษาพระไตรปิฎกบาลีอยู่นั้นเอง ท่านก็รู้ว่า “นี้เป็นทางสายเอกเพื่อความบริสุทธิ์แห่งทัสสนะ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน” และพระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ทั้งหลาย เมื่อทราบว่าท่านเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพแห่งญาณอันวิเศษ จึงพิจารณาเห็นว่า “เสียงแห่งเกียรติคุณของท่านผู้นี้จักเป็นไปในพระพุทธศาสนาเหมือนพระพุทธเจ้า” จึงตั้งชื่อให้ว่า “พุทธโฆสะ” ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า “ด้วยชื่อที่ครูบาอาจารย์ตั้งให้ว่าพุทธโฆสะ” โส เอวํ ปิฏกตฺตยปาฬิมุคฺคณฺหิตฺวา มทรส นครสมีปฏฺฐานภูเต มยูรทูตปฏฺฏนมฺหิ จ กญฺจิปุราทีสุ จ วสนฺโต อนฺธกฏฺฐกถาย ปริจยํ กตฺวา ตาย อสนฺตุฏฺฐจิตฺโต สีหฬฏฺฐกถาสุปิ ปริจยํ กาตุกาโม ตา จ ปาฬิภาสมาโรเปตฺวา อภินวีกาตุมาสีสนฺโต สีหฬทีปมคมาสิ. ตสฺมิญฺจ กาเล สีหฬทีเป มหานาโม นาม ราชา รชฺชํ กาเรติ, โส จ ราชา อภยคิริวาสีสุ ปสนฺโน เตเยว วิเสสโต ปคฺคณฺหาติ. เมื่อท่านศึกษาพระไตรปิฎกบาลีแล้ว ได้อาศัยอยู่ในเมืองมยูรทูตปัตตนะ ซึ่งเป็นสถานที่ใกล้เมืองมัทราส และในเมืองกาญจีปุระเป็นต้น ได้ทำความคุ้นเคยกับอรรถกถาอันธกะ แต่ไม่พอใจในอรรถกถานั้น จึงปรารถนาจะทำความคุ้นเคยกับอรรถกถาสีหฬะทั้งหลายด้วย และตั้งใจจะยกอรรถกถาเหล่านั้นขึ้นสู่ภาษาบาลีเพื่อทำให้เป็นของใหม่ จึงได้เดินทางไปยังเกาะสีหฬะ ในสมัยนั้น พระเจ้ามหานามะทรงครองราชย์อยู่ในเกาะสีหฬะ และพระราชาพระองค์นั้นทรงเลื่อมใสในพวกที่อยู่ในอภัยคีรี และทรงยกย่องพวกนั้นเป็นพิเศษ เอกจฺเจ ปน อาธุนิกา วิจกฺขณา เอวํ วทนฺติ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆสสฺส สีหฬทีปาคมเนน สิริเมฆวณฺณราชกาลโต (๘๔๖-พุ-ว) ปุเรตรํเยว ภวิตพฺพ’’นฺติ. อิทญฺจ เนสํ การณํ, ตสฺส รญฺโญ นววสฺสกาเล (๘๕๕-พุ-ว) พุทฺธสฺส ทาฐาธาตุกลิงฺครฏฺฐโต สีหฬทีปมานีตา, ตโต ปฏฺฐาย สีหฬราชาโน อนุสํวจฺฉรํ มหนฺตํ ธาตุปูชาอุสฺสวํ กโรนฺติ. ยทิ จ อาจริยพุทฺธโฆโส ตโต ปจฺฉา สีหฬทีปมาคจฺเฉยฺย, ตมฺปิ ปาสาทิกํ มหุสฺสวํ ทิสฺวา อตฺตโน คนฺเถสุ ปกาเสยฺย ยถา ผาหิยํ นาม จินภิกฺขุ มหานามราชกาเล (๙๕๓-๙๗๕-พุ-ว) ตํ ทิสฺวา อตฺตโน อทฺธานกฺกมกถายํ ปกาเสสิ, น ปน อาจริยสฺส คนฺเถสุ [Pg.35] ตํปกาสนา ทิสฺสติ, เตเนตํ ญายติ ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส ทาฐาธาตุสมฺปตฺตกาลโต (๘๕๕-พุ-ว) ปุเรตรํเยว สีหฬทีปมาคนฺตฺวา อฏฺฐกถาโย อกาสี’’ติ. ตํ ปน น ทฬฺหการณํ โหติ, ติปิฏกปาฬิยา หิ อตฺถสํวณฺณนาย ยํ วา ตํ วา อตฺตโน ปจฺจกฺขทิฏฺฐํ ปกาเสตพฺพํ น โหติ, น จ อตฺถสํวณฺณนา อทฺธานกฺกมกถาสทิสา. กิญฺจ ภิยฺโย, สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ ทีปวํสโตปิ กิญฺจิ อาเนตฺวา ปกาสิตํ, ทีปวํเส จ ยาว มหาเสนราชกาลา (๘๑๙-๘๔๕-พุ-ว) ปวตฺติ ปกาสิตาติ สิริเมฆวณฺณราชกาลโต (๘๔๕-๘๗๓-พุ-ว) ปุพฺเพ ทีปวํโสเยว ลิขิโต น ภเวยฺย. ยทิ จ อฏฺฐกถาโย ตโต ปุพฺเพเยว กตา ภเวยฺยุํ, กถํ ตตฺถ ทีปวํโส สกฺกา ปกาเสตุนฺติ. นักปราชญ์ผู้เชี่ยวชาญบางท่านในปัจจุบันกล่าวว่า “การมายังเกาะสีหฬะของพระอาจารย์พุทธโฆสะนั้น ควรจะเกิดขึ้นก่อนสมัยของพระเจ้าสิริเมฆวรรณ (พ.ศ. ๘๔๖) เป็นแน่” เหตุผลของท่านเหล่านั้นคือ ในปีที่ ๙ แห่งรัชกาลของพระราชาพระองค์นั้น (พ.ศ. ๘๕๕) พระทาฐธาตุของพระพุทธเจ้าถูกนำมาจากกลิงครัฐมายังเกาะสีหฬะ ตั้งแต่นั้นมา พระราชาแห่งสีหฬะทั้งหลายทรงจัดงานฉลองบูชาพระธาตุอันยิ่งใหญ่เป็นประจำทุกปี หากพระอาจารย์พุทธโฆสะมายังเกาะสีหฬะหลังจากนั้น ท่านก็คงจะเห็นงานฉลองอันน่าเลื่อมใสและยิ่งใหญ่นั้นแล้วประกาศไว้ในคัมภีร์ของท่าน เหมือนพระภิกษุชาวจีนชื่อฟาเหียนได้เห็นงานนั้นในสมัยพระเจ้ามหานามะ (พ.ศ. ๙๕๓-๙๗๕) แล้วประกาศไว้ในเรื่องราวลำดับการเดินทางของตน แต่การประกาศนั้นไม่ปรากฏในคัมภีร์ของพระอาจารย์ ด้วยเหตุนี้จึงทราบว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะมายังเกาะสีหฬะและทำอรรถกถาต่างๆ ก่อนสมัยที่พระทาฐธาตุมาถึง (พ.ศ. ๘๕๕) เป็นแน่” แต่เหตุผลนั้นยังไม่มั่นคง เพราะในการอธิบายความหมายของพระไตรปิฎกบาลีนั้น ไม่จำเป็นต้องประกาศสิ่งที่ตนเห็นด้วยตาตนเอง และการอธิบายความหมายก็ไม่เหมือนกับเรื่องราวลำดับการเดินทาง ยิ่งกว่านั้น ในสมันตปาสาทิกาวินัยอรรถกถา ได้นำความบางส่วนแม้จากคัมภีร์ทีปวงศ์มาประกาศไว้ และในทีปวงศ์นั้นได้ประกาศเรื่องราวต่างๆ จนถึงสมัยพระเจ้ามหาเสน (พ.ศ. ๘๑๙-๘๔๕) ดังนั้น ทีปวงศ์จึงไม่น่าจะถูกเขียนขึ้นก่อนสมัยพระเจ้าสิริเมฆวรรณ (พ.ศ. ๘๔๕-๘๗๓) และหากอรรถกถาต่างๆ ถูกทำขึ้นก่อนหน้านั้น จะสามารถประกาศทีปวงศ์ไว้ในอรรถกถาเหล่านั้นได้อย่างไร อาจริยพุทฺธโฆโส ปน สีหฬทีปํ ปตฺตกาเล (๙๖๕-พุ-ว) มหาวิหารเมว คนฺตฺวา ตตฺถ สีหฬมหาเถรานํ สนฺติเก สีหฬฏฺฐกถาโย สุณิ. วุตฺตญฺหิ สมนฺตปาสาทิกายํ – เมื่อพระอาจารย์พุทธโฆสะมาถึงเกาะสีหฬะ (พ.ศ. ๙๖๕) ท่านได้ไปยังมหาวิหารนั่นเอง และได้ฟังอรรถกถาสีหฬะในสำนักของพระมหาเถระชาวสีหฬะ ดังที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า ‘‘มหาอฏฺฐกถญฺเจว, มหาปจฺจริเมว จ; กุรุนฺทิญฺจาติ ติสฺโสปิ, สีหฬฏฺฐกถา อิมา. “อรรถกถาเหล่านี้คือ มหาอรรถกถา มหาปัจจรี และกุรุนที ทั้งสามนี้เป็นอรรถกถาสีหฬะ” พุทฺธมิตฺโตติ นาเมน, วิสฺสุตสฺส ยสสฺสิโน; วินยญฺญุสฺส ธีรสฺส, สุตฺวา เถรสฺส สนฺติเก’’ติ. “เมื่อได้ฟังในสำนักของพระเถระผู้มีชื่อเสียง มีเกียรติยศ ผู้รู้พระวินัย ผู้มีปัญญา ชื่อว่าพุทธมิตตะ” อิมินา ปน อฏฺฐกถาวจเนน มหาอฏฺฐกถาทีนํ ติสฺสนฺนํเยว อฏฺฐกถานํ สุตภาโว ทสฺสิโต. สมนฺตปาสาทิกายํ ปน สงฺเขปอนฺธกฏฺฐกถานมฺปิ วินิจฺฉโย ทสฺสิโตเยว, กสฺมา ปน ตา อาจริเยน สีหฬตฺเถรานํ สนฺติเก น สุตาติ? ตาสุ หิ อนฺธกฏฺฐกถา ตาว อนฺธกรฏฺฐิกภาวโต, กตปริจยภาวโต จ น สุตาติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. สงฺเขปฏฺฐกถา ปน มหาปจฺจริฏฺฐกถาย สํขิตฺตมตฺตภาวโต น สุตาติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ วชิรพุทฺธิฏีกายํ คนฺถารมฺภสํวณฺณนายํ จูฬปจฺจริฏฺฐกถาอนฺธกฏฺฐกถานมฺปิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตภาโว วุตฺโต, สารตฺถทีปนี-วิมติวิโนทนีฏีกาสุ ปน อนฺธกสงฺเขปฏฺฐกถานํ สงฺคหิตภาโว วุตฺโต, สมนฺตปาสาทิกายญฺจ จูฬปจฺจรีติ นามํ กุหิญฺจิปิ น ทิสฺสติ, มหาฏฺฐกถา มหาปจฺจรี กุรุนฺที อนฺธกสงฺเขปฏฺฐกถาติ [Pg.36] อิมานิเยว นามานิ ทิสฺสนฺติ, พหูสุ จ ฐาเนสุ ‘‘สงฺเขปฏฺฐกถายํ ปน มหาปจฺจริยญฺจ วุตฺต’’นฺติอาทินา ทฺวินฺนมฺปิ สมานวินิจฺฉโย ทสฺสิโต. ตสฺมา วชิรพุทฺธิยํ จูฬปจฺจรีติ วุตฺตฏฺฐกถา มหาปจฺจริโต อุทฺธริตฺวา สงฺเขเปน กตฏฺฐกถา ภเวยฺย, สา จ สงฺเขเปน กตตฺตา สงฺเขปฏฺฐกถา นาม ชาตา ภเวยฺย. เอวญฺจ สติ มหาปจฺจริยา สุตาย สาปิ สุตาเยว โหตีติ น สา อาจริเยน สุตาติ เวทิตพฺพา. ด้วยคำในอรรถกถานี้ ได้แสดงความเป็นผู้ได้ฟังอรรถกถาทั้งสามคือ มหาอรรถกถาเป็นต้นเท่านั้น แต่ในสมันตปาสาทิกาได้แสดงวินิจฉัยแม้ของสังเขปอรรถกถาและอันธกอรรถกถาไว้ด้วย เหตุใดพระอาจารย์จึงไม่ได้ฟังอรรถกถาเหล่านั้นในสำนักของพระเถระชาวสีหฬะเล่า? ความจริง ในอรรถกถาเหล่านั้น อันธกอรรถกถานั้นเป็นที่รู้กันอยู่แล้วว่าท่านไม่ได้ฟัง เพราะความเป็นของชาวอันธกรัฐ และเพราะความเป็นผู้ได้ทำความคุ้นเคยมาแล้ว ส่วนสังเขปอรรถกถานั้น พึงทราบว่าท่านไม่ได้ฟัง เพราะเป็นเพียงส่วนที่ย่อมาจากมหาปัจจรีอรรถกถา ดังที่วัชรพุทธิฎีกาได้กล่าวไว้ในการอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ว่า จูฬปัจจรีอรรถกถาและอันธกอรรถกถาถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ส่วนในสารัตถทีปนีและวิมติวิโนทนีฎีกา ได้กล่าวว่าอันธกอรรถกถาและสังเขปอรรถกถาถูกสงเคราะห์ไว้ และในสมันตปาสาทิกา ชื่อว่าจูฬปัจจรีไม่ปรากฏในที่ไหนเลย มีแต่ชื่อเหล่านี้ปรากฏคือ มหาอรรถกถา มหาปัจจรี กุรุนที อันธกอรรถกถา และสังเขปอรรถกถา และในหลายแห่งได้แสดงวินิจฉัยที่เหมือนกันของทั้งสองไว้ว่า ‘ในสังเขปอรรถกถาและมหาปัจจรีกล่าวไว้ว่า’ เป็นต้น ดังนั้น อรรถกถาที่วัชรพุทธิฎีกาเรียกว่าจูฬปัจจรีนั้น พึงเป็นอรรถกถาที่ย่อมาจากมหาปัจจรี และเพราะทำโดยย่อ จึงได้ชื่อว่าสังเขปอรรถกถา เมื่อเป็นเช่นนี้ เมื่อได้ฟังมหาปัจจรีแล้ว สังเขปอรรถกถานั้นก็ชื่อว่าได้ฟังแล้วนั่นเอง จึงพึงทราบว่าพระอาจารย์ไม่ได้ฟังอรรถกถานั้น เอวํ สีหฬฏฺฐกถาโย สุณนฺตสฺเสว อาจริยพุทฺธโฆสสฺส ติกฺขคมฺภีรชวนญาณปฺปภาววิเสสสมฺปนฺนภาวญฺจ ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิตสีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทย- สมุทิตภาวญฺจ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺถปญฺญาเวยฺยตฺติ- ยสมนฺนาคตภาวญฺจ อเนกสตฺถนฺตโรจิตสํวณฺณนานยสุโกวิทภาวญฺจ ญตฺวา ตํสวนกิจฺจปรินิฏฺฐิตกาเล สงฺฆปาลาทโย เถรา ตํ วิสุทฺธิมคฺคาทิคนฺถานํ กรณตฺถาย วิสุํ วิสุํ อายาจึสุ. เอตฺถ จ อาจริยสฺส ยถาวุตฺตคุเณหิ สมฺปนฺนภาโว อตฺตโน วจเนเนว ปากโฏ. วุตฺตญฺหิ อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ – เมื่อพระอาจารย์พุทธโฆสะกำลังฟังอรรถกาสีหฬะอยู่นั่นเอง พระเถระทั้งหลายมีพระสังฆปาละเป็นต้น ทราบว่าท่านเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพแห่งญาณอันคมกล้า ลึกซึ้ง และรวดเร็วเป็นพิเศษ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณธรรมมีศรัทธา ปัญญา วิริยะ ศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนอันบริสุทธิ์ยิ่งประดับแล้ว เป็นผู้ประกอบด้วยความเชี่ยวชาญในปัญญาอันสามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น และเป็นผู้เชี่ยวชาญในนัยแห่งการอธิบายที่เหมาะสมในศาสตร์อื่นๆ มากมาย เมื่อกิจคือการฟังนั้นเสร็จสิ้นลง จึงได้อ้อนวอนท่านเพื่อให้ทำคัมภีร์มีวิสุทธิมรรคเป็นต้นแยกกันไป ในที่นี้ ความเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรมตามที่กล่าวมาของพระอาจารย์นั้น ปรากฏชัดด้วยคำพูดของท่านเอง ดังที่กล่าวไว้ในบทสรุปคัมภีร์ของท่านว่า ‘‘ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตนา’’ติอาทิ. “เป็นผู้ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์ยิ่ง พรั่งพร้อมด้วยหมู่แห่งคุณธรรมมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น เป็นผู้ประกอบด้วยความเชี่ยวชาญในปัญญาอันสามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น” เป็นต้น ตตฺถ สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถนาติ ปเทน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร มหาวิหารวาสีนํ วิสุทฺธตฺเถรวาทีนํ เทสนานยสงฺขาเต สกสมเย จ มหาสงฺฆิกาทิมหายานิกปริโยสานานํ นิกายนฺตรภูตานํ ปเรสํ ปิฏกคนฺถนฺตรวาทนยสงฺขาเต ปรสมเย จ ตถา ตํกาลิกอญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณานํ เวทตฺตยาทิสงฺขาเต ปรสมเย จ โกวิโท, เตสํ สกสมยปรสมยานํ ทุโรคาหทุพฺโพธตฺถสงฺขาเต คหนฏฺฐาเนปิ จ โอคาหิตุํ สมตฺโถติ ทีเปติ. ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคโตติ ปเทน อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โปราณฏฺฐกถาโย สงฺขิปิตุญฺจ ปฏิสงฺขริตุญฺจ สมตฺโถติ ทีเปตีติ เวทิตพฺโพ. ในบทว่า "ผู้สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น" นั้น ย่อมแสดงว่า พระอาจารย์พุทธโฆสเถระเป็นผู้เชี่ยวชาญในลัทธิของตน คือแนวการแสดงธรรมของพระเถรวาทผู้บริสุทธิ์ชาวมหาวิหาร และในลัทธิอื่น คือแนวการกล่าวอ้างคัมภีร์ปิฎกอื่นของผู้อื่นซึ่งเป็นนิกายอื่น ตั้งแต่พวกมหาสังฆิกะจนถึงพวกมหายาน และในลัทธิอื่น คือแนวทางของสมณพราหมณ์อัญญเดียรถีย์ในสมัยนั้น เช่น คัมภีร์พระเวท ๓ เป็นต้น ท่านสามารถหยั่งลงได้แม้ในที่ลึกซึ้ง คือเนื้อความที่หยั่งถึงได้ยากและรู้ได้ยากของลัทธิของตนและลัทธิอื่นเหล่านั้น ในบทว่า "ผู้ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา" นั้น พึงทราบว่า ย่อมแสดงว่า พระอาจารย์พุทธโฆสเถระสามารถย่อและปฏิสังขรณ์อรรถกถาโบราณได้ อายาจนการณํ เหตุแห่งการอาราธนา กสฺมา [Pg.37] ปน เต ตํ อายาจึสูติ? วุจฺจเต, มหาวิหารวาสิโน หิ อาทิโตเยว ปฏฺฐาย ปิฏกตฺตยํ ยถา ตีสุ สงฺคีตีสุ ปาฬิภาสาย สงฺคีตํ, ยถา จ วฏฺฏคามณิราชกาเล (๔๕๕-๔๖๗-พุ-ว) โปตฺถเกสุ อาโรปิตํ, ตถา โปราณํ ปาฬิปิฏกเมว อุคฺคณฺหนฺติ เจว วาเจนฺติ จ, น สกฺกตาโรปิตปิฏกํ. อฏฺฐกถาโย จ ติวสฺสสตมตฺตโต ปุเร กตา. ตถา หิ อฏฺฐกถาสุ วสภราชกาลโต (๖๐๙-๖๕๓-พุ-๐) ปจฺฉา สีหฬิกตฺเถรานญฺเจว อญฺเญสญฺจ วตฺถุ น ทิสฺสติ ฐเปตฺวา มหาเสนราชวตฺถุํ, ยาว อาจริยพุทฺธโฆสกาลาปิ จ ตา เอว โปราณฏฺฐกถาโย อตฺถิ น อภินวีกตา. เตน เตสํ ปิฏเกสุ เยภุยฺเยน ชนา ปริจยํ กาตุํ อสญฺชาตาภิลาสา โหนฺติ อสญฺชาตุสฺสาหา. ทีปนฺตเรสุ จ อตฺตโน ปิฏกํ ปตฺถราเปตุํ น สกฺโกนฺติ อฏฺฐกถานํ ทีปภาสาย อภิสงฺขตตฺตา. อภยคิริวาสิโน ปน วฏฺฏคามณิราชกาลโต ปฏฺฐาย สกฺกตภาสาโรปิตํ ธมฺมรุจินิกายาทิปิฏกมฺปิ มหายานปิฏกมฺปิ นวํ นวํ ปริยาปุณนฺติ เจว วาเจนฺติ จ, เตน เตสํ ปิฏเกสุ เยภุยฺเยน ชนา ปริจยํ กาตุํ สญฺชาตาภิลาสา โหนฺติ สญฺชาตุสฺสาหา, นวํ นวเมว หิ สตฺตา ปิยายนฺติ. ตโตเยว เต ทีปนฺตเรสุปิ อตฺตโน วาทํ ปตฺถราเปตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา เต มหาวิหารวาสิโน เถรา อตฺตโน สีหฬฏฺฐกถาโย ปาฬิภาสาย อภิสงฺขริตุกามา ตถา กาตุํ สมตฺถํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส ญาณปฺปภาววิเสสํ ยถาวุตฺตคุณสมฺปนฺนภาวญฺจ ญตฺวา อายาจึสูติ เวทิตพฺพํ. ก็เพราะเหตุไรเล่า พวกท่านจึงอาราธนาท่านนั้น? ตอบว่า เพราะว่าชาวมหาวิหารนั้น ตั้งแต่แรกเริ่มมา ย่อมเล่าเรียนและบอกสอนพระไตรปิฎกภาษาบาลีโบราณเท่านั้น เหมือนที่สังคายนาไว้ด้วยภาษาบาลีในการสังคายนา ๓ ครั้ง และเหมือนที่จารึกไว้ในคัมภีร์ในสมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีอภัย (พ.ศ. ๔๕๕-๔๖๗) ไม่ใช่พระไตรปิฎกที่จารึกด้วยภาษาสันสกฤต อรรถกถาเหล่านั้นก็ทำไว้ก่อนประมาณ ๓๐๐ ปี เพราะว่าเรื่องราวของพระเถระชาวสิงหลและท่านอื่นๆ หลังจากสมัยพระเจ้าวัสภะ (พ.ศ. ๖๐๙-๖๕๓) ไม่ปรากฏในอรรถกถาเหล่านั้น เว้นเรื่องพระเจ้ามหาเสน และอรรถกถาโบราณเหล่านั้นก็มีอยู่จนถึงสมัยอาจารย์พุทธโฆสะ ไม่ได้มีการทำขึ้นใหม่ ด้วยเหตุนั้น โดยมากผู้คนจึงไม่มีความปรารถนาและไม่มีความอุตสาหะที่จะทำความคุ้นเคยกับพระไตรปิฎกเหล่านั้น และไม่สามารถเผยแผ่พระไตรปิฎกของตนไปในเกาะอื่นๆ ได้ เพราะอรรถกถาเหล่านั้นแต่งไว้ด้วยภาษาของเกาะ (สิงหล) ส่วนชาวอภัยคีรีนั้น ตั้งแต่สมัยพระเจ้าวัฏฏคามณีอภัยเป็นต้นมา ย่อมเล่าเรียนและบอกสอนพระไตรปิฎกที่จารึกด้วยภาษาสันสกฤต เช่น พระไตรปิฎกของนิกายธรรมรุจิ และพระไตรปิฎกมหายานใหม่ๆ ด้วยเหตุนั้น โดยมากผู้คนจึงมีความปรารถนาและมีความอุตสาหะที่จะทำความคุ้นเคยกับพระไตรปิฎกเหล่านั้น เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมชอบของใหม่ๆ ด้วยเหตุนั้น พวกเขาก็สามารถเผยแผ่วาทะของตนไปในเกาะอื่นๆ ได้ เพราะฉะนั้น พระเถระชาวมหาวิหารเหล่านั้น ผู้ประสงค์จะปฏิสังขรณ์อรรถกถาสิงหลของตนให้เป็นภาษาบาลี จึงทราบถึงอานุภาพแห่งญาณอันพิเศษของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ ผู้สามารถกระทำเช่นนั้นได้ และทราบถึงการที่ท่านประกอบด้วยคุณสมบัติที่กล่าวมาแล้ว จึงได้อาราธนาท่าน พึงทราบดังนี้ วิสุทฺธิมคฺคสฺส กรณํ การทำวิสุทธิมรรค เตสุ ตาว วิสุทฺธิมคฺคํ อาจริยพุทฺธโฆโส สงฺฆปาลตฺเถเรน อชฺเฌสิโต มหาวิหารสฺส ทกฺขิณภาเค ปธานฆเร มหานิคมสฺสามิโน ปาสาเท วสนฺโต อกาสิ. เอตฺตาวตา จ ‘‘โส ปเนส วิสุทฺธิมคฺโค เกน กโต, กทา กโต, กตฺถ กโต, กสฺมา กโต’’ติ อิเมสํ ปญฺหานมตฺโถ วิตฺถาเรน วิภาวิโต โหติ. ในบรรดาคำถามเหล่านั้น พระอาจารย์พุทธโฆสะถูกพระเถระสังฆปาละอาราธนาแล้ว ได้ทำวิสุทธิมรรคในปราสาทของเจ้าเมืองใหญ่ ซึ่งเป็นเรือนประธานทางทิศใต้ของมหาวิหาร ขณะที่ท่านพำนักอยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เนื้อความของปัญหาเหล่านี้ว่า "ก็วิสุทธิมรรคนั้นใครทำ ทำเมื่อไร ทำที่ไหน ทำเพราะเหตุไร" ก็เป็นอันแสดงโดยพิสดารแล้ว อิทานิ [Pg.38] กิมตฺถํ กโตติอาทีนํ ปญฺหานมตฺถํ ปกาสยิสฺสาม. ตตฺถ กิมตฺถํ กโตติ เอตสฺส ปน ปญฺหสฺส อตฺโถ อาจริเยเนว ปกาสิโต. กถํ? บัดนี้ เราจักแสดงเนื้อความของปัญหาทั้งหลายมีอาทิว่า "ทำเพื่ออะไร" ในบรรดาปัญหาเหล่านั้น เนื้อความของปัญหาว่า "ทำเพื่ออะไร" นั้น อาจารย์เองได้แสดงไว้แล้ว อย่างไร? ‘‘สุทุลฺลภํ ลภิตฺวาน, ปพฺพชฺชํ ชินสาสเน; สีลาทิสงฺคหํ เขมํ, อุชุํ มคฺคํ วิสุทฺธิยา. "ได้บรรพชาในพระศาสนาของพระชินเจ้าอันหาได้ยากยิ่งแล้ว ซึ่งเป็นทางตรงอันเกษม เพื่อความบริสุทธิ์ อันรวมเอาศีลเป็นต้นไว้ ยถาภูตํ อชานนฺตา, สุทฺธิกามาปิ เย อิธ; วิสุทฺธึ นาธิคจฺฉนฺติ, วายมนฺตาปิ โยคิโน. ชนเหล่าใดในโลกนี้ แม้ปรารถนาความบริสุทธิ์ แต่ไม่รู้ตามความเป็นจริง โยคีเหล่านั้น แม้พยายามอยู่ ก็ไม่บรรลุความบริสุทธิ์ เตสํ ปาโมชฺชกรณํ, สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ; มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิตํ. เพื่อทำให้เกิดความปราโมทย์แก่ชนเหล่านั้น ซึ่งมีการวินิจฉัยบริสุทธิ์ดีแล้ว อาศัยแนวการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺสํ, ตํ เม สกฺกจฺจ ภาสโต; วิสุทฺธิกามา สพฺเพปิ, นิสามยถ สาธโว’’ติ. เราจักแสดงวิสุทธิมรรค ขอท่านสาธุชนทั้งหลายผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์ทั้งปวง จงตั้งใจฟังเราผู้แสดงอยู่นั้นเถิด" ตสฺมา เอส วิสุทฺธิมคฺโค วิสุทฺธิสงฺขาตนิพฺพานกามานํ สาธุชนานํ สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส ยาถาวโต ชานนตฺถาย กโตติ ปธานปฺปโยชนวเสน เวทิตพฺโพ. อปฺปธานปฺปโยชนวเสน ปน จตูสุ อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถสลฺลหุกภาวตฺถายปิ กโตติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ อาคมฏฺฐกถาสุ – เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า วิสุทธิมรรคนี้ทำขึ้นเพื่อประโยชน์หลัก คือเพื่อให้สาธุชนผู้ปรารถนาความบริสุทธิ์อันได้แก่นิพพาน ได้รู้แจ้งวิสุทธิมรรคอันได้แก่ศีล สมาธิ ปัญญา ตามความเป็นจริง ส่วนโดยประโยชน์รอง พึงทราบว่า ทำขึ้นเพื่อให้คัมภีร์ในอรรถกถาอาคมทั้ง ๔ มีความเบาลงด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาอาคมทั้งหลายว่า – ‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ; ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถาภาสิตมตฺถํ; อิจฺเจว เม กโต’’ติ. "วิสุทธิมรรคนี้ตั้งอยู่ท่ามกลางอาคมทั้ง ๔ จักแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้ในอาคมเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ วิสุทธิมรรคนี้จึงถูกเราทำขึ้น" ตนฺนิสฺสโย ที่อาศัยของวิสุทธิมรรคนั้น กึ นิสฺสาย กโตติ เอตสฺสปิ ปญฺหสฺส อตฺโถ อาจริเยเนว ปกาสิโต. วุตฺตญฺหิ เอตฺถ คนฺถารมฺเภ – เนื้อความของปัญหาว่า "อาศัยอะไรจึงทำ" นี้ อาจารย์เองก็ได้แสดงไว้แล้ว เพราะท่านกล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นคัมภีร์ว่า – ‘‘มหาวิหารวาสีนํ, เทสนานยนิสฺสิต’’นฺติ. "อาศัยแนวการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร" ตถา นิคมเนปิ – อีกทั้งในตอนท้ายก็กล่าวว่า – ‘‘เตสํ สีลาทิเภทานํ, อตฺถานํ โย วินิจฺฉโย; ปญฺจนฺนมฺปิ นิกายานํ, วุตฺโต อฏฺฐกถานเย. "การวินิจฉัยเนื้อความอันมีศีลเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งกล่าวไว้ในอรรถกถาของนิกายทั้ง ๕ สมาหริตฺวา ตํ สพฺพํ, เยภุยฺเยน สนิจฺฉโย; สพฺพสงฺกรโทเสหิ, มุตฺโต ยสฺมา ปกาสิโต’’ติ. รวบรวมทั้งหมดนั้น ซึ่งโดยมากเป็นการวินิจฉัยของตน เพราะแสดงไว้ปราศจากโทษแห่งความปะปนทั้งปวง" อิมินา [Pg.39] ปน วจเนน อยมตฺโถ ปากโฏ โหติ – ‘‘วิสุทฺธิมคฺคํ กุรุมาโน อาจริโย มหาวิหารวาสีนํ เทสนานยสงฺขาตา ปญฺจนฺนมฺปิ นิกายานํ โปราณฏฺฐกถาโย นิสฺสาย ตาสุ วุตฺตํ คเหตพฺพํ สพฺพํ วินิจฺฉยํ สมาหริตฺวา อกาสี’’ติ. ตสฺมา ยา ยา เอตฺถ ปทวณฺณนา วา วินิจฺฉโย วา สาธกวตฺถุ วา ทสฺสียติ, ตํ สพฺพํ ตสฺส ตสฺส นิทฺธาริตปาฬิปทสฺสนิกายสํวณฺณนาภูตาย โปราณสีหฬฏฺฐกถาโต อาเนตฺวา ภาสาปริวตฺตนวเสเนว ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยมฺปิ หิ วิสุทฺธิมคฺโค น เกวลํ อตฺตโน ญาณปฺปภาเวน กโต, วิสุํ ปกรณภาเวน จ, อถ โข จตุนฺนมฺปิ อาคมฏฺฐกถานํ อวยวภาเวเนว กโต. วุตฺตญฺหิ ตาสํ นิคมเน – ด้วยคำกล่าวนี้ เนื้อความนี้ย่อมปรากฏว่า – "พระอาจารย์ผู้รจนาวิสุทธิมรรค อาศัยอรรถกถาโบราณของนิกายทั้ง ๕ อันกล่าวคือแนวแห่งการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร รวบรวมการวินิจฉัยทั้งหมดที่ควรนำมาถือเอาที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้นแล้วจึงได้ทำขึ้น" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า คำอธิบายบทก็ดี การวินิจฉัยก็ดี หรือเรื่องราวที่เป็นหลักฐานอ้างอิงก็ดี ใดๆ ที่แสดงไว้ในวิสุทธิมรรคนี้ ทั้งหมดนั้นท่านนำมาจากอรรถกถาสิงหลโบราณ อันเป็นคำอธิบายของนิกายที่แสดงบทบาลีตามที่กำหนดไว้นั้นๆ แล้วแสดงไว้โดยวิธีเปลี่ยนภาษาเท่านั้น อนึ่ง แม้วิสุทธิมรรคนี้ก็มิใช่ทำขึ้นด้วยอานุภาพแห่งญาณของตนเองและทำขึ้นเป็นคัมภีร์แผนกหนึ่งเท่านั้น แต่ที่แท้ทำขึ้นโดยเป็นส่วนหนึ่งของอรรถกถาแห่งอาคมทั้ง ๔ นั่นเอง เพราะท่านกล่าวไว้ในตอนท้ายของอรรถกถาเหล่านั้นว่า – ‘‘เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ; อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา. "วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร เพราะทำขึ้นเพื่อแสดงเนื้อความของอาคมทั้งหลาย ตสฺมา เตน สหายํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย; สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสสตํ โหตี’’ติอาทิ. เพราะฉะนั้น อรรถกถานี้พร้อมด้วยวิสุทธิมรรคนั้น โดยการนับภาณวาร ย่อมมีประมาณ ๑๔๐ ภาณวารที่กำหนดไว้อย่างดีแล้ว เป็นต้น" ยา ปน วิสุทฺธิมคฺเค มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทเส ‘‘อยํ ตาว วิสุทฺธิกถายํ นโย. อริยวํสกถายํ ปนา’’ติอาทินา ทฺเว กถา วุตฺตา, ตาปิ มหาวิหารวาสีนํ เทสนานเย อนฺโตคธา อิมสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส นิสฺสยาเยวาติ เวทิตพฺพาติ. ก็เรื่องราว ๒ เรื่องที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค ในนิเทศว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งญาณทัสสนะอันเป็นทางและมิใช่ทาง มีอาทิว่า "ในวิสุทธิกถานี้มีนัยดังนี้ ส่วนในอริยวงศ์กถานั้น" พึงทราบว่า แม้เรื่องราวเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในแนวการแสดงธรรมของชาวมหาวิหาร และเป็นที่อาศัยของวิสุทธิมรรคนี้เอง ตกฺกรณปฺปกาโร วิธีการรจนาวิสุทธิมรรคนั้น เกน ปกาเรน กโตติ เอตฺถ อนนฺตรปญฺเห วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต. ตถา หิ อาจริโย สํยุตฺตนิกายโต ในปัญหาว่า "ทำด้วยวิธีใด" นี้ วิสุทธิมรรคทำขึ้นด้วยวิธีที่กล่าวไว้ในปัญหาที่แล้วนั่นเอง ด้วยว่าพระอาจารย์ได้นำมาจากสังยุตตนิกายว่า – ‘‘สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ, จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ; อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ, โส อิมํ วิชฏเย ชฏ’’นฺติ – "นรชนผู้มีปัญญา ตั้งมั่นอยู่ในศีล เจริญจิตและปัญญา ภิกษุผู้มีความเพียร มีปัญญาเครื่องรักษาตน ย่อมแก้ความยุ่งเหยิงนี้ได้" อิมํ คาถํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ตตฺถ ปธานวเสน วุตฺตา สีลสมาธิปญฺญาโย วิสุํ วิสุํ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา อกาสิ. เอวํ กุรุมาโน จ ปญฺจหิปิ นิกาเยหิ สีลสมาธิปญฺญาปฏิสํยุตฺตานิ สุตฺตปทานิ อุทฺธริตฺวา เตสํ อตฺถญฺจ สีหฬฏฺฐกถาหิ ภาสาปริวตฺตนวเสน ทสฺเสตฺวา ตาสุ วุตฺตานิ สีหฬิกวตฺถูนิ จ วินิจฺฉเย จ ปกาเสสิ. วิเสสโต ปน ตสฺมึ [Pg.40] กาเล ปากฏา สกสมยวิรุทฺธา สมยนฺตรา จ พหูสุ ฐาเนสุ ทสฺเสตฺวา สเหตุกํ ปฏิกฺขิตฺตา. กถํ? ท่านได้แสดงคาถานี้ก่อน แล้วจึงจำแนกศีล สมาธิ ปัญญา ที่กล่าวไว้ในคาถานั้นโดยความเป็นประธาน ให้พิสดารไปเป็นส่วนๆ เมื่อกระทำอยู่อย่างนี้ ท่านได้ยกบทพระสูตรที่ประกอบด้วยศีล สมาธิ ปัญญา จากนิกายทั้งห้าขึ้นมา แสดงอรรถของบทเหล่านั้นโดยวิธีเปลี่ยนภาษาจากอรรถกถาสีหล และประกาศเรื่องราวในภาษาสีหลและวินิจฉัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสมัยนั้น ลัทธิอื่นที่ขัดแย้งกับลัทธิของตนซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี ท่านได้แสดงไว้ในหลายแห่งและปฏิเสธเสียโดยมีเหตุผล อย่างไร? ตตฺถ หิ จริยาวณฺณนายํ ‘‘ตตฺร ปุริมา ตาว ติสฺโส จริยา ปุพฺพาจิณฺณนิทานา ธาตุโทสนิทานา จาติ เอกจฺเจ วทนฺติ. ปุพฺเพ กิร อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุโล ราคจริโต โหติ, สคฺคา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ เฉทนวธพนฺธนเวรกมฺมพหุโล โทสจริโต โหติ, นิรยนาคโยนีหิ วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโน. ปุพฺเพ มชฺชปานพหุโล สุตปริปุจฺฉาวิหีโน จ โมหจริโต โหติ, ติรจฺฉานโยนิยา วา จวิตฺวา อิธูปปนฺโนติ เอวํ ปุพฺพาจิณฺณนิทานาติ วทนฺติ. ทฺวินฺนํ ปน ธาตูนํ อุสฺสนฺนตฺตา ปุคฺคโล โมหจริโต โหติ ปถวีธาตุยา จ อาโปธาตุยา จ. อิตราสํ ทฺวินฺนํ อุสฺสนฺนตฺตา โทสจริโต. สพฺพาสํ สมตฺตา ปน ราคจริโตติ. โทเสสุ จ เสมฺหาธิโก ราคจริโต โหติ. วาตาธิโก โมหจริโต. เสมฺหาธิโก วา โมหจริโต. วาตาธิโก ราคจริโตติ เอวํ ธาตุโทสนิทานาติ วทนฺตี’’ติ เอกจฺเจวาทํ ทสฺเสตฺวา โส ‘‘ตตฺถ ยสฺมา ปุพฺเพ อิฏฺฐปฺปโยคสุภกมฺมพหุลาปิ สคฺคา จวิตฺวา อิธูปปนฺนาปิ จ น สพฺเพ ราคจริตาเนว โหนฺติ, น อิตเร วา โทสโมหจริตา. เอวํ ธาตูนญฺจ ยถาวุตฺเตเนว นเยน อุสฺสทนิยโม นาม นตฺถิ. โทสนิยเม จ ราคโมหทฺวยเมว วุตฺตํ, ตมฺปิ จ ปุพฺพาปรวิรุทฺธเมว. ตสฺมา สพฺพเมตํ อปริจฺฉินฺนวจน’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺโต. ตํ ปรมตฺถมญฺชูสาย นาม วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ‘‘เอกจฺเจติ อุปติสฺสตฺเถรํ สนฺธายาห, เตน หิ วิมุตฺติมคฺเค ตถา วุตฺต’’นฺติอาทินา วณฺณิตํ. ในการพรรณนาจริยาในที่นั้น ท่านได้แสดงวาทะของบางพวกว่า "จริยาสามอย่างแรกในที่นั้น บางพวกกล่าวว่ามีปุพพาจิณณนิทาน (เหตุจากกรรมที่ทำมาแต่ก่อน) และธาตุโทสนิทาน (เหตุจากความผิดปกติของธาตุ) ได้ยินว่า ในกาลก่อน บุคคลผู้มากด้วยการประกอบกรรมดีที่น่าปรารถนา ย่อมเป็นผู้มีราคจริต หรือจุติจากสวรรค์มาเกิดในโลกนี้ ในกาลก่อน บุคคลผู้มากด้วยกรรมอันเป็นเวรคือการตัด การฆ่า การจองจำ ย่อมเป็นผู้มีโทสจริต หรือจุติจากนรกหรือกำเนิดนาคมาเกิดในโลกนี้ ในกาลก่อน บุคคลผู้มากด้วยการดื่มน้ำเมาและปราศจากการฟังและการสอบถาม ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต หรือจุติจากกำเนิดเดรัจฉานมาเกิดในโลกนี้ ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงกล่าวว่ามีปุพพาจิณณนิทาน อนึ่ง เพราะธาตุสองอย่างคือปฐวีธาตุและอาโปธาตุมีกำลังมาก บุคคลจึงเป็นผู้มีโมหจริต เพราะธาตุสองอย่างที่เหลือมีกำลังมาก จึงเป็นผู้มีโทสจริต อนึ่ง เพราะธาตุทั้งหมดเสมอกัน จึงเป็นผู้มีราคจริต และในบรรดาโทษทั้งหลาย ผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต หรือผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงกล่าวว่ามีธาตุโทสนิทาน" ดังนี้ แล้วท่านจึงปฏิเสธวาทะนั้นว่า "ในที่นั้น เพราะเหตุว่าแม้ผู้ที่เคยทำกรรมดีที่น่าปรารถนามาก่อน หรือจุติจากสวรรค์มาเกิดในโลกนี้ ก็มิได้เป็นผู้มีราคจริตไปทั้งหมด และก็มิได้เป็นผู้มีโทสจริตหรือโมหจริตไปทั้งหมด อนึ่ง การกำหนดความมีกำลังมากของธาตุตามนัยที่กล่าวมานั้นก็ไม่มี และในการกำหนดโทษก็กล่าวไว้เพียงราคะและโมหะสองอย่างเท่านั้น ซึ่งก็ขัดแย้งกันเองทั้งในเบื้องต้นและเบื้องปลาย เพราะฉะนั้น คำกล่าวทั้งหมดนี้จึงเป็นคำกล่าวที่ไม่แน่นอน" คำกล่าวปฏิเสธนั้น ได้พรรณนาไว้ในวิสุทธิมรรคฎีกาชื่อปรมัตถมัญชุสาว่า "คำว่า 'บางพวก' นั้น หมายถึงพระอุปติสสเถระ เพราะท่านกล่าวไว้อย่างนั้นในวิมุตติมรรค" เป็นต้น วิมุตฺติมคฺคปกรณํ คัมภีร์วิมุตติมรรค โก โส วิมุตฺติมคฺโค นาม? วิสุทฺธิมคฺโค วิย สีลสมาธิปญฺญานํ วิสุํ วิสุํ วิภชิตฺวา ทีปโก เอโก ปฏิปตฺติคนฺโถ. ตตฺถ หิ – วิมุตติมรรคชื่อนั้นคืออะไร? เป็นคัมภีร์ภาคปฏิบัติเล่มหนึ่งที่จำแนกศีล สมาธิ ปัญญา แสดงไว้เป็นส่วนๆ เหมือนวิสุทธิมรรค ในคัมภีร์นั้นแล – ‘‘สีลํ สมาธิ ปญฺญา จ, วิมุตฺติ จ อนุตฺตรา; อนุพุทฺธา อิเม ธมฺมา, โคตเมน ยสสฺสินา’’ติ – “ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม ธรรมเหล่านี้ พระโคดมผู้ทรงยศได้ตรัสรู้ตามแล้ว” – อิมํ [Pg.41] คาถํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ตทตฺถวณฺณนาวเสน สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติโย วิสุํ วิสุํ วิภชิตฺวา ทีปิตา. โส ปน คนฺโถ อิทานิ จินรฏฺเฐเยว ทิฏฺโฐ, จินภาสาย จ ปริวตฺติโต (๑๐๔๘-พุ-ว) สงฺฆปาเลน นาม ภิกฺขุนา. เกน ปน โส กุโต จ ตตฺถ อานีโตติ น ปากฏเมตํ. ตสฺส ปน สงฺฆปาลสฺส อาจริโย คุณภทฺโร นาม มหายานิโก ภิกฺขุ มชฺฌิมอินฺทิยเทสิโก, โส อินฺทิยรฏฺฐโต จินรฏฺฐํ คจฺฉนฺโต ปฐมํ สีหฬทีปํ คนฺตฺวา ตโต (๙๗๘-พุ-ว) จินรฏฺฐํ คโต. ตทา โส เตน อานีโต ภเวยฺย. ท่านได้แสดงคาถานี้ก่อน แล้วจึงจำแนกศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ แสดงไว้เป็นส่วนๆ โดยวิธีพรรณนาอรรถของคาถานั้น อนึ่ง คัมภีร์นั้นบัดนี้พบในประเทศจีนเท่านั้น และพระภิกษุชื่อสังฆปาละได้แปลเป็นภาษาจีน (พ.ศ. 1048) อนึ่ง คัมภีร์นั้นใครนำไปที่นั่นจากที่ไหน เรื่องนี้ไม่ปรากฏชัด แต่อาจารย์ของพระสังฆปาละนั้น เป็นพระภิกษุมหายานชื่อคุณภัทระ เป็นชาวอินเดียภาคกลาง ท่านผู้นั้นเมื่อเดินทางจากประเทศอินเดียไปยังประเทศจีน ได้ไปเกาะลังกาก่อน แล้วจึงไปประเทศจีน (พ.ศ. 978) ในเวลานั้น คัมภีร์นั้นอาจถูกนำไปโดยท่านผู้นั้น ตสฺมิญฺหิ วิมุตฺติมคฺเค ปุพฺพาจิณฺณนิทานทสฺสนํ ธาตุนิทานทสฺสนญฺจ ยเถว วิสุทฺธิมคฺเค เอกจฺเจวาโท, ตเถวาคตํ. โทสนิทานทสฺสเน ปน ‘‘เสมฺหาธิโก ราคจริโต, ปิตฺตาธิโก โทสจริโต, วาตาธิโก โมหจริโต. เสมฺหาธิโก วา โมหจริโต, วาตาธิโก ราคจริโต’’ติ ติณฺณมฺปิ ราคโทสโมหานํ โทสนิยโม วุตฺโต. อาจริยพุทฺธโฆเสน ทิฏฺฐวิมุตฺติมคฺคโปตฺถเก ปน ‘‘ปิตฺตาธิโก โทสจริโต’’ติ ปาโฐ อูโน ภเวยฺย. ในวิมุตติมรรคนั้นแล การแสดงปุพพาจิณณนิทานและการแสดงธาตุนิทาน ก็มาอย่างนั้นเหมือนวาทะของบางพวกในวิสุทธิมรรค อนึ่ง ในการแสดงโทสนิทาน ได้กล่าวการกำหนดโทษของราคะ โทสะ โมหะ ทั้งสามอย่างว่า "ผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต ผู้มีดีมาก ย่อมเป็นผู้มีโทสจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต หรือผู้มีเสมหะมาก ย่อมเป็นผู้มีโมหจริต ผู้มีลมมาก ย่อมเป็นผู้มีราคจริต" อนึ่ง ในคัมภีร์วิมุตติมรรคที่พระอาจารย์พุทธโฆสะเห็นนั้น บทว่า "ผู้มีดีมาก ย่อมเป็นผู้มีโทสจริต" อาจจะขาดหายไป อญฺญานิปิ พหูนิ วิสุทฺธิมคฺเค ปฏิกฺขิตฺตานิ ตตฺถ วิมุตฺติมคฺเค คเหตพฺพภาเวน ทิสฺสนฺติ. กถํ? แม้สิ่งอื่นๆ อีกมากที่ถูกปฏิเสธในวิสุทธิมรรค ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้นในฐานะที่ควรยึดถือ อย่างไร? สีลนิทฺเทเส (๑, ๘-ปิฏฺเฐ) ‘‘อญฺเญ ปน สิรฏฺโฐ สีลตฺโถ, สีตลตฺโถ สีลตฺโถติ เอวมาทินาปิ นเยเนตฺถ อตฺถํ วณฺณยนฺตี’’ติ ปฏิกฺขิตฺโต อตฺโถปิ ตตฺถ คเหตพฺพภาเวน ทิสฺสติ. ในสีลนิเทศ (หน้า 8 เล่ม 1) แม้อรรถที่ถูกปฏิเสธว่า "อนึ่ง ชนเหล่าอื่นพรรณนาอรรถในที่นี้โดยนัยมีอาทิว่า ศีลมีอรรถว่าศีรษะ ศีลมีอรรถว่าความเย็น" ดังนี้เป็นต้น ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้นในฐานะที่ควรยึดถือ ตถา ธุตงฺคนิทฺเทเส (๑, ๗๘-ปิฏฺเฐ) ‘‘เยสมฺปิ กุสลตฺติกวินิมุตฺตํ ธุตงฺคํ, เตสํ อตฺถโต ธุตงฺคเมว นตฺถิ, อสนฺตํ กสฺส ธุนนโต ธุตงฺคํ นาม ภวิสฺสติ, ธุตคุเณ สมาทาย วตฺตตีติ วจนวิโรโธปิ จ เนสํ อาปชฺชติ, ตสฺมา ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ ปฏิกฺขิตฺตํ ปญฺญตฺติธุตงฺคมฺปิ ตตฺถ ทิสฺสติ. มหาฏีกายํ (๑-๑๐๔) ปน ‘‘เยสนฺติ อภยคิริวาสิเก สนฺธายาห, เต หิ ธุตงฺคํ นาม ปญฺญตฺตีติ วทนฺตี’’ติ วณฺณิตํ. เช่นเดียวกัน ในธุดงคนิเทศ (หน้า 78 เล่ม 1) แม้ปัญญัตติธุดงค์ที่ถูกปฏิเสธว่า "แม้สำหรับชนเหล่าใดที่ธุดงค์พ้นจากกุสลัตติกะ ธุดงค์ก็ไม่มีโดยอรรถ เมื่อไม่มีอยู่ จะชื่อว่าธุดงค์เพราะกำจัดอะไรได้? และความขัดแย้งกับคำว่า 'ประพฤติโดยสมาทานคุณเครื่องกำจัด' ก็ย่อมเกิดขึ้นแก่ชนเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรยึดถือสิ่งนั้น" ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้น อนึ่ง ในมหาฎีกา (1-104) ได้พรรณนาไว้ว่า "คำว่า 'ชนเหล่าใด' นั้น หมายถึงชาวอภัยคีรี เพราะพวกเขาถือว่าธุดงค์เป็นบัญญัติ" ตถา ปถวีกสิณนิทฺเทเส (๑, ๑๔๔) ‘‘ปฏิปทาวิสุทฺธิ นาม สสมฺภาริโก อุปจาโร, อุเปกฺขานุพฺรูหนา นาม อปฺปนา, สมฺปหํสนา นาม [Pg.42] ปจฺจเวกฺขณาติ เอวเมเก วณฺณยนฺตี’’ติอาทินา ปฏิกฺขิตฺตเอเกวาโทปิ ตตฺถ ทิสฺสติ. มหาฏีกายํ (๑, ๑๗๒) ปน ‘‘เอเกติ อภยคิริวาสิโน’’ติ วณฺณิตํ. เช่นเดียวกัน ในปฐวีกสิณนิเทศ (หน้า 144 เล่ม 1) แม้วาทะของบางพวกที่ถูกปฏิเสธโดยมีอาทิว่า "ความบริสุทธิ์แห่งปฏิปทาชื่อว่าอุปจาระที่มีองค์ประกอบ, การเพิ่มพูนอุเบกขาชื่อว่าอัปปนา, การร่าเริงยินดีชื่อว่าปัจจเวกขณ์" ดังนี้ ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคนั้น อนึ่ง ในมหาฎีกา (1, 172) ได้พรรณนาไว้ว่า "คำว่า 'บางพวก' นั้น หมายถึงชาวอภัยคีรี" ตถา ขนฺธนิทฺเทเส (๒, ๘๐-ปิฏฺเฐ) ‘‘พลรูปํ สมฺภวรูปํ ชาติรูปํ โรครูปํ เอกจฺจานํ มเตน มิทฺธรูป’’นฺติ เอวํ อญฺญานิปิ รูปานิ อาหริตฺวา โปราณฏฺฐกถายํ เตสํ ปฏิกฺขิตฺตภาโว ปกาสิโต. มหาฏีกายํ ‘‘เอกจฺจานนฺติ อภยคิริวาสีน’’นฺติ วณฺณิตํ. เตสุ ชาติรูปํ มิทฺธรูปญฺจ วิมุตฺติมคฺเค ทสฺสิตํ. น เกวลํ ทสฺสนมตฺตเมว, อถ โข มิทฺธรูปสฺส อตฺถิภาโวปิ ‘‘มิทฺธํ นาม ติวิธํ อาหารชํ อุตุชํ จิตฺตชญฺจาติ. เตสุ จิตฺตชเมว นีวรณํ โหติ, เสสา ปน ทฺเว อรหโตปิ ภเวยฺยุ’’นฺติอาทินา สาธิโต. เช่นเดียวกัน ในขันธนิเทศ (หน้า 80 เล่ม 2) ได้ยกรูปอื่นๆ อีก เช่น "รูปคือพละ รูปคือความเกิด รูปคือชาติ รูปคือโรค รูปคือมิทธะตามความเห็นของบางพวก" ดังนี้ แล้วประกาศว่ารูปเหล่านั้นถูกปฏิเสธในอรรถกถาโบราณ ในมหาฎีกาได้พรรณนาไว้ว่า "คำว่า 'ของบางพวก' นั้น หมายถึงชาวอภัยคีรี" ในบรรดารูปเหล่านั้น ชาติรูปและมิทธรูปได้แสดงไว้ในวิมุตติมรรค ไม่เพียงแต่แสดงเท่านั้น แต่ความเป็นอยู่ของมิทธรูปก็ได้รับการยืนยันโดยมีอาทิว่า "มิทธะมีสามอย่างคือ เกิดจากอาหาร เกิดจากอุตุ เกิดจากจิต ในบรรดามิทธะเหล่านั้น มิทธะที่เกิดจากจิตเท่านั้นเป็นนิวรณ์ ส่วนอีกสองอย่างที่เหลืออาจมีแก่พระอรหันต์ก็ได้" เอตฺตาวตา จ วิมุตฺติมคฺเค วิสุทฺธิมคฺเคน อสมานตฺถานํ วุตฺตภาโว จ อภยคิริวาสีหิ ตสฺส คนฺถสฺส ปฏิคฺคหิตภาโว จ สกฺกา ญาตุํ. อญฺญานิปิ ปน อีทิสานิ อสมานวจนานิ พหูนิ ตตฺถ สํวิชฺชนฺติเยว, ตานิ ปน สพฺพานิ น สกฺกา อิธ ทสฺเสตุํ. ด้วยเหตุนี้ การที่วิมุตติมรรคกล่าวสิ่งที่ไม่เหมือนกับวิสุทธิมรรค และการที่ชาวอภัยคีรีรับรองคัมภีร์นั้น ก็อาจรู้ได้ อนึ่ง แม้คำกล่าวที่ไม่เหมือนกันเช่นนี้อีกมาก ก็มีอยู่ในคัมภีร์นั้น แต่ทั้งหมดนั้นไม่สามารถแสดงไว้ในที่นี้ได้ เยภุยฺเยน ปนสฺส กรณปฺปกาโร วิสุทฺธิมคฺคสฺส วิย โหติ. ยา ยา หิ ปาฬิ อภิธมฺมวิภงฺคโต วา ปฏิสมฺภิทามคฺคโต วา อญฺญสุตฺตนฺเตหิ วา อาเนตฺวา สาธกภาเวน วิสุทฺธิมคฺเค ทสฺสิยติ, ตตฺถปิ สา สา ปาฬิ เยภุยฺเยน ทิสฺสเตว. ตาสุ กญฺจิมตฺตํ อุทฺธริตฺวา อนุมินนตฺถาย ทสฺสยิสฺสาม. อนึ่ง โดยส่วนใหญ่ วิธีการแต่งของคัมภีร์นั้นก็เหมือนกับวิสุทธิมรรค พระบาลีใดๆ ที่ยกมาจากอภิธรรมวิภังค์ หรือปฏิสัมภิทามรรค หรือพระสูตรอื่นๆ แล้วแสดงเป็นหลักฐานในวิสุทธิมรรค พระบาลีนั้นๆ ก็ปรากฏในวิมุตติมรรคโดยส่วนใหญ่ เราจะยกมาบางส่วนเพื่อแสดงให้คาดคะเนได้ ยา วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๔๗-ปิฏฺเฐ) ‘‘ปญฺจ สีลานิ ปาณาติปาตสฺส ปหานํ สีล’’นฺติอาทิกา ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ ทสฺสิตา, สา วิมุตฺติมคฺเคปิ ทิสฺสเตว. พระบาลีในปฏิสัมภิทามรรคที่มีอาทิว่า "ศีลห้าคือการละปาณาติบาตเป็นศีล" ที่แสดงไว้ในวิสุทธิมรรค (หน้า 47 เล่ม 1) พระบาลีนั้นก็ปรากฏในวิมุตติมรรคเช่นกัน ยญฺจ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๑๓๗-ปิฏฺเฐ) ‘‘สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข…เป… วิจาโร วิจิกิจฺฉายา’’ติ วจนํ เปฏเก วุตฺตนฺติ ทสฺสิตํ, ตญฺจ ตตฺถปิ ตเถว ทสฺเสตฺวา ‘‘ติเปฏเก วุตฺต’’นฺติ นิทฺทิฏฺฐํ. ติเปฏเกติ นามญฺจ เปฏโกปเทสเมว สนฺธาย วุตฺตํ ภเวยฺย. ตตฺถ หิ วิวิจฺเจว กาเมหีติ ปาฐสํวณฺณนายํ ‘‘อโลภสฺส ปาริปูริยา กาเมหิ วิเวโก สมฺปชฺชติ, อโทสสฺส. อโมหสฺส ปาริปูริยา อกุสเลหิ ธมฺเมหิ วิเวโก [Pg.43] สมฺปชฺชตี’’ติ ปาฐสฺส ติเปฏเก วุตฺตภาโว ทสฺสิโต. โส จ ปาโฐ เปฏโกปเทเส (๒๖๒-ปิฏฺเฐ) ‘‘ตตฺถ อโลภสฺส ปาริปูริยา วิวิตฺโต โหติ กาเมหี’’ติอาทินา ทิสฺสติ. และคำกล่าวที่แสดงไว้ในวิสุทธิมรรค (หน้า 137 เล่ม 1) ว่า "สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันท์... วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา" ว่ากล่าวไว้ในเปฏกะ และในที่นั้นก็ได้แสดงไว้เช่นนั้นเหมือนกัน แล้วระบุว่า "กล่าวไว้ในไตรปิฎก" ชื่อว่าไตรปิฎกนั้น พึงกล่าวหมายถึงเปฏโกปเทสนั่นเอง เพราะในที่นั้น ในการอธิบายบทว่า vivicceva kāmehi (สงัดจากกามทั้งหลาย) ได้แสดงความเป็นไปของบทว่า "เมื่ออโลภะบริบูรณ์ ความสงัดจากกามทั้งหลายย่อมสำเร็จ, เมื่ออโทสะบริบูรณ์... เมื่ออโมหะบริบูรณ์ ความสงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายย่อมสำเร็จ" ว่ากล่าวไว้ในไตรปิฎก และบทนั้นก็ปรากฏในเปฏโกปเทส (หน้า 262) ด้วยบทว่า "ในที่นั้น เมื่ออโลภะบริบูรณ์ ย่อมสงัดจากกามทั้งหลาย" เป็นต้น ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๒๕๘-ปิฏฺเฐ) ‘‘อยมฺปิ โข ภิกฺขเว อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวิโต’’ติอาทิกา ปาฬิ มหาวคฺคสํยุตฺตกโต อาเนตฺวา ทสฺสิตา, ตเถว ตตฺถปิ. และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 258 เล่ม 1) ได้นำพระบาลีมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานสติสมาธินี้แล อันบุคคลเจริญแล้ว" มาแสดงจากมหาวรรคสังยุต ในที่นั้นก็เช่นกัน ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๒๗๒-ปิฏฺเฐ) ‘‘อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต’’ติอาทิ ปาฬิ จ (๑, ๒๗๓-ปิฏฺเฐ) กกจูปมปาฬิ จ ปฏิสมฺภิทามคฺคโต อาเนตฺวา ทสฺสิตา, ตเถว ตตฺถปิ. และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 272 เล่ม 1) ได้นำพระบาลีมีอาทิว่า "เมื่อตามระลึกถึงลมหายใจเข้าออกตั้งแต่ต้น กลาง และปลาย" และพระบาลีเรื่องอุปมาด้วยเลื่อย (หน้า 273 เล่ม 1) มาแสดงจากปฏิสัมภิทามรรค ในที่นั้นก็เช่นกัน ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๒, ๖๙-ปิฏฺเฐ) ‘‘กตมา จินฺตามยา ปญฺญา’’ติอาทิกา จ ปาฬิ ‘‘ตตฺถ กตมํ อายโกสลฺล’’นฺติอาทิกา จ ปาฬิ (๒, ๗๑-ปิฏฺเฐ) ‘‘ทุกฺเข ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทิกา จ ปาฬิ อภิธมฺมวิภงฺคโต อาเนตฺวา ทสฺสิตา, ตเถว ตตฺถปิ. สพฺพาปิ จ ตตฺถ วุตฺตา เอกวิธทุวิธาทิปญฺญาปเภทกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตกถาย เยภุยฺเยน สมานาเยว. และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 69 เล่ม 2) ได้นำพระบาลีมีอาทิว่า "ปัญญาอันเกิดจากการคิดพิจารณาเป็นไฉน" และพระบาลีมีอาทิว่า "ในที่นั้น ความฉลาดในรายได้เป็นไฉน" (หน้า 71 เล่ม 2) และพระบาลีมีอาทิว่า "ความรู้ในทุกข์เป็นอรรถปฏิสัมภิทา" มาแสดงจากอภิธรรมวิภังค์ ในที่นั้นก็เช่นกัน และเรื่องการจำแนกปัญญาเป็นประเภทหนึ่ง สอง เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในที่นั้นทั้งหมด ก็ส่วนมากเหมือนกับเรื่องที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค ‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ มนุปสฺสติ; ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ, อูกาสิรสมูปม’’นฺติ – ด้วยจักขุประสาทใด ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย ประสาทนั้นเล็กละเอียด เปรียบเหมือนหัวเหา อยมฺปิ คาถา วิมุตฺติมคฺเคปิ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ภาสิตภาเวเนว ทสฺสิตา. อูกาสิรสมูปมนฺติ ปทํ ปน อูกาสมูปมนฺติ ตตฺถ ทิสฺสติ, ตญฺจ ปรมฺปรเลขกานํ ปมาทเลขมตฺตเมว สิยา. คาถานี้แม้ในวิมุตติมรรคก็แสดงไว้โดยความเป็นคาถาที่พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง แต่บทว่า "ūkāsirasamūpama" (เปรียบเหมือนปลายขนทราย) นั้น ในที่นั้นปรากฏเป็น "ūkāsamūpama" (เปรียบเหมือนขนทราย) และนั่นก็พึงเป็นเพียงความพลั้งเผลอในการคัดลอกของเหล่านักคัดลอกผู้สืบๆ กันมาเท่านั้น จตูสุ สจฺเจสุ วิสุทฺธิมคฺเค วิย วจนตฺถโต ลกฺขณโต อนูนาธิกโต กมโต อนฺโตคธานํ ปเภทโต อุปมาโต จ วินิจฺฉโย ทสฺสิโต, โส จ เยภุยฺเยน วิสุทฺธิมคฺเคน สมาโนเยว. ในอริยสัจ 4 ได้แสดงการวินิจฉัยไว้เหมือนในวิสุทธิมรรค คือ โดยอรรถแห่งพจน์ โดยลักษณะ โดยความไม่หย่อนไม่ยิ่ง โดยลำดับ โดยการสงเคราะห์เข้า โดยการจำแนก และโดยอุปมา และการวินิจฉัยนั้นโดยส่วนมากก็เหมือนกับในวิสุทธิมรรคนั่นเอง ยถา จ วิสุทฺธิมคฺเค (๒, ๒๔๒-๒๔๕) สมฺมสนญาณกถายํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อตีตาทิเอกาทสวิเธน จ อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตเยน จ วิสุํ วิสุํ สมฺมสนนโย ทสฺสิโต, ตเถว ตตฺถปิ. จกฺขาทิชรามรณปริโยสาเนสุ ปน ธมฺเมสุ ธมฺมวิจารปริโยสานานํ สฏฺฐิยา เอว ธมฺมานํ อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตเยน สมฺมสนนโย ตตฺถ ทสฺสิโต. และเหมือนอย่างที่ในวิสุทธิมรรค (หน้า 2, 242-245) ในสัมมสนญาณกถา ได้แสดงนัยแห่งการพิจารณาขันธ์ 5 โดยแยกกัน คือโดยอาการ 11 อย่างมีอดีตเป็นต้น และโดยลักษณะ 3 อย่างมีอนิจจลักษณะเป็นต้น ในที่นั้น (วิมุตติมรรค) ก็เช่นกัน แต่ในธรรมทั้งหลายมีจักขุเป็นต้นจนถึงชรามรณะเป็นที่สุด ได้แสดงนัยแห่งการพิจารณาธรรม 60 อย่างมีธรรมวิจารเป็นที่สุด โดยลักษณะ 3 อย่างมีอนิจจลักษณะเป็นต้นไว้ในที่นั้น วิสุทฺธิมคฺเค [Pg.44] ปน ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทเส (๒, ๒๓๐-๒๓๒-ปิฏฺเฐสุ) วุตฺตา ‘‘ยมกํ นามรูปญฺจ…เป… อุโภ ภิชฺชนฺติ ปจฺจยา’’ติ คาถา จ, ‘‘น จกฺขุโต ชายเร’’ติอาทิกา ฉ คาถาโย จ, ‘‘น สเกน พเลน ชายเร’’ติอาทิกา ฉ คาถาโย จ วิมุตฺติมคฺเค ภงฺคานุปสฺสนาญาณกถายํ ทสฺสิตา. ตาสุ อปฺปมตฺตโกเยว ปาฐเภโท ทิสฺสติ. แต่ในวิสุทธิมรรค ในนิเทศทิฏฐิวิสุทธิ (หน้า 2, 230-232) คาถาที่กล่าวไว้ว่า "นามและรูปเป็นคู่กัน... (ละ)... ปัจจัยทั้งสองย่อมแตกสลาย" และคาถา 6 บทมีอาทิว่า "ไม่เกิดจากจักษุ" และคาถา 6 บทมีอาทิว่า "ไม่เกิดด้วยกำลังของตนเอง" ได้แสดงไว้ในวิมุตติมรรค ในภังคานุปัสสนาญาณกถา ในคาถาเหล่านั้น ปรากฏความแตกต่างแห่งบทเพียงเล็กน้อยเท่านั้น วิสุทฺธิมคฺเค (๒, ๒๖๑-๒-ปิฏฺเฐสุ) อรูปสตฺตเกสุ อริยวํสกถานเยน วุตฺโต กลาปโต จ ยมกโต จ สมฺมสนนโย วิมุตฺติมคฺเค เอตฺเถว ภงฺคานุปสฺสนาญาณกถายํ ทสฺสิโต. ในวิสุทธิมรรค (หน้า 2, 261-2) นัยแห่งการพิจารณาโดยกลุ่ม (กลาปะ) และโดยคู่ (ยมกะ) ที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งอริยวงศ์กถาในอรูปสัตตกะทั้งหลาย ได้แสดงไว้ในวิมุตติมรรค ในภังคานุปัสสนาญาณกถานี้เอง วิมุตฺติมคฺเค พุทฺธานุสฺสติกถายํ โลกวิทูติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ สตฺตโลกสงฺขารโลกวเสน ทฺเวเยว โลกา ทสฺสิตา, น ปน โอกาสโลโก ยถา วิสุทฺธิมคฺเค (๑, ๑๙๙-๒๐๐-ปิฏฺเฐสุ). ในวิมุตติมรรค ในพุทธานุสสติกถา ในการอธิบายอรรถของบทว่า "โลกวิทู" ได้แสดงโลกไว้เพียง 2 อย่าง คือ สัตวโลกและสังขารโลก แต่ไม่ได้แสดงโอกาสโลกเหมือนในวิสุทธิมรรค (หน้า 1, 199-200) เอตฺตาวตา จ วิมุตฺติมคฺโค นาม คนฺโถ กีทิโสติ สกฺกา อนุมินิตุํ. โส ปน ยถา น มหาวิหารวาสีนํ คนฺโถ โหติ, เอวํ มหายานิกานมฺปิ น โหติเยว เถรวาทปิฏกเมว นิสฺสาย กตภาวโต. ยสฺมา ปน ตตฺถ น กิญฺจิปิ สีหฬทีปิกํ นามํ วา เถรวาโท วา ทิสฺสติ, ตสฺมา โส สีหฬทีเป กตคนฺโถปิ น โหติ. อินฺทิยรฏฺฐิกํ ปน นามญฺจ โวหาโร จ ตตฺถ พหูสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ, ตสฺมา อินฺทิยรฏฺเฐ กตคนฺโถว ภเวยฺย. ยสฺมา จสฺส เปฏโกปเทสํ นิสฺสิตภาโว พหูสุ ฐาเนสุ ทิสฺสติ, วิเสสโต ปน มิทฺธรูปสฺส อตฺถิภาโว จ, อรหโตปิ ตสฺส อตฺถิภาโว จ ตเมว นิสฺสาย ทสฺสียติ, ปฏิสมฺภิทามคฺคคณฺฐิปเท จ เปฏเกติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนายํ ‘‘สุตฺตนฺตปิฏกตฺถาย อฏฺฐกถา เปฏกํ มหิสาสกานํ คนฺโถ’’ติ วณฺณิโต. ตสฺมา เอโส วิมุตฺติมคฺโค มหิสาสกนิกายิเกน กโต ภเวยฺยาติ อมฺหากํ มติ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ก็สามารถอนุมานได้ว่าคัมภีร์ชื่อวิมุตติมรรคเป็นเช่นไร แต่คัมภีร์นั้น ไม่ใช่คัมภีร์ของชาวมหาวิหารฉันใด ก็ไม่ใช่ของชาวมหายานฉันนั้นนั่นเอง เพราะทำขึ้นโดยอาศัยพระไตรปิฎกของเถรวาท แต่เพราะในที่นั้นไม่ปรากฏชื่อหรือเถรวาทที่เป็นของเกาะลังกาเลย ดังนั้น คัมภีร์นั้นจึงไม่ใช่คัมภีร์ที่ทำขึ้นในเกาะลังกา แต่ชื่อและโวหารที่เป็นของชาวอินเดียปรากฏในที่นั้นหลายแห่ง ดังนั้น คัมภีร์นั้นพึงเป็นคัมภีร์ที่ทำขึ้นในประเทศอินเดีย และเพราะความเป็นผู้ที่อาศัยคัมภีร์เปฏโกปเทสปรากฏในที่นั้นหลายแห่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การมีอยู่ของมิทธรูป และการมีอยู่ของมิทธรูปนั้นแม้ในพระอรหันต์ ก็แสดงไว้โดยอาศัยคัมภีร์นั้นเอง และในปฏิสัมภิทามรรคคัณฐิปท ในการอธิบายอรรถของบทว่า "เปฏกะ" ได้พรรณนาไว้ว่า "อรรถกถาเพื่อประโยชน์แก่เนื้อความในสุตตันตปิฎก ชื่อว่าเปฏกะ เป็นคัมภีร์ของพวกมหิสาสกะ" ดังนั้น ความเห็นของเราคือ วิมุตติมรรคนี้พึงเป็นคัมภีร์ที่ทำขึ้นโดยพระเถระในนิกายมหิสาสกะ นิสฺสยฏฺฐกถาวิภาวนา การแสดงอรรถกถาที่เป็นที่อาศัย วิสุทฺธิมคฺโค ปน น เกวลํ ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต, อถ โข วุจฺจมานปฺปกาเรนาปิ. ตถา หิ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โปราณฏฺฐกถาหิ สมาหริตฺวา ภาสาปริวตฺตนวเสน ทสฺเสนฺโตปิ ยา ยา อตฺถวณฺณนา [Pg.45] วา วินิจฺฉโย วา สํสยิตพฺโพ โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วินยฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ วา (๑, ๒๖๓), วินยฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ, มชฺฌิมฏฺฐกถาสุ ปนาติ วา (๑, ๗๐), องฺคุตฺตรภาณกาติ วา (๑, ๗๒), อฏฺฐกถาจริยานํ มตานุสาเรน วินิจฺฉโยติ วา (๑, ๙๙), วุตฺตมฺปิ เจตํ อฏฺฐกถาสูติ วา (๑, ๑๑๘), ตํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ วา (๑, ๑๓๔), ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตนฺติ วา, มชฺฌิมภาณกา อิจฺฉนฺตีติ วา (๑, ๒๖๗), อฏฺฐกถาสุ วินิจฺฉโยติ วา, เอวํ ตาว ทีฆภาณกา, มชฺฌิมภาณกา ปนาหูติ วา (๑, ๒๗๗), องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน…เป… อยํ กโม วุตฺโต, โส ปาฬิยา น สเมตีติ วา (๑, ๓๐๙), เอวํ ตาว มชฺฌิมภาณกา, สํยุตฺตภาณกา ปนาติ วา (๒, ๖๒), สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ วา (๒, ๖๓), อฏฺฐกถายํ ปนาติ วา (๒, ๘๐) เอวํ ตํตํอตฺถวณฺณนาวินิจฺฉยานํ นิสฺสยมฺปิ วิภาเวตฺวา ปจฺฉิมชนานํ อุปฺปชฺชมานสํสยํ วิโนเทนฺโตเยว เต ทสฺเสสิ. แต่วิสุทธิมรรคนั้น ไม่ใช่ทำขึ้นเพียงตามประการที่กล่าวมาแล้วในเบื้องต้นเท่านั้น ที่แท้ทำขึ้นตามประการที่กำลังจะกล่าวถึงนี้ด้วย จริงอย่างนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสเถระ เมื่อจะแสดงโดยรวบรวมมาจากอรรถกถาโบราณด้วยอำนาจแห่งการแปลภาษา อรรถกถาหรือการวินิจฉัยใดๆ ที่พึงสงสัย ท่านก็ได้แสดงที่มาของอรรถกถาและการวินิจฉัยนั้นๆ ไว้เพื่อขจัดความสงสัยที่เกิดขึ้นแก่ชนรุ่นหลัง เช่นว่า "กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถา" (1, 263) หรือ "กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถา แต่ในมัชฌิมอรรถกถา..." (1, 70) หรือ "พวกอังคุตตรภาณกะ" (1, 72) หรือ "วินิจฉัยตามมติของอาจารย์อรรถกถา" (1, 99) หรือ "แม้คำนี้ก็กล่าวไว้ในอรรถกถา" (1, 118) หรือ "คำนั้นถูกคัดค้านไว้ในอรรถกถา" (1, 134) หรือ "เป็นมติของพวกทีฆภาณกะและสังยุตตภาณกะ" หรือ "พวกมัชฌิมภาณกะประสงค์เอา" (1, 267) หรือ "วินิจฉัยในอรรถกถา" หรือ "พวกทีฆภาณกะกล่าวอย่างนี้ก่อน ส่วนพวกมัชฌิมภาณกะกล่าวว่า" (1, 277) หรือ "แต่ในอังคุตตรอรรถกถา... (ละ)... ลำดับนี้กล่าวไว้แล้ว แต่ลำดับนั้นไม่สมกับพระบาลี" (1, 309) หรือ "พวกมัชฌิมภาณกะกล่าวอย่างนี้ก่อน ส่วนพวกสังยุตตภาณกะกล่าวว่า" (2, 62) หรือ "กล่าวไว้ในสังยุตตอรรถกถา" (2, 63) หรือ "แต่ในอรรถกถา" (2, 80) ดังนี้ เตนิมสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส กรณกาเล สพฺพาปิ สีหฬฏฺฐกถาโย อาจริยสฺส สนฺติเก สนฺตีติ จ, ปุพฺเพเยว ตา อาจริเยน สีหฬตฺเถรานํ สนฺติเก สุตาติ จ, ตาหิ คเหตพฺพํ สพฺพํ คเหตฺวา อยํ วิสุทฺธิมคฺโค อาจริเยน ลิขิโตติ จ อยมตฺโถ อติวิย ปากโฏ โหติ. ตสฺมา ยํ มหาวํเส – ด้วยเหตุนี้ เนื้อความที่ว่า ในเวลาที่ทำวิสุทธิมรรคนี้ อรรถกถาสีหฬทั้งหมดมีอยู่ใกล้ตัวพระอาจารย์ และพระอาจารย์ได้ฟังอรรถกถาเหล่านั้นในสำนักของพระเถระชาวสีหฬมาแต่ก่อนแล้ว และพระอาจารย์เขียนวิสุทธิมรรคนี้ขึ้นโดยถือเอาสิ่งที่ควรจะถือเอาทั้งหมดจากอรรถกถาเหล่านั้น ย่อมเป็นเนื้อความที่ปรากฏชัดแจ้งยิ่งนัก ดังนั้น คำสรรเสริญที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า – ‘‘สงฺโฆ คาถาทฺวยํ ตสฺสา’ทาสิ สามตฺถิยํ ตวา’’ติอาทินา ‘‘คาถาทฺวยเมว โอโลเกตฺวา กิญฺจิปิ อญฺญํ โปตฺถกํ อโนโลเกตฺวา อาจริยพุทฺธโฆโส วิสุทฺธิมคฺคํ อกาสี’’ติ อธิปฺปาเยน อภิตฺถุติวจนํ วุตฺตํ, ตํ อภิตฺถุติมตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ. “พระสงฆ์ได้มอบคาถาสองบทนั้นแก่ท่าน เพื่อทดสอบความสามารถของท่าน” เป็นต้น โดยมีอรรถาธิบายว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสะได้ทำวิสุทธิมรรคโดยพิจารณาเพียงคาถาสองบทเท่านั้น โดยไม่ได้พิจารณาคัมภีร์อื่นใดเลย” พึงทราบว่าคำนั้นเป็นเพียงคำสรรเสริญเท่านั้น โปราณวจนทสฺสนํ การแสดงคำของโบราณาจารย์ น เกวลํ อาจริโย อฏฺฐกถาโยเยว นิสฺสยภาเวน ทสฺเสสิ, อถ โข ‘‘โปราณา ปนาหู’’ติอาทินา โปราณานํ วจนมฺปิ ทสฺเสสิเยว. ตเทตฺถ ทฺวาวีสติยา ฐาเนสุ ทิฏฺฐํ. เก ปเนเต โปราณา นาม? ยาว จตุตฺถสงฺคีติกาลา สงฺคีติกาเรสุ ปริยาปนฺนา วา [Pg.46] ตาทิสา วา มหาเถราติ เวทิตพฺพา. ตถา หิ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (๒๙๒-๓-ปิฏฺเฐสุ). อาจารย์มิได้แสดงไว้โดยเป็นที่อาศัยแห่งอรรถกถาเท่านั้น แต่ได้แสดงแม้คำของพระเถระผู้โบราณทั้งหลายไว้ด้วย โดยอ้างว่า ‘พระเถระผู้โบราณทั้งหลายกล่าวไว้’ เป็นต้น. ข้อนั้นปรากฏใน ๒๒ แห่งในที่นี้. ก็พระเถระผู้โบราณเหล่านั้นคือใคร? พึงทราบว่าคือพระมหาเถระทั้งหลายผู้สงเคราะห์เข้าในสังคีติการกะทั้งหลาย หรือผู้เช่นกับสังคีติการกะทั้งหลาย จนถึงกาลแห่งสังคายนาครั้งที่ ๔. ดังที่ปรากฏในปฏิสัมภิทามรรค (หน้า ๒๙๒-๓). ‘‘โอภาเส เจว ญาเณ จ, ปีติยา จ วิกมฺปติ…เป…ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหติ, น จ วิกฺเขปํ คจฺฉตี’’ติ – ‘ย่อมหวั่นไหวในโอภาสและญาณ ในปีติ…ฯลฯ…เป็นผู้ฉลาดในธรรมอันเป็นอุทธัจจะ และย่อมไม่ถึงความฟุ้งซ่าน’ ดังนี้ – เอวมาคตา คาถาโย อิธ (๒๗๓-๔-ปิฏฺเฐสุ) โปราณานํ วจนภาเวน ทสฺสิตา. ยทิ จิมา คาถาโย สงฺคีติกาเรหิ ปกฺขิตฺตา ภเวยฺยุํ ยถา ปริวารปาฬิยํ (๓-ปิฏฺเฐ) อาคตา อาจริยปรมฺปราทีปิกา คาถาโย, ตา หิ สมนฺตปาสาทิกายํ (๑, ๔๖-ปิฏฺเฐ) โปราณวจนภาเวน ทสฺสิตา, เอวํ สติ เตเยว สงฺคีติการา โปราณาติ เวทิตพฺพา. อถ ปฏิสมฺภิทามคฺคเทสเกเนว ภาสิตา ภเวยฺยุํ, เต วิย ครุกรณียา ปจฺจยิกา สทฺธายิตพฺพกา มหาเถรา โปราณาติ เวทิตพฺพา. สมนฺตปาสาทิกาสุมงฺคลวิลาสินีอาทีสุ ‘‘โปราณา ปน เอวํ วณฺณยนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตฏฺฐาเนสุปิ ตาทิสาว อาจริยา โปราณาติ วุตฺตา. คาถาที่มาแล้วอย่างนี้ในที่นี้ (หน้า ๒๗๓-๔) ได้แสดงไว้โดยเป็นคำของพระเถระผู้โบราณทั้งหลาย. หากว่าคาถาเหล่านี้ถูกสังคีติการกะทั้งหลายแทรกไว้ เหมือนคาถาที่แสดงอาจาริยปรัมปราที่มาในปริวารปาฬิ (หน้า ๓) ซึ่งคาถาเหล่านั้นได้แสดงไว้ในสมันตปาสาทิกา (หน้า ๑, ๔๖) โดยเป็นคำของพระเถระผู้โบราณทั้งหลาย, เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่าสังคีติการกะเหล่านั้นแลเป็นพระเถระผู้โบราณ. อนึ่ง หากว่าคาถาเหล่านั้นถูกปฏิสัมภิทามรรคเทศกะกล่าวไว้, พึงทราบว่าพระมหาเถระทั้งหลายผู้ควรเคารพ ผู้ควรเชื่อถือ ผู้ควรเลื่อมใสเช่นกับท่านเหล่านั้นเป็นพระเถระผู้โบราณ. แม้ในสมันตปาสาทิกา สุมังคลวิลาสินีเป็นต้น ในที่ที่กล่าวไว้ว่า ‘พระเถระผู้โบราณทั้งหลายพรรณนาไว้อย่างนี้’ เป็นต้น ก็กล่าวว่าอาจารย์ทั้งหลายเช่นนั้นแลเป็นพระเถระผู้โบราณ. วินยฏฺฐกถากรณํ การแต่งอรรถกถาพระวินัย อาจริโย ปน อิมํ วิสุทฺธิมคฺคปกรณํ ยถาวุตฺตปฺปกาเรน กตฺวา อญฺญาปิ ติปิฏกฏฺฐกถาโย อนุกฺกเมน อกาสิ. กถํ? สมนฺตปาสาทิกํ นาม วินยฏฺฐกถํ พุทฺธสิริตฺเถเรน อชฺเฌสิโต มหาวิหารสฺส ทกฺขิณภาเค ปธานฆรปริเวเณ มหานิคมสฺสามิโน ปาสาเท วสนฺโต อกาสิ. สา ปเนสา สิริปาโลติ นามนฺตรสฺส มหานามรญฺโญ วีสติมวสฺเส (๙๗๓-พุ-ว) อารทฺธา เอกวีสติมวสฺเส (๙๗๔-พุ-ว) นิฏฺฐานปฺปตฺตา อโหสิ. ตญฺจ ปน กโรนฺโต มหามหินฺทตฺเถเรนาภตํ สีหฬภาสาย สงฺขตํ มหาอฏฺฐกถํ ตสฺสา สรีรํ กตฺวา มหาปจฺจรีกุรุนฺทีสงฺเขปอนฺธกฏฺฐกถาหิ จ คเหตพฺพํ คเหตฺวา สีหฬทีเป ยาว วสภราชกาลา ปากฏานํ โปราณ วินยธรมหาเถรานํ วินิจฺฉยภูตํ เถรวาทมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ สมนฺตปาสาทิกายํ – ก็พระอาจารย์ ครั้นทำวิสุทธิมรรคปกรณ์นี้โดยประการที่กล่าวแล้ว ได้ทำอรรถกถาพระไตรปิฎกอื่น ๆ โดยลำดับอีก. อย่างไร? คือได้ทำวินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา ตามคำอาราธนาของพระพุทธสิริเถระ พำนักอยู่ในปราสาทของมหาพานิช ในปธานฆรปริเวณ ณ ทิศใต้แห่งมหาวิหาร. อรรถกถานั้นแล เริ่มทำในพรรษาที่ ๒๐ (พ.ศ. ๙๗๓) แห่งพระเจ้ามหานามะ ผู้มีพระนามอื่นว่าสิริปาละ และสำเร็จในพรรษาที่ ๒๑ (พ.ศ. ๙๗๔). และเมื่อจะทำอรรถกถานั้น ได้กระทำมหาอรรถกถาที่พระมหาเถระมหินทะนำมา ซึ่งรจนาด้วยภาษาสีหล ให้เป็นตัวบทของอรรถกถานั้น และถือเอาสิ่งที่ควรถือเอาจากมหาปัจจรีอรรถกถา กุรุนทีอรรถกถา สังเขปอรรถกถา และอันธกอรรถกถา และได้ใส่เถรวาทอันเป็นวินิจฉัยของพระมหาเถระผู้ทรงพระวินัยในโบราณกาลทั้งหลาย ผู้ปรากฏในสีหลทวีปจนถึงรัชสมัยพระเจ้าวัสสภะเข้าไว้ด้วย. ข้อนั้นท่านกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกาว่า — ‘‘สํวณฺณนํ ตญฺจ สมารภนฺโต, ตสฺสา มหาอฏฺฐกถํ สรีรํ; กตฺวา มหาปจฺจริยํ ตเถว, กุรุนฺทินามาทิสุ วิสฺสุตาสุ. ‘เมื่อจะเริ่มการพรรณนานั้น ได้กระทำมหาอรรถกถาให้เป็นตัวบท และ (ถือเอาข้อความ) ในอรรถกถาทั้งหลายที่มีชื่อปรากฏว่า มหาปัจจรี และกุรุนที เป็นต้น เช่นเดียวกัน’ วินิจฺฉโย [Pg.47] อฏฺฐกถาสุ วุตฺโต, โย ยุตฺตมตฺถํ อปริจฺจชนฺโต; ตโตปิ อนฺโตคธเถรวาทํ, สํวณฺณนํ สมฺม สมารภิสฺส’’นฺติ จ. วินิจฉัยใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย ข้าพเจ้าจะไม่ละทิ้งเนื้อความที่สมควร และจะเริ่มแต่งคำพรรณนา (อรรถกถา) นั้นให้ดี โดยรวมเอาเถรวาทที่มีอยู่ในอรรถกถาเหล่านั้นเข้าไว้ด้วย ดังนี้ ‘‘มหาเมฆวนุยฺยาเน, ภูมิภาเค ปติฏฺฐิโต; มหาวิหาโร โย สตฺถุ, มหาโพธิวิภูสิโต. มหาวิหารใดของพระศาสดา ตั้งอยู่บนภาคพื้นดินในพระราชอุทยานมหาเมฆวัน อันประดับด้วยต้นมหาโพธิ์ ยํ ตสฺส ทกฺขิเณ ภาเค, ปธานฆรมุตฺตมํ; สุจิจาริตฺตสีเลน, ภิกฺขุสงฺเฆน เสวิตํ. ปธานฆรอันอุดมใด ตั้งอยู่ในทิศทักษิณของมหาวิหารนั้น อันหมู่ภิกษุสงฆ์ผู้มีศีลและจาริตรบริสุทธิ์เสพอาศัยแล้ว อุฬารกุลสมฺภูโต, สงฺฆุปฏฺฐายโก สทา; อนากุลาย สทฺธาย, ปสนฺโน รตนตฺตเย. ผู้เกิดในตระกูลสูง เป็นอุปัฏฐากของสงฆ์อยู่เป็นนิตย์ มีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยศรัทธาอันไม่ขุ่นมัว มหานิคมสามีติ, วิสฺสุโต ตตฺถ การยิ; จารุปาการสญฺจิตํ, ยํ ปาสาทํ มโนรมํ. ผู้มีปรากฏนามว่า มหานิคมสามี ได้สร้างปราสาทอันน่ารื่นรมย์ใดไว้ในที่นั้น อันล้อมรอบด้วยกำแพงอันงดงาม สนฺทจฺฉายตรูเปตํ, สมฺปนฺนสลิลาสยํ; วสตา ตตฺร ปาสาเท, มหานิคมสามิโน. อันพรั่งพร้อมด้วยต้นไม้มีร่มเงาหนาทึบ มีสระน้ำอันบริบูรณ์ เมื่อข้าพเจ้าพำนักอยู่ในปราสาทนั้นของท่านมหานิคมสามี สุจิสีลสมาจารํ, เถรํ พุทฺธสิริวฺหยํ; ยา อุทฺทิสิตฺวา อารทฺธา, อิทฺธา วินยวณฺณนา. วินัยวรรณนาอันรุ่งเรืองนี้ ข้าพเจ้าเริ่มแต่งขึ้นโดยอุทิศแด่พระเถระผู้มีนามว่า พุทธสิริ ผู้มีศีลและสมาจารอันบริสุทธิ์ ปาลยนฺตสฺส สกลํ, ลงฺกาทีปํ นิรพฺพุทํ; รญฺโญ สิรินิวาสสฺส, สิริปาลยสสฺสิโน. ในรัชสมัยของพระเจ้าสิรินิวาส ผู้ทรงมีพระยศและพระเกียรติคุณในการคุ้มครองรักษา ผู้ทรงปกครองเกาะลังกาทั้งสิ้นให้ปราศจากอุปัทวะ สมวีสติเม วสฺเส, ชยสํวจฺฉเร อยํ; อารทฺธา เอกวีสมฺหิ, สมฺปตฺเต ปรินิฏฺฐิตา. วินัยวรรณนานี้ เริ่มแต่งขึ้นในปีที่ ๒๐ อันเป็นปีแห่งชัยชนะ และสำเร็จบริบูรณ์เมื่อถึงปีที่ ๒๑ อุปทฺทวากุเล โลเก, นิรุปทฺทวโต อยํ; เอกสํวจฺฉเรเนว, ยถา นิฏฺฐํ อุปาคตา’’ติ จ. ในโลกที่วุ่นวายด้วยอุปัทวะ แต่วินัยวรรณนานี้กลับถึงความสำเร็จได้โดยปราศจากอุปัทวะ ภายในเวลาเพียงปีเดียวเท่านั้น ดังนี้ อยญฺจ สมนฺตปาสาทิกา วินยฏฺฐกถา อธุนา มุทฺทิตฉฏฺฐสงฺคีติโปตฺถกวเสน สหสฺสโต อุปริ อฏฺฐปณฺณาสาธิกติสตมตฺตปิฏฺฐปริมาณา (๑๓๕๘) โหติ, ตสฺสา จ เอกสํวจฺฉเรน นิฏฺฐาปิตตฺตํ อุปนิธาย จตุวีสาธิกสตฺตสตมตฺตปิฏฺฐปริมาโณ (๗๒๔) วิสุทฺธิมคฺโคปิ อนฺตมโส ฉปฺปญฺจมาเสหิ นิฏฺฐาปิโต ภเวยฺยาติ สกฺกา ญาตุํ. ตสฺมา ยํ พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยํ มหาวํสวจนํ นิสฺสาย ‘‘วิสุทฺธิมคฺโค อาจริยพุทฺธโฆเสน [Pg.48] เอกรตฺเตเนว ติกฺขตฺตุํ ลิขิตฺวา นิฏฺฐาปิโต’’ติ อภิตฺถุติวจนํ วุตฺตํ, ตํ ตกฺการกสฺส อภิตฺถุติมตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ. ก็วินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกานี้ เมื่อว่าตามฉบับพิมพ์คราวสังคายนาครั้งที่ ๖ ในปัจจุบัน มีปริมาณหน้าประมาณ ๑,๓๕๘ หน้า (๑๓๕๘) และเมื่อเปรียบเทียบกับการที่อรรถกถานั้นสำเร็จลงภายในเวลา ๑ ปี ก็อาจทราบได้ว่า แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคซึ่งมีปริมาณหน้าประมาณ ๗๒๔ หน้า (๗๒๔) ก็คงจะสำเร็จลงได้ภายในเวลาอย่างน้อย ๕-๖ เดือน เพราะฉะนั้น คำสรรเสริญที่กล่าวไว้ในคัมภีร์พุทธโฆสุปปัตติ โดยอาศัยข้อความในมหาวงศ์ว่า 'คัมภีร์วิสุทธิมรรค อันพระอาจารย์พุทธโฆสะเขียนเสร็จถึง ๓ ครั้ง ภายในคืนเดียวเท่านั้น' พึงทราบว่าเป็นเพียงคำชมเชยของผู้แต่งคำชมเชยนั้นเท่านั้น นนุ จ อิมิสฺสํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สุมงฺคลวิลาสินิย’’นฺติอาทินา วิเสสนามวเสน อาคมฏฺฐกถานํ อติเทโส ทิสฺสติ, กถมิมิสฺสา ตาหิ ปฐมตรํ กตภาโว เวทิตพฺโพติ? อาจริยสฺส อฏฺฐกถาสุ อญฺญมญฺญาติเทสโต, วินยปิฏกสฺส ครุกาตพฺพตรภาวโต, มหาวิหารวาสีหิ วิเสเสน ครุกตภาวโต, สงฺคีติกฺกมานุรูปภาวโต, อิเธว ปริปุณฺณนิทานกถาปกาสนโต, นิคมเน จ ปฐมํ สีหฬฏฺฐกถาโย สุตฺวา กรณปฺปกาสนโต ฐเปตฺวา วิสุทฺธิมคฺคํ อยเมว ปฐมํ กตาติ เวทิตพฺพา. วิสุทฺธิมคฺเค ปน วินยฏฺฐกถายนฺติ วา วินยฏฺฐกถาสูติ วา มชฺฌิมฏฺฐกถาสูติ วา เอวํ สามญฺญนามวเสเนว อติเทโส ทิสฺสติ, น สมนฺตปาสาทิกาทิวิเสสนามวเสน. ตสฺมาสฺส สพฺพปฐมํ กตภาโว ปากโฏเยว. อาคมฏฺฐกถานํ อิธาติเทโส อิมิสฺสาปิ ตตฺถาติ เอวํ อญฺญมญฺญาติเทโส ปน อาจริยสฺส มนสา สุววตฺถิตวเสน วา สกฺกา ภวิตุํ, อปุพฺพาจริมปรินิฏฺฐาปเนน วา. กถํ? อาจริเยน หิ วิสุทฺธิมคฺคํ สพฺพโส นิฏฺฐาเปตฺวา สมนฺตปาสาทิกาทึ เอเกกมฏฺฐกถํ กโรนฺเตเนว ยตฺถ ยตฺถ อตฺถวณฺณนา วิตฺถารโต อญฺญฏฺฐกถาสุ ปกาเสตพฺพา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมสฺมึ นาม ฐาเน กเถสฺสามี’’ติ มนสา สุววตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา ตญฺจ อติทิสิตฺวา ยถาววตฺถิตฐานปฺปตฺตกาเล ตํ วิตฺถารโต กเถนฺเตน ตา กตา วา ภเวยฺยุํ. เอเกกิสฺสาย วา นิฏฺฐานาสนฺนปฺปตฺตกาเล ตํ ฐเปตฺวา อญฺญญฺจ อญฺญญฺจ ตถา กตฺวา สพฺพาปิ อปุพฺพาจริมํ ปรินิฏฺฐาปิตา ภเวยฺยุนฺติ เอวํ ทฺวินฺนํ ปการานมญฺญตรวเสน อาจริยสฺสาฏฺฐกถาสุ อญฺญมญฺญาติเทโส โหตีติ เวทิตพฺพนฺติ. ก็อรรถกถานี้มีการอ้างอรรถกถาอาคมทั้งหลายโดยชื่อเฉพาะว่า ‘ในสุมังคลวิลาสินี’ เป็นต้น ปรากฏอยู่มิใช่หรือ? การที่อรรถกถานี้ถูกทำก่อนอรรถกถาเหล่านั้นจะพึงทราบได้อย่างไร? พึงทราบว่าอรรถกถานี้แลถูกทำก่อน (อรรถกถาอื่น) ยกเว้นวิสุทธิมรรค เพราะมีการอ้างอิงกันและกันในอรรถกถาของอาจารย์, เพราะพระวินัยปิฎกเป็นสิ่งที่ควรเคารพยิ่งกว่า, เพราะชาวมหาวิหารเคารพเป็นพิเศษ, เพราะสอดคล้องกับลำดับการสังคายนา, เพราะมีการแสดงเรื่องราวเบื้องต้นอย่างสมบูรณ์ในที่นี้, และเพราะมีการแสดงการทำโดยฟังอรรถกถาภาษาสีหลก่อนในตอนท้าย. ส่วนในวิสุทธิมรรคนั้น มีการอ้างอิงปรากฏอยู่โดยชื่อสามัญว่า ‘ในวินัยอรรถกถา’ หรือ ‘ในวินัยอรรถกถาทั้งหลาย’ หรือ ‘ในมัชฌิมอรรถกถาทั้งหลาย’ อย่างนี้ ไม่ใช่โดยชื่อเฉพาะว่า ‘สมันตปาสาทิกา’ เป็นต้น. เพราะฉะนั้น การที่วิสุทธิมรรคถูกทำเป็นอันดับแรกจึงเป็นที่ประจักษ์ชัดอยู่แล้ว. ส่วนการอ้างอิงอรรถกถาอาคมในที่นี้ และการอ้างอิงอรรถกถานี้ในอรรถกถาอาคมเหล่านั้น อย่างนี้ คือการอ้างอิงกันและกันนั้น อาจเป็นไปโดยอาจารย์กำหนดไว้ดีแล้วด้วยใจ หรือโดยการทำสำเร็จโดยไม่ก่อนไม่หลัง. อย่างไร? เพราะอาจารย์ครั้นทำวิสุทธิมรรคให้สำเร็จโดยสิ้นเชิงแล้ว เมื่อทำอรรถกถาแต่ละเล่ม เช่น สมันตปาสาทิกาเป็นต้น ในที่ใดที่การพรรณนาอรรถควรแสดงโดยพิสดารในอรรถกถาอื่น ๆ ในที่นั้น ๆ อาจารย์ได้กำหนดไว้ดีแล้วด้วยใจว่า ‘เราจักกล่าวในที่ชื่อนี้’ และอ้างอิงไปถึงที่นั้น และเมื่อถึงเวลาที่กำหนดไว้ ก็ได้แสดงโดยพิสดารในที่นั้น ๆ อรรถกถาเหล่านั้นก็อาจถูกทำขึ้นอย่างนั้น. หรือเมื่อใกล้จะสำเร็จแต่ละเล่ม ก็พักไว้แล้วทำเล่มอื่น ๆ อย่างนั้น และทำทั้งหมดให้สำเร็จโดยไม่ก่อนไม่หลัง อย่างนี้ การอ้างอิงกันและกันในอรรถกถาของอาจารย์ก็เป็นไปโดยประการใดประการหนึ่งในสองประการนี้ พึงทราบดังนี้. อาคมฏฺฐกถากรณํ การทำอรรถกถาอาคม สุมงฺคลวิลาสินึ นาม ทีฆนิกายฏฺฐกถํ ปน อาจริโย สุมงฺคลปริเวณวาสินา ทาฐานาคตฺเถเรน อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน – ก็อาจารย์ได้ทำอรรถกถาพระทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี โดยอันพระทาฐานาคเถระผู้อยู่ในสุมังคลปริเวณอาราธนาแล้ว. ข้อนั้นกล่าวไว้ในตอนท้ายของอรรถกถานี้ว่า – ‘‘อายาจิโต [Pg.49] สุมงฺคล-ปริเวณนิวาสินา ถิรคุเณน; ทาฐานาค สงฺฆ, ตฺเถเรน เถรวํสนฺวเยน. อันพระเถระชื่อทาฐานาคสังฆเถระ ผู้มีคุณธรรมมั่นคง ผู้เป็นเชื้อสายแห่งพระเถระ ผู้อยู่ในสุมังคลปริเวณ อาราธนาแล้ว ทีฆาคมสฺส ทสพล-คุณคณปริทีปนสฺส อฏฺฐกถํ; ยํ อารภึ สุมงฺคล-วิลาสินึ นาม นาเมน. ซึ่งอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย อันแสดงหมู่แห่งพระคุณของพระทศพล ที่ข้าพเจ้าเริ่มแล้ว ชื่อว่า สุมังคลวิลาสินี สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา’’ติ. อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา ปปญฺจสูทนึ นาม มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถํ ภทนฺตพุทฺธมิตฺตตฺเถเรน ปุพฺเพ มยูรทูตปฏฺฏเน อตฺตนา สทฺธึ วสนฺเตน อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน – ท่านได้ทำอรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย ชื่อว่า ปปัญจสูทนี อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อพุทธมิตตะ ผู้อยู่ร่วมกับตนในเมืองมยูรทูตปัตตนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในบทนิคมของอรรถกถานั้นว่า ‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน ภทนฺตพุทฺธมิตฺเตน; ปุพฺเพ มยูรทูตป,ฏฺฏนมฺหิ สทฺธึ วสนฺเตน. อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อพุทธมิตตะ ผู้มีปัญญาดี ผู้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้าในเมืองมยูรทูตปัตตนะในกาลก่อน อาราธนาแล้ว ปรวาทวิธํสนสฺส, มชฺฌิมนิกายเสฏฺฐสฺส; ยมหํ ปปญฺจสูทนิ-มฏฺฐกถํ กาตุมารภึ. ซึ่งอรรถกถาชื่อปปัญจสูทนี แห่งมัชฌิมนิกายอันประเสริฐ อันทำลายวาทะของผู้อื่น ที่ข้าพเจ้าเริ่มทำแล้ว สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา’’ติ. อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา สารตฺถปฺปกาสินึ นาม สํยุตฺตนิกายฏฺฐกถํ ภทนฺตโชติปาลตฺเถเรน อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน – ท่านได้ทำอรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย ชื่อว่า สารัตถัปปกาสินี อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ อาราธนาแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในบทนิคมของอรรถกถานั้นว่า ‘‘เอติสฺสา กรณตฺถํ, เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน; สุจิสีเลน สุภาสิตสฺส ปกาสยนฺตญาเณน. เพื่อประโยชน์แก่การทำอรรถกถานี้ อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ผู้มีญาณอันยังสุภาษิตให้รุ่งเรือง สาสนวิภูติกาเมน, ยาจมาเนน มํ สุภคุเณน; ยํ สมธิคตํ ปุญฺญํ, เตนาปิ ชโน สุขี ภวตู’’ติ. ผู้ใคร่ความรุ่งเรืองแห่งพระศาสนา ผู้มีคุณอันงาม ผู้ขอร้องข้าพเจ้าแล้ว บุญใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมแล้วด้วยเหตุนั้น ขอชนจงเป็นสุขเถิด มโนรถปูรณึ นาม องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถํ ภทนฺตโชติปาลตฺเถเรน ทกฺขิณอินฺทิยรฏฺเฐ กญฺจิปุราทีสุ จ สีหฬทีเป มหาวิหารมฺหิ จ อตฺตนา สทฺธึ วสนฺเตน อายาจิโต, ตถา ชีวเกนาปิ อุปาสเกน ปิฏกตฺตยปารคุภูเตน วาตาหเตปิ อนิญฺชมานสภาเว ทุเม วิย อนิญฺชมานสทฺธมฺเม ฐิเตน สุมตินา ปริสุทฺธาชีเวนาภิยาจิโต อกาสิ. วุตฺตํ เหตเมติสฺสา นิคมเน – ท่านได้ทำอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ ผู้อยู่ร่วมกับตนในเมืองกัญจิปุระเป็นต้น ในแคว้นอินเดียใต้ และในมหาวิหาร ณ เกาะลังกา อาราธนาแล้ว อนึ่ง อันอุบาสกชื่อชีวกะ ผู้ถึงฝั่งแห่งพระไตรปิฎก ผู้ตั้งอยู่ในพระสัทธรรมอันไม่หวั่นไหว เหมือนต้นไม้มีสภาพไม่หวั่นไหวแม้ถูกลมพัด ผู้มีปัญญาดี ผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ อาราธนาแล้วได้ทำ คำนี้ท่านกล่าวไว้ในบทนิคมของอรรถกถานั้นว่า ‘‘อายาจิโต สุมตินา, เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน; กญฺจิปุราทีสุ มยา, ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตน. อันพระเถระผู้เป็นเจ้าชื่อโชติปาละ ผู้มีปัญญาดี ผู้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้าในเมืองกัญจิปุระเป็นต้นในกาลก่อน อาราธนาแล้ว วรตมฺพปณฺณิทีเป, [Pg.50] มหาวิหารมฺหิ วสนกาเลปิ; วาตาหเต วิย ทุเม, อนิญฺชมานมฺหิ สทฺธมฺเม. แม้ในกาลที่ข้าพเจ้าอยู่ในมหาวิหาร ณ เกาะลังกาอันประเสริฐ ในพระสัทธรรมอันไม่หวั่นไหว เหมือนต้นไม้ถูกลมพัด ปารํ ปิฏกตฺตยสา,ครสฺส คนฺตฺวา ฐิเตน สุมตินา; ปริสุทฺธาชีเวนา,ภิยาจิโต ชีวเกนาปิ. อันอุบาสกชื่อชีวกะ ผู้มีปัญญาดี ผู้ถึงฝั่งแห่งพระไตรปิฎกอันเป็นสาคร ผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ อาราธนาแล้วด้วย ธมฺมกถานยนิปุเณหิ, ธมฺมกถิเกหิ อปริมาเณหิ; ปริกีฬิตสฺส ปฏิป,ชฺชิตสฺส สกสมยจิตฺรสฺส. แห่งพระอังคุตตรนิกายอันใหญ่ ที่อันพระธรรมกถึกทั้งหลายผู้ฉลาดในนัยแห่งธรรมกถา ผู้ไม่มีประมาณ ได้ประพฤติปฏิบัติแล้ว อันวิจิตรด้วยลัทธิของตน อฏฺฐกถํ องฺคุตฺตร,มหานิกายสฺส กาตุมารทฺโธ; ยมหํ จิรกาลฏฺฐิติ-มิจฺฉนฺโต สาสนวรสฺส. ที่ข้าพเจ้าเริ่มทำอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกายอันใหญ่ โดยปรารถนาความตั้งอยู่แห่งพระศาสนาอันประเสริฐตลอดกาลนาน สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา; จตุนฺนวุติปริมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ. อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา ด้วยพระบาลีมีประมาณ ๙๔ ภาณวาร สพฺพาคมสํวณฺณน, มโนรโถ ปูริโต จ เม ยสฺมา; เอตาย มโนรถ ปูรณีติ นามํ ตโต อสฺสา’’ติ. และเพราะความปรารถนาในการพรรณนาอาคมทั้งปวงของข้าพเจ้าสำเร็จแล้ว เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงมีชื่อว่า มโนรถปูรณี อิมา จ ปน จตสฺโส อาคมฏฺฐกถาโย กุรุมาโน อาจริยพุทฺธโฆโส มหามหินฺทตฺเถเรนาภตํ มูลฏฺฐกถาสงฺขาตํ มหาอฏฺฐกถํเยว ภาสาปริวตฺตนวเสน เจว ปุนปฺปุนาคตวิตฺถารกถามคฺคสฺส สํขิปนวเสน จ อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ คนฺถารมฺเภ – อนึ่ง พระอาจารย์พุทธโฆสะ เมื่อทำอรรถกถาแห่งนิกายทั้ง ๔ เหล่านี้ ได้ทำมหาอรรถกถานั่นแลอันนับว่าเป็นอรรถกถาเดิม ที่พระมหาเถระมหินทะนำมาแล้ว โดยวิธีเปลี่ยนภาษา และโดยวิธีย่อหนทางแห่งเรื่องราวอันพิสดารที่มาซ้ำๆ กัน คำนี้ท่านกล่าวไว้ในตอนต้นแห่งคัมภีร์ว่า ‘‘สีหฬทีปํ ปน อาภ,ตาถ วสินา มหามหินฺเทน; ฐปิตา สีหฬภาสาย, ทีปวาสีนมตฺถาย. อนึ่ง อรรถกถาที่พระมหาเถระมหินทะผู้ทรงคุณ นำมาสู่เกาะลังกาแล้ว ตั้งไว้ด้วยภาษาลังกา เพื่อประโยชน์แก่ชาวเกาะ อปเนตฺวาน ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ; ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ…เป…หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ. ข้าพเจ้าจักแสดงอรรถ โดยละอรรถที่มาซ้ำๆ กัน โดยนำภาษาลังกาอันน่ารื่นรมย์นั้นออกไป แล้วยกขึ้นสู่ภาษาที่สมควรแก่นัยแห่งคัมภีร์ อันปราศจากโทษ ตถา นิคมเนปิ – อนึ่ง ในบทนิคมก็กล่าวไว้ว่า ‘‘สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา’’ติ จ; ‘‘มูลฏฺฐกถาสารํ, อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตนา’’ติ จ. อรรถกถานั้นแลสำเร็จแล้ว โดยถือเอาสาระจากมหาอรรถกถา ดังนี้ด้วย และเมื่อข้าพเจ้าทำอรรถกถานี้ โดยถือเอาสาระแห่งมูลอรรถกถา ดังนี้ด้วย อิมาสํ สรีรภูตปาเฐสุ จ สมนฺตปาสาทิกายํ วิย ‘‘มหาปจฺจริยํ, กุรุนฺทิย’’นฺติอาทินา วินิจฺฉยสํวณฺณนาเภทปฺปกาสนํ น ทิสฺสติ, ตถา อภิธมฺมฏฺฐกถาสุปิ. [Pg.51] เตเนตํ ญายติ ‘‘สุตฺตนฺตาภิธมฺเมสุ มหาอฏฺฐกถาโต อญฺญา มหาปจฺจริอาทินามิกา โปราณิกา สีหฬฏฺฐกถาโย เจว อนฺธกฏฺฐกถา จ นตฺถี’’ติ. ยาว วสภราชกาลา (๖๐๙-๖๕๓) ปน ปากฏานํ สีหฬิกตฺเถรานํ วินิจฺฉโย จ วาทา จ วตฺถูนิ จ เอตาสุปิ ทิสฺสนฺติเยวาติ. และในปาฐะที่เป็นตัวอรรถกถาเหล่านี้ ก็ไม่ปรากฏการแสดงความแตกต่างแห่งการพรรณนาวินิจฉัย เช่นในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาว่า 'ในมหาปัจจรี ในกุรุนที' เป็นต้น แม้ในอรรถกถาพระอภิธรรมก็เช่นกัน ด้วยเหตุนั้น จึงทราบได้ว่า 'ในพระสูตรและพระอภิธรรม ไม่มีอรรถกถาสีหละโบราณที่มีชื่อว่ามหาปัจจรีเป็นต้น และไม่มีอันธกอรรถกถา อื่นไปจากมหาอรรถกถา' แต่ทว่า วินิจฉัย วาทะ และเรื่องราวของพระเถระชาวสิงหลผู้ปรากฏชื่อจนถึงรัชสมัยของพระเจ้าวสภะ (พ.ศ. ๖๐๙-๖๕๓) ก็ยังปรากฏอยู่ในอรรถกถาเหล่านี้ด้วยนั่นเอง อภิธมฺมฏฺฐกถากรณํ การทำอรรถกถาพระอภิธรรม อฏฺฐสาลินึ ปน สมฺโมหวิโนทนิญฺจ ธาตุกถาทิปญฺจปกรณสฺส อฏฺฐกถญฺจาติ ติสฺโส อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อตฺตนา สทิสนาเมน โสตตฺถกีคนฺถการเกน พุทฺธโฆสภิกฺขุนา อายาจิโต อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ ตาสุ – อนึ่ง ท่านได้ทำอรรถกถาพระอภิธรรม ๓ คัมภีร์ คือ อัฏฐสาลินี สัมโมหวิโนทนี และอรรถกถาแห่งปัญจปกรณ์มีธาตุกถาเป็นต้น อันภิกษุชื่อพุทธโฆสะ ผู้มีชื่อเหมือนตน ผู้แต่งคัมภีร์โสตัตถกี อาราธนาแล้ว คำนี้ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้นว่า ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลน, นิปุณามลพุทฺธินา; ภิกฺขุนา พุทฺธโฆเสน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต’’ติ จ. อันภิกษุชื่อพุทธโฆสะ ผู้มีอาจาระและศีลบริสุทธิ์ ผู้มีปัญญาอันบริสุทธิ์ละเอียดอ่อน อาราธนาแล้วโดยเคารพ ดังนี้ด้วย ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตาอยํ อฏฺฐสาลินี นาม ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถา’’ติ จ. อรรถกถาธรรมสังคณีชื่ออัฏฐสาลินีนี้ อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ ทำแล้ว ‘‘อตฺถปฺปกาสนตฺถํ, ตสฺสาหํ ยาจิโต ฐิตคุเณน; ยตินา อทนฺธคตินา, สุพุทฺธินา พุทฺธโฆเสน. ข้าพเจ้าอันพระพุทธโฆสะผู้มีคุณตั้งมั่น เป็นยติผู้มีคติไม่เชื่องช้า มีปัญญาดี อ้อนวอนแล้ว เพื่อประกาศอรรถแห่งคัมภีร์นั้น ยํ อารภึ รจยิตุํ, อฏฺฐกถํ สุนิปุเณสุ อตฺเถสุ; สมฺโมหวิโนทนโต, สมฺโมหวิโนทนึ นามา’’ติ จ. อรรถกถาชื่อสัมโมหวิโนทนี อันข้าพเจ้าเริ่มแต่งแล้วในอรรถทั้งหลายที่ละเอียดอ่อนยิ่ง เพราะเป็นเครื่องบรรเทาความหลง ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตาอยํ สมฺโมหวิโนทนี นาม วิภงฺคฏฺฐกถา’’ติ จ. อรรถกถาพระวิภังค์ชื่อสัมโมหวิโนทนีนี้ อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ ทำแล้ว อิมาสุ ปน ตีสุ ปญฺจปกรณฏฺฐกถาย นามวิเสโส นตฺถิ อายาจโก จ น ปกาสิโต, เกวลํ อตฺตโน สทฺธาย เอว สญฺโจทิเตน อาจริยพุทฺธโฆเสน สา กตา วิย ทิสฺสติ. วุตฺตญฺเหตํ ตสฺสา นิคมเน – อนึ่ง ในบรรดาอรรถกถา ๓ คัมภีร์เหล่านี้ อรรถกถาปัญจปกรณ์ไม่มีชื่อพิเศษ และไม่ได้ประกาศผู้ขอร้องไว้ ปรากฏว่าอรรถกถานั้นอันพระอาจารย์พุทธโฆสะผู้ถูกเร่งเร้าด้วยศรัทธาของตนเองเท่านั้นทำขึ้น ข้อนั้นท่านกล่าวไว้ในตอนท้ายของอรรถกถานั้นว่า ‘‘กุสลาทิธมฺมเภทํ, [Pg.52] นิสฺสาย นเยหิ วิวิธคณเนหิ; วิตฺถาเรนฺโต สตฺตม-มภิธมฺมปฺปกรณํ สตฺถา. พระศาสดาผู้ทรงแสดงพระอภิธรรมปกรณ์ที่ ๗ โดยอาศัยความแตกต่างแห่งธรรมมีกุศลเป็นต้น ด้วยนัยและวิธีนับอันหลากหลาย สุวิหิตสนฺนิฏฺฐาโน, ปฏฺฐานํ นาม ยํ ปกาเสสิ; สทฺธาย สมารทฺธา, ยา อฏฺฐกถา มยา ตสฺสาติ จ. พระศาสดาผู้ทรงมีข้อวินิจฉัยอันตั้งไว้ดีแล้ว ทรงประกาศปกรณ์ใดชื่อว่าปัฏฐาน อรรถกถาแห่งปัฏฐานนั้น อันข้าพเจ้าเริ่มแล้วด้วยศรัทธา ‘‘เอตฺตาวตา ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สตฺตปฺปกรณํ นาโถ, อภิธมฺมมเทสยิ; เทวาติเทโว เทวานํ, เทวโลกมฺหิ ยํ ปุเร; ตสฺส อฏฺฐกถา เอสา, สกลสฺสาปิ นิฏฺฐิตา’’ติ จ. พระโลกนาถผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดาทั้งหลาย ได้ทรงแสดงพระอภิธรรม ๗ ปกรณ์ในเทวโลกเมื่อก่อน อรรถกถาของพระอภิธรรมทั้งหมดนั้นนี้สำเร็จแล้ว ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตาอยํ สกลสฺสปิ อภิธมฺมปิฏกสฺส อฏฺฐกถา’’ติ จ. อรรถกถาพระอภิธรรมปิฎกทั้งหมดนี้ อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ ทำแล้ว เอกจฺเจ ปน อาธุนิกา เถรา ‘‘อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อาจริยพุทฺธโฆเสน ยาจิโต สงฺฆปาลพุทฺธมิตฺตโชติปาลาทีนํ อญฺญตโร เถโร อกาสี’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ เนสํ วิจารณา, อฏฺฐสาลินีสมฺโมหวิโนทนีสุ ‘‘ตา พุทฺธโฆเสน ยาจิโต อกาสี’’ติ คนฺถกาเรน วุตฺตํ. เตน ญายติ ‘‘ตกฺการโก อญฺโญ, อาจริยพุทฺธโฆโส ปน ตาสุ ยาจกปุคฺคโลเยวา’’ติ. อาคมฏฺฐกถาสุ จ อาจริยพุทฺธโฆเสน – แต่พระเถระบางรูปในปัจจุบันกล่าวว่า “อรรถกถาพระอภิธรรมทั้งหลาย อันพระเถระรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาพระสังฆปาละ พระพุทธมิตตะ พระโชติปาละเป็นต้น อันพระอาจารย์พุทธโฆสะอ้อนวอนแล้ว ได้ทำขึ้น” การพิจารณาของท่านเหล่านั้นคือ ในอรรถสาลินีและสัมโมหวิโนทนี ผู้แต่งได้กล่าวไว้ว่า “อรรถกถาเหล่านั้น อันพระพุทธโฆสะอ้อนวอนแล้ว ได้ทำขึ้น” ด้วยเหตุนั้นจึงรู้ได้ว่า “ผู้ทำอรรถกถาเหล่านั้นเป็นอีกท่านหนึ่ง ส่วนพระอาจารย์พุทธโฆสะเป็นเพียงผู้ขอร้องในอรรถกถาเหล่านั้นเท่านั้น” และในอรรถกถาอาคมทั้งหลาย พระอาจารย์พุทธโฆสะได้กล่าวไว้ว่า ‘‘สีลกถา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ…เป…อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ; วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ – “เพราะเหตุที่เรื่องศีล ธุดงคธรรม และกัมมัฏฐานทั้งปวง...เป็นต้น...ทั้งหมดนี้ อันข้าพเจ้ากล่าวไว้บริสุทธิ์ดีแล้วในวิสุทธิมรรค เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักไม่พิจารณาเรื่องนั้นในที่นี้อีก” เอวํ สีลกถาทีนํ อตฺตนา เอว วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตภาโว มยาติปเทน ปกาสิโต. อฏฺฐสาลินิยํ ปน – ดังนี้ การที่เรื่องศีลเป็นต้น อันตนเองกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค ย่อมปรากฏด้วยคำว่า “ข้าพเจ้า” แต่ในอรรถสาลินีนั้น ‘‘กมฺมฏฺฐานานิ สพฺพานิ, จริยาภิญฺญา วิปสฺสนา; วิสุทฺธิมคฺเค ปนิทํ, ยสฺมา สพฺพํ ปกาสิต’’นฺติ – “เพราะเหตุที่กัมมัฏฐานทั้งปวง จริยา อภิญญา และวิปัสสนา ทั้งหมดนี้ อันท่านประกาศไว้ในวิสุทธิมรรคแล้ว” เอวํ มยาติ กตฺตุปเทน วินา วุตฺตํ. เตนาปิ ญายติ ‘‘วิสุทฺธิมคฺคการโก อญฺโญ, อภิธมฺมฏฺฐกถาการโก อญฺโญ’’ติ. กิญฺจาปิ อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ อภิยาจโก พุทฺธโฆโส ภิกฺขุนาติ จ ยตินาติ จ [Pg.53] อิเมเหว สามญฺญคุณปเทหิ วุตฺโต น เถเรนาติ สคารวคุณปเทน, ตถาปิ โส ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลน นิปุณามลพุทฺธินา’’ติ จ, ‘‘อทนฺธคตินา สุพุทฺธินา’’ติ จ อิเมหิ อธิกคุณปเทหิ โถมิตตฺตา ‘‘วิสุทฺธิมคฺคาทิการโก อาจริยพุทฺธโฆโสเยวา’’ติ สกฺกา คเหตุํ. โส หิ อุปสมฺปนฺนกาลโตเยว ปฏฺฐาย คนฺถโกวิโท ปริยตฺติวิสารทคุณสมฺปนฺโน, ตสฺมิญฺจ กาเล อูนทสวสฺโส ภเวยฺย, ตสฺมา เถเรนาติ น วุตฺโตติ สกฺกา คเหตุนฺติ. ดังนี้ กล่าวไว้โดยไม่มีคำว่า “ข้าพเจ้า” ซึ่งเป็นบทกัตตุ ด้วยเหตุนั้นจึงรู้ได้ว่า “ผู้ทำวิสุทธิมรรคเป็นอีกท่านหนึ่ง ผู้ทำอรรถกถาพระอภิธรรมเป็นอีกท่านหนึ่ง” ถึงแม้ว่าในอรรถกถาพระอภิธรรม พระพุทธโฆสะผู้ขอร้องจะถูกกล่าวถึงด้วยบทคุณศัพท์ทั่วไปเหล่านี้ว่า “ภิกษุ” และ “ยติ” ไม่ได้กล่าวด้วยบทคุณศัพท์ที่แสดงความเคารพว่า “พระเถระ” ก็ตาม แต่เพราะท่านได้รับการยกย่องด้วยบทคุณศัพท์ที่ยิ่งใหญ่เหล่านี้ว่า “ผู้มีศีลและอาจาระบริสุทธิ์ มีปัญญาละเอียดอ่อนปราศจากมลทิน” และ “ผู้มีคติไม่เชื่องช้า มีปัญญาดี” จึงอาจถือได้ว่า “ผู้ทำวิสุทธิมรรคเป็นต้นคือพระอาจารย์พุทธโฆสะนั่นเอง” เพราะท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์ มีคุณสมบัติคือความแตกฉานในปริยัติ ตั้งแต่เวลาที่อุปสมบท และในเวลานั้นท่านอาจมีพรรษาไม่ถึง ๑๐ พรรษา เพราะฉะนั้นจึงอาจถือได้ว่าไม่ได้กล่าวว่า “พระเถระ” ตํ ปน เตสํ อติวิจารณมตฺตเมว. น หิ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร ‘‘ตสฺมึ กาเล อูนทสวสฺโส’’ติ สกฺกา คเหตุํ, วิสุทฺธิมคฺคนิคมเนปิ ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรนา’’ติ วจนโต, น จ ‘‘วิสุทฺธาจารสีเลน, นิปุณามลพุทฺธินา’’ติ วา, ‘‘อทนฺธคตินา สุพุทฺธินา’’ติ วา เอตฺตเกเหว ทฺวีหิ ทฺวีหิ คุณปเทหิ โถมเนน สุโถมิโต โหติ, อญฺญทตฺถุ ‘‘นิปฺปภีกตขชฺโชโต สมุเทติ ทิวากโร’’ติ โถมนํ วิย โหติ. นนุ อาจริเยน อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ – แต่การพิจารณานั้นเป็นเพียงการพิจารณาที่เกินเลยของท่านเหล่านั้นเท่านั้น เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสเถระไม่สามารถถือได้ว่า “ในเวลานั้นมีพรรษาไม่ถึง ๑๐ พรรษา” เพราะในตอนท้ายของวิสุทธิมรรคก็มีคำกล่าวว่า “อันพระเถระผู้มีนามอันครูบาอาจารย์ทั้งหลายถือเอาแล้วว่าพุทธโฆสะ” และการยกย่องด้วยบทคุณศัพท์เพียงสองบทสองบทเหล่านี้ว่า “ผู้มีศีลและอาจาระบริสุทธิ์ มีปัญญาละเอียดอ่อนปราศจากมลทิน” หรือ “ผู้มีคติไม่เชื่องช้า มีปัญญาดี” ก็ไม่ได้เป็นการยกย่องอย่างดีเยี่ยม หากแต่เป็นการยกย่องเหมือนกับการยกย่องว่า “พระอาทิตย์ขึ้นแล้วทำให้หิ่งห้อยหมดรัศมี” มิใช่หรือ เพราะพระอาจารย์ได้ประกาศบทคุณศัพท์ที่เหมาะสมกับตนไว้ในตอนท้ายของคัมภีร์ของท่านว่า ‘‘ปรมวิสุทฺธสทฺธาพทฺธิวีริยปฏิมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหณสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณนา’’ติอาทินา – “อันผู้ประดับประดาด้วยศรัทธาอันบริสุทธิ์ยิ่ง ความเจริญและความเพียร ผู้พรั่งพร้อมด้วยการรวมตัวกันแห่งคุณมีศีล อาจาระ ความซื่อตรง และความอ่อนโยนเป็นต้น ผู้สามารถหยั่งลงสู่ความลึกซึ้งแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น ผู้ประกอบด้วยความฉลาดในปัญญา ผู้มีแสงแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาซึ่งมีการจำแนกปริยัติปิฎก ๓ พร้อมด้วยอรรถกถา ผู้เป็นมหาไวยากรณ์” ดังนี้เป็นต้น อตฺตโน อนุจฺฉวิกานิ คุณปทานิ ปกาสิตานิ, โสเยว จ โปราณสีหฬฏฺฐกถาโย สงฺขิปิตฺวา อภินวสงฺคหฏฺฐกถานํ อาทิกตฺตา ปุพฺพงฺคโม, อญฺเญ ปน อภินวฏฺฐกถาการา ตสฺเสว อนุวตฺติตฺวา อวเสสเมกํ วา ทฺเว วา อฏฺฐกถาโย อกํสุ. อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ จ โย โย อตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺโต, โส โส ยถานุปฺปตฺตฏฺฐาเน ตโต คเหตฺวา ตเถว วุตฺโต. วิเสสโต ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคขนฺธายตนธาตุสจฺจวิภงฺควณฺณนาสุ ฌานกถาวณฺณนาสุ จ อยมตฺโถ อติวิย ปากโฏ, โยปิ จ ตตฺถ อปฺปโก กติปยมตฺโต วิสุทฺธิมคฺเคน วิสทิโส สํวณฺณนาเภโท ทิสฺสติ, โสปิ อาภิธมฺมิกานํ มตานุสาเรน ยถา โปราณฏฺฐกถายํ วุตฺโต, ตเถว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา จ อฏฺฐสาลินิยํ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย อติเทโส [Pg.54] ทิสฺสติ, ตเถว สมนฺตปาสาทิกายมฺปิ อฏฺฐสาลินิยา อติเทโส ทิสฺสเตว. ยทิ จ อฏฺฐสาลินี อญฺเญน กตา ภเวยฺย, กถํ ตาสุ อญฺญมญฺญาติเทโส สกฺกา กาตุํ. ตสฺมา อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ อภิยาจโก พุทฺธโฆโส อาจริเยน สมานนาโม จูฬพุทฺธโฆโสติ ยาวชฺชตนา อาจริยปรมฺปราย คหิโต โสตตฺถกีคนฺถการโก อญฺโญเยว, น อาจริยมหาพุทฺธโฆสตฺเถโร. เตเนว ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘ภิกฺขุนา’’ติ จ ‘‘ยตินา’’ติ จ. บทคุณศัพท์ที่เหมาะสมกับตนได้ถูกประกาศไว้ และท่านผู้นั้นเองเป็นผู้ริเริ่มและเป็นผู้บุกเบิกอรรถกถาสังคหะฉบับใหม่ๆ โดยย่ออรรถกถาสีหฬโบราณ ส่วนผู้แต่งอรรถกถาฉบับใหม่ท่านอื่นๆ ได้ดำเนินตามท่านผู้นั้นแล้วแต่งอรรถกถาที่เหลือหนึ่งหรือสองคัมภีร์ และในอรรถกถาพระอภิธรรม เนื้อความใดที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค เนื้อความนั้นก็ได้ถูกนำมาจากที่นั้นและกล่าวไว้เช่นนั้นในที่ที่เหมาะสม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในคำอธิบายวิภังค์แห่งปฏิจจสมุปบาท ขันธ์ อายตนะ ธาตุ และสัจจะ และในคำอธิบายเรื่องฌาน เนื้อความนี้ปรากฏชัดเจนยิ่งนัก และแม้ความแตกต่างในการอธิบายเพียงเล็กน้อยบางส่วนที่ปรากฏว่าไม่เหมือนกับวิสุทธิมรรคในที่นั้น ก็พึงทราบว่าได้กล่าวไว้เช่นนั้นตามความเห็นของพระอภิธรรมิกะ เหมือนที่กล่าวไว้ในอรรถกถาโบราณ และเหมือนที่ปรากฏการอ้างถึงสมันตปาสาทิกาอันเป็นอรรถกถาพระวินัยในอรรถสาลินี ฉันใด การอ้างถึงอรรถสาลินีในสมันตปาสาทิกาก็ปรากฏอยู่ฉันนั้น หากอรรถสาลินีถูกแต่งโดยผู้อื่นแล้ว จะสามารถอ้างถึงกันและกันในอรรถกถาเหล่านั้นได้อย่างไร เพราะฉะนั้น พระพุทธโฆสะผู้ขอร้องในอรรถกถาพระอภิธรรม ซึ่งมีชื่อเดียวกับพระอาจารย์ จึงเป็นพระจูฬพุทธโฆสะ ซึ่งเป็นผู้แต่งคัมภีร์โสตัตถกีที่ได้รับการยอมรับจากอาจารย์สืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน เป็นอีกท่านหนึ่ง ไม่ใช่พระอาจารย์มหาพุทธโฆสเถระ ด้วยเหตุนั้นในอรรถกถานั้นจึงใช้คำว่า “โดยภิกษุ” และ “โดยยติ” ยทิ ปน เอตฺตเกน นิฏฺฐํ น คจฺเฉยฺย, เอวมฺปิ วิจาเรตพฺพํ – กินฺนุ โข สงฺฆปาลาทโย เถรา วิสุทฺธิมคฺคาทีนํ กรณตฺถาย อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรํ อายาจมานา อตฺตนา สมตฺถตโรติ สทฺทหนฺตา อายาจนฺติ อุทาหุ อสทฺทหนฺตาติ? สทฺทหนฺตาเยว อายาจนฺตีติ ปากโฏเยวายมตฺโถ. ตถา จ สติ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร สยํ อญฺเญหิ สมตฺถตโรว สมาโน กสฺมา อญฺญํ อายาเจยฺย. น หิ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส ถามสมฺปนฺนสฺส โยพฺพนสมฺปนฺนสฺส อาจริยสฺส สุนฺทรตรํ อภิธมฺมฏฺฐกถํ กาตุํ ภาริยํ ภวิสฺสติ. อภิธมฺมฏฺฐกถาสุ จ วุตฺตวจนานิ วิสุทฺธิมคฺคอาคมฏฺฐกถาสุ วุตฺตสํวณฺณนาวจเนหิ เอกาการาเนว โหนฺติ. ยทิ จ อภิธมฺมฏฺฐกถํ อญฺโญ กเรยฺย, กถมปิ ตาหิ วจนาการสฺส วิสทิสตา ภเวยฺย เอว. เอตาสํ นิคมเน จ ทสฺสิเตน ‘‘พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา’’ติ วจเนน ‘‘อาจริยพุทฺธโฆเสน กตา’’ตฺเวว ปากฏา โหนฺติ, น อญฺเญนาติ. เยปิ ‘‘อญฺเญน กตา’’ติ วทนฺติ, เตปิ ‘‘อิมินา นาม เถเรนา’’ติ เอกํสโต ทสฺเสตุํ น สกฺโกนฺติ, ตถา ทสฺเสตุญฺจ เลสมตฺตมฺปิ สาธกวจนํ น ทิสฺสติ. ตสฺมา อภิธมฺมฏฺฐกถาโยปิ อิทานิ อาจริเยหิ จูฬพุทฺธโฆโสติ โวหริเตน พุทฺธโฆเสน นาม ภิกฺขุนายาจิโต วิสุทฺธิมคฺควินยาคมฏฺฐกถานํ การโก อาจริยมหาพุทฺธโฆสตฺเถโรเยว อกาสีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ. หากแม้เรื่องนี้ยังไม่ถึงที่สุด ก็พึงพิจารณาอย่างนี้ว่า พระเถระทั้งหลายมีพระสังฆปาละเป็นต้น เมื่ออาราธนาพระอาจารย์พุทธโฆสเถระเพื่อแต่งวิสุทธิมรรคเป็นต้นนั้น อาราธนาด้วยเชื่อว่าท่านมีความสามารถยิ่งกว่า หรือไม่เชื่อเล่า? ความข้อนี้เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้วว่า อาราธนาด้วยเชื่อว่ามีความสามารถยิ่งกว่านั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสเถระเอง เมื่อมีความสามารถยิ่งกว่าผู้อื่นแล้ว จักอาราธนาผู้อื่นทำไมเล่า การแต่งอรรถกถาพระอภิธรรมที่ดียิ่งกว่า ย่อมไม่เป็นภาระแก่พระอาจารย์ผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธา สมบูรณ์ด้วยกำลัง และสมบูรณ์ด้วยวัยเลย และถ้อยคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถาพระอภิธรรมทั้งหลาย ย่อมมีลักษณะอย่างเดียวกันกับถ้อยคำอธิบายที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคและอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายนั่นเอง หากผู้อื่นแต่งอรรถกถาพระอภิธรรมแล้ว ลักษณะของถ้อยคำเหล่านั้นก็พึงแตกต่างกันไปอย่างแน่นอน และด้วยถ้อยคำที่แสดงไว้ในบทนิคมของอรรถกถาเหล่านั้นว่า “แต่งโดยพระเถระผู้มีนามว่าพุทธโฆส อันครูบาอาจารย์ทั้งหลายตั้งให้” ย่อมเป็นที่ประจักษ์ว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสเป็นผู้แต่ง” ไม่ใช่ผู้อื่นแต่ง แม้ชนเหล่าใดกล่าวว่า “ผู้อื่นแต่ง” ชนเหล่านั้นก็ไม่สามารถแสดงได้อย่างแน่นอนว่า “พระเระชื่อนี้เป็นผู้แต่ง” และไม่ปรากฏถ้อยคำที่เป็นเครื่องสนับสนุนแม้แต่น้อยที่จะแสดงเช่นนั้นได้ เพราะฉะนั้น พึงถึงที่สุดในเรื่องนี้ว่า แม้อรรถกถาพระอภิธรรม พระอาจารย์มหาพุทธโฆสเถระผู้เป็นผู้แต่งวิสุทธิมรรค อรรถกถาพระวินัย และอรรถกถาแห่งอาคม ซึ่งพระภิกษุชื่อพุทธโฆสที่บัดนี้อาจารย์ทั้งหลายเรียกขานว่า จูฬพุทธโฆส อาราธนาแล้วนั่นเองเป็นผู้แต่ง ยํ ปน มหาวํเส ‘‘อาจริยพุทฺธโฆโส สีหฬทีปาคมนโต ปุพฺเพ ชมฺพุทีเป วสนกาเลเยว อฏฺฐสาลินึ อกาสี’’ติ อธิปฺปาเยน – ส่วนข้อความที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์โดยมีประสงค์ว่า “พระอาจารย์พุทธโฆสแต่งอรรถสาลินีในเวลาที่ยังอยู่ในชมพูทวีปก่อนที่จะมายังเกาะสีหล” คือ ๒๒๕. ‘‘ธมฺมสงฺคณิยากาสิ, กจฺฉํ โส อฏฺฐสาลินิ’’นฺติ – ๒๒๕. “ท่านได้แต่งคำอธิบายแห่งธรรมสังคณี ชื่อว่าอรรถสาลินี” ดังนี้ วุตฺตํ, [Pg.55] ตํ อิทานิ ทิสฺสมานาย อฏฺฐสาลินิยา น สเมติ. ตตฺถ หิ คนฺถารมฺเภเยว วิสุทฺธิมคฺคํ อติทิสิตฺวา ปจฺฉาปิ โส จ, สมนฺตปาสาทิกา จ พหูสุ ฐาเนสุ อติทิสียนฺติ. ตสฺมา ตสฺสา อาจริเยน สีหฬทีปํ ปตฺวา วิสุทฺธิมคฺคญฺเจว สมนฺตปาสาทิกญฺจ กตฺวา ปจฺฉาเยว กตภาโว อติวิย ปากโฏติ. ข้อความที่กล่าวไว้นั้น ไม่ตรงกับอรรถสาลินีที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน เพราะในอรรถสาลินีนั้น ได้อ้างถึงวิสุทธิมรรคไว้ตั้งแต่ต้นเรื่อง และในภายหลังก็ได้อ้างถึงวิสุทธิมรรคและสมันตปาสาทิกาไว้ในหลายแห่ง เพราะฉะนั้น การที่พระอาจารย์แต่งอรรถสาลินีนั้น หลังจากที่มาถึงเกาะสีหลและแต่งวิสุทธิมรรคและสมันตปาสาทิกาแล้ว ย่อมเป็นที่ประจักษ์อย่างยิ่ง กงฺขาวิตรณีอฏฺฐกถากรณํ การแต่งอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณี กงฺขาวิตรณึ นาม ปาติโมกฺขฏฺฐกถํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถโร โสณตฺเถเรน ยาจิโต มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคนิสฺสิตํ สีหฬปาติโมกฺขฏฺฐกถานยํ นิสฺสาย เอกมฺปิ ปทํ ปาฬิยา วา มหาวิหารวาสีนํ โปราณฏฺฐกถาหิ วา อวิโรเธตฺวา อกาสิ. เตน วุตฺตํ ติสฺสํ อฏฺฐกถายํ – พระอาจารย์พุทธโฆสเถระถูกพระโสณเถระอาราธนาแล้ว ได้แต่งอรรถกถาปาติโมกข์ชื่อกังขาวิตรณี โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาปาติโมกข์ภาษาสีหลที่อิงแนวการสาธยายของพระมหาวิหารวาสี โดยไม่ให้ขัดแย้งกับพระบาลีแม้แต่บทเดียว หรือกับอรรถกถาโบราณของพระมหาวิหารวาสี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถานั้นว่า ‘‘สูรเตน นิวาเตน, สุจิสลฺเลขวุตฺตินา; วินยาจารยุตฺเตน, โสณตฺเถเรน ยาจิโต. “ถูกพระโสณเถระผู้สงบเสงี่ยม มีความถ่อมตน มีความเป็นอยู่ขัดเกลาและบริสุทธิ์ ผู้ประกอบด้วยอาจาระในพระวินัย อาราธนาแล้ว ตตฺถ สญฺชาตกงฺขานํ, ภิกฺขูนํ ตสฺส วณฺณนํ; กงฺขาวิตรณตฺถาย, ปริปุณฺณวินิจฺฉยํ. เพื่อต้องการบรรเทาความสงสัยของภิกษุทั้งหลายผู้มีความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในเรื่องนั้น จักพรรณนาอรรถกถาปาติโมกข์นั้นอันมีวินิจฉัยบริบูรณ์ มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ; วตฺตยิสฺสามิ นาเมน, กงฺขาวิตรณึ สุภ’’นฺติ จ. จักกล่าวอรรถกถาชื่อกังขาวิตรณีอันงดงาม โดยอาศัยแนวการสาธยายของพระมหาวิหารวาสี” ดังนี้ และว่า ‘‘อารภึ ยมหํ สพฺพํ, สีหฬฏฺฐกถานยํ; มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ. “อรรถกถาปาติโมกข์นี้ทั้งหมดที่เราเริ่มแล้ว โดยอาศัยนัยแห่งอรรถกถาสีหฬที่อิงแนวการสาธยายของพระมหาวิหารวาสี นิสฺสาย สา อยํ นิฏฺฐํ, คตา อาทาย สพฺพโส; สพฺพํ อฏฺฐกถาสารํ, ปาฬิยตฺถญฺจ เกวลํ. อรรถกถาปาติโมกข์นี้ถึงความสำเร็จแล้วโดยอาศัยนัยนั้น โดยรวบรวมสาระแห่งอรรถกถาทั้งหมดและเนื้อความแห่งพระบาลีโดยประการทั้งปวง น เหตฺถ ตํ ปทํ อตฺถิ, ยํ วิรุชฺเฌยฺย ปาฬิยา; มหาวิหารวาสีนํ, โปราณฏฺฐกถาหิ วา’’ติ จ. ในอรรถกถานี้ไม่มีบทนั้นที่จะพึงขัดแย้งกับพระบาลี หรือกับอรรถกถาโบราณของพระมหาวิหารวาสีเลย” ดังนี้ ธมฺมปทฏฺฐกถากรณํ การแต่งอรรถกถาธรรมบท อปราปิ ติสฺโส อฏฺฐกถาโย สนฺติ ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถา ธมฺมปทฏฺฐกถา สุตฺตนิปาตฏฺฐกถา จาติ, ยา ตาสุ ทิสฺสมานนิคมนวเสน อาจริยพุทฺธโฆเสเนว กตาติ ปญฺญายนฺติ. ตตฺถ ปน วุตฺตวจนานิ กานิจิ [Pg.56] กานิจิ อาคมฏฺฐกถาสุ วุตฺตากาเรน น โหนฺติ. ตสฺมา เอเก วทนฺติ ‘‘เนตา อาจริยพุทฺธโฆสสฺสา’’ติ. เอกจฺเจ ปน ‘‘อาจริยสฺส อุปถมฺภกตฺเถเรหิ ปฐมํ กตา, ปจฺฉา อาจริเยน โอสานโสธนวเสน ปริโยสาปิตา วา ภเวยฺยุํ, อภิธมฺมฏฺฐกถํ อายาจนฺเตน จูฬพุทฺธโฆเสน วา กตา ภเวยฺยุ’’นฺติ วทนฺติ. อรรถกถาอื่นอีก ๓ คัมภีร์ คือ อรรถกถาขุททกปาฐะ อรรถกถาธรรมบท และอรรถกถาสุตตนิบาต ซึ่งปรากฏว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเป็นผู้ทำ โดยอาศัยบทนิคมที่ปรากฏในอรรถกถาเหล่านั้น แต่ถ้อยคำบางแห่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเหล่านั้น ไม่เป็นไปตามลักษณะที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งอาคม เพราะฉะนั้น บางพวกจึงกล่าวว่า “อรรถกถาเหล่านี้ไม่ใช่ของพระอาจารย์พุทธโฆส” แต่บางพวกกล่าวว่า “อรรถกถาเหล่านี้พระเถระผู้เป็นอุปถัมภ์ของพระอาจารย์ทำไว้ก่อน แล้วพระอาจารย์มาตรวจชำระให้สำเร็จในภายหลัง หรือพระจูฬพุทธโฆสผู้อาราธนาอรรถกถาพระอภิธรรมเป็นผู้ทำ” ตํ ตถา วา โหตุ อญฺญถา วา, อิทานิ เอกนฺตโต วินิจฺฉินิตุํ น สุกรเมว. ตสฺมา ตาสํ นิคมนวจนวเสเนว เอตฺถ ปกาสยิสฺสาม. ตาสุ หิ ธมฺมปทฏฺฐกถํ กุมารกสฺสปตฺเถเรน อายาจิโต สิริกูฏสฺส (สิริกุฑฺฑสฺส) รญฺโญ ปาสาเท วิหรนฺโต ปรมฺปราภตํ สีหฬภาสาย สณฺฐิตํ โปราณฏฺฐกถํ ปาฬิภาสาย อาโรเปตฺวา วิตฺถารคตญฺจ วจนกฺกมํ สมาเสตฺวา คาถาสุ อสํวณฺณิตปทพฺยญฺชนานิ สํวณฺเณตฺวา อกาสิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ คนฺถารมฺเภ – เรื่องนั้นจะเป็นอย่างนั้นหรือเป็นอย่างอื่นก็ตาม บัดนี้ยังไม่สามารถวินิจฉัยได้โดยง่ายเลย เพราะฉะนั้น เราจักแสดงไว้ในที่นี้โดยอาศัยถ้อยคำในบทนิคมของอรรถกถาเหล่านั้น ในอรรถกถาเหล่านั้น พระอาจารย์พุทธโฆสถูกพระกุมารกัสสปเถระอาราธนาแล้ว เมื่อพำนักอยู่ในปราสาทของพระราชาสิริกูฏ (สิริกุฑฑะ) ได้ทำอรรถกถาธรรมบท โดยยกอรรถกถาโบราณที่สืบทอดกันมาซึ่งตั้งอยู่ด้วยภาษาสีหล ขึ้นสู่ภาษาบาลี และย่อลำดับถ้อยคำที่ถึงความพิสดารให้สั้นลง และอธิบายบทพยัญชนะที่ไม่ได้อธิบายไว้ในคาถา เพราะได้กล่าวไว้ในตอนต้นของคัมภีร์นั้นว่า ‘‘ปรมฺปราภตา ตสฺส, นิปุณา อตฺถวณฺณนา; ยา ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ, ทีปภาสาย สณฺฐิตา…เป… “การพรรณนาอรรถอันละเอียดอ่อนของธรรมบทนั้น ที่สืบทอดกันมา ซึ่งตั้งอยู่ในเกาะตัมพปัณณิด้วยภาษาของเกาะนั้น...เป็นต้น” กุมารกสฺสเปนาหํ, เถเรน ถิรเจตสา; สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, สกฺกจฺจํ อภิยาจิโต…เป… “เราถูกพระกุมารกัสสปเถระผู้มีจิตมั่นคง ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม อาราธนาด้วยความเคารพ...เป็นต้น” ตํ ภาสํ อติวิตฺถาร, คตญฺจ วจนกฺกมํ; ปหายาโรปยิตฺวาน, ตนฺติภาสํ มโนรมํ. “ละภาษาและลำดับถ้อยคำที่ถึงความพิสดารเกินไปนั้น แล้วยกขึ้นสู่ภาษาอันเป็นแบบแผนที่น่ารื่นรมย์” คาถานํ พฺยญฺชนปทํ, ยํ ตตฺถ น วิภาวิตํ; เกวลํ ตํ วิภาเวตฺวา, เสสํ ตเมว อตฺถโต. “อธิบายเฉพาะบทพยัญชนะของคาถาที่ไม่ได้อธิบายไว้ในอรรถกถานั้น ส่วนที่เหลือก็คงไว้ตามอรรถนั้นนั่นเอง” ภาสนฺตเรน ภาสิสฺส’’นฺติ – “จักกล่าวด้วยภาษาอื่น” ดังนี้ นิคมเน จ วุตฺตํ – และในบทนิคมกล่าวไว้ว่า ‘‘วิหาเร อธิราเชน, การิตมฺหิ กตญฺญุนา; ปาสาเท สิริกูฏสฺส, รญฺโญ วิหรตา มยา’’ติ. “เราผู้พำนักอยู่ในปราสาทของพระราชาสิริกูฏ ซึ่งพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ผู้กตัญญูสร้างถวายในวิหาร” ดังนี้ เอตฺถ จ สิริกูโฏ นาม สมนฺตปาสาทิกานิคมเน สิริปาโลติ วุตฺโต มหานาโมเยว ราชาติ วทนฺติ. เอวํ สติ มเหสิยา อานยนํ สมาทาปนมารพฺภ เตน รญฺญา ทินฺเน ธูมรกฺขปพฺพตวิหาเร วสนฺเตน สา กตาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ มหาวํเส – และในที่นี้ พวกอาจารย์กล่าวว่า สิริกูฏ คือพระราชาชื่อมหานามะนั่นเอง ซึ่งในบทนิคมของสมันตปาสาทิกาเรียกว่า สิริปาละ เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่า อรรถกถาธรรมบทนั้น พระอาจารย์พุทธโฆสทำขึ้นเมื่อพำนักอยู่ในวิหารชื่อธูมรักษบรรพต ซึ่งพระราชาพระองค์นั้นถวายโดยปรารภการนำพระมเหสีมาและการให้สมาทานศีล เพราะได้กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า ๓๗-๒๑๒. (มหาวงศ์) ๓๗-๒๑๒ ‘‘โลหทฺวาร-รลคฺคาม-โกฏิปสฺสาวนวฺหเย; ตโย [Pg.57] วิหาเร กาเรตฺวา, ภิกฺขูนํ อภยุตฺตเร. “พระราชาทรงสร้างวิหาร ๓ แห่ง คือ โลหทวาร รลัคคคาม และโกฏิปัสสาวนะ ถวายแก่ภิกษุทั้งหลายในอภัยคีรีวิหาร ๒๑๓. ๒๑๓. วิหารํ การยิตฺวาน, ธูมรกฺขมฺหิ ปพฺพเต; มเหสิยา’นเยนา’ทา, ภิกฺขูนํ เถรวาทิน’’นฺติ. ทรงสร้างวิหารบนภูเขาธูมรักษ์ แล้วถวายแก่ภิกษุเถรวาท ตามคำแนะนำของพระมเหสี” ดังนี้ ตสฺส ปน รญฺโญ กาเล สา นิฏฺฐาปิตาติ น สกฺกา คเหตุํ. ตสฺส หิ รญฺโญ เอกวีสติมวสฺเส สมนฺตปาสาทิกํ นิฏฺฐาเปสิ. โส จ ราชา ทฺวาวีสติมวสฺเส ทิวงฺคโต. เอตฺถนฺตเร สาธิกเอกวสฺเสน ‘‘จตสฺโส จ อาคมฏฺฐกถาโย ติสฺโส จ อภิธมฺมฏฺฐกถาโย อยญฺจ ธมฺมปทฏฺฐกถา’’ติ สพฺพา เอตา น สกฺกา นิฏฺฐาเปตุนฺติ. แต่ไม่สามารถถือเอาได้ว่า อรรถกถาธรรมบทนั้นสำเร็จในสมัยของพระราชาพระองค์นั้น เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสทำสมันตปาสาทิกาสำเร็จในปีที่ ๒๑ ของพระราชาพระองค์นั้น และพระราชาพระองค์นั้นเสด็จสวรรคตในปีที่ ๒๒ ในระหว่างนั้น ด้วยเวลาเพียงปีเศษ ไม่สามารถทำอรรถกถาแห่งอาคม ๔ คัมภีร์ อรรถกถาพระอภิธรรม ๓ คัมภีร์ และอรรถกถาธรรมบทนี้ทั้งหมดให้สำเร็จได้ ปรมตฺถโชติกาฏฺฐกถากรณํ การทำอรรถกถาชื่อปรมัตถโชติกา ปรมตฺถโชติกํ นาม ขุทฺทกปาฐสฺส เจว สุตฺตนิปาตสฺส จ อฏฺฐกถํ เกนจิปิ อนายาจิโต อตฺตโน อิจฺฉาวเสเนว อกาสิ. วุตฺตญฺเหตํ ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถาย คนฺถารมฺเภ – พระอาจารย์พุทธโฆสทำอรรถกถาชื่อปรมัตถโชติกา ซึ่งเป็นอรรถกถาของขุททกปาฐะและสุตตนิบาต โดยไม่มีใครอาราธนา แต่ทำด้วยความประสงค์ของตนเอง เพราะได้กล่าวไว้ในตอนต้นของอรรถกถาขุททกปาฐะว่า ‘‘อุตฺตมํ วนฺทเนยฺยานํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ; ขุทฺทกานํ กริสฺสามิ, เกสญฺจิ อตฺถวณฺณนํ. “ข้าพเจ้าไหว้พระรัตนตรัยอันสูงสุด ซึ่งเป็นที่ควรไหว้แล้ว จักทำอรรถกถาของขุททกะบางส่วน ขุทฺทกานํ คมฺภีรตฺตา, กิญฺจาปิ อติทุกฺกรา; วณฺณนา มาทิเสเนสา, อโพธนฺเตน สาสนํ. แม้ว่าการพรรณนาอรรถของขุททกะนี้ อันบุคคลเช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้แจ้งพระศาสนา จะทำได้ยากยิ่งนัก เพราะความลึกซึ้งของขุททกะ อชฺชาปิ ตุ อพฺโภจฺฉินฺโน, ปุพฺพาจริยนิจฺฉโย; ตเถว จ ฐิตํ ยสฺมา, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ. แต่เพราะความวินิจฉัยของพระบุรพาจารย์ยังไม่ขาดสายในปัจจุบัน และเพราะพระศาสนาของพระศาสดาอันประกอบด้วยองค์ ๙ ยังตั้งอยู่อย่างนั้น ตสฺมาหํ กาตุมิจฺฉามิ, อตฺถสํวณฺณนํ อิมํ; สาสนญฺเจว นิสฺสาย, โปราณญฺจ วินิจฺฉยํ. เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงปรารถนาจะกระทำอรรถกถานี้ โดยอาศัยพระศาสนาและวินิจฉัยของโบราณาจารย์ สทฺธมฺมพหุมาเนน, นาตฺตุกฺกํสนกมฺยตา; นาญฺเญสํ วมฺภนตฺถาย, ตํ สุณาถ สมาหิตา’’ติ. ด้วยความเคารพในพระสัทธรรมอย่างยิ่ง ไม่ใช่ด้วยความปรารถนาจะยกตน ไม่ใช่เพื่อข่มผู้อื่น ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเถิด” ดังนี้ พหู ปน วิจกฺขณา อิมา อารมฺภคาถาโย วิจินิตฺวา ‘‘เนตํ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส วิย วจนํ โหตี’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ เนสํ วิจินนากาโร, อาจริยพุทฺธโฆโส หิ ยํ กญฺจิ คนฺถํ สีลาทิคุณสมฺปนฺเนน อญฺเญน อายาจิโตว กโรติ, อิธ ปน โกจิปิ อายาจโก [Pg.58] นตฺถิ. ปุนปิ อาจริโย ‘‘โปราณสีหฬฏฺฐกถํ ภาสาปริวตฺตนวเสน กริสฺสามี’’ติ จ ‘‘มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคํ นิสฺสาย กริสฺสามี’’ติ จ เอวํ ปฏิญฺญํ กตฺวาว กโรติ, อิธ ปน ตาทิสีปิ ปฏิญฺญา นตฺถิ. ปุนปิ อาจริโย อติคมฺภีรตฺถานํ จตุนฺนญฺจาคมานํ อภิธมฺมสฺส จ สํวณฺณนารมฺเภปิ ทุกฺกรภาวํ น กเถติ, อิธ ปน ‘‘สาสนํ อโพธนฺเตน มาทิเสนา’’ติ อตฺตนา สาสนสฺส อพุทฺธภาวํ ปกาเสตฺวา ‘‘อติทุกฺกรา’’ติ จ กเถติ. ตสฺมา ‘‘เนตํ อาจริยพุทฺธโฆสสฺส วิย วจน’’นฺติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ, อาจริโย หิ อตฺตโน คนฺถนิคมเนสุ ‘‘ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวนา’’ติ อตฺตโน ญาณปฺปภาวํ ปกาเสสิ, โส ‘‘สาสนํ อโพธนฺเตน มาทิเสน อติทุกฺกรา’’ติ อีทิสํ วจนํ น กเถยฺยเยวาติ. แต่ปราชญ์ผู้ฉลาดเป็นอันมาก พิจารณาคาถาเริ่มต้นเหล่านี้แล้ว กล่าวว่า “คำนี้ไม่เหมือนคำของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ” และวิธีพิจารณาของท่านเหล่านั้นคือ เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสนั้น ย่อมกระทำคัมภีร์ใดคัมภีร์หนึ่งก็ต่อเมื่อผู้อื่นผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอาราธนาแล้ว แต่ในที่นี้ไม่มีผู้อาราธนาเลย อนึ่ง พระอาจารย์นั้นย่อมกระทำโดยปฏิญญาว่า “เราจักกระทำโดยการเปลี่ยนภาษาอรรถกถาสีหลโบราณ” และ “เราจักกระทำโดยอาศัยแนวการสาธยายของพระมหาวิหาริก” ดังนี้แล้วจึงกระทำ แต่ในที่นี้ไม่มีปฏิญญาเช่นนั้นเลย อนึ่ง พระอาจารย์นั้นแม้ในเวลาเริ่มต้นพรรณนาอรรถแห่งอาคมทั้ง ๔ และพระอภิธรรมซึ่งมีอรรถลึกซึ้งยิ่ง ก็ไม่กล่าวถึงความเป็นของทำได้ยาก แต่ในที่นี้กลับกล่าวว่า “ผู้เช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้พระศาสนา” แสดงความเป็นผู้ไม่รู้พระศาสนาของตน และกล่าวว่า “เป็นของทำได้ยากยิ่ง” เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงกล่าวว่า “คำนี้ไม่เหมือนคำของพระอาจารย์พุทธโฆส” ข้อนั้นดูเหมือนจะสมควร เพราะพระอาจารย์นั้นในตอนท้ายของคัมภีร์ของตน ได้แสดงความรุ่งเรืองแห่งญาณของตนว่า “ด้วยความรุ่งเรืองแห่งญาณอันไม่ติดขัดในพระศาสนาของพระศาสดาอันมีประเภทแห่งปริยัติคือพระไตรปิฎกพร้อมด้วยอรรถกถา” ท่านผู้นั้นไม่พึงกล่าวคำเช่นนี้ว่า “ผู้เช่นข้าพเจ้าผู้ไม่รู้พระศาสนา เป็นของทำได้ยากยิ่ง” เลย ชาตกฏฺฐกถากรณํ การทำชาตกัฏฐกถา ชาตกฏฺฐกถาปิ จ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถเรเนว กตาติ วทนฺติ, การณํ ปเนตฺถ น ทิสฺสติ. สา ปน อตฺถทสฺสิตฺเถเรน จ พุทฺธมิตฺตตฺเถเรน จ มหิสาสกนิกายิเกน จ พุทฺธเทวตฺเถเรนาติ ตีหิ เถเรหิ อภิยาจิโต มหาวิหารวาสีนํ วาจนามคฺคํ นิสฺสาย กตา. อิมิสฺสาปิ นามวิเสโส นตฺถิ. วุตฺตํ หิมิสฺสา อารมฺเภ – และแม้ชาตกัฏฐกถาก็กล่าวกันว่าพระอาจารย์พุทธโฆสเถระนั่นแหละเป็นผู้แต่ง แต่ในเรื่องนี้ไม่ปรากฏเหตุผล ส่วนชาตกัฏฐกถานั้น อันพระเถระ ๓ รูป คือ พระอรรถทัสสีเถระ พระพุทธมิตตเถระ และพระพุทธเทวเถระผู้เป็นมหิสาสกนิกายิกะ อ้อนวอนแล้ว แต่งขึ้นโดยอาศัยแนวทางการสาธยายของผู้อยู่ในมหาวิหาร แม้ชาตกัฏฐกถานี้ก็ไม่มีชื่อพิเศษ ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นของชาตกัฏฐกถานั้นว่า – ‘‘พุทฺธวํสสฺส เอตสฺส, อิจฺฉนฺเตน จิรฏฺฐิตึ; ยาจิโต อภิคนฺตฺวาน, เถเรน อตฺถทสฺสินา. “อันพระอรรถทัสสีเถระ ผู้ปรารถนาความดำรงมั่นอยู่ตลอดกาลนานแห่งพุทธวงศ์นี้ เข้าไปหาแล้วอ้อนวอน อสํสฏฺฐวิหาเรน, สทา สุทฺธวิหารินา; ตเถว พุทฺธมิตฺเตน, สนฺตจิตฺเตน วิญฺญุนา. อันพระพุทธมิตตเถระ ผู้มีวิหารธรรมไม่คลุกคลี ผู้มีวิหารธรรมบริสุทธิ์เสมอ ผู้มีจิตสงบ ผู้เป็นวิญญูชน เช่นเดียวกัน มหิสาสกวํสมฺหิ, สมฺภูเตน นยญฺญุนา; พุทฺธเทเวน จ ตถา, ภิกฺขุนา สุทฺธพุทฺธินา. และพระพุทธเทวเถระ ผู้เกิดในวงศ์มหิสาสกะ ผู้รู้ระเบียบวิธี ผู้เป็นภิกษุ ผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ เช่นเดียวกัน มหาปุริสจริยานํ, อานุภาวํ อจินฺติยํ; ตสฺส วิชฺโชตยนฺตสฺส, ชาตกสฺสตฺถวณฺณนํ. ข้าพเจ้าจักกล่าวการพรรณนาอรรถแห่งชาดกนั้น ผู้ยังอานุภาพอันเหลือวิสัยแห่งจริยาของมหาบุรุษทั้งหลายให้รุ่งเรือง มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ; ภาสิสฺสํ ภาสโต ตํ เม, สาธุ คณฺหนฺตุ สาธโว’’ติ. อันอาศัยแนวทางการสาธยายของผู้อยู่ในมหาวิหาร เมื่อข้าพเจ้ากล่าวอยู่ ขอสาธุชนทั้งหลายจงรับฟังชาดกนั้นของข้าพเจ้าด้วยดีเถิด” เอตฺตาวตา [Pg.59] จ อาจริยพุทฺธโฆสตฺเถรสฺส คนฺถภาเวน ปากฏาหิ สพฺพฏฺฐกถาหิ สห วิสุทฺธิมคฺคสฺส กรณปฺปกาโร วิตฺถาเรน วิภาวิโต โหติ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ วิธีการแต่งคัมภีร์วิสุทธิมรรคพร้อมด้วยอรรถกถาทั้งปวง อันปรากฏโดยความเป็นผลงานรจนาของพระอาจารย์พุทธโฆสเถระ ก็เป็นอันแสดงให้เห็นชัดโดยพิสดารแล้ว สกลโลกปตฺถารการณํ เหตุแห่งการแพร่หลายไปทั่วโลก กิสฺเสส วิสุทฺธิมคฺโค สกลโลเก ปตฺถโฏติ? ปริสุทฺธปิฏกปาฬินิสฺสยภาวโต, สิกฺขตฺตยสงฺคหภาวโต, โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนภาวโต, ปรสมยวิวชฺชนโต, สกสมยวิสุทฺธิโต, สีลธุตงฺคสมถอภิญฺญาปญฺญาปเภทาทีนํ ปริปุณฺณวิภาคโต, ยาว อรหตฺตา ปฏิปตฺตินยปริทีปนโต, อุตฺตานานากุลปทพฺยญฺชนสงฺขตภาวโต, สุวิญฺเญยฺยตฺถภาวโต, ปสาทนียานํ ทิฏฺฐานุคตาปาทนสมตฺถานํ วตฺถูนญฺจ ทีปนโตติ เอวมาทีหิ อเนกสเตหิ คุเณหิ เอส สกลโลเก ปตฺถโฏ ชาโต. เพราะเหตุไรคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้จึงแพร่หลายไปทั่วโลก? เพราะความเป็นคัมภีร์ที่อาศัยพระบาลีปิฎกอันบริสุทธิ์ เพราะความเป็นที่รวบรวมไตรสิกขา เพราะความเป็นคัมภีร์ที่แปลภาษาจากอรรถกถาโบราณ เพราะการเว้นลัทธิอื่น เพราะความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน เพราะมีการจำแนกประเภทแห่งศีล ธุดงค์ สมถะ อภิญญา และปัญญา เป็นต้น อย่างบริบูรณ์ เพราะการแสดงแนวทางปฏิบัติจนถึงพระอรหัต เพราะความเป็นคัมภีร์ที่ปรุงแต่งด้วยบทและพยัญชนะที่ตื้นไม่สับสน เพราะความเป็นคัมภีร์ที่มีเนื้อความเข้าใจง่าย และเพราะการแสดงเรื่องราวที่น่าเลื่อมใสซึ่งสามารถทำให้เกิดการถือเอาเป็นแบบอย่างได้ คัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้จึงแพร่หลายไปทั่วโลกด้วยคุณหลายร้อยประการมีอาทิอย่างนี้ อยญฺหิ วิสุทฺธิมคฺโค สงฺคีติตฺตยารูฬฺหปริสุทฺธปาฬิปิฏกเมว นิสฺสาย ปวตฺโต, น มหาสงฺฆิกาทีนํ สตฺตรสนฺนํ นิกายานํ ปิฏกํ, นปิ มหายานิกานํ ปิฏกํ. สปริวารํ สิกฺขตฺตยญฺจ เอตฺถ ปริปุณฺณเมว สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาสุ คนฺถารมฺเภ – ด้วยว่าคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ ดำเนินไปโดยอาศัยพระบาลีปิฎกอันบริสุทธิ์ที่ขึ้นสู่สังคายนา ๓ ครั้งเท่านั้น มิใช่ปิฎกของนิกายทั้ง ๑๗ มีมหาสังฆิกะเป็นต้น และมิใช่ปิฎกของพวกมหายาน และไตรสิกขาพร้อมด้วยบริวารก็ได้ถูกรวบรวมแสดงไว้โดยบริบูรณ์ในคัมภีร์นี้ ข้อนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ในตอนเริ่มต้นคัมภีร์อรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายว่า – ‘‘สีลกตา ธุตธมฺมา, กมฺมฏฺฐานานิ เจว สพฺพานิ; จริยาวิธานสหิโต, ฌานสมาปตฺติวิตฺถาโร. “ศีลที่บุคคลบำเพ็ญแล้ว ธุดงคธรรม และกัมมัฏฐานทั้งปวง พร้อมด้วยวิธีแห่งจริยา ความพิสดารแห่งฌานและสมาบัติ สพฺพา จ อภิญฺญาโย, ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย เจว; ขนฺธาธาตายตนิ,นฺทฺริยานิ อริยานิ เจว จตฺตาริ. และอภิญญาทั้งปวง และการวินิจฉัยการประมวลปัญญา ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อินทรีย์ และอริยสัจ ๔ สจฺจานิ ปจฺจยาการ,เทสนา สุปริสุทฺธนิปุณนยา; อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา, วิปสฺสนาภาวนา เจว. สัจจะ การแสดงปฏิจจสมุปบาทอันมีนัยบริสุทธิ์และละเอียดอ่อนยิ่ง วิปัสสนาภาวนา และมรรคอันไม่ละทิ้งแนวทางแห่งพระบาลี อิติ ปน สพฺพํ ยสฺมา, วิสุทฺธิมคฺเค มยา สุปริสุทฺธํ; วุตฺตํ ตสฺมา ภิยฺโย, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ. ก็เพราะเหตุว่าสิ่งทั้งปวงนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้โดยบริสุทธิ์ยิ่งในวิสุทธิมรรคแล้ว ฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงจักไม่พิจารณาสิ่งนั้นในที่นี้ซ้ำอีก” ยสฺมา ปน วิสุทฺธิมคฺโค จตุนฺนํ อาคมฏฺฐกถานํ อวยวภาเวน กโต, ตสฺมา ตา วิย โปราณสีหฬฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนวเสน เจว ปุนปฺปุนาคตมตฺถานํ สํขิปนวเสน จ ปรสมยวิวชฺชนวเสน จ มหาวิหารวาสีนํ ปริสุทฺธวินิจฺฉยสงฺขาตสฺส สกสมยสฺส ทีปนวเสน จ กโต. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน – แต่เพราะเหตุว่าคัมภีร์วิสุทธิมรรคนี้ แต่งขึ้นโดยความเป็นส่วนหนึ่งของอรรถกถาแห่งอาคมทั้ง ๔ ฉะนั้น จึงเป็นคัมภีร์ที่แต่งขึ้นโดยการแปลภาษาจากอรรถกถาสีหลโบราณ โดยการย่อเนื้อความที่มาซ้ำๆ กัน โดยการเว้นลัทธิอื่น และโดยการแสดงลัทธิของตนอันได้แก่วินิจฉัยอันบริสุทธิ์ของผู้อยู่ในมหาวิหาร เช่นเดียวกับอรรถกถาเหล่านั้น ข้อนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า – ‘‘อปเนตฺวาน [Pg.60] ตโตหํ, สีหฬภาสํ มโนรมํ ภาสํ; ตนฺตินยานุจฺฉวิกํ, อาโรเปนฺโต วิคตโทสํ. “ข้าพเจ้าละภาษาสีหลในอรรถกถานั้นแล้ว ยกขึ้นสู่ภาษาอันน่ารื่นรมย์ อันสมควรแก่แนวทางแห่งพระบาลี และปราศจากโทษ สมยํ อวิโลเมนฺโต, เถรานํ เถรวํสปทีปานํ; สุนิปุณวินิจฺฉยานํ, มหาวิหาเร นิวาสีนํ; หิตฺวา ปุนปฺปุนาคต-มตฺถํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ จ. ไม่ทำให้ลัทธิของพระเถระทั้งหลายผู้เป็นประทีปแห่งเถรวงศ์ ผู้มีวินิจฉัยอันละเอียดอ่อนยิ่ง ผู้อยู่อาศัยในมหาวิหารให้ผิดเพี้ยนไป ละเนื้อความที่มาซ้ำๆ กันแล้ว จักประกาศเนื้อความนั้น” และว่า ‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค, เอส จตุนฺนมฺปิ อาคมานญฺหิ; ฐตฺวา ปกาสยิสฺสติ, ตตฺถ ยถาภาสิตมตฺถํ. “ด้วยว่าวิสุทธิมรรคนี้ ตั้งอยู่ในระหว่างแห่งอาคมทั้ง ๔ จักประกาศเนื้อความตามที่กล่าวไว้ในอาคมนั้นๆ อิจฺเจว กโต ตสฺมา, ตมฺปิ คเหตฺวาน สทฺธิเมตาย; อฏฺฐกถาย วิชานถ, ทีฆาคมนิสฺสิตํ อตฺถ’’นฺติ จ. เพราะเหตุนั้น วิสุทธิมรรคนี้จึงถูกแต่งขึ้นอย่างนี้ ฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงถือเอาวิสุทธิมรรคนั้นพร้อมกับอรรถกถานี้ แล้วจงรู้แจ้งเนื้อความอันอาศัยทีฆาคมเถิด” และว่า ‘‘สา หิ มหาอฏฺฐกถาย, สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา; เอกาสีติปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวาเรหิ. “ด้วยว่าอรรถกถานี้ ถือเอาสาระจากมหาอรรถกถาแล้วจึงสำเร็จ มีประมาณ ๘๑ ภาณวารโดยพระบาลี เอกูนสฏฺฐิมตฺโต, วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ; อตฺถปฺปกาสนตฺถาย, อาคมานํ กโต ยสฺมา. และเพราะเหตุที่วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร อันข้าพเจ้าแต่งขึ้นเพื่อประกาศเนื้อความแห่งอาคมทั้งหลาย ตสฺมา เตน สหายํ, อฏฺฐกถา ภาณวารคณนาย; สุปริมิตปริจฺฉินฺนํ, จตฺตาลีสํ สตํ โหตี’’ติ จ. ฉะนั้น อรรถกถานี้พร้อมด้วยวิสุทธิมรรคนั้น เมื่อนับตามจำนวนภาณวารที่กำหนดไว้อย่างดีแล้ว จึงมีจำนวน ๑๔๐ ภาณวาร” ยทิ จายํ วิสุทฺธิมคฺโค อาจริเยน อาคมฏฺฐกถาโย วิย อกตฺวา โปราณสีหฬฏฺฐกถาโย จ อโนโลเกตฺวา เกวลํ อตฺตโน ญาณปฺปภาเวเนว กโต อสฺส, นายํ อาคมฏฺฐกถานํ อวยโวติ คเหตพฺโพ อสฺส, อญฺญทตฺถุ ‘‘อาคมฏฺฐกถาโย มหาฏฺฐกถาย สารภูตา, วิสุทฺธิมคฺโค ปน น ตสฺสา สารภูโต, เกวลํ อาจริยสฺส มติยาว กโต’’ติ เอวเมว วตฺตพฺโพ อสฺส. ยสฺมา ปน ตถา อกตฺวา ปุพฺเพ วุตฺตปฺปกาเรเนว กโต, ตสฺมา อยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺโค ตาสํ อาคมฏฺฐกถานํ กรณากาเรเนว กโตติ จ, ตโตเยว มหาฏฺฐกถาย สารภูโตติ จ ทฏฺฐพฺโพ. และหากวิสุทธิมรรคนี้ พระอาจารย์มิได้แต่งขึ้นเหมือนอย่างอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย และมิได้พิจารณาอรรถกถาสีหลโบราณ แต่งขึ้นด้วยกำลังแห่งปัญญาของตนเองล้วนๆ ไซร้ วิสุทธิมรรคนี้ก็ไม่พึงถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของอรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลาย โดยที่แท้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อรรถกถาแห่งอาคมทั้งหลายเป็นสาระของมหาอรรถกถา ส่วนวิสุทธิมรรคมิใช่สาระของมหาอรรถกถานั้น แต่งขึ้นตามมติของพระอาจารย์เท่านั้น’ ดังนี้ แต่เพราะเหตุที่พระอาจารย์มิได้ทำอย่างนั้น แต่แต่งขึ้นตามวิธีการที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ฉะนั้น วิสุทธิมรรคนี้จึงพึงเห็นว่าแต่งขึ้นโดยวิธีการแต่งอรรถกถาแห่งอาคมเหล่านั้นนั่นเอง และเพราะเหตุนั้นเอง จึงเป็นสาระของมหาอรรถกถาด้วย เอกจฺเจ ปน วิจกฺขณา อาจริยพุทฺธโฆสสฺส คนฺเถสุ อุตฺตรปกฺขสาสนิกานํ อสฺสโฆสนาคชฺชุนวสุพนฺธุอาทีนํ ภิกฺขูนํ วิย โปราณคนฺเถ อนิสฺสาย อตฺตโน ญาเณเนว ตกฺเกตฺวา ทสฺสิตํ ธมฺมกถาวิเสสํ อทิสฺวา อสนฺตุฏฺฐจิตฺตา เอวํ วทนฺติ ‘‘พุทฺธโฆสสฺส อญฺญํ อนิสฺสาย อตฺตโน ญาณปฺปภาเวเนว อภินวคนฺถุปฺปาทนํ น ปสฺสามา’’ติ. [Pg.61] ตํ เตสํ ครหาวจนมฺปิ สมานํ เถรวาทีนํ ปสํสาวจนเมว สมฺปชฺชติ. เถรวาทิโน หิ เอวํ ชานนฺติ ‘‘พุทฺเธเนว ภควตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน เทเสตพฺโพ เจว ธมฺโม ปญฺญาเปตพฺโพ จ วินโย อนวเสเสน เทสิโต เจว ปญฺญตฺโต จ, โสเยว ธมฺมวินโย สทฺธาสมฺปนฺเนหิ ภิกฺขูหิ เจว คหฏฺเฐหิ จ ยถารหํ ปฏิปชฺชิตพฺโพ, น ตโต อญฺโญ ธมฺมวินโย ตกฺเกตฺวา คเวเสตพฺโพ. ยทิ ปน อญฺโญ ธมฺมวินโย เกนจิ ตกฺเกตฺวา กถิโต อสฺส, ตํ ตสฺเสว ตกฺกิโน สาสนํ โหติ น สตฺถุ สาสนํ. ยํ ยํ ปน ภควโต ธมฺมวินเย ปทพฺยญฺชนํ อตฺถโต อปากฏํ โหติ, ตตฺถ ตตฺถ โปราณเกหิ ปฏิสมฺภิทาฉฬภิญฺญาทิคุณสมฺปนฺเนหิ ภควโต อธิปฺปายํ ชานนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ สํวณฺณิตนเยน อตฺโถ คเหตพฺโพ, น อตฺตโนมติวเสนา’’ติ. อาจริยพุทฺธโฆโส จ เตสํ เถรวาทีนํ อญฺญตโร, โสปิ ตเถว ชานาติ. วุตฺตญฺเจตํ อาจริเยน – อนึ่ง นักปราชญ์บางพวกผู้ฉลาด เมื่อไม่เห็นธรรมกถาพิเศษที่อาจารย์พุทธโฆสะแสดงไว้ในคัมภีร์ทั้งหลาย โดยการคิดค้นด้วยปัญญาของตนเท่านั้น มิได้อาศัยคัมภีร์โบราณ เหมือนอย่างพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นสาวกของฝ่ายเหนือ มีพระอัสสโฆสะ พระนาคารชุน และพระวสุพันธุเป็นต้น ก็มีจิตไม่ยินดี กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เห็นการสร้างคัมภีร์ใหม่ของพระพุทธโฆสะที่อาศัยอำนาจแห่งปัญญาของตนเท่านั้น โดยไม่อาศัยสิ่งอื่นเลย’ ดังนี้. คำตำหนิของชนเหล่านั้น ก็กลับกลายเป็นคำชมเชยของพระเถรวาทไป. เพราะพระเถรวาททั้งหลายย่อมรู้กันอย่างนี้ว่า ‘พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงแสดง และพระวินัยที่พึงบัญญัติ พระองค์ได้ทรงแสดงและทรงบัญญัติไว้โดยไม่เหลือแล้ว พระธรรมวินัยนั้นแล อันภิกษุและคฤหัสถ์ผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาพึงปฏิบัติให้สมควร ไม่พึงแสวงหาพระธรรมวินัยอื่นด้วยการคิดค้น. หากพระธรรมวินัยอื่นใด อันใครบางคนคิดค้นขึ้นกล่าวไว้ พระธรรมวินัยนั้นก็เป็นคำสอนของนักคิดค้นนั้นเอง ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา. อนึ่ง บทพยัญชนะใดในพระธรรมวินัยของพระผู้มีพระภาคไม่ปรากฏชัดเจนโดยอรรถ ในบทพยัญชนะนั้นๆ พึงถือเอาอรรถตามนัยที่พระอรรถกถาจารย์ผู้โบราณ ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีปฏิสัมภิทาและอภิญญา ๖ เป็นต้น ผู้รู้พระพุทธาภิปราย ได้พรรณนาไว้ ไม่พึงถือเอาตามความคิดเห็นของตน’ ดังนี้. และพระอาจารย์พุทธโฆสะก็เป็นผู้หนึ่งในบรรดาพระเถรวาทเหล่านั้น ท่านก็รู้เช่นนั้นเหมือนกัน. อาจารย์ได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า – ‘‘พุทฺเธน ธมฺโม วินโย จ วุตฺโต,โย ตสฺส ปุตฺเตหิ ตเถว ญาโต; โส เยหิ เตสํ มติมจฺจชนฺตา,ยสฺมา ปุเร อฏฺฐกถา อกํสุ. ‘พระพุทธเจ้าได้ตรัสพระธรรมและพระวินัยไว้แล้ว, พระธรรมวินัยนั้นอันพุทธบุตรทั้งหลายได้รู้แล้วอย่างนั้น; เพราะเหตุที่ชนเหล่าใด (คือพระอรรถกถาจารย์) ได้ทำอรรถกถาไว้ก่อน โดยก้าวล่วงความคิดเห็นของตนเอง (คือไม่ยึดติดทิฏฐิของตน). ตสฺมา หิ ยํ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ,ตํ วชฺชยิตฺวาน ปมาทเลขํ; สพฺพมฺปิ สิกฺขาสุ สคารวานํ,ยสฺมา ปมาณํ อิธ ปณฺฑิตานํ. ‘เพราะเหตุนั้น สิ่งใดที่กล่าวไว้ในอรรถกถาทั้งหลาย, สิ่งนั้นเว้นแต่ข้อความที่ผิดพลาดไปเพราะความประมาท; ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นประมาณสำหรับบัณฑิตผู้มีความเคารพในสิกขาบททั้งหลายในโลกนี้. ตโต จ ภาสนฺตรเมว หิตฺวา,วิตฺถารมคฺคญฺจ สมาสยิตฺวา…เป…ยสฺมา อยํ เหสฺสติ วณฺณนาปิ,สกฺกจฺจ ตสฺมา อนุสิกฺขิตพฺพา’’ติ. ‘และเพราะเหตุนั้น เมื่อละภาษาอื่นเสีย, และย่อหนทางแห่งความพิสดารลง… (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ)… เพราะเหตุที่คำอธิบายนี้จักมีอยู่, เพราะฉะนั้น พึงศึกษาตามด้วยความเคารพ’ ดังนี้. เตเนว อาจริโย ภควโต ธมฺมวินยํ วา โปราณฏฺฐกถํ วา อนิสฺสาย อตฺตโน ญาเณน ตกฺเกตฺวา วา อตฺตนา ปริจิตโลกิยคนฺเถหิ คเหตฺวา วา น กญฺจิ คนฺถํ อกาสิ. ยทิ ปน ตาทิสํ กเรยฺย, [Pg.62] ตํ เถรวาทิโน มหาปเทสสุตฺเต วุตฺตนเยน ‘‘อทฺธา อิทํ น เจว ตสฺส ภควโต วจนํ, พุทฺธโฆสสฺส จ เถรสฺส ทุคฺคหิต’’นฺติ ฉฑฺเฑยฺยุํเยว. ยโต จ โข อยํ วิสุทฺธิมคฺโค โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนาทิวเสเนว อาจริเยน กโต, ตโตเยว เถรวาทิโน ตํ มหาปเทสสุตฺเต วุตฺตนเยน ‘‘อทฺธา อิทํ ตสฺส ภควโต วจนํ, อาจริยพุทฺธโฆสสฺส จ เถรสฺส สุคฺคหิต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉนฺติ. เตนาปายํ สกลโลเก ปตฺถโฏ โหติ. ด้วยเหตุนั้น อาจารย์จึงมิได้ทำคัมภีร์ใดๆ โดยไม่อาศัยพระธรรมวินัยของพระผู้มีพระภาค หรืออรรถกถาโบราณ หรือโดยการคิดค้นด้วยปัญญาของตน หรือโดยการนำมาจากคัมภีร์ทางโลกที่ตนคุ้นเคย. หากท่านทำเช่นนั้น พระเถรวาททั้งหลายก็คงจะทิ้งคัมภีร์นั้นเสีย ตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาปเทสสูตรว่า ‘แท้จริง นี่ไม่ใช่พระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นความเข้าใจผิดของพระเถระพุทธโฆสะ’ นั่นเอง. แต่เพราะวิสุทธิมรรคนี้ อาจารย์ทำขึ้นโดยอาศัยการเปลี่ยนภาษาของอรรถกถาโบราณเป็นต้นนั่นเอง ด้วยเหตุนั้น พระเถรวาททั้งหลายจึงยอมรับวิสุทธิมรรคนี้ ตามนัยที่กล่าวไว้ในมหาปเทสสูตรว่า ‘แท้จริง นี่เป็นพระพุทธพจน์ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นความเข้าใจถูกต้องของพระเถระพุทธโฆสะ’ ดังนี้. ด้วยเหตุนั้น วิสุทธิมรรคนี้จึงแพร่หลายไปทั่วโลก. สีลธุตงฺคาทีนํ วิภาโค จ ปฏิปตฺตินยปริทีปนญฺจ ปากฏเมว. ตถายํ วิสุทฺธิมคฺโค สุวิญฺเญยฺยปทวากฺเยหิ เจว อนากุลปทวากฺเยหิ จ ตนฺตินยานุรูปาย ปาฬิคติยา สุฏฺฐุ สงฺขโต, ตโตเยว จสฺส อตฺโถปิ สุวิญฺเญยฺโย โหติ. ตสฺมา ตํ โอโลเกนฺตา วิญฺญุโน วิสุทฺธชฺฌาสยา ขเณ ขเณ อตฺถปฏิสํเวทิโน เจว ธมฺมปฏิสํเวทิโน จ หุตฺวา อนปฺปกํ ปีติโสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺติ. การจำแนกศีลและธุดงค์เป็นต้น และการแสดงแนวทางปฏิบัติก็เป็นที่ประจักษ์ชัดเจน. อนึ่ง วิสุทธิมรรคนี้แต่งขึ้นอย่างดีด้วยบทและประโยคที่เข้าใจง่าย และด้วยบทและประโยคที่ไม่สับสน ด้วยสำนวนภาษาบาลีที่สอดคล้องกับหลักคัมภีร์ ด้วยเหตุนั้น อรรถะของวิสุทธิมรรคนี้จึงเข้าใจง่ายด้วย. เพราะฉะนั้น เมื่อนักปราชญ์ผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์พิจารณาวิสุทธิมรรคนี้อยู่ ย่อมเป็นผู้รู้แจ้งอรรถะและรู้แจ้งธรรมะอยู่ทุกขณะ และย่อมเสวยปีติโสมนัสอันไม่น้อย. อเนกานิ เจตฺถ ปสาทาวหานิ มหาติสฺสตฺเถรวตฺถุอาทีนิ สีหฬวตฺถูนิ จ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรวตฺถุอาทีนิ ชมฺพุทีปวตฺถูนิ จ ทีปิตานิ. ตานิ ปสฺสิตฺวา อนุสฺสรนฺตานํ สปฺปุริสานํ พลวปสาโท จ อุปฺปชฺชติ, ‘‘กทา นุ โข มยมฺปิ อีทิสา ภวิสฺสามา’’ติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชิตุกามตา จ อุปฺปชฺชติ. อนึ่ง ในวิสุทธิมรรคนี้ ได้แสดงเรื่องราวต่างๆ ที่นำมาซึ่งความเลื่อมใสมากมาย เช่น เรื่องพระมหาติสสเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นเรื่องราวในสีหลทวีป และเรื่องพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระเป็นต้น ซึ่งเป็นเรื่องราวในชมพูทวีป. เมื่อสัตบุรุษทั้งหลายได้เห็นและระลึกถึงเรื่องราวเหล่านั้น ย่อมเกิดความเลื่อมใสอย่างแรงกล้า และย่อมเกิดความปรารถนาที่จะประพฤติตามแบบอย่างว่า ‘เมื่อไรหนอ เราทั้งหลายจักเป็นเช่นนี้บ้าง’. เอวํ ปริสุทฺธปิฏกปาฬินิสฺสยตาทีหิ อเนกสเตหิ คุเณหิ อยํ วิสุทฺธิมคฺโค สกลโลเก ปตฺถโฏ ชาโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา จายํ วิสุทฺธิมคฺโค, เอวํ อญฺญาปิ อาจริเยน กตา ติปิฏกสงฺคหฏฺฐกถาโย โปราณฏฺฐกถานํ ภาสาปริวตฺตนภาวาทีหิ คุเณหิ สกลโลเก ปตฺถฏาเยว โหนฺติ. พึงทราบว่า วิสุทธิมรรคนี้ได้แพร่หลายไปทั่วโลกด้วยคุณสมบัติหลายร้อยประการ มีการอาศัยพระไตรปิฎกที่บริสุทธิ์เป็นต้นอย่างนี้. และเช่นเดียวกับวิสุทธิมรรคนี้ อรรถกถาที่รวบรวมพระไตรปิฎกอื่นๆ ที่อาจารย์ทำขึ้น ก็แพร่หลายไปทั่วโลกด้วยคุณสมบัติมีสภาพเป็นการเปลี่ยนภาษาของอรรถกถาโบราณเป็นต้นอย่างนั้นเหมือนกัน. เอตฺตาวตา จ ปน กิมตฺถํ กโตติอาทีนมฺปิ ปญฺหานมตฺโถ วิตฺถาเรน วิภาวิโตว โหตีติ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ อรรถะของปัญหาทั้งหลายมีคำถามว่า ‘ทำไปเพื่ออะไร’ เป็นต้น ก็เป็นอันได้จำแนกไว้โดยพิสดารแล้ว ดังนี้. ตตฺเถตํ วุจฺจติ – ในที่นั้น มีคำกล่าวไว้ดังนี้ – ๑. ๑. สมฺภาวนียสฺส [Pg.63] สุธีวราน-มาทตฺตธีริฏฺฐปทสฺส ยสฺส; ปญฺญาทิชาตา ลลิตา คุณาภา,ภาเตว โลกมฺหิ สตํ มุทาย. คุณสมบัติอันงดงามมีปัญญาเป็นต้นของท่านผู้เป็นที่นับถือของนักปราชญ์ผู้มีปัญญาดี ผู้มีตำแหน่งอันเป็นที่ปรารถนาซึ่งได้มาด้วยความเพียร ย่อมส่องสว่างอยู่ในโลกด้วยความยินดีของสัตบุรุษทั้งหลาย. ๒. ๒. ส พุทฺธโฆสาวฺหถิรคฺคธีมา,วิทูน’มจฺจนฺตสมาทรา’ทา; สภาวชํ พฺยตฺติสสตฺติลทฺธํ,สิรึ ทธาเตว สุพุทฺธโฆโส. พระพุทธโฆสะผู้ประเสริฐนั้น ผู้เป็นที่เคารพอย่างยิ่งของนักปราชญ์ทั้งหลาย ย่อมทรงไว้ซึ่งสิริอันเกิดจากธรรมชาติที่ได้มาด้วยความสามารถและความสำเร็จอันดีงาม. ๓. ๓. ‘‘สมฺพุทฺธเสฏฺเฐ ปรินิพฺพุตสฺมึ,สํวจฺฉรานํ ทสเม สตมฺหิ; ชาโต’’ติ ญาโต วิพุเธหิ พุทฺธ-โฆสงฺกุโร ปตฺตสมตฺตมานี. ‘เมื่อพระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐปรินิพพานไปแล้ว ในศตวรรษที่ ๑๐’ ดังนี้ หน่อพุทธโฆสะผู้ถึงความสมบูรณ์ เป็นที่รู้จักของนักปราชญ์ทั้งหลายว่า ‘เกิดแล้ว’. ๔. ๔. วิญฺญู วิทู’มสฺส ปุมคฺคชาเต,สญฺชาตตํ ทกฺขิณเทสภาเค; รมฺเม’นฺทิยสฺมึ สุชนากรสฺมึ,ตตฺตตฺถเมสีน’มยํ ปตีติ. นักปราชญ์ผู้รู้แจ้งย่อมรู้ว่าท่านผู้ประเสริฐนี้เกิดในภาคใต้ของอินเดียอันรื่นรมย์ ซึ่งเป็นแหล่งรวมของคนดี. สิ่งนี้เป็นที่พอใจของผู้แสวงหาสัจธรรม. ๕. ๕. โมรณฺฑคามมฺหิ ส ตตฺถ ชาโต,ปุญฺญานิโต วิปฺปกุลมฺหิ สมฺมา; สูรสฺส โลกตฺถสมาวหตฺถํ,อุปฺปชฺชนายา’ทฺยรุโณว รํสิ. ท่านนั้นเกิดในหมู่บ้านโมรันดะ ณ ที่นั้น ในตระกูลพราหมณ์ผู้มีบุญนำมาอย่างดี; เปรียบเหมือนแสงอรุณแรกที่เกิดขึ้นเพื่อนำมาซึ่งประโยชน์แก่โลก ดุจพระอาทิตย์. ๖. ๖. สํวทฺธพุทฺธี ส ปวุทฺธิปตฺโต,อาราธยํ ญาติคณํ สเทว; เวเทสุ วิชฺชาสุ ตทญฺญสิปฺป-คนฺเถสฺวนายาสปวีณตา’คา. ท่านนั้นเจริญด้วยปัญญา ถึงความเจริญแล้ว, ยังหมู่ญาติให้ยินดีอยู่เสมอ; ได้ถึงความเชี่ยวชาญอย่างไม่ยากลำบากในพระเวท ในวิชาความรู้ และในคัมภีร์ศิลปะอื่นๆ. ๗. ๗. สุทฺธาธิมุตฺตีน วิเวจเนน,สารานุ’สาโรติ วิวิญฺจมาโน; เวเทสฺว’สารตฺต’มพุชฺฌิ ยสฺมา,ตุฏฺฐึ ส นาปชฺชิ สุเตน เสน. เพราะเหตุที่ท่านนั้น เมื่อพิจารณาโดยการจำแนกความเลื่อมใสอันบริสุทธิ์ และเมื่อใคร่ครวญว่า ‘อะไรคือสาระ อะไรคืออสาระ’ จึงได้รู้ว่าพระเวททั้งหลายไม่มีสาระ ท่านจึงไม่ยินดีด้วยการศึกษาของตน ๘. ๘. อนฺเวสโต [Pg.64] ตสฺส ปสตฺถสารํ,สทฺธมฺมสาโร สวเนน ลทฺโธ; นินฺโนว พุทฺธสฺส ส สาสนมฺหิ,อุสฺสาหชาโต’ปคมาย ตตฺถ. เมื่อท่านแสวงหาสาระอันประเสริฐนั้นอยู่ สาระแห่งพระสัทธรรมก็ได้มาด้วยการฟัง ท่านนั้นจึงเกิดความอุตสาหะที่จะเข้าไปสู่พระศาสนาของพระพุทธเจ้า ดุจกระแสน้ำไหลลงสู่ที่ต่ำ ๙. ๙. ธมฺมาภิลาสี ส วิโรจิ ตตฺถ,สํลทฺธปพฺพชฺชุปสมฺปโทว; เถเร’ปสงฺกมฺม วิสุทฺธเถร-วาทีนิกายมฺหิ ปตีตปญฺเญ. ท่านผู้ปรารถนาธรรมนั้น ได้รุ่งเรืองอยู่ในที่นั้น โดยได้บรรพชาและอุปสมบทแล้ว เข้าไปหาพระเถระทั้งหลายผู้มีปัญญาเป็นที่ปรากฏในนิกายเถรวาทอันบริสุทธิ์ ๑๐. ๑๐. ตทา หิ’สุํ ทกฺขิณอินฺทิยมฺหิ,นิวาสิโน เถริยวํสชาตา; ตทญฺญวาที จ มุนี มุนินฺท-มตํ ยถาลทฺธิ ปกาสยนฺตา. ในกาลนั้นแล ในอินเดียภาคใต้ มีผู้ที่เกิดในวงศ์เถรวาทอาศัยอยู่ และมีนักปราชญ์ผู้กล่าววาทะอื่น (คือไม่ใช่เถรวาท) ผู้ประกาศพุทธมติของพระมุนินทร์ตามที่ตนได้รับมา ๑๑. ๑๑. สทฺธมฺมสาราธิคมาย ภิยฺโย,ปาฬึ สมุคฺคณฺหิ ชิเนริตํ, สา; ชิวฺหคฺคลีลา มนสา’สิตา’สฺส,ลกฺขีว ปุญฺเญ นิวสํ พภาส. เพื่อการเข้าถึงแก่นพระสัทธรรมยิ่งขึ้น ท่านได้เรียนพระบาลีที่พระชินเจ้าตรัสไว้ พระบาลีนั้นเป็นประดุจลีลาที่ปลายลิ้นและสถิตอยู่ในใจของท่าน ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่เหมือนนางลักษมีสถิตอยู่ในบุญ ๑๒. ๑๒. เอวํ ตมุคฺคณฺห’มโพธิ สมฺมา,‘‘เอกายโนยํ สุวิสุทฺธิยาติ; มคฺโค วิวฏฺฏาธิคมาย’’ ตตฺโถ-ยฺโยคํ สมาปชฺชิ ปรํ ปรตฺตี. เมื่อท่านเรียนอย่างนั้นแล้ว ก็ได้รู้แจ้งโดยชอบว่า "หนทางนี้เป็นทางเดียวเพื่อความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง เป็นหนทางเพื่อการบรรลุพระนิพพาน" ท่านจึงประกอบความเพียรอย่างยิ่งยวดในหนทางนั้น ๑๓. ๑๓. สภาวปญฺญา มหตี จ สตฺถ-นฺตโรปลทฺธา วิปุลาว วิชฺชา; เตนสฺส พุทฺโธตฺติสมุทฺทติณฺเณ,อกิจฺฉสาธิตฺตปภาว’มญฺญา. ด้วยปัญญาโดยธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ และวิชาอันไพบูลย์ที่ได้จากคัมภีร์ต่างๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งพุทธพจน์ และรู้แจ้งอานุภาพแห่งความสำเร็จได้โดยไม่ยาก ๑๔. ๑๔. พุทฺธสฺส กิตฺตีว สุกิตฺติโฆโส,วตฺติสฺสเต’จฺจสฺส ครู วิยตฺตา; อตฺถานฺวิตํ นามมกํสุ พุทฺธ-โฆโสติ สมฺพุทฺธมตงฺคตสฺส. เสียงแห่งเกียรติคุณอันดีงามของท่านจะแผ่ไปเหมือนเกียรติคุณของพระพุทธเจ้า อาจารย์ทั้งหลายผู้ฉลาดจึงตั้งชื่อให้ท่านผู้ถึงซึ่งพุทธมติว่า "พุทธโฆสะ" อันเป็นนามที่มีความหมายสอดคล้องกับความเป็นจริง ๑๕. ๑๕. มยูรทูตวฺหยปฏฺฏนสฺมึ,นิวสฺส [Pg.65] กญฺชีวฺหปุราทิเก จ; ส อนฺธกาขฺยาตสเทสิยฏฺฐ-กถํ สมุคฺคณฺหิ สมาหิตตฺโต. ในเมืองท่าชื่อมยูรทูต และในเมืองกัญจีเป็นต้น ท่านผู้มีใจตั้งมั่น ได้เรียนอรรถกถาพื้นเมืองที่เรียกว่า อรรถกถาอัณฑกะ ๑๖. ๑๖. ตาวตฺตเกนสฺส สุเมธสสฺสา-สนฺตุฏฺฐจิตฺตสฺส ตตุตฺตริมฺปิ; สมฺพุทฺธวาณีสุ สมตฺตมตฺถํ,อญฺญาตุมิจฺฉา มหตี อชายิ. ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ใจของท่านผู้มีปัญญาดีก็ยังไม่สันโดษ ยิ่งไปกว่านั้น ความปรารถนาอันยิ่งใหญ่ที่จะรู้ความหมายทั้งหมดในพระพุทธพจน์ ได้เกิดขึ้นแก่ท่าน ๑๗. ๑๗. มหามหินฺทาทิวสีวเรภิ,สมาภตา ยาฏฺฐกถา สสารา; สเถรวาทา สุวินิจฺฉยา จ,ตทา วิภาตา วต ลงฺกยา’สุํ. อรรถกถาที่มีแก่นสารที่พระเถระผู้ทรงคุณอันประเสริฐมีพระมหินทเถระเป็นต้นนำมา พร้อมด้วยเถรวาทและวินิจฉัยอันดี ได้ปรากฏอยู่ในลังกาทวีปในเวลานั้น ๑๘. ๑๘. ปวตฺติเมตํ วิทิย’สฺส เมต-ทโหสิ ‘‘ยํ นูน’ภิรามลงฺกํ; อลงฺกโรนฺตึ รตนากรํว,อุเปจฺจ สิกฺเข’ฏฺฐกถา มหนฺตี. เมื่อท่านรู้เรื่องนี้แล้ว ก็คิดว่า "ควรที่เราจะไปสู่ลังกาอันน่ารื่นรมย์ ซึ่งประดับประดาเหมือนขุมทรัพย์ เพื่อเรียนอรรถกถาอันยิ่งใหญ่" ๑๙. ๑๙. ตา ภาสยา สีหฬิกาย รจฺจา,ตนฺตึ สมาโรปฺย นวํ กเรยฺยํ; เอวญฺหิ เทสนฺตริยาน พุทฺธ-มานีนมตฺถํ ขลุ สาธเย’’ติ. อรรถกถาเหล่านั้นแต่งไว้ด้วยภาษาสีหฬะ เราควรจะยกขึ้นสู่ระเบียบพระบาลีและทำขึ้นใหม่ ด้วยประการฉะนี้ เราก็จะสามารถทำประโยชน์ให้แก่ผู้ที่นับถือพระพุทธเจ้าในต่างแดนได้" ๒๐. ๒๐. ปุเร จ ลงฺกาคตสาสนํ ยํ,สุนิมฺมลินฺทูว หิมาทิมุตฺโต; ปภาสิ, กิสฺมิญฺจิ ตทาญฺญวาท-มนากุลํ ตา’กุลตํ ชคาม. พระศาสนาที่มาถึงลังกาแต่ก่อน ได้ส่องแสงบริสุทธิ์เหมือนพระจันทร์ที่พ้นจากเมฆหมอก แต่ในบางครั้งก็เกิดความสับสนวุ่นวายด้วยลัทธิอื่นที่ไม่บริสุทธิ์ ๒๑. ๒๑. ชินมฺหิ นิพฺพานคเต หิ วสฺส-สตนฺตเร สาสนิกา สมคฺคา; สมานวาทา ชินสาสนมฺหิ,น โกจิ เภโทปิ ตทา อโหสิ. ในช่วงหนึ่งร้อยปีหลังจากพระชินเจ้าเสด็จปรินิพพาน พุทธบริษัทมีความสามัคคีกัน มีวาทะเสมอกันในพระศาสนาของพระชินเจ้า และไม่มีความแตกแยกใดๆ ในเวลานั้น ๒๒. ๒๒. ปจฺฉา [Pg.66] จ สทฺธมฺมทุมาหเตภฺย-ธมฺเมหิ วาเตหิ ปฏิจฺจ ปาเป; ชาเตหิ สํวิคฺคมนา สมาย,เถเร’ส’มุยฺโยคมกํสุ ทฬฺหํ. ภายหลัง เมื่อลมแห่งอธรรมพัดมาทำลายต้นไม้แห่งพระสัทธรรม และเกิดความชั่วร้ายขึ้น พระเถระทั้งหลายผู้มีใจสลดจึงได้พยายามอย่างยิ่งยวดเพื่อความสงบระงับ ๒๓. ๒๓. สงฺคีติโย กจฺจ สุเปสเลหิ,นิคฺคยฺหมานาปิ ถิเรหิ ทฬฺหํ; ฉินฺนาปิ รุกฺขา’สฺสุ ปุโนรุหาวา-กาสุํว ธมฺมํ วินยา’ญฺญถา เต. แม้การสังคายนาจะถูกกระทำโดยผู้ประพฤติดี และถูกยับยั้งอย่างมั่นคงโดยพระเถระผู้มั่นคง แต่ธรรมและวินัยที่ผิดแผกไปเหล่านั้นก็ยังคงกลับงอกขึ้นมาใหม่ได้ เหมือนต้นไม้ที่ถูกตัดแล้วก็ยังงอกขึ้นมาอีก ๒๔. ๒๔. นานาคณา เต จ อเนกวาทา,สํสคฺคการา ชินสาสเน’สุํ; วาเทภิ อญฺเญหิ ชิเนริเตภฺย-สุทฺธายมานา วินยญฺจ ธมฺมํ. คณะต่างๆ เหล่านั้นและลัทธิต่างๆ มากมาย ได้เข้ามาปะปนในพระศาสนาของพระชินเจ้า โดยทำพระธรรมและพระวินัยที่พระชินเจ้าตรัสไว้บริสุทธิ์ให้แปดเปื้อนด้วยลัทธิอื่น ๒๕. ๒๕. วาทา จ วาที ปิฏกานิ เตสํ,ลงฺกํ มลงฺกํว กรํ’ปยาตา; ปฏิคฺคเหสุํ ปฺยภยาทิวาสี,นาญฺเญ มหาขฺยาตวิหารวาสี. ลัทธิและคัมภีร์ของพวกเหล่านั้น ได้เข้ามาทำให้ลังกาเหมือนมีมลทิน ชาวอภัยคีรีวิหารเป็นต้นได้รับไว้ แต่ชาวมหาวิหารผู้มีชื่อเสียงหาได้รับไว้ไม่ ๒๖. ๒๖. ยถา จ พุทฺธาภิหิตาว ปาฬิ,ตทตฺถสารา จ วสีภิ ญาตา; น ‘‘เตธ โวกฺกมฺม วิสุทฺธเถร-วาที วิวาที’’ติ ปวตฺติ กาจิ. พระบาลีที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ และแก่นสารแห่งความหมายนั้นที่พระเถระผู้ทรงคุณรู้แจ้ง ไม่มีเรื่องราวใดๆ ที่ว่า "พวกท่านเหล่านั้นได้ละทิ้งเถรวาทอันบริสุทธิ์แล้วกลายเป็นผู้โต้แย้ง" ๒๗. ๒๗. ชีวํว รกฺขึสุ สเถรวาทํ,ตนฺตึ ตทตฺถญฺจ สนิณฺณยํ เต; ตสฺมา น สกฺกาว ตทญฺญวาทิ-วาเทภิ หนฺตุํ จุ’ปคนฺตุมทฺธา. พวกท่านได้รักษาเถรวาทไว้เหมือนชีวิต ทั้งพระบาลี ความหมาย และวินิจฉัย เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถถูกทำลายหรือถูกครอบงำด้วยลัทธิของพวกอื่นได้เลย ๒๘. ๒๘. ตํวาทสํเภทภยญฺจ มญฺญยา,‘‘ทุทฺธารเวลาปิ ภเยหิ ตนฺตินํ; สมฺโมหตาทีหิ ภเว’’ติ โปตฺถกํ,อาโรปฺย สมฺมา ปริปาลยึสุ เต. และเมื่อพวกท่านเห็นภัยจากการแตกแยกของลัทธินั้นว่า "แม้ในเวลาที่ยากลำบาก ก็อาจเกิดภัยแก่พระบาลีด้วยความหลงผิดเป็นต้นได้" พวกท่านจึงได้จารึกไว้ในคัมภีร์และรักษาไว้เป็นอย่างดี ๒๙. ๒๙. ตทา [Pg.67] หิ เตสํ ปฏิพาหเน รณ-วิทํว สิกฺขํ ชินสาสนทฺธโร; ส พุทฺธโฆโส มุนิ พุทฺธิปาฏโว,คโต’สิ ทีปํ วรตมฺพปณฺณิกํ. ในเวลานั้น พระพุทธโฆสะผู้ทรงพระศาสนาของพระชินเจ้า ผู้มีปัญญาเฉลียวฉลาด ได้ไปสู่เกาะตัมพปัณณีอันประเสริฐ เพื่อขจัดลัทธิเหล่านั้น เหมือนผู้รู้การรบ ๓๐. ๓๐. ลงฺกํ อุเปจฺจ ส มหาฏฺฐกถาณฺณวสฺส,ปารํ ปรํ วิตรเณ ถิรนิณฺณโยว; สํสุทฺธวํสชนิวาสมหาวิหาร-มาคา’มฺพรํว อุทยินฺทุ’ปโสภยนฺโต. ท่านไปถึงลังกาแล้ว มีความตัดสินใจมั่นที่จะข้ามมหาสมุทรแห่งอรรถกถาอันยิ่งใหญ่ไปให้ถึงฝั่ง ได้มายังมหาวิหารอันเป็นที่อยู่ของชนผู้มีวงศ์บริสุทธิ์ ส่องแสงให้งดงามดุจพระจันทร์ที่ขึ้นสู่ท้องฟ้า ๓๑. ๓๑. ตสฺมิญฺจ ทกฺขิณทิสาย วสี ส ตตฺถ,โสภํ ปธานฆรสญฺญิตปาริเวณํ; ปาสาท’มุตฺตม’มกา สุชเนภิ เสพฺยํ,สนฺโต มหานิคมสามิ สุจิณฺณธมฺโม. ท่านได้พักอยู่ในทิศใต้ของมหาวิหารนั้น ในบริเวณที่ชื่อว่า ปธานฆระ อันงดงาม ท่านผู้สงบ เป็นเจ้าของนิคมใหญ่ มีธรรมอันประพฤติดีแล้ว ได้สร้างปราสาทอันประเสริฐที่คนดีพึงเสพ ๓๒. ๓๒. สมฺมา จ โยคมกรี พุธพุทฺธมิตฺต-เถราทิ’มนฺต’มุปยาต’มนูนตนฺเต; สํเสวิโต วิวิธญายปพุทฺธิยา โส,สุตฺตาภิธมฺมวินยฏฺฐกถาสฺว’นูนํ. ท่านได้ประกอบความเพียรโดยชอบ เข้าไปหาพระเถระผู้มีปัญญาเช่นพระพุทธมิตตะเป็นต้น ผู้ไม่ขาดตกบกพร่องในพระบาลี ท่านได้รับการบำรุงด้วยความรู้และปัญญาอันหลากหลาย ในอรรถกถาแห่งพระสูตร พระอภิธรรม และพระวินัยอย่างไม่ขาดตกบกพร่อง ๓๓. ๓๓. เวยฺยตฺติยํ’ส สมเย สมยนฺตเร จ,ปญฺญาย ทิสฺว วิวฏํว นิหีตมตฺถํ; เถรา สมคฺคชินมคฺคมตา’มตาสี,มญฺญึสุ นคฺฆรตนํว สุทุลฺลภนฺติ. ในเวลาที่ท่านแสดงความสามารถ พระเถระทั้งหลายเห็นความหมายที่ซ่อนเร้นเปิดเผยด้วยปัญญา ผู้มีความเห็นชอบในหนทางของพระชินเจ้า จึงคิดว่าท่านเป็นเหมือนรัตนะอันหาค่ามิได้และหายากยิ่ง ๓๔. ๓๔. วิญฺญาย ธมฺมวินยตฺถยถิจฺฉทาเน,จินฺตามณีติ สุนิรูปิตพุทฺธิรูปํ; ยสฺเส’ตฺถ นิจฺฉิตมโน กวิสงฺฆปาล-ตฺเถรุตฺตโม ชนหิตาย นิโยชยี ตํ. เมื่อรู้ว่าท่านสามารถให้ความหมายแห่งพระธรรมและพระวินัยได้ตามปรารถนา มีปัญญาที่กำหนดไว้ดีแล้วเหมือนแก้วมณี พระเถระผู้ประเสริฐชื่อพระสังฆปาละ ผู้มีใจมั่นคงจึงมอบหมายงานเพื่อประโยชน์แก่ชนทั้งหลายแก่ท่าน ๓๕. ๓๕. ‘‘กิญฺจาปิ สนฺติ วิวิธา ปฏิปตฺติคนฺถา,เกสญฺจิ กิญฺจิ ตุ น พุทฺธมตานุสารํ; สํสุทฺธเถรสมเยหิ จ เต วิรุทฺธา,ตสฺมา กโรตุ วิมลํ ปฏิปตฺติคนฺถํ’’. "แม้จะมีคัมภีร์ว่าด้วยปฏิปทาต่างๆ มากมาย แต่บางอย่างก็ไม่เป็นไปตามพุทธมติ และขัดแย้งกับมติของพระเถระผู้บริสุทธิ์ เพราะฉะนั้น ขอท่านจงทำคัมภีร์ว่าด้วยปฏิปทาที่บริสุทธิ์เถิด" ๓๖. ๓๖. เมตฺตาทยมฺพุทวนํ [Pg.68] ชนภูมิยํ’ส,สํวสฺสเต จ’ริยมคฺคคมคฺค’มคฺคํ; สํโสธนตฺถ’มิติ ‘‘ปตฺถิตเถรอาสํ,ปูเรสฺส’เมต’’มิติ กาสิ วิสุทฺธิมคฺคํ. ท่านผู้มีเมตตาและกรุณาประดุจป่าเมฆบนพื้นโลก และได้ทำให้หนทางแห่งอริยมรรคอันประเสริฐงอกงาม เพื่อชำระให้บริสุทธิ์ ท่านจึงได้ทำคัมภีร์วิสุทธิมรรค โดยคิดว่า "เราจะเติมเต็มความหวังของพระเถระที่ปรารถนาสิ่งนี้" ๓๗. ๓๗. วีรานุกมฺปสติโยชิตพุทฺธิมา สํ,โอคฺคยฺห, คยฺห จ’ ขิลฏฺฐกถา สตนฺตี; สารํ สเขท’มนเปกฺขิย สาธุกํ ส,ยํ’กาสิ, กํ นุ’ธ น โรจยเต พุธํ โส. ท่านผู้มีปัญญาประกอบด้วยความกรุณาและสติอันแกล้วกล้า ได้หยั่งลงและถือเอาอรรถกถาทั้งหมดพร้อมทั้งพระบาลี โดยมิได้คำนึงถึงความเหนื่อยยากของตน ได้กระทำสาระ (คัมภีร์) นั้นไว้ดีแล้ว นักปราชญ์คนไหนในโลกนี้เล่าจะไม่ชื่นชมท่านผู้นั้น ๓๘. ๓๘. วุตฺเต’ตฺถ ภาวปรมาว สภาวธมฺมา,วตฺถู จ ปีติสุขเวทนิยา’นิตาว; ปุณฺโณว สพฺพปฏิปตฺตินเยหิ เจโส,ปุปฺผาภิผุลฺลปวนํว วิราชเต’ยํ. ในคัมภีร์นี้ ท่านกล่าวถึงสภาวธรรมทั้งหลายอันมีสภาวะเป็นอย่างยิ่ง และวัตถุทั้งหลายอันพึงเสวยด้วยปีติและสุขที่นำมาแล้ว คัมภีร์นี้เต็มเปี่ยมด้วยแนวทางแห่งปฏิปทาทั้งปวง จึงรุ่งเรืองดุจป่าที่ดอกไม้บานสะพรั่ง ๓๙. ๓๙. ยํ ปสฺสิยาน ปริกปฺปิย รตฺนสาร-คพฺภํ วิสุทฺธิ’มภิยาตุ’มเปกฺขมานา; ตํ สาร’มาทิยิตุ’มาสุ ปยุตฺตยุตฺตา,ทิสฺวา หิ นคฺฆรตนํ นนุ วชฺชเย น. เหล่าชนผู้หวังจะเข้าถึงความบริสุทธิ์ เห็นคัมภีร์นี้แล้วกำหนดว่าเป็นดุจคลังแห่งแก่นสารคือรัตนะ ย่อมขวนขวายเพื่อถือเอาแก่นสารนั้นโดยเร็ว เพราะว่าเมื่อเห็นรัตนะอันหาค่ามิได้แล้ว ใครเล่าจะไม่รับไว้ ๔๐. ๔๐. กนฺตา ปทาวลิ’ห ตนฺตินยานุสารา,สาราติสารนยปนฺติ ปสิทฺธสิทฺธา; อตฺถา จ สนฺตินุคมาย ตุลายมาโน-ยฺโยเคน เมตฺถ หิ วินา ปฏิปตฺติ กา’ญฺญา. ลำดับบทในคัมภีร์นี้ไพเราะ เป็นไปตามแนวทางแห่งพระบาลี แถวแห่งแนวทางอันเป็นแก่นสารยิ่งกว่าแก่นสารสำเร็จแล้วอย่างดีเยี่ยม และเนื้อความก็เป็นไปเพื่อบรรลุความสงบ เพราะว่านอกจากความเพียรที่พิจารณาเทียบเคียงในคัมภีร์นี้แล้ว จะมีข้อปฏิบัติอื่นใดอีกเล่า ๔๑. ๔๑. อาภาติ สตฺถุ จตุราคมมชฺฌโค’ยํ-อตฺเถ ปกาสยิห ภาณุว เนกทพฺเพ; เมธาวิปีติชนนํ’ส วิธาน’เมตํ-ตีตญฺหิ ยาว กวิโคจร’มสฺส ญาณํ. คัมภีร์ (วิสุทธิมรรค) นี้ตั้งอยู่ท่ามกลางอาคมทั้ง ๔ ของพระศาสดา ย่อมรุ่งเรือง แสดงเนื้อความในที่นี้เหมือนดวงอาทิตย์ส่องสว่างในวัตถุหลายอย่าง การจัดแจงนี้ยังความปีติให้เกิดแก่ผู้มีปัญญา เพราะญาณของท่านนั้นล่วงพ้นวิสัยของกวีไปแล้ว ๔๒. ๔๒. ทิฏฺฐาว ติกฺขมติ’มสฺส วิสุทฺธิมคฺค-สมฺปาทเนน สมุปาตฺตสุธีปเทภิ; เตนสฺส พุทฺธวจนตฺถวิภาวนาย,ปพฺยตฺตสตฺติ วิทิตา วิทิตาคเมหิ. ปัญญาอันเฉียบแหลมของท่านปรากฏชัดแล้ว ด้วยการทำคัมภีร์วิสุทธิมรรคให้สำเร็จด้วยบทแห่งปัญญาที่รวบรวมไว้ เพราะเหตุนั้น ความสามารถอันแจ่มแจ้งของท่านในการอธิบายเนื้อความแห่งพระพุทธพจน์ จึงเป็นที่ประจักษ์แก่เหล่าผู้รู้พระอาคมทั้งหลาย ๔๓. ๔๓. ขฺยาตํ [Pg.69] กวีภิ’ธิคตํ ยส’มาวเหน,เถรสฺส สุทฺธมติพุทฺธสิรีวฺหยสฺส; โลกตฺถ’มาวิกตปตฺถน’มาทิยาน,สามญฺจ นินฺนหทเยน ชนาน’มตฺเถ. ยศอันนำมาซึ่งความเกียรติยศที่กวีทั้งหลายกล่าวขานถึง ของพระเถระผู้มีนามว่าพุทธสิริผู้มีปัญญาบริสุทธิ์ (พระพุทธโฆษาจารย์) ผู้รับเอาความปรารถนาที่จะเปิดเผยประโยชน์แก่โลก และมีใจน้อมไปในประโยชน์ของมหาชนโดยส่วนรวม ๔๔. ๔๔. สมฺพุทฺธภาววิทิเตนิ’มินา สมนฺต-ปาสาทิกาวฺหวินยฏฺฐกถา ปณีตา; สูโร’ทิเต วิย ตยา วินยตฺถมูฬฺหา-มูฬฺหี ภวนฺติ ชินนีติปถา’ธิคนฺตฺวา. วินัยอรรถกถาชื่อสมันตปาสาทิกา อันท่านผู้ปรากฏประดุจพระสัมพุทธเจ้าได้รจนาไว้แล้ว เมื่อท่านแสดงอรรถแห่งพระวินัย เหล่าชนผู้หลงผิดย่อมหายหลง เหมือนเมื่อดวงอาทิตย์อุทัยขึ้น แล้วเข้าถึงทางแห่งระเบียบวินัยของพระชินเจ้า ๔๕. ๔๕. ลงฺกา อลงฺกติกตาว มหามหินฺท-ตฺเถเรน ยา จ วินยฏฺฐกถา’ภตา, ตํ; กนฺตาย สีหฬคิราย คิรายมานา,อจฺจนฺตกนฺตพหุลา มุนโย ปุรา’สุํ. เกาะลังกาอันพระมหาเถระมหินทะได้ทำให้งดงามแล้ว และวินัยอรรถกถาใดที่ท่านนำมา อรรถกถานั้นอันพระมุนีทั้งหลายในกาลก่อนได้กล่าวไว้ด้วยภาษาสิงหลอันน่ารักและไพเราะยิ่ง ๔๖. ๔๖. อญฺญา จ ปจฺจริ-กุรุนฺทิสมญฺญิตาที,ทีปํ ปทีปกรณี วินยมฺหิ ยา’สุํ; สงฺคยฺห ตาส’มขิลตฺถนเย จ เถร-วาเท จ มุตฺตรตนานิว เมกสุตฺเต. อรรถกถาอื่น ๆ มีชื่อว่าปัจจรีและกุรุนทีเป็นต้น ซึ่งเป็นประทีปส่องสว่างในพระวินัยบนเกาะนี้ (ท่าน) ได้รวบรวมเนื้อหาและแนวทางทั้งหมดของอรรถกถาเหล่านั้นและเถรวาทไว้ในที่เดียวกัน ดุจร้อยรัตนะคือมุกดาไว้ในเส้นด้ายสายเดียว ๔๗. ๔๗. ตาเหว สีหฬนิรุตฺติยุตญฺจ ตนฺตึ,อาโรปิยาน รุจิรํ อถ วิตฺถตญฺจ; มคฺคํ สมาสนวเสน ยถา สมตฺต-โลเกน ยา ครุกตา กตมานนา’กา. ท่านได้ยกเอาพระบาลีที่ประกอบด้วยภาษาสิงหลเหล่านั้นขึ้นสู่ภาษาที่งดงาม แล้วทำทางที่กว้างขวางให้ย่อลง ซึ่งเป็นคัมภีร์อันชาวโลกทั้งปวงให้ความเคารพและบูชา ๔๘. ๔๘. สุทฺธนฺวยาคถวิรา จ วิสุทฺธเถร-วาที วิสุทฺธวินยาคมปุชฺชธมฺมา; สุทฺธํ กรึสุ น ยเถ’นฺติ ตทญฺญวาทา,อิจฺจาทิ’มาวิกริยา’สิ นิทานเมตฺถ. ท่านผู้มีลำดับแห่งถ้อยคำอันบริสุทธิ์และปราศจากมลทิน มีวาทะของพระเถระอันบริสุทธิ์ มีพระวินัยและพระธรรมอันบริสุทธิ์เป็นที่เคารพ ได้ทำ (อรรถกถา) ให้บริสุทธิ์ ไม่ให้วาทะอื่น ๆ ปะปนเข้ามาได้ ดังนี้เป็นต้น คือการเปิดเผยเหตุแห่งการรจนาในที่นี้ ๔๙. ๔๙. ยสฺมึ มนุญฺญปทปนฺติ สุภา สุโพธา,อตฺถา จ ปีติสม’วิมฺหยตาทิภาวี; จิตฺรา วิจิตฺรมติชา กวิจิตฺตหํสา,ตสฺมา รสายติ ตทตฺถนุสารินํ ยํ. ในคัมภีร์นั้น มีลำดับบทที่น่ารื่นรมย์ งดงาม และเข้าใจง่าย มีเนื้อความที่ทำให้เกิดความปีติและความอัศจรรย์ใจ เป็นที่วิจิตรเพราะเกิดจากปัญญาอันวิจิตร ดุจหงส์ในใจของกวี เพราะเหตุนั้น คัมภีร์นั้นจึงยังรสแห่งธรรมให้เกิดแก่ผู้ที่ดำเนินตามเนื้อความนั้น ๕๐. ๕๐. อจฺจนฺตสาครนิภา [Pg.70] วิวิธา นยตฺถา,สนฺเต’ตฺถ ยา’สุ วินยฏฺฐกถา ปุราณา; ตาสํ ยถาภิมตปนฺติ สุตนฺติกตฺตํ,กิญฺหิ’สฺส กิญฺจิ พลวีร’ปฏิจฺจ กาตุํ. นัยและอรรถะต่าง ๆ อันลึกซึ้งดุจมหาสมุทรที่มีอยู่ในวินัยอรรถกถาโบราณเหล่านั้น การจัดเรียงลำดับอรรถกถาเหล่านั้นตามความประสงค์ให้มีความสอดคล้องกัน จะมีสิ่งใดเล่าที่ทำได้โดยปราศจากกำลังและความเพียรพยายาม ๕๑. ๕๑. อุยฺโยค’มสฺส กรุณาปหิตํ ปฏิจฺจ,ปญฺญาสหายสหิตํ พลวญฺจ ทฬฺหํ; ลทฺธาว ยา นิขิลโลกมนุญฺญภูตา,เมธาวินํ’นุสภคาว วิราชเต สา. อาศัยความพยายามอันประกอบด้วยความกรุณาของท่าน พร้อมด้วยปัญญาเป็นสหาย มีกำลังอันมั่นคง อรรถกถานั้นซึ่งเป็นที่น่ารื่นรมย์ของโลกทั้งปวง จึงรุ่งเรืองอยู่ในหมู่บัณฑิตทั้งหลาย ๕๒. ๕๒. วิญฺญูภิ ยา ‘‘วินยสาครปารติณฺเณ’’,สมฺภาวิตา ‘‘สุตรณายติ สีฆวาหา’’; อิจฺจาภิมานิตคุณา’ชฺช รราช ยาว,กึ ยํ ถิรํ ลหุ วินสฺสติ ทุปฺปสยฺหํ. อรรถกถาใดอันผู้รู้ทั้งหลายยกย่องว่า "เป็นเครื่องข้ามพ้นมหาสมุทรแห่งพระวินัย" และ "เป็นเรือที่ข้ามได้ง่ายและแล่นเร็ว" ด้วยคุณสมบัติที่น่ายกย่องเช่นนี้ จึงรุ่งเรืองมาจนถึงทุกวันนี้ สิ่งใดที่มั่นคงและยากจะข่มได้ จะพินาศไปโดยง่ายได้อย่างไร ๕๓. ๕๓. ‘‘ยา พฺยาปินี’ขิลนยสฺส สุโพธินี จ,โสตูภิ เสวิตสทาตนธมฺมรงฺคํ; กตฺวาน โลกปหิเต สคุเณ ทธนฺตี,ฐาตู’’ติ นฏฺฐ’มุปคา’ฏฺฐกถา ปุราณา. อรรถกถาโบราณใดที่แผ่ไปในนัยยะทั้งปวงและเข้าใจง่าย ทำให้เวทีแห่งธรรมเป็นที่ซ่องเสพของเหล่านักฟังอยู่เสมอ ทรงไว้ซึ่งคุณธรรมและยังประโยชน์แก่โลก อรรถกถาโบราณนั้น (แม้ตั้งใจว่า) "จงดำรงอยู่เถิด" ก็ได้ถึงความเสื่อมสลายไปแล้ว ๕๔. ๕๔. ชนาภิสตฺตาย ทยาย โจทิโต,วิเฉชฺช เขทํ วินยมฺหิ สาธุนํ; อถาคมาน’ฏฺฐกถาวิธานเน,ธุรํ ทธาตุํ’ภิมุขา’สิ โส สุธี. บัณฑิตนั้นอันความกรุณาต่อหมู่ชนกระตุ้นเตือนแล้ว ได้ขจัดความยากลำบากของสาธุชนในพระวินัย และได้มุ่งหน้ารับภาระในการจัดทำอรรถกถาแห่งพระอาคมทั้งหลาย ๕๕. ๕๕. ปทฺมํว ผุลฺลาภินตํ สุภาณุภํ,ลทฺธาน ผุลฺลํ’ติสยา’สิ เจตนา; ทาฐาทินาเคน ถิรคฺคธีมตา,ยา ปตฺถิตา’รพฺภ ตทตฺถสิชฺฌเน. ความตั้งใจนั้นได้เบิกบานอย่างยิ่ง ดุจดอกบัวที่บานสะพรั่งงดงามด้วยแสงอาทิตย์ อันพระเถระนามว่าทาฐานาคะผู้มีปัญญามั่นคงและประเสริฐได้ปรารถนาไว้ เพื่อให้เนื้อความนั้นสำเร็จผล ๕๖. ๕๖. ทีฆาคมตฺเถสุ สพุทฺธิวิกฺกม-มาคมฺม สาราธิคมา สุมงฺคล-นามานุคนฺตาว วิลาสินีติ ยา,สํวณฺณนา โลกหิตาย สมฺภวี. อาศัยความบากบั่นแห่งปัญญาในเนื้อความแห่งทีฆอาคม (ทีฆนิกาย) จนบรรลุถึงแก่นสาร อรรถกถาชื่อสุมังคลวิลาสินีนี้จึงได้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่โลก ๕๗. ๕๗. คมฺภีรเมธาวิสยาคมมฺหิปิ,[Pg.71] อารพฺภ พุทฺธึ’ส สุนิมฺมลีกตา; วิญฺญาตพุทฺธาภิมตา พหู ชนา,อญฺญตฺถสาธา มหตญฺหิ พุทฺธิโย. แม้ในพระอาคมที่มีเนื้อหาลึกซึ้งอันเป็นวิสัยของปัญญา ท่านก็ได้เริ่มทำปัญญาของท่านให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้น ชนเป็นอันมากผู้รู้ความประสงค์ของพระพุทธเจ้า ย่อมสำเร็จประโยชน์แก่ผู้อื่นด้วยปัญญาอันยิ่งใหญ่ ๕๘. ๕๘. สา’นีตวิทฺวากฺขิมนา มนายิตา,กนฺตาคเม ธมฺมสภายเต สทา; เตเนว มญฺเญ’ห ติโรกตา ตยา,กึ สีฆค’ญฺญตฺร ปถญฺญคามิกา. อรรถกถานั้นอันบัณฑิตผู้มีใจสงบนำมาแล้ว เป็นที่น่าพอใจ ย่อมเป็นดุจสภาธรรมในพระอาคมอันเป็นที่รักเสมอ ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงคิดว่าท่านได้ก้าวล่วง (อรรถกถาอื่น) ไปแล้ว เพราะสิ่งที่ไปได้เร็วจะไปทางอื่นได้อย่างไร ๕๙. ๕๙. ปตฺวา มหนฺตา’มฺพร’มมฺพุโท ยถา,โลกตฺถสาธีปิ มหาสยํ มติ; ตสฺมา’สฺส สิทฺธา’ฏฺฐกถาปรมฺปรา,พุทฺธิปฺปทานาย’ หุวุํ นวา นวา. ปัญญาอันยิ่งใหญ่ของท่านยังประโยชน์แก่โลก ดุจหมู่เมฆที่แผ่ไปในท้องฟ้าอันกว้างใหญ่ เพราะเหตุนั้น ลำดับแห่งอรรถกถาที่ท่านทำให้สำเร็จแล้ว จึงเป็นของใหม่ที่ปรากฏขึ้นเพื่อประทานปัญญา ๖๐. ๖๐. พุทฺธาทิมิตฺตํ ถิรเสฏฺฐ’มุทฺทิสํ,สํวณฺณนา จาสิ ปปญฺจสูทนี; ‘‘สพฺพตฺถสาเร ชินมชฺฌิมาคเม,ลทฺธาน ปีตึ สุชนา สเมนฺตุ’’ติ. โดยมุ่งหมายถึงพระเถระนามว่าพุทธมิตตะผู้มั่นคงและประเสริฐ อรรถกถาชื่อปปัญจสูทนีจึงได้เกิดขึ้น ด้วยหวังว่า "ขอสาธุชนทั้งหลายจงได้รับความปีติและเข้าถึงความสงบในมัชฌิมอาคมของพระชินเจ้าอันเป็นสาระแห่งประโยชน์ทั้งปวง" ๖๑. ๖๑. อุปฺปชฺชิ ‘‘สารตฺถปกาสินี’’ติ ยา,สา โชติปาลสฺส ยถาภิลาสิตํ; โลกํ ยถานามิกสารทีปนา,ภาตา’สิ สมฺมาปฏิปนฺนปนฺถทา. อรรถกถาชื่อสารัตถปกาสินีได้เกิดขึ้นตามความปรารถนาของพระโชติปาละ ส่องสว่างสาระแก่โลกสมชื่อ และรุ่งเรืองเป็นผู้ให้หนทางแก่ผู้ปฏิบัติชอบ ๖๒. ๖๒. สมฺปูริ กาตุํ’ส มโนรโถ ยยา,องฺคุตฺตรนฺตาคมมตฺถวณฺณนา; ตนฺนามเธยฺยํ สุชนญฺจ ชีวกํ,โส โชติปาลญฺจ ปสตฺถธีติมํ. ความปรารถนาของท่านได้ถึงความบริบูรณ์ด้วยอรรถกถาแห่งอังคุตตรอาคม (อังคุตตรนิกาย) เพื่อยังความปรารถนาของสาธุชนนามว่าชีวกะ และพระโชติปาละผู้มีปัญญาอันน่าสรรเสริญให้สำเร็จ ๖๓. ๖๓. อุทฺทิสฺส ยํ’กาสิ ปวีณตํ กรํ,พุทฺธาทิสํเสพฺยสุมคฺคทสฺสเน; สทฺธมฺมปุปฺผาน’ วนายิตา’สิ สา,วิทฺวาลิสงฺฆสฺส สทาวคาหณา. โดยมุ่งหมายถึงสิ่งที่ท่านได้ทำด้วยความเชี่ยวชาญในการแสดงหนทางอันดีงามที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นพึงเสพ อรรถกถานั้นจึงเป็นดุจป่าแห่งดอกไม้คือพระสัทธรรม เป็นที่ลงอาบ (ชื่นชม) ของหมู่ภมรคือบัณฑิตอยู่เสมอ ๖๔. ๖๔. เยน’ตฺตลทฺธึ [Pg.72] ปชหนฺตุ สาธโว,ทุพฺโพธธมฺเม จ สภาวทีปเน; พุชฺฌนฺตุ, อิจฺจาสิ’ภิธมฺมสาคโร,ตตฺถา’วตารํ สุกเรน สาธินี. เพื่อให้สาธุชนทั้งหลายละทิฏฐิของตน และเพื่อให้เข้าใจในการแสดงสภาวธรรมที่เข้าใจยาก อรรถกถา (อัฏฐสาลินี) นี้จึงทำให้การหยั่งลงสู่มหาสมุทรคือพระอภิธรรมนั้นสำเร็จได้โดยง่าย ๖๕. ๖๕. เมธาวิลาสา’สฺส’หุวุ’ฏฺฐสาลินี,กนฺตา จ สมฺโมหวิโนทนีติ ยา; ตา พุทฺธโฆโสติ สตุลฺยนามิก-มาคมฺม ชาตา สุชนตฺถสาธินี. อรรถกถาชื่ออัฏฐสาลินีอันรุ่งเรืองด้วยปัญญา และอรรถกถาชื่อสัมโมหวิโนทนีอันเป็นที่รัก อรรถกถาเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยอาศัยพระพุทธโฆสะผู้มีชื่อเสมอด้วยพระพุทธเจ้า เพื่อยังประโยชน์แก่สาธุชนให้สำเร็จ. ๖๖. ๖๖. อญฺญา จ ปญฺจฏฺฐกถา’ภิธมฺมเช,ภาเว นิธาเย’ตฺถ ยถา’สฺสุ สุตฺตรา; คมฺภีรมตฺเถสุ ปวิทฺธพุทฺธิตํ,สมฺปาทนี สตฺถุ’ตุลตฺตทีปนี. และอรรถกถาอภิธรรมอีก ๕ คัมภีร์ ซึ่งประดิษฐานเนื้อหาไว้ในที่นี้ตามแนวพระสูตร เป็นเครื่องยังปัญญาให้แตกฉานในอรรถะอันลึกซึ้ง และเป็นเครื่องแสดงความเป็นผู้ไม่มีใครเปรียบของพระศาสดา. ๖๗. ๖๗. โสณาวฺหเถรสฺส ปฏิจฺจ ยาจนํ,ตา ยาย กงฺขา วิตรนฺติ ภิกฺขโว; ยา ปาติโมกฺขมฺหิ, ตทนฺวยาวฺหยํ,สํวณฺณนํ’กาสิ ส ธีมตํ วโร. พระพุทธโฆษาจารย์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่บัณฑิตนั้น อาศัยคำอาราธนาของพระเถระนามว่าโสณะ ได้รจนาอรรถกถาในพระปาติโมกข์ มีชื่อตามลำดับนั้น (กังขาวิตรณี) ซึ่งภิกษุทั้งหลายย่อมข้ามพ้นความสงสัยได้ด้วยอรรถกถานั้น. ๖๘. ๖๘. สมตฺตโลกฏฺฐวิภาวิรญฺชนา,กเต’มินา ธมฺมปทสฺส วณฺณนา; ถิรํ สมุทฺทิสฺส กุมารกสฺสปํ,สตํ มนํ ปีติปผุลฺลิตํ ยยา. อรรถกถาธรรมบทที่ท่านรจนานี้ เป็นเครื่องยังประโยชน์แก่โลกทั้งปวงให้ปรากฏและรุ่งเรือง โดยปรารภพระกุมารกัสสปะผู้มั่นคง ซึ่งอรรถกถานั้นยังจิตใจของสัตบุรุษให้เบิกบานด้วยปีติ. ๖๙. ๖๙. อญฺญา’สฺส ยา สุตฺตนิปาต-ขุทฺทก-ปาฐตฺถทาตา ปรมตฺถโชติกา; สํวณฺณนา ชาตกตนฺติ มณฺฑนา,ตา โหนฺติ โลกสฺส หิตปฺปทีปินี. อรรถกถาอื่น ๆ ของท่าน คือ ปรมัตถโชติกา ซึ่งให้ความหมายแห่งขุททกปาฐะและสุตตนิบาต และอรรถกถาชาดกอันเป็นเครื่องประดับ อรรถกถาเหล่านั้นย่อมเป็นประทีปส่องประโยชน์แก่โลก. ๗๐. ๗๐. นิสฺเสสโลกมฺหิ ปจารณิจฺฉา,ลงฺกาคตาน’ฏฺฐกถาน’มทฺธา; ยา เถรวาทีน’มปูริ พุทฺธ-โฆสคฺคเถรสฺส ปภาวลทฺธา. ความปรารถนาที่จะเผยแผ่อรรถกถาที่มาสู่ลังกาทวีปไปทั่วโลกโดยส่วนเดียว ได้สำเร็จบริบูรณ์แล้วแก่พระเถรวาททั้งหลาย โดยอาศัยอานุภาพของพระพุทธโฆสเถระผู้ประเสริฐ. ๗๑. ๗๑. ภทฺทํ’ส [Pg.73] นามญฺจ, คุณา มนุญฺญา,สมคฺคคามี’นุกโรนฺติ เตสํ; สสงฺกสูรา หิ สทาตนา เย,โลกํ ปโมทญฺจ กรํ จรนฺติ. พระนามอันเป็นมงคลและคุณธรรมอันน่ารื่นรมย์ของท่าน ย่อมสอดคล้องกับคุณธรรมเหล่านั้น เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ที่ดำรงอยู่ตลอดกาล ย่อมโคจรไปเพื่อยังความบันเทิงให้เกิดแก่โลก. ๗๒. ๗๒. สุพุทฺธโฆสสฺส วิภาวิสตฺติ-ปพฺยตฺติ’มารพฺภ ถิราสภสฺส; สมคฺคโลโก หิ สุเถรวาเท,มานํ ปวฑฺเฒสิ อนญฺญชาตํ. ชาวโลกทั้งปวงได้เพิ่มพูนความเคารพอันไม่เคยมีมาก่อนในพระเถรวาทอันดีงาม โดยปรารภความเชี่ยวชาญและพลังแห่งการอธิบายของพระพุทธโฆษาจารย์ผู้มั่นคงและประเสริฐ. ๗๓. ๗๓. พุทฺโธติ นามํ ภุวนมฺหิ ยาว,สุพุทฺธโฆสสฺส สิยา น กิญฺหิ; ลทฺธา หิ สาธูภิ มโหปการา,มหคฺฆวิตฺตานิว ตํสกาสา. ตราบเท่าที่พระนามว่า "พุทธะ" ยังปรากฏอยู่ในโลก เกียรติคุณของพระพุทธโฆษาจารย์ผู้ดีงามจะยังคงอยู่ เพราะสัตบุรุษทั้งหลายได้รับอุปการะอันยิ่งใหญ่จากสำนักของท่าน ประดุจได้รับขุมทรัพย์อันมีค่ามหาศาล. ๗๔. ๗๔. ขีเยถ วณฺโณ น สมุทฺธโฏปิ,นนฺว’สฺส เนกา หิ คุณา อนนฺตา; โก นุ’ทฺธเรยฺยา’ ขิลสาคโรเท,ตถาปิ มญฺญนฺตุ สุธี สทา เตติ. แม้จะพรรณนาคุณของท่านก็ไม่สิ้นสุด เพราะคุณธรรมของท่านมีมากมายหาประมาณมิได้ ใครเล่าจะพึงตักน้ำในมหาสมุทรทั้งหมดขึ้นมาได้ ถึงกระนั้น บัณฑิตทั้งหลายพึงระลึกถึงท่านอย่างนี้เสมอไป. ฉฏฺฐสงฺคีติภารนิตฺถารกสงฺฆสมิติยา ปกาสิตายํ ข้อความนี้ประกาศโดยสมาคมสงฆ์ผู้ทำภาระการสังคายนาครั้งที่ ๖ ให้สำเร็จ. วิสุทฺธิมคฺคนิทานกถา นิฏฺฐิตา. นิทานกถาแห่งคัมภีร์วิสุทธิมรรค จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi