นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา

清净道大复注

(ทุติโย ภาโค)

（第二部分）

๑๒. อิทฺธิวิธนิทฺเทสวณฺณนา

12. 神变解释释义

อภิญฺญากถาวณฺณนา

胜智论释义

๓๖๕. สํวณฺณนาวเสน [Pg.1] อนนฺตรสมาธิกถาย อาสนฺนปจฺจกฺขตํ ทีเปนฺโต ‘‘อยํ สมาธิภาวนา’’ติ อาห. ‘‘อภิญฺญา สมฺปาเทตุํ โยโค กาตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตตฺถ ปโยชนวิเสเส ทสฺเสตุํ ‘‘เอวญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ ถิรตรภาโว, วิปสฺสนาภาวนาสุขตา จ สมาธิภาวนาย อานิสํโส เอว, ตถาปิ ปญฺจ โลกิยาภิญฺญา ยถาวุตฺตสมาธิภาวนาย อานิสํสภาเวน ปากฏา ปญฺญาตาติ ตาสํเยว วเสน โยคิโน อธิคตานิสํสตา วุตฺตา, จุทฺทสธา จิตฺตปริทมเนน ถิรตรตา วุตฺตา. โลกิยาภิญฺญาสุ วสีภาโวปิ สมาธิสฺเสว วสีภาโว, ตถา จ ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕; ๔.๙๙; ๕.๑๐๗๑; เนตฺติ. ๔๐; มิ. ป. ๒.๑.๑๔) วจนโต ‘‘สุเขเนว ปญฺญาภาวนํ สมฺปาเทสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สมาธิภาวนาย อานิสํสลาโภ ถิรตรตา, สุเขเนว จ ปญฺญาภาวนา อิชฺฌติ, ตสฺมา อภิญฺญากถํ ตาว อารภิสฺสาม, ปญฺญาภาวนาย โอกาเส สมฺปตฺเตปีติ อธิปฺปาโย.

365. 作者以释义(saṃvaṇṇanā)的方式，为阐明紧接着的定论的邻近与现前，说道：“此即是定的修习”。在说了“应为成就胜智(abhiññā)而努力”之后，又为开示其中的特殊利益而说了“如是”等。虽然更稳固的状态和修习观(vipassanā)的安乐确实是修习定的利益，但五种世间胜智作为如前所述的修习定的利益，是显而易见、广为人知的，因此才就此（五种胜智）而说禅修者已证得其利益；又通过十四种调伏心的方式说明了更稳固的状态。在世间胜智中获得自在，也即是在定中获得自在，并且，正如经中所说：“心入定者，如实了知”，因此说道：“他将轻易地成就慧的修习”。是故，由于通过修习定，能获得利益、达到更稳固的状态，并且能轻易地成就慧的修习，所以，即便修慧的时机已到，我们还是先开始讲述胜智论，此即是其意趣。

ภควตา ปญฺจ โลกิกาภิญฺญา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. น จตุกฺกชฺฌานมตฺตเมว อิธ สาสเน สมฺปาเทตพฺพํ, นปิ อิทฺธิวิธญาณเมว, อถ โข อญฺญมฺปิ อตฺถีติ อุตฺตรุตฺตริปณีตปณีตธมฺมเทสนตฺถญฺจ.

世尊(Bhagavatā)宣说了五种世间胜智，此即是关联。在此教法中，不仅应成就四种禅那，也不仅是神变智，而且也是为了教导其他更上、更胜妙之法。

อิทฺธิวิกุพฺพนนฺติ [Pg.2] อิทฺธิสงฺขาตํ ปกติวณฺณชหนกิริยํ, อิทํ อิทฺธีสุ วิกุพฺพนิทฺธิยา ปธานตาย วุตฺตํ, อิทฺธึ วิกุพฺพนญฺจาติ เอวํ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิกุพฺพนสฺส วิสุํ คหณมฺปิ วุตฺตการเณเนว ทฏฺฐพฺพํ. อากาสกสิณวเสน อรูปสมาปตฺติโย น สมฺภวนฺติ, อาโลกกสิณญฺจ โอทาตกสิณนฺโตคธํ กตฺวา ‘‘โอทาตกสิณปริยนฺเตสู’’ติ วุตฺตํ กสิณานุโลมาทิจิตฺตปริทมนวิธิโน อธิปฺเปตตฺตา, อากาสนิมฺมานาทิอตฺถํ ปน ตทุภยมฺปิ อิจฺฉิตพฺพเมว. อฏฺฐ อฏฺฐาติ ยถาวุตฺเตสุ กสิเณสุ เอเกกสฺมึ อฏฺฐ อฏฺฐ สมาปตฺติโย. กสิณานุโลมโตติ กสิณปฏิปาฏิโต, ปฏิปาฏิ จ เทสนาวเสน เวทิตพฺพา. ฌานานุโลโม ปน ปฏิปตฺติวเสนปิ. อุกฺกมนํ อุกฺกนฺตํ, อุกฺกนฺตเมว อุกฺกนฺติกํ, ฌานสฺส อุกฺกนฺติกํ ฌานุกฺกนฺติกํ, ตโต, ฌานลงฺฆนโตติ อตฺโถ. องฺคสงฺกนฺติโต องฺคาติกฺกมโต. จิตฺตํ ปริทเมตพฺพํ ยทิจฺฉกํ ยตฺถิจฺฉกํ ฌานานํ สมาปชฺชนาทิสุขตฺถํ, เตสํ อารมฺมณานญฺจ สลฺลกฺขณตฺถํ. เอวญฺหิสฺส ตตฺถ วิสวิตา สมิชฺฌตีติ.

“神变转化”，即指名为神变、舍弃自然色相的行为。此处说“神变转化”，是因在诸神变中以转化神变为主要，或可理解为“神变与转化”之意。单独提出转化，亦应依上述理由理解。以空遍为所缘不能成就无色定；光明遍则归摄于白遍中，故说“至白遍为止”，是意指遍随顺等调伏心的方法；若为创造虚空等目的，则二者都可希求。“八八”者，如前所述诸遍中，每一遍各有八种等至。“从遍随顺”即依遍的次第，其次第应按教示理解。禅随顺则可按实践理解。“超越”即已超越，已超越者名为超越性；禅的超越性名为禅超越性，由此有“超越禅”之义。“从支转移”即超越支分。应调伏其心，随其意愿、随处意愿，以求进入禅那等的安乐及善辨识那些所缘。如此，其于此处的娴熟方得成就。

๓๖๖. ฌานํ สมาปชฺชตีติ กึ จตุพฺพิธมฺปิ ฌานํ สมาปชฺชติ, อุทาหุ เอเกกนฺติ? กิญฺเจตฺถ ยทิ จตุพฺพิธมฺปิ สมาปชฺชติ, องฺคสงฺกนฺติโต วิเสโส น สิยา, อถ เอเกกํ อารมฺมณสงฺกนฺติโต. นายํ โทโส อาโภควเสน เตสํ วิเสสสิทฺธิโต. ยทา หิ กสิณานุโลมเมว อาภุชิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ กสิเณ ฌานานิ สมาปชฺชติ, น องฺคสงฺกนฺตึ, ตทา กสิณานุโลโม. ยทา ปน องฺคสงฺกนฺตึ อาภุชิตฺวา ฌานานิ สมาปชฺชติ, ตทา องฺคสงฺกนฺติ เวทิตพฺพา. อิมินา นเยน กสิณานุโลมอารมฺมณสงฺกนฺติอาทีนมฺปิ อญฺญมญฺญํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. อิทํ กสิณานุโลมํ นาม จิตฺตปริทมนนฺติ อธิปฺปาโย.

366. “进入禅那”是指进入所有四种禅那，还是一种一种地进入？在此，若进入所有四种禅那，则与禅支跨越没有差别；若是一种一种地进入，则与所缘转换没有差别。这并无过失，因为它们的差别是通过作意而成立的。当行者仅作意于遍随顺，在各个遍处进入禅那，而不作意于禅支跨越时，此即是遍随顺。但当行者作意于禅支跨越而进入禅那时，则应知此为禅支跨越。依此理路，遍随顺、所缘转换等之间的相互差别也应被理解。所谓遍随顺，其意指调伏其心。

ตเถวาติ ‘‘ปฏิปาฏิยา อฏฺฐสุ กสิเณสุ สตกฺขตฺตุมฺปิ สหสฺสกฺขตฺตุมฺปี’’ติ เอตสฺส อุปสํหารตฺโถ ตถา-สทฺโท. ปฏิโลมโต เจตฺถ ปฏิปาฏิ. เตนาห ‘‘ปฏิโลมกฺกเมนา’’ติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ปฐมํ โอทาตกสิเณ ฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต โลหิตกสิเณติ ยาว ปถวีกสิณา วตฺตพฺพา.

“如是”(Tathevāti)一词，是为总结“次第于八遍处中百次乃至千次”此说。于此，“次第”是逆向的。是故说：“以逆次第”。此中义理为：首先于白遍(odātakasiṇa)入禅那，然后是赤遍(lohitakasiṇeti)，如是乃至应说至地遍(pathavīkasiṇā)。

ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนนฺติ ‘‘สตกฺขตฺตุํ สหสฺสกฺขตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ พหุลาการมาห.

“一再入定”(Punappunaṃ samāpajjananti)是说“百次、千次”所言之多次相。

ตตฺเถวาติ [Pg.3] ปถวีกสิเณเยว. ตโตติ ปจฺฉา ตติยชฺฌานโต วุฏฺฐานนฺตรกาลํ. ตเทวาติ ปถวีกสิณเมว. ตโต อากิญฺจญฺญายตนนฺติ ตโต ปถวีกสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺติตอากาสานญฺจายตนสมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิญฺญาณญฺจายตนํ อมนสิกริตฺวา ตํ ลงฺฆิตฺวา ยถาวุตฺตอากาสานญฺจายตนวิญฺญาณสฺส อภาเว ปวตฺติตํ อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชติ. ปถวีกสิณุคฺฆาฏิมากาสกสิณํ ปถวีกสิณปกฺขิกเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘กสิณํ อนุกฺกมิตฺวา’’ติ. อถ วา อฏฺฐสุ กสิเณสุ กสฺสจิ อุกฺกมนํ อิธ กสิณุกฺกนฺติกํ นามาติ อาห ‘‘กสิณํ อนุกฺกมิตฺวา’’ติ. ฌานุกฺกนฺติกนฺติ เอตฺถ อิจฺฉิตํ อวธารเณน นิวตฺเตตพฺพํ, อุกฺกมนสฺส จ สรูปํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ กสิณ’’นฺติอาทึ วตฺวา ปุน ตํ ปการํ สห นิสฺสเยน เสสกสิเณสุ อติทิสนฺโต ‘‘เอวํ อาโปกสิณาทิ…เป… กาตพฺพา’’ติ อาห. เตนาห ‘‘อิมินา นเยนา’’ติอาทิ. ยถา ปฐมชฺฌานมูลกํ ปถวีกสิณาทีสุ ฌานุกฺกนฺติกํ ทสฺสิตํ, เอวํ ทุติยชฺฌานาทิมูลกมฺปิ ตํ ยถารหํ ทสฺเสตพฺพํ.

“于其中”(Tattheva)即于地遍中。“从彼”(Tato)即从第三禅出定后的无间之时。“即彼”(Tadeva)即地遍本身。“从彼入无所有处”(Tato ākiñcaññāyatanaṃ)者，谓从“由遣除地遍而显之虚空”所生起的空无边处定出定，不作意识无边处而超越之，进入于“前述空无边处识之非有”中生起的无所有处。由遣除地遍而显之虚空遍，实属地遍之范畴，故说为“未跨越遍”(kasiṇaṃ anukkamitvā)。又或者，于八遍中跨越任何一遍，于此名为“遍超越”(kasiṇukkantika)，故说“跨越遍”。于“禅超越”(Jhānukkantikanti)一词，应依所欲之限定义而排除他义，且为显示超越之自性，说“如是遍”等后，复将此法与所依类推于其余诸遍，而说“如是水遍等……应作”。是故说“依此理趣”等。如已开示以初禅为根本，于地遍等中之禅超越，如是亦应随其适合，开示以第二禅等为根本者。

ตเทวาติ ปฐมชฺฌานเมว. กสิณุกฺกนฺติเกปิ อาโปกสิณาทิมูลิกา โยชนา วุตฺตนเยเนว กาตพฺพา, ตถา ยถารหํ ทุติยชฺฌานาทิมูลิกา.

“即彼”(Tadeva)即初禅。于遍超越中，以水遍等为根本之应用，亦应仅依已说之理趣而作；同样，亦应随其适合，应用以第二禅等为根本者。

โลหิตกสิณโต อากิญฺจญฺญายตนนฺติ โลหิตกสิณํ อาวชฺเชนฺโต อภิมุขํ กตฺวา ตสฺส อุคฺฆาฏเนน อุปฏฺฐิเต กสิณุคฺฆาฏิมากาเส อมนสิกาเรน อากาสานญฺจายตนชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตตฺถ ปุพฺเพ ปวตฺตวิญฺญาณสฺส อปคมํ อารมฺมณํ กตฺวา อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชติ.

“从赤遍至无所有处”是指：作意于赤遍(lohitakasiṇa)，令其现前，通过去除它，于显现的除遍虚空(kasiṇugghāṭimākāsa)中不予作意，而入空无边处禅(ākāsānañcāyatanajjhāna)。然后，以此前在空无边处禅中生起的识之息灭为所缘，证入无所有处。

อิตเรสนฺติ อวสิฏฺฐรูปาวจรชฺฌานานํ. น หิ อรูปชฺฌาเนสุ องฺคสงฺกนฺติ อตฺถิ, นาปิ ตานิ ปถวีกสิเณ ปวตฺตนฺติ. ยํ ปน องฺคารมฺมณสงฺกนฺติวจเน ‘‘นีลกสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา อากาสานญฺจายตน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ ยถาลาภวเสน วุตฺตํ, ปริยาเยน วาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิปฺปริยายโต ปน ยถา องฺคสงฺกนฺติ รูปชฺฌาเนสุ เอว ลพฺภติ, เอวํ อรูปชฺฌาเนสุ เอว อารมฺมณสงฺกนฺติ. ตสฺส ตสฺเสว หิ ฌานสฺส อารมฺมณนฺตเร ปวตฺติ อารมฺมณสงฺกนฺติ. เตนาห ‘‘สพฺพกสิเณสุ เอกสฺเสว ฌานสฺส สมาปชฺชนํ อารมฺมณสงฺกนฺติกํ นามา’’ติ.

“其余”意指剩余的色界禅(rūpāvacarajjhāna)。因为在无色界禅(arūpajjhāna)中并无禅支转移(aṅgasaṅkanti)，它们亦不依地遍而生起。至于在言及禅支与所缘转移(aṅgārammaṇasaṅkanti)时所说的“去除青遍(nīlakasiṇa)而入空无边处”等语，当知其是依随所得而说，或系方便说(pariyāyena)。然而就直接义(nippariyāyato)而言，正如禅支转移仅在色界禅中可得，同样地，所缘转移(ārammaṇasaṅkanti)也仅在无色界禅中可得。因为同一个禅定在不同所缘中生起，即是所缘转移。因此（注释者）说：“在所有遍中，进入同一个禅定，即名为所缘转移。”

ยถา [Pg.4] ปน ‘‘สพฺพกสิเณสู’’ติ อิมินา อากาสวิญฺญาณกสิณานมฺปิ สงฺคโห โหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ อิธ อฏฺฐนฺนํเยว กสิณานํ อธิคตตฺตา, เอวํ สพฺพมฺปิ อรูปชฺฌานํ ‘‘เอกํ ฌาน’’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ วเสน จิตฺตปริทมนสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตสฺมา อารุปฺปชฺฌานานํ วเสน องฺคารมฺมณสงฺกนฺติ ปริยาเยน วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปีตกสิณุคฺฆาฏิมากาเส ยํ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ, ตทารมฺมณํ วิญฺญาณญฺจายตนํ สนฺธายาห ‘‘ปีตกสิณโต วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปชฺชิตฺวา’’ติ. อิมินา นเยน เสสทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอกนฺตริกวเสนาติ อญฺญตฺโถ อนฺตร-สทฺโท. อนฺตรเมว อนฺตริกํ, เอกชฺฌํ อนฺตริกํ เอตสฺมินฺติ เอกนฺตริกํ, ฌานสมาปชฺชนํ, ตสฺส วเสน. ยถา องฺคานํ, อารมฺมณสฺส จ เอกชฺฌํ อญฺญถา วิเสโส โหติ, ตถา สมาปชฺชนวเสนาติ. โส ปน วิเสโส เหฏฺฐิมานํ เตสํ องฺคารมฺมณานํ สมติกฺกมนวเสน โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เอกนฺตริกวเสน องฺคานญฺจ อารมฺมณานญฺจ สงฺกมน’’นฺติ. ‘‘อิทํ ฌานํ ปญฺจงฺคิก’’นฺติอาทินา องฺเคสุ, ‘‘อิทํ ปถวีกสิณ’’นฺติอาทินา อารมฺมเณสุ จ ววตฺถาปิเตสุ เอกชฺฌํ เตสํ ววตฺถาปเน น โกจิ วิเสโส อตฺถีติ อฏฺฐกถาสุ อยํ วิธิ นาภโต. เอวญฺจ กตฺวา ฌานุกฺกนฺติกาทีสุ ปฏิโลมกฺกเมน, อนุโลมปฏิโลมกฺกเมน จ เอกนฺตริกภาเวน ลพฺภมานมฺปิ ฌานาทีนํ อุกฺกมนํ น อุทฺธฏํ, เตหิ นเยหิ วินาปิ จิตฺตปริทมนํ อิชฺฌตีติ ปปญฺจปริหารตฺถํ วา เต อฏฺฐกถาสุ อนาคตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

然而，正如不能说“一切遍”（sabbakasiṇesu）包含了空遍和识遍，因为此处仅证得八种遍处；同样地，也不能说一切无色禅是“一种禅那”，因为调伏心是依八种等至而被希求的。因此，当知禅支与所缘的转移是依照无色禅而间接说的。确实，针对由黄遍所揭示的虚空中的第一无色识，以及以其为所缘的识无边处，（经中）说“从黄遍入识无边处”。依此理，其余二者之义亦当了知。“以间隔的方式”（ekantarikavasena）者，“antara”一词有“其他”之义。“antara”即是“antarika”。于此（入定）中，同时（ekajjhaṃ）存在间隔（antarikaṃ），故为“ekantarika”。此乃就入禅定而言，依此而说。正如禅支与所缘同时以另一种方式而有差别，依入定方式亦复如是。而此差别，是依超越其下位的禅支与所缘而有，故说“以间隔的方式转移禅支与所缘”。当以“此禅有五支”等确立禅支，以“此是地遍”等确立所缘时，在同时确立它们时，并无任何差别，故诸义注中未引此法。如是，在禅的超越等中，虽可依逆次、顺逆次及间隔的方式获得禅等的超越，但（义注）并未揭示，因为无此等方法，调伏心亦能成就。或当知，为免戏论，彼等未被引用于诸义注中。

๓๖๗. อภาวิตภาวโน ฌานาภิญฺญาสุ อกตาธิกาโร. ตตฺถ อุปนิสฺสยรหิโตปีติ เกจิ. อาทิภูตํ โยคกมฺมํ อาทิกมฺมํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ อาทิกมฺมิโก, ปุพฺเพ อกตปริจโย ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต. เตนาห ‘‘โยคาวจโร’’ติ. กสิณปริกมฺมมฺปิ ภาโรติ โทสวิวชฺชนาทิวิธินา กสิณมณฺฑเล ปฏิปตฺติ ยาว อุคฺคหนิมิตฺตุปฺปตฺติ กสิณปริกมฺมํ, ตมฺปิ นาม ภาโร, ปเคว อิทฺธิวิกุพฺพนาติ อธิปฺปาโย. นิมิตฺตุปฺปาทนนฺติ ปฏิภาคนิมิตฺตุปฺปาทนํ. ตํ วฑฺเฒตฺวาติ ตํ นิมิตฺตํ, ภาวนญฺจ วฑฺเฒตฺวา. น หิ ภาวนาย วินาว นิมิตฺตวฑฺฒนํ ลพฺภติ. เกจิ อุปจารสมาธึ ลภิตฺวา อปฺปนาสมาธึ อธิคนฺตุํ น สกฺโกนฺติ, ตาทิสาปิ พหู โหนฺเตวาติ อาห ‘‘อปฺปนาธิคโม ภาโร’’ติ. อปฺปนาธิคโมติ วา อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อธิคมมาห. อญฺโญว สมาปตฺตีนํ อุปนิสฺสโย[Pg.5], อญฺโญ อภิญฺญานนฺติ อาห ‘‘ปริทมิตจิตฺตสฺสาปิ อิทฺธิวิกุพฺพนํ นาม ภาโร’’ติ. ขิปฺปํ นิสนฺติ นิสามนํ ฌานจกฺขุนา ปถวีกสิณาทิฌานารมฺมณสฺส ทสฺสนํ เอตสฺสาติ ขิปฺปนิสนฺติ, สีฆตรํ ฌานํ สมาปชฺชิตา, ตสฺส ภาโว ขิปฺปนิสนฺติภาโว. อมฺพตรุนิจิตํ มหามหินฺทตฺเถราทีหิ โอติณฺณฏฺฐานํ เถรมฺพตฺถลํ. ยถา ปฏิปกฺขวิชยาย โยธาชีวา นิมฺมลเมว อสิโตมราทึ คเหตฺวา วิจรนฺติ, เอวํ ภิกฺขุนาปิ กิเลสวิชยาย นิมฺมลาว ฌานาภิญฺญา วฬญฺชิตพฺพาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

367. “未曾修习”者，是在禅那与神通方面未作前行之人。有些人说，（他）甚至缺乏依止。最初的瑜伽行是“初步之业”，拥有此业者，即是“初业者”，指此前未曾练习而致力于修行之人。因此称之为“瑜伽行者”。“即使遍处预备也是重担”——此指以离过等方式，在遍处坛上修行，直至取相生起，这遍处预备也确实是重担，何况是神变，此即其意。“生起相”，即是生起似相。所谓“增长彼”，即是增长彼相与修行。若无修行，则无法增长相。有些人虽然得到近行定，却未能证得安止定，这样的人也有很多，所以说“证得安止是重担”。或者说，“证得安止”是指证得八等至。等至的依止和神通的依止各不相同，所以说“即使已经调伏其心，神变也是重担”。“速疾审察”是指以禅那眼观察地遍等禅那所缘境，能够极快入禅那者，他的状态名为“速疾审察性”。Therambatthala（长老芒果地）是遍布芒果树、大摩哂陀长老等人曾降临之处。譬如战士为了战胜敌方，只携带清净的刀、矛等而行；比丘也应当为了战胜烦恼，而运用清净的禅那与神通，为了显示此义才说“是故”等。

ปติฏฺฐาภาโวติ อิธ ปรสฺส อุปทฺทวูปสมนํ อธิปฺเปตํ. ตํ หิ ขิปฺปนิสนฺติภาวโตปิ ครุตรํ อจฺจายิกกิจฺจสาธนวเสน วิธาตพฺพโต ทุรภิสมฺภวตรตฺตา. ตํ ปน รกฺขิตตฺเถรนิทสฺสเนเนว สิทฺธมฺปิ ตโต ครุตเรน องฺคารวสฺสปริตฺตาเณน วิภาเวตุํ ‘‘คิริภณฺฑวาหนปูชาย…เป… เถโร วิยา’’ติ อาห. คิริภณฺฑวาหนปูชา นาม เจติยคิริมาทึ กตฺวา สกลทีเป, สมุทฺเท จ ยาว โยชนา มหตี ทีปปูชา. ปถวึ มาเปตฺวาติ มาเรน ปวตฺติตํ องฺคารวสฺสํ ผุลิงฺคมตฺเตนปิ ยาว มนุสฺเส น ปาปุณาติ, ตาวเทว อากาเส ปถวึ นิมฺมินิตฺวา.

所谓“作为依处”（patiṭṭhābhāvo），于此意指平息他人的灾难。此事确实比速疾审察性更为重大，因为此事须以成办紧急要务的方式来执行，且更难达成。再者，此事虽已由罗揭多长老（Rakkhita Thera）的例子所证成，但为了以更为艰巨的防护炭火雨之事来阐明它，故说：“如在吉利槃陀瓦哈那（Giribhaṇḍavāhana）供养中……乃至长老一般。”所谓“吉利槃陀瓦哈那供养”，是指以支提山（Cetiyagiri）为首，在全岛乃至海洋中一由旬（yojana）范围内举行的大型灯供养。所谓“化现大地”，是指在魔罗所降下的炭火雨，乃至一星火花都还未到达众人之前，就在空中化现出大地。

พลวปุพฺพโยคานนฺติ ครุตรูปนิสฺสยานํ, อิทฺธิวิธาทีนํ เหตุภูตมหาภินีหารานนฺติ อตฺโถ. อคฺคสาวกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน เอกจฺเจ มหาสาวเก สงฺคณฺหาติ. ภาวนานุกฺกโม ยถาวุตฺตํ จิตฺตปริทมนํ. ปฏิสมฺภิทาทีติ อาทิ-สทฺเทน ฐานาฐานญาณาทีนมฺปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ, น เสสาภิญฺญานเมว. สาวกานมฺปิ หิ ฐานาฐานญาณาทีนิ ปเทสวเสน อิชฺฌนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺพเหตุสมฺปนฺนสฺเสว ยถาวุตฺตํ ภาวนานุกฺกมํ วินา อภิญฺญาโย อิชฺฌนฺติ, น อิตรสฺส, ตสฺมา. อคฺคิธมนาทีหีติ อคฺคิมฺหิ ตาปนโกฏฺฏนาทีหิ. ยถา จาติ จ-สทฺเทน ลาขาการาทีนํ ลาขาโกฏฺฏนาทึ อวุตฺตมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ฉนฺท…เป… วเสนาติ ‘‘ฉนฺทวโต เจ อภิญฺญา สิชฺฌติ, มยฺหมฺปิ สิชฺฌตี’’ติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ สีสํ ธุรํ เชฏฺฐํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา, ฉนฺทํ วา อุปฺปาเทตฺวา ตํ ภาวนาย มุขํ กตฺวา ฌานสฺส สมาปชฺชนวเสน. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ‘‘อาวชฺชนาทิวสีภาววเสนา’’ติ อิทํ อฏฺฐสุปิ สมาปตฺตีสุ สาติสยํ วสีภาวาปาทนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตญฺจ โข อาทิกมฺมิกวเสน, น [Pg.6] กตาธิการวเสนาติ อาห ‘‘ปุพฺพเหตุ…เป… วฏฺฏตี’’ติ. ปุพฺพเหตุสมฺปนฺนสฺส หิ ยํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา อภิญฺญา นิพฺพตฺเตตพฺพา, ตตฺเถว สาติสยํ จิณฺณวสิตาปิ อิจฺฉิตพฺพา, น สพฺพตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘จตุตฺถชฺฌานมตฺเต จิณฺณวสินา’’ติ วจนโต อรูปสมาปตฺติโย วินาปิ อภิญฺญา อิชฺฌนฺตีติ วทนฺติ. ตมฺปิ ยทิ ปุพฺพเหตุสมฺปนฺนสฺส วเสน วุตฺตํ, ยุตฺตเมว. อเถตรสฺส, เตสํ มติมตฺตํ. ยถาติ เยน ปกาเรน เยน วิธินา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อิทฺธิวิธนิปฺผาทเน.

“具力宿行”是指重大的依止，即那些作为神通（iddhividha）等之因的大愿。“上首弟子（aggasāvaka）等”中的“等”字，涵盖了某些大声闻（mahāsāvaka）。“修习次第”是指如前所述的调伏自心。“无碍解（paṭisambhidā）等”中的“等”字，应理解为也涵盖了处非处智（ṭhānāṭhānañāṇa）等，而非仅限于其余神通。因为声闻也能在一定程度上成就处非处智等。“是故”是指，因为唯有宿因具足者方能不依前述修习次第而成就诸神通，而非其他人，是故如此说。“以火炼等”是指以火加热、锻打等方式。“如”字中的“也”（ca）字，涵盖了如紫胶匠之捶打紫胶等虽未明说之事。“以欲……乃至……自在”是指‘如果依欲能成就神通，我也应当能成就’这种欲作欲（kattukamyatāchanda），将其作为首要、重担、第一与前导；或者生起此欲后，以之为修行的开端，通过入禅那（jhāna）的方式（来成就）。其余（情况）亦复如是。“以作意（āvajjanā）等自在”是指在所有八等至（samāpatti）中获得超常的自在成就。然而这只是就初业者（ādikammika）而言，并非指那些已发愿者（katādhikāra），故说“宿因……乃至于此是适宜的”。因为宿因具足者若欲以某禅那为基础而生起神通，则应仅在该禅那中勤修超常自在，而非所有禅那都须修习，此乃其意。“唯于第四禅中熟练自在者”这句话说明，即使不修习无色定（arūpasamāpatti）也能成就神通。若此话是专指宿因具足者而言，则属合理；若指其他人，则仅是他们的见解而已。“如”是指以何种方式、何种方法。“于此”是指在这种神通的成就中。

๓๖๘. ตตฺราติ จ ตเทว ปจฺจามสติ. ปาฬินยานุสาเรเนวาติ ปาฬิคติยา อนุสรเณเนว, ปาฐสํวณฺณนานุกฺกเมเนวาติ อตฺโถ. ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ วตฺวา ‘‘โส’’ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อธิคตจตุตฺถชฺฌาโน โยคี’’ติ. ‘‘เอวํ สมาหิเต’’ติ เอตฺถ เอวํ-สทฺโท เหฏฺฐาฌานตฺตยาธิคมปฏิปาฏิสิทฺธสฺส จตุตฺถชฺฌานสมาธานสฺส นิทสฺสนตฺโถติ อาห ‘‘เอวนฺติ จตุตฺถชฺฌานกฺกมนิทสฺสนเมต’’นฺติ, จตุตฺถชฺฌานสฺส, ตสฺส จ อธิคมกฺกมสฺส นิทสฺสนํ. เยน สมาธานานุกฺกเมน จตุตฺถชฺฌานสมาธิ ลทฺโธ, ตทุภยนิทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิมินา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. ยทิปิ ‘‘เอว’’นฺติ อิทํ อาคมนสมาธินา สทฺธึ จตุตฺถชฺฌานสมาธานํ ทีเปติ. สติปาริสุทฺธิสมาธิ เอว ปน อิทฺธิยา อธิฏฺฐานภาวโต ปธานนฺติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิเต’’ติ. อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวนาติ อุเปกฺขาย ชนิตสติปาริสุทฺธิสพฺภาเวน. สพฺพปจฺจนีกธมฺมูปกฺกิเลสปริสุทฺธาย หิ ปจฺจนีกสมเนปิ อพฺยาวฏาย ปาริสุทฺธิอุเปกฺขาย วตฺตมานาย จตุตฺถชฺฌานํ, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ สุปริสุทฺธา, สุวิสทา จ โหนฺติ, สติสีเสน ปน ตตฺถ เทสนา กตาติ อาห ‘‘อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวน ปริสุทฺเธ’’ติ. ปริสุทฺธิยา เอว ปจฺจยวิเสเสน ปวตฺติวิเสโส ปริโยทาตตา สุธนฺตสุวณฺณสฺส นิฆํสเนน ปภสฺสรตา วิยาติ อาห ‘‘ปริสุทฺธตฺตาเยว ปริโยทาเต, ปภสฺสเรติ วุตฺตํ โหตี’’ติ.

368. “于此”（Tatra）也回顾此事。“依圣典之理路”（Pāḷinayānusāreneva），是指随顺圣典的进程，其义是随顺文句与释义的次第。在说了“成就第四禅而住”（catutthajjhānaṃ upasampajja viharati）之后，又因说了“彼”（so），故（义注）说“已证得第四禅的瑜伽行者”。在“如是等持”（evaṃ samāhite）一句中，“如是”（evaṃ）一词是为了显示通过依序证得下三禅而成就的第四禅定，故（义注）说：“‘如是’，这是显示第四禅及其证得次第。”其义是：以何等持与次第获得了第四禅定，此词即显示此二者。是故（义注）说：“以此……乃至……得以宣说。”虽然“如是”（evaṃ）一词也与作为前行的诸定共同显示第四禅定，然而，由舍念清净之定确实是神通的基础，故（义注）说：“以第四禅定而等持。”“由舍念清净性”（upekkhāsatipārisuddhibhāvena），是指由舍所生之念清净的真实状态。因为一切敌对法之随烦恼皆已清净，即使在敌对法现前时亦不动摇，由于清净舍的现起，第四禅以及与彼相应的诸法都极其清净、极其澄澈；然而，此处是以念为首而作的开示，是故（义注）说：“由舍念清净性而清净。”清净性由于特殊因缘而产生的特殊状态，即是明净，就像纯金经过打磨后的光耀，是故（义注）说：“正因为清净，所以明净、光耀。”

สุขาทีนํ ปจฺจยานํ ฆาเตนาติ สุขโสมนสฺสานํ, ทุกฺขโทมนสฺสานญฺจ ยถากฺกมํ ราคโทสปจฺจยานํ วิกฺขมฺภเนน. ‘‘สุขํ โสมนสฺสสฺส ปจฺจโย, โสมนสฺสํ ราคสฺส, ทุกฺขํ โทมนสฺสสฺสา’’ติ หิ วุตฺตํ. ยถา ราคาทโย เจตโส มลาสุจิภาเวน ‘‘องฺคณานี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ อุปคนฺตฺวา [Pg.7] กิเลสนฏฺเฐน อุปกฺกิเลสาติ อาห ‘‘อนงฺคณตฺตาเยว วิคตูปกฺกิเลเส’’ติ. เตนาห ‘‘องฺคเณน หิ ตํ จิตฺตํ อุปกฺกิลิสฺสตี’’ติ, วิพาธียติ อุปตาปียตีติ อตฺโถ. สุภาวิตตฺตาติ ปคุณภาวาปาทเนน สุฏฺฐุ ภาวิตตฺตา. เตนาห ‘‘วสีภาวปฺปตฺเต’’ติ, อาวชฺชนาทินา ปญฺจธา, จุทฺทสวิเธน วา ปริทมเนน วสวตฺติตํ อุปคเตติ อตฺโถ. วเส วตฺตมานํ หิ จิตฺตํ ปคุณภาวาปตฺติยา สุปริมทฺทิตํ วิย จมฺมํ, สุปริกมฺมกตา วิย จ ลาขา มุทุนฺติ วุจฺจติ. กมฺมกฺขเมติ วิกุพฺพนาทิอิทฺธิกมฺมกฺขเม. ตญฺจ อุภยนฺติ มุทุตากมฺมนิยทฺวยํ.

对于“通过摧破乐等之缘”（Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātena），是说依次镇伏作为乐与喜之缘的贪，以及作为苦与忧之缘的瞋。如言：“乐是喜之缘，喜是贪之缘，苦是忧之缘。”正如贪等，因其为心之垢秽不净，故称“垢”（aṅgaṇā）；同样，因其趋近而污染，故称“随烦恼”（upakkilesa）。因此说：“因无垢故，远离随烦恼。”是故说“心为垢所染”，意即被扰乱、被烧恼。对于“善修习故”（Subhāvitattā），是说通过达成善巧而善加修习。因此说“已达自在”（vasībhāvappatte），意即通过转向等五种方式，或十四种调伏，而达到自主。一颗受控之心，因已达善巧，犹如被充分揉软的皮革，又如被善加处理的树脂，故称“柔软”（mudū）。对于“堪作业”（kammakkhama），即堪能于神变等神通作业。“此二者”，即柔软与堪作业二者。

นาหนฺติอาทีสุ น-กาโร ปฏิเสธตฺโถ. อหนฺติ สตฺถา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. ภิกฺขเวติ ภิกฺขู อาลปติ. อญฺญนฺติ อิทานิ วุจฺจมานจิตฺตโต อญฺญํ. เอกธมฺมมฺปีติ เอกมฺปิ สภาวธมฺมํ น สมนุปสฺสามีติ สมฺพนฺโธ. อยํ เหตฺถ อตฺโถ – อหํ, ภิกฺขเว, สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โอโลเกนฺโตปิ อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ น สมนุปสฺสามิ. ยํ วสีภาวาปาทเนน ภาวิตํ, ตถา ปุนปฺปุนํ กรเณน พหุลีกตํ, เอวํ สวิเสสมุทุภาวปฺปตฺติยา มุทุํ, กมฺมกฺขมตาย กมฺมนิยญฺจ โหติ. ยถยิทํ จิตฺตนฺติ อตฺตโน, เตสญฺจ ปจฺจกฺขตาย เอวมาหาติ. ยถา ยถาวุตฺตา ปริสุทฺธตาทโย น วิคจฺฉนฺติ, เอวํ สุภาวิตํ จิตฺตํ.

在“Nāhaṃ”（我不）等语中，“na”字表否定义。“Ahaṃ”（我）是导师指称自己。“Bhikkhave”（比丘们）是称呼诸比丘。“Aññaṃ”（其他）是指不同于下文所说之心的其他事物。“Ekadhammampi”（一法亦）应连结为：我连一个法也未见到。此中义理如下：诸比丘，我即使用一切知智观察，也未见到任何其他一法，能像这样通过达成自在而修习，通过反复造作而多修习，从而达到特殊的柔软而变得柔软，并因堪作业而变得堪作业。之所以说“即此心”，是因为这是他自己以及他们（比丘们）所亲证的，故如是说。犹如前述的清净等特质不会消失，善修习之心也是如此。

ตตฺถ อวฏฺฐิตํ อิธ ‘‘ฐิตํ, อาเนญฺชปฺปตฺต’’นฺติ จ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอเตสุ ปริสุทฺธตาทีสุ ฐิตตฺตา ฐิเต, ฐิตตฺตาเยว อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ. ยถา มุทุกมฺมญฺญตา วสีภาวปฺปตฺติยา ลกฺขียนฺติ, เอวํ วสีภาวปฺปตฺติปิ มุทุกมฺมญฺญตาหิ ลกฺขียตีติ, มุทุกมฺมญฺญภาเวน วา อตฺตโน วเส ฐิตตฺตา ‘‘ฐิเต’’ติ วุตฺตํ. ยถา หิ การเณน ผลํ นิทฺธรียติ, เอวํ ผเลนาปิ การณํ นิทฺธรียตีติ นิจฺจลภาเวน อวฏฺฐานํ อาเนญฺชปฺปตฺติ. สา จ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน, ปฏิปกฺเขหิ อกมฺมนิยตาย จ สมฺภวนฺตี สทฺธาทิพลานํ อานุภาเวน โหตีติ ‘‘สทฺธาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘สทฺธาปริคฺคหิตํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สทฺธาปริคฺคหิตนฺติ เอวํ สุภาวิตํ วสีภาวปฺปตฺตํ เอตํ จิตฺตํ เอกํเสน อภิญฺญาสจฺฉิกรณียานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตตีติ เอวํ ปวตฺตาย สทฺธาย ปริคฺคหิตํ ยถาวุตฺตสทฺธาพเลน อุปตฺถมฺภิตํ. อสฺสทฺธิเยนาติ ตปฺปฏิปกฺเขน อสฺสทฺธิเยน เหตุนา น อิญฺชติ น จลติ น กมฺปติ, อญฺญทตฺถุ อุปริ วิเสสาวหภาเวเนว ติฏฺฐติ. วีริยปริคฺคหิตนฺติอาทีสุปิ [Pg.8] อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – วีริยปริคฺคหิตนฺติ วสีภาวาปาทนปริทมนสาธเนน วีริเยน อุปตฺถมฺภิตํ. สติปริคฺคหิตนฺติ ยถาวุตฺเต ภาวนาพหุลีกาเร อสมฺโมสสาธิกาย, กุสลานญฺจ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสมานาย สติยา อุปตฺถมฺภิตํ. สมาธิปริคฺคหิตนฺติ ตตฺเถว อวิกฺเขปสาธเนน สมาธาเนน อุปตฺถมฺภิตํ. ปญฺญาปริคฺคหิตนฺติ ตสฺสา เอว ภาวนาย อุปการานุปการธมฺมานํ ปชานนลกฺขณาย ปญฺญาย อุปตฺถมฺภิตํ. โอภาสคตนฺติ ญาโณภาสสหคตํ. โอภาสภูเตน หิ ยถาวุตฺตสมาธานสํวทฺธิเตน ญาเณน สํกิเลสปกฺขํ ยาถาวโต ปสฺสนฺโต ตโต อุตฺรสนฺโต โอตฺตปฺปนฺโต ตํ อธิภวติ, น เตน อภิภูยติ. เตนาห ‘‘กิเลสนฺธกาเรน น อิญฺชตี’’ติ. เอเตน ญาณปริคฺคหิตํ หิโรตฺตปฺปพลํ ทสฺเสติ.

于此，稳固安住的心在此教法中被称为“住立”与“已达不动”，故说：“于此清净等中，因住立而为‘住立’，亦正因住立而为‘已达不动’”。犹如柔软堪作业性以达成自在为特征，达成自在也以柔软堪作业性为特征；或因其柔软堪作业的状态而安住于自己的控制中，故说“住立”。正如因可推果，果亦可推因，以不动摇的状态而稳固安住，即是“已达不动”。此不动，因相应诸法的坚固性，以及不为敌对法所动摇而生起，乃是信等诸力之威力所致。因此，为阐明“由信等所摄持故已达不动”此简说之义，而说“由信所摄持”等。于此，“由信所摄持”是说：如此善修习并已达自在的此心，能绝对地导向亲证那些应以证智亲证之法；即是被如是生起的信所摄持，被如前所述的信力所支持。它不因不信——即信的对立法——而动摇、摇摆、颤动，反而安住于向上提升的殊胜状态。“由精进所摄持”等句，其义也应循此理趣了知。但此中有差别：“由精进所摄持”，是说被精进所支持，此精进是达成自在与调伏的工具。“由念所摄持”，是说被念所支持，此念于前述的修习与多修习中能成就不忘失，并探寻诸善法的趣向。“由定所摄持”，是说被定所支持，此定于彼处能成就不散乱。“由慧所摄持”，是说被慧所支持，此慧的特相是了知于彼修习有益及无益之法。“已入光明”，是说与智光俱行。因为，通过由前述之定所增长、已成光明的智慧，如实地看见染污分，从而对其生起怖畏与愧惧，他便能克服它，而不被它克服。因此说“不为烦恼黑暗所动摇”。此句显示了由慧所摄持的惭与愧之力。

อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิตตา, ปริสุทฺธตา, ปริโยทาตตา, อนงฺคณตา, วิคตูปกฺกิเลสตา, มุทุภาโว, กมฺมนิยตา, อาเนญฺชปฺปตฺติยา ฐิตตา, สมาหิตสฺส วา จิตฺตสฺส อิมานิ องฺคานีติ ‘‘สมาหิเต’’ติ อิมํ องฺคภาเวน อคฺคเหตฺวา ฐิติอาเนญฺชปฺปตฺติโย วิสุํ คเหตฺวา อิเมหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ. อภินีหารกฺขมนฺติ อิทฺธิวิธาทิอตฺถํ อภินีหารกฺขมํ ตทภิมุขํ กรณโยคฺคํ. เตนาห ‘‘อภิญฺญาสจฺฉิกรณียานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยายา’’ติ.

“具足八支”是指：由第四禅定之等持所成就的专注性、清净、明净、无垢、离随烦恼、柔软、堪作业性，以及由已达不动而来的安住性。或者，这些是已得定之心的支分，因此，不将“已得定”作为一支，而是将“安住”与“已达不动”分开来算，由此具足此八支。“堪能导向”是指：为了神变等目的而堪能导向，适合朝向彼处。因此说：“为亲证那些应以证智亲证之法。”

กามํ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภตฺวา เอว ปฐมชฺฌานสมธิคโม, วิตกฺกาทิเก วูปสเม เอว จ ทุติยชฺฌานาทิสมธิคโม, ตถาปิ น ตถา เตหิ ทูรีภูตา อเปตา วา ยถา จตุตฺถชฺฌานโต, เจตโส มลีนภาวสงฺขาตอุปฺปิลาโภคกเรหิ นีวรณาทีหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺติยา ตสฺส ปริสุทฺธิ, ปริโยทาตตา จ ยุตฺตาติ อาห ‘‘นีวรณ…เป… ปริโยทาเต’’ติ. ฌานปฏิลาภปจฺจยานนฺติ ฌานปฏิลาภเหตุกานํ ฌานปฏิลาภํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกานํ. ปาปกานนฺติ ลามกานํ. อิจฺฉาวจรานนฺติ อิจฺฉาย อวจรานํ อิจฺฉาวเสน โอติณฺณานํ ‘‘อโห วต มเมว สตฺถา ปฏิปุจฺฉิตฺวา ปฏิปุจฺฉิตฺวา ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสยฺยา’’ติอาทินยปฺปวตฺตานํ มานมายาสาเฐยฺยาทีนํ. อภิชฺฌาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทนาปิ เตสํเยว สงฺคโห. อภิชฺฌา เจตฺถ ปฐมชฺฌาเนน อวิกฺขมฺภเนยฺยา, มานาทโย จ ตเทกฏฺฐา ทฏฺฐพฺพา [Pg.9] ‘‘ฌานปฏิลาภปจฺจยาน’’นฺติ อนุวตฺตมานตฺตา. วิกฺขมฺภเนยฺยา ปน นีวรณคฺคหเณเนว คหิตา, กถํ ปน ปฐมชฺฌาเนน อวิกฺขมฺภเนยฺยา อิธ วิคจฺฉนฺตีติ? ‘‘สพฺเพ กุสลา ธมฺมา สพฺพากุสลานํ ปฏิปกฺขา’’ติ สลฺเลขปฏิปตฺติวเสน เอวํ วุตฺตํ ฌานสฺส อปรามฏฺฐภาวทสฺสนโต. เย ปเนตฺถ ‘‘อิจฺฉาวจรานํ อภิชฺฌาทีน’’นฺติ อิเมหิ ปเทหิ โกปอปจฺจยกอามราคพฺยาปาทาทโย คหิตาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ฌานปฏิลาภปจฺจยาน’’นฺติ ปาฐํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘ฌานปฏิลาภปจฺจนีกาน’’นฺติ ปาโฐติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ตถา ปาฐสฺเสว อภาวโต. ฌานปฏิลาภปจฺจนีกา จ นีวรณา เจว ตเทกฏฺฐา จ เตสํ ทูรีภาวํ วตฺวา ปุน อภาววิคมโจทนาย อยุชฺชมานตฺตา. นนุ จ อนงฺคณสุตฺต- (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย) วตฺถสุตฺเตสุ (ม. นิ. ๑.๗๐ อาทโย) อยมตฺโถ น ลพฺภติ, โอฬาริกานํเยว ปาปธมฺมานํ ตตฺถ อธิปฺเปตตฺตา? สจฺจเมตํ, อิธ ปน อธิคตจตุตฺถชฺฌานสฺส วเสน วุตฺตตฺตา สุขุมาเยว เต คหิตา, องฺคณูปกฺกิเลสตาสามญฺเญน ปเนตฺถ สุตฺตานํ อปทิสนํ. ตถา หิ ‘‘สุตฺตานุสาเรนา’’ติ วุตฺตํ, น ปน สุตฺตวเสนาติ. อวสฺสํ เจ ตเมวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ อธิคตชฺฌานานมฺปิ เกสญฺจิ อิจฺฉาวจรานํ ปวตฺติสพฺภาวโต.

诚然，初禅的证得是透过镇伏诸盖，二禅等的证得是透过平息寻等，然而（心）从彼等的远离或脱离，尚不如从第四禅那般。由于从能造成心染污、浮躁与散乱的诸盖等中完全解脱，其清净与皎洁是恰当的。因此说：“从诸盖……乃至……皎洁。”“禅那获得之缘”（jhānapaṭilābhapaccayānaṃ），是指以获得禅那为因，依获得禅那而生起者。“恶”（pāpakānaṃ），即低劣者。“随欲而行”（icchāvacarānaṃ），是指随欲望而转，为欲望所制伏，如“啊，愿导师只反复问我，然后为诸比丘说法！”等情况所生起的慢、谄（māyā）、诳（sāṭheyya）等。“贪欲等”（abhijjhādīnaṃ），此中“等”字亦摄彼等同类。此处的贪欲是初禅所不能镇伏的，慢等也应理解为与此同类，因为“禅那获得之缘”一句仍在延续。然而，能被镇伏者已为“诸盖”一词所含摄，那么初禅所不能镇伏者，为何在此（第四禅）却消失了呢？答：因“一切善法皆为一切不善法之对治”，故依削减行而如是说，以显示禅那不被（烦恼）所触染的特质。此处有人认为“随欲而行者的贪欲等”（icchāvacarānaṃ abhijjhādīnaṃ）这些词已含摄由忿怒所引起的欲贪、瞋恚等，故排斥“禅那获得之缘”的读法，而主张应读作“禅那获得的障碍”（jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ）。这只是他们的个人意见，因为并没有这样的读法。再者，禅那获得的障碍就是诸盖及其同类，既然前面已说（第四禅）远离了它们，现在再提出它们的不存在或消失，便不合宜。问：难道在《无秽经》（Anaṅgaṇasutta）和《布喻经》（Vatthasutta）中没有获得此义吗？因为彼处意指的是粗显的恶法。答：确实如此。但此处是依已证得第四禅者而说，故所指的（烦恼）实为微细的。此处引用诸经，是基于“秽”（aṅgaṇa）与“随烦恼”（upakkilesa）的共通性。因此，经中说“随顺于经”（suttānusārena），而非“依据于经”（suttavasena）。此一解释必须接受，因为即使是某些已证得禅那者，仍有可能生起随欲而行的（烦恼）。

อิทฺธิปาทภาวูปคเมนาติ อิทฺธิยา ปาทกภาวสฺส ปทฏฺฐานภาวสฺส อุปคมเนน. ภาวนาปาริปูริยาติ อิโต ปรํ กตฺตพฺพสฺส อภาววเสน อภินีหารกฺขมภาวนาย ปริปุณฺณตฺตา. ปณีตภาวูปคเมนาติ ตโต เอว ปธานภาวํ นีตตาย อุตฺตมฏฺเฐน, อติตฺติกรฏฺเฐน จ ปณีตภาวสฺส อุปคมเนน. อุภยญฺเจตํ ฐิติยา การณวจนํ ปริปุณฺณาย ภาวนาย ปณีตภาวปฺปตฺติยา ‘‘ฐิเต’’ติ. ‘‘อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ อิทํ ฐิติยา วิเสสนํ. เตนาห ‘‘ยถา อาเนญฺชปฺปตฺตํ โหติ, เอวํ ฐิเต’’ติ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ อุภยเมกํ องฺคํ, ‘‘สมาหิเต’’ติ ปน อิทมฺปิ เอกมงฺคํ. เตเนวสฺส ปฐมวิกปฺปโต วิเสสํ สนฺธายาห ‘‘เอวมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคต’’นฺติ.

以成就神足的状态(Iddhipādabhāvūpagamena)，即以达到神通之足、近因的状态。以修习圆满(Bhāvanāpāripūriyā)，是说此后无所应作，以导向[目标]的修习圆满故。以成就殊胜的状态(Paṇītabhāvūpagamena)，即正因此，被引至卓越的状态，因其义殊胜，且不令厌足，而达到殊胜的状态。此二者皆为说明“住”(ṭhite)之因，即由修习圆满而达至殊胜状态。“得不动”(Āneñjappatte)是“住”(ṭhiti)的形容词。故说：“如得不动，如是而住。”于此说中，“住于不动”此二者为一分，而“等持”(samāhite)亦为一分。因此，针对其与第一种解释的差别而说：“如是亦具足八支。”

ทสอิทฺธิกถาวณฺณนา

十神变论释义

๓๖๙. นิปฺผตฺติอตฺเถนาติ สิชฺฌนฏฺเฐน. ปฏิลาภฏฺเฐนาติ ปาปุณนฏฺเฐน. ตนฺติ กามิตํ วตฺถุํ. สมิชฺฌตีติ นิปฺผชฺชติ. ปพฺพชฺชํ อาทึ กตฺวา ยาว ฌานมคฺคา [Pg.10] อิธ เนกฺขมฺมํ. อิชฺฌตีติ ปาปุณียติ. ปฏิหรตีติ ปาฏิหาริยนฺติ ยสฺมา ปฏิปกฺขํ หรติ อปเนติ, ตสฺมา ปาฏิหาริยํ. อตฺตโน ปฏิปกฺขํ หรตีติ ปฏิหาริยํ, เนกฺขมฺมาทิ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ, ยถา ‘‘เวกตํ, เวสม’’นฺติ จ.

369. 以成就义(Nipphattiatthena)，即以完成义。以获得义(Paṭilābhaṭṭhena)，即以达到义。彼(Taṃ)，即所欲之事(vatthu)。成就(Samijjhati)，即是完成。从出家开始，乃至禅那与道，在此为离欲(nekkhamma)。实现(Ijjhati)，即是达到。能对治(paṭiharati)，故为神变(pāṭihāriya)：因其能去除、消除对治法，故为神变。能对治自身的对治法，故为神变，如离欲等。神变即是神变，犹如“变异”(vekataṃ)、“不平等”(vesama)。

อิชฺฌนฏฺเฐนาติ นิปฺผชฺชนฏฺเฐน. อุปายสมฺปทายาติ สมฺปนฺนอุปายสฺส, ญายารมฺภสฺสาติ อตฺโถ. อิชฺฌตีติ ปสเวติ. สีลวาติ อาจารสีเลน สีลวา. กลฺยาณธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถวเสน สุนฺทรธมฺโม. สีลสมฺปตฺติยา วา สีลวา. ทานาทิเสสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน กลฺยาณธมฺโม. ปณิทหิสฺสตีติ ปตฺเถสฺสติ.

以实现义(Ijjhanaṭṭhena)，即以完成义。以方便具足(Upāyasampadāya)，义即：具足方便，正当勤行。实现(Ijjhati)，即是产生。有戒(Sīlavā)，即依行仪戒而有戒。善法(Kalyāṇadhammo)，即以十善业道而为美善之法。或因戒具足而有戒，以布施等其余福行业事(puññakiriyavatthu)而为善法。发愿(Paṇidahissati)，即是期愿。

อิชฺฌนฺตีติ วฑฺฒนฺติ, อุกฺกํสํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. สาติสยนิปฺผชฺชนปฏิลาภสิชฺฌนพุทฺธิอตฺเถ หิ อิทฺธิ วุตฺตา. สา ทสวิธาติ สพฺพา อิทฺธิโย อาเนตฺวา อตฺถุทฺธารวเสน อิธาธิปฺเปตํ อิทฺธึ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. พหุภาวาทิกสฺส อธิฏฺฐานํ อธิฏฺฐหนํ เอติสฺสา อตฺถีติ อธิฏฺฐานา. วิวิธํ รูปนิมฺมานสงฺขาตํ กุพฺพนํ เอติสฺสา อตฺถีติ วิกุพฺพนา. มโนมยาติ ฌานมเนน นิพฺพตฺติภาวโต มโนมยา. ญาณสฺส วิปฺผาโร เวคายิตตฺตํ เอติสฺสา อตฺถีติ ญาณวิปฺผารา. อริยานํ อยนฺติ อริยา. ยโต กุโตจิ กมฺมวิปากโต ชาตา อิทฺธิ กมฺมวิปากชา. สาติสยปุญฺญนิพฺพตฺตา อิทฺธิ ปุญฺญวโต อิทฺธิ. กมฺมวิปากชา อิทฺธิ ชาติโต ปฏฺฐาย โหติ, อิตรา ยทา ตทา ปุญฺญสฺส วิปจฺจนกาเลติ เอวํ วา อิมาสํ วิเสโส เวทิตพฺโพ. อาถพฺพนวิชฺชาภินิพฺพตฺตา วิชฺชามยา. สมฺมาปโยโค อุปายปโยโค ญายารมฺโภ.

“成就”(Ijjhanti)意谓增长，即达到卓越。神通(iddhi)于此，乃于有胜之完成、获得、成就、增长义中说。说“神通有十种”，是为汇集一切神通，以义理阐释的方式，显示此处所意指的神通。此神通具有成为众多等之决意(adhiṭṭhāna)，即决志(adhiṭṭhahana)，故名“决意神通”(adhiṭṭhānā)。此神通具有造作种种色相变化，故名“变化神通”(vikubbanā)。由禅定心所成，故名“意所成神通”(manomayā)。此神通具有智慧之迅速扩展，故名“智遍满神通”(ñāṇavipphārā)。此为圣者所有，故名“圣神通”(ariyā)。由任何业报所生起的神通，是“业报生神通”(kammavipākajā)。由有胜之福所生的神通，是“有福者神通”(puññavato iddhi)。业报生神通从出生时即有，另一者则在福报成熟之时有；应如是了知此二者之差别。由阿闼婆明(āthabbana-vijjā)所成，是“明所成神通”(vijjāmayā)。正加行(Sammāpayoga)即方便加行(upāyapayogo)、正理之努力(ñāyārambho)。

๓๗๐. ปกติยา เอโกติ สภาเวน เอโก. พหุกนฺติ พหุํ. เตน อคฺคหิตปริจฺเฉทํ อธิฏฺฐาตพฺพสฺส อเนกภาวํ ทสฺเสตฺวา ปุน ปริจฺเฉทโต ทสฺเสตุํ ‘‘สตํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาวชฺชตีติ ปริกมฺมสงฺขาเตน อาโภเคน อาภุชติ ภาวิรูเป เตน ปริกมฺมมนสิกาเรน มนสิ กโรติ. ญาเณน อธิฏฺฐาตีติ ตถา ปริกมฺมํ กตฺวา อภิญฺญาญาเณน ยถาธิปฺเปเต พหุเก อธิฏฺฐาติ, อธิฏฺฐานจิตฺเตน สเหว พหุภาวาปตฺติโต พหุภาวาปาทกํ อิทฺธิวิธญาณํ ปวตฺเตนฺโต จ ตถา อธิฏฺฐาตีติ วุจฺจติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอวนฺติ [Pg.11] ปการตฺโถ เอวํ-สทฺโท, เตน สพฺพมฺปิ อธิฏฺฐานปฺปการํ สงฺคณฺหาติ. อธิฏฺฐานวเสนาติ ‘‘ญาเณน อธิฏฺฐาตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๐) เอวํ วุตฺตอธิฏฺฐานวเสน นิปฺผนฺนตฺตา.

370. “本性为一”(Pakatiyā eko)，即自性为一。“多”(Bahukaṃ)，即众多。以此显示了所应决意者之无限多样性后，为再从限定上显示，故说“或一百”等。“转向”(āvajjati)，即是以名为预备(parikamma)的作意(ābhoga)而倾向于未来当有之色(bhāvirūpa)，以彼预备作意而思惟。“以智决意”(ñāṇena adhiṭṭhāti)，即如是作预备后，以神通智，随其所欲决意为众多；又，因决意心与达成众多状态同时，且发动能引生众多状态的神变智，故说为如是决意。于其余诸（神变）中，此理亦然。“如是”(evaṃ)，此“evaṃ”词为方式义，以此含摄一切决意的方式。“由决意力”(Adhiṭṭhānavasena)，是因由“以智决意”如是所说之决意力而成办故。

๓๗๑. ปกติวณฺณนฺติ ปกติสณฺฐานํ อตฺตโน ปากติกรูปํ. ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสนาติ อตฺตโน ปกติวณฺณวิชหนปุพฺพกสฺส กุมารกวณฺณาทิวณฺณวิการสฺส วเสน.

371. “本然之相”(Pakativaṇṇa)即本然的形态，自己的自然形相。“以舍弃本然之相而变异的方式”(Pakativaṇṇavijahanavikāravasena)即以舍弃自身本然之相为前，变异为童子相等其他相的方式。

๓๗๒. อิมมฺหา กายาติ ปจฺจกฺขภาเวน ‘‘อิมมฺหา’’ติ วุตฺตา ภิกฺขุสฺส กรชกายา. อญฺญํ กายนฺติ อญฺญํ อิทฺธิมยํ กายํ. ตโต เอว อิทฺธิมยรูปวนฺตตาย รูปึ. อภิญฺญามเนน นิพฺพตฺตตฺตา มโนมยํ. นิปฺผตฺติวเสนาติ นิปฺผชฺชนวเสน. อภิญฺญาญาณสฺส หิ ยถา มโนมโย กาโย นิปฺผชฺชติ, ตถา ปวตฺติ มโนมยิทฺธิ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ยทิ เอวํ กถมยเมว มโนมยิทฺธีติ? รุฬฺหีเวสา เวทิตพฺพา ยถา ‘‘มโนมโย อตฺตภาโว’’ติ, ยถา วา ‘‘โคสมญฺญา วิสาณาทิมติ ปิณฺเฑ’’. อถ วา อพฺภนฺตรโต นิกฺขนฺเต, อิทฺธิมตา จ เอกนฺตสทิเส อิมสฺมึ นิมฺมาเน สุปากโฏ มนสา นิพฺพตฺติตภาโวติ ยถา สาติสโย มโนมยโวหาโร, น ตถา อญฺญาสุ อธิฏฺฐานวิกุพฺพนิทฺธีสุ สมญฺญนฺตรวนฺตาสูติ เวทิตพฺพํ.

372. “从此身”，即以现见故说“从此”，指比丘的业生身。“另一身”，即另一个神变所成身。因其由神变所成且有色，故为“有色”。因其由神通心所成，故为“意所成”。“以成就的方式”，即以生成的方式。诚然，神通智生成意所成身，其如此的运作方式即是意成神通。其余诸（神通）亦复如是。若尔，何故唯此名为意成神通？当知此是约定俗成之说，犹如说“意所成有”，或如对有角等的聚合体安立“牛”的通称。又或者，于此从内而出、与有神变者完全相似的变化身中，“由意所成”之相极为显了，故“意所成”之说超胜，不如其余有别名的决意神通、变化神通。当如是知。

๓๗๓. ญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วาติ อรหตฺตมคฺคญาณุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ วา วิปสฺสนากฺขเณ, ตโตปิ วา ปุพฺเพ อนฺติมภวิกสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย. ปจฺฉา วา ยาว ขนฺธปรินิพฺพานา. ตงฺขเณ วา มคฺคุปฺปตฺติสมเย. ญาณานุภาวนิพฺพตฺโต วิเสโสติ สูริยสฺส อุฏฺฐิตฏฺฐาเน, สมนฺตโต จ อาโลกกรณสมตฺถตา วิย ตสฺเสว ญาณสฺส อานุภาเวน นิพฺพตฺโต สพฺพโส ปหาตพฺพปหานภาเวตพฺพภาวนาปาริปูริสงฺขาโต วิเสโส. วตฺถูนิ ปน อนนฺตรายตาวเสน อาคตานิ. อนิจฺจานุปสฺสนายาติ สงฺขาเร อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺติยา พลววิปสฺสนาย. อารทฺธวิปสฺสนสฺส หิ ยถาวุตฺตวิปสฺสนาย ปวตฺติกฺขเณ ตโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จ ปกิณฺณกสมฺมสนวาเร นิจฺจสญฺญาย ปหานฏฺโฐ อิชฺฌติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. กามํ เอตฺตกาย สงฺเขปกถายปิ อธิปฺเปตตฺโถ ปกาสิโตว[Pg.12], วิตฺถารกถาย ปน วิภูตตโร โหตีติ อาห ‘‘วิตฺถาเรน กเถตพฺพ’’นฺติ.

373. “在智生起之前”者，谓在阿罗汉道智生起之前的观(vipassanā)刹那，或更早，从最后有者取结生时起；或在其后，直到诸蕴般涅槃；或在彼刹那，即道生起之时。“由智威力所生的殊胜”者，犹如太阳在升起之处及周遭有发光的能力，此殊胜乃由彼智的威力所生，名为完全断除应断、修习应修之圆满。诸事则因无障碍而来。“以无常随观”者，谓以强有力的观随观诸行为无常。对已发起观者而言，诚然，在如前所述之观的运作刹那，以及在此前、此后的思惟杂行之时，常想的断除得以成就。此理亦通于一切处。诚然，仅以此简说，所欲之义也已阐明，但以广说则更明了，故说“当广说”。

คพฺภคตสฺเสวาติ อนาทเร สามิวจนํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘ปจฺฉิมภวิกสฺสา’’ติอาทินา พากุลตฺเถรวตฺถุมฺหิ วุตฺตนเยน.

“入胎者(gabbhagatassa)”一词，其属格用法乃表示不在乎(anādara)。“如已说的方式”者，即以在薄拘罗长老事中，以“最后有者”等所说的方式。

ทารุภารํ กตฺวาติ ทารุภารํ สกเฏ กตฺวา, อาโรเปตฺวาติ อตฺโถ. โอสฺสชฺชิตฺวาติ ฉฑฺเฑตฺวา. สกฏมูเลติ สกฏสมีเป. วาฬยกฺขานุจริเตติ กุรุเรหิ ยกฺเขหิ อนุวิจริตพฺเพ. ยกฺขปริคฺคหิตญฺหิ ราชคหนครํ.

“将木柴装上车”者，义为将一担木柴置于车上，即装载。“放下”者，即舍弃。“在车根”者，即在车旁。“为凶恶夜叉所遍行”者，谓为凶恶的夜叉所遍行之处。因为王舍城(Rājagaha)确实为夜叉(yakkha)所占据。

๓๗๔. สมาธิโตติ ปฐมชฺฌานาทิสมาธิโต. ปุพฺเพติ อุปจารชฺฌานกฺขเณ. ปจฺฉาติ สมาปตฺติยา จิณฺณปริยนฺเต. ตงฺขเณติ สมาปนฺนกฺขเณ. สมถานุภาวนิพฺพตฺโต วิเสโสติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฌาเน สมาธิเตเชน นิพฺพตฺโต นีวรณวิกฺขมฺภนวิตกฺกาทิสมติกฺกมสญฺญาเวทยิตนิโรธปริสฺสยสหนาทิโก วิเสโส.

374. “从定”者，谓从初禅等定。“前”者，谓在近行禅的刹那。“后”者，谓在等至修习圆满时。“彼刹那”者，谓正在入定之刹那。“由止的威力所生的殊胜”者，谓在彼彼禅那中，由定力所生起的，如镇伏诸盖、超越寻伺等、忍受想受灭定之危难等的殊胜。

กโปตกนฺทรายนฺติ เอวํนามเก อรญฺญวิหาเร. ชุณฺหาย รตฺติยาติ จนฺทาโลกวติยา รตฺติยา. นโวโรปิเตหิ เกเสหีติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. ยสฺสาติ ปหารสฺส. ตสฺสาติ ยกฺขสฺส. ขิปฺปนิสนฺติภาวสฺส อุกฺกํสคตตฺตา เถโร ตสฺมึ ปหรนฺเต เอว สมาปตฺตึ สมาปชฺชีติ อาห ‘‘ปหรณสมเย สมาปตฺตึ อปฺเปสี’’ติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘นิสินฺโน โหติ อญฺญตรํ สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา’’ติ (อุทา. ๓๔) วุตฺตํ. อิเม ปน เถรา สมาปตฺติโต วุฏฺฐานสมกาลํ เตน ปหาโร ทินฺโนติ วทนฺติ.

“于鸠鸽岩(Kapotakandara)”者，谓于名为鸠鸽岩的林野住处。“于月明之夜”者，谓于有月光之夜。“以新剃除之发”者，此为表示状态之具格。“‘彼’(Yassa)”者，谓于击打。“‘其’(Tassa)”者，谓于夜叉。因速能寂止之状态已达究竟故，长老于彼击打之时即入等至，故云：“于击打时，[彼]入等至”。于圣典(Pāḷi)中则言：“入某一禅定而坐”(自说经 34)。然此等长老言：“彼于从等至出定之同时，为彼所击”。

สญฺชีวตฺเถรนฺติ กกุสนฺธสฺส ภควโต ทุติยํ อคฺคสาวกํ มหาเถรํ สนฺธายาห. โส หิ อายสฺมา อรญฺญาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิสินฺโน อปฺปกสิเรเนว นิโรธํ สมาปชฺชติ, ตสฺมา เอกทิวสํ อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิโรธํ สมาปชฺชิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิโรธสมาปนฺน’’นฺติอาทิ. จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิตฺถ, สรีเร กา กถา. เตเนว หิ เถโร ‘‘สญฺชีโว’’ ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. อยมสฺสาติ อสฺส อายสฺมโต สญฺชีวตฺเถรสฺส โย นิโรธสมาปตฺติยํ อคฺคิปริสฺสยาภาโว, อยํ สมาธิวิปฺผารา [Pg.13] อิทฺธีติ โยชนา. กถํ ปน นิโรธสมาปตฺติยํ สมาธิวิปฺผารสมฺภโวติ อาห ‘‘อนุปุพฺพ…เป… นิพฺพตฺตตฺตา’’ติ.

“‘生支长老’(Sañjīvatthera)”者，是就拘留孙(Kakusandha)世尊(Bhagavā)的第二上首弟子大长老而说。诚然，彼具寿(Āyasmā)于林野等处，随处而坐，皆能毫不费力地入灭尽定。是故，一日，于某树下入灭尽定，就此而说“入灭尽定”等。其衣连一丝线亦未烧毁，于身复何待言？是故，该长老实以“生支”(Sañjīva)而闻名。“‘此是彼之’(Ayamassa)”者，其结构为：此具寿生支长老于灭尽定中，彼无火灾之厄，此即定遍满神变。然于灭尽定中，云何能有定遍满之生起？故云：“由次第……乃至……生起故”。

ปฐมํ ฐปิตภณฺฑกสฺสาติ สพฺพปฐมํ ฐปิตภณฺฑกสฺส. ตญฺหิ คหณกาเล สพฺพปจฺฉิมํ คยฺหติ. กาลปริจฺเฉทวเสนาติ ‘‘เอตฺตเก กาเล คเต วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ สมาปตฺติโต ปุพฺเพ กตกาลปริจฺเฉทวเสน. ภีตา วิรวึสูติ รตฺตนฺธกาเร รูปทสฺสเนน ‘‘ปิสาโจ อุฏฺฐหตี’’ติ มญฺญมานา. เอตฺตเกหิ นาม ภณฺฑเกหิ อชฺโฌตฺถโฏ นิพฺพิกาโร ‘‘อโห มหานุภาโว, อโห วิเวกวาสี’’ติ จ เถรคเตน ปสาเทน.

“‘于最初所置之物’(Paṭhamaṃ ṭhapitabhaṇḍakassa)”者，谓于最先所置之物。诚然，彼物于取用时，最后被取。“‘以时限故’(Kālaparicchedavasena)”者，谓于入等至前，以所作之时限故，[心念]：“经尔许时，我当出定”。“‘怖而号叫’(Bhītā viraviṃsū)”者，谓于夜之黑暗中，因见色相，而思“毕舍遮(pisāca)起矣”。[长老]为如是众多之物所覆，竟无变异，[众人]遂因对长老生起净信而[赞叹]：“嗟乎，大威力者！嗟乎，乐独住者！”

ตตฺตเตลกฏาหนฺติ อาธารสีเสน อาเธยฺยมาห, กฏาเห ตตฺตเตลํ กฏาเหน อาสิญฺจีติ อธิปฺปาโย. วิวฏฺฏมานนฺติ กตฺถจิปิ อลคฺคนวเสน ภสฺสนฺตํ.

“于热油锅”：此是以容器为首而说其内容物，意为以锅倾倒热油。“滚落”：谓因不附着于任何一处而滑落。

สปริวาราติ ปญฺจหิ อิตฺถิสเตหิ สปริวารา. ราชานํ เมตฺตาย ผรีติ โอทิสฺสกเมตฺตาสมาปตฺติยา ราชานํ ผุสิ. ขิปิตุนฺติ วิชฺฌิตุํ. โอโรเปตุนฺติ สรสนฺนาหํ ปฏิสํหริตุํ.

“有随从”：谓有五百名妇女为随从。“以慈心遍满国王”：谓以特定对象的慈心定触及国王。“投掷”：意为射穿。“放下”：意为收回已搭好的箭。

๓๗๕. ปฏิกฺกูลาทีสูติ อนิฏฺฐาทีสุ. อนิฏฺฐํ หิ ปฏิกฺกูลํ, อมนุญฺญมฺปิ ‘‘ปฏิกฺกูล’’นฺติ วุจฺจติ. อาทิ-สทฺเทน อปฏิกฺกูลาทึ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถาติ ปฏิกฺกูลารมฺมเณ. อุเปกฺขโกติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก. ตตฺถาติ ปฏิกฺกูลาปฏิกฺกูลเภเท วตฺถุสฺมึ. สโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺติยา สติมา. สมฺปชาโนติ ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา สมฺปชานการี. อยนฺติ อยํ ปฏิกฺกูลาทิวตฺถูสุ อปฏิกฺกูลสญฺญีวิหาราทิกา ขีณาสวานํ อคฺคมคฺคาธิคมสิทฺธา จิตฺติสฺสริยตา. เตนาห ‘‘เจโตวสิปฺปตฺตานํ…เป… วุจฺจตี’’ติ.

375. “于厌恶等”：谓于不合意等。不合意即是厌恶，“不悦意”亦称为“厌恶”。以“等”字包含不厌恶等。“于彼”：谓于厌恶所缘。“舍者”：谓以六支舍而为舍者。“于彼”：谓于有厌恶与不厌恶之分的事中。“具念者”：谓因念已达圆满而具念。“正知者”：谓因慧已达圆满而行正知。“此”：此乃诸漏尽者于厌恶等事中安住于不厌恶想等，由证得最上道所成就的心自在。是故说：“得心自在者……被称为。”

อนิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ สตฺตสญฺญิเต เมตฺตาผรณํ วา ธาตุโส ปจฺจเวกฺขณาย ธาตุมนสิการํ วา คูถาทิเก ธาตุมนสิการํ กโรนฺโตติ โยเชตพฺพํ. อปฏิกฺกูลสญฺญี วิหรตีติ หิเตสิตาย, ธมฺมสภาวจินฺตนาย จ น ปฏิกฺกูลสญฺญี หุตฺวา อิริยาปถวิหาเรน วิหรติ. อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ ญาติมิตฺตาทิเก. เกสาทิอสุจิโกฏฺฐาสมตฺตเมวาติ อสุภผรณํ วา อสุภมนสิการํ วา. ตตฺถ รูปธมฺมชาตํ อนิจฺจนฺติ อาทิอตฺโถ อิติ-สทฺโท, ตสฺมา อนิจฺจทุกฺขานตฺตวิปริณามธมฺโมติ มนสิการํ [Pg.14] วา กโรนฺโตติ โยชนา. ปฏิกฺกูลาปฏิกฺกูเลสูติ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ วตฺถูนิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วทติ. เอส นโย อิตรตฺถ. ยํ วา สตฺตานํ ปฐมํ ปฏิกฺกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา อปฏิกฺกูลโต อุปติฏฺฐติ, ยญฺจ อปฏิกฺกูลโต อุปฏฺฐิตเมว ปจฺฉา ปฏิกฺกูลโต อุปติฏฺฐติ, ตทุภเยปิ ขีณาสโว สเจ อากงฺขติ, วุตฺตนเยน อปฏิกฺกูลสญฺญี วา วิหเรยฺย, ปฏิกฺกูลสญฺญี วาติ อยมริยิทฺธิ วุตฺตา.

于不合意的事物，若其被认知为有情，则可修习慈心遍满，或以界省察而作界作意，或对粪便等作界作意，当如是连结。“安住于不厌恶想”：意谓以求利益之心与思惟法性，不成为有厌恶想者，并以四威仪安住。于合意的事物，如亲友等。“仅仅是发等不净部分”：意谓修习不净遍满，或作不净作意。在此，‘aniccanti’中的‘iti’字有‘等’的含义，因此应连结为：或作‘是无常、苦、无我、变易法’的作意。“于厌恶与不厌恶”：意谓将合意与不合意的事物合在一起说。此理亦通于他处。又或者，对有情而言，某事物最初显现为厌恶，之后则显现为不厌恶；又或者某事物最初显现为不厌恶，之后则显现为厌恶。对于此二者，漏尽者如果意欲，即可依照所说之理，或安住于不厌恶想，或安住于厌恶想。这即被称为圣成就。

จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน ‘‘จกฺขู’’ติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน, จกฺขุนา วา การณภูเตน, ทฺวารภูเตน วา รูปํ ปสฺสิตฺวา. เนว สุมโน โหตีติ เคหสฺสิตโสมนสฺสสฺสายํ ปฏิกฺเขโป, น เนกฺขมฺมปกฺขิกาย กิริยาโสมนสฺสเวทนาย. ฉฬงฺคุเปกฺขนฺติ อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนลกฺขณํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺติยา ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขา’’ติ ลทฺธนามํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขํ. ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘ปฏิสมฺภิทาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

“以眼见色后”：即以具见色能力、且因作为因而得“眼”之称的眼识，或以作为因或门的眼根看见色之后。“既不悦意”：此乃是对依于在家的喜悦的否定，而非对属于出离的、作用性的喜悦受的否定。“六支舍”：其特相为，在可意与不可意的六种所缘的范围中，不舍离其清净的自性；又因其于六门中生起，故得“六支舍”之名，即中舍。为了以圣典印证所说之义，故说“以无碍解”等。

๓๗๖. ปกฺขีอาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน เทวาทีนํ สงฺคโห. เวหาสคมนาทิกาติ ปน อาทิ-สทฺเทน จกฺขุวิสุทฺธิอาทึ สงฺคณฺหาติ. กุสลกมฺเมน นิพฺพตฺติตฺวาปิ อกุสลวิปากานุภาเวน สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกานํ. ฌานนฺติ อภิญฺญาปตฺตํ ฌานํ สนฺธายาห. วิปสฺสนาปิ อุกฺกํสคตา อุพฺเพคปีติสหิตา อากาเส ลงฺฆาปนมตฺตาปิ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘วิปสฺสนํ วา’’ติ. ‘‘ปฐมกปฺปิกาน’’นฺติ อิทํ ‘‘เอกจฺจานํ มนุสฺสาน’’นฺติ อิมสฺส วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวมาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ปุนพฺพสุมาตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

376. “飞禽等”：此中“等”字，包括天神等。“空中行等”：此中“等”字，涵盖天眼清净等。堕落者（vinipātika）：即使由善业所生，然因不善果报之力，从安乐蕴集处堕落，故名。“禅那”：是指已证神通的禅那。“或观”：观（vipassanā）若至究竟，与踊跃喜俱，亦能有跃入空中之量，故说“或观”。“初劫的人”：此词应视为“某些人”的形容词。“如是等”：此中“等”字，应理解为包括布纳跋苏（Punabbasu）母等。

๓๗๗. เวหาสนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ, อจฺจนฺตสํโยเค วา. จกฺกวตฺตี หิ จกฺกรตนํ ปุรกฺขตฺวา อตฺตโน ภวนโต อพฺภุคฺคนฺตฺวา อากาเสเนว สิเนรุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา สกลจกฺกวาฬํ อนุสํยายตีติ. อสฺสพนฺธาติ อสฺสปาลา, เย อสฺสานํ ยวทายกา. ตถา โคพนฺธา.

377. “在空中”（vehāsaṃ）：是用于处所格（bhummattha）意义的业格（upayogavacana），或用于“持续连接”（accantasaṃyoga）之义。转轮王（cakkavattī）实以轮宝为先导，从自己的宫殿升起，唯由空中右绕须弥山（Sineru）后，巡游整个轮围世界。“系马者”（assabandhā）：即马夫（assapāla），是给马喂食大麦的人。牧牛者（gobandhā）亦然。

จกฺกวตฺติอาทีนํ ปุญฺญิทฺธิยา วิตฺถาริยมานาย อติปปญฺโจ โหตีติ ปุญฺญวโต อิทฺธึ ลกฺขณโต ทสฺเสนฺเตน ‘‘ปริปากํ คเต ปุญฺญสมฺภาเร อิชฺฌนกวิเสโส’’ติ [Pg.15] วตฺวาปิ โชติกาทีนํ ปุญฺญิทฺธึ เอกเทเสน ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุวณฺณปพฺพโตติ สพฺพสุวณฺณมโย ปพฺพโต. ตสฺส กิร คหิตคหิตฏฺฐาเน โอธิ น ปญฺญายติ. เอกสีตามตฺเตติ เอตฺถ สีตา นาม กสนวเสน นงฺคลสฺส คตมคฺโค. ตุมฺพํ นาม อาฬฺหกํ. จุทฺทส มคฺคาติ จตุทฺทส กสนมคฺคา.

转轮王等之福德神变（puññiddhi）若予广说则过于繁琐，故为从特征上开示有福者之神变，虽已说“福德资粮成熟时，有成就之差别”，仍为略示乔提迦（Jotika）等之福德神变，而说“于此亦”等。其中，“金山”（suvaṇṇapabbata）是指纯金所成之山。据说于其随取之处，不见其限量。“一犁道量”（ekasītāmatta）：此处“犁道”（sītā），是指因犁耕而有之犁的行道。“tumba”是一种名为“āḷhaka”的量器。“十四道”（cuddasa maggā）即十四条犁耕之道。

๓๗๘. วิชฺชํ ปริชปิตฺวาติ คนฺธารีวิชฺชาทิกํ อตฺตโน วิชฺชํ กตูปจารํ ปริวตฺเตตฺวา มนฺตปฐนกฺกเมน ปฐิตฺวา.

378. “念诵明咒后”（vijjaṃ parijapitvā）：即对自己已作前行（upacāra）的犍陀罗（Gandhārī）明咒等，按照念诵咒语的次第，反复念诵。

๓๗๙. สมฺมาปโยเคนาติ อุปายปโยเคน, ยถา ยถิจฺฉิตตฺถสิทฺธิ โหติ, ตถา ปวตฺติตญายารมฺเภน. ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺสาติ ยถาธิปฺเปตสฺส นิปฺผาเทตพฺพกมฺมสฺส. เอตฺถ จาติ ‘‘ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปฺปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๘) อิมิสฺสา ทสมาย อิทฺธิยา นิทฺเทเสปิ. ปุริมปาฬิสทิสาวา’’ติ สมาธิวิปฺผารอิทฺธิอาทีนํ นิทฺเทสสทิสาว. สกฏพฺยูหาทิกรณวเสนาติ สกฏพฺยูหจกฺกพฺยูหปทุมพฺยูหาทีนํ สํวิธานวเสน นิพฺพตฺตวิเสโสติ สมฺพนฺโธ. คณิตคนฺธพฺพาทิ สิปฺปกมฺมํ. สลฺลกตฺตกาทิ เวชฺชกมฺมํ. อิรุพฺเพทาทีนํ ติณฺณํ เวทานํ.

379. “以正当的运用”：即以善巧的运用，以能成就所欲之果的方式，发起如理的勤行。“于彼彼业”：即于所欲完成之业。此处也指，于此第十种神变的解释中，《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga, paṭi. ma. 3.18)所说：“于彼彼处，以正当的运用为缘而成就，故为神变”。“与前分圣典相似”：即与定遍满神变(samādhivipphāra-iddhi)等的解释相似。“通过布置车阵等”：此句意指，通过布置车阵(sakaṭabyūha)、轮阵(cakkabyūha)、莲花阵(padumabyūha)等而产生的特殊效果。算术、音乐等是工巧业。外科等是医药业。指《梨俱吠陀》(Irubbeda)等三吠陀。

‘‘เอโกปิ หุตฺวา พหุธาว โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๓๘; ม. นิ. ๑.๑๔๗; สํ. นิ. ๕.๘๓๔; ปฏิ. ม. ๑.๑๐๒; ๓.๑๐) อธิฏฺฐานิทฺธิยา เอว คหิตตฺตา อาห ‘‘อธิฏฺฐานา อิทฺธิเยว อาคตา’’ติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถติ อิมสฺมึ อภิญฺญานิสํสสงฺขาเต, อิทฺธิวิธสงฺขาเต วา อตฺเถ.

“‘一身化为多身’等”(长部1.238；中部1.147；相应部5.834；无碍解道1.102；3.10)，由于只含摄决意神变(adhiṭṭhāna-iddhi)，故说“唯决意神变已来”。“于此义中”：是指于此名为神通功德(abhiññānisaṃsa)，或名为神变品(iddhividha)的义理中。

๓๘๐. ‘‘เอกวิเธน ญาณวตฺถุ’’นฺติอาทีสุ (วิภ. ๗๕๑) โกฏฺฐาสตฺโถ วิธสทฺโท, ‘‘วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหํ ทสฺเสตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๓.๑๓) วิกปฺปตฺโถ, ตทุภยมฺเปตฺถ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทฺธิวิธายาติ อิทฺธิโกฏฺฐาสาย, อิทฺธิวิกปฺปาย วา’’ติ. อิทฺธิ หิ อภิญฺญาสุ เอโก โกฏฺฐาโส, วกฺขมาเนหิ เภเทหิ อเนกปฺปเภทา จ. วุตฺตปฺปการวเสนาติ วุตฺตสฺส จุทฺทสปฺปการสฺส, จิตฺตปริทมนสฺส สมาหิตตาทิปฺปการสฺส จ วเสน. ‘‘อิทฺธิวิธายา’’ติ ตทตฺถสฺส สมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘อิทฺธิวิธาธิคมตฺถายา’’ติ. ‘‘กสิณารมฺมณโต อปเนตฺวา’’ติ อิทํ อภิญฺญาปาทกปริกมฺมจิตฺตานํ [Pg.16] สมานสนฺตานตาย วุตฺตํ, น ปริกมฺมจิตฺตสฺส กสิณารมฺมณตฺตา. อิทฺธิวิธาภิมุขํ เปเสตีติ นิปฺผาเทตพฺพสฺส อิทฺธิวิธสฺส อภิมุขภาเวน ปวตฺเตติ. ยํ หิ ‘‘สตํ โหมี’’ติอาทินา ปริกมฺมจิตฺตสฺส ปวตฺตนํ, ตเทวสฺส อภินีหรณํ, อิทฺธิวิธาภิมุขเปสนญฺจ ตเถว อิทฺธิวิธสฺส ปวตฺตนโต อภินินฺนามนํ อิธ ปริกมฺมจิตฺตสฺส อิทฺธิวิเธ อธิมุตฺตีติ อาห ‘‘อธิคนฺตพฺพอิทฺธิโปณํ อิทฺธิปพฺภารํ กโรตี’’ติ. อิธ ปจฺจนุภวนผุสนา สจฺฉิกิริยาปตฺติปริยายา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปาปุณาตีติ อตฺโถ’’ติ อาห. อสฺสาติ อิทฺธิวิธสฺส.

380. 于“一种智事”（Ekavidhena ñāṇavatthu）等句（《分别论》Vibha. 751）中，“vidha”一词意为“部分”（koṭṭhāsa）；于“亦能示现种种军阵”（vividhampi senābyūhaṃ dasseti）等句（《无碍解道》Paṭi. Ma. 3.13）中，意为“分别”（vikappa）。为显示两者于此皆适用，故说“为神变之法（iddhividhāya），即为神变之部分（iddhikoṭṭhāsāya），或为神变之分别（iddhivikappāya）”。诚然，神变（iddhi）于诸神通（abhiññā）中是一部分，又依将说之差别而有多种分别。“依所说方式”，即依所说的十四种调伏心的方式，以及得定等方式。“为神变之法（Iddhividhāya）”是与其目的相应的为格（sampadānavacana），故说“为证得神变之法（iddhividhādhigamatthāya）”。“从遍处（kasiṇa）所缘移开”，此说是就作为神通基础（abhiññāpādaka）的加行心（parikammacitta）具有相似相续而言，并非因加行心以遍处为所缘。“导向神变之法（Iddhividhābhimukhaṃ peseti）”，即朝向应成办的神变之法而令心运行。诚然，加行心作意“我当成百”等的运行，即是它的引发（abhinīharaṇa）与导向神变之法；又因神变之法亦如是运行，故此运行亦是令心朝向（abhininnāmana）。于此，令心朝向即是加行心对神变之法的胜解（adhimutti），故说“使心朝向、倾向于应证得的神变”。于此，为显示体验（paccanubhava）、触（phusana）、现证（sacchikiriyā）皆是“得”（patti）的同义词，故说“（pāpuṇāti）是‘到达’的意思”。“其（assa）”，指神变之法。

เอโกปีติ ปิ-สทฺโท วกฺขมานํ พหุภาวํ อุปาทาย สมฺปิณฺฑนตฺโถ. โส หิสฺส ปฏิโยคี ‘‘เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหตี’’ติ. โส จ โข พหุภาวํ นิมฺมินิตฺวา ฐิตสฺส อนฺตราว เอกภาวูปคโม. ยถากาลปริจฺเฉทํ ปน สรเสเนว เอกภาวูปคโม อิธ นาธิปฺเปโต อนิทฺธินิมฺมานภาวโต. ตมฺปิ ปุพฺเพ กตกาลปริจฺเฉทวเสน สิทฺธตฺตา อิทฺธานุภาโวเยวาติ เกจิ. อฏฺฐาเน วายํ ปิ-สทฺโท, เอโก หุตฺวา พหุธาปิ โหติ, พหุธา หุตฺวา เอโกปิ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิมสฺมึ ปกฺเข ปิ-สทฺโท วกฺขมานํ เอกภาวํ อุปาทาย ‘‘สมฺปิณฺฑนตฺโถ’’ติ วตฺวา ‘‘โส หี’’ติอาทิ สพฺพํ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. พหุภาวนิมฺมาเน ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘พหูนํ สนฺติเก’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พหูนํ สนฺติเกติ อตฺตนา นิมฺมิตานํ พหูนํ สมีเป, เตหิ ปริวาริโต หุตฺวาติ อธิปฺปาโย. วา-สทฺโท อวุตฺตวิกปฺปตฺโถ, เตน ‘‘ธมฺมํ วา กเถตุกาโม’’ติ เอวมาทิ สงฺคยฺหติ. ‘‘ญาเณน อธิฏฺฐหนฺโต เอวํ โหตี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

于“一亦”(ekopi)中，“亦”(pi)字是就接下来要说的多数而有总括之义。其对应者为“一亦化为多，多亦化为一”。而此仅为化现为多数后，于中途回归于一的状态。至于依时限而自然回归于一的状态，于此则非所欲，因其非由神通所造作。有人认为，彼亦是依先前所作之时限而成就，故亦是神通之力。或谓此“亦”字位置不当，应关联为“由一变为多，由多亦变为一”。于此说中，应言“亦”字是就接下来要说的“一”而有总括之义，然后“其对应者……”等一切皆应作相应解说。为示化现为多数之用途，故说“在众人面前”等。其中“在众人面前”，意指于自己所化现之众多形象的近旁，为彼等所围绕。“或”字为未言明之选择义，由此含摄“或欲说法”等。应引“以智决意而如是成就”之句，以作关联。

๓๘๑. ภวติ เอตฺถ อิทฺธีติ ภูมิโย, ฌานานิ. เอตฺถาติ จ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ. วิเวกโต ชาตา ภูมิ วิเวกชภูมิ. วิเวกชํ หิ ปฐมํ ฌานํ นีวรณวิเวกสมฺภูตตฺตา. ปีติสุขภูตา ภูมิ ปีติสุขภูมิ. ทุติยชฺฌานญฺหิ ปีติสุขภูมิภูตญฺเจว ปีติสุขสญฺชาตญฺจ สมาธิวเสน. อุปริ ทฺวีสุปิ เอเสว นโย. อิทฺธิลาภายาติ อิทฺธิยา อธิคมาย. อิทฺธิปฏิลาภายาติ อิทฺธิยา ปุนปฺปุนํ ลภมานาย, พหุลีกรณายาติ อตฺโถ. อิทฺธิวิกุพฺพนตายาติ อิทฺธิยา วิวิธรูปการณาย, วิกุพฺพนิทฺธิยาติ อตฺโถ[Pg.17]. อิทฺธิวิสวิตายาติ อิทฺธิยา วิวิธานิสํสปสวนาย. อิทฺธิวสิตายาติ อิทฺธิยา ขิปฺปนิสนฺติอาทิภาวาวหวสีภาวตฺถาย. อิทฺธิเวสารชฺชายาติ อิทฺธิยา ปฏิปกฺขทูรีภาเวน วิคตสํกิเลสตาย สุฏฺฐุ วิสารทภาวาย. จตุตฺถชฺฌานํ ตาว อิทฺธิยา ภูมิ โหตุ ตตฺถ ปติฏฺฐาย นิปฺผาเทตพฺพโต, อิตรานิ ปน กถนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตีณิ ฌานานิ สมฺภารภูมิโยติ เวทิตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ตติยชฺฌาเน สุขผรเณน, ปฐมทุติเยสุ ปีติผรเณน สุขผรเณน จ เหตุภูเตนาติ ยถารหวเสน โยชนา. ผรณํ เจตฺถ ฌานสฺส สุภาวิตภาเวน สาติสยานํ ปีติสุขานํ วเสน ฌานปฺปจฺจยาทินา สหชาตนามกายสฺส ปริพฺรูหนํ, รูปกายสฺส จ ตํสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ ปริปฺผุฏตา. เตนาห ภควา ‘‘ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๔๒๗). สุขสญฺญนฺติ ฌานสุเขน สหคตํ สญฺญํ. ลหุสญฺญนฺติ ตํสมฺปยุตฺตลหุตาสหคตํ สญฺญํ. โอกฺกมิตฺวาติ อนุปวิสิตฺวา. เตสุ หิ ฌาเนสุ สาติสยาย ลหุตาย สมฺปยุตฺตํ สุขํ สนฺตานวเสน ปวตฺเตนฺโต โยคี ตํ สโมกฺกนฺโต วิย โหตีติ เอวํ วุตฺตํ. สญฺญาสีเสน นิทฺเทโส. ฌานสมฺปยุตฺตา หิ ลหุตา วินาปิ อิทฺธิยา อากาสํ ลงฺฆาปนปฺปมาณปฺปตฺตา วิย โหติ. ลหุภาวคฺคหเณเนว เจตฺถ มุทุกมฺมญฺญภาวาปิ คหิตา เอว. เตนาห ‘‘ลหุมุทุกมฺมญฺญกาโย หุตฺวา’’ติ.

381. 神通于此生起，故为“地”，即诸禅那。“于此”（ettha）是表示原因的处格。由离而生之地为离生地；初禅确实因由远离诸盖而生，故为“离生”。由喜乐所成之地为喜乐地；第二禅确实既是喜乐地，又因定而生喜乐。在其上的两者也是同理。“为得神通”（Iddhilābhāya）即是为了证得神通。“为再得神通”（Iddhipaṭilābhāya）即是为了再再获得神通，义为多修习。“为神通变化”（Iddhivikubbanatāya）即是为了以神通制作种种形态，义为变化神通。“为神通威力”（Iddhivisavitāya）即是为了由神通产生种种功德。“为神通自在”（Iddhivasitāya）即是为了在神通中达到能带来迅速成就等状态的自在。“为神通无畏”（Iddhivesārajjāya）即是为了在神通中，因远离对治法、已离染污而达到完全无畏。第四禅固然是神通之地，因为要立足于彼而成就；但其余的禅那又如何呢？故说“于此亦……”等。于此，应知三禅是资粮地，这是其关联。应如是相应地结合：在第三禅中，以乐遍满为因；在初禅和第二禅中，以喜遍满和乐遍满为因。此处的“遍满”是指，由于禅那善修习故，以超胜的喜乐之力，通过禅那之缘等，令俱生的名身增长，并且色身也被其所生的殊胜色法所遍满。因此，世尊说：“以喜乐浸润、渗透、充满、遍布。”“乐想”是指与禅乐相应的想。“轻快想”是指与彼相应的轻快性俱行的想。“下入”（okkamitvā）即是“进入”（anupavisitvā）。确实，修行者在那些禅那中，使与殊胜轻快性相应的乐相续现起，犹如已完全进入其中，故如是说。这是以想为首的解释。确实，与禅那相应的轻快性，即使没有神通，也仿佛能达到跃入空中的程度。此处，取“轻快性”一词亦已包含了柔软性与堪能性。因此说：“身体变得轻、柔软、堪能。”

อิมินา ปริยาเยนาติ ติณฺณํ ฌานานํ สมาปชฺชเนน สุขลหุภาวปฺปตฺตนามรูปกายสฺส สติ จิตฺตปริทมเน จตุตฺถํ ฌานํ สุเขเนว อิทฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตีติ อิมินา ปริยาเยน. ปกติภูมิยา หิ อธิฏฺฐานภูตา สมฺภารภูมิโย ปาการสฺส เนมิปฺปเทโส วิยาติ.

“以此方式”是说：通过进入三禅，当心被调伏时，对于已获得轻安之名色身者，第四禅便能轻易地导向神通的获得。诚然，诸资粮地是自然地的基础，如同城墙的地基。

๓๘๒. อิทฺธิปาทนิทฺเทเส จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท. อิทฺธิปาทาติ เอตฺถ อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชตีติ อตฺโถ. อิชฺฌนฺติ วา เอตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ. ปฐเมนตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโทติ อิทฺธิปาโท, อิทฺธิโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. ทุติเยนตฺเถน อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท. ปาโทติ ปติฏฺฐา, อธิคมูปาโยติ อตฺโถ. เตน หิ อุปรูปริวิเสสสงฺขาตํ อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ. อยํ ตาว อฏฺฐกถานโย. ตตฺถ อิทฺธิ-สทฺทสฺส ปฐโม กตฺตุอตฺโถ, ทุติโย กรณตฺโถ [Pg.18] วุตฺโต. ปาท-สทฺทสฺส เอโก กรณตฺโถว. ปชฺชิตพฺพาว อิทฺธิ วุตฺตา, น จ อิชฺฌนฺตี, ปชฺชิตพฺพา จ อิทฺธิ ปชฺชนกรเณน ปาเทน สมานาธิกรณา โหตีติ ปฐเมน อตฺเถน ‘‘อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. ตถา อิทฺธิกิริยากรเณน สาเธตพฺพาว วุทฺธิสงฺขาตา อิทฺธิ ปชฺชนกิริยากรเณน ปชฺชิตพฺพาติ ทฺวินฺนํ กรณานํ น อสมานาธิกรณตา สมฺภวตีติ ทุติเยนตฺเถน ‘‘อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ จ น สกฺกา วตฺตุํ. ตสฺมา ปฐเมนตฺเถน สมานาธิกรณสมาโส, ทุติเยน สามิวจนสมาโส น ยุชฺชตีติ ปฐเมนตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท, ทุติเยนตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโทติ สมาโส ยุตฺโต, ยถาวุตฺโตปิ วา, ปาทสฺส อิชฺฌมานโกฏฺฐาสอิชฺฌนกรณูปายภาวโต.

382. 在神足的解释中，“四”是数量的限定。“神足”（iddhipāda）一词中，“成就”（ijjhati）即是神通（iddhi），意为成功、完成。或者，众生依靠它而成就、增长、达到卓越，故名神通。依第一义，神通即是足，故为神足，意为神通的一个部分。依第二义，神通之足为神足。“足”（pāda）是基础、证得之方便。诚然，依靠它，（行者）达到、证得名为更高超殊胜的增盛。以上是义注（aṭṭhakathā）的说法。其中，对“神通”一词，说了第一能作义和第二工具义。对“足”一词，只说了工具义。所说的是应被达到的神通，而非正在成就的神通；而应被达到的神通与作为达到之工具的足并非同格，因此依第一义不能说“神通即是足，故为神足”。同样，称为增长的神通，应由神通作用的工具来完成，应由达到的工具来达到，此二工具不可能不同格（即必须同格），因此依第二义也不能说“神通之足为神足”。所以，依第一义，同格复合不成立；依第二义，所属复合也不成立。因此，应反过来解释：依第一义（能作义），“神通之足为神足”此一所属复合是恰当的；依第二义（工具义），“神通即是足，故为神足”此一同格复合是恰当的。或者，也可如义注所说，因为足既是正在成就的部分，又是成就的工具与方便。

ปุพฺพภาคฉนฺทวเสน ฉนฺทเหตุโก. สมฺปยุตฺตฉนฺทวเสน ฉนฺทาธิโก. ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน เอว ปน สหชาตฉนฺทสฺสาปิ อธิกตา เวทิตพฺพา. อถ วา ‘‘ฉนฺทญฺเจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธึ, ลภติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ, อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธี’’ติ อิมาย ปาฬิยา ฉนฺทาธิปติสมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติ-สทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ. อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสน ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘ฉนฺทเหตุโก ฉนฺทาธิโก วา สมาธี’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ฉนฺทํ อธิปตึ กริตฺวา’’ติอาทิ. ปธานภูตาติ วีริยภูตาติ เกจิ วทนฺติ. สงฺขตสงฺขารนิวตฺตนตฺถํ ปน ปธานคฺคหณํ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต อญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณํ. ปธานภูตา เสฏฺฐภูตาติ อตฺโถ. จตุพฺพิธสฺส ปน วีริยสฺส อธิปฺเปตตฺตา พหุวจนนิทฺเทโส. โย ปน ‘‘อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ เอวํ สมาสโยชนาวเสน ปาทสฺส อุปายตฺถตํ คเหตฺวา อิทฺธิปาทตฺโถ วุตฺโต, โส ปฏิลาภปุพฺพภาคานํ กตฺตุกรณิทฺธิภาวํ ‘‘ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) วา อภิธมฺเม อาคตตฺตา ฉนฺทาทีหิ อิทฺธิปาเทหิ สาเธตพฺพาย วุทฺธิยา กตฺติทฺธิภาวํ, ฉนฺทาทีนํ กรณิทฺธิภาวญฺจ สนฺธาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

依于前分欲，是为欲因。依于相应欲，是为欲增上。又，依于前行之力，当知俱生欲亦有增上性。或者，如圣典所言：“比丘，若以欲为增上而得定，得心一境性，此谓欲定。”当知，欲增上定即是欲定，是省略了“增上”一词的复合词。然而，在义注中，为显“增上”一词之义，故说“欲因或欲增上之定”。因此说“以欲为增上”等。有人说“主要所成”即是“精进所成”。然而，使用“主要”一词是为了排除有为行。又或者，造作彼彼差别者是为行，一切精进皆是行。在此，使用“主要”一词，是为了排除除了能成办四种作用者之外的其他（精进）。“主要所成”意即“最胜所成”。又，因意指四种精进，故用复数表示。至于有人依据“神力之足为神足”此复合词的解释，取“足”为方便义而说神足之义，当知此说是针对获得（神通）之前分阶段的能作与工具神力之状态；或因《阿毗达摩》（《分别论》457）中说“欲神足”等，是针对由欲等神足所应成就之增长的能作神力状态，以及欲等的工具神力状态而说。

วีริยิทฺธิปาเท ‘‘วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคต’’นฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ. ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสนํ วีริยาธิปติ สมาธิ วีริยสมาธีติ. ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนํ. ทฺเว เอว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ[Pg.19], ปธานสงฺขาโร จ. ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ, ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหตีติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ, ตถา วิสิฏฺเฐเนว จ เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร, เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน จตฺตาโร อิทฺธิปาทา วุตฺตา. วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอวสฺสยวเสน โหตีติ.

在精进神足中，于“具足精进定与精勤行”一句，“精进”一词出现两次。其中，前者是定的修饰语，即以精进为增上的定，名为精进定。后者是显示具足的支分。因为在一切处，具足的支分只有两个：定与精勤行。欲等是定的修饰语，而精勤行仅由“精勤”一词所修饰，而非由欲等。因此，这里并未说精勤行是以精进为增上。并且，修饰定的精进，正是以具足支分的方式，由“精勤行”一词所说，因此也未说具足是由两种精进所构成。然而，因为定由欲等所修饰，且精勤行与其他诸法亦与此被修饰之定相应，是故依于定的修饰语而说有四神足。欲等之所以成为修饰语，是依于各自的所依。

อถ วาติอาทินา นิสฺสยฏฺเฐปิ ปาท-สทฺเท อุปายฏฺเฐน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา. เตเนว อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนีเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนเมว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา. ปญฺหาปุจฺฉเก จ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินาว (วิภ. ๔๖๒) อุทฺเทสํ กตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ สุตฺเต, อภิธมฺเม จ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ, อญฺญถา จตุพฺพิธตา น โหตีติ.

以“或者”等句，说明了即使“足”一词有依止义，仍以方便义说欲等为神足。正因如此，在阿毗达摩(abhidhamma)的《后小品分别》(Uttaracūḷabhājanīya)中（《分别论》457），以“四神足是欲神足”等句，只宣说欲等本身为神足。在《问难品》(Pañhāpucchaka)中（《分别论》462），即使在以“四神足：于此，比丘(bhikkhu)，欲定……”等句作了标示之后，仍然只对欲等的善等状态作了分别。实在是因为，在经中和阿毗达摩中，显示依止神足正是为了显示方便神足，否则四种的分类便不能成立。

๓๘๓. ฉนฺทาทีนิ อฏฺฐาติ ฉนฺทสมาธิ วีริยสมาธิ จิตฺตสมาธิ วีมํสาสมาธีติ เอวํ ฉนฺทาทีนิ อฏฺฐ. กามํ เจตฺถ จตูสุปิ ฐาเนสุ สมาธิ สมาธิ เอว, ตถาปิ อิทฺธึ อุปฺปาเทตุกามตาฉนฺทสหิโตว สมาธิ อิทฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตติ, น เกวโล. เอวํ วีริยสมาธิอาทโยปิ. ตสฺมา ฉนฺทาทิสหิตา เอเต จตฺตาโร จ สมาธี, ฉนฺทาทโย จ จตฺตาโรติ อฏฺฐ ปชฺชติ อิทฺธิ เอเตหิ ปาปุณียติ, สยํ วา ปชฺชนฺติ อิทฺธิปฏิลาภาย สมฺปชฺชนฺตีติ ปทานีติ วุจฺจนฺติ. เตนาห ‘‘อิทฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. ยํ ปน ปาฬิยํ ‘‘ฉนฺโท น สมาธี’’ติอาทิ, ตํ ยทิปิ ฉนฺทาทโย สมาธิสหิตาว อิทฺธึ นิปฺผาเทนฺติ, ตถาปิ วิสุํ เนสํ ปทภาวทสฺสนํ. เอกโต นิยุตฺโตว, น เอเกโก หุตฺวาติ อธิปฺปาโย. นิยุตฺโตวาติ สหิโต เอว, น วิยุตฺโต.

383. “欲等有八”者，谓欲、精进、心、观四法，及欲定、精进定、心定、观定四种定，如是共八。诚然，于此四处，定即是定。然唯有与“欲求生起神变”之欲俱行之定，方能引致神变之获得，非是单独之定。精进定等亦复如是。是故，与欲等俱行之此四种定，以及欲等四法，此八法所以称为“足”，因神变由之而得，或彼等自身能行、能成就以获得神变故。故曰：“能引致神变之获得。”复次，圣典中所言“欲非定”等，此说虽谓欲等必与定俱行方能成办神变，然此是为了显示彼等各自作为“足”之体性。其义乃谓：必须和合而用，非是各各独立。“和合”者，即是俱起，而非分离。

๓๘๔. อโนนตนฺติ น โอนตํ, วีริเยน ปคฺคหิตตฺตา อลีนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โกสชฺเช น อิญฺชตี’’ติ, โกสชฺชนิมิตฺตํ น จลตีติ [Pg.20] อตฺโถ. อุทฺธํ นตํ อุนฺนตํ, อุทฺธตํ วิกฺขิตฺตํ. น อุนฺนตํ อนุนฺนตํ, อวิกฺขิตฺตํ สมาหิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุทฺธจฺเจ น อิญฺชตี’’ติ. อภิสงฺควเสน นตํ อภินตํ, น อภินตํ อนภินตํ, อรตฺตํ. อปคมนวเสน นตํ อปนตํ, โกธวเสน วิมุขํ. น อปนตํ อนปนตํ, อทุฏฺฐํ. ทิฏฺฐิยา ‘‘อหํ, มม’’นฺติ นิสฺสยวเสน น นิสฺสิตนฺติ อนิสฺสิตํ. ฉนฺทราควเสน น ปฏิพทฺธนฺติ อปฺปฏิพทฺธํ. ราโค เกวลํ อาสตฺติมตฺตํ, ฉนฺทราโค ปน พหลกิเลโส. ตถา หิสฺส ทูเร ฐิตมฺปิ อารมฺมณํ ปฏิพทฺธเมว. วิปฺปมุตฺตนฺติ วิเสสโต ปมุตฺตํ. ฌานานํ กามราคปฏิปกฺขตาย อาห ‘‘กามราเค’’ติ. วิสํยุตฺตนฺติ วิวิตฺตํ สํกิเลสโต, น วา สํยุตฺตํ จตูหิปิ โยเคหิ. วิมริยาทิกตํ กิเลสมริยาทาย, ยถา อีสกมฺปิ กิเลสมริยาทา น โหติ, ตถา ปฏิปนฺนํ. เอกตฺตคตนฺติ เอกคฺคตํ อุปคตํ อจฺจนฺตเมว สมาหิตํ. ตโต เอว นานตฺตกิเลเสหิ นานาสภาเวหิ กิเลเสหิ น อิญฺชติ.

384. “不低沉”(anonataṃ)即不低落(na onataṃ)，义为因精进而策励，故不沉滞(alīnaṃ)。因此说：“于懈怠不摇动”，意即不因懈怠之相而动摇。“向上弯曲”(uddhaṃ nataṃ)为“高扬”(unnataṃ)，即掉举、散乱。“不高扬”(anunnataṃ)即不散乱、得定。因此说：“于掉举不摇动”。因执取而倾向为“倾向”(abhinataṃ)；不倾向(anabhinataṃ)即无染。因远离而倾向为“背离”(apanataṃ)，即因嗔而背向。不背离(anapanataṃ)即无嗔。不依于“我、我所”之见，是为“无依”(anissitaṃ)。不为欲贪所系缚，是为“无缚”(appaṭibaddhaṃ)。贪(rāga)仅是执著，而欲贪(chandarāga)则是粗重烦恼。因此，其所缘纵使遥远，也还是被系缚。“解脱”(vippamuttaṃ)即殊胜地解脱。因诸禅是欲贪的对治法，故说“于欲贪”（解脱）。“离系”(visaṃyuttaṃ)即远离杂染，或不与四轭相应。“超越界限”(vimariyādikataṃ)即超越了烦恼的界限，如是行持以至于丝毫烦恼的界限亦不存在。“达至一性”(ekattagataṃ)即达到一境性，是完全地得定。正因如此，不为种种不同自性的烦恼所动摇。

เอส อตฺโถติ โกสชฺชาทินิมิตฺตํ. อิมสฺส จิตฺตสฺส อาเนญฺชนตฺโถ สิทฺโธ เอว อาเนญฺชปฺปตฺติยา ปกาสนวเสน ทสฺสิตตฺตา. ปุน วุตฺโตติ อิทฺธิยา ภูมิปาทปททสฺสนปฺปสงฺเคน ‘‘อิมานิ มูลานิ นามา’’ติ มูลภาวทสฺสนตฺถํ ปุน วุตฺโต. ปุริโมติ ‘‘สทฺธาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา’’ติอาทินา ปุพฺเพ ฉธา ทสฺสิตนโย. อยนฺติ อธุนา โสฬสธา ทสฺสิตนโย. สุตฺตนเย, ปฏิสมฺภิทานเย จ ทสฺสิเต ตตฺถ สมฺโมโห น โหติ, น อทสฺสิเตติ อาห ‘‘อุภยตฺถ อสมฺโมหตฺถ’’นฺติ.

此义是：因懈怠等相（而不动摇）。此心不动之义已然成就，因其已通过开示“达到不动”而得以显示。“再说”是指：就神通(iddhi)而言，因关联到开示其地、根、处，为显示“此等名为根”的根本性，故再次宣说。“前者”是指先前以“因被信等所摄持”等句所显示的六种方法。“此”是指现在所显示的十六种方法。当经教之法与无碍解道(paṭisambhidā)之法被显示时，于此则无迷惑；若不显示，则不然。因此说“为于二者皆无迷惑”。

๓๘๕. ญาเณน อธิฏฺฐหนฺโตติ ‘‘กถํ ปนายํ เอวํ โหตี’’ติ เอตฺถ ปุพฺเพ อตฺตนา วุตฺตปทํ อุทฺธรติ อธิฏฺฐานวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐายา’’ติ. เอตฺถ อนุปุพฺเพน จตฺตาริ ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา จตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐายาติ เกจิ, ตํ อยุตฺตํ. ยถิจฺฉิตชฺฌานสมาปชฺชนตฺถญฺหิ จิตฺตปริทมนํ, จตุตฺถชฺฌานเมว จ อภิญฺญาปาทกํ, น อิตรานิ. ปริกมฺมํ กตฺวาติ ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย กามาวจรจิตฺเตน ‘‘สตํ โหมี’’ติอาทินา จินฺตนเมเวตฺถ ปริกมฺมกรณํ, ตถาวชฺชนเมว จ อาวชฺชนํ. ทุติยมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, เตน ตติยมฺปิ, ตโต ภิยฺโยปีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ยถา หิ ฌานภาวนา, เอวมภิญฺญาภาวนาปิ. ‘‘เอกวารํ ทฺเววาร’’นฺติ อิทมฺปิ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. นิมิตฺตารมฺมณนฺติ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณํ. ปริกมฺมจิตฺตานีติ เอตฺถ เอเกกสฺส ปริกมฺมจิตฺตสฺส สตารมฺมณตา [Pg.21] ทฏฺฐพฺพา ‘‘สตํ โหมี’’ติ ปวตฺตนโต. สหสฺสารมฺมณานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วณฺณวเสนาติ อตฺตนา ปริกปฺปิตวณฺณวเสน. โน ปณฺณตฺติวเสนาติ น สตฺตปณฺณตฺติวเสน. ตํ อธิฏฺฐานจิตฺตํ อปฺปนาจิตฺตมิวาติ อิวคฺคหณํ อภิญฺญาจิตฺตสฺส ฌานจิตฺตสฺส ปฐมุปฺปตฺติสทิสภาวโต วุตฺตํ, น ตสฺส อปฺปนาภาวโต. รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานิกนฺติ รูปาวจรจตุตฺถฌานวนฺตํ, เตน สมฺปยุตฺตํ.

385. “以智决意”：于“此云何如是而成？”这一提问中，为显示决意之法，而引出自己先前所说之语：“入于神通（abhiññā）之基础禅，出定。”于此，有人说应次第进入四种禅，从第四禅出定，此说不应理。因为调伏心是为了能随意入于所欲之禅，且唯有第四禅是神通（abhiññā）之基础，其他则非。“作遍作”是指：从基础禅出定后，以欲界心（kāmāvacaracitta）思维“愿我成百”等，此即是作遍作，如是转向即是作意（āvajjana）。“第二次亦”中的“亦”字是集合义，以此显示第三次乃至更多次（bhiyyopi）。如修禅那，修习神通（abhiññā）亦然。“一次、二次”亦当知仅为例示。“以相为所缘”即以似相（paṭibhāganimitta）为所缘。“遍作心”：于此当知，因“愿我成百”之生起，每一遍作心皆以百数为所缘（satārammaṇatā）。“以千为所缘”：于此亦是同理（eseva nayo）。“依于色相”即依于自己所构想之色相。“非依于概念”即非依于有情概念（sattapaṇṇatti）。彼决意心“如安止心”——使用“如”字，是因神通心与禅心初生起时相似，而非因其有安止性。“色界第四禅的（rūpāvacaracatutthajjhānika）”是指拥有色界第四禅者，或与彼相应者。

๓๘๖. ยทิ เอวํ ‘‘อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาตี’’ติ ปฏิสมฺภิทาวจนํ กถนฺติ อาห ‘‘ยมฺปี’’ติอาทิ. ตตฺราปีติ ปฏิสมฺภิทายมฺปิ. อาวชฺชตีติ ‘‘พหุกํ อาวชฺชตี’’ติ อิทํ ปาฐปทํ ปริกมฺมวเสเนว วุตฺตํ, น อาวชฺชนวเสน. อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาตีติ อภิญฺญาญาณวเสน วุตฺตํ, น ปริกมฺมจิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส, อญฺญสฺส วา กามาวจรสฺส ญาณสฺส วเสน. น หิ ตสฺส ตาทิโส อานุภาโว อตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปฺปนาปฺปตฺตสฺส อภิญฺญาญาณสฺเสว วเสน อธิฏฺฐานํ, ตสฺมา. อยมธิฏฺฐานกฺกโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหุกํ อาวชฺชตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สนฺนิฏฺฐาปนวเสนาติ นิปฺผาทนวเสน.

386. 若是如此，那么“作意后以智慧决意”这句《无碍解道》（Paṭisambhidā）的文句如何解释呢？故说“yampi”等。其中“彼亦”（tatrāpi）是指在《无碍解道》中也是如此。在“多次作意”（bahukaṃ āvajjati）这句中的“作意”（āvajjati）一词，是依遍作（parikamma）之故而说，而非依作意（āvajjanā）之故。“作意后以智慧决意”是指依神通智（abhiññāñāṇa）而说，并非依与遍作心（parikammacitta）相应的智，也非依其他欲界智（kāmāvacarañāṇa），因为它们没有那样的威力（ānubhāva）。所以，因为决意是唯独凭借已达安止（appanā）的神通智之力，故为说明此决意次第，而说“多次作意”等。其中“依确立”（sanniṭṭhāpanavasena）是指依成就（nipphādanavasena）。

กายสกฺขิทสฺสนตฺถนฺติ น เกวลํ วจนมตฺตเมว, อถ โข อยเมตสฺสตฺถสฺส อตฺตโน กาเยน สจฺฉิกตตฺตา กายสกฺขีติ สกฺขิทสฺสนตฺถํ.

所谓“为见身证者”，并非仅是言说而已，而是因为此人以自己的身体亲证了此义，故为身证者（kāyasakkhī），此是为了示现此位证人。

โกกนทนฺติ ปทุมวิเสสนํ ยถา ‘‘โกกาสก’’นฺติ. ตํ กิร พหุปตฺตํ, วณฺณสมฺปนฺนํ, อติวิย สุคนฺธญฺจ โหติ. ปาโตติ ปเคว. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา โกกนทสงฺขาตํ ปทุมํ ปาโต สูริยสฺสุคฺคมนเวลายํ ผุลฺลํ วิกสิตํ อวีตคนฺธํ สิยา วิโรจมานํ, เอวํ สรีรคนฺเธน, คุณคนฺเธน จ สุคนฺธํ สรทกาเล อนฺตลิกฺเข อาทิจฺจมิว อตฺตโน เตชสา ตปนฺตํ องฺเคหิ นิจฺฉรณกชุติตาย องฺคีรสํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปสฺสาติ.

“红莲”（kokanada）是莲花的一种，如“kokāsaka”。据说它多瓣、色泽丰满且极度芬芳。“清晨”（pāto）即是黎明。此中义理如下：犹如名为红莲的莲花，于清晨日出之时，盛开绽放，香气不失，光彩照人；同样地，当见彼正等觉者，以身香与功德香而芬芳，如秋日空中以自身光辉照耀之太阳，因从肢体散发光芒而为鸯耆罗娑（Aṅgīrasa）。

อภพฺโพติ ปฏิปตฺติสารมิทํ สาสนํ, ปฏิปตฺติ จ ปริยตฺติมูลิกา, ตฺวญฺจ ปริยตฺตึ อุคฺคเหตุํ อสมตฺโถ, ตสฺมา อภพฺโพติ อธิปฺปาโย. อภพฺโพ นาม น โหติ วาสธุรสฺเสว ปธานภาวโต.

“不堪能者”（abhabba）：此教法以行持（paṭipatti）为核心，而行持以教理（pariyatti）为根本，你却无力学习教理，是故说“不堪能”，此即其意。但他并非真的不堪能，因为观之重担（vāsadhura）才是主要的。

ภิกฺขูติ ปพฺพชิตโวหาเรน วุตฺตํ, ภาวินํ วา ภิกฺขุภาวํ อุปาทาย ยถา ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติ (สุ. นิ. ๔๑๐). ปิโลติกขณฺฑนฺติ สุวิสุทฺธํ โจฬขณฺฑํ[Pg.22]. รโช หรตีติ รโชหรณํ. อภินิมฺมินิตฺวา อทาสิ ตตฺถ ปุพฺเพ กตาธิการตฺตา. ตถา หิ โยนิโส อุมฺมุชฺชนฺโต ‘‘อตฺตภาวสฺส ปนายํ โทโส’’ติ อสุภสญฺญํ, อนิจฺจสญฺญญฺจ ปฏิลภิตฺวา นามรูปปริคฺคหาทินา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา กลาปสมฺมสนาทิกฺกเมน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อุทยพฺพยญาณาทิปฏิปาฏิยา วิปสฺสนํ อนุโลมโคตฺรภุสมีปํ ปาเปสิ. โอภาสวิสฺสชฺชนปุพฺพิกา ภาสิตคาถา โอภาสคาถา.

“比丘”(bhikkhūti)：是依出家者的称谓而说，或是针对其未来的比丘身份而言，犹如‘佛陀去到王舍城’一语。“布片”(pilotikakhaṇḍa)：指非常洁净的布片。“除尘”(rajoharaṇaṃ)：即除去尘垢。他化现而施予，是因其过去曾作功德。确实，他如理地显发，思惟‘此乃自身之过患’，证得不净想与无常想，通过辨识名色等，将智慧导入五蕴，依聚团思择等次第增长观，以生灭智等次第，使观到达随顺智与种姓智的邻近处。以放光为前导而说的偈颂，称为放光偈。

ราโค รโช อริยสฺส วินเย, น จ ปน เรณุ วุจฺจติ ‘‘รโช’’ติ. กสฺมา? จิตฺตสฺส มลีนภาวกรณโต. ราคสฺเสตํ อธิวจนํ ‘‘รโช’’ติ. เอตํ รชนฺติ เอตํ ราคสงฺขาตํ รชํ. วิปฺปชหิตฺวาติ อคฺคมคฺเคน วิเสสโต ปชหนเหตุ. ปณฺฑิตา วิหรนฺติ เตติ เต ปชหนกา ปณฺฑิตา หุตฺวา วิหรนฺติ. วีตรชสฺส สพฺพโส ปหีนราคาทิรชสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน. ตถา หิ วทนฺติ –

在圣者的教法中，贪是尘垢，而非微尘被称为“尘垢”。为何？因为它能使心染污。“尘垢”是贪的同义词。此尘垢即是名为贪的尘垢。‘舍离后’(Vippajahitvā)是指通过最上道而特别舍离。“彼等智者安住”(Paṇḍitā viharanti te)是指那些舍离者成为智者而安住。在已完全断除贪等尘垢、离尘垢的佛陀世尊的教法中。诚如所言：

‘‘จิตฺตมฺหิ สํกิลิฏฺฐมฺหิ, สํกิลิสฺสนฺติ มาณวา;

จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๑๐๐;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๘๘);

“心若染污，众生即染污；心若清净，众生即清净。”大仙(Mahesinā)如是说。

ฉฬภิญฺญาคหเณน คหิตาย ฉฬภิญฺญาย วิภาวิเตปิ อริยมคฺเค อนุตฺตรภาวสามญฺเญน ผลนิพฺพาเนหิ สทฺธึ สงฺคณฺหนฺโต อาห ‘‘นว โลกุตฺตรธมฺมา’’ติ.

虽然圣道已由第六神通(chaḷabhiññā)所彰显，但因其“无上”的共通性，而将其与诸果及涅槃一并涵摄，故说：“九种出世间法”(nava lokuttaradhammā)。

ปตฺตสฺส ปิทหนากาเรน หตฺถํ ฐเปนฺโต ‘‘หตฺถํ ปิทหี’’ติ วุตฺโต. หตฺถนฺติ วา กรณตฺเถ อุปโยควจนํ, หตฺเถน ปิทหีติ อตฺโถ.

当他以覆盖钵的姿态放置手时，被告知：“用手盖住！”(hatthaṃ pidahīti)。或者，“手”(hatthaṃ)一词是在工具义上的应用语，意思是“以手盖住”。

สหสฺสกฺขตฺตุนฺติ สหสฺสธา. สหสฺสธา หิ อตฺตานํ เอกจิตฺเตเนว นิมฺมินนฺโตปิ สหสฺสวารํ นิมฺมินนฺโต วิย โหติ. อสติปิ กิริยาพฺยาวุตฺติยํ ตทตฺถสิทฺธิโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สหสฺสกฺขตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อมฺพวเนติ อมฺพวเน กตวิหาเร. รมฺเมติ รมณีเย. ยาว กาลปฺปเวทนา, ตาว นิสีทีติ โยชนา.

“千次”（sahassakkhattuṃ）即千种（sahassadhā）。诚然，即使以一心化现自身千种，亦犹如化现千次。为表明“即使没有（化现）行为的重复，其义也已成就”此义，故说“千次”。“在芒果园中”（ambavane）意为在芒果园中所建的精舍。“在悦意处”（ramme）意为在可喜乐处。其句法结构为：坐至被告知时间为止。

อนิยเมตฺวาติ วณฺณาวยวสรีราวยวปริกฺขารกิริยาวิเสสาทีหิ นิยมํ อกตฺวา. นานาวณฺเณติ นานากาเร ยถาวุตฺตวณฺณาทิวเสน นานาวิเธ. มิสฺสกเกเสติ ปลิเตหิ มิสฺสิตเกเส. อุปฑฺฒรตฺตวณฺณอุปฑฺฒปณฺฑุวณฺณาทีสุ อญฺญตรวณฺณนฺติ เอวํ อุปฑฺฒรตฺตจีวเร. ปทวเสน อตฺถสฺส[Pg.23], คมนวเสน ปาฬิยา ภณนํ ปทภาณํ. ปริกถาทิวเสน ธมฺมสฺส กถนํ ธมฺมกถา. สเรน ภญฺญํ สุตฺตาทีนํ อุจฺจารณํ สรภญฺญํ. อปเรปีติ วุตฺตาการโต อญฺเญปิ ทีฆรสฺสกิสถูลาทิเก นานปฺปการเก. อิจฺฉิติจฺฉิตปฺปการาเยว โหนฺตีติ ยถา ยถา อิจฺฉิตา, ตํตํปการาเยว โหนฺติ. ยตฺตกา หิ วิเสสา วณฺณาทิวเสน เตสุ อิจฺฉิตา, ตตฺตกวิเสสวนฺโตว เต โหนฺติ. เต ปน ตถา พหุธา ภินฺนากาเรปิ วณฺณวเสน อารมฺมณํ กตฺวา เอกเมว อธิฏฺฐานจิตฺตํ ปวตฺตติ. อยํ หิสฺส อานุภาโว – ยถา เอกาว เจตนา นานาวิเสสวนฺตํ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตติ, ตตฺถ ภวปตฺถนา กมฺมสฺส วิเสสปจฺจโย โหติ. อจินฺเตยฺโย จ กมฺมวิปาโกติ เจ, อิธาปิ ปริกมฺมจิตฺตํ วิเสสปจฺจโย โหติ, อจินฺเตยฺโย จ อิทฺธิวิสโยติ คเหตพฺพํ. เอส นโยติ ยฺวายํ พหุภาวนิมฺมาเน ‘‘อภิญฺญาปาทกํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา’’ติอาทินา อธิฏฺฐานนโย วุตฺโต, เอส นโย อิตเรสุปิ อธิฏฺฐาเนสุ.

“不限定”（aniyametvā）：即不以色泽、肢体、身形、用具、行为等差别加以限定。“种种色”（nānāvaṇṇe）：即如前述，依色泽等而有种种不同。“发中杂白”（missakakese）：即头发中夹杂着白发。“半红衣”（upaḍḍharattacīvare）：即半为红色，半为白黄色等诸色中的某一种颜色。依文句、依传达文义而念诵巴利语，是为句诵（padabhāṇaṃ）。以解说等方式讲法，是为法说（dhammakathā）。以声调念诵经等，是为声诵（sarabhaññaṃ）。“其他”（aparepi）：即除了所述形态外，其他长、短、瘦、胖等种种不同。“皆如所愿”（icchiticchitappakārāyeva honti）：即随其所愿，便成其所愿之形态。诚然，他们所愿求的色泽等有多少差别，他们就具有多少差别。然而，即使形态千差万别，也只是以色为所缘，仅一个决意心在运作。此即其威力——犹如单一意念能产生具有种种差别的自身，其中，求有之愿是业的差别缘；若说“业报不可思议”，那么于此，预备心是差别缘，并应了知“神通境界亦不可思议”。“此是方法”（esa nayo）：即此处于众多化现中所说，以“进入作为神通基础的禅那”（abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā）等开始的决意方法，此方法亦通于其他决意。

อิติ อวิเสสํ อติเทเสน ทสฺเสตฺวา วิเสสํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมินา ภิกฺขุนา อิจฺฉนฺเตนาติ สมฺพนฺโธ. มํ ชานิสฺสนฺตีติ ‘‘อิทฺธิมา’’ติ มํ ชานิสฺสนฺติ. อนฺตราวาติ ปริจฺฉินฺนกาลสฺส อพฺภนฺตเร เอว. ปาทกชฺฌานนฺติอาทิ ปริกมฺมกรณาการทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, อิตรํ ปน อติเทเสเนว วิภาวิตนฺติ. เอวํ อกโรนฺโตติ ‘‘เอโก โหมี’’ติ อนฺตรา อธิฏฺฐานํ อกโรนฺโต. ‘‘ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนา’’ติ อิมินา ‘‘สตํ โหมี’’ติอาทินา อธิฏฺฐานํ กโรนฺเตน กาลปริจฺเฉทวเสเนว กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. สยเมว เอโก โหติ อธิฏฺฐานสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา. เอตฺถ จ ปริกมฺมาธิฏฺฐานจิตฺตานํ อิทฺธิมา วณฺณวเสน สยเมว อารมฺมณํ โหติ. เตสุ ปริกมฺมจิตฺตานิ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ. อธิฏฺฐานจิตฺตํ สมฺปติวตฺตมานารมฺมณํ อธิฏฺฐานสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตาติ วทนฺติ.

如是，以类推说明了无差别后，为从其自性上说明差别，故说“此是差别”等。于此，关联是“此比丘欲”。“他们将了知我”是指“他们将了知我为‘神通具足者’”。“于其间”（antarā）即在限定时间的阿邦答勒（abbhantara）内。“基础禅那”等语，是为说明作预备的方式，其余的则以类推即可明了。“不如此作者”是指不在其间作“我变为一”之决意者。以“依所限定之时”一语，显示了作“我变为百”等决意时，须依时间限定而作。因决意已止息，他便自动变为一个。于此，对预备心与决意心而言，神通者本身依其色相而为所缘。其中，预备心是以相续现前为所缘，决意心则以当下现行为所缘，他们说，因为决意仅一心刹那。

๓๘๗. ‘‘อาวิภาว’’นฺติ ปทสฺส เหฏฺฐา วุตฺเตน โหติ-สทฺเทน สมฺพนฺโธ น ยุชฺชติ อุปโยควจเนน วุตฺตตฺตา, ตถา วกฺขมาเนน จ คจฺฉติ-สทฺเทน อตฺตโน, ปเรสญฺจ อาวิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา, นามปทญฺจ กิริยาปทาเปกฺขนฺติ กิริยาสามญฺญวาจินา กโรติ-สทฺเทน โยเชตฺวา อาห ‘‘อาวิภาวํ กโรตี’’ติ. ติโรภาวนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย[Pg.24]. ยทิ เอวํ กถํ ปฏิสมฺภิทายนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อิทเมว หี’’ติอาทิ. กามํ ปฏิสมฺภิทายํ ‘‘อาวิภาวนฺติ เกนจิ อนาวฏํ โหตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) อาคตํ, ตมฺปิ อิทเมว อาวิภาวกรณํ, ติโรภาวกรณญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. เสสปทานิ เตสํเยว เววจนานิ. อนฺธการนฺติ รตฺตนฺธการํ, ทิวาปิ วา พิลคุหาทิคตํ อนฺธการํ. ปฏิจฺฉนฺนนฺติ กุฏฺฏกวาฏาทินา ปฏิจฺฉาทิตํ. อนาปาถนฺติ ทูรตาสุขุมตรตาทินา น อาปาถคตํ. อยนฺติ อิทฺธิมา. ปฏิจฺฉนฺโนปิ ทูเร ฐิโตปิ อตฺตา วา ปโร วา ยถา ทิสฺสตีติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. อาโลกชาตนฺติ อาโลกภูตํ, ชาตาโลกํ วา.

387. “显现”（āvibhāva）一词，与下文所说的“有”（hoti）一词不相应，因为是用第二格说的；同样，与下文将说的“行”（gacchati）一词也不相应，因为意欲显现自身与他人。且名词需要动词，故配合表示一般行为的“作”（karoti）一词，而说“作显现”。“隐没”（tirobhāva）一词，于此亦同此理。若尔，则《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）中如何解释？针对此质问而说“实为此”等。诚然，在《无碍解道》中虽有“显现即不为任何事物所障蔽”等文，彼亦是针对此作显现与作隐没而说。其余诸词皆是彼等之同义词。“黑暗”（andhakāra）指夜间的黑暗，或白日洞穴等中的黑暗。“被覆”（paṭicchanna）指被墙壁、门扇等所覆盖。“非所见”（anāpātha）指因遥远、极微细等而不在见域之内。“此”（ayaṃ）指有神通者。“被覆者或远处而立者，无论是自己或他人，皆能被看见”，应如是转换格位来连结。“光生”（ālokajāta）指已成光明，或已生光明。

๓๘๘. เอตํ ปน ปาฏิหาริยนฺติ อาวิภาวปาฏิหาริยมาห. เกน กตปุพฺพนฺติ ตตฺถ กายสกฺขึ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สตฺถา ตาว กายสกฺขี’’ติ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ภควตา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ภควา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สาวตฺถิวาสิเก ปสฺสนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ, ตถา ‘‘ยาว อวีจึ ทสฺเสสี’’ติ. อากาสคเตสุ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมวิมาเนสุ อุปรูปริวิมานํ พฺยวธายเกสุ พฺยูหิยมาเนสุ ตคฺคตํ อากาสํ พฺยูฬฺหํ นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อากาสญฺจ ทฺวิธา วิยูหิตฺวา’’ติ.

388. 此即所谓显现神变。关于“先前由谁所作”，此处通过询问身证者，并指出“导师首先是身证者”，而说了“由世尊”；为阐明其义，又说了“诚然，世尊……”等。应与“舍卫城（Sāvatthī）的居民看见”以及“乃至示现无间地狱（Avīci）”相联系。当空中那些作为上方天宫障碍物的下下层天宫被移开时，其间的虚空被称为“被拨开”，因此说了“并将虚空向两边拨开”。

อยมตฺโถติ อาวิภาวปาฏิหาริยสฺส สตฺถารา กตภาโว. ปุริมพุทฺธานํ ปฏิปตฺติอาวชฺชนํ พุทฺธปฺปเวณิยา อนุปาลนตฺถํ. ‘‘เอเกน ปาเทนา’’ติอาทิ ติวิกฺกมทสฺสนํ. นยํ เทติ ยสฺส นยสฺส อนุสาเรน วาจนามคฺคํ ฐเปสิ.

此义即：显现神变乃导师所作成。忆念过去诸佛的行道，是为了守护佛陀的传承。“以一脚”等，是显示三步之相。〔世尊〕给予方法，并依照此方法建立了传授之道。

จูฬอนาถปิณฺฑิโก นาม อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิสฺส กนิฏฺฐภาตา.

名为小给孤独者，是给孤独大富长者的弟弟。

สิเนรุปพฺพตํ นิพฺพิชฺฌิตฺวาติ ตํ ปริสาย ทิสฺสมานรูปํเยว กตฺวา นิพฺพิชฺฌิตฺวา. นนฺติ สิเนรุปพฺพตํ.

“穿透须弥山”是指，使它在众人可见的情况下被穿透。“它”（naṃ）是指须弥山。

อเนกสตสหสฺสสงฺขสฺส โอกาสโลกสฺส, ตํนิวาสิสตฺตโลกสฺส จ วิวฏภาวกรณปาฏิหาริยํ โลกวิวรณํ นาม. มหาพฺรหฺมาติ สหมฺปติมหาพฺรหฺมา.

使无数百千计的空间世界，以及居住于其中的有情世界展现开放状态的神变，名为“世界开显神变”。大梵天即娑婆主大梵天。

ปสฺสถ [Pg.25] ตาว อปณฺณกปฏิปทาย ผลนฺติ นิรยภเยน ตชฺเชตฺวา สตฺถุ อนุปุพฺพิกถานเยน สคฺคสุเขน ปโลเภตฺวา, น ปน สคฺคสมฺปตฺติยํ นินฺนภาวาปาทเนน.

且看那无谬行道的果报！先以地狱的怖畏来恐吓，再以导师的次第说法，用天界的安乐来引诱，但并非是要令他们倾向于天界的成就。

๓๘๙. ยถา อาวิภาวกรเณ อาโลกกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพํ อาโลกนิมฺมานาย, เอวํ ติโรภาวกรเณ อนฺธการนิมฺมานาย นีลกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพํ. กามญฺเจตํ ปาฬิยํ สรูปโต นาคตํ, ‘‘วิวฏํ อาวฏ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) ปน วจนโต อตฺถโต อาคตเมว. โอทาตกสิณนฺโตคธํ วา อาโลกกสิณนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อนฺธการนฺติ อนฺธการวนฺตํ.

389. 为作显现时，为造作光明，应入光明遍；同样，为作隐没时，为造作黑暗，应入青遍。诚然，此说在巴利圣典中并未以其原貌出现，但从“开显与遮蔽”一语来看，其义理实已传达。或者说，此义已由“光明遍包含于白遍中”一语所表达。“黑暗”（andhakāra）是指“有黑暗者”（andhakāravanta）。

๓๙๐. อวเสเส อิฏฺฏิยตฺเถราทิเก.

390. 其余如伊提迦（Iṭṭiya）长老等人。

๓๙๑. ปากโฏ อิทฺธิมา เอตสฺส อตฺถีติ ปากฏํ, ปากฏญฺจ ตํ ปาฏิหาริยญฺจาติ ปากฏปาฏิหาริยํ. น เอตฺถ อิทฺธิมา ปากโฏติ อปากฏํ, อปากฏญฺจ ตํ ปาฏิหาริยญฺจาติ อปากฏปาฏิหาริยํ. อิทฺธิมโต เอว หิ ปากฏาปากฏภาเวนายํ เภโท, น ปาฏิหาริยสฺส. น หิ ตํ อปากฏํ อตฺถิ.

391. 于此〔神变〕，有显现的神通者，故称“显现”；既是“显现”，又是“神变”，故称“显现神变”。于此，神通者不显现，故称“不显现”；既是“不显现”，又是“神变”，故称“不显现神变”。此区别实仅在于神通者的显现与不显现，而不在于神变。因为神变本身并无不显现者。

อุตฺตริมนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺโม วุจฺจติ ทส กุสลกมฺมปถธมฺมา, ตโต มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อิทฺธิสงฺขาตํ ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อาฬินฺเทติ ปมุเข. โอกาเสหีติ ปกิร. อิทฺธาภิสงฺขารนฺติ อิทฺธิปโยคํ. อภิสงฺขาสีติ อภิสงฺขริ, อกาสีติ อตฺโถ. ตาลจฺฉิคฺคเฬนาติ กุญฺจิกจฺฉิทฺเทน. อคฺคฬนฺตริกายาติ ปิฏฺฐสงฺฆาตานํ อนฺตเรน.

“超人法”（Uttarimanussadhamma）是说：人法被称为十善业道法，（超人法是）超越此人法。神通神变（iddhipāṭihāriyaṃ）是指名为神通（iddhi）的神变（pāṭihāriyaṃ）。“在门廊上”（Āḷinde）是指在前面。“遍撒”（Okāsehi）是指散布。“神通造作”（Iddhābhisaṅkhāraṃ）是指神通的运用。“他造作了”（Abhisaṅkhāsi）是指他行作了，意思是“他做了”。“通过锁孔”（Tālacchiggaḷena）是指通过钥匙孔。“通过门闩缝”（Aggaḷantarikāya）是指通过门扇之间。

อนฺตรหิโตติ อนฺตรธายิตุกาโม. พโก พฺรหฺมา ยถา อนฺตรธายิตุํ น สกฺโกติ, ตถา กตฺวา ภควา สยํ ตสฺส, พฺรหฺมคณสฺส จ อนาปาถภาวคมเนน อนฺตรหิโต หุตฺวา ‘‘สมณสฺส โคตมสฺส อิมสฺมึ ฐาเน อตฺถิภาโว วา นตฺถิภาโว วา น สกฺกา ชานิตุ’’นฺติ เอวํ พฺรหฺมคณสฺส วจโนกาโส มา โหตูติ ‘‘ภเววาห’’นฺติ อิมํ คาถํ อภาสิ.

“隐没”（Antarahito）是想要隐没的意思。世尊令婆迦（Baka）梵天无法隐没，然后自己对婆迦梵天及其眷属隐没不见，为了不让梵天众有机会说：“沙门乔达摩在此处是存在还是不存在，无法了知”，于是诵出以“我于有中……”（bhavevāhaṃ）开头的这首偈颂。

ตตฺถ ภเววาหํ ภยํ ทิสฺวาติ อหํ ภเว สํสาเร ชาติชราทิเภทํ ภยํ ทิสฺวา เอว. ภวญฺจ วิภเวสินนฺติ อิมญฺจ กามภวาทึ ติวิธมฺปิ [Pg.26] สตฺตภวํ, วิภเวสินํ วิภวํ คเวสมานมฺปิ ปริเยสมานมฺปิ ปุนปฺปุนํ ภเว เอว ทิสฺวา. ภวํ นาภิวทินฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน กิญฺจิ ภวํ น อภิวทึ น คเหสึ. นนฺทิญฺจ น อุปาทิยินฺติ ภวตณฺหํ น อุปคจฺฉึ, น อคฺคเหสินฺติ อตฺโถ.

其中“我于有中见怖畏”，是指我于轮回之“有”中，见到生、老等种种怖畏。“以及有与寻求非有者”是指：见到欲有等三有及此众生之有，也见到寻求非有（断灭）者一再地只在“有”中寻求。“不赞叹有”是指不因贪爱与邪见而宣称、执取任何“有”。“亦不执取喜”是指不趋向、不执取有爱。

๓๙๒. อลคฺคมาโนติ วินิวิชฺฌิตฺวา คมเนน กุฏฺฏาทีสุ กตฺถจิ น ลคฺคมาโน. อาวชฺชิตฺวา กตปริกมฺเมนาติ ยสฺส ปรโต คนฺตุกาโม, ตํ อาวชฺชิตฺวา ‘‘อากาโส โหตุ, อากาโส โหตู’’ติ เอวํ กตปริกมฺเมน อิทฺธิมตา. ปาการปพฺพตาเปกฺขาย ‘‘สุสิโร, ฉิทฺโท’’ติ จ ปุลฺลิงฺควเสน วุตฺตํ. อุพฺเพธวเสน ปวตฺตํ วิวรํ สุสิรํ. ติริยํ ปวตฺตํ ฉิทฺทํ.

392. “不滞着”（Alaggamāno）是指穿透而行，不会滞着于墙壁等任何地方。“作意已作准备”（Āvajjitvā kataparikamma）是指有神通者想要去到（墙等的）另一边，先对它作意：“成为虚空，成为虚空”，如是作好准备。考虑到围墙和山，故用阳性词来说“有孔”（susiro）和“有隙”（chiddo）。垂直方向的空隙是“孔”（susira），水平方向的空隙是“隙”（chidda）。

ยตฺถ กตฺถจิ กสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวาติ ปถวีกสิณาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ กสิเณ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา ‘‘อากาโส โหตู’’ติ อธิฏฺฐาตพฺโพ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อฏฺฐสมาปตฺติวสีภาโวเยว ปมาณ’’นฺติ. ตสฺมา ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ ตเทว โหติ. เอเตน ปถวิยา อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชเน อาโปกสิณสมาปชฺชนํ, อุทกาทีสุ ปถวีนิมฺมาเน ปถวีกสิณสมาปชฺชนํ น เอกนฺตโต อิจฺฉิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอตนฺติ เอตํ ติโรกุฏฺฏาทิคมนปาฏิหาริยกรเณ อากาสกสิณสมาปชฺชนํ อวสฺสํ วตฺตพฺพํ อนุจฺฉวิกภาวโต. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อากาสกสิณวเสน ปฏิจฺฉนฺนานํ วิวฏกรณ’’นฺติอาทิวจนํ วิย ปถวีกสิณวเสน ‘‘เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตี’’ติอาทิภาโว ‘‘อากาเส วา อุทเก วา ปถวึ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คมนํ อิจฺฉตี’’ติอาทินา ยํ ปกิณฺณกนเย วุตฺตํ, ตมฺปิ สมตฺถิตํ โหติ.

“于任何遍处作预备修行后”，即于地遍等任何遍处入禅定，作预备修行后，应决意“成为虚空”。于此，[论主]说其理由道：“八等至自在即是标准。”因此，想要什么，就能成为什么。由此说明，于地出没时入水遍定，或于水等中造作大地时入地遍定，并非绝对必须。至于行穿墙等神变时，入虚空遍定是必须的，因其性质最为适合。如是，则如“以虚空遍令被遮蔽者显现”等语，以及通过地遍达成“从一化为多”等状态，还有在杂论中所说的“欲于虚空或水中造作大地而步行”等，亦皆得以成立。

‘‘โทโส นตฺถี’’ติ ทฺวิกฺขตฺตุํ พทฺธํ สุพทฺธํ วิย ทฬฺหีกรณํ นาม โหตีติ อธิปฺปาเยน วตฺวา เตน ปโยชนาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุน สมาปชฺชิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อธิฏฺฐิตตฺตา อากาโส โหติเยวาติ สเจปิ กิญฺจิ อนฺตรา อุปฏฺฐิตํ ปพฺพตาทิ สิยา, ตมฺปิ ‘‘อากาโส โหตู’’ติ อธิฏฺฐิตตฺตา อากาโส โหติเยว. อิทมฺปิ อฏฺฐานปริกปฺปนมตฺตํ, ตาทิสสฺส อุปฏฺฐานเมว นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺตรา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

说“无妨”，其意是：这是一种巩固，犹如捆绑两次便极为牢固。为表明此举并无实益，故说“再次入定”等。因为已决意“成为虚空”，即使中间出现山等，也因已决意“成为虚空”而仍然是虚空。这仅仅是不可能情况的设想而已，为说明实际上并不会有此类事物生起，故说“中间”等语。

๓๙๓. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ยถิจฺฉิตฏฺฐานํ ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา. ตตฺราติ ตสฺมึ ปถวิยา อุทกภาวาธิฏฺฐาเน อยํ ยถาวุตฺตปฏิปตฺติวิภาวินี ปาฬิ[Pg.27]. ปรโต ‘‘ตตฺรายํ ปาฬี’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

393. “划定”，即以智划定所欲之处。“于彼”，即于彼决意大地为水之处，此为阐明前述行持之圣典原文。其后凡出现“于彼，此为圣典原文”之处，亦应依此理趣了知其义。

โสติ อิทฺธิมา. อธิฏฺฐานกาเล กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา อธิฏฺฐาตีติ วุตฺตํ ‘‘ปริจฺฉินฺนกาลํ ปน อติกฺกมิตฺวา’’ติ. ปกติยา อุทกํ อนิมฺมานอุทกํ.

“彼”指有神通力者。因其决意时作了时间上的限定，故说“已超越限定的时间”。自然的水是指非神通造作的水。

๓๙๔. วิปรีตนฺติ ยํ อุทกํ อกฺกมิตฺวา อกฺกมนฺโต น สํสีทติ, ตํ ปเนตฺถ อิทฺธิยา ปถวีนิมฺมานวเสน เวทิตพฺพํ. ปถวีกสิณนฺติ ปถวีกสิณชฺฌานํ.

394. “相反”是指，行走于水上而不沉没；于此，应知是凭借神通力造作大地。“地遍”是指地遍禅那。

๓๙๕. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. ฉินฺนปกฺโข, อสญฺชาตปกฺโข วา สกุโณ เฑตุํ น สกฺโกตีติ ปาฬิยํ ‘‘ปกฺขี สกุโณ’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๑) ปกฺขี-สทฺเทน วิเสเสตฺวา สกุโณ วุตฺโตติ ‘‘ปกฺเขหิ ยุตฺตสกุโณ’’ติ อาห. ปริกมฺมํ กตฺวาติ ‘‘ปถวี โหตู’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา.

395. “跏趺”是指双腿盘绕的坐姿。因为断了翅膀或翅膀未长成的鸟无法飞行，所以在巴利文中用“有翼”一词来限定鸟，说成“有翼之鸟”，故（义注）说“具有翅膀的鸟”。“作预备”是指作了“愿大地生成”的预备。

อากาเส อนฺตลิกฺเขติ อนฺตลิกฺขสญฺญิเต อากาเส. ยตฺถ ยตฺถ หิ อาวรณํ นตฺถิ, ตํ ตํ ‘‘อากาส’’นฺติ วุจฺจติ. อยญฺจ อิทฺธิมา น ปถวิยา อาสนฺเน อากาเส คจฺฉติ. ยตฺถ ปน ปกฺขีนํ อโคจโร, ตตฺถ คจฺฉติ, ตาทิสญฺจ โลเก ‘‘อนฺตลิกฺข’’นฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺตลิกฺขสญฺญิเต อากาเส’’ติ.

“在空中，在虚空界”（ākāse antalikkhe）是指在被称为“虚空界”的空中。凡是没有障碍之处，即被称为“空”。这位有神通者并非在靠近地面的空中行走。他去往鸟类所不及之处，世间称此等处为“虚空界”。因此说“在被称为虚空界的空中”。

เถโรติ ปุพฺเพ วุตฺต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร. สมาปตฺติสมาปชฺชนนฺติ ปุน สมาปตฺติสมาปชฺชนํ. นนุ สมาหิตเมวสฺส จิตฺตนฺติ อิทฺธิมโต ปาฏิหาริยวเสน ปวตฺตมานสฺส จิตฺตํ อจฺจนฺตํ สมาหิตเมว โหติ, น อญฺญทา วิย อสมาหิตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน เถรสฺส มติมตฺตํ. ปุพฺเพ หิ ปถวีกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา ปถวึ อธิฏฺฐาย คจฺฉติ, อิทานิ ปน อากาโส อิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺมา อากาสกสิณํ สมาปชฺชิตพฺพเมว. เตนาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. ติโรกุฏฺฏปาฏิหาริเย วุตฺตนเยเนว ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ ยถา ตตฺถ กุฏฺฏาทิ ‘‘อากาโส โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน อากาโส โหติ, เอวํ อิธาปิ ปพฺพตรุกฺขาทึ อธิฏฺฐาเนน อากาสํ กตฺวา คนฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ติโรกุฏฺฏปาฏิหาริเย วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘สเจ ปนสฺส ภิกฺขุโน อธิฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺตสฺสา’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๒) ตตฺถ [Pg.28] วุตฺตนเยน. เอเตน ‘‘ปุริมาธิฏฺฐานพเลเนว จสฺส อนฺตรา อญฺโญ ปพฺพโต วา รุกฺโข วา อุตุมโย อุฏฺฐหิสฺสตีติ อฏฺฐานเมเวต’’นฺติ นาคาทีหิ กยิรมาโน วิพนฺโธ คมนนฺตรายํ น กโรตีติ ทสฺเสติ.

“长老”是指前文所说的三藏小无畏长老。“入定”即是再次入定。难道他的心不是已得定吗？意思是，有神通者在显现神通时，其心是完全安定的，不像其他时候那样是不安定的。但这只是长老的个人看法。先前他是入地遍定，然后依地而行；如今想要在虚空中行走，所以应先入虚空遍定。因此说“虽然”等。应按照穿墙神变中所说的方法行事，意思是，就像在那里，通过“愿墙壁等成为虚空”的决意，墙壁等就成为虚空，同样地，在此处也应通过决意使山、树等成为虚空后行走。或者说，按照穿墙神变中所说的方法，即如（《清净道论》2.392）以“如果这位比丘决意行走”等所说的方法。由此显示，龙等所制造的障碍不会对行走造成阻碍，因为“仅凭他先前的决意之力，途中就会生起另一座时节所生的山或树，这是不可能的”。

โอกาเสติ ชนวิวิตฺเต ยุตฺตฏฺฐาเน. ปากโฏ โหติ อากาสจารี อยํ สมโณติ.

“在空旷处”即在远离人群的适宜之处。他显现出来，（让人知道）“这位沙门是虚空行者”。

๓๙๖. ทฺวาจตฺตาลีสโยชนสหสฺสคฺคหณํ ปฐมกปฺปวเสน กตํ, ตโต ปรํ ปน อนุกฺกเมน ปถวิยา อุสฺสิตภาเวน ตโต กติปยโยชนูนตา สิยา, อปฺปกํ อธิกํ วา อูนํ วา คณนูปคํ น โหตีติ ตถา วุตฺตํ. ตีสุ ทีเปสุ เอกกฺขเณ อาโลกกรเณนาติ ยทา ยสฺมึ ทีเป มชฺเฌ ติฏฺฐนฺติ, ตทา ตโต ปุริมสฺมึ อตฺถํ คจฺฉนฺตา ปจฺฉิเม อุเทนฺตา หุตฺวา อาโลกกรเณน. อญฺญโชตีนํ วา อภิภวเนน, ทุทฺทสตาย จ มหิทฺธิเก. สตฺตานํ สีตปริฬาหวูปสมเนน, โอสธิติณวนปฺปตีนํ ปริพฺรูหเนน จ มหานุภาเว. ฉุปตีติ ผุสติ. ปริมชฺชตีติ หตฺถํ อิโต จิโต จ สญฺจาเรนฺโต ฆํเสติ. อภิญฺญาปาทกชฺฌานวเสเนวาติ ยสฺส กสฺสจิ อภิญฺญาปาทกชฺฌานวเสน. เอว-กาเรน ปาทกชฺฌานวิเสสํ นิวตฺเตติ, น อธิฏฺฐานํ. เตเนวาห ‘‘นตฺเถตฺถ กสิณสมาปตฺตินิยโม’’ติ. ติโรกุฏฺฏปาฏิหาริยาทีสุ วิย อิมสฺมึ นาม กสิเณ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ น เอตฺถ โกจิ นิยโม อตฺถีติ อตฺโถ. ตถา หิ ปาฬิยํ กิญฺจิ สมาปตฺตึ อปรามสิตฺวา ‘‘อิธ โส อิทฺธิมา’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๑๐-๑๑) วุตฺตํ. หตฺถปาเส โหติ ‘‘จนฺทิมสูริเย’’ติ เอวํ วุตฺตํ จนฺทิมสูริยมณฺฑลํ. รูปคตํ หตฺถปาเสติ หตฺถปาเส ฐิตํ รูปคตํ, หตฺถปาเส วา รูปคตํ. หตฺถํ วา วฑฺเฒตฺวา ปรามสตีติ โยชนา.

396. 所谓“四万二千由旬”，是就第一劫而言。此后，由于大地依次升高，其高度可能会减少若干由旬，但因为增减甚微，不入计算，故如是说。所谓“于一刹那照亮三洲”，是指当日月位于某一洲的中央时，它们在前一洲落下，在后一洲升起，以此照亮三洲。或者因为其光明胜过其他发光体，且因其大威力而难以直视。因能平息众生的寒热，并能滋养药草、草和林木而有大威力。“触”即是触碰。“抚摩”即是来回移动手而摩擦。所谓“仅凭神通的基础禅”，是指凭任何一种神通的基础禅。此处的“仅”字是针对作为神通基础的禅那的种类而言，而非针对决意（adhiṭṭhāna）本身。因此说：“此处没有遍处定的规则”。意思是，不像穿墙神变等，必须进入名为某某遍的禅那后才能决意，此处没有任何这样的规则。诚然，在巴利（圣典）中，未提及任何定，而说：“在此，彼有神通者……”等（《无碍解道》3.10-11）。如此说的日月轮是在伸手所及之处。对于‘伸手所及的色’，即是位于伸手所及之处的色，或在伸手所及之处的色。或者，其结构是：伸长手去触摸。

อุปาทินฺนกํ นิสฺสาย อนุปาทินฺนกสฺส วฑฺฒนํ วุตฺตํ. ยุตฺติยา ปเนตฺถ อุปาทินฺนกสฺสปิ วฑฺฒนจฺฉายา ทิสฺสติ. อตฺตโน อณุมหนฺตภาวาปาทเน อุปาทินฺนกสฺส หาปนํ วิย วฑฺฒนมฺปิ ลพฺภเตว. ยถา อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส นนฺโทปนนฺททมเนติ เอวํ ปวตฺตํ สหวตฺถุนา เถรวาทํ อาหริตฺวา ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาหา’’ติอาทิ อารทฺธํ. กึ ปน น โหติ, โหติเยวาติ อธิปฺปาโย. ทฺเว หิ ปฏิเสธา [Pg.29] ปกตึ คเมนฺตีติ. ‘‘ตทา มหนฺตํ โหติ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส วิยา’’ติ อิทํ ยถาธิกตตฺถทสฺสนวเสน วุตฺตํ, ขุทฺทกภาวาปาทนมฺเปตฺถ ลพฺภเตว.

依于有执受，说无执受的增长。在此，通过理路也可见到有执受的增长之相。在使自身变小变大时，就像能使有执受减损一样，也同样能使其增长。为了显示此义，引述了上座部连同其故事的说法，即如具寿大目犍连(Mahāmoggallāna)调伏难陀优波难陀(Nandopananda)之事，而开始说“三藏小龙(Tipiṭakacūḷanāga)长老说”等等。其意为：难道不会这样吗？确实会这样。因为两个否定词会回归其本义。所谓“那时变得像大目犍连尊者那样巨大”，这是就其所涉及的义理而说，在此处也同样能达成变小的状态。

นนฺโทปนนฺทนาคทมนกถาวณฺณนา

难陀优波难陀龙王调伏故事之释义

โอโลเกสิ พุทฺธาจิณฺณวเสน ‘‘อตฺถิ นุ โข อสฺส อุปนิสฺสโย’’ติ. โลกิยํ รตนตฺตเย ปสาทลกฺขณํ สาสนาวตารํ สนฺธายาห ‘‘อปฺปสนฺโน’’ติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิโต วิเวเจตฺวา ปสาเทตพฺโพติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘โก นุ โข…เป… วิเวเจยฺยา’’ติ.

（世尊）依诸佛惯例观察：“他究竟有无近因缘(upanissaya)呢？”针对作为入教之门的、对三宝具有净信之相的世间善法，而说“不信乐(appasanna)”。其意为：应令其远离邪见(micchādiṭṭhi)而生净信。因此说：“究竟谁能……令其远离？”

ตํ ทิวสนฺติ ยทา ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ตาวตึสภวนาภิมุโข คจฺฉติ, ตํ ทิวสภาคํ. อาปานภูมึ สชฺชยึสูติ ยตฺถ โส นิสินฺโน โภชนกิจฺจํ กโรติ, ตํ ปริเวสนฏฺฐานํ สิตฺตํ สมฺมฏฺฐํ โภชนูปกรณูปนยนาทินา สชฺชยึสุ ปฏิยาเทสุํ. ติวิธนาฏเกหีติ วธูกุมาริกญฺญาวตฺถาหิ ติวิธาหิ นาฏกิตฺถีหิ. โอโลกยมาโนติ เปกฺขนฺโต, วิจาเรนฺโต วา.

“那天”是指世尊在比丘僧团(bhikkhusaṅgha)的围绕下，朝三十三天(Tāvatiṃsa)宫殿行进的那部分时间。“他们准备了宴饮之地(āpānabhūmi)”是指他们准备好了他坐下用餐的侍奉之处，洒扫干净，并供应饮食器具等。“以三种舞女”是指以新妇、少女、处女三种状态的三种舞女。“注视着”是指看着，或思量着。

อุปรูปรีติ มตฺถกมตฺถเก. ภวเนนาติ ภวนปเทเสน. โภเคหีติ สรีรโภเคหิ. อวกุชฺเชนาติ นิกุชฺชิเตน. คเหตฺวาติ ยถา ตาวตึสภวนสฺส ปเทโสปิ นาวสิสฺสติ, เอวํ ปริยาทาย.

“上方之上”是指头顶之上。“以宫殿”是指以宫殿的区域。“以盘绕”是指以身体的盘绕。“倒置”是指颠倒过来。“执取”是指完全占据，以至于三十三天宫殿的区域也无剩余。

สิเนรุปริภณฺฑนฺติ สิเนรุเมขลํ. สิเนรุสฺส กิร สมนฺตโต พหลโต, ปุถุลโต จ ปญฺจโยชนสหสฺสปริมาณานิ จตฺตาริ ปริภณฺฑานิ ตาวตึสภวนสฺส อารกฺขาย นาเคหิ, ครุเฬหิ, กุมฺภณฺเฑหิ, ยกฺเขหิ จ อธิฏฺฐิตานิ, ตานิ ปริภณฺฑภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘ปริภณฺฑ’’นฺติ วุตฺตํ. เตหิ กิร สิเนรุสฺส อุปฑฺฒํ ปริยาทินฺนํ.

“须弥山（Sineru）围”即须弥山腰。据说须弥山周围有四个围带，其厚度与宽度各为五千由旬，由龙、金翅鸟（garuḷa）、鸠槃荼（kumbhaṇḍa）和夜叉（yakkha）所守护，以保护三十三天。因其同为围带，故合称为“围”。据说它们占据了须弥山的一半。

อตฺตภาวํ วิชหิตฺวาติ มนุสฺสรูปํ อนฺตรธาเปตฺวา. พาธตีติ เขทมตฺตํ อุปฺปาเทติ.

“舍弃自身”即隐去人类形态。“妨害”即产生些许苦恼。

อตฺตภาวํ วิชหิตฺวาติ สุขุมตฺตภาวนิมฺมาเนน นาครูปํ วิชหิตฺวา. มุขํ วิวริ ‘‘มุขคตํ สมณํ สํขาทิสฺสามี’’ติ. ปาจีเนน จ ปจฺฉิเมน จาติ นาคสฺส ตถานิปนฺนตฺตา วุตฺตํ. สุฏฺฐุ สติยา ปจฺจุปฏฺฐาปนตฺถมาห ‘‘มนสิ กโรหี’’ติ.

“舍弃自身”是指通过造作微细身而舍弃龙形。他张开嘴，（心想）：“我要吞掉进入我口中的沙门。”“从东方和西方”是就龙的躺卧方式而说。为了让他好好地建立正念，（世尊）说：“你当用心作意。”

อาทิโต [Pg.30] ปฏฺฐาย สพฺพปาฏิหาริยานีติ ตทา เถเรน กตปาฏิหาริยานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมํ ปน ฐานนฺติ อิมํ นาสาวาตวิสฺสชฺชนการณํ.

“从最初开始的所有神通”是指当时长老所展现的神通。而“这个情况”指的是这种从鼻孔出气的缘由。

อนุพนฺธีติ ‘‘น สกฺกา เอวํมหิทฺธิกสฺส อิมสฺส สมณสฺส ปฏิปหริตุ’’นฺติ ภเยน ปลายนฺตํ อนุพนฺธิ.

“追赶”是指，（龙王）因害怕“无法对抗这位有大神力的沙门”而逃跑，（长老）追赶他。

เอกปฏิปาฏิยาติ เอกาย ปฏิปาฏิยา, นิรนฺตรนฺติ อตฺโถ. อยเมวาติ ยา อุปาทินฺนกํ นิสฺสาย อนุปาทินฺนกสฺส วฑฺฒิ, อยเมว. เอตฺถ เอทิเส หตฺถวฑฺฒนาทิปาฏิหาริเย ยุตฺติ ยุตฺตรูปา จิตฺตโต, อุตุโต วา อุปาทินฺนกรูปานํ อนุปฺปชฺชนโต. อถ วา อุปาทินฺนนฺติ สกลเมว อินฺทฺริยพทฺธํ อธิปฺเปตํ. เอวมฺปิ ตสฺส ตถา วฑฺฒิ น ยุชฺชติ เอวาติ วุตฺตนเยเนว วฑฺฒิ เวทิตพฺพา. เอกสนฺตาเน อุปาทินฺนํ, อนุปาทินฺนญฺจ สมฺภินฺนํ วิย ปวตฺตมานมฺปิ อตฺถโต อสมฺภินฺนเมว. ตตฺถ ยถา อาฬฺหกมตฺเต ขีเร อเนกาฬฺหเก อุทเก อาสิตฺเต ยทิปิ ขีรํ สพฺเพน สมฺภินฺนํ สพฺพตฺถกเมว ลมฺพมานํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, ตถาปิ น ตตฺถ ขีรํ วฑฺฒติ, อุทกเมว วฑฺฒติ, เอวเมวํ ยทิปิ อุปาทินฺนํ อนุปาทินฺนญฺจ สมฺภินฺนํ วิย ปวตฺตติ, ตถาปิ อุปาทินฺนํ น วฑฺฒติ, อิทฺธานุภาเวน จิตฺตชํ, ตทนุสาเรน อุตุชญฺจ วฑฺฒตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

“以一顺序”(Ekapaṭipāṭiyā)是指以单一的顺序，意思是“无间”(nirantaraṃ)。“就是这个”(Ayameva)是指，即依靠“有执受”(upādinnaka)而使“无执受”(anupādinnaka)增长，就是这个。在此，对于像手臂增长等神变，其理是合理的，因为有执受色法并非由心或时节所生。或者，“有执受”意指一切与诸根结合者。即便如此，它的如此增长也是不合理的，其增长应如前述之理而知。在一个相续流中，有执受与无执受虽然看似混合而转起，但实际上并未混合。于此，譬如将一“阿罗伽”(āḷhaka)的牛奶倒入许多阿罗伽的水中，虽然牛奶与全部的水混合，遍布各处而可得，但牛奶并未增长，唯有水增长了；同样地，虽然有执受与无执受看似混合而转起，但有执受并未增长，应当了知，是神通威力所生的心生色法，以及随之而生的时节生色法在增长。

โสติ โส อิทฺธิมา. เอวํ กตฺวาติ วุตฺตากาเรน หตฺถํ วา วฑฺเฒตฺวา เต วา อาคนฺตฺวา หตฺถปาเส ฐิเต กตฺวา. ปาทฏฺฐปนาทิปิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อปโรปิ อิทฺธิมา. ตเถวาติ ปาฏิหาริยกรณโต ปุพฺเพ วิย. ตถูปมเมตนฺติ ยถา อุทกปุณฺณาสุ นานาปาตีสุ พหูหิ นานาจนฺทมณฺฑเลสุ ทิสฺสมาเนสุ น เตน จนฺทมณฺฑลสฺส คมนาทิอุปโรโธ, พหูนญฺจ ปจฺเจกํ ทสฺสนํ อิชฺฌติ, ตถูปมเมตํ ปาฏิหาริยํ จนฺทิมสูริยานํ คมนาทิอุปโรธาภาวโต, พหูนญฺจ อิทฺธิมนฺตานํ ตตฺถ อิทฺธิปโยคสฺส ยถิจฺฉิตํ สมิชฺฌนโตติ อธิปฺปาโย.

“他”(So)即他，有神通者。“如此做了”(Evaṃ katvā)是指，如前所述，或伸长手臂，或使日月来到后立于“伸手所及”(hatthapāsa)之处。脚的放置等也应如前述之理而知。另一有神通者(Aparopi iddhimā)亦然。“同样地”(Tatheva)是指像施行神通之前一样。“此喻如此”(Tathūpamametaṃ)的意思是：譬如在装满水的各种容器中，许多人能见到许多不同的月轮，但这并不妨碍月轮的运行等，并且众人能各自看见，此神通的比喻也是如此。其意为：因为日月(candimasūriyā)的运行等没有受到妨碍，并且众多有神通者在那里能随心所欲地成功运用神通。

๓๙๗. ปริจฺเฉทํ กตฺวาติ อภิวิธิวเสน ปน ปริจฺเฉทํ กตฺวา, น มริยาทวเสน. ตถา เหส พฺรหฺมโลเก อตฺตโน กาเยน วสํ วตฺเตติ. ปาฬีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ.

397. “作了限定”(Paricchedaṃ katvā)是指，以“遍含”(abhividhi)的方式作了限定，而非以“边际”(mariyāda)的方式。诚然，他在梵天界(brahmaloka)以其自身行使自在。“巴利”(Pāḷi)是指《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的巴利原文。

ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตตีติ เอตฺถ ยสฺมา น พฺรหฺมโลกสฺเสว คมนํ อธิปฺเปตํ, นาปิ พฺรหฺมโลกสฺส คมนเมว, อถ โข [Pg.31] อญฺญถา อญฺญมฺปิ. ยาว พฺรหฺมโลกาติ ปน ทูราวธินิทสฺสนเมตํ, ตสฺมา ‘‘สเจ พฺรหฺมโลกํ คนฺตุกามา โหตี’’ติ วตฺวาปิ อิตรมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺติเกปิ ทูเร อธิฏฺฐาตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, เตน วุตฺตาวเสสสฺส อธิฏฺฐานิทฺธิยา นิปฺผาเทตพฺพสฺส สพฺพสฺสาปิ สงฺคโห, น วุตฺตสฺเสวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“乃至以身行使自在，远至梵天界”，于此，因为并非意指仅前往梵天界，也不是说只有前往梵天界这一件事，而是还有其他种种。“乃至梵天界”这句话是为了显示遥远的界限，因此说了“若欲往梵天界”之后，又为了说明其他能力而说了“于近于远，皆能决意”等等。此处的“pi”字是总摄之义，由此可知，它涵盖了凭借决意神变所能成就的一切未说及之事，而非仅限于已说及者，应当这样理解。

ยมกปาฏิหาริยาวสาเนติอาทินา ติวิกฺกมสฺส อธิฏฺฐานิทฺธินิปฺผนฺนตา วุตฺตา, อญฺญตฺถ ปน ลกฺขณานิสํสตา. ตทุภยํ ยถา อญฺญมญฺญํ น วิรุชฺฌติ, ตถา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

通过“于双神变结束时”等文，已说明三神步是由决意神变所成就，但在其他地方则说是（善住足）相的功德。应当审查并采纳此二说如何能互不矛盾的解释。

นีลมาติกนฺติ นีลวณฺโณทกมาติกํ.

“青母”是指有青色水的水道。

มหาโพธินฺติ อปราชิตปลฺลงฺกํ มหาโพธึ. จิตฺเต อุปฺปนฺเน สนฺติเก อกาสีติ ตถา จิตฺตุปฺปตฺติสมนนฺตรเมว ปถวึ, สมุทฺทญฺจ สํขิปิตฺวา มหาโพธิสนฺติเก อกาสิ.

“大菩提”是指有金刚不坏座的大菩提树。“心念生起即令其近”，是指心念一生起，他便立刻收缩大地与海洋，使之近于大菩提树。

นกฺขตฺตทิวเสติ มหทิวเส. จนฺทปูเวติ จนฺทสทิเส จนฺทมณฺฑลากาเร ปูเว. เอกปตฺตปูรมตฺตมกาสีติ ยถา เต ปมาณโต สรูเปเนว อนฺโตปตฺตปริยาปนฺนา โหนฺติ, ตถา อกาสิ.

“星宿日”是指盛大之日。“月饼”是指像月亮、呈月轮形状的饼。他做得“满一钵之量”，意思是，他所做的饼，其大小和形状刚好能装满一钵。

กากวลิยวตฺถุสฺมิญฺจ ‘‘ภควา โถกํ พหุํ อกาสี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตํ ปน วตฺถุํ สงฺเขปโตว ทสฺเสตุํ ‘‘มหากสฺสปตฺเถโร กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมาปตฺติยาติ นิโรธสมาปตฺติยา.

在乌鸦群的故事中，也应引入“世尊令少变多”这句话来联系。但为了简要地说明这个故事，便说了“据说大迦叶长老”等。“等至”是指灭尽等至。

คงฺคาตีเรติ ตมฺพปณฺณิทีเป คงฺคานทิยา ตีเร. สญฺญํ อทาสีติ ยถา เต ยถาธิฏฺฐิตํ สปฺปึ ปสฺสนฺติ, ตถา สญฺญํ อทาสิ.

“恒河岸”是指铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)恒河的岸边。“给予想”是指，他给予一种想（或标记），使他们能按照所决意的样子看见酥油。

ตสฺสาติ ยสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ทฏฺฐุกาโม, ตสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ปสฺสติ. สทฺทํ สุณาตีติ ทิพฺพาย โสตธาตุยา พฺรหฺมุโน สทฺทํ สุณาติ. จิตฺตํ ปชานาตีติ เจโตปริยญาเณน พฺรหฺมุโน จิตฺตํ ปชานาติ. กรชกายสฺส วเสนาติ จาตุมหาภูติกรูปกายสฺส วเสน. ‘‘จิตฺตํ ปริณาเมตี’’ติ เอตฺถ กึ ตํ จิตฺตํ, กถํ วา ปริณามนนฺติ อาห ‘‘ปาทกชฺฌานจิตฺตํ คเหตฺวา กาเย อาโรเปตี’’ติ. กถํ ปน กาเย อาโรเปตีติ อาห ‘‘กายานุคติกํ กโรตี’’ติ. เอวมฺปิ สทฺททนฺธโรวายนฺติ วจนปถํ ปจฺฉินฺทนฺโต อาห ‘‘ทนฺธคมน’’นฺติ. กโรตีติ [Pg.32] สมฺพนฺโธ. กายคมนํ หิ ทนฺธํ, ทนฺธมหาภูตปจฺจยตฺตาติ อธิปฺปาโย. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ทิสฺสมาเนน กาเยน คนฺตุกามตาย วเสน จิตฺตํ ปริณาเมนฺโต โยคี ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อิทํ จิตฺตํ กาโย วิย ทนฺธคมนํ โหตู’’ติ ปริกมฺมํ กโรติ. ตถา ปริกมฺมกรณํ หิ สนฺธาย ‘‘ปาทกชฺฌานจิตฺตํ คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ปริกมฺมํ ปน กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐหนฺโต ตํ จิตฺตํ กาเย อาโรเปติ, กายานุคติกํ ทนฺธคมนํ กโรติ.

“彼”是指，想要看见某位梵天的色身，就能看见那位梵天的色身。“听闻声音”是指，以天耳界听闻梵天的声音。“了知心”是指，以他心智了知梵天的心。“依于业生身”是指依于四大种所成的色身。“‘转变心’”，于此，什么是那心？又如何转变呢？答曰：“‘取基础禅那(pādakajjhāna)心，加之于身’。”又如何加之于身呢？答曰：“‘使之随身而行’。”即使如此，这句话仍然晦涩难解，为了阐明其义，作者说：“‘缓慢而行’(dandhagamana)。”此句与前文的“作”(karoti)相连接。其意为：身体的行动是缓慢的，因为它是以缓慢的四大种为缘。此处的义理是：瑜伽行者(yogī)因欲以可见之身而行，故转变其心，他入基础禅那后出定，作此加行(parikamma)：“愿此心如身一般缓慢而行。”正是针对作此加行而说“取基础禅那心”。作加行后，再入定，以智决意，将那心加之于身，使之随身而行，缓慢而行。

สุขสญฺญนฺติ สุขสหคตํ สญฺญํ, สญฺญาสีเสน นิทฺเทโส. ลหุภาเวน สญฺญาตนฺติ ลหุสญฺญํ. กถํ ปน อิทฺธิจิตฺเตน สห สุขสญฺญาย สมฺภโวติ อาห ‘‘สุขสญฺญา นาม อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตา สญฺญา’’ติ. สุขนฺติ สญฺญาตนฺติ วา สุขสญฺญํ. เตเนวาห ‘‘อุเปกฺขา หิ สนฺตํ สุขนฺติ วุตฺตา’’ติ เอกนฺตครุเกหิ นีวรเณหิ, โอฬาริเกหิ อนุปสนฺตสภาเวหิ จ วิตกฺกาทีหิ วิปฺปโยโค จิตฺตเจตสิกานํ ลหุภาวสฺส การณนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาเยว…เป… เวทิตพฺพา’’ติ. ตํ โอกฺกนฺตสฺสาติ ตํ สุขลหุสญฺญํ อนุปฺปตฺตสฺส. อสฺสาติ โยคิโน. คนฺตุกามตา เอว เอตฺถ ปมาณนฺติ เอตฺถ เอตสฺมึ ทิสฺสมาเนน กาเยน คมเน ยํ ฐานํ คนฺตุกาโม, ตํ อุทฺทิสฺส คนฺตุกามตาวเสน ปวตฺตปริกมฺมาธิฏฺฐานานิ เอว ปมาณํ, ตาวตา คมนํ อิชฺฌติ. ตสฺมา มคฺคนิมฺมานวายุอธิฏฺฐาเนหิ วินาปิ อิจฺฉิตเทสปฺปตฺติ โหตีติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘สติ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“乐想”是指与乐俱行的想，这是以想为首的解释。以轻快而被感知，故名轻想。那么，乐想如何能与神通心同时存在呢？答曰：“所谓乐想，是与舍相应的想。”或者，因被感知为“乐”，故名乐想。因此说：“舍被称为寂静之乐。”为显示远离沉重的诸盖，以及远离粗显、不寂静的寻等法，是心与心所轻快的原因，便说：“那本身……等……应当了知。”“于进入者”是指于证得那乐想与轻想者。“于彼”是指于瑜伽行者。“‘想去的意愿’是此处的标准”，是指在此以可见之身而行的情况中，针对想去之处，凭着想去的意愿而生起的加行与决意就是标准，依此便能成就其行。因此，即使没有创造路径或对风的决意，也能到达想去的地方。现在为了更清楚地说明此义，就说了“若有……”等。

กายํ คเหตฺวาติ กรชกายํ อารมฺมณกรณวเสน ปริกมฺมจิตฺเตน คเหตฺวา. จิตฺเต อาโรเปตีติ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ ปาทกชฺฌานจิตฺเต อาโรเปติ ตคฺคติกํ กโรติ. เตนาห ‘‘จิตฺตานุคติกํ กโรติ สีฆคมน’’นฺติ. จิตฺตคมนนฺติ จิตฺตปฺปวตฺติมาห. อิทํ ปน จิตฺตวเสน กายปริณามนปาฏิหาริยํ. จิตฺตคมนเมวาติ จิตฺเตน สมานคมนเมว. กถํ ปน กาโย ทนฺธปฺปวตฺติโก ลหุปริวตฺตินา จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ น โหติ. น หิ ตทา จิตฺตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ครุวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส ขเณน วตฺตติ. ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปน อธิฏฺฐาเนน [Pg.33] ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ, เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกติปยจิตฺตวาเรเหว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, เอวํ ปวตฺตมาโน กาโย จิตฺตคติยา ปริณามิโต นาม โหติ, น เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติยา.

“执取身”是指以加行心将业生身作为所缘而执取。“投射于心上”是指，以“愿此身如此心”的意念，将身投射于基础禅那心上，使其随心而行。因此说：“使其随心而行，快速移动。”“心行”是指心的运作过程。此即以心转变身的神变。而“心行”即是与心同速而行。然而，行进缓慢的身体如何能与轻快转变的心同速而行呢？并非完全同速。正如以身转变心时，心也并非完全与身同速。那时，心并非以其自性成就的刹那而运作，而是以沉重色法的刹那而运作。然而，通过“愿此心如此身”的决意，心随顺于缓慢行进的身体，直到抵达所愿之处，心都顺应身的行进而相续运作，这称为心被身的行进所转变。同样，通过“愿此身如此心”的决意，由于事先已成就乐想与轻想，不像未修神足通者那样缓慢运作，而是如同以少数几个轻快的心识刹那便能抵达所愿之处，如此运作的身体，称为身被心的行进所转变，而非在一个心识刹那间便抵达所愿之处。

เอวญฺจ กตฺวา ‘‘เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺยา’’ติ อิทมฺปิ อุปมาวจนํ นิปฺปริยาเยเนว สมตฺถิตํ โหติ. อวสฺสํ เจตํ เอวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา สุตฺตาภิธมฺมปาเฐหิ, วินยอฏฺฐกถาย จ วิโรโธ สิยา, ธมฺมตา จ วิโลมิตา. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปี’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๑ อาทโย) หิ เอตฺถ อญฺญคหเณน รูปธมฺมา คหิตา อลหุปริวตฺติตาย. อภิธมฺเม (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๐-๑๑) จ ปุเรชาตปจฺจโย รูปเมว วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตสฺเสว. ยตฺถ ยตฺถ จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ. นตฺถิ เทสนฺตรสงฺกมนํ, น จ สภาโว อญฺญถา โหตีติ. น หิ อิทฺธิพเลน ธมฺมานํ เกนจิ ลกฺขณํ อญฺญถตฺตํ กาตุํ สกฺกา, ภาวญฺญถตฺตเมว ปน กาตุํ สกฺกา. ‘‘ตีสุปิ ขเณสู’’ติ อิทมฺปิ คมนารมฺภํ สนฺธาย วุตฺตํ, น คมนนิฏฺฐานนฺติ วทนฺติ. เถโรติ อฏฺฐกถาจริยานํ อนฺตเร เอโก เถโร. อิธาติ อิทํ ปาฏิหาริยํ วิภชิตฺวา วุตฺตปาเฐ. สยํ คมนเมว อาคตํ ‘‘พฺรหฺมโลกํ คจฺฉตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

如是作为故，“犹如力士屈伸手臂”此譬喻便可毫无疑义地成立。此事必须如此接受，否则就会与经藏和阿毗达摩的圣典，以及律藏的义注相矛盾，法性也会被违逆。诚然，“诸比丘，我不见任何其他一法……”（《增支部》1.11等），于此，以“其他”一词所取的是色法，因其转变迟缓。在阿毗达摩（《发趣论》1.1.10-11）中，前生缘只说是色法，后生缘也只说是色法。诸法于何处生起，即于彼处坏灭，没有到他处之转移，其自性也不会改变。确实，无法以神通力改变任何法的相，但可以改变其存在状态。他们说：“于三刹那中”此句，是针对行进的开始而说，而非行进的结束。“长老”是指诸义注师中的一位长老。“于此”是指在此神变被分别解说之文中。因为经中说“去到梵天界”，所以是指亲自前往。

จกฺขุโสตาทีนนฺติ จกฺขุโสตาทีนํ องฺคานํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพงฺคปจฺจงฺค’’นฺติ, สพฺพองฺคปจฺจงฺควนฺตนฺติ อตฺโถ. ปสาโท นาม นตฺถีติ อิมินาว ภาวชีวิตินฺทฺริยานมฺปิ อภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. รุจิวเสนาติ อิจฺฉาวเสน. อญฺญมฺปีติ ภควตา กริยมานโต อญฺญมฺปิ กิริยํ กโรติ. อยญฺเจตฺถ พุทฺธานุภาโว. ยทิ สาวกนิมฺมิเตสุ นานปฺปการตา นตฺถิ, ‘‘สเจ ปน นานาวณฺเณ กาตุกาโม โหตี’’ติอาทิ ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ? ตํ ตถา ตถา ปริกมฺมํ กตฺวา อธิฏฺฐหนฺตสฺส เต เต วณฺณวยาทิวิเสสา ปริกมฺมานุรูปํ อิชฺฌนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อิธ ปน ยถาธิฏฺฐิเต นิมฺมิตรูเป สเจ สาวโก ‘‘อิเม วิเสสา โหนฺตู’’ติ [Pg.34] อิจฺฉติ, น อิชฺฌติ, พุทฺธานํ ปน อิชฺฌตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโตติ น โกจิ วิโรโธ.

“眼耳等”是指眼耳等诸肢体。正如所说“一切大小肢节”，其义为“具足一切大小肢节者”。通过“没有净色”这句话，应当理解为也已说明了性根与命根的不存在。“随其所好”是指随其意愿。“亦能作其他”是指（所化作之身）能做世尊（Bhagavā）正在做的行为之外的其他行为。这即是佛陀的威力。如果声闻所化作的没有种种差别，那么前面所说的“若欲造作种种颜色”等，该如何解释呢？那是针对通过如此这般的加行并决意者，那些颜色、年龄等差别，会相应于加行而成就，因此而说。但在此，对于已决意化成的色身，如果声闻希望“让这些差别出现”，则不能成就，但诸佛却能成就。此即所要阐明的义理，因此没有矛盾。

อิทานิ ยานิ ตานิ ‘‘ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๐) ปาฬิยา อตฺถทสฺสนวเสน วิภตฺตานิ ‘‘ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตี’’ติอาทีนิ จุทฺทส ปาฏิหาริยานิ, ตตฺถ สิขาปฺปตฺตํ กาเยน วสวตฺตนปาฏิหาริยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยนฺติ กิริยาปรามสนํ, เตน ‘‘รูปํ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ รูปทสฺสนํ, ‘‘สทฺทํ สุณาตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ สทฺทสวนํ, ‘‘จิตฺตํ ปชานาตี’’ติ เอตฺถ ยเทตํ จิตฺตชานนนฺติ เอวํ ทิพฺพจกฺขุโสตเจโตปริยญาณกตฺตุกํ ทสฺสนสวนชานนกิริยํ ปรามสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิโต ปเรสุ สนฺติฏฺฐตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยมฺปิสฺสาติ ยมฺปิ อสฺส. โยคิโน อธิฏฺฐานนฺติ สมฺพนฺโธ. ยญฺจ โขติ เอตฺถ โข-สทฺโท อวธารณตฺโถ, วิเสสตฺโถ วา, เตน อยเมเวตฺถ กาเยน วสวตฺตนปาฏิหาริเยสุ อุกฺกฏฺฐตรนฺติ ทีเปติ. กสฺมา? ‘‘อยํ นุ โข อิทฺธิมา, อยํ นุ โข นิมฺมิโต’’ติ เอกจฺจสฺส พฺรหฺมุโน อาสงฺกุปฺปาทนโต. ยทคฺเคน เจตํ อธิฏฺฐิตํ วิเสสโต มโนมยนฺติ วุจฺจติ, ตทคฺเคน อุกฺกฏฺฐตรนฺติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา กาเยน วสํ วตฺเตติ นามา’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา อิธ เสสานิ คหิตานีติ อาห ‘‘เสสํ…เป… วุตฺต’’นฺติ.

如今，依《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga 3.10）巴利原文中以见义（atthadassanavasena）方式阐述的“乃至梵天界亦以身行使自在力”等十四种神变，如“在远处亦能安住于近处”等。此处是为了显示以身行使自在力的神变已达顶点，故说“于此亦”等。其中，“行”（yanti）是对动词的指代，因此，“见色”中的见色、“闻声”中的闻声、“知心”中的知心，应当理解为，它指称由天眼、天耳、他心智所作的见、闻、知的作用。其余“安住”等也是同样的道理。“Yampissā”是“yampi assa”之意，与瑜伽行者的决意（adhiṭṭhāna）相关。而“yañca kho”中的“kho”字，是为限定义或特别义，以此显示，在以身行使自在力的诸神变中，此为最殊胜者。为什么？因为它能使某位梵天生起疑惑：“这究竟是神通者，还是化造者？”并且，此所决意的化相，因其特别地被称为“意所成”(manomaya)，当知以此为最殊胜。因此他说：“至此程度，即名为以身行使自在力。”若如此，为何此处还取其余神变？他说：“其余的……（省略）……已说。”

๓๙๘. อิทํ นานากรณนฺติ กามมิมาปิ ทฺเว อิทฺธิโย อธิฏฺฐานวเสเนว อิชฺฌนฺติ, ตถาปิ อิทํ อิทานิ วุจฺจมานํ อิมาสํ นานากรณํ วิเสโส. ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวาติ อตฺตโน ปกติรูปํ วิชหิตฺวา อปเนตฺวา, ปเรสํ อทสฺเสตฺวาติ อตฺโถ. กุมารกวณฺณนฺติ กุมารกสณฺฐานํ. ทสฺเสตีติ ตถา วิกุพฺพนฺโต อตฺตนิ ทสฺเสติ. นาควณฺณํ วาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. หตฺถิมฺปิ ทสฺเสตีติ อตฺตานมฺปิ หตฺถึ กตฺวา ทสฺเสติ, พหิทฺธาปิ หตฺถึ ทสฺเสติ. เอตทตฺถเมว หิ อิธ ‘‘หตฺถิวณฺณํ วา ทสฺเสตี’’ติ อวตฺวา ‘‘หตฺถิมฺปิ ทสฺเสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๑๓) วุตฺตํ. ยํ ปน เกจิ พหิทฺธา หตฺถิอาทิทสฺสนวจนํ ‘‘ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา’’ติ วจเนน วิกุพฺพนิทฺธิภาเวน วิรุชฺฌตีติ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ. กสฺมา? ปกติวณฺณวิชหนํ นาม อตฺตโน ปกติรูปสฺส อญฺเญสํ อทสฺสนํ, น สพฺเพน สพฺพํ ตสฺส นิโรธนํ. เอวํ สติ อตฺตานํ อทสฺเสตฺวา พหิทฺธา หตฺถึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา หตฺถึ ทสฺเสตี’’ติ [Pg.35] วุจฺจมาเน โก เอตฺถ วิโรโธ, อตฺตนา ปน หตฺถิวณฺโณ หุตฺวา พหิทฺธาปิ หตฺถึ ทสฺสนฺเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตเนวาห ‘‘พหิทฺธาปิ หตฺถิอาทิทสฺสนวเสน วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวา วิกุพฺพนิทฺธิภาเวน จ น โกจิ วิโรโธ.

398. “此为不同之处”：诚然，这两种神通仅凭决意力即可成就，然而，现在所说的这一点，才是令它们有所区别的差异。“舍弃本形”(pakativaṇṇaṃ vijahitvā)意即舍弃、移除自己的本有形色，不让别人看见。“童子形”(kumārakavaṇṇaṃ)即童子的样貌。“示现”(dasseti)即如此变化而在自身上显示。在“龙形”等处，也是同样的道理。“亦示象”(hatthimpi dasseti)即是把自己变为象来示现，也在身外示象。正是为此义，此处不说“或示象形”(hatthivaṇṇaṃ vā dasseti)，而说“亦示象”(《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 3.13)。又，有人说，在身外示现象等之语，与“舍弃本形”一语，就变化神通(vikubbana-iddhi)的性质而言是相矛盾的，此说不当。为什么？所谓“舍弃本形”，是指不让别人看见自己的本有形色，而不是将其完全消灭。既然如此，在不示现自身而在身外示象时，若说“舍弃本形而示象”，这有何矛盾？而当自身已变为象形，再于身外示象时，就更无话可说了。因此圣典说：“亦是依于在身外示现象等而说。”这样，与变化神通的性质就没有任何矛盾了。

ปาฬิยญฺจ กุมารกวณฺณํ วาติอาทีสุ อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท วุตฺโต. เตสุ เอเกกสฺเสว กรณทสฺสนตฺถํ. หตฺถิมฺปีติอาทีสุ ปน หตฺถิอาทีนํ พหูนํ เอกชฺฌํ กาตพฺพาภาวทสฺสนตฺถํ สมุจฺจยตฺโถ ปิ-สทฺโท วุตฺโต. เตน ‘‘หตฺถิมฺปิ ทสฺเสตี’’ติอาทีสุ ทุติเย วุตฺตนเยเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ.

在圣典中，“或示童子形”(kumārakavaṇṇaṃ vā)等处的“vā”(或)字，是为不确定义(aniyamattho)而说，以显示其中每一项的造作。然而，在“亦示象”(hatthimpi)等处，“pi”(亦)字是为集合义(samuccayattho)而说，以显示象等多种事物可以同时被造作。因此，在“亦示象”等处，应依第二种（即身外示现）所说的方式来理解其义。

อิทฺธิมโต อตฺตโน กุมารกากาเรน ปเรสํ ทสฺสนํ กุมารกวณฺณนิมฺมานํ, น เอตฺถ กิญฺจิ อปุพฺพํ ปถวีอาทิวตฺถุ นิปฺผาทียตีติ กสิณนิยเมน ปโยชนาภาวโต ‘‘ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรารมฺมณโต’’ติ วุตฺตํ. สติปิ วา วตฺถุนิปฺผาทเน ยถารหํ ตํ ปถวีกสิณาทิวเสเนว อิชฺฌตีติ เอวมฺเปตฺถ กสิณนิยเมน ปโยชนํ นตฺเถว. กุมารกวณฺณญฺหิ ทสฺเสนฺเตน นีลวณฺณํ วา ทสฺเสตพฺพํ สิยา, ปีตาทีสุ อญฺญตรวณฺณํ วา. ตถา สติ นีลาทิกสิณานิ สมาปชฺชิตพฺพานีติ อาปนฺโนว กสิณนิยโม. เอเสว นโย เสเสสุปิ. เอวมธิฏฺฐิเต ยเทเก ปถวีกสิณวเสน ‘‘เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๓๘; ม. นิ. ๑.๑๔๗; สํ. นิ. ๕.๘๔๒; ปฏิ. ม. ๓.๑๐) ภาโวติ เอวํ ปวตฺเตน กสิณนิทฺเทเสน อิธ วิกุพฺพนิทฺธินิทฺเทเส ‘‘ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรารมฺมณโต’’ติอาทิวจนสฺส วิโรธํ อาสงฺกนฺติ, โส อโนกาโสวาติ ทฏฺฐพฺพํ. นิมฺมินิตพฺพภาเวน อตฺตนา อิจฺฉิโตติ อตฺตโน กุมารกวณฺโณ, น ปน อตฺตโน ทหรกาเล กุมารกวณฺโณติ. นาคาทิวณฺเณสุปิ อยํ นโย พฺยาปี เอวาติ ยเทเก ‘‘นาคาทินิมฺมาเน น ยุชฺชติ วิยา’’ติ วทนฺติ, ตทโปหตํ ทฏฺฐพฺพํ.

神通者以童子之形貌向他人显示自己，是为“化作童子之色身”。于此，并未生成任何前所未有的地等事物，因无需遍处(kasiṇa)的规定，故说“依地遍等任何一种为所缘”。又或，即使有事物的生成，也须依地遍等之力而相应成就，因此即便如此，于此亦实无遍处规定的作用。诚然，显现童子色身者，可能须显现青色，或黄等色之一。若是如此，则须入青等遍处，遍处的规定便已适用。此理于其余亦然。如此确立后，若有人因“依地遍而有‘从一变多’等”（长部1.238等）如此进行的遍处解释，而怀疑此变化神通(vikubbaniddhi)解释中“依地遍等任何一种为所缘”等语与其相矛盾，当知此疑虑实无立足之处。“自己的童子色身”，是因其为“自己所欲”化作之故，而非自己幼年时的童子色身。此理亦遍通于龙等色身，是故，若有人言“龙等的化作不合理”，当知此说已被驳斥。

พหิทฺธาปีติ ปิ-สทฺเทน อชฺฌตฺตํ สมฺปิณฺเฑติ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – หตฺถิมฺปิ ทสฺเสตีติอาทิ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธาปิ หตฺถิอาทิทสฺสนวเสน วุตฺตํ, น ‘‘กุมารกวณฺณํ วา’’ติอาทิ วิย อชฺฌตฺตเมว กุมารกวณฺณาทีนํ ทสฺสนวเสนาติ. ยํ เอตฺถ วตฺตพฺพํ อธิฏฺฐานวิธานํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

“于外亦”中的“pi”（亦）字，兼摄内在。此处的含义是：“亦示象等”（hatthimpi dasseti）等语，既指内在（化现），也指依于在身外示象等而说；这不像“或示童子形”等语，仅是依于在内在示现童子形等而说。至于此处应说明的决意方法，前面已经说过了。

๓๙๙. กายนฺติ [Pg.36] อตฺตโน กรชกายํ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘อยํ กาโย สุสิโร โหตู’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ‘‘ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐายา’’ติ อิมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสารมาห. อญฺญํ กายนฺติ ยํ มโนมยํ กายํ นิมฺมินิตุกาโม, ตํ. มุญฺชมฺหาติ มุญฺชติณโต. อีสิกนฺติ ตสฺส กณฺฑํ. โกสิยาติ อสิโกสโต. กรณฺฑายาติ เปฬาย, นิมฺโมกโตติ จ วทนฺติ. อพฺพาหตีติ อุทฺธรติ. ปวาเหยฺยาติ อากฑฺเฒยฺย.

399. “身”（kāyaṃ）即自己的所生身。“如前所述”（vuttanayeneva）是指，先作“愿此身成空洞”的准备工作，再“入根本定而出定”，这是依循前述方式而说。“其他身”（aññaṃ kāyaṃ）即他想要化作的那个意生身。“从文阇草”（muñjamhā）即从文阇草。“箭杆”（īsikaṃ）即它的茎。“从鞘”（kosiyā）即从剑鞘。“从箧”（karaṇḍā）即从箱子，也说是“从蜕”。“拔出”（abbāhati）即取出。“应抽出”（pavāheyya）即应拉出。

อิทฺธิวิธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神变解释之释义终。

อิติ ทฺวาทสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

第十二章释义。

๑๓. อภิญฺญานิทฺเทสวณฺณนา

13. 神通解释释义

ทิพฺพโสตธาตุกถาวณฺณนา

天耳界论释义

๔๐๐. ตตฺถาติ [Pg.37] ทิพฺพโสตธาตุยา นิทฺเทเส. อภิญฺญาปาฬิยา หิ นิทฺเทสมุเขน อภิญฺญานํ นิพฺพตฺตนวิธิ วิธียติ. อภิญฺญาสีเสเนตฺถ อภิญฺญาปาฬิ วุตฺตา. เตนาห ‘‘ตโต ปราสุ จ ตีสุ อภิญฺญาสู’’ติ. ตโต ปราสูติ จ สตฺถุโน เทสนากฺกมํ, อตฺตโน จ อุทฺเทสกฺกมํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปฏิปตฺติกฺกมํ. น หิ ปฏิปชฺชนฺตา อิมินาว กเมน ปฏิปชฺชนฺติ. สพฺพตฺถาติ ทิพฺพโสตธาตุปาฬิยํ, เสสาภิญฺญาปาฬิยญฺจาติ สพฺพตฺถ. ตตฺราติ วากฺโยปญฺญาเส นิปาตมตฺตํ, ตตฺร วา ยถาวุตฺตปาเฐ. ทิพฺพสทิสตฺตาติ ทิพฺเพ ภวาติ ทิพฺพา, เทวานํ โสตธาตุ, ตาย ทิพฺพาย สทิสตฺตา. อิทานิ ตํ ทิพฺพสทิสตํ วิภาเวตุํ ‘‘เทวานํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตาติ สทฺธาพหุลตาวิสุทฺธทิฏฺฐิตานิสํสทสฺสาวิตาทิสมฺปตฺติยา สุฏฺฐุ จริตตฺตา สุจริเตน เทวูปปตฺติชนเกน ปุญฺญกมฺเมน นิพฺพตฺตา. ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหีติ อาทิ-สทฺเทน วาตโรคาทีนํ สงฺคโห. อปลิพุทฺธาติ อนุปทฺทุตา. ปิตฺตาทีหิ อนุปทฺทุตตฺตา, กมฺมสฺส จ อุฬารตาย อุปกฺกิเลสวิมุตฺติ เวทิตพฺพา. อุปกฺกิเลสโทสรหิตํ หิ กมฺมํ ติณาทิโทสรหิตํ วิย สสฺสํ อุฬารผลํ อนุปกฺกิลิฏฺฐํ โหติ. การณูปจาเรน จสฺส ผลํ ตถา โวหรียติ, ยถา ‘‘สุกฺกํ สุกฺกวิปาก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๑๒; ม. นิ. ๒.๘๑; อ. นิ. ๔.๒๓๓). ทูเรปีติ ปิ-สทฺเทน สุขุมสฺสาปิ อารมฺมณสฺส สมฺปฏิจฺฉนสมตฺถตํ สงฺคณฺหาติ. ปสาทโสตธาตูติ จตุมหาภูตานํ ปสาทลกฺขณา โสตธาตุ.

400. “其中”（Tattha）是指在天耳界的解释中。在《神通圣典》（Abhiññāpāḷi）中，确实是通过解释的方式阐明了神通的生起方法。此处，以“神通”为题，指称《神通圣典》。因此，论中说：“以及在随后的三种神通中”。而所谓“随后的”，是就导师的教说次第与注释者自己的举示次第而言，并非修行的次第，因为修行者并非依此次第修行。“在一切处”（sabbattha）是指在天耳界的圣典中，以及在其余神通的圣典中。“其中”（tatra）只是句子构成中的一个助词，或指如前所述的经文中。“与天界相似”（dibbasadisattā）是说：因生于天界，故为“天”；这是诸天的耳界，因为与此天耳界相似。现在为了阐明此种与天界相似性，而说“因为诸天……”等。于此，“由善行之业所生”是指：由于具足了信的广大、见的清净、见到功德等成就，善行圆满，故由能引生天界的福业所产生。‘胆汁、痰、血等’中的“等”字，包含了风病等。“无障碍”（apalibuddha）即无困扰。应知，由于不受胆汁等所困扰，且由于业的卓越，故能解脱诸染污。远离了染污之过患的业，就像远离了杂草等过患的庄稼，会结出卓越而无染的果实。其果亦可从因的譬喻来称说，如言：“白业有白报”。“远处亦”中的“亦”字，也包含了领受极微细所缘的能力。“净色耳界”（pasādasotadhātu）是指以四大种的净色为特征的耳界。

วีริยารมฺภวเสเนว อิชฺฌนโต สพฺพาปิ กุสลภาวนา วีริยภาวนา, ปธานสงฺขารสมนฺนาคตา วา อิทฺธิปาทภาวนาปิ วิเสสโต วีริยภาวนา, ตสฺสา อานุภาเวน นิพฺพตฺตา วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺตา. ญาณมยา โสตธาตุ ญาณโสตธาตุ. ตาทิสาเยวาติ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตาย, ทูเรปิ สุขุมสฺสปิ อารมฺมณสฺส สมฺปฏิจฺฉนสมตฺถตาย จ ตํสทิสา เอว. ทิพฺพวิหารวเสน ปฏิลทฺธตฺตาติ ทิพฺพวิหารสงฺขาตานํ จตุนฺนํ ภูมีนํ วเสน ปฏิลทฺธตฺตา, อิมินา การณวเสนสฺสา ทิพฺพภาวมาห. ยํ เจตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาติ [Pg.38] อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเมน อุกฺกํสคตํ ปาทกชฺฌานสงฺขาตํ ทิพฺพวิหารํ สนฺนิสฺสาย ปวตฺตตฺตา, ทิพฺพวิหารปริยาปนฺนํ วา อตฺตนา สมฺปยุตฺตํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ นิสฺสยปจฺจยภูตํ สนฺนิสฺสิตตฺตาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สวนฏฺเฐนาติ สทฺทคหณฏฺเฐน. ยาถาวโต หิ สทฺทูปลทฺธิ สทฺทสภาวาวโพโธ สวนํ. สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ สภาวธารณาทีสุ ธาตุอตฺเถสุ อตฺตสุญฺญตาสนฺทสฺสนตฺถา สตฺถุ ธาตุเทสนาติ อาห ‘‘นิชฺชีวฏฺเฐน จา’’ติ. โสตธาตุกิจฺจํ สทฺทสมฺปฏิจฺฉนํ, สทฺทสนฺนิฏฺฐานปจฺจยตา จ.

由于发起精进而成就，一切善修习即是精进修习；或与最胜行相应的神足修习，也特别是精进修习；由其威力所生起者，即是由精进修习之力所生起者。由智所成之耳界，即是智耳界。“正是那样的”（Tādisāyeva）是指：因远离随烦恼，且能领受远方乃至极微细的所缘，故正是与此相似。“依天住而获得”（Dibbavihāravasena paṭiladdhattā）是指：由于依名为天住的四种地而获得，以此原由，（世尊）宣说其天性。此处应说之义，下面已说。“依天住而依止”（Dibbavihārasannissitattā）是指：由于依止具足八支而达到卓越的、被称为基础禅那的天住而生起；或者，由于依止了作为依止缘的、自身相应的、属于天住的色界第四禅，此处的意义应如是理解。“以闻义”（Savanaṭṭhena）是指以领受声音义。确实，如实获得声音，即了知声音的自性，是为闻。即使还有“持有自性”等其他界义，但为了开示无我，导师宣说界的教法，因此说“亦以无生命义”。耳界的作用是领受声音，以及作为声音确立之缘。

ญาณสฺส ปริสุทฺธิ อุปกฺกิเลสวิคเมเนวาติ อาห ‘‘นิรุปกฺกิเลสายา’’ติ. มานุสิกา มนุสฺส สนฺตกา, มํสโสตธาตุ, ทิพฺพวิทูราทิวิสยคฺคหณสงฺขาเตน อตฺตโน กิจฺจวิเสเสน อติกฺกนฺตํ มานุสิกํ เอตายาติ อติกฺกนฺตมานุสิกา. เตนาห ‘‘มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา สทฺทสวเนนา’’ติ. ตตฺถ มนุสฺสูปจารนฺติ มนุสฺเสหิ อุปจริตพฺพฏฺฐานํ, ปกติยา โสตทฺวาเรน คเหตพฺพํ วิสยนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘สทฺทสวเนนา’’ติ. ทิพฺเพติ เทวโลกปริยาปนฺเน. เต ปน วิเสสโต เทวานํ กถา สทฺทา โหนฺตีติ อาห ‘‘เทวานํ สทฺเท’’ติ. มนุสฺสานํ เอเตติ มานุสา, เต มานุเส. เอวํ เทวมนุสฺสสทฺทานํเยว คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปเทสปริยาทาน’’นฺติ, เอกเทสคฺคหณนฺติ อตฺโถ. สเทหสนฺนิสฺสิตา อตฺตโน สรีเร สนฺนิสฺสิตา. นิปฺปเทสปริยาทานํ ฐานเภทคฺคหณมุเขน สวิญฺญาณกาทิเภทภินฺนสฺส สทฺทสฺส อนวเสเสน สงฺคณฺหนโต.

智慧的清净在于随烦恼的去除，故说“为无随烦恼故”。人的（耳）是属于人的，即肉耳界。此（天耳界）以其摄取天界、远方等境为名的特殊作用，超越了人的（肉耳界），故名“超越于人的”（atikkantamānusikā）。因此说“以超越人之行境而听闻声音故”。此中“人之行境”（manussūpacāra）是指人所行之处，意即通常由耳门所应摄取的境。因此说“以听闻声音故”。“天的”（dibbe），即指包含在天界中的（声音）。而那些天声特别是天人的谈话声，故说“天人之声”。“此是人的”，故为“人的”（mānusā）；（听闻）那些人的（声音）。如此，因仅摄取了天与人的声音，故说“部分遍取”（padesapariyādāna），意即“摄取一部分”。“依自身而住”（sadehasannissitā），即依止于自己的身体。“无余遍取”（nippadesapariyādānaṃ），是由于以摄取处所差别为主要方式，无遗漏地总括了有情等种种差别之声。

อยํ ทิพฺพโสตธาตุ. ปริกมฺมสมาธิจิตฺเตนาติ ปริกมฺมภูตาเวณิกสมาธิจิตฺเตน, ทิพฺพโสตญาณสฺส ปริกมฺมวเสน ปวตฺตกฺขณิกสมาธินา สมาหิตจิตฺเตนาติ อตฺโถ. ปริกมฺมสมาธิ นาม ทิพฺพโสตธาตุยา อุปจาราวตฺถาติปิ วทนฺติ. สา ปน นานาวชฺชนวเสน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สพฺโพฬาริกสทฺททสฺสนตฺถํ สีหาทีนํ สทฺโท ปฐมํ คหิโต. ติโยชนมตฺถเกปิ กิร เกสรสีหสฺส สีหนาทสทฺโท สุยฺยติ. อาทิ-สทฺเทน เมฆสทฺทพฺยคฺฆสทฺทาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ยถา โอฬาริกสทฺทาวชฺชนํ ยาวเทว สุขุมสทฺทาวชฺชนูปายทสฺสนตฺถํ, ตถา สทฺทคฺคหณภาวนาพเลน สุขุมตรสทฺทคฺคหณสํสิทฺธิโต.

此是天耳界。所谓“以遍作定心”，即是以作为遍作的、独特的定心，意即以作为天耳智的遍作而生起的刹那定所安住的心。亦有说：所谓遍作定，是天耳界的近行位。但应了知，彼（近行位）是依种种转向而说。为了显示一切粗显之声，首先摄取狮子等的声音。据说，在三由旬之上，也能听到鬃狮的狮子吼声。应知，以“等”字摄集了云声、虎声等。此中，正如转向粗显之声，只是为了显示转向微细之声的方法；同样地，由于修习摄取声音之力，即能善于成就摄取更微细之声。

เอวํ [Pg.39] อาสนฺนสทฺทคฺคหณานุสาเรน ทูรทูรตรสทฺทคฺคหณมฺปิ สมิชฺฌตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสายา’’ติอาทินา ทิสาสมฺพนฺธวเสน สทฺทานํ มนสิการวิธิ อารทฺโธ. ตตฺถ สทฺทนิมิตฺตนฺติ ญาณุปฺปตฺติเหตุภาวโต สทฺโท เอว สทฺทนิมิตฺตํ, โย วา ยถาวุตฺโต อุปาทายุปาทาย ลพฺภมาโน สทฺทานํ โอฬาริกสุขุมากาโร, ตํ สทฺทนิมิตฺตํ. เตเนวาห ‘‘สทฺทานํ สทฺทนิมิตฺต’’นฺติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘โอฬาริกานมฺปิ สุขุมานมฺปิ สทฺทานํ สทฺทนิมิตฺตํ มนสิ กาตพฺพ’’นฺติ, ตํ โอฬาริกสุขุมสมฺมเตสุปิ โอฬาริกสุขุมสพฺภาวทสฺสนตฺถํ. ตญฺจ สพฺพํ สุขุเม ญาณปริจยทสฺสนตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทนิมิตฺตสฺส อปจฺจุปฺปนฺนสภาวตฺตา ‘‘สทฺโทว สทฺทนิมิตฺต’’นฺติ อยเมว ปกฺโข ญายาคโตติ เกจิ, ตํ น โอฬาริกสุขุมานํ สทฺทานํ วณฺณารมฺมเณน ญาเณน นีลปีตาทิวณฺณานํ วิย ตตฺเถว คเหตพฺพโต. โอฬาริกสุขุมภาโว เจตฺถ สทฺทนิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปตนฺติ. ตสฺสาติ ยถาวุตฺเตน วิธินา ปฏิปชฺชนฺตสฺส โยคิโน. เต สทฺทาติ เย สพฺโพฬาริกโต ปภุติ อาวชฺชนฺตสฺส อนุกฺกเมน สุขุมสุขุมา สทฺทา อาวชฺชิตา, เต. ปากติกจิตฺตสฺสาปีติ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนโต ปุพฺเพ ปวตฺตจิตฺตสฺสาปิ. ปริกมฺมสมาธิจิตฺตสฺสาติ ทิพฺพโสตธาตุยา อุปฺปาทนตฺถํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตสฺส สทฺทํ อารพฺภ ปริกมฺมกรณวเสน ปวตฺตกฺขณิกสมาธิจิตฺตสฺส. ปุพฺเพปิ ญาเณน ปริมทฺทิตตฺตา อติวิย ปากฏา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

为显示：犹如随顺于听取近处的声音，听取远处乃至更远处的声音也能成功，故以“于东方”等与方位相关的方式，开始阐述对诸声的作意方法。于此，所谓声相(saddanimitta)，因其为智生起之因，故声本身即是声相；或者，如前所述，通过不断地把握而获得的诸声的粗、细相，即是声相。因此说：“诸声的声相”。至于所说的“亦应对粗、细诸声的声相加以作意”，此是为了显示，即使在那些被认为是粗、细的[声音]中，也存在粗、细的实性。而这一切，当知是为了显示智于微细[声]的熟练程度。有些人认为：“因声相非现在法自性，故‘声即是声相’此说方为合理。”此说不然，因为诸声的粗、细[相]，犹如青、黄等颜色能被以色为所缘的智所把握一般，亦能当处被把握。于此，意指粗、细之性即是声相。“他的”(Tassa)：即依前述方法修行的瑜伽行者。“那些声”(Te saddā)：即转向者从最粗的[声]开始，依次转向而[了知]的极细的诸声，即是那些声。“即使对平常心”(Pākatikacittassāpi)：即使对入基础禅那前已生起的心。“对预备定心”(Parikammasamādhicittassa)：为了生起天耳界，从基础禅那出定后，缘于声而行预备，依此方式生起的剎那定心。因为先前已为智所熟习，故变得极为显现。此为关联。

เตสุ สทฺเทสูติ เย ปริกมฺมสฺส วิสยทสฺสนตฺถํ พหู สทฺทา วุตฺตา, เตสุ สทฺเทสุ. อญฺญตรนฺติ ยตฺถสฺส ปริกมฺมกรณวเสน อภิณฺหํ มนสิกาโร ปวตฺโต, ตํ เอกํ สทฺทํ. ตโต ปรนฺติ ตโต อปฺปนุปฺปตฺติโต ปรํ. ตสฺมึ โสเตติ ตสฺมึ ญาณโสเต. ปติโต โหตีติ ทิพฺพโสตธาตุ อนฺโตคธา โหติ อปฺปนาจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติโต ปภุติ ทิพฺพโสตญาณลาภี นาม โหติ, น ทานิสฺส ตทตฺถํ ภาวนาภิโยโค อิจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ. ตนฺติ ทิพฺพโสตธาตุํ. ถามชาตนฺติ ชาตถามํ ทฬฺหภาวปฺปตฺตํ. วฑฺเฒตพฺพํ ปาทกชฺฌานารมฺมณํ. กินฺติ กิตฺตกนฺติ อาห ‘‘เอตฺถนฺตเร สทฺทํ สุณามีติ เอกงฺคุลมตฺตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา’’ติ. ปาทกชฺฌานสฺส หิ อารมฺมณภูตํ กสิณนิมิตฺตํ ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ ผรตู’’ติ มนสิ กริตฺวา ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชนฺตสฺส กสิณนิมิตฺตํ ตตฺตกํ ฐานํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ[Pg.40]. โส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ตตฺถ คเต สทฺเท อาวชฺชติ, สุภาวิตภาวนตฺตา ตตฺถ อญฺญตรํ สทฺทํ อารพฺภ อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ จตฺตาริ, ปญฺจ วา ชวนานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ ปจฺฉิมํ อิทฺธิจิตฺตํ, อิตรสฺส ปุนปิ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตพฺพเมว. ตโต เอว หิ ปาทกชฺฌานารมฺมเณน ผุฏฺโฐกาสพฺภนฺตรคเตปิ สทฺเท สุณาติเยวาติ สาสงฺกํ วทติ. เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิคฺคหณญฺเจตฺถ สุขุมสทฺทาเปกฺขาย กตํ.

在那些声音中：指为了示现遍作的所缘而说的许多声音，在那些声音中。其中某一个：指由于行使遍作，（瑜伽士的）心持续专注的那个声音。此后：指从安止生起之后。在那流中：指在那智流中。已落入：即天耳界已摄入其中。从安止心生起时起，他即名为天耳智的获得者，其义是：如今，为了此目的，不应再希求修习。那：即天耳界。已生起力量：指已生起力量，达到坚固状态。应增长基础禅那的所缘。如何增长？增长多少？对此，（世尊）说：“我在此范围内听闻声音”，如此限定一指左右的范围。诚然，对于作意“愿作为基础禅那所缘的遍相遍满如此范围”而进入基础禅那者，遍相便会遍满那个范围而住立。他从等至出定后，转向那范围内的声音。由于修习已善加修习，缘于那里的某个声音，在转向心生起之后，会生起四或五个速行心。其中最后一个是神通心；对于（神通未生起的）其他人，则仍应再次进入基础禅那。正是因此，（论师）才带着疑虑说：“（他）确实能听到，即使是在被基础禅那的所缘所触及的空间之内的声音”。此处取一指、二指等，是针对微细声音而言的。

เอวํ สุณนฺโตวาติ เอวํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปริจฺฉินฺทิตฺวา สวเนน วสีกตาภิญฺโญ หุตฺวา ยถาวชฺชิเต สทฺเท สุณนฺโต เอว. ปาฏิเยกฺกนฺติ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาเนปิ เต สทฺเท ปจฺเจกํ วตฺถุเภเทน ววตฺถเปตุกามตาย สติ.

如是听闻者：即如此一再限定，通过听闻而于神通得自在后，如其所转向地听闻声音。逐一分别：指即使那些声音同时发生，当有欲以事（vatthu）的差别来逐一确立它们时。

ทิพฺพโสตธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

天耳界论之释义终。

เจโตปริยญาณกถาวณฺณนา

他心智论之释义

๔๐๑. ปริยาตีติ สราคาทิวิภาเคน ปริจฺฉิชฺช ชานาติ. เตนาห ‘‘ปริจฺฉินฺทตีติ อตฺโถ’’ติ. เยสญฺหิ ธาตูนํ คติ อตฺโถ, พุทฺธิปิ เตสํ อตฺโถ. ‘‘ปรสตฺตาน’’นฺติ เอตฺถ ปร-สทฺโท อญฺญตฺโถติ อาห ‘‘อตฺตานํ ฐเปตฺวา เสสสตฺตาน’’นฺติ, ยถา หิ โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา. โย อตฺตา น โหติ, โส ปโรติ. สตฺตานนฺติ เจตฺถ รูปาทีสุ สตฺตาติ สตฺตา. ตสฺสา ปน ปญฺญตฺติยา สวิญฺญาณกสนฺตาเน นิรุฬฺหตฺตา นิจฺฉนฺทราคาปิ สตฺตาตฺเวว วุจฺจนฺติ, ภูตปุพฺพคติยา วา. ‘‘ปุ’’นฺติ นรกํ, ตตฺถ คลนฺติ ปปตนฺตีติ ปุคฺคลา, ปาปการิโน. อิตเรปิ สํสาเร สํสาริโน ตํสภาวานาติวตฺตนโต ปุคฺคลาตฺเวว วุจฺจนฺติ. ตํตํสตฺตนิกายสฺส วา ตตฺถ ตตฺถ อุปปตฺติยา ปูรณโต, อนิจฺจตาวเสน คลนโต จ ปุคฺคลาติ เนรุตฺตา.

401. “遍知”(pariyāti)是指通过区分有贪等而了知。因此说：“义为区分。”诚然，对于那些以“去”(gati)为义的诸词根(dhātu)，“了知”(buddhi)也是它们的义。在“他有情”(parasattānaṃ)中，“他”(para)一词是“其他”的意思，因此说，是指“除了自己(atta)之外的其余有情”。正如凡非“他”者，即是“自己”；凡非“自己”者，即是“他”。在此，“有情”(sattā)是指于色等法中执著(satta)，故为有情。又，由于此施设(paññatti)在有识相续中已成定俗，即使是无欲贪者，或依过去的状态(bhūtapubbagatiyā)，也被称为有情。“Pu”是指地狱(naraka)，于彼处沉沦(galanti)、堕落(papatanti)，故名“补特伽罗”(puggalā)，此指造恶者(pāpakārino)。其他的轮回者(saṃsārino)在轮回(saṃsāra)中，因无法超越那堕落的状态，也被称为补特伽罗。或者，如诸词源学者(neruttā)所说，因为通过在各处投生(upapatti)而充满(pūraṇato)种种有情聚(taṃtaṃsattanikāyassa)，又因无常(aniccatā)而堕落(galanato)，故名补特伽罗。

เอตญฺหีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ‘‘เอตํ เจโตปริยญาณํ ทิพฺพจกฺขุญาณวเสน อิชฺฌตี’’ติ ตํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ, เอตสฺส เจโตปริยญาณสฺส อุปฺปาทเน ปริกมฺมํ, ตสฺมา เตน เจโตปริยญาณํ อุปฺปาเทตุกาเมน อธิคตทิพฺพจกฺขุญาเณน ภิกฺขุนาติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา[Pg.41]. หทยรูปนฺติ น หทยวตฺถุ, อถ โข หทยมํสเปสิ. ยํ พหิ กมลมกุฬสณฺฐานํ, อนฺโต โกสาตกีผลสทิสนฺติ วุจฺจติ, ตญฺหิ นิสฺสาย ทานิ วุจฺจมานํ โลหิตํ ติฏฺฐติ. หทยวตฺถุ ปน อิมํ โลหิตํ นิสฺสาย ปวตฺตตีติ. กถํ ปน ทิพฺพจกฺขุนา โลหิตสฺส วณฺณทสฺสเนน อรูปํ จิตฺตํ ปริเยสตีติ อาห ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ. กถํ ปน โสมนสฺสสหคตาทิจิตฺตวุตฺติยา กมฺมชสฺส โลหิตสฺส วิวิธวณฺณภาวาปตฺตีติ? โก วา เอวมาห ‘‘กมฺมชเมว ตํ โลหิต’’นฺติ จตุสนฺตติรูปสฺสาปิ ตตฺถ ลพฺภมานตฺตา. เตเนวาห ‘‘อิทํ รูปํ โสมนสฺสินฺทฺริยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ. เอวมฺปิ ยํ ตตฺถ อจิตฺตชํ, ตสฺส ยถาวุตฺตวณฺณเภเทน น ภวิตพฺพนฺติ? ภวิตพฺพํ, เสสติสนฺตติรูปานํ ตทนุวตฺตนโต. ยถา หิ คมนาทีสุ จิตฺตชรูปานิ อุตุกมฺมาหารสมุฏฺฐานรูเปหิ อนุวตฺตียนฺติ, อญฺญถา กายสฺส เทสนฺตรุปฺปตฺติเยว น สิยา, เอวมิธาปิ จิตฺตชรูปํ เสสติสนฺตติรูปานิ อนุวตฺตมานานิ ปวตฺตนฺติ. ปสาทโกธเวลาสุ จกฺขุสฺส วณฺณเภทาปตฺติเยว จ ตทตฺถสฺส นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

于“Etañhi”一词中，“hi”字为原因义。因“此他心智(cetopariyañāṇa)依天眼智(dibbacakkhuñāṇa)而成就”，故天眼智为此他心智生起之预备业(parikamma)。是故，欲生起他心智且已得天眼智的比丘，应如是结合理解。“心色”(hadayarūpa)者，非心所依处(hadayavatthu)，实为心肉(hadayamaṃsapesi)。其状被说为外如莲苞，内如丝瓜果。今所说之血(lohita)即依此而住。而心所依处则依此血而转起。然则，如何以天眼见血之色而遍寻无色之心？故说“yadā hī”等。又，如何因喜俱行等心之活动，而令业生之血呈现种种色？或有谁说“彼血纯为业生”？因四相续所生色亦于彼处可得。是故说“此色由喜根(somanassindriya)生起”等。即便如此，于彼处非心生者，岂不应如前述而有色之差别？应有。因其余三相续所生色随顺于彼（心生色）。犹如在行走等时，时节、业、食所生色随顺心生色而转起，否则身于异处之生起即不可得；如是，于此，其余三相续所生色亦随顺心生色而转起。再者，于心清净与愤怒之时，眼色之变化，即应视为此义之例证。

ปริเยสนฺเตนาติ ปฐมํ ตาว อนุมานโต ญาณํ เปเสตฺวา คเวสนฺเตน. เจโตปริยญาณญฺหิ อุปฺปาเทตุกาเมน โยคินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อภินีหารกฺขมํ กตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ลาภี สมาโน อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา ปรสฺส หทยมํสเปสึ นิสฺสาย ปวตฺตมานสฺส โลหิตสฺส วณฺณทสฺสเนน ‘‘อิทานิ อิมสฺส จิตฺตํ โสมนสฺสสหคต’’นฺติ วา ‘‘โทมนสฺสสหคต’’นฺติ วา ‘‘อุเปกฺขาสหคต’’นฺติ วา นยคฺคาหวเสนปิ ววตฺถเปตฺวา ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามี’’ติ ปริกมฺมํ กาตพฺพํ. กาลสตมฺปิ กาลสหสฺสมฺปิ ปุนปฺปุนํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตเถว ปฏิปชฺชิตพฺพํ. ตสฺเสวํ ทิพฺพจกฺขุนา หทยโลหิตวณฺณทสฺสนาทิวิธินา ปฏิปชฺชนฺตสฺส อิทานิ เจโตปริยญาณํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ยํ ตทา ปวตฺตตีติ ววตฺถาปิตํ จิตฺตํ, ตํ อารมฺมณํ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ นิรุทฺเธ จตฺตาริ, ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺติ. เตสํ ปุริมานิ ตีณิ, จตฺตาริ วา ปริกมฺมาทิสมญฺญานิ กามาวจรานิ, จตุตฺถํ, ปญฺจมํ วา อปฺปนาจิตฺตํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานิกํ. ตตฺถ ยํ อนฺเตน อปฺปนาจิตฺเตน สทฺธึ อุปฺปนฺนํ ญาณํ, อิทํ เจโตปริยญาณํ. ตญฺหิ ยตฺถาเนน ปริกมฺมํ กตํ, ตํ ปรสฺส จิตฺตํ ปจฺจกฺขโต ปฏิวิชฺฌนฺตํ วิภาเวนฺตเมว หุตฺวา [Pg.42] ปวตฺตติ รูปํ วิย จ ทิพฺพจกฺขุญาณํ, สทฺทํ วิย จ ทิพฺพโสตญาณํ. ตโต ปรํ ปน กามาวจรจิตฺเตหิ สราคาทิววตฺถาปนํ โหติ นีลาทิววตฺถาปนํ วิย. เอวมธิคตสฺส ปน เจโตปริยญาณสฺส ถามคมนวิธานมฺปิ อธิคมนวิธานสทิสเมวาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา เตน…เป… ถามคตํ กาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

在探求时(Pariyesantena)：指首先以推度运用智慧而探求。想要生起他心智(cetopariyañāṇa)的瑜伽行者，应如前面所说，通过具八支、堪能引发的色界第四禅那而获得天眼智，然后增强光明，以天眼观察他人心肉所依的血液颜色，依其要领来辨别“此人此刻的心是喜俱行”、“是忧俱行”或“是舍俱行”，然后进入基础禅那，出定后，应作“我愿知此人之心”的准备工作。应当反复地进入基础禅那，出定，并像这样实践，无论是一百次还是一千次。对于如此以天眼观察心脏血液颜色等方法行道者，正当他心智即将生起时，以那个被确定为“正在发生”的心为所缘，意门转向(manodvārāvajjana)便会生起。此心灭后，有四或五个速行心速行。其中，前三个或四个是名为准备等的欲界心，第四个或第五个是色界第四禅那的安止心。在此，与最终的安止心一同生起的智慧，就是他心智。此智能够直接洞察先前作准备工作时所针对的他人之心，如同天眼智看见色、天耳智听到声音一样，清晰地显现并运作。之后，则以欲界心来辨别有贪等情况，如同辨别蓝色等一样。像这样获得的他心智的稳固之法，也与获得之法相似，为显示此点，故说：“是故，由彼……（应使之）……达到稳固”。

เอวํ ถามคเต หีติอาทิ ถามคตานิสํสทสฺสนํ. สพฺพมฺปิ กามาวจรจิตฺตนฺติ จตุปณฺณาสวิธมฺปิ กามาวจรจิตฺตํ. ‘‘สพฺพมฺปี’’ติ ปทํ ‘‘รูปาวจรารูปาวจรจิตฺต’’นฺติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เตน ปญฺจทสวิธมฺปิ รูปาวจรจิตฺตํ, ทฺวาทสวิธมฺปิ อรูปาวจรจิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปชานาตีติ สราคาทิปกาเรหิ ชานาติ, ปจฺจกฺขโต ปฏิวิชฺฌตีติ อธิปฺปาโย. ปุถุชฺชนวเสนายํ อภิญฺญากถาติ โลกุตฺตรํ จิตฺตํ อิธ อนุทฺธฏํ. ตมฺปิ หิ อุปริโม, สทิโส วา อริโย เหฏฺฐิมสฺส, สทิสสฺส จ จิตฺตมฺปิ ปชานาติ เอว. เตนาห ‘‘อนุตฺตรํ วา จิตฺต’’นฺติอาทิ. สงฺกมนฺโตติ ญาเณน อุปสงฺกมนฺโต. เอกจฺจญฺหิ จิตฺตํ ญตฺวา ปริกมฺเมน วินา ตทญฺญํ จิตฺตํ ชานนฺโต ‘‘จิตฺตา จิตฺตํ สงฺกมนฺโต’’ติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘วินาปิ หทยรูปทสฺสเนนา’’ติ. หทยรูปทสฺสนาทิวิธานํ หิ อาทิกมฺมิกวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ. ยตฺถ กตฺถจีติ ปญฺจโวการภเว, จตุโวการภเวปิ วา. น กโต อภิญฺญานุโยคสงฺขาโต อภินิเวโส เอเตนาติ อกตาภินิเวโส, ตสฺส, อาทิกมฺมิกสฺสาติ อตฺโถ. อยํ กถาติ ‘‘อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา’’ติอาทินา วุตฺตปริกมฺมกถา.

“如是，当已稳固时”等，是显示已稳固的利益。一切欲界心，即五十四种欲界心。“一切”一词，也应联系到“色界心与无色界心”来理解。因此，这即是说十五种色界心与十二种无色界心。“了知”（pajānāti）是指以有贪等方式而了知，其意趣是“现前通达”。这是就凡夫而言的神通论，出世间心并未在此处提及。因为上等的圣者或同等的圣者，也确实能了知下等圣者与同等圣者的心。故说“或无上心”等。“转向”（saṅkamanto）是指以智慧去探察。有人知晓一心后，不经准备工作即知他心，称其为“从一心转向另一心”。故说“即使不见心脏色”。见心脏色等方法，是为初学者而说的。故说“此亦已说”等。“无论何处”指在五蕴有或四蕴有之处。“未作决意”（akatābhiniveso）：他未曾作被称为神通修习的决意，此为初学者之义。此论即如“增强光明”等所说的准备工作之论。

อวเสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ. เอวํ อวิภาเคน วุตฺตํ วิภาคโต ทสฺเสตุํ ‘‘จตุภูมกํ กุสลาพฺยากตํ จิตฺตํ วีตราค’’นฺติ อาห. ตญฺหิ โยนิโสมนสิการปฺปจฺจยตํเหตุกตาหิ ราเคน สมฺปโยคาสงฺกาภาวโต ‘‘วีตราค’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. เสสากุสลจิตฺตานํ ราเคน สมฺปโยคาภาวโต นตฺเถว สราคตา, ตํนิมิตฺตกตาย ปน สิยา ตํสหิตตาเลโสติ นตฺเถว วีตราคตาปีติ ทุกวินิมุตฺตตาว ยุตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ ทุเก สงฺคหํ น คจฺฉนฺตี’’ติ. ยทิ เอวํ ปเทสิกํ เจโตปริยญาณํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ทุกนฺตรปริยาปนฺนตฺตา เตสํ. เย ปน ‘‘ปฏิปกฺขภาเว อสติปิ สมฺปโยคาภาโว เอเวตฺถ ปมาณํ เอกจฺจอพฺยากตานํ วิยา’’ติ เสสากุสลจิตฺตานมฺปิ วีตราคตํ ปฏิชานนฺติ[Pg.43], เต สนฺธายาห ‘‘เกจิ ปน เถรา ตานิปิ สงฺคณฺหนฺตี’’ติ. สโทสทุเกปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“其余”，是指已说者之外。为分别说明之前未加分别而说的内容，故说：“四地之善与无记心是离贪的。”因为由如理作意为缘、以此为因，且无与贪相应的可疑性，故能称为“离贪”。其余不善心因不与贪相应，故绝非有贪；然而，由于以贪为缘而生，可能会有与贪相关的些微痕迹，因此也绝非离贪。所以，说它们“脱离此二法”是恰当的，即所谓“不被摄入此二法中”。若如此，是否会成为局部的他心智？不会，因为它们被另一组二法所摄。然而，有些人主张：“即使没有对立法，不相应本身在此即是标准，如同某些无记心一样”，并承认其余不善心也是离贪的。针对他们而说：“然而，某些长老也摄入它们。”于有嗔二法中，也应以同样的方法了知其义。

ปาฏิปุคฺคลิกนเยนาติ อาเวณิกนเยน, ตทญฺญากุสลจิตฺเตสุ วิย โลภโทเสหิ อมิสฺสิตสฺส โมหสฺเสว สพฺภาวโตติ อตฺโถ. อกุสลมูลสงฺขาเตสุ สห โมเหเนวาติ สโมหํ ปฐมนเย, ทุติยนเย ปน สเหว โมเหนาติ สโมหนฺติ เอวํ อุตฺตรปุริมปทาวธารณโต ทฺวีสุ นเยสุ เภโท เวทิตพฺโพ. อตฺตนา สมฺปยุตฺตํ ถินมิทฺธํ อนุวตฺตนวเสน คตํ ปวตฺตํ ถินมิทฺธานุคตํ ปญฺจวิธํ สสงฺขาริกากุสลจิตฺตํ สํขิตฺตํ, อารมฺมเณ สงฺโกจนวเสน ปวตฺตนโต. วุตฺตนเยน อุทฺธจฺจานุคตํ เวทิตพฺพํ, ตํ ปน อุทฺธจฺจสหคตํ จิตฺตํ, ยตฺถ วา อุทฺธจฺจํ ปจฺจยวิเสเสน ถามชาตํ หุตฺวา ปวตฺตติ. กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตาย, วิปุลผลตาย, ทีฆสนฺตานตาย จ มหนฺตภาวํ คตํ, มหนฺเตหิ วา อุฬารจฺฉนฺทวีริยจิตฺตปญฺเญหิ คตํ ปฏิปนฺนนฺติ มหคฺคตํ. อวเสสนฺติ ปริตฺตอปฺปมาณํ. อตฺตานํ อุตฺตริตุํ สมตฺเถหิ สห อุตฺตเรหีติ สอุตฺตรํ. อุตฺติณฺณนฺติ อุตฺตรํ, โลเก อปริยาปนฺนภาเวน โลกโต อุตฺตรนฺติ โลกุตฺตรํ. ตโต เอว นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. อุปนิชฺฌานลกฺขณปฺปตฺเตน สมาธินา สมฺมเทว อาหิตนฺติ สมาหิตํ. ตทงฺควิมุตฺติปฺปตฺตํ กามาวจรกุสลจิตฺตํ. วิกฺขมฺภนวิมุตฺติปฺปตฺตํ มหคฺคตจิตฺตํ. สมุจฺเฉทวิมุตฺติปฺปตฺตํ มคฺคจิตฺตํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติปฺปตฺตํ ผลจิตฺตํ. นิสฺสรณวิมุตฺติปฺปตฺตมฺปิ ตทุภยเมว. กามํ กานิจิ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตาทีนิ นิพฺพานารมฺมณานิ โหนฺติ, นิสฺสรณวิมุตฺติปฺปตฺตานิ ปน น โหนฺติ ตาทิสกิจฺจาโยคโต. ปาฬิยํ อาคตสราคาทิเภทวเสน เจว เตสํ อนฺตรเภทวเสน จ สพฺพปฺปการมฺปิ.

以个别方式而言，即以不共方式而言，其义是：不像在其他不善心中，此心唯有不与贪、嗔混杂的痴存在。在诸不善根中，第一种方法，“samohaṃ”是“唯与痴俱”；在第二种方法中，则是“唯俱与痴”。如此，应依对词语强调位置的不同来理解这两种方法的差别。与自身相应的昏沉、睡眠，随行此二法而转起的五种有行不善心，因其于所缘收缩而转起，故是收摄的。应以所说之法了知随行掉举之心，那即是掉举相应心，或于某处，掉举因特殊之缘而变得强盛并转起。因能镇伏诸烦恼，因果报广大，因相续流长，故达到广大之境；或因是由具足卓越的欲、精进、心、慧的伟大人物所行、所证，故名为广大（mahaggataṃ）。其余的则为有限与无量。与能超越自身的更高者俱行，故为有上。已超越者为上；因不为世间所摄而超越世间，故称出世间。再无有超越于此者，故为无上。由已达审察相的定而善安住，故为等持。获得支分解脱的是欲界善心。获得镇伏解脱的是广大心。获得断除解脱的是道心。获得安息解脱的是果心。获得出离解脱的也即是此二者。诚然，某些省察心等以涅槃为所缘，但因不具备那样的作用，故未得获出离解脱。巴利圣典中所说的有贪等差别，以及它们之间的种种分类，所有种类都应当了解。

เจโตปริยญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

他心智论之释义终。

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณกถาวณฺณนา

宿住随念智论释义

๔๐๒. ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตสฺส วา อนุสฺสรณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, ตํ นิสฺสยาทิปจฺจยภูตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนโต ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติมฺหิ ยํ ญาณํ, ตทตฺถายา’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต [Pg.44] ปุพฺเพนิวาสํ ตาว ทสฺเสตฺวา ตตฺถ สติญาณานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพนิวาโส’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ปุพฺเพ’’ติ อิทํ ปทํ ‘‘เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทิวจนโต อตีตภววิสยํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อตีตชาตีสู’’ติ นิวาส-สทฺโท กมฺมสาธโน, ขนฺธวินิมุตฺโต จ นิวสิตธมฺโม นตฺถีติ อาห ‘‘นิวุตฺถกฺขนฺธา’’ติ. นิวุตฺถตา เจตฺถ สสนฺตาเน ปวตฺตตา, ตถาภูตา จ เต อนุ อนุ ภูตา ชาตา ปวตฺตา ตตฺถ อุปฺปชฺชิตฺวา วิคตาว โหนฺตีติ อาห ‘‘นิวุตฺถาติ อชฺฌาวุตฺถา อนุภูตา อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธา’’ติ. เอวํ สสนฺตติปริยาปนฺนธมฺมวเสน นิวาส-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ อวิเสเสน วตฺตุํ ‘‘นิวุตฺถธมฺมา วา นิวุตฺถา’’ติ วตฺวา ตํ วิวริตุํ ‘‘โคจรนิวาเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โคจรภูตาปิ หิ โคจราเสวนาย อาเสวิตา อารมฺมณกรณวเสน อนุภูตา นิวุตฺถา นาม โหนฺตีติ. เต ปน ทุวิธา สปรวิญฺญาณโคจรตายาติ อุภเยปิ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตโน’’ติอาทิ วุตฺตํ.

402. 忆念宿住，或彼之忆念为宿住随念。为阐明“于宿住随念中之智，是为此义”这句简说之义——此智乃依止彼（随念）为依止等缘而生起——论主首先开示宿住，并为开示其中的念与智，而说“宿住”等语。于此，“宿”（pubbe）一词，从“乃至一生”等语可知，此处意指过去世，故说“于过去诸生中”。“住”（nivāsa）一词是表示所住之义，又因离于诸蕴则无所住之法，故说“曾住之蕴”。此处的“曾住”，即于自相续中转起。如此，彼等（诸蕴）次第经历、出生、转起，于彼处生已而灭，故说：“‘曾住’即是曾居住、曾经验，于自相续中生已而灭。”如是，依于自相续所摄诸法说明了“住”一词的意义后，今为无差别而说，故云“曾住之法或曾住”，并为阐释此义而说“以所缘为住”等。诚然，已成所缘之法，或因数数取习所缘而被习行，或以作为所缘的方式而被经验，故名为“曾住”。彼等又因作为自、他之识的所缘而有两种，为显示此二者，故说“自己的”等。

ตตฺถ ‘‘อตฺตโน วิญฺญาเณน วิญฺญาตา’’ติ วตฺวา ‘‘ปริจฺฉินฺนา’’ติ วจนํ เย เต โคจรนิวาเสน นิวุตฺถธมฺมา, เต น เกวลํ วิญฺญาเณน วิญฺญาณมตฺตา, อถ โข ยถา ปุพฺเพ ชาตินามโคตฺตวณฺณลิงฺคาหาราทิวิเสเสหิ ปริจฺเฉทการิกาย ปญฺญาย ปริจฺฉิชฺช คหิตา, ตเถเวตํ ญาณํ ปริจฺฉิชฺช คณฺหาตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺถํ วุตฺตํ. ปรวิญฺญาณวิญฺญาตาปิ วา นิวุตฺถาติ สมฺพนฺโธ. น เกวลํ อตฺตโนว วิญฺญาเณน, อถ โข ปเรสํ วิญฺญาเณน วิญฺญาตาปิ วาติ อตฺโถ. อิธาปิ ‘‘ปริจฺฉินฺนา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘ปเรสมฺปิ วา วิญฺญาเณน วิญฺญาตา ปริจฺฉินฺนา’’ติ. ตสฺส จ คหเณ ปโยชนํ วุตฺตนเยเนว วตฺตพฺพํ. เต จ โข ยสฺมา อภีตาสุ เอว ชาตีสุ อญฺเญหิ วิญฺญาตา ปริจฺฉินฺนา, เต จ ปรินิพฺพุตาปิ โหนฺติ. เย หิ เต วิญฺญาตา, เตสํ ตทา วตฺตมานสนฺตานานุสาเรน เตสมฺปิ อตีเต ปวตฺติ ญายตีติ สิขาปฺปตฺตํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส วิสยภูตํ ปุพฺเพนิวาสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉินฺนวฏุมกานุสฺสรณาทีสู’’ติ วุตฺตํ. ฉินฺนวฏุมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ อนุสฺสรณา ฉินฺนวฏุมกานุสฺสรณํ. อาทิ-สทฺเทน ปจฺเจกสมฺพุทฺธพุทฺธสาวกานุสฺสรณานิ คยฺหนฺตีติ วทนฺติ. ฉินฺนวฏุมกา ปน สพฺเพว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา [Pg.45] ปรินิพฺพุตา. เตสํ อนุสฺสรณํ นาม เตสํ ปฏิปตฺติยา อนุสฺสรณํ, สา ปน ปฏิปตฺติ สงฺเขปโต ฉฬารมฺมณคฺคหณลกฺขณาติ ตานิ อิธ ปรวิญฺญาณวิญฺญาตคฺคหเณน คหิตานิ, เต ปเนเต สมฺมาสมฺพุทฺธานํเยว วิสยา, น อญฺเญสนฺติ อาห ‘‘เต พุทฺธานํเยว ลพฺภนฺตี’’ติ. น หิ อตีเต พุทฺธา ภควนฺโต เอวํ วิปสฺสึสุ, เอวํ มคฺคํ ภาเวสุํ, เอวํ ผลนิพฺพานานิ สจฺฉากํสุ, เอวํ เวเนยฺเย วิเนสุนฺติ เอตฺถ สพฺพทา อญฺเญสํ ญาณสฺส คติ อตฺถีติ. ยาย สติยา ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, สา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

于此，说了“以自己的识所知”之后，又说“被限定”一词，是为了阐明此义而说：即那些以行境为住而曾住的法，不仅只是被识所知而已，而是，就像往昔以种类、名称、姓氏、相貌、性别、饮食等差别，通过具有限定作用的慧加以限定而把握一样，此智也同样加以限定而把握。或者，“也被他人的识所知者，亦为曾住”，这是关联。其义为：不仅以自己的识，而是也被他人的识所知。在此处也应引来“被限定”一词加以关联，即“或者，也被他人的识所知而被限定”。而把握此词的作用，应如前述方法而说。因为，那些在过去的生中被他人所知、所限定者，他们也已般涅槃。诚然，对于那些了知者，根据他们当时存在的相续，也能了知那些（所知之法）在过去的转起。因此，为了开示已达顶点的宿住随念智的所缘——宿住，而说了“于断轮回道者之随念等”。断轮回道者是正等觉者，随念他们，即是断轮回道者之随念。他们说，以“等”字，摄取了对独觉佛和佛弟子的随念。然而，断轮回道者，皆已于无余依涅槃界般涅槃。所谓随念他们，即是随念他们的行道；而那行道，简言之，以取六所缘为相。在此，那些（六所缘）被“他识所知”的把握所摄取。然而，这些只是正等觉者的行境，非他人的行境，所以说“唯佛陀能得”。诚然，对于“于过去，诸佛世尊(bhagavanto)曾如是修观，如是修道，如是证悟果与涅槃，如是调伏所化有情”，于此，他人的智慧在任何时候都无从通达。“以何念随念宿住，彼即是宿住随念”，应引来此句并加以关联。

อเนกวิธนฺติ นานาภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสาทิวเสน พหุวิธํ. ปกาเรหีติ นามโคตฺตาทิอากาเรหิ สทฺธึ, สหโยเค เจตํ กรณวจนํ. ปวตฺติตํ เทสนาวเสน. เตนาห ‘‘สํวณฺณิต’’นฺติ, วิตฺถาริตนฺติ อตฺโถ. ‘‘นิวาส’’นฺติ อนฺโตคธเภทสามญฺญวจนเมตนฺติ เต เภเท พฺยาปนิจฺฉาวเสน สงฺคเหตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ ตตฺถ นิวุตฺถสนฺตาน’’นฺติ อาห. สาวกสฺเสเวตํ อนุสฺสรณํ, น สตฺถุโนติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺธปฏิปาฏิวเสน จุติปฏิสนฺธิวเสน วา’’ติ. ขนฺธปฏิปาฏิ ขนฺธานํ อนุกฺกโม. สา จ โข จุติโต ปฏฺฐาย อุปฺปฏิปาฏิวเสน. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อิริยาปถปฏิปาฏิ ขนฺธปฏิปาฏี’’ติ วทนฺติ. อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวาติ ญาณคติยา อนุคนฺตฺวา อนุคนฺตฺวา. ติตฺถิยาติ อญฺญติตฺถิยา, เต ปน กมฺมวาทิโน กิริยวาทิโน ตาปสาทโย. ฐเปตฺวา อคฺคสาวกมหาสาวเก อิตเร สตฺถุ สาวกา ปกติสาวกา.

种种，即依各种有、生处、趣、识住、有情居等而有多种多样。“以种种相”是指与姓名、种姓等相一起，此处是用于伴随义的具格。依教说而阐明，因此说“详述”，义为详细阐述。“住”是指包含内在差别的一般用语，为了显示这些差别而总括地宣说“于彼彼处已住之相续”。这只是声闻的随念，不是导师的，故说“依蕴的次第或依死与结生的次第”。“蕴的次第”是诸蕴的次第，它应从死开始，以逆次第而知。于此，有些人说“威仪的次第即蕴的次第”。“一再追随”，即以智的行进一再追随。“外道”是指其他外道，他们是业论者、作用论者及苦行者等。除了上首弟子、大弟子，其余导师的声闻是普通声闻。

ยสฺมา ติตฺถิยานํ พฺรหฺมชาลาทีสุ จตฺตาลีสาย เอว สํวฏฺฏวิวฏฺฏานํ อนุสฺสรณํ อาคตํ, ตสฺมา ‘‘น ตโต ปร’’นฺติ วตฺวา ตํ การณํ วทนฺโต ‘‘ทุพฺพลปญฺญตฺตา’’ติอาทิมาห, เตน วิปสฺสนาภิโยโค ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส วิเสสการณนฺติ ทสฺเสติ. พลวปญฺญตฺตาติ เอตฺถ นามรูปปริจฺเฉทาทิเยว ปญฺญาย พลวการณํ ทฏฺฐพฺพํ. ตญฺเหตฺถ เนสํ สาธารณการณํ. เอตฺตโกติ กปฺปานํ ลกฺขํ, ตทธิกํ เอกํ, ทฺเว จ อสงฺขฺเยยฺยานีติ กาลวเสน เอวํปริมาโณ ยถากฺกมํ เตสํ มหาสาวกอคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธานํ ปุญฺญญาณาภินีหาโร สาวกปจฺเจกโพธิปารมิตา สมิตา. ยทิ โพธิสมฺภารสมฺภรณกาลปริจฺฉินฺโน เตสํ เตสํ อริยานํ อภิญฺญาญาณวิภาโค, เอวํ สนฺเต [Pg.46] พุทฺธานมฺปิ วิสยปริจฺเฉทตา อาปนฺนาติ อาห ‘‘พุทฺธานํ ปน ปริจฺเฉโท นาม นตฺถี’’ติ. ‘‘ยาวตกํ เญยฺยํ, ตาวตกํ ญาณ’’นฺติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) วจนโต สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิย พุทฺธานํ อภิญฺญาญาณานมฺปิ วิสเย ปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ. ตตฺถ ยํ ยํ ญาตุํ อิจฺฉนฺติ, ตํ ตํ ชานนฺติ เอว. อถ วา สติปิ กาลปริจฺเฉเท การณูปายโกสลฺลปริคฺคหาทินา สาติสยตฺตา มหาโพธิสมฺภารานํ ปญฺญาปารมิตาย ปวตฺติอานุภาวสฺส ปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ, กุโต ตนฺนิพฺพตฺตานํ อภิญฺญาญาณานนฺติ อาห ‘‘พุทฺธานํ ปน ปริจฺเฉโท นาม นตฺถี’’ติ. อตีเต เอตฺตกานิ กปฺปานํ อสงฺขฺเยยฺยานีติ เอวํ กาลปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ, อนาคเต อนาคตํสญาณสฺส วิย.

因为外道在《梵网经》(Brahmajāla)等经中仅能忆念四十个成坏劫，所以说“不逾于此”，并说明其原因为“智慧薄弱”等，由此显示修习观(vipassanā)是宿住随念智的殊胜之因。所谓“智慧强盛”，于此应知，对名色等的辨别即是智慧强盛之因，这是他们的共通之因。“这么多”是指，按时间顺序，那些大弟子、上首弟子、独觉佛的福德与智慧的发愿，或声闻与独觉菩提波罗蜜的积集，其时间量分别为十万劫、一阿僧祇劫又十万劫、以及二阿僧祇劫。如果诸圣者的神通智的差别是由积集菩提资粮的时间所限定，如此一来，诸佛的范围也变得有限，故说“然而，于诸佛则无任何限制”。如（《大义释》156；《小义释·摩伽罗阇童子问经释》85；《无碍解道》3.5）所说：“所知有多少，智即有多少”，就像一切知智，诸佛的神通智在所知境上也没有限制。他们想知道什么，就能知道什么。或者，即使有时间的限制，但由于善于掌握原因与方法等，由于大菩提资粮的超胜，智慧波罗蜜生起的力量是没有限制的，由其所生的神通智又何尝会有呢？故说“然而，于诸佛则无任何限制”。在过去，并没有“这么多阿僧祇劫”这样的时间限制，就像未来分智一样。

เอวํ ฉนฺนํ ชนานํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสรณํ กาลวิภาคโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ อารมฺมณคฺคหณโต อานุภาววิเสสโต, ปวตฺติอาการโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘ติตฺถิยา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จุติปฏิสนฺธิวเสนาติ อตฺตโน, ปรสฺส วา ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺตภาเว จุตึ ทิสฺวา อนฺตรา กิญฺจิ อนามสิตฺวา ปฏิสนฺธิยา เอว คหณวเสน. วุตฺตเมวตฺถํ พฺยติเรกโต, อนฺวยโต จ วิภาเวตุํ ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปกติสาวกา จุติปฏิสนฺธิวเสนปิ สงฺกมนฺตีติ อยมตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ‘‘พลวปญฺญตฺตา’’ติ เหตุนา วิภาเวตพฺโพ, จุติปฏิสนฺธิวเสน สงฺกมนํ เวมชฺฌทสฺสเน ปโยชนาภาวโต. ญาณพลทสฺสนตฺถํ ปเนตฺถ วุตฺตํ.

如是，从时间的分别上显示了六种人的宿住随念后，现在为了从所缘的执取、威力的差别以及发生的方式上加以显示，而说了“外道等”。所谓“以死与结生之力”，是指见到自己或他人在各个自体中的死，中间不触及任何事物，而只依于执取结生。为了从反面和正面阐明此已说之义，而说了“他们也”等。“一般声闻也以死与结生之力转移”，此义应以下文所说之理，以“智慧强盛”为理由加以阐明；之所以以死与结生之力转移，是因为见到中间（状态）没有利益。于此而说，是为了显示智的威力。

ตํ ตํ ปากฏเมวาติ ยถา นาม สรทสมเย ฐิตมชฺฌนฺหิกเวลายํ จตุรตนิเก เคเห จกฺขุมโต ปุริสสฺส รูปคตํ สุปากฏเมว โหตีติ โลกสิทฺธเมตํ, สิยา ปน ตสฺส สุขุมตรติโรหิตาทิเภทสฺส รูปคตสฺส อโคจรตา. นตฺเถว พุทฺธานํ ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส เญยฺยสฺส อโคจรตา, อถ โข ตํ ญาณาโลเกน โอภาสิตํ หตฺถตเล อามลกํ วิย สุปากฏํ สุวิภูตเมว โหติ ตถา เญยฺยาวรณสฺส สุปหีนตฺตา. เปยฺยาลปาฬึ วิย สงฺขิปิตฺวาติ ยถา เปยฺยาลปาฬึ ปฐนฺตา ‘‘ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌาน’’นฺติ อาทิปริโยสานเมว คณฺหนฺตา สงฺขิปิตฺวา สชฺฌายนฺติ, น อนุปทํ, เอวํ อเนกาปิ กปฺปโกฏิโย สงฺขิปิตฺวา. ยํ ยํ อิจฺฉนฺตีติ ยสฺมึ กปฺเป, ยสฺมึ ภเว ยํ [Pg.47] ยํ ชานิตุํ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว ญาตุํ อิจฺฉิเต เอว ญาเณน โอกฺกมนฺตา. สีโหกฺกนฺตวเสน สีหคติปตนวเสน ญาณคติยา คจฺฉนฺติ. สตธา ภินฺนสฺส วาฬสฺส โกฏิยา โกฏิปฏิปาทนวเสน กตวาลเวธปริจยสฺส. สรภงฺคสทิสสฺสาติ สรภงฺคโพธิสตฺตสทิสสฺส (ชา. ๒.๑๗.๕๐ อาทโย). ลกฺขฏฺฐานสฺส อปฺปตฺตวเสน น สชฺชติ. อติกฺกมนปสฺสคมนวเสน น วิรชฺฌติ.

“那事物极为显现”，是说：譬如在秋日的正午时分，于四肘大的屋中，有眼之人所见的色极为显现，这是世间所公认的。但对于那些更为微细、被遮蔽等不同种类的色，则可能成为他的非境界。然而，对诸佛想了知的所知，绝无非境界。反之，那被智光所照耀者，如同掌中的庵摩罗果，极为显现、极为分明，因为所知障已被善断的缘故。“如省略的经文而简略”，是说：譬如读诵省略经文者，念诵“初禅……第五禅”时，只取开头和结尾而简略地读诵，而非逐字读诵，像这样，即使是许多亿劫也能加以简略。“无论想知道什么”，是说：无论在哪一劫、哪一生，想知道什么，智即只进入那想知道之处。智以狮子跃进之势、狮子扑行之势而行。（此智）犹如已熟练射毛之术者，能以一根被劈成百份的毛发之尖端击中（另一根）毛发之尖端。“如同萨拉邦咖(Sarabhaṅga)”，是说如同萨拉邦咖菩萨。不会因未达目标而滞碍，也不会因越过或偏离而错失。

ขชฺชุปนกปฺปภาสทิสํ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ ญาณสฺส อติวิย อปฺปานุภาวตาย ขชฺโชโตภาสสมํ หุตฺวา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ อุปฏฺฐาติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ทีปปฺปภาสทิสนฺติ ปากติกทีปาโลกสทิสํ. อุกฺกาปภา มหาอุมฺมุกาโลโก. โอสธิตารกปฺปภาติ อุสฺสนฺนา ปภา เอตาย ธียตีติ โอสธิ, โอสธีนํ วา อนุพลปฺปทายิกตฺตา โอสธีติ เอวํ ลทฺธนามาย ตารกาย ปภา. สรทสูริยมณฺฑลสทิสํ สวิสเย สพฺพโส อนฺธการวิธมนโต.

“如萤火虫之光而现起”，是说：因为智的威力非常小，宿住随念智如萤火虫之光而现起。此理亦通于其余。“如同灯光”，是说如同一般的灯光。“火炬之光”，是巨大的火炬之光。“药星之光”，是说：“盛光由此而被持有，故为药（osadhi）”，或因能给予一年生植物力量，故名为“药”(osadhi)，如此得名之星的光。“如同秋日的日轮”，是说因在其范围内能完全驱散黑暗。

ยฏฺฐิโกฏิคมนํ วิย ขนฺธปฏิปาฏิยา อมุญฺจนโต. กุนฺนทีนํ อติกฺกมนาย เอเกเนว รุกฺขทณฺเฑน กตสงฺกโม ทณฺฑกเสตุ. จตูหิ, ปญฺจหิ วา ชเนหิ คนฺตุํ สกฺกุเณยฺโย ผลเก อตฺถริตฺวา อาณิโย โกฏฺเฏตฺวา กตสงฺกโม ชงฺฆเสตุ. ชงฺฆสตฺถสฺส คมนโยคฺโค สงฺกโม ชงฺฆเสตุ ชงฺฆมคฺโค วิย. สกฏสฺส คมนโยคฺโค สงฺกโม สกฏเสตุ สกฏมคฺโค วิย. มหตา ชงฺฆสตฺเถน คนฺตพฺพมคฺโค มหาชงฺฆมคฺโค. พหูหิ วีสาย วา ตึสาย วา สกเฏหิ เอกชฺฌํ คนฺตพฺพมคฺโค มหาสกฏมคฺโค.

如同以杖端探路而行，因为不放弃诸蕴的次第。为越过小河，仅以一根圆木所造的桥是独木桥。铺上木板，钉上钉子，可供四五人行走的桥是人行桥。适合行旅队通行的桥是人行桥，如同步道。适合车辆通行的桥是车桥，如同车道。可供大批行旅队行走的道路是大人行道。可供二十或三十辆车同时行走的道路是大车道。

อิมสฺมึ ปน อธิกาเรติ ‘‘จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๒.๑.๙) จิตฺตสีเสน สาวกสฺส นิทฺทิฏฺฐสมาธิภาวนาธิกาเร.

然而，在此章节中，关于“修习心与慧”（《相应部》1.23, 192；《藏释》22；《弥兰王问经》2.1.9）的教导，是在以心为首，为声闻所指示的修定章节的范围内。

๔๐๓. ตสฺมาติ ยสฺมา สาวกานํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสรณํ อิธาธิปฺเปตํ, ตสฺมา. เอวนฺติ ยถา เต อนุสฺสรนฺติ, เอวํ อนุสฺสริตุกาเมน. เหฏฺฐา ตีสุ ฌาเนสุ ยถารหํ ปีติสุเขหิ กายจิตฺตานํ สมฺปีนนาย ‘‘จตฺตาริ ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา’’ติ วุตฺตํ, อญฺญถา ปาทกชฺฌานเมว สมาปชฺชิตพฺพํ สิยา. ยาย นิสชฺชาย นิสินฺนสฺส อนุสฺสรณารมฺโภ, สา อิธ สพฺพปจฺฉิมา นิสชฺชา. ตโต อาสนปญฺญาปนนฺติ ตโต นิสชฺชาย ปุริมกํ อาสนปญฺญาปนํ อาวชฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอส นโย เสเสสุปิ[Pg.48]. โภชนกาโลติอาทีสุ กาลสีเสน ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล กตกิจฺจมาห. เจติยงฺคณโพธิยงฺคณวนฺทนกาโลติ เจติยงฺคณโพธิยงฺคเณสุ เจติยโพธีนํ วนฺทนกาโล. สกลํ รตฺตินฺทิวนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ.

403. “因此”，是说：因为此处意指声闻的宿住随念，所以（这么说）。“如是”，是说：想要像他们那样忆念的人（应当如此）。为了在下面的三禅中，随宜以喜和乐滋润身心，所以说“进入四禅”；否则，就只须进入基础禅那。开始忆念时所坐的那个坐姿，在此是最后的坐姿。“从那以后布置座位”，其关联是：应转向回忆那次禅坐之前的座位布置。此理亦通于其余。在“用餐时”等（词句）中，是以时间为标题，说明在那个时候所做的事。“礼敬塔院、菩提树院之时”，是指在塔院、菩提树院中礼敬塔与菩提树的时间。“整个日夜”，是在表示不间断连接的意义上使用（宾格）。

กิญฺจิ กิจฺจํ. เอตฺตเกนาติ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชเนน. ปาทกชฺฌานญฺหิ สตฺถกสฺส วิย นิสานสิลา สติปญฺญานมฺปิ นิสิตภาวาวหํ. ยํ ตสฺส, ตา ตํ สมาปชฺชเนน ปรมเนปกฺกปฺปตฺตา โหนฺติ. เตนาห ‘‘ทีเป ชลิเต วิย ปากฏํ โหตี’’ติ, อนฺธการฏฺฐาเนติ อธิปฺปาโย. ปุริมภเวติ อิมสฺส ภวสฺส อนนฺตเร ปุริมสฺมึ ภเว. ปวตฺติตนามรูปนฺติ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺติตนามรูปํ. ตญฺจ โข ปฐมํ รูปํ อาวชฺชิตฺวา นามํ อาวชฺชิตพฺพํ. ปฐมํ นามํ อาวชฺชิตฺวา ปจฺฉา รูปนฺติ อปเร. ปโหตีติ สกฺโกติ. ปณฺฑิโต นาม อิมิสฺสา อภิญฺญาภาวนาย กตาธิกาโร.

任何事务。“以这么多”是指以进入基础禅那。基础禅那确实像刀的磨刀石，能带来念与慧的敏锐。由于此，它们（念与慧）通过进入它而达到最高的圆熟。因此说“如灯被点燃般显现”，意指在黑暗的地方。“在前一生”，是指在此生之前的紧邻的前一生。“已转起的名色”，是指由其自身的诸缘所发起的名色。而且，应先作意色，再作意名。另一些人说：先作意名，后作意色。“能”是指能够。所谓“智者”，是指已为此神通修习作过功德准备者。

‘‘อญฺญํ อุปฺปนฺน’’นฺติ อิทํ อญฺญสฺมา กมฺมภวา อญฺโญ อุปปตฺติภโว อุปฺปนฺโนติ กตฺวา วุตฺตํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนนฺตรภาวโต. อญฺญถา เอกภเวปิ อญฺญมญฺญเมว นามรูปํ อุปฺปชฺชติ, นิรุทฺธญฺจ อปฺปฏิสนฺธิกํ. เตเนวาห –

“另一个已生起”，这是就从另一个业有生起另一个生有而言，因为在时间上，现在是另一个（不同于过去）的阶段。否则，即使在同一有中，名色也是一个接一个地新生，而灭去的则不再结生。因此说——

‘‘เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺส, ติฏฺฐมานสฺส วา อิธ;

สพฺเพปิ สทิสา ขนฺธา, คตา อปฺปฏิสนฺธิกา’’ติ. (มหานิ. ๓๙);

“于临终者已灭，或于此世存者，所有相似诸蕴，皆逝去不结生。”

ตํ ฐานนฺติ ตํ นิกฺเขปฏฺฐานํ. อาหุนฺทริกนฺติ สมนฺตโต, อุปริ จ ฆนสญฺฉนฺนํ สมฺพาธฏฺฐานํ. อนฺธตมมิวาติ อนฺธการติมิสา วิย.

“那个地方”是指那个弃置之处。“Āhundarika”是指周遭及上方都被浓密覆盖的狭隘之处。“如同最深的黑暗”，是说如同能致盲的浓厚黑暗。

กูฏาคารกณฺณิกตฺถายาติ กูฏาคารสฺส กูฏตฺถาย. กูฏาคารสฺส กณฺณิกา วิย ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, มหารุกฺโข วิย ปุริมภเว จุติกฺขเณ ปวตฺตนามรูปํ, สาขาปลาสา วิย เตน สมฺพนฺธํ อิมสฺมึ ภเว ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, ผรสุธารา วิย ปริกมฺมภาวนา, กมฺมารสาลา วิย ปาทกชฺฌานนฺติ เอวํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. กฏฺฐผาลโกปมาปิ ‘‘ยถา นาม พลวา ปุริโส โอทนปจนาทิอตฺถํ มหนฺตํ ทารุํ ผาเลนฺโต ตสฺส ตจเผคฺคุมตฺตผาลเน ผรสุธาราย วิปนฺนาย มหนฺตํ ทารุํ ผาเลตุํ อสกฺโกนฺโต ธุรนิกฺเขปํ อกตฺวา’’ติอาทินา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา. ตถา เกโสหารกูปมา.

言“为楼阁顶饰故”者，是为楼阁之顶故。楼阁的顶饰如同宿住随念智，大树如同前世临终时生起的名色，枝叶如同与此相关的今世结生心，斧刃如同预备修习，铁匠铺如同基础禅那，应如是了知譬喻的对应。劈木之喻也应如‘譬如强壮的人为了煮饭等事劈开大木，当他劈到树皮和边材时，若斧刃损坏，便无法劈开大木，但他仍不放弃重任’等方式来理解。剃发者之喻亦然。

ปุพฺเพนิวาสญาณํ [Pg.49] นาม น โหติ อตีตาสุ ชาตีสุ นิวุตฺถธมฺมารมฺมณตฺตาภาวา. ตนฺติ ปจฺฉิมนิสชฺชโต ปภุติ ยาว ปฏิสนฺธิ ปวตฺตํ ญาณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ปริกมฺมภาเวน ปวตฺตสมาธินา สมฺปยุตฺตญาณํ ปริกมฺมสมาธิญาณํ. ตํ รูปาวจรํ สนฺธาย น ยุชฺชตีติ ตํ เตสํ วจนํ อตีตํสญาณํ เจ, รูปาวจรํ อธิปฺเปตํ น ยุชฺชติ ปริกมฺมสมาธิญาณสฺส กามาวจรภาวโต. น หิ อนนฺตรจุติจิตฺตสฺส โอรโต ปวตฺติกฺขนฺเธ อารพฺภ รูปาวจรํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ปาฬิยํ, อฏฺฐกถายํ วา อาคตํ อตฺถิ. เยสํ ชวนานํ ปุริมานีติ โยชนา. ยทา ปน อปฺปนาจิตฺตํ โหติ, ตทาสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ นามาติ กามํ อนนฺตรสฺส ภวสฺส จุติกฺขเณ ปวตฺติตนามรูปํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตญาณํ ทสฺสิตํ, ตํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ญาณสามญฺญสฺส โชติตภาวโต. ยเถว หิ ตโต นามรูปโต ปภุติ สพฺเพ อตีตา ขนฺธา, ขนฺธปฏิพทฺธา จ สพฺโพ ปุพฺเพนิวาโส, เอวํ ตสฺส ปฏิวิชฺฌนวเสน ปวตฺตญาณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ. เตนาห ‘‘เตน ญาเณน สมฺปยุตฺตาย สติยา อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรตี’’ติ.

不名为宿住智，因为它不以过去诸有中曾居住之法为所缘。从最后的禅坐开始，直到结生之间生起的智，作为宿住随念智的预备，与生起的定相应的智，名为预备定智。若指色界，则不合适；若说“过去智”而意指色界，亦不合适，因为预备定智属于欲界。在圣典(pāḷi)或义注中，都没有说过以紧接于死心之前的诸蕴为所缘而生起色界心。“那些速行的前几个”是其连接方式。但当有安止心时，则有此关联。诚然，经中虽已开示名为“宿住随念智”者，是缘于紧邻前世死时生起的名色而生起的智，但这应被视为仅是范例，因为它阐明了此智的普遍性。诚然，正如从那名色开始，所有过去的诸蕴及与诸蕴相关者，这一切即是“宿住”；同样地，以洞见它之力而生起的智，即是宿住随念智。因此说：“他以与那智相应的念，随念种种过去生。”

๔๐๔. เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ภวํ. โส หิ เอกกมฺมนิพฺพตฺโต อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺโน อนฺโตคธธมฺมปฺปเภโท ขนฺธปฺปพนฺโธ อิธ ชาตีติ อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘เอกมฺปิ…เป… ขนฺธสนฺตาน’’นฺติ. ปริหายมาโนติ ขียมาโน วินสฺสมาโน. กปฺโปติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺโป. โส ปน อตฺถโต กาโล, ตทา ปวตฺตมานสงฺขารวเสนสฺส ปริหานิ เวทิตพฺพา. วฑฺฒมาโน วิวฏฺฏกปฺโปติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. โย ปน ‘‘กาลํ เขเปตี’’ติ, ‘‘กาโล ฆสติ ภูตานิ, สพฺพาเนว สหตฺตนา’’ติ (ชา. ๑.๒.๑๙๐) จ อาทีสุ กาลสฺสาปิ ขโย วุจฺจติ, โส อิธ นาธิปฺเปโต อนิฏฺฐปฺปสงฺคโต. สํวฏฺฏนํ วินสฺสนํ สํวฏฺโฏ, สํวฏฺฏโต อุทฺธํ ตถา ฐายี สํวฏฺฏฏฺฐายี. ตํมูลกตฺตาติ ตํปุพฺพกตฺตา. วิวฏฺฏนํ นิพฺพตฺตนํ, วฑฺฒนํ วา วิวฏฺโฏ.

404. “一生”即一有。此中意指，由一业所生，以结生与死为界限，内含种种法，此诸蕴的相续即是“生”。因此说：“一生……乃至……蕴相续”。“渐减”即衰减、坏灭。“劫”即阿僧祇劫。但从意义上说，它是时间；应知其减损是由于当时诸行的迁流。“增长”即展劫，此处道理亦然。至于在“他消磨时间”及“时间吞噬众生，连同其自身”（《本生》1.2.190）等处，也说到时间的消逝，但此处不意指此义，因其会导致不受欢迎的结论。坏灭，即毁灭，是为坏劫；于坏劫后如此存续者，是为坏住劫。“以之为根”意即“以之为前”。开展，即生成，或增长，是为展劫。

เตโชสํวฏฺโฏ อาโปสํวฏฺโฏ วาโยสํวฏฺโฏติ เอวํ สํวฏฺฏสีมานุกฺกเมน สํวฏฺเฏสุ วตฺตพฺเพสุ ตถา อวตฺวา ‘‘อาโปสํวฏฺโฏ เตโชสํวฏฺโฏ [Pg.50] วาโยสํวฏฺโฏ’’ติ วจนํ สํวฏฺฏกมหาภูตเทสนานุปุพฺพิยาติ เกจิ. สํวฏฺฏานุปุพฺพิยาติ อปเร. อาเปน สํวฏฺโฏ อาโปสํวฏฺโฏ. สํวฏฺฏสีมาติ สํวฏฺฏมริยาทา.

当应依坏劫界限的顺序说“火坏劫、水坏劫、风坏劫”时，却不那么说，而说“水坏劫、火坏劫、风坏劫”，对此，一些人说，这是依能令世界毁坏的诸大种的教示顺序；另一些人则说，这是依未来坏劫的顺序。由水而坏是为水坏劫。“坏劫界限”即坏劫的界限。

สํวฏฺฏตีติ วินสฺสติ. สทาติ สพฺพกาลํ, ตีสุปิ สํวฏฺฏกาเลสูติ อตฺโถ.

“它收缩”即“它毁灭”。“恒常”即一切时间，意即在所有三个坏劫时期。

‘‘เอกํ พุทฺธเขตฺต’’นฺติ อิธ ยํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘พุทฺธเขตฺตํ นาม ติวิธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยตฺตเก ฐาเน ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิญาณานุภาโว ปุญฺญผลสมุตฺเตชิโต สรเสเนว ปถวี วิชมฺภติ, ตํ สพฺพมฺปิ พุทฺธงฺกุรสฺส นิพฺพตฺตนเขตฺตํ นามาติ อาห ‘‘ชาติเขตฺตํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺต’’นฺติ. อานุภาโว วตฺตตีติ อิธ อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อาณาเขตฺตปริยาปนฺเน ยตฺถ กตฺถจิ จกฺกวาเฬ ฐตฺวา อตฺตโน อตฺถาย ปริตฺตํ กตฺวา ตตฺเถว อญฺญํ จกฺกวาฬํ คโตปิ กตปริตฺโต เอว โหติ. อถ วา ตตฺถ เอกจกฺกวาเฬ ฐตฺวา สพฺพสตฺตานํ อตฺถาย ปริตฺเต กเต อาณาเขตฺเต สพฺพสตฺตานํ อภิสมฺภุณาตฺเวว ปริตฺตานุภาโว ตตฺถ เทวตาหิ ปริตฺตาณาย สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต. ยํ วิสยเขตฺตํ สนฺธาย เอกสฺมึเยว ขเณ สเรน อภิวิญฺญาปนํ, อตฺตโน รูปทสฺสนญฺจ ปฏิชานนฺเตน ภควตา ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วุตฺตํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ อนนฺตาปริมาเณ วิสยเขตฺเต. ยํ ยํ ตถาคโต อากงฺขติ, ตํ ตํ ชานาติ อากงฺขามตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตาย พุทฺธญาณสฺส. สณฺฐหนฺตนฺติ วิวฏฺฏมานํ ชายมานํ.

此处，为限定并开示就“一佛土”所说之义，而说“所谓佛土，有三种”等。于任何处，如来结生智的威力，由福德之果所激发，大地亦随之自然扩展，此等一切皆名为佛种（buddhaṅkura）的生成区域；因此说“生处佛土，以一万个轮围世界为边际”。所谓“威力发生”，即是：此处，有神通、得心自在者，于教令所及的任一轮围世界中，为自身利益而作护卫偈后，即使去到同在教令所及的另一轮围世界，其所作的护卫依然有效。又或者，于一轮围世界中，为一切众生之利益而作护卫偈时，在教令所及的区域内，护卫偈的威力必能遍及一切众生，因为那里的诸天神会为得保护而领受其护卫神力。就所缘佛土而言，世尊在承诺能于一刹那间以声音遍告、并示现自身色身后，说道：“只要他所意欲”（《增支部》3.81）。“于何处”，即于无边无量的所缘佛土中。如来意欲何事，即能知晓何事，因为佛智的作用，仅系于其意欲。“存续”（saṇṭhahanti），即扩展、生起。

๔๐๕. โคขายิตกมตฺเตสูติ โคหิ ขาทิตพฺพปฺปมาเณสุ. ยนฺติ ยสฺมึ สมเย. ปุปฺผผลูปชีวินิโย จ เทวตา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

405. “仅如牛所食之量”（gokhāyitakamattesu），即牛所能食之量。“Yanti”，即“于何时”（yasmiṃ samaye）。应与“以花果为生的诸天神亦投生于梵天界”一句相连接。

เอเตสนฺติ ‘‘วสฺสูปชีวิโน’’ติอาทินา วุตฺตสตฺตานํ. ตตฺถาติ พฺรหฺมโลเก. โส จ โข ปริตฺตาภาทิพฺรหฺมโลโก เวทิตพฺโพ. ‘‘ปฏิลทฺธชฺฌานวเสนา’’ติ วตฺวา ฌานปฺปฏิลาภสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โลกํ พฺยูเหนฺติ สมฺปิณฺเฑนฺตีติ โลกพฺยูหา. เต กิร ทิสฺวา มนุสฺสา ตตฺถ ตตฺถ ฐิตาปิ นิสินฺนาปิ สํเวคชาตา, สมฺภมปฺปตฺตา [Pg.51] จ หุตฺวา เตสํ อาสนฺเน ฐาเน สนฺนิปตนฺติ. สิขาพนฺธสฺส มุตฺตตาย มุตฺตสิรา. อิโต จิโต จ วิธูยมานเกสตาย วิกิณฺณเกสา. โลกวินาสภเยน โสกวนฺตจิตฺตตาย อติวิย วิรูปเวสธาริโน. มาริสาติ เทวานํ ปิยสมุทาจาโร. กถํ ปเนเต กปฺปวุฏฺฐานํ ชานนฺตีติ? ธมฺมตาย สญฺโจทิตาติ อาจริยา. ตาทิสนิมิตฺตทสฺสเนนาติ เอเก. พฺรหฺมเทวตาหิ อุยฺโยชิตาติ อปเร.

“彼等”即“以雨为生”等所说的众生。“于彼处”即于梵天界。且应知此为少光天(Parittābha)等梵天界。说了“以得禅那故”之后，为示得禅那之可能，而说“彼时”等。他们编排、聚合世间，故名“世间编排者”(Lokabyūha)。据说，人们见到他们，或立或坐，皆生悚惧，惊慌失措，而聚集到他们附近。因发髻解开而披头散发。因头发被甩动而四处飘散。因惧怕世界毁灭而心怀忧愁，穿着极为丑陋的服装。“贤友”(Mārisa)是诸天神的亲切称呼。但他们如何得知劫末将至呢？诸师说：“为法性所促动。”一些人说：“因见到此等征相。”另一些人说：“为梵天神所派遣。”

เมตฺตาทีนีติ เมตฺตามนสิการาทีนิ กามาวจรปุญฺญานิ. เทวโลเกติ กามเทวโลเก. เทวานํ กิร สุขสมฺผสฺสวาตคฺคหณปริจเยน วาโยกสิเณ ฌานานิ สุเขเนว อิชฺฌนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา ฌานํ ปฏิลภนฺตี’’ติ. ตทญฺเญ ปนาติ อาปายิเก สนฺธายาห. ตตฺถาติ เทวโลเก.

“慈等”即慈心作意等欲界福业。“于天界”即于欲界天。据说，诸天因熟悉于感受乐触之风，故能轻易成就风遍(vāyokasiṇa)禅那。因此说：“于风遍作预备修习后，证得禅那。”“至于其他”是指恶趣者。“于彼处”即于天界。

ทุติโย สูริโยติ ทุติยํ สูริยมณฺฑลํ. สตฺตสูริยนฺติ สตฺตสูริยปาตุภาวสุตฺตํ. ปกติสูริเยติ กปฺปวุฏฺฐานกาลโต ปุพฺเพ อุปฺปนฺนสูริยวิมาเน. กปฺปวุฏฺฐานกาเล ปน ยถา อญฺเญ กามาวจรเทวา, เอวํ สูริยเทวปุตฺโตปิ ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชติ, สูริยมณฺฑลํ ปน ปภสฺสรตรญฺเจว เตชวนฺตตรญฺจ หุตฺวา ปวตฺตติ. ตํ อนฺตรธายิตฺวา อญฺญเมว อุปฺปชฺชตีติ อปเร. คงฺคา ยมุนา สรภู อจิรวตี มหีติ อิมา ปญฺจ มหานทิโย.

“第二日”即第二个日轮。“七日”即《七日出现经》(Sattasūriyapātubhāvasutta)。“常态日”即于劫末之前已生起的日天宫。但在劫末之时，日天子亦如其他欲界天神，生起禅那，投生梵天界，而日轮则变得更加光明、更加炽盛地运行。另一些人说，它会消失，而生起另一个。恒河(Gaṅgā)、亚穆纳(Yamunā)、萨拉布(Sarabhū)、阿致罗筏底(Aciravatī)、摩醯(Mahī)，此为五大河。

ปภวาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตา. หํสปาตโนติ มนฺทากินิมาห.

“源头”即已成为其生起之处。“天鹅降落处”(Haṃsapātana)是指曼达基尼(Mandākini)湖。

น สณฺฐาตีติ น ติฏฺฐติ.

“不存续”即“不存留”。

ปริยาทินฺนสิเนหนฺติ ปริกฺขีณสิเนหํ. ยาย อาโปธาตุยา ตตฺถ ตตฺถ ปถวีธาตุ อาพนฺธตฺตา สมฺปิณฺฑตา หุตฺวา ติฏฺฐติ, สา ฉสูริยปาตุภาเวน ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ยถา จิทนฺติ ยถา จ อิทํ จกฺกวาฬํ. เอวํ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬานิปีติ วิปตฺติมหาเมฆุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย อิธ วุตฺตํ สพฺพํ กปฺปวุฏฺฐานํ, ตํ ตตฺถ อติทิสติ.

“湿润已尽”(pariyādinnasineha)即湿润已耗尽。使地界在各处得以连结而凝聚成团的那个水界，会因第六个太阳的出现而耗尽。“犹如这”(yathā cidaṃ)即犹如这轮围世界。“如此百千俱胝轮围世界亦然”——以此，他将此处所说从灾祸大云生起开始的整个劫末，类推适用于彼处。

ปลุชฺชิตฺวาติ ฉิชฺชิตฺวา. สงฺขารคตนฺติ ภูตุปาทายปฺปเภทํ สงฺขารชาตํ. สพฺพสงฺขารปริกฺขยาติ ฌาเปตพฺพสงฺขารปริกฺขยา. สยมฺปิ สงฺขารคตํ สมานํ อินฺธนาภาวโต ฉาริกมฺปิ อเสเสตฺวา นิฑฺฑหิตฺวา วูปสมตีติ อาห ‘‘สปฺปิ…เป… นิพฺพายตี’’ติ.

“崩裂后”(palujjitvā)即断裂后。“诸行”(saṅkhāragata)即以诸大种及所造色为差别的诸行。“因一切行已尽”(sabbasaṅkhāraparikkhayā)即因当燃之行已尽。火本身也是行法，因无燃料，连灰烬也不剩地燃烧殆尽后平息下来，因此说：“犹如酥油……乃至……熄灭。”

๔๐๖. ทีฆสฺส [Pg.52] อทฺธุโนติ สํวฏฺฏฏฺฐายีอสงฺขฺเยยฺยกปฺปสงฺขาตสฺส ทีฆสฺส กาลสฺส อจฺจเยน. ตาลกฺขนฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน สากสาลาทิรุกฺเข สงฺคณฺหาติ. ฆนํ กโรตีติ วิสริตุํ อทตฺวา ปิณฺฑิตํ กโรติ. เตนาห ‘‘ปริวฏุม’’นฺติ, วฏฺฏภาเวน ปริจฺฉินฺนํ. ตนฺติ อุทกํ. อสฺสาติ วาตสฺส. วิวรํ เทตีติ ยถา ฆนํ กโรติ สมฺปิณฺเฑติ, เอวํ ตตฺถ อนฺตรํ เทติ. ปริกฺขยมานนฺติ ปุพฺเพ ยาว พฺรหฺมโลกา เอโกฆภูเตน วาเตน ปริโสสิยมานตาย ปริกฺขยํ คจฺฉนฺตํ. พฺรหฺมโลโก ปาตุภวตีติ โยชนา. พฺรหฺมโลโกติ จ ปฐมชฺฌานภูมิมาห. อุปริ จตุกามาวจรเทวโลกฏฺฐาเนติ ยามเทวโลกาทีนํ จตุนฺนํ ปติฏฺฐานฏฺฐาเน. จาตุมหาราชิกตาวตึสภวนานํ ปน ปติฏฺฐานฏฺฐานานิ ปถวีสมฺพนฺธตาย น ตาว ปาตุภวนฺติ.

406. “长久岁月”(dīghassa addhuno)是指经过了称为坏住阿僧祇劫(saṃvaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyakappa)的漫长时间。“棕榈树干等”(tālakkhandhādi)：“等”(ādi)字包括娑伽树、娑罗树等树木。“使其凝结”(ghanaṃ karoti)是指不让它散开而使其聚集。因此说“圆团状”(parivaṭumaṃ)，即以圆形为界限。“彼”(taṃ)是指水。“它的”(assa)是指风的。“开出间隙”(vivaraṃ deti)是指如同使其凝结成团，就在那里开出间隙。“渐消尽时”(parikkhayamānaṃ)是指先前上至梵天界、浑然一体的风逐渐吹干而消尽时。应连接为“梵天界显现”。而“梵天界”(brahmaloko)是指初禅地。“上方四欲界天居处”(upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne)是指夜摩天等四天的安立处。至于四大王众天、三十三天的宫殿，由于与大地相连，因此此时尚未显现。

รุนฺธนฺตีติ ยถา เหฏฺฐา น ภสฺสติ, เอวํ นิโรเธนฺติ.

“阻止”(rundhanti)即阻止，以使其不向下坠落。

‘‘ปฐมตราภินิพฺพตฺตา’’ติ อิทํ อายุกฺขยสฺส สมฺภวทสฺสนํ, เตน ทฺวินฺนํ, จตุนฺนํ, อฏฺฐนฺนํ วา กปฺปานํ อาทิมฺหิ นิพฺพตฺตาติ ทสฺเสติ. ตโตติ อาภสฺสรพฺรหฺมโลกโต. ปริตฺตาภอปฺปมาณาภาปิ หิ อาภสฺสรคฺคหเณเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. ‘‘เต โหนฺติ สยํปภา อนฺตลิกฺขจรา’’ติ อิทํ อุปจารชฺฌานปุญฺญสฺส มหานุภาวตาย วุตฺตํ. อาลุปฺปการกนฺติ อาโลปํ กตฺวา กตฺวาติ วทนฺติ, อาลุปฺปนํ วิโลปํ กตฺวาติ อตฺโถ.

“最初生起的”，这显示了其寿元有尽的可能性，由此说明他们是投生于二、四或八劫之初。即是从光音天而来，因为少光天和无量光天也包含在“光音天”的范畴内。“他们自身发光，在空中行走”，这是说近行禅福德的巨大威力。“如取食团”，他们说是指一次次做成食团，或意思是劫掠、掠夺。

หฏฺฐตุฏฺฐาติ อติวิย หฏฺฐา อุปฺปิลาวิตจิตฺตา. นามํ กโรนฺตีติ ตถา โวหรนฺติ.

欢喜雀跃：极其欢喜，内心雀跃。“他们命名”的意思是他们如此称呼。

สิเนรุจกฺกวาฬหิมวนฺตปพฺพตาติ เอตฺถ ทีปสมุทฺทาปีติ วตฺตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นินฺนนินฺนฏฺฐาเน สมุทฺทา, สมสมฏฺฐาเน ทีปา’’ติ. ถูปถูปาติ อุนฺนตุนฺนตา.

须弥山、轮围山和雪山：于此，应当也说“及洲与海”。因为将会说：“低洼之处为海，平坦之处为洲。”“堆复一堆”是指高耸之处。

อติมญฺญนฺตีติ อติกฺกมิตฺวา มญฺญนฺติ, หีเฬนฺตีติ อตฺโถ. เตเนว นเยนาติ ‘‘เอกจฺเจ วณฺณวนฺโต โหนฺตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๑๒๓) วุตฺเตน นเยเนว. ปทาลตาติ เอวํนามิกา ลตาชาติ. ตสฺสา กิร ปาราสวชาติ คโฬจีติ วทนฺติ. อกฏฺเฐ เอว ภูมิปฺปเทเส ปจฺจนโก อกฏฺฐปาโก. อกโณติ กุณฺฑกรหิโต.

“轻视”是指轻慢地看待，意思是轻蔑。依此理，即依（《长部》3.123）所说“有些容貌出众者”等道理。“帕达拉藤”(Padālatā)是此名的一种藤类。据说，其帕拉萨(pārāsava)种类即是所谓的伽罗支(gaḷocī)。不耕而熟：在未经耕种的土地上自然成熟的稻谷。“无糠”是指没有碎米。

สุมนสงฺขาตชาติปุปฺผสทิโส [Pg.53] สุมนชาติปุปฺผสทิโส. โย โย รโส เอตสฺสาติ ยํยํรโส, โอทโน, ตํ ยํยํรสํ, ยาทิสรสวนฺตนฺติ อตฺโถ. รสปถวี, ภูมิปปฺปฏโก, ปทาลตา จ ปริภุตฺตา สุธาหาโร วิย ขุทฺทํ วิโนเทตฺวา รสหรณีหิ รสเมว พฺรูเหนฺตา ติฏฺฐนฺติ, น วตฺถุโน สุขุมภาเวน นิสฺสนฺทา, สุขุมภาเวเนว คหณินฺธนเมว จ โหนฺติ. โอทโน ปน ปริภุตฺโต รสํ วฑฺเฒนฺโตปิ วตฺถุโน โอฬาริกภาเวน นิสฺสนฺทํ วิสฺสชฺเชนฺโต ปสฺสาวํ, กสฏญฺจ อุปฺปาเทตีติ อาห ‘‘ตโต ปภุติ มุตฺตกรีสํ สญฺชายตี’’ติ. ปุริมตฺตภาเวสุ ปวตฺตอุปจารชฺฌานานุภาเวน ยาว สตฺตสนฺตาเน กามราควิกฺขมฺภนเวโค น สมิโต, น ตาว พลวกามราคูปนิสฺสยานิ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ ปาตุรเหสุํ. ยทา ปนสฺส วิจฺฉินฺนตาย พลวกามราโค ลทฺธาวสโร อโหสิ, ตทา ตทุปนิสฺสยานิ ตานิ สตฺตานํ อตฺตภาเวสุ สญฺชายึสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุริสสฺส…เป… ปาตุภวตี’’ติ. เตเนวาห ‘‘ตตฺร สุท’’นฺติอาทิ.

像苏摩那花，即像苏摩那品种的花。“它有何种味道”，即米饭就有何种味道，意思是具有那样的味道。地味、地肤和帕达拉藤被食用后，就像天食一样，在消除饥饿后，通过输送滋养的脉管只增长其滋养而存续，不会因其事（vatthu）的微细而产生排泄物，正因为其微细而只成为消化之火的燃料。然而，米饭被食用后，虽然也增长其滋养，但因其事的粗重而排出残余，产生大小便，因此说“从此以后产生大小便”。在过去的生命中，由于生起的近行定之威力，只要众生相续中镇伏欲贪的势头尚未平息，作为强力欲贪之依止的男女根就不会出现。但当此（势头）中断，强力欲贪获得机会时，那些以此为依止的男女根就在众生的身体中产生了。因此说“男子的……乃至……显现”。因此又说“在那里…”等等。

อลสชาติกสฺสาติ สชฺชุกเมว ตณฺฑุลํ อคฺคเหตฺวา ปรทิวสสฺสตฺถาย คหเณน อลสปกติกสฺส.

“属于懒惰者”是指具有懒惰天性的人，不取当天的米，而是为第二天而取。

อนุตฺถุนนฺตีติ อนุโสจนฺติ. สมฺมนฺเนยฺยามาติ สมนุชาเนยฺยาม. โนติ อมฺเหสุ. สมฺมาติ สมฺมเทว ยถารหํ. ขียิตพฺพนฺติ ขียนารหํ นินฺทนียํ. ครหิตพฺพนฺติ หีเฬตพฺพํ.

“悲叹”即是忧愁。“我们应同意”即我们应允许。“我们”是指“在我们当中”。“正确”即是恰如其分。“应斥责”即是应受斥责、应被责难的。“应呵责”即是应被轻蔑的。

อยเมว ภควา ปฏิพโล ปคฺคหนิคฺคหํ กาตุนฺติ โยชนา. รญฺเชตีติ สงฺคหวตฺถูหิ สมฺมเทว รเมติ ปีเณติ.

“唯有此世尊有能力施行激励与抑制”，此为解说。“令欢喜”即是以四摄事妥善地使人喜悦、满足。

วิวฏฺฏฏฺฐายีอสงฺขฺเยยฺยํ จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปสงฺคหํ. วีสติอนฺตรกปฺปสงฺคหนฺติ เกจิ. เสสาสงฺขฺเยยฺยานิ กาลโต เตน สมปฺปมาณาเนว.

住阿僧祇劫包含六十四个中劫。有些人说包含二十个中劫。其余的阿僧祇劫，在时间上与此等长。

๔๐๗. มหาธาราหีติ ตาลสาลกฺขนฺธปฺปมาณาหิ มหตีหิ ขารุทกธาราหิ. สมนฺตโตติ สพฺพโส. ปถวิโตติ ปถวิยา เหฏฺฐิมนฺตโต ปภุติ. เตน หิ ขารุทเกน ผุฏฺฐผุฏฺฐา ปถวีปพฺพตาทโย อุทเก [Pg.54] ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย วิลียนฺเตว, ตสฺมา ปถวีสนฺธารุทเกน สทฺธึ เอกูทกเมว ตํ โหตีติ เกจิ. อปเร ‘‘ปถวีสนฺธารกํ อุทกกฺขนฺธญฺจ อุทกสนฺธารกํ วายุกฺขนฺธญฺจ อนวเสสโต วินาเสตฺวา สพฺพตฺถ สยเมว เอโกฆภูตํ ติฏฺฐตี’’ติ วทนฺติ, ตํ ยุตฺตํ. ตโยปิ พฺรหฺมโลเกติ ปริตฺตาภอปฺปมาณาภอาภสฺสรพฺรหฺมโลเก, ตยิทํ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติ อารทฺธตฺตา วุตฺตํ, อญฺญถา ‘‘ฉปิ พฺรหฺมโลเก’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. สุภกิณฺเหติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ตติยชฺฌานภูมิยา อุปลกฺขณํ. ปริตฺตาสุภอปฺปมาณาสุเภปิ หิ อาหจฺจ อุทกํ ติฏฺฐติ. เหฏฺฐา ‘‘อาภสฺสเร อาหจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตนฺติ ตํ กปฺปวินาสกอุทกํ. อุทกานุคตนฺติ อุทเกน อนุคตํ ผุฏฺฐํ. อภิภวิตฺวาติ วิลียาเปตฺวา.

407. “大流”：即如多罗树与娑罗树树干大小的巨大咸水流。“从各方”：即全部。“从大地”：即从大地的最下端开始。凡是被此咸水所触及，大地、山岳等，皆如投入水中的盐块与砂糖一般消融。因此，有人说，它与持地水合为一水。另有人说：‘将支撑大地的水蕴，以及支撑水的风蕴，毫无遗余地毁灭后，咸水自身于一切处成为单一的水流而存在。’此说为正。“三梵天界”：即少光天(parittābha)、无量光天(appamāṇābha)、光音天(ābhassara)等梵天界。此处因以‘此是差别’为开端而说，否则当说‘六梵天界’。“遍净天(Subhakiṇha)”：这是以最上者的解释来标示第三禅地。因为水亦淹至并停留在少净天(parittāsubha)与无量净天(appamāṇāsubha)。下方‘淹至光音天’一语，其理亦同。“彼”：即那坏劫之水。“随水”：即被水所随、所触。“征服”：即令其消融。

อิทเมกํ อสงฺขฺเยยฺยนฺติ อิทํ สํวฏฺฏสงฺขาตํ กปฺปสฺส เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ.

“此一阿僧祇”：即此名为“坏”之劫的一个阿僧祇。

๔๐๘. ถูลรเช อปคเต เอว ปถวีนิสฺสิตํ สณฺหรชํ อปคจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘ตโต สณฺหรช’’นฺติ. สมุฏฺฐาเปตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วิสมฏฺฐาเน ฐิตมหารุกฺเข’’ติ อิทํ ปฐมํ สมุฏฺฐาเปตพฺพตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

408. “粗尘离去后，依地之细尘方离去”，故说“其后细尘”。“使其生起”：是其关联。“立于不平处的大树”：此是针对最初应被吹起者而说。

จกฺกวาฬปพฺพตมฺปิ สิเนรุปพฺพตมฺปีติ มหาปถวิยา วิปริวตฺตเนเนว วิปริวตฺติตํ จกฺกวาฬปพฺพตมฺปิ สิเนรุปพฺพตมฺปิ วาโต อุกฺขิปิตฺวา อากาเส ขิปติ. เต จกฺกวาฬปพฺพตาทโย. อภิหนฺตฺวาติ ฆฏฺเฏตฺวา. อญฺญมญฺญนฺติ เอกิสฺสา โลกธาตุยา จกฺกวาฬหิมวนฺตสิเนรุํ อญฺญิสฺสา โลกธาตุยา จกฺกวาฬาทีหีติ เอวํ อญฺญมญฺญํ สมาคมวเสน ฆฏฺเฏตฺวา. สพฺพสงฺขารคตนฺติ ปถวีสนฺธารกอุทกํ, ตํสนฺธารกวาตนฺติ สพฺพํ สงฺขารคตํ วินาเสตฺวา สยมฺปิ วินสฺสติ อวฏฺฐานสฺส การณาภาวโต.

“轮围山与须弥山”：随着大地的翻转而翻转的轮围山与须弥山，风也将它们掀起，抛向空中。“它们”指轮围山等。“撞击”即是碰撞。“相互”是指一个世界系的轮围山、雪山、须弥山与另一个世界系的轮围山等，如此通过聚合而相互碰撞。“一切行”：在毁灭了支撑大地的水与支撑彼水之风等一切行之后，风自身也因无安住之因而毁灭。

๔๐๙. ยทิปิ สงฺขารานํ อเหตุโก สรสนิโรโธ วินาสกาภาวโต, สนฺตานนิโรโธ ปน เหตุวิรหิโต นตฺถิ ยถา ตํ สตฺตกาเยสูติ. ภาชนโลกสฺสาปิ สเหตุเกน วินาเสน ภวิตพฺพนฺติ เหตุํ ปุจฺฉติ ‘‘กึ การณา เอวํ โลโก วินสฺสตี’’ติ. อิตโร ยถา ตตฺถ นิพฺพตฺตนกสตฺตานํ ปุญฺญพเลน ปฐมํ โลโก วิวฏฺฏติ, เอวํ เตสํ ปาปพเลน สํวฏฺฏตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกุสลมูลการณา’’ติ อาห. ยถา หิ ราคโทสโมหานํ อธิกภาเวน ยถากฺกมํ โรคนฺตรกปฺโป, สตฺถนฺตรกปฺโป, ทุพฺภิกฺขนฺตรกปฺโปติ อิเม ติวิธา [Pg.55] อนฺตรกปฺปา วิวฏฺฏฏฺฐายิมฺหิ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเป ชายนฺติ, เอวเมเต ยถาวุตฺตา ตโย สํวฏฺฏา ราคาทีนํ อธิกภาเวเนว โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกุสลมูเลสุ หี’’ติอาทิมาห. อุสฺสนฺนตเรติ อติวิย อุสฺสนฺเน. โทเส อุสฺสนฺนตเร อธิกตรโทเสน วิย ติกฺขตเรน ขารุทเกน วินาโส ยุตฺโตติ วุตฺตํ ‘‘โทเส อุสฺสนฺนตเร อุทเกน วินสฺสตี’’ติ. ปากฏสตฺตุสทิสสฺส โทสสฺส อคฺคิสทิสตา, อปากฏสตฺตุสทิสสฺส ราคสฺส ขารุทกสทิสตา จ ยุตฺตาติ อธิปฺปาเยน ‘‘โทเส อุสฺสนฺนตเร อคฺคินา, ราเค อุสฺสนฺนตเร อุทเกนา’’ติ เกจิวาทสฺส อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. ราโค สตฺตานํ พหุลํ ปวตฺตตีติ ราควเสน พหุโส โลกวินาโส.

409. 虽然诸行的自性息灭因无坏灭者而是无因的，然而相续的息灭并非无因，如同在有情身中那样。器世间的坏灭也应是有因的，因此提问：“世界因何而坏灭？”另一方为了显示“正如世界最初依于投生其处之有情的福力而开展，同样也依他们的恶力而坏灭”，而说：“因为不善根。”譬如，在住成阿僧祇劫中，因贪、嗔、痴的增盛，依次出现病中劫、刀杖中劫、饥馑中劫这三种中劫；为了显示同样地，前述的三种坏劫也正是因贪等的增盛而发生，故说“于不善根中…”等。“更炽盛时”是指极其炽盛时。说“嗔更炽盛时，为水所毁”，是因为，如同对更严重的过失，用更猛烈的碱水来毁灭是合理的。应知某些论师“嗔更炽盛时为火所毁，贪更炽盛时为水所毁”的意趣是：嗔如显敌，与火相似；贪如隐敌，与碱水相似，此乃合宜。因为贪在有情中普遍生起，所以世界多半因贪而坏灭。

๔๑๐. เอวํ ปสงฺเคน สํวฏฺฏาทิเก ปกาเสตฺวา อิทานิ ยถาธิกตํ เนสํ อนุสฺสรณาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺโตปี’’ติอาทิ อารทฺธํ.

410. 如此顺带阐明了坏劫等之后，现在为了依所论主题显示忆念它们的方式，而开始说“即使在回忆宿住时…”等。

‘‘อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป’’ติ อิทํ สํวฏฺฏกปฺปสฺส อาทิโต ปาฬิยํ (ที. นิ. ๑.๒๔๔) คหิตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺถาปิ หิ อิมสฺส กติปยํ กาลํ ภวาทีสุ สํสรณํ อุปลพฺภตีติ. สํวฏฺฏกปฺเป วา วฏฺฏมาเนสุ ภวาทีสุ อิมสฺส อุปปตฺติ อโหสิ, ตํทสฺสนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเปติ เอตฺถ วา-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ, เตน จ อนิยมตฺเถน อิตราสงฺขฺเยยฺยานมฺปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. ภเว วาติอาทีสุ กามาทิภเว วา อณฺฑชาทิโยนิยา วา เทวาทิ คติยา วา นานตฺตกายนานตฺตสญฺญีอาทิวิญฺญาณฏฺฐิติยา วา สตฺตาวาเส วา ขตฺติยาทิ สตฺตนิกาเย วา. อาสินฺติ อโหสึ. วณฺณสมฺปตฺตึ วาติ วา-สทฺเทน วณฺณวิปตฺตึ วาติ ทสฺเสติ.

“于彼坏劫时”，这是因为在巴利圣典（《长部》1.244）中从坏劫的开端引述而来。因为即使在那时，此人于诸有等中轮回了若干时间，这是可以见到的。或是在坏劫进行时，此人投生于诸有等中，这应被视为对此的说明。又或，在“于彼坏劫时”一句中，“或”（vā）字应被视为省略了，由此，以其不定的含义，也成就了对其他阿僧祇劫的含摄。在“于诸有中”等句里，是指于欲有等诸有中，或于卵生等诸胎中，或于天等诸趣中，或于种种身种种想等诸识住中，或于诸众生居中，或于刹帝利等诸众生部类中。“我曾是”（āsiṃ）即“我曾是”（ahosiṃ）。“容色圆满”（vaṇṇasampattiṃ）一句，通过“或”（vā）字，也显示了“容色不圆满”（vaṇṇavipattiṃ）。

สาลิมํโสทนาหาโร วา คิหิกาเล. ปวตฺตผลโภชโน วา ตาปสาทิกาเล. สามิสา เคหสฺสิตา โสมนสฺสาทโย. นิรามิสา เนกฺขมฺมสฺสิตา. อาทิ-สทฺเทน วิเวกชสมาธิชสุขาทีนํ สงฺคโห.

或在家时，以香米饭与肉为食；或为苦行者等时，食用自然生成的果实。有味的（喜悦等）是依止于在家的；无味的（喜悦等）是依止于出离的。通过“等”（ādi）字，含摄了离生乐、定生乐等。

‘‘อมุตฺราสิ’’นฺติอาทินา สพฺพํ ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺญถา อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อมุตฺราสินฺติ สามญฺญนิทฺเทโสยํ, พฺยาปนิจฺฉาโลโป วา, อมุตฺร อมุตฺราสินฺติ วุตฺตํ โหติ. อนุปุพฺเพน อาโรหนฺตสฺส ยาวทิจฺฉกํ อนุสฺสรณนฺติ เอตฺถ [Pg.56] อาโรหนฺตสฺสาติ ปฏิโลมโต ญาเณน ปุพฺเพนิวาสํ อาโรหนฺตสฺส. ปจฺจเวกฺขณนฺติ อนุสฺสริตานุสฺสริตสฺส ปจฺจเวกฺขณํ, น อนุสฺสรณํ. อิตีติ วุตฺตตฺถนิทสฺสนํ. ตญฺจ โข ยถารหโต, น ยถานุปุพฺพโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นามโคตฺตวเสนา’’ติอาทิมาห. วณฺณาทีหีติ วณฺณาหารเวทยิตายุปริจฺเฉเทหิ. โอทาโตตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา, เตน เอวมาทิ เอวํปการนานตฺตโตติ ทสฺสิตํ โหติ.

通过“我曾在彼处”等语显示了所有随欲所成的忆念之后，现在为了显示另一种含义而说“再者”等。其中，“我曾在彼处”是一般性的指示，或是重复的省略，意思是说“在彼处，在彼处，我曾是”。在“次第向上者随欲所成之忆念”一句中，“向上者”是指以逆行的智追溯过去生者。“审察”是对已忆念复忆念之事的审察，而非忆念本身。“如此”（iti）是已说之义的指示。并且，为了显示这是“如其所应，而非如其次第”，而说“以名、姓等”之语。“以色等”即以色、食、受、寿限等。“白色的”（odāto）一句中，“如此”（iti）一词有“等”的含义，或有“方式”的含义，由此显示出“如此等等，如此方式的种种差别”。

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

宿住随念智论之释义终。

จุตูปปาตญาณกถาวณฺณนา

死生智论释义

๔๑๑. จุติยาติ จวเน. อุปปาเตติ อุปปชฺชเน. สมีปตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ, จุติกฺขณสามนฺตา, อุปปตฺติกฺขณสามนฺตา จาติ วุตฺตํ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เย ปน อาสนฺนจุติกา’’ติอาทิ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๑). ทิพฺพจกฺขุญาเณเนว สตฺตานํ จุติ จ อุปปตฺติ จ ญายตีติ อาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุญาณตฺถนฺติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ทิพฺพสทิสตฺตาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ‘‘โสตธาตู’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ, อิธ นปุํสกลิงฺควเสน วตฺตพฺพํ. ตตฺถ จ อาโลกปริคฺคเหน ปโยชนํ นตฺถิ, อิธ อตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ ทิพฺพ’’นฺติ, กสิณาโลกานุคฺคเหน ปตฺตพฺพตฺตา, สยํ ญาณาโลกผรณภาเวน จ มหาชุติกภาวโตติ อตฺโถ. มหาชุติกมฺปิ หิ ‘‘ทิพฺพ’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘ทิพฺพมิทํ พฺยมฺห’’นฺติอาทีสุ. มหาคติกตฺตาติ มหนียคมนตฺตา, วิมฺหยนียปวตฺติกตฺตาติ อตฺโถ. วิมฺหยนียา หิสฺส ปวตฺติ ติโรกุฏฺฏาทิคตรูปทสฺสนโต. ‘‘ทิพฺพสทิสตฺตา’’ติ จ หีนูปมาทสฺสนํ เทวตานํ ทิพฺพจกฺขุโตปิ อิมสฺส มหานุภาวตฺตา. เตน ทิพฺพจกฺขุลาภาย โยคิโน ปริกมฺมกรณํ ตปฺปฏิปกฺขาภิภวสฺส อตฺถโต ตสฺส วิชยิจฺฉา นาม โหติ, ทิพฺพจกฺขุลาภี จ อิทฺธิมา เทวตานํ วจนคฺคหณกฺขมนธมฺมทานวเสน มหาโมคฺคลฺลานตฺเถราทโย วิย ทานคฺคหณลกฺขเณ, โวหาเร จ ปวตฺเตยฺยาติ เอวํ วิหารวิชยิจฺฉาโวหารชุติคติสงฺขาตานํ อตฺถานํ วเสน อิมสฺส อภิญฺญาญาณสฺส ทิพฺพจกฺขุภาวสิทฺธิโต[Pg.57]. สทฺทวิทู จ เตสุ เอว อตฺเถสุ ทิวุ-สทฺทํ อิจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพ’’นฺติ.

411. “于死”(cutiyā)是在死没(cavane)的意义上说的。“于生”(upapāte)是在投生(upapajjane)的意义上说的。这是在邻近意义上的地格，即是说，邻近于死刹那，以及邻近于生刹那。诚如将要说的：“那些临近死亡者”等（《清净道论》2.411）。因为唯有以天眼智才能了知众生的死与生，所以说“是为天眼智之义”。关于“与天相似故”(dibbasadisattā)等句，凡当说者，前面皆已说。但此处的差别是：彼处是就“耳界”(sotadhātu)一词而用阴性，此处则当用中性。彼处执取光明并无用处，此处则有，故说：“亦因执取光明及有大光辉而为‘天’(dibba)”，其义为：因遍处(kasiṇa)光明的帮助而能达到，以及因自身智光遍满而有大光辉。有大光辉者亦被称为“天”(dibba)，如在“此乃天宫”(dibbamidaṃ byamhaṃ)等句中。所谓“有大行”(mahāgatikattā)，是因其行进值得崇敬，及其作用令人惊叹之故。其作用确实令人惊叹，因能见到墙(kuṭṭa)后等处的色。说“与天相似故”(dibbasadisattā)是低劣的譬喻，因为此（智）眼比诸天神的天眼更具大威力。因此，为得天眼，瑜伽行者的预备工作，从义理上说，即是征服其对治法，此名为胜利欲；而得天眼者，具神通力，能如大目犍连(Mahāmoggallāna)长老等，以接受天神言教及布施法的方式，在布施与领受的行为及交往中行事。如是，依循被称为‘住’(vihāra)、‘胜利欲’(vijayicchā)、‘交往’(vohāra)、‘光辉’(juti)、‘行’(gati)的诸义，此神通智的天眼性得以成就；并且语源学家们亦希望divu一词用于这些意义中，故说：“这一切当依语源学来了解”。

ทสฺสนฏฺเฐนาติ รูปทสฺสนภาเวน. จกฺขุนา หิ สตฺตา รูปํ ปสฺสนฺติ. ยถา มํสจกฺขุ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย ปวตฺตติ, น ตถา อิทํ. อิทํ ปน สยเมว ตโต สาติสยํ จกฺขุกิจฺจการีติ อาห ‘‘จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขู’’ติ. ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘โย หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ ปรโต อุปปตฺติยา อทสฺสนโต เอตฺเถวายํ สตฺโต อุจฺฉินฺโน, เอวมิตเรปีติ. นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ ลาภี อธิจฺจสมุปฺปตฺติโก วิย. พุทฺธปุตฺตา ปสฺสนฺติเยวาติ อุตฺตรปทาวธารณํ, น ปุริมปทาวธารณํ. เอวํ หิ ชยทฺทิสชาตกาทีหิ อวิโรโธ สิทฺโธ โหติ.

“以见为义”即是以见色为性。众生实以眼见色。犹如肉眼，依于识而住，仿佛指示平与不平而转起，此（智眼）则不然。此（智眼）则自身即能卓越地执行眼之功能，故说：“因执行眼之功能，故如眼，亦即是眼”。为阐明简说之“因是见清净之因”义，而说“实乃”等。他执取断见，因为不见死后再投生，（便认为）“此众生于此断灭，其他亦然”。得（天眼）者执取“新众生出现”之见，犹如无因生论者。应将重点置于后一词，而非前一词，即“佛子唯见”。如是，则与《阇耶提萨本生》(Jayaddisajātaka)等无有矛盾，其义方得成立。

มนุสฺสานํ อิทนฺติ มานุสกํ, มนุสฺสานํ โคจรภูตํ รูปารมฺมณํ. ตทญฺญสฺส ปน ทิพฺพติโรหิตาติสุขุมาทิเภทสฺส รูปสฺส ทสฺสนโต อติกฺกนฺตมานุสกํ. เอวรูปญฺจ มนุสฺสูปจารํ อติกฺกนฺตํ นาม โหตีติ อาห ‘‘มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนนา’’ติ. เอวํ วิสยมุเขน ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิสยีมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘มานุสกํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาปิ มํสจกฺขาติกฺกโม ตสฺส กิจฺจาติกฺกเมเนว ทฏฺฐพฺโพ.

“此为人之所有，故为‘人的’(mānusakaṃ)”，即成为人类行境的色所缘。然而，因为能见到除此以外的天界的、被遮蔽的、极微细等种种色，故为“超越人的”(atikkantamānusakaṃ)。并且，如此之（智眼）名为超越人之行境，故说“以超越人之行境见色”。如是，从所缘(visaya)方面显示后，今为从能缘(visayī)方面显示，而说“或人的”等。于彼处，亦应由其功能之超越来了知（智眼）对肉眼的超越。

ทิพฺพจกฺขุนาติ ทิพฺพจกฺขุญาเณนปิ. ทฏฺฐุํ น สกฺกา ขณสฺส อติอิตฺตรตาย อติสุขุมตาย เกสญฺจิ รูปสฺส. อปิจ ทิพฺพจกฺขุสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปารมฺมณํ, ตญฺจ ปุเรชาตปจฺจยภูตํ, น จ อาวชฺชนปริกมฺเมหิ วินา มหคฺคตสฺส ปวตฺติ อตฺถิ, นาปิ อุปฺปชฺชมานเมว รูปํ อารมฺมณปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกติ, ภิชฺชมานํ วา. ตสฺมา ‘‘จุตูปปาตกฺขเณ รูปํ ทิพฺพจกฺขุนา ทฏฺฐุํ น สกฺกา’’ติ สุวุตฺตเมตํ. ยทิ ทิพฺพจกฺขุญาณํ รูปารมฺมณเมว, อถ กสฺมา ‘‘สตฺเต ปสฺสตี’’ติ วุตฺตนฺติ? เยภุยฺเยน สตฺตสนฺตานคตรูปทสฺสนโต เอวํ วุตฺตํ. สตฺตคหณสฺส วา การณภาวโต โวหารวเสน วุตฺตนฺติปิ เกจิ. เต จวมานาติ อธิปฺเปตาติ สมฺพนฺโธ. เอวรูเปติ น จุตูปปาตกฺขณสมงฺคิโนติ อธิปฺปาโย.

“以天眼”即亦以天眼智。由于刹那的极短暂与某些色的极微细，故无法见到。再者，天眼的所缘是现在色，而它须是作为前生缘(purejātapaccaya)而存在；若无转向及预备（心），广大心则无从生起；正在生起的色，或正在坏灭的色，亦不能成为所缘缘。是故，“于死生刹那的色，天眼无法见到”，此说甚善。若天眼智仅以色为所缘，为何说“见诸有情”？因为大多是见到有情相续流中的色，故如是说。或有人说，因执取“有情”为因，故是依世俗语而说。此与‘彼等正在死没者’相关，是此处的意趣。“如此”的意趣是，（所见的有情）并非与死生刹那相应者。

โมหูปนิสฺสยํ นาม กมฺมํ นิหีนํ นิหีนผลํ โหตีติ อาห ‘‘โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา’’ติ. ตพฺพิปรีเตติ ตสฺส หีฬิตาทิภาวสฺส วิปรีเต[Pg.58], อหีฬิเต อโนหีฬิเต อโนญฺญาเต อนวญฺญาเต จิตฺตีกเตติ อตฺโถ. สุวณฺเณติ สุนฺทรวณฺเณ. ทุพฺพณฺเณติ อสุนฺทรวณฺเณ. สา ปนายํ สุวณฺณทุพฺพณฺณตา ยถากฺกมํ กมฺมสฺส อโทสโทสูปนิสฺสยตาย โหตีติ อาห ‘‘อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา’’ติอาทิ. สุนฺทรํ คตึ คตา สุคตาติ อาห ‘‘สุคติคเต’’ติ, สุคตึ อุปปนฺเนติ อตฺโถ. อโลภชฺฌาสยา สตฺตา วทญฺญู วิคตมจฺเฉรา อโลภูปนิสฺสเยน กมฺมุนา สุภคา สมิทฺธา โหนฺตีติ อาห ‘‘อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน’’ติ. ทุกฺขํ คตึ คตา ทุคฺคตาติ อาห ‘‘ทุคฺคติคเต’’ติ. โลภชฺฌาสยา สตฺตา ลุทฺธา มจฺฉริโน โลภูปนิสฺสเยน กมฺมุนา ทุคฺคตา ทุรุเปตา โหนฺตีติ อาห ‘‘โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปาเน’’ติ.

以痴为强依止(upanissaya)的业是低劣的，其果报也低劣，故说“因与痴的等流果(nissanda)相应”。“与其相反”是指与轻蔑等状态相反，即不轻蔑、不鄙视、不贬抑、不轻视、尊重之义。“于善色者”(suvaṇṇe)即于美色者。“于劣色者”(dubbaṇṇe)即于不美之色者。而此善色与劣色，是依次依业的无瞋与瞋为强依止而有，故说“因与无瞋的等流果相应”等。去往善趣者为善至(sugata)，故说“于善至者”，其义为“投生于善趣者”。无贪意乐的有情，乐善好施，远离悭吝，以无贪为强依止的业，会成为有福、富裕者，故说“或因与无贪的等流果相应，而生于富裕、大富之家”。去往苦趣者为恶至(duggata)，故说“于恶至者”。有贪意乐的有情，贪婪、悭吝，以贪为强依止的业，会成为不幸、匮乏者，故说“或因与贪的等流果相应，而生于贫穷、饮食匮乏之家”。

อุปจิตนฺติ ผลาวหภาเวน กตํ. ยถา กตํ หิ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตํ. จวมาเนติอาทีหิ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจํ วุตฺตนฺติ วิสยมุเขน วิสยีพฺยาปารมาห. ปุริเมหีติ วา ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา’’ติอาทีนิ ปทานิ สนฺธาย วุตฺตํ. อาทีหีติ เอตฺถ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ตสฺมา ‘‘ทิพฺเพน…เป… ปสฺสตี’’ติ อิเมหิ, ‘‘จวมาเน’’ติอาทีหิ จ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

“已造集”(upacitaṃ)即是以能结果的方式所造作。确实，正如所造之业有能力给予果报，如是所造之业即名为“已造集”。通过“正在死没者”(cavamāne)等语，说明了天眼(dibbacakkhu)的功能，即通过所缘方面说明了能缘者的作用。或者，“以前者”(purimehi)是关联“以天眼”(dibbena cakkhunā)等词而说。在“等”(ādīhi)一词中，“与”(ca)字被视为省略。因此，其义为：通过“以天眼……见”这些词，以及“正在死没者”等词，说明了天眼的功能。

อิมินา ปน ปเทนาติ ‘‘ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาตี’’ติ อิมินา วากฺเยน. อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ, ทิพฺพจกฺขุญาณลาภีติ อธิปฺปาโย. โส จ ทิพฺพจกฺขุญาณลาภี เนรยิเก จ สตฺเต ปจฺจกฺขโต ทิสฺวา ฐิโต. เอวํ มนสิ กโรตีติ เตสํ เนรยิกานํ นิรยสํวตฺตนิยสฺส กมฺมสฺส ญาตุกามตาวเสน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ปริกมฺมวเสน มนสิ กโรติ. กึ นุ โขติอาทิ มนสิการวิธิทสฺสนํ. เอวํ ปน ปริกมฺมํ กตฺวา ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตสฺส ตํ กมฺมํ อารมฺมณํ กตฺวา อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ นิรุทฺเธ จตฺตาริ, ปญฺจ วา ชวนานิ ชวนฺตีติอาทิ สพฺพํ วุตฺตนยเมว. ‘‘วิสุํ ปริกมฺมํ นาม นตฺถี’’ติ อิทํ ปน ทิพฺพจกฺขุญาเณน วินา ยถากมฺมูปคญาณสฺส วิสุํ ปริกมฺมํ นตฺถีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. เอวญฺเจตํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา ยถากมฺมูปคญาณสฺส มหคฺคตภาโว เอว น สิยา. เทวานํ ทสฺสเนปิ เอเสว นโย. เนรยิกเทวคฺคหณํ เจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อากงฺขมาโน หิ ทิพฺพจกฺขุลาภี [Pg.59] อญฺญคติเกสุปิ เอวํ ปฏิปชฺชติเยว. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนึ ทีเปตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๑), ‘‘สุคติคฺคหเณน มนุสฺสคติปิ สงฺคยฺหตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๑) จ. ตํ นิรยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อารมฺมณํ เอตสฺสาติ ตํกมฺมารมฺมณํ. ผารุสกวนาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน จิตฺตลตาวนาทีนํ สงฺคโห.

“以此句”，即指“如实知众生随业而趣”此句经文。此处的“比丘”，意指在此教法中获得天眼智（dibbacakkhuñāṇa）的比丘。这位获得天眼智的比丘，亲眼见到地狱众生后，如此作意：为了了知那些地狱众生导致投生地狱的业，便进入基础禅（pādakajjhāna），出定后，通过预备（parikamma）作意。“究竟是何因缘”等，是开示作意的方法。这样作了预备后，进入基础禅再出定，以那个业为所缘，生起转向心（āvajjana），当此转向心灭去时，会生起四个或五个速行心（javana）等，这一切都如前所述。“没有单独的预备”，此句意指：若无天眼智，则随业趣智（yathākammūpagañāṇa）就没有单独的预备。应当这样理解，否则随业趣智的广大性便无法成立。观察天人时，方法亦是如此。此处列举地狱众生和天人，当知仅为例示。若有意愿，获得天眼者对于其他趣的众生亦可如此行持。正如将会说到的：“以恶趣（apāya）一词说明了畜生道（tiracchānayoni）”，以及“以善趣（sugati）一词也包含了人道（manussagati）”。那个导致投生地狱的业作为它的所缘，故称“以彼业为所缘”（taṃkammārammaṇa）。“于粗恶园（phārusakavana）等处”，此处的“等”字包含了彩蔓园（cittalatāvana）等。

ยถา จิมสฺสาติ ยถา จ อิมสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส วิสุํ ปริกมฺมํ นตฺถิ, เอวํ อนาคตํสญาณสฺสปีติ วิสุํ ปริกมฺมาภาวํ นิทสฺเสติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุปาทกาเนว หิ อิมานี’’ติ. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยถา ทิพฺพจกฺขุลาภี นิรยาทิอภิมุขํ อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา, เนรยิกาทิเก สตฺเต ทิสฺวา เตหิ ปุพฺเพ อายูหิตํ นิรยสํวตฺตนิยาทิกํ กมฺมํ ตาทิเสน สมาทาเนน, ตชฺเชน จ มนสิกาเรน ปริกฺขเต จิตฺเต ยาถาวโต ชานาติ, เอวํ ยสฺส ยสฺส สตฺตสฺส สมนนฺตรา อนาคตํ อตฺตภาวํ ญาตุกาโม ตํ ตํ โอทิสฺส อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา เตน เตน อตีเต, เอตรหิ วา อายูหิตํ ตสฺส นิพฺพตฺตกํ กมฺมํ ยถากมฺมูปคญาเณน ทิสฺวา เตน นิพฺพตฺเตตพฺพํ อนาคตํ อตฺตภาวํ ญาตุกาโม ตาทิเสน สมาทาเนน, ตชฺเชน จ มนสิกาเรน ปริกฺขเต จิตฺเต ยาถาวโต ชานาติ. เอเสว นโย ตโต ปเรสุปิ อตฺตภาเวสุ. เอตํ อนาคตํสญาณํ นาม. ยสฺมา เอตํ ทฺวยํ ทิพฺพจกฺขุญาเณ สติเยว สิชฺฌติ, นาสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิมานิ ทิพฺพจกฺขุนา สเหว อิชฺฌนฺตี’’ติ.

“正如对这个”是说：正如随业趣智（yathākammūpagañāṇa）没有单独的预备，未来智（anāgataṃsañāṇa）亦然，以此显示没有单独的预备。此处说明其原因：“因为这些（智）是以天眼（dibbacakkhu）为基础的。”其意趣是：如同获得天眼者，朝着地狱等方向扩展光明，见到地狱等众生后，对于他们过去所积集、能导致投生地狱等的业，以相应的等持（samādāna）及与此相应的作意，在已准备好的心中如实了知；同样地，若想了知任何一个众生紧随其后的未来生命（attabhāva），便针对那个众生扩展光明，以随业趣智见到他在过去或现在所积集、能产生那个生命的业后，为了了知此业所将产生的未来生命，以相应的等持及与此相应的作意，在已准备好的心中如实了知。对于其后更远的生命亦是同样的道理。这被称为未来智。因为这两种智只有在有天眼智时才能成就，没有则不能。因此说：“这些（智）是与天眼一同成就的。”

กาเยน ทุฏฺฐุ จริตํ, กายโต วา อุปฺปนฺนํ กิเลสปูติกตฺตา ทุฏฺฐํ จริตํ กายทุจฺจริตนฺติ เอวํ โยเชตพฺโพ. กาโยติ เจตฺถ โจปนกาโย อธิปฺเปโต. กายวิญฺญตฺติวเสน ปวตฺตํ อกุสลํ กายกมฺมํ กายทุจฺจริตนฺติ. อิตเรสูติ วจีมโนทุจฺจริเตสุ. ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ กตูปจิตํ, อสติสฺส อนฺตรุปจฺเฉเท วิปาการหภาวสฺส อวิคจฺฉนโต โส เตน สหิโตเยวาติ วตฺตพฺโพติ อาห ‘‘สมนฺนาคตาติ สมงฺคีภูตา’’ติ. ‘‘อนตฺถกามา หุตฺวา’’ติ เอเตน มาตาปิตโร วิย ปุตฺตานํ, อาจริยุปชฺฌายา วิย จ นิสฺสิตกานํ อตฺถกามา หุตฺวา ครหกา อุปวาทกา น โหนฺตีติ ทสฺเสติ. คุณปริธํสเนนาติ วิชฺชมานานํ คุณานํ วิทฺธํสเนน, วินาสเนนาติ อตฺโถ. นนุ จ [Pg.60] อนฺติมวตฺถุนาปิ อุปวาโท คุณปริธํสนเมวาติ? สจฺจเมตํ. คุณาติ ปเนตฺถ ฌานาทิวิเสสา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อธิปฺเปตาติ สีลปริธํสนํ วิสุํ คหิตํ. เตนาห ‘‘นตฺถิ อิเมสํ สมณธมฺโม’’ติอาทิ. สมณธมฺโมติ จ สีลสํยมํ สนฺธาย วทติ. ชานํ วาติ ยํ อุปวทติ, ตสฺส อริยภาวํ ชานนฺโต วา. อชานํ วาติ อชานนฺโต วา. ชานนํ อชานนํ เจตฺถ อปฺปมาณํ, อริยภาโว เอว ปมาณํ. เตนาห ‘‘อุภยถาปิ อริยูปวาโทว โหตี’’ติ. ‘‘อริโย’’ติ ปน อชานโต อทุฏฺฐจิตฺตสฺเสว ตตฺถ อริยคุณาภาวํ ปเวเทนฺตสฺส คุณปริธํสนํ น โหตีติ ตสฺส อริยูปวาโท นตฺถีติ วทนฺติ. สเตกิจฺฉํ ปน โหติ ขมาปเนน, น อนนฺตริยํ วิย อเตกิจฺฉํ.

“以身行恶”，或“从身生起、因烦恼而污秽的行为是身恶行”，应如是组合。此处的“身”，意指行动的身。以身表业而进行的不善身业，即是身恶行。其余的是指口恶行和意恶行。在某个众生的相续中，业已造作并积集，在没有中断的情况下，其领受果报的能力不会消失，因此说他与业“俱行”，故说“具足，即是俱行”。“成为无益欲者”，此句显示：希望他人获得利益者，如父母之于子女，或如阿阇梨、戒师之于弟子，是不会去斥责、诽谤的。“以毁损功德”，意即破坏、毁灭已有的功德。问：以最终之事由来诽谤不也是毁损功德吗？答：诚然。但此处的“功德”意指禅那等超人法之类的殊胜功德，因此毁坏戒行被单独列出。所以说“他们没有沙门法”等。而“沙门法”是就戒与律仪而说。“明知”，即知道他所诽谤者是圣者。“不知”，即不知道。在此，知或不知并非标准，圣者的身份才是标准。因此说：“两种情况下都是诽谤圣者。”然而，他们说，对于一个不知情且无恶意而宣说他人没有圣者功德的人，这不构成毁损功德，因此他没有诽谤圣者的过失。但这是可以疗救的，通过请求宽恕；不像无间罪那样不可疗救。

รุชฺฌตีติ ตุทติ, ทุกฺขํ เวทนํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. ตนฺติ ตํ เถรํ, ตํ วา กิริยํ. ชานนฺโต เอว เถโร ‘‘อตฺถิ เต, อาวุโส, ปติฏฺฐา’’ติ ปุจฺฉิ. อิตโรปิ สจฺจาภิสมโย สาสเน ปติฏฺฐาติ อาห ‘‘โสตาปนฺโน อห’’นฺติ. เถโร ตํ กรุณายมาโน ‘‘ขีณาสโว ตยา อุปวทิโต’’ติ อตฺตานํ อาวิกาสิ.

“激恼”即是刺痛，意为产生苦受。“彼”指那位长老，或指那个行为。长老明知而问：“贤友，你有依靠之处吗？”另一位比丘心想：“在教法中，现观四谛即是依靠之处”，于是回答道：“我是入流者。”长老怜悯他，于是显露自己说：“你所诽谤的，是一位漏尽者。”

สเจ นวกตรา โหนฺติ ตสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู. สมฺมุขา อขมาเปนฺเตปีติ ปุรโต ขมาปเน อสมฺภวนฺเตปิ. ‘‘อขมนฺเต’’ติ วา ปาโฐ. ตํ โสตาปนฺนสฺส วเสน เวทิตพฺพํ.

如果该寺院里的比丘是新学比丘。（那么，）即使当面无法获得宽恕。“当（他们）不原谅时”也是一种读法。这应当就入流者的情况来理解。

ปรินิพฺพุตมญฺจฏฺฐานนฺติ ปูชากรณฏฺฐานํ สนฺธายาห.

“般涅槃者的床座之处”，是就为了作供养的场所而说。

สมาทาตพฺพฏฺเฐน สมาทานานิ, กมฺมานิ สมาทานานิ เยสํ, เต กมฺมสมาทานา, มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน กมฺมสมาทานา, เหตุอตฺถํ วา อนฺโตคธํ กตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน ปเร กมฺเมสุ สมาทาปกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. ตยิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสนา’’ติอาทิมาห. สีลสมฺปนฺโนติอาทิ ปริปกฺกินฺทฺริยสฺส มคฺคสมงฺคิโน วเสน วุตฺตํ. อคฺคมคฺคฏฺเฐ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อญฺญนฺติ อรหตฺตํ. เอวํสมฺปทนฺติ ยถา ตํ อวสฺสมฺภาวี, เอวมิทมฺปีติ อตฺโถ. ตํ วาจํ อปฺปหายาติอาทีสุ อริยูปวาทํ สนฺธาย ‘‘ปุน เอวรูปึ วาจํ น วกฺขามี’’ติ วทนฺโต วาจํ ปชหติ นาม, ‘‘ปุน เอวรูปํ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ จินฺเตนฺโต จิตฺตํ ปชหติ นาม, ‘‘ปุน เอวรูปึ ทิฏฺฐึ น คณฺหิสฺสามี’’ติ ปชหนฺโต ทิฏฺฐึ ปชหติ นาม, ตถา อกโรนฺโต เนว ปชหติ, น ปฏินิสฺสชฺชติ. ยถาภตํ [Pg.61] นิกฺขิตฺโต, เอวํ นิรเยติ ยถา นิรยปาเลหิ อาหริตฺวา นิรเย ฐปิโต, เอวํ นิรเย ฐปิโตเยวาติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน อกตฺตพฺพํ นาม ปาปํ นตฺถิ, ยโต สํสารขาณุภาโวปิ นาม โหตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, วชฺชานี’’ติ.

因有应受持之义，故为“受持”。业是其所受持者，是为“业的受持者”。以邪见而受持业，或包含了因的意义，以邪见而令他人于诸业中受持，是为“邪见之业的受持者”。为了显示此义，故说“以邪见为”等。“具足戒行等”是就根已成熟的圣道具足者而说。至于处在顶首道者，则无话可说。“最终智”是指阿罗汉果。“如此成就”的意思是：正如那事是必然的，此事也是如此。“不舍弃那言语”等，是就诽谤圣者而说：说“我以后不再说这样的话”，名为舍弃言语；想“我以后不再生起这样的心”，名为舍弃心；舍弃“我以后不再执持这样的见解”，名为舍弃见解；不这样做，则既不舍弃，也不放下。“如被带来而放置”，即如被地狱卒带来放置于地狱中，意即被放置在地狱中。因邪见之故，没有不可做的恶，由于会成为轮回的桩橛，因此说：“诸比丘，诸过失中，邪见为最。”

‘‘อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส กาโย ติฏฺฐติ, อยญฺเจว กาโย, พหิทฺธา จ นามรูป’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๔๗) เอวมาทีสุ วิย อิธ กาย-สทฺโท ขนฺธปญฺจกวิสโยติ อาห ‘‘กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา’’ติ. อวีตราคสฺส มรณโต ปรํ นาม ภวนฺตรูปาทานเมวาติ อาห ‘‘ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺติกฺขนฺธคฺคหเณ’’ติ. เยน ติฏฺฐติ, ตสฺส อุปจฺเฉเทเนว กาโย ภิชฺชตีติ อาห ‘‘กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉทา’’ติ.

“诸比丘，如来的身体尚存，但其引有之索已断”等等，正如在《长部》(Dīgha Nikāya)1.147等经文里，此处的‘身’一词是指五蕴，因此说‘身坏，是因舍弃了所执取的诸蕴’。对于未离贪者，死后即是执取另一有，因此说‘死后，是在那之后执取新生的诸蕴’。身体赖以存续者，因其断绝而身坏，因此说‘身坏，是因命根的断绝’。

เอติ อิมสฺมา สุขนฺติ อโย, ปุญฺญนฺติ อาห ‘‘ปุญฺญสมฺมตา อยา’’ติ. อยนฺติ เอตสฺมา สุขานีติ อาโย, ปุญฺญกมฺมาทิสุขสาธนํ. เตนาห ‘‘สุขานํ วา อายสฺส อภาวา’’ติ. อิยติ อสฺสาทิยตีติ อโย, อสฺสาโทติ อาห ‘‘อสฺสาทสญฺญิโต อโย’’ติ.

“乐从此来”(sukhaṃ eti imasmā)，故为“福”(ayo)，此即福德(puññaṃ)。故说：“此福被认为是福德”。“诸乐从此而来”(sukhāni ayanti etasmā)，故为“福”(āyo)，是福业等乐的成办工具。因此说：“或因其为诸乐之福故”。“被趋赴、被享受”(iyati assādiyati)，故为“福”(ayo)，此即享受(assādo)。故说：“名为享受之福”。

นาคราชาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สุปณฺณาทีนํ สงฺคโห. อสุรสทิสนฺติ เปตาสุรสทิสํ. โสติ อสุรกาโย. สพฺพสมุสฺสเยหีติ สพฺเพหิ สมฺปตฺติสมุสฺสเยหิ. วุตฺตวิปริยาเยนาติ ‘‘สุฏฺฐุ จริตํ, โสภนํ วา จริตํ อนวชฺชตฺตา’’ติอาทินา ‘‘กายทุจฺจริเตนา’’ติอาทีนํ ปทานํ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิปริยาเยน.

于“龙王等”(nāgarājādīnaṃ)中，“等”字含摄了金翅鸟(Supaṇṇa)等。“如阿修罗”(asurasadisaṃ)是说如饿鬼阿修罗(petāsura)。“彼”(so)即阿修罗身(asurakāyo)。“以一切积聚”(sabbasamussayehi)即以一切成就的积聚。“以所说之反面”(vuttavipariyāyena)是指，与“身恶行”等词语所说之义相反，即“善行，或因无过失而为妙行”等义。

นิคมนวจนํ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปุน วจนนฺติ กตฺวา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถติ ‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา…เป… ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ อยํ ยถาวุตฺโต สงฺเขปตฺโถ.

所谓结语(nigamanavacanaṃ)，是因其重述已说之义。“此为此处的简义”(ayamettha saṅkhepattho)是指，在“以天眼……乃至……见”这一段中，此即如前所述的简义。

๔๑๒. กสิณารมฺมณนฺติ อฏฺฐนฺนมฺปิ กสิณานํ วเสน กสิณารมฺมณํ. สพฺพากาเรนาติ ‘‘จุทฺทสวิเธน จิตฺตปริทมเนน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเมน ภูมิปาทปทมูลสมฺปาทเนนา’’ติ อิมินา สพฺพปฺปกาเรน. อภินีหารกฺขมํ ทิพฺพจกฺขุญาณาภิมุขํ เปสนารหํ เปสนโยคฺคํ กตฺวา. อาสนฺนํ กาตพฺพนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาณุปฺปตฺติยา สมีปภูตํ กาตพฺพํ. ตตฺถ อุปจารชฺฌานํ ปคุณตรํ กตฺวา อารมฺมณญฺจ วฑฺเฒตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุปจารชฺฌานโคจรํ กตฺวา [Pg.62] วฑฺเฒตฺวา ฐเปตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ วฑฺฒิเต กสิณารมฺมเณ. อปฺปนาติ ฌานวเสน อปฺปนา. น หิ อกตปริกมฺมสฺส อภิญฺญาวเสน อปฺปนา อิชฺฌติ. เตนาห ‘‘ปาทกชฺฌานนิสฺสยํ โหตี’’ติ, ปาทกชฺฌานารมฺมณํ โหตีติ อตฺโถ. น ปริกมฺมนิสฺสยนฺติ ปริกมฺมสฺส ตํ กสิณารมฺมณํ อปสฺสโย น โหติ. ตถา สติ รูปทสฺสนํ น สิยา. อิเมสูติ ยถาวุตฺเตสุ เตโชกสิณาทีสุ ตีสุ กสิเณสุ. อุปฺปาเทตฺวาติ อุปจารชฺฌานุปฺปาทเนน อุปฺปาเทตฺวา. อุปจารชฺฌานปวตฺติยา หิ สทฺธึ ปฏิภาคนิมิตฺตุปฺปตฺติ. ตตฺถาติ กสิณนิทฺเทเส.

412. 遍处所缘，是指依八种遍处而成的遍处所缘。一切方式，是指以“十四种调心法、具足八支、成就地基足根”等一切方式。应使其堪能引导，朝向天眼智，适合派遣，能够派遣。应当临近，是指应使其接近天眼智的生起。于此，应当令近行禅更为熟练，并增长所缘。所以说：“应作为近行禅的行境，增长后安住。”于此，是指在那已增长的遍处所缘中。安止，是指依禅那而安止。因为未作预备者，不能以神通成就安止。所以说：“它依赖于根本禅”，意思是它以根本禅为所缘。“不依赖于预备”是指那个遍处所缘不是预备的依靠。若如此，则无法见到色。于此等，是指在如前所述的火遍(tejokasiṇa)等三种遍处中。“生起后”是指通过近行禅的生起而产生。因为似相的生起与近行禅的现行是同时的。于此，是指在遍处的解释中。

อนฺโตเยว รูปคตํ ปสฺสิตพฺพํ น พหิทฺธา วิกฺเขปาปตฺติเหตุภาวโต. ปริกมฺมสฺส วาโร อติกฺกมตีติ อิธ ปริกมฺมํ นาม ยถาวุตฺตกสิณารมฺมณํ อุปจารชฺฌานํ, ตํ รูปคตํ ปสฺสโต น ปวตฺตติ. กสิณาโลกวเสน จ รูปคตทสฺสนํ, กสิณาโลโก จ ปริกมฺมวเสนาติ ตทุภยมฺปิ ปริกมฺมสฺส อปฺปวตฺติยา น โหติ. เตนาห ‘‘ตโต อาโลโก อนฺตรธายติ, ตสฺมึ อนฺตรหิเต รูปคตมฺปิ น ทิสฺสตี’’ติ. รูปคตํ ปสฺสโต ปริกมฺมสฺส วาโร อติกฺกมติ, ปริกมฺมมติกฺกนฺตสฺส กสิณารมฺมณํ ญาณํ น โหตีติ รูปคตํ น ทิสฺสติ, กถํ ปน ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อถาเนนา’’ติอาทิ. เอวํ อนุกฺกเมนาติ ปุนปฺปุนํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต ตโต วุฏฺฐาย อภิณฺหํ อาโลกสฺส ผรณวเสน อาโลโก ถามคโต โหติ จิรฏฺฐายี. ตถา จ สติ ตตฺถ สุจิรมฺปิ รูปคตํ ปสฺสเตว. เตน วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ อาโลโก…เป… โหตี’’ติ.

应当只在内部观看色，不应向外，因为这是导致散乱的原因。观看色时，预备工作的时机便已过去。此处的预备工作，是指以如前所述的遍处(kasiṇa)为所缘的近行禅(upacārajjhāna)；当观看色时，它便不现行。见到色是凭借遍处之光，而遍处之光又凭借预备工作，因此当预备工作不现行时，此二者也就不生起。所以说：“于是光明消失，光明消失后，色也不被看见。”观看色时，预备工作的时机已过；预备工作过去后，以遍处为所缘的智便不存在，因此看不见色。然则，应如何行持呢？对此，（论中）说：“于是他……”等。如是次第，即是说，一再进入根本禅(pādakajjhāna)，一次次出定后，不断地遍满光明，光明便会变得强固、持久。当如此时，他就能在那里长时间地看见色。因此说：“于此，光明……乃至……。”

สฺวายมตฺโถ ติณุกฺกูปมาย วิภาเวตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รตฺตึ ติณุกฺกายา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุนปฺปุนํ ปเวสนนฺติ ปุนปฺปุนํ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ. ถามคตาโลกสฺส ยถาปริจฺเฉเทน ฐานนฺติ ยตฺตกํ ฐานํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา กสิณํ วฑฺฒิตํ, ถามคตสฺส อาโลกสฺส ตตฺตกํ ผริตฺวา อวฏฺฐานํ.

为显示此义当以草炬之喻阐明，（论中）说：“夜晚以草炬……”等。其中，“一再进入”是指一再进入根本禅。“强固之光依所限定而住”，是指先前限定了多大的范围而增长遍处，强固的光明就遍满并安住于多大的范围。

อนาปาถคตนฺติ อาปาถคมนโยคฺยสฺส วเสน วุตฺตํ. อนฺโตกุจฺฉิคตาทิ ปน ตทภาวโต เตน วิเสสิตพฺพเมว. ตเทวาติ ทิพฺพจกฺขุเมว[Pg.63]. เอตฺถาติ เอเตสุ รูปมารพฺภ ปวตฺตจิตฺเตสุ. รูปทสฺสนสมตฺถนฺติ รูปํ สภาวโต วิภาวนสมตฺถํ จกฺขุวิญฺญาณํ วิย. ปุพฺพภาคจิตฺตานีติ อาวชฺชนปริกมฺมสงฺขาตานิ ปุพฺพภาคจิตฺตานิ. ตานิ หิ อารมฺมณํ กโรนฺตานิปิ น ยาถาวโต ตํ วิภาเวตฺวา ปวตฺตนฺติ อาวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนจิตฺตานิ วิย.

“非行境”，是相对于“能进入行境者”而言的。而“在母胎中”等，因其不具备此性质，故必须特别指出。“即彼”，即是天眼。“在此”，是指在缘于这些色而生起的心中。“能见色”，是指像眼识那样，能依自性辨别色。“前分心”，是指名为转向与预备的前分心。因为这些心即使以其为所缘，也不会像转向心与领受心那样，如实地辨别它而生起。

ตํ ปเนตํ ทิพฺพจกฺขุ. ปริปนฺโถติ อนฺตรายิโก. ฌานวิพฺภนฺตโกติ ฌานุมฺมตฺตโก ฌานภาวนามุเขน อุมฺมาทปฺปตฺโต. อปฺปมตฺเตน ภวิตพฺพนฺติ ‘‘ทิพฺพจกฺขุ มยา อธิคต’’นฺติ สนฺโตสํ อนาปชฺชิตฺวา วิปสฺสนานุโยควเสน วา สจฺจาภิสมยวเสน วา อปฺปมตฺเตน ภวิตพฺพํ.

而此即是天眼。障碍，即是会造成阻碍的。禅乱者，即是禅狂者，通过修习禅那而达到疯狂。应不放逸，是指不应满足于“我已证得天眼”，而应通过致力于修观或证悟诸谛而不放逸。

‘‘เอวํ ปสฺสิตุกาเมนา’’ติอาทินา ทิพฺพจกฺขุสฺส นานาวชฺชนปริกมฺมญฺเจว ทิพฺพจกฺขุญาณญฺจ ทสฺสิตํ, น ตสฺส อุปฺปตฺติกฺกโมติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺราย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

通过“如是欲见者……”等文，已显示了天眼的种种转向、预备以及天眼智，而非其生起次第。为了显示生起次第，才说了“于此，此乃……”等文。此理因如前述，故易了知。

จุตูปปาตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

死生智论之释义终。

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

杂论之释义

๔๑๓. อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรนาติ อตฺโถ. เตน ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๓๘๔, ๔๓๑-๔๓๓; ปารา. ๑๒-๑๔) ยถาทสฺสิตปาฬิคตึ, ตสฺสา อตฺถวิวรณนยญฺจ ปจฺจามสติ. สจฺเจสุ วิย อริยสจฺจานิ ขนฺเธสุ อุปาทานกฺขนฺธา อนฺโตคธา. ตทุภเย จ สภาวโต, สมุทยโต, อตฺถงฺคมโต, อสฺสาทโต, อาทีนวโต, นิสฺสรณโต จ ยถาภูตํ สยมฺภุญาเณน อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ ปเวเทสิ วาติ สาติสเยน ปญฺจกฺขนฺธาวโพเธน ภควาว โถเมตพฺโพติ อาห ‘‘ปญฺจกฺขนฺธวิทู’’ติ. ญตฺวา วิญฺเญยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตาสูติ ปญฺจสุ อภิญฺญาสุ. ตคฺคหเณเนว จ ปริภณฺฑญาณานํ คหิตตฺตา ‘‘ปญฺจา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เอตาสุ หี’’ติอาทิ.

413. “如是”(iti)意即“以如是所说的方式”。他藉此省察所开示的巴利文句及其义理阐释的方法，如“彼于如是等持之心……”等（《长部》1.244-245；《中部》1.384, 431-433；《波罗夷》12-14）。如同圣谛包含在诸谛中，取蕴也包含在诸蕴中。并且，对于这两者，从其自性、集、灭、味、患、离，他以无师自通的智慧如实地了知、识知、证知、阐明，因此，以其对五蕴的超胜觉悟，世尊应受赞叹，故说为“五蕴的了知者”(pañcakkhandhavidū)。“了知”与“应被知者”相关联。“于彼等”(tāsu)是指于五神通中。由于此词的涵摄也包含了附属的诸智，因此说“五”。所以说“于此等中……”等。

ตตฺถ ปริภณฺฑญาณานีติ ปริวารญาณานิ. ยถา หิ สิเนรุสฺส ปริวารฏฺฐานานิ ยานิ ตํสิทฺธิยา สิทฺธานิ เมขลฏฺฐานานิ ปริภณฺฑานีติ วุจฺจนฺติ, เอวํ อิมานิปิ ทิพฺพจกฺขุสิทฺธิยา สิทฺธานิ ตสฺส ปริภณฺฑานีติ วุตฺตานิ. อิธาคตานีติ เอตฺถ อิธาติ ยถาทสฺสิตานิ สุตฺตปทานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ตโต [Pg.64] อญฺเญสุ ปน สามญฺญผลาทีสุ มโนมยญาณมฺปิ วิสุํ อภิญฺญาญาณภาเวน อาคตํ.

其中，“附属智”(paribhaṇḍañāṇāni)即是“随属智”(parivārañāṇāni)。犹如须弥山(Sineru)的随属地带，即那些因须弥山的成就而成就的山腰地带，被称为“附属物”(paribhaṇḍāni)；同样，这些因天眼(dibbacakkhu)的成就而成就的智，也被称为它的“附属物”。“此处出现”(idhāgatāni)一句中，“此处”(idha)是针对所开示的经句而说。但在其他地方，如在《沙门果经》(Sāmaññaphalasutta)等中，意所成智(manomayañāṇa)也作为一种单独的神通智出现。

‘‘เตสู’’ติ อิทํ ปจฺจามสนํ กึ ติกานํ, อุทาหุ อารมฺมณานนฺติ? กิญฺเจตฺถ ยทิ ติกานํ, ตทยุตฺตํ. น หิ ติเกสุ อภิญฺญาญาณานิ ปวตฺตนฺติ. อถ อารมฺมณานํ, ตมฺปิ อยุตฺตํ. น หิ อญฺญํ อุทฺทิสิตฺวา อญฺญสฺส ปจฺจามสนํ ยุตฺตนฺติ. ยถา อิจฺฉติ, ตถา ภวตุ ตาว ติกานํ, นนุ วุตฺตํ ‘‘น หิ ติเกสุ อภิญฺญาญาณานิ ปวตฺตนฺตี’’ติ? นายํ วิโรโธ ติกโวหาเรน อารมฺมณานํเยว คยฺหมานตฺตา. อถ วา ปน โหตุ อารมฺมณานํ, นนุ วุตฺตํ ‘‘น หิ อญฺญํ อุทฺทิสิตฺวา อญฺญสฺส ปจฺจามสนํ ยุตฺต’’นฺติ? อยมฺปิ น โทโส ยถาวุตฺตการเณเนวาติ.

“于彼等”这一省察，是针对三法组呢，还是针对所缘呢？此中，如果说是针对三法组，那就不合理，因为神通智不在三法组中生起。如果说是针对所缘，那也不合理，因为不应在指称一者后，却省察另一者。姑且先随他意，就说是针对三法组吧，但不是说过“神通智不在三法组中生起”吗？这并不矛盾，因为是以三法组的说法来把握所缘。或者，就算是对所缘的省察，不是说过“不应在指称一者后，却省察另一者”吗？这也没有过失，理由正如前面所说。

๔๑๔. อสติปิ วตฺถุเภเท ภูมิกาลสนฺตานเภทวเสน ภินฺเนสุ สตฺตสุ อารมฺมเณสุ. ติกวเสน เหส เภโท คหิโต. อิทฺธิวิธญาณสฺส มคฺคารมฺมณตาย อภาวโต อิธ มคฺคารมฺมณติโก น ลพฺภติ. ตนฺติ อิทฺธิวิธญาณํ. กายํ จิตฺตสนฺนิสฺสิตํ กตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อุปโยคลทฺธนฺติ ลทฺธอุปโยควจนํ. ทุติยาวิภตฺติวเสน วุตฺตํ ‘‘กายํ ปริณาเมตี’’ติ. เตนาห ‘‘รูปกายารมฺมณโต’’ติ, รูปกายสฺส วณฺณารมฺมณโตติ อตฺโถ.

414. 即使在事没有差别的情况下，也根据地、时、相续的差别而有七种不同的所缘。此区别是依三法组而取。由于神变智不以道为所缘，此处不获得以道为所缘的三法组。那即是神变智。关于“使身依于心”等句所应说的，下面已经说过。“得运用”(upayogaladdha)是“已得运用”之语。由于使用第二格，故说“转变色身”(kāyaṃ pariṇāmeti)。因此说“以色身为所缘”，意即“以色身的颜色为所缘”。

ตเทว จิตฺตนฺติ ยเทว กายวเสน จิตฺตปริณามเน วุตฺตํ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ, ตเทว. รามคาเม เจติยํ ฐเปตฺวา เสเสสุ สตฺตสุ เจติเยสุ ธาตุโย อิทฺธิยา อาหริตฺวา ราชคเห ภูมิฆรมณฺฑเป กตํ มหาธาตุนิธานํ. ‘‘อิเม คนฺธา’’ติอาทินา ปจฺจุปฺปนฺเน คนฺธาทิเก คเหตฺวาปิ อสุสฺสนาทิวิเสสยุตฺตํ อนาคตเมว เนสํ รูปํ อธิฏฺฐานจิตฺตสฺส อารมฺมณํ โหติ อนาคตาธิฏฺฐานตฺตา. วตฺตนิยเสนาสนํ นาม วิญฺฌาฏวิยํ วิหาโร. ทธิรสนฺติ ทธิมณฺโฑ, ตํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส อนาคตํ ทธิวณฺณํ อารมฺมณํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ โหติ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส รูปกายสฺส อารมฺมณกรณโต.

“彼即是心”(tadeva cittaṃ) 是指，在以身转变心时所说的那个基础禅心，即是彼心。除了罗摩村(Rāmagāma)的塔，以神通力从其余七座塔取来舍利，在王舍城(Rājagaha)的地室殿堂中进行了大舍利供奉。“此等香……”等句，虽然取了现在的香等，但与不干枯等特质相应的，是它们未来的色，这成为决意心的所缘，因为是决意于未来故。“瓦达尼亚住所”(Vattaniyasenāsanaṃ) 是指温贾丛林(Viñjhāṭaviyaṃ)中的一座寺院。“凝酪味”(dadhirasa) 即凝酪的精华(dadhimaṇḍo)；对此作决意者，以其未来的凝酪颜色为所缘。它有现在所缘，是因为以现在的色身为所缘故。

สกายจิตฺตานนฺติ อตฺตโน กายสฺส, จิตฺตสฺส จ.

“于自身心”(sakāyacittānaṃ) 是指于自己的身与心。

๔๑๕. สทฺโท จ ปริตฺโต สพฺพสฺส รูปสฺส กามาวจรภาวโต. วิชฺชมานเมวาติ วตฺตมานํเยว.

415. 声音亦属欲界法，因为一切色都属于欲界故。所谓“存在”(vijjamānam)，即是“现在”(vattamānaṃ)。

๔๑๖. โสตาปนฺนสฺส [Pg.65] จิตฺตนฺติ โสตาปนฺนสฺส อาเวณิกํ จิตฺตํ. สกทาคามิสฺสาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยาว อรหโต เนตพฺพนฺติ ‘‘สกทาคามี อนาคามิโน จิตฺตํ น ชานาติ, อนาคามี อรหโต’’ติ เอวํ เนตพฺพํ. สพฺเพสนฺติ สพฺเพสํ อริยานํ ชานาติ, โก ปน วาโท อนริยานํ. อญฺโญปิ จ อุปริโม อนาคามิอาทิ เหฏฺฐิมสฺส สกทาคามิอาทิกสฺส จิตฺตํ ชานาตีติ สมฺพนฺโธ.

416. “须陀洹的心”是指须陀洹特有的心。斯陀含等也是同样的方法。应以此类推至阿罗汉：“斯陀含不了知阿那含的心，阿那含不了知阿罗汉的心。”“一切”(sabbesaṃ) 是说他了知一切圣者的心，更何况非圣者呢？并且，另一位上位的阿那含等，能了知下位的斯陀含等的心，这是其关联。

อตีตสฺส, อนาคตสฺส จ ปรสฺส จิตฺตสฺส ชานนํ สมฺภวติ, ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ปน น สมฺภวตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ ‘‘กถํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ โหตี’’ติ. อิตโร ยตฺถ สมฺภวติ, ตํทสฺสนตฺถํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ตาว วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ นาม ติวิธ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺคปฺปตฺตนฺติ อุปฺปาทํ, ฐิตึ, ภงฺคญฺจ ปตฺตํ, ขณตฺตยปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถนฺตเร เอกทฺเวสนฺตติวารา เวทิตพฺพาติ เอตฺถนฺตเร ปวตฺตา รูปสนฺตติวารา เอกทฺเวสนฺตติวารา นามาติ เวทิตพฺพาติ อตฺโถ. อาโลกฏฺฐานโต โอวรกํ ปวิฏฺฐสฺส ปเคว ตตฺถ นิสินฺนสฺส วิย ยาว รูปคตํ ปากฏํ โหติ. ตตฺถ อุปฑฺฒเวลา อวิภูตวารา, อุปฑฺฒเวลา วิภูตวารา, ตทุภยํ คเหตฺวา ‘‘ทฺเว สนฺตติวารา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ น สพฺพสาธารณํ, เอกจฺจสฺส สีฆมฺปิ ปากฏํ โหตีติ ‘‘เอกทฺเวสนฺตติวารา’’ติ เอกคฺคหณมฺปิ กตํ, อติปริตฺตสภาวอุตุอาทิสมุฏฺฐานา วา เอกทฺเวสนฺตติวารา เวทิตพฺพา.

他以“了知他人过去与未来的心是可能的，但现在的心则不可能”之意，问道：“现在法如何成为所缘？”另一位为了开示在何种情况下是可能的，首先分别开示现在法，说道：“所谓现在法有三种”等。其中，“已达生住灭”意即已达到生、住、灭，亦即包含于三刹那中。“于此期间，当知有一或二相续轮”意即：于此期间转起的色法相续轮，名为一或二相续轮，当如是了知。犹如从光明处进入暗室者，乃至色法变得显现，就如同（逐渐看清）早已坐在那里的人。其中，一半时间是不显现轮，一半时间是显现轮，取此二者而说为“二相续轮”。但这并非普遍适用，对某些人而言，它能迅速显现，故亦取“一”而说“一或二相续轮”；或者，当知一或二相续轮是由极微细的同类时节等所生起。

ตีเร อกฺกนฺตอุทกเลขา นาม กาลุสฺสิยํ คตา ตีรสมีเป อุทกราชิ. ยาว น วิปฺปสีทตีติ กาลุสฺสิยวิคเมน ยาว วิปฺปสนฺนา น โหติ. เกจิ ปน ‘‘อตินฺเต ตีเร อลฺลปาเทน อกฺกนฺเต ยาว ปาเท อุทกเลขา น วิปฺปสีทติ, น สํสีทติ, น วูปสมฺมตี’’ติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. เต ปเนเต กิริยาเภเทน วุตฺตา กาลวิเสสา, น อญฺญมญฺญํ สมสมา, อูนาธิกภาควนฺโตว ทฏฺฐพฺพา. ทฺเว ตโย ชวนวารา กามาวจรชวนวเสน เวทิตพฺพา, น อิตรชวนวเสน. น หิ เต ปริมิตกาลา, อนนฺตรา ปวตฺตภวงฺคาทโยปิ ตทนฺโตคธาว ทฏฺฐพฺพา. ตทุภยนฺติ รูปารูปสนฺตติทฺวยํ.

所谓“岸上被踩的水痕”，是指岸边已变浑浊的水线。“乃至未澄清”是指，乃至未因浊秽消失而变得澄清。有些论师则如此解释其义：“在不湿的岸上用湿脚踩踏时，乃至脚边的水痕未澄清、未沉淀、未平息。”这些是通过行为的差别而说的特定时间，它们并非彼此相等，当知其有短有长。二三次速行轮，当知是依欲界速行而非其他速行。因为它们的时间并非有限，其后紧接发生的有分等也当知被包含在内。“彼二者”（tadubhayaṃ）即色与名的二种相续。

เอกภวปริจฺฉินฺนนฺติ ปฏิสนฺธิจุติปริจฺฉินฺนํ. เอกภวปริยาปนฺนํ ธมฺมชาตํ เอตรหีติ วตฺตพฺพํ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ นาม. มโนติ สสมฺปยุตฺตํ วิญฺญาณมาห. ธมฺมาติ อารมฺมณธมฺมา. มโนติ วา มนายตนํ. ธมฺมาติ เวทนาทโย [Pg.66] อรูปกฺขนฺธา. อุภยเมตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ เอตํ อุภยํ โหตีติ อตฺโถ. วิญฺญาณนฺติ นิกนฺติวิญฺญาณํ. ตญฺหิ ตสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺเน ฉนฺทราควเสน ปฏิพทฺธํ โหติ. อภินนฺทตีติ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนาหิ อภินนฺทติ. ตถาภูโต จ วตฺถุปริญฺญาย อภาวโต เตสุ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อากฑฺฒียติ. เอตฺถ จ ทฺวาทสายตนานํ ‘‘เอตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๘๔) อาคตตฺตา ตตฺถ ปวตฺโต ฉนฺทราโค อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ, น ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณติ วิญฺญายตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ สนฺธาย ภทฺเทกรตฺตสุตฺเต…เป… สํหีรตีติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๗๒, ๒๘๕) เอตฺถาปิ วิปสฺสนาจิตฺตํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ, วิปสฺสิตพฺพธมฺมา อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนาติ คเหตพฺพํ. อญฺญถา วิปสฺสนาว น สมฺภเวยฺย. ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนํ ปาฬิยํ อาคต’’นฺติ น วุตฺตํ ตสฺส วเสน อารมฺมณกรณสฺส อฏฺฐกถายํ อนาคตตฺตา.

“一有为限”(ekabhavaparicchinnaṃ)即由结生与死所限。包含于一有之中的法类，应言“于今”，名为“时段现在”(addhāpaccuppanna)。“意”(mano)是指与其相应之识。“法”(dhammā)是指所缘法。或“意”指意处，“法”指受等无色蕴。“此二者皆是现在”意即：此二者皆是作为时段现在的法而存在。“识”(viññāṇaṃ)是指爱乐之识。它因欲贪而被系缚于彼现在法中。“欢喜”(abhinandati)是指以渴爱与邪见的欢喜而欢喜。这样的人，由于对事(vatthu)缺乏遍知，故于彼等现在法中，为渴爱与邪见所牵引。此处，由于在十二处中说‘此是现在’（《中部》3.284），可知于彼处生起的欲贪是以时段现在为所缘，而非以刹那现在为所缘。为了阐明此理，他说：‘这是针对《贤善一夜经》(Bhaddekaratta Sutta)……中所说的“被牵引”而说。’在‘于现在法，处处而观者’（《中部》3.272, 285）一句中，亦当取观(vipassanā)心为刹那现在，所观之法为时段现在。否则，观即不可能成立。未说‘刹那现在出现于巴利（圣典）中’，是因为在义注(aṭṭhakathā)中未曾提及以此为所缘的情况。

เกจีติ อภยคิริวาสิโน. เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ อิทฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติสมกาลเมว ปรจิตฺตสฺสปิ อุปฺปตฺติสมฺภวโตติ ยุตฺติทสฺสนํ. ยถา อากาเสติอาทิ สทิสูทาหรณํ. ตํ ปน เตสํ วจนํ อยุตฺตํ. กสฺมา? มคฺคผลวีถิโต อญฺญตฺถ อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชนชวนานํ นานารมฺมณภาวปฺปตฺติโทสโตติ ยุตฺติวจนํ.

“有些人”是指无畏山(Abhayagiri)住者。他们认为‘心于一刹那生起’，其理证是：神通心(iddhicitta)生起的同时，他心亦可能生起。如‘如于虚空’等是其相似的例子。但他们的此说不合理。为何？因为在道与果心路(maggaphalavīthi)之外的不悦意处，转向(āvajjana)与速行(javana)会陷入缘取不同所缘的过失中，此即是其不合理的理由。

ยทิ เอวํ กถํ เจโตปริยญาณํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ โหตีติ อาห ‘‘สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนํ ปนา’’ติอาทิ. อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ ปน ชวนวาเรน ทีเปตพฺพํ, น สกเลน ปจฺจุปฺปนฺนทฺธุนาติ อธิปฺปาโย.

若如此，他心智(cetopariyañāṇa)如何以现在为所缘？[答]曰：“然而，是相续现在(santatipaccuppanna)”等。至于时段现在(addhāpaccuppanna)，则应以速行过程来阐明，而非以整个现在时程，此是其意趣。

ตตฺรายํ ทีปนาติอาทิ ชวนวารสฺส อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนภาวทีปนมุเขน อิทฺธิจิตฺตสฺส ปวตฺติอาการทีปนํ. อิตรานีติ อาวชฺชนปริกมฺมจิตฺตานิ. เอตฺถ จ ‘‘เกจี’’ติ ยทิปิ อภยคิริวาสิโน อธิปฺเปตา, เต ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ น อิจฺฉนฺตีติ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา เย ‘‘อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ‘‘ฐิติกฺขเณ วา ภงฺคกฺขเณ วา ปฏิวิชฺฌตี’’ติ วจนํ น สเมติ. น หิ ตสฺมึ ขณทฺวเย อุปฺปชฺชมานํ ปรจิตฺเตน สห เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชติ นามาติ. ฐิติภงฺคกฺขเณสุ จ อุปฺปชฺชมานํ เอกเทสํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ, เอกเทสํ อตีตารมฺมณํ อาปชฺชติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ปรสฺส จิตฺตํ ชานิสฺสามีติ ราสิวเสน มหาชนสฺส [Pg.67] จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติ, เอตฺถ จ มหาชโน อตฺถโต ปเร อเนกปุคฺคลาติ ‘‘ปเรสํ จิตฺตํ ชานิสฺสามี’’ติ อาวชฺชนปฺปวตฺติ วตฺตพฺพา สิยา. อถาปิ ปรสฺสาติ มหาชนสฺสาติ อตฺโถ สมฺภเวยฺย, ตถาปิ ตสฺส เอกปุคฺคลสฺเสว วา จิตฺตราสึ อาวชฺชิตฺวา เอกสฺส ปฏิวิชฺฌนํ อยุตฺตํ. น หิ ราสิอาวชฺชนํ เอกเทสาวชฺชนํ โหตีติ, ตสฺมา เตหิ ‘‘มหาชนสฺส จิตฺเต อาวชฺชิเต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพํ.

于此，“此为阐明”等文，是借由阐明速行过程的时段现在状态，来阐明神通心的运作方式。“其余”是指作意(āvajjana)与预备心(parikamma)。于此，“某些人”虽意指无畏山(Abhayagiri)住者，但他们不接受心有住时(ṭhitikkhaṇa)，故“于住时通达”之说不应成立。同样，对那些说“神通者与他人的心于同一刹那生起”的人而言，“于住时或坏时(bhaṅgakkhaṇa)通达”之说亦不相符。因为于此二刹那生起的心，实不可能与他人之心于同一刹那生起。且于住时与坏时生起的心，一部分将以现在为所缘，一部分将以过去为所缘。至于所说“为欲了知他人之心，而对大众之心作意”，于此，“大众”义实为众多他人，故应说为“为欲了知诸人之心”而作意。即使“他人”可有“大众”之义，然对彼大众或仅对一人的心堆作意后，通达其中一个心，亦为不当。因为对心堆作意并非对其中一部分作意。是故，他们不应说“对大众之心作意”等语。

ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยสฺมา อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตตฺถายํ อธิปฺปาโย ยุตฺโต สิยา, เจโตปริยญาณลาภี ปรสฺส จิตฺตํ ญาตุกาโม ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อตีตาทิวิภาคํ อกตฺวา จิตฺตสามญฺเญน ‘‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามิ, อิมสฺส จิตฺตํ ชานามี’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สามญฺเญเนว จิตฺตํ อาวชฺชิตฺวา ติณฺณํ, จตุนฺนํ วา ปริกมฺมานํ อนนฺตรา เจโตปริยญาเณน ปรจิตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ วิภาเวติ รูปํ วิย ทิพฺพจกฺขุนา. ตโต ปรํ ปน กามาวจรจิตฺเตหิ สราคาทิววตฺถานํ โหติ นีลาทิววตฺถานํ วิย. ตตฺถ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐหทยวตฺถุรูปสฺส สตฺตสฺส อภิมุขีภูตสฺส จิตฺตสามญฺเญน จิตฺตํ อาวชฺชยมานํ อาวชฺชนํ อภิมุขีภูตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาวชฺเชติ. ปริกมฺมานิ จ ตํ ตํ วิชฺชมานํ จิตฺตํ จิตฺตสามญฺเญเนว อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตชานนปริกมฺมานิ หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. เจโตปริยญาณํ ปน วิชฺชมานํ จิตฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ วิภาเวนฺตํ เตน สห เอกกฺขเณ เอว อุปฺปชฺชติ.

然而，他们说：“因为具神通者与他人的心于同一刹那（ekakkhaṇa）生起。”对此，此意趣或为恰当：欲知他心的具他心智（cetopariyañāṇa）者，入基础禅（pādakajjhāna）后出定，不作过去等之分别，仅以心的共相（cittasāmañña）作准备：“我要了知此人之心，我要了知此人之心。”如此作准备后，再次入基础禅后出定，仅以共相作意于心。于三或四次准备之后，即以他心智通达、辨明他心，犹如以天眼（dibbacakkhu）见色。在他心智生起之后，则以欲界心（kāmāvacaracitta）辨别（他心）为有贪等，犹如辨别青色等。于此，对于以天眼见到其心所依处色（hadayavatthurūpa）、且现于面前的众生，以心的共相，将那现前存在的心作为所缘而作意。诸准备亦以彼现存的心为所缘，仅以心的共相而成为知心的准备而转起。而他心智则在通达、辨明现存的心时，与彼于同一刹那生起。

ตตฺถ ยสฺมา สนฺตานสฺส สนฺตานคฺคหณโต เอกตฺตวเสน อาวชฺชนาทีนิ ‘‘จิตฺต’’นฺตฺเวว ปวตฺตานิ. ตญฺจ จิตฺตเมว, ยํ เจโตปริยญาเณน วิภาวิตํ. ตสฺมา สมานาการปฺปวตฺติโต น อนิฏฺเฐ มคฺคผลวีถิโต อญฺญสฺมึ ฐาเน นานารมฺมณตา อาวชฺชนชวนานํ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณญฺจ ปริกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโยติ สิทฺธํ โหติ. อตีตตฺติโก จ เอวํ อุปปนฺโน โหติ. อญฺญถา สนฺตติปจฺจุปฺปนฺเน, อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน จ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อิธ วุจฺจมาเน อตีตานาคตานญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนตา อาปชฺเชยฺย. ตถา จ สติ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตํ วุตฺตํ. ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย. ปุริมา ปุริมา อตีตา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ ขนฺธานํ อนนฺตร [Pg.68] …เป… อนุโลมํ โคตฺรภุสฺสา’’ติอาทิ วจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๕) น อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺเนสฺเวว จ อนนฺตราตีตา จตฺตาโร ขนฺธา อตีตาติ วิญฺญายนฺติ. น จ อภิธมฺมมาติกายํ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๘-๑๙) อาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนปทสฺส อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนปทตฺถตา กตฺถจิ ปาฬิยํ วุตฺตา. ตสฺมา เตหิ อิทฺธิมสฺส จ ปรสฺส จ เอกกฺขเณ จิตฺตุปฺปตฺติยา เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วุตฺตา. ยทา ปน ‘‘ยํ อิมสฺส จิตฺตํ ปวตฺตํ, ตํ ชานามิ. ยํ ภวิสฺสติ, ตํ ชานามี’’ติ วา อาโภคํ กตฺวา ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนาทีนิ กโรติ, ตทา อาวชฺชนปริกมฺมานิ, เจโตปริยญาณญฺจ อตีตานาคตารมฺมณาเนว โหนฺติ อาวชฺชเนเนว วิภาคสฺส กตตฺตา.

于此，由于以执取相续为一，转向(āvajjanā)等才被称为“心”而转起。此心正是被他心智所辨明者。是故，由于行相相同而转起故，于非所欲的道果心路(maggaphalavīthi)之外，转向与速行(javana)的所缘不会有异。以现在为所缘的遍作(parikamma)，是以现在为所缘的他心智的重复缘(āsevanapaccaya)，此理得以成立。过去法的三组(atītattika)亦如是成立。否则，若于此，相续现在(santatipaccuppanna)与时分现在(addhāpaccuppanna)皆被称为“现在”，则过去与未来亦将成为现在。若然，则应说“现在法是现在法的无间缘(anantarapaccaya)”，然未如是说。依据“过去法是现在法的无间缘。前前过去的诸蕴(khandha)是后后现在的诸蕴的无间……乃至……随顺于种姓(gotrabhū)”(《发趣论》(Paṭṭhāna) 2.18.5)等文，可知并非仅于时分现在与相续现在中，无间过去的四蕴才被称为过去。且在任何巴利圣典中，皆未曾说《阿毗达摩论母》(Abhidhammamātikā)(《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)三法论母 18-19)中所出现的“现在”一词具有时分现在或相续现在的涵义。是故，他们说，因具神通者与他人的心于同一刹那生起，他心智便以现在为所缘。然若作意：“我了知此人已生起的心，我了知将生起的心”，然后修习基础禅等，则此时，转向、遍作与他心智，皆以过去与未来为所缘，因其分别已由转向作成。

เย ปน ‘‘อิทฺธิมา ปรสฺส จิตฺตํ ชานิตุกาโม อาวชฺเชติ, อาวชฺชนํ ขณปจฺจุปฺปนฺนํ อารมฺมณํ กตฺวา เตเนว สห นิรุชฺฌติ. ตโต จตฺตาริ, ปญฺจ วา ชวนานิ, เยสํ ปจฺฉิมํ อิทฺธิจิตฺตํ, เสสานิ กามาวจรานิ, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตเทว นิรุทฺธํ จิตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, น จ ตานิ นานารมฺมณานิ โหนฺติ อทฺธานวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ นิสฺสาย ‘‘อาวชฺชนชวนานํ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตาภาโว วิย เอกทฺวิติจตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเตสุปิ จิตฺเตสุ อาวชฺชิเตสุ อาวชฺชนชวนานํ ยถาสมฺภวํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณภาเวปิ นานารมฺมณตา น สิยา. เตน จตุปญฺจจิตฺตกฺขณานาคเต อาวชฺชิเต อนาคตารมฺมณปริกมฺมานนฺตรํ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ เจโตปริยญาณํ สิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ. เตสํ วาโท ‘‘อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม อตีตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อิเมสํ ปญฺหานํ อนุทฺธฏตฺตา, คณนาย จ ‘‘อาเสวเน ตีณี’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๓๙) วุตฺตตฺตา น สิชฺฌติ. น หิ กุสลกิริยามหคฺคตํ อนาเสวนํ อตฺถีติ. เอตสฺส จ วาทสฺส นิสฺสยภาโว อาวชฺชนชวนานํ ขณปจฺจุปฺปนฺนนิรุทฺธารมฺมณตาวจนสฺส น สิชฺฌติ, ‘‘ยํ ปวตฺตํ, ปวตฺติสฺสติ จา’’ติ วิเสสํ อกตฺวา คหเณ อาวชฺชนสฺส อนาคตคฺคหณาภาวํ, ตทภาวา ชวนานมฺปิ วตฺตมานคฺคหณาภาวญฺจ สนฺธาเยว ตสฺส วุตฺตตฺตา. ตทา หิ ภวงฺคจลนานนฺตรํ อภิมุขีภูตเมว จิตฺตํ อารพฺภ อาวชฺชนา ปวตฺตตีติ ชานนจิตฺตสฺสปิ วตฺตมานารมฺมณภาเว อาวชฺชนชานนจิตฺตานํ สหฏฺฐานโทสาปตฺติยา, ราสิเอกเทสาวชฺชนปฏิเวเธ [Pg.69] สมฺปตฺตสมฺปตฺตาวชฺชนชานเน จ อนิฏฺเฐ ฐาเน อาวชฺชนชวนานํ นานารมฺมณภาวโทสาปตฺติยา จ ยํ วุตฺตํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ, ตํ อยุตฺตนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ยถาวุตฺตโทสาปตฺตึ, กาลวเสน จ อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา นานารมฺมณตาภาวํ ทิสฺวา อาวชฺชนชวนานํ วตฺตมานตํ นิรุทฺธารมฺมณภาโว วุตฺโตติ. ตมฺปิ วจนํ ปุริมวาทิโน นานุชาเนยฺยุํ. ตสฺมึ หิ สติ ‘‘อาวชฺชนา กุสลาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏฺฐา ๑.๑.๔๑๗) วิย อญฺญปทสงฺคหิตสฺส อนนฺตรปจฺจยวิธานโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณอาวชฺชนา อตีตารมฺมณานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ.

然而，有些人说：“有神通者欲知他人之心而作意，作意以刹那现起为所缘，并与彼同时坏灭。其后有四或五个速行，其中最后者是神通心，其余是欲界心；对所有这些心而言，彼已坏灭之心即是所缘，它们并非所缘各异，因为就时分而言，它们都是以现在为所缘。”他们依据此说而主张道：“犹如作意与速行虽以现在与过去为所缘，亦无所缘各异；同样，当对未来一、二、四、五心刹那之心作意时，作意与速行随其可能以未来、现在、过去为所缘，亦无所缘各异。是故，当对未来四或五心刹那作意之后，经以未来为所缘的准备，以刹那现起为所缘的他心智即告成就。”他们的此论说不成立，因为“以未来为所缘的法是现在为所缘的法的重复缘”、“以现在为所缘的法是过去为所缘的法的重复缘”这些问题未被提出，而且依计数，已说“于重复有三”（《发趣论》2.19.39）。因为善、唯作、广大（心）并非没有重复缘。而且，此论说所依据的“作意与速行以刹那现起已坏灭者为所缘”的说法亦不成立，因为说彼是意指：在不作“已生起的”、“将生起的”之分别而执取时，作意不执取未来，且由于此之故，速行亦不执取现在。因为那时，于有分动摇之后，作意缘于现前的心而转起，若了知心亦以现在为所缘，则作意与了知心会招致同时生起的过失；而且，在对聚集作意而通达部分中，以及在对已至之心的作意与了知中，于不合意之处，作意与速行会招致所缘各异的过失。故在驳斥“刹那现起的心是他心智的所缘，此为不当”之后，见到如前所述的过失，以及就时间而言，因以时分现起与相续现起为所缘而无所缘各异，故说作意与速行以现在已坏灭者为所缘。然而，此说亦不会为前一派论者所认可。因为若然，则应如“作意于诸善法”（《发趣论》1.1.417）等，由其他词所摄的无间缘的规定，亦应说“以现在为所缘的作意是以过去为所缘的诸蕴的无间缘”，然而未如是说。

กสฺมา ปเนวํ เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วิจาริตา, นนุ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, อนาคโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๒) เอเตสํ วิภงฺเคสุ ‘‘อตีตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อนาคตา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อนุปฺปนฺนา ขนฺธา อุปฺปาทิโน ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๓) เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺวา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๓) เอตสฺส วิภงฺเค ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๓), อุปฺปนฺนตฺติเก จ ‘‘อุปฺปนฺนา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๗.๒) เอตฺตกสฺเสว วุตฺตตฺตา ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺเต เจโตปริยญาณํ นปฺปวตฺตตีติ วิญฺญายติ. ยทิ หิ ปวตฺเตยฺย, ปุริเมสุ วิย อิตเรสุ จ เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยาติ? สจฺจํ กตฺตพฺพํ, นยทสฺสนวเสน ปน ตํ สํขิตฺตนฺติ อญฺญาย ปาฬิยา วิญฺญายติ.

然而，为何要这样考察他心智（cetopariyañāṇa）以现在为所缘呢？难道不是说“过去法是现在法的所缘缘，未来法是现在法的所缘缘”吗？在对这些的分析中，说“过去蕴是神通智（iddhividhañāṇa）、他心智、宿住随念智（pubbenivāsānussatiñāṇa）、如业趣智（yathākammūpagañāṇa）的转向的所缘缘；未来蕴是神通智、他心智、未来分智（anāgataṃsañāṇa）的转向的所缘缘”。又，在已生等三法（Uppannattika）中，说“未生蕴与将生蕴是神通智、他心智、未来分智的转向的所缘缘”。然而，在对“现在法是现在法的〔所缘缘〕”的分析中，只说了“现在蕴是神通智的转向的所缘缘”；又，在已生等三法中，只说了“已生蕴是神通智的转向的所缘缘”。由于只说了这么多，可知他心智不会在现在心中生起。如果它会生起，那么是否应当像前面那样，在其他情况中也包含他心智呢？确实应该包含，但通过另一处圣典可知，这是为了显示方法而作的省略。

‘‘อตีตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ [Pg.70] ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๐-๒๒) เอเตสํ หิ วิภงฺเคสุ ‘‘เจโตปริยญาเณน อตีตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ, อตีตารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, เจโตปริยญาเณน อนาคตารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ, อนาคตารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, เจโตปริยญาเณน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตสมงฺคิสฺส จิตฺตํ ชานาติ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปจฺจุปฺปนฺนา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส อาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๒๐-๒๒) เจโตปริยญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เตเนวายํ วิจารณา กตาติ เวทิตพฺพา.

“‘有过去所缘的法，是有现在所缘的法的所缘缘；有未来所缘的法，是有现在所缘的法的……；有现在所缘的法，是有现在所缘的法的……。’在对这些的分析中说：‘以他心智了知具足过去所缘现在心之人的心，以过去为所缘的现在诸蕴是他心智及转向的所缘缘；以他心智了知具足未来所缘现在心之人的心，以未来为所缘的现在诸蕴是他心智及转向的所缘缘；以他心智了知具足现在所缘现在心之人的心，以现在为所缘的现在诸蕴是他心智及转向的所缘缘。’由此说明了他心智在现在所缘上的生起。应当知道，此考察正是因此而作。”

๔๑๗. เตสนฺติ เตสุ ทฺวีสุ ญาเณสูติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. จิตฺตเมว อารมฺมณํ เจโตปริยญาณตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อญฺญํ ขนฺธํ วา ขนฺธปฺปฏิพทฺธํ วา น ชานาตี’’ติ. ตตฺถ ขนฺธปฺปฏิพทฺธํ นามโคตฺตาทิ. ยทิ เอวํ กถํ มคฺคารมฺมณนฺติ อาห ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตารมฺมณตฺตา ปน ปริยายโต มคฺคารมฺมณนฺติ วุตฺต’’นฺติ. เจตนามตฺตเมว อารมฺมณํ, ตถา หิ ตํ ‘‘ยถากมฺมูปคญาณ’’นฺติ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ขนฺธปฺปฏิพทฺเธสูติ เอตฺถ นิพฺพานมฺปิ ขนฺธปฺปฏิพทฺธเมว. ขนฺเธหิ วิสยีกตตฺตาติ วทนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘อตีเต พุทฺธา มคฺคํ ภาวยึสุ, ผลํ สจฺฉากํสุ, อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายึสูติ ฉินฺนวฏุมกานุสฺสรณวเสน มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณโตปิ อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๒๑). ตตฺถ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณานิ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน มคฺคผเลสุ ญาเณสุ ปวตฺตนฺติ. นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญฺจ นิพฺพานารมฺมเณสุ อปฺปมาณธมฺเมสุ ญาเณสูติ มคฺคาทิปจฺจเวกฺขณานิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อปฺปมาณารมฺมณตํ สาเธนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’อิจฺเจว (ปฏฺฐา. ๙.๑๒.๕๘) หิ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ. ตสฺมา ปุพฺเพนิวาสญาเณน เอว มคฺคผลปจฺจเวกฺขณกิจฺเจ วุจฺจมาเนปิ นิพฺพานปจฺจเวกฺขณตา น สกฺกา วตฺตุํ. อฏฺฐกถายํ ปน นิพฺพานารมฺมณตา นิทสฺสิตา.

417. “彼等”（tesaṃ）一词，是用于限定的属格，指“于此二智中”。其意趣是：仅心为所缘，因为是他心智（cetopariyañāṇa）的缘故。因此说：“不了知其他的蕴，也不了知与蕴相关者。”此中“与蕴相关者”指姓名等。若尔，如何“以道为所缘”？答曰：“然因以与道相应的心为所缘，故方便说为以道为所缘。”其意趣是：仅思（cetanā）为所缘，因此它被称为“如业趣智”（yathākammūpagañāṇa）。于“与蕴相关者”中，涅槃（nibbāna）也与蕴相关。有人说，因其被诸蕴作为对象。正如在《含义阐明》（Aṭṭhasālinī）中所说：““过去的诸佛修习了道，证得了果，于无余依涅槃界中般涅槃”，如是，通过随念已断轮回者的方式，由省察道、果、涅槃，故为无量所缘。”（法集论义注 1421）此中，省察道与果，是由宿住随念智（pubbenivāsānussatiñāṇa）于道智与果智中生起。而省察涅槃，则于以涅槃为所缘的无量法之诸智中生起。应知，由此，省察道等证明了宿住随念智的无量所缘性。“无量的诸蕴是宿住随念智的所缘缘。”（发趣论 9.12.58）只说了此句，未说“涅槃”。因此，纵然说到宿住智有省察道与果的作用，也不能说它有省察涅槃的作用。但在义注中，已指明其以涅槃为所缘。

กุสลา [Pg.71] ขนฺธาติ อิทฺธิวิธปุพฺเพนิวาสานาคตํสญาณาเปกฺโข พหุวจนนิทฺเทโส, น เจโตปริยยถากมฺมูปคญาณาเปกฺขาติ เตสํ จตุกฺขนฺธารมฺมณภาวสฺส อสาธโกติ เจ? น, อญฺญตฺถ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๗๒), ‘‘สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๖.๗๓) จ วุตฺตตฺตา เจโตปริยญาณาเปกฺขาปิ พหุวจนนิทฺเทโสติ อิมสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิโต. เอวมฺปิ ยถากมฺมูปคญาณสฺส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทีสุ อวุตฺตตฺตา จตุกฺขนฺธารมฺมณตา น สิชฺฌตีติ? น, ตตฺถ อวจนสฺส อญฺญการณตฺตา. ยถากมฺมูปคญาเณน หิ กมฺมสํสฏฺฐา จตฺตาโร ขนฺธา กมฺมมุเขน คยฺหติ. ตญฺหิ ยถา เจโตปริยญาณํ ปุริมปริกมฺมวเสน อวิตกฺกาทิวิภาคํ, สราคาทิวิภาคญฺจ จิตฺตํ วิภาเวติ, น เอวํ วิภาคํ วิภาเวติ. กมฺมวเสเนว ปน สมุทายํ วิภาเวติ, ตสฺมา ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จา’’ติอาทิเก วิภาคกรเณ ตํ น วุตฺตํ, น จตุกฺขนฺธานารมฺมณโตติ. อิทํ ปนสฺส อการณนฺติ เกจิ. ตตฺถาปิ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อนาคตํสญาณสฺสา’’ติ ปฐนฺติ เอว. น หิ ตํ กุสลากุสลวิภาคํ วิย สวิตกฺกาทิวิภาคํ กมฺมํ วิภาเวตุํ อสมตฺถํ. ทุจฺจริตสุจริตวิภาวนมฺปิ หิ โลภาทิอโลภาทิสมฺปโยควิภาควิเสสวิภาวนํ โหตีติ.

（问：）“善蕴”(kusalā khandhā)这一复数解释，是针对神通智(iddhividhañāṇa)、宿住随念智、未来分智(anāgataṃsañāṇa)而言，而非针对他心智、如业趣智。因此，这不能成立它们以四蕴为所缘吗？（答：）不。因为在别处说：“无寻唯伺的诸蕴与伺是他心智、宿住随念智、未来分智的所缘缘。”(发趣论 2.6.72)“有寻有伺的诸蕴与寻是他心智、宿住随念智、未来分智的所缘缘。”(发趣论 2.6.73)由此，复数解释也针对他心智这一义理得以成立。即便如此，（又问：）如业趣智在“无寻唯伺的诸蕴与伺”等文中未被提及，是否其以四蕴为所缘就不能成立呢？（答：）不，其在此处未被提及另有原因。因为如业趣智是以业为首要方式来把握与业相关的四蕴。它不像他心智那样，通过预备加行来辨明无寻等或有贪等的心，它不作这样的辨明，而是仅依于业来辨明其总体。因此，在作“无寻唯伺的诸蕴与伺”等辨明时，没有提及它，并非因为它不以四蕴为所缘。但有些人说此非其因。他们在那里也读诵为：“……宿住随念智、如业趣智、未来分智的……”因为它并非不能像辨明善与不善那样，去辨明业的有寻等差别。因为辨明恶行与善行，也即是辨明与贪等、无贪等相应的特定差别。

‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ นามโคตฺตานุสฺสรณกาเล น วตฺตพฺพารมฺมณ’’นฺติ เอตฺตกเมว อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. นามโคตฺตํ ปน ขนฺธูปนิพนฺโธ สมฺมุติสิทฺโธ พฺยญฺชนตฺโถ, น พฺยญฺชนนฺติ. อยเมตฺถ อมฺหากํ ขนฺตีติ อาจริยสฺสายํ อตฺตโน มติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘น พฺยญฺชน’’นฺติ, ตสฺส สมตฺถนํ ‘‘พฺยญฺชนญฺหี’’ติอาทิ.

“‘宿住随念智于忆念名姓之时，非以言说为所缘’，义注中仅言及此。至于名姓，则是依蕴而立、由世俗而成、为表义之词，而非文句本身。‘于此，此为我等之所忍可’——此乃阿阇梨之己见。而对于所说之‘非文句’，其理证为‘盖文句……’等。”

๔๑๙. กามาวจเร นิพฺพตฺติสฺสตีติ นิพฺพตฺติกฺขนฺธชานนมาห.

419. 以“将于欲界中生起”一句，说明了知将要生起的诸蕴。

๔๒๐. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อชฺฌตฺตารมฺมณตฺติกวเสน อภิญฺญาญาณานํ, อารมฺมณวิจาเร. ‘‘อชฺฌตฺตารมฺมณญฺเจว พหิทฺธารมฺมณญฺจา’’ติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา [Pg.72] ยํ วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ, ตํ ‘‘กาเลน…เป… โหติเยวา’’ติ อิมินา อธิปฺปาเยน วุตฺตนฺติ อตฺโถ. น หิ อชฺฌตฺตพหิทฺธา นาม วิสุํ เอกํ อตฺถิ, นาปิ ตํ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ กรียตีติ. ยทิ เอวํ ติโก เอว น ปูรติ ปททฺวยาสงฺคหิตสฺส ตติยสฺส อตฺถนฺตรสฺส อภาวโต, น, ปการเภทวิสยตฺตา ติกนิทฺเทสสฺส. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘เต เอว ติปฺปกาเรปิ ธมฺเม’’ติ วุตฺตํ. เต เอว อชฺฌตฺตาทิวเสน ติวิเธปิ ธมฺเมติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ‘‘เต เอว ธมฺเม’’ติ อวตฺวา ‘‘ติปฺปกาเร’’ติ วจนํ ปการเภทนิพนฺธนา อยํ ติกเทสนาติ ทสฺสนตฺถํ. ยถา หิ กุสลตฺติกาทีนํ เทสนา ยถารหํ ธมฺมานํ ชาติสมฺปโยคปฺปหานสิกฺขาภูมิอารมฺมณปฺปเภทนิยมกาลาทิเภทนิพนฺธนา, น เอวมยํ ชาติอาทิเภทนิพนฺธนา, นาปิ สนิทสฺสนตฺติกเหตุทุกาทิเทสนา วิย สภาวาทิเภทนิพนฺธนา, อถ โข ปการเภทนิพนฺธนา. ปญฺเจว หิ ขนฺธา สสนฺตติปริยาปนฺนตํ อุปาทาย ‘‘อชฺฌตฺตา’’ติ วุตฺตา, ปรสนฺตติปริยาปนฺนตํ อุปาทาย ‘‘พหิทฺธา’’ติ, ตทุภยํ อุปาทาย ‘‘อชฺฌตฺตพหิทฺธา’’ติ. เตนาห ‘‘อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ นิพฺพานญฺจ ฐเปตฺวา สพฺเพ ธมฺมา สิยา อชฺฌตฺตา, สิยา พหิทฺธา, สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธา’’ติ (ธ. ส. ๑๔๓๕). นนุ เจตฺถ อตฺถนฺตราภาวโต, ปการนฺตรสฺส จ อนามฏฺฐตฺตา ตติโย ราสิ นตฺถีติ? นยิทเมวํ. ยทิปิ หิ ปฐมปเทน อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ทุติยปทสฺส ปวตฺตตฺตา สพฺเพปิ สภาวธมฺมา ปททฺวเยเนว ปริคฺคหิตา, เตหิ ปน วิสุํ วิสุํ คหิตธมฺเม เอกชฺฌํ คหณวเสน ตติยปทํ วุตฺตนฺติ อตฺเถว ตติโย ราสิ. น หิ สมุทาโย อวยโว โหติ, ภินฺนวตฺถุเก ปน ธมฺเม อธิฏฺฐานเภทํ อมุญฺจิตฺวา เอกชฺฌํ คหณํ น สมฺภวตีติ กาเลน อชฺฌตฺตํ, กาเลน พหิทฺธา ชานนกาเลติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

420. “此”（Ettha）指在此神通诸智的所缘审察中，是依内所缘三法的方式。对于古义注（porāṇaṭṭhakathā）中将“内所缘与外所缘”一并而取所说的话，其义是说，那是以“有时……乃至……是有的”此一意趣而说的。确实没有一个名为“内外”的独立法，也不能将它一并地作为所缘。若如此，则三法就不圆满，因为没有未被前两句所包含的第三个不同的义。不，（三法是圆满的），因为三法的解释（tikaniddesa）是以方式的差别为范围。确实如此，在义注（aṭṭhakathā）中说：“那些法也是三种方式的。”其义是：那些法本身，以内等的方式，也是三种的。在此处，不说“那些法”而说“三种方式的”，是为了显示此三法教说是基于方式的差别。譬如，善三法等的教说，是按照诸法各自的生、相应、断、学、地、所缘、类别、限定、时等的差别而建立的；但此（内三法）并非基于生等的差别而建立，也不像有见三法、因二法等的教说那样基于自性等的差别而建立，而是基于方式的差别而建立。确实只有五蕴，因其被包含在自相续中，故被称为“内”；因其被包含在他相续中，故被称为“外”；因其包含上述两者，故被称为“内外”。因此（佛陀）说：“除去非根所系色与涅槃，一切法，有时是内，有时是外，有时是内外。”（《法集论》1435） （问：）难道在此处，因为没有不同的义，且未论及其他方式，所以没有第三聚吗？不应这样认为。诚然，由于第二句是以包含第一句所未包含者的方式而转起，所以一切自性法仅由前两句就已完全包含。但是，第三句是以一并地取那些被前两句各别所取的法的方式而说的，因此第三聚确实是有的。集合确实不是部分。然而，对于有不同事物的法，若不舍弃其所依的差别，则不可能一并地取。因此，（义注中）说“在有时知内、有时知外的时候”，应如是了知。

อภิญฺญานิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神通解释之释义终。

อิติ เตรสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此为第十三章之释义。

๑๔. ขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

14. 蕴解释之释义

ปญฺญากถาวณฺณนา

慧论之释义

๔๒๑. สพฺพากาเรนาติ [Pg.73] อุปจารากาโร, อปฺปนากาโร, วสีภาวากาโร, วิตกฺกาทิสมติกฺกมากาโร, รูปาทีหิ วิรชฺชนากาโร, จุทฺทสธา จิตฺตสฺส ปริทมนากาโร, ปญฺจวิธอานิสํสาธิคมากาโรติ เอวมาทินา สพฺเพน ภาวนากาเรน.

421. 所谓“以一切行相”，即近行之行相、安止之行相、自在之行相、超越寻等之行相、远离色等之行相、以十四种方式调伏心之行相、证得五种功德之行相，如是等等，以所有修习之行相。

ตทนนฺตราติ ‘‘จิตฺตํ ปญฺญ’’นฺติ เอวํ เทสนากฺกเมน, ปฏิปตฺติกฺกเมน จ ตสฺส สมาธิสฺส อนนฺตรา. ปญฺญา ภาเวตพฺพา สมาธิภาวนาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ เอวํ อติสงฺเขปเทสิตตฺตา, คาถาวณฺณนายํ วา ‘‘สมาธิสิลายํ สุนิสิตํ วิปสฺสนาปญฺญาสตฺถ’’นฺติ เอวํ อติวิย สงฺเขเปน ภาสิตตฺตา อยํ สา ปญฺญาติ สภาวโต วิญฺญาตุมฺปิ ตาว น สุกรา. ภาวนาวิธานสฺส ปน อทสฺสิตตฺตา ปเคว ภาเวตุํ น สุกราติ สมฺพนฺโธ. ปุจฺฉนฏฺเฐน ปญฺหา, กมฺมํ กิริยา กรณํ, ปญฺหาว กมฺมํ ปญฺหากมฺมํ, ปุจฺฉนปโยโคติ อตฺโถ.

所谓“其后”，即依“心、慧”如是教导之次第，以及行道之次第，于彼定之后。具足定修习之比丘当修习慧，此为关联。因“且应修慧”如是说得过简，或于偈颂释义中说“于定之磨石上善磨利之观慧剑”亦过简，故于此慧，仅依自性了知亦尚不易。况修习之法未曾开示，则修习更属不易，此为关联。以提问为义是为“问”（pañhā）。“业”（kamma）即是作、所作。“问”即是“业”，故为“问业”（pañhākamma），义即提问之应用。

กา ปญฺญาติ สรูปปุจฺฉา. เกนฏฺเฐน ปญฺญาติ เกน อตฺเถน ปญฺญาติ วุจฺจติ, ‘‘ปญฺญา’’ติ ปทํ กํ อภิเธยฺยตฺถํ นิสฺสาย ปวตฺตนฺติ อตฺโถ. สา ปนายํ ปญฺญา สภาวโต, กิจฺจโต, อุปฏฺฐานาการโต, อาสนฺนการณโต จ กถํ ชานิตพฺพาติ อาห ‘‘กานสฺสา ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานี’’ติ. กติวิธาติ ปเภทปุจฺฉา. กสฺมา ปเนตฺถ สํกิเลสโวทานปุจฺฉา น คหิตาติ? วุจฺจเต – โลกุตฺตราย ตาว ปญฺญาย นตฺเถว สํกิเลโส. อสติ จ ตสฺมึ กุโต โวทานปุจฺฉาติ ตทุภยํ น คหิตํ. โลกิยาย ปน ตานิ ภาวนาวิธาเน เอว อนฺโตคธานีติ กตฺวา วิสุํ น คหิตานิ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิอนฺโตคธตฺตา, สมาธิภาวนายํ วา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพานีติ น คหิตานิ. ปฏิปตฺติ นาม ทิฏฺฐานิสํเส เอว โหตีติ อาห ‘‘ปญฺญาภาวนาย โก อานิสํโส’’ติ.

何为慧？此为自相之问。以何义为慧？即以何义而说为慧？义为：“慧”一词，依于何所说义而转起？复次，此慧，从自性、作用、现起之相及近因，应如何了知？故说：“其特相、作用、现起、近因为何？”有多少种？此为分别之问。为何于此不取杂染与清净之问？答曰：于出世间慧，首当确定实无杂染。彼既无，清净之问从何而来？是故不取彼二者。至于世间慧，则因彼等已摄于道非道智见清净(maggāmaggañāṇadassanavisuddhi)中，故已包含在修习方法内，作此想而不分别取之；或应依于定修习中所说之理而了知，故不取之。名为行道者，唯于有可见之利益时方有，故说：“修习智慧有何利益？”

๔๒๒. ตตฺราติ ตสฺมึ, ตสฺส วา ปญฺหากมฺมสฺส. วิสฺสชฺชนนฺติ วิวรณํ. ปุจฺฉิโต หิ อตฺโถ อวิภาวิตตฺตา นิคูฬฺโห มุฏฺฐิยํ กโต วิย ติฏฺฐติ, ตสฺส [Pg.74] วิวรณํ วิสฺสชฺชนํ วิภูตภาวกรณโต. กา ปญฺญาติ กามญฺจายํ สรูปปุจฺฉา, วิภาควนฺตานํ ปน สภาววิภาวนํ วิภาคทสฺสนมุเขเนว โหตีติ วิภาโค ตาว อนวเสสโต ทสฺเสตพฺโพ. ตํทสฺสเนน จ อยมาทีนโวติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺญา พหุวิธา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พหุวิธาติ กุสลาทิวเสน อเนกวิธา. นานปฺปการาติ อตฺถชาปิกาทิเภเทน, สุตมยญาณาทิเภเทน จ นานาวิธา. ตํ สพฺพนฺติ ตํ อนวเสสํ ปญฺญาวิภาคํ. น สาเธยฺยาติ วิปสฺสนาภาวนาย สทฺธึ มคฺคภาวนา อิธ อธิปฺเปตตฺโถ. ตาย หิ ตณฺหาชฏาวิชฏนํ, ตญฺจ น สาเธยฺย. อนวเสสโต หิ ปญฺญาปเภเท วิสฺสชฺชิยมาเน ‘‘เอกวิเธน ญาณวตฺถู’’ติอาทิโก (วิภ. ๗๕๑) สพฺโพ ญาณวตฺถุ วิภงฺเค, สุตฺตนฺเตสุ จ ตตฺถ ตตฺถ อาคโต ปญฺญาปเภโท. สกโลปิ วา อภิธมฺมนโย อาหริตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ ภเวยฺย, ตถา จ สติ ยฺวายํ อิธ ปญฺญาภาวนาวิธิ อธิปฺเปโต, ตสฺส วิสฺสชฺชนาย โอกาโสว น ภเวยฺย. กิญฺจ ยฺวายํ ฐานาฐานกมฺมนฺตรวิปากนฺตราทิวิสเย ปญฺญาย ปวตฺติเภโท, โสปิ ยถารหํ สทฺธึ ผลาผลเภเทน วิภชิตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ สิยา. โส จ ปน วิสฺสชฺชิยมาโน อญฺญทตฺถุ วิกฺเขปาย สํวตฺเตยฺย, ยถา ตํ อวิสเย. เตนาห ‘‘อุตฺตริ จ วิกฺเขปาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ. กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตํ วิปสฺสนาญาณนฺติ เอตฺถ กุสล-คฺคหเณน ทุวิธมฺปิ อพฺยากตํ นิวตฺเตติ, ตถา ‘‘อตฺถิ สํกิลิฏฺฐปญฺญา’’ติ เอวํ ปวตฺตํ มิจฺฉาวาทํ ปฏิเสเธติ. วิปสฺสนาญาณ-คฺคหเณน เสสกุสลปญฺญา.

422. 其中，“于彼”(Tatrāti)指于彼问题之事，或关于彼问题之事。“解答”(Vissajjananti)就是开显。因为被询问的意义尚未被阐明，犹如握于拳中之物而被隐藏，将其开显，因能使其显明，故称“解答”。“什么是慧”(Kā paññā)这一提问，诚然是询问自相，然而，对于有分别的诸法，其自性的显现，正是通过展示其分别而成就的，因此，首先应当毫无遗余地展示其分别。并且，为了指出在展示此（分别）时有此过患，故说“慧是多种的”等。其中，“多种的”(bahuvidhā)是说由善等之故而有多种。“多品类的”(Nānappakārā)是说由阐明义理等差别，以及由闻所成智等差别而有多种。“那一切”(Taṃ sabbaṃ)即指那毫无遗余的慧之分别。关于“不能成办”(Na sādheyya)，此处意指的是与观(vipassanā)修习相结合的道之修习。因为正是通过它才能解开爱之缠结，而那（详尽的解答）将无法成办此事。因为，若要毫无遗余地解答慧的诸种分别，那么，在《分别论》的“智事分别”中，以及在诸经中，于各处所说及的“以一种为智事”等一切慧的分别，乃至全部阿毗达摩(abhidhamma)的理趣，都应加以引述和解答。若如此，则此处所意指的修慧之法，便没有机会解答了。再者，慧于处非处、业之差别、异熟之差别等领域中的作用差别，也应随其所应，连同有果无果的差别，加以分别解答。而如此解答，只会徒然导致散乱，犹如于非处作答。因此说：“更会导致散乱”。在“与善心相应的观(vipassanā)智”一句中，通过“善”一词，排除了两种无记，同样也否定了“有杂染慧”这样的邪见。通过“观智”一词，则排除了其余的善慧。

๔๒๓. สญฺชานนวิชานนาการวิสิฏฺฐนฺติ สญฺชานนาการวิชานนากาเรหิ สาติสยํ. ยโต นานปฺปการโต ชานนํ ชานนภาโว วิสยคฺคหณากาโร. โส หิ เนสํ สมาโน, น สญฺชานนาทิอากาโร. ปีตกนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน ‘‘โลหิตกํ โอทาตํ ทีฆํ รสฺส’’นฺติอาทิเก สญฺญาย คเหตพฺพากาเร สงฺคณฺหาติ. สญฺชานนมตฺตเมวาติ เอตฺถ สญฺชานนํ นาม ‘‘นีลํ ปีต’’นฺติอาทิกํ อารมฺมเณ วิชฺชมานํ วา อวิชฺชมานํ วา สญฺญานิมิตฺตํ กตฺวา ชานนํ. ตถา เหสา ปุน สญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกรณรสา. มตฺต-สทฺเทน วิเสสนิวตฺติอตฺเถน วิชานนปชานนากาเร นิวตฺเตติ, เอว-สทฺเทน กทาจิปิ อิมิสฺสา เต วิเสสา นตฺเถวาติ อวธาเรติ. เตนาห ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ[Pg.75]. ตตฺถ วิญฺญาณกิจฺจมฺปิ กาตุํ อสกฺโกนฺตี สญฺญา กุโต ปญฺญากิจฺจํ กเรยฺยาติ ‘‘ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ’’จฺเจว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘มคฺคปาตุภาว’’นฺติ. อารมฺมเณ ปวตฺตมานํ วิญฺญาณํ น ตตฺถ สญฺญา วิย นีลปีตาทิกสฺส สญฺชานนวเสเนว ปวตฺตติ, อถ โข ตตฺถ อญฺญญฺจ วิเสสํ ชานนฺตเมว ปวตฺตตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติอาทิ. กถํ ปน วิญฺญาณํ ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตีติ? ปญฺญาย ทสฺสิตมคฺเคน. ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย หิ อเนกวารํ ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺตมานาย ปคุณภาวโต ปริจยวเสน ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ วิปสฺสนา สมฺภวติ, ยถา ตํ ปคุณสฺส คนฺถสฺส สชฺฌายเน ญายาคตาปิ วารา น วิญฺญายนฺติ. ลกฺขณปฏิเวธนฺติ จ ลกฺขณานํ อารมฺมณกรณมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปฏิวิชฺฌนํ. อุสฺสกฺกิตฺวาติ อุทยพฺพยญาณปฏิปาฏิยา อายูหิตฺวา. มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ อสมฺโพธสภาวตฺตา. วุตฺตนยวเสนาติ วิญฺญาเณ วุตฺตนยวเสน อารมฺมณญฺจ ชานาติ, ลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปติ. อตฺตโน ปน อนญฺญสาธารเณน อานุภาเวน อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวญฺจ ปาเปติ.

423. “想与识的行相殊胜”（Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhanti），是指其超越了想的行相与识的行相。因为以种种方式了知，即是了知性，是把握所缘的行相。诚然，对它们（想、识、慧）而言，此把握所缘的行相是相同的，但想等行相则不相同。在“黄”（pītakaṃ）一句中，“iti”一词有“等”的含义，由此，它总括了“红、白、长、短”等应被想所执取的行相。在“仅只是想而已”（Sañjānananamattameva）中，所谓想，即是作“青、黄”等想的标记而了知，无论其于所缘中存在与否。“仅”（matta）一词，以其排除差别之义，排除了识与慧的行相；“eva”一词则确定了此（想）在任何时候都绝无那些差别。因此说“无常、苦”等。于此，想尚且不能完成识的作用，又怎能完成慧的作用？因此只说“不能达到相的通达”，而未说“道的显现”。于所缘中生起的识，不像想那样仅凭感知青黄等的作用而转起，而是了知其中其他差别而转起，故说“识”等。然而，识如何能达到相的通达呢？通过慧所指示的道路。因为以相为所缘的观（vipassanā），经由一再地洞察诸相而转起，由于纯熟，通过熟练，即使在与智不相应的（ñāṇavippayutta）心中，观也可能生起，犹如熟诵经文者，即使按顺序念诵的次数也不被了知。而“相之通达”是就以诸相为所缘而言，并非指洞察。“策励”（ussakkitvā），即是依生灭智等的次第而努力。因其非觉悟的自性，故不能达到道的显现。“依已说之理”（Vuttanayavasenāti），是指（慧）依前述关于识的道理，既了知所缘，也达到相的通达。并且以自身不共的威力策励，也达到道的显现。

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อชาตพุทฺธีติ อสญฺชาตพฺยวหารพุทฺธิ. อุปโภคปริโภคนฺติ อุปโภคปริโภคารหํ, อุปโภคปริโภควตฺถูนํ ปฏิลาภโยคฺยนฺติ อตฺโถ. เฉโกติ มหาสาโร. กูโฏติ กหาปณปติรูปโก ตมฺพกํสาทิมโย. อทฺธสาโรติ อุปฑฺฒคฺฆนโก. อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน ปาทสาร สมสารปโรปาทสาราทีนํ สงฺคโห. เต ปกาเรติ อินฺทชาลาชาติปุปฺผาทิปฺปกาเร เจว เฉกาทิปฺปกาเร จ.

现在，为以譬喻确立已说之义，故说“譬如”等。于此，“未生智”即未生起交易之智。“受用与享用”即适合受用与享用，意为适合获得受用与享用之物。“真钱”即有大价值者。“伪钱”即是以铜、青铜等所造的钱币仿制品。“半值钱”即价值一半者。“iti”一词有“等”的含义，由此总括了四分之一值、等值、超过四分之一值等。于那些种类中，即在因陀罗网、素馨花等图案的种类，以及真钱等种类中。

สญฺญา หีติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. สญฺญา วิภาคํ อกตฺวา ปิณฺฑวเสเนว อารมฺมณสฺส คหณโต ทารกสฺส กหาปณทสฺสนสทิสี วุตฺตา. ตถา หิ สา ‘‘ยถาอุปฏฺฐิตวิสยปทฏฺฐานา’’ วุจฺจติ. วิญฺญาณํ อารมฺมเณ เอกจฺจวิเสสคหณสมตฺถตาย คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนสทิสํ วุตฺตํ. ปญฺญา อารมฺมเณ อนวเสสวิเสสาวโพธโต เหรญฺญิกสฺส กหาปณทสฺสนสทิสี วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘นานปฺปการโต [Pg.76] ชานน’’นฺติ อิมินา เญยฺยธมฺมา ปจฺเจกํ นานปฺปการาติ เตสํ ยาถาวโต อวโพโธ ปญฺญาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถมาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕).

“想”等是譬喻的连接。想不作分别，仅以团块的方式把握所缘，因此说它好比孩童见到钱币。诚然，它被称为“以现起的所缘为近因”。识因其能于所缘中把握某些差别，故说它好比村民见到钱币。慧因其能于所缘中无遗地了知差别，故说它好比钱商见到钱币，应如是见。通过“以种种方式了知”，显示了诸所知法各有种种方式，如实了知它们即是慧。诚然，如是说：“一切诸法，以一切行相，皆进入佛陀世尊的智门之境。”

ยตฺถาติ ยสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท. น ตตฺถ เอกํเสน โหตีติ ตสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ปญฺญา เอกนฺเตน น โหติ. น หิ ทุเหตุกอเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ ปญฺญา อุปฺปชฺชติ. อวินิพฺภุตฺตาติ อวิยุตฺตา. เตหีติ สญฺญาวิญฺญาเณหิ. ยถา หิ สุขํ ปีติยา น นิยมโต อวิยุตฺตํ, เอวํ สญฺญาวิญฺญาณานิ ปญฺญาย น นิยมโต อวิยุตฺตาติ. ยถา ปน ปีติ สุเขน นิยมโต อวิยุตฺตา, เอวํ ปญฺญา สญฺญาวิญฺญาเณหิ นิยมโต อวิยุตฺตา. ตสฺมา เอวํ อวินิพฺภุตฺเตสุ อิเมสุ ตีสุ ธมฺเมสุ เตสํ วินิพฺโภโค ทุกฺกโรติ ติณฺณํ ชนานํ กหาปณทสฺสนํ นิทสฺสิตนฺติ. เตสํ ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตํเยว วจนนฺตเรนปิ ทสฺเสตุํ ‘‘เตนาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ รูปธมฺเมสุปิ ตาว นานานทีนํ อุทกสฺส, นานาเตลสฺส วา เอกสฺมึ ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา มถิตสฺส ‘‘อิทํ อสุกาย นทิยา อุทกํ, อิทํ อสุกเตล’’นฺติ นิทฺธาเรตฺวา สรูปโต ทสฺสนํ ทุกฺกรํ, กิมงฺคํ ปน อรูปธมฺเมสูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกาน’’นฺติอาทิมาห.

“于何处”（yatthā）即于何种心生起中。“于彼非必然有”（na tattha ekaṃsena hoti）即于彼心生起中，慧（paññā）并非必然存在。诚然，于二因（duhetuka）及无因（ahetuka）心生起中，慧不生起。“不分离”（avinibbhuttā）即不相离。“与彼等”（tehi）即与想（saññā）和识（viññāṇa）。譬如，乐（sukha）与喜（pīti）并非必然不相离，如是，想与识亦非必然与慧不相离。然而，譬如喜与乐是必然不相离的，如是，慧与想和识亦是必然不相离的。是故，于此等不相离的三法中，辨别它们是困难的，故以三人见钱币（kahāpaṇadassanaṃ）为例示。为以另一言辞显示其难以辨别的差异性，故说“因此说”（tenāha）等。于此，即便是于色法（rūpadhamma）中，将不同河流之水或不同之油，置于一器中搅拌后，要确定并如实地指出“此是某河之水，此是某油”尚且困难，何况于无色法（arūpadhamma）中？为显示此义，故说“于无色法之心与心所”（yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ）等。

๔๒๔. ธมฺมานํ สโก ภาโว, สมาโน จ ภาโว ธมฺมสภาโว. ตตฺถ ปฐเมน กกฺขฬผุสนาทิสลกฺขณํ คหิตํ, ทุติเยน อนิจฺจทุกฺขตาทิสามญฺญลกฺขณํ. ตทุภยสฺส จ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌนลกฺขณา ปญฺญาติ อาห ‘‘ธมฺมสภาวปฏิเวธลกฺขณา ปญฺญา’’ติ. ฆฏปฏาทิปฏิจฺฉาทกสฺส พาหิรนฺธการสฺส ทีปาโลกาทิ วิย ยถาวุตฺตธมฺมสภาวปฏิจฺฉาทกสฺส โมหนฺธการสฺส วิทฺธํสนรสา. อุปฺปชฺชมาโน เอว หิ ปญฺญาโลโก หทยนฺธการํ วิธเมนฺโต เอวํ อุปฺปชฺชติ, ตโต เอว ธมฺมสภาเวสุ อสมฺมุยฺหนากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา. การณภูตา วา สยํ ผลภูตํ อสมฺโมหํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตีติ เอวมฺปิ อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา. วิปสฺสนาปญฺญาย อิธ อธิปฺเปตตฺตา ‘‘สมาธิ ตสฺสา ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ สุตฺตปทํ นิพนฺธนภาเวน อาคตํ (สํ. นิ. ๓.๕, ๙๙; สํ. นิ. ๕.๑๐๗๑; เนตฺติ. ๔๐; มิ. ป. ๒.๑.๑๔).

424. 诸法的自相（sako bhāvo）与共相（samāno bhāvo）即是法自性（dhammasabhāvo）。于此，第一种指坚硬（kakkhaḷa）、触（phusanā）等自相；第二种指无常（anicca）、苦（dukkha）等共相。慧以如实洞察此二者为特征，故说“慧以洞察法自性为相”（dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā）。如同灯光等破除覆盖瓶、衣等的外在黑暗，（慧）以破除覆盖前述法自性的痴暗（mohandhakāra）为作用。诚然，慧光生起时，即是于破除心中黑暗之际而生起，是故，它以不迷乱于法自性的方式显现，故说“以不痴为现起”（asammohapaccupaṭṭhānā）。或者，作为因的（慧）本身，令作为果的不痴现起，故亦说“以不痴为现起”。此处意指观慧（vipassanāpaññā），故说“定是其近因”（samādhi tassā padaṭṭhāna）。诚然，“心专注者如实了知”（samāhito yathābhūtaṃ pajānāti）此一经句作为依据而来。

ปญฺญาปเภทกถาวณฺณนา

慧分别论之释义

๔๒๕. ธมฺมสภาวปฏิเวโธ [Pg.77] นาม ปญฺญาย อาเวณิโก สภาโว, น เตนสฺสา โกจิ วิภาโค ลพฺภตีติ อาห ‘‘ธมฺมสภาวปฏิเวธลกฺขเณน ตาว เอกวิธา’’ติ. ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตปฺปริยาปนฺนตาย โลเก นิยุตฺตา, ตตฺถ วา วิทิตาติ โลกิยา. ตตฺถ อปริยาปนฺนตาย โลกโต อุตฺตรา อุตฺติณฺณาติ โลกุตฺตรา. โลกุตฺตราปิ หิ มคฺคสมฺปยุตฺตา ภาเวตพฺพา. วิปสฺสนาปริยาโยปิ ตสฺสา ลพฺภเตวาติ โลกุตฺตร-คฺคหณํ น วิรุชฺฌติ. อตฺตานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตหิ สห อาสเวหีติ สาสวา, อารมฺมณกรณวเสนปิ นตฺถิ เอติสฺสา อาสวาติ อนาสวา. อาทิ-สทฺเทน อาสววิปฺปยุตฺตสาสวทุกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นามรูปววตฺถานวเสนาติ นามววตฺถานวเสน, รูปววตฺถานวเสน จ. ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ทสฺสนญฺจ, นิสฺสยภาวโต สมฺปยุตฺตา ธมฺมา ภวนฺติ เอตฺถ, สยมฺปิ วา ภวติ อุปฺปชฺชติ น นิพฺพานํ วิย อปาตุภาวนฺติ ภูมิ จาติ ทสฺสนภูมิ, ปฐมมคฺโค. เสสมคฺคตฺตยํ ปน ยสฺมา ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐสฺมึเยว ธมฺเม ภาวนาวเสน อุปฺปชฺชติ, น อทิฏฺฐปุพฺพํ กิญฺจิ ปสฺสติ, ตสฺมา ภาวนา จ ยถาวุตฺเตนตฺเถน ภูมิ จาติ ภาวนาภูมิ. ตตฺถ ปญฺญา ทสฺสนภูมิภาวนาภูมิวเสน ทุวิธาติ วุตฺตา. สุตาทินิรเปกฺขาย จินฺตาย นิพฺพตฺตา จินฺตามยา. เอวํ สุตมยา, ภาวนามยา จ. มยสทฺโท ปจฺเจกํ สมฺพนฺธิตพฺโพ. อาเย วฑฺฒิยํ โกสลฺลํ อายโกสลฺลํ, อปาเย อวฑฺฒิยํ โกสลฺลํ อปายโกสลฺลํ, อุปาเย ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส นิพฺพตฺติการเณ โกสลฺลํ อุปายโกสลฺลนฺติ วิสุํ วิสุํ โกสลฺลปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อชฺฌตฺตํ อภินิเวโส ปฏิปชฺชนํ เอติสฺสาติ อชฺฌตฺตาภินิเวสา. เอวํ พหิทฺธาภินิเวสา, อุภยาภินิเวสา จ เวทิตพฺพา.

425. 所谓“通达诸法自性”是慧的特有本质，不能由此获得它的任何分别，故说：“首先，以通达诸法自性为特征而为一种。”以毁坏与败坏之义，世间（loka）被称为轮回（vaṭṭa）；因其属于轮回而被束缚于世间，或于此中了知，故为“世间法”（lokiya）。因不属于此轮回，已从世间超越、出离，故为“出世间法”（lokuttara）。与道相应的出世间慧也应修习，且可获得其观（vipassanā）之别名，故涵摄“出世间”并无不当。以自我为所缘而与诸漏（āsava）共同生起，故为有漏（sāsava）；此慧不以诸漏为所缘故，为无漏（anāsava）。以“等”字当知是总括了离漏（āsavavippayutta）有漏二法等。以名色（nāmarūpa）辨别而言，即以名辨别及以色辨别。最初因见到涅槃而为“见”，又因诸相应法依靠于此而有，或其自身亦生起，不像涅槃那样不显现，故为“地”，合为见地（dassanabhūmi），即初道（paṭhamamagga）。其余三道，乃因于初道已见之法上以修习而生起，不再见到任何前所未见者，故为“修”，并以上述之义为“地”，合为修地（bhāvanābhūmi）。于此，慧依见地与修地而说为二种。不依赖听闻等，由思惟所成之慧为思所成慧（cintāmayā）。闻所成慧（sutamayā）、修所成慧（bhāvanāmayā）亦然。“所成”（maya）一词应各别连接。于增益（āya）方面的善巧（kosalla）为增益善巧（āyakosallaṃ），于减损（apāya）方面的善巧为减损善巧（apāyakosallaṃ），于成就种种利益之方便（upāya）的善巧为方便善巧（upāyakosallaṃ），当知“善巧”一词应各别连接。于内有执著、行道，此为内执慧（ajjhattābhinivesā）；同样，当知亦有外执慧（bahiddhābhinivesā）与内外俱执慧（ubhayābhinivesā）。

๔๒๖. โลกิยมคฺคสมฺปยุตฺตาติ โลกิยกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ มคฺคสมฺปยุตฺตา, วิเสสโต ทิฏฺฐิวิสุทฺธิอาทิวิสุทฺธิจตุกฺกสงฺคหิตมคฺคสมฺปยุตฺตา. สมุทาเยสุ ปวตฺตา สมญฺญา ตเทกเทเสสุปิ วตฺตตีติ อาห ‘‘มคฺคสมฺปยุตฺตา’’ติ, ปจฺเจกมฺปิ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ มคฺคสมญฺญาติ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ.

426. “与世间道相应”是指在诸世间善心生起中与道相应的慧，特别是与见清净等四种清净所含摄之道相应的慧。之所以说“与道相应”，是因为用于整体的名称也适用于其部分；或因为正见等每一个本身也被称为道，故如是说。

ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ [Pg.78] ปทตฺถนานตฺตมตฺเตน ทุกฺกรวจนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต ปเนสา โลกิยโลกุตฺตราวา’’ติ. อาสววิปฺปยุตฺตสาสวทุกาทีสุปิ วิปฺปยุตฺตตาทิคฺคหณเมว วิเสโส, อตฺถโต โลกิยโลกุตฺตราว ปญฺญาติ อาห ‘‘เอเสว นโย’’ติ. อาทิ-สทฺเทน โอฆนียโอฆวิปฺปยุตฺตโอฆนียาทิทุกานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ปฐมชฺฌานิกานิ จตฺตาริ มคฺคจิตฺตานิ, ตถา ทุติยาทิชฺฌานิกานิ จาติ เอวํ โสฬสสุ มคฺคจิตฺเตสุ. วิปสฺสนาปญฺญาย อิธ อธิปฺเปตตฺตา มหคฺคตปญฺญา น คหิตา.

虽然法体没有差别，但仅因文义的差别而有二法之别的说法，故云：“然而，此慧依义理是世间与出世间。”在离漏与有漏二法等中，也仅是“离”等的涵摄有所差别，其义理实为世间与出世间慧，故说：“此理亦然。”以“等”字当知是总括了与瀑流相关、与瀑流不相应等诸对法。于初禅的四个道心，及第二禅等的道心，如是于十六种道心中。因为此处意指观慧(vipassanāpaññā)，故不取广大慧。

๔๒๗. อตฺตโน จินฺตาวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อนวชฺชสฺส อตฺถสฺส สาธเน ปโรปเทเสน วินา อตฺตโน อุปายจินฺตาวเสเนว. สุตวเสนาติ ยถาสุตสฺส ปโรปเทสสฺส วเสน. ยถา ตถา วาติ ปรโต อุปเทสํ สุตฺวา วา อสุตฺวา วา สยเมว ภาวนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส. ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตา’’ติ อิทํ สิขาปฺปตฺตภาวนามยํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, น ปน ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตาว ภาวนามยา’’ติ.

427. 依自己的思惟力：即不依赖他人教导，仅凭自己方便思惟的力量来成就彼彼无过失的利益。依听闻：即依照所听闻的他人教导。以如是或如彼的方式：即指无论是否听闻他人教导，都由自己努力修习。“已达安止”：这是为了显示已达顶点的修所成慧而说，而非为了表示“唯有已达安止的慧，才是修所成慧”。

โยควิหิเตสูติ ปญฺญาวิหิเตสุ ปญฺญาปริณามิเตสุ อุปายสมฺปาทิเตสุ. กมฺมายตเนสูติ เอตฺถ กมฺมเมว กมฺมายตนํ, กมฺมญฺจ ตํ อายตนญฺจ อาชีวานนฺติ วา กมฺมายตนํ. เอส นโย สิปฺปายตเนสุปิ. ตตฺถ ทุวิธํ กมฺมํ หีนญฺจ วฑฺฒกีกมฺมาทิ, อุกฺกฏฺฐญฺจ กสิวาณิชาทิ. สิปฺปมฺปิ ทุวิธํ หีนญฺจ นฬการสิปฺปาทิ, อุกฺกฏฺฐญฺจ มุทฺทาคณนาทิ. วิชฺชาว วิชฺชาฏฺฐานํ. ตํ ธมฺมิกเมว นาคมณฺฑลปริตฺตผุธมนกมนฺตสทิสํ เวทิตพฺพํ. ตานิ ปเนตานิ เอกจฺเจ ปณฺฑิตา โพธิสตฺตสทิสา มนุสฺสานํ ผาสุวิหารํ อากงฺขนฺตา เนว อญฺเญหิ กริยมานานิ ปสฺสนฺติ, น วา กตานิ อุคฺคณฺหนฺติ, น กเถนฺตานํ สุณนฺติ. อถ โข อตฺตโน ธมฺมตาย จินฺตาย กโรนฺติ, ปญฺญวนฺเตหิ อตฺตโน ธมฺมตาย จินฺตาย กตานิปิ อญฺเญหิ อุคฺคณฺหิตฺวา กโรนฺเตหิ กตสทิสาเนว โหนฺติ.

由方便所成办（Yogavihitesu）：指由慧所成办、由慧所转化、由方便所成办。于业处所（Kammāyatanesu）：于此，业（kamma）即是业处所；或其是业，且是谋生（ājīva）的因由（āyatana），故名业处所。技艺处所（sippāyatana）亦同此理。于此，业有二种：低劣者，如木工业等；高尚者，如农耕、商业等。技艺亦有二种：低劣者，如编织芦苇等；高尚者，如指算法、算术等。明（vijjā）即是明处（vijjāṭṭhāna）。当知此仅指如法者，而非类似龙围（Nāgamaṇḍala）护咒、吹气咒等。然而，某些智者犹如菩萨，为希求人们的安乐住而行，他们既不看他人所行，亦不学习已成之事，亦不听他人言说。而是依自己的法性思惟而行。即使是有慧者依自己法性思惟所成办之事，由他人学习而行时，也与原作无异。

กมฺมสฺสกตนฺติ ‘‘อิทํ กมฺมํ สตฺตานํ สกํ, อิทํ โน สก’’นฺติ เอวํ ชานนญาณํ. สจฺจานุโลมิกนฺติ วิปสฺสนาญาณํ. ตํ หิ สจฺจปฏิเวธสฺส อนุโลมนโต ‘‘สจฺจานุโลมิก’’นฺติ วุจฺจติ. อิทานิสฺส ปวตฺตนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ อนิจฺจนฺติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วา-สทฺเทน อนิยมตฺเถน ทุกฺขานตฺตลกฺขณานิปิ [Pg.79] คหิตาเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ นานนฺตริยกภาวโต. ยํ หิ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตาติ. ยํ เอวรูปินฺติ ยํ เอวํ เหฏฺฐา นิทฺทิฏฺฐสภาวํ. อนุโลมิกํ ขนฺตินฺติอาทีนิ ปญฺญาเววจนานิ. สา หิ เหฏฺฐา วุตฺตานํ กมฺมายตนาทีนํ อปจฺจนีกทสฺสเนน อนุโลมนโต, ตถา สตฺตานํ หิตจริยาย มคฺคสจฺจสฺส, ปรมตฺถสจฺจสฺส, นิพฺพานสฺส จ อวิโลมนโต อนุโลเมตีติ อนุโลมิกา. สพฺพานิปิ เอตานิ การณานิ ขมติ ทฏฺฐุํ สกฺโกตีติ ขนฺติ. ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ. โรเจตีติ รุจิ. มุนาตีติ มุติ. เปกฺขตีติ เปกฺขา. เต จ กมฺมายตนาทโย ธมฺมา เอตาย นิชฺฌายมานา นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ ธมฺมนิชฺฌานขนฺติ. ปรโต อสุตฺวา ปฏิลภตีติ อญฺญสฺส อุปเทสวจนํ อสุตฺวา สยเมว จินฺเตนฺโต ปฏิลภติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ จินฺตามยา ปญฺญา นาม วุจฺจติ. สา ปเนสา อภิญฺญาตานํ โพธิสตฺตานเมว อุปฺปชฺชติ. ตตฺถาปิ สจฺจานุโลมิกญาณํ ทฺวินฺนํเยว โพธิสตฺตานํ อนฺติมภวิกานํ, เสสปญฺญา สพฺเพสมฺปิ ปูริตปารมีนํ มหาปญฺญานํ อุปฺปชฺชติ. ปรโต สุตฺวา ปฏิลภตีติ กมฺมายตนาทีนิ ปเรน กริยมานานิ วา กตานิ วา ทิสฺวาปิ ปรสฺส กถยมานสฺส วจนํ สุตฺวาปิ อาจริยสนฺติเก อุคฺคเหตฺวาปิ ปฏิลทฺธา สพฺพา ปรโต สุตฺวาว ปฏิลทฺธา นามาติ เวทิตพฺพา. สมาปนฺนสฺสาติ สมาปตฺติสมงฺคิสฺส, นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ. วิปสฺสนามคฺคปญฺญา อิธ ‘‘ภาวนามยา ปญฺญา’’ติ อธิปฺเปตา.

业为己有智：即了知“此业为有情自己的，此非自己的”之智。随顺谛智：即观（vipassanā）智。因其随顺于谛的通达，故称“随顺谛”。为示其生起方式，今言“色是无常”等。于此，当知以“或”字的不定之义，亦已含摄苦、无我相，因其不相分离故。凡无常者即是苦，凡是苦者即是无我。所谓“具如是自性者”（yaṃ evarūpiṃ），即具有如前文所指示之自性。随顺忍等：皆是慧的异名。此慧因不相违地观察前文所说的业处等，且不违逆有情之利益行、道谛、胜义谛及涅槃而随顺，故名“随顺”（anulomikā）。因堪能见此等一切原因，故名“忍”（khanti）。能见，故为“见”（diṭṭhi）。能令喜乐，故为“乐欲”（ruci）。能觉知，故为“觉”（muti）。能审视，故为“观”（pekkhā）。彼业处等法为此慧所审察时，能堪受其审察，故名“法审察忍”（dhammanijjhānakhanti）。不从他闻而得：指不听他人教导之言，由自己思惟而得。此即所谓“思所成慧”。然此慧仅生于卓越的菩萨。其中，随顺谛智仅生于最后有的两位菩萨，其余慧则生于一切已圆满波罗蜜的大慧者。从他闻而得：指或见他人正在行或已行之业处等，或听他人说法，或于师长处学习而得，当知此等一切皆名从他闻而得。得定者：指具足等至者，此仅为例示。此处，观慧与道慧意指“修所成慧”。

สาติ ‘‘ปริตฺตารมฺมณา มหคฺคตารมฺมณา’’ติ (วิภ. ๗๕๓) วุตฺตปญฺญา. โลกิยวิปสฺสนาติ โลกิยวิปสฺสนาปญฺญา. สา โลกุตฺตรวิปสฺสนาติ ยา นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺตา อปฺปมาณารมฺมณา ปญฺญา วุตฺตา, สา โลกุตฺตรวิปสฺสนาติ มคฺคปญฺญํ สนฺธายาห. สา หิ สงฺขารานํ อนิจฺจตาทึ อคณฺหนฺตีปิ วิปสฺสนากิจฺจปาริปูริยา, นิพฺพานสฺส วา ตถลกฺขณํ วิเสสโต ปสฺสตีติ วิปสฺสนาติ วุจฺจติ. โคตฺรภุญาณํ ปน กิญฺจาปิ อปฺปมาณารมฺมณํ, มคฺคสฺส ปน อาวชฺชนฏฺฐานิยตฺตา น วิปสฺสนาโวหารํ ลภติ.

那是（《分别论》753）中所说的“所缘小”与“所缘大”的慧。世间观(lokiyavipassanā)：即世间观慧。出世间观(lokuttaravipassanā)：那以涅槃为所缘而生起、被称为“所缘无量”的慧，是针对道慧而说为“出世间观”。道慧虽不取诸行的无常等，但因圆满了观的作用，或因特别见到涅槃的如是相，故被称为“观”。至于种姓智(gotrabhuñāṇa)，虽也是以无量为所缘，但因其处于向道转向的位置，故不得“观”之名。

อยนฺติ เอตาย สมฺปตฺติโยติ อาโย, วุทฺธิ. ตตฺถ โกสลฺลนฺติ ตสฺมึ อนตฺถหานิอตฺถุปฺปตฺติลกฺขเณ อาเย โกสลฺลํ กุสลตา นิปุณตา.

成就依此而来，故为“增益”(āyo)，即增长(vuddhi)。于此之善巧者，即于彼具有“减损非利，生起利益”之相的增益中，为善巧、娴熟。

ตํ [Pg.80] ปน เอกนฺติกํ อายโกสลฺลํ ปาฬิวเสเนว ทสฺเสตุํ ‘‘อิเม ธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ วุจฺจตีติ ยา อิเมสํ อกุสลธมฺมานํ อนุปฺปตฺติปหาเนสุ, กุสลธมฺมานญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีสุ ปญฺญา, อิทํ อายโกสลฺลํ นามาติ วุจฺจติ.

为仅依圣典文句显示此决定的增益善巧(āyakosalla)，故说“此等法”等。于此，此被称为：凡是于此等不善法的不生与断除，及于善法的生起与住立中的慧，此即名为增益善巧。

วุทฺธิลกฺขณา อายโต อเปตตฺตา อปาโย, อวุทฺธิ. ตตฺถ โกสลฺลนฺติ ตสฺมึ อตฺถหานิอนตฺถุปฺปตฺติลกฺขเณ อปาเย โกสลฺลํ กุสลตา อปายโกสลฺลํ. ตมฺปิ ปาฬิวเสเนว ทสฺเสตุํ ‘‘อิเม ธมฺเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ วุจฺจตีติ ยา อิเมสํ กุสลธมฺมานํ อนุปฺปชฺชนนิรุชฺฌเนสุ, อกุสลธมฺมานํ วา อุปฺปตฺติฏฺฐิตีสุ ปญฺญา, อิทํ อปายโกสลฺลํ นามาติ วุจฺจติ. อายโกสลฺลํ ตาว ปญฺญา โหตุ, อปายโกสลฺลํ กถํ ปญฺญา นาม ชาตาติ? เอวํ มญฺญติ ‘‘อปายุปฺปาทนสมตฺถตา อปายโกสลฺลํ นาม สิยา’’ติ, ตํ ปน ตสฺส มติมตฺตํ. กสฺมา? ปญฺญวา เอว หิ ‘‘มยฺหํ เอวํ มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา นิรุชฺฌนฺติ. อนุปฺปนฺนา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา ปวฑฺฒนฺตี’’ติ ปชานาติ, โส เอวํ ญตฺวา อนุปฺปนฺเน อกุสเล น อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺเน ปชหติ. อนุปฺปนฺเน กุสเล อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺเน ภาวนาปาริปูรึ ปาเปติ. เอวํ อปายโกสลฺลมฺปิ ปญฺญา เอวาติ.

远离具增长之相的增益，故为衰损，即不增长。于此，所谓“衰损善巧”，是指对于具有“利益亏损、不利生起”此特征的衰损状态的善巧。为亦依巴利文句显示此义，故说“此等法”等。于此，经中说道：凡是对这些善法的不生与息灭，或对不善法的生起与持续的智慧，这即被称为“衰损善巧”。增益善巧固然是智慧，但衰损善巧如何能是智慧呢？有人或许认为：“能导致衰损的能力，可名为衰损善巧。”但这只是他个人的看法。何以故？因为唯有具慧者才能了知：“当我如此作意时，未生的善法不生，已生的则息灭；未生的不善法生起，已生的则增长。”他如此了知后，便不令未生的不善法生起，舍断已生的；令未生的善法生起，并使已生的善法修行圆满。如是，衰损善巧确实也是智慧。

สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ สตฺตานํ ตํตํหิตสุขธมฺมานํ. ตงฺขณปฺปวตฺตนฺติ อจฺจายิเก กิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนตฺถํ ตสฺมึเยว ขเณ ปวตฺตํ. ฐาเนน อุปฺปตฺติ เอตสฺส อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกํ, ฐานโส เอว อุปฺปชฺชนกํ. ตตฺรุปายาติ ตตฺร ตตฺร กรณีเย อุปายภูตา.

“于一切处”（sabbatthā），即于一切中。“于彼彼诸法”（tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ），即于众生各自的利益安乐之法。“于彼刹那转起”（taṅkhaṇappavattaṃ），是指当紧急要务或怖畏生起时，为对治之，即于彼刹那转起。“由因而生”（ṭhānuppattikaṃ），即此法之生起有其因，故名“由因而生”；亦即从因生起者。“于彼方便”（tatrupāya），是指于各种应办之事中作为方便。

คเหตฺวาติ ‘‘อิทํ รูปํ, เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา ปริคฺคณฺหนวเสน คเหตฺวา. อุภยํ คเหตฺวาติ ‘‘อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา’’ติ อุภยํ อนุปุพฺพโต ปริคฺคเหตฺวา. อถ วา ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ เอกปฺปหาเรเนว สพฺเพปิ ปญฺจกฺขนฺเธ อวิภาเคน ปริคฺคเหตฺวา. อยํ ปน ติกฺขวิปสฺสกสฺส มหาปุญฺญสฺส ภิกฺขุโน วิปสฺสนาภินิเวโส.

“取已”（gahetvā），即以“此是色，色有尔许”等方式，通过辨别而把握。“取二者已”（ubhayaṃ gahetvā），即次第辨别“内”与“外”二者。又或者，以“凡是集法，皆是灭法”，一举无分别地辨别所有五蕴。此乃利根观者、大福德比丘的观之用心。

๔๒๘. ทุกฺขสจฺจํ อารพฺภาติ ทุกฺขสจฺจํ อารมฺมณํ กตฺวา, ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมหวิธํสนวเสน จ ปวตฺตํ ญาณํ ทุกฺเข ญาณํ. ทุกฺขสมุทยํ อารพฺภาติ [Pg.81] เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตถา เสสปททฺวเยปิ. ปจฺจเวกฺขณญาณํ หิ จตุสจฺจํ อารพฺภ ปวตฺตญาณํ นาม, ตติยํ ปน มคฺคญาณํ, อิตรสจฺจานิ วิปสฺสนาญาณนฺติ ปากฏเมว.

428. “缘于苦谛”是指以苦谛为所缘，并以摧毁覆盖它的痴的方式而转起的智，即是“苦智”。“缘于苦集谛”，于此也是同样的方法。其余二句亦然。确实，名为缘于第四谛而生起的智是审察智；然而，第三（谛之智）是道智，其余诸谛（之智）是观智，此乃显而易见。

‘‘อตฺถาทีสุ ปเภทคตานิ ญาณานี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ ปาฬิวเสเนว วิวริตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺเถ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทาติ ยํ อตฺถปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ อตฺเถ ปเภทคตํ ญาณํ, อยํ อตฺถปฏิสมฺภิทา นาม. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ธมฺมปฺปเภทสฺส หิ สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ นิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา. ปฏิภานปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ปฏิภาเน ปเภทคตํ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปฏิภานปฺปเภทา ตพฺพิสยานํ อตฺถาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนตาทิเภเทหิ ภินฺทิตฺวา เวทิตพฺพา.

为依巴利文句阐明“于义等通达差别之诸智”此简说之义，故说“如是说”等。于此，能辨识、阐明、确立义之差别且于义通达差别之智，此即名为义无碍解（atthapaṭisambhidā）。其余诸句亦同此理。确实，能辨识、阐明、确立法之差别且于法通达差别之智，即是法无碍解（dhammapaṭisambhidā）。能辨识、阐明、确立词之差别且于言辞表达通达差别之智，即是词无碍解（niruttipaṭisambhidā）。能辨识、阐明、确立辩才之差别且于辩才通达差别之智，即是辩无碍解（paṭibhānapaṭisambhidā）。词与辩才的差别，应通过分析其所缘（义等）在因缘所生等方面的差别来了知。

นิพฺพานมฺปิ สมฺปาปกเหตุอนุสาเรน อรียติ, อธิคมฺมตีติ อตฺโถ. ‘‘ยํ กิญฺจิ ปจฺจยสมฺภูต’’นฺติ เอเตน สจฺจเหตุธมฺมปจฺจยาการวาเรสุ อาคตานิ ทุกฺขาทีนิ คหิตานิ. สจฺจปจฺจยาการวาเรสุ นิพฺพานํ, ปริยตฺติวาเร ภาสิตตฺโถ, อภิธมฺมภาชนีเย วิปาโก, กิริยา จาติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตานํ เอว วเสน ปญฺจ อตฺถา เวทิตพฺพา. ทหตีติ วิทหติ, นิพฺพตฺตกเหตุอาทีนํ สาธารณเมตํ นิพฺพจนํ. ตทตฺถํ ปน วิภาเวตุํ ‘‘ปวตฺเตติ วา สมฺปาปุณิตุํ วา เทตี’’ติ วุตฺตํ. เตสุ ปุริโม อตฺโถ มคฺควชฺเชสุ ทฏฺฐพฺโพ. ภาสิตมฺปิ หิ อวโพธนวเสน อตฺถํ ปวตฺเตติ, มคฺโค ปน นิพฺพานํ ปาเปตีติ ตสฺมึ ปจฺฉิโม อตฺโถ. นิพฺพานํ หิ ปตฺตพฺโพ อตฺโถ, ภาสิตตฺโถ ญาเปตพฺโพ อตฺโถ, อิตโร นิพฺพตฺเตตพฺโพ อตฺโถติ เอวํ ติวิโธ โหติ.

涅槃也依能令到达之因而被达到，义即“被证得”。以“凡是缘所生者”，已含摄了于谛门、因门、法门、缘相门中所说的苦等。于谛门与缘相门中是涅槃，于教法门中是所说义，于阿毗达摩(abhidhamma)分别中是异熟与唯作：如是当知，依巴利圣典所说，共有五种义。“持”即“制定”，这是对能生因等的共通词源解释。为了阐明其义，故说“令转起或令达到”。于此二者中，前一种义应当见于道以外的诸法。因为所说之法通过令觉解而令义转起，而道则能令人到达涅槃，故于道中有后一种义。涅槃是应达到之义，所说义是应了知之义，其余是应生起之义，义有如是三种。

‘‘โย โกจิ ผลนิพฺพตฺตโก เหตู’’ติ เอเตน สจฺจเหตุธมฺมปจฺจยาการวาเรสุ อาคตานิ สมุทยาทีนิ คหิตานิ, สจฺจปจฺจยาการวาเรสุ มคฺโค, ปริยตฺติวาเร ภาสิตํ, อภิธมฺมภาชนีเย กุสลากุสลนฺติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตานํ เอว วเสน ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ตตฺถ [Pg.82] มคฺโค สมฺปาปโก, ภาสิตํ ญาปโก, อิตรํ นิพฺพตฺตโกติ เอวํ ติวิโธ เหตุ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ กิริยานํ อวิปากตาย ธมฺมภาโว น วุตฺโต. ยทิ เอวํ วิปากา น โหนฺตีติ อตฺถภาโวปิ น วตฺตพฺโพ? น, ปจฺจยุปฺปนฺนภาวโต. เอวํ สติ กุสลากุสลานมฺปิ อตฺถภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นายํ โทโส อปฺปฏิสิทฺธตฺตา. วิปากสฺส ปน ปธานเหตุตาย ปากฏภาวโต ธมฺมภาโว เอว เตสํ วุตฺโต. กิริยานํ ปจฺจยภาวโต ธมฺมภาโว อาปชฺชตีติ เจ? นายํ โทโส อปฺปฏิสิทฺธตฺตา. กมฺมผลสมฺพนฺธสฺส ปน เหตุภาวสฺสาภาวโต ธมฺมภาโว น วุตฺโต. อปิจ ‘‘อยํ อิมสฺส ปจฺจโย, อยํ ปจฺจยุปฺปนฺโน’’ติ เอตํ เภทมกตฺวา เกวลํ กุสลากุสเล, วิปากกิริยาธมฺเม จ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ธมฺมตฺถปฏิสมฺภิทา โหนฺตีติ เตสํ อตฺถธมฺมตา น วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

以“任何能生果之因”，已含摄了于谛、因、法、缘、行相诸门中所说的集等法，于谛、缘、行相诸门中是道，于教法门中是所说之法，于阿毗达摩(abhidhamma)分别中是善与不善法：如是当知，依巴利圣典所说，共有五种法。于此，道是能令到达者，所说之法是能令了知者，其余三者是能令生起者，如是当知因有三种。于此，因唯作法无异熟性，故未说其法性。若尔，[既然]异熟法不是[业因]，其义性是否也不应说？并非如此，因其是缘生法。若尔，善与不善法是否也具有义性？此非过失，因其未被遮止。然而，由于异熟法的显著性，并且（善与不善法）是主要之因，故只说了它们的法性。若唯作法是缘性，是否也具有法性？此非过失，因其未被遮止。然而，因（唯作法）在业果关系中无因性，故未说其法性。再者，当知，若不作“此是此之缘，此是缘生法”之分别，而仅观察善、不善、异熟、唯作诸法，则法无碍解与义无碍解会生起，因此未（分别）说它们的义性与法性。

อยเมว หิ อตฺโถติ ยฺวายํ อตฺถธมฺมานํ ปญฺจธา วิภชนวเสน อตฺโถ วุตฺโต, อยเมว อภิธมฺเม วิภชิตฺวา ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ.

所谓“此即是义”，即先前通过对义与法作五种分类所阐述的义，此义正是在阿毗达摩(abhidhamma)中被分析与开示的。此即是其关联。

‘‘ธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป’’ติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท สภาววาจโกติ กตฺวา อาห ‘‘สภาวนิรุตฺตี’’ติ, อวิปรีตนิรุตฺตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อพฺยภิจารี โวหาโร’’ติ, ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส โพธเน ปฏินิยตสมฺพนฺโธ สทฺทโวหาโรติ อตฺโถ. ตทภิลาเปติ ตสฺส สภาวนิรุตฺติสญฺญิตสฺส อพฺยภิจาริโวหารสฺส อภิลาปเน. สา ปนายํ สภาวนิรุตฺติ มาคธภาสา. อตฺถโต นามปญฺญตฺตีติ อาจริยา. อปเร ปน ยทิ สภาวนิรุตฺติ ปญฺญตฺติสภาวา, เอวํ สติ ปญฺญตฺติ อภิลปิตพฺพา, น วจนนฺติ อาปชฺชติ. น จ วจนโต อญฺญํ อภิลปิตพฺพํ อุจฺจาเรตพฺพํ อตฺถิ. อถ ผสฺสาทิวจเนหิ โพเธตพฺพํ อภิลปิตพฺพํ, เอวญฺจ สติ อตฺถธมฺมานมฺปิ โพเธตพฺพตฺตา เตสมฺปิ นิรุตฺติภาโว อาปชฺชติ. ผสฺโสติ จ สภาวนิรุตฺติ, ผสฺสํ ผสฺสาติ น สภาวนิรุตฺตีติ ทสฺสิโตวายมตฺโถ. น จ อวจนํ เอวํปการํ อตฺถิ. ตสฺมา วจนภูตาย เอว ตสฺสา สภาวนิรุตฺติยา อภิลาเป อุจฺจารเณติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

于“法词之表达”(Dhammaniruttābhilāpe)中，“法”(dhamma)字因指自性(sabhāva)，故说“自性语词”(sabhāvanirutti)，义即“无颠倒语词”(aviparītanirutti)。因此说“不相违越的语词惯例”(abyabhicārī vohāro)，义即于令了知彼彼义时，有固定关联的语词惯例。“于其表达中”(Tadabhilāpe)是指于那被称为“自性语词”的不相违越的语词惯例的表达中。而此自性语词即是摩揭陀语(māgadhabhāsā)。诸师言：“从义(attha)上说，是名概念(nāmapaññatti)。”另一些人则说：若自性语词是概念(paññatti)自性，如此一来，就得出“概念应被言说，而言语(vacana)则不应被言说”的结论。而且，除了概念之外，并无其他可被言说、可被发音者。又，若以“触”(phassa)等言语所应令了知者为所应言说者，如此一来，义与法也因是所应了知者，而会成为语词(nirutti)。并且，“触”(phasso)是自性语词，而“触”(phassaṃ)、“以触”(phassā)则不是自性语词——此义已被开示。并且，非言语者(avacana)并无此种语形变化。是故当知，此义为：对于已成为言语的彼自性语词的言说，即发音。

ตํ สภาวนิรุตฺติสทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ สภาวนิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา, ‘‘เอวมยํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา สทฺทารมฺมณา [Pg.83] นาม ชาตา, น ปญฺญตฺติอารมฺมณา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๑๘) จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา นิรุตฺติสทฺทารมฺมณาย โสตวิญฺญาณวีถิยา ปรโต มโนทฺวาเร นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปวตฺตตีติ วทนฺติ. ‘‘นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ (วิภ. ๗๔๙) จ วจนสทฺทํ คเหตฺวา ปจฺฉา ชานนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. เอวํ ปน อญฺญสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ อญฺญํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ วุตฺตนฺติ อาปชฺชติ. ยถา ปน ทิพฺพโสตญาณํ มนุสฺสาทิสทฺทเภทนิจฺฉยสฺส ปจฺจยภูตํ ตํตํสทฺทวิภาวกํ, เอวํ สภาวาสภาวนิรุตฺตินิจฺฉยสฺส ปจฺจยภูตํ ปจฺจุปฺปนฺนสภาวนิรุตฺติสทฺทารมฺมณํ ตํวิภาวกํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาติ วุจฺจมาเน น โกจิ ปาฬิวิโรโธ. ‘‘ตํ สภาวนิรุตฺติสทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสา’’ติ จ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสทฺทารมฺมณํ ปจฺจเวกฺขณํ ปวตฺเตนฺตสฺสา’’ติ น นสกฺกา วตฺตุํ. ตญฺหิ ญาณํ สภาวนิรุตฺตึ วิภาเวนฺตเมว ตํตํสทฺทปจฺจเวกฺขณานนฺตรํ ตํตํปเภทนิจฺฉยเหตุภาวโต นิรุตฺตึ ภินฺทนฺตํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว อุปฺปชฺชตีติ ปเภทคตมฺปิ โหตีติ.

以彼自性言说之声为所缘而省察者，于彼自性言说中通达差别之智，即是词无碍解(niruttipaṭisambhidā)。又因义注(aṭṭhakathā)中所说：“如是，此词无碍解以声为所缘而生，非以概念为所缘。”故他们说，词无碍解是以言说之声为所缘，在耳识心路(sotaviññāṇavīthi)之后，于意门(manodvāra)中生起。而“词无碍解以现在为所缘”一语，是就听闻言说之声后才了知而说的。然而，如此则会导致于一现在所缘中，说另一现在所缘。譬如天耳智(dibbasotañāṇa)是辨别人类等声音差别之因，能辨明种种声音；同样地，作为辨别自性与非自性言说之因，以现在自性言说之声为所缘，能辨明彼言说的智慧，被称为词无碍解，如此说则无任何与巴利圣典相违之处。而“以彼自性言说之声为所缘而省察者”一句，并非不能解说为“令以现在之声为所缘的省察生起者”。因为此智正是在辨明自性言说时，于省察种种声音之后，作为辨别种种差别之因，在分析、洞察言说时才生起，因此也通达差别。

สพฺพตฺถ ญาณนฺติ สพฺพสฺมึ วิสเย ญาณํ, สพฺพมฺปิ ญาณนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ญาณารมฺมณํ ญาณ’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ วา สพฺเพสุ อตฺถาทีสุ, ตีสุ, จตูสุปิ วา ปวตฺตตฺตา, กุสลกิริยาภูตาย ปฏิภานปฏิสมฺภิทาย ธมฺมตฺถภาวโต ตีสุ เอว วา ปวตฺตตฺตา ‘‘สพฺพตฺถ ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ยถาวุตฺเตสุ วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สโคจรกิจฺจาทิวเสนาติ สโคจรสฺส, กิจฺจาทิกสฺส จ วเสน ‘‘อิทํ ญาณํ อิทํ นาม อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตํ อิมินา นาม กิจฺเจนา’’ติ ชานนํ. อาทิ-สทฺเทน ลกฺขณปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานภูมิอาทีนํ สงฺคโห. เตเนวาห ‘‘อิมานิ ญาณานิ อิทมตฺถโชตกานี’’ติอาทิ.

“一切处智”(sabbattha ñāṇa)即于一切所缘之智，意为“一切智”。因此说“以智为所缘之智”。或“一切处”是指于一切义等，因其于三者（义、法、词）或四者（义、法、词、辩）中运行；或因辩无碍解(paṭibhānapaṭisambhidā)是属于善及唯作，依其法与义的性质，只于三者中运行，故说为“一切处智”。因此说“或于如前所述者”等。其中，“依其行境、作用等”是指依其行境、作用等而了知：“此智以此为所缘而转起，以此为作用。”“等”字摄集相、现起、近因、地等。因此说“此等诸智是此义的阐明者”等。

๔๒๙. ปเภทํ คจฺฉนฺตีติ อเนกเภทภินฺเนสุ อารมฺมเณสุ เตสํ ยาถาวโต ตํตํปเภทาวโพธนสมตฺถตํ อุปคจฺฉนฺติ.

429. “通达差别”(pabhedaṃ gacchanti)是说，对于具有许多差别的所缘，它们获得了如实了知其种种差别的能力。

มหาสาวกานญฺจ อเสกฺขภูมิยํ ปเภทํ คตาติ สามญฺญวิธินา ทสฺสิตมตฺถํ อปวาเทน นิวตฺเตตุํ อานนฺทตฺเถร-คฺคหณํ กตํ.

为了以例外来排除通过一般规则所开示的“大弟子们亦于无学地(asekkhabhūmi)通达差别”之义，而举出阿难长老(Ānandatthera)为例。

เอตา ปฏิสมฺภิทา. เสกฺขภูมิยํ ปเภทคมนํ อปฺปวิสยํ, อเสกฺขภูมิยํ พหุวิสยนฺติ อาห ‘‘อธิคโม นาม อรหตฺตปฺปตฺตี’’ติ, สาติสยํ วา อธิคมํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ. เสกฺเขน ปตฺตานมฺปิ หิ อิมาสํ อรหตฺตปฺปตฺติยา วิสทภาวาธิคโมติ[Pg.84]. ปุพฺพโยโค วิย ปน อรหตฺตปฺปตฺติ อรหโตปิ ปฏิสมฺภิทาวิสทตาย ปจฺจโย น น โหตีติ ปญฺจนฺนมฺปิ ยถาโยคํ เสกฺขาเสกฺขปฏิสมฺภิทาวิสทตาย การณตา โยเชตพฺพา. อตฺถธมฺมาทีนํ อนวเสสสงฺคณฺหนโต พุทฺธวจนวิสยา เอว ปริยตฺติอาทโย ทสฺสิตา. ปาฬิยา สชฺฌาโย ปริยาปุณนํ, ตทตฺถสวนํ สวนํ, ปริโต สพฺพโส ญาตุํ อิจฺฉา ปริปุจฺฉาติ อาห ‘‘ปาฬิอฏฺฐกถาทีสุ คณฺฐิปทอตฺถปทวินิจฺฉยกถา’’ติ, ปทตฺถโต, อธิปฺปายโต จ ทุวิญฺเญยฺยฏฺฐานํ วิตฺถารโต สนฺนิฏฺฐานกถาติ อตฺโถ. ยสฺส หิ ปทสฺส อตฺโถ ทุวิญฺเญยฺโย, ตํ คณฺฐิปทํ, ยสฺส อธิปฺปาโย ทุวิญฺเญยฺโย, ตํ อตฺถปทํ. อาทิ-สทฺเทน ขนฺธาทิปฏิสํยุตฺเต กถามคฺเค สงฺคณฺหาติ. ภาวนานุโยคสหิตํ คตํ, ปจฺจาคตญฺจ เอตสฺส อตฺถีติ คตปจฺจาคติโก, ตสฺส ภาโว, เตน คตปจฺจาคติกภาเวน. วสนฏฺฐานโต ยาว โคจรคาโม, ตโต จ ยาว วสนฏฺฐานํ กมฺมฏฺฐานานุยุตฺโตติ อตฺโถ. ยาว อนุโลมโคตฺรภุสมีปนฺติ สงฺขารุเปกฺขาญาณมาห. ตญฺหิ เตสํ สมีปปฺปวตฺตํ.

这些是无碍解。在有学地，通达差别的范围小；在无学地，范围广大。故说：“证得即是证得阿罗汉果。”或这是就超胜的证得而说。因为即使是有学所证得的这些无碍解，也通过证得阿罗汉果而达到明晰。又，如宿世修行，证得阿罗汉果对于阿罗汉的无碍解的明晰性也确实是一个助缘。因此，对于所有五者，应当根据情况，将其与有学和无学之无碍解的明晰性，安立为原因。由于无遗漏地摄集了义、法等，故开示了教理等仅以佛语为范围。巴利圣典的读诵即是“遍学”，听闻其义是“听闻”，为了周遍、全面地了知而欲求是“遍问”。故说：“于巴利、义注等中对疑难词与深义词的抉择说。”其义为：对词义上、意趣上难解之处的详尽确定之说。凡词义难解之词，是为疑难词；凡意趣难解之词，是为深义词。“等”字摄集与蕴等相应的论道。“有往有还者”是指此人具有与修行相应的往与还；“以其有往有还”即指此状态。其义为：从住所到行境村，又从行境村到住所，恒常勤修业处。“直至邻近随顺与种姓”是指行舍智，因为它在它们（随顺智与种姓智）的邻近生起。

สตฺเถสูติ อนวชฺเชสุ สตฺตานํ หิตสุขาวเหสุ คนฺเถสุ. ตถา สิปฺปายตเนสูติ เอตฺถาปิ. ปุพฺพกาเล เอกสตราชูนํ เทสภาสา เอกสตโวหารา. ธมฺมปเท (ธ. ป. ๑ อาทโย) ยมกวคฺโค โอปมฺมวคฺโคติ วทนฺติ, มูลปณฺณาเส (ม. นิ. ๑.๓๒๕ อาทโย; ๔๓๙ อาทโย) ยมกวคฺโค โอปมฺมวคฺโค เอวาติ อปเร. สุตปฏิภานพหุลานนฺติ พหุสฺสุตานํ ปฏิภานวนฺตานํ.

“于诸论典中”(satthesu)，是指于无过失、能为众生带来利益安乐的典籍中。“于诸技艺处”(sippāyatanesu)也是如此。古时，一百零一王之地方语言，即一百零一俗语。有人说，《法句经》(Dhammapada)中的双品(Yamakavagga)即是譬喻品(Opammavagga)；另一些人则说，《中部·根本五十经》(Mūlapaṇṇāsa)中的双品才是譬喻品。“多闻与辩才”(sutapaṭibhānabahulānaṃ)是指多闻者与具辩才者。

สพฺพานีติ ปุพฺเพ วุตฺตานิ ปญฺจ, ปจฺฉา วุตฺตานิ อฏฺฐปิ วา. เสกฺขผลวิโมกฺขปริโยสาเน ภวา เสกฺขผลวิโมกฺขนฺติกา. ฐานาฐานญาณพลาทีนิ สพฺพพุทฺธคุเณสุ สกิจฺจโต ปากฏตรานีติ วุตฺตํ ‘‘ทส พลานิ วิยา’’ติ, อญฺเญ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณาทโยปิ สพฺเพ ภควโต คุณวิเสสา อเสกฺขผลวิโมกฺขนฺติกา เอว.

“一切”(sabbāni)，是指先前所说的五种，或后来所说的八种。“以有学果解脱为终点”(sekkhaphalavimokkhantikā)，是指其终点为有学果(sekkhaphala)的解脱。处非处智力(ṭhānāṭhānañāṇabala)等，由于在一切佛陀功德中，从其作用而言更为显了，故说“如十力”(dasa balāni viya)。而其他如一切知智(sabbaññutaññāṇa)等所有世尊(bhagavā)的殊胜功德，也确实是以无学果解脱(asekkhaphalavimokkha)为终点。

ปญฺญาภูมิ-มูล-สรีรววตฺถานวณฺณนา

慧地之根本：身确立释义

๔๓๐. อิมาย ปญฺญายาติ วิปสฺสนาปญฺญาย. ภูมิ สลฺลกฺขณาทิคฺคหณวเสน ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. อาทิ-สทฺเทน อาหาราทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. กสฺมา ปเนเต เอวํ พหุธมฺมา ภูมิภาเวน คยฺหนฺติ, นนุ ขนฺธาทีสุ เอเกนาปิ [Pg.85] อตฺถสิทฺธิ โหตีติ? น, ติวิธสตฺตานุคฺคหตฺถํ ขนฺธาทิตฺตยคฺคหณํ กตฺตพฺพํ, อญฺญถา สพฺพสาธารโณ อนุคฺคโห น กโต สิยา. ติวิธา หิ สตฺตา รูปสมฺมูฬฺหา อรูปสมฺมูฬฺหา อุภยสมฺมูฬฺหาติ. เตสุ เย อรูปสมฺมูฬฺหา, ตทตฺถํ ขนฺธานํ คหณํ อรูปธมฺมานํ จตุธา วิภตฺตตฺตา. เย รูปสมฺมูฬฺหา, ตทตฺถํ อายตนานํ รูปธมฺมานํ อทฺเธกาทสธา วิภตฺตตฺตา. เย ปน อุภยสมฺมูฬฺหา, ตทตฺถํ ธาตูนํ อุภเยสมฺปิ วิภตฺตตฺตา. ตถา อินฺทฺริยเภเทน ติกฺขินฺทฺริยา มชฺฌิมินฺทฺริยา มุทินฺทฺริยา, สํขิตฺตรุจี มชฺฌิมรุจี วิตฺถารรุจีติ จ ติวิธา สตฺตา, เตสมฺปิ อตฺถาย ยถากฺกมํ ขนฺธาทิคฺคหณํ กตนฺติ โยเชตพฺพํ. อินฺทฺริยคฺคหณํ ปน กามํ เอเต ธมฺมา อิสฺสรา วิย สหชาตธมฺเมสุ อิสฺสริยํ อาธิปจฺจํ ปวตฺเตนฺติ, ตํ ปน เนสํ ธมฺมสภาวสิทฺธํ, น เอตฺถ กสฺสจิ วสีภาโว ‘‘สุญฺญา เอเต อวสวตฺติโน’’ติ อนตฺตลกฺขณสฺส สุขคฺคหณตฺถํ. ตํ ปเนตํ จตุพฺพิธมฺปิ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุวเสน ทิฏฺฐเมว อุปการาวหํ, น อญฺญถาติ สจฺจาทิทฺวยํ คหิตํ. อาทิ-สทฺเทน คหิตธมฺเมสุปิ อยํ นโย เนตพฺโพ. มูลํ ปติฏฺฐาภาวโต. สติ หิ สีลวิสุทฺธิยํ, จิตฺตวิสุทฺธิยญฺจ อยํ ปญฺญา มูลชาตา โหติ, นาสตีติ. สรีรํ ปริพฺรูเหตพฺพโต. อิมิสฺสา หิ ปญฺญาย สนฺตานวเสน ปวตฺตมานาย ปาทปาณิสีสฏฺฐานิยา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิอาทิกา อิมา ปญฺจ วิสุทฺธิโย อวยเวน สมุทายูปลกฺขณนเยน ‘‘สรีร’’นฺติ เวทิตพฺพา.

430. “此智慧”即是观(vipassanā)慧。“地”，因为它通过把握自相(sallakkhaṇa)等，而成为（智慧）生起的处所。由“等”字当知包含了食等。然则，为何这么多法被作为地来把握呢？难道在蕴等中只取其一，目的不也能达成吗？不。为了饶益三类有情，应把握蕴、处、界这三者，否则便不能作成遍通一切的饶益。诚然，有情有三类：于色法愚痴者、于无色法愚痴者、于两者皆愚痴者。其中，为了于无色法愚痴者，而把握蕴，因为无色法被分为四种。为了于色法愚痴者，而把握处，因为色法被分为十一种。而为了于两者皆愚痴者，而把握界，因为两者（色与无色）都被含摄其中。同样，依根的差别，有情分为三类：上根者、中根者、下根者；以及依喜好，分为乐简者、乐中者、乐广者。为了他们的利益，也应随其顺序而把握蕴等，当如是结合。把握诸根，则是因为：诚然，这些法犹如自在主，于俱生法中行使其主权与支配权，然而，那只是由它们的法自性所成就，于此并无任何人的自在力。这是为了让人易于把握“此等是空，无有自在”的无我相。而这四种法门，也唯有在被视为是流转、还灭及此二者之因时，才是有助益的，而非其他情况。因此，把握了谛与缘起这二者。由“等”字所含摄的法，也应循此理趣推知。“根本”，因为是立足处。因为只有在戒清净与心清净存在时，此慧才能生起根本，不存在时则不然。“身”，因为应被长养。诚然，对于此相续流转的智慧而言，见清净等此五种清净，犹如（身体的）足、手、头，是其组成部分，应以部分代表全体的方式，了知其为“身”。

๔๓๑. ปญฺจ ขนฺธาติ เอตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท, เตน น ตโต เหฏฺฐา, น อุทฺธนฺติ ทสฺเสติ. ขนฺธาติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. ยสฺมา เจตฺถ ขนฺธ-สทฺโท ราสฏฺโฐ ‘‘มหาอุทกกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๕๑; ๖.๓๗) วิย, ตสฺมา อตีตาทิวิภาคภินฺนํ สพฺพํ รูปํ ราสิวเสน พุทฺธิยา เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘รูปเมว ขนฺโธ รูปกฺขนฺโธ’’ติ สมานาธิกรณสมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ตีหิ ขนฺเธหิ อิณํ ทสฺสามา’’ติอาทีสุ วิย โกฏฺฐาสฏฺเฐ ปน ขนฺธ-สทฺเท นิพฺพานสฺสาปิ ขนฺธนฺตรภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อตีตาทิวิภาคาภาวโต. น หิ เอกสฺส นิจฺจสฺส สโต นิพฺพานสฺส อตีตาทิวิภาโค อตฺถีติ. ปฐเมนตฺเถน รูปราสีติ อตฺโถ, ทุติเยน รูปโกฏฺฐาโสติ. เวทนากฺขนฺโธติอาทีสุปิ เอเสว นโย. กสฺมา ปเนเต ขนฺธา ปญฺเจว วุตฺตา อิมินา เอว จ กเมนาติ? ภาชนโภชนพฺยญฺชนภตฺตการกภุญฺชกวิกปฺปทสฺสนโต[Pg.86], ยโถฬาริกยถาสํกิเลสูปเทสโต จาติ เวทิตพฺพํ. วิวาทมูลเหตุภาวํ สํสารเหตุตํ, กมฺมเหตุตญฺจ จินฺเตตฺวา เวทนาสญฺญา สงฺขารกฺขนฺธโต นีหริตฺวา วิสุํ ขนฺธภาเวน เทสิตา.

431. 于“五蕴”中，‘五’是数量的限定(gaṇanapariccheda)，以此表明（数量）不多也不少。‘蕴’，是对已限定诸法的指称。由于此处的‘蕴’字，如在“大水蕴”(mahāudakakkhandho)等（经文）中，是“堆”(rāsi)的意思，因此，应以智慧将依过去等分别而有差别的一切色法，作为一堆而总括起来，并了知“色即是蕴，是为色蕴”为同格复合词(samānādhikaraṇasamāso)。然而，若如“我等将以三蕴偿债”等（用法），“蕴”字是“部分”(koṭṭhāsa)的意思，那么涅槃是否也会成为另一蕴呢？不会，因为它没有过去等分别。对于唯一、常恒的涅槃而言，并无过去等分别。依第一义，是“色堆”之义；依第二义，是“色部分”之义。于受蕴等，也是同样的道理。为何只说此五蕴，且依此顺序呢？当知，这是由于（它们）被譬喻为容器、食物、菜肴、烹调者、食用者，以及是依粗细与杂染的顺序而教导。又，考虑到受与想是争论的根本原因、轮回的原因及业的原因，故将它们从行蕴中取出，分别安立为独立的蕴。

รูปกฺขนฺธกถาวณฺณนา

色犍度论释义

๔๓๒. ตตฺถาติ เตสุ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ. ยํ กิญฺจีติ อนวเสสปริยาทานํ. รุปฺปนลกฺขณนฺติ อติปฺปสงฺคนิยมนํ. ยํ-สทฺเทน หิ สนิปาเตน กึ-สทฺเทน จ คหิเตน อนิยมตฺถตาย อติปฺปสงฺเค อาปนฺเน ตํ รุปฺปนสทฺโท นิวตฺเตติ, เตน รูปสฺส อนวเสสปริคฺคโห กโต โหติ. สีตาทีหีติ สีตุณฺหชิฆจฺฉาปิปาสาทีหิ. เหตุอตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. รุปฺปนํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ รุปฺปนลกฺขณํ. ธมฺโม เอว ธมฺมชาตํ. รุปฺปนญฺเจตฺถ สีตาทิวิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเต วิสทิสุปฺปตฺติ. นนุ จ อรูปธมฺมานมฺปิ วิโรธิปจฺจยสมาคเม วิสทิสุปฺปตฺติ ลพฺภตีติ? สจฺจํ ลพฺภติ, น ปน วิภูตตรํ. วิภูตตรํ เหตฺถ รุปฺปนํ อธิปฺเปตํ สีตาทิคฺคหณโต. ยทิ เอวํ, กถํ พฺรหฺมโลเก รูปสมญฺญา? ตตฺถาปิ ตํสภาวานติวตฺตนโต โหติเยว รูปสมญฺญา, อนุคฺคาหกปจฺจยวเสน วา. วิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเต โย อตฺตโน สนฺตาเน ภินฺเน ภิชฺชมานสฺเสว วิสทิสุปฺปตฺติเหตุภาโว, ตํ รุปฺปนนฺติ อญฺเญ. อิมสฺมึ ปกฺเข รูปยติ วิการํ อาปาเทตีติ รูปํ, ปุริมปกฺเข ปน รุปฺปตีติ. สงฺฆฏฺฏเนน วิการาปตฺติยํ รุปฺปนสทฺโท นิรุฬฺโหติ เกจิ. อิมสฺมึ ปกฺเข อรูปธมฺเมสุ รูปสมญฺญาย ปสงฺโค เอว นตฺถิ สงฺฆฏฺฏนาภาวโต. ปฏิฆาโต รุปฺปนนฺติ อปเร. สพฺพํ ตํ เอกโต กตฺวาติ ราสฏฺฐํ หทเย ฐเปตฺวา วทติ.

432. 此中，“于彼”(tatthā)意指于彼五蕴中。“任何”(yaṃ kiñci)是无余遍取之义。“有变坏相”(ruppanalakkhaṇaṃ)是为限制过度延伸。因为由“任何”(yaṃ)与“何”(kiṃ)二词连用所取的不定之义，会导致过度延伸时，“变坏”一词则防止了它。由此，便完成了对色的无余摄取。“被寒等”(sītādīhi)意指被寒、热、饥、渴等。此处的工具格用于因义。“变坏是它的相”，故为“变坏相”。此处的变坏，是指在与寒等敌对之缘聚合时，生起异相。然则，无色法不也因与敌对之缘相遇而生起异相吗？诚然，是会生起，但（无色法的变异）不那么显现。由于（经中）提及“寒等”，故知此处意指更显现的变坏。若尔，梵天界中如何有色之名？于彼处，亦因不超越其（变坏）自性，或因有助缘，故仍有色之名。另一些（论师）说：当敌对之缘聚合时，于自身相续中，正在被破坏者生起异相的因性，即是“变坏”。在此派中，“色”(rūpa)是因其能引生变异(rūpayati)；而在前一派中，则（主张）因其被变坏(ruppati)。有些人说：“变坏”一词，在由撞击而引生变异时是确立的。在此派中，由于无色法没有撞击，故绝无（误称其为）色法之虞。另一些人说：触对即是变坏。（佛陀）是将“堆”(rāsi)的含义，即“将所有那些聚合在一起”(Sabbaṃ taṃ ekato katvā)之义记在心中而说。

ภูโตปาทายเภทโตติ เอตฺถ ตทธีนวุตฺติตาย ภวติ เอตฺถ อุปาทายรูปนฺติ ภูตํ. ภูตานิ อุปาทิยเตว, น ปน สยํ เตหิ, อญฺเญหิ วา อุปาทียตีติ อุปาทายํ.

“依大种与所造色而区别”者：于此，所造色(upādāyarūpa)依止于它而存在，因此它被称为“大种”(bhūta)。它确实依止诸大种，但它自己不被它们（诸大种）或其他（色）所依止，因此称为“所造”(upādāya)。

กามํ จตุธาตุววตฺถาเน วจนตฺถาทิโตปิ ภูตานิ วิภาวิตาเนว, สภาวธมฺมานํ ปน ลกฺขณาทิวิภาวนาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานานิ จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานี’’ติ. ตตฺถ ปทฏฺฐานสฺส อวุตฺตตฺตา อาห ‘‘ปทฏฺฐานโต ปนา’’ติอาทิ. อวจนญฺจ ตสฺส ตสฺสตฺถสฺส ปจฺจยโตติ เอตฺถ ปการนฺตเรน วิภาวิตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพาปีติ จตสฺโสปิ ธาตุโย. อาโปสงฺคหิตาย เตโชนุปาลิตาย วาโยวิตฺถมฺภิตาย [Pg.87] เอว ปถวีธาตุยา ปวตฺติ, น อญฺญถาติ สา เสสภูตตฺตยปทฏฺฐานา, เอวมิตราปีติ อาห ‘‘อวเสสธาตุตฺตยปทฏฺฐานา’’ติ.

诚然，在四界分析(catudhātuvavatthāna)中已从语义等方面说明了诸大种，但为阐明自性法等的相、作用、现起，故说：“相、作用、现起已在四界分析中宣说”。于彼处因未说近因(padaṭṭhāna)，故说“从近因而”等。而之所以未说它（近因），当知是因其义已在此处以“缘”(paccaya)此一不同方式得到阐明。“一切”(Sabbāpi)即是所有四界。地界的生起，必定是依靠水界摄持、火界维持、风界支持，别无其他，是故它以其余三（大）种为近因。其他（界）亦复如是，故说“以其余三界为近因”。

จตุวีสติวิธนฺติ คณนปริจฺเฉโท พลรูปาทีนํ ปฏิเสธนตฺโถ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. จกฺขตีติ จกฺขุ, วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. จกฺขตีติ หิ อยํ จกฺขติ-สทฺโท ‘‘มธุํ จกฺขติ, พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ติอาทีสุ วิย อสฺสาทนตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘จกฺขุํ โข, มาคณฺฑิย, รูปารามํ รูปรตํ รูปสมุทิต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๐๙). อฏฺฐกถายมฺปิ วุจฺจติ ‘‘รูเปสุ อาวิญฺฉนรส’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๓๓; ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๐๐). สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารมฺมณาทิภาเว นิรุฬฺหตฺตา ทสฺสเน เอว จกฺขุ-สทฺโท ปวตฺตติ ปทุมาทีสุ ปงฺกชาทิสทฺทา วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา จกฺขตีติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย อภิพฺยตฺตํ วทนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิภาเวติ จา’’ติ (มหานิ. อฏฺฐ. ๑๓; วิภ. อฏฺฐ. ๑๕๔) วุตฺตํ. ตํ อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ วิภาวนตฺถตาปิ จกฺขติ-สทฺทสฺส สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. สุณาติ เอเตน, วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ สยํ วา สุณาตีติ โสตํ. ฆายติ เอเตน, สยํ วา ฆายตีติ ฆานํ. รสคฺคหณมูลกตฺตา อชฺโฌหรณสฺส ชีวิตนิมิตฺตํ อาหารรโส ชีวิตํ, ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา นิรุตฺตินเยน. กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโย อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ กาโย อนุตฺตริยเหตุภาวํ อนาคจฺฉนฺเตสุ กามราคนิทานกมฺมชนิเตสุ, กามราคสฺส จ วิเสสปจฺจเยสุ ฆานชิวฺหากาเยสุ กายสฺส วิเสสโต สาสวปจฺจยตฺตา. เตน หิ โผฏฺฐพฺพสุขํ อสฺสาเทนฺตา สตฺตา เมถุนมฺปิ เสวนฺติ. กายินฺทฺริยวตฺถุกา วา จตฺตาโร ขนฺธา พลวกามาสวาทิเหตุภาวโต วิเสเสน สาสวาติ กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ กาโย วุตฺโต. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ รูปยตีติ รูปํ, รูปมิว ปกาสํ กโรติ สวิคฺคหมิว ทสฺเสตีติ อตฺโถ. อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ ปกาสนตฺโถ เอว รูปสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สปฺปตีติ สทฺโท, อุทาหรียติ, สเกหิ วา ปจฺจเยหิ สปฺปียติ โสตวิญฺเญยฺยภาวํ อุปนียตีติ อตฺโถ. คนฺธยตีติ คนฺโธ, อตฺตโน วตฺถุํ สูจยติ อปากฏํ ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ[Pg.88], ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผผลาทึ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. รสนฺติ ตํ สตฺตาติ รโส, อสาเทนฺตีติ อตฺโถ.

“二十四种”是数量的限定，是为了否定力、色等。其中所当说者，将于后文显明。“它品尝”(cakkhati)，故为眼(cakkhu)；意思是，它犹如以识为依止而品尝色。此中“cakkhati”一词，如在“尝蜜”、“尝菜”等句中，有品尝之义。如是说：“玛甘迪亚(Māgaṇḍiya)，眼实以色为乐园，乐于色，喜于色。”义注(aṭṭhakathā)中也说：“于诸色中有牵引的作用。”虽然耳等以声等为所缘，但“眼”一词因其惯用而仅用于见，当知犹如“泥生”等词用于莲花等。或者，“它指示”(cakkhati)，意思是它以识为依止，犹如指示其平坦与否，犹如清楚地言说。义注中则说：“也使分明。”此说是基于词根的多义性，“cakkhati”一词亦有可能具“使分明”之义。“以此而听”，或以识为依止而“它自己听”，故为耳(sota)。“以此而嗅”，或“它自己嗅”，故为鼻(ghāna)。由于吞咽以尝味为根本，作为生命之因的食物之味被称为“生命”(jīvita)；由于它倾向于彼并“呼唤”(avhāyati)彼，依词源学之理，故为舌(jivhā)。身(kāyo)是可鄙的有漏法(sāsavadhamma)的来源(āyo)、生起之处。这是因为在由欲贪为因而生、且不成为无上之因的诸法中，以及在作为欲贪之特殊缘的鼻、舌、身三者中，身特别是有漏法的缘。因此，众生品尝所触之乐，乃至行淫。或者，以身根为所依的四蕴，因是强力欲漏等的因，故特别是有漏的，因此说身是可鄙的有漏法的来源。它显现(rūpayati)变色之相与心之所向，故为色(rūpa)；意思是，它使之显现如像，展示如形体。或者，因词根多义，当知色(rūpa)一词即有显现之义。“它被言说”(sappati)，故为声(saddo)；即被言说，或由自缘而被传送，被带至耳识所知之境。“它指示”(gandhayati)，故为香(gandho)；它指示自身的所依处，显现未显之物，如“此是香的，此是臭的”而使之明了；或如告密般说“此物在此”，从而揭示被覆盖的花果等。“众生品尝它”(rasanti taṃ sattā)，故为味(raso)；意思是，他们品尝。

อิตฺถิยาว อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ, ตถา ปุริสินฺทฺริยํ. ชีวนฺติ เตน สหชาตธมฺมาติ ชีวิตํ, ตเทว อินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ. หทยญฺจ ตํ วตฺถุ จ, หทยสฺส วา มโนวิญฺญาณสฺส วตฺถุ หทยวตฺถุ. โจปนกายภาวโต กาโย จ โส อธิปฺปายวิญฺญาปนโต วิญฺญตฺติ จาติ กายวิญฺญตฺติ. โจปนวาจาภาวโต, อธิปฺปายวิญฺญาปนโต จ วจี จ สา วิญฺญตฺติ จาติ วจีวิญฺญตฺติ. วิคฺคหาภาวโต น กสฺสติ, กสิตุํ ฉินฺทิตุํ น สกฺกา, น วา กาสติ ทิพฺพตีติ อกาสํ, อกาสเมว อากาสํ, ตเทว นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน อากาสธาตุ. รูปสฺสาติ นิปฺผนฺนรูปสฺส. ลหุภาโว ลหุตา. สยํ อนิปฺผนฺนตาย ‘‘รูปสฺสา’’ติ วิเสสิตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อยํ ปน วิเสโส – กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ, ตสฺส ภาโว กมฺมญฺญตา. ปฐมํ, อุปริ จ จโย ปวตฺติ อุปจโย. ปุพฺพาปรวเสน สมฺพนฺธา ตติ ปวตฺติ สนฺตติ. อนิจฺจสฺส วินาสิโน ภาโว อนิจฺจตา. กพลํ กรียตีติ กพฬีกาโร. อาหรตีติ อาหาโร. เอวํ ตาว อุปาทายรูปํ สทฺทตฺถโต เวทิตพฺพํ.

唯是女之根，是为女根(itthindriyaṃ)；男根(purisindriyaṃ)亦然。俱生法依此而活，故名为命(jīvita)；彼命即是根，是为命根(jīvitindriyaṃ)。是心(hadaya)，亦是彼所依处(vatthu)，故为心所依处(hadayavatthu)；或为意识(manoviññāṇa)的所依处，是为心所依处。因是能动之身，且能表达意图，故是身与表，是为身表(kāyaviññatti)。因是能动之语，且能表达意图，故是语与表，是为语表(vacīviññatti)。因无形体，故不被划刻，不能被划刻、切割；或因不发光、不闪耀，故名为“不显”(akāsaṃ)，“不显”即是虚空(ākāsaṃ)；彼虚空因其非有情、非生命之义，故为虚空界(ākāsadhātu)。“色之”(rūpassa)意为“已成色之”。轻快之性为轻快性(lahutā)。因其自身非已成，故以“色之”来限定。此理亦通于其余。此则为差别：于业善巧，是为堪任(kammañña)；彼之性，是为堪任性(kammaññatā)。最初与之后的积聚、转起，是为积集(upacayo)。依前后关系而相连、延续、转起，是为相续(santati)。无常、坏灭之性，是为无常性(aniccatā)。被做成团，故为段食(kabaḷīkāro)。能带来，故为食(āhāro)。如是，当先从词义上了解所造色(upādāyarūpa)。

กมโต ปน สพฺเพสํ รูปธมฺมานํ นิสฺสยภาเวน มูลภูตตฺตา ปฐมํ ภูตรูปานิ อุทฺทิฏฺฐานิ. อิตเรสุ อชฺฌตฺติกภาเวน อตฺตภาวสมญฺญาย มูลภาวโต จกฺขาทีนิ ปญฺจ อาทิโต อุทฺทิฏฺฐานิ. เตสํ วิสยีนํ อิเม วิสยาติ ทสฺเสตุํ รูปาทีนิ จตฺตาริ อุทฺทิฏฺฐานิ. โผฏฺฐพฺพํ ปน อนุปาทารูปตฺตา, ภูตคฺคหเณน คหิตตฺตา จ อิธ น คหิตํ. สฺวายํ อตฺตภาโว อิเมหิ ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ‘‘ปุริโส’’ติ วา สงฺขํ คจฺฉตีติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยทฺวยํ อุทฺทิฏฺฐํ. ‘‘อิมินา ชีวตี’’ติ โวหารํ ลพฺภตีติ ทสฺสนตฺถํ ตโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ตสฺส อิมํ นิสฺสาย วิญฺญาณปฺปวตฺติยํ อตฺตหิตาทิสิทฺธีติ ทสฺสนตฺถํ หทยวตฺถุ. ตสฺส อิมาสํ วเสน สพฺเพ กายวจีปโยคาติ ทสฺสนตฺถํ วิญฺญตฺติทฺวยํ. อิมาย รูปกายสฺส ปริจฺเฉโท, อญฺชโส จาติ ทสฺสนตฺถํ อากาสธาตุ. อิเมหิสฺส สุขปฺปวตฺติ, อุปฺปตฺติอาทโย จาติ ทสฺสนตฺถํ ลหุตาทโย. สพฺโพ จายํ จตุสนฺตติรูปสนฺตาโน อิมินา อุปตฺถมฺภียตีติ ทสฺสนตฺถํ อนฺเต กพฬีกาโร อาหาโร อุทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ.

其次，由于是一切色法的所依与根本，故首先列举大种色。在其余（依附色）中，因是内在的，且是自体之称的根本，故首先列举眼等五根。为显示此等能缘（visayī）之境，故列举色等四所缘。然而，触处（phoṭṭhabba）因是非所造色，且已被大种所摄，故此处不被摄取。为显示此自体由此等而得“女”或“男”之称，紧接着列举男女二根（itthipurisindriya）。为显示由此而得“依此而活”之说，其后列举命根（jīvitindriya）。为显示依此而有识的生起，成就自利等，故列举心所依处（hadayavatthu）。为显示依此等而有一切身语之作用，故列举二表（viññatti）。为显示以此而有色身的界限与间隙，故列举虚空界（ākāsadhātu）。为显示依此等而有安适的运作、生起等，故列举轻快性等（lahutādayo）。为显示此一切四因所生色之相续由此支持，当知最后列举段食（kabaḷīkāro āhāro）。

๔๓๓. อิทานิ [Pg.89] ยถาอุทฺทิฏฺฐานิ อุปาทารูปานิ ลกฺขณาทิโต นิทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาทลกฺขณ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ อุปาทารูเปสุ. รูเป, รูปสฺส วา อภิฆาโต รูปาภิฆาโต, ตํ อรหตีติ รูปาภิฆาตารโห, รูปาภิฆาโต โหตุ วา มา วา เอวํสภาโว จตุนฺนํ ภูตานํ ปสาโท รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาโท, เอวํลกฺขณํ จกฺขูติ อตฺโถ. ยสฺมา ปจฺจยนฺตรสหิโต เอว จกฺขุปสาโท รูปาภิหนนวเสน ปวตฺตติ, น เกวโล. ตสฺมา ตํสภาวตาว ปมาณํ, น รูปาภิฆาโตติ ทสฺสนตฺถํ รูปาภิฆาตารหตา วุตฺตา ยถา วิปาการหํ กุสลากุสลนฺติ. อภิฆาโต จ วิสยวิสยีนํ อญฺญมญฺญํ อภิมุขีภาโว โยคฺยเทสาวฏฺฐานํ อภิฆาโต วิยาติ กตฺวา. โส รูเป จกฺขุสฺส, รูปสฺส วา จกฺขุมฺหิ โหติ. เตนาห ‘‘ยํ จกฺขุ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ รูปมฺหิ สนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา’’ติ, ‘‘ยมฺหิ จกฺขุมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา’’ติ (ธ. ส. ๕๙๗) จ อาทิ. ปริปุณฺณาปริปุณฺณายตนตฺตภาวนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส นิทานภูตา กามตณฺหา, รูปตณฺหา จ ตทายตนิกภวปตฺถนาภาวโต ทฏฺฐุกามตาทิโวหารํ อรหตีติ ทุติยนโย สพฺพตฺถ วุตฺโต. ตตฺถ ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมํ สมุฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานานิ. เอวํวิธานํ ภูตานํ ปสาโท ทฏฺฐุกามตา…เป… ปสาโท, เอวํลกฺขณํ จกฺขุ. ตสฺส ตสฺส หิ ภวสฺส มูลการณภูตา ตณฺหา ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อุปฺปชฺชนารหายตนวิสยาปิ นาม โหตีติ กามตณฺหาทีนํ ทฏฺฐุกามตาทิโวหารารหตา วุตฺตา.

433. 现在，为从相等方面阐释如前所述的依附色(upādārūpa)，而开始（阐释）“其中，以适于色撞击的四大种净色为相”等文。其中，“其中”(tattha)指在那些依附色中。于色，或色的撞击(abhighāta)，是色撞击；适于此者，为“适于色撞击者”(rūpābhighātāraho)。无论色撞击有或无，具有此自性的四大种的净色，即是“适于色撞击的四大种净色”；眼具有此相，此是其义。因为眼净色唯有与其他缘俱行时，才以色撞击的方式而转起，非单独转起。因此，为显示其适于撞击的自性才是标准，而非色撞击本身，故说“适于色撞击”(rūpābhighātārahatā)，犹如说“善与不善适生异熟”。而撞击(abhighāta)，是所缘(visaya)与能缘(visayī)相互面对，处于适当位置，犹如撞击。此撞击，或为眼于色上，或为色于眼上发生。因此说：“无示有对之眼(anidassanaṃ sappaṭighaṃ cakkhu)，于有示有对之色(sanidassanamhi sappaṭighamhi rūpa)，或曾撞击(paṭihaññi)”，及“于无示有对之眼中，有示有对之色，或曾撞击，或正撞击(paṭihaññati)”等。作为能产生圆满或不圆满处之自体的业的因的欲爱(kāmataṇhā)与色爱(rūpataṇhā)，因有希求生于彼处之故，而适称“欲见”等语。此是遍说于一切处的第二种方法(nayo)。其中，“以欲见为因之业是此等（四大种）的生起因”，故（此等四大种）名为“以欲见为因之业为生起因者”(daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānāni)。此类四大种的净色，即是“以欲见……（为因之业为生起因的四大种）之净色”；眼具有此相。诚然，作为彼彼有之根本因的爱(taṇhā)，在彼彼有中，亦可名为“以适于生起的处为所缘者”，故说欲爱等适称“欲见”等语。

ทฏฺฐุกามตาติ หิ ทฏฺฐุมิจฺฉา, รูปตณฺหาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทฏฺฐุกามตาย, เสสานญฺจ ตํตํอตฺตภาวนิพฺพตฺตกกมฺมายูหนกฺขณโต สติ ปุริมนิพฺพตฺติยํ วตฺตพฺพํ นตฺถิ, อสติ ปน มคฺเคน อสมุคฺฆาติตภาโวเยว การณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยโต มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนํ การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชิตฺวา อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยภาวูปคมนโต วิชฺชมานเมวาติ อุปฺปนฺนตา อตฺถิตา ปริยาเยหิ วุจฺจติ ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน [Pg.90] ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๕๖), ‘‘สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ กามจฺฉนฺทํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ กามจฺฉนฺโท’ติ ปชานาตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๒; ม. นิ. ๑.๑๑๕) จ เอวมาทีสุ.

“‘欲见’(daṭṭhukāmatā)即是见之欲，义为色爱。于此，就欲见及其他（欲）而言，若在造作能产生彼彼自体之业的刹那，有前生（之欲），则无话可说；若无，则当知，未被道彻底摧毁的状态即是其因。因为未被道彻底断除者，在获得适宜之缘时生起，并成为其果之缘，故其为实有。因此，以‘已生’、‘存在’等同义词说之，如于‘修习圣八支道，多修圣八支道时，使已生已起的诸恶不善法于其中间即消失’（《相应部》5.156），及‘或于内有欲贪，了知“我于内有欲贪”’（《长部》2.382；《中部》1.115）等教说中。”

รูเปสุ ปุคฺคลสฺส, วิญฺญาณสฺส วา อาวิญฺฉนรสํ. อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ นิสฺสยปจฺจยภาวโต. ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ เยสํ ภูตานํ ปสาโท, เตวสฺส อาสนฺนการณนฺติ กตฺวา. เอตฺถ จ ตํตํอตฺตภาวนิปฺผาทกสาธารณกมฺมวเสน ปุริมํ จกฺขุลกฺขณํ วุตฺตํ การณวิเสสสฺส อนามฏฺฐตฺตา. ‘‘เอวรูปํ นาม เม จกฺขุ โหตู’’ติ เอวํ นิพฺพตฺติตอาเวณิกกมฺมวเสน ทุติยนฺติ วทนฺติ. สติปิ ปน ปญฺจนฺนํ ปสาทภาวสามญฺเญ สวิสยาวภาสนสงฺขาตสฺส ปสาทพฺยาปารสฺส วเสน ปุริมํ วุตฺตํ. ปสาทการณสฺส สติปิ กมฺมภาวสามญฺเญ, เอกตฺเต วา อตฺตโน การณเภเทน เภททสฺสนวเสน ทุติยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โสตาทีนํ ลกฺขณาทีสุ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“其作用是牵引个人之识朝向诸色。其现起为所依，因其是依止缘。其近因是以‘欲见’为因之业所生的四大；因为此净色(pasāda)是依于彼等四大而有，故彼等四大即是其近因。于此，第一种眼之相，是就产生彼彼自体之共通业而说，因其未触及特殊之因。他们说，第二种（眼之相）是就‘愿我有如此之眼！’这样所造作之不共业而说。再者，虽有五种净色之性的共通，但第一种（相）是就名为‘显明各自对象’之净色作用而说。虽作为净色之因的业性是共通的，或甚至是单一的，但当知，第二种（相）是为显示由其各自之因的差别所致的差异而说。对于耳等（根）之相等方面，当以已说之理了知其义。”

เอตฺถาห – จกฺขาทีนํ อินฺทฺริยานํ กึ เอกกมฺมุนา อุปฺปตฺติ, อุทาหุ นานากมฺมุนาติ? อุภยถาปีติ โปราณา. ตตฺถ นานากมฺมุนา ตาว อุปฺปตฺติยํ จกฺขาทีนํ วิเสเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ การณสฺส ภินฺนตฺตา. เอกกมฺมุนา ปน อุปฺปตฺติยํ กถํ เนสํ วิเสโสติ? การณสฺส ภินฺนตฺตา เอว. ตํตํภวปตฺถนาภูตา หิ ตณฺหา ตํตํภวปริยาปนฺนายตนาภิลาสตาย สยํ วิจิตฺตรูปา อุปนิสฺสยภาเวน ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส วิจิตฺตเภทตํ วิทหติ. ยโต ตทาหิตวิเสสํ ตํ ตถารูปสมตฺถตาโยเคนาเนกรูปาปนฺนํ วิย อเนกํ วิสิฏฺฐสภาวํ ผลํ นิพฺพตฺเตติ. น เจตฺถ สมตฺถตา สมตฺถภาวโต อญฺญา เวทิตพฺพา การณวิเสเสน อาหิตวิเสสสฺส วิสิฏฺฐผลนิปฺผาทนโยคฺยตามตฺตโต. อยญฺจ เอกสฺสปิ กมฺมสฺส อเนกินฺทฺริยเหตุตาวิเสสโยโค ยุตฺติโต, อาคมนโต จ ปรโต อาคมิสฺสติ. อปิจ เอกสฺเสว กุสลจิตฺตสฺส โสฬสาทิวิปากจิตฺตนิพฺพตฺติเหตุตา วุจฺจติ. โลเกปิ เอกสฺเสว สาลิพีชสฺส ปริปุณฺณาปริปุณฺณตณฺฑุลอาตณฺฑุลผลนิพฺพตฺติเหตุตา ทิสฺสเตว, กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย. ยโต กมฺมผลํ จกฺขาทีนิ, กมฺมวิปาโก จ สพฺพโส พุทฺธานํเยว ญาณสฺส วิสโยติ.

于此有人问：眼等诸根是由一业而生，还是由种种业而生？古师说：两种情况皆有。于此，若由种种业而生，则对眼等诸根的差别无需多言，因其因各不相同。但若由一业而生，其差别又如何？正是因为因有差别。因为，希求种种生存的渴爱(taṇhā)，由于其自身对种种生存所摄的处(āyatana)有各种希求而形态各异，它作为亲依止(upanissaya)缘，使能产生种种生存的业具有种种差别。因此，那被（渴爱）赋予了特殊性的业，通过与相应能力的结合，便能产生多种具有不同自性的果，犹如呈现出多种形态一般。于此，不应将“能力”理解为异于“有能力”之事，因为它只不过是那被特殊之因赋予了特殊性的（业），能产生特殊之果的适宜性而已。并且，一个业能成为多根之因的这种特殊结合，其理与教证将在下文阐明。再者，经中说一个善心能成为十六种等异熟心生起之因。在世间，也见到一粒稻种能结出饱满、不饱满、或无谷粒的果实，又何需此等义理思辨。因为眼等是业的果，而业的异熟，完全是诸佛之智的范围。

๔๓๔. เกจีติ [Pg.91] มหาสงฺฆิเกสุ เอกจฺเจ. เตสุ หิ วสุธมฺโม เอวํ วทติ ‘‘จกฺขุมฺหิ เตโช อธิกํ, โสเต วายุ, ฆาเน ปถวี, ชิวฺหาย อาโป, กาเย สพฺเพปิ สมา’’ติ. จกฺขาทีสุ เตชาทิอธิกตา นาม ตนฺนิสฺสยภูตานํ ตทธิกตายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตชาธิกานํ ภูตานํ ปสาโท จกฺขู’’ติอาทิมาห. กาโย สพฺเพสนฺติ โก เอตฺถ วิเสโส, นนุ เตชาทิอธิกานญฺจ ภูตานํ ปสาทา สพฺเพสํเยวาติ? สจฺจเมตํ, อิทํ ปน ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนํ สมานานนฺติ อิมมตฺถํ ทีเปติ อนุวตฺตมานสฺส เอกเทสาธิกภาวสฺส นิวารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตชาทีนํ หิ ปจฺเจกํ อธิกภาเว วิย ทฺวินฺนํ, ติณฺณํ วา อธิกภาเวปิ ยถาวุตฺตาธิกภาเวเนว เอกกาทิวเสน ลพฺภมานาย โอมตฺตตายปิ กายปฺปสาโท น โหตีติ ปากโฏยมตฺโถ. ตสฺมา จตุนฺนมฺปิ ภูตานํ สมภาเวน กายปฺปสาโท โหตีติ สพฺพสทฺโท อิธ สมภาวทีปโก ทฏฺฐพฺโพ. เตชาทีนนฺติ ปทีปสงฺขาตสฺส เตชสฺส โอภาสรูเปน, วายุสฺส สทฺเทน, ปถวิยา คนฺเธน, เขฬสงฺขาตสฺส อุทกสฺส รเสนาติ ปุริมวาเท, ปจฺฉิมวาเท จ ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหิ อนุคฺคยฺหภาวโต, รูปาทีนํ คหเณ อุปการิตพฺพโตติ อตฺโถ. อาโลกาทิสหการีการณสหิตานํเยว จกฺขาทีนํ รูปาทิอวภาสนสมตฺถตา, วิวรสฺส จ โสตวิญฺญาณูปนิสฺสยภาโว คุโณติ เตสํ ลทฺธิ. เตชาทีนํ วิย ปน วิวรสฺส ภูตภาวาภาวโต ยถาโยค-คฺคหณํ. อถ วา รูปาทโย วิย วิวรมฺปิ ภูตคุโณติ ปราธิปฺปาเย เตชสฺส อาโลกรูเปน, อากาสสงฺขาตสฺส วิวรสฺส สทฺเทน, วายุสฺส คนฺเธน, อุทกสฺส รเสน, ปถวิยา โผฏฺฐพฺเพนาติ เอวํ ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหีติ โยชนา.

434. “有些”是指大众部（Mahāsaṅghika）中的一些人。他们当中，婆薮达摩（Vasudhammo）如此说：“于眼中，火界（tejo）偏胜；于耳中，风界（vāyu）偏胜；于鼻中，地界（pathavī）偏胜；于舌中，水界（āpo）偏胜；于身中，所有（大种）皆平等。”“眼等中火等偏胜”是指其所依的诸大种中该大种偏胜，为了显示此义而说“火大偏胜的诸大种所成之净色为眼”等。“身根中所有（大种）皆平等”，此中有何差别？难道火等偏胜的诸大种所成之净色，不也是由所有大种所成吗？此言真实。然而，“所有”一词是为了显示“平等”之义，因为说此话是为了排除前述某个部分偏胜的情况。因为，诚然，不仅像火等个别偏胜，或二或三者偏胜，只要因一者等比例减少而导致不均，身净色便不成，此义甚明。因此，身净色由四大平等而成，故此处的“所有”一词应视为显示平等。“由火等（之德）”一句，其义理是：在前一学说及后一学说中，皆因受到相应大种之德的资助，于识知色等时有所助益。在前一学说中，此资助是指火以灯焰之光明色，风以声，地以香，唾液之水以味。他们的学说是：眼等只有在具备光明等俱生缘时，才有显明色等的能力；而孔隙（vivara）作为耳识的亲依止缘，也是一种“德”。但孔隙不像火等那样是四大，故应作相应理解。或者，根据他人的观点，孔隙也像色等一样是四大之德，那么应如此配合：火以光明色，名为“空”（ākāsa）的孔隙以声，风以香，水以味，地以所触。

รูปาทีนํ อธิกภาวทสฺสนโตติ อคฺคิมฺหิ รูปสฺส ปภสฺสรสฺส, วายุมฺหิ สทฺทสฺส สภาเวน สุยฺยมานสฺส, ปถวิยา สุรภิอาทิโน คนฺธสฺส, อาเป จ รสสฺส มธุรสฺสาติ อิเมสํ วิเสสยุตฺตานํ ทสฺสนโต ‘‘รูปาทโย เตสํ คุณา’’ติ ปฐมวาที อาหาติ. ตสฺเสว ‘‘อิจฺเฉยฺยามา’’ติอาทินา อุตฺตรมาห. อิมินาว อุปาเยน ทุติยวาทิโนปิ นิคฺคโห โหตีติ. อถ วา รูปาทิวิเสสคุเณหิ เตชอากาสปถวีอาปวายูหิ จกฺขาทีนิ กตานีติ วทนฺตสฺส กณาทสฺส วาทํ อุทฺธริตฺวา [Pg.92] ตํ นิคฺคเหตุํ ‘‘อถาปิ วเทยฺยุ’’นฺติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาสเว อุปลพฺภมาโนปิ คนฺโธ ปถวิยา อาโปสํยุตฺตาย กปฺปาสโต วิสทิสายาติ น กปฺปาสคนฺธสฺส อธิกภาวาปตฺตีติ เจ? น, อนภิภูตตฺตา. อาสเว หิ อุทกสํยุตฺตา ปถวี อุทเกน อภิภูตา, น กปฺปาสปถวีติ ตสฺส เอว คนฺเธน อธิเกน ภวิตพฺพํ. อุณฺโหทกสํยุตฺโต จ อคฺคิ อุปลพฺภนีโย มหนฺโตติ กตฺวา ตสฺส ผสฺโส วิย วณฺโณปิ ปภสฺสโร อุปลพฺเภยฺยาติ อุณฺโหทเก วณฺณโต อคฺคินา อนภิสมฺพนฺธสฺส สีโตทกสฺส วณฺโณ ปริหาเยถ. ตสฺมาติ เอตสฺส อุภยสฺส อภาวา. ตทภาเวน หิ รูปาทีนํ เตชาทิวิเสสคุณตา นิวตฺติตา. ตนฺนิวตฺตเนน ‘‘เตชาทีนํ คุเณหิ รูปาทีหิ อนุคฺคยฺหภาวโต’’ติ อิทํ การณํ นิวตฺติตนฺติ เอวํ ปรมฺปราย อุภยาภาโว วิเสสปริกปฺปนปหานสฺส การณํ โหตีติ อาห ‘‘ตสฺมา ปหาเยต’’นฺติอาทิ. เอกกลาเปปิ รูปรสาทโย วิสทิสา, โก ปน วาโท นานากลาเป จกฺขาทโย ภูตวิเสสาภาเวปีติ ทสฺเสตุํ รูปรสาทินิทสฺสนํ วุตฺตํ.

因为见到色等（在某些大种中）偏胜显现，如火中辉煌之色，风中自然可闻之声，地中芬芳之香，水中甘美之味，由于见到这些与特殊（大种）结合的（色等），第一位论者说：“色等是它们的德”。对此，以“我等应愿”等语作了回答。以此方法，第二位论者的主张也被驳斥了。或者，应知说“若有说”等，是为了引述并驳斥迦那陀（Kaṇāda）的学说，他主张眼等是由色等特殊之德及火、空、地、水、风所造。（问：）即使在醇酒（āsava）中也能闻到香，但那是与水相应的地界，与棉花（kappāsa）不同，所以棉花的香气不会达到偏胜，是吗？（答：）不，因为（棉花的地界）未被（水）征服。在醇酒中，与水相应的地界被水征服，但棉花中的地界则不然，因此后者的香气理应更强。再者，与热水相应的火被认为是强大的，因此其触与色也应同样辉煌地被感知到，那么与火无关的冷水之色就应减退。因此，由于此二者（所预期的结果）皆不存在，“色等是火等之特殊之德”的观点就被驳斥了。由于此说的被驳斥，“因为受到火等之德即色等的资助”这一理由也被驳斥了。如此，由于这两种情况的相继不存在，便成为舍弃此种特殊构想的因，故说“因此，应舍弃”等。为了显示即使在一个色聚（kalāpa）中，色、味等也各不相同，更何况在不同的色聚中，即使没有大种的偏胜，眼等（根）也（可以）不同，故举出此色、味等之例。

ยทิ ภูตวิเสโส นตฺถิ, กึ ปน จกฺขาทิวิเสสสฺส การณนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ อญฺญมญฺญสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกมฺปิ กมฺมํ ปญฺจายตนิกตฺตภาวภวปฺปตฺถนานิปฺผนฺนํ จกฺขาทิวิเสสเหตุตาย อญฺญมญฺญสฺส อสาธารณนฺติ จ กมฺมวิเสโสติ จ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ตํ เยน วิเสเสน จกฺขุสฺส ปจฺจโย, เตเนว โสตสฺส ปจฺจโย โหติ อินฺทฺริยนฺตราภาวปฺปตฺติโต. ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหคฺคตา เจตนา กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๗๘) วจเนน ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิชฺชมานานํ สพฺเพสํ กฏตฺตารูปานํ เอกา เจตนา กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิญฺญายติ. นานาเจตนาย หิ ตทา อินฺทฺริยุปฺปตฺติยํ สติ ปริตฺเตน จ มหคฺคเตน จ กมฺมุนา นิพฺพตฺติตํ กฏตฺตารูปํ อาปชฺเชยฺยาติ. น เจกา ปฏิสนฺธิ อเนกกมฺมนิพฺพตฺตา โหตีติ สิทฺธเมเกน กมฺเมน อเนกินฺทฺริยุปฺปตฺติ โหตีติ.

若无四大差别，然则眼等差别之因何在？为了显示此因，故说“彼乃互为……”等。应知，即使是同一个业，若由希求五处有之愿望所成，亦因其为眼等差别之因而被称为“互不共通”及“业差别”。因为它不会以作为眼之缘的同一差别而成为耳之缘，因为会导致其他诸根的不存在故。根据《发趣论》(Paṭṭhāna)所言：“于结生时，广大思以业缘为缘，成为业生色之缘。”可知于结生时存在的一切业生色，皆以一思为业缘。因为，若当时诸根由种种思而生，则将导致（同一结生心刹那的）业生色是由欲界业与广大业两者所成。然一次结生并非由多种业所成，是故，由一业而生多种根，此说成立。

๔๓๕. อนลฺลีโน นิสฺสโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนนิสฺสโย, รูปสทฺทสงฺขาโต วิสโย. คนฺธรสานํ นิสฺสยา ฆานชิวฺหานํ นิสฺสเย อลฺลียนฺตีติ [Pg.93] เต นิสฺสยวเสน อลฺลีนา. โผฏฺฐพฺพํ สยํ กายนิสฺสยอลฺลีนํ ภูตตฺตา. อปโร นโย – จกฺขุโสตานิ อปฺปตฺตวิสยคฺคาหกานิ สานฺตเร, อธิเก จ วิสเย วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวโต. โสตมฺปิ สมฺปตฺตวิสยคฺคาหีติ เกจิ. ยทิ โสตํ สมฺปตฺตคฺคาหิ, จิตฺตโช สทฺโท โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ น สิยา. น หิ พหิทฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ อุปฺปตฺติ อตฺถิ. ปาฬิยญฺจ อวิเสเสน สทฺทารมฺมณสฺส โสตวิญฺญาณารมฺมณภาโว วุตฺโต. กิญฺจ ทิสาเทสววตฺถานญฺจ สทฺทสฺส น สิยา, อตฺตโน วิสยิปเทสสฺส เอว คเหตพฺพโต คนฺโธ วิย. ตสฺมา ยตฺถ อุปฺปนฺโน สทฺโท, ตตฺเถว ฐิโต. สเจ โสตปเถ อาปาถมาคจฺฉติ, นนุ ทูเร ฐิเตหิ รชกาทิสทฺทา จิเรน สุยฺยนฺตีติ? น ทูราสนฺนานํ ยถาปากเฏ สทฺเท คหณวิเสสโต. ยถา หิ ทูราสนฺนานํ วจนสทฺเท ยถาปากเฏ คหณวิเสสโต อาการวิเสสานํ อคฺคหณํ, คหณญฺจ โหติ, เอวํ รชกาทิสทฺเทปิ อาสนฺนสฺส อาทิโต ปภุติ ยาว อวสานา กเมน ปากฏีภูเต, ทูรสฺส จ อวสาเน, มชฺเฌ วา ปิณฺฑวเสน ปวตฺติปากฏีภูเต นิจฺฉยคฺคหณานํ โสตวิญฺญาณวีถิยา ปรโต ปวตฺตานํ วิเสสโต ลหุกํ สุโต ‘‘จิเรน สุโต’’ติ อธิมาโน โหติ. โส ปน สทฺโท ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตนฺนิสฺสิโตว อตฺตโน วิชฺชมานกฺขเณ โสตสฺส อาปาถมาคจฺฉติ. ยทิ สทฺทสฺส ภูตปรมฺปราย สมนฺตโต ปวตฺติ นตฺถิ, กถํ ปฏิโฆสุปฺปตฺตีติ? ทูเร ฐิโตปิ สทฺโท อญฺญตฺถ ปฏิโฆสุปฺปตฺติยา, ภาชนาทิจลนสฺส จ อโยกนฺโต วิย อโยจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

435. 其所依为不执著，故称不执著所依，即名为色与声的所缘。香与味的所依执著于鼻根与舌根的所依，故它们依于所依而执著。触所缘自身执著于身所依，因其为大种故。另一理路：眼根与耳根是执取未达（根门）之境者，有间隙故；且在殊胜的所缘境中，能为识生起之因。有人说：“耳根亦是执取已达之境者。”若耳根执取已达之境，则心生之声不得为耳识的所缘。因为心生（色）法并不会在外部生起。且在圣典中，不加区别地宣说声所缘为耳识的所缘。再者，声亦将无有方向与处所的确定，因其需如香一般，仅于其根门之处所被执取。是故，声于何处生，即于何处住。若其进入耳根范围，远处洗衣工等之声，岂非经久才被听闻？非也，此乃因于远近显现之声，其执取有别。譬如，对于远近之言语声，依其显现而执取有别，故有不能执取及能执取其行相差别；如是，对于洗衣工等之声亦然，于近处者，从始至终次第显现；于远处者，则在结尾或中间，以团块方式持续显现。由于在耳识心路之后生起的决意执取有别，便会产生‘过了很久才听到’的增上慢。然彼声于其生起处，依附于彼，于其存在的刹那进入耳根范围。若声不通过大种的延续向四周传播，回声如何生起？应见：声虽住于远处，却能为他处回声生起及器皿等振动之缘，犹如磁石之为铁移动之缘。

๔๓๖. ปุพฺเพ ลกฺขณาทินา วิภาวิตมฺปิ จกฺขุํ ฐิตฏฺฐานาทิโต วิภาเวตุํ ‘‘จกฺขุ เจตฺถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ จกฺขุ สาธยมานํ ติฏฺฐตีติ สมฺพนฺโธ. จ-กาโร พฺยติเรกตฺโถ, เตนสฺส วุจฺจมานเมว วิเสสํ โชเตติ. เอตฺถาติ เอเตสุ ยถานิทฺทิฏฺเฐสุ ปญฺจสุ อุปาทารูเปสุ. ‘‘สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทเส’’ติ เอเตน อวเสสํ กณฺหมณฺฑลํ ปฏิกฺขิปติ. สฺเนหมิว สตฺต อกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ฐิตาเหว อตฺตโน นิสฺสยภูตาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ ตนฺนิสฺสิเตเหว อายุวณฺณาทีหิ อนุปาลิตํ ปริวาริตํ ติสนฺตติรูปสมุฏฺฐาปเกหิ อุตุจิตฺตาหาเรหิ [Pg.94] อุปตฺถมฺภิยมานํ ติฏฺฐติ. สตฺตอกฺขิปฏลพฺยาปนวจเนเนว จกฺขุสฺส อเนกกลาปคตภาวํ ทสฺเสติ. ปมาณโต อูกาสิรมตฺตนฺติ อูกาสิรมตฺเต ปเทเส ปวตฺตนโต วุตฺตํ. จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุภาวํ นิสฺสยภาวโต อาวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนาทีนํ ตทารมฺมณาวสานานํ ทฺวารภาวํ สมวสรฏฺฐานโต. ตํ ปเนตํ จกฺขุ อธิฏฺฐานเภทโต, ตตฺถาปิ ปจฺเจกํ อเนกกลาปคตภาวโต อเนกมฺปิ สมานํ สามญฺญนิทฺเทเสน อาวชฺชนาย เอกตฺตา, เอกสฺมึ ขเณ เอกสฺเสว จ กิจฺจกรตฺตา เอกํ กตฺวา วุตฺตํ. เอวมฺปิ พหูสุ กถเมกสฺเสว กิจฺจกรตฺตํ. ยํ ตตฺถ วิสทํ หุตฺวา รูปาภิฆาตารหํ, ตํ วิญฺญาณสฺส นิสฺสโย โหตีติ คเหตพฺพํ. โผฏฺฐพฺพวิเสโส วิย กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภาเว.

436. 先前虽已通过特征等辨明了眼，但为从其安住处等加以辨明，故开始说“眼于此”等。于此，其关联为“眼成就而住”。ca字为简别之义，由此彰显其将说之特质。“于此”，即于此等如前所述的五种所取色中。“于身体形体生起之处”一语，排除了其余的黑眼球。它遍布七层眼膜，犹如油，由作为其所依的四种大种所资助，由依附于彼等的寿、色等所护持、围绕，由能生起三种相续色的时节、心、食所扶持而安住。仅凭“遍布七层眼膜”之说，即显示眼根由许多色聚所成。其量“如虱头许”，是因其在虱头大小的区域中活动而说。因其为所依故，是眼识的依处；因其为（心路过程）会合之处，故为从转向、领受乃至彼所缘为止（诸心）的门。然而，此眼虽因依止处有别，且其中每一处又由许多色聚所成而为众多，但因总说之故，又因对于转向而言为一，且于一刹那仅有一者执行作用，故合说为一。即便如此，于众多（色聚）中，如何仅有一者执行作用？应知：其中清澈而堪能接受色所缘撞击者，即为识的所依，犹如特定的触所缘之于身识为所缘。

มนุปสฺสตีติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อถ วา มนูติ มจฺโจ.

“Manupassati”中的“ma-”是连接词缀，或者，“manu”意为“人”（macco）。

องฺคุลิเวธกํ องฺคุลียกํ.

“Aṅgulivedhakaṃ”即指环。

วิสมชฺฌาสยตาย จกฺขุ วมฺมิกฉิทฺทาภิรตสปฺโป วิย, พิลชฺฌาสยตาย โสตํ อุทกพิลาภิรตกุมฺภีโล วิย, อากาสชฺฌาสยตาย ฆานํ อชฏากาสาภิรตปกฺขี วิย, คามชฺฌาสยตาย ชิวฺหา คามาภิรตกุกฺกุโร วิย, อุปาทินฺนกชฺฌาสยตาย กาโย อามกสุสานาภิรตสิงฺคาโล วิย ปสฺสิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วมฺมิ…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ อาห. วิสมชฺฌาสยตา จ จกฺขุสฺส วิสมชฺฌาสยํ วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตา, จกฺขุมโต วา ปุคฺคลสฺส อชฺฌาสยวเสน จกฺขุ วิสมชฺฌาสยํ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สพฺโพปิ จ ยถาวุตฺโต ปปญฺโจ โสตาทีสุปิ ยถารหํ เวทิตพฺโพ.

为显示“应如是看待”，故说：“因其有不平意乐性，应见眼如喜乐于蚁穴之蛇；因其有孔穴意乐性，应见耳如喜乐于水穴之鳄；因其有虚空意乐性，应见鼻如喜乐于无障虚空之鸟；因其有村落意乐性，应见舌如喜乐于村落之犬；因其有所取意乐性，应见身如喜乐于生尸墓地之豺。”故说：“蚁穴……（乃至）……应见。”而说眼有“不平意乐性”，是因其犹如不平的意乐；或应依有眼之人的意乐，而见眼为“有不平意乐”。此理亦通于其余诸根。所有如是宣说的详尽阐释，亦应随宜了知于耳根等。

๔๓๗. จกฺขุมฺหิ, จกฺขุสฺส วา ปฏิหนนํ จกฺขุปฏิหนนํ, ตํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ จกฺขุปฏิหนนลกฺขณํ. ปฏิหนนญฺเจตฺถ ยถาวุตฺโต อภิฆาโตว. วิสยภาโว อารมฺมณปจฺจยตา. กามํ สา เอว โคจรตา, ตถาปิ วิสยโคจรานํ อยํ วิเสโส – อนญฺญตฺถภาโว, ตพฺพหุลจาริตา จ จกฺขุวิญฺญาณสฺส. วิสยภาเว จสฺส ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ยตฺถ ปน กายวิญฺญตฺติอาทิเก.

437. 于眼，或眼的撞击为“眼撞击”(cakkhupaṭihanana)；此为其相，故称“眼撞击相”(cakkhupaṭihananalakkhaṇa)。于此，撞击即是如前所说的冲击。所缘性(visayabhāva)即是所缘缘性(ārammaṇapaccayatā)。诚然，彼即是行境性(gocaratā)，然而所缘(visaya)与行境(gocara)有此差别：对眼识而言，不于他处有是其所缘性，于彼处数数行是其行境性。并且，关于其所缘性，应说之事，将于后文显明。至于在身表(kāyaviññatti)等中……

๔๓๘. อิตฺถิยา [Pg.95] ภาโว, ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ภวติ เอเตน จิตฺตํ, อภิธานญฺจาติ อิตฺถิภาโว, ตํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ อิตฺถิภาวลกฺขณํ. ตโต เอว ‘‘อิตฺถี’’ติ ตํสหิตํ สนฺตานํ ปกาเสนฺตํ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อิตฺถีติ ปกาสนรส’’นฺติ. วฏฺฏํสตา อวิสทหตฺถปาทาทิตา จ อิตฺถิลิงฺคํ. ถนมํสาวิสทตา, นิมฺมสฺสุทาฐิตา, เกสพนฺธนํ, วตฺถคฺคหณญฺจ ‘‘อิตฺถี’’ติ สญฺชานนสฺส ปจฺจยภาวโต อิตฺถินิมิตฺตํ. ทหรกาเลปิ สุปฺปกมุสลกาทีหิ กีฬา, มตฺติกตกฺเกน สุตฺตกนฺตนาทิ จ อิตฺถิกุตฺตํ, อิตฺถิกิริยาติ อตฺโถ. อวิสทฏฺฐานคมนาทิโก อากาโร อิตฺถากปฺโป. อปโร นโย – อิตฺถีนํ มุตฺตกรณํ อิตฺถิลิงฺคํ. สราธิปฺปายา อิตฺถินิมิตฺตํ. อวิสทฏฺฐานคมนนิสชฺชาขาทนโภชนาทิกา อิตฺถิกุตฺตํ. อิตฺถิสณฺฐานํ อิตฺถากปฺโป. อิมานิ จ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ ยถาสกํ กมฺมาทินา ปจฺจเยน อุปฺปชฺชมานานิปิ เยภุยฺเยน อิตฺถินฺทฺริยสหิเต เอว สนฺตาเน ตํตทาการานิ หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อิตฺถินฺทฺริยํ เตสํ การณนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิตฺถิลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การณภาวปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ. อิตฺถิลิงฺคาทีสุ เอว จ การณภาวสงฺขาเตน อธิปติภาเวน ตสฺส อินฺทฺริยตา วุตฺตา, อินฺทฺริยสหิเต สนฺตาเน อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปปจฺจยานํ อญฺญถา อนุปฺปาทนโต, อิตฺถิคฺคหณสฺส จ เตสํ รูปานํ ปจฺจยภาวโต.

438. 为女之状态，或因此而有“女”之心与名言，是为女性；此为其相，故说“有女性之相”。是故，犹如显明与此俱行的相续为“女”，故说“其作用是显明为女”。肩圆、手足等不粗显，是为女相。胸肌不显、无须、束发、穿着方式等，因其为识别为“女”之缘，故为女标。即便幼时，亦玩弄小簸箕、小杵等，及用泥制纺锤纺线等，是为女行，即女性行为之义。站立、行走等姿态不粗显，是为女仪。另一理路：女子的排尿器官是女相。声音与意向是女标。站立、行走、坐、嚼食、用餐等不粗显是女行。女性的身形是女仪。此等女相、女标等，虽各自依业等缘而生，然绝大多数仅于与女根俱行的相续中，以此等形态而生起，故女根是彼等之因。因此说：“其现起为女相、女标、女行、女仪的因性。”并且，正于女相、女标等中，以其名为“因性”的增上力，故说彼为根；因为在与女根俱行的相续中，作为女相等形态色法之缘者不会令其以其他方式生起，且彼等色法为识别为“女”之缘故。

ยสฺมา ปน ภาวทสเกปิ รูปานํ อิตฺถินฺทฺริยํ น ชนกํ, นาปิ อนุปาลกํ, อุปตฺถมฺภกํ วา, น จ อญฺเญสํ กลาปรูปานํ, ตสฺมา ตํ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย สกลาปรูปานํ, อาหาโร วิย วา กลาปนฺตรรูปานญฺจ ‘‘อินฺทฺริยอตฺถิอวิคตปจฺจโย’’ติ ปาฬิยํ น วุตฺตํ. ยสฺมา จ ปจฺจยนฺตราธีนานิ ลิงฺคาทีนิ, ตสฺมา ยตฺถสฺส อาธิปจฺจํ, ตํสทิเสสุ มตจิตฺตกตรูเปสุปิ ตํสณฺฐานตา ทิสฺสติ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเยปิ. ยํ ปเนตฺถ วิสทิสํ, ตํ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ตยิทํ ทฺวยํ ยสฺมา เอกสฺมึ สนฺตาเน สห น ปวตฺตติ ‘‘ยสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’’ติอาทิ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๘) วจนโต, ตสฺมา อุภโตพฺยญฺชนกสฺสาปิ เอกสฺมึ ขเณ เอกเมว โหตีติ เวทิตพฺพํ. เย ปน ‘‘สรีเรกเทสวุตฺติ ภาวรูป’’นฺติ วทนฺติ, เตสมฺปิ ตํ มิจฺฉาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทุภยมฺปิ…เป… พฺยาปกเมวา’’ติ วตฺวา ยทิ เอวํ กายปฺปสาเทน สงฺกโร สิยาติ อาสงฺกํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘น จ กายปฺปสาเทนา’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยทิปิ [Pg.96] สกลสรีรพฺยาปิตาย กายปฺปสาเทน อฏฺฐิโตกาเส ฐิตนฺติ วตฺตพฺพตํ นาปชฺชติ, เตน ปน ภินฺนนิสฺสยตฺตา ฐิโตกาเส ฐิตนฺติปิ วตฺตพฺพตํ นาปชฺชตีติ อยเมว เจตฺถ นิปฺปริยายกถา. ‘‘รูปรสาทโย วิยา’’ติ เอเตน สมานนิสฺสเยสุปิ นาม สงฺกโร นตฺถิ ลกฺขณเภทโต, กิมงฺคํ ปน ภินฺนนิสฺสยสภาเวสูติ ทสฺเสติ.

然而，由于在性十法聚中，女性根对于其中的色法既非生者，亦非维持者或支持者，且不支持其他色聚中的色法，因此它不像命根之于所有色聚，或如食素之于其他色聚，在巴利圣典中未被称为“根有不离去缘”。又由于性别特征等依赖于其他缘，因此在其占主导地位之处，即使在死尸与绘画等色法中，也可见其形态。此理亦通于男性根。其中不同之处，当依已说之理了知。此二者之所以不能在同一相续中共同存在，乃依《双论》(Yamaka)（根双·188）所说：“若女性根生起，其男性根亦生起耶？否。”等。因此当知，即使是具两性者，于一刹那亦仅有其一存在。至于那些说“性色仅存于身体的某个部分”的人，为了指出其说为谬误，（论主）先说“彼二者……遍布”，然后为了消除“或许会与身净色混淆”的疑虑，而说“不与身净色……”等。其义为：虽然由于（性色）遍布全身，不能说它住于身净色所未遍布之处，但由于它们的所依不同，也不能说它住于身净色所住之处。这才是此处直接的论述。“如色、味等”一句显示：即使在同一所依中，诸法由于特征不同尚且没有混淆，何况是所依自性不同的法呢？

๔๓๙. สหชรูปานุปาลนลกฺขณนฺติ อตฺตนา สหชาตรูปานํ อนุปาลนลกฺขณํ. ชีวิตินฺทฺริยสฺส เอกนฺตกมฺมชตฺตา สหช-คฺคหเณเนว อนุปาเลตพฺพานมฺปิ กมฺมชภาโว สิทฺโธติ กมฺมช-คฺคหณํ น กตํ. ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายิโนปิ กมฺมชรูปสฺส ปวตฺติเหตุภาเวน ตํ อนุปาลกํ, ตสฺมา สหชรูปานุปาลนลกฺขณํ. น หิ กมฺมชานํ กมฺมํเยว ฐิติเหตุ ภวิตุํ อรหติ อาหารชาทีนํ อาหาราทิ วิย. กึ การณา? ตงฺขณาภาวโต. เตสนฺติ สหชรูปานํ. ปวตฺตนํ ยาปนํ. ฐปนํ ฐิติเหตุตา. อตฺตนา อนุปาลนวเสน ยาเปตพฺพานิ ปวตฺเตตพฺพานิ ภูตานิ เอตสฺส ปทฏฺฐานนฺติ ยาปยิตพฺพภูตปทฏฺฐานํ. อนุปาลนลกฺขณาทิมฺหีติ อาทิ-สทฺเทน ปวตฺตนรสาทิเมว สงฺคณฺหาติ. อตฺถิกฺขเณเยวาติ อนุปาเลตพฺพานํ อตฺถิกฺขเณเยว. อสติ อนุปาเลตพฺเพ อุปฺปลาทิมฺหิ กึ อุทกํ อนุปาเลยฺย. ยทิ กมฺมชานํ ฐิติเหตุมนฺตเรน ฐิติ น โหติ, ชีวิตินฺทฺริยสฺส โก ฐิติเหตูติ อาห ‘‘สย’’นฺติอาทิ. ยทิ กมฺมชานํ ฐานํ ชีวิตินฺทฺริยปฏิพทฺธํ, อถ กสฺมา สพฺพกาลํ น ฐเปตีติ อาห ‘‘น ภงฺคโต’’ติอาทิ. ตสฺส ตสฺส อนุปาลนาทิกสฺส สาธนโต. ตํ สาธนญฺจ ชีวมานตาวิเสสสฺส ปจฺจยภาวโต. อินฺทฺริยพทฺธรูปสฺส หิ มตรูปโต กมฺมชสฺส, ตทนุพนฺธภูตสฺส จ อุตุสมุฏฺฐานาทิโต ชีวิตินฺทฺริยกโต วิเสโส, น เกวลํ ขณฏฺฐิติยา เอว, ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสาปิ ชีวิตินฺทฺริยํ การณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อิตรถา อายุกฺขยโต มรณํ น ยุชฺเชยฺยาติ.

439. “守护俱生色是其特征”，意即守护与自己俱生的色法是其特征。由于命根纯粹是业生的，故仅以“俱生”一词，即可证成其所守护者亦为业生，因此未再用“业生”一词。即使对于仅住一刹那的业生色，它（命根）也作为其持续之因而守护之，故说“守护俱生色是其特征”。诚然，仅凭业本身，不足以成为业生色的住立之因，不像食等是食生色等的住立之因那样。是何原因？因（造业之）刹那已逝。“彼等”即俱生色。“使之持续”即维持。“使之住立”即作为住立之因。应被维持、应被持续的诸法是其近因（padaṭṭhāna）。于“守护特征等”中，“等”字含摄了使之持续等作用。“仅在存在刹那”意即仅在所守护法的存在刹那。若无莲花等须被守护，水又能守护什么呢？若业生色无住立之因则不能住立，那么命根的住立之因是什么呢？（答）曰：“自……”等。若业生色的住立与命根相连，那么为何它不永远住立呢？（答）曰：“非由毁坏……”等。因为那是成就其守护等（作用）。而此成就乃因其为生命特殊状态之缘故。诚然，有命根维系的业生色，以及随之而起的时节生等色，与死色之间的差别，是由命根所造成的。当知命根不仅是（色法）刹那住立之因，也是相续不断之因，否则，因寿尽而死便不成立。

๔๔๐. มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ นิสฺสยลกฺขณํ หทยวตฺถูติ กถเมตํ วิญฺญาตพฺพนฺติ? อาคมโต, ยุตฺติโต จ. ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ ปวตฺตนฺติ, ตํ รูปํ มโนธาตุยา จ มโนวิญฺญาณธาตุยา จ ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ [Pg.97] (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘) เอวมาทิ อาคโม. ยทิ เอวํ, กสฺมา รูปกณฺเฑ ตํ น วุตฺตนฺติ? ตตฺถ อวจนํ อญฺญการณํ. กึ ปน ตนฺติ? เทสนาเภโท. ยถา หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ เอกนฺตโต จกฺขาทินิสฺสยานิ, น เอวํ มโนวิญฺญาณํ เอกนฺเตน หทยวตฺถุนิสฺสยํ. นิสฺสิตวเสน จ วตฺถุทุกาทิเทสนา ปวตฺตา ‘‘อตฺถิ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ, อตฺถิ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถู’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๘๔). ยมฺปิ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, ตสฺส วเสน ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส วตฺถู’’ติอาทินา ทุกาทีสุ วุจฺจมาเนสุปิ น ตทนุคุณา อารมฺมณทุกาทโย สมฺภวนฺติ. น หิ ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ น มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณ’’นฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ วตฺถารมฺมณทุกา ภินฺนคติกา สิยุนฺติ เอกรสา เทสนา น ภเวยฺย. เอกรสญฺจ เทสนํ เทเสตุํ อิธ สตฺถุ อชฺฌาสโย. ตสฺมา ตตฺถ หทยวตฺถุ น วุตฺตํ, น อลพฺภมานตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

440. “心所依处是意界与意识界的所依”此特征如何得知？从圣教与理趣而知。“意界与意识界依止某色而转起，彼色即以依止缘为缘，作为意界、意识界及彼等相应诸法的（缘）。”（《发趣论》1.1.8）等，此为圣教。若然，为何在色品中未述及它？于彼处未说乃因他故。是何因耶？乃教法之别。犹如眼识等完全依止于眼等（所依），意识并非如此完全依止于心所依处。而所依二法等的教法是依于依止关系而转起的，如（《法集论》584）云：“有色为眼识之所依，有色非为眼识之所依”等。即使对于那完全依止于心所依处的（意识），当依之而在二法等中说“有色为意识之所依”等时，与此相应的所缘二法等亦不能成立。因为不能说“有色为意识之所缘，有色非为意识之所缘”，（若如此说）则所依二法与所缘二法将有不同的趋向，教法便非一味。而导师于此处的意趣是宣说一味的教法。是故，于彼处未说心所依处，当知并非因其不可得。

ยุตฺติ ปน เอวํ เวทิตพฺพา – นิปฺผนฺนอุปาทายรูปนิสฺสยํ ธาตุทฺวยํ ปญฺจโวการภเว. ตตฺถ รูปายตนาทีนํ, โอชาย จ อินฺทฺริยพทฺธโต พหิปิ ปวตฺติทสฺสนโต น ตํนิสฺสยตา ยุชฺชติ, อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานมฺปิ ตทุภยรหิเตปิ สนฺตาเน ธาตุทฺวยทสฺสนโต น ตํนิสฺสยตา ยุชฺชติ, ชีวิตินฺทฺริยสฺสาปิ อญฺญกิจฺจํ วิชฺชตีติ น ตํนิสฺสยตา ยุชฺชติ เอวาติ ปาริเสสโต หทยวตฺถุ, เตสํ นิสฺสโยติ วิญฺญายติ. สกฺกา หิ วตฺตุํ นิปฺผนฺนอุปาทายรูปนิสฺสยํ ธาตุทฺวยํ ปญฺจโวการภเว รูปปฏิพทฺธวุตฺติภาวโต. ยํ ยญฺหิ รูปปฏิพทฺธวุตฺติ, ตํ ตํ นิปฺผนฺนอุปาทายรูปนิสฺสยํ ทิฏฺฐํ ยถา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตู’’ติ. ‘‘ปญฺจโวการภเว’’ติ จ วิเสสนํ มโนวิญฺญาณธาตุวเสน กตํ. มโนธาตุ ปน จตุโวการภเว นตฺเถว. นนุ จ อินฺทฺริยนิสฺสยตายปิ สาธนโต วิรุทฺโธ เหตุ อาปชฺชตีติ? น ทิฏฺฐพาธนโต. ทิฏฺฐํ เหตํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วิย ธาตุทฺวยสฺส วตฺถุโน มนฺทติกฺขาทิอนนุวิธานํ. ตถา หิสฺส ปาฬิยํ อินฺทฺริยปจฺจยตา น วุตฺตา. เตน ตทนุวิธานสงฺขาตา อินฺทฺริยนิสฺสยตา พาธียติ. โหตุ ธาตุทฺวยนิสฺสโย หทยวตฺถุ, อุปาทายรูปญฺจ, เอตํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานํ, ปฏินิยตกิจฺจํ, หทยปเทเส ฐิตเมวาติ กถํ วิญฺญายตีติ? วุจฺจเต – วตฺถุรูปภาวโต กมฺมสมุฏฺฐานํ จกฺขุ วิย, ตโต เอว [Pg.98] ปฏินิยตกิจฺจํ, วตฺถุรูปภาวโตติ จ วิญฺญาณนิสฺสยภาวโตติ อตฺโถ. อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กตฺวา สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวา กิญฺจิ จินฺเตนฺตสฺส หทยสฺส ขิชฺชนโต ตตฺเถตมวฏฺฐิตนฺติ วิญฺญายติ. ตาสญฺเญว ธาตูนนฺติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํเยว. นิสฺสยภาวโต อุปริ อาโรเปตฺวา วหนฺตํ วิย ปจฺจุปติฏฺฐตีติ อุพฺพหนปจฺจุปฏฺฐานํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

理趣当如是了知：于五蕴有中，二界依止于已成所造色。于此，色处等及食素，因见其亦于根所缚之外转起，故其为所依不成立；男女二根，因见于无此二根的相续中亦有二界，故其为所依不成立；命根亦有其他作用，故其为所依亦不成立。如是以排除法，可知心所依处(hadayavatthu)为彼等之所依。诚然可说：于五蕴有中，二界依止于已成所造色，因其作用与色相连故。凡作用与色相连者，皆见其依止于已成所造色，犹如眼识界。“于五蕴有中”此限定，是依意识界而作。意界则于四蕴有中全无。然则，在论证其为根所依时，岂非导致相违之因？否，因有现见所遮破。可见二界之所依不像眼识那样随顺于迟钝或敏锐等。故于巴利圣典中未说其为根缘。因此，被称为随顺性的根所依性，便被遮破。心所依处是二界之所依，是所造色，此可接受，但如何得知其为业生、有特定作用、且仅住于心区？答曰：因其为所依色，故如眼根一般为业生；亦因此故，有特定作用。“因其为所依色”意即因其为识之所依。当有人专注、作意、以全心投入思考某事而心脏感到疲惫时，即知其安住于彼处。“彼等诸界”即意界与意识界。因其为所依，其现起犹如在上方荷载，故其现起为荷载。余者如前所说。

๔๔๑. อภิกฺกโม อาทิ เยสํ เต อภิกฺกมาที. อาทิ-สทฺเทน ปฏิกฺกมสมิญฺชนปสารณอุกฺเขปนอเวกฺเขปนาทิกา สพฺพา กิริยา ปริคฺคยฺหติ. เตสํ อภิกฺกมาทีนํ ปวตฺตกํ จิตฺตํ สมุฏฺฐานํ ยสฺสา สา อภิกฺกมาทิปฺปวตฺตกจิตฺตสมุฏฺฐานา, วาโยธาตุ. ตสฺสา ยํ สหชรูปกายสฺส ถมฺภนสนฺธารณจลนสงฺขาตํ กิจฺจํ, ตสฺส สหการีการณภูโต อาการวิเสโส กายวิญฺญตฺติ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อภิกฺกมาทิ…เป… กายวิญฺญตฺตี’’ติ.

441. “前进等”（abhikkamādi），即前进是彼等之始。以“等”字含摄了后退、屈、伸、举、垂下等一切活动。驱动前进等（动作）的心是其（风界）的生起之因，此即“由驱动前进等之心所生起”的风界。其对于俱生色身的支撑、维持、移动等作用，作为此作用之助缘的特殊形态，即名为身表（kāyaviññatti）。为了显示此义，（论主）说：“前进等……身表”。

กสฺส ปน อาการวิกาโรติ? สามตฺถิยโต วาโยธาตุอธิกานํ จิตฺตชมหาภูตานํ. กึ ตํ สามตฺถิยํ? จิตฺตชตา, อุปาทายรูปตา จ. อถ วา วาโยธาตุยา อาการวิกาโร สหช…เป… ปจฺจโยติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ยทิ เอวํ วิญฺญตฺติยา อุปาทายรูปภาโว น ยุชฺชติ. น หิ อุปาทายรูปํ เอกภูตสนฺนิสฺสยํ อตฺถิ. ‘‘จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ หิ วุตฺตํ, นายํ โทโส จตุนฺนํ วิกาโร จตูสุ เอกสฺสาปิ โหติ จตุสาธารณธนํ วิย. วาโยธาตุอธิกตาย จ กลาปสฺส ‘‘วาโยธาตุยา’’ติ วจนํ น วิรุชฺฌติ. เอวํ อธิกตา จ สามตฺถิยโต, น ปมาณโต. อญฺญถา หิ อวินิพฺโภควุตฺติตา น ยุชฺเชยฺย. วาโยธาตุยา เอวาติ เกจิ. เตสํ มเตน วิญฺญตฺติยา อุปาทายรูปตา ทุรุปปาทา. น หิ เอกสฺส วิกาโร จตุนฺนํ โหติ. สา ปนายํ หตฺถจลนาทีสุ ผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตรมวิญฺญายมานนฺตเรน มโนทฺวารชวเนน คยฺหติ. ผนฺทมานวณฺณวินิมุตฺโต โกจิ วิกาโร อตฺถิ. ตสฺส จ ตคฺคหณานนฺตรํ คหณํ โหตีติ กถเมตํ วิญฺญายตีติ อธิปฺปายคฺคหณโต. น หิ วิญฺญตฺติวิการรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ ‘‘อิทเมส กาเรติ มญฺเญ’’ติ อธิปฺปายคฺคหณํ [Pg.99] ทิฏฺฐํ, หตฺถจลนาทีสุ ปน ทิฏฺฐํ. ตสฺมา ผนฺทมานวณฺณวินิมุตฺโต โกจิ วิกาโร อตฺถิ อธิปฺปายสฺส ญาปโกติ วิญฺญายติ. ญาปโก จ เหตุ ญาเปตพฺพมตฺถํ สยํ คหิโต เอว ญาเปติ, น วิชฺชมานตามตฺเตนาติ วณฺณคฺคหณานนฺตรํ วิการคฺคหณมฺปิ อนุมานโต วิญฺญายติ. ตถา หิ วทนฺติ –

那么，是什么的形态变化呢？从能力上说，是风界增盛的心生大种的[形态变化]。这能力是什么呢？是心生性与所造色性。或者，应联系为：风界的形态变化是俱生等缘。若如此，则表色是所造色就不合理了。因为所造色并非只依止于一个大种。经中说“四大种所造色”，这不是过失，四者的变化也可以是四者中之一的变化，就像四人共有的财产一样。并且，由于色聚中风界增盛，说“风界的”也不相违。这种增盛是由于能力，而非是量。否则，不可分离性便不合理了。有些人说“只是风界的”。根据他们的观点，表色是所造色便难以成立。因为一者的变化不会是四者的[变化]。而此[身表]在手的挥动等[动作]中，于把握颤动的色之后，通过一个不被了知的中间过程，由意门速行所把握。存在着某种脱离了颤动之色的变化。那么，如何了知它是在把握彼[颤动的色]之后被把握的呢？是通过领会意图。因为在没有表色变化的树木摇动等情形中，未曾见到“我想此人正在示意”这样的意图领会；但在手的挥动等情形中则见到。因此可知，存在着某种脱离了颤动之色的变化，作为意图的告知者。而作为告知者的因，是自身被把握后才能告知所应告知的义理，并非仅凭其存在就能告知。因此，在把握色之后，对变化的把握也是通过推论而了知的。正如他们所说——

‘‘วิสยตฺตมนาปนฺนา, สทฺทา เนวตฺถโพธกา;

น สตฺตามตฺตโต อตฺเถ, เต อญฺญาตา ปกาสกา’’ติ.

“声音若未成为[听觉]所缘，则不能了知识义；它们并非仅凭其存在，而是在被了知后，才能显明其义。”

ยทิ วิการคฺคหณเมว การณํ อธิปฺปายคฺคหณสฺส, กสฺมา อคฺคหิตสงฺเกตานํ อธิปฺปายคฺคหณํ น โหตีติ? น เกวลํ วิการคฺคหณเมว อธิปฺปายคฺคหณสฺส การณํ, อถ โข ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคฺคหณญฺจ อิมสฺส อุปนิสฺสโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ถมฺภนสนฺธารณจลนานิ วิญฺญตฺติวิการสหิตาย วาโยธาตุยา โหนฺตีติ วุตฺตํ. กึ สพฺพาว วาโยธาตู สพฺพานิ ตานิ กโรนฺตีติ? นยิทเมวํ. สตฺตมชวนสมฺภูตา หิ วาโยธาตุ ปุริมชวนสมฺภูตา วาโยธาตุโย อุปถมฺภกปจฺจเย ลภิตฺวา เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จลยติ จิตฺตชรูปํ, น อิตรา. อิตรา ปน สนฺถมฺภนสนฺธารณมตฺตํ กโรนฺติโย ตสฺสา อุปการาย โหนฺติ. เทสนฺตรุปฺปตฺติ เอว จลนนฺติ นิมิตฺเต จ กตฺตุภาโว สมาโรปิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา ธมฺมานํ อพฺยาปารตา, ขณิกตา จ น สิยา. สตฺตหิ ยุเคหิ อากฑฺฒิตพฺพสกฏเมตฺถ อฏฺฐกถายํ นิทสฺสิตํ. จิตฺตชรูเป ปน จลนฺเต ตํสมฺพนฺธตาย อุตุกมฺมาหารชรูปมฺปิ จลติ นทีโสเต ปกฺขิตฺตสุกฺขโคมยปิณฺฑํ วิย ผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตรํ วิญฺญตฺติคฺคหณสฺส วุตฺตตฺตา. กึ จลนกรา เอว วาโยธาตุ วิญฺญตฺติวิการสหิตาติ? นยิทเมวํ, ตถา จลยิตุมสกฺกุณนฺติโยปิ ถมฺภนสนฺธารณมตฺตกรา ปฐมชวนาทิสมฺภูตาปิ วาโยธาตุโย วิญฺญตฺติวิการสหิตา เอวาติ คเหตพฺพํ. เยน ทิสาภาเคนายํ อภิกฺกมาทึ ปวตฺเตตุกาโม, ตทภิมุขวิการสพฺภาวโต. อธิปฺปายสหภาวี หิ วิกาโร วิญฺญตฺติ. เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสาปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกวจนํ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ยถาวุตฺตวิการคฺคหณมุเขน ตํสมงฺคิโน อธิปฺปาโย วิญฺญายตีติ วุตฺตํ ‘‘อธิปฺปายปฺปกาสนรสา’’ติ.

若仅把握变化即是把握意图的原因，为何未曾领会约定者不能把握意图呢？应见，不仅把握变化是把握意图的原因，而且把握先前已成的关系也是此[把握意图]的强力依止。曾说，僵直、支撑、摇动是由与表色变化俱行的风界所产生。是否所有风界都做所有这些事呢？并非如此。诚然，由第七速行所生的风界，在获得由先前诸速行所生的风界作为支持缘后，作为在另一处生起的因，使心生色摇动，而非其他[风界]。至于其他[风界]，则仅作僵直与支撑，成为彼[风界]的助缘。应见，在另一处生起即是摇动，这是在相上假立了作者身份。否则，诸法便无作用，刹那性亦不可得。于此，义注中以七对牛所拉之车为例示。当心生色摇动时，由于与它相关，时节生、业生、食生色也随之摇动，犹如投入河流中的干牛粪块。是否只有能导致摇动的风界才与表色变化俱行呢？并非如此。应当理解：即使是那些不能如此摇动、仅作僵直与支撑的、由第一速行等所生的风界，也与表色变化俱行。因为此人欲向何方前进等，即有朝向彼方的变化存在。诚然，与意图俱生的变化即是表色。如是，说意门转向也能生起表色，便十分合理。通过把握如前所述的变化，具足此变化者的意图得以被了知，故说“其作用是开显意图”。

กายวิปฺผนฺทนสฺส [Pg.100] เหตุภูตาย วาโยธาตุยา วิการภาวโต ปริยาเยน วิญฺญตฺติ กายวิปฺผนฺทนเหตุภาวปจฺจุปฏฺฐานา วุตฺตา. จิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุปทฏฺฐานาติ จ วาโยธาตุยา กิจฺจาธิกตาย วุตฺตํ. กายวิปฺผนฺทเนน อธิปฺปายวิญฺญาปนเหตุตฺตาติ กายวิปฺผนฺทเนน กรณภูเตน อธิปฺปายสฺส วิญฺญาปนเหตุภาวโต กายวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – วิญฺญาเปตีติ วิญฺญตฺติ. กึ วิญฺญาเปติ? อธิปฺปายํ. เกน? กาเยน. กีทิเสน? วิปฺผนฺทมาเนนาติ. ทุติยนเย ปน ยถาวุตฺเตน กาเยน วิญฺญายตีติ กายวิญฺญตฺติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

由于作为身体摇动之因的风界（vāyodhātu）的变化状态，此变化被转喻地称为表（viññatti），其现起是作为身体摇动之因。又，所谓“以心生风界为近因”，是就风界作用的增盛而说。其关联是：由于以作为工具的身体摇动为令他人了知意图之因，故称为身表（kāyaviññatti）。此中义理如下：令了知，故为表。令了知何者？意图。以何者？以身。以何种身？以摇动之身。于第二种解释中，则是由如前所述之身所了知，故为身表。其余如前所说。

อตฺถาวโพธนสมตฺโถ วจีวิเสโส วจีเภโท. เตน วายุวนปฺปตินทีโฆสาทึ นิวตฺเตติ. ตสฺส ปวตฺตกํ จิตฺตํ สมุฏฺฐานํ ยสฺสา สา วจีเภทปฺปวตฺตกจิตฺตสมุฏฺฐานา, ปถวีธาตุ. ตสฺสา ยํ อุปาทินฺนสงฺขาตสฺส อกฺขรุปฺปตฺติฏฺฐานสฺส ฆฏฺฏนสญฺญิตํ กิจฺจํ, ตสฺส สหการีการณภูโต อาการวิเสโส วจีวิญฺญตฺติ นามาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วจีเภ…เป… วจีวิญฺญตฺตี’’ติ.

能够令他了知意义的特殊言语，即是语言差别（vacībheda）。它以此将风声、林声、河声等[非意图的声音]排除。地界（pathavīdhātu），其生起因是产生该语言差别的心。对于该地界那被称为“所执取”的字母生起之处的名为“撞击”的作用，作为其助缘的特殊形态，即是所谓的语表（vacīviññatti）。为了显示此义，[论中]说“语言差别……乃至……语表”。

อิทานิ ‘‘กสฺส ปน อาการวิกาโร’’ติอาทิ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – ยถา ตตฺถ ‘‘ผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘สุยฺยมานสทฺทสวนานนฺตร’’นฺติ โยเชตพฺพํ. อิธ จ ถมฺภนาทีนํ อภาวโต ‘‘สตฺตมชวนสมฺภูตา’’ติอาทินโย น ลพฺภติ. ฆฏฺฏเนน หิ สทฺธึ สทฺโท อุปฺปชฺชติ. ฆฏฺฏนญฺจ ปฐมชวนาทีสุปิ ลพฺภเตว. ฆฏฺฏนํ ปจฺจยวเสน ภูตกลาปานํ อญฺญมญฺญํ อาสนฺนตรุปฺปาโท. จลนํ เอกสฺสาปิ เทสนฺตรุปฺปาทปรมฺปรตาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ยถา จ วาโยธาตุยา จลนํ กิจฺจํ, เอวํ ปถวีธาตุยา ฆฏฺฏนํ. เตเนวาห ‘‘ปถวีธาตุยา อุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺส ปจฺจโย’’ติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. ยถา หีติอาทิ กายวจีวิญฺญตฺตีนํ อนุมานวเสน คเหตพฺพภาววิภาวนํ. ยถา หิ อุสฺสาเปตฺวา พทฺธโคสีสาทิรูปานิ ทิสฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย อวิญฺญายมานนฺตราย มโนทฺวารวีถิยา โคสีสาทีนํ อุทกสหจาริปฺปการสญฺญาณาการํ คเหตฺวา อุทกคฺคหณํ โหติ, เอวํ วิปฺผนฺทมานสมุจฺจาริยมานวณฺณสทฺเท คเหตฺวา ตทนนฺตรปวตฺตาย อวิญฺญายมานนฺตราย มโนทฺวารวีถิยา ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธคหณูปนิสฺสยสหิตาย สาธิปฺปายวิการคฺคหณํ โหติ.

现在，“然而是谁的行相变化”等，应当依照在身表色中所说的方法来理解。但此中有此差别：正如彼处说“于把握颤动的形色之后”，此处应配合“于听闻所闻之声后”。并且，此处由于没有僵直等，故“由第七速行所生”等方法不适用。因为声音是与撞击（ghaṭṭana）同时生起的，而撞击在第一速行等时也确实会发生。撞击，作为缘，是诸色聚彼此极为邻近地生起；摇动（calana），则是一个色聚在另一处相续生起。此即它们的差别。正如摇动是风界的作用，撞击是地界的作用。因此说：“是地界所执取的撞击之缘”。其余如前所说。“如是”等句，是阐明身表色与语表色应通过推论来把握其状态。譬如，见到被竖立和捆绑的牛头等形色后，通过其后生起的、有不可知中间过程的意门心路，把握了牛头等与水相伴随的种类之标记相，从而把握到有水；同样，把握了颤动着发出的字母之声后，通过其后生起的、有不可知中间过程的、并具有“把握先前已成关系”为亲依止缘的意门心路，便能把握到有意的变化。

๔๔๒. รูปานิ [Pg.101] ปริจฺฉินฺทติ, สยํ วา เตหิ ปริจฺฉิชฺชติ, รูปานํ วา ปริจฺเฉทมตฺตํ รูปปริจฺเฉโท, ตํ ลกฺขณํ เอติสฺสาติ รูปปริจฺเฉทลกฺขณา. อยํ หิ อากาสธาตุ ตํ ตํ รูปกลาปํ ปริจฺฉินฺทนฺตี วิย โหติ. เตนาห ‘‘รูปปริยนฺตปฺปกาสนรสา’’ติ. อตฺถโต ปน ยสฺมา รูปานํ ปริจฺเฉทมตฺตํ หุตฺวา คยฺหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘รูปมริยาทปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ. ยสฺมึ กลาเป ภูตานํ ปริจฺเฉโท, เตเหว อสมฺผุฏฺฐภาวปจฺจุปฏฺฐานา. วิชฺชมาเนปิ หิ กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูเตหิ สมฺผุฏฺฐภาเว ตํตํภูตวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโสติ เยสํ โส ปริจฺเฉโท, เตหิ โส อสมฺผุฏฺโฐว. อญฺญถา ปริจฺฉินฺนตา น สิยา เตสํ ภูตานํ พฺยาปิภาวาปตฺติโต. อพฺยาปิตา หิ อสมฺผุฏฺฐตา. เตนาห ภควา ‘‘อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหี’’ติ (ธ. ส. ๖๓๗, ๗๒๔). กณฺณจฺฉิทฺทมุขวิวราทิวเสน จ ฉิทฺทวิวรภาวปจฺจุปฏฺฐานา วา. เยสํ รูปานํ ปริจฺเฉโท, ตตฺเถว เตสํ ปริจฺเฉทภาเวน ลพฺภตีติ วุตฺตํ ‘‘ปริจฺฉินฺนรูปปทฏฺฐานา’’ติ. ‘‘ยาย ปริจฺฉินฺเนสู’’ติอาทินา อากาสธาตุยา ตํตํกลาปานํ กลาปนฺตเรหิ อสงฺกรการณตํ ทสฺเสติ.

442. 其特征是界定诸色，或被诸色所界定，或仅是诸色的界限。此空界犹如界定着各个色聚。因此说其“作用是显现诸色的边际”。从义理上说，因为它被把握为仅是诸色的界限，故说其“现起为诸色的界限”。在色聚中，它是诸大种的界限，其现起为不被彼等大种所触及的状态。诚然，即使存在着不同色聚的大种与不同色聚的大种相互触及的状态，但各个大种的相离性，即诸色的边际，即是空。对于那些被它所界定的诸大种而言，它是不被它们所触及的。否则，界定便不存在，因为那些大种会陷入遍满（byāpibhāva）的状态。不遍满即是不触及。因此世尊说：“不与四大种相触”（法集论 637, 724）。或者，其现起为孔隙（chidda）的状态，如耳孔、口腔等。它是在被其所界定的诸色中，以界限的状态而被获得，故说其“近因是被界定的诸色”。“由其所界定……”等句，显示了空界是令各个色聚不与其它色聚混杂的原因。

๔๔๓. อทนฺธตาติ อครุตา. วิโนทนํ วิกฺขิปนํ, อปนยนนฺติ อตฺโถ. อถทฺธตาติ อกถินตา. อตฺตโน มุทุภาเวเนว สพฺพกิริยาสุ อวิโรธิตา. มุทุ หิ กตฺถจิ น วิรุชฺฌติ. ตีสุปิ ฐาเนสุ ปฏิปกฺเข อ-กาโร ทนฺธตาทิเหตูนํ ปฏิปกฺขสมุฏฺฐานตฺตา ลหุตาทีนนฺติ เกจิ. อปเร ปน ‘‘สตฺตาปฏิเสเธ’’ติ วทนฺติ. สรีเรน กตฺตพฺพกิริยานํ อนุกูลตาสงฺขาตกมฺมญฺญภาโว ลกฺขณํ เอติสฺสาติ สรีรกิริยานุกูลกมฺมญฺญภาวลกฺขณา. อกมฺมญฺญํ ทุพฺพลํ นาม โหตีติ กมฺมญฺญตา อทุพฺพลภาวปจฺจุปฏฺฐานา วุตฺตา.

443. 不迟钝（adandhatā）即不沉重（agarutā）。其义为去除（vinodana）、驱散（vikkhipana）、移除（apanayana）。不僵硬（athaddhatā）即不坚硬（akathinatā）。由于自身的柔软（mudubhāva），于一切行为皆无对立。因为柔软之物于任何处皆不冲突。有些人说，在这三种情况中，“a-”字表对立义，因为轻快（lahutā）等（诸法）是由迟钝（dandhatā）等诸因的对立面所生起。但另一些人则说是在“否定存在（sattā）”的意义上。其相是适业性（kammaññabhāva），即适宜于身体所应作的行为。不适业（akammañña）即是虚弱（dubbala），因此，适业性（kammaññatā）以不虚弱（adubbalabhāva）为现起。

ลหุตาทีนํ อญฺญมญฺญาวิชหเนน ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตา วุตฺตาติ ตํตํวิการาธิกรูเปหิ ตํนานตฺตปฺปกาสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติ วุตฺตํ. ธาตุกฺโขโภ วาตปิตฺตเสมฺหปโกโป, รสาทิธาตูนํ วา วิการาวตฺถา. ทฺวิธา วุตฺโตปิ อตฺถโต ปถวีธาตุอาทีนํ ธาตูนํเยว วิกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิปกฺขปจฺจยา สปฺปายอุตุอาหาราวิกฺขิตฺตจิตฺตตา. เต จ ตํตํวิการสฺส วิเสสปจฺจยภาวโต วุตฺตา, อวิเสเสน ปน [Pg.102] สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยา. ยโต เนสํ อญฺญมญฺญาวิชหนํ, อิทฺธิวฬญฺชนาทีสุ วิย วสวตฺตนํ มทฺทวปฺปกาโร. สุปริมทฺทิตจมฺมสุธนฺตสุวณฺณคหณญฺเจตฺถ มุทุกมฺมญฺญสทิสรูปนิทสฺสนมตฺตํ, น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ มุทุตากมฺมญฺญตาสพฺภาวโต. น หิ อนินฺทฺริยพทฺธรูปสนฺตาเน ลหุตาทีนิ สมฺภวนฺติ, อินฺทฺริยพทฺเธปิ รูปภเว น สนฺติ ทนฺธตฺตกราทิธาตุกฺโขภาภาวโต. สติ หิ ตาทิเส ธาตุกฺโขเภ ตปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐานาหิ ลหุตาทีหิ ภวิตพฺพนฺติ เกจิ, ตํ อการณํ. น หิ วูปสเมตพฺพปจฺจนีกาเปกฺโข ตพฺพิโรธิธมฺมสมุปฺปาโท, ตถา สติ สเหตุกกิริยจิตฺตุปฺปาเทสุ กายลหุตาทีนํ อภาโวว สิยา. กสฺมา ปน กมฺมชรูเปสุ ลหุตาทโย น โหนฺตีติ? ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยาเปกฺขตฺตา. อญฺญถา สพฺพทาภาวีหิ ลหุตาทีหิ ภวิตพฺพํ สิยาติ.

由于轻快等（诸法）相互不分离（aññamaññāvijahana），其多样性难以了知（duviññeyyanānattatā），故为通过那些各自变异的卓越色法来阐明其多样性，而说“即使如此”。界的扰乱（dhātukkhobha）是风、胆、痰的失调（pakopa），或是食素等诸界（rasādidhātu）的变异状态。虽说有二种，但义理上应视为仅是地界等诸界的变异。对治之缘（paṭipakkhapaccaya）是适宜的气候（sappāyautu）、食物和不散乱的心（avikkhittacittatā）。说此等是各自变异的特殊之缘，但无差别而言，所有（对治缘）都是所有（变异）的缘。由于它们相互不分离，如同神通变化（iddhivaḷañjana）等，是一种自在（vasavattana）与柔软（maddava）的类型。此处，举出熟练揉制的皮革（suparimadditacamma）和精炼的黄金（sudhantasuvaṇṇa），仅是作为与柔软、适业性（kammaññatā）相似的色法的示范，但此处并非意指此，因为（彼等）不具有柔软性与适业性。因为在非根所依（anindriyabaddha）的色相续（rūpasantāna）中，轻快等（诸法）不会生起；即使在根所依（indriyabaddha）的色有（rūpabhava）中，由于没有能造成迟钝等的界的扰乱，它们也不存在。有些人说，当有那样的界的扰乱时，就应有由其对治之缘所生的轻快等（诸法）生起；那个理由不成立。因为与它对立之法（tabbirodhidhamma）的生起，并不依赖于需要被平息的敌对法（vūpasametabbapaccanīka）；若如此，则在有因唯作心生起（sahetukakiriyacittuppāda）时，就必然没有身的轻快（kāyalahutā）等（诸法）了。但为何业生色（kammajarūpa）中没有轻快等（诸法）呢？因为它们依赖于现前之缘（paccuppannapaccaya）。否则，轻快等（诸法）就应是恒常存在的了。

๔๔๔. อาทิ จโย, อีสํ วา จโยติ อาจโย, ยถาปจฺจยํ ตโต ตโต อาคตสฺส วิย จโยติ วา อาจโย, ตทุภยํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา อาจโย ลกฺขณํ เอตสฺสาติ อาจยลกฺขโณ. รูปสฺส อุปจโย ปฐมุปฺปาโท, วฑฺฒิ จ ‘‘อุปญฺญตฺตํ อุปสิตฺต’’นฺติอาทีสุ วิย อุป-สทฺทสฺส ปฐมูปริอตฺถสฺส นิทสฺสนโต. ปุพฺพนฺตโตติ ปุพฺพโกฏฺฐาสโต, อนาคตภาวโตติ อตฺโถ. อุปฺปชฺชมาเน รูปธมฺเม อุปฺปาโท อนาคตกฺขณโต อุมฺมุชฺชาเปนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุมฺมุชฺชาปนรโส’’ติ. ตถา โส ‘‘อิเม รูปธมฺมา’’ติ นิยฺยาเตนฺโต วิย คยฺหตีติ อาห ‘‘นิยฺยาตนปจฺจุปฏฺฐาโน’’ติ. ปริปุณฺณภาวปจฺจุปฏฺฐานตา ‘‘อุปริจโย อุปจโย’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส วเสน เวทิตพฺพา. ปวตฺติลกฺขณาติ รูปานํ ปวตฺตนนฺติ ลกฺขิตพฺพา. อนุปฺปพนฺธนรสาติ ปุพฺพาปรวเสน อนุ อนุ ปพนฺธนกิจฺจา. ตโต เอว อนุปจฺเฉทวเสน คเหตพฺพโต อนุปจฺเฉทปจฺจุปฏฺฐานา.

444. 最初的生起，或微小的生起，是为积集(ācaya)；或如依缘从各处而来之物般生起，是为积集；合此二者，以此法有积集为相，是为积集相。色的增长(upacaya)是初生与增长，如在“近安立”(upaññattaṃ)、“浇灌”(upasittaṃ)等词中，“upa-”前缀所示的“初”与“上”之义。从前际，即从前分，义为“从未来位”。当色法生起时，“生”犹如使其自未来刹那中浮现，故说“有浮现之作用”。同样，它犹如交付“此等是色法”般被执取，故说“有交付之现起”。“圆满状态之现起”应依“上积为增长”之义而了知。相续相，即应被识记为已生诸色的不断生起。有相继之作用，即依前后续而刹那相继连结之作用。因此，因其应被执取为无间断，故有无间断之现起。

อุภยมฺปีติ อุปจโย สนฺตตีติ อุภยมฺปิ. ชาติรูปสฺเสวาติ รูปุปฺปาทสฺเสว อธิวจนํ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิภชฺช วุตฺตาติ อาห ‘‘อาการนานตฺตโต’’ติ, ชาติรูปสฺส ปวตฺติอาการเภทโตติ อตฺโถ. เวเนยฺยวเสน วิภชฺชกถเน การณํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. กถํ ปเนตํ วิญฺญาตพฺพํ, ปวตฺติอาการนานตฺตโต ชาติรูปสฺส เภโท, น สภาวโตติ[Pg.103]? นิทฺเทสโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โย อายตนานนฺติ โย อฑฺเฒกาทสนฺนํ รูปายตนานํ อาทิจยตฺตา ‘‘อาจโย’’ติ วุตฺโต. โส เอว อุปจโย ปฐมุปฺปาทภาวโต อุป-สทฺโท ปฐมตฺโถติ กตฺวา. โย ปน ตตฺเถว อุปฺปชฺชมานานํ อุปริ จยตฺตา อุปจโย, สา เอว สนฺตติ อนุปพนฺธวเสน อุปฺปตฺติภาวโต. อถ วา โย อายตนานํ อาจโย ปฐมภาเวน อุปลกฺขิโต อุปฺปาโท, โส ปน ตตฺเถว อุปฺปชฺชมานานํ อุปริ จยตฺตา อุปจโย, วฑฺฒีติ อตฺโถ. อุปจโย วฑฺฒิภาเวน อุปลกฺขิโต อุปฺปาโท, สา เอว สนฺตติ ปพนฺธากาเรน อุปฺปตฺติภาวโต. เตนาห ‘‘อฏฺฐกถายมฺปี’’ติอาทิ.

“两者皆是”，即增长与相续两者。“生色之”，即色生起之同义词。若尔，为何分别而说？答曰：“因行相不同”，义即生色的发生行相有别。为随顺所化有情而分别解说，其理由后当自明。然此当如何了知：生色之差别在于发生行相不同，而非自性不同？为示“依于解释”，故说“又因为…”等。其中，被称为“积聚”(ācaya)者，是十一个半色处最初的积集。那（积聚）即是增长(upacaya)，因为是初生，故取“upa-”为“初”义。又，于彼处对正生起者之上积集，是为增长(upacaya)；那（增长）本身就是相续(santati)，因其是以相继的方式而生起。或者，以最初状态为特征的生起，是诸处的积聚(ācaya)；而于彼处对正生起者之上积集，是为增长(upacaya)，义即“增大”(vaḍḍhi)。以增大状态为特征的生起，是为增长(upacaya)；那（增长）本身就是相续(santati)，因其是以系列的方式而生起。是故说“于义注中亦…”等。

ตตฺถ เอวํ กึ กถิตนฺติ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๔๑) นิทฺเทเสน กึ อตฺถชาตํ กถิตํ โหติ? อายตเนน อาจโย กถิโต. อาจยุปจยสนฺตติโย หิ นิพฺพตฺติภาเวน อาจโย เอวาติ อายตเนหิ อาจยาทีนํ ปกาสิตตฺตา เตหิ อาจโย กถิโต. อายตนานํ อาจยาทิวจเนเนว อาจยสภาวานิ อุปฺปาทธมฺมานิ อายตนานีติ อาจเยน ตํปกติกํ อายตนํ กถิตํ. ลกฺขณญฺหิ อุปฺปาโท, น รูปรูปนฺติ.

于此，如是说者为何？以“诸处之积聚”等（法集论 §641）之解释，宣说了何等义理？以处宣说了积聚。因为积聚、增长、相续，由其生成之故，本身即是积聚；由于诸处阐明了积聚等，故由彼等宣说了积聚。仅由“诸处之积聚等”之语，（即表明）诸处是具有积聚自性的生起法，故由积聚宣说了以此为自性的处。因为生起是相，而非色法本身。

รูปปริปาโก รูปธมฺมานํ ชิณฺณตา. อุปนยนรสาติ ภงฺคุปนยนกิจฺจา. สภาวานปคเมปีติ กกฺขฬตาทิสภาวสฺส อวิคเมปิ. ฐิติกฺขเณ หิ ชรา, น จ ตทา ธมฺโม สภาวํ วิชหติ นาม. นวภาโว อุปฺปาทาวตฺถา, ตสฺส อปคมภาเวน คยฺหตีติ อาห ‘‘นวภาวาปคมปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ. ‘‘อรูปธมฺมาน’’นฺติ อิทํ เตสํ ชราย สุฏฺฐุ ปฏิจฺฉนฺนตาย วุตฺตํ. รูปธมฺมานมฺปิ หิ ขณิกชรา ปฏิจฺฉนฺนา เอว, ยา อวีจิชราติปิ วุจฺจติ. เอส วิกาโรติ ขณฺฑิจฺจาทิวิการมาห. โส หิ อรูปธมฺเมสุ น ลพฺภติ. ยา อวีจิชรา นาม, ตสฺสาปิ เอส วิกาโร นตฺถีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. นตฺถิ เอติสฺสา ชราย วีจีติ อวีจิชรา, นวภาวโต ทุวิญฺเญยฺยนฺตรชราติ อตฺโถ.

色的衰熟即色法的老化。有引向之作用，即有引向毁坏之作用。“即使自性不离”，即即使坚硬等自性不消失。因为老在住立刹那，而那时法实不舍弃自性。新有是生起的状态，因其被执取为离去的状态，故说“有新有离去之现起”。“于非色法”，此说是因彼等之老极为隐蔽。色法的刹那之老亦是隐蔽的，其亦被称为无间老(avīcijarā)。“此变异”，是指牙齿断裂等变异。此变异于非色法中不可得。应连结而知，所谓的无间老，亦无此变异。此老无间(vīci)，故为无间老(avīcijarā)；义即，其间隔相对于新有而言难以了知的老。

ปริโต สพฺพโส ‘‘ภิชฺชน’’นฺติ ลกฺขิตพฺพาติ ปริเภทลกฺขณา. นิจฺจํ นาม ธุวํ, รูปํ ปน ขณภงฺคิตาย เยน ภงฺเคน น นิจฺจนฺติ อนิจฺจํ, โส อนิจฺจสฺส ภาโวติ อนิจฺจตา. สา ปน ยสฺมา ฐิติปฺปตฺตํ รูปํ วินาสภาเวน [Pg.104] สํสีทนฺตี วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สํสีทนรสา’’ติ. ยสฺมา จ สา รูปธมฺมานํ ภงฺคภาวโต ขยวยากาเรเนว คยฺหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ขยวยปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ.

周遍、彻底地被识记为“破坏”，是为遍坏相。常，即是恒久；而色法，因其刹那毁坏，由该毁坏故为非常，即是无常；此无常之状态，是为无常性。又，此（无常性）犹如使已达住位的色法以坏灭的方式沉没，故说“有沉没之作用”。又，因其由色法之毁坏，仅以消减、坏灭的方式被执取，故说“有消减坏灭之现起”。

๔๔๕. โอชาลกฺขโณติ เอตฺถ องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สาโร อุปถมฺภพลกโร ภูตนิสฺสิโต เอโก วิเสโส โอชา. กพฬํ กรียตีติ กพฬีกาโร. อาหรียตีติ อาหาโร, กพฬํ กตฺวา อชฺโฌหรียตีติ อตฺโถ. อิทํ ปน สวตฺถุกํ โอชํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. พาหิรํ อาหารํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา เอว อชฺฌตฺติกาหาโร รูปํ อุปฺปาเทติ, โส ปน รูปํ อาหรตีติ อาหาโร. เตนาห ‘‘รูปาหรณรโส’’ติ. ตโต เอว โอชฏฺฐมกรูปุปฺปาทเนน อิมสฺส กายสฺส อุปถมฺภนปจฺจุปฏฺฐาโน. โอชาย รูปาหรณกิจฺจํ พาหิราธีนนฺติ อาห ‘‘อาหริตพฺพวตฺถุปทฏฺฐาโน’’ติ.

445. 于此，食素（ojā）是随顺肢节的营养素之精华，能产生支持力，依于大种，是一种特殊的精华色法。被作成团，是为抟食（kabaḷīkāra）。被带来，是为食（āhāra），其义即是作成团后咽下。此说是为显示有基质的食素。内在的食，必是得到外在的食为缘，才能产生色法；而彼（内在的食）能带来色法，故为食。是故说“有带来色法之作用”。因此，通过产生以食素为第八的色法，而有支持此身之现起。食素带来色法的作用依赖于外在，故说“有应被带来的事物为足处（近因）”。

๔๔๖. พลรูปนฺติอาทีสุ อิมสฺมึ กาเย พลํ นาม อตฺถิ, สมฺภโว นาม อตฺถิ, โรโค นาม อตฺถิ, ‘‘ชาติ สญฺชาตี’’ติ (วิภ. ๑๙๑) วจนโต ชาติ นาม อตฺถิ, เตหิปิ จตูหิ มหาภูเตหิ วินา อภาวโต อุปาทายรูเปหิ ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เอกจฺจานนฺติ อภยคิริวาสีนํ. ปฏิกฺขิตฺตนฺติ เอตฺถ เอวํ ปฏิกฺเขโป เวทิตพฺโพ – มิทฺธํ รูปเมว น โหติ นีวรเณสุ เทสิตตฺตา. ยสฺส หิ นีวรเณสุ เทสนา, ตํ น รูปํ ยถา กามจฺฉนฺโท. สิยา ปเนตํ ทุวิธํ มิทฺธํ รูปํ, อรูปญฺจาติ. ตตฺถ ยํ อรูปํ, ตํ นีวรเณสุ เทสิตํ ‘‘น รูป’’นฺติ? ตํ น, วิเสสวจนาภาวโต. น หิ วิเสเสตฺวา มิทฺธํ นีวรเณสุ เทสิตํ, ตสฺมา มิทฺธสฺส ทุวิธตํ ปริกปฺเปตฺวาปิ น สกฺกา นีวรณภาวํ นิวตฺเตตุํ. สกฺกา หิ วตฺตุํ ‘‘ยํ ตํ อรูปโต อญฺญํ มิทฺธํ ปริกปฺปิตํ, ตมฺปิ นีวรณํ มิทฺธสภาวตฺตา อิตรํ มิทฺธํ วิยา’’ติ.

446. 于“力色”等（经文）中：在此身中，有名为力的，有名为精的，有名为病的；依《分别论》（Vibhaṅga 191）所说“生即是出生”，故亦有名为生的。其意趣是：因为它们若无四种大种则不存在，所以应是所造色。“某些人”，即无畏山（Abhayagiri）住部。于“被驳斥”一句，应如是理解其驳斥：昏沉（middha）根本不是色法，因为它已在诸盖中被宣说。凡是在诸盖中被宣说的，就不是色法，犹如贪欲。然而，此昏沉可能有两种：色法与非色法。其中，在诸盖中所宣说的是非色法（昏沉），而不是色法（昏沉）。（答：）并非如此，因为没有特别的言说。在诸盖中宣说昏沉时，并未加以区别。因此，即使构想昏沉有二重性，也不能使其脱离为盖的性质。因为可以说：“那被构想为非色法之外的另一种昏沉，也因其具有昏沉的自性，而如同那另一种（非色法）昏沉一样，是盖。”

ภวตุ นีวรณํ, โก วิโรโธติ เจ? นีวรณญฺจ ปหาตพฺพํ. ปญฺจ นีวรเณ ปหาย ‘‘อทฺธา มุนีสิ สมฺพุทฺโธ, นตฺถิ นีวรณา ตวา’’ติ (สุ. นิ. ๕๔๖) วจนโต. อปฺปหาตพฺพญฺจ รูปํ ‘‘กตเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ. อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ [Pg.105] (ธ. ส. ๑๔๐๗) วจนโต. น เจตฺถ ตทารมฺมณกิเลสปฺปหานํ อธิปฺเปตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๓๔) วิย กามจฺฉนฺทาทีนํ ตถา ปหานสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ตสฺมา น มิทฺธํ รูปํ. ยทิ มิทฺธสฺส รูปภาวํ น สมฺปฏิจฺฉถ, กถํ ภควโต นิทฺทา. มิทฺธญฺหิ ‘‘นิทฺทาปจลายิกา’’ติอาทินา วิภงฺเค วิภตฺตตฺตา นิทฺทาติ? น มิทฺธํ นิทฺทา, นิทฺทาเหตุภาวโต ปน ตํ ‘‘นิทฺทา’’ติ วิภตฺตํ ยถา อิตฺถิลิงฺคาทิ. เอวมฺปิ นิทฺทาเหตุโน มิทฺธสฺส อภาวโต กถํ ภควโต นิทฺทาติ? นิทฺทา ภควโต สรีรคิลานิยา, น มิทฺเธน. สา จ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ, ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๒) วจนโต. น เจตฺถ เอวมวธารณํ มิทฺธเมว นิทฺทาเหตูติ, นิทฺทาเหตุ เอว มิทฺธนฺติ เอวมวธารณา. ตสฺมา อญฺโญปิ อตฺถิ นิทฺทาเหตุ, โก ปน โสติ? สรีรคิลานิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘นิทฺทา ภควโต สรีรคิลานิยา, น มิทฺเธนา’’ติ.

若问：“（昏沉）是盖，有何矛盾？”盖是应被断除的。因为经中说：“断除五盖后，‘你确实是牟尼、正自觉者，你已无诸盖’”（经集 546）。而色是不应被断除的，因为经中说：“哪些法既非见所断，亦非修所断？四地中的善法，四地中的异熟，三地中的唯作无记，以及色与涅槃。这些法既非见所断，亦非修所断”（法集论 1407）。此处并非意指要断除以彼（色）为所缘的烦恼，因为不像在“诸比丘，色非你等所有，舍弃它”等经文（相应部 3.34）中那样，此处并非意图如此断除欲贪(kāmacchanda)等。因此，昏沉不是色。若不接受昏沉是色，那么世尊如何有睡眠？因为昏沉在《分别论》(Vibhaṅga)中以“睡眠、瞌睡”等词被分别，所以它就是睡眠吗？昏沉不是睡眠，但因其是睡眠之因，故被分别作“睡眠”，犹如女根等。即便如此，既然作为睡眠之因的昏沉（在世尊身中）已不存在，世尊如何有睡眠呢？世尊的睡眠是由于身体疲劳，而非由于昏沉。也不能说他没有那种疲劳，因为经中说：“我的背痛，我要伸展它”（中部 2.22）。此处并非要如此断定：“昏沉是睡眠的唯一原因”，也不是要如此断定：“睡眠的原因就只是昏沉”。因此，还有其他睡眠的原因。那是什么呢？是身体疲劳。因此才说：“世尊的睡眠是由于身体疲劳，而非由于昏沉。”

นิทฺทา จ ภควโต นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ อคฺคิเวสฺสน…เป… ทิวา สุปิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) วจนโต. อิโตปิ น มิทฺธํ รูปํ สมฺปโยควจนโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘ถินมิทฺธนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจา’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๑๗๖). น เจตฺถ ยถาลาภภวนํ? สกฺกา ปจฺเจตุํ ‘‘สกฺขรกถลิกมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๔๙) วิย อปฺปสิทฺธตาย รูปภาวสฺส. สิทฺเธ หิ ตสฺส รูปภาเว สมฺภวโต ยถาลาภปจฺจโย ยุชฺเชยฺยาติ. อิโตปิ น รูปํ มิทฺธํ อารุปฺเปสุ อุปฺปชฺชนโต. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นปุเรชาตปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๘) อิมสฺส วิภงฺเค ‘‘อารุปฺเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วิตฺถาโร. ตสฺมา ‘‘น มิทฺธํ รูป’’นฺติ ยํ อฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ สุปฏิกฺขิตฺตเมว.

也不能说世尊没有睡眠，因为经中说：“阿耆毗湿那(aggivessana)，我自知……曾在白日睡眠。”（《中部》1.387）又，因有相应之说，故昏沉非色法。诚如所说：“昏沉睡眠盖与无明盖，既是盖，亦与盖相应。”（《法集论》1176）于此，不能像“碎石与陶片、鱼群，或行或住”等那样，去相信其是随其所得而有，因为其色法的性质不成立。因为只有当其色法的性质成立时，随其所得之缘才可能成立。又，昏沉非色法，因为它生起于无色界。此亦曾被宣说，在解释“依盖法，盖法生起，非前生缘”（《发趣论》3.8.8）时，详说为：“在无色界，依欲贪盖，生起昏沉睡眠盖、掉举盖、无明盖。”因此，诸义注中“昏沉非色法”的这一驳斥，确实是善加驳斥的。

อิตเรสูติ พลรูปาทีสุ. กมฺมสมุฏฺฐานสฺสาปิ โรคสฺส วิสภาคปจฺจยสมุปฺปนฺโน ธาตุกฺโขโภ อาสนฺนการณํ, ปเคว อิตรสฺส. โส จ อตฺถโต รูปธมฺมานํ วิการาวตฺถาฐิติภงฺคกฺขเณสุ เอว สิยาติ วุตฺตํ ‘‘โรครูปํ ชรตาอนิจฺจตาคหเณน คหิตเมวา’’ติ. อุปจยสนฺตติคหเณน คหิตเมวาติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส รูปุปฺปาทสฺส อภาวโต. อุปาทาวตฺถาย [Pg.106] จ อญฺญา ชาติ นาม นตฺเถว. สมฺภโว กามธาตุยํ เอกจฺจิยสตฺตานํ อินฺทฺริยปริปากปจฺจโย อาโปธาตุยา ปวตฺติอาการวิเสโสติ อาห ‘‘สมฺภวรูปํ อาโปธาตุคฺคหเณน คหิตเมวา’’ติ. กายพลํ นาม อตฺถโต วาโยธาตุยา ปวตฺติอาการวิเสโส ตสฺสา วิปฺผารภาวโต. ยโต นํ ‘‘ปาณพล’’นฺติ วทนฺติ, เตนาห ‘‘พลรูปํ วาโยธาตุคฺคหเณน คหิตเมวา’’ติ. กสฺมา ปน เนสํ อยถากฺกมโต ปฏิกฺเขโป กโตติ? วิสุํ นตฺถีติ กตฺวา อนุปลพฺภมานตฺตา อนาทรทสฺสนตฺถํ, มิทฺธปฏิกฺเขโป วา มหาปญฺโหติ ปฐมํ กโต. ตทนุสาเรน ปฏิโลมนเยน อิตเรสมฺปิ อภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

于其余者，即力色等。即使是业生之病，其近因亦是由非同类缘所生的诸界扰动，何况其他（非业生之病）。而彼（界扰动）实际上即是色法在变异、住、坏诸刹那的状态，故说：“病色已被老与无常之把握所把握。”（生色）已被积聚与相续之把握所把握，因为离此则无色之生起。于生起的状态之外，亦无别名为‘生’者。生是在欲界中某些有情诸根成熟之缘，是水界的一种特殊活动形态，故说：“生色已被水界之把握所把握。”身力实际上是风界的一种特殊活动形态，因其有扩散的性质，人们称之为“命力”，故说：“力色已被风界之把握所把握。”然则，为何对彼等之驳斥非依次第而作？（答：）因为它们并非单独存在，且不可（单独）获得，此举是为了显示不予重视；或者，因驳斥昏沉是大问题，故先作（驳斥）。应知，随此以逆次第之理，亦宣说其余者之不存在。

‘‘อิตี’’ติ อิทํ ‘‘อฏฺฐวีสติวิธ’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ, อิมินา วุตฺตกฺกเมน อฏฺฐวีสติวิธํ โหตีติ. โส จ โข ปาฬิยํ อาคตนเยเนวาติ อนูนตา เวทิตพฺพา. อนธิกภาโว ปน ทสฺสิโต เอว.

此“如是”一词，应与“二十八种”相联系，（意即）依此所说之次第，而有二十八种。应知，彼乃依圣典所示之理，故无缺减。而无增益，则已显示。

๔๔๗. สมฺปยุตฺตธมฺมราสิ หิโนติ เอเตน ปติฏฺฐหตีหิ เหตุ, มูลฏฺเฐน โลภาทิโก, อโลภาทิโก จ, ตาทิโส เหตุ น โหตีติ นเหตุ. นาสฺส เหตุ อตฺถีติ อเหตุกํ, สเหตุกปฏิโยคิภาวโต เหตุนา สห น อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. อเหตุกเมว เหตุนา วิปฺปยุตฺตตาย เหตุวิปฺปยุตฺตํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ หิ สทฺทตฺถนานตฺเตน เวเนยฺยวเสน ทุกนฺตรเทสนา โหตีติ ทุกปทวเสน เจตํ วุตฺตํ. ปจฺจยาธีนวุตฺติตาย สห ปจฺจเยนาติ สปฺปจฺจยํ. อตฺตโน ปจฺจเยหิ โลเก นิยุตฺตํ, วิทิตนฺติ วา โลกิยํ. อา ภวคฺคํ, อา โคตฺรภุํ วา สวนฺตีติ อาสวา, สห อาสเวหีติ สาสวํ, อาสเวหิ อาลมฺพิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อาทิสทฺเทน สํโยชนียํ โอฆนียํ โยคนียํ นีวรณียํ สํกิเลสิกํ ปรามฏฺฐํ อเจตสิกํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ นรูปาวจรํ นอรูปาวจรํ นอปริยาปนฺนํ อนิยตํ อนิยฺยานิกํ อนิจฺจนฺติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

447. 因能使相应法聚确立，故为因（hetu）；以根之义，即贪等与无贪等。非如是因者，为非因（nahetu）。无其因，故为无因（ahetukaṃ）；因其为有因法之对偶，其义为不与因俱生。无因法本身，因与因不相应，故为因不相应（hetuvippayuttaṃ）。虽诸法无异，然为随顺所化度者，依文义之别而有二法之教示，故此亦依二法句而说。因其存在依赖于缘，故为有缘（sappaccayaṃ）。因被自身的诸缘系缚于世间，或因被了知，故为世间（lokiyaṃ）。因流至有顶，或流至种姓，故为漏（āsavā）；与漏俱，故为有漏（sāsavaṃ），其义为被诸漏所缘取。应知，以“等”字摄集结法、暴流法、轭法、盖法、杂染法、执取法、非心所、心不相应、非色行、非无色行、非所摄、不定法、非出离、无常等。

อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. ตํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา อชฺฌตฺตา, อินฺทฺริยพทฺธธมฺมา, เตสุ ภวํ อชฺฌตฺติกํ, จกฺขาทิ. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตนเยน อชฺฌตฺตเมว อชฺฌตฺติกํ ยถา เวนยิโกติ [Pg.107] (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘) อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อตฺตภาวํ อธิกิจฺจ ปวตฺตตฺตา อชฺฌตฺติก’’นฺติ. เสสํ เตวีสติวิธํ. ‘‘ตโต พาหิรตฺตา’’ติ อิทํ อชฺฌตฺติกลกฺขณาภาวโต วุตฺตํ. ฆฏฺฏนวเสนาติ วิสยี, วิสโย จ หุตฺวา สงฺฆฏฺฏนวเสน. เสสํ โสฬสวิธํ. วิปรีตตฺตาติ ฆฏฺฏนวเสน อคเหตพฺพโต. ทุปฺปฏิวิชฺฌสภาวตฺตาติ สุขุมภาเวน ทุวิญฺเญยฺยสภาวตฺตา. ญาณสฺส อาสนฺเน น โหตีติ ทูเร. เตรส หทยวตฺถุปริโยสานานิ. สภาเวเนวาติ ‘‘รูปสฺส ปริจฺเฉโท, รูปสฺส วิกาโร, รูปสฺส อุปจโย’’ติอาทินา อคฺคเหตฺวา อตฺตโน สภาเวเนว กกฺขฬตฺตาทินา ญาเณน ปริจฺฉิชฺช คเหตพฺพโต. เสสํ ทสวิธํ. ตพฺพิปรีตตายาติ สภาเวน อปริคฺคหิตพฺพโต. โสตาทีนมฺปิ จกฺขุโน วิย ปสนฺนสภาวตฺตา เอว ยถาสกํ วิสยคฺคหณปจฺจยตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จกฺขาทิ…เป… ปสาทรูป’’นฺติ. วิปรีตตฺตาติ ตพฺพิธุรสภาวตฺตา. อธิปติยฏฺเฐนาติ เอตฺถ จกฺขาทีนํ ตาว ปญฺจนฺนํ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ อาธิปเตยฺยํ เตสํ ปฏุมนฺทภาวานุวตฺตนโต, อิตฺถิปุริสินฺทฺริยทฺวยสฺส สกิจฺเจ ชีวิตินฺทฺริยสฺส สหชรูปานุปาลเน. ตทุภยํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อุปาทินฺนตฺตาติ คหิตตฺตา. กมฺมนิพฺพตฺตญฺหิ ‘‘มเมตํ ผลํ’’นฺติ กมฺมุนา คหิตํ วิย โหติ อปฏิกฺเขปโต.

“我慢寄托于此”，故为“我”、“自体”(attabhāva)。依此“我”而生起的，是内在的(ajjhatta)、与诸根相联之法。其中，生起的即是内在的(ajjhattika)，如眼等。然而，在义注(aṭṭhakathā)中，依已说之理，“内在”(ajjhatta)本身即是“内在的”(ajjhattika)，如《律》中所说，针对此义而说：“因依自体而生起，故为内在的”。其余有二十三种。“由此是外在的”(tato bāhirattā)，此说是因其不具内在(ajjhattika)之特征。“以撞击故”(ghaṭṭanavasena)，即能缘与所缘通过互相撞击。其余有十六种。“因其相反”(viparītattā)，即不能通过撞击而执取。“因其自性难通达”(duppaṭivijjhasabhāvattā)，即因其微细而自性难了知。“不在智的近处”，即是“远”。有十三种以心所依处(hadayavatthu)为终。“以自性”(sabhāvena)，即不以“色的限定”(rūpassa pariccheda)、“色的变异”(rūpassa vikāra)、“色的增长”(rūpassa upacaya)等方式执取，而是以其坚硬(kakkhaḷa)等自性，由智辨别而执取。其余有十种。“因其与彼相反”(tabbiparītatā)，即不能以自性执取。为示耳(sota)等亦如眼(cakkhu)，依其各自的净性(pasannasabhāva)为缘而执取各自的所缘，故说：“眼等……乃至……净色(pasādarūpa)”。“因其相反”(viparītattā)，即因其自性与彼相违。“以主导义”(adhipatiyaṭṭhena)：于此，首先五根(pañca indriya)于眼识(cakkhuviññāṇa)等中为主导(ādhipateyya)，因识随彼等之利钝而转；男女二根(itthipurisindriya)于其各自的作用中为主导；命根(jīvitindriya)于维持俱生色中为主导。此二者下方已述及。“因被执取”(upādinnattā)，即因被把握。业所成者(kammanibbatta)，因无法拒绝，犹如被业执取为“此是我的果”(mametaṃ phalaṃ)。

๔๔๘. สนิทสฺสนกมฺมชาทีนํ ติกานนฺติ สนิทสฺสนตฺติกสฺส, กมฺมชาทิตฺติกานญฺจ. โอฬาริเกติ ทฺวาทสวิเธ โอฬาริกรูเป. รูปนฺติ รูปายตนํ. ทฏฺฐพฺพภาวสงฺขาเตน สห นิทสฺสเนนาติ สนิทสฺสนํ, ปฏิหนนภาวสงฺขาเตน สห ปฏิเฆนาติ สปฺปฏิฆํ, สนิทสฺสนญฺจ ตํ สปฺปฏิฆญฺจาติ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ. ตตฺถ ยสฺส ทฏฺฐพฺพภาโว อตฺถิ, ตํ สนิทสฺสนํ. จกฺขุวิญฺญาณโคจรภาโวว ทฏฺฐพฺพภาโว. ตสฺส รูปายตนโต อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ รูปายตนํ วิเสเสตุํ อญฺญํ วิย กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สห นิทสฺสเนน สนิทสฺสน’’นฺติ. ธมฺมภาวสามญฺเญน หิ เอกีภูเตสุ ธมฺเมสุ โย นานตฺตกโร วิเสโส, โส อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริตุํ ยุตฺโต. เอวํ หิ อตฺถวิเสสาวโพโธ โหตีติ. โย สยํ, นิสฺสยวเสน จ สมฺปตฺตานํ, อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญํ ปตนํ, โส ปฏิหนนภาโว, เยน พฺยาปาราทิวิการปจฺจยนฺตรสหิเตสุ จกฺขาทีนํ [Pg.108] วิสเยสุ วิการุปฺปตฺติ. เสสํ เอกาทสวิธํ โอฬาริกรูปํ. ตญฺหิ สนิทสฺสนตฺตาภาวโต อนิทสฺสนํ, วุตฺตนเยเนว สปฺปฏิฆํ. อุภยปฏิกฺเขเปน อนิทสฺสนอปฺปฏิฆํ. กมฺมโต ชาตนฺติ เอตฺถ ยํ เอกนฺตกมฺมสมุฏฺฐานํ อฏฺฐินฺทฺริยานิ, หทยญฺจาติ นววิธํ รูปํ, ยญฺจ นววิเธ จตุสมุฏฺฐาเน กมฺมสมุฏฺฐานํ นววิธเมว รูปนฺติ เอวํ อฏฺฐารสวิธมฺปิ กมฺมโต อุปฺปชฺชนโต กมฺมชํ. ยญฺหิ ชาตญฺจ ยญฺจ ชายติ ยญฺจ ชายิสฺสติ, ตํ สพฺพมฺปิ ‘‘กมฺมช’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ทุทฺธนฺติ. ตทญฺญปจฺจยชาตนฺติ กมฺมโต อญฺญปจฺจยโต ชาตํ อุตุจิตฺตาหารชํ. นกุโตจิชาตนฺติ ลกฺขณรูปมาห. วิญฺญตฺติทฺวยํ, สทฺโท, อากาสธาตุ, ลหุตาทิตฺตยํ จิตฺตสมุฏฺฐานานิ อวินิพฺโภครูปานีติ เอตํ ปญฺจทสวิธํ รูปํ จิตฺตชํ. อากาสธาตุ, ลหุตาทิตฺตยํ, อาหารสมุฏฺฐานานิ อวินิพฺโภครูปานีติ เอตํ ทฺวาทสวิธํ รูปํ อาหารชํ. เอตฺถ สทฺทํ ปกฺขิปิตฺวา เตรสวิธํ รูปํ อุตุโต สมุฏฺฐิตํ อุตุชํ. เสสํ กมฺมชติเก วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ.

448. 有见、业生等三法组：即有见三法组与业生等三法组。粗色：指十二种粗色。色：指色处。与名为“可见性”的见一起，故为有见；与名为“撞击性”的对碍一起，故为有对；既有见又有对，故为有见有对。于此，凡有可见性者，即为有见。可见性即是眼识之所行境的状态。虽然它与色处并无不同，但为了将色处与其他法区别开来，便视之为另一事物而说：“与见一起为有见”。因为在诸法自性共通而合一时，那造成差异的特性，适宜被视作另一事物而作譬喻说。如此方能了悟义理的差别。自身，以及通过所依而接触或未接触者的互相面对与撞击，此即撞击性。由此，当具备作用等其他变异之缘时，在眼等所缘中，变异便会生起。其余十一种粗色。彼等因无有见性，故为无见；依已说之理，为有对。因否定二者，故为无见无对。从业生：于此，纯粹由业所生起的八根与心所依处这九种色，以及在可由四因生起的九种色中由业所生的那九种色，如是十八种色皆从业生起，故名业生。凡已生、正生、将生者，皆名为“业生”，犹如牛乳。从其他缘生：指从业以外的其他缘所生，即时节、心、食所生。不从任何一生：指相色。二表、声、空界、轻快性等三者，以及心生不离色，这十五种色为心生。空界、轻快性等三者，以及食生不离色，这十二种色为食生。于此，加入声，则有十三种色从时节生起，为时节生。其余诸项，当依业生三法组中所说之理了知。

๔๔๙. ทิฏฺฐาทิจตุกฺกวเสน, รูปรูปาทิจตุกฺกวเสน, วตฺถาทิจตุกฺกวเสนาติ ปาเฏกฺกํ จตุกฺกสทฺโท โยเชตพฺโพ. ยํ รูปายตนํ อทกฺขิ ยํ ปสฺสติ ยํ ทกฺขิสฺสติ ยํ ปสฺเสยฺย, ตํ สพฺพํ ทิฏฺฐํ นาม ทิฏฺฐสภาวานาติวตฺตนโต ยถา ทุทฺธนฺติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ทสฺสนวิสยตฺตาติ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺเญยฺยตฺตา. สวนวิสยตฺตาติ โสตวิญฺญาณวิญฺเญยฺยตฺตา. คนฺธรสโผฏฺฐพฺพตฺตยนฺติ คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺพนฺติ เอตํ ตยํ. มุตํ นาม มุตฺวา ปตฺวา คเหตพฺพโต. เตนาห ‘‘สมฺปตฺตคฺคาหกอินฺทฺริยวิสยตฺตา’’ติ.

449. 依所见等四法组、色等四法组、所依等四法组：应各别配上“四法组”一词。凡色处，已见、正见、将见、或可见者，皆名为“所见”，因其不超越所见之自性，犹如牛乳。此理亦通于其余。因是见之所缘：指为眼识所识知。因是闻之所缘：指为耳识所识知。所谓“香、味、触三法”，即香、味、触此三者。名为“所觉”，是因其须经感知、触及方可执取故。是故说：“因是能接触并执取之根的所缘”。

กิมิทํ โผฏฺฐพฺพํ นามาติ? ปถวีเตโชวาโยธาตุตฺตยํ. กสฺมา ปเนตฺถ อาโปธาตุ อคฺคหิตา, นนุ สีตตา ผุสิตฺวา คยฺหติ, สา จ อาโปธาตูติ? สจฺจํ คยฺหติ, น ปน สา อาโปธาตุ. กิญฺจรหีติ? เตโชธาตุ เอว. มนฺเท หิ อุณฺหภาเว สีตพุทฺธิ. น หิ สีตํ นาม โกจิ คุโณ อตฺถิ, เกวลํ ปน อุณฺหภาวสฺส มนฺทตาย สีตตาภิมาโน. กถเมตํ วิญฺญาตพฺพนฺติ เจ? อนวฏฺฐิตตฺตา สีตพุทฺธิยา ยถา ปาราปาเร. ตถา หิ ฆมฺมกาเล อาตเป ฐิตานํ ฉายํ ปวิฏฺฐานํ สีตพุทฺธิ โหติ, ตตฺเถว ปน ปถวีคพฺภโต อุฏฺฐิตานํ อุณฺหพุทฺธิ. ยทิ หิ สีตตา อาโปธาตุ สิยา, เอกสฺมึ กลาเป อุณฺหภาเวน สทฺธึ อุปลพฺเภยฺย, น จ อุปลพฺภติ. ตสฺมา วิญฺญายติ น อาโปธาตุ สีตตาติ[Pg.109]. อิทญฺจ ภูตานํ อวินิพฺโภควุตฺติตํ อิจฺฉนฺตานํ อุตฺตรํ, อนิจฺฉนฺตานมฺปิ ปน จตุนฺนํ ภูตานํ เอกสฺมึ กลาเป กิจฺจทสฺสเนน สภาควุตฺติตาย สาธิตาย อุตฺตรเมว. เย ปน ‘‘วาโยธาตุยา ลกฺขณํ สีตตา’’ติ วทนฺติ, เตสมฺปิ อิทเมว อุตฺตรํ. ยทิ หิ วาโยธาตุ สีตตา สิยา, เอกสฺมึ กลาเป อุณฺหภาเวน สทฺธึ สีตตา อุปลพฺเภยฺย, น จ อุปลพฺภติ. ตสฺมา วิญฺญายติ น วาโยธาตุ สีตตาติ. เยสํ ปน ทฺรวตา อาโปธาตุ, สา จ ผุสิตฺวา คยฺหตีติ ทสฺสนํ. เต วตฺตพฺพา ‘‘ทฺรวภาโวปิ ผุสียตีติ อายสฺมนฺตานํ อธิมานมตฺตํ สณฺฐานํ วิยา’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ ปุราตเนหิ –

这所触是什么？即地、火、风三界。为何此处不取水界？难道冷不是通过触而执取的吗？而那冷不就是水界吗？诚然，冷被执取，但那并非水界。那么是什么？就是火界。因为当热性微弱时，便有冷的感觉。实无名为“冷”的任何属性，只是因热性微弱而臆想为冷。若问：“此如何得知？”因冷的感觉是不确定的，犹如对河的此岸与彼岸。譬如，在热季，立于烈日下者进入阴影处，便有冷的感觉；但在同一地方，从地窖中出来者，却有热的感觉。如果冷是水界，那么在同一色聚中，它应与热性一同被发现，但并未被发现。是故当知：冷非水界。这对于主张诸大种不相离者是一个回答；而对于不主张者，通过见到四大于同一色聚中起作用，从而证明了它们是同分而住，这也同样是回答。至于那些说“风界的相是冷”的人，对他们这也是回答。如果风界是冷，那么在同一色聚中，冷应与热性一同被发现，但并未被发现。是故当知：冷非风界。至于那些见解为“流动性是水界，且能通过触而执取”的人，应对他们说：“具寿们！‘流动性亦可被触’只是你们的臆想而已，犹如形状。”古人曾如是说：

‘‘ทฺรวตา สหวุตฺตีนิ, ตีณิ ภูตานิ สมฺผุสํ;

‘ทฺรวตํ สมฺผุสามี’ติ, โลโกยมภิมญฺญติ.

当触及与流动性共存的三大种时，世人错认为：“我正触及流动性”。

‘‘ผุสํ ภูตานิ สณฺฐานํ, มนสา คณฺหเต ยถา;

‘ปจฺจกฺขโต ผุสามี’ติ, ญาตพฺพา ทฺรวตา ตถา’’ติ.

犹如触及诸大种时，是以心来执取形状，（并误认为）“我直接触及”；流动性也当如是了知。

เสสนฺติ ยถาวุตฺตํ รูปาทิสตฺตวิธํ รูปํ ฐเปตฺวา อวสิฏฺฐํ เอกวีสติวิธํ รูปํ. วิญฺญาณสฺเสวาติ มโนวิญฺญาณสฺเสว. อวธารเณน รูปายตนาทีนมฺปิ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยตฺเต นิยมาภาวโต น วิญฺญาตรูปตาติ สงฺกราภาวํ ทสฺเสติ.

其余：即除去如前所述的色等七种色，剩余的二十一种色。“仅是识”即仅是意识。通过此限定词显示了没有混淆：即色处等虽亦可为意识所识知，然因其并非必然，故非（此处所指的）所识之色。

นิปฺผนฺนรูปํ ปเนตฺถ รูปรูปํ นามาติ ยเทตฺถ อฏฺฐวีสติวิเธ รูเป ‘‘นิปฺผนฺน’’นฺติ วุตฺตํ รูปํ, ตเทว รูปลกฺขณโยคโต รูปํ. รุปฺปนํ รูปํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ ยถา อริสโสติ, รูปคุณโยคโต วา ยถา นีลคุณโยคโต นีลํ วตฺถนฺติ. สฺวายํ รูปสทฺโท รุฬฺหิยา อตํสภาเวปิ ปวตฺตตีติ อปเรน รูปสทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘รูปรูป’’นฺติ ยถา ติลเตลํ, ทุกฺขทุกฺขนฺติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๓๙) จ, รุปฺปนสภาวํ รูปนฺติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ, อากาสธาตุอาทีนํ กถํ รูปภาโวติ? นิปฺผนฺนรูปสฺส ปริจฺเฉทวิการลกฺขณภาวโต ตคฺคติกเมวาติ ‘‘รูป’’นฺตฺเวว วุจฺจติ.

于此，完成色即是色色：在二十八种色中，被称为“完成”的色，彼即因具备变坏之相而为色。“变坏”是色，此物有彼，故如“有痔病者”；或因具备色之属性，如因具备青色之属性而称“青布”。此“色”一词，依世俗用法，亦用于非彼自性者，故以另一“色”字来限定，而说为“色色”，犹如“芝麻油”、“苦苦”，其义为“有变坏自性的色”。若尔，空界等如何是色？因其是完成色的分限、变异与相状，与彼同类，故亦被称为“色”。

วสนฺติ เอตฺถ จิตฺตเจตสิกา ปวตฺตนฺตีติ วตฺถุ, จิตฺตตํสมฺปยุตฺตานํ อาธารภูตํ รูปํ. ตํ ปน ฉพฺพิธํ. ตตฺถ หทยรูปํ วตฺถุ เอว มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ นิสฺสยภาวโต. น ทฺวารํ อญฺญนิสฺสยานํ จกฺขาทิ วิย. ยถา หิ จกฺขาทีนิ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ ปวตฺติยา ทฺวารํ โหนฺติ, น [Pg.110] เอวํ หทยวตฺถุ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ ปเนตฺถ หทยรูปํ นาม, ตํ วตฺถุ, น ทฺวาร’’นฺติ. วิญฺญตฺติทฺวยํ ทฺวารํ กมฺมทฺวารภาวโต. ตนฺนิสฺสิตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาวโต น วตฺถุ. ปสาทรูปํ วตฺถุ เจว อตฺตสนฺนิสฺสิตสฺส จกฺขุวิญฺญาณาทิกสฺส, ทฺวารญฺจ อญฺญนิสฺสิตสฺส สมฺปฏิจฺฉนาทิกสฺส. เสสํ เอกวีสติวิธํ รูปํ วุตฺตวิปริยายโต เนว วตฺถุ น จ ทฺวารํ.

心与心所在此居住、生起，故称为“所依”；是心与心相应法作为基础的色法。彼有六种。其中，心色仅是所依，因其是意界与意识界的所依故；不像眼等，它不是（依赖）其他所依（的心）的门。诚然，眼等是领受等生起之门，然心所依处非如是。故说：“于此，所谓心色者，是所依，非门。”二表是门，因其是业门故；非所依，因无依彼而起之心生故。净色，对依于自身的眼识等而言，既是所依；对依于其他的领受等而言，亦是门。其余二十一种色，与上说相反，既非所依，亦非门。

๔๕๐. เอกโต เอว ชาตํ เอกชํ. นนุ จ เอกโต เอว ปจฺจยโต ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, รูปชนกปจฺจเยสุ เอกโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. น หิ รูปุปฺปตฺติ รูปชนกโต อญฺญํ ปจฺจยํ อเปกฺขติ. ทฺวิชนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิเมสนฺติ อิเมสํ ปเภทานํ วเสน. กมฺมชเมวาติ กมฺมโต เอว ชาตํ. จิตฺตชเมวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จิตฺตโต จ อุตุโต จ ชาตนฺติ กาเลน จิตฺตโต, กาเลน อุตุโตติ เอวํ จิตฺตโต จ อุตุโต จ ชาตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ทฺวิชํ ทฺวีหิ ชาตนฺติ. ปรโต ทฺวีสุปิ เอเสว นโย. สทฺทายตนเมวาติ เอตฺถ ยํ จิตฺตชํ สทฺทายตนํ, ตํ สวิญฺญตฺติกเมวาติ เอเก. อวิญฺญตฺติโกปิ อตฺถิ วิตกฺกวิปฺผารสทฺโทติ โปราณา.

450. 仅从一因而生者，为一因生(ekaja)。难道缘生法不是不会仅从一因而生起吗？诚然，不会。然而此处的意趣是，在诸生色之缘中，仅从一因而生。因为色之生起，不依赖于生色之因以外的其他缘。于“二因生”(dvija)等词，亦是此理。“此等”(imesaṃ)是依此等差别而言。“唯业生”(kammajameva)即仅从业而生。“唯心生”(cittajameva)于此亦是此理。“从心与时节而生”(cittato ca ututo ca jātaṃ)者，应知为：有时从心生，有时从时节生，如是从心与时节而生。彼为“二因生”(dvija)，因其从二者而生。其后二者亦是此理。于“唯声处”(saddāyatanameva)一句，有者言：“心生之声处，唯与表俱行。”古师言：“亦有无表之寻、伺所发声。”

วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโยติ หิ เอวํ ปวตฺตมหาอฏฺฐกถาวาทํ นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส สทฺทสฺส วิญฺญตฺติยา วินาปิ อุปฺปตฺติ อิจฺฉิตพฺพา. น หิ วิญฺญตฺติ ‘‘กายวาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ วจนโต อโสตวิญฺเญยฺเยน สทฺเทน สห อุปฺปชฺชติ, เอวํ สนฺเต จิตฺตเชนาปิ สทฺทนวเกน ภวิตพฺพํ. โส จ วาโท ‘‘สทฺโท จ โหติ, น โสตวิญฺเญยฺโย จา’’ติ วิรุทฺธเมเวตนฺติ มญฺญมาเนหิ สงฺคหกาเรหิ ปฏิกฺขิตฺโต. อปเร ปน มหาอฏฺฐกถาวาทํ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อธิปฺปายํ วณฺเณนฺติ. กถํ? ‘‘ชิวฺหาตาลุจลนาทิกํ วิตกฺกสมุฏฺฐิตํ วิญฺญตฺติสหชเมว สุขุมสทฺทํ ทิพฺพโสเตน สุตฺวา อาทิสตี’’ติ สุตฺเต, ปฏฺฐาเน จ โอฬาริกํ สทฺทํ สนฺธาย โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อิมินา อธิปฺปาเยน วิตกฺกวิปฺผารสทฺทสฺส อโสตวิญฺเญยฺยตา วุตฺตาติ. ตํ จตุชํ. อวเสสนฺติ อวินิพฺโภครูเปน สทฺธึ อากาสธาตุมาห.

确实，依“寻、伺所发声非耳识所识知”此一流行之《大义注》(mahāaṭṭhakathā)所说，应接受心生之声亦可无表而生。因为依“身、语之表”(kāyavācāya viññatti)一语，表(viññatti)不与非耳识所识知之声俱生。若尔，则心生色聚亦应有声九法聚。然摄论师(saṅgahakāra)认为“既是声，又非耳识所识知”此说实为矛盾，故而驳斥之。然有他师不驳斥《大义注》之说，而阐释其意趣。云何？经中说：“由寻而起、能令舌、腭等活动，且唯与表俱生之微细声，以天耳(dibbasota)听闻后而示意。”又，《发趣论》(Paṭṭhāna)中，是针对粗显声而说为耳识之所缘缘。依此意趣，故说寻、伺所发声为非耳识所识知。彼（声）是四因生(catuja)。“余者”(avasesa)一词，是指与不离色(avinibbhogarūpa)俱在之空界。

ลกฺขณรูปํ [Pg.111] ปน นกุโตจิชาตนฺติ กุโตจิปิ ปจฺจยโต น ชาตํ, นาปิ สยเมว ชาตํ ปจฺจเยหิ วินา สยเมว ชาตสฺส สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต. กถํ ปเนตํ วิญฺญาตพฺพํ ลกฺขณรูปํ น ชายตีติ? ลกฺขณาภาวโต. อุปฺปตฺติมนฺตานํ หิ รูปายตนาทีนํ ชาติอาทีนิ ลกฺขณานิ วิชฺชนฺติ, น เอวํ ชาติอาทีนํ. ตสฺมา วิญฺญาตพฺพเมตํ ชาติอาทีนิ น ชายนฺตีติ. สิยา ปเนตํ ‘‘ชาติอาทีนํ ชาติอาทีนิ ลกฺขณานิ วิชฺชนฺตี’’ติ? ตํ น, กสฺมา? ตถา สติ อนวฏฺฐานาปตฺติโต. ยทิ หิ ชาติอาทีนิ ชาติอาทิมนฺตานิ สิยุํ, ตานิปิ ชาติอาทิมนฺตานิ, ตานิปิ ชาติอาทิมนฺตานีติ อนวฏฺฐานเมว อาปชฺชติ. ตสฺมา สุฏฺฐุ วุตฺตํ ‘‘ชาติอาทีนิ น ชายนฺตี’’ติ. เตนาห ‘‘น หิ อุปฺปาทสฺส อุปฺปาโท อตฺถิ, อุปฺปนฺนสฺส จ ปริปากเภทมตฺตํ อิตรทฺวย’’นฺติ, ชรามรณนฺติ อตฺโถ.

然而，相色法（lakkhaṇarūpa）并非从任何处所生起，即并非从任何因缘所生，亦非自然生起，因为离开诸缘而自然生起的法是完全不存在的。那么，如何得知相色法不生起呢？因为它们没有自身的相（lakkhaṇa）。诚然，对于有生起的色处（rūpāyatana）等法，有生（jāti）等相存在，但生等法本身则并非如此。因此，当知生等法不生起。或许有人会说：“生等法也有其自身的生等相存在”？此说不然。为何？若如此说，则会陷入无穷（anavaṭṭhāna）的过失。因为，如果生等法具有生等相，那么那些相也具有生等相，而那些相的相也具有生等相，如此便会陷入无穷。因此，“生等法不生起”是善说。所以说：“诚然，生起（uppāda）没有自身的生起，而其余二者只是已生之法的成熟与坏灭而已。”（此中）其余二者之义即是老与死（jarāmaraṇa）。

ตตฺถ ‘‘อุปฺปาโท นตฺถี’’ติ เอเตน อุปฺปาทสฺส ชรามรณาภาวมาห. อสติ อุปฺปาเท กุโต ชรามรณนฺติ มตฺตคฺคหเณน ชรามรณสฺส อุปฺปาทาภาวมฺปิ. ยทิ เอวํ ชาติยา กุโตจิ ชาตตาวจนํ กถนฺติ อาห ‘‘ยมฺปี’’ติอาทิ. ตตฺถ กิจฺจานุภาวกฺขเณ ทิฏฺฐตฺตาติ เย เต จิตฺตาทโย รูปายตนาทีนํ รูปานํ ชนกปจฺจยา, เตสํ ตทุปฺปาทนํ ปติ อนุปรตพฺยาปารานํ โย โส ปจฺจยภาวูปลกฺขณีโย กิจฺจานุภาวกฺขโณ, ตทา ชายมานานํ รูปายตนาทีนํ ธมฺมานํ วิการภาเวน อุปลพฺภมานตํ สนฺธาย เวเนยฺยปุคฺคลวเสน ชาติยา กุโตจิ ปจฺจยโต ชาตตฺตํ ปาฬิยํ อนุญฺญาตํ ยถา ตํ จิตฺตสมุฏฺฐานตาทิ วิญฺญตฺติอาทีนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เยหิ ปจฺจยธมฺเมหิ รูปาทโย อุปฺปชฺเชยฺยุํ, เตสํ ปจฺจยภาวูปคมนกฺขเณ อุปลพฺภมานา รูปาทโย ตโต ปุเร, ปจฺฉา จ อนุปลพฺภมานา ตโต อุปฺปชฺชนฺตีติ วิญฺญายนฺติ, เอวํ ชาติปิ เวทิตพฺพา. ยทิ เอวํ นิปฺปริยายโต ชาติยา กุโตจิ ชาตตา สิทฺธา, อถ กสฺมา เวเนยฺยปุคฺคลวเสนาติ วุตฺตนฺติ? นยิทเมวํ ชายมานธมฺมวิการภาเวน อุปลพฺภมานตฺตา. ยทิ หิ ธมฺโม วิย อุปลพฺเภยฺย ชาติ, นิปฺปริยาโยว ตสฺสา กุโตจิ ชาตภาโว, น เอวมุปลพฺภติ, อถ โข วิการภาเวน. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เวเนยฺยปุคฺคลวเสนา’’ติ.

在此，以“无生”一语，说明生没有老死。无有生起，何来老死？通过“仅”字，亦说明老死没有生起。若如此，“生由某处而生”之说如何成立？故说“yampi”等。于此，所谓“于功能威力之刹那被见到”，是说：心等是色处等色法的生成缘，对于生成彼等（色法），其作用未曾止息，有彼以缘性为特征的功能威力之刹那。着眼于彼时正在生起的色处等法以变异状态而被感知，故为随顺所化之人(veneyyapuggala)，于圣典中允许“生由某缘而生”之说，犹如表色(viññatti)等的心生起等（说法）。此中简义为：色等法由何等缘法而生起，于彼等缘法到达缘性状态之刹那，（彼色等法）方被感知，而在此前与此后皆不被感知，故被了知为“从彼等而生”。生亦应如是了知。若如此，则“生由某处而生”之说即无转折地成立了，然则为何说“为随顺所化之人”？此说不然，因其是作为正在生起之法的变异状态而被感知。诚然，若生能如实法一般被感知，则其“由某处而生”之状态即是无转折的。然其不作如是感知，而是作为变异状态（被感知）。是故说“为随顺所化之人”。

ตทา กิร โสตูนํ เอวํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ ‘‘อยํ ชาติ สพฺเพสํ ธมฺมานํ ปภโว, สยญฺจ น กุโตจิ ชายติ ยถา ตํ ปกติวาทีนํ ปกตี’’ติ, ตํ [Pg.112] เนสํ มิจฺฉาคาหํ วิธเมนฺโต สตฺถา ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา กุโตจิ ปจฺจยโต ชาตญฺจ กตฺวา เทเสสิ, น ปน ชรามรณํ ปจฺจยธมฺมานํ กิจฺจานุภาวกฺขเณ อทสฺสนโต. ยทิ เอวํ กถํ ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) วุตฺตํ? ยสฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ ปริปากภงฺคตาย เตสุ สนฺเตสุ โหนฺติ, น อสนฺเตสุ. น หิ อชาตํ ปริปจฺจติ, ภิชฺชติ วา, ตสฺมา ตํ ชาติปจฺจยตํ สนฺธาย ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) ปริยาเยน สุตฺเตสุ วุตฺตํ. โย ปเนตฺถ กามภวาทีสุ กมฺมาทินา ปจฺจเยน โยนิวิภาคโต ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺติยญฺจ รูปธมฺมานํ ปวตฺติเภโท วตฺตพฺโพ, โส ปรโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถายํ อาวิ ภวิสฺสตีติ น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

据说，那时听者们生起这样的心念：“此生是一切法的根源，其自身不从任何因缘而生，如同自性论者(pakativādin)的自性(pakati)一样。”导师为破除他们的这种邪见，将“生”分为“积聚”(upacaya)与“相续”(santati)二者，并开示其是从某个缘而生。然而，（导师）并未开示老死，因为在缘法的作用威力之刹那不可见。若如此，为何说“老死是缘生”呢？因为缘生诸法有成熟与坏灭的性质，当它们（缘生法）存在时，（老死）才存在；当它们不存在时，（老死）也就不存在。确实，未生者既不成熟，也不坏灭。因此，针对其以生为缘，在诸经中以方便说“老死是缘生”。此处，于欲有(kāmabhava)等中，以业等为缘，依生类差别(yoni-vibhāga)，于结生(paṭisandhi)时及生命期(pavatti)中，色法生起的差别应被述说，当知此差别将在后面的缘起论述中变得清晰，故此处未说。

อิติ รูปกฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

此为色蕴广说导言之释义。

วิญฺญาณกฺขนฺธกถาวณฺณนา

识蕴论释义

๔๕๑. ยํ กิญฺจีติ อนวเสสปริยาทานทีปเกน ปททฺวเยน เวทยิตสฺส พหุเภทตํ ทสฺเสนฺโต วุจฺจมานํ ราสฏฺฐํ อุลฺลิงฺเคติ. เวทยิตํ อารมฺมณรสานุภวนํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ เวทยิตลกฺขณํ. สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตนฺติ อธิปฺปาโย, ปุพฺเพ วา รูปกฺขนฺธกถายํ วุตฺตํ อธิการโต อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอกโต กตฺวาติ อตีตาทิเภทภินฺนํ สพฺพํ ตํ พุทฺธิยา เอกโต กตฺวา. เอวญฺหิ ราสฏฺฐสฺส สมฺภโว. นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส สญฺชานนํ, ‘‘นีลํ ปีตํ ทีฆํ รสฺส’’นฺติ (ธ. ส. ๖๑๕) จ อาทินา สญฺญุปฺปาทวเสน ชานนํ คหณํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ สญฺชานนลกฺขณํ. อภิสงฺขรณํ อายูหนํ พฺยาปาราปตฺติ, อภิสนฺทหนํ วา, อุภยถาปิ เจตนาปธานตาย สงฺขารกฺขนฺธสฺส เอวํ วุตฺตํ ‘‘อภิสงฺขรณลกฺขณ’’นฺติ. ตถา หิ สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธํ วิภชนฺเตน ภควตา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติอาทินา (วิภ. ๒๑) เจตนาว วิภตฺตา. มินิตพฺพวตฺถุํ นาฬิยา มินมาโน ปุริโส วิย เยน สญฺชานนาการวิสิฏฺเฐน อากาเรน วิสยํ คณฺหาติ, ตํ อารมฺมณูปลทฺธิสงฺขาตํ วิชานนํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ วิชานนลกฺขณํ. อิตเร เวทนากฺขนฺธาทโย สุวิญฺเญยฺยา โหนฺตีติ วิญฺญาเณน เอกุปฺปาทาทิภาวโต, สมานชาติอาทิวิภาคโต จ.

451. 以“凡任何”(yaṃ kiñci)这两个词显示无余遍取，从而开示感受的多种差别，标示出所说的“聚”义。它的特征是感受，即体验所缘之味，因此是“受相”(vedayitalakkhaṇa)。意谓“那一切法”，或者应从前文色蕴的论述中，依其权能而引来连结。“合为一”是说，以智慧将那一切依过去等差别而有区别的法合为一。确实，这样才有“聚”义的产生。它的特征是识知，即了知、执取有青等差别的所缘，如“青、黄、长、短”等，依想的生起而了知、执取，因此是“想相”(sañjānanalakkhaṇa)。造作(abhisaṅkharaṇa)即是积集(āyūhana)、努力(byāpārāpatti)，或连结(abhisandahana)。两种情况都是因为思(cetanā)为主，所以对行蕴(saṅkhārakkhandha)这么说：“以造作为相”(abhisaṅkharaṇalakkhaṇa)。确实，在《经分别》(Suttantabhājanīye)中，世尊在分别行蕴时，只以“眼触所生思”等分别了思。如同一个人用量器度量可度量之物，它以一种有别于想的方式来执取所缘，那被称为“获得所缘”的了知即是它的特征，因此是“识相”(vijānanalakkhaṇa)。其余的受蕴等是易于了知的，因为它们与识是同生等的，并且有同类等之分别。

อตฺตนา [Pg.113] ‘‘วิชานนลกฺขณ’’นฺติ วุตฺตมตฺถํ สุตฺเตน สมตฺเถตุํ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถาปจฺจยํ ปวตฺติมตฺตเมตํ, ยทิทํ สภาวธมฺโมติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิชานนลกฺขณ’’นฺติ ภาวสาธนวเสน วุตฺตํ. ธมฺมสภาวา วินิมุตฺโต โกจิ กตฺตา นาม นตฺถีติ ตสฺเสว กตฺตุภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิชานาตี’’ติ วุตฺตํ. ยํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ, ตเทว จินฺตนาทิอตฺเถน จิตฺตํ, มนนฏฺเฐน มโนติ ปริยายโตปิ นํ โพเธติ. เอตฺตาวตา จ ขนฺธโต, เภทโต, ปริยายโต จ วิญฺญาณํ วิภาวิตํ โหติ.

为了用经文来支持自己所说的“识之相”义，故说“凡任何”等。为了显示“此仅是随缘而转起之法，此即自性法”，故以表述行为的方式说“识之相”。离于法之自性，无有任何所谓的作者，为了显示其作者性，故说“了知”。以了知为义者是“识”(viññāṇa)，彼亦以思惟等为义是“心”(citta)，以思量为义是“意”(mano)，如此亦通过同义词令彼了知。至此，已从蕴、差别及同义词三方面阐明了识。

ชายนฺติ เอตฺถ วิสทิสาปิ สทิสาการาติ ชาติ, สมานากาโร. สา ปนายํ ชาติ กามํ อเนกวิธา นานปฺปการา, ตํ อิธาธิปฺเปตเมว ปน ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลํ, อกุสลํ, อพฺยากตญฺจา’’ติ อาห. ตตฺถ กุสลฏฺเฐน กุสลํ. โกยํ กุสลฏฺโฐ นาม? อาโรคฺยฏฺโฐ อนวชฺชฏฺโฐ สุขวิปากฏฺโฐ. อาโรคฺยฏฺเฐนาปิ หิ กุสลํ วุจฺจติ ‘‘กจฺจิ นุ โภโต กุสล’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๑๔๖; ๒.๒๐.๑๒๙). อนวชฺชฏฺเฐนาปิ ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, กุสโล กายสมาจาโร? โย โข, มหาราช, อนวชฺโช กายสมาจาโร’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๖๑). สุขวิปากฏฺเฐนาปิ ‘‘กุสลานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ สมาทานเหตู’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๐). กุสลจิตฺตญฺหิ ราคาทีนํ เจตสิกโรคานํ อวชฺชสภาวานํ ปฏิปกฺขภาวโต, สุขวิปากวิปจฺจนโต จ อโรคํ, อนวชฺชํ, สุขวิปากญฺจาติ.

于此，相异者亦以相似之相状生起，故为“种类”(jāti)，即相似之相状。此“种类”诚然有多种多样，然为显示此处所意指者，故说：“善、不善与无记”。其中，以善义故为善。何为善义？即无病义、无过失义、乐异熟义。以无病义，亦称之为善，如：“尊者，您安好否？”等。以无过失义亦然，如：“尊者，何为善的身行？”“大王，凡无过失的身行即是”等。以乐异熟义亦然，如：“诸比丘，因受持善法之故”等。诚然，善心因对治贪等心所病及诸过失自性法，且能使乐异熟成熟，故为无病、无过失及乐异熟。

สทฺทตฺถโต ปน กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยติ จลยติ กมฺเมติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ. กุจฺฉิเตน วา อากาเรน สยนฺตีติ กุสา, ปาปธมฺมา, เต กุเส ลุนาติ ฉินฺทตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตานํ วา สานโต ตนุกรณโต ญาณํ กุสํ นาม, เตน ลาตพฺพํ คเหตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ กุสลํ. ยถา วา กุโส อุภยภาคคตํ หตฺถปเทสํ ลุนาติ, เอวมิทํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนวเสน อุภยภาคคตํ สํกิเลสปกฺขํ ลุนาติ ฉินฺทติ, ตสฺมา กุโส วิย ลุนาตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตานํ วา สาวชฺชธมฺมานํ สลนโต สํวรณโต กุสลํ. กุสลธมฺมวเสน หิ อกุสลา ปวตฺตินิวารเณน, อปฺปวตฺติภาวาปาทเนน จ มนจฺฉฏฺเฐสุ ทฺวาเรสุ อปฺปวตฺติยา สํวุตา ปิหิตา โหนฺติ. กุจฺฉิเต วา ปาปธมฺเม สลยติ กมฺเปติ อปเนตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตานํ วา ปาณาติปาตาทีนํ ปาปธมฺมานํ [Pg.114] สานโต นิสานโต เตชนโต กุสา, โทสโลภาทโย. โทสาทีนญฺหิ วเสน เจตนาย ติกฺขภาวปฺปตฺติยา ปาณาติปาตาทีนํ มหาสาวชฺชตา, เต กุเส ลุนาติ ฉินฺทตีติ กุสลํ. กุจฺฉิตานํ วา สานโต อนฺตกรณโต วินาสนโต กุสานิ, ปุญฺญกิริยวเสน ปวตฺตานิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ, เตหิ ลาตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ กุสลํ. ‘‘กุ’’ อิติ วา ภูมิ วุจฺจติ, อธิฏฺฐานภาเวน ตํสทิสสฺส อตฺตโน นิสฺสยภูตสฺส รูปารูปปฺปพนฺธสฺส สมฺปติ, อายติญฺจ อนุทหเนน วินาสนโต กุํ สิยนฺตีติ กุสา, ราคาทโย, เต วิย อตฺตโน นิสฺสยสฺส ลวนโต ฉินฺทนโต กุสลํ. ปโยคสมฺปาทิตา หิ กุสลธมฺมา อจฺจนฺตเมว รูปารูปธมฺเม อปฺปวตฺติกรเณน สมุจฺฉินฺทนฺตีติ.

再者，从词义上说，（善）能震撼、动摇、摧毁可厌的恶法，故名为“善”(kusala)。或者，以可厌的方式存在者名为“kusa”，即是恶法；（善）能斩断此等“kusa”，故名为“善”。或者，能削弱、减薄可厌之法的智慧名为“kusa”；应由它来获取、把握、实行，故名为“善”。又如，拘舍草(kusa)能割伤（捉持者）双边的手，同样地，此（善）能依已生、未生而斩断双边的杂染品，是故，如拘舍草般斩断，故名为“善”。或者，因能动摇、防护可厌的有罪法，故名为“善”。诚然，依于善法，通过阻止生起、导致不生起，不善法在以意为第六的六门中因不生起而被防护、遮蔽。或者，能震撼、动摇、移除可厌的恶法，故名为“善”。或者，因能磨利、锐化可厌的杀生等恶法，故嗔、贪等（烦恼）名为“kusā”。诚然，由于嗔等，思(cetanā)达到锐利的状态，杀生等便成大过失；（善）能斩断此等“kusā”，故名为“善”。或者，因能削弱、终结、灭除可厌之法，故依福行而转起的信等诸根名为“kusāni”；应由它们来获取、实行，故名为“善”。或者，“ku”被称为“地”(bhūmi)。贪(rāga)等（烦恼），因其在现在与未来，通过不断烧灼而毁坏作为自身所依的名色相续流——此所依与作为基础的地相似，即毁坏“ku”——故名为“kusā”。如彼（烦恼）一般，（善）能斩断、割截自身的所依，故名为“善”。因为由加行所成就的善法，通过使其不复生起，而彻底断除名色法。

น กุสลนฺติ อกุสลํ, กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ. น กุสลนฺติ หิ กุสลปฏิกฺเขเปน อกุสลปทสฺส อวยวเภเทน อตฺเถ วุจฺจมาเน ยถา ยํ ธมฺมชาตํ น อโรคํ, น อนวชฺชํ, น สุขวิปากํ, น จ โกสลฺลสมฺภูตํ, ตํ อกุสลนฺติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ, เอวํ ยํ น กุจฺฉิตานํ สลนสภาวํ, น กุสานํ ลวนสภาวํ, น กุเสน กุเสหิ วา ปวตฺเตตพฺพํ, น จ กุโส วิย ลวนกํ, ตํ อกุสลํ นามาติ อยมฺปิ อตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. เอตฺถ จ ยสฺมา กุสลํ อกุสลสฺส อุชุวิปจฺจนีกภูตํ, ยโต เจตสิกโรคปฏิปกฺขาทิภาวโต อโรคาทิปริยาเยนปิ โพธิตํ, ตสฺมา อกุสลํ ปน กุสลสฺส อุชุวิปจฺจนีกภูตนฺติ วุตฺตํ ‘‘กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ’’ติ. ตํ ปน ยถากฺกมํ ปหายกปหาตพฺพภาเวเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

非善，故为不善(akusalaṃ)，义为善之对治。盖言“非善”，是以否定善的方式，就“不善”一词作部分解析，如是显示其义：任何法，若非无病、非无过、非乐果、非由善巧所生，彼即为不善。同理，亦显示此义：任何法，若不具动摇可厌法之性、不具刈除诸恶之性、不应由智慧或诸根所引发、亦不如拘舍草(kuso)能切割，彼即名为不善。于此，由于善法是不善法的直接对治——从其是心病之对治等方面，亦以无病等譬喻而得知——是故，不善法亦是善法的直接对治，故说“义为善之对治”。此（对治关系）当知，即依次为能断者与所断者之故。

น พฺยากตนฺติ อพฺยากตํ, กุสลากุสลภาเวน อกถิตนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ กุสลภาโว อนวชฺชสุขวิปากฏฺโฐ. อกุสลภาโว สาวชฺชทุกฺขวิปากฏฺโฐ, ตทุภยภาเวน อวุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอเตเนว อโรคสโรคาทิภาเวน จ อวุตฺตตา วณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ จ ‘‘กุสลํ อกุสล’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘อพฺยากต’’นฺติ วุตฺตตฺตา กุสลากุสลภาเวเนว อวุตฺตตา วิญฺญายติ, น ปการนฺตเรน. อวุตฺตตา เจตฺถ น ตถา อวตฺตพฺพตามตฺเตน, อถ โข ตทุภยวินิมุตฺตสภาวตาย เตสํ ธมฺมานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา เหตํ ‘‘อวิปากลกฺขณ’’นฺติ วุจฺจติ.

非已记说，故为无记(abyākataṃ)；义为未以善、不善性而说。于此，善性是无过而乐果义，不善性是有过而苦果义。所谓“未被记说”，即是未以此二性而说。由此当知，其“未被记说”之性，亦可释为未以无病、有病等性而说。于此，既说“善、不善”后，复说“无记”，故知其“未被记说”，唯就善、不善性而言，非由他途。且于此，其“未被记说”，非仅因其不应如是说，当知实因此等诸法之自性已解脱于彼二者。是故，彼被称为“无异熟相”(avipākalakkhaṇa)。

๔๕๒. ภูมิเภทโตติ ภวนฺติ เอตฺถ ธมฺมาติ ภูมิ, ฐานํ, อวตฺถา จ. อวตฺถาปิ หิ อวตฺถาวนฺตานํ ปวตฺติฏฺฐานํ วิย คยฺหติ, เอวํ เนสํ สุขคฺคหณํ โหตีติ[Pg.115]. ตตฺถ โลกิยา ภูมิ ฐานวเสเนว เวทิตพฺพา, โลกุตฺตรา อวตฺถาวเสน. โลกิยา วา ฐานาวตฺถาวเสน, โลกุตฺตรา อวตฺถาวเสเนว. กามาวจรนฺติ เอตฺถ วตฺถุกาโม กิเลสกาโมติ ทฺเว กามา. เตสุ วตฺถุกาโม วิเสสโต ปญฺจ กามคุณา กามียนฺตีติ, กิเลสกาโม ตณฺหา กาเมตีติ. เต ทฺเวปิ สหิตา หุตฺวา ยตฺถ อวจรนฺติ, ตํ กามาวจรํ. กึ ปน ตนฺติ? เอกาทสวิโธ กามภโว. อิทํ เยภุยฺเยน ตตฺถ อวจรติ ปวตฺตตีติ กามาวจรํ เอกสฺส อวจรสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา. เอวํ รูปารูปาวจรานิปิ เวทิตพฺพานิ รูปตณฺหา รูปํ, อรูปตณฺหา อรูปนฺติ กตฺวา. อถ วา กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน, อวจรติ เอตฺถาติ อวจรํ, กามสฺส อวจรํ กามาวจรํ. เอวํ รูปาวจรารูปาวจรานิปิ เวทิตพฺพานิ. โลกโต อุตฺตรตีติ โลกุตฺตรํ กุสลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อิตรํ ปน โลกโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ.

452. 诸法在此生起，故名为“地”(bhūmi)，即处所与状态。确实，状态亦可被理解为有状态之法的生起之处，如此则易于把握。其中，世间地应仅依处所了知，出世间地则依状态了知。或者，世间地依处所与状态了知，出世间地则仅依状态了知。于“欲界”(Kāmāvacara)一词中，有事欲(vatthukāma)与烦恼欲(kilesakāma)二欲。其中，事欲主要是五欲，因其被欲求（故名“欲”）；烦恼欲即是渴爱，因其能欲求（故名“欲”）。此二欲共同于何处行，彼处即名“欲界”。彼为何处？即十一种欲有(kāmabhava)。此心大多于彼处行、转起，故名为“欲界”(kāmāvacara)，这是省略了一个“avacara”词的用法。色界(rūpāvacara)与无色界(arūpāvacara)心也应如是了知，即作“色贪是色，无色贪是无色”解。又或者，“欲贪”(kāmataṇhā)省略后分词后即是“欲”(kāma)；“于此行”(avacarati ettha)即是“行处”(avacaraṃ)；“欲之行处”即是“欲界”(kāmāvacaraṃ)。色界与无色界心也应如是了知。“超越世间”(lokato uttarati)，故名“出世间”(lokuttara)，此因意指善的道心。而另一个（果心），因其“已超越世间”(lokato uttiṇṇaṃ)，故名“出世间”。

โสมนสฺสุเปกฺขาญาณสงฺขารเภทโตติ เอตฺถ โสมนสฺสุเปกฺขาเภโท ตาว ยุตฺโต เตสํ ภินฺนสภาวตฺตา, ญาณสงฺขารเภโท ปน กถนฺติ? นายํ โทโส ญาณสงฺขารกโต เภโทญาณสงฺขารเภโท, โส จ เตสํ ภาวาภาวกโตติ กตฺวา. โสภนํ มโน, สุนฺทรํ วา มโน เอตสฺสาติ สุมโน, สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ, มานสิกสุขา เวทนา รุฬฺหิยา, โสมนสฺเสน อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา สหคตํ ปวตฺตํ สํสฏฺฐํ, สมฺปยุตฺตนฺติ อตฺโถ. โสมนสฺสสหคตตา จสฺส อารมฺมณวเสน เวทิตพฺพา. อิฏฺฐารมฺมเณ หิ จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ โหติ. นนุ จ อิฏฺฐารมฺมณํ โลภสฺส วตฺถุ, กถํ ตตฺถ กุสลํ โหตีติ? นยิทเมกนฺติกํ อิฏฺเฐปิ อาโภคาทิวเสน กุสลสฺส อุปฺปชฺชนโต. ยสฺส หิ จตุสมฺปตฺติจกฺกสมาโยคาทิวเสน โยนิโสว อาโภโค โหติ, กุสลเมว จ มยา กตฺตพฺพนฺติ กุสลกรเณ จิตฺตํ นิยมิตํ, อกุสลปฺปวตฺติโต จ นิวตฺเตตฺวา กุสลกรเณ เอว ปริณามิตํ, อภิณฺหกรณวเสน จ สมุทาจริตํ, ตสฺส อิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ อโลภาทิสมฺปยุตฺตเมว จิตฺตํ โหติ, น โลภาทิสมฺปยุตฺตํ.

关于喜（somanassa）与舍（upekkhā）、智（ñāṇa）与行（saṅkhāra）之分别，于此，喜与舍的分别因其自性相异故为合理。然而，智与行的分别又如何呢？此无过失。“智行之分别”是由智与行所造成的分别，而此分别又是因它们的“有”与“无”而造成。其心善妙或美妙，故为悦意者（sumano）；悦意者之状态即是喜（somanassa），依惯例，指心乐受。与喜从生起乃至坏灭，俱行、共转、混合、相应，此即其义。其喜俱行性，应从所缘方面了知。因为在可喜所缘上，心与喜俱行。然则，可喜所缘不是贪之事（vatthu）吗？于彼处如何能有善法生起呢？此非一向如此，因为即使在可喜所缘上，也能通过作意等而生起善法。若人因四成就轮（catusampatticakka）等之相应而唯有如理作意（yoniso ābhoga），且心已决定“我只应行善”并专注于行善；从不善的生起中转离而只转向于行善，且通过数数行持而熟练（samudācarita），则其心即使在可喜所缘上，也唯与无贪等相应，而不与贪等相应。

ญาเณน [Pg.116] สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ ญาณสมฺปยุตฺตํ. เอกุปฺปาทาทโย เอว เจตฺถ ปการาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ กมฺมูปปตฺติอินฺทฺริยปริปากกิเลสทูรีภาวา ญาณสมฺปยุตฺตตาย การณํ. โย หิ ปเรสํ ธมฺมํ เทเสติ, อนวชฺชานิ สิปฺปายตนกมฺมายตนวิชฺชฏฺฐานานิ สิกฺขาเปตีติ เอวมาทิกํ ปญฺญาสํวตฺตนิยํ กโรติ, ตสฺส กมฺมูปนิสฺสยวเสน กุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ ญาณสมฺปยุตฺตํ โหติ. ตถา อพฺยาปชฺเช โลเก อุปฺปนฺนสฺส อุปปตฺตึ นิสฺสาย ญาณสมฺปยุตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ตสฺส ตตฺถ สุขิโน ธมฺมปทา ปฺลวนฺติ, ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท, อถ โข โส สตฺโต ขิปฺปํเยว วิเสสภาคี (อ. นิ. ๔.๑๙๑) โหตี’’ติ. ตถา ปญฺญาทสกปตฺตสฺส อินฺทฺริยปริปากํ นิสฺสาย กุสลํ อุปฺปชฺชมานํ ญาณสมฺปยุตฺตํ โหติ. เยน ปน กิเลสา วิกฺขมฺภิตา, ตสฺส กิเลสทูรีภาวํ นิสฺสาย ญาณสมฺปยุตฺตํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘โยคา เว ชายเต ภูริ, อโยคา ภูริสงฺขโย’’ติ (ธ. ป. ๒๘๒). อตฺตโน วา ปรสฺส วา สมุสฺสาหชนิตํ จิตฺตปโยคสงฺขาตํ สงฺขรณํ สงฺขาโร, โส เอตสฺส นตฺถีติ อสงฺขารํ. เตน ปน สห สงฺขาเรน ปวตฺตตีติ สสงฺขารํ. ญาเณน วิปฺปยุตฺตํ วิรหิตนฺติ ญาณวิปฺปยุตฺตํ. วิปฺปโยโคติ เจตฺถ ญาณสฺส อภาโว อปฺปวตฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา, เวทยมานาปิ อารมฺมณํ อชฺฌุเปกฺขติ มชฺฌตฺตตาการสณฺฐิตตฺตาติ อตฺโถ. อถ วา อุเปตา สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา อิกฺขา อนุภวนนฺติ อุเปกฺขา. อถ วา อิฏฺเฐ จ อนิฏฺเฐ จ อารมฺมเณ ปกฺขปาตาภาเวน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขติ อนุภวตีติ อุเปกฺขา, ตาย สหคตนฺติ อุเปกฺขาสหคตํ. เสสํ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

与智（ñāṇa）以诸方式结合，故为“智相应”（ñāṇasampayuttaṃ）。于此当知，同生等即是其方式。其中，业（kamma）、生（upapatti）、根成熟（indriyaparipāka）、烦恼远离（kilesadūrībhāva）是智相应的因。若人为他人说法，教导无过失的技艺处、工作处、学问处等，做这些增长智慧之事，则其依业增上缘而生起的善心即是智相应的。同样，生于无瞋恚（abyāpajja）世界者，依其生而为智相应。经中亦说：“彼于彼处快乐者，法句自然流露。诸比丘，念（sati）之生起虽缓，然彼有情速得殊胜。”同样，达到慧成熟者，依根成熟而生起的善心是智相应的。若人已镇伏烦恼（kilesa），则依其烦恼远离而为智相应。此亦经说：“由瑜伽（yoga）生广慧（bhūri），无瑜伽慧损减。”由自己或他人激励所生，名为“心之功用”的造作，即是“行”（saṅkhāro）；此心无彼行，故为“无行”（asaṅkhāraṃ）。与彼行俱起，故为“有行”（sasaṅkhāraṃ）。与智不相应、分离，故为“智不相应”（ñāṇavippayuttaṃ）。于此当知，“不相应”即是智的不存在、不生起。“舍”（upekkhā），意味着保持中舍，即使在体验所缘境时，也以中立的态度对待，此即其义。或，对于苦乐感受不抗拒、平等看待的体验，即是舍。或，对于可喜与不可喜所缘，不产生偏袒，而是如理地看、体验，即是舍；与彼俱行，故为“舍俱行”（upekkhāsahagataṃ）。其余一切皆如前述之理。

เอวํ อฏฺฐ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺตินฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน เทสกาลกลฺยาณมิตฺตาทิสมฺปตฺตึ สงฺคณฺหาติ. อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุนฺติ เอตฺถ อญฺญคฺคหเณน สทฺธาพหุลตา, วิสุทฺธทิฏฺฐิตา, กุสลกิริยาย อานิสํสทสฺสาวิตา, โสมนสฺสปฏิสนฺธิกตา, เอกาทส ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยา ธมฺมาติ เอวมาทีนํ สงฺคโห. อาทินยปฺปวตฺตนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน น เกวลํ ‘‘อตฺถิ ยิฏฺฐ’’นฺติอาทีนํ (ม. นิ. ๑.๔๔๑; ๒.๙๕) นวนฺนํเยว สมฺมาทิฏฺฐิวตฺถูนํ คหณํ, อถ โข ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานิยาทีนมฺปิ [Pg.117] สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปุรกฺขตฺวาติ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา. ตญฺจ โข สหชาตปุพฺพงฺคมวเสน ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑-๒) วิย สมฺปโยคสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อสํสีทนฺโตติ สิโลกมจฺฉริยาทิวเสน ปุญฺญกิริยายํ สํสีทํ สงฺโกจํ อนาปชฺชนฺโต, เตน มุตฺตจาคตาทึ ทสฺเสติ. อนุสฺสาหิโตติ เกนจิปิ น อุสฺสาหิโต. สรสโต หิ ปุญฺญปฏิปตฺติทสฺสนมิทํ. ปเรหีติ ปน ปากฏุสฺสาหนทสฺสนํ.

如是揭示八种欲界善心(kāmāvacarakusalacitta)后，今为显示其生起方式，而开始宣说“何时”等。于此，于“受者等具足”(paṭiggāhakādisampatti)中，以“等”字摄入处、时、善友等具足。又，于“或其他喜因”中，以“其他”一词摄入信多(saddhābahulatā)、见清净(visuddhadiṭṭhitā)、见善行之果报(kusalakiriyāya ānisaṃsadassāvitā)、喜结生(somanassapaṭisandhikatā)、以及作为喜觉支(pītisambojjhaṅga)所依的十一种法等。于“依初理而转起”中，当知以“等”字不仅摄入“有献供”等九种正见事(sammādiṭṭhivatthūnaṃ)，亦摄入作为择法觉支(dhammavicayasambojjhaṅga)所依之法等。“置于前方”，即作为前导。而此，如“诸法意为前导”等句，是因意指相应(sampayoga)而为俱生前导之义。“不沉没”，即不因希求名声、悭吝等，而在福业(puññakiriyā)中沉没退缩；此句显示了自在施舍等。“无被激励”，即不为任何人所激励。此句实是显示依自性而修福。而“由他人”则是显示明显的激励。

ทานาทีนีติ ทานํ สีลํ ยาว ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ อิมานิ ทานาทีนิ ทส ปุญฺญานิ, ทานาทีนีติ วา ทานสีลภาวนามยานิ อิตเรสมฺปิ สตฺตนฺนํ เอตฺเถวนฺโตคธตฺตา. ยตฺถ สยํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สนฺตานํ ปุนนฺติ, ปุชฺชํ ภวผลํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ วา ปุญฺญานิ. อสฺส ปุญฺญเจตนาสมงฺคิโน. อมุตฺตจาคตา เทยฺยธมฺเม สาเปกฺขจิตฺตตา. อาทิ-สทฺเทน สีลสมาทานาทีสุ อนธิมุตฺตตาทึ สงฺคณฺหาติ. ตเทวาติ โสมนสฺสสหคตาทินา สทิสตาย วุตฺตํ. สทิสมฺปิ หิ ‘‘ตเทวา’’ติ โวหรียติ ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี, ตานิเยว โอสธานี’’ติ. อิมสฺมิญฺหิ อตฺเถติ ลีนสฺส จิตฺตสฺส อุสฺสาหนปโยคสงฺขาเต อตฺเถ. เอตนฺติ ‘‘สงฺขาโร’’ติ เอตํ ปทํ. ปุพฺพปโยคสฺสาติ ปุญฺญกิริยายํ สงฺโกเจ ชายมาเน ตโต วิเวเจตฺวา สมุสฺสาหนวเสน ปวตฺตสฺส จิตฺตปโยคสฺส, ปุพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ ตถาปวตฺตปุพฺพาภิสงฺขารวเสน โส สงฺขาโร โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ, น ตสฺส สงฺขารสฺส ปุพฺพกาลิกตฺตา. ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๔๑; ๒.๙๕) นยปฺปวตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อสมฺภวทสฺสนตฺถํ พาล-คฺคหณํ. สํสีทนุสฺสาหนาภาวทสฺสนตฺถํ สหสา-คหณํ. โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ ปุญฺญํ กโรนฺตาติ อธิปฺปาโย. โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺมาติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. มชฺฌตฺตารมฺมณตถารูปเจโตสงฺขาราทโยปิ หิ อุเปกฺขาสหคตตาย การณํ โหนฺติเยวาติ.

“布施等”(Dānādīni)指布施、持戒乃至正直己见(diṭṭhijukamma)这十种福业；或指布施、持戒、修行所成，因其余七种也包含在内。福业在何处生起，即能净化彼心相续(santāna)，或能产生可敬的轮回之果，故名为“福”(puñña)。“此”(assa)指具足福思之人。“不舍离”(amuttacāgatā)即是对所施之物心怀顾惜。“等”(ādi)字摄入了在受持戒律等方面的不胜解(anadhimuttatā)等。说“即彼”(tad eva)，是因其与喜俱行等状态相似。相似之物亦可称“即彼”，如“即彼鹧鸪，即彼药草”。“于此义中”(imasmiñhi atthe)，是指在策励沉滞之心这一被称为“功用”(payoga)的意义上。“此”(etaṃ)，即指“行”(saṅkhāro)这个词。所谓“前行”(pubbapayoga)，是指在行福业时，当心生退缩，继而脱离退缩，以激励方式生起的心之功用。此处用“前”(pubba)字，是因该行是由如此生起的前行(pubbābhisaṅkhāra)所构成，并非指此行在时间上居前。为显示愚者对于依“有布施”等理而转起的正见不能了知，故用“愚”(bāla)字。为显示其既无沉滞亦无策励，故用“仓促”(sahasā)一词。其意为行福者离于喜。当知此仅为示例，以示缺少喜因。因为缘于中性所缘及如是之心行等，亦确实能成为舍俱行之因。

เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ตยิทํ อฏฺฐวิธมฺปิ กามาวจรํ กุสลจิตฺตํ รูปารมฺมณํ ยาว ธมฺมารมฺมณนฺติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยํ วา ตํ วา อาลมฺพิตฺวา อุเปกฺขาสหคตาเหตุกกิริยามโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ กายทฺวาราทีหิ ตีหิ ทฺวาเรหิ กายกมฺมาทิวเสน อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ [Pg.118] ญาณสมฺปยุตฺตานิ จตฺตาริ ยทา ติเหตุกปฏิสนฺธึ อุปฺปาเทนฺติ, ตทา โสฬส วิปากจิตฺตานิ ผลนฺติ. ยทา ปน ทุเหตุกํ, ตทา ทฺวาทส ติเหตุกวชฺชานิ. อเหตุกํ ปน ปฏิสนฺธึ ติเหตุกานิ น อุปฺปาเทนฺเตว, ทุเหตุกานิ ปน ทุเหตุกปฏิสนฺธิทานกาเล ทฺวาทส, อเหตุกปฏิสนฺธึ ทานกาเล อฏฺฐ ผลนฺติ. ติเหตุกา ปน ปฏิสนฺธิ ทุเหตุเกหิ น โหติเยว. ‘‘อฏฺฐ ผลนฺตี’’ติ เจตํ ปฏิสนฺธึ ชนกกมฺมวเสน วุตฺตํ. อญฺเญน ปน กมฺมุนา ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) วจนโต สเหตุกมฺปิ วิปากจิตฺตํ อเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส โหติเยว. อิมสฺมึ จ ปกฺเข พลวตา ปจฺจเยน อุปฺปนฺนํ อสงฺขารํ, ทุพฺพเลน สสงฺขารนฺติ เวทิตพฺพํ. เย ปน อาคมนโต จ วิปากสฺส อสงฺขารสสงฺขารภาวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ มเตน ทฺวาทส, อฏฺฐ จ ผลนฺตีติ โยเชตพฺพํ. เอวํ ติธา ผลํ ททนฺตญฺเจตํ กามาวจรสุคติยํ อุปปตฺตึ, สุคติทุคฺคตีสุ โภคสมฺปทญฺจ กโรติ. นาคสุปณฺณาทีนมฺปิ หิ ยํ เทวโภคสมฺปตฺติสทิสํ โภคชาตํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ กามาวจรกุสลสฺเสว ผลํ. น หิ อกุสลสฺส อิฏฺฐํ ผลํ อตฺถีติ.

“如是”等为结论。当知，此八种欲界善心，缘取六所缘（色所缘乃至法所缘）中之任一者，于舍俱行无因唯作意界之后，或于意识门转向之后，通过身门等三门，以身业等方式生起。其中，四种智相应心，若产生三因结生，则结十六种异熟心之果；若产生二因结生，则结除三因外的十二种之果。三因心不产生无因结生。而二因心，在给予二因结生时，结十二种之果；在给予无因结生时，结八种之果。三因结生绝不由二因心所成。说“结八种之果”，是就业能生结生而言。然依他业，根据“有因有分是无因有分之无间缘”之理，有因异熟心亦可为无因结生者所有。于此说中，当知由强缘所生者为无行，由弱缘所生者为有行。而有些人主张，异熟的无行与有行之分亦是来自于其源头之业，依其观点，当配合十二种与八种结果之说。如是，此善心以三种方式予果，于欲界善趣中产生，并于善趣、恶趣中产生资财成就。因为龙、金翅鸟等所生起的、与天神资财成就相似的种种资财，亦是欲界善之果。不善绝无可爱之果。

รูปาวจรํ ปนาติ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโก. เตน ยถา กามาวจรํ กิเลสานํ ตทงฺคปฺปหานมตฺตกรํ, น เอวมิทํ, อิทํ ปน วิกฺขมฺภนปฺปหานกรํ. ยถา วา ตํ เวทนาญาณสงฺขารเภทโต อฏฺฐธา ภิชฺชติ, น เอวมิทํ, อิทํ ปน ตโต อญฺญถา วาติ วกฺขมานํ วิเสสํ โชเตติ. ตํ ปเนตํ สวตฺถุกํ, สาสวํ, วินีวรณญฺจ รูปาวจรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สวตฺถุกํ เอวา’’ติ หิ อิมินา อรูปาวจรํ นิวตฺเตติ, ‘‘สาสว’’นฺติ อิมินา ปฐมมคฺคจิตฺตํ, ‘‘วินีวรณ’’นฺติ อิมินา ปฏิฆสหิตทฺวยํ. กตฺถจิ ปญฺจ ฌานงฺคานิ, กตฺถจิ จตฺตาริ, กตฺถจิ ตีณิ, กตฺถจิ ทฺเว, กตฺถจิ อปรานิ ทฺเวติ เอวํ ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธนฺติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เสยฺยถิท’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ฌานกถายํ (วิสุทฺธิ. ๑.๗๙ อาทโย) วุตฺตเมว. ตยิทํ ภาวนามยเมว หุตฺวา วุตฺตนเยน ปถวีกสิณาทิกํ อาลมฺพิตฺวา ยถารหํ ญาณสมฺปยุตฺตกุสลานนฺตรํ อุปฺปชฺชติ, หีนาทิเภทภินฺนํ ปเนตํ ยถากฺกมํ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีสุ โสฬสสุปิ พฺรหฺมโลเกสุ อุปปตฺตินิปฺผาทกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

于“色界”等句中，“然而”（pana）一词是显示特殊义的。因此，不像欲界（善心）仅能以支分舍断（tadaṅgappahāna）的方式断除烦恼，此（色界心）则能以镇伏舍断（vikkhambhanappahāna）的方式断除。又或如彼（欲界善心）依受、智、行（saṅkhāra）的差别而分为八种，此（色界心）则不然，此（色界心）实是依其他方式而有分别，以此显示下文将说的差别。应知，此色界（心）是有所依（savatthuka）、有漏（sāsava）以及离盖（vinīvaraṇa）的。“有所依”排除了无色界（arūpāvacara）；“有漏”排除了初道心；“离盖”排除了两个与瞋相应的心。在某些情况有五禅支（jhānaṅga），某些情况有四，某些情况有三，某些情况有二，某些情况又有另外二支，如是依禅支的组合差别而有五种。为阐明此简说之义，而开始说“亦即”（seyyathidaṃ）等。于此，应说之事已在下文的禅那论述（《清净道论》Visuddhimagga 1.79等）中说过。此（心）完全是修所成（bhāvanāmaya），依所说之理，取地遍（pathavīkasiṇa）等为所缘，在与智相应的善心之后，如其所应地生起。又应知，此（心）依下、中、上等差别，次第能在梵众天（Brahmapārisajja）等十六梵天界中成办投生。

รูปสญฺญาสมติกฺกมาทินา [Pg.119] สมธิคนฺตพฺพํ อรูปาวจรํ. จตุนฺนํ อรูปานนฺติ อุเปกฺขาสมาธิสงฺขาเตหิ จตูหิ อรูปชฺฌาเนหิ. กรเณ หิ เอตํ สามิวจนํ. อรูปานํ วา โย อารมฺมณาทิกโต สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ โยโค โยคเภโท, ตสฺส วเสน. วุตฺตปฺปกาเรนาติ เหฏฺฐา อารุปฺปกถายํ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๗๕ อาทโย) วุตฺตปฺปกาเรน. ปฐมนฺติ ปฐมํ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ. ทุติยตติยจตุตฺถานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตานิมานิ ภาวนามยาเนว หุตฺวา ยถานุปุพฺพํ กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ, นตฺถิภาวํ, อากิญฺจญฺญายตนนฺติ อิมานิ อาลมฺพิตฺวา อุเปกฺขาสหคตญาณสมฺปยุตฺตกุสลานนฺตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา จตูสุ อรูปีพฺรหฺมโลเกสุ ปฏิสนฺธิปวตฺติวิปากทายีนิ. เสสํ ปเนตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ฉวิสุทฺธิปรมฺปราย สมธิคนฺตพฺพํ โลกุตฺตรํ. ตตฺถ วตฺตพฺพํ ปรโต อาคมิสฺสติ. จตุมคฺคสมฺปโยคโตติ โสตาปตฺติมคฺโค ยาว อรหตฺตมคฺโคติ อิเมหิ จตูหิ อริยมคฺเคหิ สมฺปโยคโต. จตุพฺพิธมฺปิ เจตํ ภาวนามยเมว หุตฺวา นิพฺพานํ อาลมฺพิตฺวา สุญฺญโต วิโมกฺโข, อนิมิตฺโต วิโมกฺโข, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโขติ นาเมน อุปฺปชฺชติ, สตฺตภวาทิภวูปปตฺตินิวตฺตกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกวีสติวิธํ โหติ นาติสงฺเขปวิตฺถารนเยนาติ อธิปฺปาโย.

通过超越色想（rūpasaññā）等而应证得的是无色界（arūpāvacara）。所谓“四无色”，是指名为舍三摩地（upekkhāsamādhi）的四种无色禅（arūpajjhāna）。此处的属格（sāmivacana）有具格（karaṇa）的意义。或是依无色法与所缘等相应法之间的组合差别。所谓“如前所述”，是指如前文无色法论述（《清净道论》[Visuddhimagga] 1.275等）中所说的方式。“第一”是指第一无色界善心。“第二、第三、第四”也是同样的道理。这些完全是修所成，依次以撤去遍相（kasiṇa）后所显的虚空、第一无色禅识、无有（natthibhāva）、以及无所有处（ākiñcaññāyatana）为所缘，在与舍俱行、与智相应的善心之后生起，能在四无色梵界中给予结生（paṭisandhi）、相续（pavatti）和异熟（vipāka）。其余应说之事，已如前说。通过六清净（chavisuddhi）的次第可以证得出世间法（lokuttara）。关于出世间法，后面的章节会说明。与四道（catumagga）相应，指的是与从入流道（sotāpattimagga）直到阿罗汉道（arahattamagga）这四种圣道（ariyamagga）相应。这四种道也是修所成，以涅槃为所缘，生起空解脱（suññato vimokkha）、无相解脱（animitto vimokkha）、无愿解脱（appaṇihito vimokkha），应当知道它们能止息七有（sattabhava）等的投生。此即义谓：依不过于简略也不过于详细之法，则有二十一种。

๔๕๓. กามาวจรเมวาติ เอตฺถ นิกายนฺตริยา รูปารูปาวจรมฺปิ อกุสลํ อิจฺฉนฺตีติ เตสํ มตินิเสธนตฺถํ กามาวจรคฺคหณํ. มหคฺคตภูมิยํ อุปฺปชฺชนฺตมฺปิ ตตฺถ รูปธาตุยํ ปวตฺติวิปากํ เทนฺตมฺปิ เอกนฺเตน กามาวจรเมวาติ ทสฺสนตฺถํ อวธารณํ. ยทิ เอวํ, กสฺมา กามาวจรเมวาติ? ตตฺถ การณํ วุตฺตเมว. กถํ วุตฺตํ? ‘‘กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลปโต, อวจรติ เอตฺถาติ อวจรํ, กามสฺส อวจรํ กามาวจร’’นฺติ. เอตฺถ หิ กามตณฺหาวิสยตา ‘‘กามาวจรภาวสฺส การณํ’’ วุตฺตา ยถา รูปารูปตณฺหาวิสยตา ‘‘รูปารูปาวจรภาวสฺส’’. เอกํเสน เจตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา พฺยาปิลกฺขณํ น สิยา. ยทิ หิ อาลมฺพิตพฺพธมฺมวเสน ภูมิววตฺถานํ กเรยฺย, เอวํ สติ อนารมฺมณานํ สงฺคโห น สิยา. อถ วิปากทานวเสน, เอวมฺปิ อวิปากานํ สงฺคโห น สิยา. ตสฺมา อาลมฺพณธมฺมวเสน ปริยาปนฺนานํ สา กาตพฺพา, อปริยาปนฺนานํ ปน โลกโต อุตฺติณฺณตาย โลกุตฺตรตา, อุตฺตริตราภาวโต อนุตฺตรตา จ เวทิตพฺพา.

453. 于“唯属欲界”(kāmāvacarameva)一句中，其他部派(nikāyantariyā)认为色界与无色界亦有不善法，为否定彼等之见，故采用“欲界”一词。即使生于广大地(mahaggatabhūmi)，或于色界中给予行时之果(pavattivipāka)，为显示其绝对唯属欲界，故作此限定。若问：“若如此，为何唯属欲界？”于此，其原因已被说及。如何说及？即：“欲贪(kāmataṇhā)为欲(kāma)，此乃省略后分；于此中行境，故为行境(avacara)；欲之行境，即为欲界(kāmāvacara)。”于此，作为欲贪之所缘，被称为是“成为欲界之因”，犹如作为色贪、无色贪之所缘，是“成为色界、无色界之因”。此义应被绝对地(ekaṃsena)如此接受，否则，周遍之相(byāpilakkhaṇa)则不成立。若依所缘法(ālambitabbadhamma)而建立地的分别，则无所缘法(anārammaṇa)将不被摄集。又，若依给予果报(vipākadāna)而建立，则无果报法(avipāka)亦将不被摄集。是故，对于已摄属法(pariyāpanna)，应依能缘法(ālambaṇadhamma)而作此（地的建立）；然而，对于未摄属法(apariyāpanna)，则因其超越世间，当知为出世间(lokuttara)；又因无有更上，当知为无上(anuttara)。

ปริยาปนฺนาติ [Pg.120] จ ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหาย ปริจฺฉิชฺช อาปนฺนา, คหิตาติ อตฺโถ. นนุ เจตฺถ กามตณฺหา กตมา? กามาวจรธมฺมารมฺมณา ตณฺหา, กามาวจรธมฺมา กตเม? กามตณฺหาวิสยาติ อิตเรตรสนฺนิสฺสยตาโทโสติ? นยิทเมวํ อวีจิอาทิเอกอาทโสกาสนินฺนตาย กญฺจิ ตณฺหํ กามตณฺหาภาเวน คเหตฺวา ตํสภาวาย ตณฺหาย วิสยภาเวน กามาวจรธมฺมานํ อุปลกฺขิตพฺพตฺตา. นิกฺเขปกณฺเฑปิ (ธ. ส. ๙๘๕ อาทโย) ‘‘เอตฺถาวจรา’’ติ วจนํ อวีจิปรนิมฺมิตปริจฺฉินฺโนกาสาย กามตณฺหาย วิสยภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ตโทกาสตา จ ตณฺหาย ตนฺนินฺนตาย เวทิตพฺพา.

至于“已摄属”(pariyāpanna)，其义为：被能作限定的贪爱所限定而达到，即被执取。试问，于此，欲贪(kāmataṇhā)为何？（答：）是以欲界法为所缘的贪爱。（问：）欲界法为何？（答：）是欲贪的所缘。——（问：）这岂非有相互依存(itaretarasannissayatā)之过失吗？不应如是见。因为可将任何倾向于无间地狱(Avīci)等十一处所的贪爱执为欲贪，而以具有彼自性的贪爱之所缘的缘故，诸欲界法应被如此标识。在〈总说品〉(Nikkhepakaṇḍa)中（如《法集论》985节等），“于此中行境”(etthāvacarā)一语，亦应理解为是针对以无间地狱与他化自在天(Paranimmitavasavatti)所限定的处所为所缘的欲贪而说。而贪爱的彼处所性，当知是由于其（对彼处所的）倾向性。

มูลโต ติวิธนฺติ ตีณิ อกุสลมูลานิ โลภาทีนิ, เตสํ วเสน ตํสหิตมฺปิ ติวิธนฺติ อตฺโถ. ตานิ หิ สุปฺปติฏฺฐิตภาวการณตฺตา มูลมิวาติ มูลานิ, โลโภ มูลํ เอตสฺสาติ โลภมูลํ. อสาธารเณน นิทฺเทโส ยถา เภริสทฺโท, ยวงฺกุโรติ. ตถา โทสมูลํ. โมโห เอว มูลํ อิมสฺส, นาญฺญนฺติ โมหมูลํ.

“从根上说有三种”是说：有贪等三种不善根，由于此三根，与它们俱生的（心）亦有三种，是此义。彼三者确实因是善安住状态之因的缘故，如（树）根一般，故名为“根”。“贪是此（心）之根”，故名“贪根”。此是以不共（之法）所作的解释，如同“鼓声”、“麦芽”。“瞋根”也是如此。“唯痴是此（心）之根，无有其他”，故名“痴根”。

โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิคตสงฺขารเภทโตติ โสมนสฺสุเปกฺขาเภทโต ทิฏฺฐิคตเภทโต สงฺขารเภทโตติ ปจฺเจกํ เภทสทฺโท โยเชตพฺโพ. ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตนฺติ ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘คูถคตํ, มุตฺตคต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๑๙; อ. นิ. ๙.๑๑) ยถา. อถ วา วิปริเยสคฺคาหตาย ทิฏฺฐิยา คตเมว, น เอตฺถ คนฺตพฺพวตฺถุ ตถา สภาวนฺติ ทิฏฺฐิคตํ. ตยิทํ ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗, ๒๐๒, ๒๐๓, ๔๒๗; ๓.๒๗-๒๙) อภินิเวสภาวโต โลเภเนว สทฺธึ ปวตฺตติ, น โทเสน.

关于“以喜、舍、见、行而有差别”，应将“差别”一词与“喜舍”、“见”、“行”各项分别连接。此中所应说者，即如前已说之理。所谓“与见相应”，即唯见是“见所行”，如同“粪秽所至”、“尿溺所至”。或者，因是颠倒执取，故仅是见之所行，此中并无如是自性的所应至之事，故名“见所行”。彼（邪见）因“唯此是实，余者虚妄”的固执之故，仅与贪俱转，不与瞋俱转。

ยทาหีติอาทิ โลภมูลจิตฺตานํ ปวตฺติอาการทสฺสนํ. มิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ อุจฺเฉททิฏฺฐิอาทิมิจฺฉาทิฏฺฐึ. ตาย หิ วิปลฺลตฺถจิตฺตา สตฺตา ‘‘เอตาวโก ชีววิสโย ยาว อินฺทฺริยโคจโร’’ติ ปรโลกํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘นตฺถิ กาเมสุ อาทีนโว’’ติ ยถา ตถา กาเมสุ ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอส ปนฺโถ ปเคว วิหิโต เทวยาเน, เยน ยนฺติ ปุตฺตวนฺโต วิโสกา. ตํ ปสฺสนฺติ ปสโว, ปกฺขิโน จ, เตน เต มาตริปิ มิถุนํ จรนฺตี’’ติอาทินา นเยน ปุตฺตมุขทสฺสนํ สคฺคโมกฺขมคฺโคติ เอวมาทิกํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ สงฺคณฺหาติ.

“尔时”等（文句），是为开示贪根心的生起方式。“邪见”是指断见等邪见。确实，因彼（邪见）而心颠倒的众生，执于“生命所缘的范围，仅限于诸根的行境”，如此否定来世后，又认为“于诸欲中无过患”，便随心所欲地沉溺于诸欲中。以“等”字摄集了如“此路是通往天界之无谬误之道，有子者由此得无忧而行。彼为牲畜与鸟类所见，因此彼等亦于母行淫欲”等之理，以及“见子之面是生天解脱之道”等邪见。

กาเม [Pg.121] วาติ เอตฺถ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ, เตน พฺราหฺมณานํ สุวณฺณหรณเมว อทินฺนาทาเน สาวชฺชํ, อิตรํ อนวชฺชํ. ครูนํ, คุนฺนํ, อตฺตโน, ชีวิตสฺส, วิวาหสฺส จ อตฺถาย มุสาวาโท อนวชฺโช, อิตโร สาวชฺโช. ครุอาทีนํ อตฺถาย เปสุญฺญหรณํ อนวชฺชํ, อิตรํ สาวชฺชํ. ภารตยุทฺธสีตาหรณาทิกถา ปาปวูปสมาย โหตีติ เอวมาทิเก มิจฺฉาคาเห สงฺคณฺหาติ. ทิฏฺฐมงฺคลาทีนีติ ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคลานิ. สภาวติกฺเขนาติ โลภสฺส, มิจฺฉาภินิเวสสฺส วา วเสน สรเสเนว ติขิเณน กุรูเรน. มนฺเทนาติ ทนฺเธน อติขิเณน. ตาทิสํ ปน อตฺตโน, ปรสฺส วา สมุสฺสาหเนน ปวตฺตตีติ อาห ‘‘สมุสฺสาหิเตนา’’ติ. ปรภณฺฑํ วา หรตีติ วา-สทฺเทน ตถาปวตฺตนกมุสาวาทาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. กามานํ วา อนุภุยฺยมานานํ. วา-สทฺเทน ปรสนฺตกสฺส วา อยถาธิปฺเปตตาย ยํ ลทฺธํ, ตํ คเหตพฺพนฺติ คหณาทิกํ สงฺคณฺหาติ.

“‘或于欲’者，此中‘或’字为不定词。由此，[如婆罗门的邪见认为：]在不与取中，只有盗取黄金才是有罪的，其他则无罪。为了师长、牛、自身、性命及婚姻之事而说谎为无罪，其他则有罪。为了师长等而离间为无罪，其他则有罪。像‘婆罗多战争、劫夺悉多等故事是为了平息罪恶’等，皆摄于此类邪执中。‘所见吉祥等’是指眼见、耳闻、所觉知的吉祥。‘以其自性而锐利’是指由于贪或邪执的缘故，以其自性而锐利、残酷。‘以迟钝’是指缓慢、不锐利。而这样的[心]是由于自己或他人的怂恿而生起，故说‘由怂恿而生’。‘或盗取他人财物’一句中，通过‘或’字，当知也包括了如此行事的妄语等。‘或于正在享受的诸欲’，通过‘或’字，也包括[这样的邪见]：或对于他人的财物，由于未能如其所愿，就认为‘凡是得到的，就应该拿取’，如此摄集了拿取等行为。

ทุวิธเมว โหติ สมฺปยุตฺตธมฺมวเสน เภทาภาวโต. ยทิ เอวํ, กสฺมา ‘‘โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺต’’นฺติ วุตฺตนฺติ? อสาธารณธมฺเมหิ ตสฺส จิตฺตสฺส อุปลกฺขณตฺถํ. ปาณาติปาตาทีสูติ ปาณาติปาตนาทีสุ. อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทานมุสาวาทเปสุญฺญผรุสสมฺผปฺปลาปพฺยาปาเท สงฺคณฺหาติ. สภาวติกฺขํ หุตฺวา ปวตฺตมานํ จิตฺตํ อสงฺขารเมว โหติ, อิตรํ สสงฺขารนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล’’ติ. มนฺทํ ปน หุตฺวา ปวตฺตมานํ เอกํเสน สสงฺขารเมวาติ น สกฺกา วิญฺญาตุํ. ยํ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน ปวตฺตติ, ตํ มนฺทเมว โหตีติ กตฺวา ตถาวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

仅有二种，因为在相应法上没有差别故。若尔，为何说“与忧俱行，与嗔相应”呢？是为了以不共法来标识彼心。“于杀生等中”者，“等”字摄集了不与取、妄语、离间语、粗恶语、绮语、嗔恚。以其自性锐利而生起的心是无行的，其余则是有行的，他是以此义而说“于锐利、迟钝生起时”。然而，不能确知迟钝而生起的心就一定是有行的。当知：凡以有行、有功用而生起者，彼必是迟钝的，故作是说。

โมเหกเหตุกํ จิตฺตํ มูลนฺตรวิรหโต อติมูฬฺหํ, วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโยคโต จญฺจลญฺจาติ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ, น ตสฺส กทาจิปิ สภาวติกฺขตา อตฺถิ. อารมฺมเณ หิ สํสปฺปนวเสน, วิกฺขิปนวเสน จ ปวตฺตมานสฺส จิตฺตทฺวยสฺส กีทิเส กิจฺเจ สภาวติกฺขตาย, อุสฺสาเหตพฺพตาย วา ภวิตพฺพํ, ตสฺมา น ตตฺถ สงฺขารเภโท อตฺถิ. อญฺเญสุ อกุสลจิตฺเตสุ ลพฺภมานมฺปิ อุทฺธจฺจํ วิเสสโต เอตฺเถว พลวํ, ตโต เอว สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ปธานํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อิทเมว อุทฺธจฺเจน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺต’’นฺติ. ตถา หิ ปาฬิยํ (ธ. ส. ๔๒๗) อิธ สรูปโต [Pg.122] อุทฺธจฺจํ อาคตํ, เอวํ อสาธารณปธานธมฺมวเสน โมหมูลํ ‘‘วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ, อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺต’’นฺติ ทุวิธํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อสนฺนิฏฺฐานํ สํสโย. วิกฺเขโป อวูปสโม, ภนฺตตาติ อตฺโถ.

唯痴为因之心，因无他根而极愚痴，复因与疑、掉举相应而动摇，故唯与舍俱行，其自性绝无卓越。于所缘中，此二心或如蛇行般犹豫，或如散乱般飘荡，于何事中能有自性之卓越或可策励之处？是故，于此不存在有行、无行之别。掉举虽亦存于其他不善心中，然于此处特为强盛，是故成为相应法中之主导而转起，因此特以掉举简别，称为“掉举相应”。诚如圣典（《法集论》Dhammasaṅgaṇī, 427）中所说，此处的掉举是以其自相出现。如是当知，依于不共法（疑）及主导法（掉举），故说痴根心有“疑相应”与“掉举相应”二种。不能决断为疑。散乱为不寂静，意即迷乱。

ตยิทํ ทฺวาทสวิธมฺปิ อกุสลจิตฺตํ ฉสุ อารมฺมเณสุ ยํ วา ตํ วา อาลมฺพิตฺวา อุเปกฺขาสหคตาเหตุกกิริยามโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ กายทฺวาราทีหิ ตีหิ ทฺวาเรหิ กายกมฺมาทิวเสน ยถารหํ ปาณาติปาตาทิกมฺมปถวเสน เจว กมฺมวเสน จ อุปฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

此十二种不善心，于六所缘中任取其一为目标后，于舍俱、无因、唯作之意界之后，通过身门等三门，以身业等方式，随其所应，依杀生等业道及业而生起，当如是了知。

ตตฺถ ฐเปตฺวา อุทฺธจฺจสหคตํ เสสํ เอกาทสวิธมฺปิ จตูสุปิ อปาเยสุ ปฏิสนฺธึ เทติ, ปวตฺติวิปากํ สุคติยมฺปิ. อุทฺธจฺจสหคตํ ปน ปวตฺติวิปากเมวาติ. เอตฺถาห – กึ ปน การณํ สพฺพทุพฺพลํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ ปฏิสนฺธึ เทติ, อธิโมกฺขสพฺภาวโต ตโต พลวนฺตมฺปิ อุทฺธจฺจสหคตํ น เทตีติ? ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อวุตฺตตฺตา. อิทํ หิ ปฏิสนฺธึ เทนฺตํ อปาเยสุ ทเทยฺย, อปายคมนียญฺจ ทสฺสนปหาตพฺพนฺติ ตตฺถ วุจฺเจยฺย, น จ วุตฺตํ. ตสฺมา ปฏิสนฺธึ น เทติ, ปวตฺติวิปากทานํ ปนสฺส น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค ‘‘อุทฺธจฺจสหคเต ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, ตสฺส วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๓๐ อตฺถโต สมานํ) วจนโต.

其中，除去掉举相应心，其余十一种亦于四恶趣中给予结生，亦于善趣中给予现行异熟。而掉举相应心，则唯给予现行异熟。于此，有人问道：“是什么原因，最弱的疑相应心能够给予结生，而比它更强（因有胜解之故）的掉举相应心反而不能呢？”因为在见所断(dassanapahātabba)法中未曾提及。诚然，此心若给予结生，则应于恶趣中给予；而导向恶趣之法为见所断，故其应于彼（见所断法）中被提及，然实未被提及。是故，其不给予结生。然其给予现行异熟之作用，则不可否定，此乃因《分别论》(Vibhaṅga)中所说：“于掉举相应[心]中之智是法无碍解，于其异熟中之智是义无碍解。”（《分别论》730，义同）

อปเร ปนาหุ – ปุถุชฺชนสฺส อุปฺปชฺชมานํ อุทฺธจฺจสหคตํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพสหายสพฺภาวโต อุภยวิปากมฺปิ เทติ, น เสกฺขสฺส ตทภาวโตติ. อิทเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ, ยสฺส วิปากทานํ วุตฺตํ, กึ ตํ ภาวนาย ปหาตพฺพํ, อุทาหุ โนติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว ภาวนาย ปหาตพฺพํ, ปฏฺฐาเน ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว วตฺตพฺโพ สิยา. อถ น ภาวนาย ปหาตพฺพํ, ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติเก ‘‘เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพ’’มิจฺจสฺส วิภงฺเค วตฺตพฺพํ สิยา. ยทิ ตพฺพิรุทฺธสภาวตาย ตตฺถ น วุจฺเจยฺย, เอวมฺปิ ตสฺมึ ติเก ตสฺส นวตฺตพฺพตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, กึ การณํ? จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ (ธ. ส. ๓๖๕ อาทโย) อาคตานํ ทฺวาทสนฺนํ อกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺคหิตตฺตา วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพสฺส นิโยคโต กสฺสจิ จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาวา, ยถา อุปฺปนฺนตฺติเก อตีตาทีนํ นวตฺตพฺพตา น วุตฺตา, เอวเมตสฺสาปิ. อถ วา ภาวนาย ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺยสฺสาปิ ตสฺส ปุถุชฺชเน วตฺตมานสฺส [Pg.123] ภาวนาย ปหาตพฺพสภาวสามญฺญโต, สาวชฺชโต จ ภาวนาย ปหาตพฺพปริยาโย วิชฺชตีติ นตฺถิ นวตฺตพฺพตาปสงฺคโทโส. นิปฺปริยาเยน จ น ภาวนาย ปหาตพฺพนฺติ ตสฺส วเสน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโวปิ น วุตฺโต. ทสฺสนปหาตพฺพปจฺจยสฺสาปิ อุทฺธจฺจสหคตสฺส สหายเวกลฺลมตฺตเมว ทสฺสเนน กตํ, น โกจิปิ ภาโว อนุปฺปาทธมฺมตํ ตสฺส อาปาทิโตติ เอกนฺเตน ภาวนาย ปหาตพฺพตา วุตฺตา. อถ วา อปายคมนียภาวาเปกฺขํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพวจนนฺติ ตทภาวโต ตํ วิภชนํ วุตฺตนฺติ.

又，另有人说：凡夫生起的与掉举相应的心，因有见所断(dassanappahātabba)的助伴存在，故能给予两种异熟果；但对有学(sekha)则不然，因其已无此助伴。于此应思察：其所谓“能给予异熟果”，是指“修所断(bhāvanāya pahātabba)”，还是非“修所断”呢？于此，若其为“修所断”，则在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，应宣示“修所断”法具有异时业缘性。若非“修所断”，则在“见所断三法”中，应于“非见所断非修所断”的分析中说明。若因其性质与彼二者相违而不作说明，那么这样一来，岂不是会导致它在该三法中不被提及吗？不会导致。是何原因？因为在《心生品》（《法集论》365等）中出现的十二种不善心生，已被（见所断与修所断）两个项目所含摄，并没有任何必须被单独列出说明的心生。犹如在“已生三法”中，过去等法的不被提及之事未被说明，此处也是如此。再者，对于凡夫来说，即使那个（与掉举相应的心）是无法通过修行来断除的，但由于它与“修所断”的法有共通的性质，并且是有过的，所以称其为“修所断”的说法是成立的。因此，没有“不被提及”的过失。而从字面义(nippariyāyena)上说，它并非“修所断”，因此，也未曾就它而说异时业缘性。对于具有“见所断之缘”的、与掉举相应的心，“见”（即见道）所做的，仅仅是令其助伴缺失而已，并未使那个（掉举相应心）的任何性质达到不复生起的状态。因此，才决然说其为“修所断”。再者，“见所断”之说是针对“能导致恶趣”的性质而言的；由于（掉举）没有这种性质，所以它没有被（在“见所断”的类别中）分别说明。

๔๕๔. ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘อพฺยากตํ วิปาก’’นฺติ อาทิโก นปุํสกนิทฺเทโส, ตโต เอว อธิกตาพฺยากตาเปกฺขาย ทุวิธนฺติ วุตฺตํ. อญฺญถา รูปนิพฺพานานมฺปิ อพฺยากตภาวโต ตํ จตุพฺพิธนฺติ วตฺตพฺพํ สิยา. วิปากสฺส กามาวจราทิภาโว กุสเล วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อเหตุกตา สเหตุกตา วิย สมฺปยุตฺตเหตุวเสน, น นิพฺพตฺตกเหตุวเสน. วิปากสฺส หิ สเหตุกตา สเหตุกกมฺมวเสน สิชฺฌมานาปิ สมฺปยุตฺตเหตุวเสเนว วุจฺจติ, อญฺญถา อเหตุกานมฺปิ สเหตุกตา อาปชฺเชยฺยาติ. กสฺมา ปน สเหตุกสฺส อเหตุโก วิปาโก โหตีติ? ตตฺถ การณํ วุตฺตเมว. กิญฺจ อารมฺมณาภินิปาตมตฺเตสุ ปญฺจสุ วิญฺญาเณสุ ยถา อโลภาทิสมฺปโยโค น สมฺภวติ, เอวํ มนฺทตรมนฺทกิจฺเจสุ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรเณสูติ เหตูนํ อุปฺปตฺติยา อสมฺภวโตปิ เนสํ อเหตุกตา ทฏฺฐพฺพา.

454. 参照“识”(viññāṇa)一词，（作了）“无记”(abyākataṃ)、“异熟”(vipāka)等中性词的解释，因此，正是参照与（识）相关的无记，才说为两种。否则，因色与涅槃也是无记，那（无记）就应说为四种了。异熟的欲界等（性质），应通过在善法中所说的方式来了解。无因性，如同有因性一样，是依相应因而说，非依生起因而说。因为异熟的有因性，虽依有因业而成就，但仅依相应因而说，否则无因（异熟）也会成为有因的了。那么，为何有因（业）会有无因的异熟呢？其原因已如前说。再者，如同在仅仅触及所缘的五识中，无贪等（善因）不可能相应；同样地，在作用更弱与弱的领受心与推度心中（亦然），因此也应从诸因不可能生起的角度，了知它们的无因性。

มโนวิญฺญาณโต อุปฺปชฺชนวิสิฏฺฐมนนกิจฺจานํ อภาวโต มโนมตฺตา ธาตุ มโนธาตุ.

因无“从意识(manoviññāṇa)生起”此一特殊的了知作用，故仅仅是了知的界，是为意界(manodhātu)。

จกฺขุสนฺนิสฺสิตํ หุตฺวา รูปสฺส วิชานนํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนลกฺขณํ. ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตวจเนน รูปารมฺมณํ อญฺญํ วิญฺญาณํ นิวตฺเตติ. วิชานนคฺคหเณน จกฺขุสนฺนิสฺสิเต ผสฺสาทิเก นิวตฺเตติ. จกฺขุรูปคฺคหเณน นิสฺสยโต, อารมฺมณโต จ วิญฺญาณํ วิภาเวติ อุภยาธีนวุตฺติกตฺตา. ยทิ หิ จกฺขุ นาม น สิยา, อนฺธาปิ รูปํ ปสฺเสยฺยุํ, น จ ปสฺสนฺติ. ยทิ จ นีลาทิรูปํ นาม น สิยา, เทสาทินิยเมน น ภวิตพฺพํ, อตฺเถว จ นิยโม, เอกนฺตสารมฺมณตา จ จิตฺตสฺส วุตฺตาติ ‘‘อารมฺมเณน วินา นีลาทิอาภาสํ จิตฺตํ ปวตฺตตี’’ติ เอวํ [Pg.124] ปวตฺโต วาโท มิจฺฉาวาโทติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ภควา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕; สํ. นิ. ๒.๔๔; ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕).

依眼根而了知色尘是其特征，故其特征为依眼根了知色。其中，“依眼根”这个说法是为了排除其他以色尘为所缘的识。“了知”这个词是为了排除依眼根而起的触等法。“眼与色”的说法，从所依和所缘两方面来阐明识，因为它具有依靠二者的特性。如果确实没有眼根，那么盲人也应该能看见色尘，但他们却看不见。如果确实没有青等色，就不应该有方位等的规定，但实际上有这样的规定，而且心识的活动必定有固定的对象，因此‘心无所缘而转起，并显现青等’这种说法，应当知道是邪见。因此，世尊说：‘缘于眼与诸色，眼识生起’等。

กสฺมา ปเนตฺถ วจนเภโท กโตติ? เอกมฺปิ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปํ ปน อเนกเมว สํหตนฺติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ. กึ ปน การณํ เอกมฺปิ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหติ, รูปํ ปน อเนกเมวาติ? ปจฺจยภาววิเสสโต. จกฺขุ หิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหนฺตํ อตฺถิภาเวเนว โหติ, ตสฺมึ สติ ตสฺส ภาวโต, อสติ อภาวโต. ยโต ตํ อตฺถิอวิคตปจฺจเยหิสฺส ปจฺจโย โหตีติ วุจฺจติ, ตํนิสฺสยตา จสฺส น เอกเทเสน อลฺลียนวเสน อิจฺฉิตพฺพา อรูปภาวโต, อถ โข ครุราชาทีสุ สิสฺสราชปุริสาทีนํ วิย ตปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย. อิตเร ปน ปจฺจยา เตน เตน วิเสเสน เวทิตพฺพา. สฺวายํ ปจฺจยภาโว น เอกสฺมึ น สมฺภวตีติ เอกมฺปิ จกฺขุ วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตีติ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจา’’ติ เอกวจเนน นิทฺเทโส กโต.

然则，此处为何有单复数之别？是为了显示此中差别：即一眼亦可为眼识之缘，而色则唯有众多聚合才能（为缘）。再者，一眼亦可为眼识之缘，而色唯有众多（才能为缘），此是何因？是因其作为缘的状态有差别故。诚然，眼于眼识，是以依止缘、前生缘、根缘、不相应缘为缘，其仅以“有”的状态为缘，即彼（眼）有时，彼（识）有；彼（眼）无时，彼（识）无。是故，其以有缘、不离去缘为彼（识）之缘，如是说。并且，彼（识）对此（眼）的依止性，因其为无色法故，不应视为局部的依附，而应如弟子、王臣等之于师长、国王一般，是其（识的）生起与彼（眼）相关联故。至于其余诸缘，当由其各自的差别而了知。这种作为缘的状态，并非于一（眼）则不生，是故说“一眼亦为眼识之缘”，并以单数“缘于眼”（cakkhuñca paṭicca）作此解释。

รูปํ ปน ยทิปิ จกฺขุ วิย ปุเรชาตอตฺถิอวิคตปจฺจเยหิ ปจฺจโย โหติ ปุเรตรํ หุตฺวา วิชฺชมานกฺขเณเยว อุปการกตฺตา, ตถาปิ อเนกเมว สํหตํ หุตฺวา ปจฺจโย โหติ อารมฺมณภาวโต. ยญฺหิ ปจฺจยธมฺมํ สภาวภูตํ, ปริกปฺปิตาการมตฺตํ วา วิญฺญาณํ วิภาเวนฺตํ ปวตฺตติ, ตทญฺเญสญฺจ สติปิ ปจฺจยภาเว โส ตสฺส สารมฺมณสภาวตาย ยํ กิญฺจิ อนาลมฺพิตฺวา ปวตฺติตุํ อสมตฺถสฺส โอลุพฺภ ปวตฺติการณตาย อาลมฺพนียโต อารมฺมณํ นาม. ตสฺส ยสฺมา ยถา ตถา สภาวูปลทฺธิวเสน อารมฺมณปจฺจยลาโภ, ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาณํ รูปํ อารพฺภ ปวตฺตมานํ ตสฺส สภาวํ วิภาเวนฺตเมว ปวตฺตติ. สา จสฺส อินฺทฺริยาธีนวุตฺติกสฺส อารมฺมณสภาวูปลทฺธิ, น เอกทฺวิกลาปคตวณฺณวเสน โหติ, นาปิ กติปยกลาปคตวณฺณวเสน, อถ โข อาโภคานุรูปํ อาปาถคตวณฺณวเสนาติ อเนกเมว รูปํ สํหจฺจการิตาย วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทสฺเสนฺโต ภควา ‘‘รูเป จา’’ติ พหุวจเนน นิทฺทิสิ.

再者，色法虽然像眼根一样，因其先于（心）而存在，且仅在存在的刹那起资助作用，而以“前生”、“有”、“不离去”诸缘为缘；然而，只有众多色法聚合后，才因其为所缘而成为缘。因为识是显现着某个缘法而转起的，此缘法或是自性法，或是仅由构想而成的行相。虽然还有其他缘法存在，但对于那个因其“有境”的自性而无法不攀缘任何事物而转起的识而言，那个（缘法）因其作为被攀缘者，作为（识）所依止而转起的原因，故名为“所缘”。因为那个识是通过以某种方式获得所缘的自性而获得所缘缘，所以眼识缘于色法而转起时，正是显现着那个色法的自性而转起。并且，对于其作用依赖于根的识而言，它对所缘自性的获得，不是通过在一个或两个色聚中的色，也不是通过少数几个色聚中的色，而是相应于作意，通过进入（根）门的色而发生的。因此，为了显示“只有众多的色法通过聚合作用而成为识的缘”，世尊便用复数形式开示说“于诸色”（rūpe ca）。

ยํ [Pg.125] ปน ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒) วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ? ตมฺปิ ยาทิสํ รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, ตาทิสเมว สนฺธาย วุตฺตํ. กีทิสํ ปน ตนฺติ? สมุทิตนฺติ ปากโฏยมตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ ‘‘อายตนสลฺลกฺขณวเสน จกฺขุวิญฺญาณาทโย สลฺลกฺขณารมฺมณา, น ทพฺพสลฺลกฺขณวเสนา’’ติ, ตมฺปิ ยุตฺตเมว โหติ. น เจตฺถ สมุทายารมฺมณตา อาสงฺกิตพฺพา สมุทายาโภคสฺเสวาภาวโต. สมุทิตา ปน วณฺณธมฺมา อารมฺมณปจฺจยา โหนฺติ. กถํ ปน ปจฺเจกํ อสมตฺถา สมุทิตา อารมฺมณา ปจฺจยา โหนฺติ, น หิ ปจฺเจกํ ทฏฺฐุํ อสกฺโกนฺตา อนฺธา สมุทิตา ปสฺสนฺตีติ? นยิทเมกนฺติกํ วิสุํ วิสุํ อสมตฺถานํ สิวิกาวหนาทีสุ สมตฺถตาย ทสฺสนโต. เกสาทีนญฺจ ยสฺมึ ฐาเน ฐิตานํ ปจฺเจกํ วณฺณํ คเหตุํ น สกฺกา, ตสฺมึเยว ฐาเน สมุทิตานํ วณฺณํ คเหตุํ สกฺกาติ ภิยฺโยปิ เตสํ สํหจฺจการิตา ปริพฺยตฺตา. เอเตน จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปรมาณุรูปํ อารมฺมณํ, อุทาหุ ตํสมุทาโยติอาทิกา โจทนา ปฏิกฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จา’’ติอาทีสุปิ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖) เอเสว นโย. เอวํ อุภยาธีนวุตฺติกตาย จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยโต, อารมฺมณโต จ วิภาวนํ กตํ, เอวํ โสตวิญฺญาณาทีสุปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ.

然而，所谓“色处为眼识界及其相应诸法的所缘缘”（《发趣论》1.1.2）这句话，该如何理解呢？这也是指那些能成为眼识所缘缘的色处而言。那么，是什么样的色处呢？“聚集的”，此义明显。如此一来，有些人说“眼识等是依于标记处相而以相为所缘，非依于标记实体相”，这也是合理的。于此，不应怀疑有聚集所缘性，因为根本没有对聚集的作意。但是，聚集的色法能成为所缘缘。那么，个别而言无能为力的色法，聚集起来如何能成为所缘缘呢？因为个别看不见的盲人，聚集起来也还是看不见啊。这并非绝对，就像单独无力的人合力能抬担架之类的例子一样。又如头发等，在其所在之处，无法把握个别的颜色，但在同一处，却能把握其聚集的颜色，由此更彰显了它们的协作作用。以此可知，“眼识的所缘是极微色，还是其聚集？”等诘难，当知已被驳斥。“缘于耳与声”等（《中部》1.204, 400；3.421, 425, 426）也是同样的道理。如是，因其生起依赖于两者，故已从依止与所缘两方面阐明了眼识，对耳识等也应作如是相应解说。

รูปมตฺตารมฺมณรสนฺติ รูปายตนมตฺตสฺเสว อารมฺมณกรณรสํ. มตฺตสทฺเทน ยถา อารมฺมณนฺตรํ นิวตฺเตติ, เอวํ รูปายตเนปิ ลพฺภมาเน เอกจฺเจ วิเสเส นิวตฺเตติ. น หิ จกฺขุวิญฺญาณํ วณฺณมตฺตโต อญฺญํ กิญฺจิ วิเสสํ ตตฺถ คเหตุํ สกฺโกติ. เตนาห ภควา ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กิญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาติ อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติ. จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชมานํ รูปารมฺมเณ เอว อุปฺปชฺชนโต ตทภิมุขภาเวน คยฺหตีติ วุตฺตํ ‘‘รูปาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ. อตฺตโน อนนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานํ อรูปธมฺมานํ สมนนฺตรวิคตา อรูปธมฺมา ปวตฺติโอกาสทาเนน อนนฺตรสมนนฺตรนตฺถิวิคตปจฺจเยหิ อุปการกา นิสฺสยารมฺมณธมฺมา วิย อาสนฺนการณนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รูปารมฺมณาย กิริยมโนธาตุยา อปคมปทฏฺฐาน’’นฺติ. โสตวิญฺญาณาทีสุปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“仅以色为所缘是其作用”(Rūpamattārammaṇarasa)，是指仅有以色处为所缘的作用。通过“仅”(matta)一词，如同它排除了其他所缘，同样地，它也排除了在色处中可得的某些特质。实则，眼识除了颜色本身，不能执取其中任何特质。因此，世尊说：“五识除了仅仅朝向撞击之外，不能了知任何法。”眼识生起时，因其仅于色所缘中生起，故以朝向彼所缘而被认知，因此说“以朝向色为现起(paccupaṭṭhāna)”。无间灭的无色法，通过给予生起机会，以无间、等无间、无有、离去诸缘，助成其后无间生起的无色法，如同依止法与所缘法，是为近因。为显示此义，故说“（彼是）缘于色所缘的唯作意界(kiriyamanodhātu)的离去足处(apagamapadaṭṭhāna)”。于耳识等，也应以所说之理趣了知其义。

จกฺขุวิญฺญาณาทิคหิตํ [Pg.126] รูปาทิอารมฺมณํ ตทนนฺตรเมว อปริปตนฺตํ กตฺวา สมฺปฏิจฺฉนฺตี คณฺหนฺตี วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘รูปาทิสมฺปฏิจฺฉนรสา’’ติ. ตถาภาเวน สมฺปฏิจฺฉนภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา.

（领受心）就在眼识等之后无间，领受其所执取的色等所缘，使之不掉落，如同抓取一般，故说“以领受色等为作用(rūpādisampaṭicchanarasā)”。以如是状态，即以领受的状态而现起，故（称为）“以如是状态为现起(tathābhāvapaccupaṭṭhānā)”。

ฉสุ อารมฺมเณสุ กทาจิ ปญฺจนฺนํ, ตโต วา กติปยานํ วิชานนสภาวาปิ ฉฬารมฺมณวิชานนลกฺขณา วุตฺตา ตํสภาวานติวตฺตนโต, ฉสฺเวว วา อิตเรสํ อารมฺมณานํ อนฺโตคธตฺตา. สนฺตีรณาทิกิจฺจาติ สนฺตีรณตทารมฺมณกิจฺจา วา, สนฺตีรณตทารมฺมณปฏิสนฺธิภวงฺคจุติกิจฺจา วาติ อธิปฺปาโย. ‘‘หทยวตฺถุปทฏฺฐานา’’ติ อิทํ อิมาสํ ทฺวินฺนํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ เอกนฺเตเนว หทยวตฺถุสนฺนิสฺสยตาย วุตฺตํ. เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปน ตํตํอนนฺตราตีตวิญฺญาณาปคมปทฏฺฐานาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ตสฺสา เภโทติ ตสฺสา วิปากมโนวิญฺญาณธาตุยา ‘‘ทุวิธา’’ติ วุตฺตาย ทุวิธตาสงฺขาโต เภโท. เอกนฺตมิฏฺฐารมฺมเณติ เอกนฺเตเนว อิฏฺเฐ อารมฺมเณ, อติวิย อิฏฺฐารมฺมเณติ อตฺโถ. ปญฺจทฺวาเร เจว ชวนาวสาเน จาติ เอตฺถ ปญฺจทฺวาเร สมฺปฏิจฺฉนโวฏฺฐพฺพนานํ อนฺตราฬํ ฐานํ, อิตรตฺร ชวนภวงฺคานนฺติ เอวํ ทฺวิฐานา โหติ. อิตรายปิ สนฺตีรณตทารมฺมณกาเล ยถาวุตฺตเมว ฐานํ, ปฏิสนฺธิอาทิกาเล ปน จุติภวงฺคานํ อนฺตราฬํ ปฏิสนฺธิยา, ปฏิสนฺธิอาวชฺชนานํ ตทารมฺมณาวชฺชนานํ ชวนาวชฺชนานํ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานญฺจ อนฺตราฬํ ภวงฺคสฺส, ตทารมฺมณปฏิสนฺธีนํ ชวนปฏิสนฺธีนํ วา อนฺตราฬํ จุติยา ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ.

于六所缘中，有时虽仅有认知五种或更少几种的自性，但也被称为具有认知六所缘的特征，因其不超越认知六所缘的自性，或因其余所缘皆包含于六所缘之内。“审察等作用”，其意是指审察与彼所缘的作用，或指审察、彼所缘、结生、有分与死亡的作用。“以心所依处(hadayavatthu)为近因”，此是就这两种意识界必定依止于心所依处而说。然根据前文所述之理，亦可说它们以各自无间已灭的识为近因。“它的分别”，是指对那被称为“二种”的异熟意识界，名为二种性的分别。“唯是可爱所缘”，即在纯粹可爱的所缘中，意思是极其可爱的所缘。“在五门以及速行结束时”，于此，在五门中，处所是在领受与确定之间；在另一处，则是在速行与有分之间，如是有二处。对于其他的（异熟意识界），在审察与彼所缘时，其处所如前所述；然在结生等时，结生的处所是在死亡与有分之间；有分的处所是在结生与转向之间、彼所缘与转向之间、速行与转向之间、以及确定与转向之间；死亡的处所是在彼所缘与结生之间，或在速行与结生之间，应当如是了知。

ฉสูติ เอตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิภาโค เวทิตพฺโพ. กายสฺส นิสฺสยภูตานํ นาติอิฏฺฐโผฏฺฐพฺพภูตานํ ปฏิฆฏฺฏนานิฆํสสฺส พลวภาวโต กายวิญฺญาณํ สุขสมฺปยุตฺตํ. อุปาทารูปานํเยว ฆฏฺฏนา ทุพฺพลาติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อุเปกฺขาสหคตานิ. เตนาห ‘‘เสสํ อุเปกฺขายุตฺต’’นฺติ. เสสํ ฉพฺพิธมฺปิ.

于此“六”中，其分别应依前文所述之理了知。由于作为身根所依、非极可意的触所缘，其撞击与摩擦强劲，故身识与乐相应。因为所造色(upādārūpa)的撞击微弱，所以眼识等与舍俱行。是故说：“其余与舍相应。”其余六种（识）亦复如是。

อโลภาโทสาโมหา เจว อโลภาโทสา จ อโลภาทโย, เตหิ อโลภาทีหิ วิปากเหตูหิ สมฺปยุตฺตํ อโลภาทิวิปากเหตุสมฺปยุตฺตํ. กามาวจรกุสลํ วิย โสมนสฺสาทิเภทโตติ ยถา กามาวจรํ กุสลํ โสมนสฺสุเปกฺขาญาณสงฺขารเภทโต อฏฺฐวิธํ, เอวมิทมฺปีติ อฏฺฐวิธตาย สทิสตํ ทสฺเสติ. กามาวจรภาวโต หีนาทิโต, โยนีสุ อุปฺปตฺติโต จ สทิสเมว, สมฺปยุตฺตธมฺมโต ปน อารมฺมณโต, ปวตฺติอาการโต จ วิสทิสํ. ตถา [Pg.127] หิ กุสลํ กมฺมทฺวารวเสน ปวตฺตติ, น อิทํ, วิปากานํ อวิญฺญตฺติชนกตฺตา. อุปฺปตฺติทฺวารวเสน ปน อิมสฺสาปิ อตฺเถว ปวตฺติเภโท ปญฺจทฺวารมโนทฺวาเรสุ มหาวิปากานํ ตทารมฺมณวเสน ปวตฺติสมฺภวโต. ยถา ปน กุสลํ คติวเสน ปญฺจวิธํ, วิญฺญาณฏฺฐิติวเสน สตฺตวิธญฺจ, น เอวมิทํ ตเทกเทเส เอว อุปฺปชฺชนโต. ตตฺถ อารมฺมณโต, เอกจฺจปวตฺติอาการโต จ วิสทิสตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ฉสุ อารมฺมเณสูติ ปริตฺตาทิอตีตาทิอชฺฌตฺตาทิปฺปเภเทสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ.

无贪、无瞋、无痴，以及无贪与无瞋，合称为“无贪等”。与此等无贪等异熟因相应，即是“与无贪等异熟因相应”。“如欲界善法，以喜等之差别故”者，谓如欲界善心，以喜、舍、智、行之差别而有八种，此（异熟心）亦如是，以此显示其于八种分类上之相似性。以是欲界法故、是劣等法故，以及于诸趣中生起故，（二者）是相似的。然而，以相应法故、以所缘故，以及以转起方式故，则不相似。诚然，善法依业门而转起，此（异熟）则不然，因为异熟不产生表色。然而，依生起门，此（异熟心）亦实有转起之差别，因为大异熟于五门与意门中，有可能以彼所缘的方式转起。又，如善法依趣有五种，依识住有七种，此（异熟）则不然，因为它只在彼等（趣与识住）的其中一部分生起。于此，为显示以所缘故及以某些转起方式故之不相似性，而说“yathā pana”（又如）等。“于六所缘中”者，即于以欲界等、过去等、内等等为差别之六种所缘中。

อาคมนาทิวเสนาติ อาคมนปจฺจยวเสน. ตตฺถ เอกจฺจานํ อาจริยานํ มเตน มุเข จลิเต อาทาสตเล มุขนิมิตฺตํ จลนํ วิย อสงฺขารสฺส กุสลสฺส วิปาโก อสงฺขาโร, สสงฺขารสฺส กุสลสฺส วิปาโก สสงฺขาโรติ เอวํ อาคมนวเสน. เอกจฺจานํ ปน อาจริยานํ มเตน พลวนฺเตหิ วิภูเตหิ ปจฺจเยหิ กมฺมาทีหิ อุปฺปนฺโน อสงฺขาโร, ทุพฺพเลหิ สสงฺขาโรติ เอวํ ปจฺจยวเสน. สมฺปยุตฺตธมฺมานนฺติ ปาฬิยํ สรูปโต อาคตสมฺปยุตฺตธมฺมานํ. เตสํ หิ วเสน กุสลโต วิปากสฺส วิเสสาภาโว. นิรุสฺสาหนฺติ เอตฺถ อุสฺสาโห นาม อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามานสนฺตาเน วิปากุปฺปาทนสมตฺถตาสงฺขาโต พฺยาปาโร, โส วิปาเกสุ นตฺถีติ ตํ นิรุสฺสาหํ. กุสเลสุ ปน อภิญฺญาวสปวตฺเตสุปิ อตฺเถวาติ ตํ สอุสฺสาหํ.

所谓“依来由等”，即是依来由与因缘。于此，依某些阿阇梨之见：犹如面动时，镜面上之面影亦动；无行善之异熟为无行，有行善之异熟为有行。此乃依来由而言。复有某些阿阇梨之见：由强而显之业等缘所生者为无行，由弱缘所生者为有行。此乃依缘而言。所谓“相应法”，是指于巴利圣典中依其自性而来的相应法。实因此等相应法，异熟与善法无有差别。所谓“无勤”，此中“勤”者，名为于未断无明、爱、慢之相续中，能生异熟之作用；此作用于异熟中无有，故名“无勤”。然于善法中，乃至依神通力转起时亦有，故名“有勤”。

โลภาทีนํ เอกนฺตสาวชฺชตาย อโยนิโสมนสิการเหตุกานํ นตฺถิ วิปากภาโว, อโลภาทีนมฺปิ เอกนฺตอนวชฺชสภาวานํ การณสฺส ตพฺพิธุรตาย นตฺเถว อกุสลวิปากภาโวติ อาห ‘‘อกุสลวิปากํ อเหตุกเมวา’’ติ. ยถา อติอิฏฺเฐ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ อารมฺมเณ เวทนาเภทสพฺภาวโต กุสลวิปากมโนวิญฺญาณธาตุ ทุวิธา โหติ โสมนสฺสสหคตา, อุเปกฺขาสหคตาติ, น เอวํ อติอนิฏฺเฐ, อนิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ อารมฺมเณ เวทนาเภโท อตฺถีติ อกุสลวิปากมโนวิญฺญาณธาตุ เอกเมวาติ ‘‘สตฺตวิธ’’นฺติ วุตฺตํ. สติ หิ ตตฺถ เวทนาเภเท อติอนิฏฺเฐ โทมนสฺเสน ภวิตพฺพํ, น จ ปฏิเฆน วินา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชตีติ.

贪等法，因其纯然有过且以非理作意为因，故无有成为异熟之自性。无贪等法，因其纯然无过之自性，与其因（不善业）相违，故亦绝无成为不善异熟之自性。是故说：“不善异熟唯是无因”。譬如于极可喜与中等可喜所缘，因有受之差别，故善异熟意识界有与喜俱、与舍俱二种。于极不可喜与中等不可喜所缘则不然，无有受之差别，故不善异熟意识界唯有一种。是故说为“七种”。盖若于彼处有受之差别，于极不可喜所缘则应有忧；然离嗔则忧不生。

กายวิญฺญาณสฺส ทุกฺขสหคตตา กุสลวิปาเก วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพา. อุเปกฺขา หีนาติ เอกนฺตนิหีนสฺส อกุสลสฺส วิปากภาวโต อุเปกฺขาปิ สมานา หีนา เอว ทุกฺขสภาวตฺตา. เตนาห ‘‘ทุกฺขํ วิย [Pg.128] นาติติขิณา’’ติ. ยถา ทุกฺขํ อติวิย ติขิณํ กฏุกํ, น เอวมยํ, ตถาปิ ทุกฺขสภาเวเนว ปวตฺตติ. น หิ อกุสลสฺส วิปาโก อทุกฺโข โหติ. อุเปกฺขาภาโว จสฺส พลวตา พาธิยมานสฺส ปฏิปฺปหริตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ทุพฺพลสฺส ปุริสสฺส เตน กริยมานพาธาย อุเปกฺขนา วิยาติ ทฏฺฐพฺโพ. อิตเรสูติ กุสลวิปาเกสุ.

身识的苦俱行性，应以善异熟中所说之相反方式了知。所谓“舍是低劣的”，是因为它作为纯然低劣之不善法的异熟，所以舍受虽然（在感受上）是中性的，但因其具有苦的自性而确实是低劣的。因此说：“如苦，但不甚剧烈。”犹如苦受是极其猛利、苦涩的，此（不善果舍受）并非如此，但它仍仅以苦的自性而转起。确实，不善的异熟并非无苦。其舍的状态，应知犹如被强者压迫而无力反击的弱者，对那强者所施加的侵害只能舍置一般。“于其余”，即于诸善异熟中。

รูปาวจรนฺติ รูปาวจรวิปากวิญฺญาณํ. วิปากกถา เหสาติ. กุสลํ วิยาติ รูปาวจรกุสลํ วิย. น หิ รูปาวจรวิปาโก ตทญฺญกุสลสทิโส. อปิจ สมฺพนฺธิสทฺทา เอเต, ยทิทํ ‘‘กุสลํ, วิปาโก’’ติ จ. ตสฺมา ยถา ‘‘มาตรํ ปยิรุปาสตี’’ติ วุตฺเต อตฺตโน มาตรนฺติ อวุตฺตมฺปิ สิทฺธเมเวตํ, เอวํ อิธาปีติ อตฺตโน กุสลํ วิยาติ อตฺโถ. กุสลสทิสตา เจตฺถ ธมฺมโต, อารมฺมณโต จ เวทิตพฺพา. ตถา หิ เย ผสฺสาทโย กุสเล ลพฺภนฺติ, เต วิปาเกปิ ลพฺภนฺติ. ยสฺมึ จ อารมฺมเณ กุสลํ ปวตฺตติ, ตตฺเถว อยํ วิปาโกปิ ปวตฺตติ. ยํ ปเนตฺถ ปญฺจมชฺฌานจิตฺตํ อภิญฺญาปฺปตฺตํ, ตสฺส วิปาโก เอว นตฺถิ. กสฺมา นตฺถิ? อสมฺภวโต, อานิสํสภูตตฺตา จ. ตญฺหิ วิปากํ เทนฺตํ รูปาวจรเมว ทเทยฺย. น หิ อญฺญภูมิกํ กมฺมํ อญฺญภูมิกํ วิปากํ เทติ. กมฺมนิมิตฺตารมฺมณตา จ รูปาวจรวิปากสฺส วุตฺตาติ น ตํ อญฺญํ อารพฺภ ปวตฺตติ. ปริตฺตารมฺมณาทิอารมฺมณญฺจ ตํ น โหตีติ อยมสมฺภโว. ฌานสฺส อานิสํสภูตญฺจ ทานาทีนํ ตสฺมึ อตฺตภาเว ปจฺจยลาโภ วิยาติ.

所谓“色界”，即色界异熟识。此诚为论异熟之语。所谓“如善”，即如色界善。确实，色界异熟不同于彼（色界善）之外的其他善法。再者，“善”与“异熟”此等为相关词。是故，犹如说“侍奉母亲”时，虽未言明，亦自成“其自己的母亲”之义；如是，于此亦然，其义为“如其自己的善”。于此，与善的相似性，应从（相应）法及所缘二者了知。诚然，于善中可得的触等法，于异熟中亦可得。且于何所缘善转起，此异熟亦即于彼转起。于此，已达神通的第五禅心，则全无异熟。何以没有？因不可能故，及因是功德性故。确实，彼若给与异熟，则只会给与色界异熟。确实，另一地之业，不给与另一地之异熟。色界异熟已被说为以业相为所缘，故它不缘取其他所缘而转起。且它不以欲界所缘等为所缘，此即为不可能。而作为禅那的功德，犹如于彼自体中，由布施等而获得资具一般。

ปวตฺติโต ปน วิปากสฺส, กุสลสฺส จ อตฺเถว เภโทติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กุสลํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กุสลํ วิย กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทิอารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธํ. ปวตฺติเภโท วุตฺตนโยว ชวนวเสน, ปฏิสนฺธิอาทิวเสน จ ปวตฺตนโต.

再者，为显示异熟与善在生起方式上确实有区别，故说“善法亦”等句。如无色界善，因撤遍虚空(kasiṇugghāṭimākāsa)等所缘(ārammaṇa)的差别而有四种。其生起差别如前所述，是因以速行(javana)、结生(paṭisandhi)等的方式而生起。

จตุมคฺคยุตฺตจิตฺตผลตฺตาติ จตูหิ อริยมคฺเคหิ สมฺปยุตฺตกุสลจิตฺตสฺส ผลตฺตา, จตุพฺพิธสามญฺญผลสมฺปยุตฺตภาวโตติ อตฺโถ. มคฺควีถิยํ ทฺวิกฺขตฺตุํ, ติกฺขตฺตุํ วา ผลสมาปตฺติยํ อปริจฺฉินฺนปริมาณํ ปวตฺตมานมฺปิ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปวตฺติยา ‘‘ทฺวิธา ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. สพฺพมฺปีติ เตวีสติวิธํ กามาวจรวิปากํ, ปญฺจวิธํ รูปาวจรวิปากํ, จตุพฺพิธํ อรูปาวจรวิปากํ, จตุพฺพิธเมว โลกุตฺตรวิปากนฺติ สพฺพมฺปิ วิปากวิญฺญาณํ นาติสงฺเขปวิตฺถารนเยน ฉตฺตึสวิธํ โหติ.

“四道相应心之果”意为：因为是与四圣道相应的善心之果，以及与四种沙门果相应的状态。（果心）虽于道心路(maggavīthi)中生起二或三次，于果定(phalasamāpatti)中生起无量次，然因其于此二处生起，故说‘二种生起’。所谓‘一切’，即二十三种欲界异熟(kāmāvacaravipāka)、五种色界异熟(rūpāvacaravipāka)、四种无色界异熟(arūpāvacaravipāka)，以及四种出世间异熟(lokuttaravipāka)，如是一切异熟识(vipākaviññāṇa)，以不略不广之法，则有三十六种。

ภูมิเภทโต [Pg.129] ติวิธํ โลกุตฺตรสฺส อภาวโต. โลกุตฺตรญฺหิ กิริยจิตฺตํ นตฺถิ เอกนฺเตน อนนฺตรวิปากทายิภาวโต. วุตฺตญฺหิ ‘‘สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหู’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๕; สุ. นิ. ๒๒๘). โหตุ ตาว เสกฺขานํ อุปฺปชฺชมานํ อนุตฺตรํ กุสลํ ปุคฺคลนฺตรภาวูปนยนโต สผลํ, อรหโต ปน อุปฺปชฺชมานํ ปุคฺคลนฺตรภาวูปนยนโต นิปฺผลํ, ตสฺส กิริยภาโว กสฺมา น อิจฺฉิโตติ? อิจฺฉิตพฺโพ สิยา. ยทิ ตสฺส ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติ สิยา, สกึเยว ปน โลกุตฺตรกุสลํ ปวตฺตติ. ยทิ หิ ปุนปฺปุนํ ปวตฺเตยฺย, มคฺคจิตฺตํ อรหโตปิ ปวตฺตตีติ โลกุตฺตรกิริยจิตฺตํ สิยา, น เจตํ อตฺถิ ปโยชนาภาวโต. ตสฺมา นตฺถิ โลกุตฺตรกิริยวิญฺญาณํ. กิริยวิญฺญาณนฺติ จ กิริยามตฺตํ วิญฺญาณํ, กุสลากุสลํ วิย กิญฺจิ วิปากํ อนุปฺปาเทตฺวา กิริยามตฺตเมว หุตฺวา ปวตฺตนกวิญฺญาณนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปเนตํ วิปากํ น อุปฺปาเทตีติ? วุจฺจเต – เอตฺถ หิ ยเทตํ อาวชฺชนทฺวยํ, ตํ อนุปจฺฉินฺนภวมูเลปิ สนฺตาเน ปวตฺตํ อนาเสวนตาย ทุพฺพลภาวโต อพีชสามตฺถิยํ วิย ปุปฺผํ อผลเมว โหติ. ยํ ปน อุจฺฉินฺนภวมูลายํ สนฺตติยํ ปวตฺตํ อฏฺฐารสวิธํ วิญฺญาณํ, ตํ สมุจฺฉินฺนมูลาย ลตาย ปุปฺผํ วิย ผลทายิ น โหตีติ เวทิตพฺพํ. อญฺญสฺส อสมฺภวโต กิริยเหตุนา นาม อโลภาทินาว ภวิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อโลภาทิกิริยเหตุวิรหิต’’นฺติ.

依地的差别而有三种，因为没有出世间（唯作心）。确实，没有出世间唯作心，因为（出世间善心）必然具有产生无间异熟的特性。诚如所说：“他们称那定为‘无间（定）’。”诚然，有学个体所生起的无上善，因其能引生另一（更高阶的）个体状态而为有果；然而阿罗汉所生起的（无上善），因其不引生另一个体状态而为无果。那么，为何不承许它的唯作状态呢？如果它能一再地生起，那么就应当承许。然而，出世间善仅发生一次。因为，如果能一再地发生，道心也会在阿罗汉（相续）中发生，这样就会有出世间唯作心。然而，此事因无必要而不存在。因此，没有出世间唯作识。而所谓唯作识，其义为：仅是造作的识，它不像善与不善那样产生任何异熟，只是作为纯粹的造作而发生。然而，为何它不产生异熟呢？回答是：于此，这两种转向心，虽然在未断有根的相续中发生，但因无重复（速行）而软弱无力，就像不能结成种子的花一样，是无果的。此外，在已断有根的相续中发生的十八种（唯作）识，当知它不产生果报，就像根已被彻底切断的藤蔓上的花一样。因为不可能有其他（因），所谓的唯作因，只应是无贪等。因此说“离无贪等唯作因”。

จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปุเรจรา หุตฺวา รูปาทิอารมฺมณานํ วิชานนลกฺขณา จกฺขุวิญฺญาณาทิปุเรจรรูปาทิวิชานนลกฺขณา. อยํ ปน มโนวิญฺญาณโต อุปฺปนฺนาปิ วิสิฏฺฐมนนกิจฺจาภาเวน มโนมตฺตา ธาตูติ มโนธาตุ. ตถา เหสา มโนวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย น โหติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ธาตุนิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๒.๕๑๗) อาคมิสฺสติ. อาวชฺชนรสาติ อาโภครสา, จิตฺตสนฺตานสฺส วา ปุริมาการโต อญฺญถา โอโณชนรสา. ภวงฺควิจฺเฉทปทฏฺฐานาติ ภวงฺคสนฺตานวิจฺเฉทปทฏฺฐานา. อปุพฺพารมฺมณา สกิเทว ปวตฺตมานา สพฺพถา วิสยรสํ อนุภวิตุํ น สกฺโกตีติ อิฏฺฐาทีสุ สพฺพตฺถ อุเปกฺขายุตฺตาว โหติ.

（意界）作为眼识等的前行，以了知识等所缘为相。此（意界）虽从意识生起，但因无殊胜的意解作用，仅是意的界，故称意界。是故，它不是意识的缘。于此，此为简说，详说将于《界解释》（dhātuniddesa）中出现。其作用是转向（āvajjana），即专注（ābhoga）的作用；或使心相续（cittasantāna）从前一状态转向他处的作用。以有分中断为近因，即以有分相续中断为近因。因其缘取新所缘（apubbārammaṇa）而仅生起一次，不能完全体验所缘之味，故于可喜等一切所缘中，皆只与舍（upekkhā）相应。

สาธารณาติ เสกฺขาเสกฺขปุถุชฺชนานํ สาธารณา. อสาธารณาติ อเสกฺขานํเยว อาเวณิกา. โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนรสาติ ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรเณน คหิตารมฺมณํ ววตฺถเปนฺตี วิย ปวตฺตนโต โวฏฺฐพฺพนรสา, มโนทฺวาเร [Pg.130] ปน วุตฺตนเยน อาวชฺชนรสา. ตถาภาเวน ปญฺจทฺวารมโนทฺวาเรสุ ยถากฺกมํ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา. โวฏฺฐพฺพนกาเล สนฺตีรณกิจฺจานํ ติสฺสนฺนํ อเหตุกวิปากมโนวิญฺญาณธาตูนํ อาวชฺชนกาเล ยสฺส กสฺสจิ ภวงฺคสฺสาติ อิเมสํ อญฺญตราปคโม เอติสฺสา อาสนฺนการณนฺติ อาห ‘‘อเหตุก…เป… ปทฏฺฐานา’’ติ.

所谓共通（sādhāraṇa），即与有学（sekkhā）、无学（asekkhā）及凡夫（puthujjana）共通。所谓不共通（asādhāraṇa），即唯无学（asekkhā）所独有。其作用是确定（voṭṭhabbana）与转向（āvajjana）：在五门（pañcadvāra），其生起犹如确定由推度（santīraṇa）所领受的所缘，故其作用是确定；而在意门（manodvāra），则如前述，其作用是转向。如是，它在五门与意门中，依次以确定与转向的状态而现起，故其现起即是此（二种）状态。在确定时，行推度作用的三种无因异熟意识界（ahetukavipākamanoviññāṇadhātu）的消失；在转向时，任何一个有分（bhavaṅga）的消失——此二者中任一者的消失，是它（意识界）的近因。因此说“无因……（等为）近因”。

อรหตนฺติ อรหตํเยว อสาธารณภาวโต. อนุฬาเรสูติ อฏฺฐิกสงฺขลิกเปตรูปาทีสุ, อญฺเญสุ วา อปฺปณีเตสุ วตฺถูสุ. หสิตุปฺปาทนรสาติ หสิตสฺเสว อุปฺปาทนรสา. ตถา หิ ตํ จิตฺตํ ‘‘หสิตุปฺปาทน’’นฺตฺเวว วุจฺจติ, น อญฺเญสํ หสิตุปฺปาทกจิตฺตานํ อภาวโต. อญฺญานิปิ หิ ทฺวาทส โสมนสฺสสหคตานิ ปริตฺตกุสลากุสลกิริยจิตฺตานิ ยถารหํ ปุถุชฺชนาทีนํ หสิตุปฺปาทกานิ วิชฺชนฺติ, อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญาวิรหิตํ ปริตฺเตสุ อปฺปณีเตสุ อารมฺมเณสุ อรหนฺตานํ โสมนสฺสมตฺตํ อุปฺปาเทนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ภควโตปิ อุปฺปชฺชตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตญาณํ วตฺวา ‘‘อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติ (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) วจนโต วิจาเรตพฺพนฺติ เอเก. ตตฺถ หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสานาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ. เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อญฺญสฺสาปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกสฺส อเหตุกจิตฺตสฺส ภควโต อุปฺปตฺติ น ยุชฺเชยฺย. น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกสฺส ตํสมุฏฺฐิตาย วิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาปชฺชนภาโว วิพนฺธตีติ. เอกนฺตโต หทยวตฺถุปทฏฺฐานา ปญฺจโวการภเว เอว อุปฺปชฺชนโต.

“阿罗汉的”(Arahatanti)，是指唯独阿罗汉的，因其不共（于有学与凡夫）故。“于不殊胜境”(Anuḷāresu)，是指于骨锁、饿鬼相等，或于其他不悦意事中。“令生笑的作用”(Hasituppādanarasā)，是指其作用仅是令微笑产生。确实，此心被称为“令生笑”，并非因无其他能令生笑之心。因为，其他十二种与喜俱行的欲界善、不善、唯作心，亦能相应地令凡夫等生笑。然而，此心无审察之慧，仅于欲界不悦意所缘中，令阿罗汉们生起少许喜悦而生起。义注中说：“（此心）也于世尊生起。”对此，一些人认为，在说到于过去分等有无碍智后，应根据“具足此三法的佛世尊，一切身业皆以智为前导，随智而转”之语来审察。于此，世尊的微笑，即便由令生笑心所引发，亦因随顺宿住智、未来分智与一切知智而转，故仍是随智而转。如此，当（承许其）为随智而转时，则与圣典、义注无任何相违。故义注中说：“于彼等诸智行境之末，此心生起。”此事必须如是接受，否则，世尊生起由其他能生起表的无因心，亦为不应理。因为，对于能生起表（viññatti）的（心）而言，由其所生起的表成为身业等之事，并无妨碍。因其决然以心所依处为近因，且仅于五蕴有中生起。

อยเมตฺถ วิเสโสติ อยํ เสกฺขปุถุชฺชนานํ อุปฺปตฺติยา วิปากุปฺปาทนสมตฺถตา, อรหตํ อุปฺปตฺติยา ตทภาโวติ อุภเยสํ สนฺตาเน อุปฺปตฺติสมุปลกฺขิโต เอตฺถ กุสลกิริยวิญฺญาเณสุ วิเสโส. เอวญฺจ กตฺวา ปจฺจยเวกลฺเลน อวิปากสฺสาปิ กุสลากุสลสฺส กิริยภาวปฺปสงฺโค [Pg.131] นิวตฺติโต โหติ. ปรโต กุสลโต วิเสโสติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

此中差别者，谓有学与凡夫生起时具有产生果报的能力，而阿罗汉生起时则无此能力。此即于二者相续中，以生起为特征，于此善、唯作识中的差别。如是，通过因缘不具，即可避免即使无果报的善与不善业陷入唯作状态的过失。其后“善之差别”一句，义亦如是。

๔๕๕. สพฺพานิปิ กุสลากุสลพฺยากตานิ เอกูนนวุติ วิญฺญาณานิ โหนฺติ นาติสงฺเขปวิตฺถารนเยนาติ อธิปฺปาโย. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทีนํ กิจฺจํ นาม ภวนฺตรปฏิสนฺธาทินา อากาเรน ปวตฺติ เอว. ตพฺพินิมุตฺตญฺจ จิตฺตสฺส อญฺญํ กิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘จุทฺทสหิ อากาเรหิ ปวตฺตนฺตี’’ติ.

455. 一切善、不善及无记法，以不过于简略亦不过于详尽之法，总为八十九识，此即其义。所谓结生识等的作用，即是以连接另一有等方式而转起。心并无离此之其他作用，故说“以十四种方式转起”。

อานุภาเวนาติ สามตฺถิเยน. กตูปจิตํ หิ กมฺมํ อวเสสปจฺจยสมวาเย วิปากํ เทนฺตํ อตฺตโน อานุภาวํ วิสฺสชฺชนฺตํ วิย โหติ. เทวมนุสฺเสสูติ ฉสุ กามาวจรเทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ. กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานนฺติ เอตฺถ กมฺมํ นาม กตูปจิตํ กามาวจรกุสลกมฺมํ, ตญฺจ โข วิปากทานาย ลทฺโธกาสํ. เตนาห ‘‘ปจฺจุปฏฺฐิต’’นฺติ. กมฺมนิมิตฺตํ กมฺมายูหนกฺขเณ เจตนาย ปจฺจยภูตํ เทยฺยธมฺมาทิ. คตินิมิตฺตํ ยํ คตึ อุปปชฺชติ, ตปฺปริยาปนฺนํ รูปายตนํ. ปณฺฑกาทิภาวนฺติ ปณฺฑกมูคมมฺมนาทิภาวํ. ทุพฺพลสฺส ทฺวิเหตุกกุสลสฺส วิปากภูตา อุเปกฺขาสหคตาเหตุมโนวิญฺญาณธาตุ ทุพฺพล…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ. เนสนฺติ ภาวิตรูปารูปาวจรกุสลานํ สตฺตานํ. กมฺมนิมิตฺตเมวาติ ปถวีกสิณาทิกํ อตฺตโน กมฺมารมฺมณเมว.

“以威力”者，即以能力。已造作、已积集之业，于其余诸缘和合时予以果报，犹如施展自身威力。“于天人中”者，即于六欲天及人中。于“业、业相、趣相”中：业者，谓已造作、已积集之欲界善业，且其已得予以果报之机。故说“现前”。业相者，谓于造业刹那，作为思之缘的所施物等。趣相者，谓将往生之处所摄之色处。“黄门等状态”者，谓黄门、聋哑、口吃等状态。弱双因善业之果报，即舍俱无因意识界，为弱……（乃至）……意识界。“彼等”者，谓已修习色界、无色界善法之有情。“唯是业相”者，谓地遍等，即是自身之业所缘。

เอวํ ตาเวตฺถาติ เอตฺถ วิญฺญาณกฺขนฺธนิทฺเทเส เอวํ สงฺเขปโต สรูปทสฺสนมตฺเตเนว เอกูนวีสติยา วิปากวิญฺญาณานํ ปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ภวาลมฺพนาทิวิภาเคน ปน ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถายํ อาคมิสฺสตีติ.

“如是，在此”，即在此识蕴的解释中，应当知道，仅以简要显示自相的方式，十九种果报识依结生而转起。至于在此应说的，关于生存所缘（bhavālambana）等的分别，将于缘起论（paṭiccasamuppādakathā）中出现。

ตํ ตนฺติ เอกูนวีสติยา ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณสุ ยํ ยํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธํ, ตํ ตํ อนนฺตรํ อุปฺปตฺติยา อนุพนฺธมานํ. ตสฺส ตสฺเสวาติ ยสฺส ยสฺส กมฺมสฺส วิปากภูตํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ, ตสฺส ตสฺเสว. ตสฺมิญฺเญวาติ กมฺมาทิเก เอว. กมฺมญฺเจ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, ตสฺมึ กมฺเม, อถ กมฺมนิมิตฺตํ, คตินิมิตฺตญฺจ, ตสฺมึ กมฺมนิมิตฺเต คตินิมิตฺเตติ อตฺโถ. ตาทิสเมวาติ ยาทิสํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ เหตุโต, เสสสมฺปยุตฺตธมฺมโต จ ตาทิสเมว. สนฺตานวินิวตฺตเกติ ภวงฺคสนฺตานสฺส วินิวตฺตนเก. อญฺญสฺมึ อาวชฺชนสงฺขาเต จิตฺตุปฺปาเท. กิริยมยจิตฺเตเนว สุปินทสฺสนํ [Pg.132] โหตีติ อาห ‘‘สุปินํ อปสฺสโต’’ติ. อปริมาณสงฺขฺยมฺปิ ปวตฺตติเยว, ตถา หิทํ อุปปตฺติภวสฺส องฺคภาเวน ปวตฺตนโต ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจติ. เตสญฺเญวาติ ปฏิสนฺธิภูตานํเยว.

“彼彼相续”：于十九种结生识中，任何一个生起而坏灭后，（有分识）即紧随其后，依生起而相续。“彼彼之”：结生识是何业之果，即是彼业之（果）。“于彼中”：即于业等中。若业为结生识之所缘，即于彼业中；若为业相或趣相，即于彼业相、趣相中，此为义。“如其性”：结生识依其因及余相应法而有何性，（有分识）亦有如是之性。“令相续转向者”：令有分相续转向者。“于余”：于另一名为转向的心生起时。因为是以唯作心见到梦，所以说“于不见梦时”。纵然数量无边，亦恒转起。又，此（心）因作为生有之构成部分而转起，故称为“有分”。“彼等之”：即彼等已成结生者。

อินฺทฺริยานีติ จกฺขาทีนิ อินฺทฺริยานิ. อารมฺมณคหณกฺขมานีติ รูปาทิอารมฺมณํ คเหตุํ สมตฺถานิ. มาตุกุจฺฉิคตกาเล วิย หิ พหินิกฺขนฺตกาเลปิ น ตาว อินฺทฺริยานิ สกิจฺจกานิ โหนฺติ, อนุกฺกเมน ปน วิสทภาวํ ปตฺตกาเล เอว สกิจฺจกานิ โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘อิธ ปริปกฺกตฺตา อายตนาน’’นฺติ. อาปาถคเตติ โยคฺยเทสาวฏฺฐิเต. ตเมว โยคฺยเทสาวฏฺฐิตํ รูปํ ปฏิจฺจ ฆฏฺฏนา ปจฺจยํ ลทฺธา. ฆฏฺฏนาติ ปฏิฆาโต, เยน พฺยาปาราทิวิเสสปจฺจยนฺตรสหิเต จกฺขุสฺส วิสเย วิการุปฺปตฺติวิสทิสุปฺปตฺติวิสยสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐภาเวน อนุคฺคโห, อุปฆาโต จาติ อตฺโถ. ตโตติ ฆฏฺฏนานนฺตรํ. ฆฏฺฏนานุภาเวนาติ ฆฏฺฏนาพเลน. ภวงฺคจลนนฺติ ภวงฺคจิตฺตสฺส ปกมฺปนํ, ตถา ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา วิสทิสสฺส การณภาวูปคมนนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ จิตฺตสนฺตานสฺส ปุริมาวตฺถาย ภินฺนาวตฺถาเหตุตาย จลนํ วิยาติ ‘‘จลน’’นฺติ วุตฺตํ. วิสยวิสยีภาวสิทฺธาย ธมฺมตาย อารมฺมณสฺส อภิมุขีภาเวน ปสาทสฺส ตาว ฆฏฺฏนา โหตุ, อญฺญสนฺนิสฺสิตสฺส ปน ภวงฺคสฺส จลนํ กถํ โหตีติ? ตํสมฺพนฺธภาวโต. เภริตเล ฐปิตาสุ สกฺขราสุ เอกิสฺสา สกฺขราย ฆฏิตาย ตทญฺญสกฺขรายํ ฐิตมกฺขิกา จลนํ เจตฺถ อุทาหรณนฺติ. ตเทว รูปนฺติ ตเทว ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจยภูตํ อาปาถคตํ รูปายตนํ. ภวงฺคํ วิจฺฉินฺทมานา วิยาติ ภวงฺคสนฺตานํ วิจฺฉินฺทนฺตี วิย. ตทารมฺมณุปฺปตฺติยา ปรโต ภวงฺคสฺส อุปฺปชฺชนโต วิสยคฺคหณํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ วตฺวา ตทนนฺตรํ ทสฺสนาทีสุ วตฺตพฺเพสุ ตานิ อวตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺส คหณํ อุทฺเทเส ทฺวินฺนํ อาวชฺชนานํ อาวชฺชนสามญฺเญน คหิตตฺตา.

诸根，即眼等诸根。能取所缘，即是能执取色等所缘。诚然，如在母胎中时，乃至出胎之时，诸根尚不能行使其作用；但次第达到清净明晰时，才能行使其作用。因此说：“于此，诸处因成熟故。”来到路径上（āpāthagata），即处于适当位置。缘于那个处于适当位置的色，而获得接触为缘。接触即是碰撞，凭借它，在与作用等其他特殊之缘俱行的眼根所依中，通过所缘的可意与不可意性，而有助益与损害，此即是义。其后，即接触之后。以接触的威力，即以接触之力。有分动摇，即有分心的震动，以及通过（有分心）两次生起，而成为不同（心流）之因，此即是义。确实，那个（有分心）因是心相续从前一状态转为不同状态之因，如动摇一般，故说为“动摇”。通过所缘与能缘关系所成就的法性，当所缘现前时，净色根固然会发生接触，但那依于其他（心所依处）的有分，其动摇是如何发生的呢？因与彼（净色根）有关联故。于此，譬如置于鼓面上的砾石中，当敲击一粒砾石时，停在另一粒砾石上的苍蝇也随之动摇。那个色，即那个成为有分动摇之缘的、已现前的色处。“如截断有分”，即如截断有分相续。（之所以）使用“如”（viya）一词，是因为在彼所缘生起之后，有分还会再生起。说了五门转向后，接着在应说见等（作用）时，却不说它们，而取意门转向，是因为在总说中，两种转向已通过“转向”的共性被涵摄了。

อาวชฺชนานนฺตรนฺติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนานนฺตรํ. เย หทยวตฺถุ วิย สมฺปฏิจฺฉนาทิวีถิจิตฺตานิปิ นานุชานนฺติ, เตสํ ‘‘สมฺปฏิจฺฉนาย จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิ อาคตา. น หิ สกฺกา ปาฬึ ปฏิเสเธตุํ.

“转向之后”是指五门转向之后。有些师长不认可心所依处(hadayavatthu)，同样也不认可领受(sampaṭicchana)等心路心；为了让他们接受，（论师）在各处引用了“为领受眼识界”等巴利圣言。确实，巴利圣言是无法否定的。

‘‘สเจ [Pg.133] มหนฺตํ โหตี’’ติ อิทํ ชวนปริโยสานาย จิตฺตปฺปวตฺติยา วุจฺจมานตฺตา วุตฺตํ. จุทฺทสจิตฺตกฺขณายุกญฺหิ อารมฺมณมิธ ‘‘มหนฺต’’นฺติ อธิปฺเปตํ, ตญฺจ อุปฺปชฺชิตฺวา ทฺวิติจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา อาปาถคมนวเสน เวทิตพฺพํ.

“‘若是巨大’此言，是针对以速行(javana)为终结的心流而说。于此，所谓‘巨大’，意指寿命为十四心刹那的所缘；且应知晓，它是在生起并经过二或三心刹那后，才进入（根）门范围的。

ยถาววตฺถาปิเตติ โวฏฺฐพฺพเนน วุตฺตากาเรน กตววตฺถาปเน. อาวชฺชนาย, โวฏฺฐพฺพนสฺส จ วุตฺตตฺตา ‘‘อวเสสกามาวจรกิริยาน’’นฺติ อวเสสคฺคหณํ กตํ. ฉ สตฺต วาติ วา-สทฺเทน ‘‘ปญฺจ วา’’ติ อิทมฺปิ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สุตฺตมุจฺฉิตาทิกาเล หิ ปญฺจปิ ชวนานิ ชวนฺตีติ.

“如所确定”是指，当确定心(voṭṭhabbana)已如前述方式作出确定时。由于（心路中）已提及转向(āvajjana)与确定，故（论中）说“其余欲界唯作（心）”时使用了“其余”一词。对于“六或七（速行）”，应知通过“或”字，也包含了“或五”之义。因为在睡眠、昏厥等时候，速行(javana)也只有五次。

ตานิเยวาติ ‘‘อฏฺฐนฺนํ วา’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๔๕๕) วุตฺตานิ เอกูนตึส กามาวจรชวนานิเยว. อิโต อญฺญํ มโนทฺวาราวชฺชนานนฺตรํ อุปฺปชฺชนกจิตฺตํ นาม นตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ เอวการคฺคหณํ. ‘‘โคตฺรภูโต’’ติ อิทํ โคตฺรภุฏฺฐานิยานํ ปริกมฺมโวทานานมฺปิ คหณํ, น โคตฺรภุโน เอว. ผลจิตฺตานีติ สมาปตฺติวเสน ปวตฺตนกผลจิตฺตานิ. ยํ ยํ ลทฺธปจฺจยนฺติ ยํ ยํ ชวนํ รูปาวจรชวนาทิวเสน โคตฺรภุอนนฺตรํ อุปฺปตฺติยา ลทฺธปจฺจยํ.

“唯有彼等”是指，如“或八”等（《清净道论》II, 455）所说，唯有二十九种欲界速行心。使用“唯”字，是为了表明在意门转向之后，除了这些（速行心），没有其他名为能生起的心。此处的“种姓心(gotrabhū)”一词，也包含了处于种姓心位置的遍作(parikamma)与近行(vodāna)之心，并非单指种姓心本身。所谓“果心(phalacitta)”，是指通过入定(samāpatti)而生起的果心。“各各获得其缘”是指，任何速行，如色界速行等，在种姓心之后，获得了生起的缘。

อติมหนฺตนฺติ โสฬสจิตฺตกฺขณายุกํ. ตตฺถ หิ ตทารมฺมณจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น อญฺญตฺถ. วิภูตนฺติ สุปากฏํ, ตญฺจ กามาวจรเมว. ตตฺถ หิ ตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺติ. กามาวจรชวนาวสาเนติ กามาวจรชวนสฺเสว อวสาเน. น หิ ตํ กามตณฺหาเหตุกกมฺมนิพฺพตฺตํ มหคฺคตานุตฺตรชวนํ อนุพนฺธติ อชนกตฺตา, ชนกาสทิสตฺตา จ. ยถา เคหโต พหิ คนฺตุกาโม ตรุณทารโก ชนกํ, ชนกสทิสํ วา อนุพนฺธติ, น อญฺญํ, เอวมิทมฺปิ. ตตฺถาปิ น สพฺพสฺมา ชวนา สพฺพํ ชวเนน ตทารมฺมณสฺส นิยเมตพฺพโต, อารมฺมเณน จ เวทนาย ปริวตฺเตตพฺพโต. ตตฺถายํ นิยโม – ปริตฺตกุสลโลภโมหมูลโสมนสฺสสหคตกิริยชวนานํ อญฺญตรานนฺตรํ อติมหติ วิสเย ปญฺจนฺนํ โสมนสฺสสหคตานํ อญฺญตรํ ตทารมฺมณํ อุปฺปชฺชติ, ตถา ปริตฺตกุสลากุสลอุเปกฺขาสหคตกิริยชวนานํ อญฺญตรานนฺตรํ อุเปกฺขาสหคตานํ ฉนฺนํ ตทารมฺมณานํ อญฺญตรํ ปวตฺตติ. อิฏฺฐารมฺมณาทีนนฺติ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐารมฺมณานํ วเสนาติ สมฺพนฺโธ. ตยิทํ อารมฺมเณน เวทนาปริวตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ‘‘ปุริมกมฺมวเสนา’’ติ อิทํ ตทารมฺมณวิเสสทสฺสนตฺถํ. น [Pg.134] หิ ปฏิสนฺธิชนกเมว กมฺมํ ตทารมฺมณํ ชเนติ, อถ โข อญฺญกมฺมมฺปิ. ตํ ปน ปฏิสนฺธิทายินา กมฺเมน นิพฺพตฺเตตพฺพตทารมฺมณโต วิสทิสมฺปิ นิพฺพตฺเตตีติ. ‘‘ชวนจิตฺตวเสนา’’ติ อิทํ ตทารมฺมณนิยมทสฺสนตฺถํ. ‘‘ชวเนน ตทารมฺมณํ นิยเมตพฺพ’’นฺติ หิ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน ปฏิสนฺธิจิตฺตํ สงฺคณฺหาติ. ตญฺหิ อตฺตโน อุกฺกฏฺฐตรสฺส ตทารมฺมณสฺส ปจฺจโย น โหติ. โย โย ปจฺจโย ลทฺโธ โหตีติ ยถาวุตฺเตสุ อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ โย โย ตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย สมเวโต โหติ. กิญฺจิ อนฺตรนฺติ กิญฺจิ ขณนฺตรํ. อุทกมิวาติ ปฏิโสตํ คจฺฉนฺตํ อุทกมิว.

“极大”（atimahanta），指十六个心刹那（cittakkhaṇa）寿命的所缘。因为彼所缘心（tadārammaṇacitta）只在那里生起，不在别处。“明显”（vibhūta），指极为显著的所缘，而且只属于欲界（kāmāvacara）。因为彼所缘（tadārammaṇa）在那里生起。“在欲界速行之末”（kāmāvacarajavanāvasāne），仅指在欲界速行（kāmāvacarajavana）的结尾。因为那个由欲贪（kāmataṇhā）为因之业所生的（彼所缘），不会跟随广大（mahaggata）与出世间（anuttara）速行，因为它（广大与出世间速行）不是其（彼所缘的）生产者，且与生产者（业）不相似。就像想要从家里出去的幼童，只会跟随父亲或类似父亲的人，不会跟随其他人，此（彼所缘）也是如此。即使在那里，也并非一切（彼所缘）都从一切速行生起，因为彼所缘须由速行所决定，且受须由所缘所转换。此中规定如下：在欲界善（parittakusala）速行、贪根（lobhamūla）速行、痴根（mohamūla）速行、喜俱（somanassasahagata）作用（kiriya）速行中的任一个之后，于极大的所缘（atimahati visaye）中，五个喜俱彼所缘心（somanassasahagatatadārammaṇa）中的任一个会生起；同样，在欲界善（parittakusala）速行、不善（akusala）速行、舍俱（upekkhāsahagata）作用（kiriya）速行中的任一个之后，六个舍俱彼所缘心（upekkhāsahagatatadārammaṇa）中的任一个会发生。“可爱所缘等”（Iṭṭhārammaṇādīnaṃ），是指依可爱（iṭṭha）、极可爱（iṭṭha-iṭṭha）、中性（majjhatta）、不可爱（aniṭṭha）所缘而定，这是关联。此说是为了说明受（vedanā）由所缘（ārammaṇa）而转换。“依前业故”（Purimakammavasena），此说是为了说明彼所缘（tadārammaṇa）的差别。并非只有产生结生（paṭisandhi）的业（kamma）才能产生彼所缘，其他业也能。而且，那个（其他业）也能产生与结生给予业（paṭisandhidāyika kamma）所应产生的彼所缘不相似的彼所缘。“依速行心故”（Javanacittavasena），此说是为了说明彼所缘的规定。因为经中说：“彼所缘须由速行所决定。”“等”（ādi）字包含结生心（paṭisandhicitta）。因为那个（结生心）不是比自己更殊胜的彼所缘的缘（paccaya）。“获得任何缘”（Yo yo paccayo laddho hoti），是指在如前所述的可爱所缘等中，具备了彼所缘生起的任何缘。“少许间隔”（kiñci antaraṃ），是指少许刹那间隔（khaṇantaraṃ）。“如水”（Udakamiva），是指像逆流而上的水。

ทฺวิกฺขตฺตุํ สกึ วาติ วจนสิลิฏฺฐวเสน วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐ วา ทส วา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๑๑) วิย. ทฺวิกฺขตฺตุํเยว ปน วณฺเณนฺติ. วิปากจิตฺตตฺตา, อาวชฺชนสฺส จ วิทูรตฺตา, มูลภวงฺคาทิภวงฺคสามญฺญสพฺภาวโต จ ภวงฺคสฺส อารมฺมเณ ปวตฺตนารหํ สมานํ ตสฺส ชวนสฺส อารมฺมณํ อารมฺมณํ เอตสฺสาติ ตทารมฺมณนฺติ วุจฺจติ เอกสฺส อารมฺมณสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘กามาวจรํ, โอฏฺฐมุข’’นฺติ จ ยถา. เอตฺถ จ เกจิ ‘‘ปฏฺฐาเน ‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๖) วิปากธมฺมธมฺมานํ เอว อนนฺตรํ ตทารมฺมณํ วุตฺต’’นฺติ กิริยาชวนานนฺตรํ น อิจฺฉนฺติ. วิปฺผารวนฺตํ หิ ชวนํ นาวํ วิย นทีโสโต ภวงฺคํ อนุพนฺธติ, น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต สนฺตวุตฺติกิริยชวนํ ปณฺณปุฏํ วิย นทีโสโตติ. ตยิทํ ลพฺภมานสฺสาปิ เกนจิ อธิปฺปาเยน กตฺถจิ อวจนํ ทิสฺสติ, ยถา ตํ ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส ลพฺภมาโนปิ อธิปติ น วุตฺโต. ยญฺจ ปณฺณปุฏํ นิทสฺสิตํ, ตมฺปิ นิทสฺสิตพฺเพน น สมานํ. นาวาปณฺณปุฏานญฺหิ นทีโสตสฺส อาวฏฺฏนํ, คติ จ วิสทิสีติ นาวาย นทีโสตสฺส อนุพนฺธนํ, ปณฺณปุฏสฺส อนนุพนฺธนญฺจ ยุชฺชติ, อิธ ปน กิริยชวเนตรชวนานํ ภวงฺคโสตสฺส อาวฏฺฏนํ, คติ จ สทิสีติ เอตสฺส อนนุพนฺธนํ, อิตรสฺส อนุพนฺธนญฺจ น ยุชฺชติ. ตสฺมา วิจาเรตพฺพํ.

“两次或一次”，如同在“八或十”（《增支部》8.11；《波罗提木叉》11）等处，是依言语流畅而说。但（诸师）仅解释为两次。由于是果报心，又因为与根本有分等有分有共同之处，（此心）同样适合在有分的所缘中生起，而‘彼速行的所缘即是此（心）的所缘’，因此省略一个‘所缘’（ārammaṇa）词后，被称为‘彼所缘’（tadārammaṇa），如同‘欲界’（kāmāvacaraṃ）与‘唇口’（oṭṭhamukhaṃ）一样。于此，有些人不接受在唯作速行之后（有彼所缘），（他们主张：）“因为在《发趣论》中说：‘善与不善法灭时，果报作为彼所缘而生起’（《发趣论》1.1.406），只说了在作为果报之因的法（即善与不善法）之后，才有彼所缘。”（他们又说：）“诚然，有分如同河水追随疾行的船一般，追随强力的速行；但它却不追随具足六支舍者的平静唯作速行，如同（河水）不追随叶舟一般。”对此（观点），（我们反驳道：）即使是可得之法，有时也会因某种意趣而在某处未被提及，这（在圣典中）是可见的。例如，在《法集论》的不善法解释中，虽然可得，却没有说增上（adhipati）。再者，所举例的叶舟，也与被譬喻的对象不相似。因为对于船与叶舟，河水对它们的转向与带动是不同的，所以河水追随船而不追随叶舟是合理的。但在此处，对于唯作速行与其他速行，有分流对它们的转向与带动是相同的，因此（有分流）不追随此（唯作速行）而追随其他（速行）是不合理的。是故，此说应当审察。

ภวงฺคเมวาติ อวธารณํ ภวปริโยสานสฺส อิธ น อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญถา ตทารมฺมณาวสาเน จุติปิ น โหติเยว. ทสฺสนาทีนีติ ทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนานิ. อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิสนฺธิโต ภวงฺคเมว, ภวงฺคโต อาวชฺชนเมวาติ [Pg.135] เอวํ ปวตฺตจิตฺตนิยมวเสเนว. ตมฺปีติ จุติจิตฺตมฺปิ. ปฏิสนฺธิภวงฺคจิตฺตานิ วิย เอกูนวีสติวิธเมว โหติ อตฺถโต เภทาภาวโต.

“唯是有分”(Bhavaṅgameva)是限定，因为此处不意指“有”的终结。否则，在彼所缘(tadārammaṇa)结束后，死亡心(cuticitta)也不会生起。“见等”(Dassanādīni)是指见、闻、嗅、味、触。此中的“等”(iti)字，是“等等”(ādi)的意思，应当理解为由此摄入领受(sampaṭicchana)等心。从结生(paṭisandhi)之后唯是有分(bhavaṅga)，从有分之后唯是转向(āvajjana)——如此，仅是依据已生起心的规律。“彼亦”(tampi)即死亡心亦然。它也像结生心与有分心一样，只有十九种，因为在义上没有差别。

ภวคติฐิตินิวาเสสูติ ตีสุ ภเวสุ, ปญฺจสุ คตีสุ, สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ, นวสุ สตฺตาวาเสสุ จ. โย ปเนตฺถ อจิตฺตโก, โส อิธ น คเหตพฺโพ วิญฺญาณกถาภาวโต. ‘‘เอตฺถา’’ติ อิทํ ‘‘สํสรมานานํ สตฺตาน’’นฺติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอตฺถ เอเตสุ วุตฺตนเยน สํสรมาเนสุ สตฺเตสุ โย ปน อรหตฺตํ ปาปุณาติ สมฺมาปฏิปตฺติมนฺวายาติ อธิปฺปาโย. ตสฺส อรหโต นิรุทฺธเมว โหติ จิตฺตํ อปฺปฏิสนฺธิกภาวโต.

“于有、趣、住、居中”(Bhavagatiṭhitinivāsesu)即于三有(bhava)、五趣(gati)、七识住(viññāṇaṭṭhiti)及九有情居(sattāvāsa)中。此处凡是无心者，因这是关于识(viññāṇa)的论述，故不应被采纳。“于此”(Ettha)一词，应与“轮回的众生”(saṃsaramānānaṃ sattānaṃ)相联系。其意趣是：于此，即于依前述方式轮回的众生中，有谁通过正行(sammāpaṭipatti)而证得阿拉汉果(arahatta)。那位阿拉汉的心，因其不再结生(appaṭisandhika)的状态，已然灭尽。

อิติ วิญฺญาณกฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

如是，识蕴广说导言之释义。

เวทนากฺขนฺธกถาวณฺณนา

受蕴说之释义

๔๕๖. เวเทน อนุภวนากาเรน อยิตํ ปวตฺตํ เวทยิตํ, เวทยิตนฺติ ลกฺขิตพฺพธมฺมชาตํ เวทยิตลกฺขณํ. ตํ ปน อตฺถโต เวทนา เอวาติ อาห ‘‘เวทยิตลกฺขณํ นาม เวทนาวา’’ติ. อถ วา เวทยิตํ ลกฺขณํ เอติสฺสาติ กปฺปนาสิทฺธํ เภทํ นิสฺสาย อญฺญปทตฺถสมาสวเสนาปิ เวทนาว วุจฺจตีติ อาห ‘‘เวทยิตลกฺขณํ นาม เวทนาวา’’ติ. เวทยติ เวทยตีติ พฺยาปนิจฺฉาวเสน วจนํ เวทนาย สวิสเย อภิณฺหปฺปวตฺติทสฺสนตฺถํ. สภาวธมฺมโต อญฺโญ กตฺตา นตฺถีติ ทสฺสนตฺถํ กตฺตุนิทฺเทโส. อิตีติ อนิยมโต เหตุอตฺโถ. โขติ วจนาลงฺการมตฺตํ. ตสฺมาติ ตสฺส นิยมนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา ยถาปจฺจยํ อารมฺมณรสํ อนุภวติ, ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจตีติ.

456. 以体验的行相而发生，名为“所受”(vedayita)；应被标识为“所受”的法类，即是“所受相”(vedayitalakkhaṇa)。但就其本质而言，那即是受，因此说“所谓所受相即是受”。或者说，“所受是它的相”，依于构想而成的差别，通过多财释(aññapadatthasamāsa)复合词，也称之为“受”，因此说“所谓所受相即是受”。“感受，感受”(vedayati vedayati)的说法，是出于欲其周遍之意，用以显示受在其自境中持续不断地生起。作者的解释(kattuniddesa)是为了表明，除了法的自性外，并无其他作者。“iti”(如是)是不确定的因缘义。“kho”(实)仅是言语的庄严。“tasmā”(因此)是对此的确定。此即是说：因为它随缘体验所缘之味，所以被称为“受”。

‘‘กุสลวิญฺญาเณน สมฺปยุตฺตา’’ติ อิทํ กุสลาย เวทนาย อุปลกฺขณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยา กาจิ กุสลา เวทนา, สพฺพา สา กุสเลน วิญฺญาเณน สมฺปยุตฺตาติ, น ปน ตสฺสา กุสลภาวสํสิทฺธิทสฺสนตฺถํ. น หิ กุสเลน วิญฺญาเณน สมฺปโยคโต กุสลาย เวทนาย กุสลภาโว, อถ [Pg.136] โข โยนิโสมนสิการาทิกโต. เตนาห ‘‘ชาติวเสนา’’ติ. อกุสลาทีสุปิ เอเสว นโย. ยถา ปน ชาติวเสน กุสลาทิวิญฺญาณสมฺปยุตฺตตาย ติวิธา, เอวํ ยาว เอกูนนวุติวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาติ เอกูนนวุติวิธา เวทิตพฺพา. สภาวเภทโตติ สมฺปยุตฺตภูมิอารมฺมณาทิวเสน ลพฺภมานํ เภทํ อคฺคเหตฺวา เกวลํ สภาวกตเภทโต เอวาติ อตฺโถ.

“与善识(kusalaviññāṇa)相应”，此句应被视为善受的标志(upalakkhaṇa)。任何善受，皆与善识相应，但这并非为了显示其善性的成立。善受的善性，并非来自与善识的相应，而是来自如理作意(yonisomanasikāra)等。因此说“依其类别(jātivasena)”。于不善等，此理亦然。正如依其类别，因与善、不善、无记等识相应而有三种，同样，应知其乃至与八十九种识相应而有八十九种。所谓“依自性之差别”，其义为：不执取依相应地、所缘等而得的差别，而仅是依自性所作的差别。

‘‘ปญฺจวิธา’’ติ วตฺวา ตํ ปญฺจวิธตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุขยตีติ สุขํ, กายํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ลทฺธสฺสาเท กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขณติ วา กายิกํ อาพาธนฺติ สุขํ. สุกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติ สุขนฺติ อปเร. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ, กายํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม จ วิพาธตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขณติ วา กายิกํ อสฺสาทนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติ ทุกฺขนฺติ อปเร. โสมนสฺสุเปกฺขานํ สทฺทตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. โทมนสฺสสฺส โสมนสฺเส วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. กึ ปน การณํ มานเสตรสาตาสาตวเสน สุขํ, ทุกฺขญฺจ วิภชิตฺวา วุตฺตํ ‘‘สุขํ โสมนสฺสํ ทุกฺขํ โทมนสฺส’’นฺติ, อุเปกฺขา ปน มานสี, อิตรา จ เอกธาว วุตฺตาติ? เภทาภาวโต. ยถา หิ อนุคฺคหูปฆาตกตาย สุขทุกฺขานิ อญฺญถา กายสฺส อนุคฺคหมุปฆาตญฺจ กโรนฺติ, อญฺญถา มนโส, น เอวมุเปกฺขา. ตสฺมา เภทาภาวโต เอกธาว อุเปกฺขา วุตฺตาติ.

说了“五种”后，为显示此五种性而说“乐”等。于此，能使安乐，故为“乐”（sukha）；其义为：使身体及相应法获得适悦。或善能吞食、挖掘身之疾苦，故为“乐”。另有师言：于此，易于给予机会，故为“乐”。能使痛苦，故为“苦”（dukkha）；其义为：逼恼身体及相应法。或恶劣地吞食、挖掘身之适悦，故为“苦”。另有师言：于此，难于给予机会，故为“苦”。喜（somanassa）与舍（upekkhā）的词义已在下方解说，忧（domanassa）的词义应依喜所说之理了知。然则，是何因缘，依心的与非心的适悦和不适悦，将乐与苦分别说为“乐、喜、苦、忧”，而舍，无论是心的还是其他的，却仅说为一类呢？因其无有差别。犹如乐与苦，因其资益与损害性，对身体的资益与损害是一方式，对心的又是一方式，而舍则非如是。是故，因无差别，舍仅说为一类。

ตตฺถ เยน สภาวเภเทน เวทนา ปญฺจวิธา, สา ปวตฺติฏฺฐาเน ทสฺสิเต สุปากฏา โหตีติ ปวตฺติฏฺฐานํ ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อกุสลวิปาเกนาติ เอตฺถาปิ ‘‘กายวิญฺญาเณน สมฺปยุตฺต’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ยถา อธิกรณีมตฺถเก กปฺปาสปิจุปิณฺฑํ ฐเปตฺวา อโยกูเฏน ปหรนฺตสฺส ปิจุปิณฺฑํ อติกฺกมิตฺวา กูฏํ อธิกรณึ คณฺหาติ, นิฆํโส พลวา โหติ, เอวํ ปฏิฆฏฺฏนานิฆํสสฺส พลวภาวโต อิฏฺเฐ, อิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ อารมฺมเณ กายวิญฺญาณํ สุขสหคตํ โหติ. อนิฏฺเฐ, อนิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ ทุกฺขสหคตนฺติ อาห ‘‘กุสล…เป… ทุกฺข’’นฺติ. กามาวจรวิปากวิญฺญาณานิ ปญฺจ กมฺมารมฺมณวเสน โสมนสฺสสหคตานิ โหนฺติ, รูปาวจรวิปากานิ จตฺตาริ กมฺมวเสน, เสสานิ เตรส กามาวจรานิ, อฏฺฐ รูปาวจรานิ, ทฺวตฺตึส โลกุตฺตรานิ, ยถารหํ [Pg.137] เจโตภิสงฺขารารมฺมณปาทกาทิวเสน โสมนสฺสสหคตานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘โสมนสฺสํ ทฺวาสฏฺฐิยา วิญฺญาเณหิ สมฺปยุตฺต’’นฺติ. โทมนสฺสํ ทฺวีหิ อกุสลวิญฺญาเณหิ สมฺปยุตฺตํ เจโตภิสงฺขารารมฺมณาทิวเสน.

于此，受依何种自性差别而有五种，当其发生之处被显示时，该自性差别即变得非常明显，因此，为首先显示其发生之处，而开始说“于此”等。在“与不善异熟”（akusalavipākena）此处，亦应带入“与身识相应”而连接。犹如于铁砧上置一棉团，以铁锤击打时，锤越过棉团而触及铁砧，其冲击猛烈；如是，由于触击的冲击力强劲，故于可意及中等可意（iṭṭhamajjhatta）所缘，身识与乐俱行；于不可意及中等不可意所缘，则与苦俱行，因此说“善……乃至……苦”。五种欲界异熟识依业与所缘之力而与喜俱行，四种色界异熟识依业而（与喜俱行），其余十三种欲界心、八种色界心、三十二种出世间心，则各依其意行（cetobhisaṅkhāra）、所缘、足处（pādaka）等而与喜俱行，因此说“喜与六十二识相应”。忧则依意行、所缘等而与二不善识相应。

อวเสสปญฺจปญฺญาสายาติ ยถาวุตฺตานิ ฉสฏฺฐิ วิญฺญาณานิ ฐเปตฺวา อวเสสาย ปญฺจปญฺญาสาย. ตตฺถ กุสลากุสลวิปากานิ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ นิพฺพิกปฺปกานิ สุขทุกฺขสมฺปยุตฺตานิ ภวิตุํ ยุตฺตานิปิ ทฺวินฺนํ ปิจุปิณฺฑานํ วิย ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ อุปาทารูปานํ ฆฏฺฏนานิฆํสสฺส มนฺทภาวโต จกฺขาทิสนฺนิสฺสิตานิ อฏฺฐปิ วิญฺญาณานิ สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตาเนว โหนฺติ, ตถา พลวปจฺจยตาย สุขทุกฺขานํ เตสญฺจ ตทภาวโต. อปุพฺพารมฺมณนิสฺสยปฺปวตฺตีนิ อาวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนวิญฺญาณานิ, อสทิสานนฺตรปฺปจฺจยํ กิริยารมฺภสฺส อาทิภูตํ โวฏฺฐพฺพนํ, กายทุกฺขปธานตาย อกุสลผลสฺส ตทุปนิสฺสยภูตํ อกุสลวิปากปฏิสนฺธิอาทิ, อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณปฺปวตฺตีนิ กามาวจรกุสลวิปากวิญฺญาณานิ จ อุเปกฺขาสหคตานิเยว โหนฺติ. กมฺมวเสน วา วิปากานุภวนสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณสุ อทุกฺขมสุขภาโว ยุตฺโต. สติ จ วิปากภูตาย อุเปกฺขาย สุขทุกฺขมชฺฌตฺตภาเว กมฺมารมฺมณวเสน กุสลวิปากาย อิฏฺฐภาโว, อกุสลวิปากาย อนิฏฺฐภาโว จ เวทิตพฺโพ. อวสิฏฺฐานิ ปน สตฺตตึส วิญฺญาณานิ เจโตภิสงฺขารารมฺมณปาทกาทิวเสน อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตานิ โหนฺตีติ เอวํ ปญฺจปญฺญาสาย วิญฺญาเณหิ อุเปกฺขาย สมฺปยุตฺตตา เวทิตพฺพา.

“‘与其余五十五种’，是指除去前述六十六种识后，与其余的五十五种。于此，善、不善异熟识于可意、不可意所缘中，虽无分别而理应与乐、苦相应，然犹如两团棉花，因（眼净色与色所缘等）成双的所造色(upādārūpa)撞击微弱，故依于眼等的八识于一切处皆只与舍相应；同样，因乐与苦有强力之缘，而彼等（八识）无此强缘。在新所缘与新依处中生起的转向识与领受识，有不同类无间缘且为造作之始的确定心，因不善果以身苦为主而为其所依的不善异熟结生等，以及在可意中性所缘中生起的欲界善异熟识，皆只与舍俱行。或依业力，于体验异熟时，在可意、不可意所缘中，有不苦不乐的状态是合理的。当有作为异熟的舍，处于乐苦中庸状态时，应知依业与所缘之力，善异熟为可意，不善异熟为不可意。其余三十七识，则依心行、所缘、足处等而与舍相应。如是，应知舍与五十五识相应。”

สลกฺขณํ นาม ธมฺมานํ อนญฺญสาธารโณ สภาโว, อนุภวนญฺจ สพฺพเวทนานํ สาธารณลกฺขณนฺติ ตํ ปฏินิยเตน อารมฺมเณน นิยเมตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ สุข’’นฺติ ตสฺส พฺยภิจาราภาวโต. ภุสํ พฺรูหนํ วฑฺฒนํ อุปพฺรูหนํ. ตยิทํ กามญฺจ เจตสิกสุเขปิ ลพฺภติ, ตํ ปน สวิกปฺปกํ เจโตภิสงฺขารวเสนาปิ โหติ. อิทนฺตุ นิพฺพิกปฺปกํ สภาวสิทฺธตฺตา ตโต สาติสยนฺติ อาห ‘‘สมฺปยุตฺตานํ อุปพฺรูหนรส’’นฺติ. อสฺสาทิยตีติ อสฺสาโท, สุขาเวทนา. เตนาห ภควา ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุ อสฺสาโท’’ติ [Pg.138] (สํ. นิ. ๓.๒๖). กายนิสฺสิตตฺตา กาเย ภโว กายิโก, โส เอว อสฺสาโท ตถา ปจฺจุปติฏฺฐตีติ กายิกอสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานํ. กายินฺทฺริยปทฏฺฐานํ อนญฺญวตฺถุกตฺตา.

诸法的自相(salakkhaṇa)是其不与其他法共通的自性，而体验是一切受的共相。因此，以特定的所缘来限定并显示它，故说“乐的特征是体验可意触(iṭṭhaphoṭṭhabba)”，因为它不会错谬。增长(upabrūhanaṃ)是令其极度增长、扩大。此（增长）虽亦见于心生乐，但后者是有寻思的(savikappakaṃ)，且依心行(cetobhisaṅkhāra)之力而有。而此（身乐）则是无寻思的(nibbikappakaṃ)，因自性而成，故超胜于彼，因此说“其作用是增长相应法(sampayutta)”。因其被享受，故为“味”(assādo)，即乐受。是故世尊说：“诸比丘，缘五取蕴而生起乐与喜，诸比丘，此被称为五取蕴之味。”因依于身，于身中生起，故为“身的”(kāyiko)；彼味如是现起，故其现起是身味(kāyikaassāda)。以身根(kāyindriya)为足处(padaṭṭhāna)，因无其他所依事。

ทุกฺขสฺส ลกฺขณาทีนิ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพานิ.

苦的特征等，应依已说之理了知。

สภาวโต, ปริกปฺปโต วา อิฏฺฐสฺส อารมฺมณสฺส อนุภวนลกฺขณํ อิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณํ. เตนาห ‘‘ยถา ตถา วา อิฏฺฐาการสมฺโภครส’’นฺติ, ยถาภูเตน วา อยถาภูเตน วา อิฏฺฐากาเรน อารมฺมณสฺส สํภุญฺชนรสํ, ปจฺจนุภวนกิจฺจนฺติ อตฺโถ. ‘‘ปสฺสทฺธิปทฏฺฐาน’’นฺติ อิทํ ‘‘ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๖; อ. นิ. ๑๑.๑๒) สุตฺตปทํ นิสฺสาย วุตฺตํ, ตํ ปน นิรามิสโสมนสฺสวเสน เวทิตพฺพํ.

依自性或依构想，体验可意所缘是其特征，即体验可意所缘之特征。因此说：“其作用是无论以何种方式享受可意之相”，其义为：其作用是以如实或不如实的可意之相来享用所缘，其任务是再次体验。“以轻安为足处”，此乃依“身轻安者感受乐”之经句而说，但此应通过无染之喜(nirāmisasomanassa)来了知。

โสมนสฺเส วุตฺตวิปริยาเยน โทมนสฺสสฺส ลกฺขณาทีนิ เวทิตพฺพานิ. โทมนสฺสสฺส กามธาตุยํ อุปฺปชฺชนโต เอกนฺเตน หทยวตฺถุปทฏฺฐานตา ตโต วิเสโส.

应以与喜(somanassa)中所说相反之理，了知忧(domanassa)的特征等。忧只在欲界(kāmadhātu)生起，因此必然以心所依处(hadayavatthu)为足处，此是其（与喜的）差别。

มชฺฌตฺตสฺส, อารมฺมณสฺส มชฺฌตฺตํ วา เวทยิตํ อนุภวนํ ลกฺขณํ เอติสฺสาติ มชฺฌตฺตเวทยิตลกฺขณา. มชฺฌตฺตานุภวนโต เอว สมฺปยุตฺตานํ นาติอุปพฺรูหนมิลาปนรสา. ‘‘สนฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ อิทํ อนวชฺชาย นิรามิสาย อุเปกฺขาย วเสน เวทิตพฺพํ, น สพฺพาย.

其特征为感受中性的所缘，或中性地感受、经验。其作用为：因中性地经验，故既不令相应法过度增强，亦不令其萎缩。应知“以寂静为现起”，是依无过失、离染之舍而说，非指一切舍。

อิติ เวทนากฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

以上为受蕴广说导言之释义。

สญฺญากฺขนฺธกถาวณฺณนา

想蕴论之释义

๔๕๗. สญฺชานนลกฺขณํ นาม สญฺญาวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เวทนากฺขนฺธนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

457. 关于“想的特征是识知”等，应当依照《受蕴的解释》中所说的方法来理解。

กามํ เวทนายปิ วิปฺปยุตฺตํ วิญฺญาณํ นตฺถิ, ตสฺสา ปน สภาวโต ภินฺนตฺตา กายจิ เวทนาย สมฺปยุตฺตมฺปิ กายจิ วิปฺปยุตฺตํ โหติ. สญฺญาย ปน อีทิสํ นตฺถีติ อาห ‘‘น หิ ตํ วิญฺญาณํ…เป… สญฺญายา’’ติ.

诚然，没有与受不相应的识。但由于识与受自性不同，故当识与某一受相应时，便与另一受不相应。然而对想而言则非如此，故说：“确实没有……与想不相应的识”。

สพฺพาวาติ จตุภูมิกาปิ. อถ วา ยถา เวทนา ภินฺนสภาวตฺตา เภทนลกฺขณาทิโต วุตฺตา, น เอวมยํ, อยํ ปน สพฺพาว สญฺชานนลกฺขณา[Pg.139]. นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส สญฺชานนํ สญฺญํ กตฺวา ชานนํ ลกฺขณํ เอติสฺสาติ สญฺชานนลกฺขณา. ตถา หิ สา อภิญฺญาเณน สญฺชานนโต ปจฺจาภิญฺญาณรสาติ วุจฺจติ. นิมิตฺเตน หิ ปุน สญฺชานนกิจฺจา ปจฺจาภิญฺญาณรสา. ตสฺสา วฑฺฒกิสฺส ทารุมฺหิ อภิญฺญาณํ กตฺวา เตน อภิญฺญาเณน ปจฺจาภิชานนกาเล ปวตฺติ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘ตเทเวต’’นฺติอาทิ. ปุน สญฺชานนสฺส ปจฺจโย ปุนสญฺชานนปจฺจโย, ตเทว นิมิตฺตํ ปุน…เป… นิมิตฺตํ, ตสฺส กรณํ, ปุน…เป… กรณํ, ปุนสญฺชานนปจฺจยภูตํ วา นิมิตฺตกรณํ ปุน…เป… กรณํ, ตทสฺสา กิจฺจนฺติ ปุนสญฺชานนปจฺจยนิมิตฺตกรณรสา. ปุนสญฺชานนนิมิตฺตกรณํ นิมิตฺตการิกาย, นิมิตฺเตน สญฺชานนนฺติยา จ สพฺพาย สญฺญาย สมานํ โยเชตพฺพํ. อภินิเวสกรณํ ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗, ๒๐๒, ๒๐๓, ๔๒๗; ม. นิ. ๓.๒๗-๒๙) สญฺญาภินิเวสมตฺเตเนว ทฏฺฐพฺพํ. ยถาอุปฏฺฐิตวิสยปทฏฺฐานา อวิกปฺปสภาวตฺตา. ญาณสมฺปยุตฺตา ปน สญฺญา ญาณเมว อนุวตฺตติ, ตสฺมา อภินิเวสการิกา, วิปรีตคฺคาหิกา จ น โหติ. เอเตเนว สมาธิสมฺปยุตฺตตาย อจิรฏฺฐานตา จ น โหตีติ เวทิตพฺพา. เอวํ ราคทิฏฺฐิมานาทิสมฺปยุตฺตาย สญฺญาย ราคาทิอนุวตฺติกภาโวติ.

“一切”是指属于四地的想。或者，如受(vedanā)因自性有别，故说有分裂相等，但想并非如此，此想完全是以识知为相。其相是识知，因为它识知青色等有差别的所缘，即作一“想”而知。确实，因为它通过标记(abhiññāṇa)来识知，故说其作用是再认(paccābhiññāṇa)。其作用是再认，因为它的任务是再次通过标记(nimitta)来识知。譬如木匠在木料上作了标记，之后凭此标记再辨认时，当知想的运作也是如此。因此说‘此即是彼’等。其作用是造作作为再认之缘的标记。此造作再认标记之理，应通于一切‘能造标记’与‘能依标记而识知’的想。执取“唯此是实”，应被视为仅仅是想的执取。其近因(padaṭṭhāna)是如其所现的所缘，因其自性无分别思量。然而，与智相应的想只随顺于智，因此它不作执取，也不作颠倒执取。由此应知，与定相应的想不会是短暂的。同样，与贪、见、慢等相应的想，则有随顺贪等的性质。

อิติ สญฺญากฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

如是，想蕴之广说导言释义。

สงฺขารกฺขนฺธกถาวณฺณนา

行蕴说释义

๔๕๘. ราสิกรณลกฺขณนฺติ สมฺปิณฺฑนลกฺขณํ, ตโต สงฺขารา อายูหนรสา วุจฺจนฺติ. เจตนาปธานตาย หิ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา เอวํ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘กึ ปน ตนฺติ สงฺขาราเยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยถา อตฺตโน ผลํ สงฺขตํ สมฺมเทว นิปฺผนฺนํ โหติ, เอวํ อภิสงฺขโรนฺตีติ อตฺโถ. วิปฺผารปจฺจุปฏฺฐานาติ เอตฺถ วิปฺผาโร นาม วิปฺผารวนฺตตา, ตสฺมา สพฺยาปารปจฺจุปฏฺฐานาติ อตฺโถ.

458. “积聚相(Rāsikaraṇalakkhaṇa)”即是聚合相，因此诸行被称为有积聚的作用。因为以思(cetanā)为主，行蕴诸法才如是说。因此说：“那么，仅仅是行吗？”等。其中，“造作已造作的”是指，它们如此造作，以使作为有为法的自果得以恰当生成。“以忙碌为现起(Vipphārapaccupaṭṭhāna)”是指，此处的“忙碌(vipphāra)”意为“有忙碌的状态(vipphāravantatā)”，因此其义为“以有操劳为现起(sabyāpārapaccupaṭṭhāna)”。

ตสฺมึ ตสฺมึ จิตฺเต อุปฺปนฺเน นิยเมน อุปฺปชฺชนโต นิยตา. สรูเปน อาคตาติ เอวํ ปิฏฺฐิวตฺตเก อกตฺวา ปาฬิยา สรูเปเนว อาคตา. กทาจิเทว อุปฺปชฺชนโต น นิยตาติ อนิยตา. ยทิปิ อนิยตา เอกชฺฌํ [Pg.140] น อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมึ ปน จิตฺเต อุปฺปชฺชนธมฺมตาย ‘‘ฉตฺตึสา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชมานาปิ จ น เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ.

在每一个心生起时都必定生起，故称“确定法(niyatā)”。因为它们以自相出现，所以不作复注，在巴利圣典中即以其自相出现。因为只是有时才生起，不确定，故称“不定法(aniyatā)”。虽然诸不定法并非一同生起，但因它们有在那个心中生起的性质，故说有“三十六种”。因此说：“即使生起，也非一同生起。”

๔๕๙. ผุสตีติ กตฺตุนิทฺเทโส. ยํ ตตฺถ การณํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ผุสนฺติ เอเตนาติ วา ผสฺโส. สมฺปยุตฺตธมฺมา หิ อารมฺมเณ ปวตฺตมานา ตํ ผุสนลกฺขเณน ผสฺเสน ผุสนฺตา วิย โหนฺติ. อารมฺมณผุสนมตฺตํ วา ผสฺโสติ สาธนตฺตยมฺปิ ยุชฺชเตว. สภาวธมฺเมสุ กตฺตุกรณสาธนวจนํ ตทาการสมาโรปนโต ปริยายกถา, ภาวสาธนวจนเมว นิปฺปริยายกถาติ วุตฺตํ ‘‘ผุสนลกฺขโณ’’ติ. อยญฺหีติอาทิ ยถาวุตฺตลกฺขณาทิสมตฺถนํ. ยทิ อยํ ธมฺโม เจตสิโก, สฺวายํ อรูปธมฺโม สมาโน กถํ ผุสนลกฺขโณ, สงฺฆฏฺฏนรสาทิโก จ โหตีติ อนฺโตลีนํ โจทนํ หทเย ฐเปตฺวา ตสฺส โสธนตฺถํ ‘‘อรูปธมฺโมปิ สมาโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ผุสนากาเรเนว ปวตฺตตี’’ติ อิมินา อรูปสฺสาปิ ตสฺส ธมฺมสฺส อยํ สภาโวติ ทสฺเสติ. สา จ ตสฺส ผุสนาการปฺปวตฺติ อมฺพิลอมฺพปกฺกาทึ ขาทนฺตํ ปสฺสนฺตสฺส ปรสฺส เขฬุปฺปตฺติ, ปรํ วิพาธิยมานํ ทิสฺวา ทยาลุกสฺส สรีรกมฺปนํ, รุกฺขสาขคฺเค ทุฏฺฐิตํ ปุริสํ ทิสฺวา ภูมิยํ ฐิตสฺส ภีรุกปุริสสฺส ชงฺฆจลนํ, ปิสาจาทิภายิตพฺพํ ทิสฺวา อูรุขมฺโภติ เอวมาทีสุ ปริพฺยตฺตา โหติ.

459. “（它）触”，这是作者的解释。其原因，下面已经说过。或“凭借它而触”，故为“触”。相应法于所缘中生起时，犹如凭借有触之相的触而触。或“仅仅是触所缘”，故为“触”。这三种构词法都适用。在究竟法中，说作者和工具的构词是由于赋予相似形态而作的比喻说，唯有状态的构词才是非比喻说，故说“有触之相”。“此……”等语，是为了确认如前所说的相等等。心中存此潜在的问难：“若此法是心所，既是无色法，如何能有触之相及撞击等作用？”为了澄清此点，故说“虽是无色法……”等。其中，“仅以触的方式而转起”显示了即使是无色法，此法亦有此自性。而此触的方式之转起，在如下等事例中表现得非常明显：看见别人吃酸芒果等时，旁观者流口水；看见他人受苦时，慈悲者身体颤抖；看见一人危险地站在树梢时，地上胆小者两腿发软；看见鬼怪等恐怖之物时，大腿僵硬。

เอกเทเสนาติ กฏฺฐทฺวยาทิ วิย อตฺตโน เอกปสฺเสน. อนลฺลียมาโนปีติ อสํสิลิยมาโนปิ. รูปสทฺเทหิ สห ผสฺสสฺส สามญฺญํ อนลฺลียมานสงฺฆฏฺฏนเมว, น วิสยภาโว. ยถา รูปสทฺทา จกฺขุโสตานิ อนลฺลียมานา เอว ‘‘ผุสิต’’นฺติอาทินา วุตฺตา, เอวํ ผสฺสสฺสาปิ อารมฺมณผุสนสงฺฆฏฺฏนานีติ. สงฺฆฏฺฏนญฺจ ผสฺสสฺส จิตฺตารมฺมณานํ สนฺนิปตนภาโว เอว. เตนาห ‘‘จิตฺตมารมฺมณญฺจ สงฺฆฏฺเฏตี’’ติ. กิจฺจฏฺเฐน รเสน สงฺฆฏฺฏนรสตา วุตฺตา, วตฺถารมฺมณสนฺนิปาเตน วา สมฺปชฺชตีติ สงฺฆฏฺฏนสมฺปตฺติโก ผสฺโส สงฺฆฏฺฏนรโส วุตฺโต. ยถา ‘‘ทฺเว ปาณี วชฺเชยฺยุ’’นฺติอาทีสุ (มิ. ป. ๒.๓.๘) ปาณิสฺส ปาณิมฺหิ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูตา รูปธมฺมา, เอวํ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ สงฺฆฏฺฏนํ ตพฺพิเสสภูโต เอโก เจตสิกธมฺโม ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๔; ๔.๖๐) วจนโต จกฺขุรูปวิญฺญาณาทีนํ [Pg.141] สงฺคติวเสน คเหตพฺพตฺตา อาห ‘‘ติกสนฺนิปาตสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. ตสฺส ผสฺสสฺส การณภูโต ตทนุรูโป สมนฺนาหาโร ตชฺชาสมนฺนาหาโร. อินฺทฺริยสฺส ตทภิมุขภาโว, อาวชฺชนาย จ อารมฺมณกรณํ วิสยสฺส ปริกฺขตตา อภิสงฺขตตา, วิญฺญาณสฺส วิสยภาวกรณนฺติ อตฺโถ. ยถา นิจฺจมฺมา คาวี ยํ ยํ ฐานํ อุปคตา, ตตฺถ ตตฺถ ทุกฺขเมว ปาปุณาติ, เอวํ ผสฺเส สติ เวทนา อุปฺปชฺชเตว. เวทนา จ ทุกฺขสลฺลาทิสภาวาติ วุตฺตํ ‘‘เวทนาธิฏฺฐานภาวโต ปน นิจฺจมฺมคาวี วิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

“以一部分”(ekadesena)是指如两块木头，以其一侧（接触）。“不黏附”(anallīyamāno)即不黏着。触与色、声的共通之处仅在于不黏附的撞击，而非作为对象。正如色、声虽不黏附于眼、耳，却被称为“已触”(phusita)等，同样，触也有与所缘的触及和撞击。触的撞击，正是心与所缘的会合状态。因此说：“（触）使心与所缘相撞击。”以作用义说，（触）被称为以撞击为味；或说，由所依与所缘的和合而成就，故具有撞击成就的触，被称为以撞击为味。例如在“两手相击”等语中，手与手的撞击是其特相的色法，同样，心与所缘的撞击，当知是其特相的一个心所法。根据“三事和合是触”(tiṇṇaṃ saṅgati phasso)之说，应从眼、色、识等和合的角度来理解，故说“被称为三者会合的（触）”等。作为彼触之因的相应作意，即是“彼生作意”(tajjāsamannāhāra)。其义为：根朝向彼（所缘），转向使所缘成为目标，所缘被限定、被准备，为识造成对象状态。犹如被剥皮的牛，无论去到何处，彼处都只会遭受痛苦；同样，有触则必有受生起。而受的自性是苦、箭等，故说：“因其是受的立足处，当知它犹如被剥皮的牛。”

๔๖๐. อภิสนฺทหติ ปพนฺธติ ปวตฺเตติ. เจตนาภาโว พฺยาปารภาโว. อายูหนํ เจตยนํ อีริยนํ. สํวิทหนํ วิจารณํ. อายูหนรสาย เจตนาย ปวตฺตมานาย สพฺเพปิ สมฺปยุตฺตธมฺมา ยถาสกํ กิจฺจปฺปสุตา โหนฺตีติ สา สกิจฺจปรกิจฺจสาธิกา วุตฺตา. เชฏฺฐสิสฺโส ปเร สชฺฌายเน อุยฺโยเชนฺโต สยมฺปิ สชฺฌายติ. มหาวฑฺฒกิมฺหิ วฑฺฒกิกมฺมํ กาตุมารทฺเธ อิตเรปิ กโรนฺติเยว. อุสฺสาหนภาเวนาติ อาทรกรณภาเวน. สา หิ สยํ อาทรภูตา สมฺปยุตฺตธมฺเม อาทรยตีติ. อายูหนวเสน อุสฺสาหนํ ทฏฺฐพฺพํ, น วีริยุสฺสาหวเสน.

460. （思）能统合、连结、促动。思的状态即是活动的状态。积聚、催促、发动。筹划、处理。当有积聚作用的思在运作时，一切相应法都致力于各自的任务，因此说它能成就自他之事。犹如大弟子在敦促他人诵读时，自己也在诵读。犹如大木匠开始做木工活时，其他木匠也跟着做。“以努力的状态”是指以郑重的状态。因为它自身是郑重的，也能使相应法郑重起来。此努力当被视为积聚意义上的，而非精进意义上的努力。

๔๖๑. วีรภาโวติ เยน วีโร นาม โหติ, โส ธมฺโมติ อตฺโถ. วิธินา อีเรตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา วีริยํ, อุสฺสาโห, ตํตํกิจฺจสมารมฺโภ, ปรกฺกโม วา. อุปตฺถมฺภนํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา ธารณํ อนุพลปฺปทานํ, สมฺปคฺคณฺหนํ วา. สํสีทนปฏิปกฺโข ธมฺโม อสํสีทนํ, น สํสีทนาภาวมตฺตนฺติ อสํสีทนภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ‘‘อสํสีทนภาวปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ. สํเวคปทฏฺฐานนฺติ อฏฺฐสํเวคปุพฺพิกาย (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๔๑๘) กุสลกิริยาย วีริยารมฺภวตฺถุปทฏฺฐานํ. ‘‘มคฺโค คนฺตพฺโพ โหติ, มคฺโค คโต, กมฺมํ กาตพฺพํ, กมฺมํ กตํ, อปฺปมตฺตโก อาพาโธ อุปฺปนฺโน, คิลานา วุฏฺฐิโต โหติ, อจิรวุฏฺฐิโต เคลญฺญา, คามํ วา นิคมํ วา ปิณฺฑาย วิจรนฺโต น ลภติ ลูขสฺส วา ปณีตสฺส วา โภชนสฺส ยาวทตฺถํ ปาริปูรึ, ลภติ…เป… ปาริปูริ’’นฺติ เอวํ วุตฺตานิ เอตานิ อนุรูปปจฺจเวกฺขณาสหิตานิ อฏฺฐ วีริยารมฺภวตฺถูนิ, ตํมูลกานิ วา ปจฺจเวกฺขณานิ.

461. 勇猛性，即是成为勇士的特质，此即其义。精进，或说应如法地策励与持续，即是热忱、从事诸事、或勇猛。其作用是支持相应法，不令其堕入懈怠一方，而给予扶持、力量与策励。不沉滞是沉滞的对治法，它不仅是没有沉滞的状态，而是以不沉滞的状态为现起，因此说“以不沉滞的状态为现起”。以悚惧为近因，是指在以八种悚惧事为前导的善行中，精进以策励精进之事为近因。“有路当行，已行一段；有业当做，已做一些；微恙已生；已从病愈，从病痊愈未久；在村镇中行乞，未能获得足够粗劣或殊胜的食物；已能获得……乃至……足够。”如是所说的这八种策励精进事，伴随着相应的省察，或以它们为根本的省察。

๔๖๒. อตฺตนา [Pg.142] อนุปาเลตพฺพานํ สหชาตธมฺมานํ อนุปาลนํ ชีวิตสฺส พฺยาปาโร, ตญฺจ เนสํ ชีวนนฺติ ตํ ตสฺส การณภาวํ ปุรกฺขตฺวา วุตฺตํ ‘‘ชีวนฺติ เตนา’’ติ. ตมฺปิ จสฺส อตฺถโต ชีวนเมวาติ อาห ‘‘ชีวนมตฺตเมว วา ต’’นฺติ.

462. 守护应被守护的俱生法是命根的作用，而那（命根）是它们存活的原因。将此作为原因，故说“彼等由此而活”。再者，就其义而言，那对它们来说也仅是存活而已，故说“或那只是存活而已”。

๔๖๓. อาธิยตีติ ฐเปติ. อวิสาโร อตฺตโน เอว อวิสรณสภาโว. อวิกฺเขโป สมฺปยุตฺตานํ ธมฺมานํ อวิกฺขิตฺตตา. เยน สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส ธมฺโม อวิกฺเขโปติ. อวูปสมลกฺขณสฺส วิกฺเขปสฺส ปฏิปกฺขตาย จิตฺตสฺส อุปสมนากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ อุปสมปจฺจุปฏฺฐาโน. วิเสสโตติ เยภุยฺเยน. สุขวิรหิโตปิ หิ อตฺถิ สมาธีติ. ทีปจฺจินิทสฺสเนน สนฺตานฐิติภาวํ สมาธิสฺส ทสฺเสติ.

463. “被确立”即是安立。不散漫是自身不散漫的自性。不散乱是相应法的不散乱性。使相应法不散乱的那个法，即是不散乱。由于对治以不寂静为相的散乱，它以心的寂静相而现起，故有“寂静现起”。“特别地”是指“通常”，因为也存在无乐的定。以灯焰的譬喻，显示了定的相续安住状态。

๔๖๔. สทฺทหนฺติ เอตายาติ สทฺทหนกิริยาย ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สทฺธาย ปจฺจยตํ ทสฺเสติ. ตสฺสา หิ ธมฺมานํ ตถาปจฺจยภาเว สติ ปุคฺคโล สทฺทหตีติ โวหาโร โหติ. สทฺทหนํ สทฺเธยฺยวตฺถุโน ปตฺติยายนํ, ตํ ลกฺขณํ เอติสฺสาติ สทฺทหนลกฺขณา. โอกปฺปนลกฺขณาติ อนุปวิสิตฺวา เอวเมตนฺติ กปฺปนลกฺขณา. กาลุสฺสิยมลํ วิธเมตฺวา สมฺปยุตฺตานํ, ปุคฺคลสฺเสว วา ปสาทนํ อนาวิลภาวกรณํ รโส เอติสฺสาติ ปสาทนรสา. ปกฺขนฺทนํ อธิมุจฺจนวเสน อารมฺมณสฺส อนุปวิสนํ. อกาลุสภาโว อกาลุสฺสิยํ, อนาวิลภาโวติ อตฺโถ. ปสาทนียฏฺฐาเนสุ ปสาทวิปรีตํ อกุสลํ อสฺสทฺธิยํ, มิจฺฉาธิมุตฺติ จ, ตปฺปจฺจนีโกว ปสาทภูโต วตฺถุคโต นิจฺฉโย อธิมุตฺติ, น เยวาปนกาธิโมกฺโข. รตนตฺตยํ, กมฺมํ, กมฺมผลญฺจ สทฺเธยฺยวตฺถุ. สปฺปุริสสํเสวนสทฺธมฺมสวนโยนิโสมนสิการธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติโย โสตาปตฺติยงฺคานิ. กุสลธมฺมานํ อาทาเน หตฺถํ วิย, สพฺพสมฺปตฺติสมฺปทาเน วิตฺตํ วิย, อมตกสิผลผลเน พีชํ วิย ทฏฺฐพฺพา.

464. “彼等因此而信”，此句显示了信在进行相信之行为的诸法中，以其主导作用而成为缘。确实，当诸法有信作为此缘时，便有“此人相信”的说法。以相信为相，即是对可信之事的信赖。以确信为相，即是深入后认定“此事如此”。以澄清为味，即是驱散浑浊之垢，使相应法或个人变得清澈，令其不浑浊。跃入，即是以胜解的方式投入所缘。不浑浊的自性即是不浑浊，意即不污浊的状态。在应生净信之处，与净信相反的不善法是不信与邪胜解；与之对治的，是成为净信的、基于事的确定，此即胜解，而非（纯粹的）决断（心所）。三宝、业与业果是可信之事。亲近善士、听闻正法、如理作意、法随法行是入流支。当知信如取善法之手，如成就一切财富之财，如结不死耕作之果的种子。

๔๖๕. สรนฺติ ตายาติ สรณกิริยาย ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สติยา ปจฺจยตํ ทสฺเสติ. ตสฺสา หิ ธมฺมานํ ตถาปจฺจยภาเว สติ ตํสมงฺคิปุคฺคโล สรตีติ โวหาโร โหติ. อุทเก อลาพุ วิย ปิลวิตฺวา คนฺตุํ อทตฺวา ปาสาณสฺส วิย นิจฺจลสฺส [Pg.143] อารมฺมณสฺส ฐปนํ สรณํ อสมฺมุฏฺฐตากรณํ อปิลาปนํ. สมฺโมสปจฺจนีกํ กิจฺจํ อสมฺโมโส, น สมฺโมสาภาวมตฺตํ. ‘‘สตารกฺเขน เจตสา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๒๐) วจนโต อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา. อญฺญโต อาคนฺตฺวา จิตฺตวิสเย อภิมุโข ภวติ เอตายาติ วิสยาภิมุขภาโว, สติ. สติยา วตฺถุภูตา กายาทโยว กายาทิสติปฏฺฐานานิ, สติ เอว วา ปุริมา ปจฺฉิมาย ปทฏฺฐานํ.

465. “彼等因此而念”，此句显示了念(sati)对于正在进行忆念行为的诸法，以其主导作用而成为缘。确实，当诸法有彼（念）作为如此的缘时，便有“具足彼（念）之人忆念”的说法。不让（心）像葫芦在水上漂浮而去，而如置石般，将其安立于不动的所缘上，此即是忆念，是令不忘失，是不漂浮。其作用为对治迷忘，即是不迷忘，而非仅是迷忘的不存在。如（《增支部》10.20）所说“以具念守护心”，故以守护为现起。依此，心从他处而来，面对所缘，故其状态为“面对所缘”，此即是念。作为念的所缘事的身等，即是身等念处；或者，前念本身即是后念的近因。

๔๖๖. กายทุจฺจริตาทีหีติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. หิริยตีติ ลชฺชากาเรน ชิคุจฺฉติ. เตหิเยวาติ กายทุจฺจริตาทีหิเยว. โอตฺตปฺปตีติ อุพฺพิชฺชติ. หิรี ปาปธมฺเม คูถํ วิย ปสฺสนฺตี ชิคุจฺฉตีติ อาห ‘‘ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี’’ติ. โอตฺตปฺปํ เต อุณฺหํ วิย ปสฺสนฺตํ ตโต อุตฺตสตีติ วุตฺตํ ‘‘อุตฺตาสลกฺขณํ โอตฺตปฺป’’นฺติ. วุตฺตปฺปกาเรนาติ ลชฺชากาเรน, อุตฺตาสากาเรน จ. อตฺตคารวปทฏฺฐานา หิรี อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานตาย, อตฺตาธิปติตาย จ. ปรคารวปทฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ พหิทฺธาสมุฏฺฐานตาย, โลกาธิปติตาย จ. ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘อตฺตานํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานาทิตา จ หิริโอตฺตปฺปานํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวน วุตฺตา, น ปเนเตสํ กทาจิ อญฺญมญฺญวิปฺปโยคา. น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ, ปาปภยํ วา อลชฺชนํ อตฺถีติ. โลกปาลกาติ เอตฺถ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๒.๙; อิติวุ. ๔๒) สุตฺตปทํ อตฺตาธิปติ, โลกาธิปติภาเว จ ‘‘โส อตฺตานํเยว อธิปตึ กริตฺวา, โส โลกํเยว อธิปตึ กริตฺวา’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๐) จ สุตฺตปทานิ อาหริตฺวา วตฺตพฺพานิ.

466. “由于身恶行等”，此处的工具格用于表因。“有惭”即是以羞耻的方式厌恶。“即以此等”是指身恶行等。“有愧”即是惊惧。惭，视恶法如粪而厌恶，故说“以厌恶恶法为相是惭”。愧，视彼等恶法如炽热之物而畏惧，故说“以畏惧为相是愧”。如前所述，是指以羞耻和惊惧的方式。以尊重自我为近因是惭，因其内在地生起，且以自我为依。以尊重他人为近因是愧，因其外在地生起，且以世间为依。为了更清楚地说明此义，故说“因为自己……”等。惭与愧的内在生起等特性，是就其各自显现而言，但二者并非有时会分离。实无无畏之惭，亦无无惭之畏恶。关于“守护世间者”，此处应引用“诸比丘（bhikkhu），有二白法守护世间”（《增支部》2.9；《如是语》42）的经句，以及关于以自我为依、以世间为依的“他以自我为依……他以世间为依……”（《增支部》3.40）等经句来说明。

๔๖๗. ยสฺมา โลภปฏิปกฺโข อโลโภติ เย ธมฺมา เตน สมฺปยุตฺตา, ตํสมงฺคิโน วา สตฺตา เตน น ลุพฺภนฺติ, สยํ กทาจิปิ น ลุพฺภเตว, อตฺถโต วา อลุพฺภนากาโร เอว จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘น ลุพฺภนฺตี’’ติอาทิ. เอเสว นโยติ ‘‘น ทุสฺสนฺติ เตนา’’ติอาทินา การกตฺตยโยชนํ อติทิสติ. อเคโธ อคิชฺฌนํ อนภิกงฺขนํ. อลคฺคภาโว อนาสตฺตตา. อปริคฺคโห กสฺสจิ วตฺถุโน มมตฺตวเสน อสงฺคโห. อนลฺลีโน ภาโว อธิปฺปาโย เอตสฺสาติ อนลฺลีนภาโว. เอวญฺหิ อุปมาย สเมติ.

467. 因为无贪是贪的对治法，与它相应的法，或具足它的有情，因此而不贪；它自身也绝不贪；或就其义而言，它就是不贪的状态。因此说“不贪”等。“此理亦然”，此句将三种作用者的解释类推适用于“因此不瞋”等。不贪婪即不贪求、不渴望。不执著即不黏着。不执取即不对任何事物生起“我所有”想而不予取着。其意趣为不黏着，故名为“不黏着的状态”。这样才与譬喻相符。

๔๖๘. จณฺฑิกสฺส [Pg.144] ภาโว จณฺฑิกฺกํ, โกโป. ตปฺปฏิปกฺโข อจณฺฑิกฺกํ, อพฺยาปาโท. อวิโรโธ อวิคฺคโห. อนุกูลมิตฺโต อนุวตฺตโก. วินยรโสติ วินยนรโส. โสมฺมภาโว เมชฺชนวเสน หิลาทนียตา.

468. 暴恶者之状态为暴恶性，即是忿怒。其对治法为不暴恶，即是无瞋。不违逆即不争执。顺应友善即是随顺服从。有调伏之作用。温和的状态，即以慈爱而令人喜悦。

๔๖๙. ธมฺมานํ โย โย สภาโว ยถาสภาโว, ตสฺส ตสฺส ปฏิวิชฺฌนํ ยถาสภาวปฏิเวโธ. อกฺขลิตํ อวิรชฺฌิตฺวา ปฏิเวโธ อกฺขลิตปฏิเวโธ. วิสยสฺส โอภาสนํ ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมหนฺธการวิธมนํ วิสโยภาสนํ. กตฺถจิปิ วิสเย อสมฺมุยฺหนากาเรเนว ปจฺจุปติฏฺฐติ, สมฺโมหปฏิปกฺขตาย วา ตทภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐาโน. สพฺพกุสลานํ มูลภูตาติ สพฺเพสํ จตุภูมกกุสลธมฺมานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน ปติฏฺฐาภูตา, น เตสํ กุสลภาวสาธเนน. ยทิ หิ เตสํ กุสลภาโว กุสลมูลปฏิพทฺโธ สิยา, เอวํ สติ ตํสมุฏฺฐานรูเปสุ เหตุปจฺจยตา น สิยา. น หิ เต เตสํ กุสลาทิภาวํ สาเธนฺติ, น จ ปจฺจยา น โหนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑). ยถา จ กุสลภาโว, เอวํ อพฺยากตภาโวปิ อพฺยากตมูลปฺปฏิพทฺโธ สิยา. ตถา สติ อเหตุกจิตฺตานํ อพฺยากตภาโว เอว น สิยา, อกุสเลสุ จ ยตฺถ เอกํเยว มูลํ, ตสฺส อกุสลภาโว น สิยา, อุภยมฺปิ โหติเยว. ตสฺมา น มูลปฺปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, อถ โข โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ. เตสํ ปน สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนานิ มูลานีติ คเหตพฺพํ.

469. 诸法各自之自性，即是“如其自性”；通达彼各自之自性，即是“如实通达”。不失误、不偏离地通达，即是不失误的通达。照亮所缘，即是驱散覆盖它的痴暗。以不迷乱为现起，即是对任何所缘都不以迷乱的方式现起；或因其为痴的对治法，而令痴的不存在现起。它是所有善法的根本，这是指它通过使四地善法得以稳固而成为其基础，而非成就它们的善性。因为，如果它们的善性依赖于善根，那么由善根所生的色法就不会有因缘关系，因为善根并不成就它们的善性等，但它们并非不为缘。如（《发趣论》1.1.1）所说：“因，是与因相应的法及彼等所生起的色法的因缘。”同样，如果无记性依赖于无记根，那么无因心识就不会有无记性；在不善法中，若只有一个根，它就不会有不善性，但两者实际上都存在。因此，善性等并非依赖于根，而是依赖于如理作意等。但应理解为，诸根是使它们得以稳固的基础。

๔๗๐. ปสฺสมฺภนํ ทรถวูปสโม. กายสทฺโท สมูหวาจี, โส จ โข เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยวเสนาติ อาห ‘‘กาโยติ เจตฺถ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา’’ติ. เตเนวาห ‘‘ตตฺถ กตมา ตสฺมึ สมเย กายปสฺสทฺธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺสา’’ติอาทิ (ธ. ส. ๔๐). ทรโถ สารมฺโภ, โทมนสฺสปจฺจยานํ อุทฺธจฺจาธิกานํ กิเลสานํ, ตถาปวตฺตานํ วา จตุนฺนํ ขนฺธานํ เอตํ อธิวจนํ. ทรถนิมฺมทฺทเนน ปริฬาหปริปฺผนฺทวิรหิโต สีติภาโว อปริปฺผนฺทสีติภาโว. อุทฺธจฺจปฺปธานา กิเลสา [Pg.145] อุทฺธจฺจาทิกิเลสา, อุทฺธจฺจํ วา อาทึ กตฺวา สพฺพกิเลเส สงฺคณฺหาติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

470. 轻安是热恼的止息。“身”一词是聚合义，而那聚合是依受等三蕴而言，故说：“此中，身即受等三蕴。”因此亦说：“彼时，什么是身轻安？即彼时受蕴……等。”（《法集论》40）热恼（daratha）即是激动（sārambha），这是对以忧为缘、以掉举为首的诸烦恼，或对如是生起的四蕴的称呼。通过镇伏热恼，远离热恼与动摇而有的清凉状态，即是不动摇的清凉状态。以掉举为首的诸烦恼即是掉举等烦恼，或者是以掉举为首而含摄一切烦恼。其余诸句亦同此理。

ครุภาโว ทนฺธตา, ถินมิทฺธาธิกานํ, ตถาปวตฺตานํ วา จตุนฺนํ ขนฺธานํ เอตํ อธิวจนํ. ทนฺธตาย ปฏิปกฺโข อทนฺธตา, น ทนฺธตาย อภาวมตฺตํ.

沉重性即是迟钝，这是对以昏沉与睡眠为首的（诸烦恼），或对如是生起的四蕴的称呼。不迟钝是迟钝的对治法，而不仅是迟钝的不存在。

ถทฺธภาโว ถมฺโภ, ทิฏฺฐิมานาธิกานํ, ตปฺปธานานํ วา จตุนฺนํ ขนฺธานเมตํ นามํ. ถทฺธภาวนิมฺมทฺทนโต เอว กตฺถจิ อารมฺมเณ อปฺปฏิหตากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ, สมฺปยุตฺตานํ วา ตตฺถ อปฺปฏิฆาตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปนฺตีติ อปฺปฏิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา.

僵硬性即是僵直，这是以见与慢为首的（诸烦恼），或以彼等为首的四蕴的名称。正因为镇伏了僵硬性，（心与心所）才能于任何所缘中以无障碍的方式现起；或者，（轻快性等）使相应法于彼所缘中无障碍地现起，故称“无碍现起”。

กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ, น กมฺมญฺญํ อกมฺมญฺญํ, ตสฺส ภาโว อกมฺมญฺญภาโว, ทานสีลาทิปุญฺญกิริยายํ อโยคฺยตา. อตฺถโต กามจฺฉนฺทาทิสํกิเลสธมฺมา, ตปฺปธานา วา จตฺตาโร อกุสลกฺขนฺธา. กมฺมญฺญภาเวเนว สมฺปนฺนากาเรน อารมฺมณสฺส คหณํ อารมฺมณกรณสมฺปตฺติ. วุตฺตาวเสสา กามจฺฉนฺทาทโย, ตเทกฏฺฐา จ สํกิเลสธมฺมา อวเสสนีวรณาทโย. วินิพนฺธนิมฺมทฺทเนน สุขปฺปวตฺติเหตุตาย ปสาทนียวตฺถูสุ ปสาทาวหา. สุวณฺณวิสุทฺธิ วิยาติ ยถา สุวณฺณวิสุทฺธิ อปคตกาฬกา อลงฺการวิกติวินิโยคกฺขมา, เอวมยมฺปิ สํกิเลสวิคเมน หิตกิริยาวินิโยคกฺขมา.

于业善巧，是为适业；非适业，即不适业。其状态，即不适业性，为于行布施、持戒等福业时不适宜。就体法而言，即欲贪(kāmacchanda)等杂染法，或以彼等为首的四不善蕴。仅由适业性，以圆满之行相执取所缘，是为所缘作用之成就。已说之余的欲贪等，及与彼等同一所依的杂染法，即剩余的盖(nīvaraṇa)等。以摧伏束缚故，为安乐生起之因故，于可净信事中能引生净信。譬如纯金，已离黑垢，堪任用于制作饰品；如是，此（适业性）亦以杂染离故，堪任用于作利益事。

กายจิตฺตานํ เคลญฺญํ, อสฺสทฺธิยาทิ, ตเทกฏฺฐา จ ปาปธมฺมา. เคลญฺญปฏิปกฺโข อเคลญฺญํ, ตพฺภาโว ลกฺขณํ เอตาสนฺติ อเคลญฺญภาวลกฺขณา. ยถาวุตฺตเคลญฺญนิมฺมทฺทเนเนว นตฺถิ เอตาสํ อาทีนโว โทโส, น วา เอตา อาทีนํ กปณํ วนฺติ ปวตฺตนฺตีติ นิราทีนวา, เตนากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ, ตํ วา สมฺปยุตฺเตสุ ปจฺจุปฏฺฐเปนฺตีติ นิราทีนวปจฺจุปฏฺฐานา.

身心之疾病，即不信(assaddhiya)等，及与彼等同一所依的恶法。疾病之对治为无病。彼等有其（无病）状态为相，故为“无病性相”。仅由摧伏如前所说之疾病故，彼等无过患、过失；或彼等不令衰败、悲惨发生，故为无过患。以彼行相而现起，或令其于相应法中现起，故为“无过患现起”。

กายสมฺพนฺธี, จิตฺตสมฺพนฺธี จ อุชุภาโวติ ลกฺขิตพฺพตาย กายจิตฺตอชฺชวลกฺขณา. กายจิตฺตานํ นงฺคลสีสจนฺทโกฏิโคมุตฺตวงฺกตาสงฺขาตานํ กุฏิลภาวานํ นิมฺมทฺทนโต กายจิตฺตกุฏิลภาวนิมฺมทฺทนรสา. ตโต เอว สพฺพถาปิ อชิมฺหภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐนฺติ, สมฺปยุตฺตานํ วา อชิมฺหตํ ปจฺจุปฏฺฐเปนฺตีติ อชิมฺหตาปจฺจุปฏฺฐานา. ‘‘สนฺตโทสปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา, อสนฺตคุณสมฺภาวนลกฺขณํ สาเฐยฺย’’นฺติ เอวํ วุตฺตา ตทาการปฺปวตฺตา [Pg.146] อกุสลา ขนฺธา, ตเทกฏฺฐา จ สํกิเลสธมฺมา มายาสาเฐยฺยาทิกา. เอตฺถ จ จิตฺตปสฺสทฺธิอาทีหิ จิตฺตเมว ปสฺสทฺธํ, ลหุ, มุทุ, กมฺมญฺญํ, ปคุณํ, อุชุ จ โหติ. กายปสฺสทฺธิอาทีหิ ปน รูปกาโยปิ. เตเนเวตฺถ ภควตา ธมฺมานํ ทุวิธตา วุตฺตา, น สพฺพตฺถ.

以身心正直为相，因其应被了知为与身、心相关的正直性。以镇伏身心如犁头、月尖、牛尿（曲线）等所谓的弯曲状态为作用。因此，其完全以不弯曲的状态现起；或使其相应法呈现不弯曲，故以不弯曲为现起。如所说：“覆藏现有过失为摩耶(māyā)之相，彰显不实功德为谄曲(sāṭheyya)之相”，依此行相而转起的诸不善蕴，以及与此同一所依的诸杂染法，即是摩耶、谄曲等。于此，以心轻安(cittapassaddhi)等，唯心变得轻安、轻快、柔软、堪任、练达与正直。而以身轻安(kāyapassaddhi)等，色身亦然。是故，于此，世尊说诸法有二种性，非于一切处。

๔๗๑. ฉนฺทนํ ฉนฺโท, อารมฺมเณน อตฺถิกตา. ‘‘ฉนฺโท กาโม’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๖๔) ปน ตณฺหาปิ วุจฺจติ, ‘‘ฉนฺทํ ชเนติ วายมตี’’ติอาทีสุ (วิภ. ๔๓๒) วีริยมฺปีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ ‘‘กตฺตุกามตาเยตํ อธิวจน’’นฺติ วุตฺตํ. กตฺตุกามตา วุจฺจติ กรณิจฺฉา. เจตสิกสฺส จ ธมฺมสฺส สารมฺมณตฺตา กรณิจฺฉา นาม อาลมฺพนสฺส อาลมฺพิตุกามตามุเขเนว โหตีติ อารมฺมณกรณิจฺฉาลกฺขโณ ฉนฺโท กตฺตุกามตาลกฺขโณ วุตฺโต. เตเนวาห ‘‘อารมฺมณปริเยสนรโส, อารมฺมเณน อตฺถิกตาปจฺจุปฏฺฐาโน’’ติ จ. ยทคฺเคน ปนายํ อตฺตโน อารมฺมณปริเยสนรโส, ตทคฺเคน สมฺปยุตฺตานมฺปิ โหติเยว เอการมฺมณตาย เตน เตสํ. เตเนวาห ‘‘อารมฺมณคฺคหเณ จายํ เจตโส หตฺถปฺปสารณํ วิย ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. สฺวายํ กุสเลสุ อุปฺปนฺโน กุสลจฺฉนฺโทติ วุจฺจติ โยนิโสมนสิการสมุฏฺฐานตฺตา.

471. 欲求即是欲(chanda)，即是对所缘的希求。然而，在“欲即是爱”等句中，贪爱(taṇhā)亦被称为欲；在“生起欲而努力”等句中，精进(vīriya)亦被称为欲。为与此二者区别，故说“此为‘欲作性’(kattukāmatā)的同义词”。欲作性即是欲作(karaṇicchā)。又因心所法必有其所缘，故所谓‘欲作’，实乃以‘欲缘取所缘’为先导而有。因此，以‘欲作性’为相的‘欲’，亦被说为以‘欲缘取所缘’为相。是故说：“以遍求所缘为作用，以希求所缘为现起。”然而，此（欲）为自身遍求所缘，亦为其相应法遍求所缘，因彼等与它有同一所缘。是故说：“于执取所缘时，此（欲）当被视为如心之伸手。”此欲生于善法中，因由如理作意(yonisomanasikāra)而生，故被称为善法欲。

๔๗๒. อธิมุจฺจนํ อารมฺมเณ สนฺนิฏฺฐานวเสน เวทิตพฺพํ, น ปสาทนวเสน. ยถา ตถา วา หิ อารมฺมเณ นิจฺฉยนํ อธิมุจฺจนํ อนธิมุจฺจนฺตสฺส ปาณาติปาตาทีสุ, ทานาทีสุ วา ปวตฺติยา อภาวา, สทฺธา ปน ปสาทนีเยสุ ปสาทาธิโมกฺขาติ อยเมเตสํ วิเสโส. โวฏฺฐพฺพนํ ปน ยถา สนฺตีริเต อตฺเถ นิจฺฉยนากาเรน ปวตฺติตฺวา ปรโต ตฺตมานานํ ตถา ปวตฺติยา ปจฺจโย โหติ. ยทิ เอวํ, วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตสุ กถนฺติ? เตสมฺปิ เอกํเสเนว สํสปฺปนาการสฺส ปจฺจยตาย ทฏฺฐพฺพํ. ทารกสฺส วิย อิโต จิโต จ สํสปฺปนสฺส ‘‘กริสฺสามิ น กริสฺสามี’’ติ อนิจฺฉยสฺส ปฏิปกฺขกิริยา อสํสปฺปนํ, เยสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อยํ สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ อธิโมกฺโข, เตสํ อารมฺมณธมฺโม เอว สนฺนิฏฺเฐยฺยธมฺโม.

472. 胜解(adhimokkha)应知，是于所缘中以决断力而有，非以净信力而有。因为于所缘中，无论如何（或对或错）的决断即是胜解；无胜解者，于杀生等或布施等中，其行转不存在。然而，信(saddhā)是在可净信处，以净信而胜解，此即是彼等之差别。至于确定(voṭṭhabbana)，是在已审度之义上，以决断之相转起后，成为其后将生起的速行(javana)如此转起的缘。若如此，于疑相应（速行）中如何？亦应见彼等确实成为犹豫、摇摆之相状的缘。如同孩子在此处彼处爬行，“我做还是不做”此不决断的对立作用，即是不犹豫。于何等心生起中，有此以决断为相的胜解，彼等（心生起）的所缘法即是被决断之法。

๔๗๓. กิริยา [Pg.147] กาโรติ การสทฺทสฺส ภาวสาธนตมาห. มนมฺหิ กาโรติ มนสิ อารมฺมณสฺส กรณํ. เยน หิ มโน อารมฺมเณ กรียติ อารมฺมเณนสฺส สํโยชนโต, ตโต เอว เตน อารมฺมณมฺปิ มนสิ กรียตีติ. ปุริมมนโตติ ภวงฺคมนโต. วิสทิสมนนฺติ วีถิชวนํ มนํ กโรตีติ มนสิการสามญฺเญน วีถิชวนปฏิปาทเก ทสฺเสติ.

473. 以“作为即是作”（Kiriyā kāro）此语释，说明了“作”（kāra）一词是表状态的构词法。“于意中作”（Manamhi kāro）即是于意中作所缘。因为，心(mano)由此（作意）而于所缘中被作，因为它使此心与所缘结合。正因此，所缘亦由此（作意）而于意中被作，应如是知。“由前意”（Purimamanato）即是由有分意(bhavaṅgamana)。“非同类意”（Visadisamanaṃ）即是作心路心与速行心，因此，以作意(manasikāra)的共性，开示了心路发起（作意）与速行发起（作意）。

สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมณาภิมุขํ สาเรนฺโต วิย โหตีติ มนสิกาโร สารณลกฺขโณ วุตฺโต. สติยา อสมฺมุสฺสนวเสน วิสยาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานตา, มนสิการสฺส ปน สํโยชนวเสน อารมฺมณาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานตาติ อยเมเตสํ วิเสโส. อารมฺมณปฏิปาทกสฺส สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตาวจนํ อิตรมนสิการานํ ตทญฺญกฺขนฺธปริยาปนฺนตามตฺตํ โชเตตีติ ตถาโชติตํ ตํ วิญฺญาณกฺขนฺเธ โอตาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘วีถิปฏิปาทโก’’ติอาทิ วุตฺตํ.

因为（作意）如同驱使相应法朝向所缘，故说作意(manasikāra)有驱使之相。念(sati)以不忘失之力，有朝向所缘之现起；然而，作意以结合（相应法）之力，有朝向所缘之现起，此即是彼等之差别。说“所缘发起（作意）”摄于行蕴，只是阐明了其他作意摄于其他蕴。因此，为了将如是阐明的彼（心路发起、速行发起作意）置入识蕴中来开示，故说“心路发起者”(vīthipaṭipādaka)等。

๔๗๔. เตสุ ธมฺเมสูติ เยสุ ธมฺเมสุ สยํ อุปฺปนฺนา, เตสุ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตเจตสิกธมฺเมสุ. อนารมฺมณตฺเตปิ หิ เตสุ สมปฺปวตฺเตสุ อุทาสินภาวโต ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตา’’ติ วุจฺจติ. สมวาหิตลกฺขณาติ สมํ อวิสมํ ยถาสกกิจฺเจสุ ปวตฺตนลกฺขณา. อุทาสินภาเวน ปวตฺตมานาปิ เหสา สมฺปยุตฺตธมฺเม ยถาสกกิจฺเจสุ ปวตฺเตติ, ยถา ราชา ตุณฺหี นิสินฺโนปิ อตฺถกรเณ ธมฺมฏฺเฐ ยถาสกกิจฺเจสุ อปฺปมตฺเต ปวตฺเตติ. อลีนานุทฺธตปวตฺติปจฺจยตา อูนาธิกตานิวารณรสา, กิจฺจวเสน เจตํ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ, สหชาตาธิปติโน กถนฺติ? ตมฺปิ ตสฺสา กิจฺจเมว. ยํ สหชาตธมฺมานํ อธิปติภาโวติ, ตสฺสาปิ ตถาปวตฺตนเมวาติ นายํ โทโส. ‘‘อิทํ นิหีนกิจฺจํ โหตุ, อิทํ อติเรกตรกิจฺจ’’นฺติ เอวํ ปกฺขปาตวเสน วิย ปวตฺติ ปกฺขปาโต, ตํ อุปจฺฉินฺทนฺตี วิย โหตีติ อธิปฺปาโย.

474. “于彼等法中”者，谓于自身所生起之法中，即于与自身相应的心、心所法中。于彼等（相应法）中，即使不作所缘，然因其平等转起而有中立之性，故称为“行舍(tatramajjhattatā)”。“有平等引导之相”者，谓有令（相应法）于各自事务中平等、不偏地转起之相。此（行舍）虽以中立之性而转起，亦能令相应法于各自事务中转起，犹如国王虽默然安坐，亦能于审判时，令法官于各自事务中不放逸地行事。其为不沉没、不掉举而转起之缘，有防止过与不及之作用，此乃依其作用而说。若尔，俱生增上(sahajātādhipati)云何？彼亦是其作用。所谓俱生法之增上性，亦是其（行舍）如是令其转起，故此说无过。“令此为劣作用，令此为胜作用”，如是依偏袒而转起，即是偏袒。（行舍）犹如斩断彼（偏袒）而有，此是其意趣。

‘‘อนิยเตสุ อิจฺฉนฺตี’’ติ อิมินา เจตสิกนฺตรภาเวน อิจฺฉนฺตีติ ทสฺเสติ. อโทโสเยว เมตฺตา. ตถา หิ โสเยว ‘‘เมตฺตา เมตฺตายนา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๖๒) นิทฺทิฏฺโฐ. อุเปกฺขาติ ยํ อุเปกฺขํ เมตฺตาย สทฺธึ ปริกปฺเปนฺติ, สา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาเยว.

“于不定法(aniyata)中欲求”，以此（语）显示（有师）欲求其为另一心所。慈(mettā)即是无瞋(adosa)。诚然，彼（无瞋）即被以“慈、慈爱”等（文句）所指示（见《法集论》1062）。所谓舍(upekkhā)，即彼等与慈俱而构想之舍，彼即是行舍(tatramajjhattupekkhā)。

๔๗๕. กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนนฺติ [Pg.148] ปรปาณปรธนปรอิตฺถิอาทีนํ. อมทฺทนํ มทฺทนปฏิปกฺขภาโว. กายทุจฺจริตาทิวตฺถุโต สงฺโกจนกิริยาปเทเสน กายทุจฺจริตาทิโต เอว สงฺโกจนกิริยา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ วิรติโย ทุจฺจริตวตฺถุโน อกิริยปจฺจุปฏฺฐานา ยุชฺชนฺติ, อถ โข ทุจฺจริตสฺส, วิรตีนญฺจ โสรจฺจวเสน สงฺโกจนํ, อกิริยานญฺจ หิโรตฺตปฺปานํ ชิคุจฺฉนาทิวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

475. “身恶行等事(kāyaduccaritādivatthūni)”者，谓他人之生命、他人之财富、他人之妻等。“不蹂躏(amaddanaṃ)”者，是“蹂躏(maddana)”之对立。应知，以“从身恶行等事收缩”之名，所说者实为从身恶行等本身收缩。诚然，诸离(virati)并非以“不作为”为现起而对向恶行之事，而是对向恶行本身。（此中差别是：）诸离之收缩乃因于善顺(soracca)，而惭(hiri)与愧(ottappa)之不作为乃因于厌恶等。此即彼等之差别。

๔๗๖. สงฺขาราติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺเม สนฺธายาห. เต หิ อิธาธิปฺเปตา, อญฺญถา อฏฺฐตึสาติ วตฺตพฺพํ สิยา. ยถา จิตฺตํ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ ทุติเย สสงฺขารา เอวาติ อาห ‘‘สสงฺขารภาวมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโส’’ติ. อวเสสา ปฐเม วุตฺตธมฺมา.

476. “行”是指行蕴诸法，这是就它们而言的。因为它们在此处是所指，否则就应说有三十八（心所）了。如心一般，在第二（大善心）中，与它相应的法也是有行的，因此说：“此处的差别仅在于是有行。”其余诸法如第一（大善心）中所说。

อวเสสา ปญฺจเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ กถํ กรุณามุทิตาอุเปกฺขาสหคเต สมฺภวนฺตีติ? ปุพฺพภาคภาวโต. อปฺปนาปฺปตฺตา เอว หิ กรุณามุทิตา อุเปกฺขาสหคตา น โหนฺติ, ตโต อญฺญตฺถ ปน อุเปกฺขาสหคตาปิ โหนฺตีติ อาจริยา.

其余与第五禅相应者，此处悲、喜如何与舍俱生？因为它们属于前分。只有已达安止定的悲与喜才不与舍俱生，但在其他情况下，它们也可与舍俱生，这是诸阿阇梨的说法。

สุวิสุทฺธสฺส กายกมฺมาทิกสฺส จิตฺตสมาธานวเสน รูปารูปาวจรกุสลปฺปวตฺติ, น กายกมฺมาทีนํ โสธนวเสน, นาปิ ทุจฺจริตทุราชีวานํ สมุจฺฉินฺทนปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสนาติ มหคฺคตจิตฺตุปฺปาเทสุ วิรตีนํ อสมฺภโวเยวาติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา วิรติตฺตย’’นฺติ. ตโตติ รูปาวจรปฐเม วุตฺตเจตสิกโต. เตเยวาติ รูปาวจรปญฺจเม วุตฺตเจตสิกา เอว. ยทิ เอว รูปาวจรโต โก วิเสโสติ อาห ‘‘อรูปาวจรภาโวเยว หิ เอตฺถ วิเสโส’’ติ.

对于身业等已极清净者，色界与无色界善（心）的生起，是由于心的等持，而非由于净化身业等，也非由于断除与平息恶行及邪命。因此，在广大心生起时，诸离（戒）确实不可能存在，故说“除去三离（戒）”。“从那些”是指从色界初禅中所说的心所。“就是那些”是指色界第五禅中所说的心所。若如此，与色界有何差别？答曰：“此处的差别仅在于（这是）无色界的状态。”

ปฐมชฺฌานิเกติ ปฐมชฺฌานวติ. มคฺควิญฺญาเณติ จตุพฺพิเธปิ มคฺควิญฺญาเณ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ทุติยชฺฌานิกาทิเภเท มคฺควิญฺญาเณติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานิกานิ สงฺคณฺหาติ. ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ วุตฺตํ กึ อวิเสเสนาติ โจทนายเน ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กรุณามุทิตาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ มคฺควิญฺญาณานํ นิพฺพานารมฺมณตฺตา, กรุณามุทิตานญฺจ สตฺตารมฺมณตฺตา น ตาสํ ตตฺถ สมฺภโว. มคฺคธมฺเมสุ จ ปาทกาทินิยเมน กทาจิ สมฺมาสงฺกปฺปวิรโห สิยา[Pg.149], น ปน วิรติวิรโห กายทุจฺจริตาทีนํ สมุจฺฉินฺทนวเสเนว อริยมคฺคสฺส ปวตฺตนโตติ นิยตวิรติตา.

“初禅者”即具有初禅。关于“道识”，于四种道识中，应以所说之理了知，此为关联。于“第二禅等类中的道识”一句，此中“等”字含摄了第三、第四、第五禅。问：所说“以所说之理”，是无差别吗？为示其（差别）而答言“悲、喜……”等。于此，因诸道识以涅槃为所缘，而悲与喜以有情为所缘，故彼等不可能于彼（道识）中生起。复次，在诸道法中，依基础（禅）等规定，有时或无正思惟，然绝不会没有离（戒），因圣道转起正是为了断除身恶行等，故诸离（戒）是决定的。

๔๗๘. น หิริยติ น ลชฺชตีติ อหิริโก, ปุคฺคโล, จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมสมุทาโย วา. ‘‘อหิริกฺก’’นฺติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส กการสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘อหิริก’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘น โอตฺตปฺป’’นฺติ โอตฺตปฺปสฺส ปฏิปกฺขภูตํ ธมฺมมาห. อชิคุจฺฉนํ อหีฬนํ. อลชฺชา อวิริฬา. เตเหวาติ กายทุจฺจริตาทีหิ เอว. อสารชฺชํ นิพฺภยตา. อนุตฺตาโส อสมฺภโม. วุตฺตปฏิปกฺขวเสนาติ อลชฺชนากาเรน ปาปานํ กรณรสํ อหิริกํ, อนุตฺตาสากาเรน อโนตฺตปฺปํ, วุตฺตปฺปกาเรเนว ปาปโต อสงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานานิ อตฺตนิ, ปเรสุ จ อคารวปทฏฺฐานานิ. คามสูกรสฺส วิย อสุจิโต กิเลสาสุจิโต อชิคุจฺฉนํ อหิริเกน โหติ, สลภสฺส วิย อคฺคิโต ปาปโต อนุตฺตาโส อโนตฺตปฺเปน โหตีติ เอวํ วุตฺตปฺปฏิปกฺขวเสน วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ.

478. 不惭、不羞耻，是为无惭者(ahiriko)。指个人、心或其相应法之集合。当说“ahirikka”时，省略一个“ka”字而说为“ahirika”。“不惧罪”(na ottappa)，此说为“愧”(ottappa)之对立法。不厌恶、不鄙夷、无耻、不羞怯。“由彼等”即由身恶行等。无畏缩、无恐惧、不害怕、不惊慌。依已说之对立面而言，无惭是以无耻的方式造恶为其作用；无愧是以不害怕的方式（造恶）为其作用。依已说之方式，它们以不从恶行退缩为现起，以不恭敬于己于他为足处。由无惭故，犹如村猪不厌恶污秽，（人亦）不厌恶烦恼之不净；由无愧故，犹如飞蛾不畏惧火焰，（人亦）不畏惧罪恶。应如是依已说之对立面了知其详述。

๔๗๙. ลุพฺภนฺติ เตนาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ลุพฺภนฺตีติ อภิคิชฺฌนฺติ. มุยฺหนฺตีติ น พุชฺฌนฺติ. อารมฺมณคฺคหณํ ‘‘มม อิท’’นฺติ ตณฺหาภินิเวสวเสน อภินิวิสฺส อารมฺมณสฺส อวิสฺสชฺชนํ, น อารมฺมณกรณมตฺตํ. อภิสงฺโค อภิมุขภาเวน อาสตฺติ. อปริจฺจาโค อวิชหนํ, ทุมฺโมจนียตา วา. อสฺสาททสฺสนํ อสฺสาททิฏฺฐิ. ‘‘อสฺสาทานุปสฺสิโน จ ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๒, ๕๔, ๕๗) หิ วุตฺตํ.

479. 关于“由彼而贪”等句，其所应说者，当依上文已说之理了知。“贪着”（lubbhanti）即是贪求（abhigijjhanti）。“迷惑”（muyhanti）即是不了知（na bujjhanti）。执取所缘，是指以“此是我的”之爱执，而坚执不放所缘，非仅是取所缘而已。黏着（abhisaṅgo）是朝向（所缘）的染着（āsatti）。不舍（apariccāgo）即不放弃（avijahanaṃ），或难以摆脱（dummocanīyatā）。见味（assādadassanaṃ）。经中实说：“于随见味者，爱则增长。”

๔๘๐. ธมฺมสภาวสฺส ยาถาวโต อทสฺสนํ จิตฺตสฺส อนฺธภาโว. อญฺญาณํ ญาณปฏิปกฺโข. สมฺปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถตา อสมฺปฏิเวโธ. ยถา ญาณํ อารมฺมณสภาวํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น ลพฺภติ, โมหสฺส ตถา ปวตฺติ อารมฺมณสภาวจฺฉาทนํ. อสมฺมาปฏิปตฺตึ ปจฺจุปฏฺฐเปติ, สมฺมาปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺขภาเวน คยฺหตีติ วา อสมฺมาปฏิปตฺติปจฺจุปฏฺฐาโน. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อนฺธกรณํ อนฺธกาโร, ตถา ปจฺจุปติฏฺฐตีติ อนฺธการปจฺจุปฏฺฐาโน.

480. 不见诸法真实自性，是心的盲目。无知是智的对立面。无力彻见，即是不通达。痴的作用是覆盖所缘的自性，令智无法彻见。其现起为不正行；或因其被视为正行的对立面，故以不正行为其现起。它对生起之处致令盲暗，即是黑暗；如是现起，故以黑暗为其现起。

๔๘๑. มิจฺฉาติ ธมฺมสภาวสฺส วิปรีตํ, นิจฺจาทิโตติ อตฺโถ. อโยนิโส อภินิเวโส อนุปายาภินิเวโส อุปฺปถาภินิเวโส. ธมฺมสภาวํ [Pg.150] อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสนํ ปรามาโส. วิปรีตคฺคาหวเสน ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗, ๒๐๒, ๒๐๓; ๓.๒๗-๒๙) อภินิวิสนํ มิจฺฉาภินิเวโส.

481. “邪”即与法性相违，意指常见等。不如理的执着、非方便的执着、邪道的执着。“执取”(parāmāso)是超越法性而错误地触着。“邪执”(micchābhiniveso)即以颠倒执的方式，执着于“唯此是实，余者皆虚”。

๔๘๒. ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน อุทฺธตํ โหติ จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา วา, โส ธมฺโม อุทฺธจฺจํ. อวูปสโมติ อสนฺนิสินฺนอปฺปสนฺนภาวมาห. อนวฏฺฐานรสนฺติ จลนกิจฺจํ. ภนฺตตฺตนฺติ ปริพฺภมนาการํ. เจตโส อวูปสเมติ นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน ภุมฺมํ, อวูปสมปจฺจยภูตํ อารมฺมณํ วา ‘‘อวูปสโม’’ติ วุตฺตํ. อกุสลธมฺมานํ เอกนฺตนิหีนตาย ‘‘อกุสลภาเวน จ ลามกตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

482. 以何法之力令心或与心相应之法掉举，彼法即是掉举(uddhacca)。“不平息”(avūpasamo)是说不沉静、不澄净的状态。其作用是“不稳定”，即摇动。其现起为“迷乱”，即旋转的样子。于“cetaso avūpasamo”（心不平息）一句，“cetaso”是处格，意指“于应成就之利益上”；或说，作为不平息之缘的所缘，被称为“不平息”。因诸不善法是全然低劣的，故说“并因其不善的性质而为卑劣”。

๔๘๓. ถินมิทฺธเมตฺถ อนิยตํ, น มานาทีติ ถินมิทฺธสฺส อนิยตตา จ เอตฺถ ทุติยจิตฺเต ปฐมากุสลโต วิเสโส.

483. 于此（第二不善心），昏沉与睡眠是不定法(aniyata)，不像慢等（是决定的）。昏沉与睡眠的此种不定性，即是此心与第一不善心之间的差别。

อนุสฺสาหนาวสีทนภาเวน สํหตภาโว ถินํ, เตน โยคโต จิตฺตํ ถินํ, ตสฺส ภาโวติ ถินตา. อสมตฺถตาวิฆาตวเสน อกมฺมญฺญตา มิทฺธํ. ยสฺมา ตโต เอว เตน สมฺปยุตฺตธมฺมา เมธิตา วิหตสามตฺถิยา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘มิทฺธนตา มิทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. อนุสฺสาหลกฺขณนฺติ อุสฺสาหปฏิปกฺขลกฺขณํ. วีริยสฺส อวโนทนํ ขิปนํ วีริยาวโนทนํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สํสีทนากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐติ, เตสํ วา สํสีทนํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ สํสีทนปจฺจุปฏฺฐานํ. อกมฺมญฺญตาลกฺขณนฺติ เอตฺถ กามํ ถินมฺปิ อกมฺมญฺญสภาวเมว, ตํ ปน จิตฺตสฺส, มิทฺธํ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺสาติ อยเมตฺถ วิเสโส. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ถินํ? ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา. ตตฺถ กตมํ มิทฺธํ? ยา กายสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๖๒-๑๑๖๓) จ อาทินา อิเมสํ นิทฺเทโส ปวตฺโต. โอนหนํ วิญฺญาณทฺวารานํ ปิทหนํ. ลีนตา ลีนากาโร อารมฺมณคฺคหเณ สงฺโกโจ. ยสฺมา ถิเนน จิตฺตสฺเสว สํหนนํ โหติ, มิทฺเธน ปน เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส วิย รูปกายสฺสาปิ, ตสฺมา ตํ ปจลายิกานิทฺทํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ ปจลายิกานิทฺทาปจฺจุปฏฺฐานํ วุตฺตํ. อรติ ปนฺตเสนาสเนสุ, อธิกุสลธมฺเมสุ จ อโรจนา. วิชมฺภิกา วิชมฺภนสงฺขาตสฺส กายทุฏฺฐุลฺลสฺส การณภูตา สํกิเลสปฺปวตฺติ. อรติวิชมฺภิกาทีสูติ [Pg.151] จ อาทิ-สทฺเทน ตนฺทิอาทีนํ คหณํ. นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน เจตํ ภุมฺมวจนํ.

以不振作、沉没的状态而僵硬，是为昏沉（thina）；心因此而昏沉，其状态即昏沉性（thinatā）。以无能、疲惫而无堪任性，是为睡眠（middha）。因与睡眠相应之法被损害、能力被毁，故说“睡眠性即是睡眠”。其特征是无振作，即精进的对立面。其作用是去除精进。其现起为相应法的沉没，或它使相应法沉没。其特征是无堪任性。于此，昏沉虽亦是无堪任性，但它（只）是心的（无堪任性），而睡眠则是受等三蕴的，此即是此中差别。如是，于圣典中亦有“此中，什么是昏沉？即心的不适、无堪任性。此中，什么是睡眠？即身的不适、无堪任性”等对此的解释。其作用是覆盖，即关闭识门。其现起为退缩，即于执取所缘时收缩。因为昏沉只使心僵硬，而睡眠则如使受等三蕴僵硬一般，也使色身僵硬，故说其现起为打盹与睡眠。不乐（arati），即于僻静住处及增上善法中不喜乐。呵欠（vijambhikā），是引生名为身体笨重之烦恼转起的原因。“不乐、呵欠等”一句中的“等”字含摄了倦怠等。此（处格）用于“所应完成的目标”之义。

อวเสสา โสฬส. มาโน ปเนตฺถ อนิยโต โหติ, เตน สทฺธึ สตฺตรเสว โหนฺติ. ปฏฺฐาเน หิ ‘‘สํโยชนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สํโยชโน ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน, ติกฺขตฺตุํ ปฏิเฆน จ มาโน วิจิกิจฺฉา ภวราโคติ ตโยเปเต สกทาคามิโน สํโยชนานํ สํโยชเนหิ ทสวิธา โยชนาติ ทสฺสิตาย ทสวิธาย โยชนาย ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ มานสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๔.๑) วตฺวา ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๔.๑) ตถา ‘‘มานสํโยชนํ ปฏิจฺจ ภวราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ (ปฏฺฐา ๓.๔.๑) วตฺวา ‘‘ภวราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๓.๔.๑) จ เอวมาคตาหิ โยชนาหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต. ยทิ หิ มาโน นิยโต สิยา, กามราคสฺส มานรหิตา ปวตฺติ น สิยา, ตถา ภวราคสฺส. เอวํ สติ ปฏฺฐาเน จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน โยชนา น สิยา, ติกฺขตฺตุํเยว สิยา. ภวราคมูลิกา จ น สิยา. เอวญฺจ สํโยชนานํ สํโยชเนหิ อฏฺฐวิเธน โยชนา สิยา, น ทสวิเธน. ทสวิธาว จ ทสฺสิตาติ. เสยฺยาทิวเสน อุจฺจโต นมนํ อุนฺนติ. อุนฺนมนวเสเนว สํปคฺคหรโส. น วีริยํ วิย ตํตํกิจฺจสาธเน อพฺภุสฺสหนวเสน. โอมานสฺสาปิ อตฺตานํ อวํ กตฺวา คหณมฺปิ สมฺปคฺคหณวเสเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เกตุ วุจฺจติ อจฺจุคฺคตธโช, อิธ ปน เกตุ วิยาติ เกตุ, อุฬารตมาทิภาโว. ตํ เกตุภาวสงฺขาตํ เกตุํ กาเมตีติ เกตุกมฺยํ, จิตฺตํ. ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน เกตุกมฺยํ, สา เกตุกมฺยตา. ‘‘อห’’นฺติ ปวตฺตนโต มานสฺส ทิฏฺฐิสทิสี ปวตฺตีติ โส ทิฏฺฐิยา สทฺธึ เอกจิตฺตุปฺปาเท น ปวตฺตติ, อตฺตสิเนหสนฺนิสฺสโย จาติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภปทฏฺฐาโน’’ติ.

其余有十六种。慢在此处是不定法，因此连同它共有十七种。在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，于“依结法，结法以因缘生起”之处，通过所开示的十种结与结的结合方式——即欲贪(kāmarāga)四次，嗔恚(paṭigha)三次，以及慢(māna)、疑(vicikicchā)、有贪(bhavarāga)此三者各一次——阐明了慢的不定法性。论中说：“依欲贪结，生起慢结与无明结”，又说：“依欲贪结，生起无明结”；同样，“依慢结，生起有贪结与无明结”，又说：“依有贪结，生起无明结”。通过这些结合方式，慢的不定法性得以彰显。因为，如果慢是定的，那么欲贪的生起就不可能没有慢，有贪也是如此。这样一来，《发趣论》中欲贪的四种结合方式就不成立，只能有三种；以有贪为根的结合方式也不成立。如此，诸结之间就只有八种结合方式，而非十种。但论中已明确开示有十种。高慢(unnati)是因自己优越等而高昂，其作用是通过高举而执持，不像精进(vīriya)那样，是为了完成种种任务而努力。即使是轻慢(omāna)，即把自己看得低劣，也应被视为是通过执持的方式。‘计都’(ketu)意为高扬的旗帜，但在此处，‘计都’是‘如旗帜一般’，指最为崇高的状态。希求那被称为‘计都’的状态，即是‘计都欲’(ketukamya)，是心。使‘计都欲’生起的法，即是‘计都欲性’(ketukamyatā)。因为慢以‘我’的方式运作，其运作方式类似于邪见(diṭṭhi)，所以它不与邪见在同一心刹那中生起，并且它以自我爱为依处，因此说它‘以与邪见不相应的贪为近因’(diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno)。

เอตฺถาปิ จาติ จ-สทฺเทน ถินมิทฺธํ อากฑฺฒติ.

此处又以“且”字引出昏沉睡眠。

๔๘๕. ทุสฺสนฺตีติ พฺยาปชฺชนฺติ. จณฺฑิกฺกํ กุชฺฌนํ. อตฺตโน ปวตฺติอาการวเสน, วิรูปสํสปฺปนกอนิฏฺฐรูปสมุฏฺฐาปนวเสน จ วิสปฺปนรโส. กายสฺส [Pg.152] วิชฺฌตฺตภาวาปาทนโต อตฺตโน นิสฺสยทหนรโส. ทุสฺสนํ อตฺตโน, ปรสฺส จ อุปโภคผลกาเลสุ อนิฏฺฐตฺตา วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตํ วิย ทฏฺฐพฺโพติ สพฺเพน สพฺพํ อคฺคเหตพฺพตํ ทสฺเสติ.

485. “恼害”即是毁坏。“暴躁”即是忿怒。它的作用是，依照自身显现的方式，以及产生扭曲、蔓延、不可喜的色法，而有扩散的特点。它又有使身体遭受被刺穿的状态，焚烧自身所依处的作用。“恼害”，无论是对于自身，还是对于他人，在运用时和结果时，都因其不可喜而当被视为如混有毒药的腐烂尿液，这显示了它完全不可取的特性。

๔๘๖. ยํ ปรสมฺปตฺตีสุ อิสฺสากรณํ, สา อิสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิสฺสายนา อิสฺสา’’ติ. อุสูยนํ อสหนํ. ตตฺเถวาติ ปรสมฺปตฺตีสุ เอว. อภิรติปฏิปกฺขภูตํ อิสฺสาย กิจฺจํ, น อภิรติยา อภาวมตฺตนฺติ อาห ‘‘อนภิรติรสา’’ติ.

486. 为了阐明“那对他人成就的嫉妒就是嫉妒”，而说“嫉妒就是嫉妒的状态”。嫉羡是不容忍。“于彼”即指于他人成就。嫉妒的作用是与喜悦对立，而不仅是缺乏喜悦，因此说它“以不喜悦为作用”。

๔๘๗. มจฺฉรโยเคน ‘‘มจฺฉรี’’ติ ปวตฺตมานํ มจฺฉริสทฺทํ คเหตฺวา อาห ‘‘มจฺฉรภาโว มจฺฉริย’’นฺติ. นิรุตฺตินเยน ปน มา อิทํ อจฺฉริยํ อญฺเญสํ โหตุ, มยฺหเมว โหตูติ มจฺฉริยนฺติ โปราณา. ตํ มจฺฉริยํ วุจฺจมานานิ ลกฺขณาทีนิ ปริยาทาย ติฏฺฐติ. สงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานนฺติ อตฺตสมฺปตฺตีนํ ปเรหิ อสาธารณภาวกรเณน สงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานํ. กฏุกาการคติ กฏุกญฺจุกตา. อตฺตสมฺปตฺติ อาวาสาทิ.

487. 由于与吝啬的结合而有“吝啬者”一词，取此词而说“吝啬的状态就是吝啬”。但从词源学的角度，古人说：“愿此事非他人所有，唯我独有”，此即吝啬。此吝啬包含所说的诸特征等。其现起是收缩，即通过使自己的财富不与他人共有而收缩。其行相是苦涩，如穿粗涩之衣。自己的财富，如住所等。

๔๘๘. กุกตนฺติ เอตฺถ อกตมฺปิ กุกตเมว. เอวญฺหิ วตฺตาโร โหนฺติ ‘‘ยํ มยา น กตํ, ตํ กุกต’’นฺติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘กตากตานุโสจนรส’’นฺติ. เอวํ กตากตํ ทุจฺจริตํ, สุจริตญฺจ กุกตํ, ตํ อารพฺภ วิปฺปฏิสารวเสน ปวตฺตํ ปน จิตฺตํ ตํสหจริตตาย อิธ ‘‘กุกต’’นฺติ คเหตฺวา ‘‘ตสฺส ภาโว กุกฺกุจฺจ’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺฉา อนุตาปนํ วิพาธนํ ปจฺฉานุตาโป. ยถาปวตฺตสฺส กตากตาการวิสิฏฺฐสฺส ทุจฺจริตสุจริตสฺส อนุโสจนวเสน วิรูปํ ปฏิสรณํ วิปฺปฏิสาโร. ปรายตฺตตาเหตุตาย ทาสพฺยมิว ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ ทาสพฺเย สติ ทาโส ปรายตฺโต โหติ, เอวํ กุกฺกุจฺเจ สติ ตํสมงฺคี. น หิ โส อตฺตโน ธมฺมตาย กุสเล ปวตฺติตุํ สกฺโกติ. อถ วา กตากตากุสลกุสลานุโสจเน อายตฺตตาย ตทุภยวเสน กุกฺกุจฺเจน ตํสมงฺคี โหตีติ ตํ ทาสพฺยํ วิย โหตีติ.

488. 在此，“恶作”(kukata)一词，未作之事亦是恶作。因为人们会说：‘我所未作之事，即是恶作。’ 正如将要说的：‘其作用是追悔已作与未作。’ 如此，已作的恶行与未作的善行是‘恶作’。但在此处，缘于此而生起的、以追悔的方式而转起的心，因与彼俱行之故而被视为‘恶作’，且应知此即是所说的‘其状态即是追悔(kukkucca)’。后悔(pacchānutāpo)是事后的热恼、折磨。追悔(vippaṭisāro)是对于已发生的、以已作和未作之相为特征的恶行与善行，以追悔的方式作不如理的忆念。因其为依赖他人之因，故应视之为如奴役状态。譬如，当处于奴役状态时，奴隶是依赖他人的；同样地，当有追悔时，具足追悔者亦然。因为他无法依循自性而行于善法。或者，由于依赖于对‘已作之不善’与‘未作之善’的追悔，具足追悔者通过这两方面而（依赖他人），因此那就像奴役状态一样。

อนิยเตสุ อิสฺสาทีสุ ถินมิทฺธสมฺภโวว จาติ จ-สทฺทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

在嫉妒等不定法(aniyata)中，唯有昏沉与睡眠的生起，亦应引入“ca”(且)字来连接。

๔๙๐. ปวตฺติฏฺฐิติมตฺโตติ [Pg.153] ขณฏฺฐิติมตฺโต. ‘‘นิวาเต ทีปจฺจีนํ ฐิติ วิยา’’ติ หิ เอวํ วุตฺตจิตฺตฏฺฐิติ วิย สนฺตานฏฺฐิติยา ปจฺจโย ภวิตุํ อสมตฺโถ นิจฺฉยาภาเวน อสณฺฐหนโต เจตโส ปวตฺติปจฺจยมตฺตตาย ปวตฺติฏฺฐิติมตฺโต. เตนาห ‘‘ทุพฺพโล สมาธี’’ติ. วิคตา จิกิจฺฉาติ จิกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วุตฺตํ, น สพฺพถา วิจิกิจฺฉาย จิกิจฺฉาภาวโตติ ตทตฺถมตฺตํ ทสฺเสติ. ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข’’ติอาทินา สํสปฺปนวเสน เสตีติ สํสโย. กมฺปนรสาติ นานารมฺมเณ จิตฺตสฺส กมฺปนกิจฺจา. อุทฺธจฺจญฺหิ อตฺตนา คหิตากาเร เอว ฐตฺวา ภมตีติ เอการมฺมณสฺมึเยว วิปฺผนฺทนวเสน ปวตฺตติ. วิจิกิจฺฉา ปน ยทิปิ รูปาทีสุ เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ อุปฺปชฺชติ, ตถาปิ ‘‘เอวํ นุ โข, นนุ โข, อิทํ นุ โข, อญฺญํ นุ โข’’ติ อญฺญํ คเหตพฺพาการํ อเปกฺขตีติ นานารมฺมเณ กมฺปนํ โหตีติ. อนิจฺฉยํ ทฺเวฬฺหกํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ อนิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐานา. อเนกํสสฺส อารมฺมเณ นานาสภาวสฺส คหณากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ อเนกํสคาหปจฺจุปฏฺฐานา.

490. 所谓“行住”（pavattiṭṭhitimatto），即刹那住（khaṇaṭṭhitimatto）。如所谓“犹如无风之处的灯焰之住”，像这样所说的心住，不能成为相续住的因，因无决定、不坚固，仅为心生起之缘，故为“行住”。因此说“定力微弱”。“无治”（Vigatā cikicchā）是说其难以疗愈，并非说疑（vicikicchā）完全无法疗愈，以此显示其义而已。以“是这样吗？不是这样吗？”等方式蔓延而住，故为“疑”（saṃsayo）。其作用是动摇，即令心于种种所缘中动摇。掉举（uddhacca）于自所取之相而住、旋转，故仅于一所缘中以颤动的方式而转起。而疑，即使于色等单一所缘生起，但仍希求“是这样吗？不是这样吗？是这个吗？是别的吗？”等其他可取之相，故于种种所缘中动摇。其现起为无决定、犹豫。其现起为执取非一分所缘的种种自性。

๔๙๑. สตฺตารมฺมณตฺตาติ สตฺตปญฺญตฺติอารมฺมณตฺตา. นนุ จ ปญฺญตฺติอารมฺมณาปิ วิปากา โหนฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอกนฺตปริตฺตารมฺมณา หิ กามาวจรวิปากา’’ติ. วิรติโยปิ วิปาเกสุ น สนฺตีติ เอตฺถาปิ นนุ เกสุจิ วิปาเกสุ วิรติโยปิ สนฺตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา กุสลาเยวาติ หิ วุตฺต’’นฺติ, เตน โลกิยวิปาเกสุ วิรติโย น สนฺตีติ ทสฺเสติ.

491. 因以有情为所缘故，即以有情概念为所缘。对于“难道没有以概念为所缘的异熟吗？”的质问，（论主）针对此说：“欲界异熟确实只以欲界为所缘。”又，对于“在异熟中也没有离”这一点，若有人心中作念：“难道在某些异熟中不也有离吗？”（论主）针对此质问而说：“因为经上说‘五学处（sikkhāpada）唯是善’。”以此显示在世间异熟中没有离。

เตสนฺติ รูปาวจราทิวิปากวิญฺญาณานํ. ชเนตพฺพชนกสมฺพนฺเธ หิ อิทํ สามิวจนํ.

“彼等”（Tesaṃ）指色界等异熟识。此处的属格表达的是所生与能生的关系。

๔๙๒. เตติ เต อเหตุกกิริยสงฺขารา. ตตฺถ กุสลวิปากมโนธาตุสมฺปยุตฺเตหิ สมานา อเหตุกกิริยมโนธาตุสมฺปยุตฺตา, โสมนสฺสสหคตสนฺตีรณสมฺปยุตฺเตหิ สมานา หสิตุปฺปาทสมฺปยุตฺตา, อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณสมฺปยุตฺเตหิ สมานา โวฏฺฐพฺพนสมฺปยุตฺตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘กุสล…เป… สมานา’’ติ วตฺวา ตโต ลพฺภมานํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุทฺวเย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วีริยสพฺภาวโต พลปฺปตฺโต สมาธิ โหติ ‘‘วีริยนฺตํ พล’’นฺติ กตฺวา.

492. “彼”指无因唯作行。其中，与善异熟意界相应者，等同于无因唯作意界相应；与喜俱推度相应者，等同于笑生相应；与舍俱推度相应者，等同于确定相应——为了显示此义，先说“善……等同”，然后为了显示由此获得的差别，才说“于二意识界中……”等。由于精进的存在，定获得力量，这是基于“力以精进为终”之理。

สมุจฺเฉทวิรตีหิ [Pg.154] เอว อรหนฺตานํ วิรมนกิจฺจสฺส นิฏฺฐิตตฺตา กิริยจิตฺเตสุ วิรติโย น สนฺตีติ อาห ‘‘ฐเปตฺวา วิรติโย’’ติ. กามาวจรสเหตุกกิริยสงฺขารานํ กามาวจรกุสเลหิ วิรติกโต วิเสโส อตฺถิ, มหคฺคเตสุ ปน ตาทิโสปิ นตฺถีติ อาห ‘‘สพฺพากาเรนปี’’ติ, ธมฺมโต, อารมฺมณโต, ปวตฺติอาการโตติ สพฺพปกาเรนปีติ อตฺโถ.

由于阿罗汉的止息之务已通过断离而终，所以在唯作心中没有离，因此说“除去诸离”。欲界有因唯作行与欲界善行因离而有差别，但在广大心中则不存在这样的差别，因此说“在一切方面”，意思是就法、所缘、运作方式等一切方面而言。

อิติ สงฺขารกฺขนฺเธ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

如是，于行蕴中，广说导言之释义。

อตีตาทิวิภาคกถาวณฺณนา

过去等分别论之释义

อภิธมฺมนฺโตคธมฺปิ สุตฺตนฺตภาชนียํ สุตฺตนฺตนโย เอว, เอกนฺตอภิธมฺมนโย ปน อภิธมฺมภาชนียนฺติ อาห ‘‘อภิธมฺเม ปทภาชนียนเยนา’’ติ.

经分别法，即使包含于阿毗达摩(Abhidhamma)中，也只是经藏的方法；而纯粹的阿毗达摩方法，才是阿毗达摩分别法。因此说“以阿毗达摩的文句分别方式”。

๔๙๓. ภควตา ปน เอวํ ขนฺธา วิตฺถาริตาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมา อิมายปิ ปาฬิยา วเสน ขนฺธานํ สํวณฺณนํ กริสฺสามาติ อธิปฺปาโย. ยํ กิญฺจีติ เอตฺถ ยนฺติ สามญฺเญน อนิยมทสฺสนํ. กิญฺจีติ ปการเภทํ อามสิตฺวา อนิยมทสฺสนํ. อุภเยนาปิ อตีตํ วา…เป… สนฺติเก วา อปฺปํ วา พหุํ วา ยาทิสํ วา ตาทิสํ วา นปุํสกนิทฺเทสารหํ สพฺพํ พฺยาเปตฺวา คณฺหาตีติ อาห ‘‘อนวเสสปริยาทาน’’นฺติ. เอวํ ปน อญฺเญสุปิ นปุํสกนิทฺเทสารเหสุ ปสงฺคํ ทิสฺวา ตตฺถ อธิปฺเปตตฺถํ อติจฺจ ปวตฺตนโต อติปฺปสงฺคสฺส นิยมนตฺถํ รูปนฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปนฺติ อติปฺปสงฺคนิยมน’’นฺติ อาห. ยํ กิญฺจีติ จ ยํ-สทฺทํ เอกํ ปทํ, สนิปาตํ กึ-สทฺทญฺจ เอกํ ปทนฺติ คเหตฺวา อนิยเมกตฺถทีปนโต ‘‘ปททฺวเยนาปี’’ติ วุตฺตํ. อสฺสาติ รูปสฺส. อตีตาทินา วิภาคํ อารภติ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺติอาทินา.

493. 世尊曾如此详细解说诸蕴，这是关联。因此，其意趣是：“我们也将依据此巴利文对诸蕴作释义。”在“任何”(yaṃ kiñci)一词中，“yaṃ”以其普遍性显示不确定；“kiñci”则通过涉及种类的差别来显示不确定。两者共同涵盖了过去……乃至……近，或少或多，或如此或如彼，一切适合以中性词指称者，无遗漏地含摄，因此说“无余遍取”。然而，见到此表述有过分引申至其他适合以中性词指称的情况，为了限制此种超越了所欲表达之义的过分引申，而说了“色”一词，为显示此义而说“以色字限制过分引申”。并且，在“任何”(yaṃ kiñci)中，是将“yaṃ”词与“kiñci”词各视为一词，由于阐明了一个不确定的含义，因此说“亦由两词”。“它的”(assa)是指“色的”(rūpassa)。以“过去”等开始分别，即“过去、未来、现在”等。

๔๙๔. อทฺธาสนฺตติสมยขณวเสนาติ เอตฺถ จุติปฏิสนฺธิปริจฺฉินฺเน กาเล อทฺธา-สทฺโท วตฺตตีติ ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิสุตฺตวเสน (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) วิญฺญายติ. ตถา หิ ภทฺเทกรตฺตสุตฺเตปิ ‘‘อตีตํ นานฺวาคเมยฺยา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๗๒, ๒๗๕, ๒๗๖, ๒๗๗) อทฺธาวเสเนว อตีตาทิภาโว วุตฺโต. ‘‘ตโยเม, [Pg.155] ภิกฺขเว, อทฺธา, กตเม ตโย? อตีโต อทฺธา อนาคโต อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕; อิติวุ. ๖๓) ปน ปรมตฺถโต ปริจฺฉิชฺชมาโน อทฺธา นิรุตฺติปถสุตฺตวเสน ขณปริจฺฉินฺโน วุตฺโต. ตตฺถ หิ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ ชาตํ…เป… ปาตุภูตํ. อตฺถีติ ตสฺส สงฺขา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๖๒) วิชฺชมานสฺส ปจฺจุปฺปนฺนตา, ตโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จ อตีตานาคตตา วุตฺตา. ตทญฺญสุตฺเตสุ ปน เยภุยฺเยน จุติปฏิสนฺธิปริจฺฉินฺโน อตีตาทิโก อทฺธา วุตฺโตติ โส เอว อิธาปิ ‘‘อทฺธาวเสนา’’ติ วุตฺโต.

494. 就“依时段、相续、时节、刹那”而言，在此，“时段”(addhā)一词用于由死与结生所限定的时间，这由“我于过去世存在吗？”(M.1.18; S.2.20)等经可知。同样，在《贤善一夜经》(Bhaddekarattasutta)中，“不应追忆过去”(M.3.272等)等语，也是依时段而说过去等状态。然而，“诸比丘，有三时段。哪三时段？过去时段、未来时段、现在时段。”(D.3.305; It.63)是就胜义而界定的时段，依《词句释经》(Niruttipathasutta)则说为由刹那所限定。于彼经中说：“诸比丘，凡色已生……乃至……已显现，‘有’是它的名称。”(S.3.62) 存在者为现在，此之前后则为过去与未来。但在其他经中，大多说“时段”是由死与结生所限定的过去等，因此这里也以“依时段”而说。

สีตํ สีตสฺส สภาโค, ตถา อุณฺหํ อุณฺหสฺส. ยํ ปน สีตํ, อุณฺหํ วา สรีเร สนฺนิปติตํ สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ อนูนํ อนธิกํ เอกาการํ, ตํ เอโก อุตูติ วุจฺจตีติ สภาคอุตุโน อเนกตฺตา เอก-คฺคหณํ กตํ, เอวํ อาหาเรปิ. เอกวีถิเอกชวนสมุฏฺฐานนฺติ ปญฺจฉฏฺฐทฺวารวเสน วุตฺตํ. สนฺตติสมยกถา วิปสฺสกานํ อุปการตฺถาย อฏฺฐกถาสุ กถิตา. ชนโก เหตุ, อุปถมฺภโก ปจฺจโย, เตสํ อุปฺปาทนํ, อุปตฺถมฺภนญฺจ กิจฺจํ. ยถา พีชสฺส องฺกุรุปฺปาทนํ, ปถวีอาทีนญฺจ ตทุปตฺถมฺภนํ, กมฺมสฺส กฏตฺตารูปวิปากุปฺปาทนํ, อาหาราทีนํ ตทุปตฺถมฺภนํ, เอวํ เอเกกสฺส กลาปสฺส, จิตฺตุปฺปาทสฺส จ ชนกานํ กมฺมานนฺตราทิปจฺจยภูตานํ, อุปตฺถมฺภกานญฺจ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตานํ กิจฺจํ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ อุตุอาทีนํ สภาควิสภาคตาสมฺภวโต ตํสมุฏฺฐานานํ รูปานํ สนฺตติวเสน อตีตาทิวิภาโค วุตฺโต, กมฺมสฺส ปน เอกภวนิพฺพตฺตกสฺส สภาควิสภาคตา นตฺถีติ ตํสมุฏฺฐานานํ รูปานํ สนฺตติวเสน อตีตาทิวิภาคํ อวตฺวา อุปตฺถมฺภกวเสเนว วุตฺโต. ยทา ปน ลิงฺคปริวตฺตนํ โหติ, ตทา พลวตา อกุสเลน ปุริสลิงฺคํ อนฺตรธายติ, ทุพฺพเลน กุสเลน อิตฺถิลิงฺคํ ปาตุภวติ. ทุพฺพเลน จ อกุสเลน อิตฺถิลิงฺคํ อนฺตรธายติ, พลวตา กุสเลน ปุริสลิงฺคํ ปาตุภวตีติ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานมฺปิ อตฺเถว วิสภาคตาติ เตสมฺปิ สนฺตติวเสน อตีตาทิวิภาโค สมฺภวติ, โส ปน น สพฺพกาลิโกติ น คหิโต.

冷与冷同类，热与热亦然。凡在身体中积聚，依相续而转起，无增无减，形态单一的冷或热，即被称为一个时节。由于同类时节有许多，故只取“一”，食亦如是。“同一心路、同一速行所生”是依五门和第六意门而说。关于相续与时节的论述，是为了利益观禅者(vipassaka)而在诸义注(aṭṭhakathā)中宣说。生起者为因，支持者为缘；令其生起与支持是它们的作用。犹如种子生芽，地等支持它；业生起业生色(kaṭattārūpa)与异熟(vipāka)，食等支持它。如是，每一色聚(kalāpa)与心生起时，作为生起因的业、无间(ānantara)等诸缘，以及作为支持缘的俱生(sahajāta)、前生(purejāta)、后生(pacchājāta)诸缘，其作用应按可能而配合。如此，由于时节等有同类与不同类性(sabhāgavisabhāgatā)，故依相续而说由彼等所生起的色有过去等分别。然而，产生一生的业没有同类与不同类性，故不依相续说由业所生起的色有过去等分别，而只依支持缘说。但当性别转变时，强的恶业使男性根(purisaliṅga)消失，弱的善业使女性根(itthiliṅga)显现；弱的恶业使女性根消失，强的善业使男性根显现。因此，业所生色亦有不同类性，故亦可依相续作过去等分别，但因其并非时时发生，故不取。

ตํตํสมยนฺติ เอกมุหุตฺตาทิโก โส โส สมโย เอตสฺสาติ ตํตํสมยํ, รูปํ, ตํตํสมยวนฺตนฺติ อตฺโถ.

“彼彼时节”是指某一须臾(muhutta)等特定时段，属于该色法，故称其为“具有彼彼时节者”，此为其义。

ตโต [Pg.156] ปุพฺเพติ ตโต ขณตฺตยสฺส ปริยาปตฺติโต ปุพฺเพ. อนุปฺปนฺนตฺตา อนาคตํ. ปจฺฉาติ ตโต ปจฺฉา. ขณตฺตยํ อติกฺกนฺตตฺตา อตีตํ. ยสฺส เหตุกิจฺจํ, ปจฺจยกิจฺจญฺจ นิฏฺฐิตตฺตา อติกฺกนฺตํ, ตํ อตีตํ อุปฺปาทกฺขเณ เหตุกิจฺจํ, อุปฺปนฺนผลตฺตา นิฏฺฐิตญฺจาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตีสุปิ ขเณสุ ปจฺจยกิจฺจํ. ปถวีอาทีนํ สนฺธารณาทิกํ, ผสฺสาทีนํ ผุสนาทิกญฺจ อตฺตโน กิจฺจํ สกิจฺจํ, สกิจฺจสฺส กรณกฺขโณ สกิจฺจกฺขโณ, สห วา กิจฺเจน สกิจฺจํ, ยสฺมึ ขเณ สกิจฺจํ รูปํ วา อรูปํ วา โหติ, โส สกิจฺจกฺขโณ, ตสฺมึ ขเณ ปจฺจุปฺปนฺนํ. เอตฺถ จ ขณาทิกถายํ ‘‘ตโต ปุพฺเพ อนาคตํ, ปจฺฉา อตีต’’นฺติ วจนํ อทฺธาทีสุ วิย เภทาภาวโต นิปฺปริยายํ. อทฺธาทิวเสน หิ อญฺเญว ธมฺมา อตีตา อญฺเญ อนาคตา อญฺเญ ปจฺจุปฺปนฺนา ลพฺภนฺติ, ขณาทิวเสน ปน นตฺถิ ธมฺมโต เภโท, กาลโต เอว เภโท. อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อนาคโต, ขณตฺตเย วตฺตมาโน, ตโต ปรํ อตีโตติ นิปฺปริยายา, อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนาทิ วิย เกนจิ ปริยาเยน อตีตมนาคตนฺติ จ วตฺตพฺพตาภาวโต.

“于其前”是指于三刹那(khaṇattaya)范围之前。因未生起，故为未来。“于其后”是指于其之后。因已越过三刹那，故为过去。其因的作用与缘的作用已终、已过去者，是为过去。当知，因的作用在生起刹那，因其果已生而终。在三刹那中都有缘的作用。地等的支持等作用，触等的触等作用，是各自的作用，称为自作用。其自作用的造作刹那，是自作用刹那；或与作用俱时，为自作用。于某刹那，色或非色有其自作用，彼即是自作用刹那；于彼刹那中，即为现在。在此，于刹那等的论述中，“于其前为未来，于其后为过去”之语，不像时段(addhā)等有差别，故是决定的。因为依时段等，可得某些法是过去，另一些是未来，另一些是现在；但依刹那等，法则无别，唯有时间之别。生起之前为未来，于三刹那中存在者为现在，于其后为过去，此是决定的，因为不像时段的现在等，可以依某种方便说而被称为过去或未来。

๔๙๕. เหฏฺฐา วุตฺตํ อชฺฌตฺติกพาหิรเภทํ สนฺธาย ‘‘วุตฺตนโย เอวา’’ติ วตฺวา เตน อปริตุสฺสมาเนน ยทิปิ ตตฺถ อชฺฌตฺตเมว อชฺฌตฺติกนฺติ สทฺทตฺโถ ลพฺภติ, ตถาปิ อตฺเถว อชฺฌตฺตอชฺฌตฺติกสทฺทานํ, พหิทฺธาพาหิรสทฺทานญฺจ อญฺญมญฺญํ อตฺถเภโท. ตถา หิ อชฺฌตฺติกสทฺโท สปรสนฺตานิเกสุ จกฺขาทีสุ รูปาทีสุ พาหิรสทฺโท วิย ปวตฺตติ, อชฺฌตฺตสทฺโท ปน ตสฺส ตสฺส สตฺตสฺส สสนฺตานิเกสฺเวว จกฺขุรูปาทีสุ ตโต อญฺเญสุ พหิทฺธาสทฺโท วิย ปวตฺตติ. ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺตนเย. นิยกชฺฌตฺตมฺปิ น ปุพฺเพ วุตฺตอชฺฌตฺติกเมว, ปรปุคฺคลิกมฺปิ น ปุพฺเพ วุตฺตพาหิรเมวาติ อธิปฺปาโย.

495. 针对下方所说的内在与外在之分，有人虽说“如前所说”，但仍不满意，认为即使在那里，“内”(ajjhatta)的词义可被理解为“内在的”(ajjhattika)，然而“内”与“内在的”、“外”(bahiddhā)与“外在的”(bāhira)这些词之间，其意义确实有差别。确实，“内在的”(ajjhattika)一词适用于自己和他人的相续中的眼等，就像“外在的”(bāhira)一词适用于色等一样；然而，“内”(ajjhatta)一词则只适用于那个个有情自身相续中的眼、色等，就像“外”(bahiddhā)一词适用于自身相续之外的其他事物一样。因此，为了说明这个意义，才说了“再者”(apica)等。其中，“在此”(idha)是指“在此经教中”。其意趣是：自己的内法不仅是先前所说的内在法，他人的个体所有也不仅是先前所说的外在法。

๔๙๖. หีนปณีตเภโท ปริยายโต, นิปฺปริยายโต จ เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. ตเทว สุทสฺสีนํ รูปํ. ยตฺถาติ ยสฺมึ อารมฺมณภูเต. ยํ อารมฺมณํ กตฺวา อกุสลวิปากวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตํ หีนํ อนิฏฺฐภาวโต. ยํ กุสลวิปากํ, ตํ ปณีตํ อิฏฺฐภาวโต. ยถา หิ อกุสลวิปาโก สยํ อนิฏฺโฐ อนิฏฺเฐ เอว อุปฺปชฺชติ, น อิฏฺเฐ, เอวํ กุสลวิปาโกปิ สยํ อิฏฺโฐ อิฏฺเฐ เอว อุปฺปชฺชติ, น อนิฏฺเฐ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ –

496. 劣与胜的差别，应从间接与直接两方面来了知，这是关联。那即是善现天(sudassī)的色。“于何处”(yatthā)是指作为所缘之处。以某法为所缘而生起不善异熟识，该法因其不可喜的特性而为劣。以某法为所缘而生起善异熟识，该法因其可喜的特性而为胜。确实，犹如不善异熟本身是不可喜的，它只于不可喜的所缘中生起，而不于可喜的所缘中生起；同样地，善异熟本身是可喜的，它只于可喜的所缘中生起，而不于不可喜的所缘中生起。确实，如是于义注(aṭṭhakathā)中所说：

‘‘อกุสลกมฺมชวเสน [Pg.157] อนิฏฺฐา ปญฺจ กามคุณา วิภตฺตา, กุสลกมฺมชํ ปน อนิฏฺฐํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ อิฏฺฐเมว. กุสลกมฺมชวเสน อิฏฺฐา ปญฺจ กามคุณา วิภตฺตา. กุสลกมฺมชญฺหิ อนิฏฺฐํ นาม นตฺถิ, สพฺพํ อิฏฺฐเมวา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๖) จ.

“依不善业所生之力，分别出不可喜的五种欲妙；然而，由善业所生的，则没有名为‘不可喜’者，一切皆是可喜的。依善业所生之力，分别出可喜的五种欲妙。确实，由善业所生的，没有名为‘不可喜’者，一切皆是可喜的。”（《分别论注》6）

ตตฺถ มนาปานิปิ กานิจิ หตฺถิรูปาทีนิ อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตานิ สนฺติ, น ปน ตานิ เตสํเยว หตฺถิอาทีนํ สุขสฺส เหตุภาวํ คจฺฉนฺติ. ตสฺส ตสฺเสว หิ สตฺตสฺส อตฺตนา กเตน กุสเลน นิพฺพตฺตํ สุขสฺส ปจฺจโย โหติ, อกุสเลน นิพฺพตฺตํ ทุกฺขสฺส. ตสฺมา กมฺมชานํ อิฏฺฐานิฏฺฐตา กมฺมการกสตฺตสฺส วเสน โยชนารหา สิยา. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘กุสลกมฺมชํ อนิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ, น จ วุตฺตํ ‘‘อกุสลกมฺมชํ อิฏฺฐํ นาม นตฺถี’’ติ, เตน อกุสลกมฺมชมฺปิ โสภนํ ปรสตฺตานํ อิฏฺฐํ อตฺถีติ อนุญฺญาตํ ภวิสฺสติ, กุสลกมฺมชํ ปน สพฺเพสํ อิฏฺฐเมวาติ.

于此，虽有某些由不善业所生的大象等形色是可意的，但它们并不能成为那些大象等众生之乐的因。因为，对每一有情而言，由自己所造之善而生的，是其乐之缘；由不善而生的，是其苦之缘。因此，业生法的悦意与不悦意，应依造业的有情而定。于此，经中说：“由善业所生的，并无不悦意者”，但并未说：“由不善业所生的，并无悦意者”，由此可以容许：由不善业所生而美好的事物，对其他有情而言是悦意的；而由善业所生的，则对一切有情都是悦意的。

ติรจฺฉานคตานํ ปน เกสญฺจิ มนุสฺสรูปํ อมนาปํ, ยโต เต ทิสฺวาว ปลายนฺติ, มนุสฺสา จ เทวตารูปํ ปสฺสิตฺวา ภายนฺติ, เตสมฺปิ วิปากวิญฺญาณํ ตํ รูปํ อารพฺภ กุสลวิปากเมว อุปฺปชฺชติ, ตาทิสสฺส ปน ปุญฺญสฺส อภาวา น เตสํ ตตฺถ อภิรติ โหติ. กุสลกมฺมชสฺส ปน อนิฏฺฐสฺส อภาโว วิย อกุสลกมฺมชสฺส จ อิฏฺฐสฺส อภาโว วตฺตพฺโพ. หตฺถิอาทีนมฺปิ หิ อกุสลกมฺมชํ มนุสฺสานํ อกุสลวิปากสฺเสว อารมฺมณํ, กุสลกมฺมชํ ปน ปวตฺเต สมุฏฺฐิตํ กุสลวิปากสฺส. อิฏฺฐารมฺมเณน ปน โวมิสฺสกตฺตา อปฺปกํ อกุสลกมฺมชํ พหุลํ อกุสลวิปากุปฺปตฺติยา การณํ น ภวิสฺสตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ, วิปากํ ปน น สกฺกา วญฺเจตุนฺติ วิปากวเสน อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณววตฺถานํ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อนิฏฺฐา ปญฺจ กามคุณา’’ติ, ตํ รูปาทิภาวสามญฺญโต กามคุณสทิสตาย ตํสทิเสสุ ตพฺโพหาเรน วุตฺตํ. อิฏฺฐาเนว หิ รูปาทีนิ ‘‘กามคุณา’’ติ ปาฬิยํ (ม. นิ. ๑.๑๖๔-๑๖๕, ๑๗๗-๑๗๘, ๒๘๗; ๒.๑๕๕, ๒๘๐; ๓.๕๗, ๑๙๐; สํ. นิ. ๕.๓๐) วุตฺตานิ. กามคุณวิสภาคา วา รูปาทโย ‘‘กามคุณา’’ติ วุตฺตา อสิเว สิโวติ โวหาโร วิย, สพฺพานิ วา อิฏฺฐานิฏฺฐานิ รูปาทีนิ ตณฺหาวตฺถุภาวโต กามคุณา เอว. วุตฺตญฺหิ ‘‘รูปา โลเก ปิยรูปํ สาตรูป’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓). อติสเยน ปน กมนียตฺตา สุตฺเตสุ กามคุณาติ อิฏฺฐรูปาทีนิ วุตฺตานิ.

至于某些畜生，人类的形貌是不可喜的，因此它们一见就逃走；而人类见到天神的形貌也会害怕。即便如此，当它们的果报识缘于那些形貌时，生起的只是善果报识，但由于缺乏那样的福德，它们对此并无欣喜。再者，正如由善业所生的并无不可喜者，同样也宣说由不善业所生的并无可喜者。因为，大象等由不善业所生的形貌，对人类而言只是不善果报的所缘；而由善业所生、在生命流转中生起的形貌，则是善果报的所缘。然而，可以了知的是，由于与可喜所缘混合，少量由不善业所生者，将不会成为大量不善果报生起的原因。但果报是无法欺骗的，因此，依果报来确定可喜与不可喜所缘是十分恰当的。至于所说的“五种不可喜的欲尘”，这是就色等自性的共通点而言，因其与欲尘相似，而对相似者作此称呼。因为在圣典中，只有可喜的色等才被称为“欲尘”。或者，与欲尘相异的色等被称为“欲尘”，就像称不祥者为吉祥者这种用法一样。又或者，一切可喜与不可喜的色等，由于是渴爱的所依，故都是欲尘。诚如所说：“世间的色是可爱的、悦意的”等等。然而，因其极为可爱，所以在经中将可喜的色等称为欲尘。

วุตฺตนยเมวาติ [Pg.158] อภิเทเสน ลกฺขณโต ทูรสนฺติกํ ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘โอกาสโตเปตฺถ อุปาทายุปาทาย ทูรสนฺติกตา เวทิตพฺพา’’ติ. ตตฺถ กิตฺตกโต ปฏฺฐาย รูปํ โอกาสวเสน สนฺติเก นาม, กิตฺตกโต ปน ปฏฺฐาย ทูเร นาม? ปกติกถาย กเถนฺตานํ ทฺวาทส หตฺถา สวนูปจาโร นาม, ตสฺส โอรโต สนฺติเก, ปรโต ทูเร. ตตฺถ สุขุมรูปํ ทูเร โหนฺตํ ลกฺขณโตปิ โอกาสโตปิ ทูเร โหติ, สนฺติเก โหนฺตํ ปน โอกาสโตว สนฺติเก โหติ, น ลกฺขณโต. โอฬาริกรูปํ สนฺติเก โหนฺตํ ลกฺขณโตปิ โอกาสโตปิ สนฺติเก โหติ, ทูเร โหนฺตํ โอกาสโตว โหติ, น ลกฺขณโต. ‘‘อุปาทายุปาทายา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา อตฺตโน รูปํ สนฺติเก นาม, อนฺโตกุจฺฉิคตสฺสาปิ ปรสฺส ทูเร. อนฺโตกุจฺฉิคตสฺส สนฺติเก, พหิ ฐิตสฺส ทูเรติ เอวํ อนฺโตคพฺภปมุขปริเวณสงฺฆารามสีมาคามเขตฺตชนปทรชฺชสมุทฺทจกฺกวาเฬสุ ตทนฺโตคตพหิคตานํ วเสน ทูรสนฺติกตา เวทิตพฺพา.

如前所述，已通过指示，从特征上显示了远近，故说：“于此，亦应依处所，通过比较而了知远近。”于此，从何处算起，色法依处所而名为近？又从何处算起，名为远？依通常说法，十二肘是听闻所及的范围，在此之内为近，在此之外为远。其中，微细色若在远处，则从特征和处所上皆为远；若在近处，则仅从处所上为近，不从特征上为近。粗大色若在近处，则从特征和处所上皆为近；若在远处，则仅从处所上为远，不从特征上为远。又因说到“通过比较”，故自身的色为近，他人的色，即使在自己腹中，也为远。在腹中者，（其色）为近；于外立者，（其色）为远。如是，于内室、殿堂前部、僧院、寺院、界、村、田、地区、王国、海洋、轮围世界中，应依其在内或在外而了知远近之别。

๔๙๗. ตเทกชฺฌนฺติ ตํ เอกชฺฌํ เอกโต. อภิสํยูหิตฺวาติ สํหริตฺวา, สมูหํ วา กตฺวา. อภิสงฺขิปิตฺวาติ สงฺขิปิตฺวา สงฺเขปํ กตฺวา. ‘‘สพฺพมฺปิ รูปํ…เป… ทสฺสิตํ โหตี’’ติ อิมินา รูปขนฺธสทฺทานํ สมานาธิกรณสมาสภาวํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘น หิ รูปโต อญฺโญ รูปกฺขนฺโธ นาม อตฺถี’’ติ.

497. “总为一处”（tadekajjhaṃ），即是将其合为一处。“积集”（abhisaṃyūhitvā），即是收集，或作成一堆。“概括”（abhisaṅkhipitvā），即是简略，作成概要。通过“一切色……（乃至）……即被显示”这句话，显示了“色”（rūpa）与“蕴”（khandha）二词是同格复合词（samānādhikaraṇasamāsa）的性质。因此说：“实无离色之外，别有所谓色蕴者。”

๔๙๘. ราสิภาวูปคมเนน เวทนากฺขนฺธาทโยติ ทสฺสิตา โหนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

498. 应承接文义而联系：以其到达聚集成堆的状态，而显示为受蕴等。

สนฺตติวเสน, ขณาทิวเสน จาติ เอตฺถ อทฺธาสมยวเสน อตีตาทิวิภาคสฺส อวจนํ สุขาทิวเสน ภินฺนาย อตีตาทิภาววจนโต. น หิ สุขา เอว อทฺธาวเสน, สมยวเสน จ อตีตาทิกา โหติ, ตถา ทุกฺขา เอว, อทุกฺขมสุขา เอว จ กายิกเจตสิกาทิภาเวน ภินฺนา, เตน เวทนาสมุทาโย อทฺธาสมยวเสน อตีตาทิภาเวน วตฺตพฺพตํ อรหติ สมุทายสฺส เตหิ ปริจฺฉินฺทิตพฺพตฺตา, เวทเนกเทสา ปน คยฺหมานา สนฺตติขเณหิ ปริจฺเฉทํ อรหนฺติ ตถา ปริจฺฉินฺทิตฺวา คเหตพฺพโต. เอกสนฺตติยํ ปน สุขาทีสุ อเนกเภทภินฺเนสุ โย เภโท ปริจฺฉินฺทิตพฺพภาเวน คหิโต, ตสฺส เอกปฺปการสฺส [Pg.159] ปากฏสฺส ปริจฺเฉทิกา ตํสหิตทฺวาราลมฺพนปฺปวตฺตา, อวิจฺเฉเทน ตทุปฺปาทเกกวิธวิสยสมาโยคปฺปวตฺตา จ สนฺตติ ภวิตุํ อรหตีติ ตสฺสา เภทนฺตรํ อนามสิตฺวา ปริจฺเฉทกภาเวน คหณํ กตํ, ลหุปริวตฺติโน วา อรูปธมฺมา ปริวตฺตเนเนว ปริจฺเฉเทน ปริจฺฉินฺทนํ อรหนฺตีติ สนฺตติขณวเสเนว ปริจฺเฉโท วุตฺโต. เอกวิธวิสยสมาโยคปฺปวตฺตา ทิวสมฺปิ พุทฺธรูปํ ปสฺสนฺตสฺส, ธมฺมํ สุณนฺตสฺส ปวตฺตสทฺธาทิสหิตเวทนา ปจฺจุปฺปนฺนา. ‘‘ปุพฺพนฺตาปรนฺตมชฺฌตฺตคตา’’ติ เอเตน เหตุปจฺจยกิจฺจวเสน วุตฺตนยํ ทสฺเสติ.

于“依相续、依刹那等”此句中，之所以未依时段（addhā）、时节（samaya）说过去等分别，是因对于已由乐等所分别的受，已宣说了其过去等状态。诚然，并非只有乐受依时段、时节而成为过去等，同样，由身为、心为等所分别的苦受及不苦不乐受亦非如此。因此，受的总集适宜依时段、时节而说为过去等，因为总集可由此二者所限定。然而，若执取受的一部分，则宜用相续和刹那来限定，因其应在如此限定后执取。再者，于一相续中，乐等虽有多种差别，但若为限定而执取某一差别，则当其某一类型显现时，其限定者，即是与该受俱行、缘于门与所缘而转起的相续，以及无间断地、由与能生起该受的单一所缘结合而转起的相续，此二者堪为限定。因此，不触及其余差别，仅依其限定作用而执取。又或者，无色法（arūpadhammā）转变迅速，仅凭其转变这一限定方式即适宜限定，故说仅依相续和刹那而限定。譬如，整日观看佛像、听闻正法时，与单一所缘结合而转起的、与信（saddhā）等俱行的受，即是“现在”。以“已至前际、后际、中际”一句，显示了依因缘作用而说的理路。

๔๙๙. สพฺยาปารสอุสฺสาหสวิปากตา กุสลาทีหิ ตีหิปิ สาธารณาติ อสาธารณเมว ทสฺเสตุํ ‘‘สาวชฺชกิริยเหตุโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สาวชฺชกิริยเหตุโตติ ปาณาติปาตาทิคารยฺหกิริยานิมิตฺตโต. กิเลสสนฺตาปภาวโตติ กิเลสปริฬาเหน สทรถภาวโต. วูปสนฺตสภาวาย กุสลาย เวทนาย โอฬาริกา. สพฺยาปารโตติ สอีหโต. เตน ยถา ปวตฺตมานายสฺสา วิปาเกน ภวิตพฺพํ, ตถา ปวตฺตึ วทนฺโต วิปากุปฺปาทนโยคฺยตมาห. สอุสฺสาหโตติ สสตฺติโต, เตน วิปากุปฺปาทนสมตฺถตํ. สวิปากโตติ วิปากสพฺภาวโต, เตน ปจฺจยนฺตรสมวาเยนสฺสา วิปากนิพฺพตฺตนํ. ตีหิปิ ปเทหิ วิปากธมฺมตํเยว ทสฺเสติ. กายกมฺมาทิพฺยาปารสพฺภาวโต วา สพฺยาปารโต, ชวนุสฺสาหวเสน สอุสฺสาหโต, วิปากุปฺปาทนสมตฺถตาวเสน สวิปากโตติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วิปากํ อนุปฺปาเทนฺตีปิ กิริยา กุสลา วิย สพฺยาปารา, สอุสฺสาหา เอว จ โหตีติ ตทุภยํ อนามสิตฺวา กิริยาพฺยากตวาเร ‘‘สวิปากโต’’ อิจฺเจว วุตฺตํ. สพฺยาพชฺฌโตติ กิเลสทุกฺเขน สทุกฺขโต. วุตฺตวิปริยายโตติ อนวชฺชกิริยเหตุโต, กิเลสสนฺตาปาภาวโต, อพฺยาพชฺฌโต จ วูปสนฺตวุตฺตีติ เอวํ อกุสลาย วุตฺตวิปลฺลาสโต. ยถาโยคนฺติ โยคานุรูปํ. ตีสุ การเณสุ ยํ ยํ ยสฺสา ยสฺสา ยุชฺชติ, ตทนุรูปนฺติ อตฺโถ. กุสลากุสลเวทนาหิ วิปากพฺยากตาย ตีหิปิ การเณหิ โอฬาริกา. กิริยาพฺยากตาย สวิปากโต สวิปากตาวิสิฏฺฐสพฺยาปารสอุสฺสาหโต วาติ. วุตฺตปริยาเยนาติ วิปากพฺยากตา อพฺยาปารโต[Pg.160], อนุสฺสาหโต, อวิปากโต จ ตาหิ กุสลากุสลเวทนาหิ สุขุมา. กิริยาพฺยากตา อวิปากโต, อวิปากตาวิสิฏฺฐสพฺยาปารสอุสฺสาหโต วาติ เอวํ กุสลากุสลาย วุตฺตวิปลฺลาเสน. กมฺมเวคกฺขิตฺตา หิ กมฺมปฏิพิมฺพภูตา จ กายกมฺมาทิพฺยาปารวิรหโต นิรุสฺสาหา วิปากา. สอุสฺสาหา จ กิริยา อวิปากธมฺมา. สวิปากธมฺมา หิ สคพฺภา วิย โอฬาริกาติ.

499. 因为“有功用（sabyāpāra）、有勤勇（saussāha）、有异熟（savipāka）”是善等三者所共通的，为了只显示其不共之处，故说“因有过失的行为”等。其中，“因有过失的行为（sāvajjakiriyahetu）”是指以杀生等可呵责的行为为因。“因有烦恼的烧灼（kilesasantāpabhāva）”是指因烦恼的遍烧而有忧恼。（不善受）相对于自性寂静的善受是粗的（oḷārika）。“有功用”是说有努力。以此说明其生起方式必将导致异熟，故说其适宜于产生异熟。“有勤勇”是说有势力，以此显示其能产生异熟。“有异熟”是说有异熟的存在，以此显示其依其他助缘和合而产生异熟。此三句都是在显示其为能生异熟之法（vipākadhamma）。或者，此中义理应如是了知：因有身业等功用，故为“有功用”；因有速行（javana）之勤勇，故为“有勤勇”；因有能生异熟之力，故为“有异熟”。虽然唯作（kiriyā）不生异熟，但它如善法一般也是有功用、有勤勇的，故不谈此二者，而在唯作无记（kiriyābyākata）的讨论中，仅以“有异熟”（与否）作为区别。“有逼恼（sabyābajjha）”是说与烦恼之苦俱行，故有苦。“与所说相反”是指与对不善受所说的相反，即：因无过失的行为，因无烦恼的烧灼，因无逼恼而安稳转起。“随其所应（yathāyogaṃ）”是说，于三因缘中，何种因缘与何种受相应，即依其相应而说，此是其义。善、不善受比异熟无记（vipākabyākata）受，依此三因缘而为粗；比唯作无记受，则依“有异熟”，或依“具有以有异熟为特征的功用和勤勇”而为粗。“依所说之理”是指，异熟无记受因无功用、无勤勇、不生异熟，故比善、不善受微细（sukhuma）；唯作无记受因不生异熟，或因“具有以不生异熟为特征的功用和勤勇”，故（比善、不善受微细）。这是与对善、不善受所说的相反。由业力所抛、作为业的影像，异熟（vipāka）因无身业等功用而无勤勇。而有勤勇的唯作则是不生异熟之法。能生异熟之法，犹如怀胎，故是粗的。

๕๐๐. นิรสฺสาทโตติ อสฺสาทาภาวโต สุขปฏิกฺเขปโต. สวิปฺผารโตติ สปริปฺผนฺทโต, อนุปสนฺตโตติ อตฺโถ. อภิภวนโตติ อชฺโฌตฺถรณโต. สุขาย มชฺฌตฺตตา นตฺถิ, อุเปกฺขาย สาตตา. สนฺตตาทโย ปน สพฺพตฺถ สุขุเปกฺขาสุ ลพฺภนฺตีติ ‘‘ยถาโยค’’นฺติ วุตฺตํ. ปากฏโตติ สุขิโต ทุกฺขิโตติ ทิสฺวาปิ ชานิตพฺพตฺตา วิภูตภาวโต. สา อทุกฺขมสุขา เวทนา.

500. 无味（nirassādato），是因无乐味、排斥乐故。有动荡（savipphārato），是因有动摇，义为不寂静。征服（abhibhavanato），是因覆盖故。于乐受中无中舍性，于舍受中无愉悦性。然而，相续等法于一切乐与舍中皆可得，故说“随其相应”。显现（pākaṭato），是因见到“此人是乐者”、“此人是苦者”时也能被了知，是为显现的状态。彼即不苦不乐受。

๕๐๑. อสมาปนฺนสมาปนฺน-คฺคหเณน เจตฺถ ภูมิวเสนาปิ เวทนานํ โอฬาริกสุขุมตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อิตรา สมาปนฺนสฺส เวทนา.

501. 于此，亦当了知：通过把握未入定者与入定者，也依（不同）地而宣说了诸受的粗与细。其他（受）则是入定者之受。

โอฆนิยโตติ โอเฆหิ อารมฺมณํ กตฺวา อติกฺกมิตพฺพโต. ตถา โยคนิยโต, คนฺถนิยโต จาติ เอตฺถาปิ คนฺโถว คนฺถนํ, ตสฺส หิตํ อารมฺมณภาเวน สมฺพนฺธนโตติ คนฺถนิยํ. เอวํ นีวรณิยํ, อุปาทานิยญฺจ เวทิตพฺพํ. สํกิเลเส นิยุตฺตา, สํกิเลสํ วา อรหนฺตีติ สํกิเลสิกา. สา อนาสวา.

暴流所系（ogha-niya），是因以诸暴流为所缘而应被超越故。同样，轭所系（yoga-niya）、结所系（gantha-niya）亦然。于此，结（gantha）即是系缚（ganthanaṃ）；因其以所缘的方式连结，故为结所系（ganthaniyaṃ）。如是，盖所系（nīvaraṇiya）、取所系（upādāniya）亦应了知。投入于杂染，或招致杂染，故为杂染性（saṃkilesikā）。彼即无漏。

๕๐๒. ตตฺถาติ ยถาวุตฺตาย โอฬาริกสุขุมตาย. สมฺเภโทติ สงฺกโร. ‘‘โอฬาริกา, สุขุมา’’ติ จ วุตฺตานมฺปิ ชาติอาทิวเสน ปุน สุขุโมฬาริกภาวาปตฺติโทโส ยถา น โหติ, ตถา ปริหริตพฺโพ. ชาติวเสน สุขุมาย เวทนาย สภาวปุคฺคลโลกิยวเสน โอฬาริกตํ ปาฬิวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สุขาทโยปีติ เอตฺถ อกุสลา เวทนา ชาติวเสน โอฬาริกา, สภาววเสน สุขุมา. กุสลชฺฌานสหคตา สุขา เวทนา ชาติวเสน โอฬาริกา, สมาปนฺนสฺส เวทนาติ กตฺวา ปุคฺคลวเสน สุขุมาติ เอวมาทินา โยเชตพฺพา. ‘‘น ปรามสิตพฺโพ’’ติ เอเตน ชาติอาทโย [Pg.161] จตฺตาโร โกฏฺฐาสา อญฺญมญฺญํ อโวมิสฺสกา เอว คเหตพฺพา. เอวํ สมฺเภทสฺส ปริหาโร, น อญฺญถาติ ทสฺเสติ. ยถา อพฺยากตมุเขน, เอวํ กุสลากุสลมุเขนปิ, ยถา จ ชาติมุเขน, เอวํ สภาวาทิมุเขนปิ ทสฺเสตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ ‘‘เอส นโย สพฺพตฺถา’’ติ อติทิสติ.

502. “于彼”(Tattha)，即于如前所述的粗细性中。“混杂”(Sambhedo)即是混同。即使对于已被说为“粗”、“细”者，也应避免因种类(jāti)等而再次陷入亦细亦粗状态的过失。为了依据圣典来显示“依种类为细的受”，从自性(sabhāva)、个人(puggala)、世间(lokiya)的角度看却是粗的，才说了“此乃所说”(vuttañheta)等。如是，乐受等亦然。此处，不善受依种类为粗，依自性为细。与善禅相应之乐受依种类为粗，但因是入定者的受，故依个人为细，应如是类推。“不应执取”(Na parāmasitabbo)此句表明，种类等四种分类应被理解为互不混杂。如是显示了避免混杂，而非以他法。正如通过无记法门，也通过善与不善法门；正如通过种类法门，也通过自性等法门来开显，他以“此理遍通一切”(esa nayo sabbatthā)来类推此义。

อิทานิ ชาติอาทิโกฏฺฐาเสสุปิ มิโถ อกุสลาทีนํ อุปาทายุปาทาย โอฬาริกสุขุมตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ‘‘นิสฺสยทหนโต’’ติ อิมินา โทสสหคตาย ปากฏํ กุรูรปฺปวตฺตึ ทสฺเสติ. นิยตาติ มิจฺฉตฺตนิยาเมน นิยตา, อานนฺตริยภาวปฺปตฺตา กปฺปติฏฺฐนกวิปากตาย กปฺปฏฺฐิติกา เทวทตฺตาทีนํ วิย. อสงฺขาริกา สภาวติขิณตาย โอฬาริกา. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตา มหาสาวชฺชตาย โอฬาริกา. สาปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตา นิยตา โอฬาริกา, ตโต กปฺปฏฺฐิติกา, ตโต อสงฺขาริกาติ ติวิธาปิ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา เอกชฺฌํ วุตฺตา วิสุํ วิสุํเยว โยเชตพฺพา. เตนาห ‘‘อิตรา สุขุมา’’ติ. อวิเสเสนาติ โทสสหคตา, โลภสหคตาติ อเภเทน. อกุสลา พหุวิปากา โทสุสฺสนฺนตาย โอฬาริกา. ตถา กุสลา อปฺปวิปากา. มนฺทโทสตฺตา อกุสลา อปฺปวิปากา สุขุมา. ตถา กุสลา พหุวิปากา.

现在，为了说明在种类等部分中，不善受等之间通过比较而显现的粗与细，而开始说“再者”等。通过“因燃烧所依”此句，显示了与嗔相应的受之明显的暴恶活动。“决定的”，即由邪定所决定的受，已达无间业的状态，其果报住立一劫，故为“劫住的”，如提婆达多等。“无行的”，因其自性猛利而为粗。“与见相应的”，因其过患大而为粗。那与见相应的受，若是决定的，则为粗；比它更粗的是劫住的；比劫住的更粗的是无行的——这三者虽因如前所述之理而被一并提及，但仍应分别应用。因此说“其余为细”。“无差别”，即不区分与嗔相应的受、与贪相应的受。多果报的不善受，因过患强盛而为粗；同样，少果报的善受亦为粗。因过患微弱，少果报的不善受为细；同样，多果报的善受亦为细。

โอฬาริกสุขุมนิกนฺติวตฺถุภาวโต กามาวจราทีนํ โอฬาริกสุขุมตา, โลกุตฺตรา ปน เอกนฺตสุขุมาว. ตตฺถาปิ จ วิภาคํ ปรโต วกฺขติ. ภาวนามยาปีติ ภาวนามยาย เภทเนน ทานสีลมยานมฺปิ เภทนํ นยโต ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภาวนาย ปคุณพลวกาลาทีสุ กทาจิ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตนปิ มนสิกาโร โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ภาวนามยาปิ ทุเหตุกา’’ติ. ตํตํภูมิวิปากกิริยาเวทนาสูติ เอตฺถ ‘‘กามาวจรวิปากา โอฬาริกา, รูปาวจรา สุขุมา’’ติอาทินา ยาว อรหตฺตผลา เนตพฺพํ. ‘‘กามาวจรกิริยา โอฬาริกา, รูปาวจรกิริยา สุขุมา’’ติอาทินา กามาวจรา จ ‘‘ทานาการปฺปวตฺตา โอฬาริกา, สีลาการปฺปวตฺตา สุขุมา’’ติอาทินา ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนา เนตพฺพํ. ยถา จ ชาติโกฏฺฐาเส อยํ วิภาโค, เอวํ สภาวโกฏฺฐาสาทีสุปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขาที’’ติอาทิ วุตฺตํ.

由于是粗欲与细欲的所依之事，故欲界等有粗细之分，而出世间法则纯然是微细的。于彼亦有分别，后当解说。关于“修所成亦”，当知通过对修所成的分别，也间接显示了对施所成和戒所成的分别。在修习已得熟练、有力、时机适宜等情况下，有时也会以智不相应心作意，因此说“修所成亦有二因”。关于“于各各地的异熟、唯作的感受”，此处当依“欲界异熟为粗，色界异熟为细”等方式，乃至引申至阿罗汉果。又当依“欲界唯作为粗，色界唯作为细”等方式，以及就欲界而言，“以布施形式发生的为粗，以持戒形式发生的为细”等方式，乃至引申至非想非非想处。并且，正如在“种类”部分有此分别，为显示在“自性”等部分亦然，故说“苦等”。

สพฺโพ [Pg.162] จายํ วิภาโค ลกฺขณสนฺนิสฺสิโต วุตฺโตติ กตฺวา อาห ‘‘โอกาสวเสน จาปี’’ติอาทิ. สุขาปีติ ปิ-สทฺเทน อทุกฺขมสุขํ สมฺปิณฺเฑติ. สพฺพตฺถาติ สพฺพาสุ ภูมีสุ. ยถานุรูปนฺติ ยา ยา เวทนา ยตฺถ ยตฺถ ลพฺภติ, ตทนุรูปํ. วตฺถุวเสนาติ ยํ วตฺถุํ อารพฺภ เวทนา ปวตฺตติ, ตสฺส วเสนาปิ. หีนวตฺถุกาติ หีนํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา กงฺคุภตฺตํ ภุญฺชนฺตสฺส เวทนา หีนวตฺถุกตาย โอฬาริกา. สาลิมํโสทนํ ภุญฺชนฺตสฺส ปณีตวตฺถุกตาย สุขุมาติ.

所有这些分别都是依据特征而说，因此他说“也依处所”等。“乐受亦”中的“亦”字，包括了不苦不乐受。“在一切处”是指在一切地。“随其相应”是指何种感受在何处获得，即与彼相应。“依事”是指感受缘何事而生起，亦依于彼事之力。“具劣事”是指以低劣之事为所缘，如食用黍饭者的感受，因其事低劣而为粗；食用优质米肉饭者的感受，因其事殊胜而为细。

๕๐๓. อาทินา นเยนาติ สพฺพํ ปาฬิคตึ อามสติ. ชาติอาทิวเสน อสมานโกฏฺฐาสตา วิสภาคตา. ทุกฺขวิปากตาทิวเสน อสทิสกิจฺจตา อสํสฏฺฐตา, น อสมฺปโยโค. ยทิ สิยา, ทูรวิปริยาเยน สนฺติกํ โหตีติ สํสฏฺฐตา สนฺติกตา อาปชฺชติ, น จ เวทนาย เวทนาสมฺปโยโค อตฺถิ. สนฺติกปทวณฺณนาย จ ‘‘สภาคโต จ สริกฺขโต จา’’ติ วกฺขตีติ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสทิสสภาวตา อสริกฺขตา. สพฺพวาเรสูติ โอฬาริกสุขุมเภเท วุตฺตนยานุสาเรน วตฺตพฺเพสุ สพฺเพสุ วาเรสุ. ชาติอาทิวเสน สมานโกฏฺฐาสตา สภาคตา, ทุกฺขวิปากตาทิวเสน ปน สทิสสภาวตา สริกฺขตา. เตนาห ‘‘อกุสลา ปน…เป… สนฺติเก’’ติ.

503. “以最初之理”是指触及全部经文的脉络。依种类等，不同范畴性即是相异性。依苦异熟性等，相异作用性即是不相混杂性，而非不相应。如果（感受之间）有相应，那么“远”的反面就是“近”，这样一来，混杂性就等同于邻近性了，然而感受与感受之间并无相应。并且，在对“邻近”一词的释义中将会说“由同类故及由相似故”，其义当依已说之理了知。自性相异即是不相似性。“于一切场合”是指：在所有根据粗细分别中所说之理而当解说的场合中。依种类等，相同范畴性即是同类性；然依苦异熟性等，自性相似即是相似性。因此他说：“但不善的……（乃至）……是邻近的”。

อิติ เวทนากฺขนฺธสฺส อตีตาทิวิภาเค วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

此为受蕴过去等分别中，广说导言之释义。

กมาทิวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

次第等决择说之释义

๕๐๔. เอตนฺติ เอวํ อตีตาทิวิภาเค วิตฺถารกถามุขํ. ญาณเภทตฺถนฺติ นานปฺปการํ ญาณปฺปเภทตฺถํ. กมโตติ เทสนากฺกมโต, เยน การเณนายํ เทสนากฺกโม กโต, ตโตติ อตฺโถ. วิเสสโตติ เภทโต, ขนฺธุปาทานกฺขนฺธวิภาคโตติ อตฺโถ. อนูนาธิกโตติ ปญฺจภาวโต. อุปมาโตติ อุปมาหิ อุปเมตพฺพโต. ทฏฺฐพฺพโต ทฺวิธาติ ทฺวีหิ อากาเรหิ ญาเณน ปสฺสิตพฺพโต. ปสฺสนฺตสฺสตฺถสิทฺธิโตติ [Pg.163] ยถา ปสฺสนฺตสฺส ยถาธิปฺเปตตฺถนิปฺผตฺติโต. วิภาวินาติ ปญฺญวตา.

504. “此”即“如是于过去等分别中，广说之导言”。“为智慧差别故”即为种种智慧差别故。“依次第”即依教说次第；其义为：依于造作此教说次第之因缘。“依差别”即依分别；其义为：依蕴与取蕴之分别。“不增不减”即因其为五。“依譬喻”即因其能以譬喻比况。“应见二种”即应以智慧由二行相而见。“见者义利成就故”即如是见者，其所愿义成就故。“由明辨者”即由具慧者。

อุปฺปตฺติกฺกโมติ ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชนฺตานํ อุปฺปชฺชนปฏิปาฏิ. ‘‘ทสฺสเนนปหาตพฺพา’’ติอาทินา (ธ. ส. ติกมาติกา ๘, ๙) ปฐมํ ปหาตพฺพา ปฐมํ วุตฺตา, ทุติยํ ปหาตพฺพา ทุติยํ วุตฺตาติ อยํ ปหานกฺกโม. สีลวิสุทฺธึ ปฏิปชฺช จิตฺตวิสุทฺธิ ปฏิปชฺชิตพฺพา, ตถา ตโต ปราปีติ อาห ‘‘สีลวิสุทฺธิ…เป… ปฏิปตฺติกฺกโม’’ติ, อนุปุพฺพปณีตา ภูมิโย อนุปุพฺเพน ววตฺถิตาติ อยํ ภูมิกฺกโม. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิโก (วิภ. ๓๕๕) เอกกฺขเณปิ สติปฏฺฐานาทิสมฺภวโต เทสนากฺกโม จ. ทานกถาทโย อนุปุพฺพุกฺกํสโต กถิตา, อุปฺปตฺติอาทิววตฺถานาภาวโต ปน ทานาทีนํ อิธ เทสนากฺกมวจนํ. อุปฺปตฺติอาทิววตฺถานเหตุกตาย หิ ‘‘ปฐมํ กลลํ โหตี’’ติอาทิกา (สํ. นิ. ๑.๒๓๕; กถา. ๖๙๒) เทสนาปิ สมานา อุปฺปตฺติอาทิกมภาเวเนว วุตฺตา. ยถาวุตฺตววตฺถานาภาเวน ปน อเนเกสํ วจนานํ สหปวตฺติยา อสมฺภวโต เยน เกนจิ ปุพฺพาปริเยน เทเสตพฺพตาย เตน เตน อธิปฺปาเยน เทสนามตฺตสฺเสว กโม เทสนากฺกโม ทฏฺฐพฺโพ. ปุพฺพาปริยววตฺถาเนนาติ ปฐมํ รูปกฺขนฺโธ, ตโต เวทนากฺขนฺโธติ เอวํ ปุพฺพาปริยววตฺถาเนน อนุปฺปตฺติโต. อปฺปหาตพฺพโตติ ขนฺเธสุ เอกจฺจานํ ปหาตพฺพตาว นตฺถิ, กุโต ปหานกฺกโม. สติ หิ สพฺเพสํ ปหาตพฺพตาย ปหานกฺกเมน เนสํ เทสนา สิยา. อปฺปฏิปชฺชนียโตติ สมฺมาปฏิปตฺติวเสน น ปฏิปชฺชิตพฺพโต. ‘‘จตุภูมิปริยาปนฺนตฺตา’’ติ อิมินา เวทนาทีนํ อนิยตภูมิกตํ ทสฺเสติ. นิยตภูมิกานญฺหิ ภูมิกฺกโม สมฺภเวยฺย.

生起次第，即依缘而生诸法的生起顺序。如“应以见断”等（《法集论》，三法部分8, 9）所说，先说应先断者，后说应后断者，此即断除次第。修习戒清净后，应修习心清净，其后亦复如是，故说“戒清净……乃至……修行次第”。诸殊胜地是依次安立的，此即地次第。“四念住”等（《分别论》355），因念住等可于一刹那生起，故亦是说法次第。布施论等是依渐次增上而说，但因布施等无生起等安立次第，故此处称为说法次第。而“初为凝酪”等（《相应部》1.235；《论事》692）的教说，正是因为有生起等安立次第之故，虽同为教说，却正因其具有生起等次第而被如此称说。但由于没有如前所述的安立次第，且许多教言不可能同时发生，必须以某种前后顺序来教导，因此，仅仅是根据各种意趣而施设的教说次第，当知即是说法次第。依前后安立，即先说色蕴，后说受蕴，如是依前后安立而非依生起。不可断除，即诸蕴中有些根本不可断除，何来断除次第？若一切皆可断除，其教说才会有断除次第。不应修习，即不应以正修行的方式去修习。通过“包含于四地”这句话，显示了受等地的不定性。只有对于地已确定的法，才可能有地次第。

อเภเทนาติ รูปาทีนํ เภทํ วิภาคํ อกตฺวา เอกชฺฌํ ปิณฺฑคฺคหเณน. อตฺตคาหปติตนฺติ อตฺตคาหสงฺขาเต ทิฏฺโฐเฆ นิปติตํ. สมูหฆนวินิพฺโภคทสฺสเนนาติ รูปโต อรูปํ วิเวเจนฺโต รูปารูปสมูเห ฆนวินิพฺภุชฺชนทสฺสเนน. จกฺขุอาทีนมฺปิ วิสยภูตนฺติ เอกเทเสน สมุทายภูตํ รูปกฺขนฺธํ วทติ. ยา เอตฺถ อิฏฺฐํ, อนิฏฺฐญฺจ รูปํ สํเวเทติ, อยํ เวทนากฺขนฺโธติ อิฏฺฐานิฏฺฐรูปสํเวทนิกํ เวทนํ เทเสสีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ สพฺพตฺถ. อิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐมชฺฌตฺตานมฺปิ อิฏฺฐานิฏฺฐสภาวตฺตา อิฏฺฐานิฏฺฐคฺคหเณเนว คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวนฺติ ยถาวุตฺตนเยน. สญฺญาย คหิตากาเร [Pg.164] วิสเย อภิสงฺขารปฺปวตฺตีติ อาห ‘‘สญฺญาวเสน อภิสงฺขารเก’’ติ. ยถา วิญฺญาณสฺส สมฺปยุตฺตธมฺมานํ นิสฺสยภาโว ปากโฏ, น ตถา เวทนาทีนนฺติ อาห ‘‘เวทนาทีนํ นิสฺสย’’นฺติ. ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา (ธ. ป. ๑-๒), จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๖๒), ฉทฺวาราธิปติ ราชา’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๘๑ เอรกปตฺถนาคราชวตฺถุ) วจนโต วิญฺญาณํ อธิปติ.

“不分别”即不区分、不剖析色等，而将其总括为一团来执取。“堕于我执”即堕入名为我执的见之暴流。“以见解体坚实聚”即从色中辨别无色，以见解体色与无色之坚实聚。“眼等亦以其为所缘”，此即是说由部分聚合而成的色蕴。“于此，感受可意与不可意之色者，此即受蕴”，其关联是：[世尊]教示了感受可意与不可意之色的受。处处皆然。即使是可意中性和不可意中性，因其自性亦为可意与不可意，当知已被“可意与不可意”的表述所含摄。“如是”即依前述之理。于想所取相之境，行乃生起，故说“依想而有行”。识与其相应法之所依关系甚为明显，受等则不然，故说“受等之所依”。根据“诸法意先导”（《法句经》1-2）、“诸法随心转”（《法集论》，二法部分62）、“六门主宰如国王”（《法句经注》2.181，香蒲叶龙王事）可知，识是主导。

๕๐๕. รูปกฺขนฺเธ ‘‘สาสวํ อุปาทานิย’’นฺติ วจนํ อนาสวานํ ธมฺมานํ สพฺภาวโต รูปกฺขนฺธสฺส ตํสภาวตานิวตฺตนตฺถํ, น อนาสวรูปนิวตฺตนตฺถํ.

505. 在色蕴中说“有漏，可执取”，是由于存在无漏法，此说是为了排除色蕴具有（无漏的）那种自性，而非为了排除无漏色。

อนาสวาว ขนฺเธสุ วุตฺตาติ เอตฺถ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต เอว-สทฺโท, อนาสวา ขนฺเธสฺเวว วุตฺตาติ อตฺโถ. อิธ ปน วิสุทฺธิมคฺเค สพฺเพเปเต ขนฺธาปิ อุปาทานกฺขนฺธาปิ.

在“唯无漏法在蕴中说”一句中，此处的“唯”（eva）字是用错了地方；其义应为“无漏法只在诸蕴中说”。但在此《清净道论》中，所有这些既是蕴，也是取蕴。

๕๐๖. สพฺพสงฺขตานํ สภาเคน เอกชฺฌํ สงฺคโห สพฺพสงฺขตสภาเคกสงฺคโห. สภาคสภาเวน หิ สงฺคยฺหมานา สพฺพสงฺขตา ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺติ. ตตฺถ รุปฺปนาทิสามญฺเญน สมานโกฏฺฐาสา สภาคาติ เวทิตพฺพา. เตสุ สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺจํ อายูหนรสาย เจตนาย พลวนฺติ สา ‘‘สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตา. อญฺเญ จ รุปฺปนาทิวิเสสลกฺขณรหิตา ผสฺสาทโย สงฺขตาภิสงฺขรณสามญฺเญนาติ ทฏฺฐพฺพา, ผุสนาทโย ปน สภาวา วิสุํ ขนฺธสทฺทวจนียา น โหนฺตีติ ธมฺมสภาวญฺญุนา ตถาคเตน ผสฺสกฺขนฺธาทโย น วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเม เอว ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ นิสฺสาย ปฏิจฺจ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ เอวมาทิสุตฺตานญฺจ วเสน อตฺตตฺตนิยคาหสฺส เอตปฺปรมตา ทฏฺฐพฺพา. เอเตน จ วกฺขมานสุตฺตวเสน จ ขนฺเธ เอว นิสฺสาย ปริตฺตารมฺมณาทิวเสน น วตฺตพฺพา จ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ ขนฺธนิพฺพานวชฺชสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวโตติ วุตฺตํ โหติ. รูปนฺติ รุปฺปนสภาวํ ธมฺมชาตมาห. เวทนนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ‘‘สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) วจนโต อญฺเญสญฺจ ขนฺธสทฺทวจนียานํ [Pg.165] สีลกฺขนฺธาทีนํ สพฺภาวโต น ปญฺเจวาติ โจทนํ นิวตฺเตตุมาห ‘‘อญฺเญสํ ตทวโรธโต’’ติ.

506. 一切有为法以其共相而总摄为一，即一切有为共相一摄。以共相自性所含摄的一切有为法，即是五蕴。于此，以变坏等共通性而为同分者，当知即是共相。其中，具有造作有为之功能、以积聚为作用的思，其力最强，故称行蕴。其余如触等，不具变坏等别相者，当知是以造作有为的共通性而摄入行蕴；但触等自性，不可单独称为蕴，故知通达法自性的如来未说触蕴等。“诸比丘，任何沙门或婆罗门，若为常见论者，宣称我与世界为常，彼等皆是依于此五取蕴，或其中之一。”依此等经可知，我与我所之执以此为极限。又依此经及将引之经可知，唯依诸蕴，以所缘有限等故，而生起不可言说之见；此即是说，乃因除蕴与涅槃外，别无自性法存在。色，即指有变坏自性的法类；受等亦同此理。为反驳“尚有戒蕴、定蕴等（长部 3.355）亦称蕴，故非仅有五蕴”之异议，故说“因其余已含摄其中”。

๕๐๗. ปวตฺติฏฺฐานภูตํ วสนฏฺฐานํ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิวาสฏฺฐานโต’’ติ. ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขตาวเสน เวทนาย อาพาธกตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ราคาทิสมฺปยุตฺตสฺส วิปริณามาทิทุกฺขสฺส อิตฺถิปุริสาทิอาการคาหิกา ตํตํสงฺกปฺปมูลภูตา สญฺญา สมุฏฺฐานํ. ปิตฺตาทิ วิย โรคสฺส อาสนฺนการณํ สมุฏฺฐานํ. อุตุโภชนวิสมตาวิสมปริหาราทิ วิย มูลการณํ นิทานํ. จิตฺตสฺส องฺคภูตา เจตสิกาติ วิญฺญาณํ คิลานูปมํ วุตฺตํ. กุฏฺฐโรควโต สินิยฺหนํ ตสฺส ภิยฺโยภาวาย วิย พาลสฺส ปุญฺญาภิสงฺขาราทิวเสน ปวตฺติ เวทนาทุกฺขาวหา อสปฺปายเสวนสทิสี. เวทนตฺตายาติ เวทนาสภาวตฺถํ, เวทนตฺตลาภายาติ อตฺโถ. การณฏฺฐานตาย, โภชนาธารตาย จ จารกูปมํ, ภาชนูปมญฺจ รูปํ. สุภสญฺญาทิวเสน เวทนาการณสฺส เหตุภาวโต, เวทนาโภชนสฺส ฉาทาปนโต จ อปราธูปมา, พฺยญฺชนูปมา จ สญฺญา. เวทนาเหตุโต การณการกูปโม, ปริเวสกูปโม จ สงฺขารกฺขนฺโธ. ภตฺตกาโร เอว เยภุยฺเยน ปริวิสตีติ ปริเวสกคฺคหณํ. เวทนาย วิพาธิตพฺพโต, อนุคฺคเหตพฺพโต จ อปราธิกูปมํ, ภุญฺชกูปมญฺจ วิญฺญาณํ วุตฺตํ.

507. 所谓“住处”，是说它有如居住之地，是（生命）流转的立足处。当知受的恼害性，是依苦苦、坏苦、行苦而言。与贪等相应的坏苦等，其近因是执取男女等相、作为种种思惟之根本的想。近因（samuṭṭhāna）是近缘，犹如胆汁等之于疾病。根本因（nidāna）是远缘，犹如时节、饮食不调与行为不当等。心所是心的组成部分，故说识犹如病人。如同为麻风病者涂油反令病情加重，愚人以福行等所引生的流转，带来受之苦，犹如服用不适之物。“为受”（vedanattāya）即是为了受的自性，或为了获得受的状态。因其为刑罚之处所及饮食之所依，故说色蕴如监狱、如器皿。由净想等故，想为受（此折磨）之因，且能为受（此饮食）增添风味，故说想蕴如罪行、如调味品。因其为受之因，故说行蕴犹如施加折磨者、犹如供食者；通常是厨师负责上菜，故此处取供食者之喻。因其为受所恼害、所资助，故说识蕴犹如罪犯、犹如食者。

๕๐๘. ‘‘ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกา อุกฺขิตฺตาสิกาติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ อาสีวิสูปเม (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วธกาติ วุตฺตา, ‘‘ภาโรติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ ภารสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๒๒) ภาราติ, ‘‘อตีตมฺปาหํ อทฺธานํ เอวเมว รูเปน ขชฺชึ, เสยฺยถาปิ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺเนน รูเปน ขชฺชามิ. อหญฺเจว โข ปน อนาคตํ รูปํ อภินนฺเทยฺยํ, อนาคตมฺปาหํ อทฺธานํ เอวเมว รูเปน ขชฺเชยฺยํ, เสยฺยถาปิ…เป… ขชฺชามี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๗๙) ขชฺชนียปริยาเย ขาทกาติ, ‘‘โส อนิจฺจํ รูปํ ‘อนิจฺจํ รูป’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๕) ยมกสุตฺเต อนิจฺจาทิกาติ. ยทิปิ ‘‘อิธ ปน สพฺเพเปเต เอกชฺฌํ กตฺวา ขนฺธาติ อธิปฺเปตา’’ติ วุตฺตํ, พาหุลฺเลน ปน อุปาทานกฺขนฺธานํ ตทนฺโตคธานํ ทฏฺฐพฺพตา เวทิตพฺพา. วิปสฺสนาย ภูมิวิจาโร เหโสติ.

508. “诸比丘，‘五个拔剑的杀手敌人’，实是五取蕴的同义词。”在《毒蛇《本行》》(saṃ. ni. 4.238)中，（五取蕴）被称为“杀害者”；“诸比丘，‘重担’，实是五取蕴的同义词。”在《重担经》(saṃ. ni. 3.22)中，（五取蕴）被称为“重担”；“在过去时，我就是这样被色所吞噬，正如现在我被当下的色所吞噬。如果我喜爱未来的色，在未来时，我也会同样被色所吞噬，正如……被吞噬。”在《被吞噬经》(saṃ. ni. 3.79)中，（五取蕴）被称为“吞噬者”；“他不如实了知无常的色为‘无常的色’……”在《双经》(saṃ. ni. 3.85)中，（五取蕴）被称为“无常等”。虽然也说“于此，所有这些合在一起，意为‘蕴’”，但应知，大体上应视之为包含了它们的诸取蕴。因为这是对观之基础的考察。

เผณปิณฺโฑ [Pg.166] วิยาติอาทีสุ รูปาทีนํ เอวํ เผณปิณฺฑาทิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา, ยถา เผณปิณฺโฑ นิสฺสาโร ปริทุพฺพโล อคยฺหุปโค; คหิโตปิ กิญฺจิ อตฺถํ น สาเธติ, ฉิทฺทาวฉิทฺโท อเนกสนฺธิสงฺฆฏิโต พหูนํ ปาณกานํ อาวาโส อนุปุพฺพูปจิโต สพฺพาวตฺถนิปาตี อวสฺสํเภที, เอวํ รูปมฺปิ นิจฺจสาราทิวิรหโต นิสฺสารํ เผคฺคุ วิย, สุขภญฺชนียโต ทุพฺพลํ, นิจฺจนฺติ วา ธุวนฺติ วา อหนฺติ วา มมนฺติ วา น คเหตพฺพํ, คหิตมฺปิ ตถา น โหติ, พหุฉิทฺทํ อสีติสตสนฺธิสงฺฆฏิตํ อเนกกิมิกุลาวาสํ กลลาทิวเสน อนุปุพฺพูปจิตํ กลลกาลโต ปฏฺฐาย สพฺพาสุปิ อวตฺถาสุ วินสฺสติ, อวสฺสเมว จ ภิชฺชติ. อฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๙๕; วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ กมาทิวินิจฺฉยกถา) ปน ปริมทฺทนาสหนเมว อุปมูปเมยฺยสมฺพนฺโธ วุตฺโต.

于“如泡沫聚块”等中，应如是见色等与泡沫聚块等之相似性：犹如泡沫聚块，无有实质、极其脆弱、不可执取；即便执取，亦不能成办任何事；其遍满孔隙，由众多接合处构成，为众多小生物的住处，次第积集，于一切状态中皆会堕坏，且必然破裂。如是，色亦因无常、实等而无实质，犹如空心木；因其易于毁坏而脆弱；不应执取为“常”、“恒”、“我”或“我所”；即便执取，亦非如是；其亦多孔隙，由一百八十个接合处构成，为无量种虫类的巢穴；依凝乳等次第而积集；从凝乳之时起，即于一切状态中坏灭，且终必毁坏。然于义注（saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.95; vibha. aṭṭha. 26 kamādivinicchayakathā）中，则仅说以“不堪揉压”为喻与所喻之关系。

ยถา ปุพฺพุโฬ นิสฺสาโร ปริทุพฺพโล อคยฺหุปโค, คหิโตปิ น กิญฺจิ อตฺถํ สาเธติ, น จิรฏฺฐิติโก, ตถา เวทนาปิ. ยถา จ ปุพฺพุโฬ, อุทกตลํ, อุทกพินฺทุํ, อุทกชลฺลิกํ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา คหณวาตญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ ชายติ, เอวํ เวทนาปิ วตฺถุํ, อารมฺมณํ, กิเลสชลฺลํ, ผสฺสสงฺฆฏฺฏนญฺจาติ จตฺตาริ การณานิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ. ยถา หิ อุทกตเล พินฺทุนิปาตชนิโต วาโต อุทกชลฺลิกสงฺขาตํ อุทกลสิกํ สงฺกฑฺฒิตฺวา ปุฏํ กตฺวา ปุพฺพุฬํ นาม กโรติ, เอวํ วตฺถุมฺหิ อารมฺมณาปาถคมนชนิโต ผสฺโส อนุปจฺฉินฺนํ กิเลสชลฺลํ สหการีปจฺจยภาเวน สงฺกฑฺฒิตฺวา เวทนํ นาม กโรติ. อิทญฺจ กิเลเสหิ มูลการณภูเตหิ, อารมฺมณสฺสาทนภูเตหิ จ นิพฺพตฺตํ วฏฺฏคตํ เวทนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน วา จตฺตาโร ปจฺจยา วุตฺตา, อูเนหิปิ ปน อุปฺปชฺชเตว. อิธ มุหุตฺตรมณียตา อุปโมปเมยฺยสมฺพนฺโธ วุตฺโต.

譬如水泡，无有实质，非常脆弱，不可执取，即使执取也毫无用处，不能长久存在；感受也是如此。又如水泡依靠四个条件而生：水面、水滴、水膜与风；感受也依靠四个条件而生：所依(vatthu)、所缘(ārammaṇa)、烦恼垢(kilesajalla)与触的撞击(phassasaṅghaṭṭana)。正如在水面上，由水滴落下所产生的风，将名为水膜的水之黏性聚拢起来，从而形成所谓的水泡；同样，在所依上，由所缘进入范围而生的触，将未断的烦恼垢作为助缘而聚拢起来，从而形成所谓的感受。此说是针对由作为根本原因的诸烦恼和作为体验所缘之味的诸烦恼所产生的、属于轮回的感受而说。或者，这是作为最究竟的划分而说有四个缘，但即使缘不具足，它也同样会生起。于此，譬喻与所喻法之间的关系，是以“片刻的愉悦”来说明的。

ยถา ปน มรีจิกา อสารา อคยฺหุปคา. น หิ ตํ คเหตฺวา ปาตุํ วา นฺหายิตุํ วา ภาชนํ วา ปูเรตุํ สกฺกา, เอวํ สญฺญาปิ อสารา อคยฺหุปคา. ยถา จ มรีจิกา วิปฺผนฺทมานา สญฺชาตูมิเวคา วิย ขายนฺตี มหาชนํ วิปฺปลมฺเพติ, เอวํ สญฺญาปิ ‘‘นีลํ ปีตํ ทีฆํ รสฺส’’นฺติอาทินา อารมฺมเณ ปวตฺตมานา สภาวมตฺเต อฏฺฐตฺวา ‘‘สุภํ สุขํ นิจฺจ’’นฺติอาทิมิจฺฉาคาหสฺส การณภาเวน โลกํ วิปฺปลมฺเพติ.

又如阳焰(marīcikā)，无有实质，不可执取。人无法取用它来饮用、沐浴或装满容器。想(saññā)也是这样，无有实质，不可执取。又如阳焰闪烁，显现得好像有奔腾的波浪，从而欺骗大众。想也是这样，在“青、黄、长、短”等所缘上生起时，它不停留在事物的纯粹自性上，而作为“净、乐、常”等错误执取的原因，从而欺骗世间。

ยถา [Pg.167] กทลิกฺขนฺโธ อสาโร อคยฺหุปโค. น หิ ตํ คเหตฺวา โคปานสีอาทีนํ อตฺถาย อุปเนตุํ สกฺกา, อุปนีตมฺปิ ตถา น โหติ, พหุวฏฺฏิสโมธาโน จ โหติ, เอวํ สงฺขารกฺขนฺโธปิ อสาโร อคยฺหุปโค. น หิ ตํ นิจฺจาทิวเสน คเหตุํ สกฺกา, คหิตมฺปิ ตถา น โหติ, พหุธมฺมสโมธาโน จ. อญฺญเทว หิ ผสฺสสฺส ลกฺขณํ, อญฺญํ เจตนาทีนํ, เต ปน สพฺเพ สโมธาเนตฺวา สงฺขารกฺขนฺโธติ วุจฺจติ.

犹如芭蕉茎，无有心材，不可取为实质。确实，人无法取之用于椽等之目的，即使取来，亦不成其事，它只是众多蕉衣的聚合。同样，行蕴也无有心材，不可取为实质。确实，人无法以常等的方式执取它，即使执取了，它也并非如此，它只是众多法的聚合。诚然，触的相是一回事，思等的相又是另一回事，然而，将它们全部聚合在一起时，就被称为行蕴。

ยถา จ มายา อสารา อคยฺหุปคา. น หิ ตํ คเหตฺวา กิญฺจิ อตฺถํ กิจฺจํ สาเธตุํ สกฺกา, อิตฺตรา ลหุปจฺจุปฏฺฐานา อมณิอาทิเมว มณิอาทิรูเปน ทสฺเสนฺตี มหาชนํ วญฺเจติ, เอวํ วิญฺญาณมฺปิ อสารํ อิตฺตรํ ลหุปจฺจุปฏฺฐานํ, เตเนว จิตฺเตน อาคจฺฉนฺตํ วิย, คจฺฉนฺตํ วิย, ฐิตํ วิย, นิสินฺนํ วิย จ กตฺวา คาหาเปติ, อญฺญเทว จิตฺตํ อาคมเน, อญฺญํ คมนาทีสูติ. เอวํ วิญฺญาณํ มายาสทิสํ.

又如幻术，无有实质，不可取为实质。确实，人无法执取它来完成任何所欲之事。它短暂而迅速现起，将非珠宝等物示现为珠宝等样貌，以此欺骗大众。同样，识也无有实质，短暂而迅速现起，它让人执取为似乎是同一个心在来、在去、在站、在坐，然而来时的心是一个，去时等的心又是另一个。如是，识如同幻术。

ปญฺจปิ อุปาทานกฺขนฺธา อสุภาทิสภาวา เอว สํกิเลสาสุจิวตฺถุภาวาทิโตติ อสุภาทิโต ทฏฺฐพฺพา เอว, ตถาปิ กตฺถจิ โกจิ วิเสโส สุขคฺคหณีโย โหตีติ อาห ‘‘วิเสสโต จา’’ติอาทิ. ตตฺถ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา จตุวิปลฺลาสปฺปหานกราติ เตสํ โคจรภาเวน รูปกฺขนฺธาทีสุ อสุภาทิภาเวน ทฏฺฐพฺพตา วุตฺตา.

五取蕴因是杂染与不净事等，故其自性即为不净等，确实应如是观。然于某处，某差别易于把握，故说“特别是……”等。于此，四念处能断除四种颠倒，因此，由于色蕴等是彼等之行境，故说当见其为不净等性。

๕๐๙. ขนฺเธหิ น วิหญฺญติ ปริวิทิตสภาวตฺตา. วิปสฺสโกปิ เตสํ วิปตฺติยํ น ทุกฺขมาปชฺชติ, ขีณาสเวสุ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เต หิ อายติมฺปิ ขนฺเธหิ น พาธียนฺตีติ.

509. 通达诸蕴自性者不为蕴所恼害。观行者（vipassako）在诸蕴坏灭时也不生苦，何况是漏尽者，那更不用说了。他们未来也不会再被诸蕴所逼迫。

กพฬีการาหารํ ปริชานาตีติ ‘‘อาหารสมุทยา รูปสมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๖,๕๗) วจนโต อชฺฌตฺติกรูเป ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ตสฺส สมุทยภูเต กพฬีการาหาเรปิ ฉนฺทราคํ ปชหตีติ อตฺโถ. อยํ ปหานปริญฺญา. อชฺฌตฺติกรูปํ ปน ปริคฺคณฺหนฺโต ตสฺส ปจฺจยภูตํ กพฬีการาหารํ ปริคฺคณฺหาตีติ ญาตปริญฺญา. ตสฺส จ อุทยพฺพยานุปสฺสี โหตีติ ตีรณปริญฺญา จ โยเชตพฺพา. เอวํ ปริญฺญตฺตเย สิชฺฌนฺเต อิเม วิปลฺลาสาทโย วิธมียนฺติ เอวาติ อาห ‘‘อสุเภ สุภนฺติ วิปลฺลาสํ ปชหตี’’ติอาทิ. ตตฺถ กามราคภูตํ อภิชฺฌํ สนฺธายาห ‘‘อภิชฺฌากายคนฺถ’’นฺติ. อสุภานุปสฺสนาย หิ กามราคปฺปหานํ โหติ[Pg.168], กามราคมุเขน วา สพฺพโลภปฺปหานํ วทติ. น อุปาทิยติ น คณฺหติ น อุปฺปาเทติ.

所谓“遍知抟食”，意思是，由于“食集则色集”，在舍离对内色（ajjhattikarūpa）的欲贪时，也舍离了对其生起之因的抟食的欲贪。此为断遍知（pahānapariññā）。又，在把握内色时，也把握了作为其缘的抟食，此为知遍知（ñātapariññā）。并且应结合对其生灭的随观，此为度遍知（tīraṇapariññā）。如是三遍知成就时，这些颠倒等即被摧破，故说“舍离于不净中视为净的颠倒”等。其中，针对即是欲贪的贪欲而说“贪欲身结”。诚然，通过修习不净观（asubhānupassanā）能舍断欲贪，或以欲贪为首而说舍断一切贪。不执取，不执持，不令生起。

‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๓๙; มหาว. ๑; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) วุตฺตตฺตา ‘‘เวทนาย ฉนฺทราคํ ปชหนฺโต ตสฺสา ปจฺจยภูเต ผสฺสาหาเรปิ ฉนฺทราคํ ปชหตี’’ติอาทินา อาหารปริชานเน วุตฺตนเยน ผสฺสปริชานนํ โยเชตพฺพํ. เวทนาย ทุกฺขโต ทสฺสเนน ตตฺถ สุขนฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ. สุขตฺถเมว ภวปตฺถนา โหตีติ เวทนาย ตณฺหํ ปชหนฺโต ภโวฆํ อุตฺตรติ. ตโต เอว ภวโยเคน วิสํยุชฺชติ. ภวาสเวน จ อนาสโว โหติ, สพฺพเวทนํ ทุกฺขโต ปสฺสนฺโต อตฺตโน ปเรน อปุพฺพํ ทุกฺขํ อุปฺปาทิตํ, สุขํ วา วินาสิตํ น จินฺเตติ, ตโต ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๒๓๗; วิภ. ๙๐๙) อาฆาตวตฺถุปฺปหานโต พฺยาปาทกายคนฺถํ ภินฺทติ. ‘‘สุขพหุเล สุคติภเว สุทฺธี’’ติ อคฺคเหตฺวา โคสีลโควตาทีหิ สุทฺธึ ปรามสนฺโต สุขปตฺถนาวเสเนว ปรามสตีติ เวทนาย ตณฺหํ ปชหนฺโตปิ สีลพฺพตุปาทานํ น อุปาทิยติ.

由于经说“缘触生受”，故应依照于遍知食中所说之理，以“舍离对受的欲贪者，亦舍离作为其缘之触食中的欲贪”等（文），来结合于遍知触。通过见受为苦，他舍离了于其中认为“是乐”的颠倒。由于希求存在只是为了乐，因此舍离对受的渴爱者，超越了有暴流(bhavogha)。由此，他解脱了有轭(bhavayoga)，并且对于有漏(bhavāsava)成为无漏。观一切受为苦者，不思惟“他人对我造成了前所未有的痛苦，或毁坏了我的快乐”，由此，因舍离了“他曾于我行无益事”等怨恨事(āghātavatthu)，他破除了嗔恚身结(byāpādakāyagantha)。他不执取“在多乐的善趣中即是清净”；而那些通过牛戒(gosīla)、牛行(govata)等谬执清净的人，只是因希求乐而谬执，因此，舍离对受的渴爱者也不执取戒禁取(sīlabbatupādāna)。

มโนสญฺเจตนา สงฺขารกฺขนฺโธ, สญฺญา ปน ตํสมฺปยุตฺตาติ สญฺญาสงฺขาเร อนตฺตโต ปสฺสนฺโต มโนสญฺเจตนาย ฉนฺทราคํ ปชหติ, ตญฺจ ปริคฺคณฺหาติ, ตีเรติ จาติ ‘‘สญฺญํ สงฺขาเร…เป… ปริชานาตี’’ติ วุตฺตํ. สญฺญาสงฺขาเร อนตฺตาติ ปสฺสนฺโต อตฺตทิฏฺฐิมูลกตฺตา สพฺพทิฏฺฐีนํ อตฺตทิฏฺฐึ วิย สพฺพทิฏฺฐิโยปิ วิธมตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทิฏฺโฐฆํ อุตฺตรติ…เป… อตฺตวาทุปาทานํ น อุปาทิยตี’’ติ อาห.

意思(manosañcetanā)是行蕴，而想则与它相应，因此观想与行为无我者，舍离对意思的欲贪，并且把握、审察它，是故说“他遍知想、诸行……”。为显示观想与行为无我者，因我见是一切见的根源，故如摧破我见一般也摧破一切见，（佛陀）说：“他超越见暴流(diṭṭhogha)……不执取我语取(attavādupādāna)。”

วิญฺญาณํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน ติสฺโสปิ อนุปสฺสนา อุสฺสุกฺกนฺโต ตีหิปิ ปริญฺญาหิ วิญฺญาณาหารํ ปริชานาติ. วิเสสโต ปเนตฺถ อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปลฺลาสํ ปชหติ. ตตฺถ นิจฺจคฺคาหพาหุลฺลโต อวิชฺชาย วิญฺญาเณ ฆนคหณํ โหตีติ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ตํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต อวิชฺโชฆํ อุตฺตรติ. ตโต เอว อวิชฺชาโยเคน วิสํยุตฺโต อวิชฺชาสเวน อนาสโว จ โหติ. โมหพเลเนว สีลพฺพตปรามสนํ โหตีติ ตํ ปชหนฺโต ‘‘สีลพฺพตปรามาสกายคนฺถํ ภินฺทติ.

观识为无常者，以无常随观为首，精勤于三随观，即以三遍知遍知识食。尤其于此，他舍离于无常执常之颠倒。于彼，因多执为常，以无明于识中有坚固执，故在分解此坚固执后，观彼为无常者即超越无明瀑流。由此，他与无明轭不相应，且对无明漏成为无漏者。唯由痴力而有戒禁取，故舍离彼痴者，即“破戒禁取身结”。

‘‘ยญฺจ [Pg.169] โข อิทํ, ภิกฺขเว, วุจฺจติ จิตฺตํ อิติปิ, มโน อิติปิ, วิญฺญาณํ อิติปิ, ตตฺราสฺสุตวา ปุถุชฺชโน นาลํ นิพฺพินฺทิตุํ, นาลํ วิรชฺชิตุํ, นาลํ วิมุจฺจิตุํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทีฆรตฺตํ เหตํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส อชฺโฌสิตํ มมายิตํ ปรามฏฺฐํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๖๒) –

“诸比丘，凡被称为心、意、识者，未经受教之凡夫对此不能厌离，不能离贪，不能解脱。此为何因？诸比丘，此乃因未经受教之凡夫长久以来对此执着、认为是‘我的’、紧抓不放，认为‘此是我的，我即是此，此是我的自我’。”

วจนโต ยถา วิญฺญาณํ นิจฺจโต ปสฺสนฺโต ทิฏฺฐุปาทานํ อุปาทิยติ, เอวํ ตํ อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต ทิฏฺฐุปาทานํ น อุปาทิยตีติ.

从佛陀的言说可知：正如观识为常者执取见取，如是观识为无常者则不执取见取。

เอวํ มหานิสํสนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน วิปลฺลาสาทิสกลสํกิเลสวิธมนุปายภาวโต เอวํ วิปุลุทยํ. วธกาทิวเสนาติ อุกฺขิตฺตาสิกวธกาทิวเสน. ปสฺเสยฺยาติ ญาณทสฺสเนน ปจฺจกฺขโต ปสฺเสยฺย.

“如是具大利益”，是说：由于它是如前所述，摧破颠倒等一切烦恼的方法，故有如此广大的成果。“以杀者等为例”，是说以举刀的杀者等为例。“当见”，是说当以智见亲见。

ขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

蕴解释之释义终。

อิติ จุทฺทสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

第十四章释义。

๑๕. อายตนธาตุนิทฺเทสวณฺณนา

15. 处界解释之释义

อายตนวิตฺถารกถาวณฺณนา

处广说之释义

๕๑๐. ‘‘ขนฺธายตนา’’ติอาทินา [Pg.170] เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺฐานิ ปทุทฺธารวเสน ‘‘อายตนานี’’ติ วตฺวา คณนปริจฺเฉเทนาห ‘‘ทฺวาทสายตนานี’’ติ. ตตฺถ วตฺตพฺพํ ปรโต สยเมว วกฺขติ. จกฺขายตนนฺติอาทิ เนสํ สรูปทสฺสนํ.

510. “蕴、处”等是前面已经提到的，现在以提取词语的方式说“处”之后，再以数量限定而说“十二处”。于彼，当说之事，后面（作者）自己将会说。“眼处”等词，是显示彼等之自性。

อตฺโถ นาม สทฺทตฺโถ, ภาวตฺโถ ปน ลกฺขณเมว. โส ปน สทฺทตฺโถ ทุวิโธ – อสาธารโณ สาธารโณติ. ตตฺถ อสาธารโณ จกฺขาทิสทฺทตฺโถ, สาธารโณ อายตนสทฺทตฺโถ ทฺวาทสนฺนมฺปิ สมานตฺตา.

所谓“义”，即是词义；而自性义，则只是特征。此词义复有二种：不共通义与共通义。其中，不共通义是“眼”等词的词义；共通义是“处”一词的词义，因其对全部十二处共通故。

เตสุ อสาธารณํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘วิเสสโต ตาวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิเสสโตติ วิเสสตฺถโต, จกฺขาทิสทฺทตฺถโตติ อตฺโถ. อสฺสาเทตีติ จกฺขติ-สทฺโท ‘‘มธุํ จกฺขติ, พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ติ รสสายนตฺโถ อตฺถีติ ตสฺส วเสน อตฺถํ วทติ. ‘‘จกฺขุํ โข ปน, มาคณฺฑิย, รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๒๐๙) วจนโต จกฺขุ รูปํ อสฺสาเทติ. สติปิ โสตาทีนํ สทฺทารามตาทิภาเว โย ‘‘ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๙๗) ปาฬิยํ, ‘‘รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาทลกฺขณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๐๐; วิสุทฺธิ. ๒.๔๓๓) อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺโต อตฺถวิเสโส, ตตฺเถว นิรุฬฺหตฺตา จกฺขุมฺหิ เอว จกฺขุสทฺโท ปวตฺตติ ควาทีสุ โคสทฺทาทิ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

为先开示不共通义，故说“先就别义”等。于此，“就别义”是指别异之义，即“眼”等词的词义。对于“尝味”(assādeti)而言，“尝”(cakkhati)一词，如于“尝蜜、尝菜肴”中，有享受味道之义，故依此义而说。如经中所说：“玛甘迪亚(Māgaṇḍiya)，眼实以色为乐园，乐于色，喜于色”，是故眼能“尝”色。纵然耳等亦有乐于声等之事，然于圣典中所说“眼者，乃四​​大种所造之净色”等，及于义注(aṭṭhakathā)中所说“以能被色所撞击之净色为特征”等，此一别义，因其唯于彼处约定俗成，故“眼”(cakkhu)一词仅行用于眼，犹如“牛”(go)等词仅行用于牛等。应如是知。

วิภาเวติ จาติ สทฺทลกฺขณสิทฺธสฺส จกฺขติ-สทฺทสฺส วเสน อตฺถํ วทติ. จกฺขตีติ หิ อาจิกฺขติ, อภิพฺยตฺตํ วทตีติ อตฺโถ. เนตฺตสฺส จ วทนฺตสฺส วิย สมวิสมวิภาวนเมว อาจิกฺขนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘วิภาเวติ จาติ อตฺโถ’’ติ, อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ วิภาวนตฺถตา จ จกฺขติ-สทฺทสฺส ทฏฺฐพฺพา. รตฺตทุฏฺฐาทิกาเลสุ กกณฺฏกรูปํ วิย, อุทฺทรูปํ วิย จ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ รูปํ หทยงฺคตภาวํ รูปยติ รูปมิว ปกาสํ กโรติ, สวิคฺคหมิว กตฺวา ทสฺเสตีติ อตฺโถ. วิตฺถารณํ วา [Pg.171] รูปสทฺทสฺส อตฺโถ, วิตฺถารณญฺจ ปกาสนเมวาติ อาห ‘‘ปกาเสตีติ อตฺโถ’’ติ. อเนกตฺถตฺตา วา ธาตูนํ ปกาสนตฺโถ เอว รูปสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. วณฺณวาจกสฺส รูปสทฺทสฺส รูปยตีติ นิพฺพจนํ, รูปกฺขนฺธวาจกสฺส รุปฺปตีติ อยํ วิเสโส. อุทาหรียตีติ วุจฺจตีติ อตฺเถ วจนสทฺโท เอว คหิโต สิยา, น จ วจนสทฺโท เอเวตฺถ สทฺโท, อถ โข สพฺโพปิ โสตวิญฺเญยฺโยติ. สปฺปตีติ สเกหิ ปจฺจเยหิ สปฺปียติ, โสตวิญฺเญยฺยภาวํ คมียตีติ อตฺโถ.

“并且显明”是就依声律学所成立的“cakkhati”（示）一词的意义而说。因为“示”（cakkhati）即是“指示”（ācikkhati），义为“明白宣说”。再者，眼目对于平坦与不平坦的显明，就像人在说话，这本身就是“指示”，作此想后，他说道：“其义即是‘并且显明’”；或者，因为诸词根有多义，故应知“cakkhati”一词亦有“显明”之义。在贪染或瞋恚等时候，色身发生颜色的改变，就像变色龙或水獭一样，它“显现”（rūpayati）出内心的状态，此即是说，使之如色法般显明，如具形体般展示出来。或者，“色”（rūpa）一词的意思是“扩展”，而扩展就是显明，所以说“其义为‘令其显明’”。或者，因为诸词根有多义，故应知“色”一词本身即有“显明”之义。表示颜色的“色”一词，其词源是“显现”（rūpayati）；表示色蕴的“色”一词，其词源是“变坏”（ruppati），此是区别。在“被言说”（udāharīyati）即“被说出”（vuccati）的意义上，可能会只取“言语之声”。但此处的“声”（sadda），并非只是言语之声，而是所有能为耳识所了知者。“行至”（sappati）是指：依靠自身的因缘而被引至（sappīyati），即被引至能为耳识所了知的状态。

สูจยตีติ อตฺตโน วตฺถุํ อปากฏํ คนฺธวเสน ‘‘อิทํ สุคนฺธํ, ทุคฺคนฺธ’’นฺติ ปกาเสติ, ปฏิจฺฉนฺนํ วา ปุปฺผาทิวตฺถุํ ‘‘เอตฺถ ปุปฺผมตฺถิ, จมฺปกาทิผลมตฺถิ, อมฺพาที’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. รสคฺคหณมูลกตฺตา อชฺโฌหรณสฺส ชีวิตเหตุมฺหิ อาหารรเส นินฺนตาย ชีวิตํ อวฺหยตีติ ชิวฺหา นิรุตฺติลกฺขเณน. กุจฺฉิตานํ สาสวธมฺมานํ อาโยติ วิเสเสน กาโย วุตฺโต อนุตฺตริยเหตุภาวํ อนาคจฺฉนฺเตสุ กามราคนิทานกมฺมชนิเตสุ, กามราคสฺส จ วิเสสปจฺจเยสุ ฆานชิวฺหากาเยสุ กายสฺส วิเสสตรสาสวปจฺจยตฺตา. เตน หิ โผฏฺฐพฺพสุขํ อสฺสาเทนฺตา สตฺตา เมถุนมฺปิ เสวนฺติ. อุปฺปตฺติเทโสติ อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ, กายินฺทฺริยวตฺถุกา วา จตฺตาโร ขนฺธา พลวกามาสวาทิเหตุภาวโต วิเสเสน สาสวาติ วุตฺตาติ เตสํ อุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ.

“指示”(sūcayati)是指凭借气味来揭示自身未显之事，如表明“此是香，彼是臭”；或者，它如同搬弄是非者，揭露被覆盖的花等事，说“此处有瞻波(campaka)等花，有芒果等果”，此是其义。由于吞咽是以取味为根本，且对作为生命之因的食味有所倾向，故依词源学特征，舌(jivhā)能“招引”(avhayati)生命（或作为生命之因的食味）。身(kāyo)被特别地称为可厌有漏法之“来源”(āyo)，这是就那些由以欲贪为因之业所生、尚未达到无上之因的状态者而言；并且，在作为欲贪特殊助缘的鼻、舌、身之中，身是更特殊的有漏之缘。因此，有情在享受触乐时，甚至会行淫欲。“生处”(uppattideso)即“生起之处”(uppattiṭṭhāna)之义。或者，以身根为所依的四蕴，因是强力欲漏等之因，故被特别地称为“有漏”，所以（身）是它们的生起之处，此是其义。

มุนาตีติ นาฬิยา มินมาโน วิย, มหาตุลาย ธารยมาโน วิย จ อารมฺมณํ วิชานาตีติ อตฺโถ. มนเต อิติ วา มโน, ตํ ตํ อารมฺมณํ ปริจฺเฉทวเสน ชานาตีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตโน ลกฺขณํ ธาเรนฺตีติ เย วิเสสลกฺขเณน อายตนสทฺทปรา วตฺตพฺพา, เต จกฺขาทโย ตถา วุตฺตาติ ตโต อญฺเญ มโนโคจรภูตา ธมฺมา สามญฺญลกฺขเณเนว เอกายตนภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตา. ยถา หิ โอฬาริกวตฺถารมฺมณมนนสงฺขาเตหิ วิสยวิสยีภาเวหิ ปุริมานิ ปากฏานิ, ตถา อปากฏา จ อญฺเญ มโนโคจรา น อตฺตโน สภาวํ น ธาเรนฺตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺโถ ธมฺมสทฺโท. ธารียนฺติ สามญฺญรูเปน อวธารียนฺตีติ วา ธมฺมา. ยถา หิ รูปาทโย จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ อสาธารณโต เอว ยถาสกํ สภาวโต วิญฺญายนฺติ[Pg.172], น เอวเมเต, เอเต ปน อเนกธมฺมภาวโต, สาธารณโต, สภาวสามญฺญโตปิ มนสา วิญฺญายนฺตีติ.

“识知”（munāti）的意思是，如同用量器衡量，如同用大秤称量，从而了知所缘。或者，“意”（mano）即是“思量”（manate），是说它以分别（pariccheda）的方式了知各种所缘。那些受持自身特相的，因其特殊的性质而能以“处”一词来表达的，即是眼等。除了它们之外，其他属于意行境（manogocara）的法，则仅以其共通的性质被归为一个处来说明。正如前（五）处因其粗显的所依、所缘与识知等主客体关系而显了，其他的意行境则不那么显了。“法”（dhamma）一词是为了阐明此义，即并非它们不受持各自的自性。或者，“法”是因为它们被以共通的方式所受持、所确定。正如色等由眼识等以其不共的、各自的自性而被识知，这些法并非如此；它们反倒是由于是众多法，由于其共通性，以及由于自性的共通性，而被意所识知。

๕๑๑. เสน เสนาติ สเกน สเกน. อุฏฺฐหนฺตีติ อุฏฺฐานํ กโรนฺติ. วายมนฺตีติ อุสฺสหนฺติ, อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺติจฺเจว อตฺโถ. อิมสฺมึ จ อตฺเถ อายตนฺติ เอตฺถาติ อายตนานีติ อธิกรณตฺโถ อายตนสทฺโท, ทุติยตติเยสุ กตฺตุอตฺโถ. เต จาติ จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม. เต หิ ตํตํทฺวารารมฺมเณสุ อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อายา. วิตฺถาเรนฺตีติ ปุพฺเพ อนุปฺปนฺนตฺตา ลีนานิ อปากฏานิ ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ ปตฺถเรนฺติ ปากฏานิ กโรนฺติ, อุปฺปาเทนฺตีติ อตฺโถ. อิทญฺจ สํสารทุกฺขํ. น นิวตฺตตีติ อนุปฺปาทนิโรธวเสน น นิรุชฺฌติ. อายตนํ อายตนนฺติ อาเมฑิตวจนํ อสฺสา สมญฺญาย จกฺขาทีสุ นิรุฬฺหภาวทสฺสนตฺถํ.

511. “各自”（sena sena）指各自的（sakena sakena）。“奋起”（uṭṭhahanti）意为发起努力。“努力”（vāyamanti）即是精进（ussahanti），即是履行自己职责之意。在此义中，“于此中努力”（āyatanti ettha），故为“处”（āyatanāni），“处”一词是处所格义；在第二、三种释义中则是作者格义。“它们”（te）指的是心与心所法。因为它们通过各个门与所缘而行、去、转起，所以称为“来”（āyā）。“扩展”（vitthārenti）的意思是：将先前因未生起而潜藏不显的事物，从其先前状态向上扩展，使之显现，也就是使之生起。这即是轮回之苦。“不返回”（na nivattati）是说，它不以不生即灭的方式而止息。“处，处”（āyatanaṃ āyatanaṃ）是重复语，是为了显示此名称在眼等（诸处）中已是确立的用法。

๕๑๒. เอวํ อวยวเภทวเสน อายตนสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปริยายโตปิ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สาธุผลภริตตาย, อปริสฺสยตาย จ มโนรมฺเม.

512. 如是，以分别组成部分的方式说明了“处”一词的含义后，现在为了也从异名的角度来显示它，而开始了“再者”（apica）等内容。因充满甜美的果实且无危险而令人愉悦。

ตตฺถ นิวสนฺตีติ นิวสนฺตา วิย โหนฺติ. เตนาห ‘‘ตทายตฺตวุตฺติตายา’’ติ. ยตฺถ สุวณฺณรตนาทีนิ นิวุตฺถานิ วิย อากิณฺณานิ ติฏฺฐนฺติ, โส ปเทโส เตสํ อากโร, เอวํ จิตฺตเจตสิกา จกฺขาทีสูติ เต เตสํ อากโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จกฺขาทีสุ จ…เป… อากโร’’ติ. ตนฺนิสฺสิตตฺตาติ เอตฺถ มโน มโนวิญฺญาณาทีนํ จิตฺตเจตสิกานํ นิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ ตสฺส เตสํ ทฺวารภาโว นิสฺสยภาโวติ ทฏฺฐพฺโพ. อหุตฺวา เอว ปจฺจยสามคฺคิวเสน อุปฺปชฺชนฺตาปิ จิตฺตเจตสิกา อเนเก เอกชฺฌํ ตตฺถ ลพฺภมานา สโมสฏา วิย โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุทฺวารารมฺมณวเสน สโมสรณโต’’ติ. น หิ ธมฺมานํ อนาคตทฺเธ วิชฺชมานตาเลโสปิ อตฺถิ. เตนาห ‘‘ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต’’ติ (มหานิ. ๑๐). ตตฺเถว อุปฺปตฺติโตติ เตสุ จกฺขาทีสุ เอว อุปฺปตฺติโต. อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภูเต จกฺขาทิเก อุปฺปตฺติฏฺฐานํ วิย กตฺวา อุปจารวเสน วุตฺตํ. น หิ อรูปธมฺมานํ นิปฺปริยายโต อุปฺปตฺติเทโส นาม อตฺถิ. ยทคฺเคน วา เต [Pg.173] เตสํ นิสฺสยารมฺมณภูตา, ตทคฺเคน สญฺชาติเทโส. น หิ ปจฺจยภาวมนฺตเรน รูปธมฺมานมฺปิ อาธาราเธยฺยภาโว อตฺถิ. เตนาห ‘‘นิสฺสยารมฺมณภาเวนา’’ติ. พฺยติเรกปธานตาย การณลกฺขณสฺส ‘‘เตสํ อภาเว อภาวโต’’ อิจฺเจวาห, น ‘‘ภาเว ภาวโต’’ติ.

“住于彼处”（tattha nivasanti）是说它们犹如居住者。因此说“因其生计依赖于彼”（tadāyattavuttitāya）。如同金银珍宝等物遍布而住之处，那地方就是它们的矿藏；同样地，为了显示眼等是心与心所的矿藏，因此说“于眼等处……乃至……是矿藏”。关于“因依止于彼”（tannissitattā），于此应知：意（mano）并非意识（manoviññāṇa）等心与心所的依止缘（nissayapaccayo），其门的状态即是依止的状态。虽然心与心所并非先前已存在，而是通过因缘和合而生起，但众多心与心所同时于彼处被获得，犹如汇集在一起，因此说“因依处、门、所缘而汇集”（vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato）。诸法在未来时中确实连丝毫的存在性也没有。因此说：“未来无积聚”（《大义释》10）。“即于彼处生起”（tattheva uppattito）是指于眼等处生起。将作为生起之缘的眼等，譬喻性地当作生起处所而说。因为无色法确实没有一个字面意义上的生起处所。或者，就它们作为其依止与所缘而言，就称之为它们的生起处所。因为除了作为缘之外，即使是色法也没有能依与所依的关系。因此说“以作为依止与所缘”（nissayārammaṇabhāvena）。由于因的特征是以否定（byatireka）为重，故只说了“彼等无故此亦无”，而没有说“彼等有故此亦有”。

ยถาวุตฺเตนตฺเถนาติ ‘‘จกฺขตี’’ติอาทินา, ‘‘อายตนโต อายานํ ตนนโต’’ติอาทินา, ‘‘นิวาสฏฺฐาน’’นฺติอาทินา จ วุตฺตปฺปกาเรน อตฺเถน. ธมฺมายตนปริยาปนฺนานํ ธมฺมานํ พหุภาวโต เยภุยฺเยน จ เต พหู เอว หุตฺวา กิจฺจกราติ ‘‘ธมฺมา จ เต อายตนญฺจา’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส.

“如所说义”（Yathāvuttenatthenāti），是指通过如“见”（cakkhatī）等、“因到来与扩展”（āyatanato āyānaṃ tananato）等，以及“居住之处”（nivāsaṭṭhāna）等所说的方式而具有的意义。由于包含在法处中的诸法数量众多，而且它们大多都是数量众多且能起作用的，所以作了“彼等法亦是处”（dhammā ca te āyatanañcā）的复数解释。

๕๑๓. ตถา ตถา ลกฺขิตพฺพโต ลกฺขียติ เอเตนาติ วา ลกฺขณํ, สภาโว.

513. 应被如此如此地标识，故为相（lakkhaṇa）；或以此而标识，故为相。相，即自性（sabhāvo）。

ตาวภาวโตติ ตตฺตกโต, เตน อนูนาธิกภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ทฺวาทสายตนวินิมุตฺตสฺส กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวา อธิกภาวโต โจทนา นตฺถิ, สลกฺขณธารณํ ปน สพฺเพสํ สามญฺญลกฺขณนฺติ อูนโจทนา สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จกฺขาทโยปิ หี’’ติอาทิ. ภวงฺคมนสงฺขาโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ จลิตฺวา ปวตฺตภวงฺคมนสงฺขาโต. จลนวเสน ภวงฺคปฺปวตฺติยา สติ เอว อาวชฺชนุปฺปตฺติ, น อญฺญตฺถาติ อาวชฺชนสฺสาปิ การณภูตนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ภวงฺคมนสงฺขาโต…เป… อุปฺปตฺติทฺวาร’’นฺติ. อสาธารณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อสาธารณํ. สติปิ อสาธารณภาเว จกฺขาทีนํ ทฺวารภาเวน คหิตตฺตา ธมฺมายตเนน อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวารารมฺมณภาเวหิ วา อสาธารณตํ สนฺธาย ‘‘อสาธารณ’’นฺติ วุตฺตํ.

“仅此而已”（Tāvabhāvato）是指“只有那么多”，以此显示不增不减的状态。在此，由于没有任何法脱离十二处，所以没有（法）过多的诘难；但由于“保持自相”是一切（法）的共相，所以可能会有（法）不足的诘难。为了说明这一点，而说“因为眼等也……”（cakkhādayopi hī）等。“被称为有分流动”（Bhavaṅgamanasaṅkhāto）是指被称为“已波动两次而生起的有分流动”。只有在有分通过波动而运行时，转向才会生起，而非在其他情况下，因此，由于它也是转向的原因，所以说“被称为有分流动……乃至……生起之门”。“不共”（Asādhāraṇaṃ）是指对眼识等而言不共。应知，即使眼等有不共的性质，但因为它们已被取为门，所以不被法处所摄。或者，是针对其作为门与所缘的不共性而说“不共”。

๕๑๔. เยภุยฺยสหุปฺปตฺติอาทีหิ อุปฺปตฺติกฺกมาทีสุ อยุตฺติ โยเชตพฺพา. เยภุยฺเยน หิ จกฺขายตนาทีนิ กสฺสจิ กทาจิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติอาทิ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑). ตสฺมา อายตนานํ อุปฺปตฺติกฺกโม ตาว น ยุชฺชติ, น ปหานกฺกโม กุสลาพฺยากตานํ อปฺปหาตพฺพโต, น ปฏิปตฺติกฺกโม อกุสลานํ เอกจฺจอพฺยากตานญฺจ อปฺปฏิปชฺชนียโต[Pg.174], น ภูมิกฺกโม อฑฺเฒกาทสนฺนํ อายตนานํ เอกนฺตกามาวจรตฺตา, อิตเรสญฺจ จตุภูมิปริยาปนฺนตฺตา, เอกจฺจสฺส โลกุตฺตรภาวโต จาติ. ‘‘อชฺฌตฺติเกสุ หี’’ติ เอเตน อชฺฌตฺติกภาเวน, วิสยีภาเวน จ อชฺฌตฺติกานํ ปฐมํ เทเสตพฺพตํ ทสฺเสติ, เตสุปิ ปฐมํ เทเสตพฺเพสุ ปากฏตฺตา ปฐมตรํ จกฺขายตนํ เทสิตนฺติ.

514. 应结合“多数同时生起”等（理由），来理解生起次第等方面的不合理。因为在多数情况下，眼处等对某些人来说有时会同时生起。如是说：“于欲界结生之刹那，某些有情会同时出现十一处”等。是故，诸处之生起次第，首先即不成立；因善与无记法非所应断，故无断除次第；因不善法与某些无记法非所应修习，故无修行次第；又因十处半纯属欲界，其余则遍属四地，且其一为出世间，故无地次第。通过“于诸内处”一语，显示了内处因其内在性与主体性，而应被先说。于此等应被先说之（内处）中，又因眼处最为显着，故最先说眼处。

ตโต ฆานายตนาทีนีติ เอตฺถ พหุปการตฺตาภาเวน จกฺขุโสเตหิ ปุริมตรํ อเทเสตพฺพานิ, สห วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา เอเกน กเมน เทเสตพฺพานีติ ฆานาทิกฺกเมน เทสิตานีติ อธิปฺปาโย. อญฺญถาปิ หิ เทสิเตสุ น น สกฺกา โจเทตุํ, น จ สกฺกา โพเธตพฺพานิ น เทเสตุนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา วา จกฺขาทีนิ ปฐมํ วุตฺตานิ อารมฺมณโต สุปากฏานีติ, มนายตนํ ปน กิญฺจิ ปจฺจุนฺนารมฺมณํ…เป… กิญฺจิ ยาว นวตฺตพฺพารมฺมณนฺติ ปจฺฉา วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุปิ อุปาทารูปารมฺมณานิ จตฺตาริ ปฐมํ วุตฺตานิ, ตโต ภูตรูปารมฺมณํ. อุปาทารูปารมฺมเณสุปิ ทูรตเร ทูเร, สีฆตรํ สีฆญฺจ อารมฺมณสมฺปฏิจฺฉนทีปนตฺถํ จกฺขาทีนํ เทสนากฺกโม. จกฺขุโสตทฺวยญฺหิ ทูรโคจรนฺติ ปฐมํ วุตฺตํ, ตตฺราปิ จกฺขุ ทูรตรโคจรนฺติ สพฺพปฐมํ วุตฺตํ. ปสฺสนฺโตปิ หิ ทูรตเร นทีโสตํ, น ตสฺส โสตปฏิฆาตสทฺทํ สุณาติ. ฆานชิวฺหาสุปิ ฆานํ สีฆตรวุตฺตีติ ปฐมํ วุตฺตํ ปุรโต ฐปิตมตฺตสฺสปิ โภชนสฺส คนฺโธ คยฺหตีติ. ยถาฐานํ วา เตสํ เทสนากฺกโม. อิมสฺมิญฺหิ สรีเร สพฺพุปริ จกฺขุสฺส อธิฏฺฐานํ, ตสฺส อโธ โสตสฺส, ตสฺส อโธ ฆานสฺส, ตสฺส อโธ ชิวฺหาย, ตถา กายสฺส เยภุยฺยโต, มโน ปน อรูปิภาวโต สพฺพปจฺฉา วุตฺโต. ตํตํโคจรตฺตา ตสฺส ตสฺส อนนฺตรํ พาหิรายตนานิ วุตฺตานีติ วุตฺโตวายมตฺโถติ เอวมฺปิ อิเมสํ กโม เวทิตพฺโพ. โคจโร วิสโย เอตสฺสาติ โคจรวิสโย, มโน. กสฺส ปน โคจโร เอตสฺส วิสโย? จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนมฺปิ. วิญฺญาณุปฺปตฺติการณววตฺถานโตติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อุปฺปตฺติการณสฺส ววตฺถิตภาวโต สวิภตฺติภาวโต. เอเตน จกฺขาทิอนนฺตรํ รูปาทิวจนสฺส จ การณมาห.

于“其次，鼻处等”句，其意趣为：因（鼻、舌、身）助益不大，故不应于眼、耳之前说；又因不能同时宣说，故应以一定次第而说，是故依鼻等之次序而说。实则，即使以其他方式宣说，亦非不可诘难，然对应予觉了之法，亦不可不说。或因是现在所缘，且从所缘上说极为显明，故先说眼等；而意处，或为现在所缘……乃至或为非时所缘，故于其后说。于现在所缘中，亦先说四所造色所缘，其后说大种色所缘。于所造色所缘中，为显示领受所缘有远近、快慢之别，而有眼等之宣说次第。眼、耳二者实为远行境，故先说；于彼二者中，眼为更远行境，故最先说。实则，纵使看见远处河流，亦不闻其水流冲击之声。于鼻、舌中，鼻之作用更快，故先说；因食物仅置于面前，其香气即被嗅及。或依其处所而有宣说次第。于此身中，眼之所依在最上方，其下为耳，其下为鼻，其下为舌，身之所依则大体如是；而意因无色，故最后说。因各有其行境，故于各内处之后，紧接宣说其外处，此义已说。亦应如是了知此等之次第。行境即所缘（gocaravisayo）者，谓意。然则，其所缘为谁之行境？为眼等五者之行境。“因识生起之因已确立故”者，谓眼识等生起之因已确立、已分别故。以此，亦说明于眼等之后说色等之因。

๕๑๕. สงฺคหิตตฺตาติ คณนสงฺคหวเสน สงฺคหิตตฺตา. ชาติวเสนาติ จกฺขุภาวสมานตาวเสน. ปจฺจยเภโท กมฺมาทิเภโท. ทานาทิปาณาติปาตาทิเภทภินฺนสฺส [Pg.175] หิ กุสลากุสลกมฺมสฺส, ตสฺส จ สหการีการณภูตานํ อพฺภนฺตรานํ, พาหิรานญฺจ ปจฺจยานํ เภเทน จกฺขายตนํ ภินฺนํ วิสทิสํ โหตีติ. นิรยาทิโก, อปทาทิคตินานากรณญฺจ คติเภโท คตีนํ, คตีสุ วา เภโทติ กตฺวา. หตฺถิอสฺสาทิโก, ขตฺติยาทิโก จ นิกายเภโท. ตํตํสตฺตสนฺตานเภโท ปุคฺคลเภโท. ยา จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อนนฺตปฺปเภทตา วุตฺตา, โส เอว หทยวตฺถุสฺส เภโท ตาทิสเภทานาติวตฺตนโต. ตโต มนายตนสฺส อนนฺตปฺปเภทตา โยเชตพฺพา. ยสฺมา ฌานวิรหิตํ นาม โลกุตฺตรํ นตฺถิ, ตสฺมา ปญฺจนฺนํ ฌานานํ วเสน อฏฺฐ โลกุตฺตรจิตฺตานิ จตฺตาลีสํ โหนฺตีติ ตานิ เอกาสีติยา โลกิยจิตฺเตสุ ปกฺขิปิตฺวา อาห ‘‘เอกวีสุตฺตรสตปฺปเภทญฺจา’’ติ. วตฺถูติ จกฺขาทิวตฺถุ. ตปฺปเภเทน วิญฺญาณํ อนนฺตปฺปเภทํ. ปฏิปทา ทุกฺขาปฏิปทาทิ. อาทิ-สทฺเทน ฌานาธิปติภูมิอารมฺมณาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นีลํ นีลสฺส สภาคํ, อญฺญํ วิสภาคํ. ปจฺจโย กมฺมาทิ. ตตฺถาปิ กุสลสมุฏฺฐานาทิตา, สีตอุตุสมุฏฺฐานาทิตา จ เภโท เวทิตพฺโพ. อาทิสทฺเทน คตินิกายเภโท. สภาวนานตฺตเภทโตติ สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขาติ เอวมาทิโก สภาวเภโท. จกฺขุสมฺผสฺสชา โสตสมฺผสฺสชาติ เอวมาทิกํ นานตฺตํ.

515. “摄受”是指以计数的方式摄受。“生类”是指眼根状态的相似性。“缘差别”即业等差别。因为布施等善业与杀生等恶业各有不同，以及作为助缘的内在与外在诸缘的差异，眼处就变得千差万别、各不相同。“趣差别”是指地狱等趣，或在诸趣中的无足等种种形态的差别。“众差别”是指象、马等，以及刹帝利等（种姓）的差别。“个人差别”(puggalabhedo)是指各个有情相续的差别。所说的眼等所依处的无量差别，也同样是心所依处的差别，因为（后者）不超越此等差别。由此应知意处也具有无量差别。因为没有离于禅那的出世间（心），所以依五种禅那，八种出世间心成为四十种。将它们加入八十一种世间心中，而说“一百二十一种差别”。“所依处”指眼等所依处。依其差别，识有无量差别。“行道”指苦行道等。应知“等”字包含禅那、增上、地、所缘等。青色与青色是同分，其他是异分。“缘”指业等。其中也应了知由善（业）等起、由时节（冷热）等起等差别。“等”字包含趣、众的差别。“自性与种种的差别”是指乐、苦、不苦不乐等自性差别，以及眼触所生、耳触所生等种种差别。

๕๑๖. ‘‘อนาคมนโต อนิคฺคมนโต’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺเตสุ อวิชฺชมานสรูปตฺตา อุทยโต ปุพฺเพ กุโตจิ นาคจฺฉนฺติ, วยโต จ อุทฺธํ น กตฺถจิ คจฺฉนฺติ, วิชฺชมานกฺขเณปิ อิตฺตรกาลตาย อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา. เตนาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. สปริปฺผนฺทกิริยาวเสน อีหนํ อีหา, จินฺตนวเสน พฺยาปารนํ พฺยาปาโร, ตตฺถ พฺยาปารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ จกฺขุรูปาทีนํ เอวํ โหตี’’ติ. อีหํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ ตานี’’ติอาทิ. อุภยมฺปิ ปน อีหา จ โหติ พฺยาปาโร จาติ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ. ธมฺมตาวาติ สภาโว เอว, การณสมตฺถตา วา อีหาพฺยาปารรหิตานํ ทฺวาราทิภาโว ธมฺมตา. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ‘‘ย’’นฺติ เอตสฺส ยสฺมาติ อตฺโถ. ปุริมสฺมึ สมฺภวนวิเสสนํ ยํ-สทฺโท. ‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) วจนโต สุญฺญคาโม วิย [Pg.176] ทฏฺฐพฺพานิ. อนฺนปานสหิตนฺติ คหิเต สุญฺญคาเม ยํ ยเทว ภาชนํ ปรามสียติ, ตํ ตํ ริตฺตกํเยว ปรามสียติ, เอวํ ธุวาทิภาเวน คหิตานิ โยนิโส อุปปริกฺขิยมานานิ ริตฺตกาเนว เอตานิ ทิสฺสนฺตีติ. เตนาห ‘‘ธุวสุภสุขตฺตภาววิรหิตตฺตา’’ติ. จกฺขาทิทฺวาเรสุ อภิชฺฌาโทมนสฺสุปฺปาทกภาเวน รูปาทีนิ จกฺขาทีนํ อภิฆาตกานีติ วุตฺตานิ. อหิสุสุมารปกฺขีกุกฺกุรสิงฺคาลมกฺกฏา ฉ ปาณกา. วิสมพิลากาสคามสุสานวนานิ เตสํ โคจรา. ตตฺถ วิสมาทิอชฺฌาสเยหิ จกฺขาทีหิ วิสมภาวพิลากาสคามสุสานสนฺนิสฺสิตสทิสูปาทินฺนธมฺมวนภาเวหิ อภิรมิตตฺตา รูปาทีนํ วิสมาทิสทิสตา โยเชตพฺพา.

516. “不来不去”之义略说已，为广释之而说“非……”等。因其于前际后际中无自性，故生起之前无从而来，坏灭之后亦无所去，即使存在于当下也因短暂而是无常、苦、变易之法。因此说“然而……”等。由活动作用而有努力，此为“īhā”；由思虑作用而有运作，此为“byāpāro”；为示其运作，故说“眼与色等并非如此”。为示其努力，故说“彼等亦不……”等。然而，说“īhā”与“byāpāro”两者皆有，这是次序颠倒的说法。“法性”（dhammatā）即是自性，或是指无努力、无运作的（诸处）作为门等而运作的因缘能力，此即法性。于此义中，“yaṃ”是“yasmā”（因为）之义。于前文中，“yaṃ”字是表示可能性的限定词。根据“诸比丘，空村，实是内六处的同义词”之语，当知（诸处）如空村。就像在一个被认为有饮食的空村里，无论触碰哪个容器，所触碰到的都只是空的；同样地，这些被执取为常等的东西，在如理审查时，也被视为空的。因此说“由于远离常、净、乐、我性故”。因色等能在眼等诸门中生起贪欲和忧恼，故说色等是眼等的侵害者。蛇、鳄鱼、鸟、狗、豺、猴是六种生物。险地、洞穴、空中、村庄、坟场、森林是它们的行境。在此，由于眼等（诸处）有喜爱险地等的倾向，并且乐于那些如同依止于险地、洞穴、空中、村庄、坟场、森林等处（的生物）一般的所取法，故色等（外处）应与险地等（行境）相联系。

อิติ อายตนานํ วิตฺถารกถามุขวณฺณนา.

如是，处广说导言之释义。

ธาตุวิตฺถารกถาวณฺณนา

界广说之释义

๕๑๗. จกฺขุสฺส วิญฺญาณนฺติ จกฺขุสฺส การณภูตสฺส วิญฺญาณํ. กามํ รูปาโลกมนสิการาทโยปิ ตสฺส วิญฺญาณสฺส การณา, เต ปน สาธารณการณํ, จกฺขุ อสาธารณนฺติ อสาธารณการเณนายํ นิทฺเทโส ยถา เภริสทฺโท, ยวงฺกุโรติ. ตถา หิ จกฺขุ ปุคฺคลนฺตราสาธารณํ, นีลาทิสพฺพรูปสาธารณญฺจาติ สามิภาเวน นิทฺทิฏฺฐํ.

517. “眼之识”（Cakkhussa viññāṇaṃ）是说：作为原因之眼的识。诚然，色、光、作意等也是那识的原因，但它们是共同因，眼则是不共因，故此解释是依不共因而作，犹如“鼓之声”、“麦之芽”。确实，眼对其他个人而言是不共的，而对青等一切色则是共通的，故以所有主的关系（即属格）来解释。

วิทหตีติ เอวํ เอวญฺจ ตยา ปวตฺติตพฺพนฺติ วินิยุญฺชมานํ วิย อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วิทหตีติ จ ธาตฺวตฺโถ เอว วิสิฏฺโฐ อุปสคฺเคน ทีปียตีติ วินาปิ อุปสคฺเคน ธาตูติ เอส สทฺโท ตมตฺถํ วทตีติ ทฏฺฐพฺโพ. กตฺตุกมฺมภาวกรณาธิกรเณสุ จ ธาตุสทฺทสิทฺธิ โหตีติ ปญฺจาปิ เต อตฺถา วุตฺตา. โลกุตฺตรา ธาตุโย สํสารทุกฺขํ น วิทหนฺติ, อญฺญทตฺถุ วิธํเสนฺตีติ กตฺวา ‘‘โลกิยา’’ติ วิเสสิตํ. ววตฺถิตาติ อวตฺถิตา, อญฺญมญฺญํ วา อสํกิณฺณา. สุวณฺณรชตาทิธาตุโย สุวณฺณาทีนํ พีชภูตา เสลาทโย. ยถาสมฺภวนฺติ เอตฺถ เกจิ ‘‘โลกิยโลกุตฺตราสุ ธาตูสุ โย โย อตฺโถ สมฺภวติ, ตทนุรูป’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ ‘‘โลกิยา หิ ธาตุโย’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา. อตฺถวเสน เจตํ ยถาสมฺภวคฺคหณํ กตํ, น ธาตุวเสน[Pg.177]. กามํ ปญฺจปิ อตฺถา จกฺขาทีนํ สพฺเพสํ อิจฺฉิตพฺพา, ตถาปิ จกฺขาทีสุ ยสฺส ยสฺส ธมฺมสฺส ยทา กตฺตุวจนิจฺฉา, น ตทา กมฺมภาโว. ยทา ปน กมฺมวจนิจฺฉา, น ตทา กตฺตุภาโว. เอวํ เสเสสุปีติ ยถาสมฺภวคฺคหณํ. เตนาห ‘‘อิติ จกฺขาทีสู’’ติอาทิ.

“安置”（vidahati）是说，产生，犹如在指令“你应如是如是运作”。“Vidahati”一词，其词根义由前缀（vi-）而得以彰显；当知，即使没有前缀，“dhātu”（界）一词也能表达此义。在作者、所作、状态、工具、处所等义中，“dhātu”一词的构成皆可成立，故说此五义。出世间诸界不安置轮回之苦，反而将其摧毁，故特以“世间”限定。已确立者（vavatthitā）即是已安立者，或彼此不相混杂。金银等矿（dhātuyo）是金银等的种子，如岩石等。对于“随其可能”，此处有人说：“于世间、出世间诸界中，随何种意义可能，即与之相应”，此说不当，因经中已特以“世间诸界”限定而说。此“随其可能”之把握是依于义理，非依于界。诚然，五种意义对眼等一切（界）都可适用，然而于眼等中，当对某法欲作主动语时，则无被动义；当欲作被动语时，则无主动义。其余亦然，故作“随其可能”之把握。因此说“如是于眼等中……”等。

๕๑๘. อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโยติ เอตฺถาปิ ธาตีติ ธาตูติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา ธารณตฺโถ ธา-สทฺโทติ กตฺวา. กตฺตุอตฺโถปิ จายํ ปุริเมน อสทิโส วิธานธารณตฺถานํ ภินฺนสภาวตฺตา. นิสฺสตฺตสภาวมตฺตธารณญฺจ ธาตุสทฺทสฺส ปธาโน อตฺโถติ วิสุํ วุตฺโต. ธาตุโย วิย ธาตุโยติ เอตฺถ สีหสทฺโท วิย เกสริมฺหิ นิรุฬฺหา ปุริเส เสลาวยเวสุ นิรุฬฺโห ธาตุสทฺโท จกฺขาทีสุ อุปจริโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ ญาณเญยฺยานิ, เตสํ อวยวา ตปฺปเภทภูตา ธาตุโย ญาณเญยฺยาวยวา. ตตฺถ ญาณปฺปเภโท ธมฺมธาตุเอกเทโส, เญยฺยปฺปเภโท อฏฺฐารสาปีติ ญาณเญยฺยาวยวมตฺตา ธาตุโย โหนฺตีติ. อถ วา ญาเณน ญาตพฺโพ สภาโว อวิปรีโต ธาตุสทฺเทน วุจฺจมาโน ญาณเญยฺโย, น ทิฏฺฐิอาทีหิ วิปรีตคฺคาหเกหิ เญยฺโยติ อตฺโถ, ตสฺส ญาณเญยฺยสฺส อวยวา จกฺขาทโย, วิสภาคลกฺขณาวยเวสุ รสาทีสุ นิรุฬฺโห ธาตุสทฺโท ตาทิเสสุ อญฺญาวยเวสุ จกฺขาทีสุ อุปจริโตติ ทฏฺฐพฺโพ. รสาทีสุ วิย วา จกฺขาทีสุปิ นิรุฬฺโห เอว. ‘‘นิชฺชีวมตฺตสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ เอเตน นิชฺชีวมตฺตปทตฺเถ ธาตุสทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ. ฉ ธาตุโย เอตสฺสาติ ฉธาตุโร. โย โลเก ปุริโสติ ธมฺมสมุทาโย วุจฺจติ, โส ฉธาตุโร ฉนฺนํ ปถวีอาทีนํ นิชฺชีวมตฺตานํ สภาวานํ สมุทายมตฺโต, น เอตฺถ ชีโว วา ปุริโส วา อตฺถีติ อตฺโถ.

518. “执持自身之性，故为界（dhātu）”，于此亦当知，其语词构成为“dhāti iti dhātu”（执持，故为界），因“dhā”字有执持义。此主动义亦不同于前者，因为“安置”与“执持”二义的自性不同。且执持无有情之自性，是“界”一词的主要含义，故单独说明。于“犹如诸界（矿物）之于诸界（要素）”中，当知：犹如“狮子”一词，其本义为有鬃毛者，可转用于指勇士；同样，“界”一词，其本义为岩石的组成部分，可转用于指眼等。智与所知为“智所知”，其部分，即作为其分别的诸界，是为“智所知”之部分。其中，智之分别是法界的一部分，所知之分别是所有十八界，故诸界仅是“智所知”之部分。或曰：由智所知、无颠倒之自性，以“界”字称之，是为“智所知”，其义为：非由邪见等颠倒执取者所知。此“智所知”之部分即眼等。当知：“界”字，其本义为味等具有不同特征的部分，现转用于眼等其他类似的部分。或如用于味等，其用于眼等亦是本义。“此为无命者之同义词”一句，显示了“界”字在“无命者”一词的意义上是其本义。“此有六界”，故为“六界者”。世间所说的“人”，即是法的集合体，彼为“六界者”，仅是地等六种无命自性的集合体，其义为：于此中并无命者或人。

๕๑๙. จกฺขาทีนํ กโม ปุพฺเพ วุตฺโตติ อิเธเกกสฺมึ ติเก ติณฺณํ ธาตูนํ กมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เหตุผลานุปุพฺพววตฺถานวเสนา’’ติ. เหตุผลานํ อนุปุพฺพววตฺถานํ เหตุผลภาโว เอว, มโนธมฺมธาตูนญฺจ มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. กิริยมโนธาตุ มโนวิญฺญาณสฺส อุปนิสฺสยโกฏิยา, วิปากมโนธาตุ วิปากมโนวิญฺญาณสฺส อนนฺตราทินาปิ, อิตรสฺส สพฺพาปิ อุปนิสฺสยโกฏิยา [Pg.178] จ, ธมฺมธาตุ ปน เวทนาทิกา สหชาตา สหชาตาทินา, อสหชาตา อนนฺตราทินา, อุปนิสฺสเยน, อารมฺมณาทินา จ มโนวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย โหตีติ ทฺวารภูตมโนวเสน วา. ทฺวารภูตมโนปิ หิ สุตฺเตสุ มโนธาตูติ วุจฺจตีติ ตสฺสา วา มโนธาตุยา มโนวิญฺญาณสฺส เหตุภาโว ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ตตฺถ เหตูติ ปจฺจโย อธิปฺเปโต, ผลนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ อาห ‘‘จกฺขุธาตู’’ติอาทิ.

519. 眼等之次第已于前说，故此处为显示每一三法组中三界之次第，而说“以因果次第安立故”。因果之次第安立即是因果关系。意界与法界作为意识界的因，应随其可能而联系。唯作意意界于意识界为增上缘；异熟意界于异熟意识界亦为无间等缘；对于其余的意识界，一切意界亦为增上缘。而法界中，俱生的受等以俱生等缘，不俱生的以无间等、增上、所缘等缘，为意识界之缘。或由作为门之意。因为在经中，作为门的意亦被称为意界，故彼意界作为意识界的因，应随其可能而联系。于此，“因”意指“缘”，“果”意指“缘所生”，故说“眼界”等。

๕๒๐. สพฺพาสํ วเสนาติ ยถาวุตฺตานํ อาภาธาตุอาทีนํ ปญฺจตึสาย ธาตูนํ วเสน. อปรมตฺถสภาวสฺส ปรมตฺถสภาเวสุ น กทาจิ อนฺโตคธตา อตฺถีติ อาห ‘‘สภาวโต วิชฺชมานาน’’นฺติ.

520. “依一切”是指依如前所说的光明界等三十五界。因为非胜义自性绝不包含于诸胜义自性中，故说“依自性而存在者”。

จนฺทาภาสูริยาภาทิกา วณฺณนิภา เอวาติ อาห ‘‘รูปธาตุเยว หิ อาภาธาตู’’ติ. รูปาทิปฏิพทฺธาติ ราควตฺถุภาเวน คเหตพฺพากาโร สุภนิมิตฺตนฺติ กตฺวา ‘‘รูปาทโย เอวา’’ติ อวตฺวา ปฏิพทฺธวจนํ วุตฺตํ. อสติปิ ราควตฺถุภาเว กุสลวิปาการมฺมณํ สุภธาตูติ ทุติโย วิกปฺโป วุตฺโต. เสสาติ มโนวิญฺญาณธาตุสมฺปยุตฺตา. ธาตุทฺวยนิโรธมตฺตนฺติ มโนวิญฺญาณธาตูนํ นิโรธมตฺตํ จตุตฺถารุปฺปจิตฺตุปฺปาทนิโรธภาวโต. ตทญฺญวิญฺญาณนิโรโธ วิย หิ วิญฺญาณธาตุมโนธาตูนํ นิโรโธ สมาปตฺติพลสิทฺโธติ กตฺวา ธาตุทฺวยคฺคหณํ.

月光(candābha)、日光等只是色的光彩，故说“色界即是光明界”。“与色等相关联”：因为作为贪欲事(rāgavatthu)所执取的行相是净相，故不说“就是色等”，而说“相关联”。即使没有贪欲事，善异熟的所缘也是净界，此为第二种抉择。“其余”是指与意识界相应的（心所）。“仅二界灭”是指意识界与法界之灭，因为它是第四无色心生起的息灭状态。又或者，因为（五）识界与意界之灭，亦如其他识之灭一般，是由定力所成就，故而（为作区别而）取“二界”之说。

‘‘ธมฺมธาตุมตฺต’’นฺติ อิทํ กามธาตุยา ธมฺมธาตุปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสมฺปยุตฺโต, อารมฺมณกรเณน วา กามคุโณปสํหิโต. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเรติ เย เอตสฺมึ อวีจิปรนิมฺมิตวสวตฺติปริจฺฉินฺเน โอกาเส. โอคาฬฺหา หุตฺวา อโธภาเค จ โอกาเส จรนฺตีติ เอตฺถาวจรา. อญฺญตฺถ จรนฺตาปิ ยถาวุตฺเต เอว ฐาเน ปริยาปนฺนาติ เอตฺถ ปริยาปนฺนา.

“仅是法界”：此说是因欲界包含于法界中。“与欲相应”是指与欲贪相应，或由所缘故而与诸欲（kāmaguṇa）相关。“于此之间”是指于此从无间地狱（Avīci）至他化自在天（Paranimmitavasavattī）所限定的空间中的那些法。已沉浸且于下方空间活动，故为“行于此者”（etthāvacarā）。即使活动于他处，亦包含于如是所说之处，故为“包含于此者”（etthapariyāpannā）。

เนกฺขมฺมธาตุ ธมฺมธาตุ เอว วิตกฺกปกฺเข. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมาติ ทานมยปุญฺญกิริยโต, สีลมยปุญฺญกิริยโต, ปพฺพชฺชโต จ ปฏฺฐาย ยาว อคฺคมคฺคาธิคมา ปวตฺตา สพฺเพปิ อนวชฺชธมฺมา. วิหึสาธาตุ เจตนา, ปรวิเหฐนจฺฉนฺโท วา. อวิหึสา กรุณา.

出离界在寻思的范畴中即是法界。“一切善法”是指从布施所成福业行、持戒所成福业行，以及从出家开始，直到证得顶道而行的一切无罪法。害界是思，或是伤害他人的意愿。不害是悲。

หีนาติ [Pg.179] หีฬิตา. ปณีตาติ สมฺภาวิตา. ‘‘นาติหีฬิตา นาติสมฺภาวิตา มชฺฌิมา’’ติ ขนฺธนิทฺเทเส อาคตา หีนทุกโต เอว นีหริตฺวา มชฺฌิมา ธาตุ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. อุโภปีติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย.

“劣”是指被鄙视的。“胜”是指被尊崇的。“不过于被鄙视，不过于被尊崇，是为中等”——当知，这是在《蕴的解释》中，从已来的劣二法中取出而说为中等界。“两者”是指法界和意识界。

วิญฺญาณธาตุ ยทิปิ ฉวิญฺญาณธาตุวเสน วิภตฺตา, ตถาปิ วิญฺญาณธาตุคฺคหเณน ตสฺส ปุเรจาริกปจฺฉาจาริกตฺตา มโนธาตุ คหิตาว โหตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณาทิสตฺตวิญฺญาณธาตุ สงฺเขโปเยวา’’ติ. อเนเกสํ จกฺขุธาตุอาทีนํ, ตาสุ จ เอเกกิสฺสา นานปฺปการตาย นานาธาตูนํ วเสน อเนกธาตุ นานาธาตุ โลโก วุตฺโตติ อาห ‘‘อฏฺฐารสธาตุปฺปเภทมตฺตเมวา’’ติ.

识界虽依六识界而作分别，然以“识界”一词，因其有前行、后行之故，意界亦被含摄，故说：“识界即是眼识等七识界的总括”。又，由于有众多眼界等，且其中每一界又有种种类别，故依众多界、种种界而言，说世间为“多界、种种界”。因此说：“这仅是十八界之分别”。

๕๒๑. จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนาติ พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขิตํ, เกสุจิ ‘‘จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายมโนมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนา’’ติ. ตตฺถ น จกฺขาทีนํ เกวเลน ธาตุสทฺเทน สมฺพนฺโธ อธิปฺเปโต วิชานนสภาวสฺส ปเภทวจนโต. วิญฺญาณธาตุสทฺเทน จ สมฺพนฺเธ กริยมาเน ทฺเว มโนคหณานิ น กาตพฺพานิ. น หิ ทฺเว มโนวิญฺญาณธาตุโย สนฺติ. อนฺตรา วา มโนธาตุคหณํ อกตฺวา ‘‘จกฺขุ…เป… กายมโนวิญฺญาณธาตุมโนธาตู’’ติ วตฺตพฺพํ อตุลฺยโยเค ทฺวนฺทสมาสาภาวโต. อยํ ปเนตฺถ ปาโฐ สิยา ‘‘จกฺขุ…เป… กายวิญฺญาณมโนมโนวิญฺญาณธาตุเภเทนา’’ติ. ตสฺส วิญฺญาณสฺส เยภุยฺเยน อตฺตวาทิโน ตสฺส เอกเมกสฺส อตฺตสฺส อทฺวยตํ, นิจฺจตฺตญฺจ ปเวเทนฺตีติ อเนกตานิจฺจตาปกาสนํ เตสํ ชีวสญฺญาสมูหนนาย โหติ. ขนฺธายตนเทสนา สงฺเขปเทสนา, อินฺทฺริยเทสนา วิตฺถารเทสนา, ตทุภยํ อเปกฺขิตฺวา อยํ อนติสงฺเขปวิตฺถารา ธาตุเทสนา. อภิธมฺเม วา สุตฺตนฺตภาชนีเย (วิภ. ๑๗๒ อาทโย) วุตฺตา ธาตุเทสนา อติสงฺเขปเทสนา, อาภาธาตุอาทีนํ อเนกธาตุนานาธาตุอนฺตานํ วเสน เทเสตพฺพา อติวิตฺถารเทสนา, ตทุภยํ อเปกฺขิตฺวา อยํ อนติสงฺเขปวิตฺถารา.

521. 在许多典籍中记载为“以眼、耳、鼻、舌、身、意界（manodhātu）及意识界（manoviññāṇadhātu）而有区别”，在某些典籍中则为“以眼、耳、鼻、舌、身、意、意识界而有区别”。于此，并非意指眼等仅与“界”（dhātu）一词相关，因为这是在说认知自性的区别。若与“识界”一词相连，则不应取两个“意”，因为并没有两种意识界。或者，不在中间取意界，而应说“眼……身、意识界、意界”，因为在不均等的情况下，不能构成并列复合词。此处的读法或许应为“以眼……身识、意界、意识界而有区别”。对于此识，我见论者（attavādino）普遍宣称每一个“我”都是不二与恒常的，因此，阐明其多样性与无常性，是为了根除他们对生命实体（jīvasaññā）的观念。蕴（khandha）、处（āyatana）教说是简略的教说，根（indriya）教说是详尽的教说；相对于此二者，此界教说则是不太简略也不太详尽的教说。或者，在阿毗达摩（Abhidhamma）的《经分别》（Suttantabhājanīya）（见《分别论》Vibhaṅga 172等）中所说的界教说是极简略的教说，而以光界等……乃至种种界来解说的教说则是极详尽的教说；相对于此二者，此（教说）则是不太简略也不太详尽的。

อสฺส ภควโต. สทฺธมฺมเตชสา วิหตํ สทฺธมฺมเตชวิหตํ.

那位世尊的。“正法威力所摧”（saddhammatejavihataṃ）是说被正法（saddhamma）的威力所摧毁。

๕๒๒. สงฺขโตติ [Pg.180] คณนโต. ชาติโตติ จกฺขุภาวสามญฺญโต. อถ วา ชาติโตติ จกฺขุสภาวโต. เตนาห ‘‘จกฺขุปสาโท’’ติ. วีสติ ธมฺมาติ สงฺขํ คจฺฉติ เวทนาทีนํ อภินฺทิตฺวา คหณโต. เสสกุสลากุสลาพฺยากตวิญฺญาณวเสนาติ เอตฺถ อพฺยากตาเปกฺขาย เสสคฺคหณํ, กุสลากุสลํ ปน สพฺพโส อคฺคหิตเมวาติ.

522. “有为”（saṅkhata）是因为计数。“从种类上”（jātito）是因为眼的状态的共性。或者，“从种类上”是因为眼的自性。因此说“眼净色”（cakkhupasāda）。“二十法”（vīsati dhammā）这个数目，是由于不分别地执取受等而得。在“依其余善、不善、无记识而有”一句中，“其余”是相对于无记而说，至于善与不善，则完全没有被执取。

๕๒๓. ตา จ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทโย ปญฺจปิ.

523. 而彼等眼识界等亦有五种。

ปุริเมเหวาติ อนนฺตราทีหิ เอว. ชวนมโนวิญฺญาณธาตุ ปน ชวนมโนวิญฺญาณธาตุยา อาเสวนปจฺจเยนาปิ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ธมฺมธาตูติ ปน สหชาโต เวทนาทิกฺขนฺโธ อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘สหชาต…เป… ปจฺจโย โหตี’’ติ. อวิคตาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน มโนวิญฺญาณธาตุยา ยถารหํ เหตุอธิปติกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺคปจฺจยภาโว สงฺคยฺหติ. เตนาห ‘‘พหุธา ปจฺจโย โหตี’’ติ. เอกจฺจา จ ธมฺมธาตุ สุขุมรูปนิพฺพานปฺปการา, ยา จ สมฺปโยคานนฺตรภาวาทีนํ อภาเวน อารมฺมณกรเณ โยคฺยา. ปญฺจทฺวาริกวิปากวชฺชนตฺถํ ‘‘เอกจฺจาย มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ วุตฺตํ, มโนทฺวาริกา ปน วิปากาปิ ตทารมฺมณภูตา เอกจฺจํ ธมฺมธาตุํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ. อถ วา ‘‘เอกจฺจาย มโนวิญฺญาณธาตุยา’’ติ อิทํ สพฺพํ กามาวจรกุสลํ กามาวจรกิริยํ อภิญฺญาทฺวยํ อารุปฺปทฺวยนฺติ เอวรูปํ มโนวิญฺญาณธาตุํ สนฺธาย วุตฺตํ, โลกุตฺตรมโนวิญฺญาณธาตุยา ปน เอกจฺจา ธมฺมธาตุ อารมฺมณปจฺจโยติ ปากโฏยมตฺโถ. จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทีนํ จกฺขาทีนํ ยถาวุตฺตปจฺจยธมฺมโต อติเรเกปิ ปจฺจยธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อาโลกาทโยติ อาโลโก นาม สูริยาโลกาทิ. ตสฺส สุตฺตนฺตนเยน อุปนิสฺสยภาโว เวทิตพฺโพ, เอวํ เสสานิปิ.

“仅由前面的”（Purimeheva）意即仅由无间（anantara）等（缘）。然而，速行意识界对速行意识界也以重复缘（āsevanapaccaya）为缘，此义已被述及。而“法界”（dhammadhātu）意指俱生的受等蕴。因此说“以俱生……等……为缘”。在“以不离去等（缘）”中，此处的“等”字，概括了意识界中相应的因、增上、业、异熟、食、根、禅那、道诸缘的状态。因此说“以多种方式为缘”。某些法界是微细色与涅槃的类型，它们由于没有相应、无间等状态，而适合作为所缘。为了排除五门异熟，才说“对某些意识界”；而意门的异熟心，也缘取作为彼所缘（tadārammaṇa）的某些法界而生起。或者，“对某些意识界”一语，是针对所有欲界善、欲界唯作、两种神通、两种无色定这类意识界而说。而出世间意识界则以某些法界为所缘缘，此义是显而易见的。为了指出眼识界等除了如前所述的眼等缘法之外，还有额外的缘法，才开始说“不仅”等。其中，“光等”，“光”（āloka）即日光等。应依经教之理，了知其为亲依止（upanissaya），其余亦然。

วิวรํ นาม วิเสสโต โสตพิลํ. วายุ คนฺธูปสํหรณกวาโต. อาโป มุเข ปกฺขิตฺตอาหารสฺส เตมนกอุทกํ. ปถวี กายปฺปสาทสฺส นิสฺสยภูตา ปถวีธาตุ. ภวงฺคมนํ ทฺวิกฺขตฺตุํ จลิตํ ภวงฺคจิตฺตํ. สพฺพตฺถ มนสิกาโร อาวชฺชนมนสิกาโร.

“孔隙”（vivara），特指耳孔。“风”（vāyu）是带来气味的风。“水”（āpo）是口中所投入食物的湿润之水。“地”（pathavī）是作为身净色（kāyappasāda）所依的地界。“有分心”（bhavaṅgamana）是两次震动的有分心。于一切处，“作意”（manasikāra）即是转向作意（āvajjanamanasikāra）。

๕๒๔. อวิเสสโต [Pg.181] ทฏฺฐพฺพาการสฺส วุจฺจมานตฺตา อาห ‘‘สพฺพา เอวา’’ติ. วิเสสโต วิปสฺสนาย ภูมิวิจาโร เอโสติ ‘‘สงฺขตา’’ติ วิเสสิตํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิวิตฺตโตติ เอตฺถ ‘‘ปุพฺพนฺโตนาม อตีโต อทฺธา, อปรนฺโต นาม อนาคโต. อุภยตฺถ จ สงฺขตา ธาตุโย สภาววิวิตฺตา อนุปลพฺภมานสภาวตฺตา. ปุพฺพนฺโต วา สภาวธมฺมสฺส อุทโย ตโต ปุพฺเพ อวิชฺชมานตฺตา. อปรนฺโต วโย ตโต ปรํ อภาวโต. ตสฺมา ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิวิตฺตโตติ ปากาภาวโต วิทฺธํสาภาวโตติ วุตฺตํ โหติ.

524. 由于所说的是应无差别而见之相，故说“一切皆是”。此（处界之教示）特别是观(vipassanā)的地之考察，故以“有为”一词来限定。于“远离前际后际”中，“前际”者，乃过去时；“后际”者，乃未来时。于此二者中，有为诸界远离自性，因其自性不可得故。或“前际”者，乃自性法之生，因其于此之前不存在故；“后际”者，乃灭，因其于此之后不存在故。是故，说“远离前际后际”，即是说由于先有之无与坏灭之无。

เภริตลํ วิย จกฺขุทาตุ สทฺทสฺส วิย วิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวโต. อาทาสตลาทีสุปิ เอเสว นโย. ยนฺตํ นาม อุจฺฉุยนฺตํ. จกฺกยฏฺฐีติ ติลมนฺถํ อาห. โส หิ อจกฺกพนฺโธปิ ตํสทิสตาย จกฺกยฏฺฐีตฺเวว วุจฺจติ, จกฺกพนฺธเมว วา สนฺธาย ตถา วุตฺตํ. อิมาหิ จ อุปมาหิ นิชฺชีวาน. เภริตลทณฺฑาทีนํ สมาโยเค, นิชฺชีวานํ สทฺทาทีนํ วิย นิชฺชีวานํ จกฺขุรูปาทีนํ สมาโยเค นิชฺชีวานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตีติ การณผลานํ ธาตุมตฺตตํ, การกเวทกวิรหญฺจ ทสฺเสติ.

眼界如鼓面，是识之所依，犹如声（之所依）。于镜面等亦是此理。所谓“机”(yanta)者，乃榨蔗机。言“轮杖”(cakkayaṭṭhi)者，乃指榨麻之杵。彼虽未与轮相连，然因其相似，故亦称“轮杖”；或亦是针对与轮相连者而如是说。此等譬喻显示：犹如无生命之鼓面与鼓槌等和合，而有无生命之声等（生起）；如是，无生命之眼界与色界等和合，而有无生命之眼识等生起。此显示因与果仅是界，且无作者与受者。

ปุเรจรานุจรา วิยาติ นิชฺชีวสฺส กสฺสจิ เกจิ นิชฺชีวา ปุเรจรานุจรา วิยาติ อตฺโถ. มโนธาตุเยว วา อตฺตโน ขณํ อนติวตฺตนฺตี อตฺตโน ขณ อนติวตฺตนฺตานํเยว จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อวิชฺชมานายปิ ปุเรจรานุจราภิสนฺธิยํ อนนฺตรปุพฺพกาลาปรกาลตาย ปุเรจรานุจรา วิย ทฏฺฐพฺพา.

“如前行与后随”者，其义为：于某无生命之物，亦如某些无生命法为前行与后随。或，意界自身不超越其刹那，对于同样不超越其刹那之眼识等，纵无前行后随之意趣，然因其前后无间之时位，应视之为如前行与后随。

ฉนฺนญฺหิ วิญฺญาณธาตูนํ เอกชฺฌํ อเนกานนฺตรปจฺจยาภาวโต เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติอภาโว วิย อญฺญมญฺญานนฺตรปจฺจยตาภาวโต อนนฺตรุปฺปตฺติปิ นตฺถิ. ยทิ สิยา, ฉฬารมฺมณสนฺนิธาเน มนสิการมนฺตเรนาปิ ฉฬารมฺมณูปลทฺธิ สิยา, น จ โหติ, ตสฺมา ทสฺสนาทิอนนฺตรํ สวนาทีนํ อภาโว วิย มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ น ทสฺสนาทีนิ, น จ ทสฺสนาทิอนนฺตรํ มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ. ตตฺถ ภวงฺคสฺส, ทสฺสนาทีนญฺจ ภินฺนารมฺมณตาย มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ ทสฺสนาทีนิ, ทสฺสนาทีนํ อนนฺตรญฺจ สวนาทีนิ น อุปฺปชฺชนฺตีติ ยุตฺตเมตํ. ทสฺสนาทีนํ, ปน สนฺตีรมณสฺส จ อภินฺนวิสยตาย ทสฺสนาทิอนนฺตรํ น มนาวิญฺญาณทาตุ โหตีติ อยุตฺตนฺติ[Pg.182]? นยิทเมวํ นิยตานิยตวิสยานํ ภินฺนวิสยภาวุปปตฺติโต. ยทิ จ ทสฺสนาทิอนนฺตรํ กาจิ วิญฺญาณธาตุ อุปฺปชฺเชยฺย, สาปิ ทสฺสนาทิทฺวารตาย ทสฺสนาทิวิญฺญาณธาตุ เอว สิยา, น มโนวิญฺญาณธาตุ, ตโต จ ทสฺสนาทิกิจฺจวิธุรํ จินฺตนํ มนนนฺติ มโนทฺวารปฺปวตฺตานํ มนนกิจฺจาปริจฺจาโค วิย ทสฺสนวิญฺญาณธาตุยา ทสฺสนกิจฺจาปริจฺจาโค อาปชฺชติ. ตถา ตทนนฺตรสฺสาติ สพฺพายปิ ทสฺสนวิญฺญาณภาวโต จ วิญฺญาณกายา น ภเวยฺยุํ.

对于六识界(viññāṇadhātu)，正如因缺乏多种无间缘而不能同时生起，也因彼此不为无间缘而不会相继无间生起。假若可以相继生起，那么在六种所缘现前时，即使没有作意(manasikāra)，也能认知六种所缘，但事实并非如此。因此，正如见等之后没有闻等生起一样，在作为有分(bhavaṅga)的意识界之后不会生起见等，见等之后也不会生起作为审察(santīraṇa)的意识界。于此，由于有分心与见等识的所缘不同，因此在作为有分心的意识界之后不生见等，以及在见等之后不生闻等，这是合理的。然而，或问：由于见等与审察识的所缘相同，说见等之后不生意识界，这不合理吧？答：不应如是见，因为对于有确定所缘与不确定所缘的（识）来说，存在着成为不同所缘的情况。并且，假若见等之后有任何识界生起，它也因通过见等之门而只会是见等识界，而非意识界。再者，由于“意”(manana)是异于见等作用的“思惟”(cintana)，因此就会导致见识界不舍弃其见的作用，如同经意门生起的心不舍弃其“意”的作用一样。同样地，对于其后相继生起的识也是如此，于是由于一切（识界）都成为见识，（六）识身(viññāṇakāya)也就不存在了。

ยถา ปน มโนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ มโนธาตุ, ตโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ, เอวํ ทสฺสนวิญฺญาณธาตานนฺตรํ มโนธาตุ, ตโต โสตวิญฺญาณาทีนิ โหนฺตีติ เจ? น, มโนธาตุยา ทสฺสนธาตุภาวปฺปสงฺคโต. ยถา หิ มนโส นิพฺพิเสสาวตฺถา มนนมตฺตตาย มโนธาตุ, เอวํ ทสฺสนสฺส นิพฺพิเสสาวตฺถา ทสฺสนมตฺตตาย ทสฺสนธาตุ สิยา. ตญฺจ จกฺขูวิญฺญาณํ รูปวิสยนฺติ สทฺทาทิวิสยาโภคาภาวโต สวนวิญฺญาณาทีนํ อสมฺภโว. ตโต จ รูปารมฺมณปสุตเมว วิญฺญาณํ สิยา มโนวิญฺญาณานํ วิย ทสฺสนวิญฺญาณาทีนํ สมานวตฺถุภาวปฺปสงฺคโต, อญฺญวตฺถุสนฺนิสฺสิตญฺจ วิญฺญาณํ น สิยา, น เจตํ ยุตฺตํ. ตสฺมา สุขทุกฺขานํ วิย อุเปกฺขา จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ, มโนวิญฺญาณสฺส จ พฺยวธายิกา มโนธาตุ ทฏฺฐพฺพา, น จสฺสา อุเปกฺขาย วิย อทุกฺขมสุขตา อทสฺสนาทิอมนนตา, อต โข มนนกิจฺจาวิเสสโต มโนวิญฺญาณสภาคตา. มโน หิ หทยวตฺถุมฺหิ วตฺตมาโน อญฺญวตฺถุสนฺนิสฺสิตานํ วิญฺญาณานํ วิสยํ ทสฺเสตฺวา นิวตฺตมาโน อคฺคิ วิย อุสุมมตฺเต มนนมตฺเต ฐตฺวา นิวตฺตติ, อญฺญวตฺถุสนฺนิสฺสิตวิญฺญาณนิโรเธ จ อุฏฺฐหนฺโต อคฺคิ วิย อุสุมมตฺเต อุฏฺฐหติ. ปจฺจยานุรูปปวตฺติกานิ จ มนนมตฺตานิ มโนวิญฺญาณธาตุยา อนฺตานิ โหนฺติ. ปฏิฆสญฺญาสหคตานญฺหิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ อินฺทฺริยารมฺมนปฏิฆาตชตาย อภินิปาตมตฺตกิจฺจํ, มนนลกฺขณินฺทฺริยสมุปฺปนฺนสฺส จ มโนวิญฺญาณสฺส วิสยวิจินฺตนาสมฺภูตตาย ตทนุรูปาจินฺตนา. ตสฺมา อภินิปาตปฺปจฺจยปฏิฆฏฺฏนานิฆํสพเลน ภวงฺคลกฺขณํ จิตฺตํ จลนาวตฺถํ หุตฺวา นิวตฺตมานํ จินฺตนาวิเสสวิรหโต อภินิปาตานุคุณํ จินฺตนาวสานํ มนนมตฺตํ อุปฺปาเทติ.

如果说，正如在意识界之后是意界，然后是眼识等；同样地，在见识界之后是意界，然后是耳识等，是这样吗？不，因为这会导致意界成为见界的过失。因为，正如心的无差别状态，仅是思惟，即为意界；同样地，见的无差别状态，仅是见，也应成为见界。并且，那见界即是眼识，以色为所缘；[如此一来]，由于没有转向声音等所缘，耳识等就不可能生起。于是，[其后的]识就只会专注于色所缘，因为这会导致见识等[诸识]像诸意识一样有相同的所依，而依于其他所依的识则无法生起，这并不恰当。因此，当知意界如同舍受之于苦受和乐受，是眼识等与意识之间的分隔者。但它不像舍受那样是不苦不乐，也不是不见等及不思惟，而是因其思惟作用的无差别而与意识的自性相通。因为，意在心所依处运作，为依于其他所依的诸识显示所缘后退回时，就像火退回时仅住于热量一般，[意]也仅住于思惟而退回。当依于其他所依的识灭去时，[意]生起，也像火住于热量而生起一般，[意]也住于思惟而生起。而那些随缘而转起的纯粹思惟，即是意识界的边际。因为，与触想俱行的五识，其作用仅是因根与所缘撞击而产生的冲击；而由具思惟相之根所生起的意识，由于是通过对所缘的详尽思考而善生起的，其作用即是与此相应的思考。因此，由于冲击之缘的撞击与摩擦力，有分相的心在动摇的状态后退回时，因无详细的思考，便产生与冲击相应、在思考终结时的纯粹思惟。

ทสฺสนาทิปิ [Pg.183] อภินิปาตมตฺตํ ทุติยํ ขณํ อนติวตฺตมานํ อตฺตานุคุณํ จินฺตนามนนสมญฺญาวิรหโต ทสฺสนาทิอภินิปาตวิเสสวิจิตฺตํ จิตฺตภาวาทินา สมานํ จินฺตนาทิมนนมตฺตํ อญฺญวตฺถุสฺมึ นิพฺพตฺเตติ, ตสฺมา วตฺถุกิจฺเจหิ ตํ มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตาปิ มโนธาตุ มโนทฺวารนิกฺขมปเวสภูตา อารมฺมณนฺตเร ทฺวารนฺตรมนสิการตพฺพิสยสมฺปฏิจฺฉนภาเวน ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ยถากฺกมํ ปุเรจรา, อนุจราติ จ วุตฺตา. สา ปนายํ สติปิ วิญฺญาณภาเว มนโส สมฺภูย วิสิฏฺฐมนนกิจฺจาภาวโต ธาตุภาวสามญฺเญน มโนมตฺตา ธาตุ มโนธาตูติ วุจฺจติ.

见等（识）也仅是（对所缘的）冲击，不超过第二刹那，随其自性，因无“思惟”、“思量”之名，故在另一所依上产生一种纯粹的思惟、思量，此（思量）与由见等冲击的差别而成的种种心，在心性等方面是相似的。因此，依其所依与作用，此意界虽被摄于意识身中，却作为意门的出口与入口，在另一所缘中，通过作为另一门（所缘）的作意及领受其所缘，而依序被称为五识界的先行者与随行者。然而，此（意界）虽有识的体性，但因其从意生起，且无殊胜的思量作用，又因其作为“界”的共相，故被称为“纯意之界”，即意界。

ยถาวุตฺเตเนว จ เหตุนา มตฺต-สทฺทโลปํ กตฺวา วิญฺญาณฏฺฐโยคโต มโนมตฺตํ วิญฺญาณนฺติ มโนวิญฺญาณกายสงฺคโหปิ จสฺสา ยุชฺชติ เอว. อญฺญวิญฺญาเณหิ ปน ทฺวารารมฺมเณหิ จ วิเสสนตฺถํ ‘‘มโนธาตู’’ติ วุตฺตาติ. มโนวิญฺญาณธาตูติ ปน วิญฺญาณธาตุวิเสสนํ มโนคหณํ. ธาตุวิเสสนตฺเถ จ มโนวิญฺญาณคฺคหเณ วิญฺญาณวิเสสนํ ทฺวารภูตมโนทสฺสนเมวาติ ทฺวารสมญฺญารหตฺตา น มโนธาตูติ วุจฺจติ. ตญฺหิ มโนทฺวารนฺโตคธํ, น จ ทสฺสนาทิปุเรจรานุจรนฺติ มนโส วิญฺญาณธาตุ, มนโส วิญฺญาณนฺติ จ มโนทฺวารสมญฺญารหํ, สวิเสสญฺจ ตสฺส มนนกิจฺจํ, วิญฺญาณกิจฺจญฺจาติ มตฺตสทฺทสฺส โลปมนฺตเรน ‘‘มโนวิญฺญาณ’’นฺติ, นิชฺชีวภาววิภาวนตฺถํ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ จ วุจฺจตีติ.

并且，由如前所述的理由，省略“仅”字，因与识的意义相应，（依）“纯粹的意即是识”（之义），故将其摄入意识身也是恰当的。然而，为了与其他的识以及门和所缘有所区别，才称之为“意界”。至于“意识界”，“意”的采用是为了限定“识界”。在限定“界”的意义上，采用“意识”来限定“识”，只是为了显示作为门的意。因其堪当“门”之通称，故不被称为“意界”。因为它被包含在意门之内，并且（意识）并非像见等（识）那样是（五识的）前行者或随行者。“意的识”堪当“意门”的通称，其思量作用与识知作用是特殊的，故无需省略“仅”字而称为“意识”；为显示其无我性，则称为“意识界”。

สลฺลมิว สูลมิว ติวิธทุกฺขตาสมาโยคโต ทฏฺฐพฺโพ. เวทนาสลฺลสูลโยคาติ เวทนาสงฺขาตสลฺลสูลโยคโต. อาตุรา วิยาติ เตน อาตุริภูตา ปุคฺคลา วิย. อาสาเยว ทุกฺขํ อาสาทุกฺขํ, อาสาวิฆาตํ ทุกฺขํ วา. สญฺญา หิ อสุภาทิกมฺปิ สุภาทิโต สชฺชานนฺตี อาสํ, ตสฺสา จ วิฆาตํ อาสีสิตสุภาทิอสิทฺธิยา ชเนตีติ. วนมิโค ติณปุริสํ ปุริโสติ คณฺหนฺโต อยถาภูจฺจนิมิตฺตคฺคาหโก, ตถา สญฺญาปีติ อาห ‘‘วนมิโค วิยา’’ติ. กมฺมปธานา สงฺขาราติ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปกฺขิปนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชาติทุกฺขานุพนฺธโตติ อตฺตนา นิพฺพตฺติยมาเนน ชาติทุกฺเขน อนุพนฺธตา. ภวปจฺจยา ชาติ หิ ชาติทุกฺขนฺติ. ปทุมํ วิย ทิสฺสมานํ ขุรจกฺกํ วิย รูปมฺปิ [Pg.184] อิตฺถิอาทิภาเวน ทิสฺสมานํ นานาวิธุปทฺทวํ ชเนติ. สพฺเพ อนตฺถา ราคาทโย, ชาติอาทโย จ วิสยภูตา, อนุปสนฺตา, สปฺปฏิภยา จาติ. ตปฺปฏิปกฺขภูตตฺตา อสงฺขตา ธาตุ อมตาทิโต ทฏฺฐพฺพา.

应知（苦）如箭、如刺，因其与三苦性相结合。“与受之箭、刺结合”，意即与名为受的箭、刺结合。“如病者”，意即如那些因此而患病的个人。渴爱即是苦，为渴爱苦；或为渴爱被挫败之苦。因为，想将不净等执取为净等而产生渴爱，又因所希求的净等不能实现而产生其挫败。林鹿将草人执取为人，是不如实地执取相，想也是如此，故说“如林鹿”。“行以业为主”，是说“因其投向结生”等。“为生苦所随逐”，意即被自身所产生的生苦所随逐。因为以有为缘之生即是生苦。犹如显现如莲花的刀轮，色也显现为女人等相而产生种种灾祸。一切无益之事，即贪等（烦恼），以及生等（苦），皆如毒药，皆不寂静，皆有怖畏。因其为对治之法，当知无为界即是不死等。

ววตฺถานาภาโว ‘‘อิทเมว อิมสฺส อารมฺมณ’’นฺติ นิยมาภาโว, เตน ยถา อรญฺญมกฺกโฏ เกนจิ อนิวาริโต คหิตํ เอกํ รุกฺขสาขํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหาติ, ตมฺปิ มุญฺจิตฺวา อญฺญนฺติ กตฺถจิ อนวฏฺฐิโต ปริพฺภมติ, เอวํ คหิตํ เอกํ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ, ตมฺปิ มุญฺจิตฺวา อญฺญนฺติ อนวฏฺฐิตตา, อารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา ปวตฺติตุํ อสมตฺถตา จ มกฺกฏสมานตาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐิเวธวิทฺโธปิ อุปฺปถํ อนุคจฺฉนฺโต ทุฏฺฐสฺโส อสฺสขฬุงฺโก. ยตฺถกามนิปาติโตติ ยตฺถ กตฺถจิ อิจฺฉิตารมฺมเณ นิปาติภาวโต. นานาเวสธารี รงฺคนโฏ.

无安住，即没有“唯此是此之所缘”的规定。因此，犹如林中之猴，不为任何人所阻，放开已抓住的一根树枝，又抓住另一根，再放开那根又抓另一根，无有安住之处而四处漫游；同样地，（心）放开已抓住的一个所缘，又抓住另一个，再放开那个又抓另一个，此即是不安住性；并且，无法不执取所缘而转起，此即与猴的相似性，（经文）如是显示。虽被射至刺骨，仍随逐邪道的劣马，是为顽劣之马。“随欲投射者”，因其能投向任何所欲的目标。扮演种种角色的舞台演员。

อายตนทาตุนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《处界解释》之释义终。

อิติ ปนฺนรสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

第十五章释义终。

๑๖. อินฺทฺริยสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา

16. 根谛解释之释义

อินฺทฺริยวิตฺถารกถาวณฺณนา

诸根广说论释义

๕๒๕. พาวีสตีติ [Pg.185] คณนปริจฺเฉโท. อินฺทฺริยานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. จกฺขุนฺทฺริยนฺติอาทิ เตสํ สรูปทสฺสนํ. ตตฺถ จกฺขุทฺวาเร อินฺทฏฺฐํ กาเรติ จกฺขุทฺวารภาเว ตํทฺวาริเกหิ อตฺตโน อินฺทภาวํ ปรมิสฺสรภาวํ การยตีติ จกฺขุนฺทฺริยํ. ตญฺหิ เต รูปคฺคหเณ อตฺตานํ อนุวตฺเตติ, เต จ ตํ อนุวตฺตนฺติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตสฺมา โสตฆานชิวฺหากายทฺวาเร อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ. กายินฺทฺริยํ. วิชานนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ มนินฺทฺริยํ. อิตฺถิภาวลกฺขเณ, ปริสภาวลกฺขเณ, อนุปาลนลกฺขเณ, สุขลกฺขเณ, ทุกฺขลกฺขเณ, โสมนสฺสลกฺขเณ, โทมนสฺสลกฺขเณ, อุเปกฺขาลกฺขเณ, อธิโมกฺขลกฺขเณ, ปคฺคหลกฺขเณ, อุปฏฺฐานลกฺขเณ, อวิกฺเขปลกฺขเณ, ทสฺสนลกฺขเณ, อนญฺญาตํ ญสฺสามีติ ปวตฺเต ชานนลกฺขเณ, ญาตานํ เอว ธมฺมานํ ปุน อาชานเน อญฺญาตาวิภาเว อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

525. 二十二（Bāvīsati），是数量之章。诸根（Indriyāni），是指示已限定之法。眼根（Cakkhundriya）等，是显示彼等的自性。其中，在眼门中行使主宰作用，即在眼门的状态中，使其门所生的（心、心所）成就自己的主宰地位、至上主权，故为眼根。实在是因为它在执取色时，使彼等随顺于己，而彼等亦随顺于它。于其余诸根中，理路亦然。因此，在耳、鼻、舌、身门中行使主宰作用，故为（耳根等，乃至）身根。在识知相中行使主宰作用，故为意根。在女根相、男根相、命根相、乐根相、苦根相、喜根相、忧根相、舍根相、信根相、策励相、现起相、不散乱相、见相中，在“我将知未知”如此运作的知相中，在对已知的诸法再次了知中，以及在已知者的状态中，（诸根）行使主宰作用，（最后者）故为具知根。

วิชานิยาติ วิชาเนยฺย. ภูมิโต จาติ จ-สทฺโท อวุตฺตสมฺปิปณฺฑนตฺโถ, เตน ตาวตฺวํ สงฺคณฺหาติ, ตํ ปน ตาวตฺวํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม. อสมฺมสนุปคานมฺปิ อตฺถิภาวโต ทฏฺฐพฺพตา อิธ น คหิตา.

“当知”（vijāniya）即“应知”（vijāneyya）。于“及于地”（Bhūmito ca）中，“及”（ca）字有总括未说之义，以此摄取“仅尔性”（tāvatvaṃ）。而彼“仅尔性”，我等将于后文解释。由于亦有未经审察的诸根存在，故于此不取其可见性。

ปุพฺพภาเคติ อริยมคฺคโต ปุพฺพภาเค. อนญฺญาตนฺติ น อญฺญาตํ น อธิคตํ. นิจฺจตาย นตฺถิ เอตสฺส มตํ ภงฺโค, น วา เอตสฺมึ อธิคเต มรณนฺติ อมตํ, ปชฺชิตพฺพโต ปทญฺจาติ อมตปทํ นิพฺพานํ. ‘‘เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปชฺชนโต’’ติ เอเตน ปุพฺพภาควเสเนตํ อินฺทฺริยํ เอวํ โวหรียตีติ ทสฺเสติ. อาชานนโตติ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวาว ชานนโต. เยน ตํสมงฺคิปุคฺคโล, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา วา อญฺญาตาวิโน โหนฺติ, โส อญฺญาตาวิภาโว ปรินิฏฺฐิตกิจฺจชานนขีณาสวสฺส ภาวภูโต หุตฺวา อุปฺปตฺติโต ‘‘ขีณาสวสฺส อุปฺปชฺชนโต’’ติ วุตฺตํ.

“于前分”，即于圣道的前分。“未知”，即未被知、未被获得。因其恒常，故对此无有死、坏；或因证得它时无有死亡，故称“不死”；又因是应到达之境，故称“境”，因此称为“不死境”，即涅槃。凭借“因如此修行者生起”此句，表明此根是依前分之力而如此得名。“了知”，即以初道不超越已见之界限而了知。凭借它，具足它的个人或其相应法成为已知者；那成为已知者的状态，因其成为已圆满终结了知之所作的漏尽者的状态而生起，故说“因漏尽者生起”。

ลิงฺเคติ คเมติ ญาเปตีติ ลิงฺคํ, ลิงฺคียติ วา เอเตนาติ ลิงฺคํ. กึ ลิงฺเคติ, กึ วา ลิงฺคียตีติ? อินฺทํ, อินฺโท วา. อินฺทสฺส ลิงฺค อินฺทลิงฺคํ, อินฺทลิงฺคสฺส อตฺโถ ตํสภาโว อินฺทลิงฺคฏฺโฐ, อินฺทลิงฺคเมว วา อินฺทฺริยสทฺทสฺส [Pg.186] อตฺโถติ อินฺทลิงฺคฏฺโฐ. สชฺชิตํ อุปฺปาทิตนฺติ สิฏฺฐํ, อินฺเทน สิฏฺฐํ อินฺทสิฏฺฐํ. ชุฏฺฐํ เสวิตํ. กมฺมสงฺขาตสฺส อินฺทสฺส ลิงฺคานิ, เตน จ สิฏฺฐานีติ กมฺมชาเนว โยเชตพฺพานิ, น อญฺญานิ, เต จ ทฺเว อตฺถา กมฺเม เอว โยเชตพฺพา, อิตเร จ ภควติ เอวาติ อาห ‘‘ยถาโยค’’นฺติ. เตนาติ ภควโต, กมฺมสฺส จ อินฺทตฺตา. เอตฺถาติ เอเตสุ อินฺทฺริเยสุ. อุลฺลิงฺเคนฺติ ญาเปนฺติ ปกาเสนฺติ ผลสมฺปตฺติวิปตฺตีหิ การณสมฺปตฺติวิปตฺติอวโพธโต. ‘‘โส ตํ นิมิตฺตํ อาเสวตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๓๕) โคจรกรณมฺปิ อาเสวนา วุตฺตาติ อาห ‘‘กานิจิ โคจราเสวนายา’’ติ. ตตฺถ สพฺเพสํ โคจริกาตพฺพตฺเตปิ ‘‘กานิจี’’ติ วจนํ อวิปสฺสิตพฺพานํ พหุลํ มนสิกรเณน อนาเสวนียตฺตา. ปจฺจเวกฺขนามตฺตเมว หิ เตสุ โหตีติ. ‘‘ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๑๗๐) ภาวนา อาเสวนาติ วุตฺตาติ ภาเวตพฺพานิ สทฺธาทีนิ สนฺธายาห ‘‘กานิจิ ภาวนาเสวนายา’’ติ.

能令了知，故为“相”(liṅga)；或因此而被了知，故为“相”。令了知何者？或被何者了知？名为“自在者”(inda)的业。自在者之相，为“自在相”(indaliṅga)。自在相之义，即其自性，是为“自在相义”(indaliṅgaṭṭho)；或“根”(indriya)之义即是自在相，故为“自在相义”。已整治、已生起，故为“所作”(siṭṭha)；由自在者（即业）所作，为“自在所作”(indasiṭṭha)。已受用、已亲近为“所习”(juṭṭha)。名为“业”的自在者之相，以及为其所作，（此二义）只应连结于业生（诸根），而非其他。此二义只应连结于业，其余诸义则只应连结于世尊，故说“随其相应”。“由彼”者，谓由世尊与业之自在性。“于此”者，谓于此诸根中。彼等能显示、能令了知、能阐明，是藉由（显示）果的成败，以及藉由（令人）了知因的成败。在“彼于其相而亲近”等（经文）中，作意于行处亦被称为“亲近”(āsevanā)，故说“有些是为了亲近行处”。于此，虽一切（根）皆可作为行处，但说“有些”，是因为对于不应以毗婆舍那观照之法，不应以众多作意而亲近，于彼等仅有省察而已。在“彼于其道而亲近”等（经文）中，修习(bhāvanā)被称为“亲近”(āsevanā)，故针对信等应修习者而说“有些是为了亲近修习”。

อาธิปจฺจํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว. อสติปิ จ อินฺทฺริยปจฺจยภาเว อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ, อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยวเสน ปวตฺตมาเน ตํสหิตสนฺตาเน อญฺญากาเรน อปฺปวตฺตมาเนหิ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียภาเว อาธิปจฺจํ. อิมสฺมึ จ อตฺเถ อินฺทนฺติ ปริมิสฺสริยํ กโรนฺติจฺเจว อินฺทฺริยานิ. จกฺขาทีสุ ทสฺสิเตน นเยน อญฺเญสญฺจ ชีวิตาทีนํ ตทนุวตฺตีสุ อาธิปจฺจํ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

主宰(ādhipacca)是作为根之缘的状态。又，即便女根、男根不具根缘性，于彼等相续流中，当诸行相依各自因缘而转起时，其主宰性在于：诸行相被那些不以他法转起的特征等所随顺的状态。于此义中，正因其行使主权，故称之为“根”(indriya)。如于眼等（诸根）所示之理，对其他命根等，亦应就其随行法，如理连结其主宰作用。

อโมโหเยว น วิสุํ จตฺตาโร ธมฺมา, ตสฺมา ตสฺส สงฺขารกฺขนฺธกถายํ วิภาวิตานิ ลกฺขณาทีนิ เตสญฺจ เวทิตพฺพานีติ อธิปฺปาโย. เสสานิ ตตฺถ ขนฺธนิทฺเทเส ลกฺขณาทีหิ อรูเปเนว อาคตานิ.

四法就是无痴，并非分离；因此，其意趣是：在行蕴的解释中为无痴所阐述的特征等，也应当被了知为是它们的（特征等）。其余诸根，在那里的蕴的解释中，仅以其自性及其特征等而出现。

๕๒๖. สตฺตานํ อริยภูมิปฏิลาโภ ภควโต เทสนาย สาธารณํ, ปทานญฺจ ปโยชนนฺติ อาห ‘‘อชฺฌตฺตธมฺเม ปริญฺญายา’’ติอาทิ. อญฺเญสมฺปิ อินฺทฺริยานํ อตฺตภาวปริยาปนฺนตาย สติปิ อตฺตภาวปญฺญาปนาย มูลภาวโต จกฺขาทีนํ สาติสยา อตฺตภาวปริยาปนฺนาติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตภาวปริยาปนฺนานิ จกฺขุนฺทิยาทีนี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๑๙). อภิธมฺมฏฺฐกถายํ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยเทสนากฺกโม วุตฺโตติ [Pg.187] อิธาปิ ‘‘ตโต ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ อินฺทฺริยยมกเทสนาย (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑ อาทโย) สเมติ. อินฺทฺริยวิภงฺเค (วิภ. ๒๑๙ อาทโย) ปน มนินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ วุตฺตํ, ตํ ปุริมปจฺฉิมานํ อชฺฌาตฺติกพาหิรานํ อนุปาลกภาวทีปนตฺถํ เตส มชฺเฌ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยญฺจ กิญฺจิ เวทยิตํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขํ. ยาว จ ทุวิธตฺตภาวานุปาลกสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปวตฺติ, ตาว ทุกฺขภูตานํ เอเตสํ เวทยิตานํ อนิวตฺตีติ ญาปนตฺถํ, เตน จ จกฺขาทีนํ ทุกฺขานุพนฺธตาย ปริญฺเญยฺยตํ ญาเปติ. ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถนฺติ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ. ตสฺเสวาติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยสฺเสว. ตโต อนนฺตรํ ภาเวตพฺพตฺตาติ ภาวนามคฺคสมฺปยุตฺตํ อญฺญินฺทฺริยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทสฺสนานฺตรา หิ ภาวนาติ.

526. 众生获得圣地是世尊(bhagavā)教法的共通且主要的目的，因此说“为了遍知内法”等。即使其他诸根也包含于自体中，但因眼等是表述自体的根本，故超胜地包含于自体中，所以说“包含于自体的眼根等”(vibha. aṭṭha. 219)。在《阿毗达摩义注》(Abhidhammaṭṭhakathā)中，女根、男根之后是命根的教说次第，因此此处也说“其后是命根”。这与《根双论》(Indriyayamaka)的教说相合。但在《根分别》(Indriyavibhaṅga)中，则是在意根之后说命根，当知这是为了显示其对前后、内外诸根的持续守护作用，而将之置于它们中间而说。任何所感受的，那一切都是苦。只要守护双重状态的命根还在延续，那么这些已成为苦的感受就不会停止——这是为了让人了知此理；并借此让人了知：眼等因与苦相随，故为应遍知法。“为了显示修行”，即为了显示前分修行。“即彼”者，即指“我将知未知”根(anaññātaññassāmītindriya)。“因其后应被修习”，此语是针对与修道相应的已知根(aññindriya)而说。因为见之后即是修。

เภโทติ อิธ สภาวโต เภโท อธิปฺเปโต, น ภูมิปุคฺคลาทิวเสนาติ อาห ‘‘เสสานํ อเภโท’’ติ. นนุ จ ชีวิตินฺทฺริยสฺส อนุปาลนลกฺขณํ สภาโว, เตนสฺส ทุวิธสฺสาปิ อเภโทติ? สจฺจเมตํ, ตสฺส ปน รูปารูปสภาวกโต เภโท คหิโต, น เอวํ เสสานํ โกจิ เภโท อตฺถีติ เตสํ อเภโทติ เภทาภาโว วุตฺโต. นนุ เจตฺถ เวทนา, ปญฺญา จ ภินฺทิตฺวา วุตฺตาติ? น, ยถา เทสิเตสุ พาวีสติยา อินฺทฺริเยสุ เภทาเภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

此处，“差别”(bheda)是意指自性上的差别，而非基于地、个人等的差别，因此说“其余的没有差别”。难道命根的自性特征是守护，因此它的两种也没有差别吗？确实如此，但此处所取的是它在色法与非色法自性上的差别，其余诸根则没有这样的差别，因此说它们“没有差别”，即是说不存在差别。难道此处的受和慧是被分开说的吗？不是，因为在所说的二十二根中，差别与不差别是依其意趣而定的。

๕๒๗. จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ สติปิ ปุเรชาตาทิปจฺจยภาเว อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สาเธตพฺพเมว กิจฺจํ กิจฺจนฺติ วุตฺตํ ตสฺส อนญฺญสาธารณตฺตา, อินฺทฺริยกถาย จ อธิกตตฺตา. อตฺตโน ติกฺขมนฺทาทิอากาโร อตฺตากาโร, ตสฺส อนุวตฺตาปนํ อตฺตาการานุวตฺตาปนํ. เตนาห ‘‘ติกฺขมนฺทาทิสงฺขาตอตฺตาการานุวตฺตาปน’’นฺติ. อถ วา ติกฺขมนฺทาทิสงฺขาตสฺส จ อตฺตาการสฺส จ อนุวตฺตาปนํ ติกฺข…เป… วตฺตาปนํ. วิสุํ อตฺตาการคฺคหเณน เจตฺถ รูปาวภาสนาทิกสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. จกฺขุนฺทฺริยสฺส หิ รูปาภิหนนโยคฺยตาสงฺขาเต รูปาวภาสนสามตฺถิเย อสติ น กทาจิปิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ทสฺสนกิจฺจํ สมฺภวติ. เอส นโย โสตินฺทฺริยาทีสุปิ. ปุพฺพงฺคมภาเวน มนินฺทฺริยสฺส วสาวตฺตาปนํ โหติ, น อญฺเญสํ. ตํสมฺปยุตฺตานิปิ หิ อินฺทฺริยานิ ตพฺพเสเนว หุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน อินฺทฺริยกิจฺจํ สาเธนฺติ เจตสิกภาวโต, น เตสํ วเสน มนินฺทฺริยํ[Pg.188]. อยญฺหิสฺส ปุพฺพงฺคมตา. สพฺพตฺถ จ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน สาเธตพฺพนฺติ อธิกาโร อนุวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺโพ. สติปิ อนุปฺปาทเน, อนุปตฺถมฺภเน จ ตปฺปจฺจยานํ ตปฺปวตฺตเน นิมิตฺตภาโว อนุวิธานํ.

527. 眼根等诸根，即使具有前生缘等性质，也唯有以根缘所应成就的作用，才被称为“作用”，因为此（根缘的作用）不与其他法共通，并且是根论的主题。自身的锐利、迟钝等行相是“自行相”（attākāra），使其随顺而转称为“自行相随转”（attākārānuvattāpanaṃ）。因此说“所谓锐利、迟钝等自行相的随转”。又或者，使所谓锐利、迟钝等行相及自行相随顺而转，即是“锐利……随转”。此处，通过单独理解“自行相”，当知已包含了显现色等。诚然，若眼根不具备名为“适于撞击色”的显现色之能力，则眼识的见之作用绝无可能发生。此理亦适用于耳根等。意根因其前导作用而能行使其支配力，其他（根）则不然。诚然，与意根相应的诸根，也仅是随其势力，作为心所法而成就各自的根之作用，而非意根随它们的力量而转。这即是它的前导性。并且当知，在所有地方，“以根缘而成就”这一主导句都随之适用。即使在不产生、不扶助的情况下，作为其缘发生作用时的因相，即是“随转”（anuvidhāna）。

ฉาเทตฺวา ผริตฺวา อุปฺปชฺชมานา สุขทุกฺขเวทนา สหชาตธมฺเม อภิภวิตฺวา อชฺโชตฺถริตฺวา สยเมว ปากฏา โหติ, สหชาตธมฺมา จ ตสฺสา วเสน สุขทุกฺขพาวปฺปตา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘ยถาสกํ โอฬาริกาการานุปาปน’’นฺติ. อสนฺตสฺส, อปณีตสฺสปิ อกุสลตพฺพิปากาทิสมฺปยุตฺตสฺส ยถารหํ มชฺฌตฺตาการานุปาปนํ โยเชตพฺพํ. สมานชาติเยหิ วา สุขทุกฺเขหิ สนฺตปณีตาการานุปาปนํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิปกฺขาภิภวนนฺติ อสฺสทฺธิยาทิปฏิปกฺขาภิภวนํ. ปสนฺนาการาทาติ ปสนฺนปคฺคหิตอุปฏฺฐิตสมาหิตทสฺสนาการานุปาปนํ ยถากฺกมํ สทฺธาทีนํ. พฺยาปาทาทีติ อาทิ-สทฺเทน อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ คหิตานิ. มคฺคสมฺปยุตฺตสฺเสว จ อญฺญินฺทฺริยสฺส กิจฺจํ ทสฺสิตํ. เตเนว จ ผลสมฺปยุตฺตสฺส ตํตํสํโยชนปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานกิจฺจตา ทสฺสิตา โหตีติ. กตสพฺพกิจฺจสฺส อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญสฺส กาตพฺพสฺส อภาวา อมตาภิมุขเมว ตพฺภาวปจฺจโย จ โหติ, น อิตรานิ วิย กิจฺจนฺตรปสุตํ. เตนาห ‘‘อมตาภิมุขภาวปจฺจยตา จา’’ติ.

覆盖、遍布而生起的乐受与苦受，压倒并制伏俱生法而自行显现，俱生法也因它的力量而仿佛获得了苦乐的状态，因此说“如其各自而呈现粗显相”。对于不寂静、不殊胜的，即与不善及其异熟等相应的舍根，应随其情况而配以中性相的呈现。或者，对于同类的乐受与苦受，应见到其呈现寂静、殊胜之相。“降伏敌法”是指降伏不信等敌法。“明净相等”是指信等诸根依次呈现明净相、策励相、安住相、专注相、见相。“瞋恚等”，以“等”字含摄了上分结。这里也只开示了与道相应的未知当知根(aññindriya)的作用。由此，也开示了与果相应的知根(aññindriya)，其通过平息来断除各个结的作用。已作一切所作者的具知根(aññātāvindriya)，由于无有他事待办，唯朝向不死，并作为达至该状态的缘，而不像其他诸根那样忙于别的事。因此说“也作为朝向不死状态的缘”。

๕๒๘. ภูมิโต วินิจฺฉโย อุตฺตานตฺโถ เอว. เอตฺถาห – กสฺมา ปน เอตฺตเกเนว อินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ, เอตานิ เอว จ วุตฺตานีติ? อาธิปจฺจฏฺฐวเสน, อาธิปจฺจํ นาม อิสฺสริยนฺติ วุตฺตเมเวตํ. ตยิทํ อาธิปจฺจํ อตฺตโน อตฺตโน กิจฺเจ, ผเล จาติ อญฺเญสมฺปิ สภาวธมฺมานํ กสฺมา น ลพฺภติ? ปจฺจยาธีนวุตฺติกา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนาติ สิยา ผลเหตุธมฺเมสุ อนุวตฺตนานุวตฺตนียตาติ? สจฺจเมตํ, ตถาปิ อตฺถิ เตสํ วิเสโส. สฺวายํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณาทิปฺปวตฺติยญฺหิ จกฺขาทีนํ สิทฺธมาธิปจฺจ’’นฺติอาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๑๙) อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโตเยว. อปิจ ขนฺธปญฺจเก ยายํ สตฺตปญฺญตฺติ, ตสฺสา วิเสสนิสฺสโย ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานี’’ติ ตานิ ตาว อาธิปจฺจตฺตํ อุปาทาย ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ…เป…มนินฺทฺริย’’นฺติอาทิโต (วิภ. ๒๑๙) วุตฺตานิ. สฺวายํ อตฺตภาโว อิเมสํ วเสน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ สมญฺญํ ลภตีติ ทสฺสนตฺถํ [Pg.189] ภาวทฺวยํ. ตยิเม อุปาทินฺนธมฺมา เยน ธมฺเมน ปวตฺตนฺติ, อยํ โส ธมฺโม เตสํ ฐิติเหตูติ ทสฺสนตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยํ. สฺวายํ สตฺตสญฺญิโต ธมฺมปุญฺโช ปพนฺธวเสน ปวตฺตมาโน อิมาหิ เวทนาหิ สํกิลิสฺสตีติ ทสฺสนตฺถํ เวทนาปญฺจกํ. ตโต วิสุทฺธิกามานํ โวทานสมฺภารทสฺสนตฺถํ สทฺธาทิปญฺจกํ. สมฺภวโวทานสมฺภารา อิเมหิ วิสุชฺชนฺติ, วิสุทฺธิปฺปตฺตา นิฏฺฐิตกิจฺจาว โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนิ ตีณิ วุตฺตานิ. สพฺพตฺถ ‘‘อาธิปจฺจตฺตํ อุปาทายา’’ติ ปทํ โยเชตพฺพํ. เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคฺคหณํ.

528. 关于“地”的抉择，其意义已然明了。于此，有人问：为何只说了这么些根？又为何只说这几种呢？答：因为主宰的意义。所谓主宰即是统领权，此义已说。那么，这种主宰性，在各自的作用与果报上，为何不也适用于其他的自性法呢？因为缘生法是依缘而转起的，难道在因法与果法之间，不也存在随转与被随转的关系吗？此言诚然，但它们之间仍有差别。此差别在义注中已由“于眼识等生起时，眼等（诸根）的主宰性即已确立”等文句开示。再者，于五蕴中，有所谓“众生”的假名，其差别所依即是“六内处”。因此，首先依据其主宰性而说了“眼根……乃至……意根”。为了显示此自体（attabhāva）依靠这些而获得“女人”、“男人”的名称，故说二性根。为了显示这些被执取的法赖以持续的法，即它们存续的原因，故说命根。为了显示此被称为“众生”的法蕴，以相续的方式流转时，会被这些感受所染污，故说五受根。其次，为了给欲求清净者开示清净的资粮，故说信等五根。为了显示具足净化资粮者通过这些（信等五根）而得以清净，而达到清净者，其所作已终，故说未知当知根（anaññātaññassāmītindriya）等三根。在每一处都应配以“依据主宰性”一词。如此即可成就所预期的意义，因此不采纳其他的（法作为根）。

อถ วา ปวตฺตินิวตฺตีนํ นิสฺสราทิทสฺสนตฺตมฺปิ เอตานิเยว วุตฺตานิ. ปวตฺติยา หิ วิเสสโต มูลนิสฺสยภูตานิ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ. ยถาห ‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติอาทิ (สุ. นิ. ๑๗๑). ตสฺส อุปฺปตฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ วิสภาควตฺถุสราคนิมิตฺเตหิ เยภุยฺเยน สตฺตกายสฺส อภินิพฺพตฺติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ติณฺณํ โข, มหาราช, สนฺนิปาตา คพฺภสฺส อวกฺกนฺติ โหติ มาตา จ อุตุนี โหติ, คนฺธพฺโพ จ ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ, มาตาปิตโร จ สนฺนิปติตา โหนฺตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๔๐๘; มิ. ป. ๔.๑.๖). อวฏฺฐานํ ชีวิตินฺทฺริเยน เตน อนุปาเลตพฺพโต. เตนาห ‘‘อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา’’ติอาทิ (ธ. ส. ๑๙). อุปโภโค เวทนาหิ. เวทนาวเสน หิ อิฏฺฐาทิสพฺพวิสยูปโภโค. ยถาห ‘‘เวทยติ เวทยตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เวทนาติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๐). เอวํ ปวตฺติยา นิสฺสยสมุปฺปาทฏฺฐิติสมฺโภคทสฺสนตฺตํ จกฺขุนฺทฺริยํ ยาว อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ จุทฺทสินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. ยถา เจตานิ ปวตฺติยา, เอวํ อิตรานิ นิวตฺติยา. วิวฏฺฏสนฺนิสฺสิเตน หิ นิพฺพตฺติตานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ นิวตฺติยา นิสฺสโย. อุปฺปาโท อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริเยน ตสฺส นิวตฺติวเสน ปฐมํ อุปฺปชฺชนโต. อวฏฺฐานํ อญฺญินฺทฺริเยน, อุปโภโค อญฺญาตาวินฺทฺริเยน อคฺคผลสมุปโภคโต. ขีณาสวาหิ วิสวิตาย นิพฺพุติสุขํ ปริภุชฺชนฺติ. เอวมฺปิ เอตานิ เอว อินฺทฺริยานิ เทสิตานิ. เอตฺตาวตา ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธิโต อญฺเญสํ อคฺคหณํ. อิมินาว เนสํ เทสนากฺกโมปิ สํวณฺณิโตติ เวทิตพฺโพติ.

或者，为示流转与还灭的依处等，也同样宣说了这些根。于流转，六内处是其特别的根本依处。如说：“世间于六处生起”等。其生起，多半是通过男女根、不同性别的对象以及贪欲之相而产生有情身。如所说：“大王，胎儿的入胎需要三事和合：母亲适逢经期，乾闼婆(gandhabba)现前，父母交合”等。安住则通过命根，因为它被其维持。故说：“寿、住、维持、存续”等。受用则通过受。因为正是通过受，才有对可意等一切所缘的受用。如说：“诸比丘，因为它感受，所以被称为受”。如此，为示流转的依处、生起、安住与受用，故宣说了从眼根到舍根的十四根。正如这些根是为了流转，其余的根也同样是为了还灭。由依止于出离者所生的信等五根，是还灭的依处。其生起是通过未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)，因为它是作为还灭而首先生起的。安住是通过已知根(aññindriya)，受用是通过具知根(aññātāvindriya)，因为有对最高果的圆满受用。诸漏尽者以离毒而享受涅槃之乐。同样，也宣说了这些根。由于以此即达成所预期的意义，故不取其余。当知，以此也解释了它们的宣说次第。

อินฺทฺริยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根的解释之释义 终。

สจฺจวิตฺถารกถาวณฺณนา

谛详论之释义

๕๒๙. อริยสทฺเทน [Pg.190] วิเสสนํ อกตฺวา เกวลํ สจฺจสทฺเทน อุทฺธิฏฺฐานิปิ อริยสจฺจานิ เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺจานีติ จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ อาท. สมาญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐติ, วิเสสตฺถินา จ วิเสโส อนุปยุชฺชิตพฺโพติ. อริยสจฺเจสุ วา วิจาริเตสุ อิตรานิปิ อตฺถโต วิจาริตาเนว โหนฺตีติ วิปสฺสนาย จ ภูมิภูตานิ, อริยสจฺจาเนวาติ จ กตฺวา ‘‘สจฺจานี’’ติ อุทฺธริตฺวาปิ ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ติ วุตฺตํ.

529. 为了表明即使没有用“圣”（ariya）一词来限定，而仅以“谛”（sacca）一词来指称，它们也确实是圣谛，所以说“谛即四圣谛”。因为通称可以用于特称，而欲求特称者，当使用特称。或者，因为在审察诸圣谛时，其余诸法在义理上也已被审察，并且因为它们是观（vipassanā）的基础，也确实是圣谛本身，所以即使只举出“谛”，也说“四圣谛”。

สาสนกฺกโมติ อริยสจฺจานิ วุจฺจนฺติ, อริยสจฺจเทสนา วา. สกลญฺหิ สาสนํ ภควโต วจนํ สจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถิ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุสนฺทสฺสนวเสน ปวตฺตนโต. ตสฺมา สจฺเจสุ กมติ, สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตํ วา สาสนํ เอเตสุ กมติ, ปริญฺญาทิกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตติ, ตสฺมา กมติ เอตฺถาติ กโม, กึ กมติ? สาสนํ. สาสนสฺส กโม ‘‘สาสนกฺกโม’’ติ สจฺจานิ สาสนปฺปวตฺติฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ, ตํเทสนา จ ตพฺโพหาเรนาติ.

“圣教次第”（sāsanakkamo）是指圣谛，或指圣谛的教说。因为世尊（Bhagavā）的全部教说，无不以开示流转与还灭二者之因的方式而进行，故无有离于谛者。因此，（圣教）于诸谛中行；或者，名为戒、定、慧的圣教于此等（诸谛）中行，以完成遍知等作用的方式而运作。因此，“于此中行”，故为“次第”（kamo）。什么在行？圣教。圣教之次第为“圣教次第”。诸谛被称为圣教运行之处，其教说也依此名称而得名。

ตถาติ ตํสภาวา ทุกฺขาทิสภาวา. อวิตถาติ อมุสาสภาวา พาธนาทิภาเวน ภูตสภาวา. อนญฺญถาติ อญฺญาการรหิตา อพาธนาทิอาการวิวิตฺตา. ทุกฺขทุกฺขตาตนฺนิมิตฺตตาหิ อธิฏฺฐิตตฺตา ปีฬนฏฺโฐ. สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตภาโว สงฺขตฏฺโฐ. ทุกฺขทุกฺขตาตนฺนิมิตฺตตาหิ ปริทหนํ, กิเลสทาหสมาโยโค วา สนฺตาปฏฺโฐ. ชราย, มรเณน จาติ ทฺเวทา วิปริณาเมตพฺพตา วิปริณามฏฺโฐ. เอตฺถ จ ปีฬนฏฺโฐ ทุกฺขสฺส สรเสเนว อาวิภวนากาโร, อิตเร ยถากฺกมํ สมุทยมคฺคนิโรธทสฺสเนหิ อาวิภวนาการาติ อยํ จตุนฺนมฺปิ วิเสโส. ตตฺรตฺราภินนฺทนวเสน พฺยาปิตฺวา อูหนํ ราสิกรณํ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺตนํ อายูหนํ อาการสฺส พฺยาปนตฺถตฺตา. อาคจฺฉติ สมุทยโตติ วา อายํ, ทุกฺขํ, ตสฺส อูหนํ ปวตฺตนํ อายูหนํ, อยํ สรเสเนว อาวิภวนากาโร. นิททาติ ทุกฺขนฺติ นิทานํ, ‘‘อิทํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉาเปนฺตํ วิย สมุฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. อยํ นิทานฏฺโฐ ทุกฺขทสฺสเนน อาวิภวนากาโร. สํสารทุกฺเขน สํโยชนํ สํโยคฏฺโฐ[Pg.191]. มคฺคาธิคมนนิวารณํ ปลิโพธฏฺโฐ. อิเม จ สํโยคปลิโพธฏฺฐา นิโรธมคฺคทสฺสเนหิ อาวิภวนาการา. นิสฺสรนฺติ สตฺตา เอตฺถ, สยเมว วา นิสฺสฏํ วิสํยุตฺตํ สพฺพสงฺขเตหิ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคภาวโตติ นิสฺสรนํ. อยมสฺส สภาเวน อาวิภวนากาโร, อิตเร วิเวกาสงฺขาตามตฏฺฏา, สมุทยกฺขรอปจฺจยอวินาสิตา วา สมุทยมคฺคทุกฺขทสฺสเนน อาวิภวนาการา.

如是，即是苦等诸法的自性。不虚妄，即非虚假自性，而是以逼迫等相存在的真实自性。不变异，即无其他行相，远离无逼迫等行相。由于为苦苦性与彼之因性所确立，故有逼迫义。由于诸缘和合而成，故有有为义。由于为苦苦性与彼之因性所烧灼，或与烦恼之燃烧相应，故有热恼义。由于老、死二法而有变易性，故有变异义。于此，逼迫义是苦依其自性而显现的方式，其余诸义则依次通过对集、道、灭的观见而显现，此是四者的差别。在彼彼处因欣喜而遍布，积聚、堆积，是苦的生起，即是积集，因“ā”字有遍布之义。或者，从集(samudaya)而来(āgacchati)，故为“来”(āya)，此即是苦；使之积聚(ūhana)与持续(pavattana)，即是“积集”(āyūhana)。此是依其自性而显现的方式。安置(nidadāti)苦，故为“因缘”(nidāna)，意即如同使人接受“此即是苦”般令其生起。此因缘义是通过对苦的观见而显现的方式。与轮回之苦相结合，故有结缚义。阻碍圣道的证得，故有障碍义。此结缚义与障碍义是通过对灭与道的观见而显现的方式。众生于此出离，或其自身即是已出离、已离系一切有为法(sabbasaṅkhatehi)，因其是舍弃一切依(sabbūpadhi)之处，故为出离。此是它依其自性而显现的方式；其余诸义则因其为远离、无为、不死之义，或因其为集之灭尽、无因、不坏，而通过对集、道、苦的观见而显现。

สํสารโต นิคฺคมนํ นิยฺยานํ. อยมสฺส สรเสน อาวิภวนากาโร. ปริโพธูปจฺเฉทเนน นิพฺพานาธิคโมว นิพฺพานนิมิตฺตตฺตา มคฺคสฺส เหตุฏฺโฐ. ปญฺญาปธานตฺตา จสฺส นิพฺพานทสฺสนํ, จตุสจฺจทสฺสนํ วา ทสฺสนฏฺโฐ. จตุสจฺจทสฺสเน, กิเลสทุกฺขสนฺตาปวูปสมเน จ อาธิปจฺจํ กโรนฺติ มคฺคธมฺมา สมฺปยุตฺตธมฺเมสูติ โส มคฺคสฺส อาธิปเตยฺยฏฺโฐ. วิเสสโต วา อาลมฺพนาธิปติภูตา มคฺคธมฺมา โหนฺติ ‘‘มคฺคาธิปติโน’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๖) วจนโตติ โส เตสํ อากาโร อาธิปเตยฺยฏฺโฐ. เอเต เหตุทสฺสนาธิปเตยฺยฏฺฐา สมุทยนิโรธทุกฺขทสฺสเนหิ อาวิภวนาการา. เอวมาทิ อาหาติ สมฺพนฺโธ. อภิสมยฏฺโฐติ อภิสเมตพฺพฏฺโฐ. อภิสมยสฺส วา วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐ. อถ วา อภิสมยสฺส ปวตฺติอากาโร อภิสมยฏฺโฐ. โส เจตฺถ อภิสเมตพฺเพน ปีฬนาทินา ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

从轮回中出离即是出离。此是依其自性而显现的方式。由于断除障碍而证得涅槃，并且作为涅槃之因，故是道的因义。由于以智慧为主导，故能见涅槃，或见四圣谛，是为见义。在见四圣谛以及止息烦恼、苦与热恼时，道法在相应法中起主导作用，故是道的主导义。或者，特别地，道法成为所缘的支配者，如（《法集论》三法总目16）所说“以道为增上”，故它们有主导义。此等因义、见义、主导义，是通过对集、灭、苦的观见而显现的方式。此与“如是说”等相联系。现观义即是应现观之义。或者，现观的所缘境是现观义。又或者，现观生起的方式是现观义。此处应当了解，它是由应被现观的逼迫等所显示的。

๕๓๐. กุจฺฉิตํ ขํ ทุกฺขํ, คารยฺหํ หุตฺวา อสารนฺติ อตฺโถ.

530. “苦”(dukkha)是“可鄙的空”(kucchitaṃ khaṃ)，其义为：因其应受呵责而无实质。

‘‘สมาคโม สเมต’’นฺติอาทีสุ เกวลสฺส อาคมสทฺทสฺส, เอต-สทฺทสฺส จ ปโยเค สํโยคตฺถสฺส อนุปลพฺภนโต, สํ-สทฺทสฺส จ สํโยเค อุปลพฺภนโต ‘‘สํโยคํ ทีเปตี’’ติ อาห อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ ตทตฺถโชตกตาสิทฺธิโต. อุปฺปนฺนํ อุทิตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อย-สทฺโท คติอตฺเถ สิทฺโธ เหตุสทฺโทวิย การณํ ทีเปติ. อตฺตโน ผลนิปฺผาทเนน อยติ ปวตฺตติ, เอติ วา เอตสฺมา ผลนฺติ อโยติ, สํโยเค อุปฺปตฺติการณํ สมุทโยติ. เอตฺถ วิสุํ ปยุชฺชมานาปิ อุปสคฺคสทฺทา สธาตุกํ สํโยคตฺถํ, อุปฺปาทตฺถญฺจ ทีเปนฺติ, กิริยาวิเสสกตฺตาติ เวทิตพฺพา.

在“和合”(samāgamo)、“聚合”(sameta)等词中，由于单独使用“来”(āgama)一词与“去”(eta)一词时，无法得到结合之义，而“俱”(saṃ)一词在结合时能显现此义，因此说它“显明结合”；此义通过顺推与逆推皆可成立。在“生起”(uppannaṃ)、“升起”(uditaṃ)中，道理也是一样。“来”(aya)一词在行动义上成立，如同“因”(hetu)一词一样显示原因。因其通过产生自己的果而“来”(ayati)、而行进，或因果由此而“来”(eti)，故称为“来”(aya)；在结合中，生起的原因就是“集”(samudaya)。此处应当了解，即使是分别使用的前缀，也能与词根一起显示结合义以及生起义，因为它们是动词的修饰成分。

‘‘อภาโว [Pg.192] เอตฺถ โรธสฺสาติ นิโรโธ’’ติ เอเตน นิพฺพานสฺส ทุกฺขวิวิตฺตภาวํ ทสฺเสติ. สมธิคเต ตสฺมึ ตทธิคมโต ปุคฺคลสฺส โรธาภาโว ปวตฺติสงฺขาตสฺส โรธสฺส ปฏิปกฺขภูตาย นิวตฺติยา อธิคตตฺตาติ. เอตสฺมิญฺจ อตฺเถ อภาโว เอตสฺมึ โรธสฺสาติ นิโรโธ อิจฺเจว ปทสมาโส. ทุกฺขาภาโว ปเนตฺถ ปุคฺคลสฺส, น นิพฺพานสฺเสว. อนุปฺปาโท เอว นิโรโธ อนุปฺปาทนิโรโธ. อายตึ ภวาทีสุ อปฺปวตฺติ, น ปน ภงฺโคติ ภงฺควาจกํ นิโรธสทฺทํ นิวตฺเตตฺวา อนุปฺปาทวาจกํ คณฺหาติ. เอตสฺมึ อตฺเถ การเณ ผลูปจารํ กตฺวา นิโรธปจฺจโย นิโรโธติ วุตฺโต.

“‘于此无有障碍，故为灭’，此句显示了涅槃远离痛苦的性质。当证得它时，由于证得它，个人便无有障碍，因为已经证得了与称为‘流转’之障碍相对立的还灭(nivatti)。于此义中，‘于此无有障碍，故为灭’即是如此的复合词。此处的无苦，是属于个人的，而非涅槃本身的。不生即是灭，即不生之灭。它是指未来不再于诸有等之中流转，而不是坏灭，因此舍弃了表示‘坏灭’的‘灭’(nirodha)一词，而采纳了表示‘不生’的‘灭’(nirodha)一词。于此义中，是由于对原因使用了结果的转喻，才将作为灭之因的涅槃称为‘灭’。

ปฏิปทา จ โหติ ปุคฺคลสฺส ทุกฺขนิโรทปฺปตฺติยา. นนุ จ สา เอว ทุกฺขนิโรทปฺปตฺตีติ ตสฺสา เอว สา ปฏิปทาติ น ยุชฺชตีติ? น ปุคฺคลาธิคมสฺส ปตฺติภาเวน, เยหิ โส อธิคจฺฉติ, เตสํ การณภูตานํ ปฏิปทาภาเวน จ วุตฺตตฺตา. สจฺฉิ กิริยาสจฺฉิกรณธมฺมานญฺหิ อญฺญตฺถาภาเวปิ ปุคฺคลสจฺฉิกิริยาธมฺมภาเวหิ นานตฺตํ กตฺวา นิทฺเทโส กโตติ. อถ วา ยํ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา นิฏฺฐานํ ผลํ, สยญฺจ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติภูตํ, ตสฺส อภิสมยภูตาย ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยา ปฏิปทตา ทฏฺฐพฺพา.

并且，对个人而言，有到达苦灭之道。问曰：“难道到达苦灭本身就是其道吗？此说不成立吧？”答曰：非也，（此说成立）。因为它既被说成是个人所证的“到达”，又被说成是使他得以证得的诸因缘之“道”。因为，虽然作证(sacchikiriyā)与作证之法(sacchikaraṇadhamma)并无不同，但此解释是通过区分“个人的作证”与“（道）法作为作证之工具”这两种状态而作出的。再者，应知，对于作为到达苦灭之终结的果(phala)，且其本身即是到达苦灭状态的（果法），那作为现观(abhisamaya)的到达苦灭（即道法）是它的道。

๕๓๑. พุทฺธาทโย อริยา ปฏิวิชฺฌนฺตีติ เอตฺถ ปฏิวิทฺธกาเล ปวตฺตํ พุทฺธาทิโวหารํ ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๔๑๐) วิย ภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโรติ ปุริมกาเลปิ อาโรเปตฺวา ‘‘พุทฺธาทโย’’ติ วุตฺตํ. เต หิ พุทฺธาทโย จตูหิ มคฺเคหิ ปฏิวิชฺฌนฺตีติ. ตสฺมา อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตีติ เอตฺถ อริยปฏิวิชฺฌิตพฺพานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานีติ ปุริมปเท อุตฺตรปทโลโป อริยสจฺจานีติ วุจฺจนฺตีติ อตฺโถ. ตถาคเตน หิ สยํ อธิคตตฺตา, ปเวทิตตฺตา, ตโต เอว จ อญฺเญหิ อธิคมนีรตฺตา ตานิ ตสฺส โหนฺตีติ. อริยภาวสิทฺธิโตปีติ เอตฺถ อริยสาธกานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานีติ ปุพฺเพ วิย อุตฺตรปทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อริยานิ สจฺจานีติปีติ เอตฺถ อวิตถภาเวน อรณียตฺตา อธิคนฺตพฺพตฺตา อริยานิ, อริยสมญฺญา วา อวิสํวาทเก อวิตเถ นิรุฬฺหา ทฏฺฐพฺพา.

531. “诸佛等圣者通达”，于此句中，“诸佛等”这一称谓，是在通达之时才有的；但就像在“佛陀去了王舍城”（《经集》410）等句中，将未来之事当作已发生之事，是一种转用，此处也是将此称谓加于通达之前的时间，因此说“诸佛等”。因为那些诸佛等是以四道来通达的。“因此被称为圣谛”，于此句中，其义为：“圣者所应通达之谛，故为圣谛”，当知此处是省略了中间词。又，因为它们为如来所亲证、所宣说，也正因如此才为他人所证得，所以它们是属于他（圣者）的谛。又，因能成就圣性[故为圣谛]，于此句中，其义为：“能成就圣性之谛，故为圣谛”，当知此处也如前例省略了中间词。又，亦作“神圣的谛”，于此句中，因其真实不虚，应被趋向、应被证得，故为“神圣”；或者当知，“圣”这一名称，已在“不欺诳、真实”的意义上成立。

๕๓๒. พาธนลกฺขณนฺติ [Pg.193] เอตฺถ ทุกฺขทุกฺขตนฺนิมิตฺตภาโว, อุทยวยปฏิปีฬิตภาโว วา พาธนํ. ภวาทีสุ ชาติอาทิวเสน, จกฺขุโรคาทิวเสน จ อเนกทา ทุกฺขสฺส ปวตฺตนเมว ปุคฺคลสฺส สนฺตาปนํ, ตทสฺส กิจฺจํ รโสติ สนฺตาปนรสํ. ปวตฺตินิวตฺตีสุ สํสารวิโมกฺเขสุ ปวตฺติ หุตฺวา คยฺหตีติ ปวตฺติปจฺจุปฏฺฐานํ. ปภวติ เอตสฺมา ทุกฺขํ นิพฺพตฺตติ, ปุริมภเวน ปจฺฉิมภโว ฆฏิโต สํยุตฺโต หุตฺวา ปวตฺตตีติ ปภาโว. ‘‘เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต, นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุน’’นฺติ (ธ. ป. ๓๓๘; เนตฺติ. ๓๐) เอวํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาทนํ อนุปจฺเฉทกรณํ. ภวนิสฺสรณนิวารณํ ปลิโพโธ. ตณฺหกฺขยาทิภาเวน สพฺพทุกฺขสนฺตตา สนฺติ. อจฺจุติรสนฺติ อจฺจุติสมฺปตฺติกํ อจวนกิจฺจํ วา. กิจฺจนฺติ จ จวนาภาวํ กิจฺจมิว กตฺวา ปริยาเยน วุตฺตํ, อจวนญฺจสฺส สภาวาปริจฺจชนํ อวิการิตา ทฏฺฐพฺพา. ปญฺจกฺขนฺธนิมิตฺตสุญฺญตาย อวิคฺคหํ หุตฺวา คยฺหตีติ อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ. อนุสยสมุจฺฉินฺทเนน สํสารจารกโต นิคฺคมนูปายภาโว นิยฺยานํ. สพฺพกิเลสานํ อนุปฺปาทนิโรธนํ กิเลสปฺปหานกรณํ. นิมิตฺตโต, ปวตฺตโต จ จิตฺตสฺส วุฏฺฐานํ หุตฺวา คยฺหตีติ วุฏฺฐานปจฺจุปฏฺฐานํ.

532. 于“逼迫相”，此处是指作为苦苦及其相状的状态，或被生灭所逼迫的状态，即是逼迫。在诸有中，通过生等，以及通过眼病等，苦的多次生起即是对个人的烧灼，此为其作用，故称“烧灼味”。在流转与还灭（即轮回与解脱）中，作为流转而被把握，故以“流转为现起”。苦由此而生，前有与后有结合相续而流转，是为“来源”。“纵使贪随眠未被根除，此苦亦将一再产生”（《法句经》338；《导论》30），如此一再地生起，使其不断绝。障碍出离于有是为“障碍”。通过贪爱等的灭尽，一切苦的相续得以“止息”。以“不坏为味”，即不坏的成就或不退失的作用。而“作用”一词，是把“不退失”比喻为作用而作的转喻说法；应知其不退失即是不舍弃自性、不变异。因五蕴之相为空，作为无形体而被把握，故以“无相为现起”。通过断除随眠，作为脱离轮回牢狱的方法，是为“出离”。使一切烦恼不生、息灭，即是“断除烦恼”。作为心从相与流转中出离而被把握，故以“出离为现起”。

๕๓๓. อสุวณฺณาทิ สุวณฺณาทิ วิย ทิสฺสมานํ มายาติ วตฺถุสพฺภาวา ตสฺสา วิปรีตตา วุตฺตา. อุทกํ วิย ทิสฺสมานา ปน มรีจิ อุปคตานํ ตุจฺฉา. วตฺถุมตฺตมฺปิ ตสฺสา น ทิสฺสตีติ วิสํวาทิกา วุตฺตา. มรีจิมายาอตฺตวิธุโร ภาโว ตจฺฉาวิปรีตภูตภาโว. อริยญาณสฺสาติ อริยสฺส อวิตถคฺคาหกสฺส ญาณสฺส, เตน ปฏิเวธญาณํ วิย ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ คหิตํ โหติ. เตสํ โคจรภาโว ปฏิวิชฺชิตพฺพตา, อารมฺมณภาโว จ ทฏฺฐพฺโพ. อคฺคิลกฺขณํ อุณฺหตฺตํ. ตญฺหิ กตฺถจิ กฏฺฐาทิอุปาทานเภเท วิสํวาทกํ, วิปรีตํ, อภูตํ วากทาจิปิ น โหติ. ‘‘ชาติธมฺมา ชราธมฺมา, อโถ มรณธมฺมิโน’’ติ (อ. นิ. ๓.๓๙; ๕.๕๗) เอวํ วุตฺตา ชาติอาทิกา โลกปกติ. เอกจฺจานํ ติรจฺฉานานํ ติริยํ ทีฆตา, มนุสฺสาทีนํ อุทฺธํ ทีฆตา, วุทฺธินิฏฺฐํ ปตฺตานํ ปุน อวฑฺฒนนฺติ เอวมาทิกา จ โลกปกตีติ วทนฺติ. ตจฺฉาวิปรีตภูตภาเวสุ ปจฺฉิโม ตถตา. ปฐโม อวิตถตา, มชฺฌิโม อนญฺญตตาติ อยเมเตสํ วิเสโส,

533. 非金等物看似金等物，是为幻术（māyā）；因其事之实有，故说其为颠倒。而看似水的阳焰（marīci），对走近者而言是空洞的。因其连丝毫的事都见不到，故说其为欺骗性。远离阳焰与幻术自性的状态，即是真实、不颠倒、如实的状态。圣智（ariyañāṇa）是指圣者无谬误把握之智；由此，通达智（paṭivedhañāṇa）与审察智（paccavekkhaṇañāṇa）亦被含摄。应知彼等（二智）的行境，即是应被通达之性，亦是所缘之性。火的特征是热。因为在任何薪柴等燃料中，它绝不会是欺骗性的、颠倒的或不实的。“有生法、老法，以及死法”，如是所说的生等，是世间的本性。他们说，某些畜生横向长，人类等纵向长，以及达到生长极限后不再生长等，亦是世间的本性。于真实、不颠倒、如实的状态中，后者（如实）是如性（tathatā），前者（真实）是不谬误性（avitathatā），中间者（不颠倒）是不变异性（anaññathatā），此即彼等之差别。

ทุกฺขา [Pg.194] อญฺญํ น พาธก นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตณฺหาปิ ชาติ วิย ทุกฺขนิมิตฺตตาย พาธิกาติ? น, พาธกปฺปภวภาเวน วิสุํ คหิตตฺตา. เอวมฺหิ ปวตฺติ, ปวตฺติเหตุ จ อสงฺกรโต โพธิตา โหนฺติ. อถ วา ชาติอาทีนํ วิย ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาโว, ทุกฺขทุกฺขตา จ พาธกตา, น ทุกฺขปฺปภวตาติ นตฺถิ ตณฺหาย ปภวภาเวน วิสุํ คหิตาย พาธกภาวปสงฺโค. เตนาห ‘‘ทุกฺขา อญฺญํ น พาธก’’นฺติ. พาธกตฺตนิยาเมนาติ ทุกฺขํ พาธกเมว, ทุกฺขเมว พาธกนฺติ เอวํ ทฺวิธาปิ พาธกตฺตาวธารเนนาติ อตฺโถ. พาธกตฺตนิยาเมนาติ หิ พาธกสฺส, พาธกตฺเต จ นิยาเมน. ยตา พาธกตฺตสฺส ทุกฺเข นิยตตา, เอวํ ทุกฺขสฺส จ พาธกตฺเต นิยตตาติ.

为何说“除苦之外无逼迫者（bādhaka）”？难道爱（taṇhā）不像生（jāti）一样，因是苦的因相（nimitta）而是逼迫者吗？不，因为它作为逼迫者之源（pabhava）而被分别执取。如此，则能无混淆地了知流转（pavatti）与流转之因。或者，逼迫性（bādhakatā）是如生等一般作为苦的所依（adhiṭṭhāna），以及是苦苦性（dukkhadukkhatā），而非苦的源头。因此，对于以源头之相而被分别执取的爱，不存在成为逼迫者的可能。所以说“除苦之外无逼迫者”。“以逼迫性之确定故（bādhakattaniyāmena）”者，其义为：苦实是逼迫者，唯苦是逼迫者，如是双方面确定逼迫性。“以逼迫性之确定故”者，确实是对逼迫者及于逼迫性之确定。如逼迫性确定于苦中，如是苦亦确定于逼迫性中。

ตํ วินา นาญฺญโตติ สติปิ อวเสสกิเลสอวเสสากุสลสาสวกุสลมูลาวเสสสาสวกุสลธมฺมานํ ทุกฺขเหตุภาเว น ตณฺหาย วินา เตสํ ทุกฺขเหตุภาโว อตฺถิ, เตหิ ปน วินาปิ ตณฺหาย ทุกฺขเหตุภาโว อตฺถิ กุสเลหิ วินา อกุสเลหิ รูปาวจราทิกุสเลหิ วินา กามาวจราทีหิ จ ตณฺหาย ทุกฺขนิพฺพตฺตกตฺตา. สนฺตภาวสฺส, สนฺตภาเว วา นิยาโม สนฺตภาวนิยาโม, เตน สนฺตภาวนิยาเมน. ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตาติ ทฺวิธาปิ นิยาเมน ตจฺโฉ นิยฺยานภาโว เอตสฺส, น มิจฺฉามคฺคสฺส วิย วิปรีตตาย, น โลกิยมคฺคสฺส วิย วา อเนกนฺติกตาย อตจฺโฉติ ตจฺฉนิยฺยานภาโว, มคฺโค, ตสฺส ภาโว ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตํ, ตสฺมา ตจฺฉนิยฺยานภาวตฺตา. สพฺพตฺถ ทฺวิธาปิ นิยาเมน ตจฺฉาวิปรีตภูตภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘อิติ ตจฺฉาวิปลฺลาสา’’ติอาทิ.

“离了它便无其他”者，谓：即使有余烦恼（avasesakilesa）、余不善法、有漏（sāsava）善根、余有漏善法作为苦因，然若无爱（taṇhā），彼等则不成其为苦因；然而，即使无有彼等，爱仍是苦因，因为爱能不依赖善法而与不善法一起，且不依赖色界等善法而与欲界等法一起产生苦故。对寂静状态（santabhāva）的确定，或在寂静状态中的确定，是为寂静确定（santabhāvaniyāma）；以此寂静确定故。“因其为真实出离之性故（tacchaniyyānabhāvattā）”者：此道的出离之性（niyyānabhāva），由双重确定而为真实（taccha），不像邪道（micchāmagga）那样因颠倒而不实，亦不像世间道（lokiyamagga）那样因非决定（anekantika）而不实，故为真实出离之性。道，其状态即真实出离之性，是故说“因其为真实出离之性故”。在一切处，由双重确定所说的真实、不颠倒、如实之性，故说“如是真实不颠倒（tacchāvipallāsā）”等。

๕๓๔. สจฺจสทฺทสฺส สมฺภวนฺตานํ อตฺถานํ อุทฺธรณํ, สมฺภวนฺเต วา อตฺเถ วตฺวา อธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อุทฺธรณํ นิทฺธารณํ อตฺถุทฺวาโร. วิรติสจฺเจติ มุสาวาทวิรติยํ. น หิ อญฺญวิรตีสุ สจฺจสทฺโท นิรุฬฺโห. เย ปน ‘‘วิรติสจฺจํ สมาทานวิรตี’’ติ วทนฺติ, เตสมฺปิ น สมาทานมตฺตํ วิรติสจฺจํ, อถ โข สมาทานาวิสํวาทนํ. ตํ ปน ปฏิญฺญาสจฺจํ มุสาวาทวิรติเยว โหติ. ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗, ๒๐๒-๒๐๓, ๔๒๗; ๓.๒๗-๒๙) ปวตฺตา ทิฏฺฐิ ‘‘สจฺจ’’นฺติ อภินิวิสนวุตฺติยา ทิฏฺฐิสจฺจํ. อโมสธมฺมตฺตา นิพฺพานํ ปรมตฺถสจฺจํ. ‘‘อโมสธมฺมํ นิพฺพานํ, ตทริยา สจฺจโต วิทู’’ติ (สุ. นิ. ๗๖๓) หิ วุตฺตํ, ตสฺส ปน ตํสมฺปาปกสฺส [Pg.195] จ มคฺคสฺส ปชานนา ปฏิเวโธ อวิวาทการณนฺติ ทฺวยมฺปิ ‘‘เอกํ หิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถิ, ยสฺมึ ปชา โน วิวเท ปชาน’’นฺติ อิมิสฺสา (สุ. นิ. ๘๙๐; มหานิ. ๑๑๙) คาถาย ‘‘สจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ.

534. 义理抉择(atthuddhāra)是指，阐明“谛”(sacca)一词的可能含义；或在说明其可能含义后，抉择并确定其意所指的含义。离语真实(viratisacca)即离妄语。因为“谛”一词的用法并未确立于其他离语中。至于那些说“离语真实是受持离语”的人，对他们而言，离语真实也非仅是受持，而是对所受持者不欺瞒。而此承诺真实(paṭiññāsacca)即是离妄语。“唯此是谛，余者虚妄”，如此生起的见，因其执取为“谛”的作用，是为见真实(diṭṭhisacca)。因其不欺的法性，涅槃是胜义谛(paramatthasacca)。经中实言：“涅槃是不欺之法，圣者如实知彼谛。”而了知与通达它（涅槃）及能令证得它的道，是无诤之因，故在此偈中两者皆被称为“谛”：“谛实唯一无有二，知者于此不生诤。”

๕๓๕. ‘‘เนตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ อาคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ เอเตน ชาติอาทีนํ ทุกฺขอริยสจฺจภาเว อวิปรีตตํ ทสฺเสติ เอกนฺเตเนว พาธกภาวโต. ‘‘อญฺญํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ อาคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ อิมินา ทุกฺขอริยสจฺจภาวสฺส ชาติอาทีสุ นิยตตํ ทสฺเสติ อนญฺญตฺถภาวโต. สเจปิ กถญฺจิ โกจิ เอวํจิตฺโต อาคจฺเฉยฺย, ปญฺญาปเน ปน สหธมฺเมน ญาปเน อตฺตโน วาทสฺส ปติฏฺฐาปเน สมตฺโถ นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อหเมตํ…เป… ปญฺญเปสฺสามีติ อาคจฺเฉยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. ชาติอาทีนํ อนญฺญถตา อญฺญสฺส จ ตตาภูตสฺส อภาโวเยเวตฺถ ฐานาภาโว. สเจปิ โกจิ อาคจฺเฉยฺย อาคจฺฉตุ, ฐานํ ปน นตฺถีติ อยเมตฺถ สุตฺตตฺโถ. เอส นโย ทุติยสุตฺเตปิ. ตตฺถ ปน อตฺตภาวปฏิลาเภเนว สตฺตานํ ชาติอาทีนํ ปตฺติ, สมฺมุขีภาโว จ โหตีติ สมฺปตฺตตฺตา, ปจฺจกฺขตา จ ปฐมตา, ยโต ตํ ภควตา ปฐมํ เทสิตํ, ตนฺนิมิตฺตตา ทุติยตา, ตทุปสมตา ตติยตา, ตํสมฺปาปกตา จตุตฺถตาติ ทฏฺฐพฺพา.

535. “若有人认为‘此非苦圣谛’，此事不然。”——以此显示，生等作为苦圣谛之性是不颠倒的，因其绝对具有逼迫性。“若有人认为‘有其他苦圣谛’，此事不然。”——以此显示，苦圣谛之性确定于生等之中，因其不存于他处。即使有人偶然生起此念，为显示其无法通过宣说、如法开示来建立自己的论点，故说：“若有人认为‘我将宣说此……’，此事不然。”此处“此事不然”的含义，即是生等的不变异性，以及不存在其他如此之法。即使有人持此论前来，就让他来，但其立场无法成立——这是此处经文的含义。此理则亦适用于第二经。在那里，应当了知：由于众生通过获得自体而达到并亲证生等，故因其已达与现前而为第一谛，又因其为世尊首先所教示；其因是第二谛，其止息是第三谛，其达成之道是第四谛。

‘‘เอตปรมโต’’ติ เอเตน จตูหิ อริยสจฺเจหิ ปวตฺติอาทีนํ อนวเสสปริยาทานมาห. นิพฺพุติกาเมน ปริชานนาทีหิ อญฺญํ กิญฺจิ กิจฺจํ กาตพฺพํ นตฺติ, ธมฺมญาณกิจฺจํ วา อิโต อญฺญํ นตฺถิ, ปริญฺเญยฺยาทีนิ จ เอตปรมาเนวาติ จตฺตาริเยว วุตฺตานิ. ตณฺหาย อาทีนวทสฺสาวีนํ วเสน ตณฺหาวตฺถุอาทีนํ เอตปรมตายาติ วุตฺตํ. ตถา อาลเย ปญฺจกามคุณสงฺขาเต, สกลวตฺถุกามสงฺขาเต, ภวตฺตยสงฺขาเต วา ทุกฺเข โทสทสฺสาวีนํ วเสน อาลยาทีนํ เอเตปรมตายาติ วุตฺตํ.

“此为至极”：以此（世尊）宣说了通过四圣谛对流转等的无余遍知。对希求寂灭者而言，除了遍知等，无有其他应作之事；或，除了此，无有其他法智之所作；且应遍知等事亦以此为至极，故只说此四谛。对见渴爱过患者而言，是说渴爱之事等以此为至极。同样，对见苦——即执著(ālaya)、五欲、一切欲事或三有——中过患者而言，是说执著等以此为至极。

๕๓๖. ‘‘โอฬาริกตฺตา’’ติ อิทํ ชาติอาทีนํ ทุกฺขภาวสฺส ปจุรชนปากฏตามตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อริเยน ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตพฺพาการํ. ตนฺติ ทุกฺขํ. อกตนฺติ อนิพฺพตฺติตํ, อนิปฺผาทิตการณนฺติ อธิปฺปาโย. การเณ หิ สิทฺเธ ผลํ สิทฺธเมว โหติ. ‘‘เนว อกตํ อาคจฺฉตี’’ติ จ อิมินา อเหตุวาทํ [Pg.196] ปฏิกฺขิปติ. ‘‘น อิสฺสรนิมฺมานาทิโต’’ติ เอเตน ปชาปติปุริสปกติกาลาทิวาเท ปฏิกฺขิปติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘สเหตุเกน ทุกฺเขนา’’ติ เอเตน ทุกฺขทสฺสเนน ชนิตสฺส สํเวคสฺส สํวฑฺฒนมาห. ทุกฺขสฺส หิ สเหตุกภาวสวเสน พลวสํเวโค ชายติ ยาวายํ เหตุ, ตาว อิทํ ทุกฺขํ อวิจฺเฉเทน ปวตฺตตีติ. อสฺสาสชนนตฺถํ นิโรธนฺติ สํเวคชาตสฺส อสฺสาสํ ชเนตุํ นิโรธสจฺจมาห. นิพฺพินฺนสํสารทุกฺขสฺส หิ นิโรธกถา วุจฺจมานา อติวิย อติวิย อสฺสาสํ สญฺชเนติ.

536. “粗显”是指生等之苦的状况为众人所知，并非指圣智所应通达之相。此即是苦。“未作”是指未生起，意为未造作其因。因为因若成就，果自然成就。“非未作而来”这句话反驳了无因论。“非自在天(issara)所造等”反驳了生主(pajāpati)、原人(purisa)、自性(pakati)、时(kāla)等论。此处应说之义，将于后文阐明。藉此“有因之苦”，宣说了由见苦所生起的悚惧之增长。因为听闻苦是有因的，便会生起强烈的悚惧，即：“只要此因存在，此苦就会无间断地持续。”为生起安慰而说灭，即为使已生悚惧者得到安慰而宣说灭谛。诚然，对于已厌离轮回之苦者，当听闻关于灭的论述时，便能生起极大的安慰。

๕๓๗. เย เต ชาติอาทโย ธมฺมา ภควตา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา ปเนตฺถ พฺยาธิ น คหิโตติ? อเนกนฺตภาวโต. ตถา หิ โส กทาจิ, เกสญฺจิ จ นตฺถิ. ยถาห ‘‘ตโย โรคา ปุเร อาสุํ, อิจฺฉา อนสนํ ชรา’’ติ (สุ. นิ. ๓๑๓). พากุลตฺเตราทีนํ โส นาโหสิเยว, ทุกฺขคฺคหเณน วา พฺยาธิ เอตฺถ หิโตวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปรมตฺถโต หิ ธาตุกฺโขภปจฺจยํ กายิกํ ทุกฺขํ พฺยาธีติ. อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ เอกํ โกฏฺฐาสํ กตฺวา ‘‘ทฺวาทส ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. กามตณฺหาภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจ’’นฺติ อญฺเญ อนฺโตคธเภเท อนามสิตฺวา เอกรูเปน คหิตาปิ ตณฺหา สสฺสตทิฏฺฐิสหคตา, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตา, ทิฏฺฐิวิรหิตา เกวลํ กามสฺสาทภูตา จาติ ติธาว ภินฺทิตฺวา วุตฺตา. ‘‘อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ มคฺคสจฺจภาเวน เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตาปิ สภาวโต ภินฺนา เอว เต ธมฺมาติ อาห ‘‘อฏฺฐ ธมฺมา’’ติ.

537. 此处的关联是：那些生等法是世尊所说。为何此处未提及病？因其非必然。诚然，病有时对某些人是不存在的。如言：“古昔有三病：欲、饥、老。”薄拘罗长老（Bākulatthera）等确实无病。或者应知，病已为“苦”的概括所含摄。从胜义而言，由界素扰乱所致的身体之苦即是病。将五取蕴作为一个部分，而说为“十二法”。以同为爱而总括为“苦集圣谛”时，其他内在的差别未被提及，而所取的爱，虽为一体，亦被分为三类而说：与常见俱行之爱、与断见俱行之爱、离见而纯为欲乐之爱。虽以“此即八支圣道”而总括为道谛，但那些法的自性是各异的，故说“八法”。

สจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

谛解释义 终

ทุกฺขนิทฺเทสกถาวณฺณนา

苦的解释章之释义

ชาตินิทฺเทสวณฺณนา

生的解释之释义

ภเวติ อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺโน ธมฺมปฺปพนฺโธ ภโว, ตสฺมึ ภเว. โส หิ ชายติ เอตฺถ โยนิคติอาทิวิภาโคติ ชาตีติ วุจฺจติ, ชายนฺติ เอตฺถ สตฺตา สมานนฺวยาติ ชาติ, นิกาโย. สงฺขตลกฺขเณติ ยตฺถ กตฺถจิ อุปฺปาเท. โส หิ ชนนฏฺเฐน ชาติ. ปฏิสนฺธิยนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตกฺขเณ[Pg.197]. สมฺปาติชาโตติ เอตฺถ ชาติสทฺเทน ลพฺภมานํ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมนสงฺขาตํ ชายนตฺถํ สนฺธายาห ‘‘ปสูติย’’นฺติ, อภิชาติยนฺติ อตฺโถ. ชายติ เอตาย ขตฺติยาทิสมญฺญาติ ชาติ, กุลํ.

“于有中”：“有”是为执取与舍弃所限定的法之相续，于此有中。于彼，有胎、趣等差别而生，故名为“生”；众生依同类而生于此，故名为“生”，即部类。“于有为相”：于任何生起中，其生起义即是“生”。“于结生”：于结生心刹那。“于出生”：此处以“生”一词，是就从母胎出来之出生义而言，故说“分娩”，意即诞生。依此而有刹帝利等名称，故名为“生”，即家族。

๕๓๘. สยนฺติ เอตฺถาติ เสยฺยา, มาตุกุจฺฉิสงฺขาโต คพฺโภ เสยฺยา เอเตสนฺติ คพฺภเสยฺยกา, อณฺฑชา, ชลาพุชา จ. อิตเรสนฺติ สํเสทชานํ, โอปปาติกานญฺจ. อยมฺปิ จาติ ‘‘ปฏิสนฺธิขนฺเธสฺเววา’’ติ อนนฺตรํ วุตฺตกถาปิ, ปเคว ‘‘ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐายา’’ติ วุตฺตกถายํ. เตนาห ‘‘เตสํ เตสํ ปฐมปาตุภาโว ชาตี’’ติ.

538. “卧于此中”，故为“卧处”，即所谓的母胎。“以此为卧处者”，是为“胎卧者”，即卵生与胎生。“其余者”，指湿生与化生。此亦然，正如紧接所说的“唯于结生蕴中”，也如先前所说的“从结生开始”。是故说：“彼彼之最初显现即是生”。

อุมฺมุชฺชนวเสน คยฺหตีติ อุมฺมุชฺชนปจฺจุปฏฺฐานํ. วกฺขมานวิภาคํ ทุกฺขวิจิตฺตตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ ทุกฺขวิจิตฺตตาปจฺจุปฏฺฐานา.

以浮现的方式被领会，故以浮现为现起。令当说之种种苦呈现，故以种种苦为现起。

๕๓๙. ‘‘กสฺมา ปนา’’ติ วทโต โจทกสฺสายมธิปฺปาโย – เอกนฺตทุกฺเข นิรเย ตาว ชาติทุกฺขา โหตุ, อญฺญาสุปิ วา ทุคฺคตีสุ ปาปกมฺมสมุฏฺฐานโต สุขสํวตฺตนิยกมฺมสมุฏฺฐานาสุ ปน สุคตีสุ กถนฺติ. อิตโร ‘‘นายํ ชาติ สภาวทุกฺขวเสน ทุกฺขาติ วุตฺตา, น หิ กาจิ ปฏิสนฺธิ ทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺตา อตฺถิ, อถ โข ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อเนเกสํ ทุกฺขานํ วตฺถุภาวโต’’ติอาทิมาห. อทุกฺขสภาวมฺปิ ปริยายโต ทุกฺขนฺติ วุจฺจตีติ ทุกฺขสภาวํ ทุกฺขสทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ ยถา รูปรูปนฺติ.

539. 说“为何呢？”的质问者，其意趣是：在纯苦的地狱中，生固然是苦，在其他由恶业所生的恶趣中也是如此，但在由能转向乐的善业所生的善趣中，又如何呢？另一方则显示：“此生之所以被称为苦，并非因其自性是苦——因为没有任何结生是与苦受相应的——而是因其为苦的立足处”，故说“是众多苦之事”等。非苦自性者，亦由转说而被称为苦，为区别于此，以“苦”字来限定苦自性者，而说为“苦苦”，犹如说“色色”。

ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโตติ ‘‘อหุ วต เม, ตํ วต นาโหสี’’ติ เจตสิกทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต.

“以是苦生起之因故”：即因“我曾有此，惜今已无”等而生起心苦之故。

‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๗๖, ๗๗, ๘๕; ๒.๔.๑, ๔) วจนโต เตภูมกา สงฺขารา สงฺขารทุกฺขํ, ตตฺถ การณมาห ‘‘อุทยพฺพยปฺปฏิปาฬิตตฺตา’’ติ. ยญฺหิ อภิณฺหํ ปฏิปีฬิตํ, ตํ ทุกฺขมนตาย ทุกฺขนฺติ, วิปสฺสนาจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา เตภูมกคฺคหณํ.

依“凡无常者，即是苦”之教言，三地诸行为行苦。于此，说其原因为“因生灭压迫故”。凡恒常被压迫者，因其非可意，故为苦。因是观(vipassanā)禅行者所意趣，故总括三地。

ทุกฺขทุกฺขนฺติ ทุกฺขโทมสฺสุปายาเส วทติ. ‘‘ชาติปิ ทุกฺขา’’ติอาทินา (วิภ. ๑๙๐) ทุกฺขสจฺจวิภงฺเค อาคตํ.

“苦苦”是说苦、忧、恼。如“生亦是苦”等，出于《分别论》的〈苦谛分别〉中。

ภควตาปีติ [Pg.198] อนาวรณญาณวตา อจฺจริยาปริเมยฺยเทสนาโกสลฺลวตา ภควตาปิ. อุปมาวเสนติ องฺคารกาสูปมาทิอุปมาวเสน.

“世尊亦”：亦即具无碍智、具奇特无量说法善巧之世尊。“以譬喻力”：以火炭坑等譬喻之力。

๕๔๐. ปุณฺฑรีกาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน น มณิกนกรชตปวาฬาทิรตนสนฺนิจฺจเย, นาปิ อณฺฑชเมณฺฑชวายชาติเก สุภมนุญฺญสยนตเล, นาปิ รตนมยกุฏฺฏิมมโนหเร ปาสาทตเล, นาปิ สิตฺตสมฺมฏฺฐกุสุโมปหารวติ ปาสาทูปจาเร, นาปิ มุตฺตาชาลสทิสวาลิกาวิกิณฺเณ วิวิฏงฺคเณ, นาปิ หริตกมฺพลสทิสมุทุสทฺทลสโมตเล ภูมิภาเคติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ปรมสมฺพาเธติ อติวิย สมฺพาเธ. ติพฺพนฺธกาเรติ พหลนฺธกาเร. ปิตฺตเสมฺหปุพฺพรุหิรคูโถทริยาทิ นานากุณปสมฺพาเธ. มาตา ยทิ วีสติวสฺสา, อถ ตึส, จตฺตาลีสาทิวสฺสา, ตตฺตกํ กาลํ อโธตวจฺจกูปสทิสตาย อธิมตฺตเชคุจฺเฉ. ปูติมจฺฉา ทิ สพฺพํ น สทิสูปมฺมํ ตสฺส วาตาทิวเสน เอกจฺจทุคฺคนฺธาปคมสพฺภาวโต. ทส มาเสติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ, เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ ตโต ภิยฺโยปิ เอกจฺจานํ ตตฺถาวฏฺฐานสมฺภวโต. อตฺตโน อโธมุขํ ฐปิตสงฺกุจิตหตฺถทฺวยสฺส อุกฺกุฏิกสฺเสว นิสีทโต สมิชฺชนปฺปสารณาทิรหิโต.

540. 于“白莲等”中之“等”字，应知其所摄者，非指摩尼、金、银、珊瑚等宝聚，非指阿珊蒂长椅、宝座、长毛绒毯等善妙卧具，非指宝所成之悦意殿堂，非指洒扫鲜花供养之殿庭，非指散布珍珠网般细沙之空地，亦非指如绿毯般柔软草地之地面等。“于极狭窄处”：于非常狭窄处。“于极黑暗中”：于浓厚黑暗中。于胆汁、痰、脓、血、粪、胃中物等种种不净物中，极为拥挤。若母亲二十、三十或四十等岁，其胞胎历时那么久，犹如未洗的厕坑，极为可厌。腐鱼等一切皆非相似之喻，因其或由风等而有部分臭气消散之故。“十个月”是于究竟连接时所用之语，乃依多数而言，因亦有于彼处停留更久之可能。犹如蹲踞而坐，双手收缩置于脸下，头面朝下，无有屈伸等。

อภิมุขํ กฑฺฒนํ อากฑฺฒนํ. ปริโต สมนฺตโต กฑฺฒนํ ปริกฑฺฒนํ. เหฏฺฐา ธุนนํ โอธูนนํ. นิธาย นิธาย ธูนนํ นิทฺธูนนํ. อากฑฺฒนาทิสทิสญฺเจตฺถ ‘‘อากฑฺฒนาที’’ติ วุตฺตํ. ตรุณวณสทิสํ อติวิย สุขุมาลํ คพฺภคตํ สรีรํ สีตาทิอปฺปกมฺปิ น สหตีติ สีตนรกูปปนฺนตาทิ นิทสฺสิตํ. ตญฺหิ ตสฺส อติวิย สีตํ, อติวิย อุณฺหญฺจ หุตฺวา อุปติฏฺฐติ. สรีรํ วาสิยาทีหิ ตจฺเฉตฺวา ขาราวเสจนกรณํ ขาราปฏิจฺฉกํ. ทุกฺขุปฺปตฺติฏฺฐาเนติ คพฺภาสยสญฺญิตํ ตติยํ อาวฏฺฏํ สนฺธายาห.

面向而拉是“引拉”。周遍拉是“遍拉”。向下摇是“下摇”。一再放下而摇是“抖落”。此处所说“引拉等”，即与引拉等相似。如新伤口般，在胎中的身体极为细嫩，连微少的寒冷等亦不能忍受，故以堕寒冰地狱等为示。那对他而言，会显现为极寒与极热。以斧等削身，再浇碱水，是为“碱水所覆”。“于苦生起处”：是指名为子宫的第三回旋处。

ปริวตฺเตตฺวาติ อุทฺธํปาทอโธสีสภาเวน ปริวตฺเตตฺวา. อิทํ วิชายนมูลกํ ทุกฺขํ, เยน มรณทุกฺเขน จ อฏฺฏิตา เวทนาปฺปตฺตา สตฺตา กติปยมาสมตฺตาติกฺกนฺตมฺปิ ปวตฺตึ วิสฺสรนฺติ, มหนฺธการํ มหาวิทุคฺคํ ปกฺขนฺธา วิย โหนฺติ.

“翻转后”：以脚上头下之状翻转后。此是以分娩为根的苦，众生为这如死之苦所恼，感受苦受，乃至忘却仅数月前才结束的前生之事，如堕入大黑暗、大险难中。

วเธนฺตสฺสาติ [Pg.199] โสจนปริเทวนสีสปฏิหนนาทินา พาเธนฺตสฺส. ขุปฺปิปาสา หิ อาตปาวฏฺฐานาทินา จ อาตาปนํ. ปญฺจคฺคิตาปนาทินา ปริตาปนํ.

“恼害”：指以愁、悲、捶头等而恼害。饥与渴，以及曝晒、久立等，是为“热恼”。以五火炙身等，是为“遍恼”。

อิมสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส สตฺตวิธสฺส. สพฺพสฺสาปีติ คพฺภกาลาทีสุ ตาปนมทฺทนาทินิรยคฺคิทาหาทิสญฺชนิตสฺส สกลสฺสาปิ. วตฺถุเมว โหติ ตทภาเว อภาวโต. เตเนวาห ‘‘ชาเยถ โน เจ’’ติอาทิ.

“此”：指如前所说之七种。“一切”：指于胎中时期等，由热恼、压迫、地狱火烧等所生起之全部。（生）实为其事由，因无彼即无有故。是故说：“若不生”等。

๕๔๑. วิจิตฺตนฺติ วิวิธํ, อจฺฉริยํ วา.

541. “种种”：即多样，或不可思议。

อิติ ชาตินิทฺเทสวณฺณนา.

《生之解释》之释义。

ชรานิทฺเทสวณฺณนา

老之解释之释义

๕๔๒. สงฺขาตลกฺขณนฺติ ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺต’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๓๘; อ. นิ. ๓.๔๗; กถา. ๒๑๔) วุตฺตํ ขณิกชรํ สนฺธายาห. ขณฺฑิจฺจาทิสมฺมโตติ ขณฺฑิจฺจปาลิจฺจวลิตฺตจตาทินา สมญฺญโต. สาติ ขนฺธปุราณภาวสญฺญิตา ปากฏชรา. ขนฺธปริปาโก เอกภวปริยาปนฺนานํ ขนฺธานํ ปุราณภาโว.

542. “有被认知之相”：这是就刹那老（khaṇikajara）而言，它被称为“已住之物的变异”（《相应部》3.38；《增支部》3.47；《论事》214）。“以牙齿残缺等而为人所知”：指以牙齿残缺、头发斑白、皮肤褶皱等而为人所知。那即是被称为“诸蕴的陈旧状态”的显现之老。诸蕴的成熟，即是属于一期生命的诸蕴的陈旧状态。

อิติ ชรานิทฺเทสวณฺณนา.

《老之解释》之释义。

มรณนิทฺเทสวณฺณนา

死之解释之释义

๕๔๓. สงฺขตลกฺขณนฺติ สงฺขารานํ วยสญฺญิตํ ขณิกมรณมาห. ยํ สนฺธายาติ ยํ ขณิกมรณํ สนฺธาย, ‘‘ชรามรณํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๗๑) เอตฺถ ‘‘มรณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ตนฺติ ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเจทสญฺญิตํ ปากฏมรณํ. ‘‘จวน’’นฺติ ลกฺขิตพฺพตาย จุติลกฺขณํ. วิโยครสนฺติ ยถาธิคเตหิ สตฺตสงฺขาเรหิ วิโยชนรสํ. ยถูปปนฺนาย คติยา วิปฺปวาสวเสน คยฺหตีติ คติวิปฺปวาสปจฺจุปฏฺฐานํ.

543. “有为法之相”者：是指被称为“诸行坏灭”的刹那死(khaṇikamaraṇa)。就此刹那死而言，在“老死为二蕴所摄”（《界论》71）中，所说的“死”即是此义。那（死）即是被称为“命根断绝”的显现之死(pākaṭamaraṇa)。其特征为消失(cuti)，因其应被标记为“移动”(cavana)。其作用为分离，即与所获得的众生诸行分离。其现起为趣之别离，因其被理解为从所投生的趣中离去。

ปาปสฺสาติ ปาปโยเคน ปาปสฺส, อุปจิตปาปกมฺมสฺสาติ อตฺโถ. ปาปกมฺมาทินิมิตฺตนฺติ ปาปกมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตสงฺขาตํ มรณกาเล อุปฏฺฐิตํ [Pg.200] อกุสลวิปาการมฺมณํ. ตมฺหิ ปสฺสนฺตสฺเสว กสฺสจิ อนุภวนฺตสฺส วิย มหาทุกฺขํ โหติ. ภทฺทสฺสาติ ภทฺทกมฺมสฺส, กตกุสลสฺสาติ อตฺโถ. ตสฺส ปน กามํ อิฏฺฐเมว อารมฺมณํ อุปฏฺฐาติ, ปิยวิปฺปโยควตฺถุกํ ปน มหนฺตํ ทุกฺขํ อารมฺมณํ อุปฏฺฐาติ, ปิยวิปฺปโยควตฺถุกํ ปน มหนฺตํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘อสหนฺตสฺส วิโยคํ ปิยวตฺถุก’’นฺติ. อวิเสสโตติ ปาปสฺส, ภทฺทสฺส จ สามญฺญโต. ‘‘อวิเสสโต’’ติ วตฺวาปิ ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนํ ตํ อิทํ ทุกฺขํ ปริมทฺทิตสงฺขารานํ เอกจฺจานํ ขีณาสวานมฺปิ โหติเยวาติ ทสฺสนตฺถํ. วิตุชฺชมานมมฺมานนฺติ สนฺธิพนฺธนาวจฺเฉทกวายุนา วิชฺฌิยมานมมฺมฏฺฐานานํ.

说“恶者”，是指因与恶相应而为恶者，即积集了恶业者之义。说“恶业等相”，是指被称为恶业、业相、趣相，于临死时现起的不善果报所缘。当某人看见它时，便会生起大苦，犹如正在体验它一般。说“善者”，是指行善业者，即造作了善业者之义。然而，对他来说，虽然确实有可喜的所缘现起，但以与喜爱之物分离为因的巨大痛苦亦会生起，故说“无法忍受与喜爱之物的分离”。说“无差别地”，是指对恶者和善者两者都普遍适用。虽说“无差别地”，但又说“对一切”，是为了表明此苦甚至会发生在某些已摧伏诸行、已尽诸漏的漏尽者身上。说“要害被刺穿”，是指其要害之处被截断关节的风所刺穿。

อิติ มรณนิทฺเทสวณฺณนา.

死之解释的释义终。

โสกนิทฺเทสวณฺณนา

愁之解释的释义

๕๔๔. โสติ โสโก. อตฺถโต โทมนสฺสเมว โหติ เจตสิกนฺตราภาวโต. โทมนสฺสวิเสโส ปน โหติ วิสยวิเสเส ปวตฺติอาการวิเสสสพฺภาวโตติ ตํ วิเสสํ ลกฺขณาทิโต ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนฺโต นิชฺฌานํ จิตฺตสนฺตาโป. ปริชฺฌาปนํ ราคโทสปริฬาหวิสิฏฺฐํ ทหนํ. กตากตกุสลากุสลวิสยํ วิปฺปฏิสารากาเรน ปวตฺตํ อนุโสจนํ กุกฺกุจฺจํ, ญาติพฺยสนาทิวิสยํ เกวลํ จิตฺตสนฺถาปภูตํ อนุโสจนํ โสโกติ อนุโสจนปจฺจุปฏฺฐานตฺเตปิ อยเมเตสํ วิเสโส.

544. 彼即是愁。就义理而言，因无其他心所，它即是忧。然而，由于在不同所缘上存在不同的发生方式，它是一种特殊的忧，为了从特征等方面显示此差别，故说“即使如此”等。内在的燃烧即是心的热恼。遍烧是有别于贪与瞋之热恼的燃烧。对已做和未做的善与不善之事，以懊悔的方式发生的忧伤是恶作；对亲属遭遇不幸等事，纯粹是心之热恼的忧伤是愁。虽然它们都以忧伤为现起，但此即是它们的差别。

วิสปีตํ สลฺลํ วิสสลฺลํ. โสกวเสน อติสาราทิ พฺยาธิปิ โหติ, โสกพหุลสฺส สรีรํ น จิรสฺเสว ชีรติ, พลวโสกาภิภูโต มรณมฺปิ ปาปุณาตีติ อาห ‘‘สมาวหติ จ พฺยาธิชรามรณเภทน’’นฺติ.

饮毒之箭或涂毒之箭，是为毒箭。因愁而有腹泻等疾病；多愁者身体不久即衰败；被强烈的愁所征服者，甚至会达到死亡。故说“且会带来病、老、死以及败坏”。

อิติ โสกนิทฺเทสวณฺณนา.

愁之解释的释义。

ปริเทวนิทฺเทสวณฺณนา

悲叹之解释的释义

๕๔๕. วจีปลาโปติ วาจาวิปฺปลาโป, โส อตฺถโต สทฺโท เอว. ภิยฺโยติ โสกทุกฺขโต อุปริ. โสกสมุฏฺฐาโน หิ ปริเทโว.

545. “言语的哀号”即是言语的错乱，其义理上只是声音而已。“更甚”是指在愁苦之上。因为悲叹确实是由愁而生起的。

อิติ ปริเทวนิทฺเทสวณฺณนา.

悲叹之解释的释义。

ทุกฺขนิทฺเทสวณฺณนา

苦之解释的释义

๕๔๖. ชาติอาทีนมฺปิ [Pg.201] ยถารหํ ทุกฺขวตฺถุทุกฺขทุกฺขตาหิ สติปิ ทุกฺขภาเว กายสฺส ปีฬนวเสน อิทํ สวิเสสํ ทุกฺขมนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขนฺติ วิเสสโต วุตฺต’’นฺติ.

546. 虽然生等也依其情况，因是苦的所依及具有苦苦性而有苦的性质，但由于这是对身体的逼迫，故为一种特殊的苦。因此说：“苦，是特别指出的”。

อิติ ทุกฺขนิทฺเทสวณฺณนา.

苦之解释的释义。

โทมนสฺสนิทฺเทสวณฺณนา

忧之解释的释义

๕๔๗. มโนวิฆาตรสนฺติ พฺยาปาทสมฺปโยควเสน มนโส วิหญฺญนกิจฺจํ. เจโตทุกฺขสมปฺปิตาติ เจตสิกทุกฺขสมงฺคิโน. อาวฏฺฏนฺตีติ อามุขํ วฏฺฏนฺติ, ยํทิสาภิมุขํ ปติตา, ตํทิสาภิมุขา เอว วฏฺฏนฺติ. วิวฏฺฏนฺตีติ วิปริวตฺตนวเสน วฏฺฏนฺติ. อุทฺธํปาทํ ปปตนฺตีติ อุทฺธํมุขปาทา หุตฺวา ปตนฺติ. สตฺถํ อาหรนฺตีติ อตฺตโน สรีรสฺส วิชฺฌนเภทนวเสน สตฺถํ อุปเนนฺติ.

547. “以恼乱心意为作用”，是指因与瞋恚相应而有恼害心意的功能。“与心苦俱行”，是指与心所之苦相应者。“翻滚”，是指面向前方翻滚；朝哪个方向倒下，就面向哪个方向翻滚。“辗转”，是指来回翻滚。“双脚朝上倒下”，是指头下脚上地倒下。“拿起刀”，是指为了刺穿、切裂自己的身体而拿起刀。

อิติ โทมนสฺสนิทฺเทสวณฺณนา.

忧之解释的释义。

อุปายาสนิทฺเทสวณฺณนา

忧恼之解释的释义

๕๔๘. โทโสเยวาติ กายจิตฺตานํ อายาสนวเสน โทสสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ อตฺโถ, ยโต ภุโส อายาโสติ อุปายาโสติ วุจฺจติ ยถา ภุสมาทานํ อุปาทานนฺติ. เอโก ธมฺโมติ จุทฺทสหิ อกุสลเจตสิเกหิ อญฺโญ เอโก เจตสิกธมฺโม, ยํ ‘‘วิสาโท’’ติ จ วทนฺติ. นิตฺถุนนวเสน สมฺปชฺชนโต นิตฺถุนนรโส, กาเย วา นิตฺถุนนกรณกิจฺโจ. ‘‘สงฺขารทุกฺขภาวโต’’ติ วตฺวา โส ปเนตฺถ สาติสโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตปริทหนโต, กายวิสาทนโต จา’’ติ อาห.

548. “只是瞋恚而已”，意思是：它是瞋恚本身的一种发生方式，即身心的疲惫。由于是极度的疲惫，所以称为“忧恼”，就像强烈的执取称为“取”一样。这“一法”是十四种不善心所之外的另一个心所法，人们也称之为“沮丧”(visāda)。它以呻吟为特征，或以在身上造成呻吟为作用。说了“由于是行苦”之后，为了显示它在此处更为强烈，所以说“由于心的燃烧，由于身体的沮丧”。

เอเต จ โสกปริเทวุปายาสา วิญฺญตฺติยา วินา, สห จ ยถาปจฺจยํ โทมนสฺสจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอาการวิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาโก วิยาติ รชนาทิโน ปจิตพฺพวตฺถุโน ปาโก วิย.

为了显示这些愁、悲叹、忧恼，无论有无表色，都是随缘而生的与忧俱行之心生起的特殊状态，所以说了“于此”等。在此，“如成熟”是指，犹如染料等应被烹煮之物的成熟。

อิติ อุปายาสนิทฺเทสวณฺณนา.

忧恼解释的释义。

อปฺปิยสมฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา

怨憎会解释的释义

๕๔๙. สโมธานํ [Pg.202] สมาคโม. กายิกทุกฺขจิตฺตวิฆาตาทิอนตฺถานํ อตฺถิภาวสฺส ปจฺจุปฏฺฐาโน อนตฺถภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

549. 会合即是相遇。以无益的状态现起，是指身体的痛苦、心的恼害等无益之事作为存在的状态而现起。

เตสํ อปฺปิยานํ กายิกวาจสิกปโยคสงฺขาโต อุปกฺกโม ตทุปกฺกโม, ตโต สมฺภูโต ตทุปกฺกมสมฺภูโต.

对那些不悦意者，以身语所施行的加害，即是“彼之加害”；由此生起的，即是“从彼加害所生”。

อิติ อปฺปิยสมฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา.

怨憎会解释的释义。

ปิยวิปฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา

爱别离解释的释义

๕๕๐. อุปทฺทวภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ พฺยสนปจฺจุปฏฺฐาโน.

550. 以灾祸的状态现起，故以不幸为现起。

อิติ ปิยวิปฺปโยคนิทฺเทสวณฺณนา.

爱别离解释的释义。

อิจฺฉิตาลาภนิทฺเทสวณฺณนา

所求不得解释的释义

๕๕๑. อิจฺฉิตาลาโภ นาม ยสฺส กสฺสจิ อตฺตนา อิจฺฉิตสฺส วตฺถุโน อลาโภ. ‘‘ยมฺปิจฺฉํ น ลภตี’’ติ หิ วุตฺตํ. มตฺถกปฺปตฺตํ ปน อิจฺฉิตาลาภํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘ชาติธมฺมานํ สตฺตาน’’นฺติอาทินา นิทฺทิฏฺฐนฺติ ตเมว ทสฺเสตุํ ‘‘อโห วตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิจฺฉาวาติ เอตฺถ อิจฺฉาสหิโต อลาโภวาติ จ วทนฺติ. ตปฺปริเยสนรสาติ เตสํ อลพฺภเนยฺยวตฺถูนํ ปริเยสนรสา. อปฺปตฺติ อลาโภ.

551. 所谓“所求不得”，是指任何自己所期望的事物而不能获得。经中实已说道：“凡所求而不得。”然而，为了显示达到顶点的所求不得，在圣典中以“对有生法之众生”等来指示，为了显示此点而说了“啊，愿”等。他们也说，此处的“欲”是指伴随着欲求的不得。它的作用是寻求，即寻求那些不可得之物。不获得即是不得。

อิติ อิจฺฉิตาลาภนิทฺเทสวณฺณนา.

所求不得解释的释义。

ปญฺจุปาทานกฺขนฺธนิทฺเทสวณฺณนา

五取蕴解释的释义

๕๕๒. ยํ วุตฺตมิธาติ อิธ สจฺจนิทฺเทเส ยํ สรูปโต วุตฺตํ. อวุตฺตนฺติ อญฺญตฺถ ทุกฺขกฺขนฺธพาลปณฺฑิตสุตฺตาทีสุ วุตฺตมฺปิ อิธ สรูปโต อวุตฺตํ. ตญฺจ สพฺพํ อิเม อุปาทานกฺขนฺเธ วินา น ลพฺภตีติ ตตฺถ ขนฺธสนฺนิสฺสยเมว ทุกฺขํ ขนฺเธ วิพาธตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อินฺทนมิว ปาวโก’’ติ วุตฺตํ. ยถา [Pg.203] วา ลกฺขํ ปหรณปหารสฺส วตฺถุ, เอวํ ขนฺธา สํสารทุกฺขสฺส. ยถา จ โครูปํ ฑํสมกสาทิวิพาธาย, ยถา จ เขตฺตํ นิปฺผนฺนสสฺสลายนสฺส, คาโม จ คามฆาตกวิพาธาย, เอวํ ขนฺธา ชาติอาทิทุกฺขสฺส วตฺถูติ ทสฺเสตุํ ‘‘ลกฺขมิวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เยภุยฺเยน โลเก วิพาธกา วิพาเธตพฺพาธีนา น โหนฺติ, อิเม ปน วิพาเธตพฺพาธีนา เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ติณลตาทีนี’’ติ วุตฺตํ. กามํ อนาทิมติ สํสาเร อาทิ นาม กสฺสจิ นตฺถิ, เอกภวปริจฺฉินฺนสฺส ปน ขนฺธสนฺตานสฺส วเสน วุตฺตํ ‘‘อาทิทุกฺขํ ชาตี’’ติ. เตเนวาห ‘‘ปริโยสานทุกฺขํ มรณ’’นฺติ. น เหตฺถ สมุจฺเฉทมรณเมว อธิปฺเปตํ. มรณสฺส อนฺติเก อาสนฺเน ชาตํ ทุกฺขํ มารณนฺติกทุกฺขํ. ปริทยฺหนํ จิตฺตสนฺตาโป. ลาลปฺปนํ อติวิย วิปฺปลาโป. อนุตฺถุนนํ อนฺโต นิชฺฌายนํ. เอกเมกนฺติ ชาติอาทีนํ อนฺตรเภทภินฺนานํ, ชาติอาทีนเมว วา อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกานํ วา เอกเมกํ. สงฺขิปิตฺวาติ สมาเสตฺวา, สามญฺญนิทฺเทเสน วา สงฺเขปํ กตฺวา.

552. “于此所说”，是指于此谛解释中依自性所说者。“未说”是指，在其他地方如《苦蕴经》(Dukkhakkhandhasutta)、《愚人贤人经》(Bālapaṇḍitasutta)等虽有述及，但于此谛解释中未依自性而说者。而且所有这些苦都离不开此等取蕴，为了显示苦唯依于蕴、苦会折磨诸蕴，所以说了“如火之于薪”。犹如靶是武器攻击的目标，如是诸蕴是轮回苦的所依处。又如牛身是蚊虻等折磨的对象，田地是收割已熟庄稼的所在，村庄是盗贼劫掠的对象，如是诸蕴是生等苦的所依处，为了显示此点，所以说了“如靶”等。世间上，折磨者大多不依赖于被折磨者，但此等苦却完全依赖于被折磨者，为了显示此点，所以说了“如草与藤等”。诚然，在无始的轮回中，对任何一者都无所谓开端，但就仅限于一生的蕴之相续而言，故说“生是起始之苦”。因此亦说“死是终结之苦”。此处并非意指断灭死。死亡邻近时生起的苦，是临死苦。“燃烧”是心的热恼。“哀号”是过度的悲叹。“呻吟”是内心的苦思。“一一”是指生等内部有别的每一项，或指生等本身的每一项，或指五取蕴中的每一蕴。“总括”是指概括，或以总说的方式作一总结。

อิติ ทุกฺขนิทฺเทสกถาวณฺณนา.

苦解释论释义终。

สมุทยนิทฺเทสกถาวณฺณนา

集谛解释的释义

๕๕๓. ปุนพฺภวกรณํ ปุนพฺภโว อุตฺตรปทโลเปน, ยถา วา อปูปภกฺขนสีโล อาปูปิโก, เอวํ ปุนพฺภวกรณสีลา, ปุนพฺภวํ วา ผลํ อรหติ, โส วา เอติสฺสา ปโยชนนฺติ โปโนภวิกา. นนฺทนโต, รญฺชนโต จ นนฺทีราคภาวํ สพฺพาสุ อวตฺถาสุ อปจฺจกฺขาย วุตฺติยา นนฺทีราคสหคตา. ตาย จ สตฺตา ตตฺถ ตตฺถ ภวาทิเก กิมิกีฏปฏงฺคาทิอตฺตภาเวปิ นนฺทนฺติ, รูปาภินนฺทนาทิภูตาย รญฺชนฺติ จาติ ตตฺรตตฺราภินนฺทินี. เตนาห ‘‘นนฺทีราเคน สหคตา’’ติอาทิ. ตพฺภาวตฺโถ หิ เอส สหคตสทฺโท. กามภววิภวเภทวเสน ปวตฺติยา กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา จ เวทิตพฺพา. กามตณฺหาทิเภทํ อนามสิตฺวา เกวลํ ตณฺหาภาเวเนว เอกภาวคฺคหเณน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา กสฺสจิปิ สตฺตสฺส เกนจิ สทิสตาภาวโต ตํตํวิจิตฺตภาวชนกกมฺมนิปฺผาทเนน [Pg.204] อติวิจิตฺตสภาวา สกลสฺส ทุกฺขสฺส เหตุภาวโต ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจํ.

553. “再有”(punabbhavo)是“造作再有”(punabbhavakaraṇaṃ)省略了后分词(uttarapada)而成；或如惯食饼者名为“食饼者”(āpūpiko)，同样地，它有造作再有的习性，或它应得再有之果，或再有是它的目的，故名为“导致再有”(ponobhavikā)。由于喜悦与染着，以及在一切状况中不舍弃喜贪(nandīrāga)的状态而转起，故为“与喜贪俱”(nandīrāgasahagatā)。众生因它而于此处彼处，于各种有中，乃至在虫、蚁、蛾等生命形态中也感到喜悦，因它而对色等生起喜悦与染着，故为“处处欢喜”(tatratatrābhinandinī)。因此说“与喜贪俱”等。此处的“俱”(sahagata)一词，实有“彼之状态”义。应知，依于欲、有、无有之差别而转起，即有欲爱、有爱、无有爱。不触及欲爱等差别，仅以爱之状态而把握为一，由于没有任何有情与其他有情相似，它通过造作能产生种种不同生命状态的业而具有极其多样的自性，又因其为一切苦之因，故为苦集圣谛。

กสฺมา ปเนตฺถ ตณฺหาว สมุทยสจฺจํ วุตฺตาติ? วิเสสเหตุภาวโต. อวิชฺชา หิ ภเวสุ อาทีนวํ ปฏิจฺฉาเทนฺตี, ทิฏฺฐิอาทิอุปาทานญฺจ ตตฺถ ตตฺถ อภินิวิสมานํ ตณฺหํ อภิวฑฺเฒนฺตี โทสาทโยปิ กมฺมสฺส การณํ โหนฺติ, ตณฺหา ปน ตํตํภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสสตฺตนิกายกุลโภคิสฺสริยาทิวิจิตฺตตํ อภิปตฺเถนฺตี, กมฺมวิจิตฺตตาย อุปนิสฺสยตํ กมฺมสฺส จ สหายภาวํ อุปคจฺฉนฺตี ภวาทิวิจิตฺตตํ นิยเมติ, ตสฺมา ทุกฺขสฺส วิเสสเหตุภาวโต อญฺเญสุปิ อวิชฺชาอุปาทานกมฺมาทีสุ สุตฺเต (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; ๓.๓๗๔) อภิธมฺเม (วิภ. ๒๐๓) จ อวเสสกิเลสากุสลมูลาทีสุ วุตฺเตสุ ทุกฺขเหตูสุ วิชฺชมาเนสุ ตณฺหาว สมุทยสจฺจนฺติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ.

为何于此只说爱是集谛？因其为殊胜因(visesahetu)。诚然，无明遮蔽了诸有的过患，见等取于处处执着而增长爱，嗔等亦成为业的因缘。然而，爱希求种种有、胎、趣、识住、有情居、有情种类、家世、财富、主权等的多样性，作为业之多样性的强力依止(upanissaya)，并作为业的助伴，从而决定了有等的多样性。是故，因其为苦的殊胜因，虽然在经藏（《长部》2.400；《中部》1.133；3.374）与阿毗达摩(Abhidhamma)（《分别论》203）中，亦说有无明、取、业等，以及其余的烦恼、不善根等苦因，但应知唯有爱被称为集谛。

อิติ สมุทยนิทฺเทสกถาวณฺณนา.

集之解释的释义终。

นิโรธนิทฺเทสกถาวณฺณนา

灭之解释的释义

๕๕๔. ตสฺสาเยวาติ ยทคฺเคน ตณฺหา สมุทยสจฺจนฺติ วุตฺตา, ตทคฺเคน ตสฺสาเยวาติ อวธารณํ. สติ หิ ปธานเหตุนิโรเธ ตทญฺญเหตู นิรุทฺธาเยว โหนฺตีติ พฺยาธินิมิตฺตวูปสมเนน พฺยาธิวูปสโม วิย เหตุนิโรเธน ผลนิโรโธติ อาห ‘‘สมุทยนิโรเธน ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. น อญฺญถาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส เอกนฺติกตํ ทสฺเสติ.

554. “正是它的”：就渴爱被称为集谛之首而言，“正是它的”即是对此的限定。因为当主要之因被止灭时，其他诸因也确实被止灭了，犹如通过平息病相而平息疾病，由因之灭而有果之灭，因此说“由集之灭而有苦之灭”。“非由他法”显示了如是所说之义的确定性。

อนุปทฺทเวติ ปาณกวิชฺฌนสตฺถปฺปหาราทิอุปทฺทวรหิเต. ตโต เอว ทฬฺเห ถิเร. สาขาทิเฉทเนน ฉินฺโนปิ. ตณฺหานุสเยติ กามราคภวราคานุสเย. อนูหเตติ อสมุปฆาฏิเต.

“无灾患的”：指远离了被虫蛀、刀伤等灾患。因此是坚固、稳固的。即使枝叶等被砍断。“渴爱随眠”：指欲贪与有贪随眠。“未被拔除的”：指未被彻底摧毁的。

ยถา สีโห เยนตฺตนิ สโร ขิตฺโต, ตตฺเถว อตฺตโน พลํ ทสฺเสติ, น สเร, ตถา พุทฺธานํ การเณ ปฏิปตฺติ, น ผเล. ยถา ปน สารเมยฺยา เกนจิ เลฑฺฑุปฺปหาเร ทินฺเน ภุสฺสนฺตา เลฑฺฑุํ ขาทนฺติ, น [Pg.205] ปหารทายเก อุฏฺฐหนฺติ, เอวํ อญฺญติตฺถิยา ทุกฺขํ นิโรเธตุกามา กายจฺเฉทมนุยุญฺชนฺติ, น กิเลสนิโรธนนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สีหสมานวุตฺติโน’’ติอาทิ วุตฺตํ.

如同狮子，箭由谁射向自己，它就对那射手展现自己的力量，而不是对箭；同样，觉者们的实践是在因上，而非在果上。又如狗，被某人用土块击中时，它们吠叫着啃咬土块，而不会起身攻击投掷者；同样，其他外道欲求止灭痛苦，却致力于身体的折磨，而非烦恼的止灭。为了阐明此义，故说“其行如狮”等。

๕๕๕. วิรชฺชติ ปลุชฺชติ ฉิชฺชติ สมุทโย เอเตนาติ วิราโค วุจฺจติ มคฺโค. วิรชฺชนํ ปลุชฺชนํ สมุจฺฉินฺทนํ วิราโคติ ปหานํ วุจฺจติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปหานปริยาโย วิราคสทฺโท, นิโรธสทฺโท จ, ตสฺมา. อนุสยสมุคฺฆาตโต อเสโส วิราโค อเสโส นิโรโธติ สมฺพนฺธนียํ. จาคาทิปทานิปิ คเหตฺวา วทติ สพฺพาเนว เอตานีติ. ยสฺมา นิพฺพานํ วุจฺจติ, น ทุกฺขสฺส นิรุชฺฌนมตฺตํ, ตสฺมา ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธาทิปทานิปิ นิพฺพานเววจนานีติ. วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถติ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ยถา วิราคาทิปทานิ นิพฺพาเน ยุชฺชนฺติ, ตํทสฺสนํ. ตตฺถ ตํ อาคมฺมาติ ตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสน ปตฺวา. ตณฺหา วิรชฺชตีติ อริยมคฺเคน อจฺจนฺตวิราควเสน ตณฺหา วิรชฺชียติ. นิรุชฺฌตีติ นิโรธียติ, เตน วิราคนิโรธสทฺทานํ อธิกรณสาธนตมาห. ตเทวาติ นิพฺพานเมว. จาคาทโย โหนฺตีติ จาคาทิเหตุํ ผลโวหาเรน วทติ. ‘‘กามคุณาลเยสู’’ติ โปตฺถเกสุ ลิขนฺติ, ‘‘กามคุณาลยาทีสู’’ติ ปน ปาโฐ.

555. 集由此道而离染、败坏、断绝，是故道称为“离欲”。离染、败坏、彻底断绝，此舍弃称为“离欲”。因此，由于“离欲”与“灭”二词是“舍弃”的同义词，所以……。由随眠的根除而有无余的离欲、无余的灭，应如是连结。他也取“舍”等词，说这一切都是（涅槃的同义词）。由于它被称为涅槃，而不仅是苦的止息，因此“渴爱的无余离欲与灭”等词也是涅槃的同义词。“又因为……”等文句即是为成立此已说之义。此即是说明“离欲”等词如何适用于涅槃。其中，“缘于彼”是指以涅槃为所缘而证得。“渴爱离染”是指渴爱通过圣道，以完全离染的方式而被离染。“灭”即是被灭。由此，他说明了“离欲”与“灭”二词是在“处所”(adhikaraṇa)的意义上构成的。“正是那”即是涅槃本身。说有“舍”等，是以果的名称来说其因。诸书典中写为“于欲乐之住所中”，但正确的读法是“于欲乐之住所等中”。

๕๕๖. ตยิทนฺติอาทิ น โปราณปาโฐ, สจฺจตฺถทีปเน ปน วุตฺตนิยาเมน ตโต อาเนตฺวา ปจฺฉา ฐปิตํ. ตถา หิ ปุพฺเพ วุตฺตานิปิ ลกฺขณาทีนิ ปุนปิ วุตฺตานิ. สํสารทุกฺขโต นิพฺพินฺนมานสสฺส อสฺสาสํ กโรนฺโต วิย โหตีติ อสฺสาสกรณรสํ. ราคาทิสพฺพปปญฺจวูปสมนิมิตฺตตาย นิปฺปปญฺจตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ นิปฺปปญฺจปจฺจุปฏฺฐานํ.

556. “此是”等并非古传诵本，而是在《谛义灯》（Saccatthadīpanī）中，按照已说的方法，从他处引来而置于此。因此，先前已说过的相等等，又再次被述说。其作用是给予安慰，因为它就像是在安慰那对轮回之苦已生厌离之心。其现起为无戏论，因为它以止息贪等一切戏论为相，而使无戏论呈现。

๕๕๗. นตฺเถว นิพฺพานนฺติ ยทิ สามญฺญโต ปฏิญฺญา, อตฺตนา อธิปฺเปตนิพฺพานสฺสปิ อภาโว อาปชฺชติ, ตถา สติ ปฏิญฺญาวิโรโธ. อถ ปราภิมตํ นิพฺพานํ ปติ, เอวํ สติ ธมฺมิอสิทฺธิ, ตโต จ นิสฺสยาสิทฺโธ เหตุ. อนุปลพฺภนียโตติ กึ ปจฺจกฺขโต, อุทาหุ อนุมานโต? ปุริมสฺมึ ปกฺเข จกฺขาทีหิ อเนกนฺติกตา, ทุติยสฺมึ ปรํ ปติ อสิทฺโธ เหตุ. เตนาห ‘‘น, อุปาเยน อุปลพฺภนียโต’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา เจโตปริยญาณลาภิโน เอว อริยา ปเรสํ โลกุตฺตรจิตฺตํ ชานนฺติ, ตตฺถาปิ จ อรหา เอว สพฺเพสํ, น สพฺเพ, เอวํ นิพฺพานมฺปิ [Pg.206] สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตสมฺมาปฏิปตฺติภูเตน อุปาเยน อุปลพฺภตีติ อตฺถวจนํ เจตํ ทฏฺฐพฺพํ, น ปโยควจนํ. ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ.

557. “没有涅槃”：若此为一普遍的承诺，则自己所意许的涅槃亦将不存在，如此则有承诺相违。若是针对他人所承认的涅槃，如此则有法不成，由此其因亦是所依不成。“因其不可得”：是因由现量不可得，还是因由比量不可得？于前者，则与眼等不定；于后者，其因对他人而言不成。因此说：“不，因其能以方法而得”等。于此，犹如唯有获得他心智的圣者能了知他人的出世间心，且其中又唯有阿罗汉能了知所有（圣者）的（心），并非所有（圣者皆能），如是涅槃亦能以戒、定、慧所摄的正行这一方法而证得。应知此是义理之言，非应用之言。此点于后当明。

๕๕๘. นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, อริเยหิ อุปลพฺภนียโตติ อธิปฺปาโย. สํสารโต สํวิคฺคมานสา สมฺมาปฏิปตฺติยา นิพฺพานํ อธิคจฺฉนฺตีติ สพฺพสมยสิทฺโธยํ นโย. ตตฺถ สาสนิกเมว นิสฺสาย วทติ ‘‘ปฏิปตฺติยา วญฺจุภาวาปชฺชนโต’’ติ. เตนาห ‘‘อสติ หี’’ติอาทิ. สมฺมาทิฏฺฐิปุเรชวายาติ สมฺมาทิฏฺฐิปุพฺพงฺคมาย. ปุพฺพงฺคมตา จสฺสา ปธานภาวโต. ตถา หิ สา ปฐมํ เทสนารุฬฺหา, น สพฺพปฐมํ อุปฺปชฺชนโต. น จายํ สมฺมาปฏิปตฺติ วญฺฌา, นิพฺพานปาปนโต นิพฺพานสฺส สมฺปาปกโต. ตว มเตน ปน นิพฺพานสฺเสว อภาวโต วญฺฌภาโว อาปชฺชตีติ โยชนา. อภาวปาปกตฺตาติ สมฺมาปฏิปตฺติยา กิเลสสมุจฺฉินฺทนมุเขน ขนฺธานํ อภาวสมฺปาปกภาวโต, น วญฺฌภาวาปตฺตีติ เจ วเทยฺยาสีติ อตฺโถ. น อิติ ปฏิกฺเขเป. ยํ ตยา ‘‘อภาวปาปกตฺตา’’ติ วทนฺเตน ขนฺธาภาโว นิพฺพานนฺติ ปฏิญฺญาตํ, ตํ น. กสฺมา? อตีตานาคตาภาเวปิ นิพฺพานปฺปตฺติยา อภาวโต. อตีตานาคตา หิ ขนฺธา น สนฺตีติ ตสฺมึ อภาเว นิพฺพานํ อธิคตํ นาม สิยา, โส ปน นตฺถีติ. น เกวลํ อตีตานาคตานเมว, อถ โข วตฺตมานานมฺปีติ ติยทฺธคตานํ สพฺเพสํ ขนฺธานํ อภาโว นิพฺพานํ. น หิ ตํ เอกเทสาภาโว ภวิตุํ ยุตฺตนฺติ วตฺตมานา เจ, น น สนฺติ, น สนฺติ เจ, น วตฺตมานาติ ‘‘วตฺตมานา, น สนฺติ จา’’ติ วิปฺปฏิสิทฺธเมตนฺติ อาห ‘‘น, เตสํ…เป… ปชฺชนโต’’ติ.

558. 不应说“没有”，其意为“因其能为圣者所证得”。心已厌离轮回者，通过正行而证得涅槃，此理为一切宗派所共许。于此，仅依据（佛陀）教法而说“因修行不会成为不结果实的缘故”。因此说“若其无有”等。“以正见为前导”是指以正见为首。其所以为首，因其主要故。因为它最先登上教法，而非最先升起。此正行亦非不结果实，因其能引至涅槃、成就涅槃故。然而，依你之见，因涅槃本身不存在，故（正行）将不结果实，应如是连结。若你说：“因其能引至无有”，意即正行通过断除烦恼的方式，能令诸蕴达到无有，故不至于不结果实。“不”，此为否定。你言“因其能引至无有”时，所主张的“诸蕴的无有即是涅槃”，此说不然。何以故？因即使在过去、未来（诸蕴）无有时，亦无涅槃之证得。因为过去、未来的诸蕴不存在，若于此无有中即名为证得涅槃，然此事不然。（若对方辩称：）“非仅过去、未来，亦含现在，即三世一切诸蕴的无有才是涅槃，因为涅槃不应是部分的无有。”（答：）如果（蕴）是现在，则非不存在；如果不存在，则非现在。因此“是现在而又不存在”是自相矛盾的。因此说：“不，因彼等……生起……故”。

กิญฺจ ภิยฺโย – ยทิ วตฺตมานาภาโว นิพฺพานํ, ยทา อริยมคฺโค วตฺตติ, ตทา ตสฺส นิสฺสยภูตา ขนฺธา วตฺตมานาติ กตฺวา ตทา นิพฺพานสฺส อภาโว สิยา. ตถา จ สติ มคฺคกฺขเณปิ นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย อภาโว อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตมาน…เป… โทสโต’’ติ อาห. น มยํ สพฺเพสํเยว อวตฺตมานตาย นิพฺพานํ วทาม. กิญฺจรหีติ, ตทา มคฺคกฺขเณ กิเลสานํ อวตฺตมานตฺตา, ตสฺมา น โทโส ยถาวุตฺตโทสาภาโวติ? ยทิ กิเลสานํ อวตฺตมานตาสงฺขาโต อภาโว นิพฺพานํ, เอวํ สติ อริยมคฺคสฺส นิรตฺถกตา อาปชฺชติ [Pg.207] มคฺคกฺขณโต ปุพฺเพปิ ตทภาวสิทฺธิโต. เตนาห ‘‘อริยมคฺคสฺสา’’ติอาทิ. ตสฺมา อการณเมตนฺติ ยสฺมา น นิพฺพานสฺส อนุปลพฺภนียตา, อภาวมตฺตตา, ปฏิปตฺติยา วญฺฌภาโว, อตีตานาคตาภาเว นิพฺพานาธิคโม จ อาปชฺชติ, วตฺตมานานํ อภาโวปิ น สมฺภวติ, ปเคว กิเลสานํ อวตฺตมานตา, อริยมคฺคสฺส จ นิรตฺถกภาวาปตฺติ, ตสฺมา นิพฺพานสฺส อภาวสาธนตฺถํ ยทิทํ ‘‘อนุปลพฺภนียโต, อภาวปาปกตฺตา, ตทา กิเลสานํ อวตฺตมานตฺตา’’ติ จ การณํ วุตฺตํ, อการณเมตํ, อยุตฺติเรสาติ อตฺโถ.

再者，若涅槃是现在（诸蕴）的不存在，那么当圣道现行时，作为其所依的诸蕴正在现行，因此彼时涅槃便会不存在。如此，则显示了即使在道之刹那，证悟涅槃之事亦会不存在，故说“现在……乃至……之过失”。我们并非说涅槃是一切蕴的不现行。那么，（你们是说）因为在道之刹那诸烦恼不现行，所以没有过失，即没有如前所说的过失吗？若涅槃是名为“诸烦恼不现行”的不存在，如此则圣道将变得无义，因在道之刹那前，此不存在亦已成立。因此说“圣道……”等。“因此，这不是理由”：因为（依我等之见）不会有涅槃不可得、涅槃仅是不存在、修行无果、于过去未来（蕴）不存在时证得涅槃等过失，且现在（诸蕴）的不存在亦不可能；（而依汝等之见）圣道会因诸烦恼甚至在道生起前就不现行而变得无义。因此，为证明涅槃不存在而说的“因其不可得”、“因其导致不存在”、“因彼时诸烦恼不现行”等理由，都不是理由，此即“此非正理”之义。

๕๕๙. อาทิวจนโตติ อาทิ-สทฺเทน อวสิฏฺฐํ ชมฺพุขาทกสุตฺตปเทสํ (สํ. นิ. ๔.๓๑๔ อาทโย), อญฺญมฺปิ อสงฺขตาย ธาตุยา นิทฺเทสปาฬึ สงฺคณฺหาติ. ตถา หิ ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ, กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพานนฺติ? โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย, อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ ชมฺพุขาทกสุตฺเต (สํ. นิ. ๔.๓๑๔ อาทโย), ‘‘ตตฺถ กตมา อสงฺขตา ธาตุ? ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ (วิภ. ๑๘๔) อายตนวิภงฺเค วุตฺตํ. ตตฺรายมตฺโถ – นิพฺพานํ อสงฺขตา ธาตุ อสงฺขตสภาโว ธมฺโม. ยสฺมา ตํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺติ, ตสฺมา ราคกฺขโย, โทสกฺขโย, โมหกฺขโยติ จ วุจฺจตีติ. อาคมฺมาติ จ สพฺพสงฺขาเรหิ นิพฺพินฺนสฺส วิสงฺขารนินฺนสฺส โคตฺรภุนา วิวฏฺฏิตมานสสฺส มคฺเคน สจฺฉิกรเณนาติ อตฺโถ. สจฺฉิกิริยมานญฺหิ ตํ อธิคนฺตฺวา อารมฺมณปจฺจยภูตญฺจ ปฏิจฺจ อธิปติปจฺจยภูเต จ ตสฺมึ ปรมสฺสาสภาเวน วินิมุตฺตสงฺขารสฺส ปรมคติภาเวน จ ปติฏฺฐานภูเต ปติฏฺฐาย ขยสงฺขาโต มคฺโค ราคาทโย เขเปตีติ ตํสจฺฉิกรณาภาเว ราคาทีนํ อนุปฺปตฺตินิโรธคมนาภาวา ตํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เอกํเสน เจตํ เอวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อิตรถา ยถารุตวเสน ปาฬิยา อตฺเถ คยฺหมาเน พหู โทสา อาปชฺชนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อรหตฺตสฺสาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตญฺหิ อคฺคผลปมุขา จตฺตาโร ขนฺธาติ น ตสฺส ราคาทิขยมตฺตตา ยุตฺตา. ตมฺปิ หิ…เป… นิทฺทิฏฺฐํ. ตตฺถ ยถา ราคาทีนํ ขีณนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา อรหตฺตํ ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐนฺติ สุตฺตสฺส เนยฺยตฺถตฺตา. เอวํ นิพฺพานํ อาคมฺม ราคาทโย ขียนฺตีติ นิพฺพานํ ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐนฺติ [Pg.208] อิมสฺสาปิ สุตฺตสฺส เนยฺยตฺถตา เวทิตพฺพา. นิพฺพานสฺส ราคาทิกฺขยมตฺตตาย พหูโทสา อาปชฺชนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘กิญฺจ ภิยฺโย’’ติอาทิ อารทฺธํ.

559. 所谓“初说”者，“初”字包含剩余的《瞻部喀达咖经》(Jambukhādakasutta)段落（《相应部》4.314等），以及其他关于无为界(asaṅkhatā dhātu)的解释经文。如《瞻部喀达咖经》中说：‘贤友舍利弗！所谓涅槃、涅槃，贤友！什么是涅槃呢？贤友！凡是贪尽、瞋尽、痴尽，这称为涅槃。’（《相应部》4.314等）在《处分别》(Āyatanavibhaṅga)中也说：‘于此，什么是无为界？贪尽、瞋尽、痴尽。’（《分别论》184）此处的含义是：涅槃是无为界，是具有无为自性的法。因为依止它，贪等才得以灭尽，所以它也被称为贪尽、瞋尽、痴尽。而所谓“依止”，其义是指：对于已厌离一切行、心向无为、其心已由种姓心转向的行者，通过道而作现证。因为当现证它时，行者到达它，以它为所缘缘，并安住于作为增上缘的它——这究竟的慰藉、已解脱诸行者的究竟归宿与立足处——于是，名为“灭尽”的道便灭除贪等。若未能现证它，贪等便无法达到不再生起的止息，因此说‘依止它，贪等才得以灭尽’。对此义理必须完全如是接受，否则，若按经文的字面意思理解，会产生诸多过患。为了指出这些过患，才说了“乃至阿罗汉果”等。因为阿罗汉果是以最高果为首的四蕴，所以它只是贪等的灭尽是不恰当的。那也……（中略）……已被指示。于此，正如阿罗汉果是在贪等灭尽的最后阶段生起的，因此经中以“贪尽”等来指示它，故此经是需要引导其义的（不了义，neyyattha）。同样，因为依止涅槃，贪等才得以灭尽，所以经中以“贪尽”等来指示涅槃，故此经的义理也当知是需要引导的。为了说明‘涅槃仅仅是贪等的灭尽’会产生诸多过患，才开始了“更何况”等（论述）。

ตตฺถ อิตฺตรกาลาทิปฺปตฺติโทสโตติ ราคาทีนํ ขยมตฺตตาย ปริตฺตกาลตา, สงฺขตลกฺขณตา, ปโยเคน วินา สรเสเนว อธิคนฺธพฺพตา, ราคาทีหิ อปริมุตฺตตา, อาทิตฺตตา, ทุกฺขตา, อนุปสนฺตตา, พหุภาโว, โอฬาริกตา, โคตฺรภุมคฺคานํ อนารมฺมณตาติ เอวมาทิโทสาปชฺชนโต. ราคสฺเสว ขโย ราคกฺขโย, น โทสาทีนํ. ตถา โทสกฺขยาทโยปีติ อญฺโญ ราคกฺขโย, อญฺโญ โทสกฺขโย, อญฺโญ โมหกฺขโยติ ติณฺณํ อกุสลมูลานํ ขยภูตานิ ตีณิ นิพฺพานานิ, จตุนฺนํ อุปาทานานํ ขเย จตฺตาริ, ปญฺจนฺนํ นีวรณานํ ขเย ปญฺจ, ฉนฺนํ ตณฺหากายานํ ขเย ฉ, สตฺตนฺนํ อนุสยานํ ขเย สตฺต, อฏฺฐนฺนํ มิจฺฉตฺตานํ ขเย อฏฺฐ, นวนฺนํ ตณฺหามูลกานํ ขเย นว, ทสนฺนํ สํโยชนานํ ขเย ทส, ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสสฺส ขเย ปาฏิเยกฺกํ นิพฺพานนฺติ พหูนิ นิพฺพานานิ โหนฺติ. ราคาทิกฺขโย นาม อนฺธพาลานมฺปิ ปากโฏ, อนฺตมโส ทีปิมิคมกฺกฏาทีนมฺปิ สุวิญฺเญยฺโยติ โอฬาริกํ นิพฺพานํ โหติ. โคตฺรภุกฺขเณ กิเลสกฺขยสฺส อภาวโต, มคฺคกฺขเณ จ อขีณตฺตา, อารมฺมณกรณสฺส จ อสมฺภโว เอว. ตสฺส นิพฺพานภาวโตติ สพฺพปริโยสานสฺส ราคาทิกฺขยสฺส นิพฺพานภาวโต. ยโต ขยโต ปฏฺฐาย ราคาทีนํ ปวตฺติ น โหติ, โส ‘‘อยํ นามา’’ติ นิยเมตพฺโพ มคฺคผลญาณานํ อารมฺมณภูโต นตฺถีติ อาห ‘‘น ตาทิสสฺส ขยสฺส อภาวโต’’ติ.

其中所谓“短暂时间等过失”是指：由于（将涅槃理解为）仅仅是贪等的灭尽，会引生诸多过失，如：短暂性、有为相、无需努力即可自然达成、未脱离贪等、炽热、痛苦、不寂静、数量众多、粗显，以及不能成为种姓心(gotrabhū)和道的所缘。贪的灭尽只是贪尽，而不是瞋等的灭尽。同样，瞋尽等也是如此。贪尽是一种，瞋尽是另一种，痴尽又是另一种。这样，三不善根的灭尽就有三种涅槃；四取的灭尽有四种；五盖的灭尽有五种；六爱身的灭尽有六种；七随眠的灭尽有七种；八邪性(micchatta)的灭尽有八种；九种以爱为根的法的灭尽有九种；十结的灭尽有十种；一千五百烦恼的灭尽则各有一种涅槃，因此涅槃就有很多种。所谓的贪等灭尽，即使是盲昧凡夫也能明显了知，甚至连豹、鹿、猴等都能轻易理解，因此（这种）涅槃是粗显的。在种姓心刹那，没有烦恼的灭尽；在道心刹那，它们也尚未被灭尽，因此（这种灭尽）不可能成为所缘。所谓“它的涅槃性”是指：作为一切终结的贪等灭尽的涅槃性。从该灭尽开始，贪等不再生起，但那个可被定义为“就是这个”、且作为道智和果智所缘的（灭尽）是不存在的。因此（论中）说：“不是因为缺乏这样的灭尽”。

กิญฺจ ภิยฺโย – โย ปจฺฉิมภวโต ตติยตฺตภาเวเยว ราคาทีสุ อาทีนวํ ทิสฺวา ฌานภาวนาย เต วิกฺขมฺเภตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา พฺรหฺมโลกํ อุปปนฺโน, ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อิธาคโตปิ กาเมสุ วีตราโคว หุตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต, โย จ ปฐมวเย เอว ราคาทิโต นิพฺพินฺโน เต จ ฌาเนน วิกฺขมฺเภตฺวา ปจฺฉิมวเย อรหตฺตํ ปตฺโต, เตสํ ราคาทีนํ วิกฺขมฺภนโต ปฏฺฐาย อนุปฺปชฺชนโต นิโรธสทิสตาย อนุปฺปตฺติเยว นิโรโธ. เต นิพฺพานปฺปตฺตา นาม สิยุํ, น จ โหนฺติ, ตสฺมา น ตาทิสสฺส ขยสฺส นิพฺพานภาโว. ตสฺสาปิ อิตฺตรกาลตาทิโทสสมาโยโค เอวาติ อาห ‘‘ภาเวปิ จา’’ติอาทิ[Pg.209].

再者，其一，某人从最后生往前算的第三生时，即见贪等过患，以修习禅那镇伏之，禅那不退，命终后生于梵世。于彼处寿尽后，再来此世，亦对诸欲离贪，出家证得阿罗汉果。其二，某人于初龄即厌离贪等，以禅那镇伏之，于晚年证得阿罗汉果。对此二者，从镇伏贪等之时起，因其不生起，又因与灭相似，故不生起即是灭。他们可被称为“已证涅槃者”，但实则不然。是故，如是之尽非是涅槃。其亦有短暂等过失，故说“bhāvepi cā”（即使在有时）等。

ยทิ ‘‘ขโย’’ติ วจนโต ยโต ขยโต ปฏฺฐาย ราคาทีนํ อปฺปวตฺติ, ตํ ขยมตฺตํ นิพฺพานํ มญฺญสิ, เอวํ สติ ‘‘ขเย ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๔๒; ๑๓๘๒) ‘‘ขโย’’ติ วุตฺตตฺตา ตทุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย จ ราคาทีนํ อนุปฺปตฺตีติ มคฺคสฺสาปิ นิพฺพานภาวาปตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยมคฺคสฺส จา’’ติอาทิมาห.

若汝因“尽”(khayo)之说，而认为从某尽开始贪等即不转起，其尽本身即是涅槃，那么，在“尽智”(khaye ñāṇaṃ)等处（《法集论》二法·论母142；1382）亦说为“尽”，且从其（道）生起时起，贪等即不生起，（如此一来）圣道亦将成为涅槃。为显示此，故说“ariyamaggassa cā”（以及圣道）等。

ยถา นิรุทฺธา น สนฺติ, เอวํ อนุปฺปนฺนาปีติ อภาวสามญฺญโต นิโรธสทิสตาย อนุปฺปตฺติ เอว นิโรโธ อนุปฺปตฺตินิโรโธ. อยญฺหิ มคฺเคน เขเปตพฺพากาโร, ยทิทํ อุปฺปชฺชนารหสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนนฺติ ‘‘ขโย’’ติ จ วุจฺจตีติ. ตํ อิตรขยโต วิเสเสนฺโต ‘‘อนุปฺปตฺตินิโรธสงฺขาตสฺส ปน ขยสฺสา’’ติ อาห. อนิปฺผนฺนตา ปน ตสฺส ขยสฺส ปริยาเยน อุปนิสฺสยตฺตาติ วุตฺตํ. อนุปฺปตฺตินิโรธกฺขยกรสฺส หิ มคฺคสฺส อารมฺมณภูตํ นิพฺพานํ อตฺถโต ตสฺส อุปนิสฺสโย วิยาติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. ตทุปจาเรนาติ อตฺถโต ผลภูตขยโวหาเรน. ผลูปจาเรน หิ การณํ โวหรียติ ยถา ‘‘อายุ ฆตํ, เสมฺโห คุโฬ’’ติ จ.

正如已息灭的诸烦恼不存在，未生起的诸烦恼也是如此。因此，从“不存在”这一共同点来说，由于与灭相似，不生起即是灭，即“不生起之灭”。这正是道所应灭尽的行相，即令有生起潜能者达到不生起的状态，因此也被称为“灭尽”。为了将它与其他灭尽区别开来，他说：“然对于被称为不生起之灭的灭尽……”。由于那灭尽并非已成之法，经中说，它是以譬喻的方式作为依止。确实，作为能造成“不生起之灭”的道的所缘，涅槃在义理上，可被称为是那灭尽的强力依止。“通过那种转喻”是指：在义理上，通过已成为果的灭尽之名称来称呼（因）。因为因常通过果的转喻来称呼，例如说“酥油是长寿，糖蜜是痰”。

อสฺสาติ นิพฺพานสฺส. ‘‘อิทมฺปิ โข ฐานํ สุทุทฺทส’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๒.๖๔, ๖๖-๖๗; ม. นิ. ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗-๘) ปจฺจเวกฺขโต ภควโต อปฺโปสฺสุกฺกภาวาวหนโต. ‘‘ตญฺหิ เต, มาคณฺฑิย, อริยํ จกฺขุํ นตฺถิ, เยน ตฺวํ อริเยน จกฺขุนา อาโรคฺยํ ชาเนยฺยาสิ, นิพฺพานํ ปสฺเสยฺยาสี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๑๘) วจนโต อริเยน จกฺขุนา ปสฺสิตพฺพํ.

“它的”(assa)是指“涅槃的”(nibbānassa)。因为根据“此境实乃极难见”等经文，它为正在省察的世尊带来了不热衷（于教导）的状态。又因为经中说：“玛甘迪亚，你没有那圣眼，你无法以圣眼了知无病、得见涅槃”，所以它应以圣眼得见。

๕๖๐. ยทิ นิพฺพานํ นาม สภาวธมฺโม อตฺถิ สตฺตสนฺตานปริยาปนฺโน จ, อถ กสฺมา จตุมหาปเถ สภา วิย สพฺพสาธารณา น ลพฺภตีติ อาห ‘‘มคฺคสมงฺคินา ปตฺตพฺพโต อสาธารณ’’นฺติ. ‘‘อสุกสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส กาเล อุปฺปนฺน’’นฺติ เอวํ ปุริมาย โกฏิยา อภาวโต อปฺปภวํ. มคฺคภาเวติ อริยมคฺคสฺส อตฺถิภาเว. ภาวโต วิชฺชมานโต ลทฺธพฺพโต.

560. 如果名为涅槃的自性法存在，且为有情相续所含摄，那么为何它不像十字路口的公共集会堂一样，非为众人所共得呢？回答说：“因为它须由具足道者才能证得，所以是不共的。”因为它没有“于某某正等觉者时代生起”这样的前际，所以是无源头的。“在道存在时”(maggabhāve)是指在圣道存在时。因为它的存在，因为它是现存的，也因为它是可得的。

อณุอาทีนนฺติ อณุปกติกาลปุริสาทีนํ. นิจฺจภาวาปตฺตีติ สสฺสตภาวสิทฺธิ. กูฏฏฺฐนิจฺจตา หิ อิธาธิปฺเปตา. เหตุโน อภาวาติ อุปปตฺติยา สาธนเหตุโน อภาวา. นิจฺจา เต อณุอาทโย. นิพฺพานสฺส [Pg.210] นิจฺจตฺตาติ อเปกฺขธมฺมตฺตาติ เหตุลกฺขณานุปปตฺติ. ‘‘อณุอาทีนํ อสิทฺธตฺตา’’ติ เอเตน ‘‘นิจฺจา อณุอาทโย’’ติ ปฏิญฺญาย ธมฺมิอสิทฺธิ, ตโต จ นิสฺสยาสิทฺโธ เหตูติ ทสฺเสติ.

“微粒等”是指微粒、自性、时间、神我等。“常性成就”即是永恒性的成立。此中，（外道）意指如山顶般不变的恒常。“因无有故”是指无有证成之因。那些微粒等是常的。（涅槃的常性是观待法，故不具备因的相状。）以“因微粒等不成立故”此句显示：于“微粒等是常的”此一命题，其有法（dhammī）不成立，并且因此，其因是所依不成（nissayāsiddha）。

๕๖๑. ยถาวุตฺตยุตฺติสพฺภาวโตติ ‘‘อปฺปภวตฺตา’’ติ อตฺตนา วุตฺตํ เหตุํ สนฺธายาห. อปฺปภวตา จสฺส อปจฺจยตาย ทฏฺฐพฺพา, ตาย ตสฺส ปุริมาย โกฏิยา อภาโว. ‘‘รูปสภาวาติกฺกมโต’’ติ เอเตน ยถา รูปธมฺมานํ รุปฺปนสภาโว, ปฏิฆาตวนฺตตาย กลาปโส วุตฺติยา ปเทสสมฺพนฺโธ จ สภาโว, เอวํ นิพฺพานสฺส กตฺถจิ ปฏิฆาโต, สปฺปเทสตา จ นตฺถีติ ทสฺเสติ. น หิ นิพฺพานํ ‘‘อสุกทิสาย, อสุกเทเส’’ติ วา นิทฺทิสียติ, ยโต ตํ อปฺปติฏฺฐเมวาติ.

561. “由有如前所述之理故”，是针对自己所说的“由无生起故”此一因而说。其无生起，当知是因其无缘；由于此，它没有前际。以“由超越色自性故”此句显示：犹如色法有变坏的自性，且因有对碍，故以聚的方式而转起，并有与处所关联的自性；涅槃则不然，它在任何地方都无对碍，亦无处所性。诚然，涅槃不能被指为“在某某方向”或“在某某地方”，是故它实是无所住立。

‘‘อสิถิล …เป… คมนียโต’’ติ เอเตน นิพฺพานสฺส อริยานํ ปจฺจกฺขสิทฺธตํ ทสฺเสติ. ‘‘สพฺพญฺญุวจนโต’’ติ เอเตน ตทญฺเญสํ อนุมานสิทฺธตํ, ตทุภเยน ‘‘อนุปลพฺภนียโต’’ติ ปนสฺส เหตุโน อสิทฺธตํ ทสฺเสติ. ปรมตฺเถน นาวิชฺชมานํ วิชฺชมานเมวาติ ยถารทฺธมตฺถํ นิคเมตฺวา ตทตฺถสาธนํ อาคมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติ-. อาทิมาห.

以“不松弛……应行进故”，显示涅槃为圣者所亲证。以“由一切知者之语故”，显示其为其他（凡夫）以推论而成立。复次，以彼二者显示（外道）“由不可得故”之因不成。如是总结已建立之义——‘于胜义中非为不有，实为实有’后，为证成其义而显示圣教，说言“此乃所说”等。

ตตฺถ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตนฺติ (อุทา. ๗๓; เนตฺติ. ๔๑) จตฺตาริปิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. อถ วา เวทนาทโย วิย เหตุปจฺจยสมวายสงฺขาตาย การณสามคฺคิยา น ชาตํ น นิพฺพตฺตนฺติ อชาตํ. การเณน วินา, สยเมว จ น ภูตํ น ปาตุภูตํ น อุปฺปนฺนนฺติ อภูตํ. เอวํ อชาตตฺตา, อภูตตฺตา จ เยน เกนจิ การเณน น กตนฺติ อกตํ. ชาตภูตกตภาโว จ นาม รูปาทีนํ สงฺขตธมฺมานํ โหติ, น อสงฺขตภาวสฺส นิพฺพานสฺสาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อสงฺขต’’นฺติ วุตฺตํ. ปฏิโลมโต วา สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตํ, ตถา น สงฺขตํ สงฺขตลกฺขณรหิตนฺติ จ อสงฺขตนฺติ เอวํ อเนเกหิ การเณหิ นิพฺพตฺติตภาเว ปฏิสิทฺเธ ‘‘ปกติวาทีนํ ปกติ วิย สิยา นุ โข เอเกเนว การเณน เอตํ กต’’นฺติ อาสงฺกายํ เกนจิ น กตนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อกต’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ อปจฺจยมฺปิ สมานํ ‘‘สยเมว นุ โข อิทํ ภูตํ ปาตุภูต’’นฺติ [Pg.211] อาสงฺกายํ ตํ นิวตฺตนตฺถํ ‘‘อภูต’’นฺติ วุตฺตํ. อยญฺเจตสฺส อสงฺขตากตาภูตภาโว สพฺเพน สพฺพํ อชาติธมฺมตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อชาต’’นฺติ วุตฺตํ.

其中，“不生、不有、不作、无为”这四个词互为同义词。或者，它不像受等法那样，由被称为因缘和合的众缘而生起、发生，故为“不生”。它并非无因而由自身而成、显现、生起，故为“不有”。如此，因其不生、不有之故，非由任何因缘所造作，是为“不作”。而生、有、作的状态，是属于色等有为法，而非属于具有无为自性的涅槃，为显示此义，故说“无为”。或者反过来说，由众缘和合而造作者为“有为”；它并非如此，因其远离有为之相，故为“无为”。如此，在以多种理由否定了其由众缘所生之后，为遣除“它是否如自性论者(pakativādīnaṃ)所说，像自性一样由单一原因所造”的疑虑，为了显示它并非由任何因缘所造作，故说“不作”。同样，即使无有因缘，为遣除“此法是否由自身而成、显现”的疑虑，故说“不有”。而其此种无为、不作、不有的状态，完全是因其具有不生的法性，为显示此义，故说“不生”。

เอวเมตฺถ สตฺถา ปรมตฺถโต นิพฺพานสฺส อตฺถิภาวํ ปเวเทสิ. ปเวเทนฺโต จ ‘‘อหํ ธมฺมิสฺสโร ธมฺมสฺสามี’’ติ น อตฺตโน อาณามตฺเตน ปเวเทสิ, อปิจ โข ปน ปทปรเม อนุกมฺปมาโน ยุตฺติโตปิ ปเวเทสิ. ยถาห –

如是，导师从胜义上宣说了涅槃的存在。宣说时，并非仅凭“我是法主、法之主”的权威，而是出于对执言辞为究竟者(padaparame)的怜悯，亦依据道理而宣说。如其所说：

‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว, อภวิสฺส อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, นยิธ ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญาเยถ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตํ, ตสฺมา ชาตสฺส ภูตสฺส กตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายตี’’ติ (อุทา. ๗๓; เนตฺติ. ๔๑).

“诸比丘，若是没有那不生、不有、不作、无为之法，于此，则对已生、已有、已作、有为之法的出离，便无从了知。诸比丘，然而，正因为有那不生、不有、不作、无为之法，是故，对已生、已有、已作、有为之法的出离，得以了知。”

ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, ยทิ อชาตาทิสภาวา อสงฺขตา ธาตุ น อภวิสฺส น สิยา, อิธ โลเก ชาตาทิสภาวสฺส รูปาทิกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาตสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ อนวเสสวูปสโม น ปญฺญาเยยฺย น อุปลพฺเภยฺย น สมฺภเวยฺย. นิพฺพานญฺหิ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมานา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อริยมคฺคธมฺมา อนวเสสํ สํกิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺติ, เตเนตฺถ สพฺพสฺสาปิ วฏฺฏทุกฺขสฺส อปคโม นิสฺสรณํ ปญฺญายติ. เอวํ พฺยติเรกวเสน นิพฺพานสฺส อตฺถิภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนุคมนวเสนปิ ตํ ทสฺเสตฺวา นิคเมตุํ ‘‘ยสฺมา จ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

其义为：诸比丘，若此具有不生等自性的无为界不存在，于此世间，则有生等自性的有为法，即色等五蕴，其出离，即完全的寂灭，将无从了知，无从获得，无有可能。因为以涅槃为所缘而生起的正见等圣道之法，能无余断尽诸烦恼，由此，得以了知一切轮回之苦的止息与出离。如是，先通过遮诠的方式显示了涅槃的存在，如今亦通过表诠的方式显示之，并以“是故……”等经文作结。其义理应如前述而知。

เอตฺถ จ ยสฺมา ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา อสงฺขตา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗-๘). อตฺถิ, ภิกฺขเว, ตทายตนํ, ยตฺถ เนว ปถวี (อุทา. ๗๑). อิทมฺปิ โข ฐานํ สุทุทฺทสํ, ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค (ที. นิ. ๒.๖๔, ๖๗; ม. นิ. ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๒.๑๗๒; มหาว. ๗-๘). อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทีหิ (สํ. นิ. ๔.๓๖๖) อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาต’’นฺติ (อุทา. ๗๓; เนตฺติ. ๔๑) อิมินา จ สุตฺตปเทน นิพฺพานธาตุยา ปรมตฺถโต สพฺภาโว สพฺพโลกํ อนุกมฺปมาเนน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปกาสิโต, ตสฺมา [Pg.212] ยทิปิ กตฺถ อปจฺจกฺขการีนมฺปิ สาสเน อภิปฺปสนฺนานํ วิญฺญูนํ สํสโย นตฺถิเยว. เย ปน ปรเนยฺยพุทฺธิโน ปุคฺคลา, เตสํ วิมติวิโนทนตฺถํ อยเมตฺถ อธิปฺปายนิทฺธารณมุเขน ยุตฺติวิจารณา.

于此，由“无缘之法即无为法”；“诸比丘，有彼处，其处无地……”；“此境地实难见，即一切行之止息，一切依之舍离”；“诸比丘，我将为你们宣说无为法及趣向无为之道”等诸多经句，以及“诸比丘，有彼不生者……”此一经句，正等觉者为怜悯一切世间，已从胜义上开示了涅槃界的真实存在。是故，纵使对于未能亲证者，若为于教法有净信的智者，亦无有疑惑。然为遣除那些须由他人引导方能觉悟的个人(puggala)的疑惑，此处特以抉择意趣的方式进行义理辨析。

ยถา ปริญฺเญยฺยตาย สอุตฺตรานํ กามานํ, รูปานญฺจ ปฏิปกฺขภูตํ ตพฺพิธุรสภาวํ นิสฺสรณํ ปญฺญายติ, เอวํ สภาวานํ สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเตน ตพฺพิธุรสภาเวน นิสฺสรเณน ภวิตพฺพํ. ยญฺจ ตํ นิสฺสรณํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. กิญฺจ ภิยฺโย – สงฺขตธมฺมารมฺมณวิปสฺสนาญาณํ, อปิจ อนุโลมญาณํ กิเลเส ตทงฺควเสน ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน ปชหิตุํ สกฺโกติ. ตถา สมฺมุติสจฺจารมฺมณํ ปฐมชฺฌานาทีสุ ญาณํ วิกฺขมฺภนวเสเนว กิเลเส ปชหติ, น สมุจฺเฉทวเสน. อิติ สงฺขตธมฺมารมฺมณสฺส, สมฺมุติสจฺจารมฺมณสฺส จ ญาณสฺส กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปหาเน อสมตฺถภาวโต เตสํ สมุจฺเฉทปฺปหานกรสฺส อริยมคฺคญาณสฺส ตทุภยวิปรีตสภาเวน อารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, สา อสงฺขตา ธาตุ.

正如为了遍知有上之欲与色，得以了知其对治法，即与彼相违之性的出离；同样，对于一切有自性的有为法，也必定有其对治法，即与彼相违之性的出离。而此出离，即是无为界。再者，以有为法为所缘的观(vipassanā)智，以及随顺智，仅能以彼分断的方式舍断烦恼，而不能以正断的方式舍断。同样，以世俗谛为所缘的初禅等智，仅能以镇伏的方式舍断烦恼，而不能以正断的方式舍断。因此，由于以有为法为所缘及以世俗谛为所缘的智慧，皆无能力正断烦恼，故能正断彼等烦恼的圣道智，其所缘必定与此二者自性相反，而此所缘即是无为界。

ตถา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อุทา. ๗๓; เนตฺติ. ๔๑) เอวมาทิ นิพฺพานสฺส ปรมตฺถโต อตฺถิภาวโชตกวจนํ อวิปรีตตฺถํ ภควตา ภาสิตตฺตา. ยญฺหิ ภควตา ภาสิตํ, ตํ อวิปรีตตฺถํ ยถา ตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา, สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๕๓, ๓๕๖; ธ. ป. ๒๗๗-๒๗๙; เถรคา. ๖๗๖-๖๗๘; เนตฺติ. ๕), ตถา นิพฺพานสทฺโท กตฺถจิ วิสเย ยถาภูตปรมตฺถวิสโย อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต. เสยฺยถาปิ สีหสทฺโทติ เอวมาทีหิ นเยหิ ยุตฺติโตปิ อสงฺขตาย ธาตุยา ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว เวทิตพฺโพ.

同样，“诸比丘(bhikkhave)，有不生、不有、不作、无为者”等语，阐明了涅槃(nibbāna)于胜义中存在，此乃世尊所说，其义不颠倒。凡世尊所说，其义皆不颠倒，犹如“诸行无常，诸行是苦，诸法无我”。同样，涅槃一词，在某些语境中指称如实的胜义法，此理可由其譬喻用法的存在而成立，犹如“狮子”一词。由是等理，亦应了知无为界于胜义中真实存在。

อปโร นโย – ยทิ ปน นิพฺพานํ อภาวมตฺตเมว สิยา, ตสฺส ‘‘คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต อตกฺกาวจโร นิปุโณ ปณฺฑิตเวทนีโย’’ติ (ที. นิ. ๒.๖๔, ๖๗; ม. นิ. ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗-๘) คมฺภีราทิตา, ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๓๖๖) อสงฺขตาทิตา, ‘‘อพฺยากตา ธมฺมา อปจฺจยาธมฺมา’’ติอาทินา อพฺยากตธมฺมาทิตา จ น วตฺตพฺพา สิยา. น หิ อภาวสฺส [Pg.213] โกจิ สภาโว อตฺถิ, เยน โส คมฺภีราสงฺขตาทิอาการโต วิญฺญาเยยฺย. อภาโว หิ อภาโว เอว, กุโต ตสฺส คมฺภีราสงฺขาตาทิภาวสมฺพนฺโธ. กิญฺจายมภาโว สพฺเพสํ กิเลสานํ สพฺพสตฺตสนฺตานคตานํ เอโก วา ภเวยฺย อเนโก วา. ยทิ เอโก, เอเกเนว มคฺเคน สพฺพกิเลสาภาโว กโต, สจฺฉิกโต จาติ อญฺญสฺส, อญฺเญสญฺจ มคฺคานํ นิรตฺถกตาติ น สิยา มคฺคพหุตา, เอกชฺฌญฺจ สพฺพสตฺตานํ นิพฺพานาธิคโม อาปชฺชติ. สิยา ปเนวํ เอโก เอว โส นิพฺพานสญฺญิโต กิเลสาภาโว, โส ปน น มคฺเคหิ กาตพฺโพ, อถ โข สจฺฉิกาตพฺโพติ. เอวํ สติ วิเสสโต มคฺคสฺส นิรตฺถกตา อาปชฺชติ, กิเลสานํ อปฺปหานโตติ เอโกปิ มคฺโค น สิยา. อสติ จ กิเลสปฺปหาเน ทุกฺขสฺส อนุปจฺเฉทนโต กิเลสาภาวสจฺฉิกิริยา กิมตฺถิยา สิยา, อถ ปน มคฺคานํ สนฺตานคตสํโยชนตฺตยปฺปหานาทิปฏินิยตกิจฺจตาย จตูสุ มคฺเคสุ ปาฏิเยกฺกํ กิเลสาภาโว. เอวํ สติ สภาวปเภเทน วินา น พหุภาโวติ โส กิเลสกฺขยปริยาเยน วุตฺโต สภาวธมฺโม เอว สิยา.

另一理路：倘若涅槃仅是虚无，则不应说它具有“深奥、难见、难觉、寂静、微妙、非寻思所行、聪睿者所知”等深奥之性，也不应说它具有由“诸比丘，我将为你们宣说无为法”等经文所说的无为之性，以及由“无记法、非缘生法”等经文所说的无记法之性。因为虚无并无任何自性，可藉以从深奥、无为等行相而了知它。虚无即是虚无，如何能与深奥、无为等性有关联？再者，此遍于一切有情相续中一切烦恼的虚无，是一还是多？若是一，则由一道即已造成、已亲证一切烦恼的虚无，那么另一道以及其他诸道则成无用，也就不应有多道，并且一切有情将同时证得涅槃。或许会说：此名为涅槃的烦恼虚无确实为一，但它并非由诸道所造，而是所应亲证。若如此，则圣道尤其变得毫无意义，因为烦恼未被舍断，所以连一条圣道都不会有。若无烦恼的舍断，苦就不得断绝，那么亲证烦恼的虚无又有何用？又或者，由于诸道各有其特定作用，如舍断相续中的三结等，故于四道中各有其烦恼的虚无。若如此，若无自性的差别，便不会有多性，是故，以“烦恼灭尽”为同义词所说的涅槃，必定是具有自性的法。

เยสํ อภาโว, ตปฺปเภเทน อภาเว เภโทปจาโรติ เจ? เยสํ อภาโว, เตสํ สสภาวตาย ตสฺส สภาโวปจาโรปิ สิยา. ตถา จ เต สํกิเลสสงฺขตตาทิโต กิเลสสงฺขตตาทิอุปจาราปิ สิยุํ. โน เจ เต อิจฺฉิตา, ตปฺปเภเทน เภโทปจาโรปิ น อิจฺฉิตพฺโพ. น จ ปโหติ อุปจริโต พหุภาโว อตฺถโต พหุภาวาย. น หิ ชลํ อนลนฺติ อุปจริตํ ทหติ, ปจติ วา. เอกตฺตปญฺหมฺปิ จายมภาโว อสภาวตาย น สหตีติ น สกฺกา วตฺตุํ นตฺถิภาวสามญฺญโต อเภทโวหาโร ยุตฺตรูโปติ. เอกตฺเต จ ปุพฺเพ วุตฺตา เอว โทสา, พหุภาเว ปน สติ วุตฺตนเยเนว สิทฺธา สภาวธมฺมตา. สภาวธมฺมตฺเตปิ จ พหุภาโว วิย ภาวํ ภาโวปิ พหุภาวํ น พฺยภิจเรยฺยาติ นิพฺพานสฺส พหุภาวปสงฺโค สิยาติ เจ? น พหุภาวสฺเสว อภาวปฺปสงฺคโต. ยทิ หิ ยถา กกฺขฬตา ภาวํ, เอวํ ภาโวปิ กกฺขฬตํ น พฺยภิจเรยฺย. เอวํ สติ สพฺเพสํ ภาวานํ ปถวีภาวาปตฺติโต กุโต ภาวสฺส พหุภาโว, ตสฺมา โลกโวหารานํ วิจิตฺตตาย ยทิปิ พหุตา ภาวาเปกฺขา, ภาวตา ปน น พหุตาเปกฺขาติ น ภาวสฺส สโต นิพฺพานสฺส พหุภาโว ‘‘เอกา นิฏฺฐา [Pg.214] น ปุถุ นิฏฺฐา’’ติ วจนโต. เอกสฺมึเยว จ ทสฺสนภาวนาทฺวยํ สมฺภวติ.

若说：“因为彼等的不存在，所以基于它们的差别，在不存在中亦有差别的假名”，是这样吗？对于那些已不存在的法，因为它们曾有自性，所以也可以对那“不存在”假名安立一种自性。如此一来，基于它们曾是烦恼、有为等，也可以对那“不存在”假名安立为“烦恼”、“有为”等。若不希望有这些假名，那么基于它们的差别而安立差别的假名，也同样不应被希望。况且，被假名安立的多性，并不能在实义上成为多性。譬如，被假名称为“火”的水，并不能燃烧或烹煮。再者，不能因为此“不存在”无自性而经不起“单一性”的质问，就说“基于不存在的共通性，无差别的言说即为恰当”。对于单一性，其过患已如前述；而当存在多性时，自性法性则依前述方式得以成立。若说：“即使在自性法性中，正如多性不离存在，存在也不应离于多性，如此一来，岂非会有涅槃是多性的过患？”并非如此，因为那会导致多性本身不存在的过患。诚然，倘若如坚性不离于存在，存在也不离于坚性，那么一切存在都将变成地性，存在的“多性”又从何而来呢？因此，由于世间言说的多样性，虽然“多”有待于“存在”，但“存在”并不有待于“多”。所以，作为实有法的涅槃，并非是多的，如言：“一究竟，非多究竟。”并且，在同一（涅槃）上，见与修二者是可能实现的。

ปรินิพฺพุตานํ ปจฺเจกํ นิพฺพานภาเว สตฺตสนฺตานนิยตํ นาม นิพฺพานํ สิยา. ตถา จ สติ สงฺขตตาทิโทสานติวตฺติเยว, กิเลสปฺปหานํ วา มคฺคกิจฺจํ กิเลสานํ อภาโว. ตสฺส จ เอกตฺเต น มคฺคพหุตา กิจฺจนฺตรสฺส กตฺตพฺพสฺส อภาวโต. มคฺคพหุภาโว จ มคฺเคหิ สจฺฉิกาตพฺเพ เอกสฺมึ ธมฺเม อินฺทฺริยานํ อปาฏวปาฏวปาฏวตรปาฏวตมภาเวน สจฺฉิกิริยาวิเสเสน กิเลสานํ ปหานเภเทน โหตีติ นิพฺพานสฺส สภาวธมฺมตฺเต เอว สิยา. อภาโวปิ จ กิเลสานํ มคฺเคน สกิจฺจกตาย กาตพฺโพ เอว สิยา, น สจฺฉิกาตพฺโพ. โก หิ สภาโว อภาวสฺส? โย สจฺฉิกาตพฺโพ สิยา, โส เจ นิพฺพานํ เอเกเนว มคฺเคน สพฺพกิเลสานํ อภาโว เอโก อภินฺโน กาตพฺโพ อาปนฺโน. อญฺญถา มคฺควเสน จตุพฺพิธภาเว นิพฺพานสฺส จตุพฺพิธภาวปฺปสงฺโค, นิพฺพานวิเสสปฺปสงฺโค จ อาปชฺเชยฺยาติ มคฺคกิจฺจสฺส เอกตฺเตน มคฺคพหุตา สิยา. พหุภาเว ปน เตสํ โส วุตฺตนเยน เอกสฺมึ ธมฺเม สจฺฉิกิริยาวิเสสโตติ สิทฺธา นิพฺพานสฺส สภาวธมฺมตา. ขยาธิคนฺตพฺพตาย ปเนตํ ‘‘ขโย’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ขเย ญาณ’’นฺติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๔๒; ๑๓๘๒) หิ วจนโต อริยมคฺโค ขโย นาม. เตน เจตํ อธิคนฺตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘ขโย’’ติ วุตฺตนฺติ.

若涅槃是已般涅槃者各自的涅槃状态，那么涅槃就成了由众生相续所决定的法。如此一来，它就无法超越有为等过患。或者说，（若主张涅槃即是）断除烦恼，是道的任务，是烦恼的不存在。那么，在它（烦恼的不存在）是单一的情况下，道就不应有多种，因为没有其他任务需要完成。而道之所以有多种，是因为诸道所应证悟的同一法，会因根的钝、利、更利、最利而有证悟的差别，以及断除烦恼的差别。这只有在涅槃是自性法时才可能。再者，烦恼的不存在，也应是由道完成其任务时所“作”出的，而非被“亲证”的。不存在又有什么自性可被亲证呢？如果那（不存在）就是涅槃，那么一切烦恼的不存在，作为单一、无差别之法，就应由单一的道所作出。否则，若（不存在）依道而有四种，则会引生涅槃有四种以及涅槃有差别的过患，并且对于单一的道之任务，会有多种道。但是，当诸道有多种时，依前述方式，是由于对同一法的亲证有差别，由此涅槃的自性法性便得以成立。又因为它可藉由“灭尽”（烦恼）而被证得，故被称为“灭”。诚如“于灭之智”（《法集论》二法总论142；1382）所言，圣道名为“灭”。此（涅槃）应由彼（道）所达到、所亲证，因此被称为“灭”。

อิติ นิโรธนิทฺเทสกถาวณฺณนา.

灭解释之释义终。

มคฺคนิทฺเทสกถาวณฺณนา

道解释之释义

๕๖๒. อฏฺฐ ธมฺมาติ ‘‘กตมํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ อารภิตฺวา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา ปาฬิยํ (วิภ. ๒๐๕) ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทานิทฺเทเส อาคตา, ตเมว จ ปาฬึ อาเนตฺวา อุทฺเทสวเสน อิธ จ วุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ ธมฺมา อตฺถโต ปกาสิตา, น มคฺคสจฺจนิทฺเทสวเสนาติ อธิปฺปาโย. ยทิ อตฺถโต ปกาสิตา, กิมตฺถิยํ ปน อิธ กถนนฺติ อาห ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘เอกกฺขเณ ปวตฺตมานาน’’นฺติ อิทํ โลกิยกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ วิรติโย นานากฺขณิกา เอว [Pg.215] โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เสสมคฺคธมฺมา ปน ตตฺถาปิ เอกชฺฌํ อุปฺปชฺชนฺติเยว. วิเสสาวโพธนตฺถนฺติ ปฏิปกฺขสมุคฺฆาตาทิปวตฺติอาการวิเสสสฺส อวโพธนตฺถํ. วิตฺถารโต มคฺคกถา ปรโต อาวิ ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘สงฺเขปโต’’ติ. จตุสจฺจปฏิเวธาย ปฏิปนฺนสฺสาติ ยถา จตุสจฺจาภิสมโย โหติ, เอวํ สพฺพโส ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา ปริปูรณวเสน ปฏิปนฺนสฺส. อริยมคฺคสงฺขาตสฺส โยคสฺส สพฺภาวโต โยคิโน. กามํ อวิชฺชานุสยสมุคฺฆาเต ตเทกฏฺฐกิเลสานํ เลโสปิ นาวสิสฺสติ, วิชฺชาย ปน อวิชฺชา อุชุวิปจฺจนีกธมฺโมติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อวิชฺชานุสยสมุคฺฆาตก’’นฺติ วุตฺตํ. ปรโต มิจฺฉาสงฺกปฺปาทิคฺคหเณปิ เอเสว นโย. ธาตุปฺปกาสนรสาติ ปรมตฺถปกาสนรสา, จตุสจฺจวิภาวนกิจฺจาติ อตฺโถ. มคฺคธมฺมานํ ปฏิปกฺขวิธมนากาโร สาติสยํ ปากโฏ หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ อวิชฺชานุสยสมุคฺฆาตกตํ สมฺมาทิฏฺฐิยา วตฺวาปิ อวิชฺชนฺธการวิทฺธํสนปจฺจุปฏฺฐานตา วุตฺตา.

562. “八法”是指：在《分别论》（Vibhaṅga 205）中，从“什么是导向苦灭之行的圣谛？”开始，于导向苦灭之行的解释中所说的“正见”等八法。此处即是引述该段圣典，以纲要的方式从义理上阐明了正见等八法，其意趣并非依道谛的解释而说。若已从义理上阐明，那么在此处宣说有何目的呢？故说“于此”等。其中，“于一刹那生起”一语，是就世间善心生起时，诸离（恶行）于不同刹那生起而说。而其余的道法，即使在那时也是一同生起的。“为令了知差别”是指，为了了知对治、根除等运作方式的差别相。因为关于道的详细论述将于后面显明，故说“简略地”。“为彻知四谛而行道者”是指，为成就四谛的现观，而以圆满一切前分行道的方式行道者。对于此瑜伽士而言，因其具有名为圣道的瑜伽。诚然，在根除无明随眠时，与它同一基础的烦恼连丝毫也不会残余，但是为了显示无明是智慧的直接对治法，故说“根除无明随眠”。此理亦适用于后面所取的邪思惟等。“以显明界为作用”是指以显明胜义为作用，义即其任务是阐明四谛。因为道法摧毁其对治法的方式极为清晰地现起，所以在说了正见具有根除无明随眠的作用之后，又说了其以破除无明黑暗为现起。

ตถา สมฺปนฺนทิฏฺฐิโนติ ยถา อวิชฺชานุสยสมุคฺฆาโต โหติ, ตถา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺปนฺนทิฏฺฐิโน. เอวญฺหิ จตุสจฺจปฏิเวธาย ปฏิปนฺนสฺส โยคิโนติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺโท อุปสํหรติ. นิพฺพานารมฺมณตา ปน ตํสมฺปยุตฺตวจเนเนว โพธิตา. มิจฺฉาสงฺกปฺปนิฆาตกนฺติ กามสงฺกปฺปาทิมิจฺฉาสงฺกปฺปสมุจฺเฉทกํ. อปฺปนารโสติ นิพฺพานารมฺมเณ มคฺคจิตฺตสฺส สมุปฺปาทวเสน ปวตฺตนโต อปฺปนากิจฺโจ.

“如是具足见者”：即如无明随眠被断除，如是，以道正见具足了见之人。“如是”一词即引申“为彻知四谛而行道的瑜伽士”此义。至于其以涅槃为所缘，则由“与彼相应”之语即已说明。“摧伏邪思惟”：即断除欲思惟等邪思惟。“以安止为作用”：因其于涅槃所缘中，以令道心生起的方式而转起，故有安止之作用。

ตถา ปสฺสโต วิตกฺกยโต จาติ วุตฺตปฺปการาย สมฺมาทิฏฺฐิยา ปสฺสโต, นิพฺพานารมฺมเณ จ สมฺมาสงฺกปฺเปน จิตฺตํ อภินิโรปยโต. วจีทุจฺจริตสมุคฺฆาติกาติ จตุพฺพิธสฺสปิ วจีทุจฺจริตสฺส สมุจฺเฉทิกา. มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ ปฏิปกฺขภาวโต สินิทฺธภาเวน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจาติ อาห ‘‘สา ปริคฺคหลกฺขณา’’ติ. กายิกกิริยา กิญฺจิ กตฺตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, สยญฺจ สมุฏฺฐหนํ ฆฏนํ โหตีติ สมฺมากมฺมนฺตสงฺขาตา วิรติปิ สมุฏฺฐานสภาวา วุตฺตา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐาปนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย.

“如是见者、思惟者”：即以如前所述的正见而见，并以正思惟将心导向涅槃所缘者。“根除语恶行”：即断除所有四种语恶行。因为妄语等（恶行）有欺骗等作用，是粗恶、不摄受的，而正语与之自性相违，以柔润之相有摄受相应诸法的自性，故说“彼以摄受为相”。身行能发起某件应作之事，而发起本身即是努力，故名为正业的离（恶行）亦被说为有发起的自性。或者，发起是策励相应诸法，犹如以身行举起重担。

อสฺสาติ โยคิโน. ตสฺมึ สติ วิสุชฺฌนโต วิสุทฺธิภูตา. ชีวมานสฺส สตฺตสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา สุทฺธิ โวทานํ, อาชีวสฺเสว วา ชีวิตินฺทฺริยวุตฺติยา[Pg.216]. ญายาชีวสฺส อพุทฺธปฏิกุฏฺฐาย สมฺมาชีวิกาย ปวตฺติเหตุตาย ญายาชีวปวตฺติรโส. อิมสฺส หิ ปวตฺติโต ปฏฺฐาย มิจฺฉาชีโว น ปวตฺตตีติ.

“彼”：指瑜伽士。当彼（正命）存在时，因能清净，故成为清净。此即存活有情或相应诸法的清净、净化，或生计本身通过命根的作用而得以清净。因其为不被佛陀呵责之正命、如理生计的生起之因，故其作用是令如理的生计发生。确实，从此（正命）发生之时起，邪命即不再发生。

สพฺพากุสลวิทฺธํสโกปิ สมฺมาวายาโม อุชุปฏิปกฺขทสฺสนวเสน โกสชฺชสมุจฺเฉทโก วุตฺโต. สํกิเลสปกฺขโตปิ ตสฺส ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห. กายาทีสุ สุภาทิอาการุปธารณวเสน ปวตฺตา สุภสญฺญาทิปุพฺพงฺคมา อกุสลกฺขนฺธา มิจฺฉาสติ, ตสฺสา วิทฺธํสโน มิจฺฉาสติวินิทฺธุนโน. อสมฺโมโสติ สมฺโมสวิทฺธํสนโต ตปฺปฏิปกฺโข. อารมฺมณสฺส ยถาสภาวสลฺลกฺขณํ อุปฏฺฐานํ. ‘‘อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ, ‘‘สตารกฺเขน เจตสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๔๘) จ วจนโต วิเสสโต สติ กุสลจิตฺตสฺส อารกฺขาติ อาห ‘‘สติยา สํรกฺขิยมานจิตฺตสฺสา’’ติ.

正精进(sammāvāyāmo)虽能摧毁一切不善，但以显示其直接对治法的方式，它被称为根除懈怠(kosajja)者。即使在杂染方面，对它的策励也称为策励(paggaho)。于身等中，以执取净(subha)相等相而转起的、以净想(subhasaññā)等为前导的不善蕴即是邪念(micchāsati)；摧毁它即是“驱除邪念”(micchāsativiniddhunano)。“不迷忘”(asammosa)是指因其摧毁迷忘，故为迷忘的对治法。“现起”(upaṭṭhāna)是指如实地识知所缘的自性。根据“守护为现起”及“以念守护心”（长部33.1.10(48)）等语，念尤其是善心的守护者，故说“心被念所守护”。

๕๖๓. สจฺจญาณสฺสาติ สจฺจานิ อารพฺภ ปวตฺตนกญาณสฺส, น ปฏิเวธญาณํ วิย สกิเทว พุชฺฌติ, อถ โข ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต อนุ อนุ โพโธ อนุโพโธ, อนุสฺสวาการปริวิตกฺกทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติอนุคโต วา โพโธ อนุโพโธ, ตเทว ญาณนฺติ อนุโพธญาณํ. น หิ ตํ ปจฺจกฺขโต พุชฺฌติ, อนุสฺสวาทิวเสน ปน กปฺปนมุเขน พุชฺฌติ. กิจฺจโตติ ปริชานนาทิโต. ตํกิจฺจกรเณเนว หิ ปริญฺเญยฺยาทีนิ วิย ตานิปิ ตสฺส ปากฏานิ โหนฺติ. วิวฏฺฏานุปสฺสนาย หิ สงฺขาเรหิ ปติลียมานมานสสฺส อุปฺปชฺชมานํ มคฺคญาณํ วิสงฺขารํ ทุกฺขนิสฺสรณํ อารมฺมณํ กตฺวา ทุกฺขํ ปริจฺฉินฺทติ, ทุกฺขคตญฺจ ตณฺหํ ปชหติ, นิโรธญฺจ สจฺฉิกโรติ ผุสติ. อาทิจฺโจ วิย ปภาย สมฺมาสงฺกปฺปาทีหิ สห สมุปฺปนฺนํ ตํ มคฺคํ ภาเวติ, น จ สงฺขาเร อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตมาเนน ญาเณน เอตํ สพฺพํ กาตุํ สกฺกา นิมิตฺตปวตฺเตหิ อวุฏฺฐิตตฺตา. ตสฺมา เอตานิ กิจฺจานิ กโรนฺตํ ตํ ญาณํ ทุกฺขาทีนิ วิภาเวติ ตตฺถ สมฺโมหนิวตฺตเนนาติ ‘‘จตฺตาริปิ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ, เอกปฏิเวเธนาติ อธิปฺปาโย.

563. 关于“谛智”：这是指缘于诸谛而生起的智慧。它不像通达智那样只觉悟一次，而是由于一再地生起，故为随觉。或是伴随着听闻、行相省思、见审察忍的觉悟是随觉，那即是智，故为“随觉智”。它不是直接地觉悟，而是通过听闻等，以构想的方式觉悟。其作用是从遍知等开始。正是通过完成其作用，那四谛也如应被遍知法等一般，对他变得显明。确实，对于以还灭随观从诸行退缩之心的人，生起的道智以无行、苦之出离（即涅槃）为所缘，而遍知苦，舍断与苦有关的渴爱，作证并触证灭。如同太阳与其光明同时出现，（道智）修习那与正思惟等一同生起的道。然而，不舍离诸行而转起的（世间）智慧是无法完成这一切的，因为它未曾出离于在相中转起者。因此，当该智履行这些作用时，它通过在彼处（于诸谛）去除痴迷而阐明苦等，故说“通达所有四谛”，其意为“以一次通达”而通达。

ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตีติ กาลนฺตรทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เจ? น, ‘‘โย นุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) เอกทสฺสิโน อญฺญตฺตยทสฺสิตาวิจารณายํ ตํสาธนตฺถํ อายสฺมตา [Pg.217] ควมฺปติตฺเถเรน อิมสฺส สุตฺตสฺส อานีตตฺตา, ปจฺเจกญฺจ สจฺเจสุ ทิสฺสมาเนสุ อญฺญตฺตยทสฺสนสฺส โยชิตตฺตา. อญฺญถา อนุปุพฺพาภิสมเย ปุริมทิฏฺฐสฺส ปจฺฉา อทสฺสนโต สมุทยาทิทสฺสิโน ทุกฺขาทิทสฺสิตา น โยเชตพฺพา สิยา. โยชิตา จ สา ‘‘โย ทุกฺขสมุทยํ ปสฺสติ, ทุกฺขมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐). โลกิยํ สจฺจญาณํ. ตตฺถ โลกิยญาเณ. ปริยุฏฺฐานสงฺขาโต อภิภโว ปริยุฏฺฐานาภิภโว, ตสฺส วเสน. สุทฺธสงฺขารปุญฺชมตฺตทสฺสนโต สกฺกายทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นิวตฺเตติ. ‘‘โลกสมุทยํ โข, กจฺจาน, ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ยา โลเก นตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕) วจนโต สมุทยทสฺสนํ เหตุผลปพนฺธาวิจฺเฉททสฺสนโต ปริยุฏฺฐานาภิภววเสน ปวตฺตมานํ อุจฺเฉททิฏฺฐึ นิวตฺเตติ. ‘‘โลกนิโรธํ โข…เป… ปสฺสโต ยา โลเก อตฺถิตา, สา น โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕) วจนโต นิโรธทสฺสนํ เหตุนิโรธา ผลนิโรธทสฺสนโต สสฺสตทิฏฺฐึ นิวตฺเตติ. อตฺตการสฺส ปจฺจกฺขทสฺสนโต มคฺคทสฺสนํ ‘‘นตฺถิ อตฺตกาเร, นตฺถิ ปรกาเร, นตฺถิ ปุริสกาเร’’ติอาทิกํ (ที. นิ. ๑.๑๖๘) อกิริยทิฏฺฐึ ปชหติ. ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสาย, อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ, นตฺถิ เหตุ…เป… วิสุทฺธิยา, อเหตู อปฺปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺตี’’ติอาทิกา (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๑๐๑, ๒๒๗; สํ. นิ. ๓.๒๑๒) อเหตุกทิฏฺฐิ จ อิธ อกิริยาทิฏฺฐิคฺคหเณเนว คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. สาปิ หิ วิสุทฺธิมคฺคทสฺสเนน ปหียตีติ. ทุกฺเข ญาณํ สมุทยผลสฺส ทุกฺขสฺส อทฺธุวาทิภาวํ ปสฺสตีติ ผเล วิปฺปฏิปตฺตึ นิวตฺเตติ.

“他也见到苦的生起”，这是指见到另一时之事吗？不是的。因为在考察“见一谛者亦见其他三谛”时，具寿伽梵婆提(Gavampati)长老为了证明此点而引用了这部经：“贤友，凡是见到苦的人，他也见到苦的生起”等（《相应部》5.1100）；并且因为当诸谛被个别地见到时，“见其他三谛”的说法也适用。否则，在次第觉悟中，由于先前所见之后不再见到，那么见到集等的人就不应适用“亦见苦等”的说法了。而此说已被确立，如：“凡是见到苦的生起的人，他也见到苦”等（《相应部》5.1100）。这是世间谛智。在世间智中，被称为“缠”的制伏即是“制伏诸缠”，凭借它……。由于只见到纯粹的诸行之聚合，故去除身见之缠。根据“迦旃延，以如实正慧见到世间集者，则对世间中的‘无有’不会生起”（《相应部》2.15）之说，见集，由于见到因果相续不断，故以制伏诸缠的方式去除断见。根据“见到世间灭者……则对世间中的‘有’不会生起”（《相应部》2.15）之说，见灭，由于见到因灭则果灭，故去除常见。由于亲见自作者，见道舍断了“无作者、无他作者、无人功”等（《长部》1.168）无作见。应知，“众生之杂染无因无缘，众生无因无缘而杂染；……众生之清净无因无缘，众生无因无缘而清净”等（《长部》1.168；《中部》2.101, 227；《相应部》3.212）无因见，也已包含在此处所说的无作见中。因为它也通过见到清净道而被舍断。苦智，由于见到作为集之果的苦的无常等状态，故去除对于果的颠倒行。

อิสฺสโร โลกํ ปวตฺเตติ สชฺเชติ นิวตฺเตติ สํหรตีติ อิสฺสรการณิโน วทนฺติ. ปธานโต โลโก อาวิ ภวติ, ตตฺเถว จ ปติลียตีติ ปธานการณิโน.

“自在天（Issara）令世界转起、创造、还灭、收摄”，此乃自在天因论者所说。“世界由自性（padhāna）显现，亦于其中消融”，此乃自性因论者所说。

‘‘กาโล กโรติ ภูตานิ, กาโล สํหรตี ปชา;

กาโล สุตฺเต ชาครติ, กาโล หิ ทุรติกฺกโม’’ติ. –

“时间创造诸有情，时间收摄诸众生；时间唤醒睡眠者，时间确实难超越。”

กาลวาทิโน. กณฺฏกสฺส ติขิณภาโว วิย, กปิฏฺฐผลาทีนํ ปริมณฺฑลตา วิย, มิคปกฺขิสรีสปาทีนํ วิจิตฺตตา วิย จ สภาเวเนว โลโก สมฺโภติ, วิโภติ จาติ สภาววาทิโน. อาทิ-สทฺเทน อณูหิ [Pg.218] โลโก ปวตฺตติ, สพฺพํ ปุพฺเพกตเหตุ, โลโก นิยโต อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณิสทิโส, น เอตฺถ กสฺสจิ ปุริสกาโรติ นิยติวาทิโน.

（以上是）时论者（kālavādino）之说。“犹如荆棘之锐利，木苹果等之浑圆，兽、鸟、爬虫等之多彩，世界仅由自性（sabhāva）而生起、坏灭”，此乃自性论者（sabhāvavādino）之说。此外亦有主张：“世界由原子（aṇu）转起”；“一切皆因过去所作”；以及“世界是命定的（niyata），犹如以不可断之线所穿系之不坏之宝珠，于此无任何人之功用”，此乃宿命论者（niyativādino）之说。

‘‘ยทิจฺฉาย ปวตฺตนฺติ, ยทิจฺฉาย นิวตฺตเร;

ยทิจฺฉาย สุขํ ทุกฺขํ, ตสฺมา ยาทิจฺฉกี ปชา’’ติ. –

“（万物）偶然生起，偶然坏灭；苦与乐皆是偶然，因此众生皆属偶然。”

ยทิจฺฉาวาทิโน, เย อธิจฺจสมุปฺปตฺติวาทิโนติ จ วุจฺจนฺติ. เอวมาทิอการณวาทสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. รามุทกอาฬาราทีนํ วิย, อรูปโลเก นิคณฺฐานํ วิย จ โลกถูปิกายํ อปวคฺโค โมกฺโขติ คหณํ อปวคฺคคาโห. อาทิ-สทฺเทน ปธานสฺส อปฺปวตฺติ, คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานํ, พฺรหฺมุนา สโลกตา, สมีปตา, สํโยโค, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ เอวมาทีนํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปธานสฺส อปฺปวตฺติ มหตาทิภาเวน อปริณาโม, อนภิพฺยตฺติ วา. ‘‘อหมญฺโญ, ปกติ อญฺญา’’ติ เอวํ ปวตฺตปกติปุริสนฺตรชานเนน อตฺตสุขทุกฺขโมเหสุ อวิภาคคฺคหเณ กิร นิวตฺติเต วุตฺตนเยน ปธานํ นปฺปวตฺตติ, โส วิโมกฺโขติ กาปิลา. คุณวิยุตฺตสฺสาติ พุทฺธิสุขทุกฺขอิจฺฉาโทสปฺปยตฺตธมฺมาธมฺมสงฺขาเรหิ นวหิ อตฺตคุเณหิ วิยุตฺตสฺสาติ กณาทมตานุสาริโน. สโลกตา พฺรหฺมุนา สมานโลกตา. สมีปตา ตสฺส สมีปปฺปวตฺติตา. สํโยโค เตน เอกีภาวูปคมนํ. ‘‘อินฺทฺริยตปฺปนปุตฺตมุขทสฺสนาทีหิ วินา อปวคฺโค นตฺถี’’ติ คเหตฺวา ตถา ปวตฺตนํ กามสุขลฺลิกานุโยโค. อนสนเกสลุญฺจนาทิตปจริยาย นคฺคสีลโคสีลกุกฺกุรสีลาทีหิ จ อตฺตปริตาปเนน โมกฺโข โหตีติ อตฺตกิลมโถ.

偶然论者，他们也被称为“无因生起论者”。应知这是对此等无因论的摄集。如在无色界的罗摩仙人(Rāma)、优陀伽仙人(Uddaka)、阿罗逻仙人(Āḷāra)等，以及如在世间顶峰（即无想有情天）的尼乾陀(Nigaṇṭha)，执取其所达到的境界为解脱，此为“解脱执”。通过“等”字，应知还摄集了如下观点：自性(prakṛti)的不转起；离德之我在其自性中安住；与梵天同界、亲近、合一；现法涅槃论等。于此，“自性的不转起”是指自性不转变为大(mahat)等，或不显现。据说，当通过了知“我为一，自性为另一”这种自性与神我(puruṣa)的差异，从而去除对神我与乐、苦、痴不可分的执取时，自性便如前述方式不再转起，迦毗罗派(Kāpila)认为这就是解脱。“离德”是指离去慧、乐、苦、欲、瞋、勤、法、非法、行这九种我之德，这是随顺迦那陀(Kaṇāda)之见者（胜论派）的观点。“同界”是与梵天处于同一世界。“亲近”是行于梵天之近处。“合一”是与梵天合为一体。执取“若无满足感官、得见子面等，则无解脱”而如是行事，是欲乐享受的致力(kāmasukhallikānuyoga)。认为通过绝食、拔发等苦行，以及裸行、牛戒、狗戒等以自我折磨而有解脱，是自我折磨(attakilamatha)。

สฺวายํ สพฺโพ มิจฺฉาคาโห สจฺจญาเณ สติ ปติฏฺฐํ น ลภตีติ วุตฺตเมวตฺถํ สงฺคณฺหนฺโต ‘‘โลเก โลกปฺปภเว’’ติ คาถมาหาติ.

所有这些邪执，当有谛智时，则不得立足。为了摄集此已说之义，（世尊）说了“于世间及世间生起处……”这首偈颂。

ญาณกิจฺจโต วินิจฺฉยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

依智之作用的抉择释义终。

๕๖๔. เสสา [Pg.219] สพฺพธมฺมาติ เสสา เอกาสีติ โลกิยธมฺมา. อชฺฌตฺติกพาหิเรสุ ทฺวาทสสุ อายตเนสุ กามภววิภวตณฺหาวเสน ทฺวาทสติกา ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค วา อาคตนเยน กาลวิภาคํ อนามสิตฺวา วุตฺตานิ. ตทามสเน หิ อฏฺฐสตํ โหนฺติ. อสมฺมิสฺสนฺติ เอกกตฺตา เกนจิ อสมฺมิสฺสํ, กุโต ตทนฺโตคธปฺปเภโทติ อธิปฺปาโย. วีมํสิทฺธิปาทาทีนํ โพธิปกฺขิยานํ สติปิ กิจฺจนานตฺเต อตฺถโต เอกตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิยา สงฺคโหติ สมฺมาทิฏฺฐิมุเขน ตทนฺโตคธตา วุตฺตา.

564. “其余一切法”是指其余八十一种世间法。于内外十二处中，依欲爱、有爱、无有爱之力，十二个三数组即是三十六种爱行；或如《小事分别》(Khuddakavatthuvibhaṅga)中所来之理，是在未触及时间划分的情况下所说。因为在触及它时，则有一百零八种。“不相混”是说，由于其单一性，不与任何其他法相混，其意为：“其内所含的差别又从何而来？”虽然观神足(vīmaṃsiddhipāda)等菩提分法(bodhipakkhiyadhamma)在作用上有所不同，但从义理上是同一的，故为正见所摄。因此，以正见为首，说了它们于其中（道谛）的涵摄。

ตโย เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโยติ โลกิยกฺขเณ อโลภเมตฺตากรุณาสมฺปโยควเสน ภินฺนา, มคฺคกฺขเณ โลภพฺยาปาทวิหึสาสมุจฺเฉทนวเสน ตโยติ เอโกปิ วุตฺโต. เอส นโย สมฺมาวาจาทีสุ. อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตานํ ปน ภาเว สมฺมาอาชีวสมฺภวโต เตน เตสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ภวนฺตเรปิ ชีวิตเหตุปิ อริเยหิ อวีติกฺกมนียตฺตา อริยกนฺตานํ สมฺมาวาจาทิสีลานํ คหเณน เยน สทฺธาหตฺเถน ตานิ คเหตพฺพานิ, โส สทฺธาหตฺโถ คหิโต เอว โหตีติ ตโต อนญฺญานิ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลานิ ตตฺถ อนฺโตคธานิ วุตฺตานิ. ฉนฺโท ปน สทฺธานุคุโณติ กตฺวา ฉนฺทิทฺธิปาทสฺสาปิ ตทนฺโตคธตา วุตฺตา. เตสํ อตฺถิตายาติ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลฉนฺทิทฺธิปาทานํ อตฺถิตาย สีลสฺส อตฺถิภาวโต ติวิเธนาปิ สีเลน เต ตโยปิ คหิตาติ ตตฺถ อนฺโตคธา. จิตฺตสมาธีติ จิตฺติทฺธิปาทํ วทติ. ‘‘จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒; เปฏโก. ๒๒; มิ. ป. ๒.๑.๙) หิ จิตฺตมุเขน สมาธิ วุตฺโตติ สมาธิมุเขน จิตฺตมฺปิ วตฺตพฺพตํ อรหติ. จิตฺติทฺธิปาทภาวนาย ปน สมาธิปิ อธิมตฺโต โหตีติ วีมํสิทฺธิปาทาทิวจนํ วิย จิตฺติทฺธิปาโทติ อวตฺวา อิธ ‘‘จิตฺตสมาธี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๖๖; ๓.๓๕๙; สํ. นิ. ๕.๓๗๖; อ. นิ. ๓.๙๖; ๑๑.๑๒) วจนโต สมาธิอุปการา ปีติปสฺสทฺธิโย, ตสฺมา สมาธิคฺคหเณน คหิตา. อุเปกฺขา ปน สมาธิอุปการกโต, ตํสทิสกิจฺจโต จ. ตสฺมา สมาธิสีเสน เอเตสํ อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา.

出离寻等三者，于世间刹那时，因与无贪、慈、悲相应而有差别；于道刹那时，因断除贪、瞋、害而亦说为一。此理亦适用于正语等。至于少欲、知足，因正命由其而有，故当知彼等亦摄于其中。再者，即使在来世，即使为了生命，圣者亦不逾越，故当以信之手执取圣者所喜爱的正语等戒；而那信之手便已被执取，因此，与此不异的信根、信力，亦说被包含于其中。又，欲(chanda)随顺于信，故欲神足(chandiddhipāda)亦说被包含于其中。由于彼等（信根、信力、欲神足）的存在，戒才得以存在，故此三者亦被三类戒所含摄，而被包含于其中。心定(Cittasamādhi)，是指心神足(cittiddhipāda)。诚然，在“修习心与慧”中，是以心为首说定，故亦应以定为首说心。然而，通过修习心神足，定也会变得卓越，因此，此处不像观神足(vīmaṃsiddhipāda)等词那样说“心神足”，而是说“心定”。根据“心喜者身轻安，身轻安者感受乐，乐者心入定”之说，喜与轻安是定的助缘，故以“定”的含摄而被含摄。至于舍(upekkhā)，因其是定的助缘，且作用与此相似。故当知彼等亦以定为首而被包含于其中。

อนฺโตคธานํ ปเภทวินิจฺฉยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

所含摄法之分类抉择释义终。

๕๖๕. ภาโร [Pg.220] วิย ทุกฺขสจฺจํ วิฆาตกตฺตา, สํหรณียวเสน วิหนฺตภาวโตติ อตฺโถ. ภาราทานมิว ตตฺถ ตตฺถ ภเว อุปฺปชฺชนกวิฆาตสฺส เหตุภาวโต. ภารนิกฺเขปนมิว ปวตฺติทุกฺขวูปสมภาวโต. โรโค วิย, ทุพฺภิกฺขมิว จ พาธกตฺตา. โรคนิทานํ วิย, ทุพฺพุฏฺฐิ วิย จ ปภวลกฺขณตฺตา. ทุพฺพุฏฺฐีติ จ อวสฺสนํ วา อติวสฺสนํ วา. โรควูปสโม วิย, สุภิกฺขมิว จ สนฺติลกฺขณตฺตา, สุขภาวโต. ‘‘นิพฺพานํ ปรมํ สุข’’นฺติ (ธ. ป. ๒๐๓-๒๐๔) หิ วุตฺตํ. เภสชฺชมิว, สุวุฏฺฐิ วิย จ ทุกฺขสฺส เหตุปจฺเฉทโต, ตสฺส จ อปคมูปายภาวโต. นิยฺยานลกฺขณญฺหิ มคฺคสจฺจํ. อนิฏฺฐภาวโต, สาสงฺกสปฺปฏิภยโต จ ทุกฺขํ เวริวิสรุกฺขภยโอริมตีรูปมํ. เวรํ พฺยาปาโท, ปจฺจตฺถิกภาโว วา. เวรสมุคฺฆาโต เวรวูปสโม เมตฺตา. เวรสมุคฺฆาตุปาโย สงฺคหวตฺถูนิ.

565. 苦谛犹如重担，因其有损害性，且应被运走。犹如承担重担，因为是于彼彼有中生起之损害的因。犹如放下重担，因为是相续苦的止息。犹如疾病、犹如饥荒，皆因其有恼害性。犹如病因、犹如恶雨，皆因其有生起之相。所谓恶雨，即无雨或过雨。犹如病愈、犹如丰收，皆因其有寂静相，因其是安乐。诚如所言：“涅槃是至上乐。”犹如良药、犹如好雨，因为它断除苦因，且是离苦的方法。道谛实有出离相。因其不可爱乐，且有疑惧与危险，故苦犹如怨敌、毒树、怖畏、此岸。怨敌即是瞋恚，或为敌对状态。根除怨敌，即是怨敌的止息，即是慈。根除怨敌的方法是四摄事。

อุปมาโต วินิจฺฉยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

依譬喻之抉择释义终。

๕๖๖. เอส นโย สมุทยาทีสูติ อตฺถิ เจตฺถ สมุทโย, น อริยสจฺจํ, อตฺถิ อริยสจฺจํ, น สมุทโย, อตฺถิ สมุทโย เจว อริยสจฺจญฺจ, อตฺถิ เนว สมุทโย น อริยสจฺจนฺติ. เสสสจฺจทฺวเยปิ เอเสว นโย. น อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺยปหาตพฺพาสงฺขตนิยฺยานภาวาภาวโต. อิตรํ ปน อริยสจฺจทฺวยนฺติ สมุทยมคฺคสจฺจทฺวยมาห. สิยา ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขตาย. เตนาห ‘‘อนิจฺจโต’’ติ. ตถตฺเตนาติ ตถสภาเวน, ปริญฺเญยฺยภาเวนาติ อตฺโถ. เอเตน ตํ อริยสจฺจทฺวยํ ‘‘สิยา ทุกฺขํ, น อริยสจฺจํ, สิยา อริยสจฺจํ, น ทุกฺข’’นฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. อริยสจฺจสทฺทปรา หิ ทุกฺขาทิสทฺทา ปริญฺเญยฺยาทิภาวํ วทนฺติ. เตเนว อริยสจฺจสทฺทานเปกฺขํ ทุกฺขสทฺทํ สนฺธาย มคฺคสมฺปยุตฺตสามญฺญผลธมฺมานํ อาทิปทสงฺคโห วุตฺโต, อริยสจฺจสทฺทาเปกฺขํ ปน สนฺธาย จตุตฺถปทสงฺคโห.

566. 此理亦适用于集等诸谛：此处有集，非圣谛；有圣谛，非集；有集亦是圣谛；有非集亦非圣谛。其余二谛亦是此理。之所以不是圣谛，是因为它不具有应遍知、应断除、无为、出离的性质。而所谓的“另外的二圣谛”，是指集谛与道谛。就其为行苦而言，它可为苦。因此说“因其无常”。“如是”意为如其自性，即应遍知之性。以此，它显示了关于那二圣谛的此义：“或为苦，非圣谛；或为圣谛，非苦。”诚然，“苦”等词语，唯有在“圣谛”一词之后，才表述应遍知等的状态。因此，针对不依赖于“圣谛”一词的“苦”词，道相应法与沙门果法被说为由首句所摄；而针对依赖于“圣谛”一词的“苦”词，则被说为由第四句所摄。

สพฺพากาเรนาติ สพฺพปฺปกาเรน. ยถา มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมาทโย เอกงฺควิกลา, เอวํ อหุตฺวา สพฺพงฺคโยเคน ทุกฺขตาย เจว อริยสจฺจตาย จาติ อตฺโถ. ‘‘อุปาทานกฺขนฺธปญฺจก’’นฺติ วุตฺเต ตณฺหายปิ สงฺคโห สิยาติ ตํนิวตฺตนตฺถํ ‘‘อญฺญตฺร ตณฺหายา’’ติ วุตฺตํ ตสฺสา วิสุํ อริยสจฺจภาวโต. สมุทยาทีสุ อวเสสกิเลสาทโย ปภวฏฺเฐน สมุทโย, น อริยสจฺจํ สุตฺตนฺตสํวณฺณนา อยนฺติ กตฺวา[Pg.221]. นิโรโธ อริยสจฺจํ, น สมุทโย. อิตรํ ปน อริยสจฺจทฺวยํ สิยา สมุทโย อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยฏฺเฐน, น ปน ยสฺส ปหานาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเตน, สพฺพากาเรน ปน ตณฺหาสมุทโย เจว อริยสจฺจญฺจ. มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมา, สามญฺญผลานิ จ ยสฺส ปหานาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเตน เนว สมุทโย, น อริยสจฺจํ. สงฺขารนิโรโธ, นิโรธสมาปตฺติ จ นิโรโธ, น อริยสจฺจํ. สมุทโย อริยสจฺจํ, น นิโรโธ. อิตรํ ปน อริยสจฺจทฺวยํ สิยา นิโรโธ ขณนิโรธสพฺภาวโต, น ปน ยสฺส สจฺฉิกิริยาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเตน. สพฺพากาเรน ปน อสงฺขตา ธาตุ นิโรโธ เจว อริยสจฺจญฺจ. เสสํ วุตฺตนยเมว. อริยมคฺคโต อญฺญานิ มคฺคานิ มคฺโค, น อริยสจฺจํ. นิโรโธ อริยสจฺจํ, น มคฺโค. อิตรํ ปน สจฺจทฺวยํ สิยา มคฺโค ภวคามินิปฏิปทาภาวโต, น ปน ยสฺส ภาวนาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ตถตฺเตน, สพฺพากาเรน ปน นิโรธคามินิปฏิปทา มคฺโค เจว อริยสจฺจญฺจ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“以一切行相”即以一切种类。其义为：并非如与道相应的诸法等缺少一分，而是具足一切分，既是苦性，也是圣谛性。当说“五取蕴”时，贪爱也可能被摄入，为排除此，故说“除了贪爱”，因其为单独的圣谛。于集等中，其余烦恼等以源头之义是集，非圣谛，因为这是经的释义。灭是圣谛，非集。其余二圣谛以作为其果之缘的意义，或可是集；但并非就“为断除它而在世尊处修梵行”的意义而言。然而，从一切方面来说，贪爱既是集，也是圣谛。与道相应的诸法及沙门果，就“为断除它而在世尊处修梵行”的意义而言，既非集，亦非圣谛。行之灭与灭尽定是灭，非圣谛。集是圣谛，非灭。其余二圣谛或可是灭，因有刹那灭故；但并非就“为证悟它而在世尊处修梵行”的意义而言。从一切方面来说，无为界既是灭，也是圣谛。其余如前已说。圣道之外的其他道是道，非圣谛。灭是圣谛，非道。其余二谛或可是道，因其为趣向“有”的行道；但并非就“为修习它而在世尊处修梵行”的意义而言。从一切方面来说，趣向灭的行道既是道，也是圣谛。其余如前已说。

จตุกฺกโต วินิจฺฉยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四法抉择释义终。

๕๖๗. สุญฺญานีติ เวทกาทีหิ พาหิรกปริกปฺปิเตหีติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขญฺหิ เวทนียมฺปิ สนฺตํ เวทกรหิตํ, เกวลํ ปน ตสฺมึ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺตมาเน ทุกฺขํ เวเทตีติ โวหารมตฺตํ โหติ. เอส นโย อิตเรสุปิ.

567. “空”的意趣是，空于外道所构想的感受者等。诚然，苦虽是所应感受之法，却无感受者；仅仅是当其依自身的缘而转起时，才有“感受苦”这一世俗说法。于其余诸谛亦是此理。

‘‘ทุกฺขเมวา’’ติ อวธารเณน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘น โกจิ ทุกฺขิโต’’ติ วุตฺตํ. กิริยาว วิชฺชตีติ สมุทยสจฺจํ สนฺธาย วทติ. ปุริมสจฺจทฺวยสฺส วิปากวฏฺฏกมฺมวฏฺฏสงฺคหโต การกสฺส วา ทุกฺขสจฺจสภาวมาห. กาตพฺพาปิ หิ กิริยา การกรหิตา เกวลํ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ตาย ปวตฺตมานาย ทุกฺขสญฺญิเต ธมฺมปฺปพนฺเธ กิริยํ กโรตีติ โวหารมตฺตํ โหติ. นิพฺพุตคมเกสุปิ เอเสว นโย. ‘‘มคฺโค อตฺถี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘มคฺคมตฺถี’’ติ โอการสฺส อภาโว กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. คมโกติ นิพฺพุตึ คนฺตา.

为显示“唯有苦”这一限定所遮遣之义，故说“无有受苦者”。说“唯有行存在”，是针对集谛而说。或因前二谛摄于果报轮与业轮，故说作者有苦谛之自性。诚然，所应作之行亦无作者，仅当其依自身的缘而转起时，于名为“苦”的法相续中，“作行”仅是世俗说。于趣向涅槃者亦是此理。当说“maggo atthi”（有道）时，说成“maggamatthi”，当知是省略了“o”音。“行者”(gamako)是趣向涅槃者。

กิเลสาสุจิปคฺฆรณฏฺเฐน สาสวตา อสุภตาติ กตฺวา อนาสวตฺตา นิโรธมคฺคา สุภา เอว. ทุกฺขาทีนํ ปริยาเยน สมุทยาทิภาโว จ อตฺถิ[Pg.222], น ปน นิโรธภาโว, นิโรธสฺส วา น ทุกฺขาทิภาโวติ นิโรธาวเสสตฺตยานํ น อญฺญมญฺญสมงฺคิตาติ อาห ‘‘นิโรธสุญฺญานิ วา’’ติอาทิ.

以流出烦恼不净之义，有漏为不净；作此解后，因无漏故，灭与道是清净的。苦等以异门亦可为集等，然非灭的状态；或灭亦非苦等的状态。是故，灭与其余三谛不互相俱有，故说“或空于灭”等。

สมุทเย ทุกฺขสฺสาภาวโตติ โปโนภวิกาย ตณฺหาย ปุนพฺภวสฺส อภาวโต. ยถา วา ปกติวาทีนํ วิการา อวิการิภาวโต, ปุพฺเพ ปติปลีนา จ ปกติภาเวเนว ติฏฺฐนฺติ, น เอวํ สมุทยสมฺปยุตฺตมฺปิ ทุกฺขํ สมุทยภาเวน ติฏฺฐตีติ อาห ‘‘สมุทเย ทุกฺขสฺสาภาวโต’’ติ. มคฺเค จ นิโรธสฺส อภาวโตติ สมฺพนฺโธ. ยถา อวิภตฺเตหิ วิกาเรหิ มหาหงฺการตมฺมตฺตวิเสสินฺทฺริยภูตวิเสเสหิ ปกติภาเวเนว ฐิเตหิ ปกติ สคพฺภา อิจฺฉิตา ปกติวาทีหิ, เอวํ น ผเลน สคพฺโภ เหตูติ อตฺโถ. ‘‘ทุกฺขสมุทยานํ นิโรธมคฺคานญฺจ อสมวายา’’ติ เอตํ วิวรนฺโต อาห ‘‘น เหตุสมเวตํ เหตุผล’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อิธ ตนฺตูสุ ปโฏ, กปาเลสุ ฆโฏ, พีรเณสุ กโฏ ทฺวีสุ อณูสุ ทฺวิอณุก’’นฺติอาทินา อิธ วุทฺธิโวหารชนโก อวิสุํ สิทฺธานํ สมฺพนฺโธ สมวาโย, เตน สมวาเยน การเณสุ ทฺวีสุ อณูสุ ทฺวิอณุกํ ผลํ สมเวตํ เอกีภูตมิว สมฺพทฺธํ, ตีสุ อณูสุ ติอณุกนฺติ เอวํ มหาปถวีมหาอุทกมหาอคฺคิมหาวาตกฺขนฺธปริยนฺตํ ผลํ อตฺตโน การเณสุ สมเวตนฺติ สมวายวาทิโน วทนฺติ. เอวํ ปน วทนฺเตหิ อปริมาเณสุ การเณสุ มหาปริมาณํ เอกํ ผลํ สมเวตํ อตฺตโน อนฺโตคเธหิ การเณหิ สคพฺภํ อสุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวมิธ สมวายาภาวา ผเล เหตุ นตฺถีติ เหตุสุญฺญํ ผลนฺติ อตฺโถ.

“于集中，苦不存在”是说，在导致再生的渴爱中，再生（这种苦）是不存在的。或者，如自性论者(pakativādī)认为，诸变异由于其不变性，即使先前已潜伏，也仍以自性状态而住立；但与集相应的苦并非如此以集的状态而住立，因此说“于集中，苦不存在”。‘于道，灭不存在’，这是其关联。如自性论者所欲求的，当未分化的变异——大、我慢、五唯、诸根、诸大种——以自性状态而住立时，自性是‘有胎’的；同样地，其义为：因并非怀着果胎。为了阐明“苦与集、灭与道无和合”，而说“果并非和合于因”等。于此，如说“于诸丝中有布，于诸陶土中有瓶，于诸草中有席，于二原子中有双原子”等，在此，能产生“在此”这一认知和言说的、不可分离地成立者之间的关系是和合。通过此和合，在作为因的二原子中，双原子果与因和合，仿佛结合为一体；于三原子中有三原子等，乃至大地、大水、大火、大风蕴边际之果，皆与其各自之因和合，此为和合论者(samavāyavādino)所说。如此主张时，即是说，于无量因中，有一个大果与其因和合，因其内在包含了诸因而是‘有胎’的、不空的。同样，在此，因为没有和合，所以果中无因，其义为“果空于因”。

สุญฺญโต วินิจฺฉยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

空性抉择释义终。

อิติ มคฺคนิทฺเทสกถาวณฺณนา.

道之解释论之释义。

เอกวิธาทิวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

一法等抉择论之释义

๕๖๘. ปวตฺติภาวโตติ สํสารสฺส ปวตฺติภาวโต. จตุอาหารเภทโตติ จตุอาหารปฺปจฺจยวิเสสโต. เอเตน จตฺตาโร กพฬีการาทิอาหารวิเสเส, อชฺโฌหรณียวตฺถุ, สฬายตน, อวิชฺชา, อภิสงฺขารสงฺขาเต ตปฺปจฺจยภูตธมฺมวิเสเส จ สงฺคณฺหาติ[Pg.223], โอชฏฺฐมกรูป, เวทนา, ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ, นามรูปสงฺขาเต ตนฺนิพฺพตฺตธมฺมวิเสเส จ.

568. “因其流转状态”即因轮回的流转状态。“因四食的差别”即因四食之缘的差别。借此，它含摄了四种食的差别，如段食等；作为彼等之缘的诸法差别，即所谓的所吞食物、六处、无明、行；以及由彼等所生的诸法差别，即所谓的以食素为第八的色、受、结生识、名色。

ปวตฺตกภาวโต ปวตฺติทุกฺขสฺส. รูปาภินนฺทนาทิเภโท รูปกฺขนฺธาทิอภินนฺทนเภโท, รูปารมฺมณาทิวเสนาปีติ วทนฺติ. รูปตณฺหาทีนํ ปจฺเจกํ อเนกเภทตฺตา ฉ ตณฺหากายา, เตสํ เภทโต.

因其为流转之苦的促成者。“欢喜色等之差别”即是欢喜色蕴等之差别；亦有人说，是依色所缘等而言。由于色贪等各自有多种差别，故有六种贪身，此乃依其差别而言。

อุปาทาเนหิ อุปาทียตีติ อุปาทิ, อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกํ. ตนฺนิสฺสรณภูตํ นิพฺพานํ, ตสฺส วูปสโม ตํสนฺตีติ กตฺวา ตสฺส ยาว ปจฺฉิมํ จิตฺตํ, ตาว เสสตํ, ตโต ปรํ อนวเสสตญฺจ อุปาทาย สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ, นิรุปาทิเสสนิพฺพานธาตูติ ทฺวิธา โวหรียติ. ยถา จายํ เภโท โวหารโต, เอวมิตเรปีติ เต กติปเย ทสฺเสตุํ ‘‘ติวิโธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺญถา เอกสฺส สโต นิพฺพานสฺส กุโต เภโทติ.

被诸取所取，故为“所取”，即五取蕴。从彼解脱即是涅槃，因其是彼之平息与寂静。依此，乃至最后一心存在，则为有余；此后则为无余。故而，有“有余依涅槃界”与“无余依涅槃界”二种称谓。此区别既依世俗言说，其他区别亦然。为示数例，故说“三种”等。否则，独一存在的涅槃，何来区别？

สมถวิปสฺสนาเภทโตติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปา วิปสฺสนา, อิตเร สมถาติ วทนฺติ. สีลมฺปิ หิ สมถสฺส อุปการกตฺตา สมถคฺคหเณน คยฺหตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. อถ วา ยานทฺวยสฺส วเสน ลทฺโธ มคฺโค สมโถ วิปสฺสนาติ อาคมนวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อยนฺติ อริยมคฺโค. สปฺปเทสตฺตาติ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสตฺตาติ อตฺโถ. เอกเทโส หิ ปทิสฺสติ อวยวภาเวน อปทิสียตีติ ปเทโส, อตฺตโน สมุทายํ ปติ สห ปเทเสนาติ สปฺปเทโสติ วุจฺจติ ยถา ‘‘สนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๙), สีลกฺขนฺธาทโย จ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรสีลาทิสงฺคาหกา, อริยมคฺโค โลกุตฺตโร เอวาติ ตเทกเทโส โหติ.

“因止观之差别”者，于此，有人说正见、正思惟是观(vipassanā)，其余是止。其意趣为：戒亦因有助于止，故为“止”所含摄。又或者，当知依于止乘与观乘二者而得之道，被称为止与观，此乃依传承所说。此即圣道。“因其有分”者，义为是戒蕴等的一部分。一部分因被指示、被指称为一个构成部分，故为“分”(padeso)。相对于其总体，与部分俱在，故称“有分”(sappadeso)，如言“有见之法”。戒蕴等含摄一切世间与出世间之戒等，而圣道仅是出世间，故为其一部分。

สชาติโตติ สมานชาติโต, วจีทุจฺจริตวิรติอาทิเภเทสุ สมานาย สีลชาติยาติ อตฺโถ.

“因其同类”即因其种类相同，义为：于离语恶行等差别中，具有相同的戒之种类。

โอนตสหาโย วิย วายาโม ปคฺคหกิจฺจสามญฺญโต. อํสกูฏํ ทตฺวา ฐิตสหาโย วิย สติ อปิลาปนวเสน นิจฺจลภาวกรณสามญฺญโต. สชาติโตติ สวิตกฺกสวิจาราทิเภเทสุ สมานาย สมาธิชาติยาติ อตฺโถ. กิริยโตติ สมาธิอนุรูปกิริยโต. ตโต เอว หิ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา สมาธินิมิตฺตา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา [Pg.224] สมาธิปริกฺขารา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖) สติวายามานํ สมาธิสฺส นิมิตฺตปริกฺขารภาโว วุตฺโต.

精进如俯身扶助之友，因其策励作用相同之故。念如并肩而立之友，因其以不忘失成就（心之）不动摇的作用相同之故。“因其同类”者，义为于有寻有伺等差别中，具有相同的定之种类。“因其作用”者，即因其有与定相应的作用。正因如此，经中说：“四念处是定之相(nimitta)，四正勤是定之资具(parikkhāra)”（《中部》1.46），此即说明念与精进是定之相与资具的性质。

อาโกเฏนฺเตน วิยาติ ‘‘อนิจฺจํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปญฺญากิจฺจสทิเสน กิจฺเจน สมนฺตโต โกเฏนฺเตน วิย, ‘‘อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐนา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) ปริวตฺเตนฺเตน วิย จ อาทาย อูหิตฺวา ทินฺนเมว ปญฺญา ปฏิวิชฺฌติ. ทฺวินฺนํ สมานกาลตฺเตปิ ปจฺจยภาเวน สมฺมาสงฺกปฺปสฺส ปุริมกาลสฺส วิย นิทฺเทโส กโต. สชาติโตติ ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๘) สมานาย ปญฺญาชาติยา. กิริยโตติ เอตฺถ ปญฺญาสทิสํ กิจฺจํ ‘‘กิริยา’’ติ วุตฺตํ, ปุพฺเพ ปน สมาธิอุปการกํ ตทนุรูปกิจฺจนฺติ อยเมตฺถ วิเสโส.

如以“无常，无常”等语，通过与慧的作用相似的作用而周遍敲击者；又如以“因坏灭义为无常，因怖畏义为苦”等（《无碍解道》1.48）而转换思量者，慧即能洞察其所取、所思量、所给予的对象。此二者虽同时，然因正思惟为缘，故对其的解释做得如同在先。所谓“因其同类”，即在“于苦之智”等（《相应部》5.8）中，因是同一种类的慧。所谓“因其作用”，于此，与慧相似的作用被称为“作用”；而先前（在定蕴中），对定有助益的、与定相应的作用（被称为“作用”），此是此处之差别。

‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๔๖) วจนโต จตฺตาริปิ อภิมุขํ ปจฺจกฺขโต ญาตพฺพานิ, อภิวิสิฏฺเฐน วา ญาเณน ญาตพฺพานีติ อภิญฺเญยฺยานิ.

依“诸比丘，一切皆应遍知”（《相应部》4.46）之语，四（圣）谛亦应被当面、直接地了知，或以超胜之智了知，故称“应遍知”。

๕๖๙. อญฺญมญฺญํ สภาคานีติ อญฺญมญฺญสมานภาคานิ, สทิสรูปานีติ อตฺโถ.

569. “相互同分”即相互有相同部分，义为形态相似。

ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิสมฺภวิตุํ สาเธตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ, สตฺติวิฆาเตน ทุรธิคมนฺติ อตฺโถ. อสนนฺติ กณฺฑํ. อติปาเตยฺยาติ ขิเปยฺย. โกฏิยาติ กณฺฑสฺส โกฏิยา วาลคฺเคน. โกฏินฺติ วาลสฺเสว โกฏึ. ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ ปฏิมุขภาเวน วิชฺเฌยฺย.

“更难成就”即更无法实现、成就，义为因能力受损而难得。“箭”（asana）即是箭（kaṇḍa）。“能射穿”（atipāteyya）即是能投射。“以尖端”（koṭiyā）即以箭之尖端、以毛尖。“尖端”（koṭiṃ）即仅是毛之尖端。“能洞穿”（paṭivijjheyyā）即是能迎面射穿。

พาธกปภวสนฺตินิยฺยานลกฺขเณหิ ววตฺถานํ สลกฺขณววตฺถานํ. ทุรวคาหตฺเถน คมฺภีรตฺตาติ โอฬาริกา ทุกฺขสมุทยา. ติรจฺฉานคตานมฺปิ หิ ทุกฺขํ, อาหาราทีสุ จ อภิลาโส ปากโฏ. ปีฬนาทิอายูหนาทิวเสน ปน ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อิทมสฺส การณ’’นฺติ ยาถาวโต โอคาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา คมฺภีรา. สณฺหสุขุมธมฺมตฺตา นิโรธมคฺคา สภาวโต เอว คมฺภีรฏฺเฐน ทุรวคาหา. เตเนว อุปฺปนฺเน มคฺเค นตฺถิ นิโรธมคฺคานํ อนวคาโหติ. นิพฺพานมฺปิ มคฺเคน อธิคนฺตพฺพตฺตา ตสฺส ผลนฺติ อปทิสียตีติ อาห ‘‘ผลาปเทสโต’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙). มคฺโคปิ นิโรธสฺส สมฺปาปกภาวโต ‘‘เหตู’’ติ [Pg.225] อปทิสียตีติ อาห ‘‘เหตุอปเทสโต’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๙).

以逼恼、生起、寂静、出离为特征而确立，即是自相的确立。苦与集虽粗显，却因其难通达而深奥。因为即使是畜生也有苦，对食物等的欲求也明显；但因无法通过逼恼、积集等方式如实通达“此是苦，此是其因”，故为深奥。灭与道因其为微细之法，故其自性即是深奥难通达。正因如此，当道生起时，对灭与道便无不通达。涅槃亦因须由道证得，故被称为其果，因此说“以果为指称”。如言：“于苦灭之智是义无碍解”（《分别论》719）。道亦因其能引至灭，故被称为“因”，因此说“以因为指称”。亦如言：“于导向苦灭之道之智是法无碍解”（《分别论》719）。

อิติ เอวํ ปกาเรหีติ อิติ วิชญฺญาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ อิติสทฺเทน วิชานนกฺกมํ ทสฺเสติ. เอวํ ปกาเรหีติ เอวํ-สทฺเทน วิชานนการณภูเตน เอว.

“iti evaṃ pakārehi”（如是，以此等方式），应与“iti vijaññā”（应如是了知）相连接。其中，“iti”一词显示了知的次第。而“evaṃ”一词则显示了仅作为了知之因的诸方法。

สภาควิสภาคโตวินิจฺฉยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

同分与不同分抉择释义终。

อินฺทฺริยสจฺจนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根谛解释之释义终。

อิติ โสฬสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此为第十六章之释义。

๑๗. ปญฺญาภูมินิทฺเทสวณฺณนา

17. 慧地解释之释义

ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา

缘起论之释义

๕๗๐. อิมิสฺสา [Pg.226] ปญฺญายาติ อิมิสฺสา ยถาธิคตาย วิปสฺสนาย. ภูมิภูเตสูติ ปวตฺติฏฺฐานภูเตสุ. กามญฺจายํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนสมญฺญา ปิตาปุตฺตสมญฺญา วิย อเปกฺขาสิทฺธา, เหตุผลธมฺเมสุ ปน ยถากฺกมํ ววตฺถิตาวาติ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เจวา’’ติอาทินา วิภชฺช วุตฺตํ. อาทิสทฺเทนาติ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเภทา’’ติ เอตฺถ วุตฺตอาทิสทฺเทน. อวเสสา โหนฺติ, สํวณฺณนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เตสํ วณฺณนากฺกโม อนุปฺปตฺโต’’ติ.

570. “此慧”是指：此如实证得的观(vipassanā)。“在作为基础者中”是指：在作为生起之处的基础者中。虽然这“缘起”与“缘生”之名，犹如“父”与“子”之名，是相互依存而成立的，但在因果诸法中却是依次确立的，因此以“缘起亦……”等分别说明。“以‘等’字”是指：在“缘起等差别”一语中所说的“等”字。其余的，意谓是依释义而来。因此说：“它们的释义顺序已到。”

อวิชฺชาทโย ธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, น สมุปฺปตฺติมตฺตํ. สฺวายมตฺโถ อิมินา สุตฺตปเทน เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทึ วตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเน ปน ทสฺเสตุํ ‘‘ชรามรณาทโย ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. กสฺมา ปเนตฺถ อนุโลมโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทธมฺมา ทสฺสิตา, ปฏิโลมโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ธมฺมาติ? ยโต เต ปจฺจยโต อุปฺปนฺนา, ตสฺส สมนนฺตรทสฺสนตฺถํ.

无明等法是缘起，不仅是俱起而已。为了显示此义应通过此经句来了知，在说了“此已被说”等之后，又为了显示缘生法，而开始“然而老死等……”的说明。为何在此顺次地显示缘起法，而逆次地显示缘生法呢？因为它们是从缘而生，为了在其（因）之后立即显示（其果）。

น นิจฺจํ น สสฺสตนฺติ อนิจฺจํ. สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตํ. ปฏิจฺจ ปจฺจยารหํ ปจฺจยํ นิสฺสาย สหิตเมว อุปฺปนฺนนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ. ขยนสภาวํ ขยธมฺมํ. วยนสภาวํ วยธมฺมํ. วิรชฺชนสภาวํ ปลุชฺชนสภาวํ วิราคธมฺมํ. นิรุชฺฌนสภาวํ นิโรธธมฺมํ. เสสํ ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ.

不常、不恒，故为无常。由诸缘和合而作，故为有为。缘于、依靠诸缘而和合生起，故为缘生。有灭尽自性，故为灭尽法。有变易自性，故为变易法。有离染自性、败坏自性，故为离欲法。有息灭自性，故为息灭法。于此其余应说者，将于后文显现。

๕๗๑. เอตฺถาติ เอเตสุ ยถาวุตฺเตสุ สุตฺตปเทสุ. สงฺเขโปติ อตฺถสงฺเขโป.

571. “在此”是指：在如前所述的诸经句中。“略说”是指义理的纲要。

ชาติปจฺจยาติ ชาติสงฺขาตา ปจฺจยา. เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. ฐิตาว สา ธาตูติ ยายํ ชรามรณสฺส อิทปฺปจฺจยตา ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ, เอสา ธาตุ เอส สภาโว. สา ตถาคตานํ อุปฺปาทโต ปุพฺเพ, อุทฺธญฺจ อวิญฺญายมาโน, มชฺเฌ จ วิญฺญายมาโน, น ตถาคเตหิ อุปฺปาทิโต, อถ โข สมฺภวนฺตสฺส ชรามรณสฺส สพฺพกาลํ ชาติปจฺจยโต สมฺภโวติ ฐิตา เอว. เกวลํ ปน สยมฺภูญาเณน [Pg.227] อภิสมฺพุชฺฌนโต, ‘‘อยํ ธมฺโม ตถาคเตน อธิคโต’’ติ ปเวทนโต จ ตถาคโต ‘‘ธมฺมสฺสามี’’ติ วุจฺจติ น อปุพฺพสฺส อุปฺปาทนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติ. สา เอว ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ เอตฺถ วิปลฺลาสาภาวโต เอวํ อวพุชฺฌมานสฺส เอตสฺส สภาวสฺส, เหตุโน วา ตเถว ภาวโต ฐิตตาติ ธมฺมฏฺฐิตตา. ชาติ วา ชรามรณสฺส อุปฺปาทฏฺฐิติ ปวตฺตอายูหนสํโยคปลิโพธสมุทยเหตุปจฺจยฏฺฐิตีติ ตทุปฺปาทาทิภาเวนสฺสา ฐิตตา ‘‘ธมฺมฏฺฐิตตา’’ติ ผลํ ปติสามตฺถิยโต เหตุเมว วทติ.

“缘于生”（jātipaccayā）是指名为“生”的缘。这是表示原因的离格用法。“彼界恒住”（ṭhitāva sā dhātu）是指：此老死的此缘性（idappaccayatā），即“缘生有老死”，此即是界，此即是自性。彼法性，在诸如来出现之前及之后未被了知，在（诸如来出现的）中间则被了知，它并非由诸如来所创造，而是正在生起的老死在一切时都缘于生而生起，如是恒住。然而，仅因以无师自通智（sayambhūñāṇa）正等觉，并宣说“此法为如来所证得”，如来才被称为“法主”（dhammassāmī），而非因其创造了前所未有的法。因此说：“彼界恒住”。在“缘生有老死”这一点上，因为无有颠倒，如此了悟的此自性或此因，其如实存在而安住，是为法住性（dhammaṭṭhitatā）。或，生对于老死是生起之住、持续之住、积集之住、结合之住、障碍之住、集起之住、因之住、缘之住，以彼（老死）的生起等状态，此（生）的安住即是“法住性”；依于对果的作用力，故只说因。

อถ วา ธารียติ ปจฺจเยหีติ ธมฺโม, ติฏฺฐติ ตตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตาย ผลนฺติ ฐิติ, ธมฺมสฺส ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ. ธมฺโมติ วา การณํ, ปจฺจโยติ อตฺโถ. ธมฺมสฺส ฐิติสภาโว, ธมฺมโต จ อญฺโญ สภาโว นตฺถีติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจโย. เตนาห ‘‘ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๕). ธมฺมฏฺฐิติ เอว ธมฺมฏฺฐิตตา. สา เอว ธาตุ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ อิมสฺส สภาวสฺส, เหตุโน วา อญฺญถตฺตาภาวโต ‘‘น ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ วิญฺญายมานสฺส ตพฺภาวาภาวโต นิยามตา ววตฺถิตภาโวติ ธมฺมนิยามตา. ผลสฺส วา ชรามรณสฺส ชาติยา สติ สมฺภโว ธมฺเม เหตุมฺหิ ฐิตตาติ ธมฺมฏฺฐิตตา. อสติ อสมฺภโว ธมฺเม นิยตตาติ ธมฺมนิยามตาติ เอวํ ผเลน เหตุํ วิภาเวติ. ตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๒๐) วุตฺตํ อิทปฺปจฺจยตํ อภิสมฺพุชฺฌติ ปจฺจกฺขกรเณน อภิมุขํ พุชฺฌติ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌติ. อภิสเมตีติ ตสฺส เววจนํ. อาทิโต กเถนฺโต อาจิกฺขติ, อุทฺทิสตีติ อตฺโถ. ตเมว อุทฺเทสํ ปริโยสาเปนฺโต เทเสติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺถํ นิทฺทิสนวเสน ปกาเรหิ ญาเปนฺตา ปญฺญเปติ. ปกาเรหิเยว ปติฏฺฐเปนฺโต ปฏฺฐเปติ. ยถานิทฺทิฏฺฐมตฺถํ ปฏินิทฺทิสนวเสน วิวรติ วิภชติ, วิวฏญฺหิ วิภตฺตญฺจ อตฺถํ เหตุธารณทสฺสเนหิ ปากฏํ กโรนฺโต อุตฺตานีกโรติ. อุตฺตานีกโรนฺโต ตถาปจฺจกฺขภูตํ กตฺวา นิคมนวเสน ปสฺสถาติ จาห.

或，由诸缘所持有，故为法；果安住于彼处，其存续依赖于彼，故为住；法的安住即是法住。或，法即是因，意即缘。法的安住自性，离法之外无别自性，故为法住，即是缘。因此说：“于把握诸缘时的智慧，即是法住智(dhammaṭṭhitiñāṇa)。”（《无碍解道》1.45）法住即是法住性。彼即是界，即“缘生有老死”此自性，或因其无有变异，且“非缘生有老死”之了知不存在，其状态被确立，故为法决定性(dhammaniyāmatā)。或，作为果的老死，当有生时便会发生，此即安住于作为因的法中，故为法住性；当生不存在时则不发生，此即决定于法中，故为法决定性。如是，以果阐明因。对于以“彼界恒住”等（《相应部》12.20）所说的此缘性，他正觉、通过亲证而现前觉了、如实通达。“现观”(abhisameti)是其同义词。他从始宣说，意即举示纲要。他将此纲要圆满地教说。他将那已纲要指示的义理，通过详释，以种种方式令[弟子]了知而安立。他以种种方式确立而安立。他将那已详释的义理，通过再次详释而开演、分别。诚然，他以显示因由与譬喻，将已开演、已分别的义理显明，使其浅显易懂。在使其浅显易懂时，他令其如是亲证后，以结论的方式说：“你们当见！”

๕๗๒. ปจฺจยลกฺขโณติ ปจฺจยภาวลกฺขโณ, ปจฺจโยติ วา ลกฺขิตพฺโพ. ปวตฺติทุกฺขสฺส อนุพนฺธาปนกิจฺจตาย ทุกฺขานุพนฺธนรโส. นิพฺพานคามิมคฺคสฺส อุปฺปถภาวโต กุมฺมคฺคปจฺจุปฏฺฐาโน.

572. 其相为缘的状态，或应被识知为缘。其味是令苦相续，因其作用是使轮回苦相续。其现起为邪道，因其是通往涅槃之道的歧途。

โส [Pg.228] ปนายํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ยาวตฺตเกหิ ปจฺจเยหิ ยํ ผลํ อุปฺปชฺชนารหํ, อวิกเลเหว เตหิ ตสฺส อุปฺปตฺติ, ตทญฺเญน จ ตสฺส ปโยชนํ นตฺถีติ อาห ‘‘อนูนาธิเกเหวา’’ติ. ยถา ตํ จกฺขุรูปาโลกมนสิกาเรหิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส, เอเตน ตํตํผลนิปฺผาทเนน ตสฺสา ปจฺจยสามคฺคิยา ตปฺปรตา ตถตาติ ทสฺเสติ. สามคฺคินฺติ สโมธานํ, สมวายนฺติ อตฺโถ. อสมฺภวาภาวโตติ อนุปฺปชฺชนสฺส อภาวโต. ปจฺจยสามคฺคิยญฺหิ สติ อนุปฺปชฺชเน ตสฺสา วิตถตา สิยา. อญฺญธมฺมปฺปจฺจเยหีติ อญฺญสฺส ผลธมฺมสฺส ปจฺจเยหิ. อญฺญธมฺมานุปฺปตฺติโตติ ตโต อญฺญสฺส ผลธมฺมสฺส อนุปฺปชฺชนโต. น หิ กทาจิ จกฺขุรูปาโลกมนสิกาเรหิ โสตวิญฺญาณสฺส สมฺภโว อตฺถิ, ยทิ สิยา, ตสฺสา สามคฺคิยา อญฺญถตา นาม สิยา, น เจตํ อตฺถีติ ‘‘อนญฺญถตา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจยโตติ ปจฺจยภาวโต. ปจฺจยสมูหโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

而此即是缘起。由若干缘而有某果能够生起，唯由彼等无缺而有其生起，此外再无其他作用，故说“由不增不减者”。譬如眼识之于眼、色、光、作意。以此显示，通过生成各个果，彼缘和合以彼果为旨，此即如是性。“和合”是指聚集，意即聚合。“因无不生”是指：由于不生之无有故。诚然，若有缘和合而不生起，则彼和合即为虚妄。“由其他法的缘”是指：由其他果法的缘。“由其他法不生起”是指：由于不生起彼（果）以外的其他果法故。诚然，由眼、色、光、作意，绝无耳识的生起；若有，则彼和合当名为他异，然此不然，故说“不他异性”。“从缘”是指因其是缘的状态。“从缘的集合”于此亦同此理。

๕๗๓. อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตาติ ตา-สทฺเทน ปทํ วฑฺฒิตํ, น กิญฺจิ อตฺถนฺตรํ ยถา เทโว เอว เทวตาติ. อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตาติ สมูหตฺถํ ตา-สทฺทมาห ยถา ‘‘ชนานํ สมูโห ชนตา’’ติ. นนุ จ ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ ปุฏฺเฐน สตา, อานนฺท, อตฺถีติสฺส วจนียํ. กึ ปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ เจ วเทยฺย, ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๙๖) ชาติสทฺทปจฺจยสทฺทสมานาธิกรเณน กึ-สทฺเทน อิทํสทฺทสฺส สมานาธิกรณตาทสฺสนโต อิทปฺปจฺจยสทฺทสฺส กมฺมธารยสมาโส ทิสฺสติ, น เหตฺถ ‘‘อิมสฺส ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา’’ติ ชรามรณสฺส, อญฺญสฺส วา ปจฺจยโต ชรามรณสมฺภวปุจฺฉา สมฺภวติ วิทิตภาวโต, อสมฺภวโต จ, ชรามรณสฺส ปน ปจฺจยปุจฺฉา สมฺภวติ. ปจฺจย-สทฺเทน จ สมานาธิกรณตาย อิทํ-สทฺทสฺส อิมสฺมา ปจฺจยาติ ปจฺจยปุจฺฉา ยุชฺชติ. สา จ สมานาธิกรณตา พาหิรตฺถสมาเสปิ ลพฺภติ. ตโต จ อญฺญปทตฺถวจนิจฺฉาภาเว กมฺมธารยสมาโส ลพฺภติ.

573. “此诸缘即是此缘性”，是以-tā后缀延长了该词，并无任何其他意义，犹如“天即是天神”。或，“此诸缘的集合是此缘性”，-tā后缀表示集合义，犹如“人的集合是人众”。再者，如经中所说：“阿难，若被问：‘老死有此缘吗？’当答：‘有。’若言：‘老死以何为缘？’当答：‘以生为缘，有老死。’”（《长部》2.96）由于见到与‘生’字及‘缘’字同格的‘何’字，和‘此’字亦为同格，故‘此缘’一词可视为持业复合词。于此，‘老死是否由其自身的缘或其他缘而有’的提问，因已知及不成立故不成立；然而，关于老死之缘的提问则成立。并且，因‘此’字与‘缘’字同格，故‘以此为缘’的提问是合理的。而此同格关系亦可见于外义复合词（即持主复合词）中。因此，在无意表达他句义时，便可得持业复合词。

สามิวจนสมาเส ปน สมานาธิกรณตา นตฺถีติ น กถญฺจิ กมฺมธารยสมาสสมฺภโวติ? นยิทเมวํ วจนิจฺฉนฺตรภาวโต. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวจนิจฺฉา เหสา ‘‘อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ เอตฺถ. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา [Pg.229] ชรามรณ’’นฺติ เอตฺถ ปน ชรามรณสฺส ปจฺจยมตฺตปริปุจฺฉา, ตสฺมา ยถา อิทํ-สทฺทสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิเสสนตา, ปุจฺฉิตพฺพปจฺจยวิเสสนตา จ โหติ, ตถา สมาสวิกปฺโป เอตฺถ, ตตฺถ จ กาตพฺโพติ น สมาสนฺตรทสฺสนํ สามิวจนสมาสพาธกํ. กสฺมา ปเนตฺถาปิ กมฺมธารยสมาโส น อิจฺฉิโตติ? เหตุปฺปภวานํ เหตุ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อิมสฺสตฺถสฺส กมฺมธารยสมาเส อสมฺภวโต, ‘‘อิมสฺส อตฺตโน ปจฺจยานุรูปสฺส อนุรูโป ปจฺจโย อิทปฺปจฺจโย’’ติ อิมสฺส จ อตฺถสฺส อิจฺฉิตตฺตา. โย ปเนตฺถ อิทํ-สทฺเทน คหิโต อตฺโถ, โส ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติ เอตฺถ ชรามรณคฺคหเณเนว คหิโตติ อิทํ-สทฺโท ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนโต อภสฺสิตฺวา อญฺญาสมฺภวโต ปจฺจเย อวติฏฺฐติ, ตสฺมา ตตฺถ กมฺมธารยสมาโส. เอตฺถ ปน อิทํ-สทฺทสฺส ตโต ปริจฺจชนการณํ นตฺถีติ สามิวจนสมาโส เอว. เอวมฺปิ น อิทปฺปจฺจโย เอว อิทปฺปจฺจยภาโว ภวิตุํ ยุตฺโตติ อิทปฺปจฺจยตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทตานุปปตฺตีติ? นายํ โทโส อตฺถนฺตราภาวโตติ วุตฺโตวายมตฺโถ.

在属格限定复合词中，由于没有同格关系，难道就无论如何都不可能成为持业复合词吗？并非如此，因为所希望表达的意趣有别。在“此缘性是缘起”(idappaccayatā paṭiccasamuppādo)此处，是想要表达缘起的意愿。但在“有此缘而有老死”(Atthi idappaccayā jarāmaraṇa)彼处，则是对老死之缘的单纯询问。因此，正如“此”(idaṃ)一词既可作为缘起的限定词，也可作为所问之缘的限定词，同样，在此处和彼处都应作复合词的分别。所以，指出另一种复合词的可能性，并不妨碍其为属格限定复合词。那么，为何在此处不取持业复合词呢？因为“从因生起的诸法的因是缘起”这一意义，在持业复合词中无法成立，而所希望表达的意义是“与此自身的、与缘相应的（果）相应的缘，即是此缘”。在彼处，“此”一词所取的意义，已由“老死”一词所含摄，因此“此”一词从缘生法脱离，由于没有其他可能性，便安立于“缘”上，所以那里是持业复合词。然而在此处，没有理由让“此”一词舍离其所指的缘生法，因此就只是属格限定复合词。即便如此，（有人会问：）“此缘”(idappaccayo)本身成为“此缘的状态”(idappaccayabhāvo)是不恰当的，如此一来，“此缘性”(idappaccayatā)是“缘起”的说法不就不成立了吗？此过失不存在，因为意义上没有差别，此义理前已述及。

อถ วา ปน โหตุ อิทปฺปจฺจยภาโว อิทปฺปจฺจยตาติ. ภาโวติ เจตฺถ อวินาภาวิผลํ ปติ เหตุโน สตฺวํ. ตถา หิ อิทปฺปจฺจย-สทฺโท ชาติอาทีสุ นิรุฬฺโห. ตญฺจ อิทปฺปจฺจยสตฺวํ อิทปฺปจฺจยโต อญฺญํ นตฺถิ. ยทิ อญฺญํ สิยา, ตํ อวิชฺชมานํ สิยา. น หิ สตา อญฺญํ วิชฺชมานํ โหติ. อถ สตฺวํ สํ นาม, ยสฺส สโต ภาโว, ตํ อสํ นาม สิยา. น หิ ตํ สตฺวํ สภาวํ สตฺวโต อญฺญตฺตา, ตสฺมา สโต ภาโว สตฺวนฺติ นิทฺเทโส น ยุชฺชติ. น จ สํ-สมฺพนฺเธน อสํ สํ นาม โหติ, ปเคว สํ-สมฺพนฺเธน. อสติ จ สทิติคฺคหณํ วิปรีตคฺคาโหติ น คหณโต สํสิทฺธิ. สทิสกปฺปนายญฺจ มาณวกสฺส สีหภาโว วิย น อสโต สํ-สภาวตา. ยสฺมา ปน อิทปฺปจฺจยภาโว ยถาวุตฺตํ สตฺวํ, น อสตฺวํ. นาปิ ยสฺส ตํ สตฺวํ, ตทสํ, ตสฺมา อิทปฺปจฺจยภาโว อิทปฺปจฺจยสรูปํ สภาวนฺตเรหิ วินิวตฺตภาวทสฺสนตฺถํ อิมสฺสายนฺติ วิเสเสตฺวา อิทปฺปจฺจยตาติ วุตฺตนฺติ น อิทปฺปจฺจยตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวาสมฺภโว.

或者，就让“此缘之状态”(idappaccayabhāvo)是“此缘性”(idappaccayatā)吧。在此，“状态”是指因对于其不相离之果的存在性。诚然，“此缘”一词在“生”(jāti)等法中是约定俗成的。而此“此缘”的存在性，并非“此缘”之外的他物。若是他物，则其应为非有。有者之外，并无他物为有。若有者名为“有”，则其“有”之状态所依者，应名为“无”。因为该“有”的自性并不同于其存在性，所以“有者之状态即是存在性”的解释是不成立的。并且，“无”不会因与“有”相关联而成为“有”，更何况与“无”相关联呢？将非有执为有，是颠倒执，由此执取并不能成就“有”。如同通过想象，男孩并不能获得狮子性，非有者也不能获得“有”的自性。然而，由于“此缘之状态”如前所述是存在性，而非不存在性，其存在性所依者也非“无”，因此，为了显示“此缘之状态”即是“此缘”的自相，是与其它自性相区别的状态，才特别以“此缘性”来限定它。因此，“此缘性”具有“缘起”之状态并非不可能。

ปฏิจฺจ สมุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ ตสฺสาปิ เหตุอตฺถภาวโต ชาติอาทิปทานํ เอวเมว เหตุภาววาจกตาย เหตุปธานตา โยเชตพฺพา เหตุปฺปภวานํ เหตุ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ กตฺวา[Pg.230]. ตถา หิ ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต จตูหิ เวสารชฺเชหิ สมนฺนาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ, อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ ยาว ‘เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๑-๒๒) อเนน สีหนาทสุตฺเตน ปกาสิโต เอวมตฺโถ. ‘‘กึ วาที ปนายสฺมโต สตฺถา กิมกฺขายี’’ติ ปุฏฺเฐน อายสฺมตา อสฺสชิตฺเถเรน –

“缘此而生起”，故名“缘起”。因为它也具有因的意义，所以“生”(jāti)等诸词，由于能表达因的状态，也应同样被理解为以因为主导，即“缘起是从因生起诸法的因”。诚然，此义已由《狮子吼经》(Sīhanādasutta)所阐明：“诸比丘，如来具足十力，具足四无畏，宣称无上之位，在会众中作狮子吼，转动梵轮，〔宣说〕‘此有故彼有’……乃至‘如是，这整个苦蕴获得灭尽’”（《相应部》2.21-22）。当具寿阿说示(Assaji)长老被问及“尊者之师持何论，说何法”时——

‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา, เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาห;

เตสญฺจ โย นิโรโธ, เอวํวาที มหาสมโณ’’ติ. (มหาว. ๖๐;

อป. เถร ๑.๑.๒๘๖) –

诸法从因生，如来(Tathāgata)已说其因，以及彼等之灭；大沙门(Mahāsamaṇa)是如是说者。

วุตฺโต. เตน วิญฺญายติ เหตุปฺปภวานํ เหตุ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ. เสสเมตฺถ วตฺตพฺพํ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ.

已被说。由此可知：“从因所生诸法之因，即是缘起(paṭiccasamuppāda)。”此处其余应说之事，将于下文显明。

๕๗๔. ปฏิจฺจาติ ตํ ตํ การณํ นิสฺสาย. สมฺมาติ อวิปรีตํ อนิจฺจโต อนิจฺจสฺส อุปฺปาโทติ กตฺวา. นิจฺจโต หิ การณโต ผลสฺส อุปฺปาโท วิปรีโต. เตนาห ‘‘ติตฺถิย…เป… นิรเปกฺโข’’ติ. ‘‘อุปฺปาโท ปญฺญายตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓๘; อ. นิ. ๓.๔๗; กถา. ๒๑๔) เอวํ วุตฺตสงฺขตลกฺขณโต อญฺโญ ‘‘ปจฺจยโต ขณโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตปจฺจยลกฺขโณ เอโก อากาโร อุปฺปาโทติ เตสํ อธิปฺปาโย. ยํ สนฺธาย เต ‘‘ชาติอาทีนํ เหตโว ชาติอาทโย’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ, นิพฺพตฺติลกฺขณวินิมุตฺตสฺส ตาทิสสฺส กสฺสจิ อภาวโต. เตนาห ‘‘ตํ น ยุชฺชตี’’ติอาทิ. คมฺภีรนยาสมฺภวโตติ คมฺภีรานํ นยานญฺจ อสมฺภวโต. สทฺทเภทโตติ สทฺทวินาสโต สทฺทาโยคโต. สุตฺตํ นตฺถิ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทิสุตฺตปเทหิ (สํ. นิ. ๒.๑, ๒๐) อุปฺปาทมตฺตสฺส อปฺปกาสิตตฺตา. อยเมว หิ อตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโต อิทานิปิ ทสฺสียติ. ตํ อุปฺปาทมตฺตํ. วิหรามิ ตสฺมึ ปฐมาภิสมฺพุทฺธกาเลติ อธิปฺปาโย. วิหรามีติ วา กาลวิปลฺลาเสน วุตฺตํ, วิหาสินฺติ อตฺโถ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปเทสวิหาเร. ปจฺจยาการทสฺสเนนาติ เยนากาเรน ปจฺจยธมฺโม ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจโย โหติ, โส ปจฺจยากาโร ปจฺจยภาโว, ตสฺส ทสฺสเนน. อิธ ปน เวทนานํ ปจฺจยภาโว อธิปฺเปโต. เตนาห [Pg.231] ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติอาทิ. เวทนานํเยว หิ ปจฺจยํ ปสฺสนฺเตน วุตฺตวิหาโร ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส เอกเทสเมว ปสฺสโต วิหาโรติ กตฺวา ปเทสวิหาโร ชาโต, อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานมนสิกาโร ปฐมาภิสมฺพุทฺธวิหาโร. ตญฺหิ นิปฺปเทสโต ปจฺจยาการทสฺสนนฺติ เอเก. ปเทสวิหารสุตฺตวิโรโธ อาปชฺชติ ตสฺส เวทนานํ ปจฺจยธมฺมมนสิการวิภาวนโต.

574. “缘”(paṭicca)是依于此或彼原因。“正”(sammā)是不颠倒，因为是从无常生起无常的生起。从常住因生起果是颠倒的。因此说“外道……无所待”。他们的意趣是：在“生起被了知”这般所说的有为相之外，另有一种在“从缘、从刹那”中所说的缘相，是一种生起的形态。他们所说“生等之因即是生等”，只是他们的臆见，因为不存在任何脱离了生起相的此类事物。因此说“此不合理”等。“由于深奥理趣的不可能”是指由于诸深奥理趣的不可能。“由于词语的差异”是指由于词语的毁损和词语的不适用。经中并无此说，因为在“诸比丘，我将为你们解说缘起”等经句中，并未只开示纯粹的生起。此义理下方已示，今当再示。那纯粹的生起。意指“我住于初次正等觉之时”。或者“我住”(viharāmi)是时态错置的用法，意为“我曾住”(vihāsiṃ)。“于彼处”(tatrā)是指于彼局部之住。“以见缘之行相”是指缘法作为缘生法之缘的行相，即是缘的状态，通过见彼状态。但此处意指诸受的缘的状态。因此说“以邪见为缘亦有受”等。因为见诸受之缘者所说的住，是见缘起之一部分者的住，故成为局部之住，而初次正等觉时的住，是作意于无边理趣的《发趣论》。有人说，那是无局部地见缘之行相。这会导致与《局部住经》的矛盾，因为它阐明了对诸受之缘法的作意。

โลโก สมุเทติ เอตสฺมาติ โลกสมุทโย, อวิชฺชาทิโก ปจฺจยคโณ, น โลกสมุทยมตฺตํ. เตนาห ‘‘อนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ. นตฺถิตาติ สพฺพโส อภาโว, นรนฺวยวินาโส อุจฺเฉโทติ อตฺโถ. นตฺถิตาสหจรณโต ปน อุจฺเฉททิฏฺฐิ นตฺถิตาติ อธิปฺเปตา. ปจฺจยานุปรโม ปจฺจยานํ อวิจฺเฉโท. ยถา หิ อตีตเหตุปญฺจกสนฺนิสฺสเยน เอตรหิผลปญฺจกํ วิย เหตุปญฺจกมฺปิ โหติ, เอวํ เอตรหิเหตุปญฺจกสนฺนิสฺสเยน อายตึผลปญฺจกมฺปิ ภวิสฺสติ. เตนาห ‘‘ปจฺจยานุปรเม ผลานุปรมโต’’ติ.

“世间由此生起”，故名“世间集”(lokasamudayo)，即以无明(avijjā)等为首的诸缘之集合，而非仅是世间的生起。因此说“顺观缘起”(anulomapaṭiccasamuppādo)。“无有”(natthitā)是指彻底的不存在，其义为无有相续的坏灭，即是断灭。又因与“无有”俱行，故“无有”意指断灭见。诸缘不息(Paccayānuparamo)即诸缘不间断。诚如依于过去五因，而有现在的五果以及五因；同样，依于现在五因，将来亦将有五果。因此说“因诸缘不息，故诸果不息”。

ตํ คมฺภีรตฺตํ อุปฺปาทมตฺเต นตฺถิ อสภาวธมฺมตฺตา. เอกตฺตนยาทโย นยา สภาวธมฺเมสุ ลพฺภมานโต อุปฺปาทมตฺเต กถญฺจิปิ น ลพฺเภยฺยุนฺติ อาห ‘‘นยจตุกฺกํ อุปฺปาทมตฺเต นตฺถี’’ติ.

彼甚深性不存在于仅是生起中，因其非自性法故。由于一性(ekatta)等理趣于诸自性法中方可获得，故于仅是生起中，以任何方式亦不可得。因此说：“四种理趣于仅是生起中不存在”。

๕๗๕. สมาเน กตฺตรีติ เอกสฺมึเยว กตฺตริ อุปฺปชฺชนกิริยาย โย กตฺตา, ตสฺมึเยว ปจฺจยนกิริยาย จ กตฺตุภูเตติ อตฺโถ. ยถา ‘‘นฺหตฺวา ภุญฺชติ, ภุตฺวา สยตี’’ติ. ‘‘ปุพฺพกาเล’’ติ อิทญฺจ ตฺวาสทฺทนฺตานํ ปทานํ เยภุยฺเยน ปุริมกาลกิริยาย ทีปนโต วุตฺตํ, น อิธ ปฏิจฺจสทฺทสฺส ปุริมกาลตฺถตฺตา. เอวญฺหิ ‘‘จกฺขุํ ปฏิจฺจา’’ติ นิทสฺสนวจนํ นิทสฺสิตพฺเพน สํสนฺเทยฺย. อถ วา กามญฺเจตฺถ อุภินฺนํ กิริยานํ สมกาลตา อุปฺปชฺชนกิริยาย ปุพฺเพ ปจฺจยนกิริยาย อสมฺภวโต, ตถาปิ ผลกิริยาย เหตุกิริยา ปุริมกาโล วิย โวหริตุํ ยุตฺตา. เอวเมตฺถ เหตุผลววตฺถานํ สุปากฏํ โหตีติ อุปจารสิทฺธํ ปุริมกาลํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปุพฺพกาเล’’ติ. อตฺถสิทฺธิกโรติ วากฺยตฺถปฏิวิญฺญตฺติกโร. ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ หิ เอตฺถ วากฺยตฺถาวโพโธ อิธ อตฺถสิทฺธีติ อธิปฺเปโต. ปยุชฺชมาโน ปฏิจฺจสทฺโท อุปฺปาทสทฺเทน วุจฺจมานสฺส [Pg.232] สมานสฺส ‘‘กตฺตุ อภาวโต’’ติ ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๔; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕) ปจฺจยนกิริยาย, อุปฺปชฺชนกิริยาย จ วิญฺญาณเมว กตฺตาติ สมานกตฺตุกตา ลพฺภติ.

575. “在同一作者中”(Samāne kattari)意指：在同一个行为者中，生起活动的行为者与缘取活动的行为者是同一个。例如“沐浴后进食，进食后睡眠”。说“在先前时”(pubbakāle)，是因为以`tvā`结尾的词语大多表示先前的活动，而不是因为此处`paṭicca`（缘）一词具有先前时的含义。因为若是这样，“缘于眼”(cakkhuṃ paṭicca)这样的示例句才能与其所要说明的内容相符。又或者，此处两种活动实为同时，这是因为在生起活动之前，缘取活动不可能发生；虽然如此，将因之活动称作仿佛是果之活动的先前之时，也是恰当的。这样，此处的因果安立(hetuphalavavatthānaṃ)就变得非常清楚，因此是采用一个假立(upacāra)而成的“先前时”，才说“在先前时”。“成就其义”(atthasiddhikaro)即是令句义明了。在“缘起”(paṭiccasamuppādo)一词中，对句义的了知，即是此处所意指的“成就其义”。当`paṭicca`一词被使用时，由于它与`uppāda`一词所表达的（内容）缺乏一个共同的作者，因此需要引入词语来连接。此处的含义是：在“缘于眼与色而生起眼识”(cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ)等经文中，对于缘取活动与生起活动，识(viññāṇa)本身就是其行为者，因此获得了“同一作者”(samānakattukatā)的特性。

‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ เอตฺถ ปน อุปฺปาทสทฺทสฺส ภาวสาธนตาย กิริยาว วุตฺตาติ สมานกตฺตุลกฺขโณ สทฺทปฺปโยโค น สมฺภวตีติ. เตนาห ‘‘สทฺทเภทํ คจฺฉตี’’ติ, อปสทฺทปฺปโยโค โหตีติ อตฺโถ. น เจตฺถ ปราวรโยโค (ปาณินี ๓.๔.๒๐) ‘‘อปฺปตฺวา นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’’ติอาทีสุ วิย, นาปิ ลกฺขณเหตุอาทิปโยโค ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหติ, ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ ชายเต, ‘ธ’นฺติ กตฺวา ทณฺโฑ ปติโต’’ติอาทีสุ วิย. เนเวตฺถ สทฺทเภโท. น หิ หตฺถตเล อามลกํ วิย สพฺพญฺเญยฺยํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิตานํ มเหสีนํ วจเน อกฺขรจินฺตกานํ วิปฺปลาโป อวสรํ ลภติ. ลภตุ, วากฺยตฺเถน สทฺทสิทฺธิโต ‘‘นฺหตฺวา คมนํ, ภุตฺวา สยน’’นฺติอาทีสุ วิยาติ. เอวมฺปิ น จ กิญฺจิ อตฺถํ สาเธติ. ยทิปิ ปจฺเจกํ ปทตฺโถ ลพฺภติ, วากฺยตฺโถ ปน น ยุชฺชติ, ตสฺมา ทสทาฬิมาทิวากฺยานิ วิย อสมฺพนฺธตฺถตาย นิรตฺถกํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

然而，于“缘起”（paṭiccasamuppādo）一词中，因“起”（uppāda）一词是表示动作的体词（bhāvasādhana），所说的是活动本身，故具“同一作者”（samānakattu）特征的语法应用则不成立。因此说“构成语法错误”（saddabhedaṃ gacchati），其义即是“非正当的语法应用”（apasaddappayogo）。于此，既非如“未到河有山，过山有河”等例中的先后关系用法（parāvarayogo），亦非如“见狮生惧，饮酥增力，作‘哒’声而杖落”等例中的特征（lakkhaṇa）、原因（hetu）等用法。于此实无语法错误。诚然，对于已如掌中庵摩罗果（āmalaka）般亲证一切所知的诸大仙（mahesī）而言，在其言教中，执于文字者的戏论无机可乘。或许有人会说，犹如“沐浴后去，进食后卧”等例，可依句义而成就其语法。即便如此，亦不能成就任何意义。其意趣是：纵然各别词义可以获得，然句义却不合理，是故犹如“十颗石榴”（dasadāḷimā）等句，因其义不相连属而毫无意义。

นามปเท วุตฺเต อปฺปยุตฺตานิปิ ‘‘อตฺถิ, โหติ, วิชฺชตี’’ติ เอวรูปานิ กิริยาปทานิ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพานีติ ญายํ สนฺธายาห ‘‘โหติสทฺเทน สทฺธึ โยชยิสฺสามา’’ติ. อิเมสูติ ยถาวุตฺเตสุ เทสนาปฏิญฺญาปุจฺฉานิคมนวเสน วุตฺเตสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปเทสุ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ, อญฺเญสุปิ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทเมว สาธุกํ โยนิโส มนสิ กาโรติ. ยทิทํ อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท (ที. นิ. ๒.๖๗; ม. นิ. ๒.๓๓๗; ส. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗). คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๕; สํ. นิ. ๒.๖๐) เอวมาทีสุปิ เอเกนปิ สทฺธึ โหติ-สทฺโท สมฺพนฺธํ น คจฺฉติ. โยคํ น คจฺฉติ ตถา สมฺพนฺธวเสน อวุตฺตตฺตา. ‘‘น จ อุปฺปาโท โหตี’’ติ อิทํ อสภาวธมฺมตฺตา อุปฺปาทสฺส นิพฺพตฺติลกฺขณาโยคํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถา หิ วินาสสฺส วินาโส นตฺถิ, เอวํ อุปฺปาทสฺส วินาโส วิย อุปฺปาโทปิ นตฺถิ. ยทิ สิยา, เยน อุปฺปาเทน อุปฺปาโท อุปฺปาทวา, โสปิ อุปฺปาทวาติ [Pg.233] อนวฏฺฐานเมว อาปชฺเชยฺยาติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เตนาห ‘‘สเจ เหยฺยา’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ, กถํ สมุทโย โหตีติ? นายํ โทโส นิพฺพตฺติยา อนธิปฺเปตตฺตา. เอวํ ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย ปาตุภาโว สมฺภวตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ, อิธ ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท โหตีติ ตสฺส อตฺถิภาวโจทนาติ กตฺวา โหติ, ชายตีติ นิพฺพตฺติโจทนา กตา สิยาติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘น อุปฺปาโท โหตี’’ติ.

说到名词时，应根据语法规则，即使是没有使用的“存在（atthi）、有（hoti）、现有（vijjati）”等动词，也应引入并联系起来。因此（作者）说“我们将与‘有’字结合”。这里所说的“这些”，指的是在教示、承诺、提问、结论等语境中所说的缘起之语。这只是一个例子，在其他的经文中，例如“应善巧地、如理地作意缘起：此即此缘性、缘起”、“阿难，此缘起甚深”等，“有”字也无法与其中任何一者建立联系。无法建立关联，因为经文并非以那种关联方式而说。“然而，起并非‘有’”这句话，是针对“起”非自性法（asabhāvadhammattā），不具备“生成”（nibbattilakkhaṇa）的特性而言。正如毁灭没有自身的毁灭，同样，生起也没有自身的生起。如果存在，那么能令“起”成为“有起者”的那个“起”本身，也需要一个“起”，这样就会导致无穷倒退。此义已被阐述。因此（作者）才说“如果存在”等等。如果真是这样，“集”怎么会成立呢？这并非过失，因为其意并非指（实体的）生成。此处的含义是，苦蕴的集、显现是可能的。而说“缘起为有”，则是在诘问其“实有性”（atthibhāva）；因此，若说“（缘起）有、生”，就会构成对“生成”（nibbattī）的诘问。正是出于此意，才说“起非有”。

๕๗๖. อิเมสํ สงฺขาราทีนํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อวิชฺชาทโย, เตสํ ภาโว อิทปฺปจฺจยตา. โก ปน โส ภาโวติ อาห ‘‘ภาโว จ นามา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – เยนากาเรน อวิชฺชาทโย สงฺขาราทิปาตุภาวเหตู โหนฺติ, ตสฺมึ อวิชฺชาทีนํ ปวตฺติอาการวิเสเส วิกาเร ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อยํ สมญฺญาติ. เตสํ วาทีนํ ตํ มญฺญนํ. เหตุวจนโตติ เหตุภาววจนโต.

576. 这些行等的缘，即无明等，是“此缘”（idappaccayā）；它们的状态（bhāvo）即是此缘性（idappaccayatā）。那么，什么是那个状态呢？（作者）说“所谓状态……”等。其义为：无明等以何种方式成为行等显现之因，在那无明等流转方式的特定变化中，安立了“缘起”这一名称。这是那些论师的观点。“说因”一词，是因为它表述了因的状态。

๕๗๗. เอตฺถาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปเท. สมุปฺปาทปธานวจนวิญฺเญยฺโย สสตฺติโก เหตุ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อวิปรีตํ อตฺถํ อชานนฺตานํ อญฺญตฺถ สมุปฺปาทสทฺทสฺส ภาวสาธนสฺส ทสฺสนโต ตถา อิธาปิ พฺยญฺชนจฺฉายาย อุปฺปาโทเยวายํ วุตฺโต, น เหตูติ ยา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สา อิมสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทปทสฺส เอวํ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน อตฺถํ คเหตฺวา วูปสเมตพฺพา วิโนเทตพฺพา.

577. 在此“缘起”一词中：对于不了知其不颠倒之义——即“缘起”是具有力量的因，其义由“samuppāda”一词主要表达——的人们，由于在别处见到作为状态构词的“samuppāda”一词，便同样在此处也因词语的相似性，而生起“这里所说的只是生起，而非因”这样的想法。应当通过把握此“缘起”一词现在即将解说之义，来平息、遣除那个想法。

ทฺเวธาติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมา อตฺตโน ปจฺจยวเสน ปวตฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสมูโห ปจฺเจตพฺพโต ปฏิจฺโจ จ โส สห อุปฺปชฺชนโต สมุปฺปาโท จ, ปฏิจฺจ วา การณสามคฺคึ อปจฺจกฺขาย สห อุปฺปชฺชนโต เอวาติ จ เอวํ ทฺเวธา ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ อิทํ วจนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺมา ตสฺส ปจฺจยธมฺโมปิ ผลูปจาเรน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อิจฺเจว วุตฺโตติ.

此偈的简要含义如下：由于依自身因缘而生的缘生法集合，既是应被认识的“缘”（paṭicca）之法，又是与因缘同时生起的“起”（samuppāda）之法；或者说，因为不舍离因缘和合而同时生起，所以“缘起”这个词应当理解为以上这两种意义。因此，那缘生法的因法，也通过果的转喻（phalūpacāra），而被同样称为“缘起”。

ปจฺจยตายาติ ปจฺจยสมูหโต. ปวตฺโตติ นิพฺพตฺโต. ธมฺมสมูโหติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมปุญฺโช. ปตียมาโนติ ญาณคติยา อภิมุขํ อุเปยมาโน, อภิสมิยมาโนติ อตฺโถ. หิตาย สุขาย จาติ โลกุตฺตรหิตาย, โลกุตฺตรสุขาย จ. สห อุปฺปชฺชติ เอเกกสฺส กทาจิปิ [Pg.234] อุปฺปตฺติยา อภาวโต. สมฺมา อุปฺปชฺชติ อเหตุโต, วิสมเหตุโต จ อนุปฺปชฺชนโต. สห อุปฺปชฺชตีติ เอกชฺฌํ อุปฺปชฺชติ อนฺตมโส อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ อุปฺปชฺชนโต. น ปจฺจกฺขายาติ อปฏิกฺขิปิตฺวา, อตฺตโน ปจฺจยภูตธมฺมสมุทาเยน เกนจิ น วินาติ อตฺโถ. ตสฺสาติ ยฺวายํ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ วุตฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสมูโห, ตสฺส อยํ อวิชฺชาทิโก เหตุสมูโห. ‘‘ตปฺปจฺจยตฺตา’’ติ เอเตน ปฏิจฺจสมุปฺปาทปจฺจเย ปฏิจฺจ สมุปฺปาทสมญฺญาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ยถา โลเก’’ติอาทิ. ยถา หิ โลเก ‘‘ปิตฺตํ มถิตํ, สูรา ทธิ, ติปุสํ ชโร, เสมฺโห คุโฬ, อายุ ฆต’’นฺติ จ ปจฺจโย ผลโวหาเรน วุจฺจติ, เอวํ ผลูปจาเรน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

“缘性”（paccayatā）是指由诸缘聚合。“转起”（pavatto）是指已生成。“法聚”（dhammasamūho）是指缘生法之蕴集。“被趋向”（patīyamāno）是指为智所趋向，意即被现观。“为利益安乐”是指为出世间的利益和出世间的安乐。“同时生起”（saha uppajjati）是因为每一法绝不会单独生起。“正生起”（sammā uppajjati）是因为并非无因、或从非等同之因生起。“俱时生起”（saha uppajjatīti）是指同时生起，乃至至少八法同时生起。“不舍离”（na paccakkhāya）是指不抛弃，意即不离任何一个作为自身之缘的法集。“彼之”（tassa）是指被称为“缘起”（paṭiccasamuppādo）的缘生法集合，此即无明等因的集合。通过“因彼缘故”（tappaccayattā）这句话表明，“缘起”这一名称，是用于指称“缘起”（此指缘生法）之缘的。所以说“譬如世间”等。譬如世间以果之名说因，如言“酪浆是胆汁”、“凝乳是酒”、“黄瓜是热病”、“糖蜜是痰”、“酥油是长寿”，同样地，当知“缘起”也是通过基于果的譬喻而说。

๕๗๘. ปฏิจฺจ-สทฺเท ปฏิ-สทฺโท อภิมุขตฺโถ, อิจฺจ-สทฺโท คมฺมตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิมุขมิโต’’ติ. กสฺส ปน ปฏิมุขํ, เกน วา อิโต, โก วา อิโตติ โจทนตฺตเย ปจฺฉิมํ วิสฺสชฺเชนฺโต ‘‘เหตุสมูโห’’ติ อาห. ตสฺมิญฺหิ วิสฺสฏฺเฐ เหตุสมูโห นาม ปจฺจยสามคฺคีติ ตตฺถ อญฺญมญฺญสฺส ปฏิมุขํ, อญฺญมญฺเญเนว จ อิโตติ วิสฺสฏฺโฐวายมตฺโถ โหตีติ. สหิเตติ สมุทิเต อวินิพฺภุตฺเต. โสติ เหตุสมูโห. สมุปฺปาโท อิติ วุตฺโตติ โยชนา.

578. 在“paṭicca”（缘）一词中，为表明“paṭi”有“朝向”之义，“icca”有“行至”之义，（作者）说“行至面前”（paṭimukhamito）。但朝向谁的面前呢？由什么而行至呢？或者谁行至呢？为回答此三问，（作者）解答最后一问说：“因的集合”。当此问被解答后，由于“因的集合”即是“诸缘和合”，故“诸缘彼此朝向、由彼此而行至”的含义亦被解答。“俱”（sahita）是指已聚集、不可分离。“彼”（so）是指因的集合。应连接为：“称为samuppāda（起）”。

ปาตุภาวายาติ อุปฺปาทาย. กามํ ปาฬิยํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑; มหาว. ๑; เนตฺติ. ๒๔; วิภ. ๒๒๕) อวิชฺชาว ปจฺจยภาเวน วุตฺตา, ตถาปิ น อวิชฺชา เอกาว ปจฺจโย โหติ, อถ โข สหชาตธมฺมวตฺถุอารมฺมณาทโย, โยนิโสมนสิการาทโย, ตณฺหุปาทานาทโย จ ธมฺมา ยถารหํ สงฺขารุปฺปาทเน อวิชฺชาย สหการีการณํ โหนฺติเยว. เอวํ สงฺขาราทโยปิ วิญฺญาณาทีนนฺติ อาห ‘‘อวิชฺชาทิเอเกกเหตุสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ เหตุสมูโห’’ติ. สาธารณผลนิปฺผาทกฏฺเฐนาติ ตํสมูหปริยาปนฺนานํ เหตุธมฺมานํ สาธารณสฺส ผลสฺส นิพฺพตฺตกภาเวน. อเวกลฺลฏฺเฐนาติ อนูนภาเวน. ตสฺมิญฺหิ เหตุสมูเห เอกจฺจาสาธารณญฺเจตํ ผลํ, เอกจฺเจเหว จ นิพฺพตฺเตตพฺพํ สิยา, สพฺเพสํ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ อญฺญมญฺญาเปกฺขา นตฺถีติ ปฏิมุขคมนาภาวโต ปฏิจฺจตฺโถ น ปริปูเรยฺยาติ. สามคฺคิองฺคานนฺติ ปจฺจยสามคฺคิยา องฺคภูตานํ, สมูหีนนฺติ อตฺโถ[Pg.235]. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. ผลธมฺมานํ สหิตตา นาม วิสุํ อภาโว, น เหตุธมฺมานํ วิย อญฺญมญฺญาเปกฺขาติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ อวินิพฺโภควุตฺติธมฺเม’’ติ อวินิพฺโภคคฺคหณญฺเจตฺถ รูปธมฺมานมฺปิ สงฺคณฺหนตฺถํ. อญฺญถา สมฺปยุตฺตธมฺเมติ วุจฺเจยฺย.

“为显现”(pātubhāvāya)，即为生起。在圣典中虽然说‘无明缘行’，以无明为缘，但并非只有无明一个缘，尚有俱生法、事、所缘等，如理作意等，以及爱、取等法，各自适当地在行的生起中作为无明的辅助因。行等对于识等也是如此，因此说‘以无明等各个原因为首而指明的因的集合’。‘因其能产生共同的果’是指，属于该因集合的诸因法，具有产生共同之果的作用。‘因其无缺’是指没有缺少。因为，若在该因的集合中，某个果是不共的，它或许只由某些因产生，那么所有这些缘法之间就没有相互依存，由于没有朝向彼此，缘起之义便不圆满。‘和合支’是指作为缘和合之组成部分的诸法，即诸构成部分之义。此处的属格是用于抉择。果法的俱生性是指它们不会分离，不像因法那样相互依存，因此说‘彼此具有不可分离运作性质的法’。此处‘不可分离’的表述也是为了含摄色法，否则，就应说成相应法。

๕๗๙. ปจฺจยตาติ อยํ อวิชฺชาทิโก ปจฺจยสมูโห. อญฺโญญฺญนฺติ อญฺญมญฺญํ. ปฏิจฺจาติ นิสฺสาย สหการีการณํ ลทฺธา. สมนฺติ อวิสมํ อเวกลฺเลน. สหาติ เอกชฺฌํ. ธมฺเมติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม. ยสฺมา อุปฺปาเทติ, ตโตปิ ตสฺมาปิ. เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ มุนินา ภควตา ภาสิตาติ โยชนา. น อปฏิจฺจ ปฏิจฺเจวาติ อวธารณตฺถํ ทสฺเสนฺโต คาถายํ เอว-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทสฺเสติ.

579. “缘性”(paccayatā)就是这无明等缘的集合。“相互”(aññoññaṃ)就是彼此。“依”(paṭicca)就是依靠，获得辅助因后。“共同”(samaṃ)就是没有差别，没有残缺。“俱”(sahā)就是一起。“诸法”(dhamme)就是各自的缘生法。因为它能产生，所以因此，牟尼、世尊说为“缘起”，应如是连结文义。为了表明决定的意义，‘非不依，正是依’的说法，显示出偈颂中的强调词‘eva’被省略了。

เอเกกเทสนฺติ ผลสมุทายสฺส เอกเทเสกเทสํ, ภาคโสติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรภาเวนาติ ปฏิปาฏิยา. สพฺพเมตํ รูปารูปกลาปุปฺปาทนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตฺถานุสารโวหารกุสเลนาติ ปรมตฺถธมฺมานุคตโวหารนิปุเณน.

“一一分”(Ekekadesaṃ)是果聚的一一分，其义为“逐分”(bhāgaso)。“以前后有”(Pubbāparabhāvena)是“依次第”(paṭipāṭiyā)。这一切都是针对色聚与名聚(rūpārūpakalāpa)的生起而说。“随顺义理言说善巧者”(Atthānusāravohārakusalena)是“随顺胜义法言说娴熟者”(paramatthadhammānugatavohāranipuṇena)。

๕๘๐. ปุริเมน ปเทนาติ โยชนา. สสฺสตาทีนนฺติ สสฺสตภาวาทีนํ, สสฺสตวาทาทีนํ วา. สสฺสตสหจริตา หิ วาทาปิ สสฺสตาทโยติ วุจฺจนฺติ ยถา ‘‘ทุกฺขเทสนา ทุกฺข’’นฺติ. อุจฺเฉทาทีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิฆาโต วินาโส, ปหานนฺติ อตฺโถ. ญาโยติ อนฺตทฺวยวิรหิตา มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ.

580. 应与前词连接。“常见等”(Sassatādīnaṃ)是指常见状态等(sassatabhāvādīnaṃ)，或常见论等(sassatavādādīnaṃ)。因为与常见相应的诸论亦被称为“常见等”，犹如“说苦(dukkhadesanā)即是苦”。于“断灭等”(ucchedādīti)亦是同理。其义为破坏(vighāto)、毁灭(vināso)、断绝(pahānaṃ)。“正道”(Ñāyo)是远离二边的中道(majjhimā paṭipatti)。

ปวตฺติธมฺมานนฺติ ปวตฺติภูตานํ ธมฺมานํ, กิเลสวฏฺฏาทีนนฺติ อตฺโถ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทินยปฺปวตฺโต (ที. นิ. ๑.๓๑) สสฺสตวาโท. ‘‘นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติอาทินยปฺปวตฺโต (ที. นิ. ๑.๑๖๘; ม. นิ. ๒.๑๐๑, ๒๒๗; สํ. นิ. ๓.๒๑๒) อเหตุวาโท. ปกติ อณุกาลาทิวเสน โลโก ปวตฺตตีติ เอวํ ปวตฺโต วิสมเหตุวาโท. อิสฺสรปุริสปชาปติวาทา วสวตฺติวาทา. อเหตุวาทคฺคหเณเนว เจตฺถ สภาวนิยติ ยทิจฺฉาวาทานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ ปน ‘‘จกฺขุ เอว จกฺขุสฺส การณ’’นฺติ เอวมาทิโก วิสมเหตุวาโท. อิสฺสราทิวาโท อเหตุวาทนฺโตคโธ. สภาเวเนว ธมฺมา ปวตฺตนฺตีติ วาโท ‘‘วสวตฺติวาโท’’ติ วทนฺติ. กึ [Pg.236] หิ ปจฺจยสามคฺคิยา ปโยชนนฺติ อธิปฺปาโย. สมุปฺปาทปเทน ปริทีปิโต โหตีติ โยชนา. ปริทีปนสฺส ปน อวิปรีตการณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจยสามคฺคิยํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติโต’’ติ วุตฺตํ. วิหตาติ อพฺภาหตา. ‘‘ปุริมปุริมปจฺจยวเสนา’’ติ อิมินา อวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตมานํ อุจฺเฉททิฏฺฐินิวตฺตกํ เหตุผลปพนฺธํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘กุโต อุจฺเฉโท’’ติ. อุจฺเฉทาภาวกถเนเนว เจตฺถ อุจฺเฉทวาทสฺสาปิ อภาวํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

流转之法(pavattidhamma)即指流转中的诸法，意即烦恼轮转(kilesavaṭṭa)等。“自我与世间皆永恒”等说法的流传即是常见论(sassatavāda)。“无因无缘，众生染污”等说法的流传即是无因论(ahetuvāda)。世间依自性(pakati)、微尘(aṇu)、时节(kāla)等方式流转，如此流传的即是邪因论(visamahetuvāda)。自在天(issara)、原人(purisa)、生主(pajāpati)等论说即主宰论(vasavattivāda)。此处通过对无因论的把握，应当理解自性决定论(sabhāva-niyati)、任意论(yadicchāvāda)等也被包含在内。有些人则主张“眼即是眼之因”等，此类即是邪因论。自在天等论说属于无因论范畴。主张“诸法自然流转”之说被称为“主宰论”。因缘和合有何作用呢？这是其用意。通过‘生起’(samuppāda)一词得以阐明，应如是连结。再者，为显示此阐明的正确原因，故说‘由于诸法从因缘和合而生起’。‘破除’(vihata)即是‘已击破’(abbhāhata)。‘依前前因缘’(purimapurimapaccayavasenā)一句，显示了那以无间断方式流转且能断除断见(ucchedadiṭṭhi)的因果相续。因此说“何来断灭？”此处应知，仅通过说明无有断灭，即显示了断见论(ucchedavāda)亦不存在。

ตสฺสา ตสฺสา ปจฺจยสามคฺคิยาติ ตสฺมึ ตสฺมึ เหตุปจฺจยสมวาเย. สนฺตตึ อวิจฺฉินฺทิตฺวาติ เหตุผลปพนฺธสงฺขาตสฺส สนฺตานสฺส อวิจฺฉินฺทเนน. เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ สมฺภวโต อุปฺปชฺชนโต สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาตํ อนฺตทฺวยํ อนุปคฺคมฺม ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อนุรูปผลุปฺปตฺติ อิธ มชฺฌิมปฏิปทาติ อธิปฺเปตา. กมฺมวฏฺฏสฺส, วิปากวฏฺฏสฺส จ ภินฺนสภาวตฺตา, ภินฺนกาลตฺตา จ โส กโรติ โส ปฏิสํเวเทตีติ วาทปฺปหานํ. กุสลากุสลกฺขนฺธปฺปวตฺติยญฺหิ การกโวหาโร, วิปากกฺขนฺธปวตฺติยํ เวทกโวหาโรติ. ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ นิพฺพตฺตํ, ตตฺเถว ตสฺส ผลสฺส นิพฺพตฺตนโต อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ วาทปฺปหานํ. น หิ กตสฺส วินาโส, อกตสฺส วา อพฺภาคโม อตฺถิ. ‘‘อิตฺถี, ปุริสา’’ติ โวหาเรน ชนปทนิรุตฺติ. ตตฺถ ยสฺมา ปณฺฑิตาปิ โลเก ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ อาเนตุ, นามรูปํ อาคจฺฉตู’’ติ อวตฺวา อิตฺถี, ปุริโสตฺเวว โวหรนฺติ, ตสฺมา ‘‘อิตฺถี เอวายํ, ปุริโส เอวายนฺติ อปริญฺญาตวตฺถุกานํ โหติ อภินิเวโส. วิทฺทสุโน ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ชานนฺตสฺส ตถา ตถา ปวตฺตมาเน ธมฺเม อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตโต ตตฺถ ปรมตฺถโต น อภินิเวโสติ อาห ‘‘ชนปทนิรุตฺติยา อนภินิเวโส’’ติ. สมญฺญายาติ โลกสมญฺญาย. อนติธาวนนฺติ อนติกฺกมนํ. ‘‘สตฺโต’’ติ หิ วุตฺเต ‘‘โก เอตฺถ สตฺโต, กึ รูปํ, อุทาหุ เวทนาทโย’’ติ วิภาคํ อกตฺวา โลกสมญฺญาวเสเนว โลกิเยหิ วิย โลกิโย อตฺโถ สมญฺญํ อวิลงฺฆนฺเตน โวหริตพฺโพ.

“于彼彼因缘和合(paccayasāmaggiyā)”者，谓于彼彼因缘和合中。“不断绝相续(santatiṃ avicchinditvā)”者，谓以不中断被称为因果相续之流的方式。由于彼彼缘生法(paccayuppannadhamma)之生起，不趣入被称为常、断之二边，由各自相应的诸缘而有相应果之生起，于此，意谓为中道(majjhimapaṭipadā)。由于业轮转(kammavaṭṭa)与果报轮转(vipākavaṭṭa)有不同之自性、不同之时，故舍断“彼作者，即彼受者”之说。诚然，于善、不善蕴转起时，有“作者(kāraka)”之言说；于果报蕴转起时，有“受者(vedaka)”之言说。于何相续中业已生，即于彼相续中其果亦生，故舍断“作者异，受者异”之说。诚然，已作之业无有毁坏，未作之业亦无来临。“女(itthī)、男(purisa)”之言说，为地方俗语(janapadanirutti)。于此，因为世间智者亦不说“取五蕴(pañcakkhandha)来”、“令名色(nāmarūpa)来”，而只言说“女”、“男”，是故，于未遍知事(vatthu)者，生起“此实是女，此实是男”之执取。然而，于了知缘起(paṭiccasamuppāda)之智者，缘于如是如是转起之诸法，仅是依于概念(paññatti)，于彼，于胜义(paramattha)中无有执取，故说“于地方俗语无执取”。“由名(samaññāya)”者，谓由世间名(lokasamaññā)。“不超越(anatidhāvanan)”者，谓不逾越。诚然，当说“有情(satta)”时，不作“此中有情为何？为色(rūpa)耶？抑或为受(vedanā)等耶？”之分别，应如世人一般，仅依世间名之力，不逾越其名而称说世间义。

อปโร นโย – ปจฺเจตุมรหตีติ ปฏิจฺโจ. โย หิ นํ ปจฺเจติ อภิสเมติ, ตสฺส อจฺจนฺตเมว ทุกฺขวูปสมาย สํวตฺตติ. สมฺมา, สห จ อุปฺปาเทตีติ สมุปฺปาโท. ปจฺจยธมฺโม หิ อตฺตโน ผลํ อุปฺปาเทนฺโต สมฺปุณฺณเมว [Pg.237] อุปฺปาเทติ, น วิกลํ. เย จ ธมฺเม อุปฺปาเทติ, เต สพฺเพ สเหว อุปฺปาเทติ, น เอเกกํ. อิติ ปฏิจฺโจ จ โส สมุปฺปาโท จาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อถ วา ปฏิจฺจ ปฏิมุขํ อิตฺวา การณสามคฺคึ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา สหิเต อุปฺปาเทตีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ปฏิมุขคมนญฺจ ปจฺจยสฺส การณสามคฺคิยา องฺคภาเวน ผลสฺส อุปฺปาทนเมว. อปฺปฏิกฺขิปิตฺวาติ จ น วินา ตาย การณสามคฺคิยา, องฺคภาวํ อคนฺตฺวา สยเมว น อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. เอเตน การณพหุตา ทสฺสิตา, ‘‘สหิเต’’ติ อิมินา ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมพหุตา. อุภเยนาปิ ‘‘เอกํ น เอกโต’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๗) ปรโต วุจฺจมาโน สาสนนโย ทีปิโต โหติ.

另一种解释：“值得去知见”（paccetumarahati），故为“缘”（paṭicco）。凡是知见、通达它的人，它就导向苦的完全止息。“圆满地”（sammā）、“共同地”（saha）使其生起，故为“生”（samuppādo）。因为缘法在产生自己的果时，是完整地产生，而非有缺陷地产生；并且，它所产生的诸法，全都是共同地产生，而非逐一产生。因此，它既是“所应知见”（paṭicca），又是“能圆满共同地产生者”（samuppāda），故为“缘起”（paṭiccasamuppādo）。或者，朝向（paṭi）因缘和合而不排斥，产生（uppāda）俱生（sam）之法，故为“缘起”（paṭiccasamuppādo）。“朝向”即是缘作为因缘和合的一个部分而产生果。“不排斥”的意思是，不离于那因缘和合，不成为其中的一个部分，就不能独自产生。藉此（“不排斥”）显示了因的众多性；藉“俱生”（sahite）一词则显示了缘生法的众多性。通过这两方面，也阐明了下文将要提到的“非一从一生”等教法之理。

อถ วา ปฏิจฺจ ปจฺเจตพฺพํ ปจฺจยํ ปฏิคนฺตฺวา น วินา เตน สมฺพนฺธสฺส อุปฺปาโท ปฏิจฺจสมุปฺปาโท (อุทา. อฏฺฐ. ๑). ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ เจตฺถ สมุปฺปาทปฺปธานวจนวิญฺเญยฺโย สสตฺติโก เหตูติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺเต กึ ปฏิจฺจาติ วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘ปจฺเจตพฺพ’’นฺติ. โส จ ปจฺจยธมฺโมติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปจฺจย’’นฺติ. อิทานิ ปฏิจฺจสทฺทสฺส อตฺถมาห ‘‘ปฏิคนฺตฺวา’’ติ. การณสฺส สภาเวน ตปฺปฏิลาภคติยา ปตฺวา. กถํ น วินา เตน? สติ เอว ตสฺมึ, ตสฺส จ ผลสฺส อุปฺปาทโต เอว, น อญฺญถา. อสติ, นิโรธโต จาติ อยํ ปจฺจยฏฺฐิติ ปฏิจฺจสทฺทสฺส อตฺโถ. เตนายํ ปฏิจฺจสทฺโท ยถา ‘‘อิมสฺมึ สติ อิมสฺสุปฺปาโท’’ติ เอเต สทฺทา ภุมฺมนิสฺสกฺกวจนโชตนีเยน อิทํ-สทฺทวจนียสฺส เหตุมโต เหตุอายตฺตภาเวน ภาวุปฺปาทุตฺตรกิริยาเปกฺเขน ยายสฺส ตทายตฺตตา, ตาย สมตฺถตาย เหตุํ วทนฺติ, เอวํ คนฺตฺวา-สทฺทนฺตรวจนีเยน ตํวิญฺเญยฺยสฺเสว ปจฺจยนกิริยากตฺตุเหตุมโต เหตุปจฺจยเนน เหตุอายตฺตภาเวน สมุปฺปาทุตฺตรกิริยาเปกฺเขน ยายสฺส ตทายตฺตตา, ตาย สมตฺถตาย เหตุมาห. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อวิชฺชา ปฏิจฺจ, สงฺขารา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา’’ติอาทิ (ปฏิ. ม. ๑.๔๖) สงฺขารปิฏเก วุตฺตํ. สมตฺถตา เจตฺถ นิทานาทิภาโว. โส จ ตทวินาภาวิผลํ ปติ สตฺวเมว. สมฺพนฺธสฺสาติ จ สํโยชนานุรูปตาวเสน ชาติอาทินา สมฺพนฺธสฺส ชรามรณาทิปจฺจยุปฺปนฺนสฺส. อุปฺปาโทติ อุปฺปชฺชนํ. ยทิ เอวํ กถํ ปฏิจฺจสทฺทปฺปโยโค, นนุ สมานกตฺตุกานํ ปุพฺพกาเล อีทิโส สทฺทปฺปโยโคติ? ‘‘ภุตฺวา คจฺฉติ, กสิตฺวา วปตี’’ติอาทีสุ สจฺจเมตํ, ตํ ปน เยภุยฺยวเสน ทฏฺฐพฺพํ [Pg.238] สมานาปรกาเล, อสมานกตฺตุเก จ ทสฺสนโต. สมานกาเล ตาว –

或者，趋向了应被趋向的缘之后，不离于彼，相关联之果的生起，是为缘起(paṭiccasamuppādo)。在此，“缘起”应被理解为：一个以“生起”(samuppāda)为首要语词所了知的、具有力量的因。其中，当说到“缘于”(paṭicca)时，因当问“缘于什么？”，故说“应被趋向的”(paccetabbaṃ)。而彼“应被趋向的”即是缘法，因此说为“缘”(paccayaṃ)。现在，以“趋向后”(paṭigantvā)来说明“缘于”(paṭicca)一词的含义，即通过因的存在，以获得彼因的方式而达到。为何说“不离于彼”？因为只有当彼因存在时，彼果才会生起，而非以他法；当彼因不存在时，彼果则息灭。此即缘之义，是“缘于”(paṭicca)一词的含义。因此，此“缘于”一词说明因的方式，正如“有此则彼生”(imasmiṃ sati imassuppādo)等词说明因的方式一样。后者是通过由处格和离格所阐明的、由“此”(idaṃ)词所指的有因之果，其依赖于因的状态，并期待着后续的“有”与“生起”之作用，以这种能使果依赖于因的能力来说明因。同样地，前者是通过另一词“趋向”(gantvā)所指的、那仅由彼词所了知的、作为“缘取”作用之作者的有因之果，其被称为“趋向于因”的、依赖于因的状态，并期待着后续的“俱起”(samuppāda)之作用，以这种能使果依赖于因的能力来说明因。由于此理，如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“无明(avijjā)是缘(paṭicca)，诸行(saṅkhārā)是缘生法(paṭiccasamuppannā)”等。此处的“能力”(samatthatā)即是因缘(nidāna)等的状态，而那正是对于不离彼因而生的果所具有的存在性。而“相关联的”(sambandhassa)是指，通过与结缚(saṃyojana)相应的方式，与由生(jāti)等所缘生的老死(jarāmaraṇa)等相关联的[果]。“生起”(uppādo)即是生出(uppajjanaṃ)。若是如此，为何使用“缘于”(paṭicca)一词？此词难道不是用于具有相同作者的动词的先前时间吗？在“食已而去”(bhutvā gacchati)、“耕已而播”(kasitvā vapatī)等例子中，这确实如此。但应知此为通常情况，因为它也见于同时、后时，以及不同作者的情况。先说同时的情况——

‘‘อนฺธการํ นิหนฺตฺวาน, อุทิตายํ ทิวากโร;

วณฺณปญฺญาวภาเสหิ, โอภาเสตฺวา สมุคฺคโต’’ติ. –

“摧破黑暗，此日已升起；以色光与慧光，照耀而升起。”

อุทาหรณํ. เกจิ ปน ‘‘มุขํ พฺยาทาย สยติ, อกฺขีนิ ปริวตฺเตตฺวา ปสฺสตี’’ติ อุทาหรนฺติ. อปเร ‘‘นิสชฺช อธีเต, ฐตฺวา กเถตี’’ติ.

此为例。然而，一些人举例说：“张口而眠，转眼而视。”另一些人则说：“坐而读诵，立而言说。”

ตตฺถ พฺยาทานปริวตฺตนุตฺตรกาลภาวิสยนทสฺสนกิริยาเปกฺขา ปุพฺพุตฺตรกาลตา อตฺถิ, สา จ เภทานุปลกฺขณา เกหิจิ น ลกฺขียติ. ‘‘นิสชฺช อธีเต, ฐตฺวา กเถตี’’ติ จ สมานกาลตายปิ อชฺเฌนกถเนหิ ปุพฺเพปิ นิสชฺชฏฺฐานานิ โหนฺตีติ สกฺกา ปุพฺพุตฺตรกาลตา สมฺภาเวตุํ, ตสฺมา ปุริมานิเยว อุทาหรณานิ ยุตฺตานิ. อุทยสมกาลเมว หิ ตนฺนิวตฺตนิยนิวตฺตนนฺติ. อปรกาเล ‘‘ทฺวารมาวริตฺวา ปวิสติ, อาวริตฺวา นิกฺขมตี’’ติ. เกจิ ปน ‘‘ฑกฺกจฺจ ปติโต ทณฺโฑ’’ติ อุทาหรนฺติ. อภิฆาตภูตสหชาตาย ปน อภิฆาตชสทฺทสฺส สมานกาลตา เอตฺถ ลพฺภติ, ตสฺมา อิธาปิ ปุริมานิเยว อุทาหรณานิ ยุตฺตานิ. ปุริมตาวจนิจฺฉาวเสเนว ปน ลกฺขณเหตุกิริยานํ ลกฺขณเหตุภาววจนิจฺฉาติ ลกฺขณภาวโต ปุริมกาโล อิจฺเจว ‘‘นิหนฺตฺวานา’’ติ สทฺทสิทฺธิ อิจฺฉิตา, เอวญฺจ ปจฺจยนกิริยา สมุปฺปชฺชนกิริยาย ปุริมิกาวาติ ปฏิจฺจ-สทฺทสิทฺธิ. ตตฺถ ยุตฺตํ ปจฺจกฺขโต กตฺตุทสฺสนโต. อิธ ปน ตทภาวโต น ยุตฺตนฺติ เจ? นายํ โทโส. อิธาปิ อนุมานโต สิทฺโธ. ชรามรณาทิโก กตฺตา อตฺเถว ‘‘ญตฺวา กิริยโต วย’’นฺติ เอวมาทิปโยคทสฺสนโต อวสฺสํ อนุมิยมาเนน กตฺตุนา อีทิโส สทฺทปโยโค อิจฺฉิตพฺโพ. อสมาเน ปน กตฺตริ ‘‘ปิสาจํ ทิสฺวา ภยํ โหติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๗๑; ๒.๑๘๒; ปุ. ป. ๒๐๔) เอวมาทิ เวทิตพฺพํ. ยถา จ ตตฺถ ปิสาจทสฺสนาทิปุริสพฺยาปาโร, เอวมิธาปิ ปจฺจยนํ ปจฺจยพฺยาปาโร อตฺตโน ผลุปฺปาทนํ, ตญฺจ สตฺวํ สมุปฺปาโทวาติ ‘‘ปจฺจเย สติ, ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา’’ติ ปจฺจยนสฺส สมุปฺปาทเหตุตาย คมโก สมานสฺส กตฺตุ อภาเวปิ ปฏิจฺจ-สทฺโท สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. ยทิ ปฏิจฺจสมฺพนฺธสฺส อุปฺปาโท ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, กถํ ปจฺจโย [Pg.239] ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ? เหฏฺฐา วิจาริโตวายมตฺโถ. อปิจ โยยํ สมุปฺปาท-สทฺทวิภาวิตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปฏิจฺจสทฺทวิภาวิโต สสตฺติโก เหตุ อธิปฺเปโต, ตสฺส สมุปฺปาทาภิมุขตาย ปธานวจนวิญฺเญยฺยสภาวตฺตา ตถา วุตฺโตติ.

在此，对于在张口、转动等行为之后发生的睡眠、观看等行为，存在着前时与后时，但由于其差别无法被辨识，所以不被某些人所察觉。至于“坐着读诵，站着宣说”，即使是同时发生，但因为在读诵、宣说之前已有坐、站的动作，所以能够推论出前时后时，因此只有前面的例子是恰当的。因为，能被其息灭者的息灭，确实只在（其）生起的同一时间发生。在后时（的例子中），如“关上门后进入，关上门后出去”。又有些人举例说：“棍子‘ḍakka’一声落下”。但在此例中，由撞击所生之声与撞击是同时发生的，因此在这里也只有前面的例子是恰当的。再者，仅因想要言说前时状态，便有言说相与因之状态的意愿。因此，由于是相的状态，只希望（表达）前时，“nihantvāna”（击破后）一词的成立即是被期望的。同样地，因为缘（paccayana）的行为确实先于生起（samuppajjana）的行为，所以“paṭicca”一词得以成立。（若说：）在那里，因为能亲眼见到作者，所以是恰当的；但在这里，因为没有那个作者，所以不恰当。这不是过失。在这里，通过推断而成立的、以老死等为作者，确实是存在的。因为可见到如“了知坏灭后，由行为……”等用法，对于必然被推断出的作者，理应希望使用这样的词语用法。在作者不同的情况下，则应了知如“见到鬼魅后，生起怖畏”以及“他以慧见到后，诸漏灭尽”等（例子）。正如在那里，见到鬼魅等是人的作用；同样地，在这里，缘（paccayana）是因缘（paccaya）的作用，即产生自己的果；而那产生果，其力用就是生起（samuppāda）。因此，（“paṭicca”一词）作为“有因缘时，由因缘而有生起”之义的指示，能使人知晓“缘”是“生起”之因，故即使在没有同一作用者的情况下，“paṭicca”一词也能成立，应如是了知。如果（说）“paṭicca”（缘）与相关者的生起是“paṭiccasamuppāda”（缘起），那么因缘（paccaya）如何是缘起呢？此义已在下方审察过。再者，此由“paṭicca”一词所阐明、具有自身力的因，是针对由“samuppāda”（生起）一词所阐明的诸缘生法而言的；因为该因具有朝向生起的性质，并且其自性可通过主要的词语（即samuppāda）来了知，故如是说（为缘起）。

กึ ปน การณํ สมุปฺปาทปธาเนน วจเนน สมุปฺปาทสฺส เหตุ เวทิตพฺโพ, น ปน สเหตุโก สมุปฺปาโท เอวาติ? วุจฺจเต – ทิฏฺฐสฺส ทุกฺขสฺส โย ปจฺจโย ปจฺจยนิทฺเทเสน ตสฺส วิภาวิตตฺตา. กถํ? ยถาห –

然则，是何原因，当以“缘起”为主的文句了知缘起之因，而非直接了知“有因的缘起”呢？答曰：因为通过缘的解释，已见之苦的那个缘已被阐明故。如何？如所说：

‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปริวีมํสมาโน ปริวีมํสติ ‘ยํ โข อิทํ อเนกวิธํ นานปฺปการกํ ทุกฺขํ โลเก อุปฺปชฺชติ ชรามรณํ, อิทํ นุ โข ทุกฺขํ กึ นิทานํ กึ สมุทยํ กึ ชาติกํ กึ ปภวํ, กิสฺมึ สติ ชรามรณํ โหติ, กิสฺมึ อสติ ชรามรณํ น โหตี’ติ. โส ปริวีมํสมาโน เอวํ ปชานาติ ‘ยํ โข อิทํ…เป… อิทํ โข ทุกฺขํ ชาตินิทาน’’’มิจฺจาทินา (สํ. นิ. ๒.๕๑) –

“诸比丘，在此，一位比丘在审察时，如此审察：‘这世间生起的种种、各类的苦，即老死，这苦以什么为因缘，以什么为集起，以什么为起源，以什么为来源？当什么存在时，有老死？当什么不存在时，没有老死？’他如此审察后，了知：‘这……苦，是以生为因缘……’等。（《相应部》2.51）

ทิฏฺฐสฺส ทุกฺขสฺส นิทานํ ปริวีมํสสุตฺเต วุตฺตํ. ตํ ปชานนญฺจ นิทานมฺปิ วิญฺญาตพฺพนฺติ. ยถา จาห –

已见之苦的因缘，已在《审察经》（Parivīmaṃsasutta）中说。那了知以及那因缘都应被了知。又如所说：

‘‘ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ ‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ ชียติ จ มียติ จ จวติ จ อุปปชฺชติ จ, อถ จ ปนิมสฺส ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ นปฺปชานาติ ชรามรณสฺส. กุทาสฺสุ นาม อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิสฺสรณํ ปญฺญายิสฺสติ ชรามรณสฺสา’ติ…เป… ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิการา อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ‘ชาติยา โข สติ ชรามรณํ โหติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๐) –

“诸比丘，在我尚未证得正自觉，还只是菩萨时，曾这样想：‘唉，这世间陷入了困境，有生、老、死、逝、再生，却不了知这老死之苦的出离。何时才能了知这老死之苦的出离呢？’……诸比丘，由于我如理作意，生起了智慧的现观：‘有生之时，则有老死；老死缘于生。’”（《相应部》2.10）

อาทินา ทิฏฺฐสฺส ทุกฺขสฺส ปจฺจยวีมํสาภิสมยา วุตฺตา. ปจฺจโย หิ ญาตพฺโพ. ตทภิสมยายตฺตญฺจ ทุกฺขนิสฺสรณปชานนนฺติ โย จ ญาตพฺโพ, โส ปเวเทตพฺโพติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสทฺโท ยํ ยทิทํ สมุปฺปาทสทฺทวิภาวิตํ ทิฏฺฐํ ทุกฺขํ, ตํ ปจฺจยํ ปฏิจฺเจว, น อญฺญถาติ เอวํ ปจฺจยวิภาวนตฺถํ วุจฺจติ. ภวติ หิ ญาตุํ, ปเวเทตุญฺจ อิจฺฉิตภาเวน ปธานสฺสาปิ เกนจิ วิเสเสน ญาตพฺพตาย อปฺปธานภาเวน นิทฺเทโส ยถา [Pg.240] ‘‘โก โสตาปนฺโน, ยสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหีนานิ. โก เทวทตฺโต, ยสฺส อุจฺจตรานิ เคหานี’’ติ, เอวมิธาปิ ปจฺจยปจฺจยนปเวทนฏฺเฐน นิทฺเทเส สตฺติวิเสเสน อตฺตโน ผเลน ปจฺจนียตาย ญาตพฺพภาเวน ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ ปริยาเยน ปจฺจโย วุตฺโต.

通过“等等”（itiādinā）之语，已说明了对已见之苦的缘的审察与彻见。缘确实是应被了知的，了知苦的解脱（dukkhanissaraṇa）也有赖于对它的彻见。凡是应被了知的，就应被开示，因此，“缘起”（paṭiccasamuppāda）一词之所以被宣说，是为了阐明缘的意义，即：这个由“生起”（samuppāda）一词所阐明的已见之苦，是“依缘”（paṭicca）而有的，并非以他法而有。确实，由于有欲知及欲开示的意愿，即使是主要者，也会因某种特殊而应被了知的缘故，而以非主要的方式来解释，例如：“谁是入流者（sotāpanno）？是其三结已断之人。”“谁是提婆达多？是其屋宇更高之人。”同样于此，在以阐明缘为目的的解释中，由于其特殊作用，以及因其与自身的果法相对（paccanīyatā）而应被了知之故，缘便以“paṭicca”（缘于）这一异名被宣说。

โย จายํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิโก นิทฺเทโส, โส จ สกลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส มูลโต ปฏฺฐาย ปจฺจยานํ ปเวทนาย นิทฺทิฏฺโฐติ ปริโยสาเนปิ ‘‘เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ เอวํ-สทฺเทน สมุคฺฆาตํ ทุกฺขํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส ยถาวุตฺเต ปจฺจเย ตํสมุทยาภิมุเข กตฺวา นิคมิตา ปจฺจยา. ปฏิปทาสุตฺเตปิ (สํ. นิ. ๒.๓) ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา…เป… สมุทโย โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาปฏิปทา’’ติ วุตฺตํ. น จ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาเวน คหิตํ ทุกฺขํ มิจฺฉาปฏิปทํ, อถ โข ทุกฺขสมุทยภูตา ปจฺจยาติ. ยถา จ ‘‘ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธิ (ที. นิ. ๓.๓๓๕), ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) องฺคญาณปฏิเวทนตฺถตฺตา เทสนาย สมฺมาสมาธิปธาเนหิ สทฺเทหิ องฺคญาณปฏิเวทนํ กตํ, เอวมิธาปิ สมุปฺปาทปธาเนน สทฺเทน ปจฺจยปฏิเวทนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

此“无明缘行”（avijjāpaccayā saṅkhārā）等解释，是为了开示整个苦蕴从根源开始的诸缘而被指明。因此，在结尾处也以“如是此纯大苦蕴集起”之语，用“如是”（evaṃ）一词现前开示此苦，并使如前所述的诸缘朝向其集起，从而总结了诸缘。在《行道经》（Paṭipadāsutta）中，说了“无明缘……集起”后，也说道：“诸比丘，这被称为邪行道（micchāpaṭipadā）。”被执为缘已生（paṭiccasamuppanna）的苦并非邪行道，然而，作为苦之集起的诸缘才是。又如，在“五支正定”（pañcaṅgiko sammāsamādhi）、“五智正定”（pañcañāṇiko sammāsamādhi）中，由于教说的目的是为了开示支与智，故以“正定”为主的词语来开示支与智。同样于此，当知是以“生起”（samuppāda）为主的词语来开示诸缘的。

๕๘๑. ยา ปนายํ ตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. นิกฺขิตฺตาติ ฐปิตา, เทสิตาติ อตฺโถ. ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส ตนนโต ตนฺติ, คนฺโถ. ‘‘กึ วาที, ภนฺเต, สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิเตน ‘‘วิภชฺชวาที, มหาราชา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ตติยสงฺคีติกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) โมคฺคลิปุตฺตติสฺสตฺเถเรน วุตฺตตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธสาวกา วิภชฺชวาทิโน. เต หิ สตฺถารา เวนยิกาทิภาวํ วิภชฺช วุตฺตํ อนุวทนฺติ, โสมนสฺสาทีนํ, จีวราทีนญฺจ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพภาวํ. สสฺสตุจฺเฉทวาเท วา วิภชฺช วทนฺติ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทีนํ (ที. นิ. ๑.๓๑) ฐปนียานํ ฐปนโต, ราคาทิกฺขยสฺส สสฺสตสฺส, ราคาทิกายทุจฺจริตาทิอุจฺเฉทสฺส จ วจนโต, น ปน เอกํสพฺยากรณียาทิเก ตโย ปญฺเห อปเนตฺวา วิภชฺชพฺยากรณียเมว วทนฺติ. วิภชฺชวาทีนํ มณฺฑลํ สมูโห วิภชฺชวาทิมณฺฑลํ. วิภชฺชวาทิโน วา ภควโต ปริสา วิภชฺชวาทิมณฺฑลนฺติปิ วทนฺติ, วิภชฺช วา สสฺสตุจฺเฉเท อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมปฏิปทาภูตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส เทสนโต ภควา, ตทนุวาทโต ตสฺส สาวกา จ วิภชฺชวาทิโนติ. เสสํ ปุริมสทิสํ.

581. “Nikkhittā”是“ṭhapitā”（被放置），其义为“desitā”（被开示）。由于它能衍义（tanana）所欲表达的义理，故称“tantī”，即文典（gantha）。当被问及“尊者，正自觉者是何等说者？”时，由于目犍连子帝须（Moggaliputtatissa）长老回答：“大王，是分别说者（vibhajjavādī）。”因此，正自觉者的弟子们是分别说者。诚然，他们复述导师所分别解说的可教化性等，以及关于喜悦等、衣等应亲近与不应亲近的状态。或者，他们分别阐述常见与断见。他们搁置“我与世界是常”等应被搁置的问题，并且宣说作为常法的贪等之灭尽，以及贪等、身恶行等的断灭；但他们并非排除了应作定言回答等三类问题，而只回答需要分别回答的问题。分别说者的圈子（maṇḍala）即是其团体（samūha），故称“分别说者圈”。或者，他们也说，分别说者世尊的会众即是“分别说者圈”。又或者，因为世尊分别解说而不趋入常见与断见二边，教导作为中道（majjhimapaṭipadā）的缘起法，所以他是分别说者；他的弟子们也因复述其教法而是分别说者。其余与前述相同。

โอตริตฺวาติ [Pg.241] โอคาเหตฺวา, วิภชฺชวาที หุตฺวาติ อตฺโถ. น หิ สยํ อวิภชฺชวาที สมาโน วิภชฺชวาทีนํ อนฺตเร ฐานมตฺเตน วิภชฺชวาทิมณฺฑลํ โอติณฺโณ นาม โหติ. อาจริเยหิ อวุตฺตวิปรีตตฺถทีปเนน เต นอพฺภจิกฺขนฺเตน. อวิชฺชา ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารานมฺปิ เหตุ ปจฺจโย โหตีติ วทนฺโต, กถาวตฺถุมฺหิ ปฏิกฺขิตฺเต ปุคฺคลวาทาทิเก จ วทนฺโต สกสมยํ โวกฺกมติ นาม, ตถา อโวกฺกมนฺเตน. ปรสมยํ โทสาโรปนพฺยาปารวิรเหน อนายูหนฺเตน. ‘‘อิทมฺปิ สุตฺตํ คเหตพฺพ’’นฺติ ปรสมยํ อสมฺปิณฺเฑนฺเตนาติ เกจิ วทนฺติ. ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญ’’นฺติอาทีนิ (ม. นิ. ๑.๓๙๖) วทนฺโต สุตฺตํ ปฏิพาหติ นาม, ตถา อปฏิพาหนฺเตน. ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ, ยถา เยเม อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา ภควตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายาย (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗, ๔๑๘), สุปินนฺเต กโต วีติกฺกโม อาปตฺติกโร โหตี’’ติ จ เอวมาทึ วทนฺโต วินยํ ปฏิโลเมติ นาม, ตพฺพิปริยาเยน ตํ อนุโลเมนฺเตน. ปฏิโลเมนฺโต หิ กมฺมนฺตรํ ภินฺทนฺโต, ธมฺมตญฺจ วิโลเมนฺโต กุโต กิเลสวินยํ อนุโลเมติ. สุตฺเต (ที. นิ. ๒.๑๘๗ อาทโย; อ. นิ. ๔.๑๘๐) วุตฺเต จตฺตาโร มหาปเทเส, อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺเต สุตฺตสุตฺตานุโลมอาจริยวาทอตฺตโนมติมหาปเทเส โอโลเกนฺเตน. ตโทโลกเนน หิ สุตฺเต, วินเย จ สนฺติฏฺฐติ นาติธาวติ.

“进入”即是深入，意为成为分别说者。的确，若自己不是分别说者，仅是身处分别说者之中，是不能被称为进入分别说者圈的。不以阐述师长们未说的颠倒之义而诬赖他们。说“无明也是福行与不动行的因缘”，以及主张在《论事》(Kathāvatthu)中被驳斥的个人论(puggalavāda)等，就名为逾越自宗；[此处的正行是]不如此逾越。不因致力于归咎他宗而抨击之。有些人说：不以“此经也应受持”的说法而混淆他宗。说“我如是理解世尊所教之法，即是此识流转、轮回，非有其他”（《中部》1.396）等，就名为驳斥经；[此处的正行是]不如此驳斥。说“我如是理解世尊所教之法，即世尊所说的那些障碍法，若行之，不足以为障碍”（《中部》1.234；《波逸提》417, 418），以及“梦中所作的违犯也构成罪过”等，就名为违逆律；[此处的正行是]反之而随顺之。违逆者实为破坏另一羯磨、违背法性，又如何能随顺于调伏烦恼的律呢？应当省察经中（《长部》2.187等；《增支部》4.180）所说的四大教法(mahāpadesa)，以及义注中所说的经、随顺经、师说、自见的诸大教法。的确，通过省察这些，才能安住于经、律而不逾越。

ธมฺมนฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปาฬึ. อตฺถนฺติ ตทตฺถํ. เหตุ, เหตุผลานิ วา อยเมตฺถ เหตุ ธมฺโม, อิทเมตฺถ เหตุผลํ อตฺโถติ. ธมฺมนฺติ วา ธมฺมตํ. ยถา เอเก ‘‘อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ อนุปฺปาทา วา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตู’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๐) สุตฺตปทสฺส อตฺถํ มิจฺฉา คาเหนฺตา ‘‘นิจฺโจ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ ปจฺจยาการธมฺมํ มิจฺฉา ทีเปนฺติ, เอวํ อทีเปตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อตฺตโน ผลํ ปติ การณสฺส ววตฺถิตสภาวํ ทีเปนฺเตน. ยถา จ เอเก ‘‘อนิโรธํ อนุปฺปาท’’นฺติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส อตฺถํ มิจฺฉา คาเหนฺติ, เอวํ คาเห อกตฺวา วุตฺตนเยเนว อวิปรีตํ อตฺถํ สงฺคาเหนฺเตน. ‘‘ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณํ อวิชฺชา’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปริวตฺเตตฺวา ปุน ‘‘ปุพฺพนฺเต อญฺญาณ’’นฺติอาทีหิ (ธ. ส. ๑๐๖๗) อปเรหิปิ ปริยาเยหิ นิทฺทิสนฺเตน[Pg.242]. ‘‘สงฺขารา อิมินา ปริยาเยน ภโวติ วุจฺจนฺติ, ตณฺหา อิมินา ปริยาเยน อุปาทาน’’นฺติอาทินา นิทฺทิสนฺเตนาติ จ วทนฺติ. ปกติยาติ ยถาวุตฺตวิธานํ อนามสิตฺวา เกวลเมว.

“法”(Dhamma)是指缘起的巴利圣典(paṭiccasamuppādapāḷi)。“义”(Attha)是指其义理。或者是因，以及因之果；于此，“因是法，因之果是义”。或者，“法”是指法性(dhammatā)。如有些人错误地理解“诸如来出世或不出世，彼界常住”(《相应部》2.20)这句经文的意义，而错误地阐释缘法为“缘起(paṭiccasamuppāda)是常”；此中，不作如是阐释，而是以前述的方式，阐明因对于其果所具有的确定自性。又如有些人错误地执取缘起“无灭无生”等的意义；此中，不作如是执取，而是以前述的方式，无颠倒地把握其义。将“于苦等无智是为无明(avijjā)”这一所述之义，再以“于前际无智”(《法集》1067)等其他方式来转换阐述。又有人说，是以“诸行(saṅkhārā)以此方式被称为‘有’(bhava)，渴爱(taṇhā)以此方式被称为‘取’(upādāna)”等方式来阐述。“通常”(pakatiyā)是指不触及上述方法，而仅仅是如此。

สจฺจนฺติ จตุสจฺจํ. สตฺโตติ สตฺตสุญฺญตาติ วทนฺติ, สตฺตสุญฺเญสุ ปน สงฺขาเรสุ สตฺตโวหาโร, สตฺตตฺถกิจฺจสิทฺธิ จ. ปจฺจยาการเมว จาติ ปจฺจยากาโร เอว จ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. ปจฺจยธมฺมานํ อตฺตโนเยว ผลสฺส ปจฺจยภาโว ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อตฺโถ.

“谛”(sacca)是指四圣谛(catusacca)。“有情”(satta)——他们说是指“有情空”(sattasuññatā)；然而，在空无有情的诸行(saṅkhāra)中，却有“有情”的言说，以及成就有情之所需。“Paccayākārameva ca”是“paccayākāro eva ca”，其中的“ma”音是用于连接词语。其义为：诸缘法为其自身之果的缘的状态，即是缘起(paṭiccasamuppāda)。

ตสฺมาติ วุตฺตนเยน อตฺถวณฺณนาย กาตพฺพตฺตา, ทุกฺกรตฺตา จ ปติฏฺฐํ นาธิคจฺฉามีติ ยตฺถ ฐิตสฺส วณฺณนา สุกรา โหติ, ตสฺสา ปติฏฺฐาภูตํ ตํ นยํ อตฺตโนเยว ญาณพเลน นาธิคจฺฉามีติ อตฺโถ. นิสฺสยํ ปน อาจิกฺขนฺโต ‘‘สาสนํ ปนิท’’นฺติอาทิมาห. อิธ สาสนนฺติ ปาฬิธมฺมมาห, ปฏิจฺจสมุปฺปาทเมว วา. โส หิ อนุโลมปฏิโลมาทินานาเทสนานยปฏิมณฺฑิโต อพฺโพจฺฉินฺโน อชฺชาปิ ปวตฺตตีติ นิสฺสโย โหติ. ตทฏฺฐกถาสงฺขาโต จ ปุพฺพาจริยมคฺโค. ‘‘ตํ สุณาถ สมาหิตา’’ติ อาทรชนเน, อุสฺสาหเน จ กึ ปโยชนนฺติ เจ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ. อฏฺฐิ กตฺวาติ อตฺถํ กตฺวา. ยถา วา น นสฺสติ, เอวํ อฏฺฐิคตํ วิย กโรนฺโต อฏฺฐึ กตฺวา. ปุพฺพกาลโต อปรกาเล ภวํ ปุพฺพาปริยํ. วิเสสนฺติ ปฐมารมฺภโต ปภุติ ขเณ ขเณ ญาณวิเสสํ, กิเลสกฺขยวิเสสญฺจ ลภตีติ อตฺโถ.

是故，因为义之释义应以前述方式来作，且此事甚难，故说“我找不到立足处”。其义为：我无法仅凭自己的智力，获得那能令释义变得容易的立足处，即根本方法。然在指示所依时，他说“然此教法……”等。此中“教法”，是指巴利法，或单指缘起。因为它以顺、逆等种种教法所庄严，无有间断，流传至今，故是所依。以及那被称为其义注的古师之道。若问：以“汝等专注谛听”来引发恭敬与热忱，有何目的？为示其义，他说“此乃所说……”等。“作骨”(aṭṭhi katvā)即是作义(atthaṃ katvā)。或者，为使其不坏，犹如化为骨髓，是为“作骨”。“前后”(pubbāpariyaṃ)是指从前时到后时发生。“殊胜”(visesa)是指从最初开始，刹那刹那获得智的殊胜，以及烦恼灭尽的殊胜。

๕๘๒. เทสนาเภทโตติ เทสนาวิเสสโต. อตฺถโต, ลกฺขณาทิโต, เอกวิธาทิโต จ อตฺถลกฺขเณกวิธาทิโต. องฺคานญฺจ ววตฺถานาติ อวิชฺชาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ องฺคานํ ววตฺถานทสฺสนโต.

582. “从教法之差别”即是从教法之殊异。“从义、相、一法等”即是从义、相、一法等方面。“以及诸支的确定”是指从显示无明等十二支的确定。

กมฺมวิปากกิเลสวฏฺฏานํ มูลการณตฺตา, อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อวิชฺชา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส มูลํ. ตตฺถ วลฺลิยา มูเล ทิฏฺเฐ ตโต ปภุติ วลฺลิหรณํ วิย ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส มูเล ทิฏฺเฐ ตโต ปภุติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนาติ อุปมาสํสนฺทนา น กาตพฺพา. น หิ ภควโต อิทเมว ทิฏฺฐํ, อิทํ อทิฏฺฐนฺติ วิภชนียํ อตฺถิ สพฺพสฺส ทิฏฺฐตฺตา. มูลโต ปภุติ ปน วลฺลิหรณํ วิย มูลโต ปภุติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา กตาติ อิทเมตฺถ สามญฺญํ [Pg.243] อธิปฺเปตํ, โพธเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา โพเธตพฺพภาเวน มูลาทิทสฺสนสามญฺญํ โยเชตพฺพํ.

由于无明是业轮转、报轮转、烦恼轮转的根本原因，且因其最先被述及，故无明是缘起的根。于此，不应作如是譬喻连结：“犹如见到藤蔓的根后，便能从其根顺藤而取；同样，见到缘起的根后，便能从其根宣说缘起。”因为对世尊而言，并无“只见此，未见彼”的分别，因他已见一切。然而，“犹如从根顺藤而取，教说亦从根宣说缘起”——此乃此处所欲指的共同点。或者，应依可教化者的倾向，或依其可被教化的状态，来结合“从根开示”这一共同点。

ตสฺสาติ –

就其而言——

‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, กุมาโร วุทฺธิมนฺวาย อินฺทฺริยานํ ปริปากมนฺวาย ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต…เป… รชนีเยหิ. โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป สารชฺชติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โส เอวํ อนุโรธวิโรธํ สมาปนฺโน ยํ กิญฺจิ เวทนํ เวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, โส ตํ เวทนํ อภินนฺทติ อภิวทติ, อชฺโฌสาย ติฏฺฐตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๘) –

“诸比丘，彼童子随着成长，诸根成熟，具足五种妙欲……值得爱乐。彼以眼见色，对可喜之色生起贪染，对不可喜之色生起瞋恚，不生起身念而住，心量狭小，不能如实了知心解脱、慧解脱，以及彼等恶不善法于何处完全灭尽。彼如是陷入顺逆二边时，无论感受乐受、苦受或不苦不乐受，皆对彼感受感到欢喜、加以称赞、执迷不舍。”

เอวํ วุตฺตสฺส. เอวํ โสตทฺวาราทีสุปิ. ตสฺส อภินนฺทโตติ สปฺปีติกตณฺหาย อภิมุขภาเวน นนฺทโต. อภิวทโตติ ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ วจีเภทกรณปวตฺตาย พลวตณฺหาย ‘‘อหํ, มมา’’ติ อภิวทโต. ตโต พลวติยา โมเจตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต. ตโตปิ พลวตี ปน อุปาทานภูตา ตณฺหา นนฺที. เอตฺถ จ อภินนฺทนาทินา ตณฺหา วุตฺตา, นนฺทิวจเนน ตปฺปจฺจยํ อุปาทานํ จตุพฺพิธมฺปิ นนฺทิตาตทวิปฺปโยคตาหิ, ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนภาเวหิ จาติ เวทิตพฺพํ.

对于如是所说者，于耳门等处亦然。所谓“欢喜”，是以伴随喜悦的渴爱，以朝向它的方式而欢喜。所谓“称赞”，是以强烈的渴爱发出“啊，快乐！啊，快乐！”等言语，并以“我、我的”而称赞。由于此渴爱太过强烈而无法解脱，故“执迷不舍”。比这更强烈的、已成为执取的渴爱，即是“喜”(nandī)。于此，当知：以“欢喜”等词说的是渴爱，而以“喜”一词，则说明了以其为缘的四种执取，这是由于有“喜”的状态、与“喜”不相离的状态，以及作为渴爱之欢喜与邪见之欢喜的状态。

ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติอาทิกญฺจ ตตฺเถว มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺเต วุตฺตํ.

“以生为缘而有老死”等义，已于彼处的《大爱尽经》（Mahātaṇhāsaṅkhayasutta）中宣说。

วิปากวฏฺฏภูเต ปฏิสนฺธิปวตฺติผสฺสาทิเก กมฺมสมุฏฺฐานญฺจ โอชํ สนฺธาย ‘‘จตฺตาโร อาหารา ตณฺหานิทานา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วฏฺฏูปถมฺภกา ปน อิตเรปิ อาหารา ตณฺหาปภเว ตสฺมึ อวิชฺชมาเน น วิชฺชนฺตีติ ‘‘ตณฺหานิทานา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏนฺติ.

就已成为报轮转的、于结生与相续中的触等，以及业所生的食素而言，经中说“四食以渴爱为因”等。而其他作为轮转助缘的食，在由渴爱所生的彼食不存在时，亦不存在，故可以说（它们也）“以渴爱为因”。

๕๘๓. ตโต [Pg.244] ตโตติ จตุพฺพิธาสุ เทสนาสุ ตโต ตโต เทสนโต. ญายปฺปฏิเวธาย สํวตฺตตีติ ญาโยติ มคฺโค, โส เอว วา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ‘‘อริโย จสฺส ญาโย ปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๔๑; ๕.๑๐๒๔) วจนโต. สยเมว หิ โส สมนฺตภทฺทกตฺตา ตถา ตถา ปฏิวิชฺฌิตพฺพตฺตา ตาย ตาย เทสนาย อตฺตโน ปฏิเวธาย สํวตฺตติ. จตุพฺพิธคมฺภีรภาวปฺปตฺติยาติ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีเรสุ ปติฏฺฐาธิคมเนน ปติฏฺฐิตตฺตาติ อตฺโถ.

583. “由此及彼”是指在四种教说中，从这一个及那一个教说而说。它导向对正理的通达。“正理”（ñāya）即是圣道，或即是缘起法，如经中所说：“他的圣正理已被智慧善见”（《相应部》2.41；5.1024）。正是因为它本身是周遍美好的，并且应以那样那样的方式被证悟，所以它通过那样那样的教说而导向自身的通达。所谓“获得四种甚深”，其义是：通过在法、义、教说、证悟的甚深处获得立足而得以确立。

สมนฺตภทฺทกตา, เทสนาวิลาสปฺปตฺติ จ จตุนฺนมฺปิ เทสนานํ สมานํ การณนฺติ วิเสสการณํ วตฺตุกาโม อาห ‘‘วิเสสโต’’ติ. อสฺสาติ อสฺส ภควโต เทสนา, อสฺส วา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส เทสนาติ โยเชตพฺพํ. ปวตฺติการณวิภาโค อวิภตฺตสภาวา อวิชฺชาทโยว, การณนฺติ วา คหิตานํ ปกติอาทีนํ, อวิชฺชาทีนญฺจ อการณตา, การณตา จ. ตตฺถ สมฺมูฬฺหา เกจิ อการณํ การณนฺติ คณฺหนฺติ, เกจิ น กิญฺจิ การณํ พุชฺฌนฺตีติ เตสํ ยถาสเกหิ อนุรูเปหิ การเณหิ สงฺขาราทิปวตฺติสนฺทสฺสนตฺถํ, สํสารปฺปวตฺติสนฺทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. ปวตฺติอาทีนวปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา อาทิ, ตโต สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต วิญฺญาณนฺติ เอวํ ปวตฺติยา อุปฺปตฺติกฺกมสนฺทสฺสนตฺถํ, คพฺภเสยฺยกาทิวเสน วา ตตฺถ ตตฺถ ภเว อตฺตภาวสฺส อุปฺปชฺชนานุปุพฺพิสนฺทสฺสนตฺถญฺจ อนุโลมเทสนา ปวตฺตาติ. อิตราสํ ตทตฺถตาสมฺภเวปิ น ตาสํ ตทตฺถเมว ปวตฺติ อตฺถนฺตรสพฺภาวโต. อยํ ปน ตทตฺถา เอวาติ เอติสฺสา ตทตฺถตา วุตฺตา.

周遍美好与教说之善巧，是所有四种教说的共同原因。为了说明特殊原因，而说“特别”。“彼”应结合为“彼世尊的教说”，或“彼缘起法的教说”。‘流转原因的分别’是指阐明其自性未被分析的无明等，或是阐明被执为原因的自性（pakati）等之非因性，以及无明等之是因性。于此，一些迷惑者执非因为因，一些则不了解任何因。因此，为了随顺他们各自的情况，以相应的原因来显示行等的流转，也就是显示轮回的流转。遮蔽流转过患的无明是开端，由此生起行，由此生起识，如此是为了显示流转的生起次第；或是为了以住胎等方式，显示在各个有中生命体的生起顺序，顺次教说（anulomadesanā）因此而施设。即使其他教说也可能具有此义，但它们不只为此目的而施设，因为还有其他含义。而此教说正是为此目的，因此说它“具有此义”。

อนุวิโลกยโต โย สมฺโพธิโต ปุพฺพภาเค ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนาวโพธสงฺขาโต ปุพฺพภาคปฏิเวโธ ปวตฺโต, ตทนุสาเรน ตทนุคเมน ชรามรณาทิกสฺส ชาติอาทิการณํ ยํ อธิคตํ, ตสฺส สนฺทสฺสนตฺถํ อยํ ปฏิโลมเทสนา ปวตฺตา. อนุวิโลกยโต ปฏิโลมเทสนา ปวตฺตาติ วา สมฺพนฺโธ. เทเสนฺโตปิ หิ ภควา กิจฺฉาปนฺนํ โลกํ อนุวิโลเกตฺวา ปุพฺพภาค…เป… สนฺทสฺสนตฺถํ เทเสสีติ. อาหารตณฺหาทโย ปจฺจุปฺปนฺนทฺธา, สงฺขาราวิชฺชา อตีตทฺธาติ อิมินา อธิปฺปาเยนาห ‘‘ยาว อตีตํ อทฺธานํ อติหริตฺวา’’ติ. อาหารา วา ตณฺหาย ปภาเวตพฺพา อนาคโต อทฺธา, ตณฺหาทโย ปจฺจุปฺปนฺโน[Pg.245], สงฺขาราวิชฺชา อตีโตติ. ปจฺจกฺขํ ปน ผลํ ทสฺเสตฺวา ตนฺนิทานทสฺสนวเสน ผลการณปรมฺปรทสฺสนํ ยุชฺชตีติ อาหารา ปุริมตณฺหาย อุปฺปาทิตา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา, ตณฺหาทโย อตีโต, สงฺขาราวิชฺชา ตโตปิ อตีตตโร สํสารสฺส อนาทิภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺโตติ. ยาว อตีตทฺธานนฺติ ยาว อตีตตรํ อทฺธานนฺติ อตฺโถ ยุตฺโตติ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติอาหารกา วา จตฺตาโร อาหารา ‘‘อาหาเรตีตาหํ น วทามิ…เป… เอวํ ปน มํ อวทนฺตํ โย เอวํ ปุจฺเฉยฺย ‘กิสฺส นุ โข, ภนฺเต, วิญฺญาณาหาโร’ติ, เอส กลฺโล ปญฺโห, ตตฺร กลฺลํ เวยฺยากรณํ, วิญฺญาณาหาโร อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติยา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒) วจนโต, ตํสมฺปยุตฺตตฺตา ผสฺสเจตนานํ, ตปฺปวตฺติเหตุตฺตา จ กพฬีการาหารสฺส. เตน หิ อุปตฺถมฺภิตรูปกายสฺส, ตญฺจ อิจฺฉนฺตสฺส กามวิญฺญาณายูหนํ โหติ. โภชนญฺหิ สทฺธาทีนํ, ราคาทีนญฺจ อุปนิสฺสโยติ วุตฺตํ. ตสฺมา เต กมฺมวฏฺฏสงฺคหิตา อาหารา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ อิมสฺมึ ปริยาเย ปุริโมเยว อตฺโถ ยุตฺโต.

对于随观的世尊，于菩提前分，生起了名为“了知彼彼缘生法”的前分通达。随此通达，为了显示其所了悟的“老死等以生等为因”，而施设了此逆次教说（paṭilomadesanā）。或者，可连接为“由于随观，而施设了逆次教说”。因为世尊说法时，也是在随观了陷入困境的世间后，为了显示依前分通达所了悟之因……而说法。“食、爱等是现在时，行、无明是过去时”，他是以这个意趣说“乃至超越过去时”。或者，由爱所生的食是未来时；爱等是现在时；行、无明是过去时。然而，显示了当前的果之后，通过显示其根源的方式来显示因果的延续是恰当的，因此说：由前爱所生的食是现在时；爱等是过去时；行、无明是更遥远的过去时，这是为了显示轮回的无始。因此，“乃至过去时”意为“乃至更遥远的过去时”，此义恰当。或者，四食是未来再生的资粮，如经中所说：“我不说‘食’……乃至……然而，对我这样不说的，若有人这样问：‘尊者，识食是何者的资粮？’这是一个善问，对此有善答：‘识食是未来再生的资粮’”（《相应部》2.12），这是因为触与思与其相应，也因为段食是识生起的因。因为对于色身被其支持、并欲求它的人，欲识得以积集。而且经中说，食物是信等的强力缘，也是贪等的强力缘。因此，那些被摄于业轮转中的食是现在时，在此解释中，前一种意思更为恰当。

อตีตทฺธโต ปภุติ ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๒) อตีเต, ตโต ปรญฺจ เหตุผลปฏิปาฏึ ปจฺจกฺขภูตานํ อาหารานํ นิทานทสฺสนวเสน อาโรหิตฺวา นิวตฺตเนน วินา อพุชฺฌนฺตานํ ตํสนฺทสฺสนตฺถํ สา อยํ เทสนา ปวตฺตาติ อตฺโถ. อนาคตทฺธเหตุสมุฏฺฐานโต ปภุตีติ อนาคตสฺส ภวสฺส เหตุภูตานํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย. อนาคตทฺธสนฺทสฺสนตฺถนฺติ อนาคตทฺธุโน อปฺปฏิวิชฺฌนฺตานํ อปสฺสนฺตานํ ปจฺจกฺขํ ปจฺจุปฺปนฺนํ เหตุํ ทสฺเสตฺวา เหตุผลปรมฺปราย ตสฺส สนฺทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา, ปริโยสานโต จ ปฏฺฐาย ยาว อาทิ ปวตฺตา เทสนา ทฺวาทสงฺคา, ตโต เอว ติสนฺธิ จตุสงฺเขปา. มชฺฌโต ปฏฺฐาย ยาว อาทิ ปวตฺตา เทสนา อฏฺฐงฺคา ทฺวิสนฺธิ ติสงฺเขปา. มชฺฌโต ปน ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา ปวตฺตา เทสนา ฉฬงฺคา ทฺวิสนฺธิ ติสงฺเขปา. ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗) มชฺฌโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา ปวตฺตา เทสนา เอกสนฺธิ ทฺวิสงฺเขปา. เอวํ อยํ อเนกงฺคา เอว [Pg.246] ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา อาคตา. เอกงฺควเสนาปิ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนา ลพฺภเตว. ยถาห –

从过去时开始，以“诚然，比丘们，无明缘行”等（《相应部》2.2）方式，对于那些不了知过去以及其后的因果次第者，为了向他们开示此理，此教法被宣说。其义是：通过揭示作为现前之食的因缘，（将法）提升且不退转地宣说。所谓“从未来时之因生起开始”，是指从作为未来“有”之因的诸法的生起开始。所谓“为开示未来时”，其义是：对于那些不通达、不见未来时的人，在显示了现前的、现在的因之后，通过因果的延续来开示它。于此，从始至终及从终至始所说的教法有十二支，因此有三连接、四摄。从中至始所说的教法有八支，二连接、三摄。从中至终所说的教法有六支，二连接、三摄。以“比丘们，于结法中随观味而住者，爱增长，爱缘取”等（《相应部》2.53, 57）方式，从中至终所说的教法有一连接、二摄。如是，此缘起教法以多支的形式出现。缘起教法也能以单支的方式获得。如说：

‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก ปฏิจฺจสมุปฺปาทํเยว สาธุกํ โยนิโส มนสิ กโรติ ‘อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ. อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’ติ. สุขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๒) –

“于此，比丘们，多闻圣弟子正是对缘起善能如理作意：‘此有故彼有，此生故彼生；此无故彼无，此灭故彼灭。’比丘们，缘乐触而生乐受。”

อาทิ. เอตฺถ หิ ‘‘ผสฺสปจฺจยา’’ติ เอตฺตโก เอว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วุตฺโต. เตเนตํ วิญฺญายติ ‘‘เอกงฺคปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ.

于此经中，仅说到“缘于触”这么多的缘起。因此，这被称为“一支缘起”。

ตตฺถ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตีติ อวิชฺชาทีนํ อภาเว สงฺขาราทีนํ อภาวสฺส, อวิชฺชาทีนํ นิโรธา สงฺขาราทีนํ นิโรธสฺส จ วจเนน ปุริมสฺมึ ปจฺจยลกฺขเณ นิยโม ทสฺสิโต โหติ ‘‘อิมสฺมึ สติ เอว, น อสติ, อิมสฺส อุปฺปาทา เอว, น นิโรธา’’ติ. เตเนตํ ลกฺขณํ อนฺโตคธนิยมํ อิธ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，“有此则有彼”，即有无明等此缘时，则有行等此果。“此生则彼生”，即此无明等缘生起时，行等此果亦随之生起，此为其义。“无此则无彼，此灭则彼灭”，即是说，由宣说“于无明等不存在时，行等亦不存在”，以及“由无明等之灭，行等亦灭”，故于前述缘之相中，已开示其决定性，即“唯此有时，非无时；唯此生时，非灭时”。因此，当知此内含决定性之相，是于此经中为缘起而说。

นิโรโธติ จ อวิชฺชาทีนํ วิราคาธิคเมน อายตึ อนุปฺปาโท อปฺปวตฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติอาทิ (มหาว. ๑; อุทา. ๓). นิโรธวิโรธี จ อุปฺปาโท, เยน โส อุปฺปาทวิโรธิภาเวน วุตฺโต ‘‘อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ, เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อนิโรโธ อุปฺปาโท นาม, โส เจตฺถ อตฺถิภาโวติปิ วุจฺจตี’’ติ. ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตี’’ติ อิทเมว หิ ลกฺขณํ ปริยายนฺตเรน ‘‘อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทนฺเตน ปเรน ปุริมํ วิเสสิตํ โหติ, ตสฺมา น ธรมานตํเยว สนฺธาย ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ วุตฺตํ, อถ โข มคฺเคน อนิรุทฺธภาวญฺจาติ วิญฺญายติ. ยสฺมา จ ‘‘อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ (อุทา. ๒) ทฺวิธาปิ อุทฺทิฏฺฐลกฺขณสฺส นิโรธสฺส นิทฺเทสํ วทนฺเตน ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา สงฺขารนิโรโธ’’ติอาทินา (มหาว. ๑; อุทา. ๓) นิโรโธ [Pg.247] เอว วุตฺโต, ตสฺมา นตฺถิภาโวปิ นิโรโธ เอวาติ นตฺถิภาววิรุทฺโธ อตฺถิภาโว อนิโรโธติ ทสฺสิตํ โหติ. เตน อนิโรธสงฺขาเตน อตฺถิภาเวน อุปฺปาทํ วิเสเสติ. ตโต น อิธ อตฺตลาภมตฺตํ อุปฺปาโทติ อธิปฺเปโต, อถ โข อนิโรธสงฺขาโต อตฺถิภาโว จาติ อยมตฺโถ วิภาวิโตติ เอวเมตํ ลกฺขณทฺวยวจนํ อญฺญมญฺญํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน สาตฺถกนฺติ เวทิตพฺพํ.

所谓“灭”(nirodho)，即无明等通过证得离贪，于未来不生起、不转起。诚然，如经所说：“由无明之无余离贪灭”等。生起与灭相违，因此，彼（灭）以其与生起相违的性质，而被说为“此灭故彼灭”。以此显示：名为“生起”者即是“非灭”，而彼在此处亦被称为“有性”(atthibhāvo)。诚然，“此有故彼有”这一特征，正是由说者以另一表述，即用后句“此生故彼生”来限定前句。因此，“此有”之说并非仅指单纯的存在，而是指未被道所断除的状态，应当这样理解。又因为，当以“由无明之无余离贪灭故行灭”等句，对以“此无故彼无，此灭故彼灭”两种方式所指示的灭之相作解释(niddesa)时，只说了灭，所以“非有性”(natthibhāvo)亦即是灭。由此显示，与“非有性”相违的“有性”即是“非灭”。以此被称为“非灭”的“有性”来限定“生起”。是故，此义得以阐明：在此处，“生起”的意涵不只是获得自体，也指被称为“非灭”的“有性”。如是，应知此二相之说，因其互为能别与所别的关系而有意义。

โก ปนายํ อนิโรโธ นาม, โย อตฺถิภาโว, อุปฺปาโทติ จ วุจฺจตีติ? อปฺปหีนภาโว, อนิพฺพตฺติตผลตาปฺปหีนารหตาหิ ผลุปฺปาทนารหตา จ. เย เตหิ ปหาตพฺพา อกุสลา ธมฺมา, เตสํ อริยมคฺเคน อสมุคฺฆาติตภาโว, เย ปน น ปหาตพฺพา กุสลาพฺยากตา ธมฺมา, ยานิ เตสุ สํโยชนานิ อขีณาสวานํ, เตสํ อปริกฺขีณตา จ. อสมุคฺฆาติตานุสยตาย หิ สสํโยชนาขนฺธปฺปวตฺติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ตถา หิ วุตฺตํ –

然则，此被称为“有性”与“生起”的“非灭”为何？即是未断除的状态，以及能生果的状态。对于那些应被圣道断除的不善法，其未被彻底根除的状态；又，对于那些不应被断除的善与无记法，在漏未尽者中，那些结未被灭尽的状态。诚然，因随眠未被根除，故有结的诸蕴相续，即是缘起。诚然，如是说——

‘‘ยาย จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย นิวุตสฺส พาลสฺส, ยาย จ ตณฺหาย สมฺปยุตฺตสฺส อยํ กาโย สมุทาคโต, สา เจว อวิชฺชา พาลสฺส อปฺปหีนา, สา จ ตณฺหา อปริกฺขีณา. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, พาโล อจริ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย, ตสฺมา พาโล กายสฺส เภทา กายูปโค โหติ, โส กายูปโค สมาโน น ปริมุจฺจติ ชาติยา ชรามรเณนา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๙) –

“诸比丘，愚人因无明所覆，与渴爱相应，此身乃生。彼愚人之无明未断，渴爱未尽。是何因缘？诸比丘，愚人未为正尽苦而行梵行，是故愚人身坏之后，复趣于身；既趣于身，则不解脱于生、老、死。”

อาทิ. ขีณสํโยชนานํ ปน อวิชฺชาย อภาวโต สงฺขารานํ, ตณฺหุปาทานานํ อภาวโต อุปาทานภวานํ น สมฺภโวติ วฏฺฏสฺส อุปจฺเฉโท ปญฺญายติ. เตเนวาห –

如是等。然而，于结已尽者，因无明不存在，故诸行不生；因渴爱与取不存在，故取与有不生，轮回之断绝即被了知。是故，彼言：——

‘‘ฉนฺนนฺตฺเวว, ผคฺคุน, ผสฺสายตนานํ อเสสวิราคนิโรธา ผสฺสนิโรโธ, ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒) –

“帕古那（Phagguna），于六触处无余离贪灭尽故，触即灭；触灭故，受即灭。”

อาทิ. น หิ อคฺคมคฺคาธิคมโต อุทฺธํ ยาว ปรินิพฺพานา สฬายตนาทีนํ อปฺปวตฺติ, อถ โข นตฺถิตา, นิโรธสทฺทวจนียตา, ขีณสํโยชนตาติ นิโรโธ วุตฺโต. อปิจ จิรกตมฺปิ กมฺมํ อนิพฺพตฺติตผลตาย, อปฺปหีนารหตาย จ ผลารหํ สนฺตํ เอว นาม โหติ, น นิพฺพตฺติตผลํ, นาปิ [Pg.248] ปหีนารหนฺติ ผลุปฺปตฺติปจฺจยานํ อวิชฺชาสงฺขาราทีนํ วุตฺตนเยน ผลารหภาโว อนิโรโธติ เวทิตพฺพํ. เอวํ อนิรุทฺธภาเวเนว หิ เยน วินา ผลํ น สมฺภวติ, ตํ การณํ อตีตาทิปิ ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ อิมินา วจเนน วุตฺตํ. ตโต เอว จ อวุสิตพฺรหฺมจริยสฺส อปฺปวตฺติธมฺมตํ อนาปนฺโน ปจฺจยุปฺปาโท กาลเภทํ อนามสิตฺวา อนิวตฺติตาย เอว ‘‘อิมสฺสุปฺปาทา’’ติ วุตฺโต. อถ วา อวเสสปจฺจยสมวาเย อวิชฺชมานสฺสาปิ วิชฺชมานสฺส วิย ปเคว วิชฺชมานสฺส ยา ผลุปฺปตฺติอภิมุขตา, สา ‘‘อิมสฺสุปฺปาทา’’ติ วุตฺตา. ตทา หิ ตโต ผลํ อุปฺปชฺชตีติ ตทวตฺถํ การณํ ผลสฺส อุปฺปาทนภาเวน อุปฏฺฐิตํ อุปฺปติตํ นาม โหติ, น วิชฺชมานมฺปิ อตทวตฺถนฺติ ตทวตฺถตา อุปฺปาโทติ เวทิตพฺพา.

诚然，从证得最上道(aggamagga)直至般涅槃，并非六处(saḷāyatana)等不转起；然而，事实上，因为其不存在性、可被称为“灭”的状态、以及结已尽的状态，故被称为“灭”。再者，即使是长久以前所造的业，因其果尚未生起，且尚未到应被断除之时，它确实被称为是具有能生果的资格的，而不被称为已生果的业，也不被称为应被断除的业。因此，应当了知：根据所说之理，作为果生起之因的无明、行等，其能生果的状态，即是“不灭”。正是因为这种不灭的状态，那没有它果就不会生起的因，即使是属于过去等，也被“此有故(imasmiṃ sati)”这句话所说。正因如此，对于未圆满梵行者，那尚未达到不转起状态的缘之生起，不触及时间的差异，仅因其不退转，便被称为“此生故(imassuppādā)”。或者，当其余诸缘和合时，即使是不存在的因，也犹如存在一般——更何况本就存在的因——那朝向果生起的状态，被称为“此生故”。因为那时果从彼因而生起，所以，处于那种状态、以能生起果的状态而现前的因，被称为“已现起”；即使存在，但不处于那种状态的因，则不被称为“已现起”。因此，应当了知那种状态即是“生”。

ตตฺถ ‘‘สตี’’ติ อิมินา วิชฺชมานตามตฺเตน ปจฺจยภาวํ วทนฺโต อพฺยาปารตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทสฺเสติ. อุปฺปาทาติ อุปฺปตฺติธมฺมตํ, อสพฺพกาลภาวิตํ, ผลุปฺปตฺติอภิมุขตญฺจ ทีเปนฺโต อนิจฺจตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทสฺเสติ. ‘‘สติ, น อสติ, อุปฺปาทา, น นิโรธา’’ติ ปน เหตุอตฺเถหิ ภุมฺมนิสฺสกฺกวจเนหิ สมตฺถิตํ นิทานสมุทยชาติปภวภาวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ทสฺเสติ. เหตุอตฺถตา เจตฺถ ภุมฺมวจเน ยสฺส ภาเวน ตทวินาภาวิผลสฺส ภาโว ลกฺขียติ, ตตฺถ ปวตฺติยา เวทิตพฺพา, ยถา อธนานํ ธเน อนนุปฺปทียมาเน ทาลิทฺทิยํ เวปุลฺลมคมาสิ (ที. นิ. ๓.๙๑), นิปฺผนฺเน สสฺเส สุภิกฺขํ ชายตีติ จ. นิสฺสกฺกวจนสฺสาปิ เหตุอตฺถตา ผลสฺส ปภเว ปกติยญฺจ ปวตฺติยา, ยถา ‘‘กลลา โหติ อพฺพุทํ, อพฺพุทา ชายเต เปสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๕; กถา. ๖๙๒), ‘‘หิมวตา คงฺคา ปภวติ, สิงฺคโต สโร ชายตี’’ติ จ. อวิชฺชาทิภาเวน จ ตทวินาภาวิสงฺขาราทิภาโว ลกฺขียติ, อวิชฺชาทีหิ จ สงฺขาราทโย ปภวนฺติ, ปกรียนฺติ จาติ เตสํ ปภโว, ปกติ จ, ตสฺมา ตทตฺถทีปนตฺถํ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิมสฺสุปฺปาทา’’ติ เหตุอตฺถา ภุมฺมนิสฺสกฺกนิทฺเทสา กตา.

于此，以“有”(sati)一词，说明仅以其存在即为因，显示了缘起的无功用性(abyāpārata)。而以“生”(uppādā)一词，阐明了其生起之法性、非恒时存在以及趋向于果之生起，显示了缘起的无常性。另外，以“有而非无，生而非灭”之具有因义的处格(bhumma)与从格(nissakka)词，显示了缘起作为因缘(nidāna)、集(samudaya)、生(jāti)、源(pabhava)的性质。在此，处格的因义应这样了知：由于某法的存在，而可认知与此法不相离之果的存在。例如：“当不施与财富给贫者时，贫穷便会增长”(长部3.91)，以及“谷物成熟时，便有丰收”。从格的因义也体现在果的来源与自性上，例如：“从凝膜(kalalā)生为血泡(abbudaṃ)，从血泡生为肉块(pesī)”(相应部1.235；论事692)，以及“恒河(Gaṅgā)发源于雪山(Himavatā)，声音从角发出”。并且，由于无明等的存在，而可认知与它们不相离的行等的存在；又，行等从无明等生起、被造作，因此（无明等）是它们（行等）的来源与自性。所以，为了阐明此义，而作了“此有故此生”这样具有因义的处格与从格的解释。

ยสฺมา เจตฺถ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ สงฺเขเปน อุทฺทิฏฺฐสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิโก นิทฺเทโส, ตสฺมา ยถาวุตฺโต อตฺถิภาโว, อุปฺปาโท จ เตสํ [Pg.249] เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยภาโวติ วิญฺญายติ. น หิ อนิรุทฺธตาสงฺขาตํ อตฺถิภาวํ, อุปฺปาทญฺจ อนิวตฺตสภาวตาสงฺขาตํ, อุทยาวตฺถตาสงฺขาตํ วา ‘‘สติเยว, น อสติ, อุปฺปาทา เอว, น นิโรธา’’ติ อนฺโตคธนิยเมหิ วจเนหิ ปกาสิตํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ ปจฺจยภาโว นาม อตฺถิ, ตสฺมา ยถาวุตฺโต อตฺถิภาโว, อุปฺปาโท จ ปจฺจยภาโวติ เวทิตพฺโพ. เยปิ หิ ปฏฺฐาเน อาคตา เหตุอาทโย จตุวีสติ ปจฺจยา, เตปิ เอตสฺเสว ปจฺจยภาวสฺส วิเสสาติ เวทิตพฺพา. ตถา ยฺวายํ มูลเหตุนิทานสมฺภวปภวาทิปริยาเยหิ, อุปฺปาทฏฺฐิติ ปวตฺตฏฺฐิติ นิมิตฺตฏฺฐิติ อายูหนฏฺฐิติ สํโยคฏฺฐิติ ปลิโพธฏฺฐิตีติอาทิปริยาเยหิ จ ปกาสิโต การณตฺโถ, โสปิ เอตฺเถว อนฺโตคโธติ ทฏฺฐพฺโพ.

因为在此，对于以“此有故彼有，此生故彼生”简略开示的缘起，有“无明缘行”等这样的解释，是故当知：如前所述的存在与生起，即是那些缘生法的缘性。实则，除了由“唯有而非无，唯生而非灭”等包含内在规律的言辞所阐明的，名为“不灭”的存在，以及名为“不退转自性”或“生起位”的生起之外，并无其他名为“缘性”者。因此，当知如前所述的存在与生起即是缘性。实则，在《发趣》(Paṭṭhāna)中所来的因等二十四缘，亦当知是此缘性的差别。同样，凡是以根本、因、缘、生起、来源等同义词，以及以生起住、转起住、相住、积集住、结合住、障碍住等同义词所阐明的因义，亦当见其包含于此中。

๕๘๔. มูลการณสทฺทํ อเปกฺขิตฺวา น อการณนฺติ นปุํสกนิทฺเทโส, อการณาติ อตฺโถ. อการณํ ยทิ สิยา, สุตฺตํ ปฏิพาหิตํ สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาสวสมุทยา’’ติ สุตฺตํ อาหรติ. ปริยาโย การณํ. วฏฺฏกถาย สีสภาโว วฏฺฏเหตุโน กมฺมสฺสาปิ เหตุภาโว. ตตฺถ ภวตณฺหายปิ เหตุภูตา อวิชฺชา, ตาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ภเว ตณฺหาย อุปฺปชฺชนโต อวิชฺชา วิเสเสน สีสภูตาติ ‘‘มูลการณ’’นฺติ วุตฺตา.

584. 针对“根本原因”(mūlakāraṇa)一词，（说“无明缘”等）是为说明“其非无因”(na akāraṇaṃ)，此为中性词的解释。如果说它是无因的，经便会被驳斥，为显示此义，（论主）引用了“由诸漏集”(āsavasamudayā)之经。理路(pariyāya)即是原因。在关于轮回(vaṭṭa)的论述中，作为首要者即是原因；（无明）也是作为轮回之因的业(kamma)的原因。其中，无明(avijjā)也是有爱(bhavataṇhā)的原因，因为当存在的过患被它遮蔽时，爱(taṇhā)便会生起。因此，无明特别地是首要者，故被称为“根本原因”。

ปุริมาย โกฏิยา อปญฺญายมานาย อุปฺปาทวิรหโต นิจฺจตํ คณฺเหยฺยาติ อาห ‘‘เอวํ เจตํ, ภิกฺขเว, วุจฺจตี’’ติอาทิ. เตน อิโต ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพตา นตฺถีติ อปญฺญายนโต ปุริมโกฏิอปญฺญายนํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

由于前际(purimā koṭi)不被了知，（人们）可能会因其（看似）无生起而执取为常，因此（佛陀）说：“诸比丘(bhikkhave)，此是如此说的”等。借此，（论主）显示此义：所谓“前际不被了知”，是因为不了知在此之前它是否曾生起过。

๕๘๕. อวิชฺชาตณฺหาเหตุกฺกเมน ผเลสุ วตฺตพฺเพสุ ‘‘สุคติทุคฺคติคามิโน’’ติ วจนํ สทฺทลกฺขณาวิโรธนตฺถํ. ปูชิตสฺส หิ ทฺวนฺเท ปุพฺพนิปาโต. สวรา กิร มํสสฺส อฏฺฐินา อลคฺคนตฺถํ ปุนปฺปุนํ ตาเปตฺวา โกฏฺเฏตฺวา อุณฺโหทกํ ปาเยตฺวา วิริตฺตํ สูนํ อฏฺฐิโต มุตฺตมํสํ คาวึ มาเรนฺติ. เตนาห ‘‘อคฺคิสนฺตาปา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยถา วชฺฌคาวี จ อวิชฺชาภิภูตตาย ยถาวุตฺตํ อุณฺโหทกปานํ อารภติ, เอวํ ปุถุชฺชโน ยถาวุตฺตํ ทุคฺคติคามิกมฺมํ. ยถา ปน สา อุณฺโหทกปาเน อาทีนวํ ทิสฺวา ตณฺหาวเสน สีตุทกปานํ อารภติ, เอวํ ปุถุชฺชโน อวิชฺชาย นาติพลวภาวโต ทุคฺคติคามิกมฺเม อาทีนวํ ทิสฺวา ตณฺหาวเสน [Pg.250] สุคติคามิกมฺมํ อารภติ. ทุกฺเข หิ อวิชฺชํ ตณฺหา อนุวตฺตติ, สุเข ตณฺหํ อวิชฺชาติ.

585. 依无明与爱为因的次第，当说到诸果报时，说“往善趣恶趣者”，是为了不违背语法规则。因为在并列复合词(dvanda)中，受称赞的词应置于前面。据说萨瓦拉人(Savarā)为了让肉与骨不相粘附，反复烧烤、捶打，并强灌热水，待牛腹泻、身体肿胀、骨肉分离时，才将其杀死。因此说“如火烧灼”等。于此，犹如待宰的母牛因被无明所征服而开始喝热水，凡夫也同样造作趣恶趣之业。然而，犹如那头母牛见到喝热水的过患后，因渴爱而开始喝冷水，凡夫也同样因为无明并非极为强盛，见到趣恶趣之业的过患后，因渴爱而造作趣善趣之业。因为在苦中，爱随顺无明；在乐中，无明随顺爱。

๕๘๖. กตฺถจิ สุตฺเต. เอกธมฺมมูลิกํ เทสนนฺติ อวิชฺชาตณฺหาสุ เอโกเยว ธมฺโม มูลํ เอติสฺสาติ เอกธมฺมมูลิกา, ตํ, ตตฺถ เอกํ เอว ธมฺมํ มูลํ กตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนํ เทเสตีติ อตฺโถ. อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ อุปนิสา, การณํ, อวิชฺชา อุปนิสา เอเตสนฺติ อวิชฺชูปนิสา. อสฺสาทานุปสฺสิโนติ อุปาทานิเยสุ เตภูมกธมฺเมสุ วิสยภูเตสุ อสฺสาเทตพฺพโต อสฺสาทสญฺญิตํ สุขโสมนสฺสํ อนุปสฺสนสีลสฺส. อปฺปหีนาวิชฺชตาย พาลลกฺขณโยเคน พาลสฺส. เอวนฺติ อวิชฺชานิวุตตฺตา, ตณฺหาสํยุตฺตตฺตา จ. อยํ กาโยติ อยํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ ปจฺจกฺขภูโต สวิญฺญาณกกาโย ขนฺธปญฺจกํ. ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ (มหาว. ๑; อุทา. ๑) วจนโต ผสฺสการณญฺเจตํ วุจฺจตีติ อายตนจฺฉกฺกํ วา. สมุทาคโตติ อุปฺปนฺโน. พหิทฺธา จ นามรูปนฺติ พหิทฺธา สวิญฺญาณกกาโย ขนฺธปญฺจกํ, สฬายตนานิ วา. อิตฺเถตนฺติ อิตฺถํ เอตํ. อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ ทฺวาราลมฺพนภาเวน ววตฺถิตานิ ทฺวยํ นามาติ อตฺโถ. ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโสติ อญฺญตฺถ จกฺขุรูปาทีนิ ทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา, อิธ ปน อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ, มหาทฺวยํ นาม กิเรตนฺติ วุตฺตํ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – อญฺญตฺถ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๔; ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕) จกฺขุ เจว รูปา จ…เป… มโน เจว ธมฺมา จาติ วุตฺตานิ ทฺวยานิ ปฏิจฺจ จกฺขุสมฺผสฺสาทโย วุตฺตา. อิธ ปน ‘‘อยญฺเจว กาโย’’ติ จกฺขาทินิสฺสเย เสสธมฺเม จกฺขาทินิสฺสิเต เอว กตฺวา วุตฺตํ จกฺขาทิกายํ เอกตฺเตน ‘‘อชฺฌตฺติกายตน’’นฺติ คเหตฺวา, ‘‘พหิทฺธา จ นามรูป’’นฺติ วุตฺตํ รูปาทิอารมฺมณํ เอกตฺเตเนว ‘‘พาหิรายตน’’นฺติ ตานิ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ ปฏิจฺจ ผสฺโส วุตฺโต, ตสฺมา มหาทฺวยเมตนฺติ.

586. 在某部经中。“以一法为根本的教说”(ekadhammamūlikaṃ desanaṃ)：意思是，在无明与爱之中，只有一个法是其根本，故名“一法为根本”。这里是以唯一法为根本来解说缘起教法的意思。“近因”(upanisā)是指产生结果的原因；无明是它们的近因，故名“以无明为近因”(avijjūpanisā)。“乐味随观者”(assādānupassino)是指对于作为所缘的三界中能被执取的诸法，有持续观察其可享受之乐味（即乐与喜）习性的人。这是就“愚者”(bālassa)而言，因其未断无明而具有愚者的特征。“如是”(evaṃ)是指被无明覆盖、与爱相应。“此身”(ayaṃ kāyo)是指我和你们现前这有识之身，即五蕴。或根据“六处缘触”之说，它也被称为触的因缘，故指六处。“已生起”(samudāgato)即“已生”(uppanno)。“外在的名色”(bahiddhā ca nāmarūpa)是指外在的有识之身，即五蕴，或六处。“如此这般”(itthetaṃ)即“如此，这般”(itthaṃ etaṃ)。其义为：自己与他人的五蕴和十二处，以根门与所缘的方式安立，名为“二法”(dvayaṃ)。“缘于二法而有触”：在其他地方，说眼触等是缘于眼与色等二法而生；但在此处，是说依于内外处，此被称为“大二法”(mahādvayaṃ)。此中意趣是：在其他地方，如“缘于眼与色而生眼识，三者和合为触”等，是说眼触等缘于眼与色……乃至意与法等二法而生。但在此处，说“此身”时，是将眼等及其所依之法总括为“内处”(ajjhattikāyatana)；将“外在的名色”，即色等所缘，总括为“外处”(bāhirāyatana)。触是缘于此内外处而生，因此，此即是“大二法”。

เอวญฺจ กตฺวา อตฺตโน จ ปรสฺส จ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ, ฉหิ อายตเนหิ จาติ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพวาติ วุตฺตํ. ‘‘อยํ กาโย’’ติ หิ วุตฺตานิ สนิสฺสยานิ จกฺขาทีนิ อตฺตโน ปญฺจกฺขนฺธา, ‘‘พหิทฺธา นามรูป’’นฺติ วุตฺตานิ รูปาทีนิ [Pg.251] ปเรสํ. ตถา อยํ กาโย อตฺตโน ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, พหิทฺธา นามรูปํ ปเรสํ พาหิรานีติ. อญฺญถา อชฺฌตฺติกายตนมตฺเต เอว ‘‘อยํ กาโย’’ติ วุตฺเตน อชฺฌตฺติกายตนาเนว อตฺตโน ปญฺจกฺขนฺธา โหนฺตีติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ทีปนา น สมฺภเวยฺยาติ. สเฬวายตนานีติ สเฬว ผสฺสการณานิ, เยหิ การณภูเตหิ อายตเนหิ อุปฺปนฺเนน ผสฺเสน ผุฏฺโฐ พาโล สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘เอเตสํ วา อญฺญตเรน. อวิชฺชานีวรณสฺส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ตณฺหาย สมฺปยุตฺตสฺสา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๑๙) โยเชตพฺพํ. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต สงฺขาเร อวิชฺชาตณฺหานิสฺสิเต เอว กตฺวา กายคฺคหเณน วิญฺญาณนามรูปสฬายตนานิ คเหตฺวา ตสฺมึ กาเย สฬายตนานํ ผสฺสํ ตํนิสฺสิตเมว กตฺวา เวทนาย วิเสสปจฺจยภาวํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา พาลปณฺฑิตานํ อตีตทฺธาวิชฺชาตณฺหามูลโก เวทนานฺโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ทสฺสิโต. ปุน จ พาลปณฺฑิตานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺเตน –

如是，此义当以自他二者的五蕴与六处来阐明，故如是说。因为被称为“此身”的，即是有所依的眼等（诸根），也就是自身的五蕴；被称为“外名色”的，即是他人的色等五蕴。同样，“此身”是自身的六内处，“外名色”是他人的外处。否则，若仅以内处而言“此身”，则自身的五蕴便仅是内处，如此则不能成立以自他二者五蕴所作的阐明。“六处”即是六种触的因缘，愚者被这些作为缘的处所生的触触及时，便感受苦乐。“等”字应结合“诸比丘，为无明所覆、为渴爱所系缚的智者……”等经句。因为在此经中，世尊将诸行作为依止于无明与渴爱者，以“身”的执取含摄识、名色、六处，于此身中，又将六处之触作为依止于彼者，在开示其为受的特定缘时，为愚者与智者开示了以过去世的无明与渴爱为根本、以受为终的缘起。复次，为显示愚者与智者的差别——

‘‘ยาย จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย นิวุตสฺส พาลสฺส, ยาย จ ตณฺหาย สมฺปยุตฺตสฺส อยํ กาโย สมุทาคโต, สา เจว อวิชฺชา พาลสฺส อปฺปหีนา, สา จ ตณฺหา อปริกฺขีณา. ตํ กิสฺส เหตุ? น, ภิกฺขเว, พาโล อจริ พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ตสฺมา พาโล กายสฺส เภทา กายูปโค โหติ, โส กายูปโค สมาโน น ปริมุจฺจติ ชาติยา…เป… ทุกฺขสฺมาติ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๙) –

“诸比丘，愚者为无明所覆、为渴爱所系缚，此身因此而生起。彼愚者的无明未曾断除，渴爱也未曾灭尽。此为何因？诸比丘，因为愚者未曾为正尽诸苦而修习梵行。是故，愚者身坏之后，复趣于身。彼既趣于身，则不解脱于生……乃至……苦，我如是说。”

เวทนาปภวํ สาวิชฺชํ ตณฺหํ ทสฺเสตฺวา, อุปาทานภเว จ ตนฺนิสฺสิเต กตฺวา ‘‘กายูปโค โหตี’’ติอาทินา ชาติอาทิเก ทสฺเสนฺเตน ปจฺจุปฺปนฺนเหตุสมุฏฺฐานโต ปภุติ อุภยมูลวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วุตฺโต, ตพฺพิปริยาเยน จ ปณฺฑิตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนเหตุปริกฺขยโต ปภุติ อุภยมูลโก ปฏิโลมปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ.

开示了源于受且伴随无明的贪爱，并使执取与有依附于它之后，又以“投生于身体”等开示了生等诸法，由此，从现在因的生起开始，以双根本的方式，宣说了顺向缘起；与此相反，对于智者，则是从现在因的灭尽开始，以双根本的方式，宣说了逆向缘起。

๕๘๗. ปูเรตุนฺติ วฑฺเฒตุํ, อุปจินิตุนฺติ อตฺโถ. ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา อวิชฺชา ‘‘อวินฺทิยํ วินฺทตี’’ติ วุตฺตา, ตถา วิเสสปจฺจโย วินฺทิยสฺส น โหตีติ ‘‘วินฺทิยํ น วินฺทตี’’ติ จ. อตฺตนิสฺสิตานิ กตฺวา [Pg.252] จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปวตฺตนํ อุปฺปาทนํ อายตนํ. สมฺโมหภาเวเนว อนภิสมยภูตตฺตา อวิทิตํ อญฺญาตํ กโรติ. อนฺตวิรหิเต ชวาเปตีติ วณฺณาคมวิปริยายวิการวินาสธาตุอตฺถวิเสสโยเคหิ ปญฺจวิธสฺส นิรุตฺติลกฺขณสฺส วเสน อ-การ วิ-การ ช-กาเร คเหตฺวา อญฺเญสํ วณฺณานํ โลปํ, ช-การสฺส จ ทุติยสฺสาคมํ กตฺวา ‘‘อวิชฺชา’’ติ วุตฺตํ. พฺยญฺชนตฺถํ วตฺวา สภาวตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถารมฺมณานิ ‘‘อิทํ วตฺถุ, อิทํ อารมฺมณ’’นฺติ อวิชฺชาย ญาตุํ น สกฺกาติ อวิชฺชา ตปฺปฏิจฺฉาทิกา วุตฺตา. วตฺถารมฺมณสภาวฉาทนโต เอว อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวสฺส, ชรามรณาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนภาวสฺส จ ฉาทนโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนจฺฉาทนํ เวทิตพฺพํ.

587. “充满”即“增长”、“积聚”之义。因为无明是趣向恶趣之业的特定缘，故说它“获得不应得者”；同样，因为它不是应得者的特定缘，故说它“不获得应得者”。使眼识等的生起与运行依于自身，此即是“处”。由于其愚痴性，未能通达，故使事物不为所知、不为所晓。又因其“使（众生）在无尽（轮回）中奔跑”，故名为“无明”（avijjā）；此名是根据五种语源学规则——字母增添、倒置、变化、脱漏、以及词根与意义的特定结合——而得：取a、vi、ja三音，省略其他字母，并增添第二个ja音。在讲述了构词义之后，为了阐述其自性义，故说“再者”等。因为无明无法了知眼识等的所依与所缘为“此是所依，此是所缘”，故说无明是“彼之遮蔽者”。正因为遮蔽了所依与所缘的自性，故应知，它也遮蔽了无明等作为缘起法之性，以及老死等作为缘生法之性。

อปจฺจกฺขิตฺวาติ ปจฺจกฺขานํ อกตฺวา อปฏิกฺขิปิตฺวา. อุปการกฏฺโฐ ปจฺจยฏฺโฐ ยถา ปิณฺฑปาตาทิ สรีรสฺส.

“不舍弃”即不作拒绝、不排斥。如食物等对身体的助益作用即是缘义。

สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ ยถา สงฺขตํ โหติ, เอวํ อภิสงฺขโรนฺติ. สงฺขารสทฺทคฺคหเณน อาคตา สงฺขารา สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขารา. ยทิปิ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราปิ สงฺขารสทฺเทน อาคตา, เต ปน อิมิสฺสา เทสนาย ปธานาติ วิสุํ วุตฺตา, ตสฺมา ‘‘ทุวิธา’’ติ เอตฺถ สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขาเรสุ อภิสงฺขรณกสงฺขารํ วชฺเชตฺวา ตทญฺเญ สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขารา โยเชตพฺพา. สงฺขารสทฺเทน อาคตสงฺขาราติ วา สมุทาโย วุตฺโต. ตเทกเทสา จ อิธ วณฺเณตพฺพภาเวน คหิตา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, ตสฺมา วณฺเณตพฺพสพฺพสงฺคาหกวเสน ทุวิธตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโร’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๖๔) วิตกฺกวิจารอสฺสาสปสฺสาสสญฺญาเวทนาวจีสงฺขาราทโย วุตฺตา, น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาเรสุ วุตฺตา กายสญฺเจตนาทโย.

“造作有为法”是指，如其成为有为法，如是去造作。以“行”一词所摄取的诸行，即是以“行”一词而来的诸行。虽然“无明缘行”也是以“行”一词而来的，但它们于此教示中是主要的，故被单独论及。因此，在此处说“两种”时，在以“行”一词而来的诸行中，应除去造作之行，而将其余以“行”一词而来的诸行连结起来。或者说，“以‘行’一词而来的诸行”是指一个集合。而“无明缘行”是此处因需解说而被取为其一部分，因此，当知说其为两种是为了含摄所有需解说者。在“语行先息灭”等（《中部》1.464）文句中所说的，是寻、伺、出入息、想与受等诸行，而非“无明缘行”中所说的身思等。

สงฺขตสงฺขารา นาม ยถาสกํ ปจฺจเยหิ สงฺขตตฺตา. สติปิ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ สพฺเพสมฺปิ สงฺขตภาเว ‘‘มเมตํ ผล’’นฺติ ตตฺถาภิมุเขน วิย กมฺมุนา นิพฺพตฺติตตฺตา เตภูมกวิปากกฏตฺตารูเปสุ สาติสโย สงฺขตภาโวติ อธิปฺปาเยน อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๘๗) กมฺมนิพฺพตฺตานํ อภิสงฺขตสงฺขารตา วุตฺตา. ปาฬิยํ ปน ตถา อาคตฏฺฐานสฺส อภาวโต ‘‘เตปิ [Pg.253] …เป… เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อนิจฺจา วต สงฺขาราติ วุตฺตา อุภุอาทิสมุฏฺฐานาปิ สพฺพธมฺมา. อภิสงฺขรณกสงฺขาโรติ วุจฺจติ อตฺตโน ผลสฺส อภิสงฺขรณโต. กายปโยคสมุฏฺฐาปนวีริยํ กายิกวีริยํ. อภิสงฺขารสฺสาติ ปโยคเวคสฺส.

所谓的“有为行”(saṅkhatasaṅkhārā)，是因其由各自的因缘所造作。虽然一切由因缘所生者皆有有为的性质，但由于它们是由业所生，仿佛朝向“这是我的果报”，所以在三界异熟和业生色中，有为的性质更为超胜。义注(aṭṭhakathā)（《清净道论》2.587）即是依此意趣，说由业所生者具有“被造作行”的特性。但在圣典中，由于没有如此说之处，故说“它们……都被含摄于此”。当说“诸行无常”时，指的是一切由时节(utu)等所生起的法。被称为“造作行”(abhisaṅkharaṇakasaṅkhāro)，是因其能造作自身的果报。发起身体运作的精进是身精进。所谓“造作”(abhisaṅkhārassa)，是指加行的迅猛力。

วาจํ สงฺขโรตีติ วจีสงฺขาโร. กาเยน สงฺขรียตีติ กายสงฺขาโร. จิตฺเตน สงฺขรียติ, จิตฺตํ วา สงฺขโรตีติ จิตฺตสงฺขาโร. สงฺเขปโต ปน สพฺเพปิ ยถารหํ สงฺขโรนฺติ, สงฺขรียนฺตีติ จ สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. วุตฺตนฺติ สงฺขารฏฺฐปจฺจยฏฺฐาทิมาห.

造作言语，故为语行。由身所造作，故为身行。由心所造作，或造作心，故为心行。简言之，当知一切行皆如其所应地造作，或被造作，故名为“行”。“已说”（vuttaṃ）是指（佛陀）宣说了行义、缘义等。

นมตีติ เอกนฺตสารมฺมณตาย อารมฺมณาภิมุขํ นมติ. ปริตสฺสตีติ ปิปาสติ, ตณฺหาปริตาปตาย วา วิจลติ. อุปาทิยตีติ ทฬฺหํ อาทิยติ. ภวตีติ อุปปตฺติภวํ สนฺธายาห. ภาวยตีติ กมฺมภวํ. จุติ ขนฺธานํ มรณนฺติ ‘‘มรนฺติ เอเตนา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขา เวทนา อุปฺปาททุกฺขา, ฐิติทุกฺขาติ จ กตฺวา ‘‘ทฺเวธา ขณตี’’ติ วุตฺตํ. อายาโส ปริสฺสโม วิสาโท.

“名”（nāma）是倾斜，因其完全以所缘为依处，而朝向所缘倾斜。“渴求”（paritassati）是渴望，或因渴爱的热恼而动摇。“执取”（upādiyati）是牢固地取着。“有”（bhavati）是指生有（upapattibhava）。“令有”（bhāvayati）是指业有（kammabhava）。死（cuti）是诸蕴的败坏，故说“他们由此而死”。苦受，因是生起之苦与住时之苦，故说“从两方面伤害”。劳累（āyāso）是疲劳、沮丧。

นิทฺทิฏฺฐนยทสฺสนนฺติ ยถานิทฺทิฏฺฐวิธิสนฺทสฺสนํ. เกวล-สทฺโท อสมฺมิสฺสวาจโก จ โหติ ‘‘เกวลา สาลโย’’ติอาทีสุ, นิรวเสสวาจโก จ ‘‘เกวลา องฺคมคธา’’ติอาทีสุ, ตสฺมา ทฺวิธาปิ อตฺถํ วทติ. ตตฺถ อสมฺมิสฺสสฺสาติ สุขรหิตสฺส. น หิ เอตฺถ กิญฺจิ อุปฺปาทวยรหิตํ อตฺถิ. สกลสฺสาติ สพฺพภวาทิคตสฺส, สพฺพกาลิกสฺส จ.

“示已说之法”（niddiṭṭhanayadassana）是指如所说之方式而开示。“纯粹”（kevala）一词，在‘纯粹的稻米’等句中，意为“不混杂”；在‘整个鸯伽（Aṅga）和摩揭陀’等句中，意为“无剩余”。因此，它有两种含义。其中，“不混杂”是指没有快乐。因为此处没有任何事物是无生灭的。“全部”是指遍及一切有等，以及遍及一切时间。

๕๘๘. ‘‘ลกฺขเณกวิธาทิโต’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ปจฺเจกํ ปริสมาเปตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ลกฺขณาทิโต’’ติ. สมฺปยุตฺเต, ตํสมงฺคิปุคฺคเล วา สมฺโมหยตีติ สมฺโมหนรสา. อารมฺมณสภาวสฺส ฉาทนํ หุตฺวา คยฺหตีติ ฉาทนปจฺจุปฏฺฐานา. ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๓) วจนโต อาสวปทฏฺฐานา. ปฏิสนฺธิชนนตฺถํ อายูหนฺติ พฺยาปารํ กโรนฺตีติ อายูหนรสา. ราสิกรณํ วา อายูหนํ. เจตนาสภาวตฺตา เจตนา หุตฺวา คยฺหตีติ เจตนาปจฺจุปฏฺฐานา. นามรูปสฺส ปุเรจาริกภาเวน ปวตฺตตีติ ปุพฺพงฺคมรสํ. ปุริมภเวน สทฺธึ ฆฏนํ หุตฺวา คยฺหตีติ ปฏิสนฺธิปจฺจุปฏฺฐานํ. วิญฺญาเณน สห, อญฺญมญฺญญฺจ สมฺปยุชฺชตีติ สมฺปโยครสํ. สมํ ปกาเรหิ โยโค [Pg.254] สมฺปโยโค. วิสุํ อภาโว อวินิพฺโภโค. รูปํ สมฺปโยคาภาวโต วิกิรตีติ วิกิรณรสํ. ตโต เอว หิ ปิสิยมานา ตณฺฑุลาทโย วิกิรนฺติ, จุณฺณีภูตา วิทฺธํสนฺติ, นามสฺส กทาจิ กุสลาทิภาโวปิ อตฺถีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘อพฺยากตปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อเจตโน อพฺยากโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑๑; วิภ. อฏฺฐ. ๑๗๓) เอตฺถ วิย อนารมฺมณตา วา อพฺยากตตา ทฏฺฐพฺพา. อายตนลกฺขณนฺติ ฆฏฺฏนลกฺขณํ, อายานํ ตนนลกฺขณํ วา. ทสฺสนสฺส ยถาสกํ วิสยคฺคหณสฺส กรณโต ทสฺสนรสํ. ‘‘ทสฺสนาทิรส’’นฺติ ปน สมฺโมหวิโนทนิยํ วุตฺตํ. วตฺถุทฺวารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ ยถารหํ วิญฺญาณมโนวิญฺญาณธาตูนนฺติ อธิปฺปาโย. วตฺถุคฺคหณญฺเจตฺถ จกฺขาทิปญฺจกาเปกฺขํ. อกุสลวิปากุเปกฺขาย อนิฏฺฐภาวโต ทุกฺเขน, อิตราย อิฏฺฐภาวโต สุเขน สงฺคหิตตฺตา ‘‘สุขทุกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ วุตฺตํ. ทุกฺขสมุทยตฺตา เหตุลกฺขณา ตณฺหา. ‘‘ตตฺรตตฺราภินนฺทินี’’ติ (ม. นิ. ๑.๙๑, ๔๖๐; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; วิภ. ๒๐๓; มหาว. ๑๔) วจนโต อภินนฺทนรสา. จิตฺตสฺส, ปุคฺคลสฺส วา รูปาทีสุ อติตฺตภาโว หุตฺวา คยฺหตีติ อติตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา. อมุญฺจนรสํ ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสวเสน. ตณฺหาทฬฺหตฺตํ หุตฺวา กามุปาทานํ, เสสานิ ทิฏฺฐิ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตีติ ตณฺหาทฬฺหตฺตทิฏฺฐิปจฺจุปฏฺฐานํ. กมฺมุปปตฺติภววเสน ภวสฺส ลกฺขณาทโย โยเชตพฺพา.

588. 在“相、一法等”(Lakkhaṇekavidhādito)一句中，为了表明“等”(ādi)一词应与每个词各自连结，故说“相等等”(lakkhaṇādito)。能令相应法，或具足彼（无明）之人(puggala)迷惑，故为迷惑味。因遮蔽所缘的自性而被执取，故以遮蔽为现起。如经言“诸漏集，故无明集”，故以诸漏为近因。为生起结生而努力造作，故为造作味。或积聚即是造作。因其是思的自性，作为思而被执取，故以思为现起。作为名色的前行而转起，故为前导味。作为与前有的结合而被执取，故以结生为现起。与识及相互间相应，故为相应味。以平等的方式结合是“相应”。无有分离是“不分离”。色因无相应而散播，故为散播味。正如被舂捣的米粒等会散播，粉碎后即坏灭。名法有时亦有善等的状态，为了区别于此，故说“以无记为现起”。如在“无思(acetano)、无记(abyākato)”一句中，（此处的）无记性应被视为无所缘性。处(āyatana)的相是触击(ghaṭṭana)相，或“来者(āya)的伸展(tanana)”相。因其能实现“见”，即执取各自的所缘，故为见味。而在《痴论疏》(Sammohavinodanī)中则说为“见等味”。其义为：其现起是作为识界与意识界各自的所依(vatthu)与门(dvāra)。此处所说的“所依”是针对眼等五（净色根）而言。因不善异熟舍(akusalavipākupekkhā)的非可意性而被苦所摄，其余（善异熟舍）的可意性而被乐所摄，故说“以乐与苦为现起”。渴爱(taṇhā)因是苦之集，故以因为相。如经言“于彼彼处而欢喜”，故为欢喜味。作为心或个人(puggala)于色等所缘的不满足而被执取，故以不满足为现起。依于对渴爱与（邪）见的执取，故为不舍味。欲取(kāmupādāna)是渴爱的坚固状态，其余的（取）则显现为（邪）见，故以渴爱坚固及（邪）见为现起。应根据业有(kammabhava)与生有(upapattibhava)来安立有(bhava)的相等等。

๕๘๙. โมหาทิภาวโตติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อนนุโพธาทีนํ สงฺคโห. ทุกฺขาทีสุ อญฺญาณวเสน อปฺปฏิปตฺติ, อสุภาทีสุ สุภาทิวิปลฺลาสวเสน มิจฺฉาปฏิปตฺติ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตวเสน วา อปฺปฏิปตฺติ, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตวเสน มิจฺฉาปฏิปตฺติ. ทฺวารารมฺมณโตติ ทฺวารโต, อารมฺมณโต จ ฉสุ ทฺวาเรสุ, ฉสุ อารมฺมเณสุ จ ปวตฺตนโต. อยํ ปน วิภาโค น อวิชฺชาย เอว, อญฺเญสุปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ อรูปธมฺมานํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘สพฺเพสุปี’’ติ.

589. 于“因痴等性故”(mohādibhāvato)中，以“等”字摄集了不觉悟等。于苦等中，以无知故为不行(appaṭipatti)；于不净等中，以净等颠倒故为邪行(micchāpaṭipatti)。或以见不相应故为不行，以见相应故为邪行。于“由门、由所缘”(dvārārammaṇato)中，即由门、由所缘，于六门及六所缘中转起故。然而，此分别不仅于无明中可得，亦于其他缘起支之无色法中可得，故说“于一切中”(sabbesupi)。

วิปากธมฺมธมฺมาทิภาวโตติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน เนวเสกฺขานาเสกฺขสํโยชนิยาทิภาเว สงฺคณฺหาติ. จตุโยนิสํวตฺตนโตติ จตุโยนิปริยาปนฺนตฺตภาวนิพฺพตฺตนโต.

于“因是异熟法等性故”(Vipākadhammādibhāvato)中，以“等”字摄集了非学非无学(nevasekkhānāsekkha)、结法(saṃyojaniya)等的状态。于“于四生中轮转”(catuyonisaṃvattanato)中，乃因其能产生为四生所含摄之自体故。

โลกิยวิภาคาทิภาวโตติ [Pg.255] เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อพฺยากตสปฺปจฺจยสงฺขตาทิภาเว สงฺคณฺหาติ. สเหตุกาเหตุกาทิโตติ อาทิ-สทฺเทน สสงฺขาราสงฺขาราทิเภเท สงฺคณฺหาติ.

于“因是世间异熟等性故”(Lokiyavipākādibhāvato)中，以“等”字摄集了无记(abyākata)、有因(sappaccaya)、有为(saṅkhata)等的状态。于“有因、无因等”(sahetukāhetukādi)中，以“等”字摄集了有行(sasaṅkhāra)、无行(asaṅkhāra)等差别。

กามํ นามรูปํ ปจฺจุปฺปนฺนทฺธวเสน วุจฺจติ, ตถาปิ ยถา ปจฺจุปฺปนฺนํ, เอวํ อตีตานาคตมฺปีติ อทฺธทฺวยปริยาปนฺนสฺสาปิ นยโต คเหตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘อตีตาทิโต ติวิธ’’นฺติ.

诚然，名色(nāmarūpa)是依现在时而说，然而，正如其为现在，亦可为过去与未来。由于含摄于（过去、未来）二时者亦应以理趣把握，故说“由过去等成三种”(atītādito tividha)。

สญฺชาติสโมสรณฏฺฐานโตติ วิญฺญาณตํสมฺปยุตฺตธมฺมานํ อุปฺปตฺติปวตฺติเทสภาวโต. ‘‘ภูตปฺปสาทวิญฺญาณโต’’ติ ปาโฐ ยุตฺโต. ‘‘วิญฺญาณาทิโต’’ติ ปน ปฐนฺติ. เอกเสสนเยน พาหิรายตนสฺสาปิ สงฺคเห สติ อาทิ-สทฺเทน ตสฺส สงฺคหิตตา ทฏฺฐพฺพา. โนภยโคจรนฺติ มนายตนมาห. น หิ อรูปธมฺมานํ เทสวเสน อาสนฺนตา, ทูรตา วา อตฺถิ อวิคฺคหตฺตา, ตสฺมา มนายตนสฺส โคจโร มนายตนํ สมฺปตฺโต, อสมฺปตฺโต วาติ น วุจฺจติ. ผสฺสาทีนมฺปีติ เอตฺถ ผสฺโส ตาว ผุสนสภาวโต, โลกิยสาสวาทิภาวโต จ เอกวิโธ. ปฏิฆสมฺผสฺสอธิวจนสมฺผสฺสเภทโต, สเหตุกาทิภาวโต จ ทุวิโธ. ภวตฺตยปริยาปนฺนโต, เวทนาตฺตยสมฺปโยคโต, อเหตุกทุเหตุกติเหตุกโต จ ติวิโธ. โยนิคติวเสน จตุพฺพิโธ, ปญฺจวิโธ จ.

“作为出生与汇集之处”(sañjātisamosaraṇaṭṭhāna)是指，因其是识及与识相应诸法的生起与持续之处。读作“从净色与识”(bhūtappasādaviññāṇato)是恰当的，但也有人读作“从识等”(viññāṇādito)。若以一余理则(ekasesanayena)也包括外处，则应知“等”字亦包含于此。“非二者所缘”(nobhayagocara)是指意处。因为无色法(arūpadhamma)没有形体(aviggahattā)，所以就处所而言，没有远近之分。因此，不能说意处的所缘“已到达”或“未到达”。至于“触等”(phassādīnam)，首先说触(phassa)，就其接触的自性而言，以及从其是世间、有漏等而言，触是一种。从有对触(paṭighasamphassa)、增语触(adhivacanasamphassa)的差别，以及从其是有因等而言，是两种。从其包含于三有、与三受相应，以及是无因、二因、三因而言，是三种。依生处与趣，是四种和五种。

เวทนา อนุภวนลกฺขณโต, โลกิยสาสวาทิภาวโต จ เอกวิธา. ปญฺจทฺวาริกมโนทฺวาริกเภทโต ทุวิธา. สุขาทิเภทโต ติวิธา. โยนิคติวเสน จตุพฺพิธา, ปญฺจวิธา จ. ฉฬารมฺมณเภทโต ฉพฺพิธา.

受(vedanā)，以领纳为相，并且因其是世间、有漏等，故为一种。依五门与意门之别，是两种。依乐等之别，是三种。依生处与趣，是四种和五种。依六所缘(chaḷārammaṇa)之别，是六种。

ตณฺหา โลกสฺส สมุทยภาวโต เอกวิธา. ทุวิธา ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาวโต. ติวิธา กามภววิภวตณฺหาเภทโต. จตุพฺพิธา จตุมคฺคปเหยฺยโต. ปญฺจวิธา รูปาภินนฺทนาทิภาวโต. ฉพฺพิธา ฉตณฺหากายเภทโต.

爱(taṇhā)，因其是世间之集(samudaya)，故为一种。因其与见(diṭṭhi)相应或不相应，是两种。依欲爱(kāmataṇhā)、有爱(bhavataṇhā)、无有爱(vibhavataṇhā)之别，是三种。因其为四道所断，是四种。因其是对色等的喜乐，是五种。依六爱身(chataṇhākāya)之别，是六种。

อุปาทานํ เอกวิธํ ทฬฺหคฺคาหภาวโต. ทุวิธํ ตณฺหาทิฏฺฐิเภทโต. ติวิธํ ภวตฺตยูปนิสฺสยภาวโต. จตุพฺพิธํ กามุปาทานาทิเภทโต. ปญฺจวิธํ ปญฺจคติสํวตฺตนโต.

取(upādāna)，因其是坚固执取，故为一种。依爱与见之别，是两种。因其是三有之近依缘(upanissaya)，是三种。依欲取(kāmupādāna)等之别，是四种。因其令转向五趣(pañcagati)，是五种。

ภโว [Pg.256] เอกวิโธ โลกิยสาสวาทิภาวโต. ทุวิโธ กมฺมุปปตฺติเภทโต. ติวิโธ กามภวาทิเภทโต. จตุพฺพิโธ จตุรุปาทานปจฺจยโต. ปญฺจวิโธ ปญฺจคติสํวตฺตนโต. ฉพฺพิโธ กามกมฺมภวาทิเภทโต. สตฺตวิโธ สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติสงฺคหโต. อฏฺฐวิโธ จตุรุปาทานปจฺจยกมฺมภวาทิเภทโต. นววิโธ กามภวาทิเภทโต.

有，因其是世间、有漏等，故为一种。依业有与生有之别，是两种。依欲有等之别，是三种。因其以四取为缘，是四种。因其令转向五趣，是五种。依欲界业有等之别，是六种。因其总括七识住，是七种。依以四取为缘的业有与生有之别，是八种。依欲有等之别，是九种。

ชาติ เอกวิธา ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปฐมาภินิพฺพตฺติภาวโต. ทุวิธา รูปกฺขนฺธสงฺขารกฺขนฺธสงฺคหโต. ติวิธา ภวตฺตยปริยาปนฺนโต. โยนิคติวเสน จตุพฺพิธา, ปญฺจวิธา จ. อิมินา นเยน ชรามรณาทีนมฺปิ เอกวิธาทิภาโว เวทิตพฺโพ.

生，因其是在彼彼有中最初的生起，故为一种。因其总括色蕴与行蕴，是两种。因其包含于三有，是三种。依生处为四种，依趣为五种。以此理则，亦应了知老、死等的一种等分类。

๕๙๐. โสกาทีนมฺปิ คหิตตฺตา องฺคพหุตฺตปฺปสงฺเค ‘‘ทฺวาทเสวา’’ติ องฺคววตฺถานํ เวทิตพฺพํ. น หิ โสกาทโย องฺคภาเวน วุตฺตา, ผเลน ปน การณํ อวิชฺชํ มูลงฺคํ ทสฺเสตุํ เต วุตฺตา. ชรามรณพฺภาหตสฺส หิ พาลสฺส เต สมฺภวนฺตีติ โสกาทีนํ ชรามรณการณตา วุตฺตา, น ปน ‘‘กายิกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ’’ติ จ สุตฺเต ชรามรณนิมิตฺตญฺจ ทุกฺขํ สงฺคหิตนฺติ ตํ ตนฺนิมิตฺตานํ ชรามรณพฺภาหตสฺส สมฺภเว สาธกภาเวน วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ชรามรเณเนว โสกาทีนํ เอกสงฺเขโป กโต, ตสฺมา เตสํ ชาติปจฺจยตา ยุชฺชติ. ชรามรณปจฺจยภาเว หิ อวิชฺชาย เอกสงฺเขโป กาตพฺโพ สิยา. ชาติปจฺจยา ปน ชรามรณํ[Pg.257], โสกาทโย จ สมฺภวนฺตีติ ตตฺถ ชรามรณํ เอกนฺติกํ องฺคภาเวน คหิตํ. โสกาทโย ปน รูปภวาทีสุ อภาวโต อเนกนฺติกา เกวลํ ปากเฏน ผเลน อวิชฺชานิทสฺสนตฺถํ คหิตา. เตน อนาคเต ชาติยา สติ ตโต ปราย ปฏิสนฺธิยา เหตุเหตุภูตา อวิชฺชา ทสฺสิตาติ ภวจกฺกสฺส อวิจฺเฉโท ทสฺสิโต โหตีติ. สุตฺตญฺจ โสกาทีนํ อวิชฺชา การณนฺติ เอตสฺเสว อตฺถสฺส สาธกํ ทฏฺฐพฺพํ, น โสกาทีนํ พาลสฺส ชรามรณนิมิตฺตตามตฺตสฺส. ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ หิ วจเนน อวิชฺชา โสกาทีนํ การณนฺติ ทสฺสิตา, น จ ชรามรณนิมิตฺตเมว ทุกฺขํ ทุกฺขนฺติ.

590. 由于也包含了忧等，在（缘起）支可能过多的情况下，应当了知“唯有十二支”这一规定。忧等并非作为（缘起）支分被说，而是为了通过果来显示作为原因的根本支——无明——才被提及。因为被老死所逼迫的愚人会产生这些（忧等），所以说老死是忧等的因。又，并非因为在经中说“为身苦受所触”时，已总括了以老死为因的苦，所以才引述该经来证明，那些以其（身苦）为因的（忧等）会在为老死所逼迫者身上生起。又，由于忧等是与老死一并总括的，因此它们以生为缘是合理的。因为，如果（忧等）以老死为缘，那么（它们）就应与无明归为一类了。然而，以生为缘而有老死，忧等也随之产生，因此在它们当中，老死被取为必然的支分。而忧等由于在色有（rūpabhava）等中不存在，所以不是必然的，只是为了以其显见的果来显示无明而被提及。由此，当未来有生时，那作为其后结生的因之因的无明就被显示出来，这样，有轮（bhavacakka）的不间断就被显示出来了。应当看到，经文正是为了证实“无明是忧等之因”这一意义，而不是（证实）“老死仅是愚人忧等之因”这一点。因为“无闻凡夫”（assutavā puthujjano）这句话显示了无明是忧等之因，而不是显示了“苦”就只是以老死为因的“苦”。

อปโร นโย ชรามรณมฺปิ ปจฺจโย, อญฺญถา ทฺวาทสงฺคานิ น ปริปูเรนฺติ. กสฺส ปน โส ปจฺจโย? โสกาทีนํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘ชรามรณปจฺจยา โสกาทโย สมฺภวนฺตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณํ, โสกาทโย จ สมฺภวนฺตี’’ติ วุตฺตนฺติ? ยสฺมา ตทญฺเญนปิ ทุกฺขธมฺเมน ผุฏฺฐสฺส เต สมฺภวนฺติ, ตสฺมา อปฺปหีนสํโยชนสฺสาปิ เตสํ ตปฺปจฺจยตา น เอกํสิกาติ ชาติปจฺจยตาว วุตฺตา. อถ วา ชรามรณคฺคหเณน อุปปตฺติภโว สงฺคหิโต. อุปาทินฺนกฺขนฺธปริปาโก หิ อายุโน สํหานิ, อินฺทฺริยานํ ปริปาโก จ ชรา, เตสญฺจ เภโท มรณนฺติ. สติ จ อุปปตฺติภเว ตตฺถ กตุปจิตํ, โปราณํ วา กมฺมํ กมฺมภโว, กมฺมาทิอุปฏฺฐาเน จุติอนนฺตรํ ปฏิสนฺธึ ชเนตีติ อุปปตฺติภโว ชาติยา ปจฺจโย, ตสฺมา ชรามรณมฺปิ ชาติยา ปจฺจยตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. ยสฺมา ปน ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ เอตฺเถว อุปปตฺติภวสฺส ชาติยา ปจฺจยตา สงฺคหิตา, ตสฺมา วุตฺตปริยายสงฺคหโต จ ‘‘ชรามรณปจฺจยา ชาตี’’ติ น วุตฺตํ. เอวํ ชรามรณสฺสาปิ ปจฺจยภาวสิทฺธิโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทตาติ ทฺวาทสงฺคตา ววตฺถิตาติ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘ทฺวาทเสวา’’ติอาทิ. อยํ ตาวาติ ‘‘เทสนาเภทโต’’ติอาทินา วุตฺตํ อตฺถสํวณฺณนํ สนฺธายาห.

另一种解释是，老死也是缘，否则十二支就不能圆满。那么，老死是谁的缘呢？是忧等的缘。既然如此，为什么不说“以老死为缘而有忧等生起”，而说“以生为缘而有老死，忧等也生起”呢？因为即使被其他的苦法触及时，这些忧等也会生起，所以对于未断除结(saṃyojana)的人来说，它们以此为缘并非是决定的，因此只说以生为缘。或者说，“老死”一词已包含了生有(upapattibhava)。因为所取蕴的成熟，即寿的损耗与诸根的成熟，是老；而它们的毁坏，是死。当生有存在时，于其中所造作、积集的业，或过去的业，即是业有(kammabhava)，在业等现起时，于死后立即产生结生(paṭisandhi)，因此生有是生的缘。所以，老死也因作为生的缘而是缘起法。然而，由于在“有缘生”中已经包含了生有是生的缘，因此，也为了总摄所说之理，就不说“老死缘生”。如是，因老死亦成就为缘，故为缘起法，当知由此确立为十二支。因此说“唯有十二”等。他这样说，是针对以“依教法之差别”等所作的义释而言。

อวิชฺชาปจฺจยาสงฺขารปทกถาวณฺณนา

无明缘行句释义

๕๙๑. อยํ ปนาติ อิทานิ วกฺขมานํ. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชา ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๐๓) สุตฺตนฺเตสุ จตุฏฺฐานิกา อวิชฺชา วุตฺตาติ ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยนา’’ติ วุตฺตํ. นิกฺเขปกณฺเฑ (ธ. ส. ๑๑๐๖) ปน สุตฺตนฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ กถิตาย เอว อวิชฺชาย อฏฺฐสุ ฐาเนสุ กิจฺจชาติโต กถิตตฺตา ตทตฺถวณฺณนาวเสน วิภาวนํ กาตุํ ‘‘อภิธมฺมปริยาเยนา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อหาเปตฺวา วิภชิตพฺพํ. วิภชนญฺหิ อภิธมฺมปริยาโย. ‘‘อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณ’’นฺติ อาเนตฺวา ตํ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เสสฏฺฐาเนสูติ ทุกฺขสมุทเยสุ, ปุพฺพนฺตาทีสุ จ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณกรณวเสนาปิ. อิธาติ อิมสฺมึ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทิเก ปาเฐ. สาติ อวิชฺชา. อุปฺปนฺนาติ อสมูหตุปฺปนฺนา, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺนา. ‘‘ปฏิจฺฉาเทตฺวา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ปฏิจฺฉาทนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยาถาวสรสลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทตี’’ติ วุตฺตํ. รสิตพฺโพ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สภาโว รโส, อตฺตโน รโส สรโส, ยาถาโว ยถาภูโต สรโส ยาถาวสรโส, โย ‘‘ปีฬนฏฺโฐ’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๒.๘) วุตฺโต [Pg.258] ทุกฺขสจฺจปฺปเภทา เอว จ ปุพฺพนฺตาทโย, โส เอว ลกฺขิตพฺพตฺตา ยาถาวสรสลกฺขณํ. ตํ ปฏิวิชฺฌิตุํ ปจฺจกฺขโต ชานิตุํ น เทติ.

591. 现在予以说明。经中以“诸比丘，什么是无明？即于苦的无知”等（《中部》1.103）文句宣说了四处无明，是故说为“依经教方式”。但在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)的《总说品》(Nikkhepakaṇḍa, Dhs. 1106)中，对于经中所说的四处无明，是从其作用与生起的角度在八处论述，为说明其含义，便以“依阿毗达摩方式”为始，而说“此已被说”等。应当无遗漏地加以分别，因为分别正是阿毗达摩的方式。应当补充“在八处的无知”，并将它关联起来。其余的处所，即于苦、集二谛，以及前际等。就所缘而言，也是就将其作为所缘而言。此处是指“于苦的无知”等段落。此即无明。“已生起”是指未被根除而生起，更何况是现前生起的。为显示“遮蔽后”一语中所说的遮蔽方式，故说“不令通达如实自味相”。应尝、应通达的自性是“味”(rasa)，自己的“味”是“自味”(sarasa)，如其本然的“自味”即是“如实自味”(yāthāvasarasa)。此“如实自味”，即如“是逼迫义”等（《无碍解道》2.8）所说，乃苦谛的差别以及前际等。彼（如实自味）正是因其应被识知，故为“如实自味相”(yāthāvasarasalakkhaṇaṃ)。它不令那如实自味相被通达、被直接了知。

ตทุภยนฺติ ปุพฺพนฺตญฺเจว อปรนฺตญฺจ อตีตํ, อนาคตญฺจ ขนฺธปญฺจกํ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตภาควนฺตตาย วา ปจฺจุปฺปนฺนทฺธภูโต มชฺฌนฺโต ปุพฺพนฺตาปรนฺโต. อยํ อวิชฺชา อิเม สงฺขาราติ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเมสุ ปจฺจกฺขโต ชานนาการทสฺสนํ. เอตฺถาติ เอเตสุ ทุกฺขาทีสุ. ยทิปิ อวิชฺชา ทุกฺขาทีสุ อารมฺมณกรณวเสนปิ ปวตฺตติ, ยถา ปน นิโรธมคฺเค อารมฺมณํ กาตุํ อสกฺโกนฺตี เต ชานิตุกามสฺส ตปฺปฏิจฺฉาทนวเสน, อนิโรธมคฺเคสุ นิโรธมคฺคคฺคหณการณภาเวน จ ปวตฺตมานา เต ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติ, เอวํ ทุกฺขาทีสุปีติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปฏิจฺฉาทนวเสเนว อิธาธิปฺเปตา’’ติ. ทุกฺขาทิวิสโย อนฺธตมกโร, โลภาทีนญฺจ อนฺธตมกรานํ ปจฺจยภูโต อทสฺสนากาโร อญฺญาณํ.

所谓“彼二者”，即是前际与后际，也就是过去与未来的五蕴。或者，由于具有前际与后际的部分，成为现在时的中间部分，被称为前际与后际。“此是无明，此是诸行”，这是对缘已生法(idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhamma)中亲证了知之相的开示。“于此”即是在此等苦等中。虽然无明也依于将苦等作为所缘而转起，但譬如，无明不能缘于灭谛与道谛，对于欲知彼二谛者，它通过覆蔽的方式，以及在非灭、非道中作为执取为灭、为道之因的方式而转起，不令其如实彻见彼二谛；当知于苦等中亦复如是。诚如所言：“于此，（无明）唯以覆蔽为意趣。”无知是在苦等所缘中制造黑暗者，也是作为能制造黑暗的贪等之因的不见之相。

๕๙๒. ปุญฺญาทโยติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย. ตตฺถ ปุนาติ อตฺตโน สนฺตานํ อปุญฺญผลโต, ทุกฺขสํกิเลสโต จ โสเธตีติ ปุญฺญํ. หิตสุขชฺฌาสเยน ปุญฺญํ กโรตีติ ตนฺนิปฺผาทเนน การกสฺส อชฺฌาสยํ ปูเรติ, ปุชฺชภวํ นิพฺพตฺเตตีติ วา ปุญฺญํ. อิติ ปูรโก, ปุชฺชนิพฺพตฺตโก จ นิรุตฺตินเยน ปุญฺญนฺติ เวทิตพฺโพ. ปุญฺญญฺจ โส อตฺตโน ผลสฺส อภิสงฺขรณฏฺเฐน อภิสงฺขาโร จาติ ปุญฺญาภิสงฺขาโร. ปุญฺญปฏิปกฺขโต อปุญฺญนฺติ วุตฺตวิปริยาเยน อปุญฺญาภิสงฺขาโร เวทิตพฺโพ. สมาธิปจฺจนีกานํ อติทูรตาย น อิญฺชติ, อนิญฺชญฺจ ภวํ อภิสงฺขโรตีติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. กาเยน ปวตฺติโต, กายโต วา ปวตฺโต, กายสฺส วา สงฺขาโรติ กายสงฺขาโร. วจีจิตฺตสงฺขาเรสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ปฐมตฺติโก ปริวีมํสนสุตฺตาทิวเสน คหิโต. ตตฺถ หิ ‘‘ปุญฺญํ เจ สงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๕๑) อาคตํ. ทุติยตฺติโก วิภงฺคสุตฺตวเสน. ตตฺถ หิ ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, สงฺขารา. กตเม ตโย? กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร จิตฺตสงฺขาโร’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๘) วุตฺตํ.

592. 福等(Puññādayo)，即福行(puññābhisaṅkhāra)等。其中，能净化自身相续，使之远离不善果以及苦的杂染，故为福(puñña)。以利益安乐之意乐而行福，由此成就而圆满作业者的意乐，或能产生可敬的生存状态，故为福。因此，应知依词源学，（福是）圆满者与可敬（状态）的产生者，故为福。其既是福，又因造作自果之义而为行(abhisaṅkhāra)，故为福行(puññābhisaṅkhāra)。因与福对反，故为不善(apuñña)；依前述之反义，应知为不善行(apuññābhisaṅkhāra)。因远离定的敌对法而极不动摇，且造作不动之有，故为不动行(āneñjābhisaṅkhāra)。由身所发，或从身而起，或为身之行，故为身行(kāyasaṅkhāra)。于语行、心行，此理亦然。其中，第一组三法（福行、不善行、不动行）是依《审察经》(Parivīmaṃsanasutta)等而取。经中说：“若造作福行，识则趣于福。”(《相应部》2.51)等。第二组三法（身行、语行、心行）是依《分别经》(Vibhaṅgasutta)而取。经中说：“诸比丘，有此三行。是哪三者？身行、语行、心行。”(《相应部》2.28)

วิตฺถารโต ปนาติอาทิ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สรูปโต, ปเภทโต จ วิภาวนํ. ภาวนาวเสเนว ปวตฺตา, น ทานสีลวเสนาติ ตตฺถ ลพฺภมานํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ ทสฺเสติ. เอวญฺจ กตฺวา อรูปาวจรเจตนาปิ ‘‘ภาวนาวเสเนว [Pg.259] ปวตฺตา’’ติ วุตฺตา. เย ปน ‘‘ภาวนาวเสเนวา’’ติ อวธารเณน อภิญฺญาเจตนํ นิวตฺเตตีติ วทนฺติ, ตทยุตฺตํ ตาสมฺปิ อวิชฺชาปจฺจยตาย วิย ปุญฺญาภิสงฺขารภาวสฺส จ อิจฺฉิตตฺตา. อญฺญถา อภิญฺญาจิตฺตุปฺปาทสฺส ปุญฺญกิริยวตฺถูสุ อสงฺคโห เอว สิยา, น จ ยุตฺตํ ‘‘กุสลญฺจ ปุญฺญกิริยวตฺถุญฺจ น โหตี’’ติ. ปาณาติปาตาทีติ อาทิ-สทฺเทน น ตทวสิฏฺฐอกุสลกมฺมปถานํเยว คหณํ, อถ โข อนวเสสอกุสลกมฺมสฺสาปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

“广说(Vitthārato pana)”等句，是从体性(sarūpato)和类别(pabhedato)上辨析福行(puññābhisaṅkhāra)等。‘仅依修习力(bhāvanāvasena)而转起，非依布施(dāna)、持戒(sīla)力’，此说显示了在那（色界思）中可得的福业事(puññakiriyavatthu)。以此之故，无色界思(arūpāvacaracetanā)也被说成是“仅依修习力而转起”。然而，有些人说通过“仅依修习力”这一限定(avadhāraṇa)排除了神通思(abhiññācetana)，此说不合理，因为那些神通思，其作为福行的体性是被（论师们所）接受的，正如其以无明为缘也是被接受的一样。否则，神通心生起(abhiññācittuppāda)就会不被摄入福业事中，而“是善，但不是福业事”的说法也不合理。“杀生等(Pāṇātipātādi)”中的“等”字，应知不只包含其余的不善业道(akusalakammapatha)，而是包含所有无遗的不善业。

อิตเรสุ ปนาติ กายสงฺขาราทีสุ. ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย ปวตฺตมานา อิเมหิ ทฺวาเรหิ ปวตฺตนฺตีติ ทฺวารโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ. ‘‘สมวีสติ เจตนา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, ยทิ กายวจีวิญฺญตฺติโย สมุฏฺฐาเปนฺติโย กุสลากุสลเจตนา กายสงฺขาโร, วจีสงฺขาโรติ จ วุจฺจนฺติ, เอวํ สนฺเต อภิญฺญาเจตนายปิ กุสลาย ตถา ปวตฺตาย วจีสงฺขารภาโว วตฺตพฺโพติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อภิญฺญาเจตนา’’ติอาทิ. เอตฺถาติ กายวจีสงฺขารคฺคหเณ, กายวจีสญฺเจตนาคฺคหเณ วา. น คหิตาติ อฏฺฐกถายํ น คหิตา ‘‘อภิญฺญาเจตนา วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย น โหตี’’ติ. กสฺมา ปน น โหติ, นนุ สาปิ กุสลา, วิปากธมฺมา จาติ? สจฺจเมตํ, อนุปจฺฉินฺนตณฺหาวิชฺชมาเน ปน สนฺตาเน สพฺยาปารปฺปวตฺติยา ตสฺสา กุสลตา, วิปากธมฺมตา จ วุตฺตา, น วิปากุปฺปาทเนน. สา ปน วิปากํ อุปฺปาเทนฺตี รูปาวจรเมว อุปฺปาเทยฺย. น หิ อญฺญภูมิกํ กมฺมํ อญฺญภูมิกํ วิปากํ อุปฺปาเทตีติ. อตฺตนา สทิสารมฺมณํ ติฏฺฐานิกเมว จ อุปฺปาเทยฺย จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ รูปาวจรวิปากสฺส กมฺมสทิสารมฺมณสฺเสว วุตฺตตฺตา. น จ รูปาวจรวิปาโก ปริตฺตาทิอารมฺมโณ อตฺถิ, อภิญฺญาเจตนา จ ปริตฺตาทิอารมฺมณาว โหติ. ตสฺมา วิปากํ น อุปฺปาเทตีติ วิญฺญายติ. กสิเณสุ จ อุปฺปาทิตสฺส จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺส อานิสํสภูตา อภิญฺญา. ยถาห ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๓๘๔-๓๘๖, ๔๓๑-๔๓๓; ปารา. ๑๒). ตสฺมา สมาธิผลสทิสา สา, น จ ผลํ เทติ. ทานสีลานิสํสภูโต ตสฺมึ ภเว ปจฺจยลาโภ วิยาติ สาปิ วิปากํ น อุปฺปาเทตีติ.

然而，在其余的身行(kāyasaṅkhāra)等中，福行(puññābhisaṅkhāra)等生起时，是通过这些门而生起，此是为了显示其通过门而生起。为何说“二十思”呢？如果能生起身表(kāyaviññatti)、语表(vacīviññatti)的善、不善思被称为身行、语行，那么，能如此生起的善神通思，不也应被称为身行、语行吗？针对此诘难，（义注）说“神通思”等。此处，即在摄取身行、语行时，或在摄取身思、语思(kāyavacīsañcetanā)时，（神通思）在义注(aṭṭhakathā)中不被摄取，（理由是）“神通思不是识(viññāṇa)的缘”。但为什么不是缘呢？难道它不也是善的，也是异熟法(vipākadhamma)吗？此话确实。然而，在未断除渴爱(taṇhā)、无明(avijjā)的相续(santāna)中，因其有作用地生起，故说其为善、为异熟法，并非因其能产生异熟。再者，那神通思若要产生异熟，也只会产生色界(rūpāvacara)的异熟。因为不同界(bhūmi)的业，不会产生其他界的异熟。并且，只会产生与自身所缘相同、且是三时(tiṭṭhānika)的异熟，因为在《心生起品》(cittuppādakaṇḍa)中说，色界异熟只以与业相同的所缘为所缘。并且，没有以欲界(paritta)等为所缘的色界异熟，而神通思只以欲界等为所缘。因此，当知它不产生异熟。再者，神通是在遍处(kasiṇa)中生起的第四禅那(catutthajjhāna)等持(samādhi)之功德(ānisaṃsa)。如所说：“彼于如是等持之心……”等。因此，它与定果(samādhiphala)相似，而果不能生果。就像作为布施、持戒之功德，于彼生中获得资具一般，那神通思也不产生异熟。

‘‘ยถา จ อภิญฺญาเจตนา, เอวํ อุทฺธจฺจเจตนาปิ น โหตี’’ติ อิทํ อุทฺธจฺจสหคตธมฺเม วิสุํ อุทฺธริตฺวา ‘‘เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๒๕) วุตฺตตฺตา [Pg.260] วิจาเรตพฺพํ. สา ปน วิจารณา เหฏฺฐา ขนฺธนิทฺเทสวณฺณนายํ อกุสลกถายํ วิจาริตา เอวาติ ตตฺถ วิจาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. อปิเจตฺถ ยเทเก วิภชฺช วทนฺติ, ทสฺสนภาวนานํ อภาเวปิ เยสํ ปุถุชฺชนานํ, เสกฺขานญฺจ ทสฺสนภาวนาหิ ภวิตพฺพํ, เตสํ ตทุปฺปตฺติกาเล เตหิ ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, ภาวนาย ปหาตพฺพาติ จ วุจฺจนฺติ. ปุถุชฺชนานํ ปน ภาวนาย อภาวา ภาวนาย ปหาตพฺพจินฺตา นตฺถิ. เตน เตสํ ปวตฺตมานา ทสฺสเนน ปหาตุํ อสกฺกุเณยฺยาปิ ภาวนาย ปหาตพฺพาติ น วุจฺจนฺติ. ยทิ วุจฺเจยฺยุํ, ทสฺสเนนปหาตพฺพา ภาวนายปหาตพฺพานํ เกสญฺจิ เกนจิ กทาจิ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ ปจฺจโย ภเวยฺยุํ? น จ ปฏฺฐาเน ทสฺสเนนปหาตพฺพา ภาวนายปหาตพฺพานํ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตา. เสกฺขานํ ปน วิชฺชมานา ภาวนาย ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยาติ ภาวนาย ปหาตพฺพา. เตเนว เสกฺขานํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, จตฺตตฺตา วนฺตตฺตา มุตฺตตฺตา ปหีนตฺตา ปฏินิสฺสฏฺฐตฺตา อุกฺเขฏิตตฺตา สมุกฺเขฏิตตฺตา อสฺสาทิตพฺพา, อภินนฺทิตพฺพา จ น โหนฺติ. ปหีนตาย เอว โสมนสฺสเหตุภูตา, อวิกฺเขปเหตุภูตา จ น โทมนสฺสํ, อุทฺธจฺจญฺจ อุปฺปาเทนฺตีติ น เต เตสํ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติภาวํ, ปกตูปนิสฺสยภาวญฺจ คจฺฉนฺติ. น หิ ปหีเน อุปนิสฺสาย อริโย ราคาทิกิเลเส อุปฺปาเทติ.

“‘正如没有神通思，同样也没有掉举思。’此言将与掉举相应的法分别开来，由于已说‘于其果报中，智即义无碍解’（《分别论》725），故应对此进行思察。然而，此思察已在前面《蕴解释》的释义(khandhaniddesavaṇṇanā)中关于不善的讨论(akusalakathā)中思察过，因此应以那里所思察的方式来理解。此外，于此，一些人分别解说道：即使在没有见与修的情况下，对于那些将会有见与修的凡夫和有学，在见与修生起之时，那些能被它们断除的不善法，被称为‘见所断’与‘修所断’。然而，凡夫没有修，故无‘修所断’之想。因此，对于他们正在生起的、即使不能以见断除的法，也不被称为‘修所断’。如果这么说，那么‘见所断’法能否在某个时候，以所缘、所缘增上、亲依止(upanissaya)等缘中的任何一种缘，成为某些‘修所断’法的缘呢？然而，《发趣论》(Paṭṭhāna)中并未说‘见所断’法以任何缘为‘修所断’法的缘。然而，有学圣者中存在的不善法，能以修断除，因此被称为‘修所断’。正因如此，有学圣者对于‘见所断’法，因已舍、已吐、已放、已断、已离、已根除、已全根除，故不应品味、喜爱。正因为已被断除，它们是喜悦之因、不散乱之因，并且不生起忧与掉举，因此彼等（见所断法）不会成为彼等（修所断法）的所缘、所缘增上及俱生亲依止(pakatūpanissaya)。圣者实不依于已断之法而生起贪等烦恼。

วุตฺตญฺเหตํ ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉติ…เป… อรหตฺตมคฺเคน…เป… ปจฺจาคจฺฉตี’’ติ (มหานิ. ๘๐; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๗). น จ ปุถุชฺชนานํ ทสฺสเนน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา, อิตเรสํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย โหนฺตีติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘ทิฏฺฐึ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ. วิจิกิจฺฉํ อารพฺภ วิจิกิจฺฉา, ทิฏฺฐิ, อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๗) ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ อุทฺธจฺจารมฺมณปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. เอตฺถ หิ อุทฺธจฺจนฺติ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา อธิปติปจฺจยนิทฺเทเส ‘‘ทิฏฺฐึ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ ครุํ กตฺวา ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๕) เอตฺตกเมว [Pg.261] วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา ทสฺสนภาวนาหิ ปหาตพฺพานํ อตีตาทิภาเวน น วตฺตพฺพตฺเตปิ ยาทิสานํ ตาหิ อนุปฺปตฺติธมฺมตา อาปาเทตพฺพา, เตสุ ปุถุชฺชเนสุ วตฺตมานา ทสฺสนํ อเปกฺขิตฺวา เตน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, เสกฺเขสุ วตฺตมานา ภาวนํ อเปกฺขิตฺวา ตาย ปหาตุํ สกฺกุเณยฺยา ภาวนาย ปหาตพฺพา.

经中这样说过：“以须陀洹道所断除的诸烦恼，他不再去到、不再返回、不再回归那些烦恼……乃至……以阿罗汉道……不再回归。”（《大义释》80；《小义释·慈童子问的解释》27）。并且，不能说“凡夫以见所能断的不善法，对其他[不善法]而言，不以任何缘为缘”，因为已说到见(diṭṭhi)、疑(vicikicchā)是掉举(uddhacca)的所缘缘：“他品味、喜爱见，缘于此，贪、见、疑、掉举生起。缘于疑，疑、见、掉举生起。”（《发趣论》1.1.407）。在此，所谓“掉举”，是意指与掉举相应的心生起。正因如此，在增上缘的解释中只说：“他看重见，品味、喜爱它，因为看重它，贪生起，见生起。”（《发趣论》1.1.415），而没有说“掉举生起”。因此，虽然对于应以见和修断除的不善法，就其已成过去等状态而言是不可言说的，但对于那些应通过此二者使其达到不生法性的不善法，其中，于凡夫现行的、且依赖于见而能断除的，称为“见所断”；于有学现行的、且依赖于修而能断除的，称为“修所断”。

เตสุ ภาวนาย ปหาตพฺพา สหายวิรหา วิปากํ น ชนยนฺตีติ ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, อเปกฺขิตพฺพทสฺสนภาวนารหิตานํ ปน ปุถุชฺชเนสุ อุปฺปชฺชมานานํ สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ, อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส จ สํโยชนตฺตยตเทกฏฺฐกิเลสานํ อนุปจฺฉินฺนตาย อปริกฺขีณสหายานํ วิปากุปฺปาทนํ น สกฺกา ปฏิเสธิตุนฺติ อุทฺธจฺจสหคตธมฺมานํ วิปาโก วิภงฺเค วุตฺโต. ยทิ เอวํ, อเปกฺขิตพฺพทสฺสนภาวนารหิตานํ อกุสลานํ เนวทสฺสเนน-นภาวนายปหาตพฺพตาย นวตฺตพฺพตา อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, อปฺปหาตพฺพานํ ‘‘เนวทสฺสเนน-นภาวนาย ปหาตพฺพา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๙) วุตฺตตฺตา, อปฺปหาตพฺพวิรุทฺธสภาวตฺตา จ อกุสลานํ.

于彼等法中，“修所断法”因无助伴，故不生异熟。是故，未说“修所断思”具有异刹那业缘性。然而，于缺乏应被期待之见与修的凡夫，其于自身事物生起的欲贪(chandarāga)等，以及与掉举(uddhacca)相应的心的生起，由于三结(saṃyojana)及与彼等同一立足处的诸烦恼(kilesa)尚未被断绝，助伴尚未灭尽，故无法遮止其产生异熟。因此，《分别论》(Vibhaṅga)中宣说了与掉举相应诸法的异熟。若如是，则缺乏应被期待之见与修的不善法，岂非会归于“非见所断亦非修所断”？不会。因为“非见所断亦非修所断”是针对“不可断法”而说，而不善法的自性与“不可断法”相违。

เอวมฺปิ เต อิมสฺมึ ติเก ‘‘นวตฺตพฺพา’’ติ วตฺตพฺพา อาปชฺชนฺตีติ? นาปชฺชนฺติ, จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ ทสฺสิตานํ ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาทานํ ทฺวีหิ ปเทหิ สงฺคหิตตฺตา. ยถา หิ ธมฺมวเสน สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สงฺคหิตาติ อุปฺปนฺนตฺติเก กาลวเสน อสงฺคหิตาปิ อตีตา ‘‘นวตฺตพฺพา’’ติ น วุตฺตา จิตฺตุปฺปาทรูปภาเวน คหิเตสุ นวตฺตพฺพสฺส อภาวา, เอวมิธาปิ จิตฺตุปฺปาทภาเวน คหิเตสุ นวตฺตพฺพสฺส อสงฺคหิตสฺส อภาวา นวตฺตพฺพตา นวุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ยตฺถ หิ จิตฺตุปฺปาโท โกจิ นิโยคโต นวตฺตพฺโพ อตฺถิ, ตตฺถ เตสํ จตุตฺโถ โกฏฺฐาโส อตฺถีติ ยถาวุตฺตปเทสุ วิย ตตฺถาปิ ภินฺทิตฺวา ภชาเปตพฺพจิตฺตุปฺปาเท ภินฺทิตฺวา ภชาเปติ ‘‘สิยา นวตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๔๒๒). ตทภาวา อุปฺปนฺนตฺติเก, อิธ จ ตถา น วุตฺตา.

即便如此，于此三法聚中，彼等（不善法）是否会成为当说为“不可说”呢？不会。因为在《心生起品》中所示的十二不善心生起，已被（见所断、修所断）二句所含摄。诚然，譬如就法而言，一切有为法皆被含摄，故于“已生三法聚”(uppannattika)中，纵使过去法以时间的方式未被含摄，亦不说为“不可说”，因为在以心生起与色法的方式所含摄的法中，并无“不可说”。如是，于此（见三法聚）中，在以心生起的方式所含摄的法中，亦无未被含摄的“不可说”，是故当知未说“不可说性”。确实，于某处若有某个心生起必定是“不可说”，于彼处则有其第四分。如于前述诸句中，于彼处亦分析、配属当被分析、配属的心生起，如云：“或许有不可说，缘于小所缘……”等。因无彼（第四分），故于“已生三法聚”及于此处，皆不如是说。

อถ วา ยถา สปฺปฏิเฆหิ สมานสภาวตฺตา รูปธาตุยํ ตโย มหาภูตา สปฺปฏิฆาติ วุตฺตา. ยถาห ‘‘อสญฺญสตฺตานํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ทฺเว มหาภูตา, ทฺเว มหาภูเต ปฏิจฺจ เอกํ มหาภูต’’นฺติ[Pg.262], เอวํ ปุถุชฺชนานํ ปวตฺตมานา ภาวนาย ปหาตพฺพสมานสภาวา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ วุจฺเจยฺยุนฺติ? นตฺถิ นวตฺตพฺพตาปสงฺโค. เอวญฺจ สติ ปุถุชฺชนานํ ปวตฺตมานาปิ ภาวนาย ปหาตพฺพา สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทโย ปรภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโย, ราโค จ ราคทิฏฺฐีนํ อธิปติปจฺจโยติ อยมตฺโถ ลทฺโธ โหติ. ยถา ปน อโผฏฺฐพฺพตฺตา รูปธาตุยํ ตโย มหาภูตา น ปรมตฺถโต สปฺปฏิฆา, เอวํ อเปกฺขิตพฺพภาวนารหิตา ปุถุชฺชเนสุ วตฺตมานา สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทโย น ปรมตฺถโต ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ภาวนาย ปหาตพฺพานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตา น วุตฺตา. น จ ทสฺสเนนปหาตพฺพา ภาวนายปหาตพฺพานํ เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตา. เย หิ ทสฺสเนน ปหาตพฺพปจฺจยา กิเลสา, น เต ทสฺสนโต อุทฺธํ ปวตฺตนฺติ. ทสฺสเนน ปหาตพฺพปจฺจยสฺสปิ ปน อุทฺธจฺจสหคตสฺส สหายเวกลฺลมตฺตเมว ทสฺสเนน กตํ, น ตสฺส โกจิ ภาโว ทสฺสเนน อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโตติ ตสฺส เอกนฺตภาวนายปหาตพฺพตา วุตฺตา. ตสฺมา ตสฺส ตาทิสสฺเสว สติ สหาเย วิปากุปฺปาทนวจนํ, อสติ จ วิปากานุปฺปาทนวจนํ น วิรุชฺฌตีติ.

或者，正如因为与有对法（sappaṭigha）性质相同，所以说色界的三大种为有对。如说：“无想有情（asaññasatta）的不可见有对一（anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ）大种为缘而有二大种，二大种为缘而有一大种。”那么，凡夫现行之法与应以修习断除者性质相同，是否可以说它们也“应以修习断除”呢？不存在不应说之过失。这样一来，即使是凡夫现行之法，也是应以修习断除的，自物上的贪爱等成为他物上的贪爱等的亲依止缘（upanissayapaccaya），贪又成为贪见等的增上缘（adhipatipaccaya），这个意义就成立了。然而，正如色界的三大种因为不可触对（aphoṭṭhabbatta），所以从胜义上来说不是有对，同样，在凡夫身上存在的自物上的贪爱等，因为缺乏应修习之性，所以从胜义上来说不是应以修习断除的，因此没有说应以修习断除的法是不同刹那的业缘。也没有说见所断（dassanena pahātabba）的法以某种因缘成为修所断（bhāvanāya pahātabba）法的缘。因为那些以见所断法为缘的烦恼，从见道以后就不再现行。然而，对于以见所断法为缘的掉举相应法（uddhaccasahagata），见道仅仅是使其同伴缺失，并没有使它的任何状态因见道而达到不生法性，所以才说它完全是修所断。因此，对于那样的法，当其同伴存在时，说它能产生异熟；当同伴不存在时，说它不产生异熟，这并不矛盾。

ตยิทํ สพฺพํ เตสํ อาจริยานํ อโหปุริสิกามตฺตนฺติ อปเร. กสฺมา? อุทฺธจฺจสหคตสฺส เอกนฺเตน ภาวนาย ปหาตพฺพตฺตา. เอวญฺหิ วุตฺตํ ภควตา ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ (ธ. ส. ๑๔๐๖). ยทิ หิ ตํ อิจฺฉิตํ สิยา, ยถา อตีตารมฺมณตฺติเก ‘‘นิโยคา อนาคตารมฺมณา นตฺถี’’ติ (ธ. ส. ๑๔๓๓) วตฺวา วิภชฺช วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ‘‘นิโยคา ภาวนาย ปหาตพฺพา นตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘อุทฺธจฺจสหคโต สิยา ภาวนาย ปหาตพฺโพ, สิยา น วตฺตพฺโพ’’ติ วเทยฺย. ยา จ ตํ สมตฺเถนฺเตน ‘‘ยทิ วุจฺเจยฺยุ’’นฺติอาทินา ยุตฺติ วุตฺตา, สาปิ อยุตฺติ. กสฺมา? ยสฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพารมฺมณานํ ราคทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาอุทฺธจฺจานํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาโว เอว อิจฺฉิโตติ. ยํ ปน อุทฺธจฺจคฺคหเณน ปาฬิยํ อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท วุตฺโตติ วตฺวา ตํ สาเธตุํ อธิปติปจฺจยนิทฺเทเส อุทฺธจฺจสฺส อนุทฺธรณํ นิพนฺธนํ วุตฺตํ, ตมฺปิ อนิพนฺธนํ ปฏฺฐาเน สาวเสสปาฐทสฺสนโต. ตถา หิ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, อนาคโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ [Pg.263] (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๒) เอเตสํ วิภงฺเค เจโตปริยญาณคฺคหณํ กตฺวา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ เอตสฺส วิภงฺเค ลพฺภมานมฺปิ น อุทฺธฏํ.

另一些人说，这完全是那些老师们的自矜之言而已。为什么呢？因为与掉举相应的法是完全通过修习才被断除的。正如世尊所说：“哪些法应当通过修习断除？与掉举相应的生起之心。”如果这是他们所意愿的，那么就像在关于过去所缘的三法聚中，说了“未来所缘必然不存在”之后再加以分别解说，在这里也应该说了“通过修习断除的必然不存在”之后，再说：“与掉举相应的（心）可能应当通过修习断除，也可能不应当说。”而他们为了支持这一点，用“如果说”等所陈述的理由，也是不合理的。为什么呢？因为对于作为见所断之所缘的贪、见、疑、掉举，其“由见所断”的性质正是所意愿的。至于有人说，在巴利（圣典）中以“掉举”一词表示“与掉举相应的生起之心”，并为了证明此说而引“在增上缘的解释中没有剔除掉举”为根据，那也不是根据，因为在《发趣论》（Paṭṭhāna）中可见到省略的文句。例如，在分析“过去法是现在法的所缘缘，未来法是现在法的所缘缘”时，虽然举了他心智（cetopariyañāṇa），但在分析“现在法是现在法的（所缘缘）”时，即使可以得到（他心智），也没有被举出。

ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส วิปากทานํ ปติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส สหายภาวูปคมนํ วิจาเรตพฺพํ. กึ อวิชฺชาทิ วิย ทานสีลาทีนํ อุปฺปตฺติยาเยว วิปากทานสามตฺถิยา ฐานวเสน ทสฺสเนนปหาตพฺพํ ภาวนายปหาตพฺพสฺส สหายภาวํ อุปคจฺฉติ, อุทาหุ กิเลสา วิย กมฺมสฺส ปฏิสนฺธิทานํ ปตีติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว ปุริโม ปกฺโข ปหีนทสฺสนปฺปหาตพฺพตฺตา เสกฺขสนฺตาเน ปวตฺติโน ภาวนาปหาตพฺพสฺส กิริยภาโว อาปชฺชติ ปหีนาวิชฺชาตณฺหามาเน สนฺตาเน ปวตฺตทานาทิ วิย. อถ ทุติโย, ตสฺสาปิ ทสฺสเนนปหาตพฺพตา อาปชฺชติ อปายคมนียสภาวานติวตฺตนโต, ตสฺมา เหฏฺฐา วิจาริตนเยเนว อุทฺธจฺจสหคตสฺส วิปากทานํ ปติ ปาฬิยา, อฏฺฐกถาย จ อวิรุชฺฌนวเสเนตฺถ อตฺถวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

关于见所断法如何成为修所断法给予异熟的助伴，此点应当被审查。见所断法成为修所断法的助伴，是像无明（avijjā）等之于布施、持戒等，仅以其生起便有能力给予异熟呢？还是像烦恼之于业，（助其）给予结生（paṭisandhi）呢？在此，如果采取前一种观点，那么由于见所断法已被断除，在有学（sekkha）圣者的相续中存在的修所断法，就会像已断除无明、渴爱与慢者的相续中存在的布施等一样，成为唯作（kiriya）。如果采取后一种观点，那么由于其导向恶趣的自性无法被超越，它（修所断法）也会成为见所断法。因此，对于与掉举相应的（法）给予异熟一事，应当按照前面所审查的方式，以不与巴利（圣典）及义注（aṭṭhakathā）相违的方式，在此处确定其含义。

สาปีติ อุทฺธจฺจเจตนาปิ. วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเวติ สมฺปุณฺณสฺส วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเว. ยทิ อปเนตพฺพา, กสฺมา ‘‘สมวีสติ เจตนา’’ติ วุตฺตนฺติ ตสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา ปน สพฺพาเปตา โหนฺตี’’ติ. อภิญฺญาเจตนายปิ ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ อภิญฺญาเจตนาย สห เอกวีสตีติ วตฺตพฺพํ, น, ตถา อวจนสฺส วุตฺตการณตฺตา. ตํ ปน อิตราวจนสฺสาปิ การณนฺติ สมานรูปาย เอกิสฺสา อวจเน ยํ การณํ อเปกฺขิตฺวา เอกา น วุตฺตา, เตน การเณน วุตฺตายปิ อวตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ. อยํ ติโกติ กายสงฺขารตฺติโก. ปุริมตฺติกนฺติ ปุญฺญาภิสงฺขารตฺติกํ. ปวิสตีติ กถํ ปวิสติ. ปุญฺญาภิสงฺขาโร หิ อฏฺฐกามาวจรเจตนาปเภโท กายทุจฺจริตโต วิรมนฺตสฺส สิยา กายสงฺขาโร, วจีทุจฺจริตโต วิรมนฺตสฺส สิยา วจีสงฺขาโร, มโนทฺวาเร ปน อุปฺปนฺนา เตรสปิ เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร จ โหติ จิตฺตสงฺขาโร จ. อปุญฺญาภิสงฺขาโรปิ กายทุจฺจริตวเสน ปวตฺติยํ สิยา กายสงฺขาโร, วจีทุจฺจริตวเสน ปวตฺติยํ สิยา วจีสงฺขาโร, ทฺเว ทฺวารานิ มุญฺจิตฺวา มโนทฺวาเร ปวตฺติยํ สิยา จิตฺตสงฺขาโร, อาเนญฺชาภิสงฺขาโร จาติ เอวํ ทุติยตฺติโก ปุริมตฺติกเมว [Pg.264] ปวิสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํเยว วเสน อวิชฺชาย ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ’’ติ.

掉举思亦尔。于识之缘性中，即于圆满之异熟识的缘性中。若应被排除，为何说“思有二十”呢？为示其理由而说：“然彼等一切皆以无明为缘而有”。此亦显示神通思（abhiññācetanā）具有缘性。若尔，则应连同神通思说为二十一。不（应如此说），因为不如是说的理由已被说明。再者，那也是不提及另一者的理由。也就是说，不提及某一同类之法是考量了某个理由，以同样的理由，也显示了即使是已提及者，也是不应说的。此三法组（tika）是身行（kāyasaṅkhāra）三法组；前一三法组是福行（puññābhisaṅkhāra）三法组。“进入”，是如何进入呢？福行是八种欲界思的分别：对离身恶行者而言，可以是身行；对离语恶行者而言，可以是语行；而在心门生起的十三种思，则既是福行，也是心行。非福行也是如此：依身恶行发生时，可以是身行；依语恶行发生时，可以是语行；舍离此二门，在心门发生时，可以是心行。不动行（āneñjābhisaṅkhāra）则只是心行。如是，第二组三法即含摄于第一组三法之中。因此说：“从意义上，当知无明是通过福行等的方式而成为缘。”

๕๙๓. อวิชฺชาภาเว ภาวโตติ อวิชฺชาย อตฺถิภาเว สงฺขารานํ ภาวโต. น หิ อวิชฺชาย อสติ กทาจิ สงฺขารา สมฺภวนฺติ. อิทานิ ตํ อวิชฺชาย ภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อญฺญาณํ อปฺปหีนํ โหตี’’ติ อาห. เตน มคฺเคน อนิโรโธ อิธ อวิชฺชาย อตฺถิภาโว, น ธรมานตา เอวาติ ทสฺเสติ. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโตเยว. ‘‘อวิชฺชาสงฺขาต’’นฺติ จ อิมินา ญาณาภาวาทึ นิวตฺเตติ. อยญฺหิ อ-กาโร ‘‘อเหตุกา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๒) อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๗๖) ตํโยคนิวตฺติยํ ทิสฺสติ. อภาโว เหตฺถ ทีปิโต. ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗) ตํสมฺพนฺธิตานิวตฺติยํ. ปจฺจยุปฺปนฺนญฺหิ ปจฺจยสมฺพนฺธีติ อปฺปจฺจยุปฺปนฺนตฺตาติ ตํสมฺพนฺธิตา เอตฺถ โชตียติ. ‘‘อนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๙) ตํสภาวนิวตฺติยํ. นิทสฺสนญฺหิ ทฏฺฐพฺพตา. อถ จกฺขุวิญฺญาณํ นิทสฺสนํ น ปสฺสตีติ ตคฺคเหตพฺพตานิวตฺติยํ. ตถา ‘‘อนาสวา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๕). ‘‘อปฺปฏิฆา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐), อนารมฺมณา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๕๕) ตํกิจฺจนิวตฺติยํ. ‘‘อรูปิโน ธมฺมา (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑), อเจตสิกา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๕๗) ตพฺภาวนิวตฺติยํ. ตทญฺญถา หิ เอตฺถ ปกาสียติ. ‘‘อมนุสฺโส’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๒๑) ตพฺภาวมตฺตนิวตฺติยํ. มนุสฺสตฺตมตฺตํ นตฺถิ, อญฺญํ สมานนฺติ สทิสตา เหตฺถ สูจียติ. ‘‘อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ (อ. นิ. ๓.๑๓, ๒๗; ปุ. ป. ๙๑, ๑๒๔), อปุตฺโต’’ติ ตถา สมฺภาวนียคุณนิวตฺติยํ. ครหา หิ เอตฺถ ญายติ. ‘‘กจฺจิ โภโต อนามยํ (ชา. ๑.๑๕.๑๔๖; ๒.๒๐.๑๒๙), อนุทรา กญฺญา’’ติ ตทนปฺปภาวนิวตฺติยํ. ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) ตํสทิสภาวนิวตฺติยํ. อตีตานญฺหิ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา, อุปฺปาทิธมฺมานญฺจ ปจฺจเยกเทสนิพฺพตฺติยา อารทฺธุปฺปาทภาวา, กาลวินิมุตฺตสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อุปฺปนฺนานุกูลตา, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ ตพฺพิธุรภาโว เอตฺถ วิญฺญายติ. ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๑) ตทปริโยสานนิวตฺติยํ. ตนฺนิฏฺฐานญฺเหตฺถ ปกาสียติ. อิเมสํ ปน อตฺถานํ อสมฺภวโต ปาริเสเสน ยถา กุสลปฏิปกฺขา ธมฺมา อกุสลา, เอวํ วิชฺชาปฏิปกฺขา อวิชฺชาติ กตฺวา ญาณปฏิปกฺโข ธมฺโม อญฺญาณนฺติ เวทิตพฺพํ.

593. “因无明有故有行”，即于无明存在时，缘于诸行之存在。诚然，于无明不存在时，诸行决不生起。今为显示无明之存在，而言“无智未断”。以此显示，于此，无明之存在即是其“未息灭”，而非仅是“现行”。此义已于前述。又，以此“无明之称”(avijjāsaṅkhāta)，排除了“无智”等义。此否定前缀“a-”，于“无因法”(ahetukā dhammā)、“无比丘住处”(abhikkhuko āvāso)等处，见于否定与该词关联之义，于此阐明了“不存在”(abhāvo)。于“无缘法”(appaccayā dhammā)，是用于否定与彼之关联。诚然，缘生法与缘相关，故因其非缘生，于此阐明了其“不相关性”。于“无见法”(anidassanā dhammā)，是用于否定其（可见之）自性。诚然，“见”(nidassana)即是“可见性”(daṭṭhabbatā)；又或者，因眼识能见，故称“见”，（“无见”则）是用于否定其可被（眼识所）执取性。同样，于“无漏法”(anāsavā dhammā)亦然。于“无碍法”(appaṭighā dhammā)、“无所缘法”(anārammaṇā dhammā)，是用于否定其作用。于“无色法”(arūpino dhammā)、“非心所法”(acetasikā dhammā)，是用于否定其（色、心所之）存在状态，于此阐明了其为“彼之外者”。于“非人”(amanusso)，是用于否定其仅为“人”之存在状态；此中仅是“人性”(manussatta)不存在，其他方面则相似，故于此指明了其“相似性”。于“非沙门而自称沙门”(assamaṇo samaṇapaṭiñño)、“非子”(aputto)，是用于否定其可赞誉之德，于此可知其有呵责之义。于“尊者您无恙否？”(kacci bhoto anāmayaṃ)、“腰细的少女”(anudarā kaññā)，是用于否定其（病、腹之）过量。于“未生法”(anuppannā dhammā)，是用于否定与“已生”相似之状态。诚然，因过去法曾已生起，必生之法亦因部分缘的完成而开始了生起，且离时（涅槃）亦存在，故有与“已生”相顺应之处，更何况现在法；于此可知，其义为与彼（已生）不同。于“无学法”(asekkhā dhammā)，是用于否定其未究竟，于此阐明了其究竟。然因上述诸义皆不适用，故由排除法可知：犹如善法之对反为不善法，如是明(vijjā)之对反为无明(avijjā)。作此解后，当知智(ñāṇa)之对反法即是无智(aññāṇa)。

สุขสญฺญาย [Pg.265] คเหตฺวา ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขตาหิ วิญฺญูหิ ทุกฺขนฺตฺเวว คเหตพฺพํ สํสารทุกฺขํ สุขนฺติ สญฺญาย อภินิวิสิตฺวา, เอเตน ตตฺถ ตณฺหาปวตฺตึ ทสฺเสติ. อารภตีติ นิพฺพตฺเตติ. ตณฺหาปริกฺขาเรติ ตณฺหาย ‘‘สุขํ สุภ’’นฺติอาทินา สงฺขเต ปริกฺขเต, อลงฺกเตติ อตฺโถ. ตณฺหา หิ ทุกฺขสฺส สมุทโยติ อชานนฺโต พาโล ‘‘อโห วตาหํ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ขตฺติยมหาสาลานํ สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺย’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๔๒) ปริตสฺสนฺโต กายสงฺขาเร ปริกฺขโรติ. ตณฺหาปริกฺขาเรติ วา ตณฺหาย ปริวารภูเต. ตณฺหาวตฺถุํ หิ จกฺขาทึ, รูปาทิญฺจ อภิสงฺขริตฺวา ตํสมงฺคีนํ เทนฺตา สงฺขรา ตณฺหาย อุปเนนฺตา ตสฺสา ปริวารา วิย โหนฺตีติ. คติวิเสเส พฺรหฺมโลกาทิเก. อเนกสตปสุพทฺธภึสโน วาชเปยฺยาทิโก ยญฺโญ. อมรณตฺถาติ คหิตา ทุกฺกรกิริยา อมรตโป. อมโร วา เทโว วา ภเวยฺยํ, เทวญฺญตโร วาติ ปวตฺติตา วตจริยา อมรตโป. ทุกฺขตฺตา วา มโร มารโก ตโป อมรตโป. ทิฏฺเฐ อทิฏฺฐสทฺโท วิย มเร อมรสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

智者们以苦苦、坏苦、行苦之性，应执取轮回之苦唯是苦；（凡夫）却以乐想坚执其为“乐”，以此显示于彼轮回苦中贪爱之生起。生起（ārabhati），即产生。贪爱所装饰者（taṇhāparikkhāra），意即以贪爱，用“乐”、“净”等来造作、装饰、庄严。因为不知“贪爱是苦之集因”的愚人，渴望着：“啊！愿我身坏命终之后，得与刹帝利大富长者为伴！”（参考《中部》1.442）等，从而造作诸行。或者，贪爱所装饰者是指贪爱的眷属。因为诸行特别造作眼等与色等贪爱之事（vatthu），并将之给予具足（彼贪爱）者，引来贪爱，故如彼（贪爱）之眷属。于殊胜趣中（gativisese），如梵天界等。以系缚数百牲畜而成的可怖的力饮祭（vājapeyya）等祭祀。为求不死而行的难行，是为不死苦行（amaratapo）。或者，天神名为“不死”（amara），因此“愿我成为天神，或某一类天神”而行的戒行，是为不死苦行。又或者，因其是苦，故致死的苦行（tapo）称为不死苦行。应知，“不死”（amara）一词用于“致死”（mara）之义，犹如“不见”（adiṭṭha）一词用于“见”（diṭṭha）之义。

ชาติอาทิปปาตทุกฺขชนนโต มรุปฺปปาตสทิสตา ปุญฺญาภิสงฺขารสฺส วุตฺตา. ‘‘มหาปริฬาหชนิก’’นฺติ อิมินา อนุทหนฏฺเฐน ติณุกฺกาสทิสตํ ปุญฺญผลสฺส ทสฺเสติ. อปฺปสฺสาทตญฺจาติ จ-สทฺเทน อธิกุฏฺฏนวินิวิชฺฌนองฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนาทึ สงฺคณฺหาติ. ตปฺปจฺจยนฺติ ตสฺส วิปริณามทุกฺขสภาวสฺส สุคติผลสฺส ปจฺจยภูตํ. รมณียภาเวน จ อสฺสาทภาเวน จ คยฺหมานํ ปุญฺญผลํ ทีปสิขามธุลิตฺตสตฺถธาราสทิสํ. ตทตฺโถ จ ปุญฺญาภิสงฺขาโร ตํนิปาตเลหนสทิโส วุตฺโต. ‘‘สุโข อิมิสฺสา ปริพฺพาชิกาย ตรุณาย มุทุกาย โลมสาย พาหาย สมฺผสฺโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๖๙) สุขสญฺญาย อสุภภาวสฺส อสลฺลกฺขเณเนว เอกจฺจกามปริโภโคติ พาโล วิย คูถกีฬนํ, กิเลสาภิภูตตาย โกธารติอภิภูโต อสวโส มริตุกาโม วิย วิสขาทนํ สมฺปติ กิริยาขเณ, อายตึ ผลกฺขเณ จ ชิคุจฺฉนียํ, ทุกฺขญฺจ อปุญฺญาภิสงฺขารํ อารภติ. โลภสหคตสฺส วา คูถกีฬนสทิสตา, โทสสหคตสฺส วิสขาทนสทิสตา โยเชตพฺพา. สภยสฺสาปิ ปิสาจนครสฺส กามคุณสมิทฺธิยา สุขวิปลฺลาสเหตุภาโว วิย อารุปฺปวิปากานํ [Pg.266] นิรนฺตรตาย, อนุปลกฺขิยมานอุปฺปาทวยานํ ทีฆสนฺตานตาย อคยฺหมานวิปริณามานํ สงฺขารวิปริณามทุกฺขภูตานมฺปิ นิจฺจาทิวิปลฺลาสเหตุภาโวติ, เตสํ ปิสาจนครสทิสตา, ตทภิมุขคมนสทิสตา จ อาเนญฺชาภิสงฺขารสฺส โยเชตพฺพา.

由于产生生等坠落之苦，福行被说成如同从悬崖坠落。以“产生大热恼”，通过随烧的含义，显示了福的果报如同草火炬。“以及少味”中的“以及”一词，包含了斩剁、刺穿、肢体断裂等。“以其为缘”是指作为那具有变易苦自性的善趣果报之缘。由于其可爱与美味而被执取的福之果报，如同灯焰、涂蜜的刀刃。而为此的福行，则被说成如同落于其上与舔舐它。通过“接触这位年轻、柔软、多毛的游方女的臂膀是快乐的”等（《中部》1.469），由于乐想而不辨识不净的本质，某些人的欲乐享受就像愚人玩弄粪便；由于被烦恼所征服，就像被忿与不乐所征服、无法自主而想死的人吃下毒药一样，在造作的刹那及未来的果报刹那都是可厌与痛苦的，他造作了非福行。或者，与贪相应的应结合为如同玩弄粪便，与瞋相应的应结合为如同吃下毒药。就像充满危险的毕舍遮城(pisācanagara)因其欲乐的丰盛而成为乐颠倒之因，同样地，无色界的果报由于其相续不断、生灭不被察觉、相续长久、变易不可把握，虽然它们是行苦与变易苦，却成为常等颠倒之因。因此，应结合：它们如同毕舍遮城，而不动行则如同趋向那里。

อวิชฺชาภาวโตว สงฺขารภาโว, น อภาวโตติ สงฺขารานํ อวิชฺชาปจฺจยภาเว สงฺเขเปน อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ วุตฺตมตฺถํ สุตฺเตน สมตฺเถตุํ ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทินา สุตฺตปทํ อาภตํ. ตตฺถ อวิทฺวาติ อวิทฺทสุ. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย สมนฺนาคโต, อปฺปหีนาวิชฺโชติ อธิปฺปาโย.

仅因无明存在，才有行存在，而非因其不存在。如是，为以经证成“行以无明为缘”此义，此义乃以顺逆二法简说，故引“此亦曾宣说”等经句。于其中，“无知者”(avidvā)即无智者。“堕无明者”(avijjāgato)即与无明相应者，意谓其无明未断。

ปฏฺฐานปจฺจยกถาวณฺณนา

发趣论缘说之释义

๕๙๔. ตาวาติ วตฺตพฺพนฺตราเปกฺโข นิปาโต, เตน ‘‘อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย’’ติ อิทํ ตาว สิทฺธํ, อิทํ ปน อปรํ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อิทํ ปน วตฺตพฺพ’’นฺติ ยมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ปจฺจยธมฺมา นาม เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, ยถา วา ปจฺจยา โหนฺติ, ตทุภเยสํ พหุภาวโต อเนกธาว ปจฺจยา โหนฺตีติ อวิชฺชายปิ ตํ อาสงฺกนฺโต ปุจฺฉิ ‘‘กตเมสํ สงฺขารานํ กถํ ปจฺจโย โหตี’’ติ, ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย พหู สงฺขารา วุตฺตา. อวิชฺชา จ เตสํ ปจฺจโย โหติ, น สพฺเพสํ เอกธาว โหติ, ตสฺมา อิเมสํ สงฺขารานํ เอวํ ปจฺจโย โหตีติ อิทํ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ตตฺราติ ตสฺมึ ปจฺจยภาเว. ยทิปิ ‘‘กตเมสํ สงฺขาราน’’นฺติอาทินา อสาธารณโต ปุจฺฉา อารทฺธา, เอกเทเสน ปน สมุทาโยปลกฺขณเมตนฺติ ทฺวาทสนฺนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานํ ยถาสกํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาโว วตฺตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ, อวิชฺชาย วา ปจฺจยภาเว ปุจฺฉิเต ตปฺปสงฺเคน สพฺเพสมฺปิ ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาวํ วิสชฺเชตุกาโม ปจฺจเย ตาว ปาฬินเยเนว ทสฺเสตุํ ‘‘ภควตา หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ จ ภควตา จตุวีสติ ปจฺจยา วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. เตสํ วเสน อวิชฺชาทีนํ ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

594. “尔时”(tāva)是期待后语的不变词，其表明：‘无明是行之缘’此说首先成立，然尚有他义应说。为开显‘然此应说’所指之义：所谓缘法，是哪些法的缘？或如何为缘？因缘生法与为缘方式二者繁多，故缘亦有多种。考虑到无明亦然，故问：‘（无明）是哪些行的缘？如何为缘？’已说福行等多种行，无明是彼等之缘，然非对一切行皆以一法为缘。是故，其义为：应说‘（无明）如是为此等行之缘’。‘于彼’(tatrā)指于彼为缘的状态中。虽以‘是哪些行的（缘）’等发起非共通之问，然此亦是以偏概全。为显示此理，即应说明十二缘起支各自对其缘生法的为缘状态；或于被问及无明的为缘状态时，欲借此因缘解答一切缘法的为缘状态，故先依圣典之理，以‘诚然，世尊……’等开始说明诸缘。于其中，关联为：世尊宣说了二十四缘。其意趣是：应通过此等（二十四缘）来了知无明等的为缘状态。

‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จา’’ติ อิมินา วจเนน เหตุโน, อธิปติปจฺจยาทิภูตสฺส จ คหณํ สิยาติ ตํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ. เอวมฺปิ โส เอว โทโส อาปชฺชตีติ ปุน อาห ‘‘เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. เตน น อิธ เหตุสทฺเทน ธมฺมคฺคหณํ [Pg.267] กตํ, อถ โข ธมฺมสฺส สตฺติวิเสโส คหิโตติ ทสฺเสติ. ตสฺส หิ ปจฺจยสทฺทสฺส จ สมานาธิกรณตํ สนฺธาย ‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จ, เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ จ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา ปรโต ปาฬิยํ ‘‘เหตู เหตุ…เป… เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) เตน เตน เหตุภาวาทิอุปกาเรน ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส อุปการกตฺตํ วุตฺตํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘โย หิ ธมฺโม ยํ ธมฺมํ อปฺปจฺจกฺขาย ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา, โส ตสฺส ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา), ‘‘มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา) จ เอวมาทินา ธมฺมปฏฺฐานนิทฺเทเสน ธมฺมโต อญฺญา ธมฺมสตฺติ นาม นตฺถีติ ธมฺเมเหว ธมฺมสตฺติวิภาวนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ วา ‘‘เหตุ จ โส ปจฺจโย จา’’ติ ธมฺเมเนว ธมฺมสตฺตึ ทสฺเสติ. น หิ ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติอาทิโก อุทฺเทโส กุสลาทิอุทฺเทโส วิย ธมฺมปฺปธาโน, อถ โข ธมฺมานํ อุปการกภาวปฺปธาโนติ.

为避免将“彼是因亦是缘”这句话中的“因”，理解为也包含了已成增上缘等的因，故说“作为因而是缘”。即使如此，同样的过失仍会发生，故又说“此意为以因的状态为缘”。以此显示，此处并非用“因”一词来指称法，而是指称法的特殊力量。因为考虑到它与“缘”一词的同格关系，所以才说“彼是因亦是缘”及“作为因而是缘”。这样一来，在后面的巴利圣典中，通过“诸因是因……乃至……以因缘为缘”等（《发趣论》1.1.1），说明了各个法通过各自的因的状态等方式而起到资助作用。然而，在阿毗达摩义注中，通过以法为首要的解释，如：“任何法，不舍弃另一法而住立或生起，它就是彼法之缘”（《发趣论义注·缘总说释》），以及“以根之义而资助的法是因缘”（《发趣论义注·缘总说释》）等，应当了知：除了法之外，并没有名为法之力的东西，而是通过诸法本身来阐明法之力。或者，在此处，“彼是因亦是缘”也是通过法本身来显示法之力。诚然，“因缘”等这些标题，不像“善”等标题那样是以法为主要，而是以诸法的资助状态为主要。

‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ตพฺภาเวน ปจฺจยภาวํ อารมฺมณาทีสุ อติทิสติ ‘‘อารมฺมณญฺจ ตํ ปจฺจโย จาติ อารมฺมณปจฺจโย, อารมฺมณํ หุตฺวา ปจฺจโย, อารมฺมณภาเวน ปจฺจโยติ อตฺโถ’’ติ, น กมฺมธารยมตฺตํ.

“此理亦然”一句，以此将“以彼状态为缘”的状态类推到所缘等方面，其义为：“彼是所缘亦是缘，故为所缘缘；作为所缘而是缘；以所缘的状态为缘”，而不仅是持业释（kammadhāraya）。

๕๙๕. วจนาวยโวติ สาธนาวยวํ สนฺธายาห. วจนสภาวญฺหิ สาธนํ ปเรสํ อวิทิตตฺถญาปนโต โลเก สาธนนฺติ ปากฏํ ปญฺญาตํ. ตถา หิ นํ อวยวลกฺขณํ, วจนสภาวญฺจ สาธนํ, อวยวปกฺขาทีนิ วจนานิ สาธนนฺติ จ ญายวาทิโน วทนฺติ. ปฏิญฺญา, เหตูติอาทีสูติ ปฏิญฺญา, เหตุ, อุทาหรณ, อุปนย, นิคมนานิ. อุทาหรณสาธมฺมิยา สาธฺยสาธนํ เหตุ. วิรูโป เหตูติ จ เอวมาทีสุ การณํ ยํ กิญฺจิ การณลกฺขณํ, สมฺปาปกลกฺขณมฺปิ วา. อาทิ-สทฺเทน ตสฺสาปิ สงฺคเหตพฺพตาย, ญาปกลกฺขณํ ปน วจนาวยวคฺคหเณน คหิตํ. กามํ มูลมฺปิ การณลกฺขณํ การณเมว, การณนฺติ ปเนตฺถ ปจฺจยเหตุ คหิโต. มูลนฺติ เหตุเหตูติ การณวิเสสวิสยตฺตา มูลสฺส วิสุํ คหณํ. เอตีติ เอตสฺส อตฺถวจนํ วตฺตตีติ, ตญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีนํ สาธารณวจนํ. เตเนวาห ‘‘ติฏฺฐติ วา อุปฺปชฺชติ วา’’ติ. เอกจฺโจ หิ ปจฺจโย ฐิติยา เอว อุปการโก โหติ ยถา ปจฺฉาชาตปจฺจโย, เอกจฺโจ [Pg.268] อุปฺปตฺติยา เอว ยถา อนนฺตราทิโก, เอกจฺโจ อุภยสฺส ยถา เหตุอาทโย.

595. 所谓“语支”（vacanāvayava），指的是能证成的组成部分（sādhanāvayava）。因为语言的自性即是能证成，由于它能令他人了知未知的意义，所以在世间被清楚地认知为“能证成”。确实，正理派（ñāyavādino）论师说：它的特征是支分，语言的自性是能证成，由支分、宗（pakṣa）等组成的言说也是能证成。“宗、因等”是指宗（paṭiññā）、因（hetu）、喻（udāharaṇa）、合（upanaya）、结（nigamana）。因，是通过同法喻来证成所立者（sādhya）。在“相违因”等情况中，“原因”（kāraṇa）是指任何具有原因特征者，或具有成就特征者。由于“等”字也应包含后者，而能通知的特征则已为“语支”的定义所含摄。诚然，根（mūla）也具有原因的特征，它就是原因，但在此处，“原因”应理解为缘之因（paccayahetu）。“根”是指因之因（hetuhetu），因为根涉及特殊原因的范畴，所以要单独列出。“去”（eti）的意义是“转起”（vattati），这是对生起（uppatti）和住立（ṭhiti）的通称。因此说“或住立，或生起”。确实，有些缘只对住立有资助作用，如后生缘（pacchājātapaccaya）；有些只对生起有资助作用，如无间缘（anantarapaccaya）等；有些则对两者都有资助作用，如因缘（hetupaccaya）等。

อุปการกลกฺขโณติ จ ธมฺเมน ธมฺมสตฺตึ อุปการํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. หิโนติ ปติฏฺฐาติ เอตฺถาติ เหตุ, อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ หิ-สทฺโท มูลสทฺโท วิย ปติฏฺฐตฺโถ เวทิตพฺโพ. หิโนติ วา เอเตน กมฺมนิทานภูเตน อุทฺธํ โอชํ อติหรนฺเตน มูเลน วิย ปาทโป ตปฺปจฺจยํ ผลํ คจฺฉติ ปวตฺตติ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชตีติ เหตุ. อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณํ. นิททาติ ทสฺเสนฺตํ วิย โหตีติ นิทานํ. สมฺภวติ ตํ เอตสฺมาติ สมฺภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโวติ ปจฺจยเหตุสทฺเทหิ อิตเรสมฺปิ สมานตฺถตา เวทิตพฺพา. เอวํ สนฺเตปิ การณวิเสสวิสโย เหตุสทฺโท, การณสามญฺญวิสโย ปจฺจยสทฺโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มูลฏฺเฐนา’’ติอาทิมาห. เหตุอตฺโถ, ปจฺจยฏฺโฐ จ เหฏฺฐา ปปญฺจวเสน วุตฺโตติ ตํ สงฺขิปฺปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺเขปโต…เป… เหตุปจฺจโย’’ติ.

又，“助益相”应理解为：通过法展现出法的力量作为助益。“它安住于此”，故为“因”（hetu）；由于动词词根有多重含义，应知“hi”这一词根如“根本”（mūla）一词，有“安住”的含义。或者说，通过这个作为业之因缘者，如同树木通过向上输送养分的树根而使其果实得以持续、成长、发育，故为“因”。“它造作自己的果”，故为“原因”（kāraṇa）。“它像是奠定”，故为“因缘”（nidāna）。“它由此而生”，故为“生起”（sambhava）。“它由此而源”，故为“源起”（pabhava）——应当知道这些词与“缘”、“因”等词词义相同。虽然如此，为表明“因”一词指特定的原因，而“缘”一词指一般的原因，[论师]说了“以根本义”等。因之义与缘之义，前面已详细解说，为简要地显示此义，他说了“简言之……乃至……因缘”。

ยถา สาลิวีหิพีชาทีนิ ตํตํโอสธีนํ สาลิวีหิอาทิภาวสฺส สาธกานิ, มณิอาทิปฺปภาวตฺถูนิ จ นีลาทิวณฺณานิ นีลาทิปฺปภาสาธกานิ, เอวํ เหตุปจฺจโย ยถารหํ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ กุสลาทิภาวสฺส สาธโกติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘โส สาลิอาทีน’’นฺติอาทินา. อาจริยานนฺติ จ เรวตาจริยํ สนฺธายาห. เอวํ สนฺเตติ เหตุปจฺจโย ยทิ กุสลาทิภาวสาธโก, เอวํ สติ. น สมฺปชฺชติ น สิชฺฌติ. ยถา กุสลากุสลเหตุ ตํสมุฏฺฐานรูปสฺส กุสลากุสลภาวาย น ปริยตฺโต, เอวํ อพฺยากโตปิ เหตุ ตํสมุฏฺฐานรูปสฺส อพฺยากตภาวาย. สภาเวเนว หิ ตํ อพฺยากตนฺติ อาห ‘‘น หิ โส เตสํ กุสลาทิภาวํ สาเธตี’’ติ. เหตุปจฺจโย จ เตสํ โหติเยวาติ อาห ‘‘น จ ปจฺจโย น โหตี’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. วินา เอเตนาติ เอเตน เหตุนา อพฺยากตภาวสาธเกน วินา อเหตุกตฺตา, อพฺยากตภาโว สิทฺโธ สภาเวเนวาติ อธิปฺปาโย.

如同稻谷等种子能成就各自植株的稻谷等状态，以及青等色的宝石等发光物能成就青等光，同样地，因缘也相应地成就与自身相应的诸法的善等状态——此义由“彼稻谷等”等文句所表明。而“诸师”是指瑞瓦达(Revata)阿阇梨。如果因缘能成就善等状态，那么[此说]不成立，不成功。如同善不善因不足以[决定]其所生色的善不善状态，无记因也同样[不足以决定]其所生色的无记状态。因为那（色）的自性本是无记，所以说“彼（因）实不能成就彼等（法）的善等状态”。但因缘对它们而言确实是存在的，所以说“亦非无缘”。现在为了用圣典来证实此义，说了“此已被说”等。“离此”是指：离开此能成就无记状态的因，由于（色法）是无（相应）因的，其无记状态由自性而成就——此即其意。

‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑.๖๗) วจเนหิ กุสลภาวสฺส [Pg.269] โยนิโสมนสิการปฺปฏิพทฺธตา สิทฺธาติ อาห ‘‘โยนิโสมนสิการปฺปฏิพทฺโธ กุสลภาโว’’ติ. เอเตเนว อกุสลอพฺยากตภาวาปิ กุสลภาโว วิย น เหตุปฏิพทฺธาติ ทสฺสิตํ โหติ. ยํ ปเนเก มญฺเญยฺยุํ ‘‘อเหตุกเหตุสฺส อกุสลภาโว วิย สเหตุกเหตูนมฺปิ สภาวโตว กุสลาทิภาโว, อญฺเญสํ ตํสมฺปยุตฺตานํ เหตุปฏิพทฺโธ’’ติ, ตสฺส อุตฺตรํ วตฺตุํ ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. อโลโภ กุสโล วา สิยา อพฺยากโต วาติ ยทิ อโลโภ สภาวโต กุสโล, โส กุสลสภาวตฺตา อพฺยากโต น สิยา. อถ อพฺยากโต ตํสภาวตฺตา กุสโล น สิยา อโลภสภาวสฺส อโทสตฺตาภาโว วิย. ยสฺมา ปน อุภยถาปิ โหติ, ตสฺมา ยถา อุภยถา โหนฺเตสุ สทฺธาทีสุ สมฺปยุตฺเตสุ เหตุปฏิพทฺธํ กุสลาทิภาวํ ปริเยเสถ, น สภาวโต, เอวํ เหตูสุปิ กุสลาทิตา อญฺญปฏิพทฺธา ปริเยสิตพฺพา, น สภาวโตติ ยํ วุตฺตํ ‘‘สมฺปยุตฺตเหตูสุ สภาวโตว กุสลาทิภาโว’’ติ, ตํ น ยุชฺชติ. สา ปน ปริเยสิยมานา โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺธา โหตีติ เหตูสุ วิย สมฺปยุตฺเตสุปิ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น เหตุปฏิพทฺโธติ สิทฺธํ โหตีติ อธิปฺปาโย.

“诸比丘，于如理作意者，未生之善法生起，已生之善法增长。”等语（《增支部》1.67）证明了善的状态是与如理作意（yonisomanasikāra）相关联的，因此说“善的状态是与如理作意相关联的”。由此也表明，如同善的状态一样，不善和无记的状态也不是与因相关的。有些人可能会认为：“如同无（相应）因之因（即痴）的不善状态，有（相应）因之因（即无贪、无嗔）的善等状态也是自性使然，而其他相应法的（善等状态）才是与因相关的”，为了回答这种观点，才说了“如果”等。无贪可以是善，也可以是无记。如果无贪的自性是善，那么由于其善的自性，它就不可能是无记；如果是无记，那么由于其无记的自性，它就不可能是善，就像无贪的自性并非无嗔一样。但因为它（无贪）可以是这两种情况，所以，如同在信等相应法中，应当探寻与因相关的善等状态，而非自性使然；同样，在诸因中，其善等状态也应当被探寻为由他者所关联，而非自性使然。所以，“相应诸因的善等状态是自性使然”的说法是不成立的。当被探寻时，它（善等状态）是与如理作意等相关联的。因此，结论是：在诸因中以及在相应法中，善等状态是与如理作意等相关联的，而不是与（其自身的）因相关的——此即其意。

วิรุฬฺหมูลา วิยาติ เอเตน มูลานิ วิย มูลานีติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนนา’’ติ. สฺวายํ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลาพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลาพฺยากตสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ เอวํ สตฺตธา ปญฺหาวาเร นิทฺทิฏฺโฐ. ยํ ปน วุตฺตํ เหตุกิจฺจํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ, ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑), ตตฺถ ปฐโม เหตุสทฺโท ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ปจฺจยธมฺมนิทฺเทโส, เตนสฺส เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจยตาติ ทสฺเสติ. ทุติโย ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนํ, เตน น เยสํ เกสญฺจิ สมฺปยุตฺตกานํ เหตู เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, อถ โข เหตุนา สมฺปยุตฺตานเมวาติ ทสฺเสติ. นนุ จ สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส [Pg.270] สาเปกฺขตฺตา ทุติเย เหตุสทฺเท อวิชฺชมาเนปิ อญฺญสฺส อเปกฺขิตพฺพสฺส อนิทฺทิฏฺฐตฺตา เหตู อตฺตนาว สมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ อยมตฺโถ วิญฺญายตีติ? นายเมกนฺโต. เหตุสทฺโท หิ ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺเถว พฺยาวโฏ ยทา คยฺหติ, น ตทา สมฺปยุตฺตวิเสสนํ โหตีติ สมฺปยุตฺตอวิสิฏฺฐา เย เกจิ คหิตา ภเวยฺยุนฺติ. นนุ จ ยถา ‘‘อรูปิโน อาหารา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ, อรูปิโน อินฺทฺริยา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ จ วุตฺเต ทุติเยน อาหารคฺคหเณน, อินฺทฺริยคฺคหเณน จ วินาปิ อาหารินฺทฺริยสมฺปยุตฺตกาว คยฺหนฺติ, เอวมิธาปิ สิยาติ? น, อาหารินฺทฺริยาสมฺปยุตฺตสฺส วชฺเชตพฺพสฺส อภาวโต. วชฺเชตพฺพาภาวโต หิ ตตฺถ ทุติเย อาหารินฺทฺริยคฺคหเณ อสติปิ ตํสมฺปยุตฺตกาว คยฺหนฺตีติ ตํ น กตํ, อิธ ปน วชฺเชตพฺพํ อตฺถีติ กตฺตพฺพํ ทุติยํ เหตุคฺคหณํ. เอวมฺปิ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ โส เอว สมฺปยุตฺตกเหตูติ วิเสสนสฺส อกตตฺตา โย โกจิ เหตุ ยสฺส กสฺสจิ เหตุสมฺปยุตฺตสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺฐสฺเสว เหตุโน ปุน สมฺปยุตฺตวิเสสนภาเวน วุตฺตตฺตา. เอตทตฺถเมว หิ วินาปิ ทุติเยน เหตุสทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตภาเว สิทฺเธปิ ตสฺส คหณํ กตํ.

“如根已生”(Viruḷhamūlā viya)，以此显示“如根般的根”。因此说“以确立其善住之故”。此法在问答章(pañhāvāra)中以七种方式被指示：“善法为善法之缘，善法为无记法之缘，善法为善与无记法之缘；不善法为不善法之缘，不善法为无记法之缘，不善法为不善与无记法之缘；无记法为无记法之缘。”而为显示因的作用而说：“因，为与因相应的诸法以及彼等所生起的诸色，以因缘为缘。”(《发趣论》1.1.1)于此，第一个“因”字是个别指示，是缘法的指示，以此显示它作为因的助益作用即是因缘。第二个是缘生法的限定词，以此显示因并非为任何相应的法以因缘为缘，而是只为与因相应的法。难道不是吗？由于“相应”一词具有关待性，即使没有第二个“因”字，在没有指示其他所应关待者的情况下，“因，为与自身相应的诸法以因缘为缘”此义即可了知。这并非必然。因为当“因”一词作为个别指示，只被理解为与“以因缘为缘”相关时，它就不是“相应”的限定词，因此任何未加限定的相应法都可能被摄取。难道不是吗？如在说“无色食为相应诸法之缘”、“无色根为相应诸法之缘”时，即使没有第二个“食”和“根”的词，也只取与食和根相应的法，于此也应如此。不，因为没有需要排除的、与食和根不相应的法。正因为没有需要排除者，所以在彼处即使没有第二个“食”和“根”的词，也只取与彼等相应的法，故未作此说。于此则有需要排除者，故应使用第二个“因”的词。即便如此，在“因，为与因相应的[法]”一句中，由于没有作出“对于与因相应的法，彼即是相应的因”这样的限定，难道不会导致“任何因，对于任何与因相应的法，都以因缘为缘”这样的结论吗？不会导致。因为那被个别指示的因，复又被说为“相应”的限定词。正是为此目的，才使用了它[第二个“因”的词]，尽管即使没有第二个“因”字，与因相应的状态也能成立。

อถ วา อสติ ทุติเย เหตุสทฺเท เหตุสมฺปยุตฺตกานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, น ปน เหตูนนฺติ เอวมฺปิ คหณํ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ โส วุตฺโต. เตน เหตุสมฺปยุตฺตภาวํ เย ลภนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ เหตูนํ, อญฺเญสมฺปิ เหตู เหตุปจฺจเยน ปจฺจโยติ ทสฺสิตํ โหติ. ยสฺมา ปน เหตุฌานมคฺคา ปติฏฺฐามตฺตาทิภาเวน อญฺญธมฺมนิรเปกฺขา, น อาหารินฺทฺริยา วิย สาเปกฺขา เอว, ตสฺมา เอเตสฺเวว ทุติยํ เหตาทิคฺคหณํ กตํ. อาหารินฺทฺริยา ปน อาหริตพฺพอีสิตพฺพาเปกฺขา เอว, ตสฺมา เต วินาปิ ทุติเยน อาหารินฺทฺริยคฺคหเณน อตฺตนา เอว อาหริตพฺเพ, อีสิตพฺเพ จ อาหารินฺทฺริยภูเต, อญฺเญ จ สมฺปยุตฺตเก ปริจฺฉินฺทนฺตีติ ตํ ตตฺถ น กตํ. อิธ จ ทุติเยน เหตุคฺคหเณน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุนา, ปจฺจยภูเตเนว จ สมฺปยุตฺตานํ เหตูนํ, อญฺเญสญฺจ ปริจฺฉินฺนตฺตา ปุน วิเสเสน กิจฺจํ นตฺถีติ ปญฺหาวาเร ‘‘กุสลา [Pg.271] เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธาน’’นฺติอาทีสุ ทุติยํ เหตุคฺคหณํ น กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

或者，若无第二个“因”字，则可能会被理解为“为与因相应的法以因缘为缘，而非为诸因本身”，为了防止此种理解，故说彼词。以此显示了：诸因，对于所有获得与因相应状态的法——即诸因本身以及其他[相应法]——是以因缘为缘。又，由于因、禅那（jhāna）、道，仅以安住等状态而无需关待他法，不像食、根那样需要关待，因此只在这些法中使用了第二个“因”等词语。而食、根则必定关待所食、所主宰者，因此彼等即使没有第二个“食”、“根”的词语，也能界定由自身所食、所主宰的食与根，以及其他相应法，故在彼处未作此说。而在此处，由于通过第二个‘因’词，已经限定了与作为缘之因相应的缘生法（即诸因本身及其他相应法），再无特别之事需要做，因此当知，在问答章“诸善因，为相应诸蕴[之缘]”等处，未再使用第二个‘因’词。

๕๙๖. อารมฺมณภาเวนาติ วิสยภาเวน, อาลมฺพิตพฺพภาเวนาติ อตฺโถ. อารภิตฺวาปีติ ปิ-สทฺเทน อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – รูปายตนาทิมตฺเต ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกสฺมึ อฏฺฐตฺวา ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ (ปฏฺฐา ๑.๑.๒) อนิยเมน สพฺพรูปายตนานํ…เป… สพฺพธมฺมายตนานญฺจ อารมฺมณปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา รูปาทิเภเทน ฉพฺพิเธสุ สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺเมสุ น โกจิ ธมฺโม อารมฺมณปจฺจโย น โหตีติ. สฺวายํ อารมฺมณปจฺจยภาโว เหฏฺฐา วิภาวิโต เอว. อาลมฺพิตฺวาติ คเหตฺวา. เอกนฺตสารมฺมณภาวโต อนารพฺภ ปวตฺติ เอว นตฺถีติ อาห ‘‘อารพฺเภวา’’ติ. สฺวายํ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, กุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, กุสลสฺส, อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสลสฺส, อกุสลสฺสา’’ติ เอวํ นวปฺปกาโร เวทิตพฺโพ.

596. “以所缘性(Ārammaṇabhāvena)”是作为境的状态，即应被攀缘的状态之义。“即使缘取(Ārabhitvāpi)”中的“亦(api)”字表明此义：并非只安住于色处等任何一法，而是由于“缘于任何法”(yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha)（《发趣论》1.1.2）已无差别地说明了一切色处……乃至一切法处都具有所缘缘性，因此在色等六种有为、无为、假名法中，没有一法不是所缘缘。此所缘缘性，前方已详尽阐释。“攀缘(Ālambitvā)”即是执取。由于其必然有缘的状态，没有不缘取而生起的，因此说“唯有缘取(ārabbheva)”。此缘应知有九种类别：“善法为善法之缘，善法为不善法之缘，善法为无记法之缘；不善法为不善法之缘，不善法为善法之缘，不善法为无记法之缘；无记法为无记法之缘，无记法为善法之缘，无记法为不善法之缘。”

๕๙๗. เชฏฺฐกฏฺเฐนาติ ปมุขภาเวน. อตฺตาธีนานญฺหิ ปติภูโต ธมฺโม อธิปติ. โส เตสํ ปมุขภาเวน ปวตฺตติ. ‘‘ฉนฺทวโต กึ นาม น สิชฺฌตี’’ติอาทิกํ ปุริมาภิสงฺขารูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชมาเน จิตฺตุปฺปาเท ฉนฺทาทโย ธุรภูตา เชฏฺฐกภูตา สมฺปยุตฺตธมฺเม สาธยมานา วเส วตฺตยมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, สมฺปยุตฺตธมฺมา จ เตสํ วเสน วตฺตนฺติ หีนาทิภาเวน ตทนุวตฺตนโต, เตน เต อธิปติปจฺจยา โหนฺติ. ครุกาตพฺพมฺปิ อารมฺมณํ ตนฺนินฺนโปณปพฺภารานํ อสฺสาทนปจฺจเวกฺขณมคฺคผลานํ อตฺตโน วเส วตฺตยมานํ วิย ปจฺจโย โหติ. ตสฺมา อยํ อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน อุปการกตฺตา อธิปติปจฺจโยติ ทฏฺฐพฺโพ. ฉนฺทาธิปตีติ ฉนฺทสงฺขาโต อธิปติ, ฉนฺทํ ธุรํ ฉนฺทํ เชฏฺฐกํ กตฺวา จิตฺตุปฺปตฺติกาเล อุปฺปนฺนสฺส กตฺตุกมฺยตาฉนฺทสฺเสตํ นามํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. กสฺมา ปน ยถา เหตุปจฺจยนิทฺเทเส ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘อธิปตี อธิปติสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๓) นเยน วุตฺตนฺติ? เอกกฺขเณ [Pg.272] อภาวโต. เหตโว หิ ทฺเว ตโยปิ เอกกฺขเณ เหตุปจฺจยา โหนฺติ, มูลฏฺเฐน อุปการกภาวสฺส อวิชหนโต. อธิปติ ปน เชฏฺฐกฏฺเฐน อุปการโก, น จ เอกกฺขเณ พหู เชฏฺฐกา โหนฺติ. ตสฺมา เอกโต อุปฺปนฺนานมฺปิ เตสํ เอกกฺขเณ อธิปติปจฺจยภาโว นตฺถีติ ‘‘อธิปตี อธิปติสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อวตฺวา ‘‘ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตํ.

597. “以最胜义”即以主导义。对于隶属于自身的诸法，起支配作用的法即是增上。它以主导义支配它们而转起。“有欲者何事不成”等等，在获得先前诸行为强力依止的基础上，当心生起时，欲等成为主导、成为最胜，成就相应法并使其随己意转起；相应法也以劣等的状态随顺它们而转起，因此它们是增上缘。同样，应被重视的所缘，对于那些倾向、趣向、倾斜于它的味着、省察、道与果，也如同使其在自己控制下转起一样，成为一种缘。是故，当知此为增上缘，因其以主导者的身份对隶属于自身的诸法有助益作用故。“欲增上”是指名为欲的增上，这是在心生起时，将欲作为主导、作为最胜而生起的“欲作之欲”的名称。其余的也是同样的方法。那么，为何在因缘的解释中说“因是因相应法的缘”，而不像这里一样说“增上是增上相应法的缘”，而是以“欲增上是欲相应法的缘”等方式来说呢？因为在一个刹那不存在多个增上。因为二或三个因，由于不舍弃其作为根的助益状态，可以在同一刹那成为因缘。然而增上是以最胜义提供助益，而在同一刹那不会有多个最胜者。因此，即使它们同时生起，在一个刹那间也没有成为增上缘之事，所以不说“增上是增上相应法的缘”，而是以“欲增上是欲相应法的缘”等方式来说。

ยํ ยํ ธมฺมนฺติ ยํ ยํ อารมฺมณธมฺมํ. ครุํ กตฺวาติ ครุการจิตฺตีการวเสน วา อสฺสาทนวเสน วา ครุการิกํ ลทฺธพฺพํ อวิชหิตพฺพํ อนวญฺญาตํ กตฺวา. เต เต ธมฺมาติ เต เต ครุกาตพฺพา ธมฺมา. เตสํ เตสนฺติ ตํตํครุการกธมฺมานํ. อธิปติปจฺจเยนาติ อารมฺมณาธิปติปจฺจเยน. สฺวายํ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส สหชาตารมฺมเณหิ, อกุสลสฺส อารมฺมเณเนว, อพฺยากตสฺส สหชาตารมฺมเณหิ, กุสลาพฺยากตสฺส สหชาเตเนวาติ กุสลมูลา จตฺตาโร, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส สหชาตารมฺมเณหิ, อพฺยากตสฺส สหชาเตเนว, ตถา อกุสลาพฺยากตสฺสาติ อกุสลมูลา ตโย, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส สหชาตารมฺมเณหิ, กุสลสฺส อารมฺมเณเนว, ตถา อกุสลสฺสาติ อพฺยากตมูลา ตโย’’ติ สงฺเขปโต ทสปฺปกาโร อธิปติปจฺจโย. เอตฺถ จ สตฺตธา สหชาตาธิปติ, สตฺตธา อารมฺมณาธิปติ เวทิตพฺโพ.

“任何法”(Yaṃ yaṃ dhammaṃ)即任何所缘法。“重视”(Garuṃ katvā)即是以恭敬尊重，或以味着，而令其成为所尊重、所求取、不舍弃、不轻蔑者。“彼彼法”(Te te dhammā)即彼彼应被重视之法。“于彼彼”(Tesaṃ tesaṃ)即于彼彼作重视之法。“以增上缘”(Adhipatipaccayena)者，此增上缘简要言之有十种：“善法为善法之缘，以俱生与所缘；为不善法之缘，仅以所缘；为无记法之缘，以俱生与所缘；为善与无记法之缘，仅以俱生。如是善为根者有四。不善法为不善法之缘，以俱生与所缘；为无记法之缘，仅以俱生；为不善与无记法之缘，亦然。如是不善为根者有三。无记法为无记法之缘，以俱生与所缘；为善法之缘，仅以所缘；为不善法之缘，亦然。如是无记为根者有三。”于此，应知俱生增上有七种，所缘增上亦有七种。

๕๙๘. อนฺตรายตีติ อนฺตรํ, พฺยวธายกนฺติ อตฺโถ. นาสฺส อนฺตรํ วิชฺชตีติ อนนฺตโร, อนนฺตโร จ โส ปจฺจโย จาติ อนนฺตรปจฺจโย. ‘‘อตฺถานนฺตรตา อนนฺตรปจฺจโย, กาลานนฺตรตา สมนนฺตรปจฺจโย’’ติอาทินา พหุธา ปปญฺจยนฺติ, อสารํ คนฺถวิตฺถารํ กโรนฺติ. ยถา ปวตฺติโอกาสทานวิเสสภาเวน นตฺถิวิคตปจฺจยา วุตฺตา, น เอวํ อนนฺตรสมนนฺตรปจฺจยา, เอเต ปน จิตฺตนิยมเหตุภาเวน วุตฺตาติ ตํ จิตฺตนิยมเหตุภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หิ เอสา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มโนวิญฺญาณธาตูติอาทิ จิตฺตนิยโมติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สนฺตีรณานนฺตรา โวฏฺฐพฺพนํ, จุติอนนฺตรา ปฏิสนฺธีติ ยสฺส ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา ยํ ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตสฺส ตทนนฺตรุปฺปาทนิยโม ตํตํสหการิปจฺจยวิสิฏฺฐสฺส ปุริมปุริมจิตฺตสฺเสว วเสน อิชฺฌตีติ ทสฺเสติ.

598. 制造间隔，故为“间隔”(antaraṃ)，义为“阻碍”(byavadhāyakaṃ)。于此法无有间隔，故为“无间”(anantaro)；此无间又为缘，故为“无间缘”(anantarapaccayo)。“义无间是无间缘，时无间是等无间缘”等等，他们作此等种种广说，实为无实质的经文扩展。正如依给予现行机会之差别而说的无有缘与离去缘，无间缘与等无间缘并非如是，而此等缘是依心识决定性之因而说。为显示此心识决定性之因，故开示“彼实是……”等。其中，在“意识界等心识决定性”一句中，“等”字包含：审察心之后生起确定心，死心之后生起结生心。任何心于任何心之后无间生起，其无间生起的决定性，是唯独通过由各自相应助缘所简别的前前心之作用方得成就——此即所示之义。

อตฺถานนฺตรตายาติ [Pg.273] อตฺเถน เกนจิ ธมฺเมน อนนฺตรตาย. กาลานนฺตรตายาติ กาลเภเทน อนนฺตรตาย. อาจริยานนฺติ อิธาปิ เรวตาจริยเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ กาลานนฺตรตาย สมนนฺตรปจฺจยภาเว, ตสฺมึ วา ยถาวุตฺตวิโรเธ. ภาวนาพเลน ปน วาริตตฺตาติ เอตฺถ ยถา รุกฺขสฺส เวเธ ทินฺเน ปุปฺผิตุํ สมตฺถสฺเสว ปุปฺผนํ น โหติ, เวเธ ปน อปนีเต ตาย เอว สมตฺถตาย ปุปฺผนํ โหติ, เอวมิธาปิ ภาวนาพเลน วาริตตฺตา สมุฏฺฐาปนสมตฺถสฺเสว อสมุฏฺฐาปนํ, ตสฺมิญฺจ อปคเต ตาย เอว สมตฺถตาย สมุฏฺฐาปนํ โหตีติ อธิปฺปาโย. ตมฺปิ วจนํ กาลานนฺตรตา นตฺถิ สตฺตาหาทินา กาเลน อนฺตริตภาวโต. เอตเทว ‘‘กาลนฺตริตตา อตฺถิ’’ อิจฺเจว วทาม. นนุ จ กาโล นาม โกจิ ปรมตฺถโต นตฺถีติ วเทยฺยาติ อาสงฺกนฺโต อาห ‘‘กาลานนฺตร…เป… ลทฺธี’’ติ.

义无间，即由某种法而无间隔。时无间，即由时间差别而无间隔。“诸阿阇梨”，此处也是特指瑞瓦达阿阇梨而说。“于彼”，即于彼时无间之等无间缘的状态中，或于彼如前所述的矛盾中。“然由修习力所遮止故”，于此，譬如给树木楔入木桩，有开花能力的树便不能开花；而当木桩被移除后，它就因那同样的能力而开花。如是，于此也是如此，因被修习力所遮止，有生起能力的心便不生起；当那修习力消失后，它就因那同样的能力而生起，此是其意。那句话也是如此：“时无间”是不存在的，因为有七日等时间的间隔。我们只说“有时分间隔存在”。“难道在胜义中，不是没有任何名为时间的东西吗？”——预见到有人会这么说，（作者）便说道：“时无间……乃至……所持。”

พฺยญฺชนมตฺตโตเวตฺถ นานากรณํ ปจฺเจตพฺพํ, น อตฺถโตติ อุปจยสนฺตติอธิวจนนิรุตฺติปทานํ วิย สทฺทตฺถมตฺตโต นานากรณํ, น วจนียตฺถโตติ อธิปฺปาโย. เตเนว สทฺทตฺถวิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปุริมปจฺฉิมานํ นิโรธุปฺปาทนฺตราภาวโต นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา อนนฺตรปจฺจยภาโว. รูปกลาปานํ วิย สณฺฐานาภาวโต, ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหาวฏฺฐานาภาวโต จ ‘‘อิทมิโต เหฏฺฐา, อุทฺธํ, ติริย’’นฺติ วิภาคาภาวา อตฺตนา เอกตฺตมิว อุปเนตฺวา สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปฺปาทนสมตฺถตา สมนนฺตรปจฺจยตา. อุปฺปาทนสมตฺถตาติ จ อพฺยาปารตฺตา ธมฺมานํ ยสฺมึ ยทากาเร นิรุทฺเธ, วตฺตมาเน วา สติ ตํตํวิเสสวนฺโต ธมฺมา โหนฺติ, ตสฺส โสว อากาโร วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานํ ปวตฺติมตฺตเมว จ อุปาทาย กาลโวหาโรติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ [Pg.274] อสญฺญภวา จวนฺตสฺส, ปุริมจุติปจฺฉิมปฏิสนฺธีนญฺจ นิโรธุปฺปาทนิรนฺตรตาย กาลนฺตรตา นตฺถิ. น หิ เตสํ อนฺตรา อรูปธมฺมปฺปวตฺติ อตฺถิ, ยํ อุปาทาย กาลนฺตรตา วุจฺเจยฺย, น จ รูปธมฺมปฺปวตฺติ อรูปธมฺมปฺปวตฺติยา อนฺตรํ กโรติ อญฺญสนฺตานตฺตา. รูปารูปสนฺตติโย หิ ทฺเว อญฺญมญฺญํ วิสทิสสภาวตฺตา อญฺญมญฺญูปการภาเวน ปวตฺตมานาปิ วิสุํเยว โหนฺติ. เอกสนฺตติยญฺจ ปุริมปจฺฉิมานํ มชฺเฌ ปวตฺตมานํ ตํสนฺตติปริยาปนฺนตาย อนฺตรการกํ โหติ. ตาทิสญฺจ กิญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ มชฺเฌ นตฺถิ, น จ อภาโว อนฺตรการโก โหติ อภาวตฺตา เอว. ตสฺมา ชวนานนฺตรสฺส ชวนสฺส วิย, ภวงฺคานนฺตรสฺส ภวงฺคสฺส วิย จ นิรนฺตรตา สุฏฺฐุ อนนฺตรตา โหตีติ ตถา อุปฺปาทนสมตฺถตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนจุตีนมฺปิ ทฏฺฐพฺพา. อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาโว เจตฺถ อนนฺตรปจฺจยาทีนํ ปากโฏติ อุปฺปาทนสมตฺถตาว วุตฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปน ธมฺมานํ ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺเฉเทน คหิตานํ อุปฺปชฺชตีติ วจนํ อลภนฺตานํ ‘‘อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๔) อนนฺตราทิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ น โส อุปฺปตฺติยา เอวาติ วิญฺญายติ. น หิ กุสลาทิคฺคหณํ วิย ปจฺจุปฺปนฺนคฺคหณํ อปริจฺเฉทํ. ยโต อุปฺปตฺติมตฺตสมงฺคิโน เอว คหณํ สิยา. เตเนว จ อตีตตฺติเก ปฏิจฺจวาราทโย น สนฺตีติ. ตสฺส ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อกุสลสฺสา’’ติ สตฺตธา เภโท เวทิตพฺโพ.

于此，应知其差异仅在于字句，而不在于意义。犹如“积集”(upacaya)、“相续”(santati)、“增语”(adhivacana)、“释词”(nirutti)、“句”(pada)等词，其差异仅在于词义，而不在于所言说的意义，此即其意趣。正因如此，为显示词义的差别，才说“如何？”等。于此，由于前行与后继的灭与生之间没有间隔，能够无间生起，此即无间缘(anantarapaccaya)的状态。由于(心法)不像色聚(rūpakalāpa)那样有形状，且由于缘与缘生法不能同时存在，因此没有“此在下，此在上，此在旁”这样的区分，仿佛被引至与自身合一，从而以一种极其邻近无间的方式生起的能力，此即等无间缘性(samanantarapaccayatā)。而所谓“生起的能力”，应知：由于诸法是无作用的，当某个法以某种行相已灭或存在时，具有彼彼特相的诸法便得以生起，那(作为缘的)法的那个行相就被称为(生起的能力)。并且，由于时间的概念仅仅是缘于诸法的转起而有，因此对于从灭尽定出定者、非想非非想处定与果定、从无想有死殁者，以及前死心与后结生心，因其灭与生的无间，故无时间上的间隔。因为在它们之间，并没有可以作为时间间隔依据的无色法之转起；而色法的转起也不会对无色法的转起造成间隔，因为它们是不同的相续流。色与无色的两个相续流，由于自性彼此相异，即使以互相资助的方式转起，也确实是各自独立的。而在同一个相续流中，发生于前行与后继之间的法，由于被包含在该相续流中，故而成为造成间隔者。在非想非非想处定与果定等之中，并没有任何此类的(造成间隔者)，且“无”本身不能造成间隔，正因为它就是“无”。因此，犹如速行(javana)紧随速行，有分(bhavaṅga)紧随有分，其无间性即是极其邻近的无间。同样，也应知非想非非想处死心(cuti)等具有此生起能力。于此，无间缘等作为生起的缘是显而易见的，故而只说了“生起的能力”。然而，对于那些以过去际与未来际为限而被执取、不获得“生起”之名的现在法，由于在《发趣论》(Paṭṭhāna 2.18.4)中以“过去法是现在法的无间缘”等方式说明了无间等缘的状态，可知此(缘)并非仅与生起有关。执取“现在”并非像执取“善”等那样是没有限定的。如果(没有限定)，那么就只会执取仅具有生起(阶段)的法了。正因如此，在关于过去法的三法组中，没有“缘生门”(paṭiccavāra)等。应知它有七种区别：“善法为善法(之缘)，善法为无记法(之缘)，不善法为不善法(之缘)，不善法为无记法(之缘)，无记法为无记法(之缘)，无记法为善法(之缘)，无记法为不善法(之缘)。”

๕๙๙. อุปฺปชฺชมาโนว สห อุปฺปาทนภาเวนาติ เอตฺถาปิ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปากเฏน ฐิติยาปิ ปจฺจยภาวํ นิทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ, อญฺญถา ปทีปนิทสฺสนํ น ยุชฺเชยฺย. ปทีโป หิ ปภาสสฺส ฐิติยาปิ ปจฺจโย, น อุปฺปตฺติยา เอว. ปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหชาตภาเวน อุปการกตา สหชาตปจฺจยตา. โอกฺกนฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. ตสฺมึ หิ ขเณ นามรูปํ โอกฺกนฺตํ วิย ปรโลกโต อาคนฺตฺวา อิธ มาตุกุจฺฉิอาทึ ปวิสนฺตํ วิย อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา โส ขโณ โอกฺกนฺติกฺขโณติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ รูปนฺติ หทยวตฺถุเยว อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ นามสฺส, นามญฺจ ตสฺส สหชาตปจฺจโย โหติ. จิตฺตเจตสิกาติ ปวตฺติยํ จตฺตาโร ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ อภาวโต. รูปิโน ธมฺมาติ หทยวตฺถุํ สนฺธายาห. ตตฺถ ยทิปิ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ วุตฺตํ, ตถาปิ เตน ขณนฺตเร สหชาตปจฺจยภาโว รูปธมฺมานํ น นิวาริโตติ ตนฺนิวารณตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. กิญฺจิ กาเลติ เกจิ กิสฺมิญฺจิ กาเลติ อตฺโถ, เตน รูปิโน ธมฺมา เกจิ วตฺถุภูตา กิสฺมิญฺจิ ปฏิสนฺธิกาเลติ อญฺเญสํ รูปธมฺมานํ, วตฺถุโน จ ปวตฺติยํ อรูปธมฺมานํ [Pg.275] สหชาตปจฺจยภาวํ ปุพฺเพ อนิวาริตํ นิวาเรติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กิญฺจิ กาล’’นฺติ วา ‘‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วตฺตพฺเพ ตถา อวตฺวา วิภตฺติวิปลฺลาสํ กตฺวา วุตฺตํ. เตน กิญฺจีติ อุปโยเคกวจนํ. ‘‘รูปิโน ธมฺมา’’ติ เอเตน สมฺพนฺเธ ปจฺจตฺตพหุวจนํ ชายติ. ‘‘กาเล’’ติ เอเตน สมฺพนฺเธ ภุมฺเมกวจนนฺติ ทีปิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปุริเมน จ ‘‘เอโก ขนฺโธ, วตฺถุ จ ติณฺณนฺนํ ขนฺธาน’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๙) อาทิวจเนน นามสหิตํ เอว วตฺถุ นามสฺส ปจฺจโยติ วตฺตพฺเพ อาปนฺเน อิตเรน เกวลสฺส จ ตถาวตฺตพฺพตํ ทสฺเสติ. สฺวายํ สหชาตปจฺจโย ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อพฺยากตสฺส, กุสลาพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, อพฺยากตสฺส, อกุสลาพฺยากตสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสลาพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสลาพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๙) นววิโธ เวทิตพฺโพ.

599. “正在生起时即与生起的状态俱时”，于此，也应了知：以其作为生起之缘的显现，也显示了其作为住立之缘。否则，灯的譬喻就不适切了。因为灯也是光住立的缘，不仅是生起的缘。对缘生法以俱生状态的助益，即是俱生缘。“入胎刹那”（okkantikkhaṇa）即结生刹那。因为在该刹那，名色生起，犹如从他世而来，进入此世的母胎等处，犹如“降临”一般，因此该刹那被称为“入胎刹那”。在此，“色”意指心所依处（hadayavatthu）。它是名的俱生缘，名也是它的俱生缘。“心与心所”，在生命期中是四蕴；在结生刹那，则无心生色。“色法”是针对心所依处而说。于此，虽然前面说了“入胎刹那的名色”，然而那并未排除色法在其他刹那作为俱生缘，因此应当理解为：说此（“色法”等文）是为了排除此事。“在某个时候”（kiñci kāle）的意思是“某些在某个时候”。借此，它排除了之前未被排除的情况：即某些作为所依的色法在某个结生时为其他色法作为俱生缘，以及所依处在生命期中为无色法作为俱生缘。因此，本应说“kiñci kālaṃ”或“kismiñci kāle”，但没有那样说，而是通过格的转换而说。因此，应了知已阐明：“kiñci”是宾格单数；与“rūpino dhammā”（色法）相关联时，产生主格复数；与“kāle”（时）相关联时，是处格单数。并且，根据前面“一蕴，以及所依处为三蕴之缘”等语，当得出“与名俱时的所依处才是名的缘”时，（本论）以另一方式显示了单独的（所依处）也可如此说。此俱生缘应知有九种：善法为善法、无记法、善与无记法之缘；不善法为不善法、无记法、不善与无记法之缘；无记法为无记法之缘；善与无记法为无记法之缘；不善与无记法为无记法之缘。

๖๐๐. อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา. ตถา หิสฺส ติทณฺฑํ นิทสฺสิตํ. อุปการกตา จ อญฺญมญฺญตาวเสเนว ทฏฺฐพฺพา, น สหชาตตาทิวเสน. สหชาตาทิปจฺจโย โหนฺโตเยว หิ โกจิ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ, น จ สหชาตาทิปจฺจยธมฺเมหิ วินา อิมสฺส ปวตฺติ อตฺถิ. ตถา หิ สหชาตาทิปจฺจโย จ โหนฺโตเยว หิ โกจิ อญฺญมญฺญปจฺจโย โหติ. ยทิ จ อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตามตฺตํ อญฺญมญฺญปจฺจโย สิยา, ปุเรชาตปจฺฉาชาตภาเวน อุปการสฺส อุปการกา วตฺถุขนฺธา อญฺญมญฺญปจฺจยา สิยุํ, น จ ตํ อิจฺฉิตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปการกตา จ อญฺญมญฺญวเสเนว ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อยญฺจ อุปฺปตฺติยา, ฐิติยา จ อุปการโกติ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ ติวิโธ เวทิตพฺโพ.

600. 对助益自己者再予以助益，即是互依缘性（aññamaññapaccayatā）。为此，举了三束芦的譬喻。助益性应仅从相互的状态来了知，而非从俱生等的状态。诚然，某个法虽是俱生缘等，但它并非互依缘；然而，没有俱生缘等法，此（互依缘）就不会发生。同样，某个法在作为俱生缘等的同时，也是互依缘。并且，如果仅仅“对助益自己者再予以助益”就是互依缘，那么以先起、后起的状态助益的所依事与诸蕴，也应成为互依缘，但此非所许。因此说：“助益性应仅从相互的状态来了知”。应知此缘在生起与住立时助益。此缘则应知有三种：善法为善法之缘，不善法为不善法之缘，无记法为无记法之缘。

๖๐๑. ตรุอาทีนํ ปถวี วิย อธิฏฺฐานากาเรน ปถวีธาตุ เสสธาตูนํ, จกฺขาทโย จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อุปการกา จิตฺตกมฺมสฺส ปฏาทโย วิย นิสฺสยากาเรน ขนฺธาทโย ตํตํนิสฺสยานํ ขนฺธาทีนํ. ปถวีธาตุยํ ปติฏฺฐาย เอว หิ เสสธาตุโย อุปาทารูปานิ วิย ยถาสกํ กิจฺจํ กโรนฺติ.

601. 犹如大地是树木等的基础，地界也为其余诸界作基础，眼等也为眼识等作基础；犹如布等是绘画的所依，诸蕴等也为那些依止于它们的诸蕴等作所依。诚然，其余诸界犹如所造色，唯有立足于地界，才能执行各自的作用。

อธิฏฺฐานากาเรนาติ [Pg.276] อาธารากาเรน. อาธารากาโร เจตฺถ เตสํ สาติสยํ ตทธีนวุตฺติตาย เวทิตพฺโพ. ยโต ภูตานิ อนิทฺทิสิตพฺพฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ, เอวญฺจ กตฺวา จกฺขาทีนมฺปิ อธิฏฺฐานากาเรน อุปการกตา สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. น หิ ยถาวุตฺตํ ตทธีนวุตฺติตาวิเสสํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ จกฺขาทีสุ อเทสกานํ อรูปธมฺมานํ อธิฏฺฐานากาโร สมฺภวติ. ยทิปิ ยํ ยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ ตทธีนวุตฺติภาโว. เยน ปน ปจฺจยภาววิเสเสน จกฺขาทีนํ ปฏุมนฺทภาเวสุ จกฺขุวิญฺญาณาทโย ตทนุวิธานากาเรเนว ปวตฺตนฺติ, สฺวายมิธ เตสํ ตทธีนวุตฺติตาสิทฺโธ วิเสโสติ. เอวญฺหิ ปจฺจยภาวสามญฺเญ สติปิ อารมฺมณปจฺจยโต นิสฺสยปจฺจยสฺส วิเสโส วิภาวิโต โหติ. สฺวายํ นโย เหฏฺฐา ปกาสิโตว. ฉฏฺโฐ ปนาติ เอตฺถ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ อิทํ น ลพฺภติ. ยํ ปเนตฺถ ลพฺภติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา เกจี’’ติ, ตตฺถ เต เอว ธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตน’’นฺติอาทิ นิทฺทิฏฺฐํ. ยํ รูปนฺติ หทยวตฺถุํ สนฺธาย วุตฺตํ. อยํ ปน นิสฺสยปจฺจโย เตรสวิโธ. กถํ? สหชาตโต กุสลมูลา ตโย, ตถา อกุสลมูลา, อพฺยากตมูเลสุ ปน ปุเรชาตํ ลพฺภติ. อพฺยากตญฺหิ อพฺยากตสฺส สหชาตมฺปิ ปจฺจโย โหติ, ปุเรชาตมฺปิ กุสลสฺส ปุเรชาตเมว, ตถา อกุสลสฺส, กุสลาพฺยากตํ สหชาตปุเรชาตโต กุสลสฺส, สหชาตโต เอว อพฺยากตสฺส, ตถา อกุสลาพฺยากต’’นฺติ เอวํ เตรส.

“以依止之相”者，即以所依之相。此处之所依相，当知是彼等极度依彼而转起。盖诸大种被称为不可指示之所依，如是，眼等以依止之相助益，此理甚为应理。实则，除了如前所述的‘依彼转起之差别’外，于眼等中，对于无方所的无色法，并无其他依止之相可得。虽然任何法依任何法而生起，彼等皆具依彼转起之性。然而，以某种缘性之差别，于眼等有利钝之状态时，眼识等仅随顺彼相而转起，此即是此处彼等‘依彼转起’所成就之差别。如是，虽有缘性之共相，依止缘异于所缘缘之差别亦因此而显明。此理已于前述。于“第六”此处，不取“色法于某时为无色法（之缘）”。此处所取者为“某些色法”，为示彼等法，故指明“眼处(cakkhāyatana)”等。所谓“色”，是针对心所依处(hadayavatthu)而说。此依止缘有十三种。云何为十三？从俱生而言，善根有三，不善根亦然。然于无记根中，则得有前生缘。盖无记法为无记法之俱生缘，亦为前生缘；为善法唯是前生缘，为不善法亦然。善与无记法，于善法为俱生与前生缘，于无记法唯是俱生缘；不善与无记法亦然。如是共十三种。

๖๐๒. ตทธีนวุตฺติตาย อตฺตโน ผเลน นิสฺสิโตติ ยํ กิญฺจิ การณํ นิสฺสโยติ วตฺวา ตตฺถ โย ภุโส นิสฺสโย, ตํ อุปนิสฺสโยติ นิทฺธาเรติ. พลวการณภาเวน อุปการโกติ อารมฺมณภาววเสน อนนฺตรํ อนุรูปจิตฺตุปฺปาทนสมตฺถตาวเสน, เกวลญฺจ พลวนฺตํ การณํ หุตฺวา อุปการโก. เตนาห ‘‘โส’’ติอาทิ.

602. 以依彼转起、为自果所依止故，凡任何因皆可称为依止(nissaya)；于此诸依止中，极强者则确定为近依(upanissaya)。以强力之因相助益，即以所缘之相、无间之相、能生起相应心之相，以及纯粹作为强力之因而成助益。故言“彼”等。

ตตฺถ ทานํ ทตฺวาติ เทยฺยธมฺมํ จชิตฺวา. ยาย วา เจตนาย โส ทิยฺยติ, สา เจตนา ทานํ. ทตฺวาติ ตํ เจตนํ ปริโยทเปตฺวา วิสุทฺธํ กตฺวา. สีลํ สมาทิยิตฺวาติ ปญฺจงฺคทสงฺคาทิวเสน นิจฺจสีลํ คณฺหิตฺวา. อิมินา สมาทานวิรติเยว ทสฺสิตา, สมฺปตฺตวิรติสมุจฺเฉทวิรติโย ปน โลเก ‘‘สีล’’นฺติ อปากฏตฺตา น วุตฺตา. กิญฺจาปิ น วุตฺตา, อารมฺมณปจฺจโย [Pg.277] ปน โหนฺติเยว. ตตฺถ สมุจฺเฉทวิรติ เสกฺขานํเยว กุสลสฺส อารมฺมณํ โหติ, น อิตเรสํ. อุโปสถกมฺมนฺติ ‘‘ปาณํ น หเน, น จาทินฺนมาทิเย’’ติ (สุ. นิ. ๔๐๒) เอวํ วุตฺตํ อุโปสถสีลํ. ตํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขตีติ ตํ ยถาวุตฺตํ กุสลํ เสกฺโขปิ ปุถุชฺชโนปิ ปจฺจเวกฺขติ, อรหาปิ ตํ ปจฺจเวกฺขเตว. อรหโตปิ หิ ปุพฺเพ กตํ กุสลํ กุสลเมว. เยน ปน จิตฺเตน ปจฺจเวกฺขติ, ตํ กิริยจิตฺตํ นาม โหติ. ตสฺมา ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติ อิมสฺมึ อธิกาเร น ลพฺภติ. ปุพฺเพ สุจิณฺณานีติ ‘‘ทตฺวา กตฺวา’’ติ หิ อาสนฺนกตานิ วุตฺตานิ, อิมินา น อาสนฺนกตานีติ เวทิตพฺพานิ, ทานาทีหิ วา เสสานิ กามาวจรกุสลานิ ทสฺเสตุํ อิทํ วุตฺตํ. ฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติ ฌานํ สมาปนฺโน ฌานโต วุฏฺฐหิตฺวา. ‘‘ฌานํ วุฏฺฐหิตฺวา’’ติปิ ปาฬิ. เสกฺขา โคตฺรภุนฺติ โสตาปนฺนํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ โคตฺรภุํ ปจฺจเวกฺขติ. ‘‘โวทาน’’นฺติ อิทํ ปน สกทาคามิอนาคามิโน สนฺธาย วุตฺตํ. เตสญฺหิ ตํ จิตฺตํ โวทานํ นาม โหติ. เสกฺขาติ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโน. มคฺคา วุฏฺฐหิตฺวาติ มคฺคผลภวงฺคาติกฺกมวเสน อตฺตนา ปฏิลทฺธมคฺคา วุฏฺฐหิตฺวา, สุทฺธมคฺคโตเยว ปน วุฏฺฐาย ปจฺจเวกฺขณํ นาม นตฺถิ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๔) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ยทิปิ นานตฺตํ อกตฺวาว วิภตฺโต, ตถาปิ อิทมฺปิ อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยานํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

于此，“行布施后”（dānaṃ datvā）是舍弃可施之物。或者，以何种思（cetanā）施与，该思即是布施。“行布施后”是说净化该思，使其清净。“受持戒”（sīlaṃ samādiyitvā）是依五支、十支等方式受持常戒。此中只显示了受持离（samādānavirati），而当下离（sampattavirati）和正断离（samucchedavirati）在世间中因不显着而不被称为“戒”，故未说。虽然未说，但它们确实是所缘缘（ārammaṇapaccayo）。其中，正断离仅是有学（sekkha）之善的所缘，而非其他凡夫的。“布萨业”（uposathakamma）是指如“不杀生，不取不与之物”等所说的布萨戒。‘尊重而省察它’是说，有学与凡夫（puthujjana）省察如是所说的善，阿罗汉也省察它。因为阿罗汉先前所作的善确实是善。但他用以省察的心，称为唯作心（kiriyacitta）。因此，在“善为善之缘”此标题下不适用。关于“先前善行”（pubbe suciṇṇāni）：因为以“行布施后、作业后”（datvā katvā）说的是近作善（āsannakata），所以应知此（“先前善行”）所说的不是近作善；或者说，此句是为了开示布施等之外其余的欲界善。“从禅那出”（jhānā vuṭṭhahitvā）是已入禅那者从禅那中出来。“从禅那出”（jhānaṃ vuṭṭhahitvā）也是一种巴利语读法。“有学省察种姓（gotrabhu）”一句是针对须陀洹（sotāpanna）而说，因为他省察种姓心。而“净”（vodāna）是针对斯陀含（sakadāgāmi）与阿那含（anāgāmi）而说，因为他们的那个心称为净心。“有学”是指须陀洹、斯陀含、阿那含。“从道出”（maggā vuṭṭhahitvā）是依超越道、果、有分（bhavaṅga）的方式，从自己已证得的道中出来。但从纯粹的道出来后，则无省察。以“等”字摄入“以无常、苦、无我观善”等。虽然（论主）未作区分而解说，但为了显示这也是所缘增上（ārammaṇādhipati）与所缘亲依止（ārammaṇūpanissaya）的差别，而说了“于此”等。

เนสํ จิตฺตเจตสิกานํ อนนฺตรปจฺจยอนนฺตรูปนิสฺสยานํ นิกฺเขปวิเสโส อตฺถิ. ยสฺมา ปุริโม อพฺยากตธมฺมวเสน ปวตฺโต, อิตโร กุสลาทิวเสนปีติ โสปิ นิกฺเขปวิเสโส อตฺถโต เอกีภาวเมว คจฺฉติ สพฺเพสุปิ จิตฺตุปฺปาเทสุ ตทุภยสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. เอวํ สนฺเตปีติอาทิ อนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยานํ วิเสสทสฺสนํ. ยถา หีติอาทิ อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส สมฺภวทสฺสนํ.

对于作为无间缘(anantarapaccaya)与无间亲依止(anantarūpanissaya)的那些心与心所，有其特别的论述。因为前者依无记法而转起，后者亦依善法等而转起，此特别论述在义理上实则归于一，因为在一切心生起中，两者皆是所欲求的。“纵然如此”等句，是为显示无间缘与无间亲依止的差别。“正如”等句，是为显示无间亲依止的可能性。

ปกโตติ เอตฺถ ป-กาโร อุปสคฺโค, โส อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถภาเวน สุฏฺฐุกตตํ ทีเปติ. ตถา จ กตํ อตฺตโน สนฺตาเน กตํ โหตีติ อาห ‘‘อตฺตโน สนฺตาเน’’ติอาทิ. กรณญฺจ ทุวิธํ นิปฺผาทนํ, อุปเสวนญฺจาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิปฺผาทิโต วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิปฺผาทนํ [Pg.278] เหตุปจฺจยสโมธาเนน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ. อุปเสวนํ ปน กาเย อลฺลียาปนวเสน อุปโยคูปเสวนํ, วิชานนสญฺชานนาทีนํ วเสน อารมฺมณูปเสวนญฺจ. เตเนว อนาคตานมฺปิ อุตุสมฺปทาทีนํ อารมฺมณูปเสวเนน อุปเสวิตานํ ปกตูปนิสฺสยตา วุตฺตา โหติ, ปเคว อตีตปจฺจุปฺปนฺนานํ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺสาปิ หิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อุตุโภชนํ เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ฌานํ อุปฺปาเทตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๘) ปกตูปนิสฺสยภาโว ลพฺภตีติ. ปกติยา เอวาติ ปจฺจยนฺตรสงฺกรรหิเตน อตฺตโน สภาเวเนว. อุปนิสฺสโยติ พลวการณํ กตฺวา. อเนกปฺปการโต ปเภโท เวทิตพฺโพ ปญฺหาวาเร อาคตนเยน. ปจฺจยวาเร ปน –

在“自然”(pakata)一词中，“pa-”是前缀，它以能产生自果的能力而显示其善作性。如是所作是在自己相续(santāna)中作，因此说“于自相续中”等。作(karaṇa)有两种：完成(nipphādana)与习行(upasevana)。为了显示此，而说“或已完成”等。其中，完成是因缘和合而产生果。而习行是以令身体投入的方式作受用习行，以及以识知、想知等方式作所缘习行。因此，对于以所缘习行而习行的未来时节适宜等，也说有自然亲依止(pakatūpanissaya)性，何况过去与现在法？因为根据“依止现在的时节、食物、卧坐处而生起禅那”等语，可知现在法也得有自然亲依止的状态。“仅由自然”(pakatiyā eva)是说，由离于他缘混杂的自性。“亲依止”(upanissaya)即是强力之因。应依《问目》(pañhāvāra)中所来的方法了知其多种差别。而在《缘目》(paccayavāra)中则—

‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย, ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ เกสญฺจิ, กุสลา อพฺยากตานํ, อกุสลา อกุสลานํ, กุสลานํ เกสญฺจิ, อกุสลา อพฺยากตานํ, อพฺยากตา อพฺยากตานํ, อพฺยากตา กุสลานํ, อพฺยากตา อกุสลานํ, ปุคฺคโลปิ, เสนาสนมฺปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙).

“前前的诸善法，为后后的诸善法，以亲依止缘为缘；前前的诸善法，为后后的某些不善法，[以亲依止缘为缘]；善法为无记法；不善法为不善法；不善法为某些善法；不善法为无记法；无记法为无记法；无记法为善法；无记法为不善法。人与住所也以亲依止缘为缘。”

ตตฺถ เย ปุริมา เยสํ ปจฺฉิมานํ อนนฺตรูปนิสฺสโย โหนฺติ, เต เตสํ สพฺเพสมฺปิ เอกนฺเตเนว โหนฺติ, น เกสญฺจิ กทาจิ. ตสฺมา เยสุ ปเทสุ อนนฺตรูปนิสฺสโย ลพฺภติ, เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ น วุตฺตํ. เย ปน ปุริมา เยสํ ปจฺฉิมานํ อารมฺมณูปนิสฺสโย วา ปกตูปนิสฺสโย วา โหนฺติ, เต เตสํ, น สพฺเพสํ เอกนฺเตน โหนฺติ. เยสํ อุปฺปตฺติวิพนฺธกา ปจฺจยา พลวนฺโต โหนฺติ, เตสํ น ภวนฺติ, อิตเรสํ ภวนฺติ. ตสฺมา เยสุ ปเทสุ อนนฺตรปจฺจโย น ลพฺภติ, เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ วุตฺตํ. สิทฺธานํ ปจฺจยธมฺมานํ เยหิ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ ภวิตพฺพํ, เตสํ ‘‘เกสญฺจี’’ติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

于此，若前行的法为后行法的无间亲依止缘(anantarūpanissaya)，则其必然为所有后行法的缘，而非有时为某些法之缘。是故，在可得无间亲依止缘之处，不能说“某些”，故而未说。然而，若前行的法为后行法的所缘亲依止缘(ārammaṇūpanissaya)或自然亲依止缘(pakatūpanissaya)，则其并非必然为所有后行法的缘。对于那些有强力之缘障碍其生起的[法]，它们则不为其缘；对于其余的，则为其缘。是故，在不可得无间缘之处，则说“某些”。此中“某些”之义，是指在那些应由已成就的缘法所生的缘生法中，仅为其中一部分。

กสิณปญฺญตฺติยา อารมฺมณูปนิสฺสยตาภาวโต เอกจฺจาย ปญฺญตฺติยา สทฺธึ สพฺโพ ธมฺโม อารมฺมณูปนิสฺสโย, อนนฺตราตีโต จิตฺตเจตสิกราสิ อนนฺตรูปนิสฺสโย, กุสลากุสลวิปากกิริยารูปวเสน ปญฺจวิโธ [Pg.279] ปกตูปนิสฺสโยติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปฏฺฐานฏฺฐกถายํ เวทิตพฺโพ.

由于地遍概念(kasiṇapaññatti)不具所缘亲依止性，故所缘亲依止缘为一切法与某些概念。无间亲依止缘为紧接于前的已灭心与心所聚。依善、不善、异熟、唯作、色而分为五种的法，即是自然亲依止缘。此为此处之纲要。其详尽解说，则应于《发趣论义注》(Paṭṭhānaṭṭhakathā)中得知。

๖๐๓. ปฐมตรนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปุเรตรํ. อยญฺหิ ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺมวเสเนว ลพฺภติ. ปจฺจยุปฺปนฺโน จ อรูปธมฺมาเยว. เตนาห ‘‘วตฺตมานภาเวน อุปการโก’’ติ. นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา ปุเรชาตภาเวน วินา อุปการกภาวํ อคจฺฉนฺตานํ วตฺถารมฺมณานํ ปุเรชาตากาเรน อุปการกตา ปุเรชาตปจฺจยตา. เอวํ วตฺถารมฺมณวเสน ทุวิเธ ปุเรชาตปจฺจเย ‘‘จกฺขายตน’’นฺติอาทิ วตฺถุวเสน วุตฺตํ, ‘‘รูปารมฺมณ’’นฺติอาทิ อารมฺมณวเสน.

603. “更先”（paṭhamataraṃ）是指比缘生法更早。此“前生缘”（purejātapaccayo）仅通过色法而获得，而其缘生法仅是无色法。因此说“以现在状态提供助益”。对于那些若无前生状态，便无法以依止、所缘等特殊方式达到助益状态的所依与所缘而言，其以前生方式所作的助益，即是前生缘性。如此，在前生缘依所依与所缘而分为二种时，“眼处”等是依所依而说，“色所缘”等是依所缘而说。

ยํ รูปนฺติ หทยวตฺถุํ สนฺธายาห. ตตฺถ ‘‘กิญฺจิ กาเล’’ติ ปวตฺติกาลวเสน วุตฺตํ. ‘‘กิญฺจิ กาเลน’’ อิติ ปฏิสนฺธิกาลวเสน. ยานิ อารมฺมณปุเรชาเตน วินา น วตฺตนฺติ, เตสํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อารมฺมณปุเรชาตทสฺสเนน มโนทฺวาเรปิ ยํ ยํ อารมฺมณปุเรชาเตน วตฺตติ, ตสฺส ตสฺส อารมฺมณปจฺจยภูตํ สพฺพํ รูปรูปํ อารมฺมณปุเรชาตนฺติ ทสฺสิตเมว โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ปญฺหาวาเร ‘‘อารมฺมณปุเรชาตํ เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตี’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔). ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, อพฺยากโต ธมฺโม อกุสลสฺส ธมฺมสฺส ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) อพฺยากตมูลกา ตโยว วารา. เต จ ปจฺเจกํ วตฺถุปุเรชาตํ, อารมฺมณปุเรชาตนฺติ ทฺวิธา วิภตฺตา.

所谓“那色”（yaṃ rūpaṃ），是针对心所依处（hadayavatthu）而说。其中，“于某时”（kiñci kāle）是依转起时而说；“于某时”（kiñci kālena）是依结生时而说。对于那些无所缘前生则不转起的眼识等，通过开示其所缘前生，也就此开示了：在意门中，对于任何依靠所缘前生而转起的〔心〕，其作为所缘缘的一切色法，即是所缘前生。诚如问分中所说：“所缘前生：有学或凡夫观眼为无常、苦、无我”等。“无记法是无记法的前生缘；无记法是善法的前生缘；无记法是不善法的前生缘”——这三节都以无记法为根本。它们又各自分为所依前生与所缘前生二种。

๖๐๔. ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส ปุเรตรํ สิทฺธภาเว สติ ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺฉาชาตตาติ วุตฺตํ ‘‘ปุเรชาตาน’’นฺติ. อยญฺจ นโย รูปธมฺเมสุ เอว ลพฺภติ, น อรูปธมฺเมสูติ วุตฺตํ ‘‘รูปธมฺมาน’’นฺติ. ยทิ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา ปุเรตรเมว ชาตา, กถํ ปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘อุปถมฺภกตฺเตนา’’ติ. ปจฺฉาชาเตน หิ วินา สนฺตานาวิจฺเฉทเหตุภาวํ อคจฺฉนฺตานํ ธมฺมานํ เย ปจฺฉาชาตากาเรน อุปการกา, เตสํ สา วิปฺปยุตฺตาการาทีหิ วิสิฏฺฐา อุปการกตา [Pg.280] ปจฺฉาชาตปจฺจยตา. เอวํ สพฺพปจฺจยานํ ปจฺจยนฺตราการวิสิฏฺฐา อุปการกตา โยเชตพฺพา. ‘‘คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสาเจตนา วิยา’’ติ เอเตน มโนสญฺเจตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหิ อรูปธมฺเมหิ รูปกายสฺส อุปตฺถมฺภิตภาวํ ทสฺเสติ. เตเนว ‘‘อาหาราสา วิยา’’ติ อวตฺวา เจตนาคฺคหณํ กตํ. กายสฺสาติ จตุสมุฏฺฐานิกภูตุปาทายรูปสงฺขาตสฺส รูปกายสฺส. สงฺเขปโต ฐเปตฺวา รูปธมฺเม อวิสิฏฺโฐ อรูปกฺขนฺโธ ปจฺฉาชาตปจฺจโย. โส ชาติวเสน กุสโล, อกุสโล, วิปาโก, กิริยาติ จตุพฺพิโธติ เวทิตพฺพํ.

604. 当缘生法先已成就时，缘法于后生起，故称为“后生”。此理只适用于色法，不适用于无色法，故说“于诸色法”。若问：“既然缘生法已经先生起，（后生法）如何能成为它的缘呢？”答曰：“以资助故”。诚然，对于那些若无后生法便无法成为相续不断之因的诸法，那些以后生方式提供助益的（名法），其有别于不相应（vippayutta）等方式的特定助益作用，即是后生缘性（pacchājātapaccayatā）。一切缘的有别于其他缘之方式的助益作用，都应如是理解。“如雏鹫之身于食物的渴求思”，此言显示了由依意生思食（manosañcetanāhāra）而转起的无色法，对色身所起的资助作用。是故，不说“如对食物的渴求”，而特别举出“思”。所谓“身”（kāya），即指由四种因所生、被称为四大种（bhūta）及所造色（upādāyarūpa）的色身。简言之，除色法外，其余无分别的无色蕴即是后生缘。应知此缘依其自性（jāti）分为善、不善、异熟、唯作四种。

๖๐๕. กุสลาทิภาเวน อตฺตนา สทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส ปุนปฺปุนํ กรณํ ปวตฺตนํ อาเสวนฏฺโฐ, อตฺตสทิสสภาวตาปาทนํ วาสนํ วา. ปุริมปุริมาภิโยโค วิยาติ อุคฺคหณสวนธารณาทิปุริมาปุริมาเสวนา วิย. ตีสุ ปน เอเตสุ ปุริมา ปุริมาติ สมนนฺตราตีตา ทฏฺฐพฺพา. กสฺมา ปเนตฺถ อนนฺตรปจฺจเย วิย ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อพฺยากตาน’’นฺติอาทินา ภินฺนชาติเยหิ สทฺธึ นิทฺเทโส น กโตติ? อตฺตโน คตึ คาเหตุํ อสมตฺถตฺตา. ภินฺนชาติกา หิ ภินฺนชาติกานํ อาเสวนคุเณน ปคุณพลวภาวํ สมฺปาเทนฺตา อตฺตโนว กุสลาทิภาวสงฺขาตํ คตึ คาเหตุํ น สกฺกุณนฺติ. ตสฺมา เตหิ สทฺธึ นิทฺเทสํ อกตฺวา เย เยสํ วาสนาสงฺขาเตน อาเสวนคุเณน ปคุณพลวภาววิสิฏฺฐํ อตฺตโน กุสลาทิภาวสงฺขาตํ คตึ คาเหตุํ สมตฺถา, เตสํ เตหิ สมานชาติเกเหว สทฺธึ นิทฺเทโส กโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

605. 以善等的状态，通过与自身相似的努力，反复行应行之事，使之转起，此为亲近(āsevana)之义；或谓使（他法）达到与自身相似的自性，此为熏染(vāsana)。“如前前的努力”即是如受持、听闻、忆持等前前的亲近。于此三者中，“前前”应知为紧接已逝者。为何此处不像无间缘中那样，以‘前前的善法为后后的无记法……’等方式，与不同种类者一起作解释呢？因为（不同种类者）不能使（后后者）把握自身的趋向。因为不同种类者，通过亲近的功用，即使能使（其他）不同种类者达到熟练、有力的状态，也无法使（它们）把握自身那被称为善等状态的趋向。因此，不与彼等（不同种类者）一起作解释。只有对那些能够通过名为熏染(vāsanā)的亲近功用，使（后后者）把握自身那被称为善等状态、且具有熟练有力之特质的趋向的法，才与同类者一起作了解释。应如是了知。

อถ วิปากาพฺยากตํ กสฺมา น คหิตํ? อาเสวนาภาวโต. วิปากาพฺยากตญฺหิ กมฺมวเสน วิปากภาวปฺปตฺตํ กมฺมปริณามิตํ หุตฺวา ปวตฺตมานํ นิรุสฺสาหํ ทุพฺพลํ สนฺตํ อาเสวนคุเณน อตฺตโน สภาวํ คาเหตฺวา ปริภาเวตฺวา เนว อญฺญํ วิปากํ ปวตฺเตติ, น จ ปุริมวิปากานุภาวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ, อถ โข กมฺมเวคกฺขิตฺตํ ปติตํ วิย หุตฺวา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา สพฺพถาปิ วิปาเก อาเสวนา นตฺถีติ น คหิตํ. กุสลากุสลกิริยานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานมฺปิ สกมฺมปฏิพทฺธวุตฺติตาย อาเสวนคุณํ น คณฺหาตีติ กุสลาทโยปิ ตสฺส อาเสวนปจฺจโย น โหนฺติ. นานาชาติกตฺตาปิ เจเต ตสฺส อาเสวนาธานํ น [Pg.281] กโรนฺเตว. ภูมิโต, ปน อารมฺมณโต วา นานาชาติกตา นาม นตฺถีติ ปริตฺตกุสลกิริยา มหคฺคตกุสลกิริยานํ, สงฺขารารมฺมณญฺจ กุสลํ นิพฺพานารมฺมณสฺส อาเสวนปจฺจโย โหติเยว. สฺวายํ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อกุสโล ธมฺโม อกุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๖) ติธาว วุตฺโต. อพฺยากตคฺคหเณน อาวชฺชนวชฺชิตา กิริยธมฺมา คหิตา.

那么，为何不取异熟无记？因为没有重复。诚然，异熟无记是依于业力而达到异熟状态，是业所转变的；当其生起时，无励力、软弱、寂静，不能以重复之力执取并熏习其自体性，既不会令其他异熟生起，也不是执取前一异熟的威力而生起，而是犹如被业的冲力抛掷而坠落般生起。是故，在异熟中完全没有重复，所以不取。即使异熟心在善、不善、唯作（速行）之后立即生起，也因其作用与自身的业相联系，而不执取重复之力，是故善法等也不是它的重复缘。再者，也因为种类不同，这些（善法等）绝不能作为它重复的依处。然而，从界或所缘上说，则没有所谓的种类不同。是故，欲界善与唯作是广大善与唯作的重复缘；以行为所缘的善法，也是以涅槃为所缘的（种姓、遍净、道心等）善法的重复缘。是故，此重复缘仅以三类宣说：“善法于善法，不善法于不善法，无记法于无记法，以重复缘为缘。”（《发趣论》1.1.426）在此“无记”的范畴中，已含摄了除去（五门与意门）转向之外的唯作法。

๖๐๖. จิตฺตปโยโค จิตฺตกิริยา, อายูหนนฺติ อตฺโถ. ยถา หิ กายวจีปโยโค วิญฺญตฺติ, เอวํ จิตฺตปโยโค เจตนา. เตน หิ สา อุปฺปนฺนกิริยตาวิสิฏฺเฐ สนฺตาเน เสสปจฺจยสมาคเม ปวตฺตมานานํ วิปากกฏตฺตารูปานมฺปิ เตเนว สนฺตานวิเสเสน กิริยาภาเวน อุปการิกา โหติ. ตสฺส หิ กิริยาภาวสฺส ปวตฺตตฺตา เตสํ ปวตฺติ, น อญฺญถา. สหชาตานํ ปน อายูหนกิริยาภาเวน ปวตฺตมานา อุปการิกาติ กึ วตฺตพฺพํ. กมฺมนฺติ จ เจตนากมฺมเมว อธิปฺเปตํ. น หิ เจตนาสมฺปยุตฺตํ กมฺมํ อภิชฺฌาทิ กมฺมปจฺจโย โหติ. สติปิ วิปากธมฺมภาเว เจตนาวชฺชานํ อตํสภาวตฺตา วิปากาปิ เจตนา สหชาตกมฺมปจฺจโย โหติเยว, สฺวายํ กมฺมปจฺจโย ชาติวเสน จตุพฺพิโธติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ.

606. 心作用（cittapayoga）即是心行（cittakiriyā），意为努力造作（āyūhana）。诚如身语作用（kāyavacīpayoga）是表（viññatti），如是心作用即是思（cetanā）。确实，彼思在以已生起的行为所简别的相续中，当其余诸缘聚合时，对于正在转起的异熟与业生色，亦以那作为相续之差别的行为本身而成为助益者。因为彼行为状态的转起，它们才得以转起，否则不然。然而，对于俱生法，（思）以努力造作之行为的状态而转起，成为助益者，此又何须说？再者，所谓“业”，意指的仅是思业（cetanākamma）。确实，与思相应的贪（abhijjhā）等业，不成为业缘。即使有异熟法存在，但因除思之外的（异熟法）没有彼思的自性，所以异熟思也确实成为俱生业缘。此业缘依种类有四种，这一切都应解说。

๖๐๗. ‘‘นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนา’’ติ เอเตน สอุสฺสาเหหิ วิปากธมฺมธมฺเมหิ กุสลากุสเลหิ สารมฺมณาทิภาเวน สทิสานมฺปิ อสทิสํ วิปากภาวํ ทสฺเสติ. โส หิ วิปากานํ ปโยเคน อสาเธตพฺพตาย ปโยเคน, อญฺญถา วา เสสปจฺจเยสุ สิทฺเธสุ กมฺมสฺส กฏตฺตา เอว สิชฺฌนโต นิรุสฺสาโห สนฺตภาโว โหติ, น กิเลสวูปสนฺตภาโว. ตถาสนฺตภาวโต เอว หิ ภวงฺคาทโย ทุวิญฺเญยฺยา. ปญฺจทฺวาเรปิ หิ ชวนปฺปวตฺติยา รูปาทีนํ คหิตตา วิญฺญายติ, อภินิปาตสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณมตฺตา ปน วิปากา ทุวิญฺเญยฺยา เอว. นิรุสฺสาหสนฺตภาวายาติ นิรุสฺสาหสนฺตภาวตฺถาย. เอเตน ตปฺปจฺจยวนฺตานํ อวิปากานมฺปิ รูปธมฺมานํ วิปากานุกูลํ ปวตฺตึ ทสฺเสติ. ปวตฺเตติอาทิ ปญฺหาวารนยํ คเหตฺวา วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาเร ปน ‘‘วิปากา จตฺตาโร [Pg.282] ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญํ วิปากปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑๔) อาคตา. เอตฺถ จ เยสํ เอกนฺเตน วิปาโก วิปากปจฺจโย โหติ, เตสํ วเสน นยทสฺสนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อารุปฺเป กามรูปภูมีสุ วิย วิปาโก รูปสฺส ปจฺจโย โหติ.

607. “‘以无勤、寂静的状态’（Nirussāhasantabhāvenā）此言，显示了异熟与有勤的、能生异熟的善与不善法，虽然在具有所缘等方面相似，但其作为异熟的状态却不相同。因为异熟并非由（当下的）努力所成办，而是当其余诸缘通过努力或其他方式成就时，它仅因业已造作便得以实现，所以它是无勤的、寂静的状态，而不是指烦恼止息的寂静。正因为是如此寂静的状态，有分（bhavaṅga）等才难以了知。在五门中，通过速行的生起，色等所缘被了知；然而，仅仅是撞向所缘（的五识）、领受与推度的这些异熟心，则极难了知。‘为无勤寂静故’（Nirussāhasantabhāvāya）意即‘为了无勤寂静的状态’。以此显示，即使是那些本身非异熟，但以异熟为缘的色法，其生起也随顺于异熟。‘令生起’（Pavatteti）等，是依循问答章（pañhāvāra）的方法而说。而在缘起门（Paṭiccavāra）中，则如‘异熟的四无色蕴，相互以异熟缘为缘’（《发趣论》1.1.14）等所说。于此应当了知，此处的阐释方法，是针对那些异熟绝对以异熟为缘的情况而作的。因为在无色界，异熟并不像在欲界、色界中那样，能作为色的缘。

๖๐๘. สติปิ ชนกภาเว อุปตฺถมฺภกตฺตํ อาหารานํ ปธานกิจฺจนฺติ อาห ‘‘รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. อุปตฺถมฺภกตฺตญฺหิ สติปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหารานํ, อาหารชรูปสมุฏฺฐาปกรูปาหารสฺส จ โหติ. อสติปิ จตุสมุฏฺฐานิกรูปูปตฺถมฺภกรูปาหารสฺส, อสติ ปน อุปตฺถมฺภกตฺเต อาหารานํ ชนกตฺตํ นตฺถีติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธานํ. อถ วา ชนยมาโนปิ อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปตฺถมฺเภนฺโต ชเนตีติ อุปตฺถมฺภนภาโว เอว อาหารภาโวติ ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘รูปาหาโร อตฺตนา ชนิตสฺส อาหารปจฺจโย น โหติ, อญฺเญน ชนิตสฺส โหติ, ตสฺมา ‘อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ตํ ‘‘อาหาโร รูปสฺส ปจฺจโย โหนฺโต อาหารปจฺจโย น โหตีติ วิรุทฺธเมต’’นฺติ อปเร นานุชานนฺติ. รูปาหาโร เจตฺถ รูปธมฺมานํ เอว อาหารปจฺจโย โหติ. อรูปาหารา ปน รูปธมฺมานมฺปิ อาหารปจฺจโย โหนฺติ. ตญฺจ โข น เกวลํ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานเมว, อถ โข กทาจิ กฏตฺตารูปานมฺปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺหาวาเร ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

608. 即使有生成性，支持性也是食的主要作用，因此说“以支持色与非色故”。确实，即使有生成性，支持性也存在于无色食，以及能生成食生色的色食中。即使没有能支持四因生色的色食，但若没有支持性，食就没有生成性，因此支持性是主要的。又或者，食纵然在生成，也是通过不间断地支持而生成，因此支持的状态就是食的状态，故说“以支持性故”。然而有些人说：“色食对于由自身所生成的色法不是食缘，而是对于由其他因所生成的色法才是，因此说‘以支持性故’。”对此，其他人不予认可，认为：“食作为色的缘，却不是食缘，这是矛盾的。”在此，色食只是色法的食缘，而无色食也是色法的食缘。并且，这不仅是对心生色而言，有时也是对业生色而言，为了显示此义，故说“于问分中”等。

๖๐๙. อธิปติยฏฺเฐนาติ เอตฺถ น อธิปติปจฺจยธมฺมานํ วิย ปวตฺตินิวารเก อภิภวิตฺวา ปวตฺตเนน ครุภาโว อธิปติยฏฺโฐ, อถ โข ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ, ชีวเน กมฺมชรูเปหิ อรูปธมฺเมหิ จ ชีวนฺเตหิ, มนเน สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ, สุขิตาทิภาเว สุขิตาทีหิ, อธิโมกฺขปคฺคหูปฏฺฐานาวิกฺเขปปชานเนสุ, ‘‘อนญฺญาตํ ญสฺสามี’’ติ ปวตฺติยํ อาชานเน, อญฺญาตาวิภาเว จ สทฺธาทิสหชาเตหีติ เอวํ ตํตํกิจฺเจสุ จกฺขาทิปจฺจเยหิ ธมฺเมหิ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตนียตา. เตสุ หิ กิจฺเจสุ จกฺขาทีนํ อิสฺสริยํ, ตปฺปจฺจยานญฺจ ตทนุวตฺตเนน ตตฺถ ปวตฺติ. กสฺมา ปเนตฺถ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยทฺวยํ น คหิตํ, นนุ เจตมฺปิ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตียตีติ? สจฺจํ อนุวตฺตียติ, น ปน ปจฺจยภาวโต. ยถา หิ ชีวิตาหารา [Pg.283] เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสํ อนุปาลกอุปตฺถมฺภกา, อตฺถิอวิคตปจฺจยภูตา จ โหนฺติ, น เอวํ อิตฺถิปุริสภาวา ลิงฺคาทีนํ เกนจิ ปกาเรน อุปการกา โหนฺติ. ยโต ปจฺจยา สิยุํ, เกวลํ ปน ยถาสเกหิ เอว ปจฺจเยหิ ปวตฺตมานานํ ลิงฺคาทีนํ ยถา อิตฺถิอาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาโว โหติ, ตโต อญฺเญนากาเรน ตํสหิตสนฺตาเน อปฺปวตฺติโต ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา, อินฺทฺริยตา จ เตสํ วุจฺจติ. ตสฺมา น เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว วุตฺโต. จกฺขาทโย อรูปธมฺมานํเยวาติ เอตฺถ สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยานิปิ จกฺขาทิคฺคหเณน คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

609. 于“主宰义”（adhipatiyaṭṭha）一句，此处并非如增上缘法那样，以压制能障碍其生起的（其他增上缘法）而生起，此种重大之相不名为“主宰义”；而是指在见等作用中，眼识等随顺于眼根等；在维持生命中，业生色与无色法随顺于命根；在识知中，相应法随顺于（心）；在乐等状态中，（诸法）随顺于乐等；在胜解、精进、念、不散乱、了知中，以及在“我将了知未曾知者”的生起、正知、已知状态中，（诸法）随顺于信等俱生法。如是，在彼彼作用中，诸果法对眼等诸缘的随顺性即是主宰义。因为在那些作用中，眼等具有主宰力，而以其为缘的诸法通过随顺它们而在那里生起。此处为何不取男女二根呢？难道它们不也为形相等所随顺吗？诚然是随顺，但并非由于为缘。譬如，命与食，对于它们作为缘的（色法）来说，是护持者、支持者，也是有缘与不离去缘；然而男女二性并非以任何方式对形相等有所助益，以致能成为（它们的）缘。它们仅仅是，对于依各自之缘而生起的形相等法而言，作为认知“这是女性”等的缘。因为在与它们俱生的相续流中，除了这种方式外，它们不以其他方式运作，所以才说形相等随顺于它们，并称之为根。因此，不说它们是根缘。在“眼等仅是无色法之（缘）”一句中，当知乐根、苦根亦为“眼等”一词所摄。

๖๑๐. ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌานภูตานํ วิตกฺกาทีนํ วิตกฺกนาทิวเสน อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานํ เปกฺขนํ, จินฺตนํ วา วิตกฺกาทีนํเยว อาเวณิโก พฺยาปาโร อุปนิชฺฌายนฏฺโฐ. ‘‘ฐเปตฺวา ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ สุขทุกฺขเวทนาทฺวย’’นฺติ วตฺวาปิ ‘‘สตฺต ฌานงฺคานี’’ติ วจเนน อฌานงฺคานํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานํ นิวตฺตนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ ‘‘สตฺต ฌานงฺคานี’’ติ เอเตเนว สิทฺเธ ‘‘ฐเปตฺวา สุขทุกฺขเวทนาทฺวย’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ? เวทนาเภเทสุ ปญฺจสุ สุขทุกฺขทฺวยสฺส เอกนฺเตน อฌานงฺคภาวทสฺสนตฺถํ ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา, สติปิ วา ฌานงฺคโวหาเร เวทนาเภททฺวยสฺส เอกนฺเตน ฌานปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ. อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานํ ปน ยทิปิ ฌานปจฺจยตฺตาภาโว อตฺถิ, นฌานปจฺจยภาโว ปน นตฺถีติ สพฺพานิปิ สตฺต ฌานงฺคานีติ เอตฺถ คหณํ กตํ. ตตฺถ ‘‘สพฺพานิปี’’ติ วจนํ สพฺพกุสลาทิเภทสงฺคณฺหนตฺถํ, น ปน สพฺพจิตฺตุปฺปาทคตสงฺคณฺหนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เยสํ ปน ‘‘ฐเปตฺวา ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ เวทนาตฺตย’’นฺติ ปาโฐ, เตสํ ยถาวุตฺโต วิจาโร จิตฺเตกคฺคตาวเสเนว เวทิตพฺโพ.

610. 对于以审察相为所缘的寻等法而言，其特有的作用，即是通过寻等的方式接近所缘，进行审察、审视或思惟，此即审察之义。虽说“除去二种五识及苦乐二受”，但当知，通过“七禅支”一语，也排除了（二种五识中）非禅支的舍与心一境性。若如此，仅凭“七禅支”一语即已成立，为何又说“除去苦乐二受”呢？这是为了显示，在五种受的分类中，苦受与乐受绝非禅支，因为在禅支的章节中已指明；或者是为了显示，即使苦乐二受有“禅支”之名，它们也绝非禅那缘。至于舍与心一境性，虽然有时它们不作为禅那缘，但并非绝不作为禅那缘，因此在此被纳入“所有七禅支”中。此处“所有”一词是为了总摄一切善等分类，并非指总摄一切心生起中的（禅支）。若有版本作“除去二种五识及三种受”，其论述应如前说，依心一境性的情况来理解。

๖๑๑. ยโต ตโต วาติ สมฺมา วา มิจฺฉา วาติ อตฺโถ. ปญฺหาวาเร ปนาติอาทิ ยทิปิ ปจฺจยนิทฺเทเส ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณน โส อตฺโถ ญาปิโต เอว, ปญฺหาวาเร ปน สรูเปเนว คหิโตติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอเต ปน ทฺเวปิ…เป… น ลพฺภนฺติ ‘‘ยถาสงฺขฺย’’นฺติ วจนเสโส เวทิตพฺโพ. ปฏฺฐานฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เตนสฺส กถมวิโรโธติ? อธิปฺปายวเสน[Pg.284]. อยญฺหิ ตตฺถ อธิปฺปาโย – อเหตุกจิตฺเตสุ เอว ฌานมคฺคปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, น สเหตุกจิตฺเตสูติ สเหตุกจิตฺเตสุ อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น อเหตุกจิตฺเตสุ ลาภาภาวทสฺสนตฺถนฺติ. เอวญฺหิ อตฺเถ คยฺหมาเน อเหตุกจิตฺเตสุ กตฺถจิ กสฺสจิ ลาโภ น นิวาริโตติ วิญฺญายติ. เตน สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจยสฺส สมฺภโว อนุญฺญาโต โหติ. ตตฺถ หิ เยน อลาเภน ธมฺมสงฺคณิยํ มโนธาตุอาทีนํ สงฺคหสุญฺญตวาเรสุ ฌานํ น อุทฺธฏํ, ตํ อลาภํ สนฺธาย ฌานปจฺจยสฺสปิ อเหตุกจิตฺเตสุ อลาโภ วุตฺโต. ยถา หิ สเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺกาทีนํ สหชาเต สงฺกฑฺฒิตฺวา เอกตฺตคตภาวกรณํ อุปนิชฺฌายนพฺยาปาโร พลวา, น ตถา อเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสูติ. อิธ ปน ทุพฺพลมฺปิ อุปนิชฺฌายนํ ยทิ กิญฺจิมตฺตมฺปิ อตฺถิ, น เตน อุปการกตา น โหตีติ สวิตกฺกาเหตุกจิตฺเตสุปิ ฌานปจฺจยํ อนุชานนฺเตน ‘‘เอเต ปน ทฺเวปิ ฌานมคฺคปจฺจยา ทฺวิปญฺจวิญฺญาณาเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตี’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา) วุตฺตํ. ปจฺจยกถา นาม สมนฺตปฏฺฐานนิสฺสิตา, น ธมฺมสงฺคณีนิสฺสิตาติ.

611. “无论从何处”（yato tato）的意思是“无论正确或错误”。至于“在问答部分”（pañhāvāre）等，虽然在缘的解释（paccayaniddesa）中，已通过把握它们的生起（taṃsamuṭṭhānaggahaṇena）而阐明了其义，但为了表明在问答部分是以其自身的形式（sarūpeneva）来把握，才如此说。“这两个……乃至……都不可得”，应知其省略的文句是“如其数”（yathāsaṅkhya）。然而，在《发趣义注》（Paṭṭhānaṭṭhakathā）中说：“禅那与道的两种缘在无因心中都不可得。”这与它如何不矛盾呢？是由于意趣（adhippāya）的不同。此处的意趣是：禅那与道的缘“仅在”无因心中不可得，“并非在”有因心中不可得。如此说是为了表明在有因心中并非不可得，而不是为了表明在无因心中（绝对）不可得。当义理被如此理解时，可知在无因心中，于某些情况、对某些法而言，其获得并未被阻止。因此，在有寻（savitakka）的无因心中，禅那缘（jhānapaccaya）的存在是被允许的。在此，由于在《法集论》（Dhammasaṅgaṇī）中，于意界（manodhātu）等空于总摄（saṅgahasuññata）的章节里，禅那并未被举出，针对此“不可得”，才说禅那缘在无因心中也不可得。因为，在有因心生起时，将寻（vitakka）等俱生法（sahajāta）拉到一起，使其成为一体的审视作用（upanijjhāyanabyāpāro）是强有力的，而在无因心生起时则不然。然而，在此，即使审视作用微弱，只要有丝毫存在，它就并非没有助益。因此，在允许有寻的无因心中也存在禅那缘的情况下，才说：“然而，禅那与道的这两种缘，在双五识这些无因心中都不可得。”（《发趣义注·缘之优提舍释义》）所谓的缘论（paccayakathā）是依于《发趣论》（Samantapaṭṭhāna）的，而非依于《法集论》的。

๖๑๒. สมํ อวิสมํ, สมฺมา, สห วา ปกาเรหิ ยุตฺตตาย เอกีภาวูปคเมน วิย อุปการกตา สมฺปยุตฺตปจฺจยตา. กา ปน สา ปกาเรหิ ยุตฺตตาติ อาห ‘‘เอกวตฺถุกเอการมฺมณเอกุปฺปาเทกนิโรธสงฺขาเตนา’’ติ. ตตฺถ เย เอกวตฺถุกา, เต สมฺปยุตฺตาติ เอตฺตเก วุจฺจมาเน อวินิพฺโภครูเปสุ เอกํ มหาภูตํ เสสมหาภูตุปาทารูปานํ นิสฺสยปจฺจโย โหติ, เตน ตานิ เอกวตฺถุกานิ, จกฺขาทินิสฺสยภูตานิ วา ภูตานิ เอกํ วตฺถุ เอเตสุ นิสฺสิตนฺติ เอกวตฺถุกานีติ กปฺเปนฺตสฺส เตสํ สมฺปยุตฺตตาปตฺติ สิยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ เอการมฺมณคฺคหณํ. เย เอกวตฺถุกา, เอการมฺมณา จ, เต สมฺปยุตฺตาติ เอวมฺปิ จุติอาสนฺนานํ สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณาทีนํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ เอกุปฺปาทคฺคหณํ. เย เอกวตฺถุเกการมฺมเณกุปฺปาทา, เต สมฺปยุตฺตาติ กึ ปน นานานิโรธาปิ เอวํติวิธลกฺขณา โหนฺติ, อุทาหุ เอกนิโรธา เอวาติ วิจารณายํ เอกนิโรธา เอว เอวํลกฺขณา โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เอกนิโรธา’’ติ วุตฺตํ.

612. 平等无差（samaṃ avisamaṃ）、正确地（sammā），或与诸行相（pakāra）相应，如同达到一体（ekībhāva）般地起助益作用，是为相应缘（sampayuttapaccayatā）。那么，什么是与诸行相相应呢？[答]曰：“由名为同一所依（ekavatthuka）、同一所缘（ekārammaṇa）、同生（ekuppāda）、同灭（ekanirodha）”。于此，若只说“凡是同一所依者，即是相应”，那么在不可分离色（avinibbhogarūpa）中，一大种（mahābhūta）是其余大种及所造色（upādārūpa）的依缘（nissayapaccayo），因此它们是同一所依；或者，对于认为“作为眼等所依的大种，因有一个所依（vatthu）依赖于它们，故为同一所依”的人来说，它们也会有成为相应的过失。为排除此点，故加上“同一所缘”。若说“凡是同一所依且同一所缘者，即是相应”，即便如此，临死（cutiāsanna）之际的领受（sampaṭicchana）、推度（santīraṇa）等心也可能成为相应。为排除此点，故加上“同生”。若说“凡是同一所依、同一所缘、同生者，即是相应”，但具有此三种特征的法，是否亦有不同时坏灭（nānānirodha）者？抑或唯有同灭者？于此审察中，为显示具有此等特征者唯有同灭，故说“同灭”。

ปฏิโลมโต วา เอกนิโรธา สมฺปยุตฺตาติ วุจฺจมาเน เอกสฺมึ ขเณ นิรุชฺฌมานานํ รูปารูปธมฺมานํ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ‘‘เอกุปฺปาทา’’ติ [Pg.285] วุตฺตํ. เอวมฺปิ อวินิพฺโภครูปานํ อตฺถิ เอกุปฺปาเทกนิโรธตาติ เตสมฺปิ สมฺปยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ ตนฺนิวารณตฺถํ เอการมฺมณคฺคหณํ. เย เอการมฺมณา หุตฺวา เอกุปฺปาเทกนิโรธา, เต สมฺปยุตฺตาติ อยญฺจ นโย เอกวตฺถุเกสุ เอว ลพฺภติ, น นานาวตฺถุเกสูติ ทสฺสนตฺถํ เอกวตฺถุกคฺคหณํ. เย เอกวตฺถุเกการมฺมเณกุปฺปาเทกนิโรธา, เต สมฺปยุตฺตาติ ปญฺจโวการภวาเปกฺขาย เจตํ เอกวตฺถุกคฺคหณํ. อารุปฺเป ปน วตฺถุเยว นตฺถีติ กุโต เอกวตฺถุกคฺคหณสฺส อวสโร.

或者，逆向而言，若只说“凡是同灭者，即是相应”，那么在同一刹那（khaṇa）坏灭的色法与非色法（rūpārūpadhamma）也会有成为相应的过失。为排除此点，故说“同生”。即便如此，不可分离色（avinibbhogarūpa）亦有同生同灭之性，它们也会有成为相应的过失。为排除此点，故加上“同一所缘”。“凡是同一所缘，且同生同灭者，即是相应”。此理则唯于同一所依中可得，于不同所依中则不可得。为显示此点，故加上“同一所依”。“凡是同一所依、同一所缘、同生同灭者，即是相应”。而加上“同一所依”是就五蕴有（pañcavokārabhava）而言。至于在无色界（āruppa），则根本没有所依（vatthu），则加上“同一所依”的机会何在？

๖๑๓. อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺธตาย ยุตฺตานมฺปิ สมานานํ วิปฺปยุตฺตภาเวน วิสํสฏฺฐตาย นานตฺตูปคเมน อุปการกตา วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. อยญฺจ วิปฺปยุตฺตตา น สมฺปยุตฺตปจฺจยตาย วิย อญฺญมญฺญํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวเสน คเหตพฺพา, อถ โข วิสุํเยว. ตตฺถ หิ อรูปธมฺมานํ สมานชาติยตาย สมธุรํ, อิธ รูปารูปธมฺมานํ วิชาติยตาย วิธุรํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยุตฺตานมฺปิ…เป… วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา’’ติ. น หิ วตฺถุสหชาตปจฺฉาชาตวเสน อยุตฺตานํ รูปาทีนํ อารมฺมณาทิภาเวน อุปการกานํ วิปฺปยุตฺตานมฺปิ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา อตฺถิ. ยถา หิ ‘‘วตฺถุ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๔) วตฺถุนา, สหชาตปจฺฉาชาตวเสน จ ยุตฺตานํ อตฺถิ วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว, น เอวํ อยุตฺตานํ อตฺถีติ. ยทิ เอวํ รูปานํ รูเปหิ กสฺมา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วุตฺโตติ? รูปานํ รูเปหิ สติปิ อวินิพฺโภเค สมฺปโยโค วิย วิปฺปโยโค (ธาตุ. ๓) นตฺถีติ น เตสํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ. สมฺปยุชฺชมานานญฺหิ อรูปานํ รูเปหิ, รูปานญฺจ เตหิ สิยา สมฺปโยคาสงฺกาติ เตสํ อญฺญมญฺญํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา วุตฺตา. รูปานํ ปน รูเปหิ สมฺปโยโค นตฺถีติ น เตสํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา วุตฺตา.

613. 虽相互关联而相应，然以不相应、不混杂、各别差异之方式而有助益，此即不相应缘（vippayuttapaccaya）。此不相应性不应如相应缘那般，以互为缘与缘所生法的方式来理解，而应是各自独立的。于彼相应缘中，无色法因种类相同而平等（samadhuraṃ）；于此不相应缘中，色法与无色法因种类不同而不平等（vidhuraṃ）。是故说：“虽相应……乃至……不相应缘。”诚然，对于以所依、俱生、后生方式而不相应的色法等，纵使它们作为所缘等而起助益作用且为不相应法，亦无不相应缘。诚如‘所依以不相应缘为诸蕴的缘；俱生的善蕴为心生色法的缘；后生的善蕴为此先所生身的缘’等语（《发趣论》1.1.434）所示，以所依、俱生、后生方式而相应的法，存在不相应缘的状态；而不相应的法，则非如是。若然，为何不说色法对色法有不相应缘呢？因为色法对色法，虽有不可分离性，但如无相应，亦无不相应（《界论》3），是故彼等无不相应缘。诚如所说：“与四（名蕴）相应，与四（名蕴）不相应。”诚然，对于正在相应的无色法与色法，以及色法与彼等无色法，可能会生起相应的疑惑，是故说彼等互为不相应缘。然而色法与色法之间无相应，是故不说彼等有不相应缘。

รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ, อรูปิโนปิ รูปีนนฺติ เอตฺถ อรูปคฺคหณํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ วเสน เวทิตพฺพํ. อรูปธมฺเมสุ หิ จตฺตาโร เอว ขนฺธา สหชาตปุเรชาตานํ รูปธมฺมานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. นิพฺพานํ ปน ยถา [Pg.286] อรูปธมฺมานํ สมฺปยุตฺตปจฺจโย น โหติ, เอวํ รูปธมฺมานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น โหติ. ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค, จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ (ธาตุ. ๓) หิ วุตฺตํ. ตสฺมา อรูปธมฺเมสุ จตุนฺนํ ขนฺธานเมว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. วุตฺตญฺจ ปญฺหาวาเร ‘‘สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๔). รูปิโน ธมฺมาติ เจตํ หทยวตฺถุโน เจว จกฺขาทีนญฺจ วเสน เวทิตพฺพํ. รูปธมฺเมสุ หิ ฉ วตฺถูนิเยว อรูปกฺขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย. รูปายตนาทโย ปน อารมฺมณธมฺมา กิญฺจาปิ วิปฺปยุตฺตธมฺมา, วิปฺปยุตฺตปจฺจโย ปน น โหนฺติ. กึ การณา? สมฺปโยคาสงฺกาภาวโต. อรูปกฺขนฺธา หิ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อพฺภนฺตรโต นิกฺขมนฺตา วิย อุปฺปชฺชนฺตีติ สิยา ตตฺถ อาสงฺกา ‘‘กึ นุ โข อิเม อิเมหิ สมฺปยุตฺตา, อุทาหุ วิปฺปยุตฺตา’’ติ? อารมฺมณธมฺมา ปน วตฺถุสนฺนิสฺสเยน อุปฺปชฺชมานานํ อารมฺมณมตฺตํ โหนฺตีติ นตฺถิ เตสุ สมฺปโยคาสงฺกาติ น เต วิปฺปยุตฺตา. สมฺปโยคาสงฺกาสพฺภาวโต วตฺถูนิเยว วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ปญฺหาวาเร ‘‘วตฺถุ กุสลานํ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย, วตฺถุ อกุสลานํ ขนฺธานํ, จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา’’ติอาทิ. สฺวายํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย ‘‘สหชาตปจฺฉาชาตโต กุสเลน อพฺยากตํ, ตถา อกุสเลน อพฺยากตํ, สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตโต อพฺยากเตน อพฺยากตํ, วตฺถุปุเรชาตโต อพฺยากเตน กุสลํ, ตถา อกุสลนฺติ กุสลมูลเมกํ, อกุสลมูลเมกํ, อพฺยากตมูลานิ ตีณี’’ติ ปญฺจวิโธ เวทิตพฺโพ.

“色法为无色法（之缘），无色法亦为色法（之缘）”，于此，当知“无色”一词是依四（名）蕴而说。诚然，于无色法中，仅四蕴为俱生与前生色法之不相应缘。然而，涅槃（nibbāna）犹如非无色法之相应缘，亦非色法之不相应缘。诚如所言：“与四（名蕴）相应，与四（名蕴）不相应。”（《界论》3）是故，于无色法中，唯四蕴具有不相应缘性。于《发趣论》之问答篇中亦言：“俱生之善蕴，以不相应缘为心生色法之缘”等（《发趣论》1.1.434）。所谓“色法”，当知是依心所依处（hadayavatthu）及眼等（六所依处）而说。诚然，于色法中，唯六所依处为无色蕴之不相应缘。而色处等所缘法，虽为不相应法，然非不相应缘。是何因缘？因无相应之疑虑故。诚然，无色蕴生起时，犹如自眼等所依处之阿邦答勒（abbhantara）而出，故彼处或有此疑：“此等法与彼等法究竟为相应，抑或不相应？”而所缘法仅为依所依处而生起者之所缘，于彼等中无相应之疑虑，故彼等非为不相应缘。因有相应之疑虑存在，故唯所依处为不相应缘。此于问答篇中亦言：“所依处以不相应缘为善蕴之缘，所依处为不善蕴之缘，眼处为眼识界之缘”等。当知此不相应缘有五种：“由俱生与后生，善法为无记法（之缘）；如是，不善法为无记法（之缘）；由俱生、前生与后生，无记法为无记法（之缘）；由所依前生，无记法为善法（之缘）；如是，（无记法）为不善法（之缘）。”如是，善根一，不善根一，无记根三。

๖๑๔. ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขเณนาติ ปจฺจุปฺปนฺนสภาเวน. เตน ‘‘อตฺถิ เม ปาปกมฺมํ กตํ, อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ (ปุ. ป. จตุกฺกอุทฺเทส ๒๔) จ เอวมาทีสุ วุตฺตํ นิพฺพตฺติตูปลพฺภมานตาลกฺขณํ อตฺถิภาวํ นิวาเรติ. สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกตฺตปฺปธานา อตฺถิภาเวน อุปการกตาติ อาห ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. อิทญฺจ อุปตฺถมฺภกตฺตํ วตฺถารมฺมณสหชาตาทีนํ สาธารณํ อตฺถิภาเวน อุปการกตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สตฺตธา มาติกา นิกฺขิตฺตา’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา เอว ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน’’ติอาทินา สหชาตวเสน อตฺถิปจฺจโยทสฺสิโต[Pg.287], ‘‘จกฺขายตน’’นฺติอาทินา ปุเรชาตวเสน, ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสายา’’ติอาทินา สหชาตปุเรชาตวเสน. เอวมยํ ปาโฐ สหชาตปุเรชาตอตฺถิปจฺจยวเสเนว อาคโต.

614. 以现前相，即是以现前自性。由此，它遮止了在诸如“我有已造的恶业，有为自身利益而行道的个人”(《人施设论》第四品，24）等说法中所说的，那种具有被生起与被获得之特征的存在。即使有生成作用，但以支持作用为主，因其存在而有助益，故说“以支持性”。此支持性，应知是对于所依、所缘、俱生等共通的，因其存在而有助益。为了以巴利原文来显示“七种论母已陈述”所说的意义，而说了“如说”等。其中，以“四无色蕴”等显示了俱生方式的存在缘(atthipaccaya)，以“眼处”等显示了前生方式的，以“依靠于色”等显示了俱生与前生方式的。如是，这段文句仅是依俱生存在缘与前生存在缘的方式而来。

อญฺญตฺถ ปน ตโต อญฺญถาปิ อาคโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺหาวาเร ปนา’’ติอาทิมาห. ตํ เตน ปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสนาปิ อตฺถิปจฺจยตฺตํ วิภาเวติ. ปุริมปาเฐ ปน สาวเสสา เทสนา กตาติ เวทิตพฺพํ. สติ จ เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตหิ เอกโต, ปุเรตรํ, ปจฺฉา จ อุปฺปนฺนภาเว สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาวโต อาหาโร, อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลภนฺติ, ตทภาโว จ เตสํ ธมฺมสภาววเสน ทฏฺฐพฺโพ. สฺวายํ อตฺถิปจฺจโย ‘‘สหชาตโต กุสเลน กุสลํ, สหชาตปจฺฉาชาตโต กุสเลน อพฺยากตํ, สหชาตโต เอว กุสเลน กุสลาพฺยากตนฺติ กุสลมูลา ตโย, ตถา อกุสลมูลา. สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยโต ปน อพฺยากเตน อพฺยากตํ, วตฺถารมฺมณปุเรชาตโต อพฺยากเตน กุสลํ, ตถา อกุสลํ. สหชาตปุเรชาตโต กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ กุสลสฺส, สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยโต กุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ อพฺยากตสฺส, สหชาตปุเรชาตโต อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ อกุสลสฺส, สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยโต อกุสลญฺจ อพฺยากตญฺจ อพฺยากตสฺสา’’ติ เอวํ เตรสวิโธ. สงฺเขเปน กุสลากุสลวิปากกิริยรูปวเสน ปญฺจวิโธ อตฺถิปจฺจโย, น นิพฺพานํ. โย หิ อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการโก อตฺถิภาวํ ลภิตฺวา อุปการโก โหติ, โส อตฺถิปจฺจโย โหติ. นิพฺพานญฺจ นิพฺพานารมฺมณานํ น อตฺตโน อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการกํ หุตฺวา อตฺถิภาวลาเภน อุปการกํ โหตีติ, อุปฺปาทาทิยุตฺตานํ วา นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธ อุปการกภาโว อตฺถิปจฺจยตาติ, น นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจโย โหติ.

然而，为了说明在别处也有不同于该文的呈现，而说了“在问答篇中”等。它也通过后生、食与根之力阐明了该存在缘性。应当知道，在前文中，所作的教示是有保留的。并且，食与根虽然是某些法的缘，但由于它们在与那些缘生法同时、更早或之后生起时，不具有俱生等缘性，因此食与根不获得俱生等的分类。它们不具有此（俱生等缘性），应依诸法的自性了知。此存在缘有十三种：由俱生，善法缘于善法；由俱生与后生，善法缘于无记法；仅由俱生，善法缘于善法与无记法——此为善根的三种。不善根的（三种）也与此类似。再者，由俱生、前生、后生、食与根，无记法缘于无记法；由所依、所缘与前生，无记法缘于善法，以及不善法；由俱生与前生，善法与无记法缘于善法；由俱生、前生、后生、食与根，善法与无记法缘于无记法；由俱生与前生，不善法与无记法缘于不善法；由俱生、前生、后生、食与根，不善法与无记法缘于无记法。简而言之，存在缘依善、不善、异熟、唯作、色而有五种，涅槃不是存在缘。诚然，凡是因其自身不存在而无助益，在获得存在后方有助益者，彼即是存在缘。而涅槃对于以涅槃为所缘的诸法而言，并非是因其自身不存在而无助益，后通过获得存在而变得有助益；或者说，存在缘性，是对于具有生起等的法而言，与“以不存在而助益”相反的助益状态，因此涅槃不是存在缘。

๖๑๕. อารมฺมเณ ผุสนาทิวเสน ปวตฺตมานานํ ผสฺสาทีนํ อเนเกสํ สหภาโว นตฺถีติ เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย สติ ทุติโย น โหติ, อสติ ปน โหตีติ เตน นตฺถิภาเวน อุปการกตา นตฺถิปจฺจยตา. สติปิ ปุริมตรจิตฺตานํ นตฺถิภาเว น เตน ตานิ นตฺถิภาเวน อุปการกานิ, อนนฺตรเมว ปน อตฺตโน อตฺถิภาเวน ปวตฺติโอกาสํ [Pg.288] อลภมานํ นตฺถิภาเวน โอกาสํ ททมานํ วิย อุปการกํ โหตีติ ‘‘ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกา’’ติ อาห. ปฏุปฺปนฺนานนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ.

615. 对于以触等方式在所缘中生起的众多触等（心所）而言，没有俱有性，因此当一个触等聚合存在时，第二个不会生起；但当（第一个）不存在时，（第二个）就会生起。因此，以其不存在而有助益，即是无有缘（natthipaccaya）。即使更前诸心不存在，它们也并非因此以其不存在而有助益。然唯有紧随其后的（心），当其自身存在时，（后续心）无法获得生起的机会；（现在）它以其不存在，犹如给予机会而成为助益，因此说“通过给予生起的机会而有助益”。“现前者”（Paṭuppannānaṃ）即是“现在的法”（paccuppannānaṃ）。

‘‘เต เอวา’’ติ เอเตน นตฺถิวิคตปจฺจยานํ ธมฺมโต วิเสสาภาวมาห. เอวํ สนฺเตปิ อภาวมตฺเตน อุปการกตา โอกาสทานํ นตฺถิปจฺจยตา, สภาวาวิคเมน อปฺปวตฺตมานานํ สภาววิคเมน อุปการกตา วิคตปจฺจยตา. นตฺถิตา จ นิโรธานนฺตรา สุญฺญตา, วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

通过“正是那些（法）”（Te evā），（作者）说明了无有缘（natthipaccaya）与离去缘（vigatapaccaya）在法上没有差别。即使如此，仅凭不存在的状态而助益，即给予机会，是为无有缘；对于因自性未离去而未生起的诸法，通过其自性的离去而有助益，是为离去缘。再者，无有（natthitā）是紧随灭尽之后的空性，离去（vigatatā）是已达到灭尽的状态，此即是它们的区别。

อตฺถิปจฺจยธมฺมา เอว จาติ จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน น เกวลํ นตฺถิวิคตปจฺจยา เอว ธมฺมโต อวิสิฏฺฐา, อถ โข อตฺถิอวิคตปจฺจยาปีติ อิมมตฺถํ ทีเปติ. ยทิปิเม ปจฺจยา ธมฺมโต อวิสิฏฺฐา, ตถาปิ อตฺถิตาย สสภาวตาย อุปการกตา อตฺถิปจฺจยตา, สภาวาวิคเมน นิโรธสฺส อปฺปตฺติยา อุปการกตา อวิคตปจฺจยตาติ ปจฺจยภาววิเสโส ธมฺมาวิเสเสปิ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานญฺหิ สมตฺถตาวิเสสํ สพฺพํ ยาถาวโต อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ภควตา จตุวีสติปจฺจยวิเสสา วุตฺตาติ ธมฺมสฺสามิมฺหิ สทฺธาย ‘‘เอวํ วิเสสา เอเต ธมฺมา’’ติ สุตมยญาณํ อุปฺปาเทตฺวา จินฺตาภาวนามเยหิ ตทภิสมยาย โยโค กรณีโย.

在“有缘法亦”（Atthipaccayadhammā eva ca）中，“亦”（ca）字是总括之义。它表明不仅无有缘与离去缘于法上无差别，而且有缘与不离去缘亦无差别。即使这些缘于法上无差别，但以存在性、自性而助益，即为有缘（atthipaccaya）；以自性不离去、未达灭尽而助益，即为不离去缘（avigatapaccaya）。因此，即使于法上无差别，也应了知缘的状态差别。因为世尊（Bhagavā）如实地完全觉悟了一切法的能力差别，才宣说了二十四种缘的差别。故应对法主（dhammassāmī）具足信心，生起“这些法确实有这样的差别”的闻所成慧，并应通过思所成慧与修所成慧致力于现观它。

เอตฺถ จ อารมฺมณอนนฺตรสมนนฺตรอุปนิสฺสยปุเรชาตอาเสวนสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา อรูปธมฺมานํเยว, ปจฺฉาชาตปจฺจโย รูปธมฺมานํเยว, อิตเร จุทฺทส รูปารูปธมฺมานํ.

于此，所缘缘、无间缘、等无间缘、亲依止缘、前生缘(purejātapaccaya)、重复缘(āsevanapaccaya)、相应缘、非有缘、离去缘，仅为名法之缘；后生缘仅为色法之缘；其余十四缘通于名色法。

เหตุอนนฺตรสมนนฺตราเสวนปจฺฉาชาตกมฺมวิปากฌานมคฺคสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา อรูปธมฺมา เอว, ปุเรชาตปจฺจโย รูปเมว, อุภยํ อารมฺมณูปนิสฺสเย ฐเปตฺวา เสสา, เต ทฺเว ปญฺญตฺติสภาวาปิ โหนฺติ.

因缘、无间缘、等无间缘、重复缘(āsevanapaccaya)、后生缘、业缘、异熟缘、禅那缘、道缘、相应缘、非有缘、离去缘，仅是名法；前生缘(purejātapaccaya)仅是色法；除所缘缘与亲依止缘外，其余诸缘通于名色二法。彼二缘亦有施设之自性。

อนนฺตรสมนนฺตราเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา อตีตา เอว. อารมฺมณารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยา ติกาลิกา, กาลวินิมุตฺตา จ. กมฺมปจฺจโย อตีตปจฺจุปฺปนฺนวเสน ทฺวิกาลิโก. เสสา ปญฺจทส ปจฺจุปฺปนฺนาว.

无间缘、等无间缘、重复缘(āsevanapaccaya)、非有缘、离去缘，仅属过去。所缘缘、所缘增上缘、所缘亲依止缘，通于三时，亦超越时间。业缘依过去与现在而通于二时。其余十五缘仅属现在。

ตถา อนนฺตรสมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยาเสวนปจฺจยา, นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย, นตฺถิวิคตปจฺจยา จาติ อิเม ปจฺจยา ชนกา เอว, น อุปตฺถมฺภกา. ปจฺฉาชาตปจฺจโย อุปตฺถมฺภโก เอว, น ชนโก[Pg.289]. เสสา ชนกา จ อุปตฺถมฺภกา จาติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

如是，无间缘、等无间缘、无间亲依止缘、自然亲依止缘、重复缘(āsevanapaccaya)、异时业缘、非有缘、离去缘，此等诸缘仅为生起缘，非支持缘；后生缘仅为支持缘，非生起缘；其余诸缘既为生起缘亦为支持缘。此差别亦应了知。

อวิชฺชาปจฺจยาสงฺขารปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

无明缘行句广说之释义

๖๑๖. ปจฺจเยสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ทุวิธา ทฺวิปฺปกาเรน. อเนกธาติ สตฺตรสธา อารมฺมณปจฺจยาทิวเสน.

616. “于诸缘中”(paccayesu)是用于决断的处格。二种，即以二种方式。多种，即依所缘缘等分为十七种。

อภิญฺญาจิตฺเตนาติ เจโตปริยปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณสงฺขาตาหิ อภิญฺญาหิ สหคตจิตฺเตน. สโมหจิตฺตชานนกาเลติ ปเรสํ, อตฺตโน จ สโมหสฺส จิตฺตสฺส ชานนกาเล. อวิชฺชาปุพฺพงฺคมา อกุสลปฺปวตฺติโย ยา กาจิ วิปตฺติโย, สพฺพา ตา โมหมูลิกาติ จ อวิชฺชาย อาทีนวทสฺสเนน อวิชฺชาสมติกฺกมตฺถาย วิวฏฺฏาภิปตฺถนายาติ อตฺโถ. ทฺวินฺนมฺปิ เตสํ ปุญฺญาภิสงฺขารานํ. อวิชฺชาสมฺมูฬฺหตฺตาติ ภวาทีนวปฺปฏิจฺฉาทิกาย อวิชฺชาย สมฺมูฬฺหตฺตา. ตาเนว ปุญฺญานีติ ตาเนว ยถาวุตฺตานิ กามาวจรรูปาวจรปุญฺญานิ. อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ.

“以神通心”(Abhiññācittena)者，谓与被称为他心智(cetopariyañāṇa)、宿住智(pubbenivāsañāṇa)、未来智(anāgataṃsañāṇa)等诸神通相应之心。于了知他人与自己之愚痴心时。“诸不善之发生，以无明为前导；任何过患，彼等一切皆以痴为根本”，此即通过观察无明之过患，为超越无明而希求出离之义。对于此二福行而言，“为无明所惑乱”(avijjāsammūḷhattā)者，谓为遮蔽有之过患的无明所惑乱。“彼等福业”(Tāneva puññāni)者，即如前所述的欲界与色界福业。“以亲依止缘为缘”，此为关联。

ราคาทีนนฺติ ราคทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโทมนสฺสานํ. อวิชฺชาสมฺปยุตฺตตฺตา ราคาทีนํ ราคาทิอสฺสาทนกาเลสุ อวิชฺชํ อารพฺภ อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ครุํ กตฺวา อสฺสาทนํ ราคทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตาย เอว อวิชฺชาย โยเชตพฺพํ. อสฺสาทนญฺจ ราโค, ตทวิยุตฺตา จ ทิฏฺฐีติ อสฺสาทนวจเนเนว ยถาวุตฺตํ อวิชฺชํ ครุํ กโรนฺตี ทิฏฺฐิ จ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ราคาทีหิ จ ปาฬิยํ สรูปโต วุตฺเตหิ ตํสมฺปยุตฺตสงฺขารสฺส อวิชฺชารมฺมณาทิตํ ทสฺเสติ. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ ปาณาติปาตาทีสุ น อาทีนวทสฺสิโน. อวิชฺชาย อนารมฺมณสฺส, ปฐมชวนสฺส จ อารมฺมณาธิปติอนนฺตราทิปจฺจยวจเนสุ อวุตฺตสฺส, วุตฺตสฺส จ สพฺพสฺส สงฺคณฺหนตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ อาห.

“贪等”(Rāgādīnaṃ)者，谓贪、见、疑、掉举、忧。因贪等与无明相应，故当知其于享受贪等之时，缘于无明而生起。重视享乐，则应只与贪、见相应之无明相联系。享乐即是贪，与彼不离者即是见，是故当知，仅“享乐”一词，即已说明了重视如前所述之无明的见。圣典中以其自性所说的贪等，显示了与彼相应的行是以无明为所缘等。“不见过患”(anādīnavadassāvino)者，谓于杀生等不见其过患。为总括在阐述所缘、增上、无间等缘的文句中，所有已说及未说之一切，包括无明非其所缘者及初速行，故说“任何”(yaṃ kiñci)。

วุตฺตนเยนาติ สมติกฺกมภวปตฺถนาวเสน ปุญฺญาภิสงฺขาเร วุตฺตนเยน.

“如前所说之理”(Vuttanayena)者，谓在福行中，以超越无明、希求（无色）有之力的方式而说。

๖๑๗. กึ ปนายนฺติอาทินา โจทกสฺส อยมธิปฺปาโย – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติ เอตฺถ สมฺภวนฺติ เอวาติ อวธารณํ น ยุชฺชติ[Pg.290], อวเสสปจฺจยสมวายาภาเว สงฺขารานํ สมฺภวาภาวโต. ตถา สงฺขารา เอวาติ อวธารณมฺปิ น ยุชฺชติ. กสฺมา? อญฺเญสญฺจ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ สมฺภวสฺส ตโต อิจฺฉิตพฺพตฺตา. วากฺยสฺส อวธารณผลตฺตา อวิชฺชาปจฺจยา เอว สงฺขารา สมฺภวนฺตีติ อวธารเณ คยฺหมาเนปิ อยํ โทโส. กสฺมา? ยสฺมา โลภาทิกมฺมนิทานอุปาทานวตฺถารมฺมณมนสิการาทโย อญฺเญปิ ปจฺจยา ลพฺภนฺติเยวาติ. ตตฺถ เอกาติ อสหายา, การณนฺตรนิรเปกฺขาติ อตฺโถ. อญฺเญปิ ปจฺจยา สหการิการณภูตา. โทสเมตฺถ วตฺตุกาโม โจทโก ปุจฺฉตีติ ญตฺวา อาจริโย อาห ‘‘กึ ปเนตฺถา’’ติ. เอตฺถ อวิชฺชาย ปจฺจยนฺตเรน รหิตภาเว จ สหิตภาเว จ กึ ปน วตฺตพฺพํ, อสมตฺตา เต โจทนา, อวสิฏฺฐญฺจ ตาว กเถหีติ วุตฺตํ โหติ. เอกการณวาโท อาปชฺชตีติ โทสปฺปสงฺโค วุตฺโต. อนิฏฺโฐ หิ เอกการณวาโท สพฺพตฺถ สพฺพกาลํ สมฺภวาปตฺติโต, เอกสทิสาสภาวาปตฺติโต จ.

617. 以“Kiṃ panāyaṃ”等语，诘难者的意趣是——在“无明缘行生起”一句中，断言“唯独生起”是不合理的，因为在缺少其余诸缘和合的情况下，诸行就不会生起。同样，断言“唯独诸行”也是不合理的。为何？因为也希求从彼（无明）生起其他缘生法。由于句子有强调（限定）的作用，即使执取“唯独由无明为缘，诸行才生起”的限定，亦有此过失。为何？因为确实可得贪等、业因、取、依处、所缘、作意等其他诸缘。在此，“一”(eka)的意思是“无伴”(asahāya)，即“不依赖其他因”(kāraṇantaranirapekkha)。其他诸缘是作为协助因。阿阇梨了知诘难者欲说此过而发问，故说：“那么，对此有何可说？”此言意谓：“在此，关于无明缺少其他缘或具有其他缘，有何可说？你的诘难尚未完备，请先说完剩余的部分。”（此举）指出了会陷入“一因论”(ekakāraṇavāda)的过失。一因论实为不可取，因为它会导致其果在一切处、一切时都生起，以及（其果）会陷入同一性质的过失。

ยสฺมา เอกํ น เอกโตติอาทีสุ ตีสุ ปกาเรสุ อวิชฺชมาเนสุ ปาริเสเสน อเนกโต อเนกเมวาติ เอตสฺมึ จตุตฺเถ เอว ปกาเร วิชฺชมาเน เอกเหตุผลทีปเน อตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา น นุปปชฺชติ อุปปชฺชติเยว. เอกํ ผลํ เอกโต นตฺถิ, อเนกมฺปิ เอกโต นตฺถิ. อเนกโตปิ เอกํ ผลํ โน อตฺถีติ สมฺพนฺโธ.

由于“一果从一因”、“多果从一因”与“一果从多因”这三种方式皆不存在，通过剩余法，唯独在“由多因生多果”这第四种方式存在的情况下，开示一因一果才有意义。因此，这并非不成立，而是确实成立。其关联是：一果不是从一因而有，多果也不是从一因而有，从多因也不是有一果。

เอเกกเหตุผลทีปนนฺติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอกเหตุทีปนํ, ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ เอกผลทีปนนฺติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ เอเกกเหตุผลทีปนํ กตํ.

所谓“开示一一因果”，是指“无明缘行”是开示一因，“行缘识”是开示一果，如是在在处处，皆作了一一因果的开示。

เวเนยฺยานํ อนุรูปโตติ เวเนยฺยานํ อชฺฌาสยสฺส อนุรูปโต. เอกสฺเสว เหตุโน, ผลสฺส จ ทีปนา สตฺถุ เทสนาวิลาสโต วา เวเนยฺยปุคฺคลานํ อชฺฌาสยโต วา. ตทุภยสฺส ปเนตฺถ การณํ ตตฺถ ตตฺถ เทเสตพฺพสฺส อตฺถสฺส ปธานตา, ปากฏตา, อสาธารณตา จ. เทสนาวิลาสปฺปตฺตา จ พุทฺธา ภควนฺโต เต เทเสตพฺเพ อตฺเถ พหูสุปิ ปริยาเยสุ ลพฺภมาเนสุ ยถารุจิตํ คเหตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺติ, สา เทสนาวิลาสานุรูปตา. ตตฺถ ปน เยน ปริยาเยน เย เวเนยฺยา พุชฺฌนฺติ, เตเนว เตสํ โพธนํ, สา เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปตา.

“随顺所化”，是随顺所化众生的意乐。阐明单一的因与果，是依于导师说法的善巧，或是依于所化众生的意乐。于此，此二者的原因，在于彼彼处所应宣说之义的主要性、显著性与不共性。诸佛世尊成就说法之善巧，即使在所应宣说之义上有多种方式可得，亦会随其所乐选取而说法，此即随顺说法善巧。再者，以何种方式能令所化众生觉悟，即以此方式令他们觉悟，此即随顺所化众生之意乐。

ยถาผสฺสํ [Pg.291] เวทนาววตฺถานโตติ ‘‘สุขเวทนียํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๑๒๙), ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๔; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) จ สุขเวทนียผสฺสาทิจกฺขุสมฺผสฺสาทิอนุรูเปน สุขเวทนาทิจกฺขุสมฺผสฺสชาเวทนาทีนํ ววตฺถานโต. สมาเนสุปิ หิ จกฺขุรูปาทีสุ ผสฺสวเสน สุขาทิวิปริยายาภาวโต, สมาเนสุ รูปมนสิการาทีสุ จกฺขาทิสงฺฆฏฺฏนวเสน จกฺขุสมฺผสฺสชาทิวิปริยายาภาวโต, อญฺญปจฺจยสามญฺเญปิ จกฺขุสมฺผสฺสวเสน สุขาทิจกฺขุสมฺผสฺสชาทีนํ โอฬาริกสุขุมาทิสงฺกราภาวโต จาติ อตฺโถ. ยถาวุตฺตผสฺสสฺส สุขาทีนํ อวิปรีโต ปจฺจยภาโว เอว ยถาเวทนํ ผสฺสววตฺถานํ. การณผลวิเสเสน วา ผลการณวิเสสนิจฺฉโย โหตีติ อุภยตฺถาปิ นิจฺฉโย ปวตฺถานนฺติ วุตฺโต.

“如触而分别受”，是指：如“诸比丘，缘乐受触而生起乐受”等（《相应部》4.129），以及“缘眼与色而生起眼识，三者和合为触，缘触而有受”等（《中部》1.204, 400；3.421, 425, 426；《相应部》2.43-44；2.4.60；《论事》465, 467）所示，依于乐受触等、眼触等，而分别乐受等、眼触所生受等。因为：即使眼与色等相同，但由于触，乐受等不会颠倒；即使色与作意等相同，但由于眼等之撞击，眼触所生受等不会颠倒；即使其他诸缘相同，但由于眼触，乐受等眼触所生受亦无粗细等之混杂。此即其义。如前所述，触对于乐受等的不颠倒缘性，即是“随受而分别触”。或者说，由因果之差别，而有果因差别之抉择，因此，于此二处（触与受），此抉择即被称为“分别”。

กมฺมาทโยติ กมฺมอาหารอุตุอาทโย อปากฏา เสมฺหปฏิกาเรน โรควูปสมนโต. เสมฺหสฺส มนฺทภาวาทินา จ เสมฺหํเยว ปากฏํ การณํ. อยมิธ อวิชฺชา สงฺขารานํ เหตุภาเวน ทีปิตาติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาทานุปสฺสิโน ตณฺหา ปวฑฺฒตีติ วจนโตติ ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓) อิมินา สุตฺเตน ตณฺหาย สงฺขารการณภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ อตฺโถ. ปุน ตสฺสาปิ อวิชฺชาย การณนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา อาสวสมุทโยติ จ วจนโต’’ติ อาห. ตณฺหา วา จตุรุปาทานภูตา กามาสวทิฏฺฐาสวา จ สงฺขารสฺส การณนฺติ ปากฏา อวิชฺชาเหตุกาติ สุตฺตทฺวเยนาปิ อวิชฺชาย ปากฏํ สงฺขารานํ การณภาวเมว ทสฺเสติ. ‘‘อสฺสาทานุปสฺสิโน’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓) หิ วจเนน ภวาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนกิจฺจา อวิชฺชา ตณฺหาย การณนฺติ ทสฺสิตา โหติ. ยสฺมา อวิทฺวา, ตสฺมา ปุญฺญาภิสงฺขาราทิเก อภิสงฺขโรตีติ อวิชฺชาย สงฺขารการณภาวสฺส ปากฏตฺตา อวิทฺทสุภาโวว สงฺขารการณภาเวน วุตฺโต. ขีณาสวสฺส สงฺขาราภาวโต, อสาธารณตฺตา จ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ สาธารณการณานิ วตฺถารมฺมณาทีนีติ [Pg.292] ปุญฺญภวาทีนวปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ อสาธารณํ การณนฺติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอเตเนว ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑; มหาว. ๑; เนตฺติ. ๒๔) เอตฺถ ปน ปธานตฺตา, ปากฏตฺตา, อสาธารณตฺตาติ เอเกกเหตุผลทีปนปริหารวจเนน สพฺพตฺถ ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติอาทีสุ โพธเนยฺยชฺฌาสยวเสน ธมฺมสฺส โพธนสงฺขาตํ ปโยชนํ เวทิตพฺพํ.

业、食、时节等因不明显，是因以对治痰而平息疾病。又因痰的迟缓等，痰本身是明显的原因。在此“无明缘行”的文句中，此无明被阐明为诸行之因，如是关联。所谓“于结缚法中随观味者，渴爱增长”，是说因为“诸比丘，于结缚法中随观味者，渴爱增长；缘渴爱故有取，缘取故有”（《相应部》2.53）此经，已说明渴爱是诸行之因。为了显示那渴爱之因也是无明，故说“无明集故诸漏集”等语。或者，渴爱，以及成为四种取的欲漏、有漏、见漏，是行的明显之因，且以无明为因。如是，以两部经也显示了无明正是诸行的明显之因。确实，以“随观味者”（《相应部》2.53）之语，显示了具有覆蔽有之过患作用的无明，是渴爱之因。因为是无智者，所以造作福行等，由于无明是诸行之因是明显的，故无智者的状态本身被称为诸行之因。（此说成立，）因为漏尽者无有诸行，以及（无明）是不共（于漏尽者）故。或者，应见此义：所依、所缘等是福行等的共同因，而覆蔽福有等过患的无明，是福行等的不共因。正以此“因为是主要、明显、不共”这逐一开示因果的解答之语，在“无明缘行，行缘识”（《中部》3.126；《相应部》2.1；《自说》1；《大品》1；《导论》24）等此处，以及在“触缘受，受缘爱”等一切处，应知其作用是随顺所化有情的意乐而令了知法。

๖๑๘. ‘‘เอกนฺตานิฏฺฐผลายา’’ติ เอเตน วิรุทฺธภาวํ, ‘‘สาวชฺชายา’’ติ เอเตน วิชาติยภาวํ อวิชฺชาย โชเตติ. ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารา หิ อิฏฺฐวิปากตาย, อนวชฺชสภาวตาย จ ตสฺสา วิรุทฺธา, วิชาติยา จาติ. กถํ น ยุชฺชิสฺสตีติอาทิ สมาธานํ, เตน ยฺวายํ เอกนฺตานิฏฺฐผลตาทิเหตุปเทโส, ตสฺส อเนกนฺติกตํ ทสฺเสติ. อยํ เหตฺถ อธิปฺปาโย – ยายํ ตยา โจทนา ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทินา กตา, สา ยุตฺตา วิปากํ ปติ. น หิ อนิฏฺฐเวปกฺกํ การณํ อิฏฺฐํ ผลติ, อิฏฺฐเวปกฺกํ วา อนิฏฺฐํ. ยสฺมา ปเนตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยภาวลกฺขณธมฺมานํ ธมฺมตา อธิปฺเปตา, ตตฺร จายํ นิยโม นตฺถิ วิจิตฺตรูปตฺตา ตสฺสาติ. เตนาห ‘‘วิรุทฺโธ จา’’ติอาทิ.

618. 以“唯一非乐果”此语显示了无明的相违性，以“有罪”此语显示了其异类性。因为福行与不动行以乐果为异熟，且其自性无过，故与无明相违，且是异类。“何以不能成立？”等是解答，由此显示了所谓“唯一非乐果”等因的指示并非绝对。此中意趣是：你以“即使如此”等语所作的责难，是针对异熟而言的。诚然，非乐异熟之因不会产生乐果，乐异熟之因也不会产生非乐果。然而，因为此处意指的是诸缘法作为缘生法之缘的法性，而在此法性中，由于其形态各异，并没有这个规律。因此说“相违的”等。

ตตฺถ ธมฺมานนฺติ สภาวธมฺมานํ. ฐานนฺติ อวฏฺฐานํ. ตสฺมา ฐานวิรุทฺโธติ อตฺถิตาวิรุทฺโธ. เกจิ ปน ‘‘ปฏิสนฺธิอาทีนิฐานานี’’ติ วทนฺติ. เอวํ สติ ‘‘ปุริมจิตฺตํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ฐานวิรุทฺโธ ปจฺจโย’’ติ นยิทํ เอกนฺติกํ สิยา. ภวงฺคมฺปิ หิ ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจโย, ชวนํ ชวนสฺส, น จ สิปฺปาทีนํ ปฏิสนฺธิอาทิฏฺฐานํ อตฺถิ, ตสฺมา น ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. กมฺมํ รูปสฺส นมนรุปฺปนวิโรธา, สารมฺมณานารมฺมณาทิวิโรธา จ สภาววิรุทฺโธ ปจฺจโย. ขีราทีนิ ทธิอาทีนํ มธุรมฺพิลรสาทิสภาววิโรธา. อวิชานนกิจฺโจ อาโลโก วิชานนกิจฺจสฺส วิญฺญาณสฺส. อมทนกิจฺจา จ คุฬาทโย มทนกิจฺจสฺส อาสวสฺส.

其中，“诸法”是指自性法。“处”是指安住。因此，“与处相违”即与存在相违。然而，有些人说“结生等是处”。若是如此，“前心是后心的与处相违缘”这一说法便不能绝对成立。因为有分心也是有分心的无间缘，速行也是速行的无间缘，而且技艺等不存在结生等处，所以这里并非指这些。业是色法的自性相违缘，因为（名）的倾向与（色）的变坏相违，以及有所缘与无所缘等相违。乳汁等是凝乳等的自性相违缘，因为甜味与酸味等自性相违。无知解功能的光，是有知解功能的识的作用相违缘。不致沉醉的糖等，是致沉醉的酒的作用相违缘。

โคโลมาวิโลมาทีติอาทีสุ โคโลมาวิโลมานิ ทุพฺพาย, อวีติ จ รตฺตา เอฬกา เวทิตพฺพา. วิสาณํ สรสฺส. ทธิติลปิฏฺฐคุฬานิ ภูติณกสฺส. เสวาลํ ตณฺฑุเลยฺยกสฺส, ขรวฬวา อสฺสตรสฺสาติ เอวมาทิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิโต. ยสฺมา วิปากา เอว น, ตสฺมา ทุกฺขวิปากายปิ [Pg.293] อวิชฺชาย อทุกฺขวิปากานํ ปุญฺญาเนญฺชาภิสงฺขารานํ ปจฺจยตฺตํ น น ยุชฺชตีติ อตฺโถ.

在“牛毛、羊毛等”的例子中，牛毛和羊毛是杜婆草(dubbā)的缘；而“avi”一词，应知是指红色的羊。角是箭草(sara)的缘。凝乳、芝麻粉、糖块是香茅(bhūtiṇaka)的缘。水藻是苋菜(taṇḍuleyyaka)的缘；公驴和母马是骡子(assatara)的缘。如此等等，都由“等”字所摄。因为它们本身不是异熟，所以即使无明会带来苦异熟，它作为无苦异熟的福行与不动行之缘，也并非不合理，此是其义。

ตทวิปากตฺเตปิ สาวชฺชตาย ตทวิรุทฺธานํ, ตํสทิสานญฺจ อปุญฺญาภิสงฺขารานเมว ปจฺจโย, น อิตเรสนฺติ เอตสฺส ปสงฺคสฺส นิวารณตฺถํ ‘‘วิรุทฺโธ จาวิรุทฺโธ จ, สทิสาสทิโส ตถา. ธมฺมานํ ปจฺจโย สิทฺโธ’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา ตมตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘อิติ อยํ อวิชฺชา’’ติอาทิมาห.

即使它（无明）不是异熟，但由于其有过失，它就只应作为与它不相违、与它相似的不福行之缘，而非其他（福行与不动行）之缘——为了防止此种过失，（论师）说：“相违与不相违，相似与不相似，同样是诸法的缘，此已成立。”因此，为了阐明此义，（论师）接着说了“如是，此无明……”等等。

๖๑๙. สพฺพตฺถ ขนฺธานํ เภโท มรณนฺติ จุตึ อคฺคณฺหนฺโตติ อิธ จุติ นาม ตตฺถ ตตฺถ ภวาทีสุ รูปาทีนํ ขนฺธานํ มรณสญฺญิโต จริโม เภโทติ ยาถาวโต อชานนฺโต. สตฺตสฺส สโต วิชฺชมานสฺเสว. เทหนฺตรสงฺกมนํ อญฺเญน กาเยน สมาคโม.

619. “不理解死”是指：不如实了知在此所谓的死(cuti)是在种种有当中色等诸蕴被称为“死亡”的最终坏灭，反而认为“在一切处，诸蕴的坏灭即是死亡”。“对于存在的、现有的众生”。“转移到另一身体”是指与另一个身体结合。

สพฺพตฺถ ขนฺธานํ ปาตุภาโวติ ตตฺถ ตตฺถ ภวาทีสุ ขนฺธานํ ปฐมาภินิพฺพตฺติ. นวสรีรปาตุภาโวติ อิธ ชิณฺณสฺส สรีรสฺส นิกฺเขเป ปรโลกปริยาปนฺนสฺส นวกายสฺส อุปฺปาโท. ยเถเก วทนฺติ –

“在一切处诸蕴的显现”是指在彼彼有中，诸蕴的最初生起。“新身体的显现”是指在此，舍弃衰老的身体后，属于来世的新身体的生起。正如有些人说——

‘‘วตฺถานิ ชิณฺณานิ ยถา ปหาย,นวานิ คณฺหาติ นโร ปรานิ;

นิกฺขิปฺป เทหํ อิธ ชิณฺณเมวํ,คณฺหาติ อตฺตาภินวํ สุเขสี’’ติ.

如人舍弃旧衣裳，更取新衣来穿上；如是舍弃此朽身，求乐者得新自体。

อยํ สตฺโตติ อยมตฺตา, โย สามี, นิวาสี, การโก, เวทโก จาติ อธิปฺเปโต. สตฺโต มรติ, สตฺโต อุปปชฺชตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตีสุปิ ฐาเนสุ อาทิ-สทฺเทน อิสฺสรกุตฺตพฺรหฺมกุตฺตาทิวิกปฺปนํ สงฺคณฺหาติ.

“此众生”即指“此我”，即是主人、居住者、作者、感受者，此是其意趣。“众生死亡，众生投生”，此中道理亦是如此。在所有三种情况中，“等”字包含了对“由自在天所造”、“由大梵天所造”等虚妄分别的摄集。

สภาวลกฺขณนฺติ’รุปฺปนานุภวนาทึ, กกฺขฬผุสนาทิสภาวเมว วา. สามญฺญลกฺขณนฺติ อนิจฺจตาทึ. สงฺขาเร อตฺตโต อตฺตนิยโตติ รูปาทีสุ เอกจฺจํ อตฺตโต, ตทญฺญํ อตฺตนิยโต.

“自相(sabhāvalakkhaṇa)”是变坏、感受等，或就是坚硬、触等自性。“共相(sāmaññalakkhaṇa)”是无常等。“于诸行(saṅkhāra)中执为我或我所”，即于色等法中，一部分执为我，另一部分执为我所。

อตฺตา ชานาติ วาติ วิกปฺเปติ กาปิลาทโย วิย. น ชานาติ วาติ กาณาทาชีวิกาทโย วิย. กาณาโทปิ หิ อตฺตา สภาเวน น ชานาติ. ยทา พุทฺธิคุเณน สํยุชฺชติ, ตทา ชานาตีติ อิจฺฉติ. โส เอว กโรติ จ กาเรติ จาติ โย ปรตฺถ สุขทุกฺขํ อนุภวติ, โส เอว ปุญฺญาปุญฺญํ สยํ กโรติ, อญฺญญฺจ กาเรติ, น อญฺโญติ อธิปฺปาโย[Pg.294]. สณฺฐเปนฺตาติ ทฺวิอณุกาทิอุปฺปาทนวเสน, อิจฺฉาวเสน จ สมฺปาเทนฺตา. โสติ อตฺตสญฺญิโต สตฺโต. อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ จกฺขาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโต, เตน สฬายตนปฺปวตฺตึ ทสฺเสติ. สพฺพญฺเหตํ ยถาปจฺจยํ ปวตฺตมานานํ อวิชฺชาทีนํ กิจฺจํ อตฺตโน พฺยาปารํ กตฺวา ทิฏฺฐิคติโก วิมุยฺหตีติ ทสฺสนวเสน วุตฺตํ. อจฺเฉชฺชสุตฺตาวุตาเภชฺชมณีนํ วิย ปุพฺพาปริยววตฺถานํ นิยติ, นิยติยา, นิยติ เอว วา สงฺคติ สมาคโม นิยติสงฺคติ, ตาย ภาเวสุ ปริณตา มนุสฺสเทววิหงฺคาทิภาวํ ปตฺตา นิยติสงฺคติภาวปริณตา. นิยติยา, สงฺคติยา, ภาวสงฺขาเตน สภาเวน จ ปริณตา นานปฺปการตํ ปตฺตา นิยติสงฺคติภาวปริณตาติ จ อตฺถํ วทนฺติ.

“我能知”，如数论派(Kāpila)等人这般虚构。“我不能知”，如胜论派(Kaṇāda)、邪命外道(Ājīvika)等人这般虚构。诚然，胜论派亦主张：“我”以自性不能知，当与智德结合时，方能知。关于“彼亦作业，亦使他作业”，其意趣是：凡于他世感受苦乐者，彼亦亲自造作福、非福业，亦使他人造作，而非有他人。所谓“安立”，是指通过产生二微(dviaṇuka)等的方式，以及通过意欲来成就。所谓“彼”，是指被认为是“我”的有情。所谓“诸根具足”，是指具足眼等诸根，以此显示六处(saḷāyatana)的生起。这一切都是为了显示：诸法乃无明等随缘而转的作用，有邪见者却将其当作自己的作用而迷惑。譬如以不可切断之线串起不可破坏之宝珠，前后的规定性即是“定命(niyati)”。由定命，或定命本身即是结合、聚合，此即“定命结合(niyatisaṅgati)”。通过它，于诸有中转变，获得人、天、鸟等状态，故称“因定命结合而转变”。亦有人说其义为：由定命、结合以及名为“有”的自性而转变，获得种种差别，故称“因定命结合而转变”。

เอเตหิ จ วิกปฺปเนหิ อวิชฺชา อกุสลํ จิตฺตํ กตฺวา สตฺเต ปุญฺญาทีสุ สงฺขาเรสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปวตฺเตตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โส อวิชฺชาย อนฺธีกโต’’ติอาทิ. ปฏิปชฺชตีติ อุปสงฺกมติ.

为了显示无明通过这些虚妄分别，使心成不善，令有情于福行等诸行中随处流转之义，故说“彼为无明所盲蔽”等。所谓“行(paṭipajjati)”，即是“趋近(upasaṅkamati)”。

อปริณายโกติ อรหตฺตมคฺคสมฺปฏิปาทกกลฺยาณมิตฺตรหิโต, อรหตฺตมคฺคญาณาวสานํ วา ญาณํ สมวิสมํ ทสฺเสตฺวา สตฺเต นิพฺพานํ นยตีติ ปริณายกํ, เตน รหิโต อปริณายโก. ธมฺมํ ญตฺวาติ สปฺปุริสูปสฺสเยน จตุสจฺจปฺปกาสกํ สุตฺตาทิธมฺมํ ญตฺวา, มคฺคญาเณเนว วา สพฺพธมฺมปวรํ นิพฺพานธมฺมํ ญตฺวา. ตํชานนายตฺตํ ปน เสสสจฺจตฺตยาภิสมยํ สมานกาลมฺปิ ตํ ปุริมกาลํ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อุปสนฺโต จริสฺสตีติ อคฺคมคฺคาธิคเมน สพฺพโส อวิชฺชูปสมา อุปสนฺโต สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยํ ฐิโต ยาว อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปตฺติ, ตาว สตฺตานํ หิตจริยาย อตฺตภาวํ ปวตฺเตนฺโต จริสฺสติ, ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรหิ วิหริสฺสตีติ อตฺโถ.

无导者(apariṇāyako)是指没有能引导（他人）成就阿罗汉道的善知识；或者，能辨明正道与歧途而引导众生趣向涅槃，直至究竟的阿罗汉道智，此为导者(pariṇāyaka)；缺少此导者，故称无导者。知法(Dhammaṃ ñatvā)是指通过依止善人，了知宣说四圣谛的经等法，或者仅以道智了知一切法中最为殊胜的涅槃法。了悟其余三谛实则依赖于了知涅槃，虽然它们是同时发生的，但此处是将其作为前时而说。“寂静而住”(Upasanto carissati)意指：通过证得顶道，完全平息无明而为寂静者，安住于有余依涅槃界，直至证得无余依涅槃界为止，在此期间，为了众生的利益行事而延续此身，并安住于现法乐住。

สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

“行缘识”句广说之释义

๖๒๐. ยถาวุตฺตสงฺขารปจฺจยา อุปฺปชฺชมานํ ตํ กมฺมนิพฺพตฺตเมว ภวิตุํ อรหตีติ ‘‘พาตฺตึส โลกิยวิปากวิญฺญาณานิ สงฺคหิตานี’’ติ อาห. ธาตุกถายํ ปน วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตาสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาเณน เย ธมฺมา, สฬายตนปจฺจยา ผสฺเสน เย ธมฺมา, ผสฺสปจฺจยา เวทนาย เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต [Pg.295] ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… สงฺคหิตา? เต ธมฺมา อสงฺขตํ ขนฺธโต ฐเปตฺวา เอเกน ขนฺเธน, เอกาทสหิ อายตเนหิ, เอกาทสหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา. กติหิ อสงฺคหิตา? จตูหิ ขนฺเธหิ, เอเกนายตเนน, สตฺตหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ (ธาตุ. ๔๖๖) วจนโต สพฺพวิญฺญาณผสฺสเวทนาปริคฺคโห กโต. ยทิ หิ เอตฺถ วิญฺญาณผสฺสเวทนา สปฺปเทสา สิยุํ, ‘‘วิปากา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๓) อิมสฺส วิย วิสชฺชนํ สิยา. ตสฺมา ตตฺถ อภิธมฺมภาชนียวเสน สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณาทโย คหิตาติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาโร จ อภิธมฺมภาชนีเย (วิภ. ๒๔๓) จตุภูมกกุสลสงฺขาโร, อกุสลสงฺขาโร จ วุตฺโตติ เอโส เอว ธาตุกถายํ คหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ภโว ปน ธาตุกถายํ กมฺมูปปตฺติภววิเสสทสฺสนตฺถํ น อภิธมฺมภาชนียวเสน คหิโต, เอวญฺจ กตฺวา ตตฺถ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว’’ติ อนุทฺธริตฺวา ‘‘กมฺมภโว’’ติอาทินา (ธาตุ. ๖๖) นเยน ภโว อุทฺธโฏ.

620. 正如所说，缘行而生的识应当只是由业所生，因此说“三十二种世间异熟识已被包含”。然而，在《界论》（Dhātukathā）中，于‘以不相应法包含与不包含’诸句的解释中说：“缘行而与识不相应的诸法，缘六处而与触不相应的诸法，缘触而与受不相应的诸法，这些法与多少蕴……相应？这些法，除去无为法，与一蕴、十一处、十一界相应。与多少不相应？与四蕴、一处、七界不相应”（《界论》466）。据此文，一切识、触、受皆被含摄。因为如果这里的识、触、受是有余的，那么其解答就会像“异熟法”（《法集论·三法母》3）那样。因此应当理解其意趣为：在那里，缘行而生的识等，是依阿毗达摩抉择分（abhidhammabhājanīya）的方式而被含摄的。在《分别论》（Vibhaṅga 243）的阿毗达摩抉择分中，‘缘无明之行’亦被说为四地善行与不善行，故当知《界论》中所采用的正是此行。至于‘有’（bhava），在《界论》中，为了显示业有（kammabhava）与生有（upapattibhava）的差别，并未依阿毗达摩抉择分的方式而取，正因如此，在那里并未引述“缘取而有”，而是以“业有”等（《界论》66）方式来阐明‘有’。

โลกิยวิปากมโนวิญฺญาณเมว สนฺธายาห ‘‘พาวีสติวิธํ โหตี’’ติ. ฉหิ วิญฺญาเณหีติ ยถาอธิกเตหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ฉหิ วิญฺญาเณหิ. กสฺมา ปเนตฺถ โลกิยวิปากวิญฺญาณสฺเสว คหณํ กตนฺติ อาห ‘‘โลกุตฺตรานิ ปน วฏฺฏกถาย น ยุชฺชนฺตี’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา ธาตุกถายํ ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาเณน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ (ธาตุ. ๓๖๒) โลกุตฺตรวิปากานมฺปิ คหณํ กตนฺติ? ตํ ยถาธมฺมสาสนตฺตา อภิธมฺมเทสนาย วิปากตฺติเก (ธ. ส. ติกมาติกา ๓) วิย อนวเสสวิปากธมฺมสงฺคณฺหนวเสน วุตฺตํ. สุตฺตนฺตเทสนา ปน ยถานุโลมเทสนาติ ตตฺถ ปวตฺตินิวตฺติโย อสงฺกรโต ทสฺเสตพฺพา. ตสฺมา ตทตฺถสํวณฺณนาติ กตฺวา ปวตฺติกถายํ โลกิยวิปากวิญฺญาณานิเยว คหิตานิ. เตเนวาห ‘‘วฏฺฏกถาย น ยุชฺชนฺตีติ น คหิตานี’’ติ.

仅指世间异熟意识，故说“有二十二种”。“六识”是指如所提及的眼识等六识。为什么在此缘起法中只取世间异熟识呢？回答是：“因为出世间(lokuttara)法不适合流转(vaṭṭa)的论述。”如果这样，为什么在《界论》中，“缘行而与识不相应的诸法”等处（《界论》362）也包含了出世间异熟呢？那是因为随顺法教，在阿毗达摩(abhidhamma)的教说中，如同异熟三法（《法集论·三法母》3）一样，是为了无遗地包含一切异熟法而说的。而经(Suttanta)教的教导是随顺相应的教导，在那里，流转和还灭(pavattinivatti)应当被显示为互不混淆。因此，作为其义的释义(tadatthasaṃvaṇṇanā)，在流转的论述中只取了世间异熟识。因此说：“不适合流转的论述，所以不取。”

ยถา กตํ กมฺมํ ผลทาเน สมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ ‘‘อุปจิต’’นฺติ วุจฺจตีติ วิปากทานโยคฺยเมว สงฺขารํ คณฺหนฺโต ‘‘อุปจิตกมฺมาภาเว’’ติ อาห. เหตุ นาม พฺยติเรกปฺปธานนฺติ อภาว-คฺคหณํ, เตน กมฺเม สติ ภาวโต, อสติ อภาวโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย[Pg.296]. ยถา ปนสฺส วิญฺญาณสฺส สงฺขารปจฺจยตา น สิทฺธา, น เอวํ วิปากภาโว. โส ปน สิทฺโธติ กตฺวา อาห ‘‘วิปากํเหต’’นฺติ. เตน วิญฺญาณสฺส วิปากภาเวน สงฺขารปจฺจยตฺตํ สาเธติ. ตสฺส ปน สาธนตฺถํ ‘‘อุปจิตกมฺมาภาเว วิปากาภาวโต’’ติ วุตฺตนฺติ ตํ วิวรนฺโต ‘‘วิปากญฺจา’’ติอาทิมาห. ยทิ อุปฺปชฺเชยฺยาติ ยทิ กมฺมนิรเปกฺโข วิปาโก อุปฺปชฺเชยฺย. สพฺเพสํ สตฺตานํ พฺรหฺมตฺตํ อุปคตานํ ฆานาทิวิญฺญาณานิ มหาวิปากวิญฺญาณานีติ ตสฺส ตสฺส วิปากสฺส อโนกาเส ฐิตานมฺปิ. วิปากานีติ วิญฺญาณาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส, สพฺพวิปากวิญฺญาณานีติ อตฺโถ.

正如所作业有能力给与果报，如是所作被称为“积集”(upacita)。[作者]正是取此能给与异熟之行，故说“于积集业无有故”。所谓因(hetu)，是以否定为要，故取“无有”。因此，此中之义为：有业则有果，无业则无果。又，此识之行缘性虽未成立，其为异熟性则不然。因后者已成立，故说“因为是异熟”。由此，通过识的异熟性来成立其行缘性。又，为成立此，而说“于积集业无有故，异熟亦无有”。为解释此，而说“异熟亦”等。“若生起”者，即若异熟无待于业而生起。那么对于一切有情，乃至已达梵界者，即使住于非其各自异熟之处，亦会有鼻识等识与大异熟识。“诸异熟”(Vipākāni)，是相对于识而作的中性词解释，义为“一切异熟识”。

สงฺขารา พหู เอกูนตึสเจตนาเภทโต, วิญฺญาณานิ จ พหูนิ พาตฺตึสวิธตฺตา, น จ สพฺพโต สพฺพานีติ อาห ‘‘กตรสงฺขารปจฺจยา กตรวิญฺญาณนฺติ เจ’’ติ. ‘‘วิญฺญาณ’’นฺติ จ อิทํ วิญฺญาณสามญฺญํ คเหตฺวา วุตฺตํ. กามํ ขนฺธนิทฺเทเสปิ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๕๑ อาทโย) อิมานิ วิญฺญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ, ตํ ปน อติสํขิตฺตํ, น จ ตตฺถ เนสํ สงฺขารปจฺจยตา วิภาวิตาติ ตํ ปวตฺติยํ, ปฏิสนฺธิยญฺจ ภวาทีสุ ปวตฺตนาการวเสน วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘กามาวจรปุญฺญาภิสงฺขารปจฺจยา’’ติอาทิ อารทฺธํ. มโนวิญฺญาเณติ นิทฺธารเณ ภูมฺมํ. มหาวิปากานีติ วิญฺญาณาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส. มหาวิปากาติ ปน ปาเฐ มโนวิญฺญาณธาตุโยติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

诸行依二十九种思的差别而有多种，识也因有三十二种而为数众多。并非一切行缘一切识，故说：“若问：以何行为缘而有何识？”又，“识”一词，是就识之一般而言。诚然，在蕴的解释(khandhaniddesa)中（如《清净道论》等）亦已解说此等识，但彼处过于简略，且未阐明其行缘性，故为于生命过程(pavatti)及结生(paṭisandhi)时，依于诸有(bhava)等中转起的方式，详细地予以显示，而开始“以欲界善行(kāmāvacarapuññābhisaṅkhāra)为缘”等文。“于意识”(manoviññāṇe)是用于限定的处格。“诸大异熟”(mahāvipākāni)，是相对于识而作的中性词解释。又，于“大异熟”(mahāvipākā)之读法中，则应引入“诸意界”(manoviññāṇadhātuyo)与之相连。

๖๒๑. ยํสงฺขารปจฺจยาติ ยสฺส ยสฺส สงฺขารสฺส ปจฺจยภาเวน. ยํ วิญฺญาณนฺติ ‘‘ยํ ยํ วิญฺญาณ’’นฺติ เอวํ อุภยตฺถ อาเมฑิตโลโป ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘โหตี’’ติ อิมินา การณภาเว วิญฺญาณสฺส สพฺภาวมตฺตํ ปเวทิตํ, น ปวตฺติวิเสโสติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ ปวตฺติ เวทิตพฺพา’’ติ อาห. พฺรหฺมานมฺปิ อนิฏฺฐรูปาทิอาปาถคมเน อกุสลวิปากจกฺขุวิญฺญาณาทีนิ กทาจิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ‘‘อิมานิ เตรส…เป… ปวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ โวกาโร วิตฺถาโร เอตฺถาติ ปญฺจโวกาโร, โส เอว ภโว, เอตสฺมึ ปญฺจโวการภเว. โหติ หิ ภินฺนาธิกรณานมฺปิ อญฺญปทตฺถสมาโส ยถา ‘‘อุรสิโลโม’’ติ. อถ วา ยถาปจฺจยํ ปวตฺตมาเนหิ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ โวกรียตีติ ปญฺจโวกาโร, โส เอว ภโวติ สพฺพํ ปุพฺเพ วิย.

621. “‘缘于任何行’（Yaṃsaṅkhārapaccayā）是指以任何行的缘性。‘任何识’（Yaṃ viññāṇaṃ）是说‘任何识’（yaṃ yaṃ viññāṇaṃ），当知此二处皆省略了重复词。‘有’（hoti）一词仅表明了在有因的情况下识的存在，而非其转起的差别，为开示此义而说：‘应知如此转起’。即使对诸梵天，在不可喜的色等进入（感官）范围时，不善异熟的眼识等有时也会生起，故说：‘这十三种……转起’。于此，有五蕴的组成部分（vokāra）或扩展（vitthāra），故称‘五蕴有’（pañcavokāra）。那即是‘有’（bhava），就在这‘五蕴有’（pañcavokārabhava）中。诚然，即使是不同所指的词，也能构成异主释，例如‘胸有毛’（urasiloma）。或者，由随缘而转起的五蕴所混合（vokarīyati），故称‘五蕴有’（pañcavokāra）。那即是‘有’，其余一切如前所述。

‘‘ปวตฺติยญฺเญว [Pg.297] ปวตฺตนฺตี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ.

为了阐明“仅于转起时转起”这一简说的含义，而开始了“如何？”等提问。

‘‘เยภุยฺเยน โลภสมฺปยุตฺตชวนาวสาเน’’ติ อิทํ ปฏิฆวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตานนฺตรํ โสมนสฺสสหคตสฺส อนุปฺปชฺชนโตติ เกจิ, ตํ น คเหตพฺพํ. ‘‘จกฺขุํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ…เป… วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ, อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนโต. อิฏฺฐํ เจ อารมฺมณํ, โสมนสฺสตทารมฺมณํ น น อุปฺปชฺชตีติ. ชวเนน ตทารมฺมณนิยเม โสมนสฺสสหคตานนฺตรํ โสมนสฺสสหคตาเนว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อปเร, ตํ วิจาเรตพฺพํ อุเปกฺขาสหคตกุสลากุสลชวนานนฺตรมฺปิ โสมนสฺสตทารมฺมณสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา. อุเปกฺขาสหคตกิริยาชวนานนฺตรเมว หิ โสมนสฺสตทารมฺมณํ น อิจฺฉนฺติ.

对于“多数在贪相应速行之后”此句，有些人认为，这是因为在嗔、疑、掉举相应（速行）之后，喜俱的彼所缘心不生起。此说不应采纳。因为经中说：“（于眼）享受、欢喜，缘彼生起贪、见……乃至疑、掉举；不善心已灭时，异熟作为彼所缘而生起。”如果所缘是可喜的，喜俱的彼所缘心并非不生起。另一些人说：在关于速行与彼所缘的规则中，此说是针对喜俱（速行）之后只有喜俱的彼所缘心而说。此说应当审查，因为在舍俱的善、不善速行之后，也希求有喜俱的彼所缘心。确实，（诸师）只是不希求在舍俱的唯作速行之后有喜俱的彼所缘心。

ยสฺมา ปน ติเหตุกชวนาวสาเน จ กทาจิ อเหตุกํ ตทารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา เอกจิตฺตกฺขณายุกํ ชวนารมฺมณํ โหติ, ตทา ตตฺถ เอกเมว ตทารมฺมณํ โหตีติ กตฺวา ‘‘สกึ วา’’ติ วุตฺตนฺติ เกจิ. อปเร ปน ตทารมฺมณํ นาม ชวนารมฺมณานุภวนกิจฺจํ, ตํ เอกจิตฺตกฺขณิเก ตถา อาสนฺนเภเท อารมฺมเณ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ‘‘สกึ วา’’ติ อิทํ ทิรตฺตติรตฺตาทิ วิย วจนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ, ทฺวิกฺขตฺตุเมว ปน อุปฺปชฺชตีติ. ‘‘ทิรตฺตติรตฺต’’นฺติ (ปาจิ. ๕๐) เอตฺถ หิ วา-สทฺทสฺส อภาวา วจนสิลิฏฺฐตามตฺเตน ทิรตฺตคฺคหณํ กตนฺติ ยุชฺชติ. ‘‘นิรนฺตรํ ติรตฺตทสฺสนตฺถํ วา’’ติ อิธ ปน วา-สทฺโท วิกปฺปตฺโถ วุตฺโตติ สกึ เอว จ กทาจิ ปวตฺตึ สนฺธาย ‘‘สกึ วา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ สมฺโมหวิโนทนิยํ สกึ ตทารมฺมณปฺปวตฺติยา วิจาเรตพฺพตํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ปน สพฺพทฺวาเรสุ ตทารมฺมเณ ทฺเว เอว จิตฺตวารา อาคตา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วุตฺตํ.

再者，由于在三因速行(tihetukajavana)结束时，有时会生起无因的彼所缘(ahetuka tadārammaṇa)，所以说“多数情况”(yebhuyyena)。又因为速行的所缘只剩下一个心识刹那(ekacittakkhaṇa)的寿元，那时于彼所缘中只会生起一个彼所缘，因此有些论师说“或仅一次”(sakiṃ vā)。另一些论师则认为：所谓彼所缘，其作用是体验速行的所缘；在仅剩一个心识刹那寿元且如此临近坏灭的所缘上，它（彼所缘）是不会生起的。因此应知，“或仅一次”的说法，如同“两夜三夜”(dirattatiratta)等，只是出于言辞的优美而说，实际上它只会生起两次。关于“两夜三夜”(pāci. 50)，在此由于没有“或”(vā)字，仅凭言辞的优美而取“两夜”是合理的；或者说，是为了表示不间断的三夜。然而，在此处(“或仅一次”中)，“或”字是表示选择义，因此应知，说“或仅一次”是针对它偶尔仅生起一次的情况。正因如此，《痴论疏》(Sammohavinodanī)在说明应当思惟彼所缘仅生起一次的情况时说：“但是在心识生起计数中，于一切门中的彼所缘，只有两个心路过程(cittavāra)出现。”(《分别论注》227)

ตตฺถ จิตฺตปฺปวตฺติคณนายนฺติ วิปากกถายํ พลวรูปาทิอารมฺมเณ วุตฺตํ จิตฺตปฺปวตฺติคณนํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ ทฺเวว ตทารมฺมณุปฺปตฺติวารา วุตฺตา[Pg.298]. ตเทว หิ สนฺธาย อิธาปิ วุตฺตํ ‘‘อภิธมฺมฏฺฐกถายํ ปน ตทารมฺมเณ ทฺเว จิตฺตวารา อาคตา’’ติ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ อนิยตารมฺมณฏฺฐานกิจฺจา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ทฺวารํ อนามสิตฺวา เอว วุตฺตํ, ตํ อนนฺตรํ ปรโต วุตฺตสเหตุกวิปากวิญฺญาณานํ สทิสสํวณฺณนํ กาตุกามตาธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อเหตุกทฺวยาทีนญฺหิ ภวงฺคภูตานํ สยเมว ทฺวารตฺตา, จุติปฏิสนฺธิภูตานญฺจ ภวงฺคสงฺขาเตน, อญฺเญน จ ทฺวาเรน อนุปฺปตฺติโต นิยตํ, อนิยตํ วา ทฺวารํ เอเตสนฺติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

于此，“心生起之计数”，是针对在（《法集论》）义注的“果报论”中，于极强色等所缘所说的心生起之计数而言。于彼处，确实只说了两种彼所缘生起的次第。正是参照于此，此处也说：“然于阿毗达摩(abhidhamma)义注中，关于彼所缘，则有两种心路程序。”在阿毗达摩义注中，“作为不定所缘、处、作用而生起”之说，是未触及“门”而说的。此说是为了与下文将述的有因果报识作相似阐述的意趣而说。因为，对于已成为有分的无因二种等（识）而言，其自身即是门；而对于已成为死心与结生心的（识）而言，因其不通过（被称为）有分之门或其他门而生起，故不能说它们的门是“定”或“不定”。

อเหตุกทฺวยสฺส ปน สนฺตีรณตทารมฺมณภูตสฺส ทฺวารํ ลพฺภติ, ตญฺจ อนิยตนฺติ ตมฺปิ คณฺหนฺโต ‘‘อนิยตทฺวารารมฺมณฏฺฐานกิจฺจา หุตฺวา ปวตฺตนฺตี’’ติ อาห. เตเนว เจตฺถ มหาวิปากานมฺปิ ตทารมฺมณภูตานํ ทฺวารํ ลพฺภตีติ ตตฺถาปิ ทฺวารคฺคหณํ กตํ.

然，对于已成为推度与彼所缘的无因二种（识），门是可得的，且其门不定。因此，论师在纳入此义后说：“（它们）作为不定的门、所缘、处、作用而生起。”正因如此，于此，对于已成为彼所缘的大异熟（识），门也是可得的，故于彼处也纳入了“门”一词。

เอกสฺส สตฺตสฺส ปวตฺโต รูปาวจรวิปาโก ปถวีกสิณาทีสุ ยสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺโต, ตโต อญฺญสฺมึ ตสฺส ปวตฺติ นตฺถีติ รูปาวจรานํ นิยตารมฺมณตา วุตฺตา. อิตรานิ อารุปฺปวิปากวิญฺญาณานิ. นิยตํ อวตฺถุกานีติ นิยตาวตฺถุกานิ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทีสุเยว อารมฺมเณสุ ปวตฺตนโต นิยตารมฺมณานิ. ตตฺราติ ปวตฺติยํ. อสฺสาติ พาตฺตึสวิธสฺส วิปากวิญฺญาณสฺส. เต เต สงฺขาราติ ยถาวุตฺตา ปุญฺญาภิสงฺขาราทิสงฺขารา. กมฺมปจฺจเยนาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน. อุปนิสฺสยปจฺจเยนาติ ปกตูปนิสฺสยปจฺจเยน.

对某个有情已生起的色界果报，于地遍等所缘中，在哪一所缘上生起，便不会在彼之外的其他所缘上生起，因此说色界（果报）是“所缘已定”。其他的是无色界果报识。（它们）是“所依已定”(niyatāvatthukāni)，即恒常无所依(avatthukāni)。“于彼处”(tatrā)意为“于转起时”。“其”(assā)指三十二种果报识。“彼彼诸行”(te te saṅkhārā)指如前所说的福行等诸行。“以业缘”(kammapaccayena)指以异刹那业为缘。“以亲依止缘”(upanissayapaccayena)指以自然亲依止缘。

๖๒๒. เอวํ ปวตฺติยํ วิญฺญาณปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา ปฏิสนฺธิยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ปน วุตฺต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อนุรูปาย ปฏิสนฺธิยาติ อนุรูเปน ปฏิสนฺธิกิจฺเจน. ตํ ปน อนุรูปตํ สยเมว วกฺขติ. ภวนฺตเรน ภวนฺตรสฺส สนฺธานํ อิธ ปฏิสนฺธีติ ตํ อจิตฺตกมฺปิ อตฺเถวาติ กตฺวา ‘‘กติ ปฏิสนฺธิโย’’ติ ปุจฺฉํ กตฺวาปิ ‘‘กติ ปฏิสนฺธิจิตฺตานี’’ติ ปุจฺฉา กตา. ‘‘เกน กตฺถา’’ติ เกน จิตฺเตน กสฺมึ ภเว.

622. 如此说明了在生命期间识的生起后，为了说明结生，（论师）说了“然所说……”等。于此，“以相应的结生”是指以相应的结生作用。而其相应性，（论师）自己将会解说。一有与另一有之间的连接，于此称为结生。考虑到那连接亦有无心的情况，因此即使在问了“有多少种结生？”之后，又问了“有多少种结生心？”。“以何，于何处？”是指以何心，于何有中。

ตตฺถาติ เตสุ เอกูนวีสติยา ปฏิสนฺธิจิตฺเตสุ. กุสลวิปากาย อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุยาติ สมฺพนฺโธ. นตฺถิ เทเวสุ อเหตุกา ปฏิสนฺธีติ ‘‘มนุสฺสโลเก’’ติ วิเสสนํ. นปุํสกาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน [Pg.299] มมฺมาทีนํ สงฺคโห. เกจิ ปน เอกจฺเจ อเหตุกปฏิสนฺธิกา อวิกลินฺทฺริยา หุตฺวา โถกํ วิจารณปกติกาปิ โหนฺติเยว, ตสฺมา ตาทิสานมฺปิ อิธ อาทิสทฺเทน สงฺคโหติ วทนฺติ. สงฺเขปโตติ สมาสโต, อสุกาย ปฏิสนฺธิยา อสุกํ อารมฺมณนฺติ วิภาคํ อกตฺวาติ อตฺโถ.

“于此”是指于那十九种结生心中。与“善异熟无因意识界”相关联。于天界中无无因结生，因此作“于人界”之限定。“无性者等”中的“等”字，摄口吃者等。然而，有人说：某些无因结生者，诸根具足，亦略有伺察之性，是故，此类人亦为此处之“等”字所摄。“简略地”即是概括地，其义为：不作“某结生有某所缘”之分别。

เสสานนฺติ รูปาวจรา ปญฺจ, ปฐมตติยารุปฺปา ทฺเวติ อิมาสํ วุตฺตาวเสสานํ สตฺตนฺนํ ปฏิสนฺธีนํ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จุติจิตฺตํ นาม นตฺถิ ปฏิสนฺธิอารมฺมเณ เอว ปวตฺตนโต. ทฺวีสุ อารมฺมเณสูติ อตีตนวตฺตพฺพวเสน ทฺวีสุ อารมฺมเณสุ.

“其余”是指已说之外所余的七种结生：五种色界结生，以及第一与第三无色界的二种结生。名为死心者，无现在所缘，因其仅于结生之所缘上发生。“于二所缘中”是指依过去与不可说，于二所缘中。

๖๒๓. ตานีติ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานิ. อสฺสาติ อาสนฺนมรณสฺส ปุคฺคลสฺส. โอลมฺพนฺตีติ สายนฺเห มหนฺตานํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา วิย ภูมิยํ ตสฺส จิตฺเต อวลมฺพนฺติ อุปติฏฺฐนฺติ. ตสฺมึ นิรุทฺเธติ ตสฺมึ จุติจิตฺเต นิรุทฺธมตฺเต ตสฺส นิโรธสมนนฺตรเมว. ตเทวาติ ตํเยว ยถาวุตฺตชวนวีถิยา อารมฺมณภูตํ. อวิชฺชาตณฺหาทีสุ กิเลเสสุ อนุปจฺฉินฺเนสฺเวว กมฺมาทิโน อุปฏฺฐานํ, ตญฺจ อารพฺภ จิตฺตสนฺตานสฺส ภวนฺตรนินฺนโปณปพฺภารตา โหตีติ อาห ‘‘อนุปจฺฉินฺนกิเลสพลวินามิต’’นฺติ. สนฺตาเน หิ วินามิเต ตเทกเทสภูตํ ปฏิสนฺธิจิตฺตญฺจ วินามิตเมว โหติ, น จ เอกเทสวินามิตภาเวน วินา สนฺตานสฺส วินามิตตา อตฺถีติ. สพฺพตฺถ ปน ทุคฺคติปฏิสนฺธินินฺนาย จุติยา ปุริมชวนานิ อกุสลานิ, อิตราย จ กุสลานีติ นิจฺฉินนฺติ. ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคธิตํ วา, ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กโรติ, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ อุปปชฺเชยฺย นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕) หิ วุตฺตํ, ตสฺมา อกุสลํ ทุคฺคติยํ, กุสลญฺจ สุคติยํ ปฏิสนฺธิยา อุปนิสฺสโย โหตีติ. อรหโต ปน สพฺพโส กิเลสานํ อุปจฺฉินฺนตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพภวุสฺสุกฺกตาย กมฺมาทินิมิตฺตํ น อุปฏฺฐหติ, ตโต วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อลทฺธสหายตฺตา ปฏิสนฺธึ น ชเนติ.

623. “那些业”是指过去所造的诸业。“他的”是指临终之人（puggala）。“悬垂”是指它们如同傍晚巨大山峰的影子投在地面上一般，在他的心中悬挂、显现。“当彼灭时”是指当那死心刚一息灭，就在其息灭之后立即。“即此”正是那成为如前所述的速行心路之所缘者。因为无明、爱等烦恼未断，业等才显现；缘于此，心相续便趋向来世，因此说“被未断烦恼之力所屈”。因为当心相续被屈时，作为其一部分的结生心也被屈，并且若无一部分被屈，相续也就没有被屈这回事。在所有情况下，对于倾向恶趣结生的死，其前的速行是不善的；对于倾向善趣的，则是善的，这是确定的。如经中所说：“诸比丘，识若住而贪著于相之味或贪著于随相之味，若于尔时命终，则有此可能，他会投生于二趣之一：地狱或畜生胎。”（《相应部》4.235）因此，不善是恶趣结生的亲依止，而善是善趣结生的亲依止。然而对于阿罗汉，因为烦恼已完全断尽，对一切存在的渴求已止息，所以业等之相不会显现；因此，即使业存在，因得不到助伴，也不会产生结生。

วุตฺตปฺปการกมฺมวเสนาติ ปาปกมฺมวเสน, ตทุปฏฺฐาปิตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘นรกาทีสุ อคฺคิชาลวณฺณาทิก’’นฺติ อิทํ ตํสทิสตาวเสน วุตฺตํ. น [Pg.300] หิ โส เอว นิรยคฺคิวณฺณาทิ ตทา ตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ. ตตฺถ อคฺคิชาลวณฺณาทิกนฺติ อาทิ-สทฺเทน เวตฺตรณีสิมฺพลิอสิปตฺตวนาทิวณฺณํ สงฺคณฺหาติ. นรกาทีสูติ ปน อาทิ-สทฺเทน เปตติรจฺฉานานํ นิพทฺธสญฺจรณฏฺฐานปริยาปนฺนวณฺณํ. มโนทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉตีติ กมฺมพเลน อุปฏฺฐาปิตวณฺณายตนํ สุปินํ ปสฺสนฺตสฺส วิย, ทิพฺพจกฺขุสฺส วิย จ มโนทฺวาเร เอว โคจรภาวํ คจฺฉติ. เอกํ อาวชฺชนํ, ปญฺจ ชวนานิ, ทฺเว ตทารมฺมณานีติ ตีณิ วีถิจิตฺตานิ.

“依如前所述种类的业之力”是指依恶业之力，其意为“由彼所显现”。“地狱等处的火焰颜色等”是就其相似性而说。当时来到他面前的并非真正的地狱火焰颜色等。其中，“火焰颜色等”的“等”字包含铁刺河(Vettaraṇī)、铁刺林(simbalivana)、剑叶林(asipattavana)等的颜色。而“地狱等处”的“等”字包含饿鬼、畜生经常出没之处所含摄的颜色。“来到意门范围”是指由业力所显现的色处，如同梦中所见或天眼所见，只在意门成为所缘。即一个转向、五个速行、两个彼所缘，如是为三种心路心。

ราคาทิเหตุภูตํ หีนมารมฺมณนฺติ อกุสลวิปากสฺส อารมฺมณํ ภวิตุํ ยุตฺตํ อนิฏฺฐมารมฺมณมาห. ตมฺปิ หิ สงฺกปฺปนวเสน ราคสฺสาปิ เหตุ โหตีติ. อกุสลวิปากชนกกมฺมสหชาตานํ วา ตํสทิสาสนฺนจุติชวนเจตนาสหชาตานญฺจ ราคาทีนํ เหตุภาโว เอว หีนตา. ตญฺหิ ปจฺฉานุตาปชนกกมฺมานมารมฺมณํ กมฺมวเสน อนิฏฺฐํ อกุสลวิปากสฺส อารมฺมณํ ภเวยฺย. อญฺญถา จ อิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตสฺส อกุสลกมฺมสฺส วิปาโก อกุสลกมฺมนิมิตฺตารมฺมโณ น ภเวยฺย. น หิ อกุสลวิปาโก อิฏฺฐารมฺมโณ ภวิตุํ อรหตีติ.

“作为贪等之因的低劣所缘”，此句说明了适合成为不善异熟所缘的不悦意所缘。因为即使是它，也能通过思量成为贪等的因。或者，对于与产生不善异熟之业俱生的贪等，或与和那业相似的临终速行之思俱生的贪等，其因性即是低劣性。因为那作为能引生后悔之业的所缘，依业之力成为不悦意的，可以成为不善异熟的所缘。否则，于悦意所缘中生起的不善业，其异熟就不会以不善业相为所缘。因为不善异熟不应有悦意所缘。

ปญฺจทฺวาเร จ อาปาถํ อาคจฺฉนฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณสนฺตติยํ อุปฺปนฺนํ, ตํสทิสญฺจ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา ตเทว ปฏิสนฺธิอารมฺมณูปฏฺฐาปกํ, ตเทว จ ปฏิสนฺธิชนกํ ภเวยฺย. น จ ปฏิสนฺธิยา อุปจารภูตานิ วิย, เอตสฺมึ ตยา ปวตฺติตพฺพนฺติ ปฏิสนฺธิยา อารมฺมณํ อนุปฺปาเทนฺตานิ วิย จ ปวตฺตานิ จุติอาสนฺนานิ ชวนานิ ปฏิสนฺธิชนกานิ ภเวยฺยุํ. ‘‘กตตฺตา อุปจิตตฺตา’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑) หิ วุตฺตํ. ตทา จ ตํสมานวีถิยํ วิย ปวตฺตมานานิ กถํ กตูปจิตานิ สิยุํ? ตทา น อสฺสาทิตานิ. น จ โลกิยานิ โลกุตฺตรานิ วิย สมานวีถิผลานิ โหนฺติ. ‘‘ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา โหติ สมาทินฺนา. เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๐๓) สุตฺเต มรณกาเล สมตฺตาย สมาทินฺนาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา, สมฺมาทิฏฺฐิยา จ สหชาตเจตนาย ปฏิสนฺธิทานํ วุตฺตํ, น จ ทุพฺพเลหิ ปญฺจทฺวาริกชวเนหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, สมฺมาทิฏฺฐิ [Pg.301] วา สมตฺตา โหติ สมาทินฺนา. ตถา หิ วุตฺตํ สมฺโมหวิโนทนิยํ ‘‘สพฺพมฺปิ เหตํ กุสลากุสลธมฺมปฏิวิชานนาทิจวนปริโยสานํ กิจฺจํ มโนทฺวาริกจิตฺเตเนว โหติ, น ปญฺจทฺวาริเกนาติ สพฺพสฺสเปตสฺส กิจฺจสฺส กรเณ สหชวนกานิ วีถิจิตฺตานิ ปฏิกฺขิตฺตานี’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๖).

在五门呈现的现行业相，是在临近死亡时，于已造作之业的所缘相续中生起的，应被视为与彼相似。否则，它本身就会成为结生所缘的呈现者，并且它本身也会成为结生之因。并且，临近死亡的速行，虽然如同结生的近行，且其生起时仿佛不产生结生所缘，但它们不能成为结生之因。“因为已造作与已积累”（《法集论》（Dhammasaṅgaṇī）431）是这样说的。那时那些如同在同类心路中运作的心，又如何能成为已造作和已积累的呢？那时它们并未被尝受。而且世间心不会像出世间心那样在同一心路中产生果报。“或者他先前造作了感受痛苦的恶业，或者他后来造作了感受痛苦的恶业，或者他在临死时怀有圆满而执取的邪见。由于这个原因，他在身坏命终之后，投生到恶道、恶趣、堕落处、地狱”等等经文（《中部》（Majjhima Nikāya）3.303）中，说明了临死时怀有圆满而执取的邪见，或与正见俱生的思，能给予结生，而不是由力量薄弱的五门速行使邪见或正见达到圆满和执取的状态。《迷惑破除》（Sammohavinodanī）中说：“所有这些，从了知善、不善法开始，到死心为止的一切作用，都仅由意门心来完成，而不是由五门心。因此，对于所有这些作用的完成，俱生速行的心路心是被排除的。”（《分别论注》（Vibhaṅga-aṭṭhakathā）766）

ตตฺถ หิ น กิญฺจิ ธมฺมํ ปฏิวิชานาตีติ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒) เอวํ วุตฺตํ เอกมฺปิ กุสลํ วา อกุสลํ วา น ปฏิวิชานาตีติ จ วุตฺตํ. เยสํ ปฏิวิภาวนปฺปวตฺติยา สุขํ วา ทุกฺขํ วา อนฺเวติ, เตสํ สา ปวตฺติ ปญฺจทฺวาเร ปฏิกฺขิตฺตา. กุสลากุสลกมฺมสมาทานญฺจ ตาทิสเมวาติ. ตทารมฺมณานนฺตรํ ปน จวนํ, ตทนนฺตรา จ อุปปตฺติ มโนทฺวาริกา เอว โหติ, น สหชวนกวีถิจิตฺตปริยาปนฺนาติ อิมินา อธิปฺปาเยน อิธ ปญฺจทฺวาริกตทารมฺมณานนฺตรา จุติ, ตทนนฺตรา ปฏิสนฺธิ จ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ อวเสสปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก รูปาทิมฺหิ อุปฺปนฺนํ ปฏิสนฺธึ สนฺธาย ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ อุปปตฺติจิตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ, อวเสสเอกจิตฺตกฺขณายุเก จ อุปฺปนฺนํ ปฏิสนฺธึ สนฺธาย ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ อุปปตฺติจิตฺตํ อตีตารมฺมณสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

诚然，于彼（《痴迷除论》）中说“不了知任何法”，并且也说“不了知任何一个善法或不善法”，此即如“诸法意先行”（法句1-2）所说的那样。那些其显现生起会引来苦乐的（善、不善）法，它们的生起在五门中是被排除的。善、不善业的受持也是如此。然而，彼所缘之后的死，以及其后的结生，都只是意门的，不摄于与速行俱起的心路识中。基于此意趣，当知此处所说的是五门彼所缘之后的死，以及其后的结生。其中，针对在仅余五心刹那寿命的色等所缘中生起的结生，（经中）说：“现在所缘的结生识是现在所缘之有分的无间缘”；又针对在仅余一心刹那寿命的（色等所缘）中生起的结生，说：“现在所缘的结生识是过去所缘之有分的无间缘”，当如是了知。

๖๒๔. กณฺหปกฺเข สุกฺกปกฺขํ ฐเปตฺวาติ เอตฺถ ยถา ปุพฺเพ ‘‘ปาปกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา’’ติ วุตฺเต กณฺหปกฺเข ‘‘อนวชฺชกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา’’ติ สุกฺกปกฺโข วุตฺโต, เอวํ ‘‘ทุคฺคติปริยาปนฺนํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, นรกาทีสุ อคฺคิชาลวณฺณาทิกํ ทุคฺคตินิมิตฺต’’นฺติ จ วุตฺเต กณฺหปกฺเข ‘‘สุคติปริยาปนฺนํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, มนุสฺสโลเก รตฺตกมฺพลสทิสมาตุกุจฺฉิวณฺณสงฺขาตํ, เทวโลเก วา อุยฺยานวิมานกปฺปรุกฺขาทิวณฺณสงฺขาตํ สุคตินิมิตฺต’’นฺติ เอวํ สุกฺกปกฺขํ ฐเปตฺวา เสสํ สพฺพํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณายาติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตวเสน อตีตารมฺมณาย, มาตุกุจฺฉิวณฺณาทิสุคตินิมิตฺตวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาย.

624. 于“在黑分中置入白分”一句，犹如先前于“恶业或业相”此黑分中，说“无过失之业或业相”为白分；同样地，于“趣向恶趣的结生心，以及在地狱等处如火焰网颜色等的恶趣相”此黑分中，置入“趣向善趣的结生心，以及在人界中被称为如红毛毯般的母胎颜色，或在天界中被称为如园林、天宫、劫波树等颜色的善趣相”此白分后，其余一切皆应以先前之理了知。所谓“以过去与现在为所缘”，即就业与业相故，是以过去为所缘；就母胎颜色等善趣相故，是以现在为所缘。

๖๒๕. ตญฺจ โขติ ยเทตํ ‘‘อนวชฺชกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา’’ติ อนิยมนํ กตํ, ตญฺจ โข. กมฺมนิมิตฺตเมว อาปาถมาคจฺฉติ เอกนฺตโต [Pg.302] อตฺตโน กมฺมารมฺมณตาย มหคฺคตวิปากสฺส. สุทฺธาย วาติ มหคฺคตกมฺมนิมิตฺตารมฺมณาย ชวนวีถิยา, ตทารมฺมณรหิตายาติ อตฺโถ, สา ปน ชวนวีถิ มหคฺคตวิปากสฺส อุปจาโร วิย ทฏฺฐพฺพา. เกจิ ปน ตญฺจ วีถึ มหคฺคตาวสานํ วทนฺติ. ‘‘นวตฺตพฺพารมฺมณา วา’’ติ อิทํ รูปาวจรปฏิสนฺธึ, อารุปฺเปสุ จ ปฐมํ, ตติยญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. ทุติยจตุตฺถา ปน อตีตารมฺมณวจเนเนว คหิตา.

625. 而“无过失之业或业相”此说为不确定者，对于广大异熟而言，唯有业相会进入（心的）范围，此乃完全因其（广大异熟）以自身的业为所缘故。或于以广大业相为所缘的纯粹速行心路，其义为“无彼所缘”。而彼速行心路，当知犹如广大异熟的近行（upacāra）。然而，有些人说彼心路以广大心为终结。“或以不可说所缘”一句，是针对色界结生，以及无色界中的第一和第三结生而说。至于第二和第四（无色界结生），则已被“过去所缘”一语所含摄。

มาตุกุจฺฉิวณฺณสงฺขาตนฺติอาทินา วณฺโณ เอว คตินิมิตฺตภาเวน อาคโต. ตตฺถ สทฺโท ตาว อนุปาทินฺนภาเวน สุคติปริยาปนฺนตาย คตินิมิตฺตภาเวน อฏฺฐกถาสุ นาคโตติ ยุตฺตเมตํ, คนฺธาทีนํ ปน อนาคมเน การณํ วีมํสิตพฺพํ.

通过“被称为母胎颜色”等语，可知只有颜色作为趣相而出现。在此，声音首先因为是‘非执取’（anupādinna）且属于善趣，所以在义注中没有作为趣相而出现，这是恰当的。然而，香等（所缘）没有出现的原因，则应当探究。

อยํ ตาต ตวตฺถาย พุทฺธปูชา กรียตีติอาทีสุ ปุพฺพเจตนาวเสน ปุญฺญํ โหติ. สพฺพนฺติมชวเน วตฺตมานสฺสาปีติ วทนฺติ.

在“孩子，此佛陀供养是为你而作”等语中，依前思而有功德。他们说：“即使对处于最终速行者亦然。”

๖๒๖. ‘‘เอเตนานุสาเรน อารุปฺปจุติยาปิ อนนฺตรา ปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพา’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘ปถวีกสิณชฺฌานาทิวเสน ปฏิลทฺธมหคฺคตสฺส สุคติยํ ฐิตสฺสา’’ติ เอวมาทิเก เอว นเย อยมฺปิ ปฏิสนฺธิ อวรุทฺธาติ? น, ตตฺถ รูปาวจรจุติอนนฺตราย เอว ปฏิสนฺธิยา วุตฺตตฺตา. ตตฺถ หิ ‘‘ปถวีกสิณาทิกํ วา นิมิตฺตํ มหคฺคตจิตฺตํ วา มโนทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, จกฺขุโสตานํ วา’’ติอาทินา เตน วจเนน รูปาวจรจุติยา เอว อนนฺตรา ปฏิสนฺธิ วุตฺตาติ วิญฺญายติ. อถาปิ ยถาสมฺภวโยชนาย อยมฺปิ ปฏิสนฺธิ ตตฺเถว อวรุทฺธา, อรูปาวจรจุติอนนฺตรา ปน รูปาวจรปฏิสนฺธิ นตฺถิ. อรูปาวจเร จ อุปรูปริ จุติยา อนนฺตรา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ปฏิสนฺธิ นตฺถีติ จตุตฺถารุปฺปจุติยา นวตฺตพฺพารมฺมณปฏิสนฺธิ นตฺถิ. เตน ตโต ตตฺเถว อตีตารมฺมณา, กามาวจเร จ อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปฏิสนฺธิ. อิตราหิ จ ยถาสมฺภวํ อตีตนวตฺตพฺพารมฺมณา อารุปฺปปฏิสนฺธิ, อตีตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา จ กามาวจรปฏิสนฺธิ โยเชตพฺพาติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ วิสุํ อุทฺธรณํ กตํ.

626. “‘依此理，也应了知无色界死后的无间结生’——为何作此说？难道在‘通过地遍禅等获得广大心而住于善趣者’等方法中，此结生不也含摄在内了吗？不，因为彼处只说了色界死后的无间结生。因为在彼处，通过‘地遍等相或广大心进入意门，或眼、耳（门）的范围’等语，可知所说是色界死后的无间结生。再者，即便以‘随其可能而应用’的方式，此结生亦含摄于彼处，然而无色界死后并无色界结生。并且，于无色界，上上界死后并无下下界的无间结生，因此第四无色界死后，并无以不可说为所缘的结生。由此，从彼处死后，于彼处重生的结生，是以过去为所缘；而在欲界的结生，则以过去或现在为所缘。至于其他（三无色界），则应随其可能应用：无色结生是以过去或不可说为所缘，欲界结生则以过去或现在为所缘。为了显示此中差别，故作单独引述。

๖๒๗. เอวํ อารมฺมณวเสน เอกวิธาย กามาวจรสุคติจุติยา ทุวิธา ทุคฺคติปฏิสนฺธิ, ทุคฺคติจุติยา ทุวิธา สุคติปฏิสนฺธิ, กามาวจรสุคติจุติยา ทฺวิเอกทฺวิปฺปการานํ กามรูปารูปานํ วเสน ปญฺจวิธา สุคติปฏิสนฺธิ[Pg.303], รูปาวจรจุติยา ตเถว ปญฺจวิธา, ทุวิธาย อารุปฺปจุติยา ปจฺเจกํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ กามารุปฺปานํ วเสน อฏฺฐวิธา จ ปฏิสนฺธิ ทสฺสิตา. ทุคฺคติจุติยา ปน เอกวิธาย ทุคฺคติปฏิสนฺธิ ทุวิธา น ทสฺสิตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุคฺคติยํ ฐิตสฺส ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา วุตฺตา ปน –

627. 如是，依所缘，由一种欲界善趣死，有二种恶趣结生；由恶趣死，有二种善趣结生；由欲界善趣死，依欲、色、无色（界结生）之二、一、二种，有五种善趣结生；由色界死，同样有五种；由二种无色界死，各依二种欲界所缘与二种无色界所缘，已示八种结生。然而，由一种恶趣死，其二种恶趣结生未被开示，为开示此，故说“复次，住于恶趣者”等。复次，如所说——

ทฺเว ทฺเว ปญฺจาถ ปญฺจฏฺฐ, ทฺเว ภวาลมฺพเภทโต;

จุติยา ตาทิสาเยตา, จตุวีสติ สนฺธิโย. (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗);

二、二、五，复五、八、二，依有与所缘之别；从此等死，此等结生有二十四。（《分别论》根本疏，227）

๖๒๘. ‘‘กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๔๓๑) นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว เหฏฺฐา ทสฺสิตปฺปกาโรติ อุปนิสฺสยภาวเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห.

628. “由于欲界善业已作”等句（《法集论》431）是在说明先前已经阐述过的种种刹那业为缘的性质，实际上是在说明依止缘，因此才说“此已说”等。

นิสฺสยปจฺจยภูเตน รูเปน สหปวตฺติเยเวตฺถ วิญฺญาณสฺส เตน มิสฺสิตา, ตทภาโว อมิสฺสิตา. ยวนฺติ เอตฺถ สตฺตา เอกชาติสมนฺวเยน อญฺญมญฺญมิสฺสิตา โหนฺตีติ โยนิโย. สุจริตทุจฺจริตวเสน คนฺตพฺพา ปาปุณิตพฺพาติ คติโย. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐิติ, วิญฺญาณสฺส ฐิติ วิญฺญาณฏฺฐิติ. นานตฺตกายนานตฺตสญฺญีติอาทิอาวาโส เอว สตฺเตหิ อาวสิตพฺพโต สตฺตาวาโส. อสญฺญสตฺตาวาสสฺส อิธ อสมฺภวโต ‘‘สตฺตาวาสวเสน อฏฺฐวิธํ โหตี’’ติ วุตฺตํ.

此处，识与作为依止缘的俱生色法共同生起，因此而混合；没有彼（色法）则不混合。此处，所谓众生依同一类而相互混合，是指生命的来源。依善行与恶行，应去往或应到达的，称为趣。安住于此，故为住；识的安住，即识住。“种种身种种想”等等，是指住处，因为是众生所居住的，故为众生居。由于无想众生居在此处不成立，因此说“依众生居有八种”。

๖๒๙. อญฺญตฺร ชาติปณฺฑกปฏิสนฺธิยาติ เอตฺถ ปฐมกปฺปิกปฏิสนฺธิยาปีติ วตฺตพฺพํ. สาปิ หิ ภาเวน วินาว อุปฺปชฺชตีติ.

629. “除了天生黄门的结生”，于此应说也除了初劫者的结生，因为那也是无性而生的。

โอมโตติ อวมโต, อวกํสโตติ อตฺโถ. อาทินาติ ‘‘มิสฺสํ อมิสฺส’’นฺติ เอตสฺมึ ทุเก อาทิมฺหิ วุตฺเตน มิสฺสวิญฺญาเณน. โอมโต ทฺเว วา ตโย วา ทสกา อุปฺปชฺชนฺตีติ คพฺภเสยฺยกานํ วเสน วุตฺตํ. อญฺญตฺถ ปน อเนเก กลาปา สห อุปฺปชฺชนฺติ. พฺรหฺมตฺตภาเวปิ หิ อเนกคาวุตปฺปมาเณน อเนเก กลาปา สห อุปฺปชฺชนฺตีติ ตึสโต อธิกาเนว รูปานิ โหนฺติ. ตทหุชาตเอฬกสฺส โลมํ ชาติอุณฺณาติ เกจิ. หิมวนฺตปฺปเทเส ชาติมนฺตเอฬกโลมํ ชาติอุณฺณาติ อปเร. คพฺภํ ผาเลตฺวา คหิตเอฬกโลมํ ชาติอุณฺณาติ อญฺเญ. อิมาสุ คตีสุ อิมา โยนิโย สมฺภวนฺติ, อิมาสุ น สมฺภวนฺตีติ เอวํ โยนีนํ คติวเสน สมฺภวเภโท.

“Omato”一词，意为“下劣的”（avamato）、“低限的”（avakaṃsato）。‘以“初”……’是指在‘杂与不杂’这对法的开端所说的杂识。‘至少生起两三个十法聚’是就胎生者而说。但在其他地方，则有许多色聚同时生起。即使在梵天中，身体大小达数伽浮陀（gāvuta），也有许多色聚同时生起，因此色法超过三十种。有些人说，当天出生的小羊的毛是‘天然绒毛’（jātiuṇṇā）；另一些人说，雪山（Himavanta）地方纯种羊的毛是‘天然绒毛’；还有些人说，剖腹取出的羊羔的毛是‘天然绒毛’。在这些趣中，这些出生方式是可能的，在那些趣中则不可能，如是，出生方式依趣而有可能性之差别。

๖๓๐. ภุมฺมวชฺเชสูติ [Pg.304] ภุมฺมเทวานํ วชฺชนํ โยนิวิภาคํ ปติ เตสํ มนุสฺสสทิสตฺตา. โยนิโย ติสฺโส ปุริมิกา น โหนฺตีติ โยนิตฺตยปฏิกฺเขเปน ปจฺฉิมา โยนิ อนุญฺญาตาติ อตฺถโต อาปนฺนเมว โหติ. คติตฺตเยติ มนุสฺสเปตติรจฺฉานสญฺญิเต คติตฺตเย. ตญฺหิ เอตฺถ ปุพฺเพ อนามฏฺฐํ.

630. “除了地居天”是指，就出生方式的分别而言，要排除地居天，因为他们与人相似。“前三种出生方式不存在”，通过否定这三种出生方式，从意义上即是允许了最后一种出生方式。“于三趣中”是指在名为人、饿鬼、畜生的三趣中，因为这在此前未曾论及。

จ-สทฺโท อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘จ-สทฺเทนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. กสฺมา ปน นิชฺฌามตณฺหิกเปเตสุ ปุริมิกา ติสฺโส โยนิโย น สนฺตีติ? อสมฺภวโต. ตาสญฺหิ นิจฺจาตุรภาวโต กามเสวา นตฺถีติ น ตา อณฺฑชาทโย โหนฺติ. กุจฺฉิยํ ตาสํ คพฺโภ นาวติฏฺฐติ ชาลสพฺภาวโตติ เกจิ. อคฺคิชาลาย สนฺตปฺปมานสรีรา เอตา นิพฺพตฺตนฺตีติ อลฺลฏฺฐาเนสุ, ปุปฺผาทีสุ จ สมฺภวาภาวโต สํเสทชตาปิ ตาสํ นตฺเถวาติ วทนฺติ. เตนาห ‘‘โอปปาติกา เอว หิ เต โหนฺตี’’ติ.

说“以‘及’字”等，是为了表明“及”字有集合未说之义。那么，为何在焦渴鬼（nijjhāmataṇhika peta）中不存在前三种出生方式呢？因为不可能。由于他们恒常受苦，没有行欲之事，因此他们不是卵生等。有些人说，因为他们的腹中有火焰，胎儿无法在其中停留。他们是身体被火焰烧灼而生的，由于不可能在潮湿处、花朵等处出生，因此他们也没有湿生。因此说：“他们确实只是化生。”

รูปีพฺรหฺเมสุ ตาว โอปปาติกโยนิเกสูติ โอปปาติกโยนิเกหิ รูปีพฺรหฺเม นิทฺธาเรติ. รูปีพฺรหฺเมสูติ หิ อธิกรเณ ภุมฺมํ, โอปปาติเกสูติ นิทฺธารเณ. เตน ‘‘โอปปาติกโยนิเกสู’’ติ สามญฺญโต วุตฺตราสิโต ‘‘รูปีพฺรหฺเมสู’’ติ วิเสเสน ตเทกเทสํ นิทฺธาเรติ. จกฺขุโสตวตฺถุทสกานํ, ชีวิตนวกสฺส จาติ เอตฺถ เกจิ ‘‘จกฺขุโสตวตฺถุสตฺตกานํ, ชีวิตฉกฺกสฺส จาติ จตุนฺนํ กลาปานํ วเสน รูปภเว ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน สห สตฺตวีสติ รูปานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ คนฺธรสาหารานํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา’’ติ การณํ วตฺวา ตํ สมตฺเถนฺตา ‘‘ปาฬิยญฺหิ ‘รูปธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ ฐเปตฺวา อญฺญสตฺตานํ เทวานํ ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺติ, ปญฺจ ธาตุโย ปาตุภวนฺตี’ติ (วิภ. ๑๐๑๕-๑๐๑๖) วุตฺตํ, ตถา ‘รูปธาตุยา ฉ อายตนานิ, นว ธาตุโย’ติ สพฺพสงฺคหกวเสน ตตฺถ วิชฺชมานายตนธาตุโย ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. กถาวตฺถุมฺหิ จ ฆานายตนาทีนํ วิย คนฺธายตนาทีนญฺจ ตตฺถ ภาโว ปฏิกฺขิตฺโต ‘อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ คนฺธายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’ติอาทินา (กถา. ๕๒๐). น จ อโผฏฺฐพฺพายตนานํ ปถวีธาตุอาทีนํ วิย อคนฺธรสายตนานํ คนฺธรสานํ ตตฺถ ภาโว สกฺกา วตฺตุํ, ผุสิตุํ สกฺกุเณยฺยตาวินิมุตฺตสฺส ปถวีอาทิสภาวสฺส วิย คนฺธรสายตนภาววินิมุตฺตสฺส คนฺธรสสภาวสฺส [Pg.305] อภาวา. ยทิ จ ฆานสมฺผสฺสาทีนํ การณภาโว นตฺถีติ ‘อายตนานี’ติ เต น วุจฺเจยฺยุํ, ธาตุสทฺโท ปน นิสฺสตฺตนิชฺชีววาจโกติ ‘คนฺธธาตุ รสธาตู’ติ อวจเน การณํ นตฺถิ, ธมฺมภาโว จ เตสํ เอกนฺเตน อิจฺฉิตพฺโพ สภาวธารณาทิลกฺขณโต อญฺญสฺส อภาวา. ธมฺมานญฺจ อายตนภาโว เอกนฺติโก ยมเก วุตฺโต ‘ธมฺโม อายตนนฺติ? อามนฺตา’ติ (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๓). ตสฺมา เตสํ คนฺธรสายตนภาวาภาเวปิ โกจิ อายตนภาโว วตฺตพฺโพ. ยทิ จ โผฏฺฐพฺพภาวโต อญฺโญ ปถวีอาทิภาโว วิย คนฺธรสภาวโต อญฺโญ เตสํ โกจิ สภาโว สิยา, เตสํ ธมฺมายตนสงฺคโห. คนฺธรสภาเว ปน อายตนภาเว จ สติ ‘คนฺโธ จ โส อายตนญฺจ คนฺธายตนํ, รโส จ โส อายตนญฺจ รสายตน’นฺติ อิทมาปนฺนเมวาติ คนฺธรสายตนภาโว จ น สกฺกา นิวาเรตุํ. ‘ตโย อาหารา’ติ จ วจนโต กพฬีการาหารสฺส ตตฺถ อภาโว วิญฺญายติ. ตสฺมา ยถา ปาฬิยา อวิโรโธ โหติ, ตถา รูปคณนา กาตพฺพา. เอวญฺหิ ธมฺมตา น วิโลมิตา โหตี’’ติ วทนฺติ.

“于色界梵天中的化生者”一句，是从“化生者”中抉择出“色界梵天”。因为“于色界梵天中”(Rūpībrahmesu)是处所格，“于化生者中”(opapātikesu)是限定格。因此，此句从“化生者”这一笼统的集合中，以“色界梵天”这一特称来抉择其一部分。关于“眼、耳、心所依处十法聚，以及命根九法聚”，于此，有些人说：“依眼、耳、心所依处七法聚，以及命根六法聚这四种色聚，在色有中与结生识同时有二十七种色法生起，因为那里的香、味与（段）食被排除了。”他们如此说明理由后，又引证说：“巴利圣典中说：‘在色界的生起刹那，除了无想有情天，有五处、五界显现。’又说：‘于色界有六处、九界。’这是为了总摄地说明那里存在的处和界。并且，在《论事》(Kathāvatthu)中，也像排斥鼻处等一样排斥了香处等，如云：‘那里有鼻处吗？是的。那里有香处吗？不应这么说。’等。并且，不能说在那里存在着非香处、非味处的香和味，就像不能说存在着非触处的地界等一样。因为正如没有离于可触性的地等自性，也没有离于香处性、味处性的香、味自性。假如因为没有作为鼻识之因等，它们不被称为‘处’，但‘界’一词是指无情、无生命之物，因此说‘香界、味界’并无不可。它们的法性是必须承认的，因为除了住持自性等特征外，别无其他。诸法的处性在《双论》(Yamaka)中被断定说：‘法是处吗？是的。’因此，即使它们没有香处、味处性，也必须说它们有某种处性。假如香和味除了其香、味自性外，还有其他自性，就像地等除了其所触性外还有其他自性一样，那么它们就可摄于法处。但既然香、味自性与处性都存在，那么‘是香又是处，故名香处；是味又是处，故名味处’便得以成立，其香处、味处性是无法否定的。又从‘三种食’之说，可知那里没有段食。因此，应当以不与巴利圣典相违的方式来计算色法。如是，法性便不被违逆。”

เอตฺถ วุจฺจเต – รูปาวจรสตฺตานํ ฆานชิวฺหายตนาภาวโต วิชฺชมานาปิ คนฺธรสา อายตนกิจฺจํ น กโรนฺตีติ เต อนามสิตฺวา ปาฬิยํ ‘‘ปญฺจายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ (วิภ. ๑๐๑๕), ‘‘ฉ อายตนานี’’ติ (วิภ. ๙๙๒) จ อาทิ วุตฺตํ, ‘‘ตโย อาหารา’’ติ จ อชฺโฌหริตพฺพสฺส อาหารสฺส อภาเวน โอชฏฺฐมกรูปสมุฏฺฐาปนสงฺขาตสฺส อาหารกิจฺจสฺส อกรณโต, น สพฺเพน สพฺพํ คนฺธรสานํ, โอชาย จ อภาวโต. อิติ วิสยิโน, กิจฺจสฺส จ อภาเวน วิสโย, กิจฺจวา จ ธมฺโม น วุตฺโต. ยสฺมิญฺหิ ภเว วิสยี นตฺถิ, ตสฺมึ ตํเหตุโก นิปฺปริยาเยน วิสยสฺส อายตนภาโว นตฺถีติ วิชฺชมานสฺสาปิ อวจนํ ยถา ตตฺเถว รูปภเว ปถวีเตโชวาโยธาตูนํ โผฏฺฐพฺพายตนภาเวน. ยสฺส ปน ยตฺถ วจนํ, ตสฺส ตตฺถ วิสยีสพฺภาวเหตุโก นิปฺปริยาเยน อายตนภาโว วุตฺโต ยถา ตตฺเถว รูปายตนสฺส.

于此，当说：由于色界有情无鼻处与舌处，故香与味虽存在，亦不起处的作用。因此，于巴利圣典中不予论及，而说“五处显现”、“六处”等。又说“三食”，是由于没有可吞咽之食，不造作名为‘生起食素八法色’的食的作用，而非由于香、味及食素(ojā)完全不存在。如是，因无根门(visayī)及其作用，故不说所缘(visayo)及有作用之法。诚然，于任何有中，若无根门，则由彼为因，所缘之必然的处性即不存在，故虽存在亦不说，犹如于色有中，地、火、风界不说为触处。然而，于何处说及何法，于彼处则因有其根门存在，而说彼法之必然的处性，犹如于色有中说及色处。

ยทิ วิสยีสพฺภาวเหตุโก วิสยสฺส นิปฺปริยาเยน อายตนภาโว, กถมสญฺญสตฺตานํ ทฺเว อายตนานิ ปาตุภวนฺตีติ, อสญฺญสตฺตานญฺหิ [Pg.306] จกฺขายตนํ นตฺถิ, อจกฺขายตนภาเวน จ เนสํ รูปายตนํ อญฺเญสํ อวิสโยติ? นายํ วิโรโธ. เยน อธิปฺปาเยน รูปธาตุยํ สญฺญีนํ คนฺธายตนาทีนํ อวจนํ, เตน รูปายตนสฺสาปิ อวจนนฺติ อสญฺญีนํ เอกํ อายตนํ วตฺตพฺพํ. ยถาสกญฺหิ อินฺทฺริยโคจรภาวาเปกฺขาย เยสํ นิปฺปริยาเยน อายตนภาโว อตฺถิ, เตสุ นิทฺทิสิยมาเนสุ ตทภาวโต รูปธาตุยํ สญฺญีนํ คนฺธาทิเก วิสุํ อายตนภาเวน อวตฺวา ธมฺมสภาวานติวตฺตนโต, มโนวิญฺญาณสฺส จ วิสยภาวูปคมนโต ธมฺมายตนนฺโตคเธ กตฺวา ‘‘ปญฺจายตนานี’’ติ ปาฬิยํ (วิภ. ๑๐๑๕) วุตฺตํ. เอตทตฺถญฺหิ ‘‘ธมฺมายตน’’นฺติ สามญฺญโต นามกรณํ, ปิฏฺฐิวฏฺฏกานิ วา ตานิ กตฺวา ‘‘ปญฺจายตนานี’’ติ วุตฺตํ.

假如所缘的无差别处性是以有根者的存在为因，那么无想有情如何会有二处生起呢？因为无想有情没有眼处，而由于没有眼处，他们的色处对其他有情来说就不是所缘了。这并非矛盾。以在色界不说有想者的香处等之意趣，也应不说色处，因此对无想有情应说为一处。因为，这是相对于各自根门的行境，在指明那些具有无差别处性的法时，由于有想者的香等不具此条件，故在色界中不分别说其为处；但因其不超越法的自性，且能成为意识（manoviññāṇa）的所缘，故将其纳入法处，而在圣典中说为“五处”。为此之故，才有“法处”这一总称。或者说，是将它们归为一类（piṭṭhivaṭṭakāni），而说“五处”。

เยน จ ปน อธิปฺปาเยน อสญฺญีนํ รูปายตนํ วุตฺตํ, เตน สญฺญีนมฺปิ คนฺธาทีนํ วิสุํ คหณํ กาตพฺพนฺติ อิมสฺส นยสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ เทวานํ ทฺเว อายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ (วิภ. ๑๐๑๗) วุตฺตํ. อสติปิ หิ ตตฺถ อตฺตโน อินฺทฺริเย รูปสฺส วณฺณายตนสภาวาติกฺกโม นตฺเถวาติ ตํ รูปายตนนฺตฺเวว วุจฺจติ. อิมินา จ นยทสฺสเนน คนฺธาทีนิ ตีณิ ปกฺขิปิตฺวา สญฺญีนํ อฏฺฐ อายตนานิ, อสญฺญีนํ ปญฺจาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา รูปโลเก ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปถวีอาทีนํ พฺรหฺมานํ วจีโฆโส เอว น สิยา. น หิ ปฏิฆฏฺฏนานิฆํสมนฺตเรน สทฺทปฺปวตฺติ อตฺถิ, น จ ผุสนสภาวานํ กตฺถจิ อผุสนภาวตา สกฺกา วิญฺญาตุํ, โผฏฺฐพฺพายตนสงฺขาตสฺส จ ภูตตฺตยสฺส อภาเว รูปภเว รูปายตนาทีนมฺปิ สมฺภโว เอว น สิยา. ตสฺมา ผุสิตุํ สกฺกุเณยฺยตายปิ ปถวีอาทีนํ ตตฺถ กายินฺทฺริยาภาเวน เตสํ โผฏฺฐพฺพภาโว น วุตฺโต. เอวญฺจ กตฺวา รูปธาตุยํ เตสํ สปฺปฏิฆวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อสญฺญสตฺตานํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ทฺเว มหาภูตา’’ติอาทิ (ปฏฺฐา. ๒.๒๒.๒๐).

再者，以宣说无想有情色处之意趣，亦应分别执取有想有情之香等处。为示此理趣，故于《分别论》(Vibhaṅga)中说：“无想有情天有二处生起”。因为即使于彼处无有己根，色法也并未超越其作为色处之自性，因此它仍被称为色处。通过显示此理趣，即已表明：加上香等三者后，有想有情有八处，无想有情有五处。此义应如是接受。否则，在色界中，因地等无法被触及，诸梵天便不会有语声。因为没有撞击与摩擦，就不会有声音生起；也不可能了知具有触性的法在任何地方会没有触性；若无名为触处之三大种，则在色有中，色处等也不可能生起。因此，即使地等能够被触及，但由于彼处无身根，故不说其为触处。如此一来，在色界中说它们为有对(sappaṭigha)便得以成立。诚如所说：“于无想有情，缘于一不可见有对的大种，而有二大种……”等。

ปฏิโฆ จ นาม ภูตตฺตยสฺส กายปฺปสาทํ ปติ ตนฺนิสฺสยภูตฆฏฺฏนาทฺวาเรน อภิมุขภาโว, อิธ ปน ตํสภาวตา. โส จ ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยสภาวสฺส ฆฏฺฏนาย อภาวโต นตฺถิ. ยทิ ตตฺถ อสติปิ วิสยินิ รูปายตนํ คเหตฺวา ‘‘ทฺเว อายตนานี’’ติ วุตฺตํ, อถ กสฺมา [Pg.307] คนฺธายตนาทีนิ คเหตฺวา ‘‘ปญฺจายตนานี’’ติ น วุตฺตนฺติ? นยทสฺสนวเสน เทสนา ปวตฺตาติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อถ วา ตตฺถ รูปายตนสฺเสว วจนํ กทาจิ อญฺญภูมิกานํ ปสาทสฺส วิสยภาวํ สนฺธาย, น ปน อิตเรสํ อภาวโต, นาปิ ปริยาเยนปิ อายตนภาวาภาวโต. อสญฺญีนญฺหิ รูปายตนํ สมานตลวาสีนํ เวหปฺผลานํ, อุปริภูมิกานญฺจ สุทฺธาวาสานํ ปสาทสฺส วิสยภาวํ คจฺฉติ, น ปน คนฺธรสาติ เตสํเยว ตตฺถ อวจนํ ยุตฺตํ. กถาวตฺถุมฺหิ จ นิปฺปริยาเยน คนฺธายตนาทีนํ อตฺถิภาวํ ปฏิชานนฺตํ สนฺธาย ปฏิเสโธ กโต.

所谓有对（paṭigha），是指三大种通过撞击其所依处而面对身净色，但在这里则是指那种撞击的自性。而此有对，因那无法被触及的自性没有撞击，故不存在。若彼处虽无有根者，但仍计入色处而说“二处”，那么为何不计入香处等而说“五处”呢？此义已说：教法是依理趣的显示而展开的。或者，彼处仅说色处，有时是针对它能成为其他地有情的净色所缘而言，并非因为其余诸处不存在，也不是因为它们甚至不具有间接的处性。因为无想有情的色处，能成为同层广果天（Vehapphala）诸天，以及上层净居天（Suddhāvāsa）诸天的净色所缘，但香、味等则不能，故彼处不说它们是合理的。在《论事》（Kathāvatthu）中，是针对那些直接承认香处等存在的人作出了驳斥。

ยทิปิ เจตํ วจนํ ตตฺถ คนฺธายตนาทีนํ อภาววิภาวนํ น โหติ, อตฺถิภาวทีปนมฺปิ ปน อญฺญวจนํ นตฺเถวาติ? นยิทเมวํ, อฏฺฐกถาสุ ตตฺถ เนสํ อตฺถิภาวสฺส นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตตฺตา. ยญฺหิ อฏฺฐกถาวจนํ ปาฬิยา น วิรุชฺฌติ, ตํ ปาฬิ วิย ปมาณภูตํ อครหิตาย อาจริยปรมฺปราย ยาวชฺชตนา อาคตตฺตา. ตตฺถ สิยา – ยํ ปาฬิยา น วิรุชฺฌติ อฏฺฐกถาวจนํ, ตํ ปมาณํ, อิทํ ปน วิรุชฺฌตีติ? นยิทเมวํ, ยถา น วิรุชฺฌติ, ตถา ปฏิปาทิตตฺตา. จกฺขาทีนํ อายตนานํ, ตนฺนิสฺสยานญฺจ วิญฺญาณานํ สตฺตสุญฺญตาสนฺทสฺสนตฺถํ ภควโต ธาตุเทสนาติ อายตนภาเวน วุตฺตานํเยว ธาตุภาวทีปนโต ธาตุภาวสฺสาปิ เตสํ อวจนํ ยุชฺชติ เอว. ตสฺมา ยถา ปาฬิยา อวิโรโธ โหติ, ตถา จกฺขุทสกาทิวเสน อิธ รูปคณนา กตาติ น เอตฺถ ธมฺมตาวิโลมนาสงฺกาย โอกาโสติ เวทิตพฺพํ.

即使此言并非为了阐明彼处无有香处等，难道就没有其他言论阐明其存在吗？并非如此，因为在诸义注(aṭṭhakathā)中已确定地说明了彼等之存在。凡义注之言不与巴利圣典相违者，因其由无过之师承传至今日，故如巴利圣典般具有权威性。于此或有异议：“不与巴利圣典相违的义注之言才是权威，而此说则相违。”并非如此，因为它已被阐释为不相违。世尊(bhagavā)宣说诸界，是为了开示眼等诸处以及依之而生的诸识空无有情。由于此说仅阐明了那些已被说为“处”的法的“界”性，因此，对那些（香、味、触等）不说其为“界”，也是合理的。是故，当知此处依眼十法聚等计算色法的方式与巴利圣典不相违，因此，于此不存在违逆法性之疑虑。

อญฺเญสุ สํเสทชโอปปาติกโยนิเกสูติ รูปีพฺรหฺเม ปน ฐเปตฺวา อญฺเญสุ โอปปาติเกสุ, สํเสทเชสุ จาติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. โอปปาติกวิเสสนญฺเหตฺถ อญฺญคฺคหณํ, น สํเสทชวิเสสนํ อสมฺภวโต. สติ หิ สมฺภเว, พฺยภิจาเร จ วิเสสนวิเสสิตพฺพตา โหติ. กามาวจรเทเวสุ สพฺพกาลํ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ยถาวุตฺตาย สนฺตติยา รูปานํ ลพฺภนโต วุตฺตํ ‘‘ตานิ จ นิจฺจํ เทเวสู’’ติ. น หิ เต กทาจิปิ วิกลินฺทฺริยา, อภาวกา จ โหนฺตีติ. จกฺขุ เนสํ ทสนฺนํ ปูรโณติ กตฺวา จกฺขุทสโก นาม, อสาธารเณน วา จกฺขุนา ลกฺขิโต ทสโก จกฺขุทสโก. เอวํ เสสาติ ยถา จกฺขุทสโก วุตฺโต, เอวํ เสสาปิ ทสกา โยเชตฺวา เวทิตพฺพา. ‘‘สํเสทชูปปาตโยนีสุ[Pg.308], อวกํสโต ตึสา’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘อวกํสโต ปนา’’ติอาทิมาห, ตํ ปเนตํ ปาฬิยา น สเมติ. น หิ ปาฬิยํ กามาวจรานํ สํเสทโชปปาติกานํ อฆานกานํ อุปปตฺติ วุตฺตา. ธมฺมหทยวิภงฺเค หิ ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ทสายตนานิ, กสฺสจิ อปรานิ ทสายตนานิ, กสฺสจิ นวายตนานิ, กสฺสจิ สตฺตายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ (วิภ. ๑๐๐๗). ยทิ หิ อฆานกสฺสาปิ อุปปตฺติ สิยา, ติกฺขตฺตุํ ‘‘ทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา, ติกฺขตฺตุญฺจ ‘‘นวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ, น จ ตํ วุตฺตํ.

“在其他湿生、化生之生类中”，此处应理解其关联为：除了色界梵天之外的其他化生者，以及湿生者。此处的“其他”是化生者的限定词，而非湿生者的限定词，因为（后者）是不可能的。因为只有在存在可能性与例外情况时，才会有限定词与被限定者的关系。在欲界天中，于结生与生命期的一切时刻，都能获得如前所述的色法相续，因此说：“彼等在天众中恒常存在”。因为他们绝不会诸根残缺，也不会没有性根。眼根圆满彼等十法，故名“眼十法聚”；或以其不共的眼根所标识的十法聚，名为“眼十法聚”。其余亦然，应如眼十法聚所说，理解其余的十法聚。“在湿生与化生胎中，最少三十”是简略所说之义，为阐明此义而说“最少则是”等，然此与圣典不符。因为圣典中并未宣说欲界中无鼻根的湿生、化生者的生起。在《法心分别》中实说：“在欲界的生起刹那，某些有情生起十一处，某些生起十处，某些生起另外的十处，某些生起九处，某些生起七处。”但并未说“生起八处”。因为假使无鼻根者也能生起，那么就应当三次说“生起十处”，并且三次说“生起九处”，但圣典并未如此说。

ตตฺถ อุปปตฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. เอกาทสาติ ปริปุณฺณายตนสฺส สทฺทายตนวชฺชานิ เอกาทส อายตนานิ. กสฺสจิ ทสายตนานีติ อนฺธสฺส จกฺขายตนวชฺชานิ. อปรานิ ทสายตนานีติ พธิรสฺส โสตายตนวชฺชานิ. นวายตนานีติ อนฺธพธิรสฺส จกฺขุโสตายตนวชฺชานิ. สตฺตายตนานีติ คพฺภเสยฺยกสฺส รูปคนฺธรสกายโผฏฺฐพฺพมโนธมฺมายตนวเสน วุตฺตํ. ยทิ จกฺขุโสตฆานวิกโลปิ อุปฺปชฺเชยฺย, ตสฺส อฏฺเฐวายตนานิ สิยุํ, น จ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ. ตสฺมา นตฺเถว จกฺขุโสตฆานวิกโล. สติ จ อฆานกูปปตฺติยํ ปุนปิ ‘‘กสฺสจิ อปรานิปิ ทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. ตถา จ สติ ยถา อนฺธพธิรสฺส วเสน ‘‘กสฺสจิ นวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ เอกวารํ วุตฺตํ, เอวํ อนฺธาฆานกสฺส, พธิราฆานกสฺส จ วเสน ‘‘กสฺสจิ อปรานิ นวายตนานิ, กสฺสจิ อปรานิปิ นวายตนานิ ปาตุภวนฺตี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ อตฺโถ. เอวํ ธาตุปาตุภาวาทิปญฺหานิปิ วตฺตพฺพานีติ วทนฺติ. เอตฺถ จ ยถา ‘‘สตฺตติ อุกฺกํสโตถ รูปานี’’ติ ปทํ ‘‘สํเสทชูปปาตโยนีสู’’ติ เอตฺถ โยนิทฺวยวเสน โยชียติ, น เอวํ ‘‘อวกํสโต ตึสา’’ติ อิทํ. อิทํ ปน สํเสทชโยนิวเสเนว โยเชตพฺพํ. เอกโยคนิทฺทิฏฺฐสฺสาปิ เอกเทโส สมฺพนฺธํ ลภตีติ สํเสทชสฺส ชจฺจนฺธพธิรอฆานกนปุํสกสฺส ชิวฺหากายวตฺถุทสกานํ วเสน ตึส รูปานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ, น โอปปาติกสฺสาติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถายมธิปฺปาโย.

于彼，“生起刹那”即结生刹那。“十一处”，是对诸处圆满者，除去声处的十一处。“于某些〔有情〕为十处”，是对盲者，除去眼处。“另外的十处”，是对聋者，除去耳处。“九处”，是对盲聋者，除去眼、耳处。“七处”，是依于胎生者的色、香、味、身、所触、意、法处而说。倘若眼、耳、鼻根有残缺者也会生起，则他应有八处，但并未说“八处显现”。是故，并无眼、耳、鼻根有残缺者。并且，当有无鼻根的生起时，则也应说“于某些〔有情〕也显现另外的十处”。并且，当如是时，犹如依于盲聋者而说一次“于某些〔有情〕显现九处”，如是，依于盲而无鼻者及聋而无鼻者，也应说“于某些〔有情〕显现另外的九处，于某些〔有情〕也显现另外的九处”，此为义。如是，关于界之显现等问题也应解说，他们如是说。并且，于此，犹如“最多七十色”一句，于“于湿生、化生中”，是依于二种胎而连结，但“最少三十”此句则不尔。此句则只应依于湿生胎而连结。即使是以同一连结所指示者，其一部分也能获得关联，故说：对湿生的、天生盲、聋、无鼻、无性者，依于舌十法聚、身十法聚、心所依处十法聚而生起三十色，而非对化生者。此为义注于此之意趣。

เย [Pg.309] ปน ‘‘โอปปาติกสฺส ชจฺจนฺธพธิรอฆานกนปุํสกสฺส ชิวฺหากายวตฺถุทสกานํ วเสน ตึส รูปานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. โส หิ ปมาทปาโฐ. เอวญฺจ กตฺวา อายตนยมกวณฺณนายํ ‘‘กามธาตุยํ ปน อฆานโก โอปปาติโก นตฺถิ. ยทิ ภเวยฺย, ‘กสฺสจิ อฏฺฐายตนานิ ปาตุภวนฺตี’ติ วเทยฺยา’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก ๑๘-๒๑) วุตฺตํ. อปเร ปนาหุ ‘‘กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺตีติ ยาว ‘กสฺสจิ นวายตนานี’ติ ปาฬิ โอปปาติเก สนฺธาย วุตฺตา. ตสฺมา ปุพฺเพนาปรํ อฏฺฐกถายํ อวิโรโธ สิทฺโธ. ตถา จ ยถาวุตฺตปาฬิยา อยมตฺถวณฺณนา อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมติเยวา’’ติ. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘โอปปาติกคฺคหเณน สํเสทชาปิ สงฺคยฺหนฺติ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺตี’ติอาทีนํ (วิภ. ๑๐๐๗) นิทฺเทเส ‘โอปปาติกานํ เปตาน’นฺติอาทินา (วิภ. ๑๐๐๙) โอปปาติกคฺคหณเมว กตํ, น สํเสทชคฺคหณ’’นฺติ, ตํ ปริปุณฺณายตนานํเยว สํเสทชานํ โอปปาติเกสุ สงฺคหณวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สํเสทชโยนิกา ปริปุณฺณายตนาปริปุณฺณายตนภาเวน โอปปาติกสงฺคหํ กตฺวา วุตฺตา’’ติ, ปธานาย วา โยนิยา สพฺพํ ปริปุณฺณายตนโยนึ ทสฺเสตุํ ‘‘โอปปาติกานนฺติ วุตฺต’’นฺติ จ, อิธ ปน โยนิทฺวยํ สรูเปเนว ปกาเสตุํ, สํเสทชโยนิวเสเนว จ อวกํสโต รูปปวตฺตึ ทสฺเสตุํ โอปปาติกโยนิยา อิตรํ อสงฺคเหตฺวา ‘‘สํเสทชูปปาตโยนีสู’’ติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

有人说：“在《大义注》(mahāaṭṭhakathā)中说，化生者中天生盲、聋、无鼻、无性者，依舌十法聚、身十法聚和心所依处十法聚，生起三十种色法。”此说不可取，那实是讹误之文。因此，在《处双论释义》中说：“在欲界中，没有无鼻根的化生者。若有，则应说‘某些众生显现八处’。”另有人说：“从‘某些众生显现十一处’到‘某些众生显现九处’的圣典文句，是针对化生者而说。因此，前后义注并不矛盾，此义理释义也确实与如上所说的圣典文句完全相符。”又有些人说：“‘化生’一词也包含湿生。例如，在《分别论》的〈法心分别〉(Dhammahadayavibhaṅga)中，对‘在欲界投生刹那，某些众生显现十一处’等句的解释中，只提及了化生，如‘化生的饿鬼等’，而未提及湿生。”须知此说是就诸处具足的湿生者被包含于化生者中而言。如是，义注中说：“湿生者，因其诸处具足与不具足，而被包含于化生中而说。”又说：“或者，为了以主要的生类来显示一切诸处具足的生类，而说‘化生者’。”然而，于此，为了如实地阐明两种生类，并且只就湿生的生类来显示最少色法的生起，不将另一者包含于化生的生类中，故说“于湿生与化生之生类中”。所有这一切都应审察后采纳。

อุกฺกํสาวกํสานํ ปน อนฺตเรติ ‘‘สตฺตติ, ตึสา’’ติ เอวํ วุตฺตานํ รูปสฺส อุกฺกํสาวกํสปริจฺเฉทานํ มชฺเฌ. อนุรูปโต วิกปฺโป เวทิตพฺโพติ อปาเยสุ อนฺธสฺส ฉ จกฺขุทสกาภาวโต, ตถา พธิรสฺส โสตทสกาภาวโต, อนฺธพธิรสฺส ปน ปญฺจ จกฺขุโสตทสกาภาวโตติ เอวมาทินา นเยน เวทิตพฺโพ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมวาติ.

再者，于如是所说“七十”与“三十”之间，即色法最高与最低界限之中，应当了知其相应的区别：在恶趣中，盲者因无眼十法聚故，生起六种十法聚；同样，聋者因无耳十法聚故，（亦生起六种）；而盲聋者因无眼与耳十法聚故，生起五种十法聚。应当依此等方式了知。于此应说之事，皆已说讫。

๖๓๑. จุติปฏิสนฺธีนํ ขนฺธาทีหิ อญฺญมญฺญสมานตา อเภโท. อสมานตา เภโท.

631. 对于死与结生，诸蕴等的相互相似性为无差别，不相似性为差别。

อารมฺมณโตปิ [Pg.310] อภินฺนาติ จตูสุ อารุปฺเปสุ ตโต ตโต จวิตฺวา ตตฺถ ตตฺเถว อุปปชฺชนฺตสฺส วเสน วุตฺตํ. ตเถว ปน เหฏฺฐา, รูปภเว วา อุปปตฺติ นตฺถิ. อรูปภูมิโต จวิตฺวา เหฏฺฐา อุปปตฺติ นาม กามภเว เอว, ตตฺถาปิ ติเหตุกปฏิสนฺธิ เอว. รูปภวโต ปน จุโต ทุเหตุโกปิ โหตีติ วทนฺติ. อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณาย จุติยา อนนฺตรา มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณา ทุติยจตุตฺถารุปฺปปฏิสนฺธิ. เอวํ นยมตฺตสฺส ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ, อวุตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา อาห ‘‘อยํ ตาว อรูปภูมีสุเยว นโย’’ติ. รูปารูปาวจรานํ อุปจารสฺส พลวตาย ตโต จวิตฺวา ทุคฺคติยํ อุปปตฺติ นตฺถีติ ‘‘เอกจฺจสุคติจุติยา’’ติ อาห. เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธีติ เอตฺถ เอกจฺจคฺคหณสฺส ปโยชนํ มคฺคิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย สิยา – นานตฺตกายนานตฺตสญฺญีสุ วุตฺตา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา ติเหตุกาทิปฏิสนฺธิกา, เตสํ ปฏิสนฺธึ วินิปาติกภาเวน ‘‘ทุคฺคติปฏิสนฺธี’’ติ คเหตฺวา สพฺพสุคติจุติยา จ สา ปฏิสนฺธิ โหติ, น เอกจฺจสุคติจุติยา เอวาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ เอกจฺจทุคฺคติคฺคหณํ กตํ. อปายปฏิสนฺธิ เอว หิ เอกจฺจสุคติจุติยา โหติ, น สพฺพสุคติจุติยาติ. อถ วา ทุคฺคติปฏิสนฺธิ ทุวิธา เอกจฺจสุคติจุติยา อนนฺตรา, ทุคฺคติจุติยา จาติ. ตตฺถ ปจฺฉิมํ วชฺเชตฺวา ปุริมํเยว คเหตุํ วุตฺตํ ‘‘เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธี’’ติ. อเหตุกจุติยา สเหตุกปฏิสนฺธีติ ทุเหตุกา จ ติเหตุกา จ โยเชตพฺพา. มณฺฑูกเทวปุตฺตาทีนํ วิย หิ อเหตุกจุติยา ติเหตุกปฏิสนฺธิปิ โหตีติ.

从所缘的角度来说也是无差别的，这是就于四无色界中从彼处死后即于彼处投生者而说。然而，在下方或色界，则没有（这样的）投生。从无色界死后，下方的投生只在欲界，且亦只是三因结生。但有人说，从色界死者，也可能是二因的。在以非广大的外所缘死之后，紧接着是在第二与第四无色界中以广大的内所缘结生。由于如此只是展示了一个方法，（作者）总括所有已说及未说之事而说：“这暂时只是无色界的理趣。”由于色界与无色界（众生）的近行定力强大，从彼处死后不会投生到恶趣，因此说“于某些善趣死后”。至于“某些恶趣结生”一句，于此应探究采用“某些”一词的用意。此中意趣或许是：在种种身、种种想的众生中，所说的某些堕苦处者(vinipātikā)是三因等结生者，由于其堕苦处的状态，他们的结生被视为“恶趣结生”；并且那种结生是在一切善趣死后发生，而非仅在某些善趣死后发生，为了排除此点，故采用“某些恶趣”的说法。因为只有恶趣结生是在某些善趣死后发生，而非在所有善趣死后发生。又或者，恶趣结生有两种：紧接在某些善趣死后，以及（紧接）在恶趣死后。于此，为排除后者而只取前者，故说“某些恶趣结生”。对于“无因死后有因结生”，应配合二因与三因两者。因为就像蛙天子（Maṇḍūkadevaputta）等，无因死后也会有三因结生。

ตสฺส ตสฺส วิปรีตโต จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพนฺติ ‘‘เอกจฺจสุคติจุติยา เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธี’’ติอาทีสุ เภทวิเสเสสุ ‘‘เอกจฺจทุคฺคติจุติยา เอกจฺจทุคฺคติปฏิสนฺธี’’ติอาทินา ยํ ยํ ยุชฺชติ, ตํ ตํ โยเชตพฺพนฺติ อตฺโถ. ยุชฺชมานมตฺตาเปกฺขนวเสน นปุํสกนิทฺเทโส กโต. โยเชตพฺพนฺติ วา ภาวตฺถตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณาย มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติอาทีสุ ปน วิปรีตโยชนา น กาตพฺพา. น หิ มหคฺคตอชฺฌตฺตารมฺมณาย จุติยา อรูปภูมีสุ อมหคฺคตพหิทฺธารมฺมณา ปฏิสนฺธิ อตฺถิ. ‘‘จตุกฺขนฺธาย อารุปฺปจุติยา อนนฺตรา ปญฺจกฺขนฺธา กามาวจรปฏิสนฺธี’’ติ เอตสฺส วิปริยาโย สยเมว โยชิโต. ‘‘อตีตารมฺมณาย จุติยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ปฏิสนฺธี’’ติ [Pg.311] เอตสฺส จ วิปริยาโย นตฺถิ เอว. เภทวิเสโส เอว จ เอวํ วิตฺถาเรน ทสฺสิโต, อเภทวิเสโส ปน เอเกกสฺมึ เภเท ตตฺถ ตตฺเถว จุติปฏิสนฺธิโยชนาวเสน เวทิตพฺโพ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธาย กามาวจรจุติยา ปญฺจกฺขนฺธา กามาวจรา…เป… อวิตกฺกอวิจาราย อวิตกฺกาวิจารา’’ติ. จตุกฺขนฺธาย ปน จตุกฺขนฺธา สยเมว โยชิตา. เอเตเนว นเยน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ ปญฺจกฺขนฺธาทีสุ อเภทวิเสโส น ทสฺสิโตติ.

“对于种种相反的情况，亦应如理配合”意即：在‘于某些善趣死后，于某些恶趣结生’等差别中，凡是相应的，例如‘于某些恶趣死后，于某些恶趣结生’等，即应配合。由于只着眼于相应本身，故作了中性词的指称。或者，‘应配合’（yojetabbaṃ）应被视为表达一种状态。然而，在‘从非广大的外所缘到广大的内所缘’等情形中，则不应作相反的配合。因为在以广大的内所缘死后，于无色界中，并无以非广大的外所缘结生之事。‘于四蕴的无色界死后，紧接着是五蕴的欲界结生’，此句的相反情形可自行配合。而‘于过去所缘死后，是现在所缘的结生’，此句则根本没有相反的情形。差别的情形已如此详细地展示，至于无差别的情形，则应在每一类别中，通过就在彼处配合死与结生的方式来了知，例如：‘于五蕴的欲界死后，是五蕴的欲界（结生）……乃至……于无寻无伺（定）死后，是无寻无伺（的结生）’。而四蕴（死）则自行与四蕴配合。由于依此方法即可了知，故五蕴等的无差别情形便不展示了。

๖๓๒. อิตีติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน. เอตํ วิญฺญาณํ อวิชฺชาทิสหการิการณสหิตสฺส สงฺขารสฺส วเสน ลทฺธปฺปจฺจยํ. พาหิรกกปฺปิตสฺส อธิปติฏฺฐนกสฺส อภาวโต รูปารูปธมฺมมตฺตํ. เตนาห ‘‘น สตฺโต น ชีโว’’ติ. อุเปตีติ วุจฺจติ ตถาโวหารมตฺตํ, อตฺถโต ปน ปจฺจยสามคฺคิยา ภวนฺตรภาเวน อุปฺปชฺชนมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ตสฺส จา’’ติอาทิ. ตโต เหตุํ วินาติ ตตฺถ เหตุํ วินา. มนุสฺสจุติปฏิสนฺธิกฺกเมนาติ มนุสฺสจุติโต มนุสฺสปฏิสนฺธิกฺกเมน. เอวญฺหิ ปากฏคฺคหณํ อุภยวิเสสนํ โหติ. ปากฏตา เจตฺถ ตทาสนฺนกฺขนฺธวเสน เวทิตพฺพา ‘‘จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๗) วิย. มนุสฺสจุติปฏิสนฺธิกฺกเมนาติ วา มนุสฺสจุติโต ยสฺส กสฺสจิ ปฏิสนฺธิกฺกเมน. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นิสฺสยํ อสฺสาทยมานํ วา อนาสฺสาทยมานํ วา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๓๒).

632. 所谓“如是”，即是以如是所说的方式。此识，以与无明等协力因相应的行为力，而得其缘。由于外道所构想的主宰者不存在，故仅是色法与无色法而已。因此说“非有情，非命者”。虽被称为“趣向”，但这只是世俗的说法；就义理而言，其意为只是由因缘和合而在另一有中生起而已。因此说“其亦……”等。“从此无因”即是“于彼处无因”。“以人死与结生的过程”是指从人死到人的结生的过程。如此，“明显”这一把握就成为两者的修饰词。此处的明显性，应如在“死时、生时”等语境中那样，依邻近的诸蕴来理解。或者，“以人死与结生的过程”是指从人死到任何一种结生的过程。诚如将会说到的：“享受或不享受其依处”。

สรเสนาติ สภาเวน, ปริกฺขีณายุสงฺขารตายาติ อตฺโถ. อุปกฺกเมนาติ อตฺตนา, ปเรน วา กเตน สีสจฺเฉทนาทิอุปกฺกเมน. สพฺเพสํ องฺคปจฺจงฺคสนฺธีนํ พนฺธนานิ สพฺพงฺคปจฺจงฺคสนฺธิพนฺธนานิ, เตสํ เฉทกานํ. สนฺนิปาตนฺติ ปตนํ ปวตฺติ. หทยปฺปเทโสปิ อนุกฺกเมน สุสฺสิตฺวา อปฺปาวเสโส โหติ, ปเคว กาโยติ อาห ‘‘กเมน อุปสุสฺสมาเน สรีเร’’ติ. เตเนวาห ‘‘ตงฺขณาวเสสหทยวตฺถุสนฺนิสฺสิต’’นฺติ. ‘‘นิรุทฺเธสุ จกฺขาทีสู’’ติ อิทํ คพฺภเสยฺยกานํ อายตนานํ อนุปุพฺพุปฺปตฺติ วิย นิโรโธปิ อนุปุพฺพโต โหตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ, อติมนฺทภาวูปคมนตํ วา สนฺธาย ‘‘นิรุทฺเธสู’’ติ วุตฺตํ, น อนวเสสนิโรธํ. ปญฺจทฺวาริกวิญฺญาณานนฺตรมฺปิ หิ ปุพฺเพ จุติ ทสฺสิตา. ยมเก จ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส มนายตนํ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา. ยสฺส [Pg.312] วา ปน มนายตนํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌตีติ? สจิตฺตกานํ อจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ มนายตนํ นิรุชฺฌติ, โน จ เตสํ จกฺขายตนํ นิรุชฺฌติ. สจกฺขุกานํ จวนฺตานํ เตสํ มนายตนญฺจ นิรุชฺฌติ, จกฺขายตนญฺจ นิรุชฺฌตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.อายตนยมก.๑๒๐) จกฺขายตนาทีนํ จุติจิตฺเตน สห นิโรโธ วุตฺโตติ.

“以自然”（Sarasena）是指“以自性”（sabhāvena），其义为“因寿行已尽”。“以加害”（Upakkamena）是指由自己或他人所做的斩首等加害行为。Sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanāni是指一切肢节关节的联结；tesaṃ chedakānaṃ是指切断它们的。“聚集”（Sannipātaṃ）是指落下、发生。心脏部位也逐渐干枯，所剩无几，更何况身体呢？是故说“于身体渐渐干枯时”。因此说“依赖于彼刹那所余的心所依处”。“于眼等已灭时”，说此话的意趣是：正如在母胎中诸处是次第生起的，它们的灭也是次第发生的；或者，说“已灭”是就其已达到极微弱的状态而言，而非指无余灭。因为先前也已开示过，死亦在五门识之后发生。于《双论》中亦说：“若某人的眼处灭，他的意处也灭吗？是的。又，若某人的意处灭，他的眼处也灭吗？对于临终时有心而无眼的众生，他们的意处灭，但眼处不灭。对于临终时有眼的众生，他们的意处灭，眼处也灭。”等（双论 1.处双.120），如是说眼处等与死心一同息灭。

หทยวตฺถุมตฺเตติ หทยวตฺถุปเทสมตฺเต. น หิ หทยวตฺถุํ นิสฺสาย กายินฺทฺริยํ ปวตฺตติ. หทยวตฺถุปิ ตทา อาตเป ปกฺขิตฺตหริตตาลปณฺณํ วิย อปฺปาวเสสํ โหตีติ ‘‘ตงฺขณาวเสสหทยวตฺถุสนฺนิสฺสิต’’นฺติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. อิตรวตฺถูนํ ปน สกิจฺจาสมตฺถตาย เกวลํ หทยวตฺถุสนฺนิสฺสิตเมว, ตทา วิญฺญาณํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตงฺขณาวเสสหทยวตฺถุสนฺนิสฺสิต’’นฺติ. มาตุฆาตาทิ, มหคฺคตมญฺญํ วา ตาทิสํ ครุกํ นาม. สมาเสวิตํ อภิณฺหโส กตํ. อาสนฺนํ มรณกาเล กตํ, ยทา ตทา วา กตมฺปิ ปริพฺยตฺตํ หุตฺวา อนุสฺสริตํ. ปุพฺพกตํ อปราปริยายเวทนียํ. ลทฺโธ อวเสโส อวิชฺชาทิโก วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย เอเตนาติ ลทฺธาวเสสปจฺจโย, สงฺขาโร. เอเตน วิปจฺจิตุํ กโตกาสํ ยถูปจิตํ กุสลากุสลเจตนมาห. กมฺมนิมิตฺตํ นาม ยํ วตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา อายูหนกาเล กมฺมํ อายูหติ, ตํ. อตีเต กปฺปโกฏิสตสหสฺสมตฺถเกปิ หิ กมฺเม กเต วิปจฺจนกาเล อาคนฺตฺวา กมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา อุปติฏฺฐติ. คตินิมิตฺตํ นาม นิพฺพตฺตนกโอกาเส เอโก วณฺโณ. โส จ นิรเย นิพฺพตฺตนารหสฺส ‘‘อคฺคิชาลวณฺณาทิโก’’ติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อวิชฺชาปฏิจฺฉาทิตาทีนเว ตสฺมึ กมฺมาทิวิสเย ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อารมฺมณภาเวน อุปฺปตฺติฏฺฐานภูเต.

“仅是心所依处”意为仅在心所依处的位置上。因为身根并非依赖心所依处而运作。心所依处在那时，就像被投入阳光下的青翠棕榈叶般所剩无几，所以说“依于刹那残余的心所依处”，诸师如是说。然而，由于其他所依处不能成办其作用，识在那时唯独依赖心所依处而有，所以说“依于刹那残余的心所依处”。弑母等，或广大的，或其他类似的，名为重业。屡屡造作的，名为惯行业。临死时所作的，名为临死业；或在任何时候所作，但变得明晰而被忆起的（亦是）。在后时应受报的，名为已作业。由于它，识获得了无明等剩余的缘，故称为“已得余缘”，此即是行。以此，它指出了已获得成熟机会、如其所积集的善与不善思。所谓的业相（kammanimitta），是指在造作时，以某事为所缘而造作业，那即是业相。即使是在过去百千俱胝劫之上所造的业，在果报成熟时，业或业相也会前来呈现。所谓的趣相（gatinimitta），是在将要投生之处的一种色相。而对于应投生于地狱者，其色相如“火焰之色”等，这在下方已经说过了。在那被无明所覆盖而有过患的业等境界中，作为结生识的所缘而成为其生起之处。

ตณฺหาย อปฺปหีนตฺตา เอว, ปุริมุปฺปนฺนาย จ สนฺตติยา ตถาปริณตตฺตา ปฏิสนฺธิฏฺฐานาภิมุขํ วิญฺญาณํ นินฺนโปณปพฺภารํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อาห ‘‘ตณฺหา นาเมตี’’ติ. สหชาตสงฺขาราติ จุติอาสนฺนชวนวิญฺญาณสหชาตา เจตนา, สพฺเพปิ วา ผสฺสาทโย. ตสฺมึ ปฏิสนฺธิฏฺฐาเน กมฺมาทิวิสเย วิญฺญาณํ ขิปนฺติ. ขิปนฺตา วิย ตสฺมึ วิสเย ปฏิสนฺธิวเสน วิญฺญาณปติฏฺฐานสฺส เหตุภาเวน ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ตนฺติ ตํ วิญฺญาณํ. จุติปฏิสนฺธิตทาสนฺนวิญฺญาณานํ สนฺตติวเสน วิญฺญาณนฺติ อุปนีเตกตฺตํ[Pg.313]. ตณฺหาย นามิยมานํ…เป… ปวตฺตตีติ นมนขิปนปุริมนิสฺสยชหนอปรนิสฺสยสฺสาทนนิสฺสยรหิตปวตฺตนานิ สนฺตติวเสน ตสฺเสเวกสฺส วิญฺญาณสฺส โหนฺติ, น อญฺญสฺสาติ ทสฺเสติ. สนฺตติวเสนาติ จ วทนฺโต ‘‘ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๙๖) อิมญฺจ มิจฺฉาคาหํ ปฏิกฺขิปติ. สติ หิ นานตฺตนเย สนฺตติวเสน เอกตฺตนโย โหตีติ. เอตฺถ จ โอริมตีรรุกฺขวินิพทฺธรชฺชุ วิย ปุริมภวตฺตภาววินิพทฺธํ กมฺมาทิอารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ, ปุริโส วิย วิญฺญาณํ, ตสฺส มาติกาติกฺกมนิจฺฉา วิย ตณฺหา, อติกฺกมนปโยโค วิย ขิปนกสงฺขารา, ยถา จ โส ปุริโส ปรตีเร ปติฏฺฐหมาโน ปรตีรรุกฺขวินิพทฺธํ กิญฺจิ อสฺสาทยมาโน วา อนสฺสาทยมาโน วา เกวลํ ปถวิยํ สกพลปโยเคเหว ปติฏฺฐาติ, เอวมิทมฺปิ ภวนฺตรตฺตภาววินิพทฺธํ หทยวตฺถุสงฺขาตํ นิสฺสยํ ปญฺจโวการภเว อสฺสาทยมานํ, จตุโวการภเว อนสฺสาทยมานํ วา เกวลํ อารมฺมณสมฺปยุตฺตกมฺเมเหว ปวตฺตติ. ตตฺถ อสฺสาทยมานนฺติ ปาปุณนฺตํ, ปฏิลภมานนฺติ อตฺโถ.

正是由于贪爱未被断除，以及先前生起的相续已如此成熟，识才朝向结生处，如水向下流一般地进行。因此说：“贪爱使之倾向”。俱生的行（sahajātasaṅkhārā）是指与临死速行识俱生的思，或是一切的触等。它们在结生处，将识投向业等境界。犹如投掷一般，它们作为识以结生方式在该境界中立足的因而运作，此是其义。那即是那个识。死心、结生心及临死的心识，通过相续性而被引向一体，称为“识”。这显示了：被贪爱所牵引……而进行，其倾向、投掷、舍弃前依、获得后依、或无依而进行，都通过相续性而属于这同一个识，而非其他。并且，在说“通过相续性”时，他也驳斥了“正是这个识在流转、轮回，而非其他”（《中部》1.396）的这种邪见。因为当存在多样性时，通过相续性才有一体性。于此，应知：系缚于前一有之自体的业等所缘，犹如系于此岸树木的绳索；识，犹如人；他想越过水道的意欲，犹如贪爱；越过的努力，犹如投掷的诸行。又如那人，在彼岸立足时，或获得或不获得系于彼岸树木的某物，纯粹以自身的力量与努力立足于地；同样，这个识，在五蕴有中获得名为心所依处、系缚于另一有之自体的所依，或在四蕴有中不获得，纯粹以与所缘相应的业而进行。其中，“获得”的意思是达到、获得。

ภวนฺตราทิปฏิสนฺธานโตติ ภวนฺตรสฺส อญฺญภวสฺส อาทิปฏิสนฺธานภาวโต. ภวนฺตราทโย วา ภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสนฺตรานิ, เตสํ ปฏิสนฺธานโตติ อตฺโถ. ตเทตํ วิญฺญาณํ นาปิ อิธาคตํ อิมสฺมึเยว ภเว อุปฺปนฺนตฺตา. กมฺมนฺติ ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ. สงฺขาราติ จุติอาสนฺนชวนวิญฺญาณสหคตา ขิปนกสงฺขารา. นตีติ นมนวเสน ปวตฺตตณฺหา. วิสโย กมฺมาทิ.

“另一有的初始连结”者，谓另一有（aññabhava，他有）的初始连结故。又或者，另一有等是指另一有、另一生处、另一趣、另一识住、另一有情居，连结彼等，是此义。彼识亦非来至于此，因其即于此有中生起故。业，是指能产生结生的业。行，是指与临死速行识相应的投掷行。倾向，是指以倾向的方式而转起的渴爱。所缘，是指业等。

๖๓๓. สทฺทปฏิโฆสาทีนํ สติปิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเว สนฺตานพนฺโธ น ปากโฏติ เตสํ เอกตฺตนานตฺตภาวํ อนามสิตฺวา อนาคมนาตีตเหตุสมุปฺปาทเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิมาห. สทฺทาทิเหตุกาติ เอตฺถ ปฏิโฆโส สทฺทเหตุโก. ปทีโป ปทีปนฺตราทิเหตุโก. มุทฺทา ลญฺฉนเหตุกา. ฉายา อาทาสาทิอภิมุขมุขาทิเหตุกา. โหนฺติ อญฺญตฺร อคนฺตฺวาติ สทฺทาทิปจฺจยเทสํ อนุปคนฺตฺวา สทฺทาทิเหตุกา โหนฺติ ตโต ปุพฺเพ อภาวา. เอวํ อิทมฺปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ น เหตุเทสํ คนฺตฺวา ตํเหตุกํ โหติ ตโต ปุพฺเพ อภาวา. ตสฺมา น อิทํ เหตุเทสโต ปุริมภวโต อิธาคตํ ปฏิโฆสาทโย วิย สทฺทาทิเทสโต, นาปิ ตตฺถ เหตุนา วินา อุปฺปนฺนํ สทฺทาทีหิ วินา [Pg.314] ปฏิโฆสาทโย วิยาติ อตฺโถ. อถ วา โหนฺติ อญฺญตฺร อคนฺตฺวาติ ปุพฺเพ ปจฺจยเทเส สนฺนิหิตา หุตฺวา ตโต อญฺญตฺร คนฺตฺวา ตปฺปจฺจยา น โหนฺติ อุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อภาวา, นาปิ สทฺทาทิปจฺจยา น โหนฺติ, เอวํ อิทมฺปีติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ.

633. 对于声音、回响等，即使存在因与缘生法的关系，但其相续的联系并不明显，因此不探究它们的一性与异性，仅开示不来与从过去因生起之理，故说“于此”等语。“以声音等为因”者，于此，回响以声音为因，灯以其他灯等为因，印记以印模为因，影像以镜子等前面的脸等为因。“不往他处而生起”者，谓不前往声音等缘的处所，而以声音等为因生起，因其在此前并不存在故。同样，此结生识（paṭisandhiviññāṇa）亦不前往其因的处所而以彼为因生起，因其在此前并不存在故。是故，此（结生识）非如回响等从声音等的处所而来一般，从其因的处所（即前有）来至于此；亦非如无声音等即无回响等一般，其于彼处无因而生。是为此义。又或者，“不往他处而生起”者，谓其并非先前已存于缘的处所，而后去到别处而以彼为缘生起——因其在生起前并不存在故；其亦非不以声音等为缘。此（结生识）亦应以所说之理结合理解。

นตฺถิ เอกตา เอกสนฺตาเนกตฺเตปิ อญฺญสฺเสว วิญฺญาณสฺส ปาตุภวนโต. นาปิ นานตา สนฺตานพนฺธโต ปทีโป วิย. ขณิกาย หิ ปทีปชาลาย สนฺตาเนกตฺตํ อุปาทาย โส เอวาติ วุจฺจติ, อตฺถกิจฺจญฺจ สาเธติ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยทิ หี’’ติอาทินา สนฺตานพนฺเธ เอกนฺตํ เอกตาย, นานตาย จ อคฺคเหตพฺพตํ, คหเณ จ โทสํ ทสฺเสติ. เอส นโยติ อติเทเสน พีชงฺกุราทีสุ สพฺพเหตุเหตุสมุปฺปนฺเนสุ ยถาสมฺภวํ โยชนา กาตพฺพาติ ทสฺเสติ. อิธาปิ หิ เหตุเหตุสมุปฺปนฺนวิญฺญาณานํ เอกนฺตเมกตฺเต สติ น มนุสฺสคติโต เทวคติ สมฺภูตา สิยา. เอกนฺตนานตฺเต น กมฺมวโต ผลํ สิยา, ตโต ‘‘รตฺตสฺส พีชํ รตฺตสฺส ผล’’นฺติอาทิกสฺส วิย ‘‘ภูตปุพฺพาหํ, ภนฺเต, โรหิตสฺโส นาม อิสิ อโหสิ’’นฺติอาทิกสฺส (สํ. นิ. ๑.๑๐๗) โวหารสฺส โลโป สิยา, ตสฺมา เอตฺถ สนฺตานพนฺเธสุ เหตุเหตุสมุปฺปนฺเนสุ น เอกนฺตเมกตา วา นานตา วา อุปคนฺตพฺพา น คเหตพฺพา. เอตฺถ จ เอกนฺตเอกตาปฏิเสเธน ‘‘สยํกตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗) อิมํ ทิฏฺฐึ นิวาเรติ, เอกนฺตนานตาปฏิเสเธน ‘‘ปรํกตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗), เหตุเหตุสมุปฺปนฺนตาวจเนน ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗) อิมํ ทิฏฺฐึ นิวาเรติ.

即使在同一相续中，由于是另一个识生起，故没有同一性；但由于相续的联系，也没有异性，就像灯焰。因为对于刹那的灯焰，由于相续的同一性，它被称为“就是那一个”，并且能完成其作用，这里也应如此看待。“若”等语开示了在相续的联系中，不应执取绝对的同一性或异性，若执取则有过失。此理应类推适用于种子、嫩芽等一切由因缘而生的事物。在此，若由因缘而生的识有绝对的同一性，则（众生）就不可能从人趣生于天趣；若有绝对的异性，则造业者就不会有果报。于是，像“红色的种子有红色的果实”等说法，以及“尊者，我过去曾是名叫赤马（Rohitassa）的仙人”（《相应部》1.107）这样的言说就会消失。因此，对于相续联系中由因缘而生的事物，不应接受或执取绝对的同一性或异性。在此，通过否定绝对的同一性，遮止了“苦乐是自作的”（《分别论》根本疏 227）这种见；通过否定绝对的异性，遮止了“苦乐是他人作的”（《分别论》根本疏 227）；通过宣说由因缘而生，遮止了“无因生”（《分别论》根本疏 227）这种见。

๖๓๔. ตตฺถาติ ผลุปฺปตฺติฏฺฐาเน. อญฺญสฺสาติ เยน ตํ กมฺมํ กตํ, ตโต อญฺญสฺส. อญฺญโตติ ยํ ตํ กมฺมํ นิพฺพตฺติตํ, ตโต อญฺญโต. ‘‘ธมฺมมตฺตํ ภวนฺตรมุเปตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๓๒; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๐๕) วุตฺตตฺตา ผลสฺส อุปภุญฺชเก จ อสติ กสฺส ตํ ผลํ สิยาติ อนุยุญฺเชติ. ตตฺราติ ตสฺมึ ยถาวุตฺเต อนุโยเค.

634. “于彼处”（tattha）是指在果报生起之处。“另一者”（aññassa）是指不同于造作该业的那个人。“从另一者”（aññato）是指从业以外的另一原因。因为（经中）说“唯有法进入另一生”（《清净道论》2.632；《分别论》注 227；《大义释》注 27；《无碍解道》注 1.1.105），并且在没有果报的受用者的情况下，他质问：“那果报会是谁的呢？”“于彼”（tatra）是指在如上所述的质问中。

ตตฺถาติ เอกสนฺตาเน. ยสฺมึ ธมฺมปุญฺเช กมฺมํ นิพฺพตฺตํ, ตสฺเสว สนฺตาเนติ อตฺโถ. เอตสฺส อตฺถสฺสาติ เหตุผลานํ อตฺถโต อญฺญตฺเตปิ เตเนว [Pg.315] เหตุผลภาเวน สมฺพนฺธตฺตา ตํ ผลํ ‘‘อญฺญสฺส, อญฺญโต’’ติ วา น วตฺตพฺพนฺติ เอตสฺส อตฺถสฺส. จตุมธุรอลตฺตกรสาทิภาวนา อมฺพมาตุลุงฺคาทิพีชานํ อภิสงฺขาโร. เอตฺถ จ อภิสงฺขตํ พีชํ วิย กมฺมวา สตฺโต, อภิสงฺขาโร วิย กมฺมํ, พีชสฺส องฺกุราทิปฺปพนฺโธ วิย สตฺตสฺส ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทิปฺปพนฺโธ. ตตฺถุปฺปนฺนสฺส มธุรสฺส รตฺตเกสรสฺส วา ผลสฺส วา ตสฺเสว พีชสฺส, ตโต เอว จ อภิสงฺขารโต ภาโว วิย กมฺมการกสฺเสว สตฺตสฺส, ตํกมฺมโต เอว จ ผลสฺส ภาโว เวทิตพฺโพ. พาลสรีเร กตํ วิชฺชาปริยาปุณนํ, สิปฺปสิกฺขนํ, โอสธปฺปโยโค จ น วุฑฺฒสรีรํ คจฺฉนฺติ. อถ จ ตนฺนิมิตฺตํ วิชฺชาปาฏวํ สิปฺปชานนํ, อนามยตา จ วุฑฺฒสรีเร โหนฺติ, น จ ตานิ อญฺญสฺส โหนฺติ ตํสนฺตติปริยาปนฺเน เอว วุฑฺฒสรีเร อุปฺปชฺชนโต, น จ ยถาปยุตฺเตน วิชฺชาปริยาปุณนาทินา วินา ตานิ อญฺญโต โหนฺติ ตทภาเว อภาวโต, เอวํ อิธาปิ สนฺตาเน ยํ ผลํ, เอตํ นาญฺญสฺส. น จ อญฺญโตติ โยเชตพฺพํ. เอเตน จ สงฺขาราภาเว ผลาภาวเมว ทสฺเสติ, น อญฺญปจฺจยนิวารณํ กโรติ.

“于彼”(Tattha)，即于同一相续中。其义为：于何法蕴中业已生起，即于彼相续中[生果]。“此义”(Etassa atthassa)者，谓因与果，于义上虽有别，然正由彼因果之法相联系故，彼果不可言“为他者有”或“从他处来”，此即其义。以四甜味、赤胶汁等培育，即是对芒果、香橼等种子的造作(abhisaṅkhāro)。于此，经造作之种子犹如造业之有情，造作犹如业，种子之芽等相续犹如情之结生识等相续。于彼所生之甜味或红色果蕊之果，犹如唯是彼种子之所有，且唯从彼造作而有；当知，造业有情之果，亦唯是彼造业者之所有，且唯从彼业而有。于幼童身所作之学术研习、技艺学习及药物服用，并不会去到年长之身。然以彼为因，学术之敏锐、技艺之通晓及无病之状态，则于年长之身中生起。此等亦非为他者所有，因其唯于摄属彼相续之年长身中生起故。且若无如所施设之学术研习等，此等亦不从他处生起，因彼[因]无则[果]无故。如是，于此相续中所有之果，非为他者，亦不应结合为“从他处来”。以此亦显示，无诸行则无果，而非否定其他助缘。

ยมฺปิ วุตฺตํ, ตตฺถ วทามาติ วจนเสโส. ตตฺถ วา อุปภุญฺชเก อสติ สิทฺธา ภุญฺชกสมฺมุตีติ สมฺพนฺโธ. ผลตีติ สมฺมุติ ผลติสมฺมุติ.

对于所说之语，应补充“于彼，我等说”(tattha vadāma)作为省略之语。其关联为：于彼，或于无有受用者时，“受用者”之世俗言说(sammuti)得以成立。“结果实”(phalati)之世俗言说，即是“结果实之世俗言说”(phalatisammuti)。

รุกฺขสงฺขาตานํ ธมฺมานนฺติ รุกฺขปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตานํ ภูตุปาทายธมฺมานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถา ขนฺธสนฺตาเน กุสลากุสลเจตนุปฺปตฺติยํ ‘‘ปุญฺญํ กโรติ, ปาปํ กโรตี’’ติ กตฺตุโวหาโร, เอวํ ตสฺส ผลุปฺปตฺติยํ ‘‘สุขํ อนุภวติ, ทุกฺขํ อนุภวตี’’ติ อุปภุญฺชกโวหาโร, ตสฺมา น เอตฺถ ขนฺธวินิมุตฺเตน อญฺเญน อุปภุญฺชเกน นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ.

“被称为树的诸法”是指作为树木概念之所依的大种及所造色法。因此，正如在蕴相续中，当善与不善的思生起时，有“作福业、作恶业”的作者之说；同样，当其果报生起时，也有“感受乐、感受苦”的受用者之说。因此，在此，并没有任何脱离诸蕴之外的所谓受用者。

๖๓๕. เอวํ สนฺเตปีติ อสงฺกนฺติปาตุภาเว ตตฺถ จ ยถาวุตฺตโทสปริหรเณ สติ, สิทฺเธติ อตฺโถ. ปวตฺติกฺขเณเยวาติ สงฺขารานํ ปวตฺตมานกฺขเณ เอว. ปวตฺติโต ปุพฺเพติ กมฺมายูหนกฺขณโต ปุพฺเพ, อวิชฺชมานตาย สมานตฺตา เอวํ วุตฺตํ. ปจฺฉา จาติ วิปจฺจนปฺปปตฺติโต ปจฺฉา จ.

635. “即使如此”，意即在无转移地显现，并且避免了如前所述的过失时，即是成立。“仅在发生时”是指仅在诸行发生的刹那。“在发生之前”是指在积集业的刹那之前，因为（果报）同样不存在，所以这么说。“以及之后”是指在（果报）成熟发生之后。

อวิปกฺกวิปากา กตตฺตา เจ ปจฺจยา, วิปกฺกวิปากานมฺปิ กตตฺตํ สมานนฺติ เตสมฺปิ ผลาวหตา สิยาติ อาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ อาห ‘‘น จ นิจฺจํ ผลาวหา’’ติ.

如果异熟未成熟的诸行，因其已被造作而是缘，而异熟已成熟的诸行的“已被造作”性是相同的，那么它们是否也能带来果报呢？为了消除这种疑虑，（他）说：“它们并非总是带来果报”。

‘‘น [Pg.316] วิชฺชมานตฺตา อวิชฺชมานตฺตา วา’’ติ เอเตน วิชฺชมานตฺตํ, อวิชฺชมานตฺตญฺจ นิสฺสาย วุตฺตโทเส ปริหรติ. ตสฺสา ปาฏิโภคกิริยาย, ภณฺฑกีณนกิริยาย, อิณคฺคหณกิริยาย วา กรณมตฺตํ ตํกิริยากรณมตฺตํ, ตเทว ตทตฺถนิยฺยาตเน ปฏิภณฺฑทาเน, อิณทาเน จ ปจฺจโย โหติ, อผลิตนิยฺยาตนาทิผลนฺติ อตฺโถ.

通过“不是由于存在或不存在”这一（说法），避免了依赖存在和不存在所说的过失。其担保行为、购买货物的行为或借贷的行为，仅仅是做这些行为的本身，而这本身就是为了交付标的物、交付抵押品、偿还债务的缘，意即交付等（行为）并非（业的）果报。

๖๓๖. สมฺโมหวิฆาตตฺถนฺติ พาตฺตึสาย วิญฺญาเณสุ ยถาวุตฺตสงฺขารานํ ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺติยญฺจ ปจฺจยภาเว วิภชฺช อวิภาวิเต ปวตฺตนกสมฺโมหสฺส อปนยนตฺถํ.

636. “为破除迷茫”，意即为了去除因未分别说明而可能产生的迷茫，此迷茫是关于如前所述的诸行在三十二种识的结生与生命进程中作为缘的状态。

ปุญฺญาภิสงฺขาเรติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อวิเสเสนาติ ‘‘ติเหตุโก ติเหตุกสฺสา’’ติอาทิกํ เภทํ อกตฺวา สามญฺญโต, ปิณฺฑวเสนาติ อตฺโถ. สพฺพตฺถ อุปนิสฺสยปจฺจโย พลวกมฺมสฺส วเสน โยเชตพฺโพ. ‘‘ทุพฺพลญฺหิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตี’’ติ ปฏฺฐานสํวณฺณนาย ทสฺสิตเมตํ. รูปาวจรปญฺจกุสลเจตนาเภโทติ ‘‘ฐเปตฺวา อภิญฺญาปฺปตฺต’’นฺติ วิเสเสตฺวา วตฺตพฺพํ, น วา วตฺตพฺพํ วิปากสฺส ปจฺจยภาวกถาย อวิปาการหสฺส ปสงฺคาภาวโต. อภิญฺญาเจตนาย หิ อวิปากตา เหฏฺฐา วิภาวิตา เอว. อวิเสเสน ปนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปญฺจนฺนํ วิปากวิญฺญาณานนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

“于福行中”(Puññābhisaṅkhāreti)是为简别而用的处格。“无差别地”(Avisesenāti)意即不作“三因者对三因者”等区别，而是一般地、概括地来说。在一切情况下，亲依止缘(upanissayapaccayo)都应通过强力之业来连结。“弱业实不为亲依止缘”，这在《发趣论释义》(Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā)中已经说明。关于“色界五种善思的差别”，应特别说明“除了已证得神通者”，或者也可以不说，因为在讲述异熟的缘性时，不会涉及不适于为异熟者。神通思的不生异熟性在前面已经解释过了。“无差别地”(Avisesena pana)在此也是同样的方法。应引入“五种异熟识”并与之相连结。

ปญฺจนฺนนฺติ จกฺขุโสตวิญฺญาณานํ, สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุยา, ทฺวินฺนํ สนฺตีรณมโนวิญฺญาณธาตูนญฺจาติ เอเตสํ ปญฺจนฺนํ. ตเถวาติ ทฺเวธา เอว. กถํ ปน อิฏฺฐารมฺมเณเยว ปวตฺตนกานิ กุสลวิปากวิญฺญาณานิ ทุคฺคติยํ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘นิรเย มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺสา’’ติอาทิ. เถโร หิ ตตฺถ อิทฺธิยา วสฺสํ นิมฺมินิตฺวา กติปยํ เวลํ นิรยคฺคึ วูปสเมตฺวา เตสํ ธมฺมํ เทเสติ.

“五种”是指：眼识、耳识、领受意界，以及两种推度意识界，此为五种。“如是”即仅有两种方式。那么，仅缘于可爱所缘而转起的善异熟识，如何会在恶趣中转起呢？（答曰：）“如在地狱中的大目犍连(Mahāmoggallāna)长老”等。长老实以神通力在那里造作降雨，暂时平息了地狱之火，为他们说法。

สฺเวว กามาวจโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร. อวิเสเสน ปน ปุญฺญาภิสงฺขาโรติ กามาวจรํ, รูปาวจรญฺจาติ ทุวิธมฺปิ ปุญฺญาภิสงฺขารํ เอกชฺฌํ สงฺคณฺหาติ.

那即是欲界福行。但“无差别地”说福行时，则将欲界与色界两种福行一并含摄。

ทฺวาทสากุสลเจตนาเภโทติ เอตฺถ อุทฺธจฺจสหคตเจตนาย คหเณ การณํ น ทิสฺสติ, วิจาเรตพฺพเมตํ. เอกสฺส วิญฺญาณสฺส ตเถว [Pg.317] ปจฺจโย ปฏิสนฺธิยํ, โน ปวตฺเตติ เอกสฺเสว ปจฺจยภาวนิยโม ปฏิสนฺธิยํ, โน ปวตฺเต. ปวตฺเต หิ สตฺตนฺนมฺปิ ปจฺจโยติ อธิปฺปาโย.

关于“十二不善思的差别”，此处包含掉举相应思的理由不明显，此点应予考察。一个识在结生时同样是（另一个识的）缘，但在生命期中则不然。只为一个识作为缘的规则，适用于结生时，不适用于生命期中。其意为：在生命期中，它实可为七种（识）的缘。

รูปภเว จตุนฺนนฺติ อกุสลวิปากานํ จกฺขุโสตวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานํ. ตานิ ปน เอกนฺตโต อนิฏฺฐารมฺมณานิ, รูปภเว จ กถํ อนิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคติ อาห ‘‘โส จ โข’’ติอาทิ. ‘‘ตถา กามาวจรเทวโลเกปิ อนิฏฺฐรูปาทโย นตฺถี’’ติ อิทํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. พหุลญฺหิ เตสํ อิฏฺฐา เอว รูปาทโย อุปฏฺฐหนฺติ, กทาจิ อนิฏฺฐํ. เทวานญฺหิ เกสญฺจิเทว ปุพฺพนิมิตฺตปาตุภาวกาลาทีสุ มิลาตมาลาทิอนิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค โหตีติ.

“于色界有中，有四种”是指不善异熟的眼识、耳识、领受识与推度识。然而，那些（识）完全以不悦意所缘为对象，那么在色界有中，如何会有与不悦意所缘的结合呢？（答曰：）以“然而彼”等（文）说。“同样，在欲界天界中也没有不悦意的色等（所缘）”——这是依多数情况而说。因为对他们来说，大多是悦意的色等（所缘）现起，偶尔才是不悦意的。确实，仅对某些天人而言，在（死亡的）前兆出现等时，才会有与凋谢的花环等不悦意所缘的结合。

๖๓๗. ยตฺถ วิตฺถารปฺปกาสนํ กตํ, ตโต ภวโต ปฏฺฐาย มุขมตฺตปฺปกาสนํ กาตุกาโม อาห ‘‘อาทิโต ปฏฺฐายา’’ติ. เตเนว ‘‘ทฺวีสุ ภเวสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. มนุสฺสาปิ เกจิ อณฺฑชา, สํเสทชา จ โหนฺตีติ ตทเปกฺขาย ‘‘จตูสุ โยนีสู’’ติ วุตฺตํ. เอกตฺตกายเอกตฺตสญฺญิตาสามญฺเญน จตุตฺถฌานภูมิกาปิ อสญฺญารุปฺปวชฺชา จตุตฺถึเยว วิญฺญาณฏฺฐิตึ ภชนฺติ. เอส ปุญฺญาภิสงฺขาโร. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน เจว อุปนิสฺสยปจฺจเยน จา’’ติ วุตฺตนเยเนว. ยถาสมฺภวนฺติ เอกวีสติกามาวจรรูปาวจรกุสลวิปาเกสุ จุทฺทสนฺนํ ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺเต จ, สตฺตนฺนํ ปวตฺเต เอวาติ อยํ ยถาสมฺภโว.

637. 从作了详细解释之处开始，由于欲从“有”开始作纲要性的说明，故说“从最初开始”。因此说了“于二有中”等。考虑到某些人也是卵生或湿生，故说“于四生中”。以身同想同的共通性，除了无想有情与无色界，第四禅地也属于第四识住。此为福行。“以已说的方法”即是以“通过异刹那业缘与亲依止缘”此已说的方法。“如其可能”是指：在二十一种欲界与色界善异熟中，十四种于结生时与生命期中（发生），七种仅于生命期中（发生），此即“如其可能”。

ตาทิเสเยวาติ นานตฺตกายเอกตฺตสญฺญีสงฺขาเตเยว.

“于如是者”即是于被称为“身异想一”者。

จตุนฺนํ วิญฺญาณานนฺติ ภวาทโย อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. จตูสุ อนฺโตคธานํ ปน ติณฺณํ วิญฺญาณานํ ตีสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ. อวิญฺญาณเก สตฺตาวาเส สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาเณ อลพฺภมาเนปิ ตสฺส สงฺขารเหตุกตฺตํ ลพฺภเตว. ตถา หิ ตตฺถ ปุญฺญาภิสงฺขาโร กฏตฺตารูปานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอตสฺมิญฺจ มุขมตฺตปฺปกาสเน ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ ทุคฺคติอาทีสุ ปวตฺติยํ กุสลวิปากาทิวิญฺญาณานํ ปจฺจยภาโว ภเวสุ วุตฺตนเยเนว วิญฺญายตีติ น วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

“四种识”是就“有”等而说。然而，于四者中所包含的三种识，其在三种识住中的缘性应被连结。即使在无识有情居中，虽不可得“行缘识”，但识以行为因这一点实可成立。诚然，在那里，福行以异刹那业缘，作为业生色之缘。应知，在此纲要性的说明中，福行等在恶趣等的转起中，作为善异熟等识之缘的性质，可以依于诸有中已说之理趣了知，是故未说。

วิญฺญาณปจฺจยานามรูปปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

识缘名色句广说之释义

๖๓๘. วิภาคา [Pg.318] นามรูปานนฺติ นามสฺส, รูปสฺส จ ปเภทโต.

638. 名色的分别，是由于名与色的差别。

ตตฺถ นามสฺส ตาว ปเภทํ ทสฺเสนฺเตน กามํ วิญฺญาณมฺปิ นามเมว, ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเน ปน อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต เวทนาทโย ตโย ขนฺธา’’ติ วุตฺตํ. นิพฺพานสฺส ปเนตฺถ ปวตฺติกถายํ อปฺปจฺจยตฺตา, นมนฏฺฐาภาวโต จ ปสงฺโค เอว นตฺถิ. นามนฏฺเฐน หิ ตํ นามํ, น นมนฏฺเฐน. เตสํ นามรูปานํ สุขาทิวเสน, ปถวีอาทิวเสน จ วิภาโค.

其中，首先在说明名的差别时，诚然识也是名，但是，为了无混淆地显示缘与缘生法，所以说：“由于朝向所缘而弯曲，故为受等三蕴。”至于涅槃（Nibbāna），在此轮回的论述中，因其非缘所生，且无弯曲之义，故完全不相关。诚然，它被称为“名”(nāma)，是因其有令（心）朝向之义，而非因其有“弯曲”之义。那些名色的分别，是依乐等以及地等而分。

เอกํ สตฺตาวาสนฺติ อสญฺญสตฺตาวาสํ. ปุริเมสุ จตูสุ, อสญฺญสตฺตาวาเส จาติ ปญฺจสุ.

“一有情居”是指无想有情居。在前四（有情居）中，加上无想有情居，共有五处。

คพฺภเสยฺยคฺคหเณน ชลาพุชา คหิตาติ ‘‘อณฺฑชานญฺจา’’ติ วุตฺตํ. อณฺฑชานญฺจ อภาวกานนฺติ โยเชตพฺพํ. สนฺตติสีสานีติ กลาปสนฺตานมูลานิ. ยทิปิ วิการรูปานิ ปฏิสนฺธิกฺขเณ น สนฺติ, ลกฺขณปริจฺเฉทรูปานิ ปน สนฺตีติ ตานิ ปรมตฺถโต อปรินิปฺผนฺนานีติ วชฺเชนฺโต อาห ‘‘รูปรูปโต’’ติ. ผสฺสาทิเก สงฺขารกฺขนฺธภาเวน เอกตฺตํ เนตฺวา ‘‘เตวีสติ ธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. อปเนตฺวาติ กลาปนฺตรคเต ปถวีอาทิเก สมานลกฺขณตาย อคฺคเหตฺวา.

由于以“胎生”一词已包含了胎生者（jalābuja），所以（另外）说“以及卵生者”。应连接为“以及无性之卵生者”。“相续之首”是指色聚相续的根源。虽然变异色在结生刹那不存在，但特征色和限制色存在，为了说明它们在胜义上尚未完成，而说“就色自性而言”。将触等作为行蕴归为一类后，说“二十三法”。“除去后”是指不取其他色聚中的地等，因为它们有相同的特征。

เตสนฺติ พฺรหฺมกายิกาทีนํ. วิตฺถาเรนาติ จตูสุปิ สนฺตติสีเสสุ รูปานํ อสงฺขิปเนน.

“他们的”是指梵身天等。“详细地”是指在所有四个相续之首中，不省略色法。

กามภเว ปน ยสฺมา เสสโอปปาติกานนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ กามภเว โอปปาติกา วุตฺตา น สนฺติ, เยน เสสคฺคหณํ สาตฺถกํ ภเวยฺย, อณฺฑชคพฺภเสยฺยเกหิ ปน โอปปาติกสํเสทชา เสสา โหนฺตีติ เสสคฺคหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา พฺรหฺมกายิกาทิเกหิ โอปปาติเกหิ วุตฺเตหิ เสเส สนฺธาย ‘‘เสสโอปปาติกาน’’นฺติ อาห. เต ปน อรูปิโนปิ สนฺตีติ ‘‘กามภเว’’ติ วุตฺตํ. อปริปุณฺณายตนานํ ปน นามรูปํ ยถาสมฺภวํ รูปมิสฺสกวิญฺญาณนิทฺเทเส วุตฺตนเยน สกฺกา ธมฺมคณนโต วิญฺญาตุนฺติ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

然而，在欲有中，关于“其余化生者”一句：虽然在欲有的（论述）中未曾提及化生者，以致于“其余”一词的用法似乎没有意义，但当知，是相对于卵生者与胎生者而言，其余的为化生者与湿生者，故使用“其余”一词。再者，是针对已述说的梵身天等化生者之外的其余者，而说“其余化生者”。然而，他们也可能是无色者，因此说“在欲有中”。至于诸处不圆满者的名色，当知此处未说，是因其可依“与色混合之识的解释”中所述之法，通过法的计数，如其可能地了知。

ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สห ปวตฺตอุตุโตติ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สห อุปฺปนฺนรูเปสุ เตโชธาตุโต. หทยวตฺถุโน ตงฺขณุปฺปนฺนตฺตา ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส วตฺถุทุพฺพลตา. เตสํ อชฺโฌหริตาหาเรน อนุคเต สรีเร [Pg.319] อาหารสมุฏฺฐานํ สุฏฺฐทฺธกนฺติ สมฺพนฺโธ. นโรติ เตเนว มาตุกุจฺฉิคตภาเวน ติโรกฺโข. อวกํสโต ทฺเว อฏฺฐกาเนว อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานานิ โหนฺตีติ สสทฺทกาลํ สนฺธาย ‘‘อุกฺกํสโต ทฺวินฺนํ นวกาน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺเพติ ยํ ปุพฺเพ สนฺตติทฺวยาทิกํ สตฺตกปริโยสานํ รูปํ อิธ วุตฺตํ, ตํ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ อุปฺปชฺชมานเมว วุตฺตนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ปุพฺเพ…เป… สตฺตติวิธ’’นฺติ. ทุวิธมฺปิ ตนฺติ อุตุสมุฏฺฐานํ, จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจาติ ทุวิธมฺปิ ตํ สทฺทํ.

“与结生心俱行的时节所生”是指在与结生心同时生起的诸色中的火界。由于心所依于彼刹那生起，故结生心之所依微弱。其关联为：“对于他们，在被所食之食遍满的身体里，生起食生净八法聚”。“被遮蔽”是指因其处于母胎中而被遮蔽。因为在最低情况下，只有时节生与心生的两个八法聚，所以针对有声音的时期，而说“在最高情况下，是两个九法聚”。“先前”：先前在此处所说的，从二法聚相续等开始到七法聚结束的色法，是就每一心于三刹那中生起而说，故云“先前……乃至七种”。“两种”是指那两种声音，即时节所生与心所生。

สณฺฐาตุนฺติ อทฺธนิยภาเวน ฐาตุํ, อตฺตโน ปน ขณมตฺตํ ติฏฺฐเตว. จตุทฺทิสา ววตฺถาปิตาติ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐสีสา มูเลน จตูสุ ทิสาสุ ววตฺถาปิตา. อญฺญมญฺญํ อาลิงฺเคตฺวา ฐิตา ภินฺนวาหนิกา วิย จ.

“存续”是指长久地住立；但它自身其实只住立一个刹那而已。“在四方建立”是指它们的头部互相混合，根部在四方建立。并且像破车一样，互相拥抱着站立。

๖๓๙. ปญฺจโวการภเว จ ปวตฺติยนฺติ รูปาชนกกมฺมชปญฺจวิญฺญาณปฺปวตฺติกาลํ, สหชาตวิญฺญาณปจฺจยญฺจ สนฺธายาห. ตทา หิ ตโต นามเมว โหตีติ. กมฺมวิญฺญาณปจฺจยา ปน ตทาปิ อุภยํ โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ, ปจฺฉาชาตวิญฺญาณปจฺจยา จ รูปํ อุปตฺถทฺธํ โหตีติ. อสญฺเญสูติอาทิ กมฺมวิญฺญาณปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจโวการภเว จ ปวตฺติยนฺติ ภวงฺคาทิชนกกมฺมโต อญฺเญน รูปุปฺปตฺติกาลํ, นิโรธสมาปตฺติกาลํ, ภวงฺคาทิอุปฺปตฺติกาลโต อญฺญกาลญฺจ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. ภวงฺคาทิอุปฺปตฺติกาเล หิ ตํชนเกน กมฺมุนา อุปฺปชฺชมานํ รูปํ, โส จ วิปาโก กมฺมวิญฺญาณปจฺจโย โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. สหชาตวิญฺญาณปจฺจยานเปกฺขมฺปิ หิ ปวตฺติยํ กมฺเมน ปวตฺตมานํ รูปํ, นามญฺจ น กมฺมวิญฺญาณานเปกฺขํ โหตีติ. สพฺพตฺถาติ ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺเต จ. สหชาตวิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, กมฺมวิญฺญาณปจฺจยา นามรูปญฺจ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจาติ เอตฺถ นามรูปสทฺโท อตฺตโน เอกเทเสน นามสทฺเทน นามสทฺทสฺส สรูโป, รูปสทฺเทน จ รูปสทฺทสฺส, ตสฺมา สรูปานํ เอกเสโสติ เอกเทสสรูเปกเสโส, นามรูปสทฺทสฺส ฐานํ อิตเรสญฺจ นามรูปสทฺทานํ อทสฺสนนฺติ อตฺโถ.

639. （于颂文中）“于五蕴有中之生命期”，是针对由不生色法之业所生的五识生起之时，以及俱生识缘而说。因为那时，由彼（识）而有唯名。然而，以业识为缘，亦可说彼时亦有二者（名色），且以后生识为缘，色被支持。“于无想有情中”等，是针对业识缘而说。（于颂文中）“于五蕴有中之生命期”，是针对由异于能生有分等之业而生起色法之时、灭尽定之时，以及异于有分等生起之时而说，此为妥当。因为在有分等生起之时，由能生彼之业所生起的色法，以及彼异熟，可说是有业识缘。因为，即使不依赖俱生识缘，于生命期中由业而转起的色法与名法，亦非不依赖业识。“于一切处”，即于结生与生命期中。以俱生识为缘的名色，以及以业识为缘的名色，应如其可能地结合。于“名与色与名色”(nāmañca rūpañca nāmarūpañca)中，“名色”(nāmarūpa)一词，以其一部分“名”(nāma)而与“名”词同形，以“色”(rūpa)而与“色”词同形，因此是“同形词存一”(sarūpānaṃ ekaseso)，即“部分同形词存一”(ekadesasarūpekaseso)。其义为：“名色”一词的存留，以及其他“名”与“色”词的不现（即省略）。

วิปากโต อญฺญํ อวิปากํ. ยโต ทฺวิธา มตํ, ตโต ยุตฺตเมว อิทนฺติ โยเชตพฺพํ.

异于异熟者，为非异熟。由于（法）被认为有二种，是故应结合为：“此（说法）诚然为正当”。

กุสลาทิจิตฺตกฺขเณติ [Pg.320] อาทิ-สทฺเทน อกุสลกิริยจิตฺตกฺขเณ วิย วิปากจิตฺตกฺขเณปิ วิปากาชนกกมฺมสมุฏฺฐานํ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. วิปากจิตฺตกฺขเณ ปน อภิสงฺขารวิญฺญาณปจฺจยา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน อุภยญฺจ ลพฺภตีติ ตาทิสวิปากจิตฺตกฺขณวชฺชนตฺถํ ‘‘กุสลาทิจิตฺตกฺขเณ’’ติ วุตฺตํ.

于“善等心刹那”(kusalādicittakkhaṇe)一句，应知通过“等”(ādi)字，如同于不善、唯作心刹那，于异熟心刹那中，亦包含了由不生异熟之业所生起的色法。然而，于异熟心刹那中，以行识为缘，依前述之理，亦可得二者（名色），是故为排除如是之异熟心刹那，而说“于善等心刹那”。

๖๔๐. สุตฺตนฺติกปริยายโตติ ปฏฺฐาเน รูปานํ อุปนิสฺสยปจฺจยสฺส อวุตฺตตฺตา วุตฺตํ. สุตฺตนฺเต ปน ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, โส ตสฺส อุปนิสฺสโย นิทานํ เหตุ ปภโวติ กตฺวา ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูป’’นฺติ รูปสฺส จ วิญฺญาณูปนิสฺสยตา วุตฺตา. วนปตฺถปริยาเย จ วนปตฺถคามนิคมนครชนปทปุคฺคลูปนิสฺสโย อิริยาปถวิหาโร, ตโต จ จีวราทีนํ ชีวิตปริกฺขารานํ กสิเรน, อปฺปกสิเรน จ สมุทาคมนํ วุตฺตํ, น จ วนปตฺถาทโย อารมฺมณูปนิสฺสยาทิภาวํ อิริยาปถานํ, จีวราทิสมุทาคมนสฺส จ ภชนฺติ. ตสฺมา วินา อภาโว เอว สุตฺตนฺติกปริยายโต อุปนิสฺสยภาโว ทฏฺฐพฺโพ. นามสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณํ กมฺมารมฺมณปฏิสนฺธิอาทิกาเล อารมฺมณปจฺจโยว โหตีติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ รูปสฺเสว สุตฺตนฺติกปริยายโต เอกธาว ปจฺจยภาโว วุตฺโต. สสํสยสฺส หิ รูปสฺเสตํ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺเต นามสฺส โหตีติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

640. 所谓“依经教法门”，是因在《发趣论》中未曾宣说色法的亲依止缘(upanissayapaccaya)而说。但在诸经中，以“此有故彼有，此无故彼无”的方式，而说彼是此的亲依止、根源、因、起源，如说：“名色有识为亲依止”，此即宣说了色法以识为亲依止。在《林野经》中也说，林野、村、镇、城、国土、个人(puggala)是行住坐卧等威仪的亲依止，并由此而有衣等生活资具的难得与易得。然而，林野等对于威仪以及衣等资具的生起，并不构成所缘亲依止等。因此，当知依经教法门，亲依止的状态即是“无此则无彼”。对于名法，行识在以业为所缘的结生等时期，仅为所缘缘，此乃不言而喻。因此，仅就色法，宣说了依经教法门的单向缘性。因为当说“此是彼有疑之色法的缘”时，则无须再说“其亦是名法的缘”。

ปวตฺตสฺส ปากฏตฺตา อปากฏํ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา ปุจฺฉติ ‘‘กถํ ปเนต’’นฺติอาทินา. สุตฺตโต นามํ, ยุตฺติโต รูปํ วิญฺญาณปจฺจยา โหตีติ ชานิตพฺพํ.

因（生命）持续流转是显而易见的，故举不显而易见的结生，以“然此事云何”等提问。当知，依于经教，名由识缘；依于理则，色由识缘。

ยุตฺติโต สาเธตฺวา สุตฺเตน ตํ ทฬฺหํ กโรนฺโต ‘‘กมฺมสมุฏฺฐานสฺสาปิ หี’’ติอาทิมาห. จิตฺตสมุฏฺฐานสฺเสวาติ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส วิย. เอตฺถ จ ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; อุทา. ๑) ภาสมาเนน ภควตา ยสฺมา อุปปริกฺขมานานํ ปณฺฑิตานํ ปรมตฺถโต นามรูปมตฺตเมว ปวตฺตมานํ ทิสฺสติ, น สตฺโต, น ชีโว, ตสฺมา เกนจิ อปฺปฏิวตฺติยํ อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ โหติ. สุญฺญตปฺปกาสนญฺหิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ. อถ วา นามรูปมตฺตตาวจเนน ปวตฺติยา ทุกฺขสจฺจมตฺตตา วุตฺตา. ทุกฺขสจฺจปฺปกาสเนน จ ตสฺส สมุทโย, ตสฺส จ นิโรโธ, นิโรธคามินิปฏิปทา จ [Pg.321] ปกาสิตา เอว โหติ. อเหตุกสฺส ทุกฺขสฺส, เหตุนิโรธา อนิรุชฺฌนกสฺส จ อภาวา, นิโรธสฺส จ อุปาเยน วินา อนธิคนฺตพฺพตฺตาติ จตุสจฺจปฺปกาสนํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ นิทฺธาเรตพฺพํ.

通过理证确立后，又以经教加强其说，提出“即使是业生色”等。“唯是心生”是“如同心生”的意思。于此，世尊说“以识为缘而有名色”（《中部》3.126；《相应部》2.1, 39；《大品》1；《自说经》1），因为对于深入考察的智者们，在胜义中只见名色在流转，不见有众生，不见有命我，因此，[世尊]转动了任何人都无法逆转的无上法轮。须知开显空性即是转法轮。或者说，以“唯有名色”之说，即是说了流转唯是苦谛。通过开显苦谛，也就同时开显了苦之集、苦之灭以及导向苦灭之道。因为无因之苦不存在，因灭而不灭之苦不存在，以及无方便则无法证得灭，因此当决择，开显四圣谛即是转法轮。

นามรูปปจฺจยาสฬายตนปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

“名色缘六处”句广说之释义

๖๔๑. ตนฺติ นามรูปํ. ตสฺสาติ สฬายตนสฺส. ตาทิสสฺเสวาติ กเตกเสสสฺเสว.

641. 彼即名色。彼者，即指六处。如是者，即已作一取余法者。

อิธาปิ นามนฺติ ขนฺธตฺตยสฺเสว คหเณ การณํ วุตฺตนยเมว. นิยมโตติ อิทญฺจ จตุนฺนํ ภูตานํ, ฉนฺนํ วตฺถูนํ, ชีวิตสฺส จ ยถาสมฺภวํ สหชาตนิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยาทินา สฬายตนสฺส ปวตฺตมานสฺส เอกนฺเตน ปจฺจยภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปายตนาทีนํ ปน สหชาตนิสฺสยานุปาลนภาโว นตฺถีติ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. อารมฺมณารมฺมณปุเรชาตาทิภาโว จ เตสํ น สสนฺตติปริยาปนฺนานเมว, น จ จกฺขาทีนํ วิย เอกปฺปหาเรเนวาติ อนิยมโต ปจฺจยภาโว. นิยมโต…เป… ชีวิตินฺทฺริยนฺติ เอวนฺติ เอตฺถ เอวํ-สทฺเทน วา รูปายตนาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ สฬายตนนฺติ เอตฺถ ยทิปิ ฉฏฺฐายตนสฬายตนสทฺทานํ สทฺทโต สรูปตา นตฺถิ, อตฺถโต ปน สฬายตเนกเทโสว ฉฏฺฐายตนนฺติ เอกเทสสรูปตา อตฺถีติ เอกเทสสรูเปกเสโส กโตติ เวทิตพฺโพ. อตฺถโตปิ หิ สรูปานํ เอกเทสสรูเปกเสสํ อิจฺฉนฺติ ‘‘วงฺโก จ กุฏิโล จ กุฏิลา’’ติ. ตสฺมา อตฺถโต เอกเทสสรูปานญฺจ เอกเสเสน ภวิตพฺพนฺติ.

在此，以“名”一词唯独执取三蕴的原因，如前所述。“决定地”(Niyamato)一词，是针对四大种、六所依及命根，就其随其可能地以俱生、依止、前生、根等方式对转起的六处，必然作为缘的状态而说。但色处等没有俱生、依止、护持的状态，故当知不被执取。而它们的所缘、前生等状态，并非只摄于自相续，也不像眼等一样仅以一种方式为缘，因此其为缘是不决定的。在“决定地……乃至……命根，如是”(Niyamato…pe…jīvitindriyanti evaṃ)中，或者当知以“如是”(evaṃ)一词也摄入色处等。第六处与六处都称为“六处”，于此，虽然“第六处”和“六处”这两个词在语词上并不同形，但在意义上，“第六处”是“六处”的一部分，存在部分同形，因此当知这里作了基于部分同形的“一取余法”(ekadesasarūpekaseso)。因为（语法家们）也接受对意义上同形者作“一取余法”，如：“弯曲的”(vaṅko)与“卷曲的”(kuṭilo)[合为]“卷曲的”(kuṭilā)。因此，对于意义上部分同形者，也应可以作“一取余法”。

อถ วา ฉฏฺฐายตนญฺจ มนายตนญฺจ ฉฏฺฐายตนนฺติ วา มนายตนนฺติ วา ฉฏฺฐายตนญฺจ ฉฏฺฐายตนญฺจ ฉฏฺฐายตนนฺติ วา มนายตนญฺจ มนายตนญฺจ มนายตนนฺติ วา เอกเสสํ กตฺวา จกฺขาทีหิ สทฺธึ ‘‘สฬายตน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ตเมว เอกเสสํ นามมตฺตปจฺจยสฺส, นามรูปปจฺจยสฺส จ มนายตนสฺส วเสน กตํ อตฺถโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจ สฬายตนนฺติ เอวํ กเตกเสสสฺสา’’ติ. ยถาวุตฺโตปิ หิ เอกเสโส อตฺถโต ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนญฺจาติ เอวํ กโต นาม [Pg.322] โหตีติ. สพฺพตฺถ จ เอกเสเส กเต เอกวจนนิทฺเทโส กเตกเสสานํ สฬายตนาทิสทฺทวจนียตาสามญฺญวเสน กโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

或者，将“第六处”与“意处”作一存(ekasesa)，与眼等一起，被称为“六处”。为了从义上显示那依“仅以名为缘的”及“以名色为缘的”意处之力所作的一存，而说：“第六处与六处即是六处，如此已作一存的解释”。因为，如前所说的一存，从义上说，即是“第六处与六处”如此被作。并且，应了知：在所有作了一存之处，使用单数形式，是由于已作一存的六处等词在所说义上的共通性而作。

‘‘น อญฺญถา’’ติ เอเตน ตสฺส ตสฺส นามสฺส, รูปสฺส จ อภาเว ตํ ตํ อายตนํ น โหตีติ พฺยติเรกํ วิภาเวติ.

“非有他法”(Na aññathā)是以否定方式表明：如果没有彼彼之名与色，那么彼彼之处也就不会存在。

ยนฺติ ยํ ยํ นามํ, รูปญฺจ. ยสฺสาติ ยสฺส ยสฺส อายตนสฺส. ยถาติ สหชาตาทินา เยน เยน ปกาเรน. เนยฺยนฺติ เญยฺยํ.

“Yaṃ”(任何)是指任何名与色。“Yassa”(任何之)是指任何处。“Yathā”(如是)是指以俱生等任何方式。“Neyyaṃ”(应知)是指应知之事。

ตสฺส วเสนาติ ตสฺส เหตุอาทิปจฺจยสฺส วเสน. อุกฺกํสาวกํโสติ เอตฺถ สตฺตธา ปจฺจยภาวโต อุกฺกํโส อฏฺฐธา ปจฺจยภาโว, ตโต นวธา, ตโต ทสธาติ อยํ อุกฺกํโส. อวกํโส ปน ทสธา ปจฺจยภาวโต นวธา ปจฺจยภาโว, ตโต อฏฺฐธา, ตโต สตฺตธาติ เอวํ เวทิตพฺโพ, น ปน สตฺตธา ปจฺจยภาวโต เอว ทฺเวปิ อุกฺกํสาวกํสา โยเชตพฺพา, ตโต อวกํสาภาวโตติ.

“以其力”(Tassa vasena)，即以其因等缘之力。关于“增进与减退”(ukkaṃsāvakaṃso)，在此，从七法为缘的状态起是增进，（即）八法为缘的状态，然后九法，然后十法——这是增进。而减退则应如此理解：从十法为缘的状态到九法为缘的状态，然后到八法，然后到七法。但不应仅从七法为缘的状态就联系起增进与减退两者，因为从那里就没有减退了。

วิปากํ นามนฺติ สมฺพนฺโธ. วุตฺตนเยเนวาติ สหชาตาทิวเสน, สตฺตธา, เหตุอาทิวเสน จ. อิตรนฺติ อวิปากํ นามํ.

“异熟名”(Vipākaṃ nāmaṃ)：这是关联。“以已说的方式”(Vuttanayeneva)：即依俱生等的方式，七种，以及依因等的方式。“其余的”(Itaraṃ)：指非异熟的名。

‘‘หทยวตฺถุโน สหายํ หุตฺวา’’ติ เอเตน อรูเป วิย อสหายํ นามํ น โหติ, หทยวตฺถุ จ นาเมน สห ฉฏฺฐายตนสฺส ปจฺจโย โหตีติ เอตฺตกเมว ทสฺเสติ, น ปน ยถา หทยวตฺถุ ปจฺจโย โหติ, ตถา นามมฺปีติ อยมตฺโถ อธิปฺเปโต. วตฺถุ หิ นามสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ, น นามํ. นามญฺจ วิปากเหตาทิปจฺจโย โหติ, น วตฺถูติ. ปวตฺเต อรูปธมฺมา กมฺมชรูปสฺส ฐิติปฺปตฺตสฺเสว ปจฺจยา โหนฺติ, น อุปฺปชฺชมานสฺสาติ วิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตา จ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตาทโย เอว จกฺขาทีนํ โยเชตพฺพา.

“与心所依处（hadayavatthu）为伴”（Hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā），以此表明：名法不像在无色界中那样没有同伴，以及心所依处与名法一起作为第六处的缘——它仅只表明这些。但并非意指名法作为缘的方式与心所依处作为缘的方式相同。因为所依处是名法的不相应缘（vippayuttapaccayo），但名法不是。而名法是异熟因等缘，所依处则不是。在生命过程中，无色法仅是已达住位的业生色之缘，而不是正在生起的（业生色）之缘，因此，对于眼等，只应应用后生不相应缘、后生有缘与后生不离去缘。

‘‘ตตฺเถวา’’ติ อิมินา ‘‘ปวตฺเต’’ติ อิทํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห ‘‘ตตฺเถว หิ ปวตฺเต’’ติ. ‘‘ปญฺจโวการภเว’’ติ ปน อิทํ ‘‘ปญฺจนฺน’’นฺติ อิมินา ทีปิตเมวาติ. ปวตฺติยํ จกฺขายตนาทิกสฺส นามํ วิปากปจฺจโย น โหติ, อตฺตนา ชนิตรูปสฺเสว โหติ. ปฏิสนฺธิยํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานํ จิตฺตสมุฏฺฐานสทิสํ, ตสฺมา วตฺถุโนปิ วิปากปจฺจโย โหติเยว.

以“就在那里”（Tattheva）是指回指“在生命过程中”（pavatte），即说“就在那生命过程中”。而“在五蕴有中”（Pañcavokārabhave）一词，已由“五者的”（pañcannaṃ）说明了。在生命过程中，名法不是眼处等的异熟缘，它仅是自身所生色法的（异熟缘）。但在结生（paṭisandhi）时，业等起（色）与心等起（色）相似，因此（名法）也确实是所依处的异熟缘。

รูปโตติ [Pg.323] รูเปสุ. ยํ ยํ อายตนํ อุปฺปชฺชตีติ ปฏิสนฺธิยํ อณฺฑชชลาพุชานํ ปญฺจสุ อายตเนสุ กายายตนเมว อุปฺปชฺชติ. อิตเรสํ ยถารหํ อิตรานิปิ.

“从色”（Rūpato）是指在诸色中。“任何处生起时”（Yaṃ yaṃ āyatanaṃ uppajjati），指在结生时，对于卵生（aṇḍaja）和胎生（jalābuja）者，五（色）处中仅有身处生起。对于其余者，其他（处）也依情况（而生起）。

อวเสสมนายตนสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธภเว ปนา’’ติ เอตสฺส อนุวตฺตมานตฺตา ปญฺจโวการภเว เอว ปวตฺตมานํ ปญฺจวิญฺญาเณหิ อวเสสํ มนายตนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามรูปสฺส สหชาตาทิสาธารณปจฺจยภาโว, สมฺปยุตฺตาทิอสาธารณปจฺจยภาโว จ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ‘‘รูปปจฺจยา ปญฺจายตนานี’’ติ อยมฺปิ นโย ลพฺภติ นิโรธสมาปนฺนานํ วเสน, โส ปน อปจุรภาวโต เยภุยฺเยน จ ปฏิสนฺธิยํ ปจฺจยภูตสฺเสว นามรูปสฺส ปวตฺติยํ ปจฺจยภาโว วิภาวิโตติ น ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ.

关于“其余意处”（Avasesamanāyatanassa），在此，由于承续了前文“但在五蕴有中”（pañcakkhandhabhave panā）一句，故应理解为，所说的是仅在五蕴有中持续作用的、五识之外的其余意处。名色的俱生等共同缘状态，以及相应等非共同缘状态，应当按其可能而应用。“色缘五处”（Rūpapaccayā pañcāyatanāni）这一方法，也可通过已入灭尽定（nirodhasamāpatti）者而成立，但应知，由于此（情况）不普遍，并且主要是已阐明了在结生时作为缘的名色在生命过程中的缘的状态，故不在此展示。

สฬายตนปจฺจยาผสฺสปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

“六处缘触”句广说之释义

๖๔๒. พาวีสติยา โลกิยวิปากวิญฺญาเณหิ สมฺปยุตฺตา พาวีสติโลกิยวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา. ตโต เอว พาวีสติ.

642. 二十二种与世间识相应者，是与二十二种世间异熟识相应的。因此有二十二种。

ตตฺถาติ ตสฺมึ สฬายตเน, เตสุ ฉสุ อายตเนสูติ อตฺโถ. อชฺฌตฺตนฺติ สสนฺตติปริยาปนฺนเมว คณฺหาติ. ตญฺหิ สสนฺตติปริยาปนฺนกมฺมนิพฺพตฺตํ ตาทิสสฺส ผสฺสสฺส ปจฺจโย โหติ. รูปาทีนิ, ปน พหิทฺธา อนุปาทินฺนานิ จ ผสฺสสฺส อารมฺมณํ โหนฺติ, น ตานิ จกฺขาทีนิ วิย สสนฺตติปริยาปนฺนกมฺมกิเลสนิมิตฺตปฺปวตฺติภาเวน ผสฺสสฺส ปจฺจยา โหนฺตีติ ปฐมาจริยวาเท น คหิตานิ, ทุติยาจริยวาเท ปน ยถา ตถา วา ปจฺจยภาเว สติ น สกฺกา วชฺเชตุนฺติ คหิตานิ.

“在此”（tatthāti）是说“在那六处中”，即“在那六个处中”的意思。“内”（ajjhattanti）是指只取自身相续所摄者。因为那由自身相续所摄之业所生者，是此类触的缘。然而，色等外在的、非执取的所缘，虽然是触的所缘，但它们不像眼等那样，是以自身相续所摄的业与烦恼为因而生起的方式来作为触的缘，因此在第一代阿阇梨（paṭhamācariya）的学说中不被计入；但在第二代阿阇梨（dutiyācariya）的学说中，则认为无论如何，当其具有缘的性质时，便不可排除，因此被计入。

ตตฺถาติ สฬายตนปจฺจยา ผสฺสปเท. เย ตาว อาจริยา มหาวิหารวาสิโนว ยถา วิญฺญาณํ, เอวํ นามรูปํ, สฬายตนํ, ผสฺสํ, เวทนญฺจ ปจฺจยํ, ปจฺจยุปฺปนฺนญฺจ สสนฺตติปริยาปนฺนํ ทีเปนฺตา วิปากเมว อิจฺฉนฺติ. ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ อภิธมฺมภาชนียปาฬิ (วิภ. ๒๔๓) อารุปฺปํ สนฺธาย วุตฺตาติ ‘‘ฉฏฺฐายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ปาฬิอนุสารโต’’ติ วุตฺตํ.

“在此”（tatthāti）是指在“六处缘触”的章节中。那些大寺住者（mahāvihāravāsino）的阿阇梨们，在阐明识、名色、六处、触与受——无论是作为缘还是缘生法——都为自身相续所摄时，只承许其为异熟。“第六处缘触”是在《分别论》（Vibha. 243）的阿毗达摩分别中，针对无色界而说的，因此才说“是依据‘第六处缘触’的圣典文句”。

สพฺเพ ผสฺสา น สมฺโภนฺตีติ โยชนา. ยทิ สพฺพายตเนหิ เอโก ผสฺโส สมฺภเวยฺย, ‘‘สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส’’ติ เอกสฺส วจนํ ยุชฺเชยฺย[Pg.324], อถาปิ เอกมฺหา อายตนา สพฺเพ ผสฺสา สมฺภเวยฺยุํ, ตถาปิ สพฺพายตเนหิ สพฺพผสฺสสมฺภวโต อายตนเภเทน ผสฺสเภโท นตฺถีติ ตทเภทวเสน เอกสฺส วจนํ ยุชฺเชยฺย, ตถา ปน อสมฺภวโต น ยุตฺตนฺติ โจเทติ ‘‘น สพฺพายตเนหี’’ติอาทินา. อญฺญสฺสาปิ วา อสมฺภวนฺตสฺส วิธานสฺส โพธนตฺถเมตํ วุตฺตํ ‘‘นาปิ เอกมฺหา อายตนา สพฺเพ ผสฺสา’’ติ. ‘‘น สพฺพายตเนหิ เอโก ผสฺโส สมฺโภตี’’ติ อิทเมว ปน เอกผสฺสวจนสฺสายุตฺตตฺตทีปกํ การณนฺติ เวทิตพฺพํ. นิทสฺสนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. นาปิ เอกมฺหา อายตนา สพฺเพ ผสฺสา สมฺโภนฺติ, เอวํ น สพฺพายตเนหิ เอโก ผสฺโส สมฺโภติ. ตสฺมา เอกสฺส วจนํ อยุตฺตนฺติ. ปริหารํ ปน อเนกายตเนหิ เอกผสฺสสฺส สมฺภวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺริทํ วิสฺสชฺชน’’นฺติอาทิมาห. อวเสสสมฺปยุตฺตธมฺมายตนา ผสฺสวชฺชิตา ตํสมฺปยุตฺตเจตสิกา ธมฺมา.

应作此贯通（yojanā）：“诸触皆不生起”。倘若一触能从一切处生起，那么“六处缘触”这一单数表述即为恰当。又或者，倘若诸触能从一处生起，即便如此，（此则意味着）从一切处有一切触的生起，故无由处之差别而有触之差别，因此，以其无差别故，单数表述亦为恰当。然而，由于此二种情况实不可能，故为不当。论主便以“非由一切处……”等提出诘难。或者，说“亦非由一处生起诸触”，是为了阐明另一种不可能成立的情况。但当知，“一触非由一切处生起”此句本身，即是显示对触使用单数表述为不当的理由。或者，此乃以举例的方式而说。诸触亦非由一处生起，同样地，一触亦非由一切处生起。因此，单数表述是不恰当的。然而，为开示“一触由多处生起”此一解答（parihāra），论主说了“对此有如下解答”（tatridaṃ vissajjanaṃ）等。其余相应法处（avasesasampayuttadhammāyatanā），是除去触之后，与它相应的诸心所法（cetasikā dhammā）。

เอโกปิ อเนกายตนปฺปภโว เอโกปเนกายตนปฺปภโว.

“一（触）亦由多处而生”（Ekopi anekāyatanappabhavo），[此二词连声则成]“ekopanekāyatanappabhavo”。

ฉธา ปจฺจยตฺเต ปญฺจ วิภาวเย, เอกํ นวธา ปจฺจยตฺเต, พาหิรานิ ฉ อายตนานิ อารมฺมณาทินา ยถาสมฺภวํ ปจฺจยตฺเต วิภาวเยติ สมฺพนฺโธ.

应以六种缘性辨明五（处），以九种缘性辨明一（处）；外六处则以所缘等，随其可能辨明其缘性。此为（句义之）关联。

อเนกเภทสฺสาติ กุสลวิปากาทิปญฺจทฺวาราทิวเสน อเนกวิธสฺส ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปยุตฺตวชฺชสฺส วิปากผสฺสสฺส. ตานิ จาติ รูปายตนาทีนิ. ‘‘มโน จ เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๕) หิ วุตฺตํ. ตถา จาติ ปจฺจุปฺปนฺนานิ รูปาทีนิ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ รูปรูปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อารมฺมณปจฺจยมตฺเตนาติ ตํ สพฺพํ อปจฺจุปฺปนฺนํ, อญฺญญฺจ ธมฺมายตนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

“‘有多种类’（anekabhedassa）：指依善异熟等、五门等而有多种，且除去与二五识相应的异熟触。‘彼等’（tāni ca）是指色处等。因为经中说（《中部》1.455）：‘意也体验它们的行境与范围。’‘如是’（tathā ca）是针对现在的色等，以及现在法处所摄的微细色（rūparūpa）而说。‘仅以所缘缘’（ārammaṇapaccayamattena）是针对所有非现在的那些法，以及其余的法处而说。

ผสฺสปจฺจยาเวทนาปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

“触缘受”句广说之释义

๖๔๓. ทฺวารโต สเฬวาติ ปภวสามญฺญโต เอกวิธาปิ อุปฺปตฺติทฺวารโต ฉ เอว โหนฺตีติ ฉเฬว เวทนา วุตฺตา.

643. “从门有六种”是说：就来源的共通性而言，（受）虽然是一种，但从生起的门来看则恰好有六种，因此说有六种受。

จิตฺตเภเทน เอกูนนวุติวิธาปิ อิธาธิปฺเปตา เอว ทสฺเสตุํ ‘‘เวทนาสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘เสสาน’’นฺติ เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉนสมฺปยุตฺตาย จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ปญฺจ ยทิปิ อนนฺตราทีหิ ปจฺจยา โหนฺติ, อนนฺตราทีนํ ปน [Pg.325] อุปนิสฺสเย อนฺโตคธตฺตา สนฺตีรณตทารมฺมณานญฺจ สาธารณสฺส ตสฺส วเสน ‘‘เอกธา’’ติ วุตฺตํ. เอเกกสฺมึ ทฺวาเร หิ จกฺขุทฺวาราทีสุ อุปฺปนฺนจกฺขุวิญฺญาณาทีหิ สหชาตา ผสฺสา สกสกวีถีสุ สมฺปฏิจฺฉนาทีหิ สมฺปยุตฺตเวทนานํ, มโนทฺวาเร ตทารมฺมณวเสเนว ปวตฺตานํ เตภูมกวิปากเวทนานมฺปิ สหชาตมโนสมฺผสฺสสงฺขาโต โส ผสฺโส อฏฺฐธา ปจฺจโย โหตีติ โยเชตพฺพํ.

为了表明虽然依心的差别（受）有八十九种，但此处仅意指（该些受），因此说了“于诸受中”（vedanāsu pana）等。于此，“其余的”（sesānaṃ）是指：对于与领受（sampaṭicchanā）相应的（受），眼触等五种触虽然是无间等缘，但因无间等缘包含在依止缘中，且（该依止缘）共通于推度（santīraṇa）及彼所缘（tadārammaṇa），故说“一种”。因为在每一门中，与在眼门等中生起的眼识等俱生的触，对于在各自心路中与领受等相应的受，以及在意门中仅依彼所缘而转起的受，乃至对于三地异熟受而言，那被称为俱生意识触的触是以八种方式为缘的，应当这样结合。

รูปารูปาวจรวิปากเวทนา ปฏิสนฺธิอาทิวเสเนว ปวตฺตนฺติ, กามาวจราปิ เอกจฺจาติ ‘‘เตภูมกวิปากเวทนานมฺปี’’ติ วุตฺตํ. ตาสมฺปิ หิ สหชาตมโนสมฺผสฺโส อฏฺฐธาว ปจฺจโย โหติ. ปจฺจยํ อนุปาทินฺนมฺปิ เกจิ อิจฺฉนฺตีติ ‘‘ยา ปนา’’ติอาทินา มโนทฺวาราวชฺชนสมฺปยุตฺตผสฺสสฺส ปจฺจยภาโว วุตฺโต. ตญฺจ มุขมตฺตทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน นเยน สพฺพสฺส อนนฺตรสฺส, อนานนฺตรสฺส จ ผสฺสสฺส ตสฺสา ตสฺสา วิปากเวทนาย อุปนิสฺสยตา โยเชตพฺพาติ.

色界(rūpāvacara)与无色界(arūpāvacara)异熟受仅依结生(paṭisandhi)等而转起，某些欲界(kāmāvacara)（异熟受）也是，因此说“以及三地异熟受”。因为对于它们，俱生意触也以八种方式为缘。有些人认为非所取者也可为缘，因此通过“又，任何…”等，说了意门转向(manodvārāvajjanā)相应触的缘性。那应被视为只是一个开端的说明。依此方法，一切无间与非无间的触，对于各个异熟受的依止性(upanissayatā)，应当结合。

เวทนาปจฺจยาตณฺหาปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

受缘爱句广说之释义

๖๔๔. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก, อิมสฺมึ วา สาสเน ฉ ตณฺหา ทีปิตา. อิธาติ วา อิมสฺมึ เวทนาปจฺจยา ตณฺหาปเท. ตตฺถาติ ตาสุ ฉสุ ตณฺหาสุ.

644. “在此”，即在此世间，或在此教法中，阐明了六种爱。或者，“在此”，即在此“受缘爱”句中。“在那里”，即在那六种爱之中。

เอเกกาย สสฺสตทิฏฺฐิสหคตาย, อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตาย จ ตณฺหาย ตทภินนฺทนานุคุโณ รูปาทีสุ ปวตฺติอากาโร, เกวลํ กามสฺสาทวเสน ปวตฺติยา วิสิฏฺฐาการตฺตา วุตฺตปฺปวตฺติอาการโต ตณฺหาย ติวิธตา.

对于与常见(sassatadiṭṭhi)相应的爱及与断见(ucchedadiṭṭhi)相应的爱，其在色等（所缘）中的转起方式是随顺于对彼等（见）的喜悦；而仅依欲乐之味而转起者，因其形态特殊，故从这所述的转起方式，说爱有三种。

มมตฺเตนาติ สมฺปิยายเนน, อสฺสาทนตณฺหาย อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปุตฺโต วิย เวทนา ทฏฺฐพฺพา, ขีราทโย วิย เวทนาย ปจฺจยภูตา รูปาทโย, ขีราทิทายิกา ธาติ วิย รูปาทิฉฬารมฺมณทายกา จิตฺตการาทโย ฉ. ตตฺถ สุขสมฺผสฺสวตฺถทายโก ตนฺตวาโย, เวชฺโช รสายตโนชาวเสน, ตทุปตฺถมฺภิตชีวิตวเสน จ ธมฺมารมฺมณสฺส ทายโกติ ทฏฺฐพฺโพ. สพฺพาเปสา อฏฺฐสตปฺปเภทาปิ.

“以我所”即是以珍爱，也就是说乐味爱。于此，受应被视为如子，作为受之缘的色等（所缘）应被视为如乳汁等，给予色等六所缘的画家等六工匠应被视为如给予乳汁等的乳母。其中，织工是乐触之物的给予者；医生，通过滋养药之精华的力量，以及通过那被（药物）所维持的生命，应被视为法所缘(dhammārammaṇa)的给予者。所有此爱也有一百零八种差别。

อารมฺมณปจฺจโย อุปฺปชฺชมานาย อารมฺมณมตฺตเมว โหติ, น อุปนิสฺสโย วิย อุปฺปาทโกติ อุปฺปาทกสฺส อุปนิสฺสยสฺเสว วเสน ‘‘เอกธาวา’’ติ [Pg.326] วุตฺตํ. อุปนิสฺสเยน วา อารมฺมณูปนิสฺสโย สงฺคหิโต. เตน จ อารมฺมณภาเวน ตํสภาโค อญฺโญปิ อารมฺมณปจฺจยภาโว ทีปิโต โหตีติ อุปนิสฺสยวเสเนว ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

所缘缘对于正在生起的（爱），仅是所缘，不像亲依止缘(upanissayapaccaya)那样是能生者。因此，依于作为能生者的亲依止缘，而说“或一种”。或者，所缘亲依止缘为亲依止缘所摄。并且，通过那所缘性，与它同分的其他所缘缘性也被阐明。是故当知，此缘性是仅依亲依止缘而说。

‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทินา น เกวลํ วิปากสุขเวทนา เอว, ติสฺโสปิ ปน เวทนา วิปากา วิเสเสน ตณฺหาย อุปนิสฺสยปจฺจโย, อวิเสเสน อิตรา จาติ ทสฺเสติ. อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตาติ ตสฺมา สาปิ ภิยฺโย อิจฺฉนวเสน ตณฺหาย อุปนิสฺสโยติ อธิปฺปาโย. อุเปกฺขา ปน อกุสลวิปากภูตา อนิฏฺฐตฺตา ทุกฺเข อวโรเธตพฺพา, อิตรา อิฏฺฐตฺตา สุเขติ สา ทุกฺขํ วิย, สุขํ วิย จ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ‘‘เวทนาปจฺจยา ตณฺหา’’ติ วจเนน สพฺพสฺส เวทนาวโต ปจฺจยสฺส อตฺถิตาย ตณฺหุปฺปตฺติปฺปสงฺเค ตนฺนิวารณตฺถมาห ‘‘เวทนาปจฺจยา จาปี’’ติอาทิ.

通过“又，因为……”等文显示：不仅异熟乐受，实际上三种异熟受都特别地是爱的亲依止缘(upanissayapaccaya)，而其余的（非异熟）受则无差别地（也是亲依止缘）。又，舍受因其寂静，才被称为“乐”，其意趣是：因此它也因更强的欲求而成为爱的亲依止。又，作为不善异熟的舍受，因其不可喜，应被归入苦中；其余的（善异熟舍受）因其可喜，（应被归入）乐中。故可说，它既像苦，也像乐，是亲依止缘。由于“受缘爱”之语，对于一切有受者，此缘恒常存在，便有爱生起的过患，为遮止此过患，故说“以及受缘……”等。

นนุ ‘‘อนุสยสหายา เวทนา ตณฺหาย ปจฺจโย’’ติ วจนสฺส อภาวา อติปฺปสงฺคนิวตฺตึ น สกฺกา กาตุนฺติ? น, วฏฺฏกถาย ปวตฺตตฺตา. วฏฺฏสฺส จ อนุสยวิรเห อภาวโต อนุสยสหิตาว ปจฺจโยติ อตฺถโต วุตฺตเมเวตํ โหตีติ. อถ วา ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติ อนุวตฺตมานตฺตา อนุสยสหิตาว ปจฺจโยติ วิญฺญายติ. เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติ เจตฺถ เวทนาปจฺจยา เอว ตณฺหา, น เวทนาย วินาติ อยํ นิยโม อิจฺฉิโต, น เวทนาปจฺจยา ตณฺหา โหติเยวาติ, ตสฺมา อติปฺปสงฺโค เอตฺถ นตฺถิ เอวาติ.

问：难道因为没有“与随眠相应的受是爱之缘”的明文，就不能遮止过度推论的过患吗？答：不然，因为这是在轮回的论述中宣说的。并且，若无随眠，轮回也就不存在，是故，这在义理上已等同于说：只有与随眠相应的（受）才是缘。或者，由于（前文）“无明缘……”的延续，可知只有与随眠相应的（受）才是缘。在此，“受缘爱”是所希求的限定，意指“爱仅以受为缘，而非无受（能生）”，而非“有受为缘，则爱必定生起”。因此，此处完全没有过度推论的过患。

วุสีมโตติ วุสิตวโต, วุสิตพฺรหฺมจริยวาสสฺสาติ อตฺโถ. วุสฺสตีติ วา วุสีติ มคฺโค วุจฺจติ, โส เอตสฺส วุตฺโถ อตฺถีติ วุสีมา, อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน อรหา. อคฺคผลํ วา ปรินิฏฺฐิตวาสตฺตา ‘‘วุสี’’ติ วุจฺจติ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ วุสีมา.

“有梵行者”(Vusīmato)即已住者，义为已完成梵行生活者。或，道被称为“住”(vusī)，因其被行；彼已住于此道，故为“有梵行者”(vusīmā)，依最胜解释，即是阿罗汉。或，最上果被称为“住”(vusī)，因已究竟圆满安住；彼拥有此，故为“有梵行者”(vusīmā)。

ตณฺหาปจฺจยาอุปาทานปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

爱缘取句广说释义

๖๔๕. อตฺถวิภาโค อตฺถสฺส วิภชนา. วตฺถุสงฺขาตํ กามนฺติ กามคุณสญฺญิตํ รูปาทิอารมฺมณมาห. อุปาทิยตีติ กามวเสน คณฺหาติ, ทฬฺหํ อสฺสาเทตีติ อตฺโถ. กามํ อุปาทิยตีติ เอตฺถ กมฺมสาธโน กามสทฺโท[Pg.327], กาโม จ โสติ เอตฺถ กตฺตุสาธโน กิเลสกามสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อุปาทานสทฺโท ปน อุภยตฺถาปิ กตฺตุสาธโนว. ทฬฺหตฺโถ ภุสตฺโถ. ยถา ภุโส อายาโส อุปายาโส, ภุสํ กุฏฺฐํ อุปกุฏฺฐํ, เอวํ อิธาปีติ อาห ‘‘อุปายาสอุปกุฏฺฐาทีสุ วิยา’’ติ. ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยตีติ ปุริมทิฏฺฐึ สสฺสตภาเวน คณฺหนฺตี อุปาทิยติ, ปุริมทิฏฺฐิอากาเรน วา อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชมานา เตเนว ปุริมทิฏฺฐึ ทฬฺหํ กโรนฺตี ตํ อุปาทิยตีติ วุตฺตา. อถ วา ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยตีติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๑) อิทํ ปุริมทิฏฺฐึ อุปาทิยมานํ อุตฺตรทิฏฺฐึ นิทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยถา หิ เอสา ทฬฺหีกรณวเสน ปุริมํ อุตฺตรา อุปาทิยติ, เอวํ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิกาปีติ (ม. นิ. ๑.๔๔๕; ๒.๙๔; ๓.๙๑, ๑๑๖, ๑๓๖; ธ. ส. ๑๒๒๑; วิภ. ๙๓๘). อตฺตคฺคหณํ ปน อตฺตวาทุปาทานนฺติ น อิทํ ทิฏฺฐุปาทานทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โลโก จาติ วา อตฺตคฺคหณวินิมุตฺตํ คหณํ ทิฏฺฐุปาทานภูตํ อิธ ปุริมทิฏฺฐิอุตฺตรทิฏฺฐิวจเนหิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

645. “义分别”(Atthavibhāgo)即义的分别。所谓作为事物的“欲”(vatthusaṅkhātaṃ kāma)，是指名为“欲尘”(kāmaguṇa)的色等所缘。“执取”(upādiyati)是指以欲的方式执取，义为强烈地品味。在“执取欲”(Kāmaṃ upādiyati)中，“欲”一词是所作业派生词(kammasādhana)；而在“彼即是欲”(kāmo ca so)中，它是能作者派生词(kattusādhana)，因为意指的是作为烦恼的欲。然而，“取”(upādāna)一词在这两种情况中都是能作者派生词。“坚固”义即“强烈”义。譬如，强烈的劳苦是“极劳苦”(upāyāsa)，强烈的斥责是“极斥责”(upakuṭṭha)，此处也是如此，所以说“如在‘极劳苦’、‘极斥责’等词中”。“后见执取前见”是指，(后见)以“常”的方式执取前见；或者，后见以前见的形态生起，从而强化了前见，因此说它执取前见。又或者，“后见执取前见”是为了说明后见如何执取“我为常”(sassato attā)(长部1.31)这样的前见。正如后见通过强化的方式执取前见一样，“无所施”(natthi dinnaṃ)等(见解)(中部 1.445; 2.94; 3.91, 116, 136; 法集论 1221; 分别论 938)也是如此。然而，应知“我执”(attaggahaṇaṃ)是“我语取”(attavādupādāna)，此不应视为“见取”(diṭṭhupādāna)之例。或，应知此处通过“前见”、“后见”等词所说的，是脱离我执的执取，如“与世间”(loko ca)等，此即构成“见取”。

สีลพฺพตํ อุปาทิยตีติ เอตฺถ อสุทฺธิมคฺคโคสีลาทิสมาทานวเสน สีลํ, อวีติกฺกมนวเสน วตํ. อุภยถาปิ วา สีลํ, ตโปกมฺมภาเวน คหิตตาย วตํ, ควาทิปกติภาวนา. อตฺตโน วา ควาทิภาวาธิฏฺฐานํ สีลํ, ‘‘คจฺฉนฺโต ภกฺเขติ, ติฏฺฐนฺโต มุตฺเตตี’’ติอาทินา ควาทิกิริยากรณํ วตํ. ตํตํอกิจฺจสมฺมตโต วา นิวตฺติ สีลํ, ตํสมาทานวโตเวส โภชนกิจฺจกรณาทิวิเสสปฏิปตฺติ วตํ, ตํ สีลพฺพตํ อสุทฺธิมคฺคํ ‘‘สุทฺธิมคฺโค’’ติ ปรามสนฺโต ตถา อภินิวิสนฺโต อุปาทิยติ, ตํ คาหํ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. สีลพฺพตสหจริตํ ปรามาสํ สีลพฺพตนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘สีลพฺพตญฺจ ตํ อุปาทานญฺจา’’ติ. โคสีลโควตาทีนีติ จ ตถาภูตํ ทิฏฺฐึ วทติ. เตเนวาห ‘‘สยเมว อุปาทานานี’’ติ. อภินิเวสโตติ อภินิเวสภาวโต, อภินิวิสนโต วา. อตฺตวาทุปาทานนฺติ ‘‘อตฺตา’’ติ วาทสฺส ปญฺญาปนสฺส, คหณสฺส จ การณภูตา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. อตฺตวาทมตฺตเมวาติ อตฺตสฺส อภาวา ‘‘อตฺตา’’ติ อิทํ วจนมตฺตเมว. อุปาทิยนฺตีติ ทฬฺหํ คณฺหนฺติ. กถํ? ‘‘อตฺตา’’ติ. ‘‘อตฺตา’’ติ หิ อภินิวิสนฺตา วจนมตฺตเมว ทฬฺหํ กตฺวา คณฺหนฺตีติ อตฺโถติ. เอวํ ‘‘อตฺตวาทมตฺตเมว อุปาทิยนฺตี’’ติ วุตฺตํ[Pg.328]. อตฺตวาทมตฺตนฺติ วา วาจาวตฺถุมตฺตเมวาห. วาจาวตฺถุมตฺตเมว หิ ‘‘อตฺตา’’ติ อุปาทิยนฺติ อตฺตสฺส อภาวาติ.

“执取戒与行”(Sīlabbataṃ upādiyati)，于此，以非清净道之牛戒等的受持故为“戒”，以不违越故为“行”。或者，两者皆是“戒”；以苦行的方式受持故，或模仿牛等的本性故为“行”。或者，决意自己处于牛等的状态是“戒”，而行如“行走时吃，站立时排泄”等牛的行为是“行”。或者，从被认为是各种不应做之事中停止是“戒”，而对于受持者而言，在装扮、饮食、难行等方面的特殊实践是“行”。将此非清净道的戒行，错误地思量为“清净道”，如此执著而执取，其义为：牢固地执持此见。将与戒行俱行的错误思量(parāmāsa)执为戒行，因此说“既是戒行，也是执取(upādāna)”。“牛戒、牛行等”即是说如是之见。因此说“它们本身就是诸取”。“由于执著”(Abhinivesato)，即由于执著的状态，或由于执著。我语取(attavādupādāna)的意思是：作为宣说、施设与执取“我”这一学说的原因之见。“仅仅是我论”，因为没有我，所以“我”这仅仅是言说而已。“执取”，即牢固地执持。如何？作为“我”。其义为：执著于“我”者，将仅仅是言说的东西牢固地执持。如是，故说“他们仅仅执取我论”。或者，“仅仅是我论”说的是仅仅是言语之事。因为没有我，他们才将仅仅是言语之事执取为“我”。

‘‘ธมฺมสงฺเขปวิตฺถาเร ปน กามุปาทานํ สงฺเขปโต ตณฺหาทฬฺหตฺตํ, เสสุปาทานตฺตยํ ทิฏฺฐิมตฺตเมว, วิตฺถารโต ปนา’’ติ เอวํ ธมฺมสงฺเขปวิตฺถารสมุทายโต ตทวยวภูตํ สงฺเขปํ, วิตฺถารญฺจ นิทฺธาเรตีติ. ธมฺมสงฺเขปวิตฺถาเรติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ ทฏฺฐพฺพํ. กาเมสูติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ. กามจฺฉนฺโทติ กามสงฺขาโต ฉนฺโท, น กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท, น จ ธมฺมจฺฉนฺโท. กามนวเสน, รญฺชนวเสน จ กาโมเยว ราโค กามราโค, เอวํ สพฺพตฺถ กามตฺถํ วิทิตฺวา กาโม เอว นนฺทนฏฺเฐน กามนนฺที, ตณฺหายนฏฺเฐน กาโมเยว กามตณฺหา, สิเนหนฏฺเฐน กาโม เอว กามสฺเนโห, ปริทยฺหนฏฺเฐน กามปริฬาโห, มุจฺฉนฏฺเฐน กามมุจฺฉา, คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาปนฏฺเฐน กามชฺโฌสานํ เวทิตพฺพํ. อปฺปตฺตวิสยปตฺถนา ตณฺหา อารมฺมเณ ปริตสฺสนภาวโต, สมฺปตฺตวิสยคฺคหณํ อุปาทานํ อารมฺมเณ ทฬฺหคฺคาหภาวโต. อปฺปิจฺฉตาปฏิปกฺขา ตณฺหา วิสยาภิมุขภาวโต, สนฺตุฏฺฐิปฏิปกฺขา อุปาทานํ ตณฺหาทฬฺหตฺตํ หุตฺวา อตฺริจฺฉตาภาวโต. ปริเยสนทุกฺขมูลา ตณฺหา อปฺปตฺตวิสยปตฺถนาภาวโต, อารกฺขทุกฺขมูลํ อุปาทานํ สมฺปตฺตวิสยคฺคหณภาวโต.

“关于法的简略与详细解说，在简略解说中，欲取只是爱的坚固性，其余三种取只是见解而已；在详细解说中则……”如此，从法的简略与详细解说之整体中，界定其组成部分的简略与详细解说。所谓“法的简略与详细解说”，在界定时应视为处格。“于欲中”指五欲。“欲欲”即称为欲的意欲，并非指造作意愿之欲，也不是法欲。依于欲求及染着之力，欲本身即是贪，故为欲贪(kāmarāgo)。同理，在一切处了知‘欲’的含义后，应知：欲，因有喜悦之义，即是欲喜(kāmanandī)；因有渴求之义，欲即是欲爱(kāmataṇhā)；因有黏爱之义，欲即是欲黏爱(kāmasneho)；因有遍烧之义，即是欲遍烧(kāmapariḷāho)；因有昏迷之义，即是欲昏迷(kāmamucchā)；因有吞噬并使之终结之义，即是欲沉溺(kāmajjhosānaṃ)。未得境界的渴求是爱，因其对所缘动摇不安；已得境界的执取是取，因其对所缘坚固执取。少欲的对立面是爱，因其趋向对象；知足的对立面是取，因其成为爱的坚固性而极度贪婪。寻求之苦的根本是爱，因其渴求未得境界；守护之苦的根本是取，因其执取已得境界。

นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทีสุ ทินฺนนฺติ ทานมาห, ตํ อผลตฺตา รูปํ วิย ทานํ นาม น โหตีติ ปฏิกฺขิปติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหาวิชิตยญฺญสทิโส มหายาโค. หุตนฺติ อาหุนปาหุนมงฺคลกิริยา. ตตฺถ อามนฺเตตฺวา หวนํ ทานํ อาหุนํ, ปาหุนานํ อติถีนํ อติถิกิริยา ปาหุนํ, อาวาหาทีสุ มงฺคลตฺถํ ทานํ มงฺคลกิริยา, ทส กุสลกมฺมปถา สุกตกมฺมานิ นาม, ทส อกุสลกมฺมปถา ทุกฺกฏกมฺมานิ นาม, ผลํ วิปาโกติ นิสฺสนฺทาทิผลญฺเจว นิปฺปริยายวิปาโก จ นตฺถีติ โยชนา. ยถา เจตฺถ, เอวํ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทีสุปิ ผลวิปากปฏิกฺเขโปว ทฏฺฐพฺโพ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาติ. อิมํ หิ โลกํ อเวกฺขิตฺวา ปรโลโก, ปรญฺจ โลกํ อเวกฺขิตฺวา อยํ โลโก โหติ คนฺตพฺพโต, อาคนฺตพฺพโต จาติ ปรโลกโต อิธาคมนสฺส อภาวา ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโต จิตฺเตน ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาตีติ อตฺโถ. น หิ อยํ ทิฏฺฐิ ปรโลเก ฐิตสฺเสว โหตีติ. นตฺถิ ปรโลโกติ อิธโลเก [Pg.329] ฐิโต ปรโลกํ ‘‘นตฺถี’’ติ คณฺหาติ. อิธาปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ วา เอตฺถ อตฺโถ – สํสรณปฺปเทโส อิธโลโก, ปรโลโก จ นาม โกจิ นตฺถิ สํสรณสฺส อภาวา ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนโตติ.

在“无所施”等句中，“所施”指布施。因为它没有果报，就像物质一般，所以名为“布施”者并不存在——他如此否定。“所祭”指像大胜利(Mahāvijita)王之祭那样的大祭祀。“所供”指献供、待客与吉祥仪式。其中，邀请后献上供物是献供；对宾客、来客的款待是待客；在婚礼等场合为求吉祥而布施是吉祥仪式。十善业道名为善作之业，十不善业道名为恶作之业。“果”与“报”，即等流果等果以及直接异熟，都不存在——应如此结合理解。就像这里一样，在“无所施”等句中，也应被视为是对果与报的否定。“无此世”，是说住于他世者认为“此世不存在”。因为依此世而有他世，依他世而有此世，这是就所去处与所来处而言的。由于没有从他世来到此世，就在那里断灭，因此心住于他世者认为“此世不存在”，此是其义。此见并非仅为住于他世者所有。“无他世”，是说住于此世者认为“他世不存在”。此处的含义也应以上述方式了知。或者，此处的含义是：任何名为此世或他世的轮回之处都不存在，因为没有轮回，就在各自所在之处断灭。

ปุริมภวโต ปจฺฉิมภเว อุปปตนํ อุปปาโต, โส เยสํ สีลํ, เต โอปปาติกา. เต ปน จวนกอุปปชฺชนกสตฺตา นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ. นตฺถิ โลเก สมณ…เป… ปเวเทนฺตีติ อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา โลกสฺมึ นตฺถิ, เย อิมญฺจ โลกํ, ปรญฺจ โลกํ อตฺตนา เอว อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ปจฺจกฺขโต ญตฺวา ปเวทนสมตฺถา สพฺพญฺญุพุทฺธา นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ. รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติอาทีสุ วตฺตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

从前一有到后一有的生起是“投生”。以此为自性者，是“化生者”。为了开示那些会死会生的有情不存在，他说：“没有化生有情”。“世间没有沙门……宣说者”，是说：世间没有因行于随顺道而善至、善行的如法沙门、婆罗门，也没有能以自身卓越的智慧亲证此世与他世而宣说者，即所谓的“一切知佛陀”不存在——他如此开示。关于“视色为我”等，应说之义已如前述。

ปกติอณุอาทีนํ สสฺสตคฺคาหปุพฺพงฺคโม, สรีรสฺส อุจฺเฉทคฺคาหปุพฺพงฺคโม จ เตสํ คาหานํ สามิภูโต โกจิ สสฺสโต, อุจฺฉิชฺชมาโน วา อตฺตา อตฺถีติ อตฺตคฺคาโห กทาจิ โหตีติ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. สฺวายํ อตฺตคฺคาโห อตฺถโต ขนฺธารมฺมโณ เอว ทฏฺฐพฺโพ. เยภุยฺเยน ปฐมํ อตฺตวาทุปาทานนฺติอาทินาว สมฺพนฺโธ. ยทิปิ ภวราคชวนวีถิ ปฐมํ ปวตฺตติ คหิตปฏิสนฺธิกสฺส ภวนิกนฺติยา ปวตฺติตพฺพตฺตา, โส ปน ภวราโค ตณฺหาทฬฺหตฺตํ น โหตีติ มญฺญมาโน น กามุปาทานสฺส ปฐมุปฺปตฺติมาห.

对自性、微尘等的执取以常见为前导，对身体的执取以断见为前导。认为有一个作为这些执取之主体的，或永恒或断灭的“我”存在，这样的我执有时会生起，因此说“大多数”。此我执，就义理而言，应被视为仅以诸蕴为所缘。“大多数”是与“首先是我论取”等相关联。虽然有贪的速行心路在已结生者中先生起，因为对有的喜爱必然会生起，但他认为那有贪尚未达到渴爱的坚固程度，所以不说欲取是首先生起的。

ตณฺหา กามุปาทานนฺติ ปน วิภาคสฺส อกรเณ สพฺพาปิ ตณฺหา กามุปาทานํ, กรเณปิ วา กามราคโต อญฺญาปิ ตณฺหา ทฬฺหภาวํ ปตฺตา กามุปาทานนฺติ ตสฺส อรหตฺตมคฺควชฺฌตา วุตฺตา.

然而，“渴爱是欲取”，是在不作区分时，一切渴爱都是欲取；或者，在作区分时，除了欲贪之外，其他渴爱若达到坚固状态，也是欲取。因此说它为阿罗汉道所断。

อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตา จิตฺตุปฺปาทา วิสโย. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อาลโย. ตตฺถ รมตีติ อาลยรามา, ปชา. เตเนว สา อาลยรามตา สสนฺตาเน, ปรสนฺตาเน จ ปากฏา โหติ. กามานนฺติ วตฺถุกามานํ. ‘‘สุขทุกฺขํ กมฺมุนา โหตี’’ติ อคฺคเหตฺวา โกตูหลมงฺคลาทิพหุโล โหติ. สา โกตูหลมงฺคลาทิพหุลตา. อสฺส กามุปาทานวโต. ตนฺติ ทิฏฺฐุปาทานํ, อนตฺตนิ ธมฺมมตฺเต ‘‘อตฺตา’’ติ มิจฺฉาภินิเวสสฺส สุขุมตรธมฺมุปาทานตาย สุขุมตา วุตฺตา. อุปนิสฺสยวจเนน อารมฺมณานนฺตรปกตูปนิสฺสยา [Pg.330] วุตฺตาติ อนนฺตรปจฺจยาทีนมฺปิ สงฺคโห กโต โหติ.

作为生起之处的诸心生起是所缘。五取蕴是执著处。于其中喜乐，故名“乐于执著处者”，即众生。因此，那乐于执著处，在自相续与他相续中都变得明显。“诸欲”指事物欲。不执取“苦乐由业而有”，而多行好奇、吉祥事等。那多行好奇、吉祥事等的状态，是属于有欲取者的。那是见取；于非我、纯粹法中，“是我”的这种错误执取，因其是对更为微细之法的执取，故说其微细。通过“亲依止”一词，说了所缘亲依止、无间亲依止、自然亲依止，因此无间缘等也被含摄。

อุปาทานปจฺจยาภวปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

“取缘有”句广说之释义

๖๔๖. อตฺถโตติ วจนตฺถโต. ธมฺมโตติ สภาวธมฺมโต. สาตฺถโตติ สาตฺถกโต, ปุพฺเพ วุตฺตสฺสปิ ปุน วจนสฺส สปฺปโยชนโต. เภทสงฺคหาติ เภทโต สงฺคหโต, วิภาคโต เจว วิภตฺตสฺส สงฺขิปนโต จาติ อตฺโถ. ยํ ยสฺส ปจฺจโยติ ยํ ยํ อุปาทานํ ยสฺส ยสฺส ภวสฺส ปจฺจโย โหติ, ตโต จาติ อตฺโถ.

646. 所谓“从意义上说”，是指从词语的意义上说。所谓“从法上说”，是指从自性法上说。所谓“从有意义上说”，是指因其有义利，且因重述前说有其目的。所谓“分别与总括”，是指从分别与总括上说，即通过分析以及对已分析内容的概括，是此义。所谓“何者为何者之缘”，是指何种取为何种有之缘，以及依此而说，是此义。

ภวตีติ ภโวติ ผลโวหาเรน กมฺมภโว วุตฺโต. อุปปตฺติภวนิพฺพจนเมว หิ ทฺวยสฺสปิ สาธารณํ กตฺวา วุตฺตํ, ภวติ เอตสฺมา อุปปตฺติภโวติ วา. ทุติโย ปน กมฺมภโว สตฺตสฺส ปุนพฺภวภาเวน สวิเสสํ ภวตีติ ภโว. ตโต เอว น สพฺพสฺส ภวนฺตรสฺส, ตํเหตุโน วา ภวภาวปฺปสงฺโค. ทุวิเธนาติ ทฺวีหิ อากาเรหิ ปวตฺติโตติ อตฺโถ. ทุวิเธนาติ วา ปจฺจตฺตตฺเถ กรณวจนํ, ทุวิโธติ วุตฺตํ โหติ. อตฺถีติ สํวิชฺชติ.

“彼存在”，故为“有”。业有(kammabhava)是以果的表述方式来说的。确实，生有(upapattibhava)的词语解释是对两者都共通的说法，或者说：“从此而有生有”。而第二种生有，从那业有，作为众生再有的状态而特别地存在，故为“有”。正因如此，才不会有一切存在者或其因都成为“有”的不当结论。“以两种方式”的意思是“以两种形态而转起”。或者，“以两种方式”是用于主格义的工具格，意思是说“是两种”。“有”即是“存在”。

๖๔๗. อตฺตโน ปจฺจเยหิ กรียตีติ กมฺมํ, อตฺตโน ผลํ กโรตีติ กมฺมนฺติ เกจิ, ‘‘กมฺม’’นฺติ เอวํ วตฺตพฺพา กมฺมสงฺขาตา. ปริตฺตภูมโกติ กามภูมโก. มหาภูมโกติ มหคฺคตภูมโก. สพฺพนฺติ อนวเสสํ. ภวํ คจฺฉติ, คเมติ จาติ ภวคามิ. คจฺฉตีติ จ นิปฺผาทนสมตฺถตาวเสน, อตฺตโน ปวตฺติกาเล ภวาภิมุขํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ, นิพฺพตฺตนเมว วา คมนํ อธิปฺเปตํ. ‘‘ภวคามี’’ติ จ เอเตน กมฺมกฺขยกรํ กมฺมํ นิวตฺเตติ. อยญฺหิ วฏฺฏกถา, ตญฺจ วิวฏฺฏนิสฺสิตนฺติ. อปุญฺญาภิสงฺขาโรติ ทฺวาทส เจตนาติ อุทฺธจฺจสหคตเจตนายปิ คหณํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตฺถ วิย เวทิตพฺพํ. ‘‘ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ เอตฺถ ปน ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; มหาว. ๑; สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) เอตฺถ วิย สาปิ อปเนตพฺพา. มนฺทพหุวิปากตาติ อปฺปมหาวิปากตา.

647. “由其自身的缘所造作”，故为“业”；有些人说：“它造作自身的果”，故为“业”。如此应说的“业”，即名为业。“小地”即欲地（kāmabhūmako）。“大地”即广大地（mahaggatabhūmako）。“一切”即无余。“去到有，或使去到”，故为“趣向有”（bhavagāmi）。而“去到”，是就其有成就之能力而言，意思是，在它转起时，朝向于有而转起；或者，“去到”意指生起本身。通过“趣向有”这一术语，排除了能导致业尽的业。因为这是关于轮回（vaṭṭa）的论述，而那个（业）是依止于离轮回（vivaṭṭa）的。“非福行”（apuññābhisaṅkhāra）即十二种思，应知，此处也包含了与掉举相应的思，如同在“无明缘行”那里一样。然而，在“有缘生”这里，那个（思）也应被排除，如同在“行缘识”那里一样。“弱与多异熟”即少异熟与大异熟。

‘‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมนฺติ อิมินา เจตนาสมฺปยุตฺตา อภิชฺฌาทโย วุตฺตา’’ติ เอเตน อาจยคามิตาย เตสํ กมฺมสงฺขาตตา วุตฺตาติ กมฺมภวปริยาปนฺนตํ [Pg.331] ปริยาเยน วทติ, นิปฺปริยาเยน ปน เจตนาว กมฺมภโว. วุตฺตญฺหิ ‘‘กมฺมภโว ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สมฺปยุตฺโต, เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๔๔). อุปปตฺติภโว ตีหิปิ ติเกหิ วุตฺโต อุปาทินฺนกฺขนฺโธว. ยถาห ‘‘อุปปตฺติภโว… กามภโว… สญฺญาภโว… ปญฺจโวการภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต’’ติอาทิ (ธาตุ. ๖๗). ยทิ หิ อนุปาทินฺนกานมฺปิ คหณํ สิยา, ‘‘ทฺวาทสหิ อายตเนหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. กามตณฺหาย กาเมตพฺพโต กามนิสฺสยตาย โภคา วิย, กามสหจริตตาย ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ วิย, กามารมฺมณตาย ‘‘สุขํ รูป’’นฺติ วิย, กามปจฺจยฏฺฐานตาย ‘‘สุโข สคฺโค’’ติ วิย กามาติ อวีจิปรนิมฺมิตวสวตฺติปริจฺฉินฺนา อุปาทินฺนกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ. รูปาวิราคโต ยํ นิสฺสิตา, ตทุปจาเรน ‘‘มญฺจา โฆสนฺตี’’ติ วิย, ‘‘ผนฺทนเทวตา’’ติ วิย จ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจนฺติ พฺรหฺมกายิกากนิฏฺฐปริจฺฉินฺนา อุปาทินฺนกฺขนฺธา.

“通过‘一切趣向有的业’，说了与思相应的贪等。”由此，由于它们趣向于积集，故说它们名为业，这是以方便说的方式说它们被业有所摄。但以非方便说的方式，则唯有思才是业有。诚如所说：“业有与三蕴、一处、一界相应，或与一蕴、一处、一界中的某些法相应。”（《界论》244）生有由所有三组三法所说，即是所取蕴(upādinnakkhandha)本身。如说：“生有……欲有……想有……五蕴有(pañcavokārabhavo)由五蕴、十一处、十七界所摄。”等（《界论》67）。因为如果也包含非所取法，那么就应该说“以十二处、十八界”了。因为被欲贪所欲求，又是欲的依止处（如同财物）、与欲俱行（如同说‘长矛在行进’）、是欲的所缘（如同说‘色是乐’）、是欲之缘的处所（如同说‘天界是乐’），故从无间地狱(Avīci)到他化自在天(Paranimmitavasavattin)所限定的所取蕴被称为“欲”。由于对色的不离贪而依止于它，通过转喻(upacāra)，如同说“床在叫喊”，以及如同说“震动天神”，故从梵众天(Brahmakāyika)到色究竟天(Akaniṭṭha)所限定的所取蕴被称为“色”。

รูปเมว ภโว รูปภโว, ตถา อรูปนฺติ อากาสานญฺจายตนภวคฺคปริจฺฉินฺนา จตฺตาโร อุปาทินฺนกฺขนฺธา วุจฺจนฺติ. อรูปเมว ภโว อรูปภโว. กาโม เอว ภโวติ กามภโว, โส ปน ยสฺมา ยถาวุตฺเตนตฺเถน ‘‘กาโม’’ติ วตฺตพฺโพ โหติ, ตสฺมา ‘‘กามสงฺขาโต ภโว’’ติ วุตฺตํ. กามาวจรสญฺญิโต วา ภโว ‘‘กามสงฺขาโต ภโว’’ติ วุตฺโต. ตถา รูปารูปภโวติ อาห ‘‘เอส นโย รูปารูปภเวสู’’ติ. สญฺญาวตํ ภโวติ เอตฺถ วนฺตุ-สทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส วา อตฺเถ อการํ กตฺวา ‘‘สญฺญภโว’’ติปิ ปาโฐ. เตนาห ‘‘สญฺญาวา’’ติอาทิ. โวกิณฺโณติ เอเตน โวการสทฺทสฺส กมฺมสาธนตมาห. โวกิรียติ ปสารียติ วิตฺถารียตีติ โวกาโร, โวกิรณํ วา โวกาโร, โส เอกสฺเสว ขนฺธสฺส วเสน ปวตฺตตฺตา ‘‘เอโก โวกาโร’’ติ วุตฺโต, ปสฏุปฺปตฺตีติ อตฺโถ.

色即是有，是为色有。同样，以空无边处至有顶为界的四个取蕴被称为无色。无色即是有，是为无色有。欲即是有，是为欲有。但因为它根据上述意义而被称为“欲”，所以说“名为欲的有”。或者，被称为欲界的有，叫做“名为欲的有”。同样，关于色有和无色有，他说：“此理亦适用于色有和无色有。”在“有想者之有”(saññāvataṃ bhavo)中，应见“vantu”一词的省略。或者，在其义中作“a”音，也有“想有”(saññabhavo)的读法。因此他说“有想者”(saññāvā)等。通过“遍布”(vokiṇṇo)一词，他指出了“vokāra”一词的业成释义。被散布、被扩展、被广布，故为“vokāra”；或散布(vokiraṇaṃ)即“vokāra”。因为它仅依一个蕴而转起，故说“一vokāra”，意思是“扩展生起”。

๖๔๘. กิญฺจาปิ ภวนิทฺเทเส ‘‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมํ กมฺมภโว’’ติ (วิภ. ๒๓๔) อิมินา เจตนาสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วุตฺตา. ปุญฺญาภิสงฺขาราทโยวาติ ปน อวธารณํ [Pg.332] ปจฺจยธมฺมวิเสเสปิ อตฺถปฺปเภเทน สงฺขารภวคฺคหเณสุ อตฺเถว วิเสโสติ ทสฺสนตฺถํ กตํ. เตนาห ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. สงฺขารภวานํ ธมฺมเภทโต น สงฺขารา เอว ปุน วุตฺตาติ ‘‘สาตฺถกเมวิทํ ปุนวจน’’นฺติ เอตํ อยุตฺตนฺติ เจ? น, ภเวกเทสภาเวน สงฺขารานํ ภโวติ ปุน วุตฺตตฺตา. ปเรน วา ธมฺมวิเสสํ อคฺคเหตฺวา ปุนวจนํ โจทิตนฺติ โจทกาภิลาสวเสน ‘‘สาตฺถกเมวิทํ ปุนวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

648. 虽然在有的解释中，通过“一切导向有的业都是业有”（《分别论》234）这句话，也说到了与思相应的法。但是，“福行等”这个限定词，是为了表明，即使在缘法有差别的情况下，由于意义的差别，在把握“行”与“有”方面也确实存在着差别。因此他说“即使如此”等。如果有人认为：由于行与有在法(自性)上有所区别，（在缘起支中）并非只是重复宣说行，因此“此重复有其意义”的说法是不恰当的。此说不然。因为行作为有的一部分而被重复宣说为“有”。或者，因为他人不理解法的差别而对此重复提出质难，所以为了随顺质难者的意愿，才说“此重复有其意义”。

๖๔๙. กามภวาทินิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส กามภวาทิภาโว ผลโวหาเรน อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. สหชาตวิญฺญาณสฺสปิ ปจฺจยภูตํ อวิชฺชาเหตุกํ สงฺขารคฺคหเณน ยํ กิญฺจิ กมฺมํ ปุพฺเพ วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺม’’นฺติ (วิภ. ๒๓๔) วจนโต ภวสฺส นิพฺพตฺตกํ อุปาทานเหตุกํ วิปจฺจนาย กโตกาสเมว ภโวติ อธิปฺเปโต. ยํ กามุปาทานปจฺจยา รูปภวนิพฺพตฺตกํ, อรูปภวนิพฺพตฺตกญฺจ กมฺมํ กรียติ, โส กมฺมภโว, ตทภินิพฺพตฺตา ขนฺธา อุปปตฺติภโวติ อิมมตฺถํ ‘‘เอส นโย รูปารูปภเวสู’’ติ อติทิสติ. ทฺเว กามภวาติ กามกมฺมภโว, กามูปปตฺติภโวติ ทฺเว กามภวา. เอวํ ‘‘ทฺเว รูปภวา, ทฺเว อรูปภวา’’ติ เอตฺถาปิ. อนฺโตคเธ หิ วิสุํ อคฺคเหตฺวา อพฺภนฺตรคเต เอว กตฺวา กามภวาทิเก กมฺมูปปตฺติภววเสน ทุคุเณ กตฺวา อาห ‘‘ฉ ภวา’’ติ.

649. 在义注(aṭṭhakathā)中，以果的言说方式，宣说了能产生欲有等的业具有欲有等的性质。作为俱生识之缘、以无明为因的任何业，先前已在“行”的把握中说过；但在这里，根据“一切导向有的业”（《分别论》234）这句话，意指的是能产生有、以取为因、已为异熟造作机会的业，才是“有”。由于欲取为缘而造作的能产生色有和无色有的业，是为业有；由它所产生的诸蕴，是为生有——此义通过“此理亦适用于色有和无色有”而类推。两种欲有是指：欲业有和欲生有。“两种色有，两种无色有”也是如此。确实，没有将内摄的有分开来取，而是就在其内摄的状态下，将欲有等依业有和生有的方式加倍，而说“六有”。

อวิเสเสนาติ อุปาทานวเสน เภทํ อกตฺวา. อุปาทานเภทากรเณเนว จ ทฺวาทสปฺปเภทสฺส สงฺคหวเสน สงฺคหโต ‘‘ฉ ภวา’’ติ วุตฺตํ. อนุปคมฺมาติ อนิสฺสาย, อนามสิตฺวาติ อตฺโถ.

“无差别地”(avisesena)是指：没有依取而作区别。正是由于不依取作区别，才以总摄的方式，简略地将十二种类别归纳，而说“六有”。“不近至”(anupagamma)是指不依靠、不触著。

๖๕๐. โคสีเลน, กุกฺกุรสีเลน จ สมตฺเตน สมาทินฺเนน คุนฺนํ, กุกฺกุรานญฺจ สหพฺยตา วุตฺตาติ ‘‘สีลพฺพตุปาทานวโต ฌานภาวนา น อิชฺฌตี’’ติ มญฺญมานา เตน รูปารูปภวา น โหนฺตีติ เกจิ วทนฺติ. วกฺขมาเนน ปน ปกาเรน ปจฺจยภาวโต ‘‘ตํ น คเหตพฺพ’’นฺติ อาห. อสุทฺธิมคฺเค จ สุทฺธิมคฺคปรามสนํ สีลพฺพตุปาทานนฺติ สุทฺธิมคฺคปรามสเนน รูปารูปาวจรชฺฌานานํ นิพฺพตฺตนํ น น ยุชฺชตีติ.

650. 一些人说：因为通过完全受持牛戒和狗戒，而说到了与牛和狗共住，所以他们认为“有戒禁取者无法成就禅那的修习”，并因此说他们不会有色有和无色有。但是，由于根据下文将要阐述的方式，（戒禁取）是（禅那的）缘，因此他说“那不应被采纳”。并且，在不净道中执取清净道即是戒禁取，而通过执取清净道，色界和无色界禅那的生起并非不适宜。

อนุสฺสววเสนาติ ‘‘เสตวธยชฺชํ อาลภเต ภูติกาโม’’ติ อาทินฺนอนุสฺสววเสน, ยถา อิเม มนุสฺสโลเก กามา สมิทฺธา, เอวํ เทวโลเก [Pg.333] อิโต สมิทฺธตราติ ทิฏฺฐานุสาเรน วา. ปุราณภารตสีตาหรณปสุพนฺธวิธิอาทิสวนํ อสฺสทฺธมฺมสฺสวนํ. อาทิ-สทฺเทน อสปฺปุริสูปนิสฺสยํ ปุพฺเพ จ อกตปุญฺญตํ, อตฺตมิจฺฉาปณิธิญฺจ สงฺคณฺหาติ. กายทุจฺจริตาทีนิปีติ อตฺตโน อธิปฺเปตานํ กามานํ อนุปายภูตานิปิ กายทุจฺจริตาทีนิ กโรติ, จิรสคฺคาทิอตฺถํ ยุทฺธาทิวเสนาติ อธิปฺปาโย. สนฺทิฏฺฐิเก วา ปน รชฺชเสนาปติฏฺฐานาทิสงฺคเห กาเม. ตทนฺโตคธา เอวาติ ตสฺมึ ทุจฺจริตนิพฺพตฺเต, สุจริตนิพฺพตฺเต จ กามภเว อนฺโตคธา เอวาติ อตฺโถ. อนฺโตคธาติ จ สญฺญาภวปญฺจโวการภวานํ เอกเทเสน อนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ. น หิ เต นิรวเสสา กามภเว อนฺโตคธาติ.

“依传闻”是指，例如依照所听闻的“求繁荣者应行白羊祭”等；或依照所见，认为“人间诸欲如此丰盛，天界则比此更为丰盛”。听闻《往世书》(Purāṇa)、《婆罗多》(Bhārata)、《劫夺悉多》(Sītāharaṇa)、牲祭仪轨(pasubandhavidhi)等，即是听闻不正法。“等”字亦包含亲近恶人、往昔未曾行善，以及自己的邪愿。“即使是身恶行等”是说，即使身恶行等并非获得自己所期求诸欲的方便，但为了长久的天界等利益，也会通过战争等方式去做，此是其意。或者，是关于现世可见的、为王位、将军之位等所含摄的诸欲。“皆被含摄其中”是说，皆被含摄于那由恶行所生及由善行所生的欲有之中，此是其义。而说“被含摄其中”，是因为想有(saññābhava)与五蕴有(pañcavokārabhava)的一部分被含摄其中。因为它们并非毫无遗余地被含摄于欲有之中。

สปฺปเภทสฺสาติ สุคติทุคฺคติมนุสฺสาทิปฺปเภทวโต.

“有差别”是指具有善趣、恶趣、人等差别者。

กามาวจรสมฺปตฺติภเว ปฐมทุติยอุจฺเฉทวาทวเสน, รูปภเว ตติยอุจฺเฉทวาทวเสน, อรูปภเว เสสอุจฺเฉทวาทวเสน อยมตฺตา สุอุจฺฉินฺโน โหตีติ ตทุปคํ กมฺมํ กโรตีติ อาห ‘‘อยํ อตฺตา นามา’’ติอาทิ. ตตฺถ สุอุจฺฉินฺโนติ สกลวฏฺฏทุกฺขสมุจฺเฉเทน สุฏฺฐุ อุจฺฉินฺโน, อปุนพฺภวุปฺปตฺติโก โหตีติ อตฺโถ.

在欲界善趣有中，依第一、第二断见论；在色有中，依第三断见论；在无色有中，依其余四种断见论，认为“此我已被善断”，并造作导向于此的业，因此说“此我名为……”等。其中，“善断”是指通过彻底断除一切轮回之苦，而被善妙地断除，不再有后有生起，此是其义。

‘‘กามาวจรสมฺปตฺติภเว’’ติ อิทํ ปฐมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทวเสน วุตฺตํ, เสสํ อิตรทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทวเสน. ตตฺถ กิญฺจาปิ ปาฬิยํ (ที. นิ. ๑.๙๓ อาทโย) รูปาวจรชฺฌานวเสเนว อุปริ จตฺตาโร ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา อาคตา, ทิฏฺฐิคติโก ปน ยํ กิญฺจิ คเหตฺวา ยถา ตถา อภินิวิสตีติ อรูปภวคฺคหณํ, อรูปชฺฌานานมฺปิ วา จตุตฺถฌานสงฺคหโต อรูปภวคฺคหณํ, สนฺตสุขตาย วา ตํสมงฺคิโน สุขิตภาวสามญฺญโต. วิคตปริฬาโหติ ยถาภิลาสิตวิสยูปหาเรน, ปหาเนน จ วูปสนฺตกามราคปริฬาโห, ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานปฺปตฺโตติ อตฺโถ.

“于欲界善趣有中”：此句是依第一现法涅槃论而说，其余是依其他现法涅槃论而说。于此，虽然在圣典中（如《长部》1.93等）仅依色界禅而说以上四种现法涅槃论，但具邪见者会执取任何事物而随意执着，故亦执取无色有；或因无色禅亦摄于第四禅中，故执取无色有；或因其寂静之乐，与此相应者有共通的安乐状态。‘离热恼’是指通过提供所欲之境，以及通过断除而平息了欲贪的热恼，意即于现法中证得涅槃。

สุทฺธิมคฺคปรามสนวเสน ปวตฺติตํ ยํ กิญฺจิ โลกิยํ สีลํ, ฌานญฺจ สีลพฺพตมิจฺเจว อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อิทํ สีลพฺพตํ นามา’’ติอาทิ. กเมน อวตฺวา สีลพฺพตุปาทานสฺส อนฺเต ภวปจฺจยตาวจนํ อตฺตวาทุปาทานํ วิย อภิณฺหํ อสมุทาจารโต, อตฺตวาทุปาทานนิมิตฺตตฺตา จ.

依于对清净道的执取而转起的任何世间戒与禅，于此皆意为“戒禁”(sīlabbata)，故说：“此名为戒禁”等。不按次第，于最后说戒禁取为有之缘，是因其如我语取，不常现行，且以我语取为因故。

กมฺมภเวติ [Pg.334] นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เหตุปจฺจยปฺปเภเทหีติ เอตฺถ มคฺคปจฺจโย จ วตฺตพฺโพ. ทิฏฺฐุปาทานาทีนิ หิ สหชาตกมฺมภวสฺส มคฺคปจฺจยา โหนฺตีติ, ตสฺมา ตานิ สหชาตาทีสุ เหตุปจฺจยํ อปนีย มคฺคปจฺจยํ ปกฺขิปิตฺวา สตฺตธา ปจฺจยา โหนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. สพฺพานิ ปน อนนฺตรสมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. นานนฺตรสฺส อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจยา โหนฺติ. กทาจิ อารมฺมณปจฺจยาทินาปิ, ตํ ปน อุปนิสฺสยปจฺจเยเนว สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘วิปฺปยุตฺตสฺส ปน อุปนิสฺสยปจฺจเยเนวา’’ติ.

“于业有中”是为决择之所依格。于“因缘等差别”中，亦应说及道缘。诚然，见取等是俱生业有之道缘，是故当知，于俱生等缘中，除去因缘，加入道缘，彼等即成七种缘。又，一切（取）以无间缘、等无间缘、无间亲依止缘、无有缘、离去缘、重复缘为缘。对非无间者，则以亲依止缘为缘。有时亦以所缘缘等为缘，但彼已摄于亲依止缘中而说，如言：“然于不相应法，仅以亲依止缘为缘”。

ภวปจฺจยาชาติอาทิปทวิตฺถารกถาวณฺณนา

“有缘生”等句广说之释义

๖๕๑. ชาตีติอาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑; มหาว. ๑; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) สพฺพํ สงฺคณฺหาติ. เตนาห ‘‘ชาติอาทีน’’นฺติอาทิ. อุปปตฺติภวุปฺปตฺติเยว ชาตีติ อาห ‘‘น อุปปตฺติภโว’’ติ. ชายมานสฺส ปน ชาติ ชาตีติ อุปปตฺติภโวปิ อสติ อภาวา ชาติยา ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. ชายมานรูปปทฏฺฐานตาปิ หิ รูปชาติยา วุตฺตา ‘‘อุปจิตรูปปทฏฺฐาโน อุปจโย, อนุปฺปพนฺธรูปปทฏฺฐานา สนฺตตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๔๑).

651. “生等”句中的“等”字包含“生缘老死，愁、悲、苦、忧、恼皆得生起”等一切。因此说“生等”等等。投生有的生起即是生，因此（根本注释）说“不是投生有”。然而，对于正在出生者，生就是生。因此可以说，投生有也是生的缘，因为当它不存在时，生也就没有了。对于色之生，正在生起的色法也被说为是其近因，如（《法集论注》）所说：“积聚以已积聚色法为近因，相续以持续色法为近因。”

ชาตานํ ขนฺธานํ อุญฺญาตตา, อภิมตตา จ หีนปณีตตา. อนิฏฺฐญฺหิ หีนํ, อิฏฺฐํ ปณีตํ. อาทิ-สทฺเทน สุวณฺณทุพฺพณฺณหีนุตฺตมาทึ สงฺคณฺหาติ. ยมกานมฺปิ สตนฺติ ยมกภาเวน นิพฺพตฺตานมฺปิ สมานานํ. โส จ สตฺตานํ วิเสโส. ภินฺนสนฺตานิกสฺส วิเสสการณสฺส สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต ‘‘อชฺฌตฺตสนฺตาเน’’ติ วุตฺตํ. อญฺญสฺส การณสฺส อภาวโตติ อตฺตสนฺตานคตโต อญฺญสฺส วิเสสการณสฺส อนุปลพฺภมานตฺตา, สติ จ ตสฺมึ สพฺพทา สพฺเพสํ อภาวโตติ ปสงฺคสฺส ทุนฺนิวารณโต การเณ อวิสิฏฺเฐ ผลวิเสสสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. เตนาห ‘‘กมฺมภวเหตุโกวา’’ติ.

对于已生的诸蕴，其被轻视与被珍爱，即是卑劣与殊胜。因为不可意者为卑劣，可意者为殊胜。“等”字包含肤色好坏、寿命长短等。即使是作为双胞胎而生、彼此相似的双生子，（他们之间也存在差别），而这正是诸有情的差别。因为在不同的相续流中，完全不存在造成此差别的原因，所以说“在自身的相续流中”。（之所以这么说，是）因为找不到自身相续流之外的其他造成差别的原因；并且，如果存在此（外在原因），则将无可避免地推论出“一切有情在一切时候都没有差别”的过失，因为在原因没有差别的情况下，结果有差别是不合逻辑的。因此说“它仅以业有为因”。

เตน เตนาติ ญาติพฺยสนาทินา ชรามรณโต อญฺเญน ทุกฺขธมฺเมน. ชรามรณนิมิตฺตญฺหิ อุปฺปนฺนา โสกาทโย ชรามรณาภิสมฺพนฺธา, ตทญฺเญ อนภิสมฺพนฺธา. อุปนิสฺสยโกฏิยาติ อุปนิสฺสยํเสน, อุปนิสฺสยเลเสนาติ [Pg.335] อตฺโถ. โย หิ ปฏฺฐาเน อนาคโต สติ ภาวา, อสติ จ อภาวา สุตฺตนฺตปริยาเยน อุปนิสฺสโย, โส ‘‘อุปนิสฺสยโกฏี’’ติ วุจฺจติ. ปจฺจยมหาปเทโส กิเรโส, ยทิทํ อุปนิสฺสโยติ.

“以彼彼法”是指以亲族灾难等老死之外的其他苦法。因为缘于老死而生起的愁等，是与老死相关的，而其他（愁等）则不相关。“依止分”(upanissayakoṭi)的意思是“依止的一部分”(upanissayaṃsena)、“依止的些微”(upanissayalesena)。凡在《发趣论》(Paṭṭhāna)中未提及，但依经教的方式，以“此有故彼有，此无故彼无”而为依止者，彼即被称为“依止分”。据说，此依止(upanissaya)即是缘之大准则。

ภวจกฺกกถาวณฺณนา

有轮说释义

๖๕๒. น เกวลํ โสกาทีนํเยว ชาติ ปจฺจโย โหติ, โสกาทีนํ ปน ปจฺจยตฺตา อวิชฺชายปิ ปจฺจโย เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. เอตฺถาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทเทสนายํ. อวิทิตาทิ มิทนฺติ ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. สตตนฺติ สพฺพกาลํ ยาว อคฺคมคฺคาธิคมา. สมิตนฺติ สงฺคตํ, อพฺโพจฺฉินฺนนฺติ อตฺโถ.

652. 为了显示生(jāti)不仅是愁等的缘，而且由于（生）是愁等的缘，（生）也是无明(avijjā)的缘，因此开始了“又因为……”等（论述）。“于此”(ettha)是指于缘起教法(paṭiccasamuppādadesanā)中。在“aviditādimidaṃ”一词中，“m”是用于连接词语的。“恒常”(satataṃ)是指直到证得最高道(aggamagga)的一切时间。“和合”(samitaṃ)是指聚集(saṅgataṃ)，其义为不间断(abbocchinnaṃ)。

เตสูติ โสกาทีสุ. สิทฺเธสูติ ลพฺภมาเนสุ. สิทฺธา โหติ อวิชฺชา อวินาภาวโต.

“于彼等”(tesu)是指于愁等(sokādi)之中。“当它们成立时”(siddhesu)是指当它们被获得时(labbhamānesu)。无明(avijjā)得以成立，是因为（它与愁等）不可分离(avinābhāvato)。

กามยานสฺสาติ กามยมานสฺส, กาโม วา ยานํ เอตสฺสาติ กามยาโน, ตสฺส กามวเสน ยายมานสฺสาติ อตฺโถ. ฉนฺทชาตสฺสาติ ชาตตณฺหาฉนฺทสฺส. ปริหายนฺตีติ วิคจฺฉนฺติ. รุปฺปตีติ โสกาทินา กุปฺปติ.

“欲求者”(kāmayānassa)是指渴求者(kāmayamānassa)；或“欲(kāma)是其乘具(yānaṃ)”(kāmo yānaṃ etassa)，故为“欲行者”(kāmayāno)，其义为“因欲而行者”。“意欲生起者”(chandajātassa)是指生起贪爱和意欲者(jātataṇhāchandassa)。“衰退”(parihāyanti)是指消失(vigacchanti)。“被恼乱”(ruppati)是指被愁等所动摇(kuppati)。

ปริยุฏฺฐานตาย ติฏฺฐนสีโล ปริยุฏฺฐานฏฺฐายี. ‘‘ปริยุฏฺฐฏฺฐายิโน’’ติ วา ปาโฐ. ตตฺถ ปริยุฏฺฐาตีติ ปริยุฏฺฐํ, ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ, เตน ติฏฺฐตีติ ปริยุฏฺฐฏฺฐายีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“缠住者”(pariyuṭṭhānaṭṭhāyī)是依缠(pariyuṭṭhāna)而住为习性者。或有异读作“pariyuṭṭhaṭṭhāyino”。于此，因为它缠绕(pariyuṭṭhāti)，所以称为“缠”(pariyuṭṭhaṃ)，即见的缠(diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ)；因为依此而住(tena tiṭṭhati)，所以称为“缠住者”(pariyuṭṭhaṭṭhāyī)，应如是理解其义。

ปญฺจ ปุพฺพนิมิตฺตานีติ ‘‘มาลา มิลายนฺติ, วตฺถานิ กิลิสฺสนฺติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, กาเย เววณฺณิยํ โอกฺกมติ, เทโว เทวาสเน นาภิรมตี’’ติ (อิติวุ. ๘๓) วุตฺตานิ ปญฺจ มรณปุพฺพนิมิตฺตานีติ อตฺโถ. ตานิ หิ ทิสฺวา กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธสงฺขาเต อุปปตฺติภเว ภวจฺฉนฺทพเลน เทวานํ พลวโสโก อุปฺปชฺชตีติ.

“五种前兆”(pañca pubbanimittāni)的意思是，如（《如是语》83）所说的五种死亡前兆(maraṇapubbanimittāni)：‘花环枯萎(mālā milāyanti)，衣服变脏(vatthāni kilissanti)，汗从腋下流出(kacchehi sedā muccanti)，身上出现异色(kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati)，天神不乐于天座(devo devāsane nābhiramati)。’因为见到这些（前兆），天神们便因对“由业所生的诸蕴”(kammanibbattakkhandha)即“再生有”(upapattibhava)的欲求之力(bhavacchandabalena)，而生起强烈的愁苦(balavasoko)。

พาโลติ อวิทฺวา. เตน อวิชฺชาย การณภาวํ ทสฺเสติ. ติวิธํ ทุกฺขนฺติ ตสฺสารุปฺปกถาสวน, กมฺมการณาทสฺสน, มรณกาลกมฺโมปฏฺฐานนิทานํ โสกาทิทุกฺขํ.

“愚者”(bālo)是指无智者(avidvā)。藉此显示无明(avijjā)是（苦的）原因(kāraṇabhāvaṃ)。“三种苦”(tividhaṃ dukkhaṃ)是指由听闻不当言论(asāruppakathāsavana)、见到业因(kammakāraṇādassana)、临终时业相现前(maraṇakālakammopaṭṭhāna)为缘所生的愁等之苦。

อาสเว สาเธนฺตีติ อาสเว คเมนฺติ โพเธนฺตีติ อตฺโถ.

“令漏成就”(āsave sādhenti)的意思是使人了解诸漏、觉知诸漏(āsave gamenti bodhenti)。

เอวํ [Pg.336] สตีติ เอวํ ภวจกฺกสฺส อวิทิตาทิตาย อนาทิภาเว สติ. อาทิมตฺตกถนนฺติ อวิชฺชาวเสน อาทิสพฺภาวกถนํ. อาทิ เอตสฺส อตฺถีติ หิ อาทิมํ, ภวจกฺกํ. ตสฺส ภาโว อาทิมตฺตํ, ตสฺส กถนํ อาทิมตฺตกถนํ. วิเสสนิวตฺติอตฺโถ วา มตฺตสทฺโท, สติ อนาทิภาเว อวิชฺชา อาทิมฺหิ, มชฺเฌ, ปริโยสาเน จ สพฺพตฺถ สิยาติ อาทิมตฺตาย อวิชฺชาย กถนํ วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. ‘‘อวิชฺชา ปธานา’’ติ วตฺวา ตสฺสา ปธานภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชาคฺคหเณนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อวิชฺชาคฺคหเณนาติ อวิชฺชาย อุปฺปาทเนน, อปฺปหาเนน วา, อตฺตโน สนฺตาเน สนฺนิหิตภาวกรเณนาติ อตฺโถ. กมฺมาทีนีติ กมฺมวิปากวฏฺฏานิ. ปลิโพเธนฺตีติ นานาทุกฺขปริพฺยูฬฺเห สํสารจารเก นิโรเธนฺติ. เตหีติ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺเฏหิ. วฏฺฏสฺส การณภาเวน ปธานตฺตา ‘‘ปธานธมฺโม’’ติ อวิชฺชา กถิตา.

“如是存在”（Evaṃ sati），即当有轮（bhavacakka）因其开端不被知晓而为无始时。“仅说有始”（Ādimattakathanaṃ）乃以无明为由，说明其有开端。有初始者，即是“有始”（ādimaṃ），此即有轮。其状态为“仅有始”（ādimattaṃ），论述此即是“仅说有始”。或者，`matta`（仅）一词有排除差别之义。若有轮无始，而无明却在始、中、终遍一切处，则说无明仅在开端，即相矛盾，此为其义。说了“无明为首要”（Avijjā padhānā）后，为了显示其首要之性，所以开始了“以执取无明”（avijjāggahaṇena）等语。此处“以执取无明”者，即令无明生起，或不舍离，或使其存于自身相续中之义。“业等”（Kammādīni）是指业轮回与果报轮回。“障碍”（Palibodhenti）是指在充满种种痛苦的轮回牢狱中囚禁。“彼等”（Tehi）是指烦恼、业、果报轮回。因为无明作为轮回之因而是首要的，所以被称为“首要之法”（padhānadhammo）。

ตโต อวิชฺชาทิโต. พฺรหฺมาทินาติ อาทิ-สทฺเทน ปชาปติสฺสรปุริสาทิเก สงฺคณฺหาติ. วทตีติ วโท, ตํ ตํ หิตาหิตํ ปวตฺตาติ อตฺโถ. เวเทติ, เวทิยตีติ วา เวเทยฺโย, สุขาทึ อนุภวติ, สพฺพวิสเย วา ชานาติ, ‘‘สุขิโต ทุกฺขิโต’’ติอาทินา อตฺตนา, ปเรหิ จ ชานาติ, ญายติ จาติ อตฺโถ. พฺรหฺมาทินา วา อตฺตนา วาติ วา-สทฺโท จ-สทฺทตฺโถ. เตนาห ‘‘การกเวทกรหิต’’นฺติ จ-สทฺทตฺถสมาสํ.

从彼，即从无明等。“梵天(Brahmā)等”中的“等”字包括了生主(Pajāpati)、自在(Issara)、个人(Purisa)等。“说”(vadati)者是言说者(vado)，意思是宣说种种有利与无利之事。“感受”(vedeti)或“被感受”(vediyati)者是感受者(vedeyyo)，他体验快乐等感受，或者知晓一切对象；通过“快乐者”、“痛苦者”等方式自己知道，也被他人知道，并且能够被认知，此为其义。“由梵天等或由自己”中的`vā`(或)字是`ca`(和)的意思。因此说“无作者与感受者”(kārakavedakarahitaṃ)，这是一个表示“和”义的并列复合词。

ทฺวาทสวิธสุญฺญตาสุญฺญนฺติ อวิชฺชาทีนํ ทฺวาทสนฺนํ สุญฺญสภาวานํ สุญฺญตาย สุญฺญํ ทฺวาทสวิธสุญฺญตาสุญฺญํ, ธุวภาวาทิสุญฺญตาย วา จตุพฺพิธมฺปิ สุญฺญตํ เอกํ กตฺวา ทฺวาทสงฺคคตตฺตา ทฺวาทสวิธาติ ตาย ทฺวาทสสุญฺญตาย สุญฺญนฺติ อตฺโถ.

“十二种空性之空”（Dvādasavidhasuññatāsuññaṃ），即无明等十二支自性为空，复以此空性而空。或者，将关于常恒性等四种空性合为一种，因其遍及十二支，故称十二种（空性），以这十二种空性为空，此为其义。

๖๕๓. ปุพฺพนฺตาหรณโตติ ปุพฺพนฺตโต อตีตโกฏฺฐาสโต ปจฺจุปฺปนฺนวิปากสฺส อาหรณโต. เวทนาวสานํ ปริจฺฉินฺนํ เอกํ ภวจกฺกํ โหติ. ภวจกฺเกกเทโสปิ หิ ภวจกฺกนฺติ วุจฺจติ. เวทนา วา ตณฺหาสหายาย อวิชฺชาย ปจฺจโย โหตีติ เวทนาโต อวิชฺชา, อวิชฺชาโต สงฺขาราติ สมฺพชฺฌนโต เวทนาวสานํ ภวจกฺกํ ปริปุณฺณเมวาติ [Pg.337] ทฏฺฐพฺพํ. อวิชฺชาคฺคหเณน วา ตณฺหุปาทานานิ ตทวินาภาวโต. สงฺขารคฺคหเณน ภโว, วิญฺญาณาทิคฺคหเณน ชาติชรามรณานิ, โสกาทโย จ คหิตาติ เอวมฺปิ เวทนาวสานํ ภวจกฺกนฺติ ยุตฺตเมเวตํ. เอวํ ตณฺหามูลเก จ โยเชตพฺพํ. ทฺวินฺนมฺปิ หิ อญฺญมญฺญานุปฺปเวโส โหตีติ. อวิชฺชา ธมฺมสภาวํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา วิปรีตาภินิเวสํ กาเรนฺตี ทิฏฺฐิจริเต สํสาเร นยติ, เตสํ วา สํสารํ สงฺขาราทิปวตฺตึ นยติ ปวตฺเตตีติ สํสารนายิกา วุตฺตา. ตณฺหาย ตณฺหาจริตานํ สํสารนายิกาภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

653. “从前际牵引”（Pubbantāharaṇato），即从前际，从过去的部分，牵引来现世的果报故。以受为终结，被限定为一个有轮。诚然，即使仅是有轮的一部分，也称为有轮。又，受是与渴爱为伴的无明之缘，故从受而有无明，从无明而有诸行，如此关联，故当知以受为终结的有轮是圆满的。又，执取无明，因其与渴爱、取不可分离，故亦执取了渴爱与取；执取诸行，即执取了有；执取识等，即执取了生、老、死以及愁等。如是，以受为终结的有轮，此说亦为合理。同样，此理亦应适用于以渴爱为根本的有轮，因为二者可以互相渗透。无明遮蔽诸法自性，引生颠倒执取，而引导见行者于轮回中流转；或引导、促成他们的轮回，即诸行等的生起，故被称为“轮回的引导者”（saṃsāranāyikā）。至于渴爱是爱行者的轮回引导者，则不待言也。

ปฐมํ ภวจกฺกํ. ผลุปฺปตฺติยาติ กตฺตุอตฺเถ กรณวจนํ, กรณตฺเถ เอว วา. วิญฺญาณาทิปจฺจุปฺปนฺนผลุปฺปตฺติ หิ อิธ ทิฏฺฐา, อทิฏฺฐานํ ปุริมภเว อตฺตโน เหตูนํ อวิชฺชาสงฺขารานํ ผลํ อนุปฺปาเทตฺวา อนุปจฺฉิชฺชนํ ปกาเสติ, ปกาสนสฺส วา กรณํ โหตีติ. อถ วา ปุริมภวจกฺกํ ทุติเยน สมฺพนฺธํ วุตฺตนฺติ เวทนาสงฺขาตสฺส ผลสฺส อุปฺปตฺติยา ตณฺหาทีนํ เหตูนํ อนุปจฺเฉทํ ปกาเสติ, ตสฺมา ผลุปฺปตฺติยา การณภูตาย ปฐมสฺส ภวจกฺกสฺส เหตูนํ อนุปจฺเฉทปฺปกาสนโตติ อตฺโถ. สงฺขาราทีนเมว วา ผลานํ อุปฺปตฺติยา อวิชฺชาทีนํ เหตูนํ ผลํ อชเนตฺวา อนุปจฺเฉทเมว, วิญฺญาณาทิเหตูนํ วา สงฺขาราทีนํ อนุปฺปพนฺธเมว ปกาเสติ ปฐมํ ภวจกฺกํ, น ทุติยํ วิย ปริโยสานมฺปีติ ‘‘ผลุปฺปตฺติยา เหตูนํ อนุปจฺเฉทปฺปกาสนโต’’ติ วุตฺตํ. อนุปุพฺพปวตฺติทีปนโตติ ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑) ธมฺมานํ อนุปุพฺพโต ปวตฺติยา ทีปนโต. ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ หิ เอตฺถ อปริปุณฺณายตนํ กลลรูปํ วตฺวา ตโต อุทฺธํ ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ สฬายตนปฺปวตฺติ วุตฺตา. สหุปฺปตฺติทีปนโตติ ‘‘อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาตี’’ติ วา อุปปตฺติกฺขนฺธานํ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติยา ทีปนโต. น หิ เอตฺถ ปฐเม วิย ภวจกฺเก อายตนานํ กเมน อุปฺปตฺติ วุตฺตา.

第一有轮。“果之生起”（phaluppattiyā）是工具格，意为在作者义上是工具格，或仅是工具义。此处所见的是识等现前果的生起，它显示了在前世中未见的自身之因——无明与诸行，在未产生其果的情况下，并未断绝；或者说，它是显示的工具。又或者说，前有轮与第二有轮相关联，即通过名为受之果的生起，显示了爱等诸因并未断绝。因此，其意是：通过作为原因的果之生起，来显示第一有轮之因的未断绝。又或者说，第一有轮仅显示诸行等果生起时，无明等因虽未生果却未断绝，或显示作为识等之因的诸行等的相续不断，不像第二有轮那样亦有终结，故说“由果之生起显示诸因不间断故”。“因为显示了次第的转起”（anupubbapavattidīpanato），即以“行缘识，识缘名色”等（《中部》3.126；《相应部》2.1；《自说》1）显示诸法次第转起。在“识缘名色”中，是说未圆满处的羯罗蓝（kalala）色，从此以上则说“名色缘六处”，即说六处之转起。“因为显示了俱时生起”（sahuppattidīpanatoti），即以“取缘有，有缘生”显示结生诸蕴同时生起。此处不像第一有轮那样说诸处是次第生起的。

๖๕๔. เหตุอาทิปุพฺพกา ตโย สนฺธี เอตสฺสาติ เหตุผลเหตุปุพฺพกติสนฺธิ, ภวจกฺกํ. เหตุผลเหตุผลวเสน จตุปฺปเภโท องฺคานํ สงฺคโห เอตสฺสาติ จตุเภทสงฺคหํ. สรูปโต อวุตฺตาปิ ตสฺมึ [Pg.338] ตสฺมึ สงฺคเห อากิรียนฺติ อวิชฺชาสงฺขาราทิคฺคหเณหิ ปกาสียนฺตีติ อาการา. อตีตเหตุอาทีนํ วา ปการา อาการา. กิเลสกมฺมวิปากา วิปากกิเลสกมฺเมหิ สมฺพนฺธา หุตฺวา ปุนปฺปุนํ ปริวตฺตนฺตีติ เตสุ วฏฺฏนามํ อาโรเปตฺวา ‘‘ติวฏฺฏ’’นฺติ วุตฺตํ, วฏฺเฏกเทสตฺตา วา ‘‘วฏฺฏานี’’ติ วุตฺตานิ.

654. 此有轮，因有以因等为前导的三种连接，故称“因果因前导三连接”(hetuphalahetupubbakatisandhi)。此有轮，以过去因与现在果、现在因与未来果的方式含摄诸支分，故称“四分摄”(catubhedasaṅgahaṃ)。行相(ākārā)：虽未依其自性而说，但在各摄集中，通过把握无明、行等而被揭示、阐明。或者，行相是过去因等的类别。烦恼、业、异熟，与异熟、烦恼、业相互关联，不断轮转，因此将“轮转”之名赋予它们，而说为“三轮转”(tivaṭṭa)；或因其是轮转的一部分，而说为“诸轮转”(vaṭṭāni)。

สนฺธีนํ อาทิปริโยสานววตฺถิตาติ สนฺธีนํ ปุพฺพาปรววตฺถิตาติ อตฺโถ.

连接有起始和终结的安立，意思是连接有前后次第的安立。

ปริตสฺสตีติ ตํ ตํ วตฺถุํ ปริคฺคหกรณวเสน ตสฺสติ, ตณฺหายตีติ อตฺโถ. อุปาทิยตีติ ทฬฺหคาหํ คณฺหาติ. ปุริมกมฺมภวสฺมินฺติ ปุริมกมฺมภเว สติ.

“渴求”(paritassati)，即以占有各种事物的方式而渴求，意为渴爱。“执取”(upādiyati)，即牢固地抓住。“在前业有中”(purimakammabhavasmiṃ)，即在前业有存在时。

ตสฺส จ สพฺภาโว กริยมานตา เอวาติ อาห ‘‘กมฺมภเว กริยมาเนติ อตฺโถ’’ติ. ทุกฺขาทีสุ โมโหติ ทุกฺขาทีนํ อาทีนวปฏิจฺฉาทโก อปฺปหีโน โมโห. อายูหนาติ สมฺปิณฺฑนกา ทานาทิกิริยาย ปวตฺตนกา. เอกํ อาวชฺชนํ เอเตสนฺติ เอกาวชฺชนา, เตสุ เอกาวชฺชเนสุ. สตฺตเม เจตนา ภโว. ‘‘ยา กาจิ วา ปน เจตนา ภโว, สมฺปยุตฺตา อายูหนา สงฺขารา’’ติ อิทํ ยถาทสฺสิตาย ธมฺมฏฺฐิติญาณภาชนีเย วุตฺตาย ปฏิสมฺภิทาปาฬิยา (ปฏิ. ม. ๑.๔๕) วเสน วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘เจตนา ภโว’’ติ อาคตา. ภวนิทฺเทเส ปน ‘‘สาตฺถโต’’ติ เอตฺถ ‘‘เจตนาว สงฺขารา, ภโว ปน เจตนาสมฺปยุตฺตาปี’’ติ วิภงฺคปาฬิวเสน ทสฺสิตํ. ‘‘ตตฺถ กตโม ปุญฺญาภิสงฺขาโร? กุสลา เจตนา กามาวจรา’’ติอาทินา หิ สงฺขารานํ เจตนาภาโว วิภงฺคปาฬิยํ (วิภ. ๒๒๖) วุตฺโต. ตตฺถ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ ‘‘เจตนาสมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมตฺตา สวิปาเกน อายูหนสงฺขาเตน สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺเจน สงฺขารา’’ติ วุตฺตา. วิภงฺคปาฬิยํ ‘‘สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมํ กมฺมภโว’’ติ (วิภ. ๒๓๔) ภวสฺส ปจฺจยภาเวน ภวคามิภาวโต, กมฺมสํสฏฺฐสหายตาย กมฺมภาวโต จ อุปปตฺติภวํ ภาเวนฺตีติ ‘‘ภโว’’ติ วุตฺตา. อุปปตฺติภวภาวนากิจฺจํ ปน เจตนาย สาติสยนฺติ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยา เจตนา ‘‘ภโว’’ติ วุตฺตา. ภวาภิสงฺขรณกิจฺจํ เจตนาย สาติสยนฺติ วิภงฺคปาฬิยํ ‘‘กุสลา เจตนา’’ติอาทินา (วิภ. ๒๒๖) เจตนา ‘‘สงฺขารา’’ติ วุตฺตา. ตสฺมา เตน เตน ปริยาเยน [Pg.339] อุภยํ อุภยตฺถ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ นตฺเถตฺถ วิโรโธ. ตสฺส ผเล อุปปตฺติภเว นิกามนาติ ‘‘ตสฺส สุตํ โหติ ‘จาตุมหาราชิกา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’ติ’’อาทิสุตานุสาเรน ภาวินิ อุปปตฺติภเว อภิกงฺขนา. คหณนฺติ กามุปาทานํ กิจฺเจนาห. ปรามสนนฺติ อิตรานิ. อายูหนาวสาเนติ ตีสุปิ อตฺถวิกปฺเปสุ วุตฺตสฺส อายูหนสฺส อวสาเน.

其存在即是被造作性，故说“于业有中被造作，是其义”。于苦等中的无明，是指未断除的、遮蔽苦等过患的无明。“积集”(āyūhanā)，是指积聚并使布施等行为发生的诸法。此等（速行）有同一个转向，故名“同转向”(ekāvajjanā)；于彼等同转向中。于第七（速行）中的思是“有”。“又，任何思是‘有’，相应法是积集，是‘行’”——此说是依于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中已示之法住智的解释而说。因为在该圣典中出现“思是‘有’”之说。然而，在“有”的解释(niddesa)中，于“有义理故”之处，依《分别论》(Vibhaṅga)的圣典而开示：“思即是‘行’，而‘有’亦是与思相应者”。因为在《分别论》的圣典中，以“此中，什么是福行？即欲界善思”等文，宣说了诸“行”的思性。此中，在《无碍解道》的圣典中说：“与思相应者，因其为异熟法，故以有异熟的、名为‘积集’的、造作所应造作之事的功能，而为‘行’。”在《分别论》的圣典中，依“一切趣有之业为业有”之文，（与思相应者）因作为“有”的缘，以及趣向于“有”；又因与业混同为助伴，以及作为业，能令生有产生，故说为“有”。又，令生有产生之事，于思中尤为超胜，是故在《无碍解道》的圣典中，思被称为“有”。造作“有”之事，于思中尤为超胜，是故在《分别论》的圣典中，以“善思”等文，思被称为“行”。是故，依种种理路，二者于二处说皆为恰当，于此并无矛盾。“于其果报生有中希求”，是指随顺于所听闻的“他曾听闻：‘四大王天(cātumahārājikā devā)的天神长寿、美貌、多乐’”等经，而对未来生有的希求。“取”(gahaṇa)，是以其作用而说为欲取。“取执”(parāmasana)，指其余诸取。“于积集之终”(āyūhanāvasāne)，是指于三种义理抉择中所说之积集的终了之时。

อิธาติ อิมสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนภเว. ภวนฺตรสฺส อตีตภวสฺส อิมินา ปจฺจุปฺปนฺนภเวน ปฏิสนฺธานํ ภวนฺตรปฏิสนฺธานํ, ภวนฺตรภาเวน วา ปฏิสนฺธานํ ภวนฺตรปฏิสนฺธานํ, ตสฺส วเสน. ยํ ปฏิสนฺธีติ วุจฺจติ, ตํ วิญฺญาณนฺติ สมฺพนฺโธ. ตถา หิ วิญฺญาณํ ‘‘ปฏิสนฺธานปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. คพฺเภติ มาตุกุจฺฉิยํ, คพฺภาวตฺถายํ วา.

“此处”（idha），指在此现在有中。“另一有结生”（bhavantarapaṭisandhāna），是指另一有，即过去有，与此现在有相连接；或指以另一有的状态而连接，依于此义。所谓“结生”（paṭisandhi），即是识，此为关联。诚然，识被称为“以结生为现起”（paṭisandhānapaccupaṭṭhāna）。“入胎”（gabbheti），指在母胎中，或在胚胎的状态。

ทฺวีสุ อตฺถวิกปฺเปสุ วุตฺเต อายูหนสงฺขาเร ‘‘ตสฺส ปุพฺพภาคา’’ติ อาห, ตติเย อตฺถวิกปฺเป วุตฺเต ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ. ตํสมฺปยุตฺตา อวิชฺชา คหิตาว โหตีติ สมฺพนฺโธ. ทหรสฺส จิตฺตปฺปวตฺติ ภวงฺคพหุลา เยภุยฺเยน ภวนฺตรชนกกมฺมายูหนสมตฺถา น โหตีติ ‘‘อิธ ปฏิปกฺกตฺตา อายตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘กมฺมกรณกาเล สมฺโมโห ทสฺสิโต’’ติ เอเตน กมฺมสฺส ปจฺจยภูตํ สมฺโมหํ ทสฺเสติ, น กมฺมสมฺปยุตฺตเมว.

在两种义理抉择中，说累积行是“它的前分”；在第三种义理抉择中，说“与它相应”。与它相应的无明已被包含，此为关联。年幼者的心识活动大多是有分心，通常没有能力累积能产生另一有的业，所以说“在此，因诸处已成熟故”。“造业时显示愚痴”这句话，是显示作为业之缘的愚痴，而不仅是与业相应的愚痴。

‘‘ตตฺถ ปุริมภวสฺมึ ปญฺจ กมฺมสมฺภารา, เอตรหิ ปญฺจ วิปากธมฺมา, เอตรหิ ปญฺจ กมฺมสมฺภารา, อนาคเต ปญฺจ วิปากธมฺมาติ ทส ธมฺมา กมฺมํ, ทส ธมฺมา วิปาโก, อิติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ กมฺมํ, กมฺมวฏฺฏํ, ทฺวีสุ ฐาเนสุ วิปาโก, วิปากวฏฺฏนฺติ กมฺมสงฺเขโป จ วิปากสงฺเขโป จ, กมฺมภโว จ วิปากภโว จ กมฺมวฏฺฏญฺจ วิปากวฏฺฏญฺจ, กมฺมปวตฺตญฺจ วิปากปวตฺตญฺจ, กมฺมสนฺตติ จ วิปากสนฺตติ จ, กิริยา เจว กิริยาผลญฺจาติ –

在此，于前有中，有五种业资粮；于现今，有五种异熟法。于现今，有五种业资粮；于未来，有五种异熟法。如是，十法为业，十法为异熟。于两处为业、为业转；于两处为异熟、为异熟转。此即业纲要与异熟纲要、业有与异熟有、业转与异熟转、业转起与异熟转起、业相续与异熟相续，以及作业与其果。

‘‘เอวํ สมุปฺปนฺนมิทํ สเหตุกํ,ทุกฺขํ อนิจฺจํ จลมิตฺตรทฺธุวํ;

ธมฺเมหิ ธมฺมา ปภวนฺติ เหตุโส,น เหตฺถ อตฺตาว ปโรว วิชฺชติ.

此法如是生起，是具因的，是苦、无常、动摇、短暂、不坚固；诸法依因而从诸法生起，于此中既无我亦无他。

‘‘ธมฺมา ธมฺเม สญฺชเนนฺติ, เหตุสมฺภารปจฺจยา;

เหตูนญฺจ นิโรธาย, ธมฺโม พุทฺเธน เทสิโต.

诸法生起诸法，以诸因积集为缘；为诸因之止息，佛陀宣说了此法。

‘‘เหตูสุ [Pg.340] อุปรุทฺเธสุ, ฉินฺนํ วฏฺฏํ น วฏฺฏติ;

เอวํ ทุกฺขนฺตกิริยาย, พฺรหฺมจริยิธ วิชฺชติ;

สตฺเต จ นุปลพฺภนฺเต, เนวุจฺเฉโท น สสฺสต’’นฺติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๒๔๒);

诸因若已止息，已断轮回不再转；如此为令苦终结，此中梵行方得见；有情实不可得故，既非断灭亦非常。

ตตฺถ กมฺมาเนว วิปากํ สมฺภรนฺติ วฑฺเฒนฺตีติ กมฺมสมฺภารา, กมฺมํ วา สงฺขารภวา, ตทุปการกานิ อวิชฺชาตณฺหุปาทานานิ กมฺมสมฺภารา. ปฏิสนฺธิทายโก วา ภโว กมฺมํ, ตทูปการกา ยถาวุตฺตา อายูหนสงฺขารา, อวิชฺชาทโย จ กมฺมสมฺภาราติ กมฺมญฺจ กมฺมสมฺภารา จ กมฺมสมฺภาราติ เอกเสสวเสน กมฺมสมฺภารคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ทส ธมฺมา กมฺมนฺติ อวิชฺชาทโยปิ กมฺมสหายตาย กมฺมสริกฺขกา, ตทูปการา จาติ ‘‘กมฺม’’นฺติ วุตฺตา. สงฺขิปฺปนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาทโย, วิญฺญาณาทโย จาติ สงฺเขโป, กมฺมํ, วิปาโก จ. ‘‘กมฺมํ วิปาโก’’ติ เอวํ สงฺขิปียตีติ วา สงฺเขโป, อวิชฺชาทโย, วิญฺญาณาทโย จ. สงฺเขปภาวสามญฺเญน ปน เอกวจนํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, สงฺเขปสทฺโท วา ภาคาธิวจนนฺติ กมฺมภาโค กมฺมสงฺเขโป.

于此，唯业积集、增长果报，故称“业集”(kammasambhārā)；或，业即行有(saṅkhārabhava)，其助缘——无明、爱、取——为“业集”。或，给予结生之“有”为业，其助缘——如前所述之积集行(āyūhanasaṅkhārā)及无明等——为“业集”。是故，“业与业集”合称为“业集”，当知此乃依“存一法”(ekasesa)而取“业集”一词。关于“十法为业”，当知无明等亦因其为业之助伴、与业相似、且为业之助缘，故被称为“业”。于此中，无明等与识等被总摄，故为“总摄”(saṅkhepo)，即业与果报。或，因其被总摄为“业与果报”，故为“总摄”，此理亦通于无明等与识等。又，当知使用单数是因其作为“总摄”之共性。或，“总摄”一词为“部分”之同义词，故业之部分即“业之总摄”。

เอวํ สมุปฺปนฺนนฺติ กมฺมโตปิ วิปาโก. ตตฺถาปิ ‘‘อวิชฺชาโต สงฺขารา’’ติ เอวํ สมุปฺปนฺนํ, ติสนฺธิอาทิวเสน วา สมุปฺปนฺนํ อิทํ ภวจกฺกนฺติ อตฺโถ. อิตฺตรนฺติ คมนธมฺมํ, วินสฺสธมฺมนฺติ อตฺโถ. เตน อุปฺปาทวยวนฺตตาทีปเกน อนิจฺจสทฺเทน, วิการาปตฺติทีปเกน จลสทฺเทน จ อทีปิตํ กาลนฺตรฏฺฐายิตาภาวํ วิภาเวติ. อทฺธุวนฺติ เอเตน ถิรภาวาภาวนิสฺสารตํ. เหตุ เอว สมฺภารา เหตุสมฺภารา. ‘‘ฐานโส เหตุโส’’ติ (กถา. ๓๕๕; ปฏิ. ม. ๑.๔๔) เอตฺถ เอวํ วุตฺตํ วา ฐานํ, อญฺญมฺปิ ตสฺส ตสฺส สาธารณํ การณํ สมฺภาโร, อสาธารณํ เหตุ. เอวนฺติ เอวํ เหตุโต ธมฺมมตฺตสมฺภเว, เหตุนิโรธา จ วฏฺฏจฺเฉเท ธมฺเม จ ตํนิโรธาย เทสิเต สตีติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยํ อิธ พฺรหฺมจริยิธ สตฺเต จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท ‘‘เอวํ พฺรหฺมจริยญฺจ วิชฺชติ, สสฺสตุจฺเฉทา จ น โหนฺตี’’ติ สมุจฺจยตฺโถ. เอวญฺหิ เหตุอายตฺเต ธมฺมมตฺตสมฺภเว สตฺโต นุปลพฺภติ, ตสฺมิญฺจ อุปลพฺภนฺเต สสฺสโต, อุจฺเฉโท วา สิยาติ นุปลพฺภนฺเต ตสฺมึ เนว อุจฺเฉโท น สสฺสตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

“如此生起”（Evaṃ samuppannaṃ）指从其业而有果报。于此，“从无明而有诸行”即是“如此生起”；或意指“此有轮（bhavacakka）依三连结（tisandhi）等方式而生起”。“短暂”（ittaraṃ）意为有逝去、毁灭的性质。此词阐明了“无常”（anicca）一词（意指具有生灭）和“动摇”（cala）一词（意指经历变化）所未能指明的非长期持续性。“不坚固”（addhuvaṃ）一词则说明了不存在坚固性与无实质性。“因本身即是积集”（Hetu eva sambhārā），故为“因集”（hetusambhārā）。如（《论事》等）言“从立场、从因”，此中，如是所说的“立场”（ṭhāna），或另外的、对此彼之事为共通的原因，是“积集”（sambhāro）；不共的原因则是“因”（hetu）。“如此”（Evaṃ）意为：如此，当仅有诸法从因生起时，当轮回因止息而断绝时，以及当法为该止息而被开示时。在“此中梵行”（brahmacariyidha）与“并且有情”（satte ca）中，“与”（ca）字具有集合义，即“如此，梵行存在，并且常见与断见不存在”。因为，当仅有依赖于因的诸法生起时，有情是不可得的；若其可得，则会有常见或断见。因此，既然有情不可得，经中便说“既非断灭亦非常见”。

๖๕๕. สจฺจปฺปภวโตติ สจฺจโต, สจฺจานํ วา ปภวโต จ.

655. “从谛而生”（Saccappabhavato）意为从谛，或从诸谛的源头而生。

กุสลากุสลํ [Pg.341] กมฺมนฺติ วฏฺฏกถาย วตฺตมานตฺตา สาสวนฺติ วิญฺญายติ. อวิเสเสนาติ ‘‘เจตนา เจตนาสมฺปยุตฺตกา’’ติ วิเสสํ อกตฺวา, สพฺพมฺปิ ตํ กุสลากุสลํ กมฺมํ สมุทยสจฺจนฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘ตณฺหา จ…เป… อวเสสา จ สาสวา กุสลา ธมฺมา’’ติ (วิภ. ๒๐๘-๒๑๐) หิ เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตวิเสสํ อกตฺวา วุตฺตนฺติ, อริยสจฺจวิเสสํ วา อกตฺวา สมุทยสจฺจนฺติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. สจฺจวิภงฺเค หิ สพฺเพปิ กิเลสา สพฺพมฺปิ ภวคามิกมฺมํ ‘‘สมุทยสจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. ทุติยสจฺจํ ปภโว เอตสฺสาติ ทุติยสจฺจปภวํ. อุปาทานปจฺจยา ภโวติ อุปปตฺติภวสฺส, กมฺมภวสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปฐมทุติยสจฺจทฺวย’’นฺติ.

善不善业，因在关于轮回的论述中出现，故被理解为有漏。“无差别”意指，不作“思与思相应法”的区别，一切善不善业都被称为集谛。在“爱……乃至……其余有漏善法”（《分别论》Vibhaṅga 208-210）中，确实是不作思与思相应法的区别而说，或者说，是不作诸圣谛的区别而称之为集谛。在《谛分别》（Saccavibhaṅga）中，一切烦恼和一切导向有的业都被称为“集谛”。“第二谛是其源头”，故称“第二谛所生”。因为“以取为缘而有”意指生有（upapattibhava）与业有（kammabhava）二者，故说“第一与第二谛两者”。

๖๕๖. วตฺถูสูติ อารมฺมเณสุ, ทุกฺขาทีสุ วา ปฏิจฺฉาเทตพฺเพสุ วตฺถูสุ. สมฺโมเหตีติ ธมฺมสภาวํ ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อเทนฺตี ตสฺส ปฏิจฺฉาทนวเสน สมฺโมเหติ. วตฺถุนฺติ อิธ อารมฺมณํ อธิปฺเปตํ. อญฺญมญฺญญฺจ อุปตฺถมฺเภติ อญฺญมญฺญสนฺนิสฺสเยน วินา ฐาตุํ อสกฺโกนฺตา ทฺเว นฬกลาปา วิย. สวิสเยติ ยถาสกํ วิสเย รูปายตนาทิเก. ชายมานานํ ขนฺธานํ วิการภาเวน ลพฺภมานา ชาติ เต ชเนนฺตี วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺเธ จ ชเนตี’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ อภินิพฺพตฺติภาเวน ปวตฺตตฺตา’’ติ. ปากเภทภาวญฺจ อธิติฏฺฐตีติ เอตฺถาปิ ‘‘ขนฺเธ ชเนตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ. ปากเภทวเสน วตฺตติจฺเจว อตฺโถ. ปจฺจตีติ ปาโก, ภิชฺชตีติ เภโท, ปาโก จ เภโท จ ปากเภทํ, ตสฺส ภาวํ ปจฺจนํ, ภิชฺชนญฺจาติ อตฺโถ. โสกาทีนํ อธิฏฺฐานตฺตาติ เตสํ การณตฺตา, เตหิ สิทฺธาย อวิชฺชาย สหิเตหิ สงฺขาเรหิ ปจฺจโย จ โหติ ภวนฺตรปาตุภาวายาติ อธิปฺปาโย. จุติจิตฺตํ วา ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจโย โหตีติ ‘‘ปจฺจโย จ โหติ ภวนฺตรปาตุภาวายา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน จุติจิตฺตํ อวิชฺชาสงฺขารรหิตํ ภวนฺตรสฺส ปจฺจโย น โหตีติ สสหายตฺตทสฺสนตฺถมาห ‘‘โสกาทีนํ อธิฏฺฐานตฺตา’’ติ. ทฺเวธาติ อตฺตโน อตฺตโน สรเสน, ธมฺมนฺตรปจฺจยภาเวน จาติ ทฺเวธา ทฺเวธา. พฺยาปนิจฺฉาโลเปน หิ นิทฺเทโส.

656. 于诸事物（vatthūsu）中，指于诸所缘，或于苦等应被覆藏的诸事物中。令迷惑（sammoheti），是说以覆藏法自性、不让（众生）了知与通达的方式，而令其迷惑。此处的事（vatthu）意为所缘。并且互相扶持，犹如两束芦荻，若无相互依存则无法站立。“于其各自的境界”（savisaye），指于色处等各自的境界中。作为正在生起的诸蕴之变异状态而获得的“生”（jāti），就像能生起它们一样，因此说“并且生起诸蕴”。因此说：“因由它们的生起状态而发生”。“又安住于成熟与破坏的状态”，于此，也应以“生起诸蕴”中所说的方法来理解其义，其义即是：仅依靠成熟与破坏而发生。“成熟”（paccati），故为“熟”（pāka）；“破坏”（bhijjati），故为“坏”（bheda）；“熟”与“坏”即是“熟坏”（pākabheda），其状态即是成熟与破坏之义。“因为是忧等的所依处”，即是它们的原因；其意趣是：由与“因忧等而成就的无明”相应的诸行，也成为于另一有中出现的缘。或者，死心（cuticitta）是结生识（paṭisandhiviññāṇa）的无间缘（anantarapaccayo），因此说“也成为于另一有中出现的缘”。然而，那个死心若无无明与诸行，则不成为另一有的缘。因此，为了显示其有助伴，而说“因为是忧等的所依处”。“两种”（dvedhā），指以其各自的自性，以及作为其他法的缘，如是两种两种。这确实是省略的解说。

๖๕๗. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา [Pg.342] สงฺขารา’’ติ เอเตน สงฺขารานํ ปจฺจยุปฺปนฺนตาทสฺสเนน ‘‘โก นุ โข อภิสงฺขโรตีติ เอส โน กลฺโล ปญฺโห’’ติ ทสฺเสติ, เตเนตํ การกทสฺสนนิวารณํ. อตฺตา ภวโต ภวนฺตรํ สงฺกมตีติ ทสฺสนํ อตฺตสงฺกนฺติทสฺสนํ, ตํ สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณุปฺปตฺติวจเนน นิวาริตํ โหติ. ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อเภทโต เอโก อตฺตาติ คหณํ ฆนสญฺญา, ตํ ยมกตาลกนฺทํ ภินฺทนฺเตน วิย ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปมตฺตเมต’’นฺติ วจเนน นิวาริตํ โหติ. ‘‘เอวมาทิทสฺสนนิวารณ’’นฺติ เอเตน ‘‘โสจติ ปริเทวติ ทุกฺขิโต’’ติอาทิทสฺสนนิวารณมาห. โสกาทโยปิ หิ ปจฺจยายตฺตา อวสวตฺติโนติ ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสก…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑) เอเตน วุตฺตเมวาติ. มิจฺฉาทสฺสนนิวารณโตปีติ การกทสฺสนาทินานาวิธมิจฺฉาภินิเวสนิวารณโตปิ.

657. “无明缘行”，通过显示诸行是依缘而生，表明“究竟是谁在造作？此问不当”，以此遮止作者见（kārakadassana）。认为“我从一有移至另一有”的见解是为我移转见（attasaṅkantidassana），此见已为“行缘识生起”之说所遮止。不加分别地执取五蕴为一我，是为坚固想（ghanasaññā），此想犹如劈开双生棕榈根，已为“此仅是识缘名色”之说所遮止。“遮止此等见”一句，是指遮止“（我）愁、悲、苦”等见。因为愁等实乃依缘而有，不得自在，此理已由“生缘老死、愁……（等）生起”之说言明。“亦从遮止邪见”而言，即亦从遮止作者见等种种错误执取而言。

๖๕๘. ‘‘สลกฺขณสามญฺญลกฺขณวเสนา’’ติ เอเตน สพฺพปฺปกาเรน ธมฺมานํ ยาถาวโต อทสฺสนมาห ตทุภยวินิมุตฺตสฺส ธมฺเมสุ ปรมตฺถโต ปสฺสิตพฺพภาวสฺส อภาวโต. อุปกฺขลนํ วิย ทุกฺขุปฺปตฺติเหตุโต. ปตนํ วิย ภวนฺตรปปาตโต. คณฺฑปาตุภาโว วิย ทุกฺขตาสูลโยคโต, กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต จ. คณฺฑเภทปีฬกา วิยาติ เภทนตฺถํ ปจฺจมาเน คณฺเฑ ตสฺส อุปริ ชายมานา ขุทฺทกปีฬกา วิย, คณฺฑสฺส วา อเนกธาเภเท ปีฬกา วิย. ฆฏฺฏนํ วิย สงฺฆฏฺฏนรสตาย ผสฺโส. ฆฏฺฏนทุกฺขํ วิยาติ ฆฏฺฏนโต ชาตํ ทุกฺขํ วิย ติวิธทุกฺขตาวเสน ติสฺสนฺนมฺปิ เวทนานํ ทุกฺขภาวโต. ปฏิการาภิลาโส วิยาติ สมุทายสฺส เอกเทสนิทสฺสนภาเวนาห. อสปฺปายคฺคหณํ วิย พหุวิธานตฺถุปฺปตฺตินิมิตฺตโต. อสปฺปายเลปนํ วิย ทุกฺขเหตุโน สสนฺตาเน สนฺนิธาปนโต. คณฺฑวิการปาตุภาโว วิย อตฺตภาวคณฺฑสฺส นิพฺพตฺติวิการภาวโต, ตนฺนิมิตฺตญฺจสฺส สูนภาวาทิสมฺภวโต. สูนตาสราคปุพฺพคฺคหณาทโย หิ คณฺฑวิการา. สรสโต คณฺฑสฺส ภิชฺชนํ ปาเกน วินา น โหตีติ เภทคฺคหเณเนวสฺส ปาโกปิ คหิโตติ กตฺวา อาห ‘‘คณฺฑเภโท วิย ชรามรณ’’นฺติ. คณฺฑสฺส วา วิสทิสาปตฺติ, ภิชฺชนญฺจ คณฺฑเภโท, ตตฺถ วิสทิสาปตฺติ ปาโกติ เวทิตพฺพํ.

658. “通过自相与共相”，这是说对诸法的一切方面都不能如实照见，因为在脱离了此二相的诸法中，从胜义上说，并没有可被见者。犹如失足，因为是苦生起的因。犹如坠落，因为是堕入另一生存。犹如毒疮的出现，因为与苦性之刺相结合，并因烦恼的不净流出。犹如毒疮破裂时的脓疱，即当毒疮为破裂而溃烂时，在其上生起的小脓疱；或如毒疮多处破裂时的脓疱。犹如碰撞，因为触的本质是碰撞。犹如碰撞之苦，即由碰撞而生之苦，因为就三苦而言，三种受都是苦。犹如渴求疗法，这是就（三受）总体中的一部分（苦受）所作的譬喻。犹如摄取不适宜之物，因为是种种无益之事生起的征兆。犹如涂抹不适宜的药膏，因为是将苦因存放在自己的相续流中。犹如毒疮病变的出现，因为是自体之疮的生成与变异，以及作为其征兆的肿胀等的发生。肿胀、变色、生脓等，就是毒疮的病变。因为毒疮若不成熟就不会自然破裂，所以提及‘破裂’时，‘成熟’也已被涵括。因此说‘犹如毒疮的破裂是老与死’。或者，毒疮的状态变异与破裂，就是‘毒疮的破裂’。于此，状态变异应被理解为‘成熟’。

อุปมาหิ [Pg.343] ภวจกฺกํ วิญฺญาเปนฺเตน เอกาธิฏฺฐาเนหิ อุปมาวิเสเสหิ ตํ วิญฺญาเปตฺวา อิทานิ นานาธิฏฺฐาเนหิ วิญฺญาเปตุํ ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏลาภิภูตจกฺขุโก รูปานิ น ปสฺสติ, กิญฺจิ ปสฺสนฺโตปิ วิปรีตํ ปสฺสติ, เอวํ อวิชฺชาภิภูโต ทุกฺขาทีนิ น ปฏิปชฺชติ น ปสฺสติ, มิจฺฉา วา ปฏิปชฺชตีติ ปฏลํ วิย อวิชฺชา. โกสการกิมิ วิย อตฺตนาว กตตฺตา, วฏฺฏสฺส อตฺตโน เอว ปริพฺภมนการณตฺตา จ โกสปฺปเทสา วิย สงฺขารา. สงฺขารปริคฺคหํ วินา ปติฏฺฐํ อลภมานํ วิญฺญาณํ ปริณายกปริคฺคหํ วินา ปติฏฺฐํ อลภมาโน ราชกุมาโร วิยาติ ปริคฺคเหน วินา ปติฏฺฐาลาโภ เอตฺถ อุปโมปเมยฺยสามญฺญํ. อุปปตฺตินิมิตฺตนฺติ กมฺมาทิอารมฺมณมาห. ปริกปฺปนโตติ อารมฺมณกรณโต, สมฺปยุตฺเตน วา วิตกฺเกน วิตกฺกนโต. เทวมนุสฺสมิควิหงฺคาทิวิวิธปฺปการตาย มายา วิย นามรูปํ. ปติฏฺฐาวิเสเสน วุทฺธิวิเสสาปตฺติโต วนปฺปคุมฺโพ วิย สฬายตนํ. อายตนานํ วิสยิวิสยภูตานํ อญฺญมญฺญาภิมุขภาโว อายตนฆฏฺฏนํ. ตโต อายตนฆฏฺฏนโต ทฺวยสงฺฆฏฺฏนุปฺปตฺติโต, เวทนาทุกฺขเหตุโต จ อคฺคิ วิย ผสฺโส. สปริฬาหโต ทาโห วิย เวทนา. อุปรูปริ ตณฺหาปวฑฺฒนโต โลณูทกปานํ วิย วิสยานุภวนํ. อารมฺมเณ ปาตุกมฺยตาภาวโต ปิปาสา วิย ตณฺหา. ตทสฺสุปาทานนฺติ ตํ อภิลาสกรณํ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนํ อสฺส ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส, ตทสฺส วา ภเวยฺย อุปาทานํ. พฺยสนาวหตาย อชานนโต ภวุปาทานํ มจฺฉสฺส พฬิสุปาทานํ วิย. เอตฺถ จ สงฺขาราทีนํ โกสปฺปเทสปริณายกาทีหิ ทฺวีหิ ทฺวีหิ สทิสตาย ทฺเว ทฺเว อุปมา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

以譬喻解说有轮的论师，先以具有相同依处的特定譬喻加以说明后，如今为了以具有不同依处的譬喻加以说明，而说“又因为……”等。于此，譬如眼被翳膜所覆者不见色，即使见到些什么，也是颠倒地见；同样地，被无明所覆者不了知、不见苦等，或作邪行，因此无明犹如翳膜。犹如作茧之虫，因为是自己所造，又因为是自己轮回之因，故诸行犹如茧的一部分。识若不执取诸行则不得住，犹如王子若无引导者的扶持则不得住；于此，譬喻与所喻法在“无所执取则不得住”上是共通的。“生起之相”是指业等所缘。由于构想，即造作所缘，或由相应的寻而寻思。由于有天、人、野兽、飞鸟等种种类别，故名色犹如幻术。由于通过特定的依处而达到特定的成长，故六处犹如林中的灌木。作为能缘与所缘的诸处，其互相面对的状态即是处与境的碰撞。从那处与境的碰撞，从二者的碰撞而生，并且因为是苦受之因，故触犹如火。因为有热恼，故受犹如燃烧。体验境界犹如饮咸水，因为它会不断增长渴爱。因为是对所缘的欲求状态，故渴爱犹如口渴。“彼之取”(tadassupādānaṃ)是指：那渴求的行为，即以爱与见欣喜，是那个具足此（渴求）的个人的取；或者说，那是他的取。因为不知其会带来灾祸而执取有，犹如鱼之吞钩。于此当知，对于行等，因为它们各与两事（如茧的一部分与引导者等）相似，故各说两个譬喻。

๖๕๙. โกจิ อคมฺภีโร เอว คมฺภีโร วิย ขายติ ปุราณติณปณฺณาทิภริโต ปพฺพตสงฺเขเป ชลาสโย วิย, น เอวมยํ. อยํ ปน คมฺภีโรว หุตฺวา โอภาสติ ปกาสติ ทิสฺสตีติ คมฺภีราวภาโส. ยถารหนฺติ อตฺถาทิวเสน ยถานุรูปํ.

659. 有些事物本不深奥，却显得深奥，犹如山谷中充满枯草败叶的水池；但此法并非如此。此法却是真实深邃，并且发光、显现、可见，故称“深奥显明”。“随其所应”（yathārahaṃ）是说，根据义理等，如其所适合。

ชาติโต ชรามรณํ น น โหติ, โหติ เอวาติ อวธารเณ สิทฺเธ ‘‘สิยา นุ โข ชรามรณํ ชาติโต, อญฺญโตปี’’ติ อาสงฺกายํ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘น จ ชาตึ วินา อญฺญโต โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญคฺคหณํ ชาติยา ปฏิโยคีวิสยํ, น อญฺญมตฺตวิสยํ [Pg.344] ‘‘ชาตึ วินา’’ติ วจนโต. เตนสฺส นาญฺญํ ชาติยา สหการีการณภูตํ นิวตฺติตํ โหติ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. อิตฺถนฺติ อิทํ ปการํ, อิมินา ปกาเรนาติ อตฺโถ. ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐติ ชาติปจฺจยสมฺภูตํ หุตฺวา สหิตสฺส อตฺตโน ปจฺจยานุรูปสฺส อุทฺธํ อุทฺธํ อาคตภาโว, อนุปฺปวตฺตฏฺโฐติ อตฺโถ. อถ วา สมฺภูตฏฺโฐ จ สมุทาคตฏฺโฐ จ สมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ. ‘‘น ชาติโต ชรามรณํ น โหติ, น จ ชาตึ วินา อญฺญโต โหตี’’ติ หิ ชาติปจฺจยสมฺภูตฏฺโฐ วุตฺโต. อิตฺถญฺจ ชาติโต สมุทาคจฺฉตีติ ชาติปจฺจยสมุทาคตฏฺโฐ, ยา ยา ชาติ ยถา ยถา ปจฺจโย โหติ, ตทนุรูปปาตุภาโวติ อตฺโถ.

老死并非不从生而来，它确实是有的。当确定了这一点后，为了消除“老死或许从生而来，或许也从其他而来？”的疑虑，所以说“并且不是离了生而从其他而来”。在此，“其他”的所指是与“生”相对的事物，而不仅仅是任何其他事物，这是根据“离了生”这句话而说的。因此，这并没有排除作为生的俱生因缘的其他事物。这个道理也适用于其后诸句。“如是”（itthaṃ）是指这种方式，意思是“通过这种方式”。“由生缘而生起与出现之义”是指：作为由生缘而生起者，与其自身的诸缘相应而不断出现的状态，意思是“相续不断之义”。或者，“生起之义”与“出现之义”合为“生起与出现之义”。“老死并非不从生而来，并且不是离了生而从其他而来”，这说的是“由生缘而生起之义”。而“如是，它从生而出现”，这说的是“由生缘而出现之义”，意思是：无论何种生，当它作为缘时，就会有与它相应的显现。

ตตฺถ ‘‘น ชาติโต ชรามรณํ น โหตี’’ติ อิมินา ชรามรณสฺส ชาติปจฺจยตาย อวิตถตํ ทสฺเสติ, ‘‘น ชาตึ วินา อญฺญโต ชรามรณํ โหตี’’ติ อิมินา อนญฺญถตฺตํ, ‘‘อิตฺถญฺจ ชาติโต สมุทาคจฺฉตี’’ติ อิมินา ตถตํ. เตน จ ยถา ปจฺจยธมฺมา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาเว, ตถา อวิตถา อนญฺญถา, เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาปิ ตพฺภาเวติ ทสฺเสติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ เอเตน วจเนน อตฺถสฺส เหตุผลภาโว กถํ ญาตพฺโพติ? ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส สมาสปทสฺส อวยวปทตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุผเล ญาณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ‘‘อตฺเถ ปฏิสมฺภิทา อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตฺถ หิ ‘‘อตฺเถ’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘เหตุผเล’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ปฏิสมฺภิทา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘ญาณ’’นฺติ, ตสฺมา เหตุผลอตฺถสทฺทา เอกตฺถา, ญาณปฏิสมฺภิทา จาติ อิมมตฺถํ วทนฺเตน สาธิโต อตฺถสฺส เหตุผลภาโว.

在此，“老死并非不从生而来”显示了老死以生为缘的不虚妄性（avitathataṃ）；“老死不是离了生而从其他而来”显示了其非由他性（anaññathattaṃ）；“如是，它从生而出现”显示了其如是性（tathataṃ）。由此显示：正如缘法对于其缘生法作为缘时，是如实的、不虚妄的、非由他的，同样，缘生法在其（缘生）的状态中也是如此。此理亦通于其余诸句。通过“于因与果之智是义无碍解（atthapaṭisambhidā）”这句话，义的因果性是如何被了知的呢？因为这是通过显示“义无碍解”这个复合词的组成部分之义而说“于因与果之智”的。在“于义之无碍解是义无碍解”中，通过显示“于义”（atthe）之义而说“于因与果”（hetuphale）；通过显示“无碍解”（paṭisambhidā）之义而说“智”（ñāṇa）。因此，“因与果”和“义”这两个词是同义的，“智”和“无碍解”也是同义的。说此义者便确立了义的因果性。

เยนากาเรนาติ เยน ปวตฺติอากาเรน. สภาวธมฺมา หิ ปจฺจยวิเสสสิทฺเธน ปวตฺติอากาเรน วิสิฏฺฐาการา โหนฺติ. เตนาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถมาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕). ยทวตฺถาติ ยาย อวตฺถาย อวตฺถิตา. อวตฺถาวิเสสวนฺโต หิ ธมฺมา เตน เตน อวตฺถาวิเสเสน ตํ ตํ อตฺถกิจฺจํ สาเธตุํ สมตฺถา โหนฺติ. สฺวายํ ปวตฺติอากาโร, อวตฺถาวิเสโส จ อวิชฺชายปิ อนุปจิตกุสลสมฺภาเรหิ ทุรวโพธโต เอว ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺโฐ [Pg.345] จาติ อาห ‘‘ตสฺส…เป… คมฺภีโร’’ติ. ตสฺส อาการสฺส, อวตฺถาย จ. เหตุมฺหิ ญาณนฺติ เอตฺถ เหตุโน ธมฺมปริยายตา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

“以何种行相”即“以何种转起行相”。因为诸自性法通过由特定之缘所成就的转起行相而具有独特的行相。因此说：“一切法以一切行相进入佛陀世尊的智门中。”“于何种状态”即“安住于何种状态”。因为具有特定状态的诸法，通过该特定状态，能够成办其各自的作用。此转起行相与特定状态，对于无明者以及未积集善资粮者而言，正因为难以了知，其智才无法立足，因此说“彼……乃至……甚深”。这是对于该行相与状态而言。至于“于因之智”，在此应知“因”是“法”的同义词，如前已述。

อสฺสาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส. เตน เตน การเณนาติ เตน เตน เวเนยฺยานํ พุชฺฌนานุคุณตาสงฺขาเตน การเณน. ตตฺถาติ ตสฺมึ เทสนปฺปกาเร. อนุโลมปฏิโลมโตติ นยิธ ปจฺจยุปฺปาทา ปจฺจยุปฺปนฺนุปฺปาทสงฺขาตํ อนุโลมํ, ปจฺจยนิโรธา ปจฺจยุปฺปนฺนนิโรธสงฺขาตญฺจ ปฏิโลมมาห. อาทิโต ปน อนฺตคมนมนุโลมํ, อนฺตโต จ อาทิคมนํ ปฏิโลมมาห. อาทิโต ปฏฺฐาย อนุโลมเทสนาย, อนฺตโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมเทสนาย จ ติสนฺธิจตุสงฺเขปํ. ‘‘อิเม จตฺตาโร อาหารา กึนิทานา’’ติอาทิกาย (สํ. นิ. ๒.๑๑) เวมชฺฌโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมเทสนาย, ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทิกาย (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ม. นิ. ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) อนุโลมเทสนาย จ ทฺวิสนฺธิติสงฺเขปํ. ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต ตณฺหา ปวฑฺฒติ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗) เอกสนฺธิทฺวิสงฺเขปํ. กตฺถจิ เอกงฺโคปิ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เทสิโต, โส ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๖๒) ทสฺสิโต เอว.

“此的”，即緣起的。“以彼彼原因”，即以彼彼所謂隨順所化有情覺悟之原因。“於彼”，即於彼教示類別中。所謂順(anuloma)與逆(paṭiloma)，於此，並非說由緣之生起而有緣生法之生起為“順”，由緣之息滅而有緣生法之息滅為“逆”；而是說從始至終為“順”，從終至始為“逆”。從始而說的順說，以及從終而說的逆說，則為三連結(tisandhi)四攝(catusaṅkhepa)。如“此四食以何為因？”等從中間開始的逆說，以及如“緣眼與色而眼識生起，三者和合為觸，緣觸而有受”等順說，則為二連結(dvisandhi)三攝(tisaṅkhepa)。於“諸比丘，於諸結法，住於隨觀樂味者，貪愛增長，緣貪愛而有取”等教示中，則為一連結(ekasandhi)二攝(dvisaṅkhepa)。於某些地方，亦說示單支(ekaṅga)緣起，此已由“諸比丘，於此，多聞聖弟子……”等經文所示。

อวิชฺชาทีนํ สภาโว ปฏิวิชฺฌียตีติ ปฏิเวโธ. วุตฺตํ เหตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํ เตสํ วา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สลกฺขณสงฺขาโต อวิปรีตสภาโว ปฏิเวโธ’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา). ชานนลกฺขณสฺส ญาณสฺส ปฏิปกฺขภูโต อวิชฺชาย อญฺญาณฏฺโฐ. อารมฺมณสฺส ปจฺจกฺขกรเณน ทสฺสนภูตสฺส ปฏิปกฺขภูโต อทสฺสนฏฺโฐ. เยน ปเนสา ทุกฺขาทีนํ ยาถาวสรสํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติ, ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติ, โส ตสฺสา สจฺจาสมฺปฏิเวธฏฺโฐ. อปุญฺญาภิสงฺขาเรกเทโส สราโค, อญฺโญ วิราโค. ราคสฺส วา อปฏิปกฺขภาวโต ราคปวฑฺฒโก อปุญฺญาภิสงฺขาโร สพฺโพปิ สราโค, อิตโร [Pg.346] ตปฺปฏิปกฺขภาวโต วิราโค. ‘‘ทีฆรตฺตํ เหตํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส อชฺโฌสิตํ มมายิตํ ปรามฏฺฐํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๒) อตฺตปรามาสสฺส วิญฺญาณํ วิเสสโต วตฺถุ วุตฺตนฺติ วิญฺญาณสฺส สุญฺญตฏฺโฐ คมฺภีโร. อตฺตา วิชานาติ สํสรตีติ สพฺยาปารตาสงฺกนฺติ อภินิเวสพลวตาย อพฺยาปารฏฺฐอสงฺกนฺติปฏิสนฺธิปาตุภาวฏฺฐา จ คมฺภีรา. นามรูปสฺส ปฏิสนฺธิกฺขเณ เอกุปฺปาโท, ปวตฺติยํ วิสุํ วิสุํ ยถารหํ เอกุปฺปาโท, นามสฺส รูเปน, รูปสฺส จ นาเมน อสมฺปโยคโต วินิพฺโภโค, นามสฺส นาเมน, รูปสฺส จ รูเปน, เอกจฺจสฺส เอกจฺเจน อวินิพฺโภโค โยเชตพฺโพ. เอกุปฺปาเทกนิโรเธ หิ อวินิพฺโภเค อธิปฺเปเต โส รูปสฺส จ เอกกลาปวุตฺติโน ลพฺภติ. อถ วา เอกจตุโวการภเวสุ นามรูปานํ อสหวตฺตนโต อญฺญมญฺญวินิพฺโภโค, ปญฺจโวการภเว สหวตฺตนโต อวินิพฺโภโค จ เวทิตพฺโพ.

无明等法的自性被透彻地了知，即是通达。如义注中所说：“对于各处所说的种种法，应当被透彻了知的，是其被称为自相的不颠倒自性，此即通达。”无明的无知义，是与具有了知特征的智相对立的。不见义，是与通过亲证所缘而见的（智）相对立的。由于它遮蔽、覆盖，使人不能如实通达苦等（四谛），所以它有不通达谛义。不善行的一部分是有贪的，另一部分是离贪的。或者，由于不与贪相对立，能增长贪爱的一切不善行都是有贪的；其余的则因与贪相对立而是离贪的。“诸比丘，无闻凡夫长久以来执着、珍爱、耽溺于‘此是我的，此是我，此是我的我’”，（经中）特别说到识是执取我的所依，因此识的空性义是甚深的。由于对“我知，我轮回”这种有作用、有移转的见解执着力强，因此（识的）无作用义、不移转义以及结生显现义也都是甚深的。名色在结生刹那同时生起，在生命期中则各自依缘而生起。名与色、色与名，因不相应故而分离；名与名、色与色，某些与某些不分离，应如是结合。若以同时生灭为不分离，那么这对于色法的一个色聚来说也是成立的。再者，应知在一蕴有和四蕴有中，名色因不俱起而互相分离；在五蕴有中，因俱起而不分离。

อธิปติยฏฺโฐ นาม อิธ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว. ‘‘โลโกเปโส ทฺวาราเปสา เขตฺตมฺเปต’’นฺติ (ธ. ส. ๕๙๘-๕๙๙) วุตฺตา โลกาทิอตฺถา จกฺขาทีสุ ปญฺจสุ โยเชตพฺพา. มนายตนสฺสาปิ ลุชฺชนโต, มโนสมฺผสฺสาทีนํ ทฺวารเขตฺตภาวโต จ เอเต อตฺถา สมฺภวนฺติ เอว. อาปาถคตานํ รูปาทีนํ ปกาสนโยคฺยตาลกฺขณํ โอภาสนํ จกฺขาทีนํ วิสยิภาโว, มนายตนสฺส วิชานนํ. สงฺฆฏฺฏนฏฺโฐ วิเสสโต จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ ปญฺจนฺนํ, อิตเร ฉนฺนมฺปิ โยเชตพฺพา. ผุสนญฺจ ผสฺสสฺส สภาโว, สงฺฆฏฺฏนํ รโส, อิตเร อุปฏฺฐานาการา. อารมฺมณรสานุภวนฏฺโฐ รสวเสน วุตฺโต, เวทยิตฏฺโฐ ลกฺขณวเสน. สุขทุกฺขมชฺฌตฺตภาวา ยถากฺกมํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สภาววเสน วุตฺตา. อตฺตา เวทยตีติ อภินิเวสสฺส พลวตาย นิชฺชีวฏฺโฐ เวทนาย คมฺภีโร. นิชฺชีวาย วา เวทนาย เวทยิตํ นิชฺชีวเวทยิตํ, นิชฺชีวเวทยิตเมว อตฺโถ นิชฺชีวเวทยิตฏฺโฐ. สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทิตฏฺโฐ, พลวตรตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาปนํ อชฺโฌสานฏฺโฐ. อิตโร สาธารณวเสน เวทิตพฺโพ. อาทานคฺคหณาภินิเวสฏฺฐา จตุนฺนมฺปิ อุปาทานานํ สมานา, ปรามาสฏฺโฐ วุตฺโต ทิฏฺฐุปาทานาทีนเมว, ตถา ทุรติกฺกมฏฺโฐ. ‘‘ทิฏฺฐิกนฺตาโร’’ติ (ธ. ส. ๓๙๒) หิ วจนโต ทิฏฺฐีนํ ทุรติกฺกมตา, ทฬฺหคฺคหณตฺตา [Pg.347] วา จตุนฺนมฺปิ ทุรติกฺกมฏฺโฐ โยเชตพฺโพ. ทุรติกฺกมตายปิ หิ ตณฺหาย สมุทฺทฏฺโฐ วุตฺโต. โยนิคติฐิตินิวาเสสุขิปนนฺติ สมาเส ภุมฺมวจนสฺส อโลโป ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ เตน อายูหนาภิสงฺขรณปทานํ สมาโส โหติ. ชรามรณงฺคํ มรณปฺปธานนฺติ มรณฏฺฐา เอว ขยาทโย คมฺภีราติ ทสฺสิตา. นวนวานญฺหิ ขเยน ขณฺฑิจฺจาทิปริปกฺกปฺปวตฺติ ชราติ, ขยฏฺโฐ วา ชราย วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. นวภาวาปคโม หิ ขโยติ วตฺตุํ ยุตฺโตติ. วิปริณามฏฺโฐ ทฺวินฺนมฺปิ. สนฺตติวเสน วา ชราย ขยวยภาโว, สมฺมุติขณิกวเสน มรณสฺส เภทวิปริณามตา โยเชตพฺพา.

此处的“主宰义”是指根缘的状态。“此是世间，此是门，此是田”(法集论 598-599)中所说的世间等义，应结合眼等五处来理解。由于意处也会毁坏，且意触等具有门与田的性质，这些意义也同样成立。对于已进入范围的色等，能以适宜的方式显现它们，此照明是眼等的主体性；对于意处，则是了知。撞击义，特别是对眼触等五种（触）而言；其余的义理则应结合于所有六种（触）。接触是触的自性，撞击是其作用，其余的是现起之相。体验所缘之味义是依作用而说；感受义是依相而说。乐、苦、中舍的状态，是依次就三种受的自性而说。由于对“我感受”的执取力强，受的无命者义是甚深的。或者，由无命者之受所感受的，是为无命者之感受；无命者之感受即是其义，是为“无命者感受义”。欣喜义是指对伴喜之渴爱的欣喜；固守义是指以更强的渴爱吞噬并完成。其余的应作为共通来理解。拿取、执取、固执义对四种取是共通的；触取义以及难超越义，则只针对见取等而说。如“见之荒漠”(法集论 392)所说，诸见难以超越；或因执持坚固，难超越义也应结合于所有四种取。确实，由于难以超越，对渴爱也说了大海义。在“于胎、趣、住、住所中投”(Yonigatiṭhitinivāsesukhipana)这一复合词中，应看到方位格词尾没有省略。因为这样，“投”(khipana)一词才能与“积集”(āyūhana)和“行”(abhisaṅkharaṇa)等词构成复合词。老死支以死为主，这显示了作为死之义的毁坏等是甚深的。确实，因为新新（名色）的毁坏，而有牙齿残缺等成熟过程的发生，是为老；或者，应知，“毁坏义”是就老而说。因为新状态的消失，确实适合称为“毁坏”。变异义对两者（老和死）都适用。或者，应结合理解：依相续，老是毁坏与消逝的状态；依世俗与刹那，死是分离与变异。

๖๖๐. อตฺถนยาติ อตฺถานํ นยา, อวิชฺชาทิอตฺเถหิ เอกตฺตาที สเกน ภาเวน นยนฺติ คเมนฺตีติ เอกตฺตาทโย, เตสํ นยาติ วุตฺตา. นียนฺตีติ หิ นยาติ. อตฺถา เอว วา เอกตฺตาทิภาเวน นียมานา ญายมานา อตฺถนยาติ วุตฺตา. นียนฺติ เอเตหีติ วา นยา, เอกตฺตาทีหิ จ อตฺถา ‘‘เอก’’นฺติอาทินา นียนฺติ, ตสฺมา เอกตฺตาทโย อตฺถานํ นยาติ อตฺถนยา.

660. “义导”（atthanayā）即“诸义之导”（atthānaṃ nayā）。因为“一性”等以其自性引导、令了知无明等义，所以“一性”等被称为彼等之“导”。诚然，因诸义被引导（nīyanti），故称“导”（nayā）。又或者，诸义以“一性”等的状态被引导、被认知，故被称为“义导”。又或者，因诸义凭借此等而被引导，故称之为“导”；且诸义由“一性”等被引导为“一”等，是故“一性”等为诸义之导，而称“义导”。

องฺกุราทิภาเวนาติ องฺกุรปตฺตนาฬขนฺธสาขาปลฺลวปลาสาทิภาเวน ปวตฺตมาเน อวยเว เอกชฺฌํ คเหตฺวา สนฺตานานุปจฺเฉเทน พีชํ รุกฺขภาวํ ปตฺตํ รุกฺขภาเวน ปวตฺตํ ตญฺจ เอกตฺเตน วุจฺจตีติ สนฺตานานุปจฺเฉโท ยถา เอกตฺตํ, เอวํ อิธาปิ อวิชฺชาสงฺขาราทิเหตุเหตุสมุปฺปนฺนานํ สนฺตานานุปจฺเฉโท เอกสนฺตติปติตตา เอกตฺตนโยติ ทสฺเสติ. ‘‘เหตุผลสมฺพนฺเธนา’’ติ เอเตน สนฺตานานุปจฺเฉทํ วิภาเวติ. สติปิ หิ เหตุผลานํ ปรมตฺถโต เภเท เหตุภาเวน, ผลภาเวน จ เตสํ สมฺพนฺธภาโวเยเวตฺถ สนฺตานานุปจฺเฉโท, ยโต ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ นิพฺพตฺตํ, ตตฺเถว ผลุปฺปตฺตีติ กตสฺส วินาโส, อกตสฺส อพฺภาคโม จ นตฺถีติ. เอกตฺตคฺคหณโตติ เหตุผลานํ เภทํ อนุปธาเรตฺวา เหตุํ, ผลญฺจ อภินฺนํ กตฺวา อุภินฺนํ เอกภาวสฺส อเภทสฺส คหเณน. ‘‘ตเทว วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติอาทินา สสฺสตทิฏฺฐึ อุปาทิยติ.

以芽等的状态为例，将芽、茎、干、枝、叶等持续生长的各部分合为一体，通过相续不断，种子达到树的状态并以树的状态持续，这被称为“一”。就像这样，相续不断即是“一性”。同样，在此，这也显示了“一性导”（ekattanayo）：无明、行等因，以及由因所生起的法，其相续不断，落入单一的相续流。以“通过因果的关联”这句话，阐明了相续不断。虽然因与果在胜义上有所不同，但在此，它们作为因的状态和作为果的状态，其关联本身就是相续不断。因此，在哪个相续中造作业，果就在那里生起，所以已造的不失，未造的不来。由于执取一性，即不考察因与果的差别，将因与果视为无别，执取两者为一体、无差别。例如说“正是同一个识在流转、在轮回”等等，就是执取常见。

ลกฺขณววตฺถานนฺติ สภาวววตฺถานํ เหตุโน, ผลสฺส จ ภินฺนสภาวตาวโพโธ. ภินฺนสนฺตานสฺเสวาติ สมฺพนฺธรหิตสฺส นานตฺตสฺส คหณโต [Pg.348] อญฺโญ มโต, อญฺโญ ชาโต, ตสฺมา ‘‘สตฺตนฺตโร อุจฺฉินฺโน, สตฺตนฺตโร อุปฺปนฺโน’’ติ คณฺหนฺโต อุจฺเฉททิฏฺฐึ อุปาทิยติ.

特征的确定，即自性的确定，是了知因与果的自性不同。所谓“不同相续”，是指执取无关联的差异；由于认为“此人死，彼人出生”，如此执取“一个有情断灭，另一个有情生起”的人，便执持断见。

อมฺเหหิ อุปฺปาเทตพฺพนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. พฺยาปาราภาโว อนภิสนฺธิตาย อพฺยาวฏตา. สมฺมา ปสฺสนฺโตติ ‘‘นิรีหา นิชฺชีวา ธมฺมมตฺตา’’ติ ปสฺสนฺโต. สภาโว เอว นิยโม สภาวนิยโม ‘‘สสมฺภารคฺคิโน อุทฺธมุขตา, สสมฺภารวายุโน ติริยคมน’’นฺติ เอวมาทิ วิย. เตน สิทฺโธ ยถาสกํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เหตุภาโว. ‘‘กสฺสจิ กตฺตุโน อภาวา น กาจิ กิริยา ผลปพนฺธินี’’ติ อกิริยทิฏฺฐึ อุปาทิยติ.

应引入“由我们所生起”来建立关联。无作为是因无意图而不行动。所谓“如实见者”，是见到“（诸法）无欲求、无生命，仅是法而已”的人。自性即是规律，此即自性规律，犹如“具备燃料的火向上，具备助缘的风横行”等。由此，各自缘生之法的因性得以成立。他执持无作用见，认为“因无任何作者，故无任何业与果相联系”。

‘‘ขีรโต ทธิ, น อุทกโต, ติลโต เตลํ, น วาลิกโต’’ติ สพฺพโต สพฺพสมฺภวาภาวทสฺสเนน อเหตุกทิฏฺฐึ เหตุอนุรูปเมว ผลํ ปสฺสนฺโต อกิริยทิฏฺฐึ ปชหติ. ยโต กุโตจีติ ยทิ อญฺญสฺมา อญฺญสฺส อุปฺปตฺติ สิยา, วาลิกโต เตลสฺส, อุจฺฉุโต ขีรสฺส กสฺมา อุปฺปตฺติ น สิยา, ตสฺมา น โกจิ กสฺสจิ เหตุ อตฺถีติ อเหตุกทิฏฺฐึ, อวิชฺชมาเนปิ เหตุมฺหิ นิยตตาย ติลคาวีสุกฺกโสณิตาทีหิ เตลขีรสรีราทีนิ ปวตฺตนฺตีติ นิยติวาทญฺจ อุปาทิยตีติ วิญฺญาตพฺพํ ยถารหํ.

“凝乳从乳出，非从水出；油从芝麻出，非从沙出。”通过见到并非一切皆可从一切而生，（智者）舍弃无因见；通过见到果与因相应，他舍弃无作用见。应如理了知，（有人会如此推论：）“如果一物可从另一物（随意）生起，为何油不能从沙生，乳不能从甘蔗生呢？”因此，他执持无因见，认为“无一物是任何物之因”；并且执持宿命论（niyativāda），认为“即使没有原因，由于命定，油、乳、身体等也从芝麻、母牛、精血等而生”。

๖๖๑. กสฺมา? ยสฺมา อิทญฺหิ ภวจกฺกํ อปทาเลตฺวา สํสารภยมตีโต น โกจิ สุปินนฺตเรปิ อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อคาธํ อปฺปติฏฺฐํ ทุรติยานํ ทุรติกฺกมํ. อสนิวิจกฺกมิวาติ อสนิมณฺฑลมิว. ตญฺหิ นิมฺมถนเมว, นานิมฺมถนํ ปวตฺตติ, เอวํ ภวจกฺกมฺปิ เอกนฺตทุกฺขุปฺปาทนโตว ‘‘นิจฺจนิมฺมถน’’นฺติ วุตฺตํ.

661. 为何？因为：若不破此有轮，则无人能超越轮回之惧，纵于梦中亦然。此（有轮）甚深、无立足处、难渡、难越。“如雷电轮”者，如雷电盘也。彼唯是碾压，非不碾压而转。同样，有轮亦因其专生痛苦，故被称为“恒常碾压”。

ญาณาสินา อปทาเลตฺวา สํสารภยมตีโต นตฺถีติ เอตสฺส สาธกสุตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิมาห. ตนฺตูนํ อากุลกํ ตนฺตากุลกํ, ตนฺตากุลกมิว ชาตา ตนฺตากุลกชาตา, กิเลสกมฺมวิปาเกหิ อติวิย ชฏิตาติ อตฺโถ. กุลิยา สกุณิยา นีฑํ กุลิกํ, ตํ วิย ชาตา กุลิกุณฺฑิกชาตา. มุญฺจา วิย, ปพฺพชา วิย จ ภูตา ชาตา มุญฺชปพฺพชภูตา. ตทุภยํ [Pg.349] กิร ติณํ อากุลํ ชฏิตํ หุตฺวา วฑฺฒติ. วฑฺฒิยา อภาวโต อปายํ, ทุกฺขคติภาวโต ทุคฺคตึ, สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาตญฺจ, จตุพฺพิธํ อปายํ ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏี’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๙๕ อาปสาทนาวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๖๐; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖ สงฺขารปทนิทฺเทส; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๓; อุทา. อฏฺฐ. ๓๙; อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔, ๕๘; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๖๗, ๙๙; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๑๗; จูฬนิ. อฏฺฐ. ๖; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒.๕๘) วุตฺตํ สํสารญฺจ นาติวตฺตติ. สํสาโร เอว วา สพฺโพ อิธ วฑฺฒิอปคมาทิอตฺเถหิ อปายาทินามโก วุตฺโต เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธภาวโต.

为显示“若不以智慧之剑斩断，则无人能超越轮回之惧”此义的证明经文，（作者）说“此亦曾被言及”等。“Tantākulaka”是乱线团，“tantākulakajātā”是生为乱线团，意为被烦恼、业、果报极度缠缚。“Kulika”是鸟巢，“kulikuṇḍikajātā”是生如鸟巢。“Muñjapabbajabhūtā”是变成muñja草和pabbaja草一般。据说此二草生长时即混乱纠结。他无法超越四种恶趣——因无增长故名“恶趣”(apāya)，因是苦的归处故名“恶道”(duggati)，因从幸福堕落故名“险难处”(vinipāta)——也无法超越如“诸蕴的相续”等中所说的轮回。或者，在此，整个轮回因其仅是苦蕴，故以无增长等义而被赋予恶趣等名称。

ปญฺญาภูมินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《慧地解释》之释义，终。

อิติ สตฺตรสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此为第十七章之释义。

๑๘. ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา

18. 见清净解释之释义

นามรูปปริคฺคหกถาวณฺณนา

名色把握论之释义

๖๖๒. ยา [Pg.350] วิสุทฺธิโย สมฺปาเทตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. อิเมสุ ยถาวิจาริเตสุ ขนฺธาทีสุ วิปสฺสนาย ภูมิภูเตสุ ธมฺเมสุ. คนฺถสฺส อุคฺคณฺหนํ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห, ปริโต สพฺพถาปิ อตฺถสฺส ญาตุมิจฺฉา ปริปุจฺฉา, สวนุปปริกฺขาทิวเสน ตทตฺถสฺส มนสิการวิธิ, ตทุภยวเสน ยสฺมา ตตฺถปิ ญาณํ สฺวาเสวิตํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ญาณปริจยํ กตฺวา’’ติ, ขนฺธาทีสุ สุตมยํ ญาณํ อุปฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ. วิตฺถาริตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วิตฺถาริตนยานุสาเรน สีลวิสุทฺธิ สมฺปาเทตพฺพาติ อธิปฺปาโย. อุปจารสมาธิปิ อปฺปนาสมาธิ วิย วิปสฺสนาย อธิฏฺฐานภาวโต จิตฺตวิสุทฺธิเยวาติ อาห ‘‘สอุปจารา’’ติ. เวทิตพฺพาติ อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตนวเสเนว เวทิตพฺพา. เอวญฺหิ ตา ปจฺจกฺขโต วิทิตา นาม โหนฺติ, ตสฺมา เวทิตพฺพา สมฺปาเทตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. เวทิตพฺพาติ วา สมาปตฺติสุขาธิคมวเสน อนุภวิตพฺพาติ อตฺโถ. น หิ เกวเลน ชานนมตฺเตน จิตฺตวิสุทฺธิยํ ปติฏฺฐิโต นาม โหติ, น จ ตตฺถ อปติฏฺฐาย อุปริวิสุทฺธึ สมฺปาเทตุํ สกฺกาติ.

662. 所谓“应成就诸清净”，此乃其关联。于此等如是审察的蕴等诸法——此等实为观(vipassanā)之所依处——中，学习经文，使其能口诵，是为“学”(uggaho)；以全面、一切方式了知义理的希求为“遍问”(paripucchā)；以听闻、审察等方式作意思惟其义。由于通过此二者，其处的智慧亦得以善习，故说“由学与遍问而熟习智慧”，其义即是：于蕴等生起闻所成智。此义已广说，故其意趣是：当依彼广说之理趣，成就戒清净。近行定也像安止定一样，因为是观的立足处，故亦是心清净，因此说“具近行”。所谓“应被了知”，是指应通过在自身相续中生起的方式来了知。因为这样，它们才被称为被直接地了知，故说“应被了知，应被成就”。或者，“应被了知”的意思是：应通过证得等至之乐的方式来体验。因为仅凭知解，不能被称为安住于心清净；而且，若不安住于彼，则无法成就更高的清净。

นามรูปานํ ยาถาวทสฺสนนฺติ นามสฺส, รูปสฺส จ วิภชฺช ยถาภูตสภาวทสฺสนํ. นามคฺคหเณน เจตฺถ เวทนาทีนํ จตุนฺนํ เตภูมกานํ ขนฺธานํ คหณํ, น ‘‘วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ เอตฺถ วิย วิญฺญาณํ วินา, นาปิ ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๐๔, ๓๕๒; ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๙) เอตฺถ วิย สนิพฺพาเนหิ โลกุตฺตรกฺขนฺเธหิ สทฺธินฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“如实观见名色”是指分别观知名与色的真实自性。于此，以“名”所摄取者，是指摄取三界所摄的受等四蕴，既不像“识缘名色”中那样排除识，也不像“名与色”（长部3.304, 352；法集·二法论109）中那样包含出世间诸蕴与涅槃，应当如是了知。

๖๖๓. ยาติ ปชฺชติ เอเตนาติ ยานํ, สมโถว ยานํ สมถยานํ, ตํ เอตสฺส อตฺถีติ สมถยานิโก. ฌาเน, ฌานูปจาเร วา ปติฏฺฐาย วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺตสฺเสตํ นามํ, เตน สมถยานิเกน. ‘‘ฐเปตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตน’’นฺติ อิทํ ภวคฺคธมฺมานํ อาทิกมฺมิกสฺส ทุปฺปริคฺคหตาย วุตฺตํ. ลกฺขณรสาทิวเสน ปริคฺคเหตพฺพา ญาเณน ปริจฺฉิชฺช คเหตพฺพา, ปริคฺคหวิธิ ปน ขนฺธนิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๒.๔๒๑ อาทโย) วุตฺตา เอวาติ อธิปฺปาโย. อารมฺมณาภิมุขนมนํ อารมฺมเณน วินา อปฺปวตฺติ, เตน นมนฏฺเฐน, นามกรณฏฺเฐน [Pg.351] วา. เวทนาทโย หิ อรูปธมฺมา สพฺพทาปิ จ ผสฺสาทินามกตฺตา ปถวีอาทโย วิย เกสกุมฺภาทินามนฺตรานาปชฺชนโต อตฺตนาว กตนามตาย นามกรณฏฺเฐน ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจนฺติ. อถ วา อธิวจนสมฺผสฺโส วิย อธิวจนํ นามํ อนฺตเรน อนุปจิตสมฺภารานํ คหณํ น คจฺฉนฺตีติ นามายตฺตคฺคหณตาย เวทนาทโย ‘‘นาม’’นฺติ วุจฺจนฺติ, รูปํ ปน วินาปิ นามสวนํ อตฺตโน รุปฺปนสภาเวเนว คหณํ คจฺฉติ. ววตฺถาเปตพฺพนฺติ อสงฺกรโต ฐเปตพฺพํ, อญฺญมญฺญํ, รูเปน จ อมิสฺสิตํ กตฺวา จิตฺเต ฐเปตพฺพนฺติ อตฺโถ.

663. 所谓“乘”(yāna)，即由此而行。止(samatha)即是乘，故为“止乘”(samathayāna)；具足此者，名为“止乘者”(samathayānika)。此名指安住于禅那(jhāna)或近行定(jhānūpacāra)后修习观(vipassanā)者。“除去非想非非想处”一语，是因有顶之法对初学者而言难以把握而说。应当通过相、作用等方式，以智慧辨别而把握；至于把握的方法，在《蕴的解释》(khandhaniddesa, Visuddhimagga II, 421ff.)中已有说明，此即其意趣。朝向所缘而倾向，无所缘则不生起，因此由“倾向”(namana)义，或由“命名”(nāmakaraṇa)义，而称为“名”。因为受等无色法，恒常以触等为名，不像地大等那样会获得“毛发”、“水罐”等其他名称，由于其名称由自身所造，故由“命名”义上被称为“名”。又或者，如增语触(adhivacanasamphassa)，若无名为“增语”之名，则对于未积聚资粮者而言，（受等）便无法被把握，因其把握有待于名，故称受等为“名”；而色法，即使未听闻其名，也能仅凭其自身变坏的自性而被把握。“应当被确定”的意思是：应当不混杂地确立，即令名法彼此之间以及与色法不相混淆地确立于心中。

นามรูปปริคฺคโห จ นาม ยาวเทว ตสฺส ปฏินิสฺสชฺชนตฺถนฺติ ตทนุรูปเมว นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิมาห. รุปฺปนโตติ เอตฺถ รุปฺปนฏฺโฐ ‘‘สีตาทิวิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเต วิสทิสุปฺปตฺตี’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๔๓๒) ขนฺธนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺโตเยว. เอวํ วิสุํ นามปริคฺคหํ, รูปปริคฺคหญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอกชฺฌํ นามรูปปริคฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโต นมนลกฺขณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

对名色的把握，实是为了舍弃它，为示以与此相应的譬喻，故说“譬如名…”等。于“变坏”(ruppanati)一词中，变坏之义，即“于寒冷等对立之缘汇集时，生起相异者”，此已于《蕴的解释之释义》(khandhaniddesavaṇṇanā, Visuddhimagga Mahāṭīkā 2.432)中说明。如是分别开示了对名的把握与对色的把握后，今为开示对名色的总体把握，故说“自此，有倾向之相…”等。

๖๖๔. อิติ อรูปมุเขน วิปสฺสนาภินิเวสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ รูปมุเขน ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุทฺธวิปสฺสนายานิโก ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สมถยานิกสฺส สมถมุเขน วิปสฺสนาภินิเวโส, วิปสฺสนายานิกสฺส ปน สมถํ อนิสฺสายาติ อาห ‘‘สุทฺธวิปสฺสนายานิโก’’ติ, สมถภาวนาย อมิสฺสิตวิปสฺสนายานวาติ อตฺโถ. อยเมว วา สมถยานิโกติ ยถาวุตฺโต สมถยานิโก เอว วา. เตน สมถยานิกสฺสาปิ รูปมุเขน วิปสฺสนาภินิเวโส ลพฺภติ, น อรูปมุเขเนวาติ ทสฺเสติ. เตสํ เตสํ ธาตุปริคฺคหมุขานนฺติ ‘‘ยํ ถทฺธลกฺขณํ, อยํ ปถวีธาตู’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๘) สงฺเขปมนสิการาทิวเสน วุตฺเตสุ เตรสสุ ธาตุปริคฺคหมุเขสุ. กมฺมสมุฏฺฐาโน นาม เกโส จมฺมพฺภนฺตรคโต. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว กมฺมสมุฏฺฐาเน เกเส. กายปฺปสาทสฺส วิย ภาวสฺสาปิ สกลสรีรพฺยาปิตาย ‘‘ภาวสฺส อตฺถิตายา’’ติ วุตฺตํ. ปุน ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว เกสสญฺญิเต รูปสมุทาเย. อปรานิปีติ ปุพฺเพ วุตฺตานิ กมฺมสมุฏฺฐานานิ วีสติ, อิมานิ อาหารสมุฏฺฐานาทีนิ จตุวีสติ รูปานีติ สพฺพานิปิ จตุจตฺตาลีส, ตญฺจ [Pg.352] โข ตตฺถ ลพฺภมานสนฺตติสีสสามญฺเญน เวทิตพฺพํ. ‘‘จตุจตฺตาลีสา’’ติ จ อิทํ สทฺทสฺส อนิยตตฺตา วุตฺตํ. น หิ สพฺพกาลํ อุตุจิตฺตโต รูปํ อุปฺปชฺชนฺตํ สสทฺทเมว อุปฺปชฺชตีติ. เอวนฺติ ยถา เกเส, เอวํ โลมาทีสุ จตุสมุฏฺฐานิเกสุ. จตุวีสติโกฏฺฐาเสสูติ ทฺวตฺตึสาย โกฏฺฐาเสสุ วกฺขมาเน อฏฺฐ โกฏฺฐาเส อปเนตฺวา จตุวีสติโกฏฺฐาเสสุ. เสทาทีนํ อาตปูปตาปาทินา, จิตฺตวิกาเรน จ อุปฺปชฺชนโต เต อุตุจิตฺตสมุฏฺฐานา วุตฺตา.

664. 如此以无色门显示了对观（vipassanā）的趣入后，现在为了显示以色门趣入，而说“纯观行者”等。于此，止乘者是以止门趣入观，而观乘者则不依赖于止，所以说“纯观行者”，意思是其观乘不与止的修习相混杂。或者，这即是止乘者，即如前所说的止乘者。以此显示，止乘者也能以色门趣入观，而不仅是以无色门。于“种种界作意之门”，即是通过“坚硬的特性是地界”等（《清净道论》1.308）以简略作意等方式所说的十三种界作意之门。所谓业所生，是指在皮肤之内的头发。就在那里，即就在那业所生的头发中。由于性根（bhāva）就像身净色（kāyappasāda）一样遍布全身，所以说“有性根的存在”。再者，就在那里，即就在那被称为头发的色聚中。“其余的”是指：先前所说的二十种业生色，以及这些食生等的二十四种色，总共四十四种。而这应当通过在那里所获得的主要相续的普遍性来理解。说“四十四种”，是由于声音为不定法（aniyata）。因为并非在所有时候，由时节和心生起的色都必定与声音一同生起。就这样，如在头发中，在毛发等四因所生法中也是如此。“于二十四部分中”，意思是在三十二身分中，除去后面要说的八个部分，于其余二十四部分中。汗等由热、高烧等以及心的变化而生起，因此它们被称为时节与心所生。

ทฺวตฺตึสโกฏฺฐาสคเตสุ รูเปสุ ปากเฏสุ ชาเตสุ ตทญฺญานิปิ ปากฏานิ โหนฺตีติ ตานิปิ ทสฺเสตุํ ‘‘อปเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อปเร ทส อาการาติ เตโชวาโยโกฏฺฐาสวเสน อปเร ทส อาการา. กมฺมเชติ ภูตกถนํ, น วิเสสนํ อสิตาทิปริปาจกสฺส เตชสฺส อกมฺมชสฺส อภาวโต. ตถา จิตฺตเชติ จ เอกนฺตจิตฺตสมุฏฺฐานตฺตา อสฺสาสปสฺสาสานนฺติ เกจิ, ตํ น, อจิตฺตชสนฺตาเน ปวตฺตานํ อุตุชภาวโต. อพฺภนฺตรฏฺฐา เอว หิ เต จิตฺตชา, น พหิทฺธา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘จิตฺตเช’’ติ อิทํ วิเสสนเมว, อยญฺจ อตฺโถ เหฏฺฐา อานาปานกถายํ วุตฺโตเยว. เสเสสูติ สนฺตปฺปนาทิวเสน เจว อุทฺธงฺคมาทิวเสน จ ปวตฺเตสุ เตโชวาโยโกฏฺฐาเสสุ.

当三十二身分中的色法变得显现时，其他身分色也变得显现，因此为了也显示它们，而说“其余”等。于此，“其余十种行相”是指以火界与风界诸部分的方式而有的另外十种行相。“业所生”是陈述事实，不是简别词，因为消化食物等的火界不存在非业所生者。同样地，关于“心所生”，有些人说，因为入出息是完全由心所生起。这不对，因为它们在无心相续中是时节所生。诚然，它们仅在阿邦答勒（内部）时才是心所生，在外部则不是。因此，于此“心所生”一词仅是简别词。此义在前面关于入出息的论述中也已说过。“于其余”是指于以温暖等方式以及向上行等方式而转起的火界与风界诸部分中。

จกฺขุทสกาทีสุ ปธานรูปํ จกฺขาทโยติ เตสุ ลพฺภมานํ วตฺถุทฺวารภาวํ อวยวกิจฺจํ สมุทาเย อาโรเปตฺวา วุตฺตํ ‘‘วตฺถุทฺวารวเสน ปญฺจ จกฺขุทสกาทโย’’ติ. วตฺถุวเสน หทยวตฺถุทสกญฺจาติ โยเชตพฺพํ, เอกโยคนิทฺทิฏฺฐานมฺปิ เอกเทโส อนุวตฺตตีติ. สพฺพานิปีติ ยถาวุตฺตคณนายํ จตุนฺนวุติจตุสตาธิกานิ สหสฺสรูปรูปานิ. โกฏฺฐาสาวยวานํ ปน ตทวยวกลาปานญฺจ เภเท คยฺหมาเน อติวิย ตโต พหุตโร รูปเภโท โหติ, โส ปน เภโท อิธ อาทิกมฺมิกสฺส ทุปฺปริคฺคโหติ น คเหตพฺโพ.

在眼十法聚等中，主要的色是眼等，因此，将其中所获得的作为部分之功能的所依与门性，归于（色聚）整体后，而说“依所依与门有五种眼十法聚等”。也应连接为：“依所依有心所依十法聚”。须知，即使是合为一类而指示的诸法，其一部分也会随之适用。所有这些，即依前述计算，有一千零四百九十四种色法。然而，若对诸身分的部分以及其部分的色聚作区分，则色的差别会比那多得多。但这种差别于此对初学者来说难以把握，故不予执取。

กามํ วตฺถุวเสนาปิ อรูปธมฺมา ปากฏา โหนฺติ, ทฺวารวเสน ปน ปริคฺคโห อนากุโลติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ทฺวารวเสน อรูปธมฺมา ปากฏา โหนฺตี’’ติ[Pg.353]. สพฺพสงฺคาหิกวเสน ‘‘เอกาสีติ โลกิยจิตฺตานี’’ติ วุตฺตํ, ลาภิโน เอว ปน มหคฺคตจิตฺตานิ สุปากฏานิ โหนฺติ. อวิเสเสนาติ สาธารณโต. ผสฺสาทโย หิ สตฺต เจตสิกา จกฺขุวิญฺญาณาทีหิปิ อุปฺปชฺชนโต สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณา. สพฺเพปิ เตติ เอกาสีติ โลกิยจิตฺตานิ, ตํสมฺปยุตฺตผสฺสาทโยติ สพฺเพปิ เต อรูปธมฺเม. อารมฺมณาทิวิภาเคน ปน จิตฺตุปฺปาทเภเท คยฺหมาเน ตโต พหุตโร เอว โหติ, โส ปน อิธ นาธิปฺเปโต.

虽然依所依（vatthu）来说，无色法（arūpadhamma）也能显现，但依门（dvāra）来把握则不混杂，因此说“依门，无色法才能显现”。从总括一切的角度来说，是“八十一世间心”，但只有禅那获得者才能清楚地觉察到广大心（mahaggatacitta）。所谓“无差别地”（avisesena），是指普遍地。因为触（phassa）等七种心所（cetasika）与眼识（cakkhuviññāṇa）等一同生起，所以是所有心生起所共有的。“所有那些”是指八十一世间心，以及与它们相应的触等，即所有那些无色法。如果从所缘（ārammaṇa）等差别来区分心的生起，那就会更多，但这不是这里所要讨论的。

๖๖๕. อสฺส จกฺขุปสาทสฺส นิสฺสยภูตา ปน จตสฺโส ธาตุโยติ สมฺพนฺโธ. สหชาตรูปานิ ตสฺส จกฺขุปสาทสฺส อิจฺเจว สมฺพนฺโธ. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว สสมฺภารจกฺขุปเทเส. อนุปาทินฺนรูปานีติ ปุพฺเพ วุตฺตรูปานํ อุปาทินฺนรูปตฺตา วุตฺตํ, อกมฺมชรูปานีติ อตฺโถ. เสสานีติ ปฐมํ จกฺขุโน วุตฺตตฺตา ตโต เสสานิ, เตน ปน สทฺธึ จตุปญฺญาส รูปานิ โหนฺติ. จกฺขุทสกาทีสุ เอกสฺสปิ อคฺคเหตพฺพโต ‘‘อวเสสานิ เตจตฺตาลีส รูปานี’’ติ วุตฺตํ. สทฺทสฺส อนิยตตฺตา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘เตจตฺตาลีส รูปานี’’ติ วตฺวา ปุน อุตุจิตฺตสมุฏฺฐาเน ทฺเว สทฺเท คเหตฺวา ‘‘ปญฺจจตฺตาลีสา’’ติ เกจิวาโท ทสฺสิโต.

665. “此眼净色（cakkhupasāda）所依的是四大种（catasso dhātuyo）”，这是其联系。“与该眼净色俱生的色法（sahajātarūpa）”，其联系也是如此。“就在那里”（tattheva）是指就在那个具备各种条件的眼处。说“非执受色”（anupādinnarūpa），是由于前面所说的色法是执受色（upādinnarūpa），其义为非业生色（akammajarūpa）。“其余的”（sesāni）是指，因为首先提到了眼，所以是其余的；与它一起则有五十四种色法。因为眼十法组（cakkhudasaka）等中的任何一个都不应被计入，所以说“剩余四十三种色法”。由于声音（sadda）是不定的（aniyata），不计入它而说“四十三种色法”，之后又在时节生（utusamuṭṭhāna）和心生（cittasamuṭṭhāna）中计入两种声音，从而显示了某些论师“四十五种”的观点。

อวเสสรูปานีติ ‘‘ทส ธาตุโย’’ติ วุตฺเต ทฺวาทส รูปธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสานิ ฉ นิปฺผนฺนรูปานิ. รูปรูปาเนว หิ อิธ ปริคฺคยฺหนฺติ, น รูปปริจฺเฉทวิการลกฺขณานิ. จกฺขุสนฺนิสฺสยรูปารมฺมณภาวสามญฺเญน, จิตฺตภาวสามญฺเญน จ กุสลากุสลวิปากตาย ทุวิธมฺปิ จกฺขุวิญฺญาณํ จิตฺตนฺตฺเวว วุตฺตํ. เอวนฺติ อิมินา ‘‘จกฺขุํ นิสฺสายา’’ติอาทินา วุตฺตํ, อวุตฺตญฺจ ‘‘โสตํ นิสฺสายา’’ติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. มโนวิญฺญาณธาตูติ เอตฺถปิ ‘‘เอกา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เอกา มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ. อฑฺเฒน เอกาทส อฑฺเฒกาทส, อฑฺฒํ วา เอกาทสมํ เอตาสนฺติ อฑฺเฒกาทส. อฑฺฒฏฺฐมาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

“剩余色”（avasesarūpa）是指，在说到“十界”时，除去十二种色法，剩余的六种所造色（nipphannarūpa）。因为这里只摄取实在色（rūparūpa），不包括色的分界（pariccheda）、变化（vikāra）、相（lakkhaṇa）。由于有依于眼根、以色为所缘的共通性，以及作为心的共通性，所以善、不善两种异熟（vipāka）眼识都被称为“心”。“如是”（evaṃ）一词，既包括了以“依于眼”等所说的，也涵括了“依于耳”等未说的。对于“意识界”（manoviññāṇadhātu），也应引入“一”字，连接为“一意识界”。“十半”（aḍḍhekādasa）是十加一半；或第十一为一半，故为“十半”。“七半”（aḍḍhaṭṭhama）的道理也与此相同。

๖๖๖. จกฺขุธาตุยํ วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ยํ โลโก เสตกณฺหมณฺฑลวิจิตฺต’’นฺติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๖๖๕) วุตฺตนเยน.

666. “以眼界（cakkhudhātu）中所说之理”是指以《清净道论》（Visuddhimagga 2.665）中“世人所谓杂有黑白圆轮者”等所说之理。

๖๖๗. อิธ ภิกฺขุ อิมสฺมึ สรีเรติ อชฺฌตฺตํ วิปสฺสนาภินิเวสทสฺสนวเสน วุตฺตํ. เตเนว หิ เอกสฺเสว ภาวสฺส คหิตตฺตา ‘‘สตฺตรส [Pg.354] รูปานิ สมฺมสนุปคานี’’ติ อาห. สมฺมสิตุํ สกฺกุเณยฺยานิ สมฺมสนํ อุปคจฺฉนฺตีติ สมฺมสนุปคานิ, สมฺมสนียานีติ อตฺโถ. อาการ-คฺคหเณน วิญฺญตฺติทฺวยํ วุตฺตํ, วิการ-คฺคหเณน ลหุตาทิตฺตยํ, อิตเรน อากาสธาตูติ วทนฺติ. อาการ-คฺคหเณน ปน วิญฺญตฺติทฺวเยน สทฺธึ ลกฺขณรูปมาห. ตมฺปิ หิ รูปานํ อุปฺปชฺชนาทิอาการมตฺตนฺติ. อนฺตรปริจฺเฉโทติ ตํตํกลาปานํ อสงฺกรการณตาย อนฺตรภูโต ปริจฺเฉโท. ยทิ น สมฺมสนุปคานิ, อาการาทิมตฺตานิ จ, กถํ รูปานีติ อาห ‘‘อปิจ โข’’ติอาทิ.

667. 此中“比丘（bhikkhu）于此身”，是为显示于内（ajjhattaṃ）专注观（vipassanā）修而说。正因此，由于只取一种性色，所以说“十七种色是适合于省察的”。能够省察，趋向于省察，故为“适合于省察的”（sammasanupagāni），义为“可省察的”（sammasanīyāni）。以“相”（ākāra）一词，是指两种表（viññatti）；以“变化”（vikāra）一词，是指轻快性等三种；以“其他”，他们说是指空界（ākāsadhātu）。但以“相”一词，是说与两种表一起的相色（lakkhaṇarūpa），因为那（相色）也是作为各个色聚（kalāpa）不相混杂之因的内部分界。如果不是适合于省察的，且只是相等等，如何能是色法呢？于是说“再者”（apica kho）等等。

๖๖๘. เอวํ ทฺวาจตฺตาลีสาย โกฏฺฐาสานํ วเสน วิตฺถารโต รูปปริคฺคหํ ตทนุสาเรน วิตฺถารโต เอว นามปริคฺคหํ วิภาเวตฺวา ตโต สํขิตฺตสํขิตฺตตรสํขิตฺตตมวเสน, อฏฺฐารสธาตุวเสน, ทฺวาทสายตนวเสน, ปญฺจกฺขนฺธวเสน จ รูปารูปปริคฺคหํ ทสฺเสตฺวา อติสํขิตฺตนเยนาปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

668. 如是，依四十二部分的方式详细地阐明了对色的把握，并依此详细地阐明了对名的把握之后，再以简略、更简略、最简略的方式，以及依十八界、十二处、五蕴的方式，展示了对名色的把握。为了也以最简略的方法来展示，故说“凡任何色”等。

ยถา จ ธาตุอาทิวเสน, เอวํ อินฺทฺริยสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสนปิ รูปารูปปริคฺคโห เวทิตพฺโพ. กถํ? อินฺทฺริยวเสน ตาว จกฺขาทีนิ ปญฺจ, อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ จาติ สตฺต อินฺทฺริยานิ รูปํ, มนินฺทฺริยํ, ปญฺจ เวทนินฺทฺริยานิ, สทฺธาทีนิ ปญฺจ จาติ เอกาทส นามํ, ชีวิตินฺทฺริยํ นามญฺจ รูปญฺจ, ปจฺฉิมานิ ตีณิ อิธ อนธิปฺเปตานิ โลกุตฺตรตฺตา. ทุกฺขสจฺจํ นามญฺจ รูปญฺจ, สมุทยสจฺจํ นามํ, อิตรานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ โลกุตฺตรตฺตา. ปจฺจยากาเร อาทิโต ตีณิ องฺคานิ นามํ, จตุตฺถปญฺจมานิ นามญฺจ รูปญฺจ, ฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมนวมานิ นามํ, ทสมํ นามญฺเจว นามรูปญฺจ, ปจฺฉิมานิ ทฺเว ปจฺเจกํ นามญฺจ รูปญฺจาติ เอวํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อินฺทฺริยสจฺจปจฺจยาการวเสนปิ นามรูปปริคฺคโห กาตพฺโพ. เอวํ ปน นามรูปปริคฺคหสฺส วิภาเคน กถเน ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

正如以界等方式，也应如是依根、谛、缘起等方式把握名色。如何？依根而言，眼等五根以及男女二根，这七根是色；意根、五受根以及信等五根，这十一根是名；命根是名与色；最后三根因为是出世间法，此处不予考虑。苦谛是名与色，集谛是名；其余二谛因为是出世间法，此处不予考虑。在缘起中，最初三支是名；第四、第五支是名与色；第六、第七、第八、第九支是名；第十支是名，也是名色；最后二支各自是名与色。如此，应依照各处所说之理，也以根、谛、缘起的方式把握名色。而如此分别解说把握名色的作用，在前面已经说过了。

๖๖๙. กามํ เวทนาทีสุ อรูปธมฺเมสุ น อุตฺตรุตฺตรา วิย ปุริมปุริมา สุขุมา, ตถาปิ สงฺฆฏฺฏเนน วิการอาปชฺชนเก รูปธมฺเม อุปาทาย สพฺเพปิ เต สุขุมา เอวาติ อาห ‘‘สุขุมตฺตา อรูปํ น อุปฏฺฐาตี’’ติ. สมฺมสิตพฺพนฺติ สมฺมเทว ลกฺขณาทิโต วีมํสิตพฺพํ. มนสิกาตพฺพนฺติ ตถา จิตฺเต ฐเปตพฺพํ. ปริคฺคเหตพฺพนฺติ ปริจฺเฉทการิกาย ปญฺญาย ปริจฺฉิชฺช คเหตพฺพํ. ววตฺถเปตพฺพนฺติ อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต วินิจฺฉิตพฺพํ. อสฺสาติ โยคิโน[Pg.355]. สุวิกฺขาลิตนฺติ สุวิโสธิตํ. อาทิกมฺมิกสฺส หิ กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส ยาว ธมฺมา สุปริพฺยตฺตํ น อุปติฏฺฐนฺติ, ตาว เต ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมหพเลน อภิภูตา อวิสุทฺธา นาม โหนฺติ, อสงฺกรโต อุปฏฺฐานาภาวโต อญฺญมญฺญญฺจ ชฏิตา. ยทา ปน สมฺมสนาทิวิธินา ตํ วิภูตํ โหติ, ตทา เต สุวิกฺขาลิตา, นิชฺชฏา จ นาม โหนฺติ. เตนาห ‘‘ยถา ยถา หี’’ติอาทิ. อาทิกมฺมิกสฺส อรูปธมฺมา เยภุยฺเยน รูปธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตนากาเรน คหณํ คจฺฉนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตทารมฺมณา อรูปธมฺมา’’ติ. เตเนว หิ เหฏฺฐา ‘‘ตสฺเสวํ ปริคฺคหิตรูปสฺส ทฺวารวเสน อรูปธมฺมา ปากฏา โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ, น วตฺถุวเสนาติ.

669. 诚然，在受等无色法中，前者并不比后者更微细；然而，相对于会因碰撞而产生变化的色法，它们全都是微细的。因此说：“因其微细，无色法不显现。”“应予审察”（sammasitabbaṃ）意即应从相等方面正确地省察。“应予作意”（manasikātabbaṃ）意即应如是置于心中。“应予把握”（pariggahetabbaṃ）意即应以能作划分的智慧加以划分而把握。“应予确定”（vavatthapetabbaṃ）意即应彼此不混淆地加以辨别。“此”（assa）指瑜伽行者。“善洗净”（suvikkhālita）即善清净。对于正在把握业处的初学者，只要诸法尚未完全清晰地显现，它们就被称为不净的，因为它们被覆盖彼法的痴所压倒，并且由于没有不混淆地显现而互相纠缠。但是，当通过审察等方法使之明晰时，它们就被称为善洗净、已解缠结。因此说“然而，如是如是”等。由于初学者的无色法大都以色法为所缘而生起的方式被把握，因此说“以彼为所缘的无色法”。正是因此，前面才说“对于如此把握了色法的他，无色法通过门而变得明显”，而不是通过所依处。

อิทานิ รูปปริคฺคโห อรูปปริคฺคหสฺส อุปาโย, อุปตฺถมฺโภ จาติ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. มุขนิมิตฺตนฺติ มุขสฺส ปฏิพิมฺพํ. ตตฺริทํ อุปมาสํสนฺทนํ – จกฺขุมา ปุริโส วิย โยคาวจโร, ตสฺส จกฺขุ วิย โยคิโน กมฺมฏฺฐานปริคฺคาหกญาณํ, อาทาสํ วิย รูปปริคฺคโห, มุขนิมิตฺตํ วิย อรูปปริคฺคโห, อาทาสสฺส อปริสุทฺธกาโล วิย รูปปริคฺคหสฺส อวิกฺขาลิตกาโล, ตทา มุขนิมิตฺตสฺส อปญฺญายนํ วิย รูปปริคฺคหสฺส อวิสุทฺธตาย อรูปธมฺมานํ อนุปฏฺฐานํ, อาทาสสฺส ปุนปฺปุนํ ปริมชฺชนํ วิย รูปปริคฺคหสฺส ปุนปฺปุนํ วิโสธนํ, สุปริมชฺชิเต อาทาเส สุพฺยตฺตํ มุขนิมิตฺตสฺส ปญฺญายนํ วิย สุวิกฺขาลิเต นิชฺชเฏ รูปปริคฺคเห อรูปธมฺมานํ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐานนฺติ. อิมินา นเยน เตลตฺถิโกปมาทีสุปิ ยถารหํ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. ติลปิฏฺฐนฺติ ติลจุณฺณํ. กตกฏฺฐินฺติ กตกพีชํ. กลลกทฺทมนฺติ ตนุกทฺทมํ.

现在，为了用譬喻来阐明“把握色法是把握无色法的方便与支持”这一如前所述之义，而说了“譬如”等。“面相”（mukhanimitta）即是脸的影像。此中譬喻的对应关系如下：瑜伽行者（yogāvacaro）犹如明眼人；瑜伽行者把握业处的智慧犹如他的眼睛；把握色法犹如镜子；把握无色法犹如面相。镜子不洁净之时犹如把握色法未洗净之时；那时面相不显现，犹如因把握色法不纯净而无色法不显现。一再擦拭镜子犹如一再清净把握色法；在善加擦拭的镜中面相清晰显现，犹如在善加洗净、解开缠结的把握色法中，无色法极好地显现。应以此理，如理了知求油者譬喻等的对应关系。“芝麻粉”（tilapiṭṭha）即芝麻的粉末。“迦得迦子”（Katakaṭṭhi）即迦得迦种子（katakabīja）。“稀泥”（kalalakaddama）即稀薄的泥浆。

ตปฺปจฺจนีกกิเลสาติ ตสฺส อรูปธมฺมปริคฺคาหกญาณสฺส วิพนฺธภาเวน ปฏิปกฺขภูตา สมฺโมหาทิกิเลสา. อุจฺฉุอาทิอุปมาสุ อิทํ มุขมตฺตสฺส ทสฺสนํ – ยถา อุจฺฉุรสํ คเหตุกาโม อุจฺฉูนิ อุจฺฉุยนฺเต ปกฺขิปิตฺวา เอกวารํ ทฺวิวารํ ยนฺตกฺกมนมตฺเตน อุจฺฉุรเส อนิกฺขมนฺเต น อุจฺฉูนิ ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉติ, ยถา วา โจเร คเหตฺวา เตหิ กตกมฺมํ ชานิตุกาโม ทฺวตฺติปฺปหารมตฺเตน เตสุ ตมตฺถํ อกเถนฺเตสุ น เต มุญฺจติ, ยถา วา ปน โคทมฺมโก โคณํ ทเมตุกาโม ธุเร ตํ โยเชตฺวา เอกวารํ ทฺวิวารํ ตสฺมึ ปเถน อคจฺฉนฺเต น วิสฺสชฺเชติ, ยถา [Pg.356] จ ทธึ มนฺเถตฺวา นวนีตํ คเหตุกาโม ทธิกลสิยํ มนฺถํ ปกฺขิปิตฺวา สกึ, ทฺวิกฺขตฺตุํ วา มนฺถสฺส ภมนมตฺเตน นวนีเต อนุปฺปชฺชนฺเต น ทธึ ฉฑฺเฑติ, ยถา วา ปน มจฺเฉ ปจิตฺวา ขาทิตุกาโม เอกวารํ ทฺวิวารํ อคฺคิทานมตฺเตน มจฺเฉสุ อปจฺจนฺเตสุ น เต ฉฑฺเฑติ. ‘‘อถ โข นํ ปุนปฺปุนํ ปริมชฺชตี’’ติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน ‘‘อถ โข นํ อุจฺฉุยนฺเต ปุนปฺปุนํ อุปฺปีเฬตี’’ติอาทินา สพฺพตฺถ อุปมตฺโถ โยเชตพฺโพ.

所谓“与它敌对的烦恼”（Tappaccanīkakilesāti），是指愚痴（sammoha）等烦恼，它们因障碍了遍知无色法之智而成为其对立面。在甘蔗等比喻中，这只是初步的展示——例如，想获取甘蔗汁的人，将甘蔗放入榨汁机，仅仅压榨一两次，若甘蔗汁未流出，他不会丢弃甘蔗而离去；又如，想知道盗贼所犯罪行的人，抓获他们后，仅仅鞭打两三次，若他们不道出实情，他不会释放他们；又如，驯牛人（godammako）想调伏牛，将它套在轭上，仅仅驱赶一两次，若它不沿路而行，他不会放开它；又如，想从酸奶中提取新乳酪（navanīta）的人，将搅拌器放入酸奶罐中，仅仅搅拌一两次，若新乳酪未出现，他不会丢弃酸奶；又如，想煮鱼来吃的人，仅仅加热一两次，若鱼未煮熟，他不会丢弃它们。此处，对于“然后他反复擦拭”（Atha kho naṃ punappunaṃ parimajjatī）一句，应依其所述之理，以“然后他在榨汁机中反复压榨它”等方式，将比喻的含义运用到所有情况中。

อรูปธมฺมานํ อุปฏฺฐานาการกถาวณฺณนา

无色法现起行相论之释义

๖๗๐. อากิรียนฺติ อภิมุขา โหนฺติ เอเตหีติ อาการา, อรูปธมฺมานํ อุปฏฺฐานสฺส มุขภูตา ผุสนานุภวนวิชานนปฺปการาติ อาห ‘‘อรูปธมฺมา ตีหิ อากาเรหิ อุปฏฺฐหนฺตี’’ติอาทิ. อารมฺมเณ ปวตฺตมาเนสุ จิตฺตเจตสิเกสุ อสติปิ ปุพฺพาปริเย ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส, ตตฺถ สพฺพปฐมํ อภินิปตนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฐมาภินิปาโต ผสฺโส’’ติ. เตนสฺส ผุสนากาเรน สุปากฏภาเวน อุปฏฺฐานํ ทสฺเสติ. ผสฺเส ปน อุปฏฺฐิเต ยสฺมึ อารมฺมเณ โส ผสฺโส, ตสฺส อนุภวนลกฺขณา เวทนา, สญฺชานนลกฺขณา สญฺญา, อายูหนลกฺขณา เจตนา, ปฏิวิชานนลกฺขณํ วิญฺญาณนฺติ อิเมปิ ปากฏา โหนฺตีติ อาห ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา’’ติอาทิ. เอวํ สลกฺขณสงฺเขปโต จตุธาตุววตฺถานวเสน ผสฺสมุเขน อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโต จตุธาตุววตฺถานวเสน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา เกเส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เกเส ปถวีธาตูติ เกสสงฺขาเต ปถวีโกฏฺฐาเส ปถวีธาตุ. ลกฺขณวิภตฺติโต หิ ธาตุววตฺถานทสฺสนเมตํ.

670. 所谓“行相”(ākārā)，是指“以此等而朝向、现起”。它们是无色法(arūpadhamma)现起之因，即触、受、识等方式，因此说“无色法以三种行相现起”等。在所缘中生起的心与心所中，虽然没有前后之分，但有触相的触，犹如最先投入一般，因此说“最初投入是触”。以此显示了它以触的行相而极其明显地现起。再者，当触现起时，于其所缘，有领受相的受、有想取相的想、有造作相的思、有识知相的识，此等亦变得显现，因此说“与它相应的受”等。如是，从自相简略与四界辨别，以触为主显示了对无色法的把握后，现在为了详细地以四界辨别来展示它，故说“如是于发”等。在此，“发是地界”，即在名为头发的地界部分中的地界。这确实是从相的分别来显示界的辨别。

ปุนปิ ทฺวินฺนํ ธาตุววตฺถานานํ วเสน เวทนามุเขน อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺส รสานุภวนกเวทนาติ ถทฺธภาวสงฺขาตสฺส โผฏฺฐพฺพสภาวสฺส อนุภวนวเสน ปวตฺตเวทนา.

再者，为了通过两种界辨别的方式，以受门展示对无色法的把握，故说“一种”等。此处，所谓“领受其味的受”，是指以领受名为坚硬性的所触自性的方式而生起的受。

อปรสฺสาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยเนว สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อารมฺมณปฏิวิชานนนฺติ ถทฺธตาสงฺขาตโผฏฺฐพฺพารมฺมณปฏิวิชานนํ. กายทฺวาราภินิหตํ, เกวลํ วา มโนทฺวาริกชวนวิญฺญาณมาห. ตญฺหิ ‘‘ปถวีธาตุ [Pg.357] กกฺขฬลกฺขณา’’ติ ปฏิวิชานาติ, อิตรํ ปน กกฺขฬลกฺขณปฏิวิชานนมตฺตเมวาติ.

于“另一者”此处，也应依已说之理了知其关联。在此，“识知所缘”是指对名为坚硬性的所触所缘的识知。这是指撞击身门的（识），或纯粹是意门速行识。因为那（意门速行识）能识知“地界有粗硬相”，而另一者（身识）则仅仅是识知粗硬相而已。

เอเตเนว อุปาเยนาติ ยฺวายํ สลกฺขณสงฺเขปโต, สลกฺขณวิภตฺติโต จ ธาตุววตฺถานวเสน รูปปริคฺคหํ ทสฺเสตฺวา ตตฺถ ฐิตสฺส ผสฺสาทิมุเขน อรูปปริคฺคณฺหนุปาโย ทสฺสิโต, เอเตเนว อุปาเยน. กมฺมสมุฏฺฐานเกเสติ จตุสมุฏฺฐานเกสโต นิทฺธาริเต กมฺมสมุฏฺฐานเกเส. กกฺขฬลกฺขณาติอาทินา นเยนาติ อาทิ-สทฺเทน น เกวลํ ‘‘ปคฺฆรณลกฺขณา อาโปธาตู’’ติอาทินา ลกฺขณวิเสเสน สทฺธึ ธาตฺวนฺตรานิเยว, อถ โข เอกสมุฏฺฐานาทิเภทานิ โกฏฺฐาสนฺตรานิปีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ทฺวาจตฺตาลีสาย ธาตุโกฏฺฐาเสสู’’ติ. สพฺพํ นยเภทํ อนุคนฺตฺวาติ ยฺวายํ ทฺวาจตฺตาลีสาย ธาตุโกฏฺฐาเสสุ ปถวีธาตุอาทีนํ ลกฺขณาทิโต ววตฺถาปนวเสน นานาวิโธ รูปปริคฺคหนโย วุตฺโต, ตํ สพฺพํ นยเภทํ นยวิเสสํ อนุคนฺตฺวา, จกฺขุธาตุอาทีสุ รูปปริคฺคหมุเขสุ อรูปปริคฺคหทสฺสนวเสน โยชนา กาตพฺพาติ อธิปฺปาโย. ตตฺริทํ โยชนามุขมตฺตทสฺสนํ – เอกสฺส ตาว ‘‘จกฺขุธาตุ รูปาภิฆาตารหภูตปฺปสาทลกฺขณา, ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาทลกฺขณา วา’’ติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๐๐) นเยน ธาตุโย ปริคฺคณฺหนฺตสฺส ‘‘ปฐมาภินิปาโต ผสฺโส, ตํสมฺปยุตฺตา เวทนา’’ติ สพฺพํ โยเชตพฺพํ. ตถา ‘‘ยถาวุตฺตลกฺขณาย จกฺขุธาตุยา รสานุภวนกเวทนา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทิ โยเชตพฺพํ. ตถา ‘‘ยถาวุตฺตลกฺขณา จกฺขุธาตู’’ติ, ‘‘อารมฺมณปฏิวิชานนํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติอาทินา สพฺพํ โยเชตพฺพํ. อายตนาทิวเสน รูปปริคฺคหมุเขสุปิ เอเสว นโย.

“即以此方法”：此即是说，在以自相的简略、自相的分别以及安立诸界的方式展示了对色的遍取之后，又为安住于此者，以触等为门径展示了遍取无色法的方法，就是以此方法。“于业生发”是指从四等起之发中确定的业生之发。以“坚硬相”等方式：此处的“等”字，不仅指“流动相是水界”等具有特殊相的其他界，还应理解为包括单一等起等不同分类的其他部分。因此说“于四十二界分中”。“遵循一切方法差异”：此即是说，对于在四十二界分中，通过安立地界等的相等等方式所说的各种遍取色法的方法，应遵循所有这些方法的差异与特殊之处，在眼界等遍取色法的诸门径中，以展示遍取无色法的方式来应用，此为其要旨。此处仅展示应用方法的开端：首先，当有人依“眼界具有适于色所撞击的净色相，或由欲见之业为缘而生的净色相”（《法集论注》600）等方式遍取诸界时，“最初的撞击是触，与之相应的受”等一切都应应用。同样，“具有上述之相的眼界，其体验作用的受是受蕴”等也应应用。同样，“具有上述之相的眼界”，以及“识知所缘的识是识蕴”等一切都应应用。在以处等方式遍取色法的诸门径中，方法亦同。

๖๗๑. ยถา นาม เหฏฺฐิมฌานํ สุภาวิตํ วสีภาวํ ปาปิตเมว อุปริฌานสฺส ปาทกํ ปทฏฺฐานํ โหติ, น ปฏิลทฺธมตฺตํ, เอวํ รูปปริคฺคโห สุวิสุทฺโธ นิชฺชโฏ นิคฺคุมฺโพ เอว อรูปปริคฺคหสฺส ปาทกํ ปทฏฺฐานํ โหติ, น อวิสุทฺโธ, ตสฺมา รูปารูปสฺส เอกเทเสปิ อนุปฏฺฐิเต โส อวิสุทฺโธ เอว นาม โหติ, ปเคว พหูสุ อนุปฏฺฐิเตสูติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. ปพฺพเตยฺยา คาวี วิย พาลา อพฺยตฺตา อเขตฺตญฺญู.

671. 譬如，下分禅若善加修习并达到自在，才能成为上分禅的基础与近因，而非仅仅证得而已；同样，色遍知若极其清净、无缠结、无障碍，才能成为无色遍知的基础与近因，而非不清净。是故，若对自性色哪怕只有一部分未现起，那（色）遍知就名为不清净，更何况众多（色法）未现起呢？为显示此义，（论师）故说“sace hi”等。犹如山牛，愚钝、不善巧、不识地界。

ขคฺเคนาติ [Pg.358] ขคฺคคฺเคน. สมุคฺคนฺติ มญฺชูสาสทิสํ มหาสมุคฺคํ. อปริคฺคหิตกมฺมฏฺฐานสฺส อวิภตฺตํ วิย อุปฏฺฐหนฺตมฺปิ นามรูปํ วิภตฺตสภาวเมว, ตสฺส จ วิภาโค กมฺมฏฺฐานปริคฺคเหสุ ปากโฏ โหตีติ จ ทสฺสนตฺถํ สมุคฺควิวรณํ, ยมกตาลกนฺทผาลนญฺจ นิทสฺสนภาเวน วุตฺตํ. ยมกตาลกนฺทญฺหิ ภินฺนสนฺตานมฺปิ อภินฺนํ วิย อุปฏฺฐาติ, เอวํ รูปารูปธมฺมาติ. สพฺเพปิ เตภูมเก ธมฺเม นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวธา ววตฺถเปตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ สพฺพ-สทฺโท อนวเสสปริยาทายโก, นามรูปภาโว ปน อญฺญมญฺญวิธุโรติ น ตทุภยํ สมุทายวเสน ปริสมาปเยตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘ยเทตฺถ นมนลกฺขณํ, ตํ นามํ. ยํ รุปฺปนลกฺขณํ, ตํ รูป’’นฺติ เอวํ ทฺเวธา ววตฺถเปตีติ อตฺโถ. เอวํ ววตฺถเปนฺโตเยว จ ตทุภยวินิมุตฺตสฺส เตภูมกธมฺเมสุ กสฺสจิ ธมฺมสฺส อภาวโต ‘‘สพฺเพปิ เตภูมกธมฺเม นามญฺจ รูปญฺจาติ ทฺเวธา ววตฺถเปตี’’ติ วุจฺจติ. ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ เอเตเนว ตสฺส ทุวิธภาเว สิทฺเธ ‘‘ทฺเวธา ววตฺถเปตี’’ติ อิทํ นามรูปวินิมุตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวทสฺสนตฺถํ. เตเนวาห ‘‘นามรูปมตฺตโต อุทฺธ’’นฺติอาทิ. ‘‘สพฺเพปิ เตภูมเก ธมฺเม’’ติ ปน สพฺพคฺคหณญฺเจตฺถ สมฺมสมนุปคสฺส ธมฺมสฺส อนวเสเสตพฺพตาย วุตฺตํ. ตญฺหิ อนวเสสโต ปริญฺเญยฺยํ เอกํสโต วิรชฺชิตพฺพํ, ตโต จ จิตฺตํ วิราชยํ ปโมเจตพฺพํ. เตนาห ภควา –

“以剑”是指“以剑锋”。“箱”是指像珠宝箱一样的大箱。为了显示对于未把握业处者而言，名色即使现起时看似无分别，但其自性是已分别的，且其分别在把握业处时会变得明显，故以打开箱子和剖开双生多罗树根作为譬喻来说明。双生多罗树根即使其相续已分离，也看似未分离般现起，色与无色法也是如此。“将一切三界诸法分为名与色两部分来确立”，于此，虽然“一切”一词是总括无余的，但名与色的自性是互相相违的，故不应将二者作为一个整体来总结。因此，其义是：“在此，凡有屈曲相者，即是名；凡有变坏相者，即是色”，像这样分为两部分来确立。正因为是这样确立，并且在三界诸法中没有任何法能脱离此二者，故说“将一切三界诸法分为名与色两部分来确立”。既然“名与色”已确立了其二分性，那么“分为两部分来确立”这句话是为了显示没有脱离名与色的其他法。因此（注释者）也说“超越名色等”。而“一切三界诸法”中的“一切”一词，此处是为了说明应无余地含摄所当思维之法。因为彼法应被无余地遍知，应彻底地对它厌离，并使心对它离染而解脱。因此世尊说：

‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ ตตฺถ จิตฺตํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖-๒๗).

“诸比丘，若不现知一切、不遍知一切、于彼心不离染、不舍弃，则不堪于灭尽苦。而，诸比丘，若现知一切、遍知一切、于彼心离染、舍弃，则堪于灭尽苦。”（《相应部》4.26-27）

ยทิ เตภูมกํ ธมฺมชาตํ อนวเสสโต คหิตํ ‘‘นามรูป’’นฺติ, ยํ อิโต พาหิรเกหิ ปทตฺถภาเวน ปริกปฺปิตํ, เสยฺยถิทํ – ปกติอาทิ ทฺรพฺยาทิ ชีวาทิ กายาทิ. ตตฺถ กถํ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ? อุมฺมตฺตกวิปลฺลาสสทิเส อสมฺมาสมฺพุทฺธปเวทิเต กา ตตฺถ อญฺญา ปฏิปตฺติ อญฺญตฺร อชฺฌุเปกฺขนโต. อถ วา เตปิ นามรูปนฺโตคธภาวาภาววเสน นิจฺฉิตา เอวาติ เวทิตพฺพา. กถํ? ปกติ, มหา, อหํกาโร, ตมฺมตฺตานิ, อินฺทฺริยานิ, ภูตานิ, ปุริโสติ เอเต ปกติอาทโย. ตตฺถ สมภาเวน ปวตฺตมานานํ สตฺตรชตมสงฺขาตานํ สุขทุกฺขโมหานํ สมุทาโย ปกติ, ปธานนฺติ จ วุจฺจติ. สตฺตมตฺตสมฺปเวทนีโย มหา, พุทฺธีติ เกจิ. สตฺตรชาทีสุ [Pg.359] อภิมาโน อหํกาโร, อสฺมิมตฺตาติ เกจิ. สทฺทผสฺสรูปรสคนฺธา ตมฺมตฺตานิ อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐานํ ปถวีอาทีนํ เอกุตฺตรตาทสฺสนโต เอกุตฺตรานิ ตมฺมตฺตานีติ วิชฺฌวาสิเอกลกฺขเณหิ ตมฺมตฺเตหิ เอกลกฺขณา วิเสสา สชิยนฺติ, สุขุมภาเวน ปน เนสํ สมฺปเวสนโต เอกุตฺตรตาติ เกจิ. โสตาทีนิ ปญฺจ สวนาทิวุตฺติกานิ พุทฺธินฺทฺริยานิ, วจนาทานวิจรณุสฺสคฺคานนฺทกิจฺจานิ วาจาทีนิ ปญฺจ กมฺมินฺทฺริยานิ. มโน อนฺโตกรณํ, อิตรํ พาหิรกรณํ. คนฺธาทีหิ อารทฺธานิ ปถวีอุทกอคฺคิวายุอากาสานิ ภูตานิ, เจตนาสภาโว ปุริโสติ เอวํ ปกติอาทีนิ สรูปโต เวทิตพฺพานิ.

若三界法被无余地执取为“名色”，那么，此教外之人以实体性所构想的自性(pakati)等、实体等、命我等、身等，又该如何对待呢？对于非正等觉者所宣说的、犹如狂人颠倒之言说的内容，除了舍置不理，还有什么别的对待方式呢？或者，也应了知彼等是依是否摄入名色而被决定的。如何决定？自性、大(mahā)、我慢(ahaṃkāra)、诸唯量(tanmātra)、诸根、诸大、神我(purisa)，此等即是自性等。其中，由被称为喜(sattva)、忧(rajas)、暗(tamas)三德的乐、苦、痴以均衡状态而转起的集合是“自性”，亦被称为“胜因”(padhāna)。仅被感知为实有者是“大”，有人说是“觉”(buddhi)。于喜、忧等[三德]中起我执，是“我慢”，有人说是“我存在之想”(asmimattā)。声、触、色、味、香是“诸唯量”。因见地等[大]相互殊异且逐一增上，故[其因]诸唯量亦是逐一增上。由具单一特征的诸唯量，生出具单一特征的诸差别（即五大）。又有人说，因其以微细的状态融入，故[诸大]逐一增上。耳等五根是具闻等作用的知根，语等五根是具言说、执取、行走、排泄、性乐作用的业根。意是内根，其余是外根。由香等[唯量]所造作的地、水、火、风、空是“诸大”。神我的自性是觉知。如是，应从其体性来了知自性等。

ตตฺถ หิ ปกติ ตาว สุขทุกฺขโมหมตฺตตาย นามํ, สมวิสมภาวาปตฺติโต อนิจฺจา, ทุกฺขา, สงฺขตา จ อาปนฺนา. มหาปิ ‘‘ตสฺมา อลิงฺคโต ลิงฺควิเสสามตฺโต มหา อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนโต, พุทฺธิภาวานุชานนโต จ นามํ, อนิจฺจํ, สงฺขตเมว จ อาปนฺนํ. ‘‘ตสฺมา มหโต ฉ วิเสสา สชิยนฺตี’’ติ สกฺกเต วจนโต ‘‘อสฺมี’’ติ คหณนิมิตฺตภาวานุชานเนน อหํกาโร อภิมาโนติ กตฺวา นามํ, ตโต เอว อนิจฺจสงฺขตภาวาปตฺติ จสฺส สิทฺธา. อิตรํ ตมฺมตฺตปญฺจกํ คนฺธรสรูปผสฺสสทฺทภาวานุชานนโต รูปํ, อรูปนฺติ ปน กาปิลานํ มิจฺฉาภินิเวสมตฺตํ. เต หิ โสฬส วิเสสา ปญฺจ ภูตานิ, เอกาทสินฺทฺริยานิ ภูเตหิ ภูตวิเสสานีติ คนฺธาทิตมฺมตฺเตหิ ตนฺนิสฺสยานิ ปถวีอาโปเตโชวาโยอากาสสงฺขาตานิ ภูตานิ อิจฺฉิตานิ. ‘‘ตพฺพิเสสา จ นานาชาติกา อหํการโต จ อินฺทฺริยานี’’ติ วจนโต โสตกายจกฺขุชิวฺหาฆานวาจาปาณิปาทปายูปตฺถานิ เจว มโน จาติ เอกาทสินฺทฺริยานิ.

在此，首先，自性（pakati）仅是乐、苦、痴的状态，故是名；由于达到平等与不平等的状态，它成为无常、苦与有为的。大（mahat）也依据“因此，从无相（aliṅga）中，仅由相的差别，大生起”之说，并且因为它随顺于觉（buddhi）的状态，故是名，也成为无常与有为的。依据梵语圣典所说“因此，从大生起六种差别”，并且因为我慢（ahaṃkāra）通过随顺于“我是”的执取相而被当做我执（abhimāna），故是名；由此，其无常与有为的状态也得以成立。其余的五唯量（tanmātra）——香、味、色、触、声，因其被认知为具有各自的性质，故是色；而所谓“无色”，则仅是迦毗罗派（kāpila，数论派）的错误执著。他们认为，这十六种差别是五唯量和十一根。他们认为，被称为地、水、火、风、空的大元素，是依止于香等唯量而产生的。依据“它们的差别是种种的，而诸根则源于我慢”之说，耳、身、眼、舌、鼻、语、手、足、排泄根、生殖根以及意，即是此十一根。

ตตฺถ มโน นามํ, อิตรานิ สพฺพานิ รูปํ. วาจาติ เจตฺถ อตฺถาวโชตกสฺส อกฺขรสมุทายสฺส คหณํ. อิเมสํ ปน ธมฺมิโน ธมฺมสฺส อนญฺญตฺถสฺส อิจฺฉิตตฺตา สิทฺธาว อนิจฺจตา ปริณามปกฺเข, อภิพฺยตฺติปกฺเขปิ ยทิ ตพฺพิสยญาณุปฺปาเทน อภิพฺยญฺชนํ สิทฺธาว อนิจฺจตา, อถ ตโต ปุพฺเพปิ ญาณํ อตฺเถว. อกฺขพฺยตฺติวาโท ปน สิยาติ อิทเมตฺถ ทิสามตฺตํ. ทฺรพฺยคุณกมฺมสามญฺญวิเสสสมวายา ทฺรพฺยาทิกา. ตตฺถ ปถวี อาโป [Pg.360] เตโช วายุ อากาโส กาโล ทิสา อตฺตา มโนติ นว ทฺรพฺยานิ. สทฺท รูป รส คนฺธ ผสฺส สงฺขา ปริมาณานิ ปุถูตฺว สํโยค วิโยค ปรตฺวา ปรตฺว พุทฺธิ สุข ทุกฺข อิจฺฉา โทส ปยตฺต คุรุตฺว ทฺรวตฺว สฺเนห เวคา สงฺขารา ทิฏฺฐา เจติ เอวเมเต เตวีสติ คุณา. อุกฺเขปนํ อวกฺเขปนมากุจนํ ปสารณํ คมนมิติ ปญฺจ กมฺมานิ. อญฺญมญฺญวิสิฏฺเฐสุ อวิสิฏฺฐมภิธานํ ปจฺจโย โหติ. สํ-อิติ ยโต ทฺรพฺยคุณกมฺเมสุ สา อตฺถิ เอวาติ เอตํ มหาสามญฺญํ. ปถวีอาทีสุ อนุวตฺติพฺยาวุตฺติพุทฺธินิมิตฺตํ ทฺรพฺยตฺวาทิ, ตํ ยถา ทฺรพฺยตฺว คุณตฺว กมฺมตฺว ฆฏตฺวาทิ, เอโส สามญฺญวิเสโส. อิห ตนฺเตสุ ปโฏ, กปาเลสุ ฆโฏติ อิเหติ ยโต เหตุเหตุผลานํ สมฺพนฺโธ สมวาโยติ วุตฺโต, สมวาโยติ เอวเมเต ทฺรพฺยาทิกา.

其中，意是名，其余一切是色。此处的“语”，是指能显明意义的字母组合。然而，由于（胜论师）认为法与法的所有者无异，故在变异论方面，无常性得以成立；即使在显现论方面，如果显现是通过对其对象的智的生起而发生的，那么无常性也得以成立，或者，在此之前智就已经存在了。至于字母显现论，这仅是一个方向性的说明。实体、德、业、共相、特相、和合，这些是实体等（六句义）。其中，地、水、火、风、空、时、方、我、意，是九种实体。声、色、味、香、触、数、量、分离性、结合、离合、远、近、觉、乐、苦、欲、嗔、精进、重性、液性、黏性、速行、行、以及非所见，此等是二十三种德。向上举起、向下放下、弯曲、伸展、行走，是五种业。在彼此相异的事物中，无分别的名称是（认知的）原因。由于“存在性”(sattā)确实存在于实体、德、业中，故此为大共相。在地等之中，作为随顺与排除之觉的因，如实体性、德性、业性、瓶性等，这是共相特相。“布在丝线中”、“瓶在瓦片中”，在此，由于因果之间的这种“在此”关系被称为和合。如此，这些是实体等。

ตตฺถ ปถวี อาป เตช วายู ภูตรูปํ, อากาสํ เตสํ อภาวมตฺตํ, ปริจฺเฉโท วา, จนฺทสูริยาทิปริวตฺตนํ, ธมฺมปฺปวตฺติญฺจ อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตํ กาโล. ตถา ทิสา, อตฺตา จ. มโน นามํ. สทฺทรูปรสคนฺธา รูปเมว. ตถา ผสฺโส ภูตตฺตยสภาวโต. สงฺขา เอกาทิกา ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตํ. ตถา อวยวสมุทาเย คุณวิเสสวเสน, สณฺฐานวิเสสวเสน วา มหนฺตํ ทีฆํ, ตพฺพิปริยายโต อณุ รสฺสนฺติ ภินฺนลกฺขณเทเสสุ ปุถุตฺวนฺติ. ภินฺนเทสชานํ สหภาเว สํโยโคติ. ตทปาเย วิโยโคติ. สมานทิสาเทสคตานํ รูปานํ มหทพฺพนฺตรานํ วเสน ปรมปรนฺติ ปญฺญตฺติมตฺตํ. พุทฺธิสุขทุกฺขอิจฺฉาโทสปยตฺตา นามเมว. คุรุตฺว ทฺรวตฺว สฺเนหเวคา รูปธมฺมานํ ปวตฺติวิเสสโต คเหตพฺพาการา. อิตโร สงฺขาโร ญาณสฺส ปวตฺติวิเสโส. อทิฏฺโฐปิ ธมฺมาธมฺมภาวโต นามเมว. อุกฺเขปนํ อวกฺเขปนํ อากุจนํ ปสารณํ คมนนฺติ รูปธมฺมานํ ปวตฺติมตฺตํ. สทิสาสทิสตายํ สามญฺญวิเสสสญฺญา, อยุตฺตสมฺพนฺเธ สมวายสมญฺญาติ ทฺรพฺยาทีนมฺปิ นามรูปนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา.

其中，地、水、火、风是大种色；空（ākāsa）只是它们的空隙或界限；时间（kāla）是依日月等的运转及诸法的生起而安立的概念。方位（disā）与我（attan）也是如此。意（manas）是名。声、色、味、香只是色。触也是色，源于三大种的自性。数（saṅkhyā），从一开始，是依此依彼而安立的概念。同样，在部分的集合中，依德或形相的差别而有大、长，与此相反则有小、短；在特征与处所不同之处，则有分离性（pṛthaktva）。不同处所所生者的共存是结合（saṃyoga）；其消失是离合（viyoga）。对于朝向相同方向与处所的色法，依其间隔的大小而有远近之分，这只是概念。觉、乐、苦、欲、嗔、精进只是名。重性、液性、黏性、速行，是应从色法的特殊活动中把握的行相。其余的行（saṃskāra）是智的特殊活动。不可见（adṛṣṭa）也因其为法与非法（福与祸）的状态，而只是名。举起、放下、弯曲、伸展、行走，只是色法的活动。在相似与不相似中，有共相与特相之想；在不可分离的关系中，有和合之想。应知实体等（六句义）亦如此被摄入名色之中。

ชีวาชีวพนฺธ ปุญฺญ ปาปาสว สํวรนิชฺชรวิโมกฺขา ชีวาทิกา. ตตฺถ ชีโวติ อตฺตา. ปุคฺคลธมฺมาธมฺมากาสกาเลสุ อชีวสญฺญา. เตสุ สทฺทผสฺสรูปรสคนฺธสณฺฐานพนฺธเภทสุขุมปรอปราฆาตปฺปภาจฺฉาโยชฺชากตมานิ ปุคฺคลลกฺขณนฺติ ปุคฺคโล รูปํ รูปธมฺมานํ ปวตฺติอาการมตฺตโต. ธมฺมาธมฺมา ชีวปุคฺคลานํ คติฏฺฐิติมตฺตตาย ตทวิสิฏฺฐา[Pg.361]. อากาสกาลา ปญฺญตฺติมตฺตํ. พนฺโธ ‘‘กมฺมปุคฺคลนฺตรสํโยโค’’ติ วจนโต เตหิ อนญฺโญ. ปุญฺญปาปานิ นามนฺติ ปากฏเมว. ‘‘กมฺมปุคฺคลานมาสโว’’ติ วจนโต ปุญฺญาปุญฺญสมฺภเว อาสวสมญฺญาติ ตโต อวิสิฏฺโฐ อาสโว. ‘‘อาสวนิโรโธ สํวโร’’ติ วจนโต ปฏิปกฺเขน ปุญฺญาปุญฺญนิโรโธ สํวโร. ‘‘กมฺมผลปฺปวตฺติยา ปกติยา อปฺปวตฺติ นิชฺชโร’’ติ วจนโต วิปากนิโรธนิมิตฺตํ นิชฺชโร. โมกฺโขปิ ‘‘สพฺพกมฺมวิโมกฺโข’’ติ วจนโต กมฺมปุคฺคลชีววิโยโค. ตตฺถ กมฺมปุคฺคลานํ สทฺทาทิลกฺขณตาย รูปมตฺตตา ปุญฺญาปุญฺญมตฺตตาย อรูปตา. ชีโว จ อรูปมตฺตเมวาติ อยํ ทฺรพฺยโมกฺโข. ภาวโมกฺโข ปน ชีวสฺส ราคาทิภาวาปริณาโม ราคาทโย นามเมวาติ ชีวาทโยปิ นามรูปนฺโตคธา เอว.

命、非命、系缚、福、罪、漏、防护、灭尽、解脱，此等是命等。其中，命是我。在个体(puggala)、法、非法、虚空、时间中，名为非命。其中，声、触、色、味、香、形相、系缚、差别、微细、自他冲击、光明、阴影、明亮、黑暗，此等是个体之相，故个体是色，因其只是色法的活动行相。法与非法，因其只是命与个体的运动与静止，故与彼等无异。虚空和时间只是概念。系缚，依“业与个体的内在结合”之说，故与彼等无异。福与罪是名，这很明显。依“业与个体之漏”之说，在福与罪生起时有漏之称，故漏与彼等无异。依“漏之灭是防护”之说，以对治故，福与罪之灭是防护。依“业果流转的自然不生起是灭尽”之说，灭尽是异熟灭之因。解脱亦依“一切业之解脱”之说，是业、个体、命之分离。其中，业与个体，因其具有声等特征，故只是色；因其只是福与罪，故是无色。命亦只是无色——这是实体解脱。然而，状态解脱是命之贪等状态不转变。贪等只是名，故命等亦摄入名色之中。

กายปฺปวตฺติคติชาติพนฺธาปวคฺคา กายาทิกา. ตตฺถ ปถวีอาปเตชวายุอตฺตสุขทุกฺเขสุ กายสมญฺญา. ตทวิสิฏฺฐา ปวตฺติคติชาติพนฺธาปวคฺคา, ‘‘ภาโวติ อตฺโถ, กาโยติ อนตฺถนฺตร’’นฺติ วจนโต กายโต อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ. ‘‘ปวตฺติสญฺญา กิริยาสํโยควิภาเคสู’’ติ วจนโต คติอาทิปฺปกาเรน ปวตฺตา ปถวีอาทโย เอว ปวตฺติ อุปจาโร. ‘‘ตสฺมึ อนตฺถนฺตร’’นฺติ วจนโต กายโต อนญฺญา สุรมนุชเปตติรจฺฉานนรกูปปตฺติโย คติโย. ตาสุ ปุริมาปุริมาวิสิฏฺโฐ คตีสุ ชาตสฺส นิจฺฉโยปิ ปวตฺติมตฺตนฺติ ตโต อนญฺญา กณฺหนีลรตฺตปีตสุกฺกอติสุกฺกสงฺขาตา ชาติโย. ตา อุตฺตรุตฺตรวิสิฏฺฐา อญฺญาณโมหราคโทสตตฺวาสนฺทสฺสนปฺปายา สุกฺกชาติ, อนฺตา อจฺจนฺตวิมุตฺตา อวคาหิตตฺวา จาติ สุกฺกชาติ. ‘‘โทเสสุ พนฺธสมญฺญา’’ติ วจนโต อญฺญาณาทิลกฺขณสฺส พนฺธสฺส ชีวโต อนญฺญตา. อญฺญาณาทิโทสาภาวโต อปวคฺคสิทฺธีติ กายาทโยปิ นามรูปมตฺตเมว.

身、转起(pavattī)、趣(gati)、生(jāti)、系缚(bandha)、解脱(apavagga)，此等是身等。在此，于地、水、火、风、我、乐、苦中，有“身”之名。转起、趣、生、系缚、解脱与彼（身）无异。依“‘有’是其义，‘身’是无别义”之说，故离身之外无他物。依“‘转起’之名在作、结合、分离中”之说，以趣等方式转起的诸地等即是“转起”，此为假说(upacāra)。依“于彼无别义”之说，天、人、饿鬼、畜生、地狱之生起(upapatti)即是诸趣，与身无别。于彼等前前殊胜之趣中，生者之决定亦仅是转起，故与彼无别的黑、青、赤、黄、白、极白所称之诸生。彼等（诸生）后后渐胜。多因不见真实而有无明、痴、贪、瞋者，[为黑生等]。究竟、完全解脱，且已通达者，为极白生(atisukkajāti)。依“于诸过患中有‘系缚’之名”之说，具无明等相状之系缚与命(jīva)无别。因无明等过患之无，故解脱成就。是故身等亦仅是名色。

โยปิ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘ปุริโส อตฺตา ชีโว’’ติอาทิปริยาเยหิ วุตฺโต อตฺตปทตฺโถ, โสปิ ยถารหํ นามรูปมตฺตํ อุปาทาย ปญฺญตฺโต, นามรูปมตฺตเมว วา. เตน วุตฺตํ ‘‘เตปิ นามรูปนฺโตคธภาวาภาววเสน นิจฺฉิตา เอวา’’ติ.

在各处，以“士夫”(purisa)、“我”(attā)、“命”(jīva)等同义词所说的“我”一词的含义，彼亦是随其所应，依名色而施设，或仅是名色。因此说：“彼等亦仅以名色所摄之法的有无而决定”。

สมฺพหุลสุตฺตนฺตสํสนฺทนากถาวณฺณนา

多部经文会通论之释义

๖๗๒. โสติ [Pg.362] โส วิปสฺสนากมฺมิโก โยคาวจโร. เอวนฺติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. ยาถาวสรสโตติ ยถาภูตสภาวโต. นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา เอตมตฺถํ สํสนฺเทตฺวา ววตฺถเปตีติ สมฺพนฺโธ. โลกสมญฺญายปิ ปหานตฺถาย, ปเคว ‘‘สตฺโต ชีโว’’ติ ปวตฺตนกมิจฺฉาภินิเวสสฺสาติ อธิปฺปาโย. นามรูปมตฺตตาย อวินิจฺฉตตฺตา, สนฺตานาทิฆนเภทสฺส จ อกตตฺตา อภินิเวเสน วินา สมูเหกตฺตคฺคหณวเสน ‘‘สตฺโต’’ติ ปวตฺโต สมฺโมโห สตฺตสมฺโมโห. ตสฺส วิกฺขมฺภนา อสมฺโมหภูมิ. สมฺพหุลสุตฺตนฺตวเสนาติ ‘‘ยถาปี’’ติอาทินา อิธ วุตฺตานํ, อวุตฺตานญฺจ ‘‘รูปญฺจ หิทํ, มหาลิ, อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺยา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๙; มหาว. ๒๐) เอวมาทินา สมฺพหุลานํ สุตฺตนฺตานํ วเสน. ‘‘นามรูปมตฺตเมวา’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สนฺธายาห ‘‘เอตมตฺถ’’นฺติ.

672. “彼”（so）是指修习观（vipassanā）的瑜伽行者。“如是”（evaṃ）是指如前所述的方式。“依机会”（yāthāvasarato）是指依其真实自性。辨别名色，会通此义而加以确定，此为关联。其意趣是为了舍弃世间的世俗概念，更何况是为了舍弃那些导致‘有情’、‘命’等概念生起的错误执取。因为未能确定其仅仅是名色，又未曾破除相续等的密集性，非由执取，仅以聚合、单一的方式执取为‘有情’而生起的迷惑，即是有情迷惑。镇伏此迷惑即是不迷惑之地。“依据许多经典”是指依据在此处已经提到的“譬如”等，以及没有提到的如“摩诃离（Mahāli），如果色是自体，那么色就不应该导致疾病”（参阅《相应部》3.59）等许多经典。说“此义”（etamatthaṃ），是针对以“仅仅是名色”等所说的义理而言。

องฺคสมฺภาราติ องฺคสมฺภารเหตุ. ตนฺนิมิตฺตํ ตํ อมุญฺจิตฺวา สติ เอว ตสฺมึ ‘‘สตฺโต’’ติ โวหาโร.

“由于支分聚集”是指以支分聚集为因。以此为缘，只要不舍弃它，当它存在时，就有“有情”的称谓。

อคารนฺตฺเววาติ ยถา กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ อุปาทาย เตสํ นามํ วิสฺสชฺเชตฺวา อคารมิจฺเจว สงฺขํ สมญฺญํ คจฺฉติ, เอวํ อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ อุปาทาย เตสํ นามํ วิสฺสชฺเชตฺวา รูปํ สรีรมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉตีติ โยชนา.

就像缘于木材等，舍弃其各自的名称，才获得“房屋”的称谓与施设；同样地，缘于骨头等，舍弃其各自的名称，才获得“色”、“身体”的称谓。此为句义分析。

ทุกฺขเมว สมฺโภตีติ ทุกฺขทุกฺขตาทิเภทํ ติวิธํ ทุกฺขเมว สมฺภวติ, ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว ทุกฺขํ ขณฏฺฐิติปพนฺธฏฺฐิติวเสน ติฏฺฐติ เจว ขณนิโรธอายุกฺขยนิโรธาทิวเสน นิรุชฺฌติ จาติ อตฺโถ. อิทานิ ทุกฺขเมวาติ เอวกาเรน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘นาญฺญตฺรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยถาวุตฺตํ ทุกฺขํ ฐเปตฺวา ตโต อญฺญํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ น สมฺภวติ, โย ‘‘สตฺโต’’ติ วา ‘‘ชีโว’’ติ วา วุจฺเจยฺย, สพฺเพน สพฺพํ อภาวา กุโต ตสฺส นิโรโธติ.

“唯苦生起”者，谓具苦苦等区别之三种苦，唯此随缘而生起；彼苦亦依刹那住与相续住而住，复依刹那灭与寿尽灭等而灭。此为其义。如今，为显示“唯苦”中“唯”字所排除之义，而说“非自余”等。其义为：除去如前所述之苦，别无任何法类生起，可被称为“有情”或“命”；以其完全不存在故，彼之灭又从何而来？

อุปมาหินามรูปวิภาวนากถาวณฺณนา

以譬喻阐明名色品释义

๖๗๓. เอเกนากาเรน สณฺฐิเตสูติ เยน ปกาเรน อกฺขาทีสุ สนฺนิวิฏฺเฐสุ รถสมญฺญา, เตน เอเกน อากาเรน สมวฏฺฐิเตสุ เอกชฺฌํ ราสิกเตสุ[Pg.363]. เอวเมวนฺติ สนฺนิเวสวิสิฏฺเฐ อวยวสมุทาเย สนฺตานวเสน ปวตฺตมาเน ยถา ‘‘รโถ เคหํ มุฏฺฐิ วีณา เสนา นครํ รุกฺโข’’ติ โวหารมตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน รถาทิ นาม กิญฺจิ นตฺถิ, เอวเมวํ. อุปาทานกฺขนฺเธสูติ อุปาทานกฺขนฺธสญฺญิเตสุ รูปารูปธมฺเมสุ สมุทิเตสุ สนฺตานวเสน ปวตฺตมาเนสุ ‘‘สตฺโต ชีโว’’ติ โวหารมตฺตํ, ปรมตฺถโต ปน สตฺโต วา ชีโว วา นตฺถีติ ยาถาวโต ชานนํ. อิทํ ยถาภูตทสฺสนํ ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธี’’ติ วุจฺจติ.

673. “以一种方式安立时”是指：犹如依于轴等部件以何种方式组合而有“车”之名称，当它们以彼一种方式共同安立、聚合时。同样地，于以特定组合为特征的诸部分之集合，依相续而转起时，便有“车、屋、拳、琴、军、城、树”等，此仅为世俗称谓；然于胜义中，实无任何名为车等之物。同样地，“于诸取蕴中”是指：于被称为取蕴的色与非色法聚合，依相续而转起时，便有“有情、命”之世俗称谓；然于胜义中，实无有情或命。如是如实了知，此如实之见，被称为“见清净”。

๖๗๔. ตสฺสาติ สตฺโตติ คหิตสฺส อตฺตโน. วินาสนฺติ นิรุทฺธสฺส วินาสํ. อวินาสนฺติ อวินสฺสนํ, นิจฺจตนฺติ อตฺโถ. ทฺวยวเสเนว หิ อตฺตวาทิโน ฐิตา, สสฺสโต อตฺตา, อุจฺฉิชฺชตีติ วา, เอกจฺจสสฺสตวาโทปิ เอตฺเถว สมวรุทฺโธติ. อวินาสํ อนุชานนฺโตติ พุทฺธิอาทีนํ ธมฺมานํ วินาสํ อิจฺฉนฺโตปิ ‘‘ธมฺมี นิจฺโจ กูฏฏฺโฐ’’ติ อตฺตโน วินาสาภาวํ อนุชานนฺโต. สสฺสเตติ สสฺสตคาเห. ปตติ กตวินาสอกตพฺภาคมาทิโทสปฺปสงฺคโตติ อธิปฺปาโย. ขีรนฺวยสฺสาติ ขีรสฺส อนฺวยภูตสฺส, ผลภูตสฺสาติ อตฺโถ. ตทนฺวยสฺสาติ ตสฺส อตฺตโน อนฺวยภูตสฺส อญฺญสฺส กสฺสจิ อภาวโต. โอลียติ นามาติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา’’ติ อภินิเวเสน ภวาภิรโต หุตฺวา ภวนิโรธโต สงฺโกจนํ อาปชฺชนฺโต ภเวเยว นิลียติ นาม. อติธาวติ นามาติ ตตฺถ ตตฺเถว หิ ภเว อตฺตา อุจฺฉิชฺชตีติ อุจฺเฉทวาที ‘‘อุจฺฉิชฺชติ อตฺตา’’ติ คณฺหนฺโต ปรํ มรณา สนฺตํ ภวํ ‘‘นตฺถี’’ติ อติกฺกมนฺโต อติธาวติ นามาติ วทนฺติ. กิเลสนิโรเธ ปน กมฺมสฺส อวิปจฺจนโต ภวนิโรเธ อิจฺฉิตพฺเพ ตถา อคฺคเหตฺวา ‘‘ตํ ตํ ภววิเสสํ อาคมฺม อตฺตา อุจฺฉิชฺชตีติ เอวํ ภวนิโรโธ โหตี’’ติ คณฺหนฺโต ตํ อติธาวติ นาม.

674. “彼”是指被执为“有情”的自我。“灭”是指已灭者的毁灭。“不灭”是指不毁灭，义即“常”。因为我论者只立于二边：“我是常的”或“我是断灭的”，一分常论者也包含在此中。“认可不灭”是指：虽然希望识等诸法毁灭，但仍认可自我不灭，认为“有法者是常住的、如山顶般稳固的”。“于常”是指于常见中。其意趣是：因为会牵涉到“已作的会消失，未作的会到来”等过失，他会陷入其中。“乳的相续”是指：已成为乳的相续，义即已成为其果。“它的相续”是指：因为那个自我没有任何其他的相续。所谓“退缩”是指：由于执著“我是常的”，乐于有，从而从有之止息中退缩，沉溺于有之中。所谓“逾越”是指：断灭论者执持“我在这里或那里的有中断灭”，逾越了死后的存在，认为“它不存在”，据说这就是“逾越”。然而，当烦恼止息，由于业不感果，于应希求有之止息时，他不如是执取，反而执取：“我是通过达到某个特定的有而断灭的，这样就有之止息了”，如此即是逾越了那（应希求的有之止息）。

ปริยุฏฺฐิตาติ อภิภูตา. จกฺขุมนฺโตติ ยถาภูตทสฺสนสงฺขาเตน ญาณจกฺขุนา จกฺขุมนฺโต.

“被缠绕”是指被降伏。“具眼者”是指具有被称为如实见的智慧之眼的人。

กามภวาทิเภโท ภโว อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอเตสนฺติ ภวารามา. ตสฺมึ ภเว รตา อภิรตาติ ภวรตา. ภเว สมฺโมทํ อาปนฺนาติ ภวสมฺมุทิตา. ตีหิปิ ปเทหิ ภวสฺสาทคธิตตาว วุตฺตา. จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ ภวสฺสาทคธิตตฺตา เอว ภวนิโรธาวเห ธมฺเม จิตฺตํ น [Pg.364] อนุปฺปวิสติ. นปฺปสีทตีติ น โอกปฺปติ. น สนฺติฏฺฐตีติ น ปติฏฺฐหติ. นาธิมุจฺจตีติ น อธิมุจฺจติ.

有，即欲有等差别之有，因是他们所乐之处，故称“以有为乐园者”。于彼有中爱乐、喜好，故称“有乐者”。于有中获得喜悦，故称“有喜者”。此三词皆言耽著于有味。“心不跃入”是指：正因为耽著于有味，心才不进入能带来有之止息的法。“不澄净”是指不信受。“不安住”是指不确立。“不胜解”是指不倾向。

อฏฺฏียมานาติ ทุกฺขาปิยมานา. หรายมานาติ ลชฺชมานา. ชิคุจฺฉมานาติ หีเฬนฺตา. วิภวนฺติ อุจฺเฉทํ. อภินนฺทนฺตีติ วุตฺตอภินนฺทนาการทสฺสนํ ‘‘ยโต กิร โภ’’ติอาทิ.

“感到苦恼”是指被痛苦所折磨。“感到羞愧”是指感到羞耻。“感到厌恶”是指鄙视。“非有”是指断灭。“他们欢喜”是指显示了所说的欢喜之相，如“据说，尊者，因为……”等。

ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกํ. ตญฺหิ ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ชาตตฺตา, ปรมตฺถโต วิชฺชมานตฺตา จ ภูตนฺติ วุจฺจติ. ภูตโตติ ยถาภูตสภาวโต, สลกฺขณโต, สามญฺญลกฺขณโต จ.

“存在”(bhūta)即是五蕴。因为它们由各自的缘而生，并且在胜义中存在，所以被称为“存在”。所谓“从存在而言”，即是从其如实的自性、自相及共相而言。

๖๗๕. เอวํ สตฺตคาหโต อวลียนาติธาวนโทเส, ยถาภูตทสฺสนโต นิพฺพิทาทิคุเณ จ สุตฺตวเสเนว ทสฺเสตฺวา อิทานิ นามรูปมตฺเตปิ คมนาทิอตฺตกิจฺจสิทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘อสฺมี’’ติ วา ‘‘อห’’นฺติ วา คาหสฺส วตฺถุภูโต สตฺโต นาม นตฺถิ, ปรมตฺถโต นามรูปมตฺตเมว, ตสฺมา. สเจ โกจิ อตฺตา นาม นตฺถิ, กถมิธ นามรูปมตฺเต คมนาทิอตฺตกิจฺจสิทฺธีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ทารุยนฺต’’นฺติอาทิ. ‘‘ขายตี’’ติ เอเตน ยถา นิชฺชีเว ทารุมยยนฺเต อพฺภนฺตเร วตฺตมานสฺส ชีวสฺส วเสน สอีหสฺส สพฺยาปารสฺส วิย อุปฏฺฐานมตฺตํ ปจฺจยวิเสสโต, เอวํ นิชฺชีเว นามรูปมตฺเต ปจฺจยวิเสสโต คมนาทิอตฺตกิจฺจสิทฺธีติ สอีหสฺส สพฺยาปารสฺส วิย อุปฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ.

675. 如是，已依经说示了由于执取有情而有的滞留与狂奔等过患，以及由于如实知见而有的厌离等功德。现在为了显示即使仅是名色也能成就行走等自身的活动，而说了“因此”等。于此，“因此”是说：因为作为“我是”或“我”这种执取的所缘的有情并不存在，在胜义中仅是名色而已，所以说“因此”。针对“若没有所谓的我，于此仅是名色，如何能成就行走等自身的活动？”这样的质难，而说了“如木偶”等。“它显现”是说：这显示了，就像在无生命的木偶中，由于内部某种力量的作用，依特定的缘而显现得仿佛有努力、有活动一样；同样地，在无生命的名色中，也依特定的缘而成就了行走等自身的活动，显现得仿佛有努力、有活动一样。

สจฺจโตติ ภูตโต, ปรมตฺถโตติ อตฺโถ. สุญฺญํ ชีเวน ยนฺตมิว อภิสงฺขตํ ปจฺจยวเสน ปวตฺตีติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขสฺส ปุญฺโช นิจฺจาตุรตาย ติณกฏฺฐสทิโส อตฺตสุญฺญตายาติ อตฺโถ. เอตํ นามรูปํ.

“从真理上说”(saccato)即“从存在上说”(bhūtato)，其义为“从胜义上说”(paramatthato)。其意趣是：[此名色]无生命而空，犹如机器，是经由造作、依缘而转起的。其义为：[此名色]是苦的聚合体，因恒常受到逼恼而犹如草木，且无我。此即名色。

ยมกนฺติ ยุคฬกํ. โส จ โข ยมกภาโว อญฺญมญฺญสนฺนิสฺสิตภาเวนาติ อาห ‘‘อุโภ อญฺโญญฺญนิสฺสิตา’’ติ. ตโต เอว จ เอกสฺมึ ภิชฺชมานสฺมึ อุโภ ภิชฺชนฺติ. น หิ กทาจิ ปญฺจโวการภเว รูเป นิรุชฺฌนฺเต อรูปํ อนิรุชฺฌนฺตํ, อรูเป วา นิรุชฺฌนฺเต รูปํ อนิรุชฺฌนฺตํ อตฺถิ. สฺวายํ ภงฺโค ปจฺจยา ปจฺจยนิโรเธเนว, นามรูปนิโรโธติ อตฺโถ. ปจฺจยาติ วา ปจฺจยภูตา, อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยา โหนฺตาปิ อุโภ ภิชฺชนฺติเยวาติ อตฺโถ.

“双”(yamaka)即为一双(yugaḷaka)。此成双的状态，是由于相互依存，故说“两者互相依赖”(ubho aññoññanissitā)。正因如此，当其中一者坏灭时，两者皆会坏灭。于五蕴有(pañcavokārabhava)中，绝无色法息灭时无色法不息灭，或无色法息灭时色法不息灭之事。此种坏灭源于缘，且唯由缘的息灭而发生，其义即名色之息灭。或者，“缘”(paccayā)是说作为缘的状态；其义为：即使两者互为缘，两者仍会坏灭。

๖๗๖. ทณฺฑาภิหตนฺติ [Pg.365] วิเสสเนน ทณฺฑํ, ทณฺฑาภิฆาตสฺส ปจฺจยํ ปุริสวายามญฺจ ทสฺเสติ, เภริยา ปน วิเสสิตพฺพตา สทฺทสฺส อสาธารณการณตาย. เตเนว หิ ‘‘อญฺญา เภรี’’ติ เภรีเยว คหิตา, น ทณฺฑาทโย. อทิสฺสมานรูปตาย สทฺทํ นามฏฺฐานิยํ กตฺวา ‘‘เอวเมว’’นฺติอาทินา อุปมาสํสนฺทนํ กโรติ.

676. “以杖击”(daṇḍābhihata)此修饰语，显示了杖，以及作为击杖之缘的人的努力。至于鼓，之所以应被特别指出，是因为它是声音的不共因(asādhāraṇakāraṇa)。正因如此，在说“另一面鼓”(aññā bherī)时，才只取鼓，而不取杖等。由于声音是不可见色(adissamānarūpa)，故将其置于“名”(nāma)的地位，而以“就像这样”(evameva)等词语作譬喻的连接。

น จกฺขุโต ชายเรติ น จกฺขายตนโต นิคฺคจฺฉนวเสน ชายนฺติ. น หิ จกฺขายตนสฺส ปจฺจยภาวูปคมนโต ปุพฺเพ ผสฺสปญฺจมกา ลพฺภนฺติ, น จ ปเทสวนฺโต, เยน เต ตโต นิคฺคจฺเฉยฺยุํ. เตเนวาห ‘‘ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต’’ติ (มหานิ. ๑๐). น รูปโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘โน จ อุภินฺนมนฺตรา’’ติ อิทํ ปน เตสํ อรูปธมฺมตฺตา อปฺปเทสตาย วุตฺตํ. เกวลํ ปน ยสฺมึ ขเณ ปจฺจยสมวาโย, ตทา อุปฺปชฺชนมตฺตเมวาติ อาห ‘‘เหตุํ ปฏิจฺจ ปภวนฺติ สงฺขตา’’ติ, จกฺขุรูปาโลกมนสิการาทิเภทํ ธมฺมชาตํ นิสฺสาย ปจฺจยภูตํ การณํ ลภิตฺวา เตหิ สเมจฺจ สมฺภูย กตตฺตา สงฺขตา ผสฺสาทโย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺสา ปน ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา ปากฏํ รูปธมฺมปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาปิ สทฺโท ปหฏาย เภริยา’’ติ อาห. ผสฺสปญฺจมคฺคหณญฺเจตฺถ ปากฏอรูปธมฺมานํ ทสฺสนํ. เสสคาถาสุปิ เอเสว นโย.

“非从眼生”是说，它们不是以从眼处(cakkhāyatana)出来的方式而生起。因为在眼处成为缘之前，触等五法是不可得的，它们也没有处所，因此无法从那里出来。所以说：“于未来无积聚”。“非从色”于此也是同样的方法。而“亦非在两者之间”这句话，是因它们是无色法、无处所而说。不过，仅是在诸缘和合的刹那，唯有生起而已，故说：“诸行依因缘而生”。其义为：依赖眼、色、光、作意等种种法，获得了作为助缘的因，由它们聚合、共同生起而造作，故名为“行”(saṅkhata)的触等诸法得以生起。为了显示那些法生起时色法的明显转起，而说：“譬如击鼓而出声”。于此，提及触等五法是为了显示明显的无色法。其余诸偈也是同样的方法。

วตฺถุรูปาติ หทยวตฺถุโต. ตนฺนิสฺสยานํ อรูปธมฺมานํ พหุเภทตฺตา สามญฺญโวหาเรน เต ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขตา’’ติ วุตฺตํ.

“从所依色”(vatthurūpā)是指从心所依处(hadayavatthu)。因为依赖于它的无色法有许多种类，为了以一个总称来表示它们，故说“诸行”(saṅkhata)。

๖๗๗. นิตฺเตชนฺติ เตชหีนํ อานุภาวรหิตํ. ยถา ปน ตํ นิตฺเตชํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘น ขาทตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. น หิ อญฺญถา สทฺทหนุสฺสหนาทีสุ นามํ ‘‘นิตฺเตช’’นฺติ สกฺกา วตฺตุํ, นาปิ รูปํ สนฺธารณาพนฺธนาทีสุ. เตเนว หิ ‘‘รูปํ นิตฺเตช’’นฺติ วตฺวา ‘‘น หิ ตสฺส ขาทิตุกามตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อถ โข’’ติอาทินา พฺยติเรกวเสนาปิ นามรูปานํ นิตฺเตชตํเยว วิภาเวติ. อญฺญมญฺญสนฺนิสฺสเยน หิ นามรูปสฺส อตฺตกิจฺจสิทฺธิปิ ปจฺเจกํ อสมตฺถตาวิภาวนเมว. ตถา หิ นามรูปสฺส อตฺตสุญฺญตา, นิรีหตา, พฺยาปารวิรหตา จ สุฏฺฐุตรํ ปากฏา โหนฺติ.

677. “无威德”(nittejaṃ)是指无光辉、无威力。为了显示它如何无威德，所以说了“不吞噬”等。因为，否则就不能在信、精进等名法上说“无威德”，也不能在色法的支持、连结等方面说“无威德”。因此，说了“色法无威德”之后，又说了“它没有吞噬的意愿”等。通过“然而”等，也以相反的方式阐明了名色的无威德性。因为名色依靠相互依存才能成就各自的任务，这正是显示了它们各自没有能力。如此，名色的无我性(attasuññatā)、无励力性(nirīhatā)、无作用性(byāpāravirahatā)就更加清楚地显现出来。

กถํ ปน ปจฺเจกํ อสมตฺถานํ สมุทิตภาเว สมตฺถตา โหติ? อสามคฺคิยํ อเหตูนํ สามคฺคิยมฺปิ อเหตุภาวาปตฺติโต. น หิ ปจฺเจกํ [Pg.366] ทฏฺฐุํ อสกฺโกนฺตานํ อนฺธานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ สมุทิตํ ทฏฺฐุํ สกฺโกตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อิมสฺส ปนตฺถสฺสา’’ติอาทิ. อิมํ อุปมํ อุทาหรนฺติ อฏฺฐกถาจริยา อุปมายปิ อสิทฺธสฺส อตฺถสฺส สาเธตพฺพโต. เตเนวาห ‘‘อุปมํ เต กริสฺสามิ, อุปมายปิเธกจฺเจ วิญฺญู ปุริสา ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๗). ตุฏฺฐหฏฺโฐติ ยทิปาหํ จกฺขุกรณียํ กาตุํ น สกฺโกมิ, ปาทกรณียํ ปน กาตุํ สกฺโกมิ, ตฺวญฺจ จกฺขุกรณียํ, ตสฺมา อมฺหากํ อุภินฺนํ สหิตานญฺจ วเสน อิจฺฉิตเทสสมฺปตฺติ สิชฺฌตีติ ตุฏฺฐหฏฺโฐ ชจฺจนฺโธ. ตตฺถ ชจฺจนฺโธติอาทิ อุปโมปเมยฺยสํสนฺทนํ. ธมฺมานํ อตฺตลาโภ ปรปฏิพทฺโธติ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ ตโต ปุพฺเพ อวิชฺชมานตฺตา, ปฏิลทฺธตฺตลาภสฺสาปิ ปรปฏิพทฺธเมว อตฺถกิจฺจนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘น สเกน เตเชน อุปฺปชฺชติ, น ตาสุ ตาสุ กิริยาสุ ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. เตสํ นามรูปานํ อญฺญมญฺญํ นิสฺสาย อุปฺปตฺติ วา ปวตฺติ วา น จ น โหตีติ ชจฺจนฺธปีฐสปฺปิอุปมาย สาธิตมตฺถํ นิคเมนฺโต ‘‘อสามคฺคิยํ อเหตูนํ สามคฺคิยมฺปิ อเหตุกภาวาปตฺติโต’’ติ ยถาวุตฺตสฺส เหตุโน อเนกนฺติกภาวํ วิภาเวติ.

然而，各自无能者，如何能在集合时变得有能力呢？（有人诘难说：）“因为在不和合时不是原因的事物，在和合时也必然不是原因。正如各自不能看见的盲人，即使成百上千聚集在一起，也不能看见。”针对这一诘难，（义注）说了“关于这个意义……”等。诸义注师（aṭṭhakathācariyā）举出这个譬喻，是因为即使是尚未成立的意义，也可以通过譬喻来证明。因此经中说：“我将为你作个譬喻，有些智者能通过譬喻了解所说之义。”（《相应部》2.67）“高兴快乐”（tuṭṭhahaṭṭho）是说天生盲人（jaccandho）心想：“我虽不能行眼之所作，却能行足之所作，而你能行眼之所作，因此我们二人合力，便能到达想去的地方”，故而高兴快乐。其中，“天生盲人”等是譬喻与被譬喻者的连接。诸法获得自体是依赖于他者的，这无需多说，因为在此之前它们并不存在。为了表明即使是已经获得自体的法，其作用的实现也仍然是依赖于他者的，所以说了“不是依靠自己的力量生起，也不是在各种行为中运转”。在总结以天生盲人与跛子（pīṭhasappi）的譬喻所证成的“彼等名色相互为缘而有生起或转起，并非不发生”之义时，（义注）阐明了前述“于不和合时为非因者，于和合时亦必为非因”这一理由的非决定性。

ปรธมฺมวสานุวตฺติโนติ ปเรสํ อตฺตโต อญฺเญสํ เหตุปจฺจยสงฺขาตานํ ธมฺมานํ วเสน อนุวตฺตนสีลา. อตฺตทุพฺพลาติ อตฺตนา ทุพฺพลา อสมตฺถา. ปรปจฺจยโตติ ปเรสํ ธมฺมานํ ปจฺจยภาวโต. เอเตน ชนกปจฺจยํ วทติ. เตเนวาห ‘‘ชายเร’’ติ. ปรอารมฺมณโตติ ปเรสํ ธมฺมานํ อารมฺมณภาวโต. เอเตน อุปตฺถมฺภกปจฺจยํ วทติ. ปจฺจยคฺคหณํ วา รูปาเปกฺขํ, อารมฺมณคฺคหณํ นามาเปกฺขํ. ‘‘ปรธมฺเมหี’’ติ อิทํ อารมฺมณปจฺจยานํ วิเสสนํ. ปุริมตฺเถน หิ วุตฺตเมวตฺถํ ปจฺฉิมตฺเถน ปากฏํ กโรติ. ปภาวิตาติ อุปฺปาทิตา.

“随顺他法者”(Paradhammavasānuvattino)是指有随顺他法而转的习性，此他法是异于自身、被称为因缘的法。“自身无力者”(Attadubbalā)是指自身弱小、无能。“依他缘”(Parapaccayato)是指因为他法是其缘。以此说生起缘(janakapaccaya)，因此说“生起”。“所缘他境”(Paraārammaṇato)是指因为他法是其所缘。以此说支持缘(upatthambhakapaccaya)。或者，取“缘”是关于色，取“所缘”是关于名。“依他法”(Paradhammehī)是所缘缘(ārammaṇapaccaya)的限定语。实以前半偈所说之义，由后半偈使其显明。“被影响者”(Pabhāvitā)是指被生起者。

นาวายนฺติกูปมายปิ นามรูปานํ อวสวตฺติตํ วิภาเวตุํ ‘‘ยถาปี’’ติอาทินา ติสฺโส คาถา วุตฺตา. นิสฺสายาติ ปติฏฺฐาย. ยนฺตีติ คจฺฉนฺติ. มนุสฺเส นิสฺสายาติ เนตุภูเต นิยามกกมฺมการกาทิมนุสฺเส อปสฺสาย. น หิ เตสํ อรณคฺคหณลงฺการสณฺฐาปนอุทกุสฺสิญฺจนาทิกิริยาย วินา นาวา อิจฺฉิตเทสํ ปาปุณาติ. อุโภติ อญฺญมญฺญํ นาวํ นิสฺสาย มนุสฺสา, มนุสฺเส นิสฺสาย นาวาติ อตฺโถ.

为了阐明名色的不自主性(avasavattitaṃ)，也通过船与驾船人的譬喻，说了以“譬如”开头的三个偈颂。“依赖”(nissāya)就是“依托”(patiṭṭhāya)。“运行”(yanti)就是“前往”(gacchanti)。“依赖人”(manusse nissāya)是指依赖作为引导者、舵手、作业者等的人。因为若无他们执桨、整理船帆、安置、舀水等作业，船就不能到达想去的地方。“两者”(ubho)的意思是互相依赖：人依赖船，船依赖人。

เอวนฺติ [Pg.367] วุตฺตปฺปกาเรน. นานานเยหีติ ปฐมาทีนํ สตฺตนฺนํ ฌานานํ, เตสํ อุปจารานญฺจ วเสน จุทฺทส อรูปปริคฺคหมุขานิ, จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานํ เตรสนฺนํ ธาตุปริคฺคหมุขานํ ธาตายตนขนฺธมหาภูตวเสน, อิธ วุตฺตานํ อวุตฺตานญฺจ อินฺทฺริยสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ วเสน สมวีสติ รูปปริคฺคหมุขานิ, ตานิ ปจฺเจกํ ‘‘ผสฺโส เวทนา จิตฺต’’นฺติ อิเมสํ สมฺมุขภาเวน อุปฏฺฐิตานํ ติณฺณํ อรูปธมฺมานํ วเสน ติคุณิตานิ สมสฏฺฐิ, จุทฺทส อรูปปริคฺคหมุขานิ, ตานิ จาติ จตุสตฺตติยา นามรูปปริคฺคหนเยหิ เจว สมฺพหุลสุตฺตนฺตรถเคหมุฏฺฐิวีณาเสนารุกฺขทารุยนฺตนฬกลาปิเภริชจฺจนฺธปงฺคุฬนาวามนุสฺสูปมาหิ จ นามรูปปมตฺตตาววตฺถาปนนเยหิ จ. สตฺตสญฺญํ อภิภวิตฺวาติ อนาทิกาลภาวิตํ ขนฺธปญฺจเก อตฺตคาหํ วิกฺขมฺเภตฺวา. นามรูปานํ ยาถาวทสฺสนนฺติ ‘‘อิทํ นามํ, เอตฺตกํ นามํ, น อิโต ภิยฺโย. อิทํ รูปํ, เอตฺตกํ รูปํ, น อิโต ภิยฺโย’’ติ จ เตสํ ลกฺขณสลฺลกฺขณมุเขน ธมฺมมตฺตภาวทสฺสนํ. อตฺตทิฏฺฐิมลวิโสธนโต ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ เวทิตพฺพํ. เอตสฺเสวาติ นามรูปสฺส ยาถาวทสฺสนสฺเสว.

如是：即如前所说。以多种方式：即以初禅等七种禅及其近行定为门，有十四种把握无色法之门；以《四大界分别》中所说的十三种界把握门，以界、处、蕴、大种，以及此处已说和未说的根、谛、缘起法为门，共有二十种色法把握门。这些色法把握门中的每一个，又以“触、受、心”这三种当面现起的无色法为门，乘以三倍，共有六十种。再加上十四种把握无色法之门，总共有七十四种名色把握法。并且也通过许多经中的战车、房屋、拳头、琴、军队、树木、木偶、芦苇束、鼓、天生盲人与跛子、船与人等譬喻，以及确定名色仅仅是名色的方法。超越众生想：即镇伏无始以来于五蕴中熏习的我执。名色的如实知见是：“这是名，名只有这么多，不更多；这是色，色只有这么多，不更多”，以及通过辨识它们的相而见到它们仅仅是法。因其清除我见之垢，当知为见清净。唯此：即唯有名色的如实知见。

ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《见清净的解释》之释义，终。

อิติ อฏฺฐารสมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此为第十八章之释义。

๑๙. กงฺขาวิตรณวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา

19. 度疑清净的解释之释义

ปจฺจยปริคฺคหกถาวณฺณนา

缘摄受论之释义

๖๗๘. อนนฺตรนิทฺทิฏฺฐาย [Pg.368] ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยา วิสยภาเวน ทสฺสิตตฺตา ‘‘เอตสฺเสวา’’ติ วุตฺตํ, น ตทญฺญโต วิเสสนตฺถํ ตทญฺญสฺเสว อภาวโต. อชฺฌตฺตํ วา หิ วิปสฺสนาภินิเวโส โหตุ พหิทฺธา วา, อชฺฌตฺตสิทฺธิยํ ปน ลกฺขณโต สพฺพมฺปิ นามรูปํ อนวเสสโต ปริคฺคหิตเมว โหตีติ. ปจฺจยปริคฺคเหนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. ปจฺจยปริคฺคหเหตุ หิสฺส อทฺธตฺตยกงฺขาวิตรณํ โหตีติ, กรเณ วา เอตํ กรณวจนํ ปจฺจยปริคฺคหสฺส สาธกตมภาวโต กงฺขาวิตรณกิริยาย. ยทา หิสฺส สุปริสุทฺโธ นิชฺชโฏ นิคฺคุมฺโพ ปจฺจยปริคฺคโห สิชฺฌติ, ตทาเนน กงฺขา วิตรียตีติ. วิตริตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา, วิกฺขมฺเภตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน ญาณํ ตถาธิคตํ วสีภาวปฺปตฺตํ ฌานํ วิย โยคิโน สนฺตาเน ปพนฺธวเสน ปวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ฐิตํ ญาณ’’นฺติ.

678. 由于被显示为无间所指的见清净的所缘，所以说“唯此”，不是为了区别于其他，因为没有其他。诚然，无论是对内投入观（vipassanā），还是对外投入观，一旦内在成就，从相上说，一切名色都已被无余地把握。‘以缘把握’（paccayapariggahena）：此处的具格是表原因。因为以缘把握为因，他才能度越对三世的疑惑；或者，此处的具格是表工具，因为缘把握是度疑行为的最有效工具。当他那非常清净、无缠结、无丛林的缘把握成就时，那时他便能度越疑惑。‘度越’（vitaritvā）是超越（atikkamitvā）、镇伏（vikkhambhetvā）的意思。又，该智一旦如是获得，达到自在，便如禅那一般在瑜伽士的相续中相续不断地进行，因此说为‘住立智’。

ตนฺติ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธึ. ตํ สมฺปาเทตุกาโม อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ยาถาวโต ทิฏฺฐํ นามรูปํ ติวิธทุกฺขตาโยคโต โรโค วิย. ปจฺจยา จสฺส โรคสมุฏฺฐานํ วิย อุปฏฺฐหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา นาม…เป… ปริเยสตี’’ติ อาห. สํสารทุกฺขนิมุคฺคสฺส สนฺตานสฺส ตโต วิโมเจตุกามตาวเสน อนุกมฺปิตพฺพตา ลพฺภตีติ ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวเมว ฐิเต ยเทเก วทนฺติ ‘‘อนุกมฺเปตพฺพกุมารกทสฺสเนน ตสฺส มาตาปิตุอาวชฺชนํ อิธ อนุทาหรณํ นิโรเธตพฺพตาย นามรูปสฺส อนุกมฺปิตพฺพตาภาวโต’’ติ, ตทปาหตํ โหติ. อวสฺสญฺเจตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา เวเนยฺยปุคฺคลสนฺตาเน สตฺถุ มหากรุณาปวตฺติ เอว วิจาเรตพฺพา สิยา. มนฺทพุทฺธิตาย มนฺทํ. วุฑฺฒตโรปิ โกจิ มนฺทพุทฺธิ โหตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘กุมาร’’นฺติ วุตฺตํ. โย โกจิ ปฐมวเย วตฺตมาโน ‘‘กุมาโร’’ติ วุจฺจตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ทหร’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมฺปิ โย อาธาวิตฺวา ปริธาวิตฺวา วิจารณโก ตรุณทารโก, โสปิ [Pg.369] ‘‘ทหโร’’ติ วุจฺจตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ ‘‘อุตฺตานเสยฺยก’’นฺติ วุตฺตํ. จตูหิปิ ปเทหิ กรุณายิตพฺพตํเยว ทสฺเสติ. อาปชฺชตีติ กโรติ.

“彼”（taṃ）是指度疑清净。欲成就彼者，便会“到达”（āpajjati），此是其关联。如实所见的名色，由于与三苦相应，故如疾病；而其诸缘则如疾病的根源般现起。为显示此义，故说“犹如……乃至……寻求”。为显示对于沉溺于轮回苦的相续，由于欲使其从中解脱而获得应受悲悯性，故说“又如……”等。即使有人如此说：“通过见到应受悲悯的幼童而令其父母关注，这在此处并非恰当的譬喻，因为名色应被灭尽，故无应受悲悯性”，此说亦被驳斥。此亦必须如是接受，否则就必须审察导师的大悲是如何在所化众生（veneyyapuggala）的相续中生起的。“迟钝”（manda），是因智慧迟钝。即使是年长者也可能智慧迟钝，因此为区别于彼，故说“幼童”（kumāra）。任何处于生命最初阶段者都可被称为“幼童”，因此为区别于彼，故说“幼儿”（dahara）。即使是那些能到处跑动、四处走动的年轻孩子，也可以被称为“幼儿”，因此为排除彼等，故说“仰卧的婴儿”（uttānaseyyaka）。通过这四个词，只是显示了应受悲悯性。“到达”（āpajjati）即是实行。

ยถา ปนสฺส เหตุปจฺจยปริเยสนาปตฺติ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺยติเรกมุเขน อตฺโถ สาธิโต สมฺมเทว สาธิโต โหตีติ อเหตุกภาวํ ตาว ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘น ตาวิทํ นามรูปํ อเหตุก’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ การณมาห ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา. เหตุมนฺตเรน สติ สมฺภเว สพฺพธมฺมานํ เหตุอภาโว สมาโนติ สพฺพสมานตา สิยา, ตถา จ สติ โสตปเทสาทีสุ, พหิทฺธา จ จกฺขุวิญฺญาณาทิเหตุอภาโวติ สพฺพตฺถ, จกฺขาทีนํ อุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ, ปริเภทโต อุทฺธญฺจ เหตุอภาโวติ สพฺพทา จ อนฺธาทีนํ อรูปีนํ, อสญฺญีนญฺจ เหตุอภาโวติ สพฺเพสญฺจ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ภวิตพฺพํ, เหตุอภาวา วิเสสโต ตญฺจ นตฺถีติ อาห ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺเพสญฺจ เอกสทิสภาวาปตฺติโต’’ติ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ ยทิทํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ หี’’ติ. ยตฺตกา โลเก วิเสสา, เตหิ สพฺเพสํ, สพฺพกาลญฺจ ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อาทิ-สทฺเทน วา เตสมฺปิ คหณํ กตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺมา อเหตุกภาเว วิสิฏฺฐตาย อสมฺภโว เอวาติ สพฺพตฺถ เอกสทิสภาวาปตฺติโต, สพฺพทา เอกสทิสภาวาปตฺติโต, สพฺเพสํ เอกสทิสภาวาปตฺติโตติ ปจฺเจกํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เอวํ อเหตุภาเว ปฏิสิทฺเธ วิสมเหตุวาที วเทยฺย ‘‘น อิทํ อเหตุกํ กิญฺจรหิ สเหตุกํ, เกน ปน เหตุนา สเหตุกนฺติ? อิสฺสราทินา’’ติ.

然而，为显示彼禅修者如何陷入寻求因缘之境，故说“彼”（so）等。于此，以反显法（byatirekamukhena）善巧成就其义，故为先驳斥无因之状态，说“此名色并非无因”后，复以“于一切处”（sabbatthā）等句说明其理由。若离因亦能生起，则一切法之无因是相同的，因此应有普遍的相同性。若然，则于耳处等及于外部，眼识等之因的不存在是相同的，故（眼识等）应于一切处生起；于眼等生起之前及毁坏之后，（眼识等）之因的不存在是相同的，故应于一切时生起；对盲者、无色界有情及无想有情，（眼识等）之因的不存在是相同的，故对一切有情，眼识等皆应生起。此皆因无因方面无差别故。然此事不然，故说：“以其于一切处、一切时、及对一切有情，皆会陷入同一状态故。”而“于眼识等中”（cakkhuviññāṇādīsu hi）此句仅为例示。其意趣是：世间有多少差别，彼等（差别）即应为一切有情、于一切时而存在。或者，当知“等”（ādi）字亦已含摄彼等（差别）。是故，于无因之情况下，特殊性绝无可能，故当分别联系理解：“以其于一切处会陷入同一状态故”、“以其于一切时会陷入同一状态故”、“以其对一切有情会陷入同一状态故”。如是，于无因之状态被否定后，不等因论者（visamahetuvādī）或言：“此非无因。然则为何？实是有因。然以何为因？以自在天（Issara）等为因。”

อาทิ-สทฺเทน ปกติปุริสปชาปติกาลาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ, ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘น อิสฺสราทิเหตุก’’นฺติอาทิ. น นามรูปํ อิสฺสราทิเหตุกํ นามรูปโต อญฺญสฺส อนุปลพฺภมานตฺตา อิสฺสรปกติอาทินเมว อภาวโต. ยทิ ปน อสโต อิสฺสราทิโต นามรูปสฺส อุปฺปตฺติ, เอวํ สติ สา เอว สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺเพสํ เอกสทิสตา อาปชฺชติ. อถ นามรูปมตฺตเมว อิสฺสราทิเหตุกํ, นามรูปญฺจ อหุตฺวา สมฺภวนฺตํ, หุตฺวา จ วินสฺสนฺตํ ทิสฺสตีติ อิสฺสราทีหิปิ ตาทิเสหิ ภวิตพฺพํ. ตถา จ ตทปิ สปฺปจฺจยํ สงฺขตเมวาติ ตสฺสาปิ ปจฺจยปริคฺคโห กาตพฺโพ. อถ [Pg.370] ตํ นุปฺปชฺชติ, อเหตุกตา ตสฺส อาปนฺนา. เตนาห ‘‘อเหตุกภาวาปตฺติโต’’ติ.

应知“等”(ādi)字，摄取自性(pakati)、神我(purisa)、生主(pajāpati)、时间(kāla)等。为驳斥彼，故说“非以自在天等为因”等。名色非以自在天(issara)等为因，以于名色之外，无有他物可得故；以自在天、自性等实不存在故。复次，若名色从不存在之自在天等生起，如是，则于一切处、一切时，对一切有情，皆应陷入同一状态。又，若唯名色以自在天等为因，然名色可见其未曾有而生，既有而灭，则自在天等亦应如是。如是，则彼亦为有缘、有为法，故亦应遍知其缘。又，若彼不生，则彼陷入无因。是故说“以其陷入无因之状态故”。

อปิจ น อิสฺสราทิเหตุกํ นามรูปํ. กึ การณํ? กเมน อุปฺปตฺติโต. ยทิ หิ เอวํ นิจฺจํ อิสฺสราทิสญฺญิตํ กมฺมกิเลสินฺทฺริยารมฺมณาทินิรเปกฺขการณมฺปิ สิยา, สพฺเพสํเยว เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติ สิยา, ยตฺตเกหิ ตโต อุปฺปชฺชิตพฺพํ. กสฺมา? การณสฺส สนฺนิหิตภาวโต. ยทิ ปน ตสฺส อิจฺฉาวเสน ตสฺส อุปฺปตฺตึ ปริกปฺเปยฺยุํ, ตาสญฺจ อิจฺฉานํ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติยํ โก วิพนฺโธ. อถ อญฺญมฺปิ กิญฺจิ กมฺมกิเลสินฺทฺริยารมฺมณาทิอเปกฺขิตพฺพํ อตฺถีติ เจ? ตเทว เหตุ การณํ, กิมญฺเญน อทิฏฺฐสามตฺถิเยน ปริกปฺปิเตน ปโยชนํ? ทิฏฺฐญฺหิ กมฺมาทีนํ สามตฺถิยํ ตทญฺญปจฺจยสนฺนิธาเนปิ ตทภาเว อภาวโต. ยถา หิ รูปาโลกมนสิการสนฺนิธาเนปิ จกฺขุโน อภาเว จกฺขุวิญฺญาณสฺส อภาวํ, ภาเว จ ภาวํ ทิสฺวา จกฺขุโน จกฺขุวิญฺญาณุปฺปาทนสมตฺถตา อตฺถีติ วิญฺญายติ. ยถา จ ยฺวายํ ยมกานมฺปิ สมานานํ ชนกชนนีสุกฺกโสณิตาทิพาหิรปจฺจยสมภาเวปิ สตฺตานํ หีนปณีตตาทิวิเสโส ทิสฺสติ, โส จ สสนฺตาเน ตาทิสสฺส อญฺญสฺส เหตุโน อภาวา กมฺมกิเลสเหตุโกติ ตสฺส ตตฺถ สมตฺถตา อตฺถีติ วิญฺญายติ, น เอวมิสฺสราทิกสฺส. การณสฺส หิ ภาวาภาเว ผลสฺส ภาวาภาเวหิ การณสฺส สมตฺถตา วิญฺญาเยยฺย. น จ สนฺนิหิเต ตทการณสฺส นามรูปสฺส อิสฺสราทิเวกลฺเลน กตฺถจิ อนุปฺปตฺติ ทิฏฺฐา, ตสฺมา อการณมิสฺสโร.

此外，名色并非以自在天（Issara）等为因。何以故？因为它是次第生起的。如果真有一个被称为自在天等、不依赖于业、烦恼、根、所缘等的常恒之因，那么所有应从它生起者，都应同时生起。何以故？因为此因恒常现前。再者，如果他们设想其生起是随其意愿，那么这些意愿同时生起又有什么障碍呢？如果说还需要依赖其他的业、烦恼、根、所缘等，那么彼等才是因、是缘，假设一个看不见能力的东西又有什么用呢？因为业等的能力是可见的：即使其他缘已现前，若无彼等，则果不生。例如，即使色、光、作意现前，若无眼根，则无眼识；若有眼根，则有眼识，由此可知眼根具有产生眼识的能力。又如，即使是双胞胎，在父母精血等外部条件相同的情况下，有情之间仍然可见劣等与殊胜等差别；此差别并非来自其相续中其他类似的原因，而是以业与烦恼为因，由此可知业与烦恼具有造成此等差别的能力，而自在天等则无此能力。因为，由因之有无，而有果之有无，由此可知因具有能力。而且，当（名色的）因存在时，从未见到名色会因为缺少自在天等而在任何地方不生起。因此，自在天并非原因。

อถาปิ สคฺโค เอวํ อิสฺสราทิเหตุโก วุจฺเจยฺย, โสปิ สคฺคปฺปกาโร สพฺพกาลํ ตโต นิพฺพตฺเตยฺย. น หิ สนฺนิหิตการณสฺส ผลสฺส อนุปฺปตฺติ ยุตฺตา. นิจฺเจ จ สติ อญฺญนิรเปกฺขการเณ สคฺคสฺส อาทิเยว น ยุตฺโต, ยาว อิสฺสราทิกํ การณํ, ตาว สพฺพสฺส อตฺถิภาวปฺปสงฺคโต. อถาปิ วเทยฺย ‘‘อญฺเญปิ ยถารหํ ปจฺจยา โหนฺติเยว, อิสฺสราทิกมฺปิ เตสํ สหการีการณํ โหตี’’ติ. ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ยทิ ปโร วเทยฺย ‘‘อิธ พุทฺธิปุพฺโพ ภาวานํ รจนาวิเสโส ทิฏฺโฐ, ยถา ตํ ฆฏเคหาทีนํ. อตฺถิ จ อชฺฌตฺติกพาหิรานํ สรีรปทุมาทีนํ รจนาวิเสโส, ตสฺมา เตนาปิ พุทฺธิปุพฺเพน ภวิตพฺพํ. ยสฺส จ โส พุทฺธิปุพฺโพ, โส อิสฺสราทิโก, ตสฺมา เตน นามรูปสญฺญิตสฺส โลกสฺส การเณน ภวิตพฺพ’’นฺติ. ตยิทํ อสิทฺธํ, รจิตา สรีรปทุมาทโยติ [Pg.371] ตตฺเถว อุปฺปนฺนตฺตา. อุปฺปนฺนสฺส หิ สนฺนิเวสวเสน ตถา ตถา ปฏฺฐปนํ ‘‘รจนา’’ติ วุจฺจติ. อเนกนฺติโก จายํ อพุทฺธิปุพฺพสฺสาปิ ทิฏฺฐตฺตา. ทิฏฺโฐ หิ นฺหารุอาทีนํ อคฺคิสํโยเคน รจนาวิเสโส, ตถา วิสุสฺสนฺตานํ ปุพฺพจมฺมาทีนํ. ยทิ ปนายมิสฺสราทิโก ควสฺสชคทฺรภาทีนํ กรีสาวตฺเต ปฏิมหุตํ รเจยฺย, อุมฺมตฺโต วิย วิกฺขิตฺโต สิยา. กิญฺจายํ โลกํ สชฺเชนฺโต อตฺตตฺถํ วา สชฺเชยฺย โลกตฺถํ วา.

又或者，若说“创造”唯由自在天等为因，那么此等创造之相也应恒常从彼生起。实则，因已具备而果不生起，是不合理的。再者，若因是恒常且不依赖他缘的，那么“创造”有开端便不合理；因为只要自在天等因存在，“创造”就会一直存在。若说：“其他诸缘亦各按其位存在，自在天等只是它们的俱生缘。”对此所应说者，已于前文述讫。若他人说：“于此世间，可见诸法有智慧前导的构造之别，如瓶、屋等。于内于外的身体、莲花等亦有构造之别，是故此亦必有智慧前导。而此智慧前导者，即是自在天等。是故彼必为名色世界的因。”此说不能成立，所谓“身体、莲花等是被构造的”，是因为它们就是那样生起的。实则，对于已生起者，通过各种组合方式如此安立，才被称为“构造”。并且此论并非绝对，因为亦可见无智慧前导者。例如，可见筋腱等因与火结合而有构造之别，同样，正在干枯的花、皮革等也是如此。再者，假若这位自在天等，时时刻刻在牛、马、山羊、驴等的粪秽中创造，他岂不像个散乱的疯子吗？再者，此自在天创造世界，是为了自己，还是为了世间？

ตตฺถ จ ยทิ ปุริโม มกฺโข กตกิจฺโจ น สิยา โลเกน สาเธตพฺพสฺส อตฺถิภาวโต. อถ ทุติโย, กสฺมา โลกสฺส อหิตทุกฺขาวหํ ปาปํ นิรยาทึ, ชรามรณาทิญฺจ สชติ? อถ ตทุภยํ อนามสิตฺวา กีฬตฺถํ สชติ. กีฬา จ นาม รติอตฺถา โหติ. วินา กีฬาย รตึ อชานนฺตานํ รติอตฺถญฺจ กีฬมารภนฺโต รติยํ อิสฺสโร อนิสฺสโร สิยา. อถ ปโยชนนิรเปกฺโข, สพฺพกาลํ สเชยฺย, ตสฺส จายํ สชนสมตฺถตา อเหตุกา วา สิยา สเหตุกา วา. อเหตุกา เจ, สพฺเพสํ สิยา สเหตุกา วา. อเหตุกา เจ, สพฺเพสมฺปิ สิยา. อถ สเหตุกา, โส จสฺส เหตุ ปรโต วา สมฺภูโต สิยา อตฺตโต วา. ตตฺถ ปรโต เจ สมฺภูโต, ยทสฺส โส ลทฺโธ, ตสฺสายํ เวยฺยาวจฺจกรสทิโส สิยา. อถ อตฺตโต ตทุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ อยํ กีทิโส โลโก จาติ สพฺพมิทํ อาลุนวิสิณํ อากุลพฺยากุลํ โคยูเถน คตมคฺคสทิสเผณปิณฺฑสมํ อวิมทฺทกฺขมํ อสารํ. ติฏฺฐตุ ปสงฺโค, ยถาธิกตเมว วณฺณยิสฺสาม. ตสฺมาติ ยสฺมา อิทํ นามรูปํ น อเหตุกํ, นาปิ อิสฺสราทิวิสมเหตุกํ, ตสฺมา. เตติ เหตุปจฺจยา.

在此，若是前一情况，那么他（自在天）就不是已办所作者，因为世间还有需要他去完成的事。若是后一情况，那么，他为何要创造给世间带来无益与痛苦的恶，如地狱等，以及衰老与死亡等呢？若不考虑这两种情况，而是为了游戏而创造，那么游戏是为了快乐。若离了游戏就不知道快乐，而为了快乐去游戏，那么他在快乐上就不是自主的了。再者，若他毫无目的地创造，就应当时时刻刻都在创造。他这种创造的能力，是无因的还是有因的？若是无因的，那么一切众生也应有此能力。若是有因的，此因是从他处而来，还是从自身而生？若从他处而来，当他获得此因时，他就如同一个仆人。若从自身而生，那么，在他产生此能力之前，他自己是什么样子？世界又是什么样子？这一切论证都支离破碎、混乱纠结，如同牛群走过的路，如同泡沫团，经不起推敲，毫无实质。且不论此节外生枝，我们将只依所论述的主题来解说。因此，因为这名色不是无因的，也不是由自在天(issara)等不等因所致，所以（经中说）：“彼等是因缘”。

๖๗๙. โอฬาริกตฺตา, สุปากฏตฺตา จ รูปสฺส ปจฺจยปริคฺคโห สุกโรติ ‘‘อิมสฺส ตาว รูปกายสฺสา’’ติอาทินา ปฐมํ ตสฺส ปจฺจยปริคฺคหวิธึ อารภติ. ตตฺถ ยถา นามรูปสฺส ปจฺจยปริคฺคโห อเหตุวิสมเหตุวาทนิวตฺติยา โหติ, เอวํ นิพฺพิทาวิราคาวหภาเวน ตตฺถ อภิรตินิวตฺติยาปิ อิจฺฉิตพฺโพติ ตํ คพฺภเสยฺยกวเสน ทสฺเสนฺโต นิพฺพตฺตฏฺฐานสฺส สุจิภาวปฏิเสธนมุเขน อสุจิภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘อยํ กาโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปลาทีนิ อสุจิฏฺฐาเน นิพฺพตฺตานิปิ [Pg.372] สยํ สุจิสมฺมตาเนวาติ ตํทสฺสนตฺถํ อพฺภนฺตรคฺคหณํ. เตนาห ภควา –

679. 由于色法粗显且极明显，把握其因缘较为容易，因此首先以“此色身”等语开始，阐述把握其因缘的方法。于此，把握名色之因缘，是为了去除无因论与不等因论；同样，也应希求它能以带来厌离和离贪的方式，来去除对名色的贪爱。因此，为了以处于母胎者为例来说明，通过否定其生处的清净来阐明其不净，故而说了“此身”等。于此，譬如青莲花(uppala)等虽然生于不净之处，其自身却被认为是清净的。为了说明此义，故而提及“阿邦答勒”(abbhantara)。因此，世尊(bhagavā)说：

‘‘ยถา สงฺการธานสฺมึ, อุชฺฌิตสฺมึ มหาปเถ;

ปทุมํ ตตฺถ ชาเยถ, สุจิคนฺธํ มโนรม’’นฺติ. (ธ. ป. ๕๘);

“犹如在大道上被丢弃的垃圾堆中，能生出清净芳香、悦人心意的莲花。”

‘‘นิพฺพตฺตตี’’ติ อิทํ มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ รูปกายสฺส นิพฺพตฺตนสามญฺญโต คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปฐมาภินิพฺพตฺติมตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา อาหารสฺส อุปตฺถมฺภกปจฺจยตาวจนํ, อุทรปฏลสฺส ปจฺฉโต กรณาทิวจนํ, ทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูลตาวจนญฺจ สมตฺถิตํ โหติ. เอวมวฏฺฐิเต ยเทกจฺเจหิ ปิฏฺฐิโต, ปุรโต จ กรณํ กึ สิยา ปฏิสนฺธิกาเลติอาทิ วุตฺตํ, ตํ อปาหตํ โหติ. ‘‘นิพฺพตฺตกตฺตา’’ติ อิมินา พีชํ วิย องฺกุรสฺส อวิชฺชาทโย รูปกายสฺส อสาธารณการณตาย เหตูติ ทสฺเสติ. ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺตา’’ติ อิมินา ปน องฺกุรสฺส ปถวีสลิลปาริสิอาทโย วิย อาหาโร สาธารณการณตาย ปจฺจโยติ ทสฺเสติ.

所谓“生起”(nibbattati)，这是就母胎中于结生与生命期色身的普遍生起而说，并非仅指最初的生起。如此一来，食物作为支持缘的说法、腹膜在后等的说法，以及恶臭、可厌、可憎的说法，便得以成立。如此确立后，一些人所说“于结生时，如何会有背向、面向呢”等诘难，即被驳斥。以“作为生起者”(nibbattakattā)显示：无明等如同种子之于嫩芽，因其为不共因(asādhāraṇakāraṇa)而是色身之“因”(hetu)。而以“作为支持者”(upatthambhakattā)显示：食物如同大地、水、阳光等之于嫩芽，因其为俱有因(sādhāraṇakāraṇa)而是“缘”(paccaya)。

ปญฺจ ธมฺมา เหตุปจฺจยาติ อวิชฺชาทโย ปญฺจ ธมฺมา ยถารหํ เหตุ จ ปจฺจโย จาติ อตฺโถ. ภเวสุ วิชฺชมานโทสปฏิจฺฉาทนปตฺถนา ทฬฺหคฺคาหภาเวน สงฺขารภวานํ เหตุภูตา ชนกสหายตาย ภวนิกนฺติ ตํสหชาตอาสนฺนการณตฺตา อภิสงฺขาริกา, อปสฺสยภูตา จาติ ‘‘มาตา วิย ทารกสฺส อุปนิสฺสยา’’ติ วุตฺตา. ยถา ปิตุ ชนิตสุกฺเก ปุตฺตสฺส อุปฺปตฺตีติ ปิตา ชนโก, เอวํ กมฺมํ สตฺตสฺส อุปฺปาทกตฺตา ชนกํ วุตฺตํ. ยถา ธาติ ชาตสฺส ทารกสฺส โปสนวเสน สนฺธาริกา, เอวํ อาหาโร อุปฺปนฺนสฺส กายสฺสาติ สนฺธารโก วุตฺโต.

所谓“五法为因缘”(pañca dhammā hetupaccayā)，意指无明等五法，各如其分，既是因(hetu)也是缘(paccaya)。(无明、爱、取)由于覆藏诸有中存在的过患、加以欲求及坚固执取，而成为行与有之因；又作为生起者(业)的助伴，且有爱(bhavanikanti)是与彼(爱)俱生的近因，故为造作者(abhisaṅkhārikā)，亦为依止处(apassayabhūtā)，因此说“如母为子之依止(upanissaya)”。如同儿子从父亲所生之精液中出生，故父为生者(janaka)；同样地，业因能令有情出生，故说为生者。如同乳母通过养育来维持已生的孩子，故为维持者(sandhārikā)；同样地，食物维持已生的身体，故说为维持者(sandhārako)。

กามญฺเจตฺถ อวิชฺชาทโย นามกายสฺสาปิ ปจฺจโย, ปการนฺตเรน ปน ตสฺส ปากฏํ ปจฺจยปริคฺคหวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ จกฺขุญฺจาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อาวชฺชนาทิอชฺฌตฺตํ สพฺพํ ปจฺจยชาตํ สงฺคณฺหาติ. รูเป จาติ ปน จ-สทฺเทน ยถา พหุลํ พาหิรรูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย, เอวํ อญฺญมฺปิ พาหิรํ ปจฺจยชาตํ สงฺคณฺหาติ. ปฏิจฺจาติ ปจฺจยภูตํ [Pg.373] ลทฺธาติ อตฺโถ. เตน จกฺขุสฺส นิสฺสยปุเรชาตอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน, รูปสฺส อารมฺมณปุเรชาตอตฺถิอวิคตวเสน, อิตเรสญฺจ สงฺคหิตานํ อนนฺตราทิสหชาตาทิวเสน ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. วจนเภเท ปน การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อาทิ-สทฺเทน จ ผสฺสาทีนํ วิย สหปจฺจเยหิ โสตวิญฺญาณาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ ‘‘ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส’’ติอาทิปาฐสฺส (ม. นิ. ๑.๒๐๔; ๓.๔๒๑, ๔๒๕-๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) วิย ‘‘โสตญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทิปาฐสฺส สงฺคหิตตฺตา. เอวํ สมฺมสนุปคํ สพฺพํ นามํ สหปจฺจเยน สงฺคหิตํ โหติ. เตนาห ‘‘นามกายสฺส ปจฺจยปริคฺคหํ กโรตี’’ติ.

诚然，于此，无明等也是名身的缘，但是为了以另一种方式来显示其清晰的缘之把握法，所以说了“缘于眼与……”等。其中“眼”之后的“与”字是集合的意思。它由此涵盖了眼识的转向(āvajjana)等一切内在的缘。同样，“于色”之后的“与”字，则如许多外在色法是眼识的所缘缘一样，也涵盖了其他外在的缘。“缘于”的意思是“获得了已成为缘者”。由此显示：眼是以依止、前生、根、不相应、有、不离的方式为缘；色是以所缘、前生、有、不离的方式为缘；其余所包含的法则是以无间等、俱生等的方式为缘。文句变化的理由已在前面说过。通过“等”字，应当理解为也包含了耳识等及其诸缘（如触等），因为这就像被“三事和合是触”等文句所包含一样，也被“缘于耳与……”等文句所包含。这样，所有进入观照的名法都连同其诸缘被包含。因此说“进行对名身的缘之把握”。

ปวตฺตึ ทิสฺวาติ เอตรหิ ปวตฺตึ ทิสฺวา. เอวนฺติ อิมินา น เกวลํ สปฺปจฺจยตามตฺตเมว ปจฺจามฏฺฐํ, อถ โข ยาทิเสหิ ปจฺจเยหิ เอตรหิ ปวตฺตติ, ตาทิเสหิ อวิชฺชาทิปจฺจเยเหว อตีเตปิ ปวตฺติตฺถาติ ปจฺจยสทิสตาปิ ปจฺจามฏฺฐาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“见现行”，是指现在见到现行。而“如是”一词，不仅把握了（现在）只是有缘的状态，更应理解为：它也把握了诸缘的相似性，即：现在以何种缘而转起，过去也是以无明等同样的缘而转起。

๖๘๐. ปุพฺพนฺตนฺติ อตีตํ ขนฺธปฺปพนฺธโกฏฺฐาสํ. อารพฺภาติ อุทฺทิสฺส. อโหสึ นุ โข, น นุ โข อโหสินฺติ สสฺสตาการํ, อธิจฺจสมุปฺปตฺติอาการญฺจ นิสฺสาย อตีเต อตฺตโน วิชฺชมานตํ, อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. กึ นุ โข อโหสินฺติ ชาติลิงฺคูปปตฺติโย นิสฺสาย ‘‘ขตฺติโย นุ โข อโหสึ, พฺราหฺมณาทีสุ คหฏฺฐาทีสุ เทวาทีสุ อญฺญตโร นุ โข’’ติ กงฺขติ. กถํ นุ โขติ สณฺฐานาการํ นิสฺสาย ‘‘ทีโฆ นุ โข อโหสึ, รสฺสโอทาตกาฬปมาณิกอปฺปมาณิกาทีนมฺปิ อญฺญตโร’’ติ กงฺขติ. อิสฺสรนิมฺมานาทึ นิสฺสาย ‘‘เกน นุ โข ปกาเรน อโหสิ’’นฺติ นิพฺพตฺตาการโต กงฺขตีติ จ วทนฺติ. กึ หุตฺวา กึ อโหสินฺติ ชาติอาทึ นิสฺสาย ‘‘ขตฺติโย หุตฺวา นุ โข พฺราหฺมโณ อโหสึ…เป… เทโว หุตฺวา นุ โข มนุสฺโส อโหสิ’’นฺติ อตฺตโน อปราปรุปฺปตฺตึ กงฺขติ. สพฺพตฺเถว จ อทฺธานนฺติ กาลาธิวจนํ. ภวิสฺสามิ นุ โขติ สสฺสตาการํ, อุจฺเฉทาการญฺจ นิสฺสาย อนาคเต อตฺตโน วิชฺชมานตํ, อวิชฺชมานตญฺจ กงฺขติ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว. เอตรหิ วา ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานนฺติ อิทานิ วา ปฏิสนฺธิมาทึ กตฺวา จุติปริยนฺตํ สพฺพมฺปิ วตฺตมานกาลํ. อชฺฌตฺตํ กถํกถี โหตีติ อตฺตโน ขนฺเธสุ วิจิกิจฺฉา โหติ. อหํ นุ โขสฺมีติ อตฺตโน อตฺถิภาวํ กงฺขติ. อยุตฺตํ [Pg.374] ปเนตนฺติ. ยุตฺตํ อยุตฺตนฺติ กา เอตฺถ จินฺตา. อุมฺมตฺตโก วิย หิ พาลปุถุชฺชโน. โน นุ โขสฺมีติ อตฺตโน นตฺถิภาวํ กงฺขติ. กึ นุ โขสฺมีติ ขตฺติโยว สมาโน อตฺตโน ขตฺติยภาวํ กงฺขติ. เอส นโย เสเสสุ. กถํ นุ โขสฺมินฺติ วุตฺตนยเมว. เกวลญฺเหตฺถ ‘‘อพฺภนฺตเร ชีโว นาม อตฺถี’’ติ คเหตฺวา ตสฺส ทีฆาทิภาวํ กงฺขนฺโต ‘‘กถํ นุ โขสฺมิ’’นฺติ กงฺขตีติ เวทิตพฺโพ. ปจฺจุปฺปนฺนํ ปน อตฺตโน สรีรสณฺฐานํ อชานนฺโต นาม นตฺถิ. กุโต อาคโต, โส กุหึ คามี ภวิสฺสตีติ อตฺตภาวสฺส อาคติคติฏฺฐานํ กงฺขติ. สา สพฺพาปิ ปหียตีติ สา ยถาวุตฺตา โสฬสวิธาปิ วิจิกิจฺฉา วิกฺขมฺภนวเสน ปหียติ.

680. “‘过去’（pubbanta）是指过去的蕴相续的部分。‘关于’（ārabbha）即针对。‘我过去存在吗？我过去不存在吗？’这是基于常见和无因发生见，对过去自我的存在与否生起疑惑。‘我过去是什么？’这是针对种姓、特征与再生，疑惑‘我过去是刹帝利吗？还是婆罗门等、在家众等或天神等中的某一种呢？’‘我过去是怎样的？’这是针对形态特征，疑惑‘我过去是高大、矮小、肤色白皙或黝黑、身形匀称或不匀称等中的哪一种？’有人说这是基于大自在天（Issara）创造等概念，疑惑‘我以何种方式存在’，即对生成形态的困惑。‘曾是什么，后来成了什么？’是针对种姓等，疑惑‘我由刹帝利转生为婆罗门……由天神转生为人吗’等对自身连续转世的困惑。在所有这些情况中，‘时’（addhāna）都是时间的名称。‘我将来会存在吗？我将来不会存在吗？’这是基于常见与断见，对未来自我的存在与否生起疑惑。其余与上述相同。‘现在’即从结生（paṭisandhi）开始到死（cuti）为止的所有现在时间。‘于内犹豫不定’即对自身的蕴存疑。‘我是吗？’是对自身存在的疑惑。但这并不恰当——于此何必思虑？愚痴的凡夫犹如疯子。‘我不是吗？’是对自身不存在的疑惑。‘我是什么？’身为刹帝利却对自身刹帝利身份存疑，其余类推。‘我是怎样的？’——须知此处唯有执著‘在阿邦答勒（abbhantara）有一个名为“命”（jīva）的东西’的人，才会对其长短等形态产生‘我是怎样的？’的疑惑。现实中无人不知自己当下的身体形态。‘从何处来？将往何处去？’是对个体的来去之处的困惑。‘这一切都被舍断’——如前所述的十六种疑惑，都以镇伏的方式被舍断。

๖๘๑. กุสลาทิเภทโต สพฺพปฺปการสฺสาปิ นามสฺส สาธารโณ ปจฺจโยติ, ตโต ปวตฺติโต มนสิการาทิโก กุสลาทิเภทโต สพฺพปฺปการสฺสาปิ นามสฺส อสาธารโณ ปจฺจโยติ จ โยเชตพฺพํ. กุสลาทิเภทโตติ กุสลากุสลวิปากกิริยเภทโต. ตสฺสาปิ โสมนสฺสสหคตาทิอญฺญตรเภทวเสน สพฺพปฺปการสฺสาปิ. ยํ เอกนฺตโต ฉทฺวาริกํ, ตมฺปิ ฉทฺวารคฺคหเณเนว คหิตํ ยถา ฉฏฺฐารมฺมณํ ฉฬารมฺมณคฺคหเณนาติปิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพปฺปการสฺสาปี’’ติ. ตโตติ จกฺขุรูปาทิโต. มนสิการาทิโกติ โยนิโสมนสิการอโยนิโสมนสิการาทิโก, กมฺมภวงฺคาทิโก จ. กามญฺเจตฺถ ทฺวารจฺฉกฺกโยนิโสมนสิการาทิวเสน นามสฺเสว สาธารโณ, อสาธารโณ จ ปจฺจโย วุตฺโต, ตํ ปน อวิเสสวเสน วุตฺตํ. วิเสสโต ปน กมฺมํ วิปากนามสฺส, กมฺมสมุฏฺฐานรูปานญฺจ จิตฺตํ เจตสิกนามสฺส, จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานญฺจ สาธารโณ ปจฺจโย, ยถาวุตฺตสฺเสว จ นามสฺส, รูปสฺส จ ตทญฺญนามรูปาเปกฺขาย อสาธารโณ ปจฺจโย. ตถา สภาโค, อุตุสภาโค จ อาหาโร ตํสมุฏฺฐานรูปานํ สาธารโณ ปจฺจโย, ตทญฺญาเปกฺขาย อสาธารโณติ รูปสฺสาปิ สาธารโณ, อสาธารโณ จ ปจฺจโย ยถารหํ นิทฺธาเรตพฺโพ. ปจฺจยปริคฺคโห นาม อนธิคตารหตฺเตน กาตพฺโพติ ตทเปกฺขาย ‘‘โยนิโสมนสิการสทฺธมฺมสฺสวนาทิโก กุสลสฺเสวา’’ติ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน สปฺปุริสูปนิสฺสยสฺส, จตุนฺนมฺปิ วา สมฺปตฺติจกฺกานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วิปรีโต อกุสลสฺสาติ วจนโต ยถา โยนิโสมนสิการาทิวิปรีโต อกุสลสฺเสว [Pg.375] ปจฺจโย, ตถา โยนิโสมนสิการาทิ กุสลสฺเสว ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. ยสฺส วา กุสลํ สมฺภวติ, อกุสลํ สมฺภวติ, กุสลากุสลานิ วา, ตสฺสาติ อตฺถสิทฺธเมตํ. กมฺมาทิโกติ อาทิ-สทฺเทน อวิชฺชาทโย วิย คติกาลาทโยปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ภวงฺคาทิโกติ ภวงฺคสนฺตีรณปริตฺตกิริยารหตฺตาทิโก. ตตฺถ ภวงฺคํ ปญฺจทฺวารมโนทฺวาราวชฺชนกิริยานํ, สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนสฺส, ปริตฺตกิริยา ยถารหํ ปริตฺตมหคฺคตกิริยานํ, อรหตฺตํ อาวชฺชนวชฺชานํ สพฺพกิริยานํ ปจฺจโยติ เวทิตพฺพํ.

681. 应当这样连结：就依善等差别而有的一切名法而言，有其共同缘；而从彼生起的作意等，则是这些名法的非共同缘。所谓“善等差别”，即善、不善、异熟、唯作的差别。即使就其伴随喜悦等任何一种差别而言，也属一切种类。凡是完全属于六门的，也由“六门”一词所摄，犹如第六所缘被“六所缘”一词所摄，因此说“一切种类的”。“从彼”即从眼、色等。“作意等”即如理作意、不如理作意等，以及业、有分等。虽然此处依六门、如理作意等而说名法的共同缘与非共同缘，但这是概括而言。具体来说，业是异熟名和业生色的共同缘；心是心所名和心生色的共同缘；而对于如前所述的名和色，相对于其他名色而言，是非共同缘。同样，适宜的时节与适宜的食，是时节、食所生色的共同缘；相对于其他色而言，则为非共同缘。如是，色法的共同缘与非共同缘也应如理确定。“缘的把握”应由尚未证得阿罗汉果者所作，因此说“如理作意、听闻正法等只是善的缘”。应知“等”字摄入亲近善士，或四种成就轮。“与此相反的是不善的缘”，其义为：正如与如理作意等相反的是不善的缘，同样，如理作意等只是善的缘。或者，对于能生起善、能生起不善、或能生起善与不善者，此义自明。“业等”：应知“等”字摄入如无明等的趣、时等。“有分等”即有分、推度、小唯作、阿罗汉果等。其中，有分是五门转向和意门转向唯作的缘；推度是确定的缘；小唯作相应地是小唯作和广大唯作的缘；阿罗汉果是除了转向之外的一切唯作的缘，应如是了知。

กมฺมนฺติ เจตนาว อธิปฺเปตา, สา จ โข กุสลากุสลา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กุสลากุสลเจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ, กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๗). น จิตฺตํ วิย สสมฺปยุตฺตา. จิตฺตญฺเหตฺถ สสมฺปยุตฺตํ อธิปฺเปตํ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ, ตํสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑). ตตฺถาติ เตสุ กมฺมาทีสุ รูปชนกปจฺจเยสุ. อตีตโต เอว กมฺมโต ผลํ อุปฺปชฺชติ, น วตฺตมานโตติ วุตฺตํ ‘‘กมฺมํ อตีตเมว กมฺมสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส ปจฺจโย’’ติ. ยทิ หิ ปจฺจุปฺปนฺนโต กมฺมโต ผลํ อุปฺปชฺเชยฺย, อายูหนกฺขเณ เอว ผเลน อุปฺปชฺชิตพฺพํ ภเวยฺย, น จ ตํ ทิฏฺฐมิจฺฉิตํ วา. น หิ โลเก กุทาจนํ กริยมานเมว กมฺมํ ผลํ เทนฺตํ ทิฏฺฐํ, ตถารูโป วา อาคโม อตฺถีติ. นนุ จ อิทมปิ น ทิฏฺฐํ, ยํ วินฏฺฐโต เหตุโต ผลํ อุปฺปชฺชมานํ, มโต วา กุกฺกุโฏ วสฺสนฺโตติ? สจฺจมทิฏฺฐํ รูปธมฺมานํ ปพนฺธวิจฺเฉเท, อิทํ ปน อรูปํ ปพนฺโธปิ อตฺถีติ อุปมา น สํสนฺทติ. กมฺมโต หิ อตีตโต เอว กมฺมสฺส กตตฺตา, อุปจิตตฺตา จ ผลํ อุปฺปชฺชติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติอาทิ (ธ. ส. ๔๓๑). ยสฺมา อนนฺตราทิปจฺจยลาภโต อุปฺปาทกฺขเณ เอว จิตฺตสฺส พลวตา, ตสฺมา ตํ อุปฺปชฺชมานเมว รูปํ ชเนตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ. รูปสฺส ปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา ปน รูปสฺส ฐิติกฺขเณ พลวตา ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยลาภโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุตุอาหารา…เป… โหนฺตี’’ติ, พาหิรํ อุตุํ, อาหารญฺจ ปจฺจยํ ลภิตฺวา อตฺตโน ฐิติกฺขเณ อุตุอาหารา รูปํ ชเนนฺตีติ อตฺโถ.

“业”(Kamma)意指思(cetanā)，而它有善与不善。如是说：“善与不善思是异熟(vipāka)蕴和业生色(kaṭattārūpa)的业缘(kammapaccaya)。”它不像心那样与其相应法（同时作为缘）。此处，心意指与其相应法（一起作为缘），如“因是因相应法及彼等所生起的色的因缘(hetupaccaya)”等语所示。“于彼等中”即于业等生色之缘中。果只从业已过去时而非现在时生起，故说：“唯有过去的业才是业生色(kammasamuṭṭhānassa rūpassa)的缘。”如果果从业现在时生起，那么在造作的刹那，果就应生起，但此非所见亦非所欲。在世间，从未见过正在造作的业就产生果，亦无如是圣教。难道也未曾见过从已坏灭的因生起果吗？或者死鸡会啼叫吗？确实，在色法的相续中断时未曾见过（果生起），但此（业）是无色法，其相续是存在的，故此譬喻不相应。果从业已过去时生起，是因为业已被造作、被积集。如是说：“因欲界善业已被造作、被积集，故异熟眼识生起。”因为心在生起刹那，由获得无间缘(anantara-paccaya)等缘而有力，所以它在生起的同时即产生色，故说“心在生起时是心生色(cittasamuṭṭhāna)的缘”。“是色的缘”，这是关联。又因为色法在住立刹那，由获得后生缘(pacchājāta-paccaya)等缘而有力，故说“时节(utu)、食(āhāra)……是缘”，其义为：时节与食获得外在的时节与食为缘，在自己的住立刹那产生色。

เอวนฺติ [Pg.376] ‘‘สาธารณาสาธารณวเสนา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน.

“如是”，即以“依共同与非共同”等所说的方式。

๖๘๒. สงฺขารานนฺติ สงฺขตสงฺขารานํ. ภงฺคนฺติ มรณํ. ชรามรณํ นาม ชาติยา สตีติอาทิ ผลทสฺสนานุปุพฺพิยา เหตุทสฺสนกฺกเมน นามรูปสฺส ปจฺจยปริคฺคโห สุกโรติ กตฺวา ทสฺสิโต. ตตฺถ ภเว สตีติ กมฺมภเว สติ.

682. “诸行”即有为行(saṅkhatasaṅkhāra)。“坏灭”即死亡。“有生则有老死”等法，是为通过次第观察果与次第观察因，能轻易把握名色之缘而开示。其中，“有有时”即有业有(kammabhava)时。

๖๘๓. ปุพฺเพ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิตอนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสนาติ ปริโยสานโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมนเยน อาทิปาปนวเสน วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิตอนุโลมปฏิจฺจสมุปฺปาทวเสน. ‘‘อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๔) หิ ปฏิโลมวเสน ทสฺสิเต ปจฺจยากาเร ‘‘ยสฺส อภาวา ยสฺส อภาโว, โส ตสฺส ปจฺจโย’’ติ พฺยติเรกโต, อนฺวยโต จ นามรูปสฺส ปจฺจยปริคฺคโห สุกโรติ.

683. “依先前已详示的顺缘起(anulomapaṭiccasamuppāda)”是指依从结尾开始，以逆序方式到达开端而详示的顺缘起。因为通过“无生则无老死”等(相应部2.4)以逆序方式开示的缘法，以“无彼则无此，彼是此之缘”的否定(byatireka)和肯定(anvaya)方式，能轻易地把握名色之缘。

๖๘๔. ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโหติอาทิ วุตฺตตฺถเมว. กมฺมสหายตฺตา กิเลสวฏฺฏํ กมฺมวฏฺเฏ ปกฺขิตฺวา วุตฺตํ ‘‘กมฺมวฏฺฏวิปากวฏฺฏวเสนา’’ติ.

684. “于前业有(purimakammabhavasmiṃ)中的痴”等，其义已如前述。因为烦恼轮转(kilesavaṭṭa)是业轮(kammavaṭṭa)的助伴，故将烦恼轮转纳入业轮中，而说“依业轮与异熟轮(vipākavaṭṭa)”。

๖๘๕. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, ตตฺถ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. ปจฺจุปฺปนฺนภวโต อนนฺตรํ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ. อปราปริยาเยติ ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรานาคตโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเต. อโหสิกมฺมนฺติ อโหสิ เอว กมฺมํ, น ตสฺส วิปาโก อโหสิ, ‘‘อตฺถิ, ภวิสฺสติ วา’’ติ เอวํ วตฺตพฺพกมฺมํ. ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, ปจฺจยวิเสเสน ปฏิลทฺธวิเสสตาย จ พลวภาวํ ปตฺตา ตาทิสสฺส ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส วเสน สาติสยา หุตฺวา ปวตฺตา ปฐมชวนเจตนา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลทายินี ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา นาม. สา หิ วุตฺตากาเรน พลวติ ชวนสนฺตาเน คุณวิเสสยุตฺเตสุ อุปการาปการวสปฺปวตฺติยา, อาเสวนาลาเภน อปฺปวิปากตาย จ ปฐมชวนเจตนา อิตรทฺวยํ วิย ปวตฺตสนฺตานุปรมาเปกฺขํ, โอกาสลาภาเปกฺขญฺจ กมฺมํ น โหตีติ อิเธว ปุปฺผมตฺตํ วิย ปวตฺติวิปากมตฺตํ ผลํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตนฺติ กมฺมสฺส วิปากทานํ นาม อุปธิปโยคาทิปจฺจยนฺตรสมวาเยเนว โหตีติ ตทภาวโต [Pg.377] ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ทาตุํ อสกฺโกนฺตํ. อตฺถสาธิกาติ ทานาทิปาณาติปาตาทิอตฺถสฺส นิปฺผาทิกา. กา ปน สาติ อาห ‘‘สตฺตมชวนเจตนา’’ติ. สา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วุตฺตนเยน ปฏิลทฺธวิเสสา, ปุริมชวนเจตนาหิ ลทฺธาเสวนา จ สมานา อนนฺตรตฺตภาเว วิปากทายินี อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ‘‘สติ สํสารปฺปวตฺติยา’’ติ อิมินา อสติ สํสารปฺปวตฺติยํ อโหสิกมฺมปกฺเข ติฏฺฐติ วิปจฺจโนกาสสฺส อภาวโตติ ทีเปติ.

685. 现法（diṭṭhadhamma）被称为当下存在的自体，于此中应受果报的业称为现法受业（diṭṭhadhammavedanīya）。紧随现生之后应受果报的业称为次生受业（upapajjavedanīya）。“在其他时期”（aparāpariyāya）是指在现生与次生之外的其他自体轮转中。“无效业”（ahosikamma）是指业曾有，而其果报未曾有、现在无、未来亦无。由于未被对治法所压倒，并因特殊助缘而获得力量，凭借这样的先前行而变得特别强盛的第一速行思（paṭhamajavanacetanā），在当生即能给予果报，故名现法受业。因为它以上述方式而强有力，在对具德者行助益或损害时，由于未得重复修习而果报微弱，所以第一速行思不像其他二者，无需等待相续结束及机会，就在此生中，如花朵般仅给出当下的果报。同样，“不能”是指业的果报成熟，需要生存依附等其他助缘的和合，若缺少这些，便不能在当生给予果报。“能成其事”是指能完成布施或杀生等事。问：“是哪个呢？”答：“第七速行思（sattamajavanacetanā）”。此决断思，以上述方式获得特殊力量，且已从之前的速行思获得重复，故能在紧接的生命中给予果报，名为次生受业。“于轮回流转存在时”此句显示，若轮回流转不存在，则（业）因无成熟之机而归于无效业一类。

๖๘๖. ยํ ครุกนฺติ ยํ อกุสลํ มหาสาวชฺชํ, กุสลํ มหานุภาวํ กมฺมํ. ยํ พหุลนฺติ ยํ พหุลํ อภิณฺหโส กตํ สมาเสวิตํ. มรณกาเล อนุสฺสริตนฺติ ปริพฺยตฺตภาเวน มรณสฺส อาสนฺนกาเล อนุสฺสริตํ. อาสนฺนกาเล กเต วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ หิ วุตฺตํ. ‘‘ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวน’’นฺติ อิมินา ‘‘ยํ พหุล’’นฺติ วุตฺตกมฺมโต วิเสเสติ. ตถา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ นิวตฺเตติ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนานุชานนโต. ปฏิสนฺธิชนกวเสน หิ ครุกาทิกมฺมจตุกฺกํ วุตฺตํ.

686. 所谓重业，是指不善的大过失业，或是有大威力的善业。所谓串习业，是指经常不断地造作、重复修习的业。所谓临死忆念业，是指在临死时清楚忆起的业。对于临死时才造作的业，则更不必说。通过“一再获得修习”此句，具体说明了被称为“串习”的业。同样，由于（此分类）允许牵引结生，故排除了现法受业。实际上，重业等四种业是从能产生结生的角度而说的。

ตตฺถ ครุกํ สพฺพปฐมํ วิปจฺจติ. ตถา หิ ตํ ครุกนฺติ วุตฺตํ. ครุเก อสติ พหุลีกตํ, ตสฺมึ อสติ อาสนฺนํ, ตสฺมิมฺปิ อสติ ‘‘กฏตฺตา วา ปนา’’ติ วุตฺตํ ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิปจฺจติ. พหุลาสนฺนปุพฺพกเตสุ จ พลาพลํ วา ชานิตพฺพํ, ปาปโต ปาปนฺตรํ, กลฺยาณญฺจ, กลฺยาณโต จ กลฺยาณนฺตรํ, ปาปญฺจ, พหุลีกตโต จ มหโต จ ปุพฺพกตาทิ, อปฺปญฺจ. พหุลานุสฺสรเณน วิปฺปฏิสาราทิชนนโต ปฏิปกฺขสฺส อปริปุณฺณตาย อารทฺธวิปากสฺส กมฺมสฺส, กมฺมเสสสฺส วา อปราปริยาเย เวทนียสฺส อปริกฺขีณตาย สนฺตติยา ปริณามวิเสสโตติ เตหิ เตหิ การเณหิ อาหิตพลํ ปฐมํ วิปจฺจติ. มหานารทกสฺสปชาตเก วิเทหรญฺโญ เสนาปติ อลาโต, พีชโก ทาโส, ราชกญฺญา รุจา จ เอตฺถ นิทสฺสนํ. ตถา หิ วุตฺตํ ภควตา –

其中，重业最先成熟。正因如此，它才被称为重业。若无重业，则串习业成熟；若无串习业，则临死业成熟；若连此也无，则如所说“或因已作”，即过去生中所造之业成熟。在串习业、临死业及已作业中，也应了知其力的强弱：恶业之中，有另一恶业或善业（更强）；善业之中，亦有另一善业或恶业（更强）；串习业、大业、已作业等，与小业之间，亦有强弱之分。由于常常忆念而生起追悔等，由于对治法不圆满，由于已开始产生果报的业，或由于应在后后时感受的剩余之业尚未穷尽，或由于心相续的特殊转变等种种原因，已积聚力量的业会先成熟。在大那罗达迦叶本生(Mahānāradakassapajātake)中，威德哈(Videha)王的将军阿拉塔(Alāta)、奴隶毕加(Bījaka)、王女卢佳(Rucā)即是此例。正如世尊所说：

‘‘ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตี…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ[Pg.378], มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. ยญฺจ โข โส อิธ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺช วา อปเร วา ปริยาเย.

“阿难，于此，有一类人是杀生者……乃至……是邪见者，他身坏命终后，投生于苦界、恶趣、堕处、地狱。这或是因为他过去造作了应感苦报的恶业，或是因为他后来造作了应感苦报的恶业，或是因为他在临死时完全受持了邪见。因此，他身坏命终后，投生于苦界、恶趣、堕处、地狱。而他于此生是杀生者……乃至……是邪见者，他或于现法中，或于次生中，或于其他时期中感受其果报。”

‘‘ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตี…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ, มรณกาเล วาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. ยญฺจ โข โส อิธ ปาณาติปาตี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺช วา อปเร วา ปริยาเย.

“阿难，于此，有一类人是杀生者……乃至……是邪见者，他身坏命终后，投生于善趣、天界。这或是因为他过去造作了应感乐报的善业，或是因为他后来造作了应感乐报的善业，或是因为他在临死时完全受持了正见。因此，他身坏命终后，投生于善趣、天界。而他于此生是杀生者……乃至……是邪见者，他或于现法中，或于次生中，或于其他时期中感受其果报。”

‘‘ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ, มรณกาเล วาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. ยญฺจ โข โส อิธ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺช วา อปเร วา ปริยาเย.

“阿难，于此，某个人远离杀生……乃至……具足正见，他身坏命终后，投生于善趣、天界。这或是因为他过去造作了应感乐报的善业，或是因为他后来造作了应感乐报的善业，或是在临终时他具足、受持了正见。因此，他身坏命终后，投生于善趣、天界。而他于此世远离杀生……乃至……具足正见，他或于现法中，或于次生中，或于后后世中感受其果报。”

‘‘ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ กายสฺส เภทา ปรํ…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ …เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. ยญฺจ โข โส อิธ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ [Pg.379] โหติ, ตสฺส ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทติ อุปปชฺช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๓).

“阿难，于此，某个人远离杀生……乃至……具足正见，他身坏命终后……乃至……投生于地狱。这或是因为他过去造作了应感苦报的恶业，或是因为他后来造作了应感苦报的恶业，或是在临终时他具足、受持了邪见。因此，他身坏命终后，投生于恶趣……乃至……地狱。而他于此世远离杀生……乃至……具足正见，他或于现法中，或于次生中，或于后后世中感受其果报。”（《中部》136经）

กึ พหุนา ยํ ตํ ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ, ตสฺเสวายํ วิสโย, ยทิทํ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส เตน เตน การเณน ปุพฺพาปรวิปากตา สามตฺถิยํ.

何须多言？这正是如来广大业分别智（mahākammavibhaṅgañāṇa）的范围，即：由于此一或彼一原因，此一或彼一业具有果报先后成熟的能力。

๖๘๗. ปฏิสนฺธิทานาทิวเสน วิปากสนฺตานสฺส นิพฺพตฺตกํ ชนกํ. เตนาห ‘‘ตํ ปฏิสนฺธิยมฺปิ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากกฺขนฺเธ ชเนตี’’ติ. สุขทุกฺขสนฺตานสฺส, นามรูปปฺปพนฺธสฺส วา จิรตรปฺปวตฺติเหตุภูตํ อุปตฺถมฺภกํ. เตนาห ‘‘สุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตตี’’ติ. อุปปีฬกํ สุขทุกฺขปฺปพนฺเธ ปวตฺตมาเน สณิกํ สณิกํ ตํ หาเปติ. เตนาห ‘‘สุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทตี’’ติ. ฆาเตตฺวาติ อุปจฺฉินฺทิตฺวา. กมฺมสฺส อุปจฺฉินฺทนํ นาม ตสฺส วิปากปฏิพาหนเมวาติ อาห ‘‘ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติ. ตญฺจ อตฺตโน วิปากุปฺปตฺติยา โอกาสกรณนฺติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตี’’ติ. วิปจฺจนาย กโตกาสํ กมฺมํ วิปกฺกเมว นาม โหตีติ อาห ‘‘เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจตี’’ติ. อุปปีฬกํ อญฺญสฺส วิปากํ อุปจฺฉินฺทติ, น สยํ อตฺตโน วิปากํ เทติ. อุปฆาตกํ ปน ทุพฺพลํ กมฺมํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺตโน วิปากํ อุปฺปาเทตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. พวฺหาพาธตาทิปจฺจยูปนิปาเตน วิปากสฺส วิพาธกํ อุปปีฬกํ, ตถา วิปากสฺเสว อุปจฺเฉทกํ อุปฆาตกํ. กมฺมํ อุปฆาเตตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสกรเณน วิปจฺจเน สติ ชนกเมว สิยา, ชนกาทิภาโว นาม วิปากํ ปติ อิจฺฉิตพฺโพ, น กมฺมํ ปตีติ วิปากสฺเสว อุปฆาตกตา ยุตฺตา วิย ทิสฺสติ, วีมํสิตพฺพํ.

687. 以给予结生等的方式，能产生异熟相续的是生业（janaka）。因此说：“它在结生时和生命延续期间，能生起色与无色的异熟蕴。”作为苦乐相续或名色流转得以长久持续之因的是支持业（upatthambhaka）。因此说：“它支持苦乐，令其长久延续。”当苦乐相续时，能逐渐削弱它的是逼迫业（upapīḷaka）。因此说：“它逼迫、妨碍苦乐，不让它长久延续。”“毁坏（ghātetvā）”即是“断截（upacchinditvā）”。对业的断截，即是阻止其异熟，因此说：“阻止了它的异熟。”而这正是为自己的异熟生起创造机会，故说：“为自己的异熟创造机会。”为成熟而创造了机会的业，即被称为已成熟，因此说：“像这样，当业创造了机会，那异熟就被称为已生起。”逼迫业断截另一业的异熟，但它自己不产生其异熟。而毁坏业（upaghātaka）则是断截了较弱的业之后，产生自己的异熟，这是它们的区别。通过多病等缘的出现而妨碍异熟的是逼迫业；同样，仅断截异熟的，是毁坏业。毁坏（另一）业，为自己的异熟创造机会而成熟时，它就可能只是生业。所谓生业等的状态，应是就异熟而言，而非就业而言。因此，毁坏性似乎只适用于异熟。此点当审察。

กมฺมนฺตรนฺติ กมฺมวิเสโส กมฺมานํ พลาพลเภโท. วิปากนฺตรนฺติ วิปากวิเสโส, ตสฺส หีนปณีตตาทิเภโท. อปโร นโย – ยสฺมึ กมฺเม กเต ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺเต จ วิปากกฏตฺตารูปานํ อุปฺปตฺติ โหติ, ตํ ชนกํ. ยสฺมึ ปน กเต อญฺเญน ชนิตสฺส อิฏฺฐสฺส วา อนิฏฺฐสฺส วา ผลสฺส วิพาธกวิจฺเฉทกปจฺจยานุปฺปตฺติยา, อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา จ ชนกานุภาวานุรูปํ ปริโปสจิรตรปฺปพนฺธา โหนฺติ, ตํ อุปตฺถมฺภกํ. ชนเกน [Pg.380] นิพฺพตฺติตํ กุสลผลํ วา อกุสลผลํ วา เยน ปจฺจนีกภูเตน โรคธาตุสมตาทินิมิตฺตตาย พาธียติ, ตํ อุปปีฬกํ. เยน ปน กมฺมุนา ชนกสามตฺถิยวเสน จิรตรปฺปพนฺธารหมฺปิ สมานํ ผลํ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปตฺติยา อุปหญฺญติ วิจฺฉิชฺชติ, ตํ อุปฆาตกํ. ตตฺถ เกจิ ทุติยสฺส กุสลภาวํ อิตฺถนฺนามคตสฺส อปฺปาพาธทีฆายุกตาสํวตฺตนวเสน, ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ อกุสลภาวํ พวฺหาพาธอปฺปายุกตาสํวตฺตนวเสน วณฺเณนฺติ. เทวทตฺตาทีนํ, ปน นาคาทีนํ, อิโต อนุปทินฺเนน ยาปนกเปตานญฺจ นรกาทีสุ อกุสลวิปากุปตฺถมฺภนุปปีฬนุปฆาตกานิ น น สนฺตีติ จตุนฺนมฺปิ อกุสลากุสลภาโว น วิรุชฺฌติ. พุทฺธาเวณิกตาย อสาธารณสฺเสว ญาณสฺส โคจรภาวโต กมฺมนฺตราทิ ‘‘อสาธารณํ สาวเกหี’’ติ วุตฺตํ. เอกเทสโต ชานิตพฺพํ อนวเสสโต ชานิตุํ น สกฺกา อวิสยตฺตา. สพฺเพน สพฺพํ อชานเน ปจฺจยปริคฺคโห น ปริปูรตีติ.

“业差别”（kammantara）指业的特殊性，即诸业强弱的分别。“异熟差别”（vipākantara）指异熟的特殊性，即其劣、胜等的分别。另一种说法是：造作某业后，能在结生（paṭisandhi）时及生命期（pavatta）中产生异熟及业生色，此为生业（janaka kamma）。造作某业后，因不生起妨碍或断截另一业所生之可意或不可意果报的缘，且生起增强的缘，故能依生业的威力，使果报得到培育并长久持续，此为支持业（upatthambhaka kamma）。由生业所产生的善果或不善果，被某个敌对的业以疾病、界不调等为缘而逼迫，此为逼迫业（upapīḷaka kamma）。某个业，即使其果报依生业之力能长久持续，却因断截缘的产生而被损害、断绝，此为毁坏业（upaghātaka kamma）。于此，有些人解释说，第二种支持业具有善的性质，是因其导向无病、长寿；后两种逼迫业与毁坏业具有不善的性质，是因其导向多病、短寿。然而，像提婆达多（Devadatta）等人、龙等，以及尚未脱离此界的维持性饿鬼，他们在恶趣中的不善异熟，并非不存在支持、逼迫和毁坏的作用，因此这四种业都具有不善与善的性质并不相违。由于业的差别等是佛陀不共于声闻的独特智慧的行境，故说“不共于声闻”。此仅能部分了知，不能完全了知，因其非声闻境界。若不能完全了知，则对缘的把握（paccayapariggaha）即不圆满。

๖๘๘. ยถาวุตฺตํ กมฺมํ วตฺตมานวิปากปฺปพนฺธนิมิตฺตเมว อธิปฺเปตนฺติ กมฺเมกเทสตาย ‘‘ทฺวาทสวิธํ กมฺมํ กมฺมวฏฺเฏ ปกฺขิปิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. กิเลสวฏฺฏมฺปิ กมฺมสหายตาย กมฺมวฏฺฏปกฺขิกเมว กตฺวา อาห ‘‘กมฺมวฏฺฏวิปากวฏฺฏวเสนา’’ติ. ยาทิสโต ปจฺจยโต ปจฺจุปฺปนฺเน อทฺธาเน นามรูปสฺส ปวตฺติ, ตาทิสโต เอว อิตรสฺมิมฺปิ อทฺธทฺวเยติ ยถา อตีตานาคเต นยํ เนติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิท’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อนาคเตปิ กมฺมวฏฺฏวิปากวฏฺฏวเสเนวาติ เอตฺถ วุตฺตํ เอว-สทฺทํ ‘‘เอตรหิ อตีเตปี’’ติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ อทฺธตฺตเยปิ กิริยากิริยผลมตฺตตาทสฺสนปรตฺตา โจทนาย. อิติ กมฺมญฺเจวาติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส นิคมนวเสน วุตฺตํ. อปราปรํ วฏฺฏนฏฺเฐน วฏฺฏํ. ตถา ปวตฺตนํ ปวตฺตํ. เหตุผลภาเวน สมฺพนฺธตีติ สนฺตติ, ปพนฺโธ. กรณฏฺเฐน, ปจฺจเยหิ กรียตีติ วา กิริยา.

688. 如前所述的业，意指作为现行异熟相续之因，由于这是业的一部分，故说“将十二种业置于业轮转中”。烦恼轮转也因其为业的助伴，而被归入业轮转一方，故说“依业轮转与异熟轮转”。为了开示“在现在时，名色如何依缘而生起，在过去与未来二时亦复如是”这一理则，而说了“此”等。于此，在“未来亦依业轮转与异熟轮转”一句中所说的eva词，也应带入“现在亦”与“过去亦”中来说，因为该质问旨在开示三时都只是行与行之果而已。因此，“业亦”等语，是作为对已述之义的总结而说。“轮转”(vaṭṭaṃ)因其辗转之义。如是相续发生为“流转”(pavattaṃ)。以因果关系而相连，故为“相续”(santati)、“流转”(pabandho)。以造作义，或由诸缘所造作，故为“行”(kiriyā)。

กมฺมาติ กมฺมโต. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว, กมฺมํ สมฺภโว เอตสฺสาติ กมฺมสมฺภโว, วิปาโก.

“从业”(kammā)即“从业”(kammato)。从此而生起，故为“生起”(sabhavo)。业是此之生起因，故为“从业生”(kammasambhavo)，即是异熟。

การณสามคฺคิยํ ทานาทีหิ สาธิตกิริยาย วตฺตมานาย การณมตฺเต กตฺตุโวหาโรติ อาห ‘‘เนว การณโต อุทฺธํ การกํ ปสฺสตี’’ติ. กโรตีติ หิ การกํ. วิปากปฏิสํเวทกํ น ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ[Pg.381]. กามํ พาลาปิ ‘‘การโก ปฏิสํเวทโก’’ติ วทนฺตา อตฺถโต ปญฺญตฺติมตฺตเมว วทนฺติ, เต ปน วิปรีตาภินิเวสวเสนาปิ วทนฺตีติ ตํ อปฺปมาณนฺติ อาห ‘‘สมญฺญามตฺเตน ปณฺฑิตา โวหรนฺตี’’ติ.

在因缘和合，由布施等所成就的行业正在发生时，只是对因本身使用“作者”的称谓，因此说：“他不从因之外见有作者。”因为“作者”即是“做的人”。其关联是：他不见有异熟的感受者。诚然，愚人虽说“作者即是感受者”，实际上说的只是一种概念，但他们是出于颠倒执著而说，故不足为凭。因此说：“智者仅依世俗名称而作言说。”

๖๘๙. เอเวตนฺติ เอวํวิธํ เอตํ ทสฺสนํ, สมฺมทสฺสนํ, อวิปรีตทสฺสนนฺติ อตฺโถ. พีชรุกฺขาทิกานํวาติ ยถา พีชโต รุกฺโข, รุกฺขโต ปุน พีชนฺติ อนาทิกาลิกตฺตา พีชรุกฺขสนฺตานสฺส ปุพฺพโกฏิ นตฺถิ, เอวํ กมฺมปจฺจยา วิปาโก, วิปากปจฺจยา กมฺมนฺติ อนาทิกาลิกตฺตา กมฺมวิปากสนฺตานสฺส ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘กุกฺกุฏิยา อณฺฑํ, อณฺฑโต กุกฺกุฏี, ปุนปิ กุกฺกุฏิยา อณฺฑ’’นฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. อนาคเตปิ สํสาเรติ ยถา อตีเต, เอวํ อนาคเตปิ อทฺธาเน ‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏี’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๙๕ อปสาทนาวณฺณนา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๖๐; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖ สงฺขารปทนิทฺเทส; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๓; อุทา. อฏฺฐ. ๓๙; อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔, ๕๘; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๖๗, ๙๙; ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๑๗; จูฬนิ. อฏฺฐ. ๖; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒.๕๘) วุตฺเต สํสาเร สติ กมฺมวิปากานํ อปฺปวตฺตํ น ทิสฺสติ, กมฺมวิปากานํ อปฺปวตฺติ น ทิสฺสติ, ปวตฺตติ เอวาติ อตฺโถ.

689. “如是”（evetaṃti）意即：这种见解，是正见，是无颠倒见。“如种子与树等”是说：譬如从种子生树，再从树生种子，由于种子与树的相续无始，故无最初的端点；同样，由业缘而有异熟，由异熟缘而有业，由于业与异熟的相续无始，故其最初的端点不可知。“等”字亦包含“从鸡有蛋，从蛋有鸡，再从鸡有蛋”等例。在未来，轮回亦如过去；在未来时中，当如所说“诸蕴的序列”等轮回存在时，业与异熟的不流转是见不到的，其义为：业与异熟必然流转。

เอตมตฺถนฺติ ‘‘กมฺมสฺส การโก นตฺถี’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๖๘๙) วุตฺตมตฺถํ. อสยํวสีติ น สยํวสิโน, มิจฺฉาภินิเวสปรวสาติ อตฺโถ. อญฺญมญฺญวิโรธิตาติ อิตรีตรวิโรธิตา, ทิฏฺฐิโย, ทิฏฺฐิยา วา อญฺญมญฺเญน วิโรธิตา วิรุทฺธา.

“此义”（etam atthaṃ）是指《清净道论》所说“无有业的作者”等义。“非自主”（asayaṃvasī）意为：不自在，即被邪见所左右。“互相矛盾”（aññamaññavirodhitā）意为：彼此对立；诸见解，或某一见解，与其他见解互相矛盾、冲突。

คมฺภีรญาณโคจรตาย คมฺภีรํ. ตถา นิปุณํ. สตฺตสุญฺญตาย, อญฺญมญฺญสภาวสุญฺญตาย จ สุญฺญํ. ปจฺจยนฺติ นามรูปสฺส ปจฺจยํ, ตปฺปจฺจยปฏิเวเธเนว จ สพฺพํ ปฏิวิทฺธํ โหตีติ. กมฺมํ นตฺถิ วิปากมฺหีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

因其为甚深智慧的行境，故为甚深。同样，亦是微细。因其空无有情，且空无彼此的自性，故为空。“缘”（paccayaṃ）指名色之缘；并且，正是通过洞见此缘，一切便都被洞见。关于“业不存在于异熟中”等句，所应说者，已于前文述及。

ปจฺจยสุญฺญํ ผลนฺติ ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา น สูริเย’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตสนฺติ สูริยาทีนํ. โสติ อคฺคิ. สมฺภาเรหีติ อาตปาทีหิ การเณหิ.

为以譬喻阐明前述“果空无因”之义，故说“犹如不在日中”等。“彼等”（tesaṃ）指太阳等。“彼”（so）指火。“由资具”（sambhārehi）指由阳光等因。

ยทิ [Pg.382] จ เหตุ จ ผลญฺจ อญฺญมญฺญรหิตํ, กถํ เหตุโต ผลํ นิพฺพตฺตตีติ อาห ‘‘กมฺมญฺจ โข อุปาทายา’’ติ. น เกวลํ กมฺมผลเมว สุญฺญํ กตฺตุรหิตํ, สพฺพมฺปิ ธมฺมชาตํ การกรหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เหตฺถ เทโว’’ติ คาถา วุตฺตา. เหตุสมฺภารปจฺจยาติ เหตุสมูหนิมิตฺตํ, เหตุปจฺจยนิมิตฺตํ วา.

若因与果互相分离，果如何从因生起？故说：“然则，依于业……”。为开示不仅业果是空、无作者，且一切法类亦无造作者，故说“此处无天神”一偈。“因缘资具故”（hetusambhārapaccayā）意为：以因之集合为缘故，或以因缘为缘故。

๖๙๐. จุติปฏิสนฺธิวเสน วิทิตา โหนฺตีติ กมฺมวฏฺฏวิปากวฏฺฏวเสน ปจฺจยปริคฺคหสฺส กตตฺตา จุติปฏิสนฺธิวเสน วิทิตา โหนฺตีติ วทนฺติ. วุตฺตนเยน ปน สปฺปจฺจยนามรูปสฺส ทสฺสเนน ตีสุ อทฺธาสุ ปหีนวิจิกิจฺฉสฺส อทฺธตฺตยปริยาปนฺนา ธมฺมา อตีตปจฺจุปฺปนฺนานาคตภเวสุ จ จุติปฏิสนฺธิวเสน วิทิตา โหนฺติ, น อนุปทธมฺมวเสน ตถาปริคฺคหสฺส อกตตฺตา. สาสฺส โหติ ญาตปริญฺญาติ ยาย นามรูปปริคฺคหํ, ตสฺส จ ปจฺจยปริคฺคหํ กโรติ, สา อสฺส โยคิโน ‘‘อิทํ นามํ, เอตฺตกํ นาม’’นฺติอาทินา, ‘‘ตสฺส อยํ ปจฺจโย, เอตฺตโก ปจฺจโย’’ติอาทินา จ ปริจฺเฉทวเสน ญาตวตี ปญฺญาติ กตฺวา ญาตปริญฺญา.

690. 有说：“以死与结生而被了知”，是因已由业轮与异熟轮的方式把握了诸缘。然而，依前述之理，于三时已断疑者，通过见有缘名色，则三时所摄之法，于过去、现在、未来诸有中，是以死与结生而被了知，非以逐一法的方式，因未作如是把握故。“此为彼之已知遍知”（sāssa hoti ñātapariññā）者，谓瑜伽行者藉此智慧而把握名色及其缘，此慧乃以“此是名，此量为名”等，及“此是其缘，此量为缘”等，通过限定而知，故称“已知遍知”。

อิทานิ เยน การเณน อทฺธตฺตยปริยาปนฺนา ธมฺมา จุติปฏิสนฺธิวเสน วิทิตา โหนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส เอวํ ปชานาตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน ธมฺมานํ ภวนฺตรสงฺกโม นาม น กทาจิปิ อตฺถิ, ตตฺถ ตตฺเถว นิรุชฺฌนโตติ ทสฺเสติ. สชฺฌาย มนฺโตทกปาน มุขมณฺฑน ปทีปสีขูปมาหิ ตเมว ธมฺมานํ สงฺกมาภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘อปิจ โข’’ติอาทิมาห.

今为开示以何因缘，三时所摄之法乃以死与结生而被了知，故说“彼如是知”等。藉此显示，诸法绝无所谓“转至他有”之事，因其即于彼处而灭尽故。复为以诵习、饮咒水、面饰、灯焰等譬喻，阐明诸法实无转移，故说“复次”等。

มโนธาตุอนนฺตรนฺติ กิริยมโนธาตุยา อนนฺตรํ ลพฺภมานํ จกฺขุวิญฺญาณํ. น เจว อาคตนฺติ กิริยมโนธาตุโต น เจว อาคตํ กิริยมโนธาตุยํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อภาวโต. นาปิ น นิพฺพตฺตํ อนนฺตรนฺติ กิริยมโนธาตุโต อนาคจฺฉนฺตมฺปิ ปจฺจยสามคฺคิลาเภน ตโต อนนฺตรํ นาปิ น นิพฺพตฺตํ, นิพฺพตฺตเมว โหติ. ยถายํ ปวตฺติยํ จิตฺตปฺปวตฺติ, ตเถว ปฏิสนฺธิมฺหิ วตฺตเต จิตฺตสนฺตติ, จุติจิตฺตโต อนาคจฺฉนฺตมฺปิ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ ตโต อนนฺตรํ นาปิ น นิพฺพตฺตติ, ปจฺจยสามคฺคิวเสน นิพฺพตฺตเตวาติ อตฺโถ. สนฺตติคหเณน เจตฺถ กุโตจิ อาคมาภาวเมว วิภาเวติ. เหตุผลภาเวน หิ สมฺพนฺธตาติ ธมฺมปฺปวตฺติ สนฺตตีติ. เตนาห ‘‘ปุริมํ ภิชฺชเต จิตฺต’’นฺติอาทิ. ปุริมนฺติ จุติจิตฺตํ. ภิชฺชเตติ [Pg.383] นิรุชฺฌติ. ปจฺฉิมนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ. ตโตติ จุติจิตฺตโต อนนฺตรเมว ชายติ. ยตฺถ หิ จุติจิตฺตโต ทูเรปิ กาลนฺตเรปิ อุปฺปชฺชมานํ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อนนฺตรเมว ชายตีติ วุจฺจติ. ตสฺมา เตสํ อนฺตริกา นตฺถิ เตสํ จุติปฏิสนฺธิจิตฺตานํ พฺยวธายกํ กิญฺจิ นตฺถิ. วีจิ เตสํ น วิชฺชตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อิโตติ จุติจิตฺตโต อนนฺตรํ น จ คจฺฉติ กิญฺจิ จิตฺตํ. ตญฺหิ สสมฺปยุตฺตธมฺมํ ตเถว นิรุชฺฌติ. ปฏิสนฺธิ จาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ อญฺญเมว ยถาปจฺจยํ ชายติ นิพฺพตฺตตีติ ปุนปิ สงฺกมาภาวเมว วิภาเวนฺโต สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนํ นิคเมติ.

“意界之后”，是指在作用意界之后所获得的眼识。“并非而来”，是指并非从作用意界而来，因为作用意界中没有眼识。“亦非不生起于其后”，是指即使并非从作用意界而来，但由于获得因缘具足，亦非不生起于其后，而是必定生起。犹如此世之心流转，结生时之心相续亦复如是。即使结生心并非从死心而来，亦非不生起于死心之后，而是依因缘和合之力而生起，此是其义。此处以“相续”之说，即是阐明无从任何处而来之义。因为是依因果关系而相连，故法的流转名为相续。因此说“前心坏灭”等。“前心”是指死心。“坏灭”是指灭尽。“后心”是指结生心。“从彼”（tato）是指紧接着死心而生起。在此，即使结生心是在死心之后，于遥远之处或另一时间生起，仍被称为“紧接着生起”。因此，它们死心与结生心之间没有间隔，亦无任何障碍。“彼等无间隔”（Vīci tesaṃ na vijjati）是此义的同义词。“从此”（ito），是指死心之后，无有任何心去往他处。彼心及其相应法即在彼处灭尽。“以及结生”（Paṭisandhi ca），是指另一个结生识依缘而生起、产生。为再次阐明无迁移之义，故总结对有缘名色之知见。

๖๙๑. นามรูปคฺคหเณน, ตสฺส จ ปจฺจยธมฺมคฺคหเณน อคฺคหิตสฺส เตภูมกธมฺมสฺส อภาวโต ‘‘วิทิตสพฺพธมฺมสฺสา’’ติ วุตฺตํ. น เจตฺถ โลกุตฺตรธมฺมา อธิคตา. ถามคตํ โหติ อเนกาการโวการปจฺจยปริคฺคหวิธิโน อนุฏฺฐิตตฺตา. สุฏฺฐุตรํ ปหียติ ติยทฺธคตธมฺมปฺปวตฺติยา วิคตสมฺโมหตฺตา. สา เอวาติ โสฬสวิธา กงฺขา เอว. ยสฺมา เอตฺถ ‘‘พุทฺโธ, ธมฺโม, สงฺโฆ, สิกฺขา’’ติ จ กงฺขาย โคจรภูตา โลกิยา ธมฺมา อธิปฺเปตา. น หิ โลกุตฺตรธมฺเม อารพฺภ กิเลสา ปวตฺติตุํ สกฺโกนฺติ. ปุพฺพนฺโตติ อตีตา ขนฺธายตนธาตุโย. อปรนฺโตติ อนาคตา. ปุพฺพนฺตาปรนฺโตติ ตทุภยํ, อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ วา ตทุภยภาคยุตฺตตฺตา. เอวํ พุทฺธาทิคฺคหเณน, ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺมคฺคหเณน จ คหิโต อฏฺฐโม กงฺขาวิสโย นามรูปมตฺตํ, อิทปฺปจฺจยตาคฺคหเณน ปน ตสฺส ปจฺจโย คหิโต, ตสฺมา โสฬสวตฺถุกาย กงฺขาย ปหีนาย อฏฺฐวตฺถุกา กงฺขา อปฺปติฏฺฐาว โหตีติ อาห ‘‘น เกวลญฺจ…เป… ปหียติเยวา’’ติ.

691. 由于把握了名色及其缘法，便没有了未被把握的三地法，因此被称为“了知一切法者”。此处并非指已证得出世间法。由于以多种方式把握缘的方法已得到修习，（此智）变得坚固。由于对三时中诸法的流转已无迷惑，（疑）被善加断除。“此”即是十六种疑。因为此处意指的是以“佛、法、僧、学”为疑之所缘的世间法。烦恼实不能缘出世间法而生起。“前际”是指过去的蕴、处、界。“后际”是指未来的。“前后际”是指此二者，或指现在，因其兼具二者之分。如是，通过把握佛等以及把握缘生法，所把握的第八种疑的所缘仅是名色；再者，通过把握此缘性，则把握了它的缘。因此，当十六事之疑被断除时，八事之疑亦无立足之地，故说“不仅……乃至……亦被断除”。

ทิฏฺเฐกฏฺฐตฺตา วิจิกิจฺฉาย ยถา ทิฏฺฐิ สมุจฺฉิชฺชมานา วิจิกิจฺฉาย สทฺธึเยว สมุจฺฉิชฺชติ, เอวํ วิจิกิจฺฉา วิกฺขมฺภิยมานา ทิฏฺฐิยา สทฺธึเยว วิกฺขมฺภียตีติ อาห ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ วิกฺขมฺภนฺตี’’ติ. อตฺตาภินิเวสูปนิสฺสยา หิ ‘‘อโหสึ นุ โข อห’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) นยปฺปวตฺตา โสฬสวตฺถุกา กงฺขา, สา เอว จ ปุพฺพนฺตาทิวตฺถุกภาเวน วุตฺตา. อตฺตาภินิเวสวตฺถุกานิ จ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ, พุทฺธาทิวตฺถุกา จ กงฺขา ตเทกฏฺฐาติ. ธรียนฺติ [Pg.384] อตฺตโน ปจฺจเยหีติ ธมฺมา, ติฏฺฐติ เอตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตาย ผลนฺติ ฐิติ, ธมฺมานํ ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจยธมฺโม. อถ วา ธมฺโมติ การณํ ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๑๘ อาทโย) วิย, ธมฺมสฺส ฐิติ สภาโว, ธมฺมโต จ อญฺโญ สภาโว นตฺถีติ ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาโว ธมฺมฏฺฐิติ, ธมฺมฏฺฐิติยํ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. สงฺขารานํ ยํ ยํ ภูตํ อนิจฺจตาทิ ยถาภูตํ, ตตฺถ ญาณนฺติ ยถาภูตญาณํ. สมฺมา ปสฺสตีติ สมฺมาทสฺสนํ.

由于疑与见有同一基础，故如见被根除时，疑亦随之根除；同样地，疑被抑制时，见亦随之抑制，因此说“抑制六十二种见”。以执著自我为依止，如“我过去存在吗？”等方式生起的十六事疑，此即是以前际等为事而说。以执著自我为事的六十二种见，以及以佛等为事的疑，彼等有同一基础。“法”（dhammā），是指由其各自的缘所支持者；“住”（ṭhiti），是指果依赖于它而住立，故称为“住”；诸法之住，即是法住（dhammaṭṭhiti），也就是缘法。或者，“法”即是原因，如在“法无碍解”（dhammapaṭisambhidā）等处所说；法之住，即是自性。因为除了作为原因的法之外，并无其他自性，故缘法之缘性即是法住。于法住之智，即是法住智（dhammaṭṭhitiñāṇa）。诸行任何真实的状态，如无常等，即是“如实”（yathābhūtaṃ）；于彼之智，即是如实智（yathābhūtañāṇa）。正确地看见，即是正见（sammādassana）。

อวิชฺชา ปจฺจโยติ อวิชฺชา เหตุอาทิวเสน สงฺขารานํ ยถารหํ ปจฺจโย. ตโต เอว สงฺขารา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา. อุโภเปเตติ ยสฺมา อวิชฺชาปิ อาสวาทิวเสน ปจฺจยสมฺภูตาว, ตสฺมา อวิชฺชา สงฺขาราติ อุภเยปิ เอเต ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนา. อิตีติ เอวํ. ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญาติ ปจฺจยานํ ปริจฺฉิชฺช คหณวเสน ปวตฺตา ปญฺญา. วุตฺตนเยน ธมฺมฏฺฐิติญาณํ.

“无明为缘”（Avijjā paccayo）是指无明以因等方式，如其所应地成为诸行之缘。因此，诸行即是缘生法（paccayasamuppannā）。“二者皆是”（Ubhopete），因为无明本身亦以漏（āsava）等方式由缘而生，故无明与诸行此二法皆是缘生法。“如是”（Iti）即是“如此”（evaṃ）。“于缘之把握慧”（Paccayapariggahe paññā）即是以辨别并把握诸缘的方式而生起的慧。这即是依前述方式而说的法住智。

นิมิตฺตนฺติ สงฺขารนิมิตฺตํ, อตฺถโต ปญฺจกฺขนฺธา. เต หิ ฆนสญฺญาปวตฺติยา วตฺถุภาวโต นิมิตฺตํ, สวิคฺคหภาเวน อุปฏฺฐานโต วา. ยสฺมา อนิจฺจตา นาม สงฺขารานํ อวิปรีตากาโร. ตตฺถ นิจฺจตาย เลสสฺสาปิ อภาวโต อนิจฺจโต ปสฺสนฺโต ยถาภูตํ ชานาติ. ตญฺจ ญาณํ อวิปรีตคฺคหณตาย สมฺมาทสฺสนํ. ตํสมงฺคินา จ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วิย อตีตานาคเตสุปิ นยํ เนนฺเตน เต สุปริวิทิตา โหนฺติ.

“相”(nimitta)，即行相，依义是五蕴。彼等实因是坚固想生起之事，或因以有形体的方式显现，故为“相”。因为所谓的无常，即是诸行的不颠倒相。于此，因无丝毫常性，故观无常者能如实知。此智因是不颠倒的把握，故为正见(sammādassana)。具足此（正见）者，能将此理运用于过去与未来诸行，犹如运用于现在诸行，彼等（诸行）亦被善遍知。

อนิจฺจตา จ นาม อุปฺปตฺติมโต, อุปฺปาโท จ ปจฺจยวเสนาติ อนิจฺจตา สิชฺฌมานา สงฺขารานํ สปฺปจฺจยตํ สาเธนฺตี ยถาวุตฺตกงฺขปฺปหานาย สํวตฺตตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนิจฺจโต…เป… ปหียตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตทนฺวเยนาติ ปจฺจกฺขโต ทิฏฺฐสฺส อนุคมเนน. เอตฺถาติ ยถาทิฏฺเฐสุ ธมฺเมสุ. ทุกฺขโต มนสิ กโรนฺโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ปวตฺตนฺติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปฺปวตฺตํ. ตญฺหิ กิเลสาภิสงฺขาเรหิ ปวตฺติตตฺตา สาติสยํ ทุกฺขภาเวน อุปฏฺฐาติ. ปวตฺตนฺติ ฐานนิสชฺชาทิวเสน ทุกฺขทุกฺขตาทิวเสน จ สงฺขารปฺปวตฺตนฺติ อปเร. ‘‘นิมิตฺตํ, ปวตฺต’’นฺติ จ วุตฺเต อชฺฌตฺตพหิทฺธาสนฺตานสญฺญิเต สพฺพสฺมึ สปฺปจฺจเย นามรูเป ยาถาวโต ปวตฺตา เอกาว ปญฺญา ปริยายวเสน ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติปิ ‘‘สมฺมาทสฺสน’’นฺติปิ ตตฺถ กงฺขาวิกฺขมฺภเนน ‘‘กงฺขาวิตรณา’’ติปิ วุจฺจติ. ยถา ‘‘รุกฺโข ปาทโป ตรู’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยญฺจ ยถาภูตญาณ’’นฺติอาทิ.

所谓的无常，是有生起者，而生起亦依于缘。故无常成立时，即证成诸行有缘，导向如前所述之断疑。为示此义，故说“观无常……乃至……被断除”。此中“随彼”(tadanvayena)，意为随顺于亲见者。“于此”(ettha)，意为于如所见之法中。“作意于苦”等亦是此理。“转起”(pavatta)，是指取蕴之相续。彼实因由烦恼、行所转起，故以增盛之苦相显现。另有师言：“转起”是指以行住等及苦苦等方式的诸行相续。当说“相”与“转起”时，于内外相续所标识的一切有缘名色中，如实转起的唯一慧，依别名亦称“如实智”(yathābhūtañāṇa)，亦称“正见”(sammādassana)，于彼处以镇伏疑惑，亦称“度疑”(kaṅkhāvitaraṇā)。譬如说“树”(rukkha)、“足饮”(pādapa)、“乔木”(taru)。为示此义，故说“彼如实智……”等。

ปรมตฺถโต [Pg.385] สาสเน อสฺสาโส นาม อริยผลํ, ปติฏฺฐา นาม อริยมคฺโค, อยํ ปน อนธิคตมคฺคผโลปิ ตทธิคมุปายปฏิปตฺติยํ ฐิตตฺตา ลทฺธสฺสาโส วิย, ลทฺธปติฏฺโฐ วิย จ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ลทฺธสฺสาโส ลทฺธปติฏฺโฐ’’ติ. อปริหีนกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิโก วิปสฺสโก โลกิยาหิ สีลสมาธิปญฺญาสมฺปทาหิ สมนฺนาคตตฺตา อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต สุคติปรายโณ จ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิยตคติโก’’ติ. ตโต เอว จูฬโสตาปนฺโน นาม โหติ. โสตาปนฺโน หิ ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโตติ.

依究竟义，于教法中，安慰即圣果，依止即圣道。然此行者，虽未证得道与果，但因安住于证得彼之方法的行道中，犹如已得安慰、已得依止，故说为“已得安慰，已得依止”。未退失度疑清净的毗婆舍那行者，因具足世间的戒、定、慧成就，虽未通达更高（境界），亦趣向善趣，故说为“决定趣”。是故，其名为小须陀洹（cūḷasotāpanno）。实则，须陀洹已尽除恶趣、恶道、险难处。

อถ วา ลทฺธสฺสาโส ทิฏฺฐิวิสุทฺธิสมธิคเมน. นามรูปปริจฺเฉเทน หิ ขนฺธาทิเก สภาวสรสโต สลฺลกฺเขตฺวา สาสเน ธมฺมุปสํหิตปาโมชฺชปฺปฏิลาเภน ลทฺธสฺสาโส โหติ. ลทฺธปติฏฺโฐ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิสมธิคเมน. สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสเนน หิ ปริมทฺทิตทิฏฺฐิกณฺฏโก วินิทฺธตอเหตุวิสมเหตุวาโท ยถาสกํ ปจฺจเยเหว ธมฺมมตฺตํ ชานิตฺวา สาสเน ปติฏฺฐิตสทฺโธ ลทฺธปติฏฺโฐ นาม โหติ. นามรูปววตฺถาเนน ทุกฺขสจฺจํ, ธมฺมฏฺฐิติญาเณน สมุทยสจฺจํ, ตสฺเสว อปรภาเคน อนิจฺจโต มนสิการาทิวิธินา มคฺคสจฺจญฺจ อภิญฺญาย ปวตฺติยา ทุกฺขภาวํ ทิสฺวา อปฺปวตฺเต นิโรเธ เอกํเสเนว นินฺนชฺฌาสยตาย โลกิเยเนว ญาเณน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อธิคตตฺตา อปาเยสุ อภพฺพุปฺปตฺติโก, โสตาปนฺนภูมิยํ ภพฺพุปฺปตฺติโก จ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิยตคติโก’’ติ. เตนาห ‘‘จูฬโสตาปนฺโน นาม โหตี’’ติ.

又，因成就见清净而得安慰。实则，通过辨别名色，善识蕴等之自性、自相后，于教法中获得与法相应的喜悦，故得安慰。因成就度疑清净而得依止。实则，因见到名色及其缘，摧破邪见之刺，抖落无因、不等因论，了知（诸法）仅是依其各自之缘而有的法，于教法中确立正信，名为已得依止。以辨别名色证知苦谛，以法住智证知集谛，复以其后分，通过作意无常等方法证知道谛，见流转之苦性后，于无流转的灭，心志完全倾向，仅以世间智即已通达四圣谛，故于恶趣中不堪生，而于须陀洹地堪生，是故说为“决定趣”。因此说：“名为小须陀洹”。

ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ มหานิสํสเมตํ ยถาภูตญาณํ, ตสฺมา. สทาติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺเจว ทิวา จ. สพฺพโสติ นิพฺพตฺตกเหตุอาทิปริคฺคณฺหนวเสน สพฺพปฺปกาเรน.

“是故”者，谓：因为此如实智有如是大利益，是故。“恒常”者，谓一切时，即夜与日。“一切”者，谓以把握生成之因等的方式，即一切方式。

กงฺขาวิตรณวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

度疑清净解释之释义终。

อิติ เอกูนวีสติมปริจฺเฉทวณฺณนา.

第十九章释义终。

๒๐. มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา

20. 道非道智见清净解释的释义

สมฺมสนญาณกถาวณฺณนา

思惟智论的释义

๖๙๒. เอวํ [Pg.386] มคฺคญฺจ อมคฺคญฺจ ญตฺวา ฐิตํ ญาณนฺติ อยํ อุปกฺกิเลสวินิมุตฺตา วีถิปฏิปนฺนา วิปสฺสนาปญฺญา อริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคมคฺโค, อยํ โอภาสาทิเภโท ทสวิโธ อุปกฺกิเลโส น มคฺโคติ เอวํ มคฺคญฺจ อมคฺคญฺจ ยาถาวโต ววตฺถเปตฺวา ฐิตํ ญาณํ.

692. 如是，了知道与非道而确立的智慧，即是如实地辨别：“此远离随染(upakkilesa)、进入正道之观慧(vipassanāpaññā)是圣道的前分道，而此光明等十种随染非道”，由此而确立的智慧。

อตีตาทิวเสน อเนกเภทภินฺเน ธมฺเม กลาปโต สงฺขิปิตฺวา สมฺมสนํ กลาปสมฺมสนํ, อยํ กิร ชมฺพุทีปวาสีนํ อภิลาโป. ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๓๖๑; ๒.๑๑๓; ๓.๘๖; อ. นิ. ๔.๑๘๑) นเยน หิ ธมฺมานํ วิปสฺสนา นยวิปสฺสนา, อยํ กิร ตมฺพปณฺณิทีปวาสีนํ อภิลาโป. เตเนวาห ‘‘กลาปสมฺมสนสงฺขาตาย นยวิปสฺสนายา’’ติ. ตาว-สทฺโท กมตฺโถ, เตน สมฺมสนปฺปการานํ พหุเภทตํ ทีเปติ. พหุภาวโต หิ เตสํ ปฐมํ นยวิปสฺสนาย โยคารมฺภํ อนุสาสติ ‘‘นยวิปสฺสนาย ตาว โยโค กรณีโย’’ติ. กสฺมาติ โจทกวจนํ. ตสฺสายํ อธิปฺปาโย – ยทิ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ สมฺปาเทตพฺพา, อถ กสฺมา ‘‘นยวิปสฺสนาย อาทิโต โยโค กาตพฺโพ’’ติ วุตฺตนฺติ. อิตโร ตสฺสายํ อธิคมูปาโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อารทฺธวิปสฺสกสฺสา’’ติอาทิมาห. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘วิปสฺสนาย สติ อุทยพฺพยญาณุปฺปาโท, อุทยพฺพยญาเณ สติ โอภาสาทิอุปกฺกิเลสสมฺภโว, ตโต มคฺคามคฺคววตฺถานํ, ตสฺมา ตสฺส อาทิโตว อารมฺภสฺส สมฺภโว นตฺถีติ วิปสฺสนา ปฐมํ อารทฺธพฺพา’’ติ. เอวมฺปิ ปฐมํ นยวิปสฺสนาว กสฺมา อารทฺธพฺพาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาย จ กลาปสมฺมสนํ อาที’’ติ. ตญฺหิ อตีตาทิเภทภินฺนานํ ธมฺมานํ สงฺขิปิตฺวา ววตฺถานวเสน ปวตฺตนโต อาทิกมฺมิกสฺส สุกรํ สมฺมสนนฺติ อาทิภูตํ.

依过去等而有种种差别的诸法，从“聚”上加以概括而省察，是为“聚省察”（kalāpasammasana），据说这是瞻部洲（jambudīpa）居民的说法。以“凡任何色……”（《中部》1.361；2.113；3.86；《增支部》4.181）等方法对诸法进行观（vipassanā），是为“方法观”（nayavipassanā），据说这是铜鍱洲（Tambapaṇṇidīpa）居民的说法。因此说“名为聚省察的方法观”。“tāva”一词是次第义，它显示了省察方式的多种差别。因为这些方式很多，所以首先教导当修行方法观，说：“应当先修行方法观。”“为何？”这是质问者之语。其意为：若要成就道非道智见清净，为何说“应从一开始就修行方法观”？另一方为了显示这是证得它的方法，而说“对已开始修观者……”等。此言显示：“有观则有生灭智生起，有生灭智则有可能生起光明等随染，其后才有道与非道的辨别。因此，对道非道智见清净的修行不可能从一开始就进行，所以应当先开始修观。”即便如此，为何要先开始修方法观呢？（论主）说：“因为聚省察是观的开端。”因为它是在概括和辨别依过去等而有差别的诸法的基础上进行，对初学者来说，这种省察是容易的，所以是最初的基础。

ตสฺมาติ อาทิภูตตฺตา. อถ วา ตสฺมาติ ยสฺมา อารทฺธวิปสฺสกสฺส…เป… กลาปสมฺมสนํ อาทิ, ตสฺมา. เอตนฺติ กลาปสมฺมสนํ. อปิจาติอาทิ กลาปสมฺมสนสฺเสว วิปสฺสนาย อาทิภาเว อุปจยเหตุทสฺสนํ. อุทยพฺพยญาณปริโยสานา ตีรณปริญฺญา, อสมฺปตฺเต [Pg.387] เอว จ อุทยพฺพยญาเณ มคฺคามคฺคววตฺถานํ โหตีติ อาห ‘‘ตีรณปริญฺญาย วตฺตมานายา’’ติ. กลาปสมฺมสเน ตาว โยโค กาตพฺโพติ เอตฺถาปิ ตสฺเสว ปฐมารมฺเภ การณํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ยสฺมา กลาปสมฺมสนํ นาม เอกวิสุทฺธิยมฺปิ น อนฺโตคธํ, เอกจฺเจ จ ตํ อนามสิตฺวาว วิปสฺสนาจารํ วณฺเณนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ สุตฺตนฺเตสุ เอกเทเสน, อนวเสสโต จ ทสฺสิตํ. ปฏิสมฺภิทายํ อาทิกมฺมิกานํ มนสิการสุกรตาย วิปสฺสนาย อาทิภาเวน ฐปิตํ. วิปสฺสนฺตสฺส จ โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ มคฺคามคฺคญาณสมฺภโว, ตสฺมา ‘‘ตํ สมฺปาเทตุกาเมนา’’ติอาทินา อยํ วิจาโร กโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

“‘因此’，是由于它是开端。或者说，‘因此’是由于对已开始修观的修行者而言……乃至……聚省察是开端，所以如此。‘这’即是聚省察。‘再者……’等语，是显示聚省察本身作为观的开端，是积累的因由。审察遍知（tīraṇapariññā）以生灭智为终点，而道与非道的辨别甚至在未达到生灭智时也会发生，故说‘当审察遍知在运作时’。‘首先应当致力于聚省察’，此处其最初发起的缘由，也应依前述方式理解。因为所谓的聚省察，不被纳入任何一种清净中，而有些导师不触及它便直接阐述观的修行。即便如此，它在诸经中也被部分地以及完全地开示过。在《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）中，为了初业者易于作意，而将其安立为观的开端。并且，修观者若生起光明等，便可能生起道非道智，因此，应知此番审察是以‘欲成就此者……’等语而作出的。”

๖๙๓. ตตฺราติ ตสฺมึ ตีรณปริญฺญาย ญาตปริญฺญานนฺตรภาเว, ตาสุ วา ปริญฺญาสุ. วินิจฺฉโยติ สรูปโต, กิจฺจโต, ภูมิโต จ สนฺนิฏฺฐานํ. โลกุตฺตราปิ ปุริมสฺมึ สจฺจทฺวเย มคฺคสมฺปยุตฺตา ติวิธาปิ ปริญฺญา กิจฺจวเสน ลพฺภตีติ ‘‘โลกิยปริญฺญา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สภาวธมฺมานํ ลกฺขณสลฺลกฺขณโต เญยฺยอภิมุขา ปญฺญา อภิญฺญาปญฺญา. ญาตฏฺเฐติ ญาตภาวนิมิตฺตํ. อภิญฺเญยฺยสฺส ชานนเหตุ ‘‘ญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ปริญฺญาปญฺญาติ อนิจฺจาทิลกฺขณานิ ปริจฺฉิชฺช ชานนปญฺญา. ตีรณฏฺเฐติ สมฺมสนภาวเหตุ. ปหานปญฺญาติ ปหาตพฺพสฺส ปชหนปญฺญา. เวทยิตาทิลกฺขณวิธุรตาย รุปฺปนลกฺขณํ ปจฺจตฺตลกฺขณํ วุตฺตํ. เตสํเยว ปจฺจตฺตลกฺขณสลฺลกฺขณวเสน คหิตธมฺมานํเยว. ยถา ปถวีผสฺสาทีนํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณานิ ตีสุปิ ขเณสุ สลฺลกฺขิตพฺพานิ ปฏินิยตรูปตาย สภาวสิทฺธาเนว หุตฺวา คยฺหนฺติ, น เอวมนิจฺจตาทิลกฺขณานิ. ตานิ ปน ภงฺคุทยพฺพยปีฬาวสวตฺตนาการมุเขน คเหตพฺพโต สมาโรปิตรูปานิ วิย คยฺหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สามญฺญลกฺขณํ อาโรเปตฺวา’’ติ. โลกิยปริญฺญานํเยว อธิปฺเปตตฺตา ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาว ‘‘ปหานปริญฺญา’’ติ วุตฺตา.

693. “于此”是指在已知遍知(ñātapariññā)之后无间生起的审察遍知(tīraṇapariññā)中，或在那些遍知中。“决择”(vinicchayo)是指从自相、作用和地三方面作出决定。虽然与道相应的出世间三遍知，也能依其作用在前二谛中获得，但此处特别限定说“世间遍知”。通过善观察诸自性法的相而朝向所知境的慧，即是证知慧(abhiññāpaññā)。“已知之义”(ñātaṭṭha)，是因为有已知的状态；因为是了知应被证知法的原因，故称为“智”(ñāṇa)。遍知慧(pariññāpaññā)是划定并了知无常等相的智慧。“审察之义”，是因为有省察的状态。断遍知(pahānapariññā)是断除应断之法的慧。这正是指那些仅通过观察其自相而被把握的法。例如，地、触等的坚硬、触等相，因其形态固定而自性成就，故能在三刹那中被观察与把握；但无常等相则非如此。然而，那些(共)相，因为须通过坏灭、生灭、逼迫、非自主等方式来把握，所以它们被把握时，就像是附加的形态一样；因此说“附加共相”。因为此处只意指世间遍知，所以以相为所缘的观(vipassanā)被称为“断遍知”。

สงฺขารปฏิจฺเฉทโตติ นามรูปววตฺถานโต, ยา ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธี’’ติ วุตฺตา. เกจิ ปน ‘‘ขนฺธาทีนํ วิปสฺสนาย ภูมิภาวโต สพฺโพปิ ขนฺธาทิวิจาโร สงฺขารปริจฺเฉโท’’ติ วทนฺติ. ‘‘ปจฺจตฺตลกฺขณปฏิเวธสฺเสว อาธิปจฺจ’’นฺติ อิมินา นามรูปปจฺจยปริคฺคหปญฺญานํ ตีรณปหานาสมตฺถตํ ทสฺเสติ[Pg.388]. ตาสมฺปิ ปน ‘‘นมนลกฺขณํ นามํ, รุปฺปนลกฺขณํ รูป’’นฺติ อรูปรูปานํ สาธารณาการสลฺลกฺขณวเสน ปวตฺติยา เอเกนากาเรน ตีรณปริยาโย, ทิฏฺฐิกงฺขาวิกฺขมฺภเนน ปหานปริยาโย ลพฺภตีติ สิยา ตีรณปหาเนสุปิ อาธิปจฺจนฺติ วทนฺติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ปน ยถา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยาว สงฺขารปริจฺเฉทตา, เอวํ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาย เอว ตีรณปหานกิจฺจตา เวทิตพฺพา. เอวํ หิ ติสฺโสปิ ปริญฺญา ววตฺถิตา โหนฺติ, อญฺญถา สงฺกาโร สิยา. ตีรณปริญฺญาย ภูมิ ตตฺถ ปญฺญาย อนิจฺจตาทิลกฺขณสนฺตีรณโต. เตนาห ‘‘เอตสฺมึ…เป… อาธิปจฺจ’’นฺติ. กามํ อุทยพฺพยญาณมฺปิ กญฺจิ มิจฺฉาภินิเวสํ ปชหติ, ตสฺส ปน อถามคตตฺตา น สาติสยํ ปหานนฺติ วุตฺตํ ‘‘ภงฺคานุปสฺสนํ อาทึ กตฺวา อุปริ ปหานปริญฺญาย ภูมี’’ติ. อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโตติ อนิจฺจาการโต สงฺขาเร อนุปสฺสนฺโต สมฺมสนฺโต. นิจฺจสญฺญนฺติ ‘‘เต นิจฺจา สสฺสตา’’ติ ปวตฺตํ มิจฺฉาสญฺญํ. สญฺญาสีเสน ทิฏฺฐิจิตฺตานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโย อิโต ปเรสุปิ. นิพฺพินฺทนฺโตติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิสมฺภูตาย นิพฺพิทานุปสฺสนาย สงฺขาเร นิพฺพิชฺชนวเสน ปสฺสนฺโต. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. วิรชฺชนฺโตติ วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนวเสน ยถา สงฺขาเรสุ ราโค นุปฺปชฺชติ, เอวํ อนุปสฺสนฺโต. ตถาภูโต หิ ราคํ ปชหตีติ วุจฺจติ. นิโรเธนฺโตติ นิโรธานุปสฺสนาย ยถา สงฺขารา นิรุชฺฌนฺติเยว, น อายตึ ปุนพฺภววเสน อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ อนุปสฺสนฺโต. ตถาภูโต หิ สงฺขารานํ สมุทยํ ปชหติ นาม อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนโต. ปฏินิสฺสชฺชนฺโตติ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย ยถา สงฺขารา น ปุน อาทิยนฺติ, เอวํ โวสฺสชฺชนฺโต. เตนาห ‘‘อาทานํ ปชหตี’’ติ, นิจฺจาทิวเสน วา คหณํ วิสฺสชฺเชตีติ อตฺโถ. สาธิตตฺตาติ สมฺปาทิตตฺตา. อิตราติ ตีรณปหานปริญฺญา. เอวํ ปริญฺญา นิทฺทิสิตฺวา ปริญฺญากฺกมวเสนปิ กงฺขาวิตรณานนฺตรํ ‘‘กลาปสมฺมสเน โยโค กาตพฺโพ’’ติ ยฺวายมตฺโถ วุตฺโต, ตํ นิคมวเสน ปจฺจาหรนฺโต ‘‘เตน วุตฺต’’นฺติอาทิมาห, ตํ วุตฺตตฺถเมว.

所谓“行的界定”（saṅkhārapariccheda），即是名色的决择，这被称为“见清净”。有些人则说：“因为是五蕴等之观（vipassanā）的基础，所有对五蕴等的思察都是行的界定。”“唯以通达自相为主”一句，显示了把握名色与缘的智慧在审察与断除方面的无能为力。然而，他们也说：“由于通过‘名以倾向为相，色以变坏为相’这样观察非色与色法的共相而进行，审察的阶段以一种方式（进行），而断除的阶段则通过镇伏邪见与疑惑而获得，因此在审察与断除方面也可能有主导作用。”但根据最高的解释，正如见清净即是行的界定，同样应当了知，唯有以相为所缘的观才有审察与断除的作用。如此，三种遍知才能得到确立，否则就会有混淆。那是审察遍知的基础，因为在那里的智慧审察无常等相。因此说“于此……为主”。诚然，生灭智也断除某些错误的执着，但因为它未达究竟，所以不是卓越的断除，故说“从坏随观开始，以上是断遍知的基础”。“随观为无常”（aniccato anupassanto）即是以无常相随观、审察诸行。“常想”（niccasaññā）即是“它们是常、是恒”这样进行的错误想。应当理解，以想为首，也包括了见与心。此理亦通于下文。“厌离”（nibbindanto）即是通过由无常随观等生起的厌离随观，以厌离的方式看待诸行。“欢喜”（nandi）即是伴随喜的渴爱。“离贪”（virajjanto）即是通过离贪随观，以离染的方式随观，从而使贪欲不在诸行中生起。这样的人，才被称为断除了贪欲。“使其灭尽”（nirodhento）即是通过灭随观，随观诸行如何只是灭去，未来不再以再有的方式生起。这样的人，才确实断除了诸行的集起，因为达到了不生起的法性。“舍离”（paṭinissajjanto）即是通过舍离随观，舍弃诸行，以使其不再被执取。因此说“他断除执取”，其义为舍弃以常等方式的执取。“已成就”（sādhitattā）即是“已圆满”（sampāditattā）之义。“其他的”（itarā）指审察遍知与断遍知。如此解释了遍知之后，又依遍知的次第，在度疑之后，以结论的方式回顾所说的“应当致力于聚的审察”之义，而说了“因此说”等，那只是已说之义。

๖๙๔. ตตฺราติ ตสฺมึ กลาปสมฺมสเน วิภาเวตพฺเพ, ตสฺส วา กลาปสมฺมสนสฺส อาทิภาเว. อยํ ปาฬีติ ทสฺสิยมานํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิมาห. ตตฺถ สงฺขิปิตฺวา ววตฺถาเน ปญฺญาติ อตีตาทิเภทภินฺเน ธมฺเม [Pg.389] เอกโต สงฺคเหตฺวา อนิจฺจาทิวเสน วินิจฺฉเย สาเธตพฺเพ ตํสาธนียา ปญฺญา. สมฺมสเน อนิจฺจตาทิวเสน ตีรเณ ญาณนฺติ ปวุจฺจติ, สา กถํ โหตีติ อตฺโถ. ววตฺถาเน สมฺมสเนติ จ นิปฺผาเทตพฺเพ ภุมฺมวจนํ. ยํ กิญฺจิ รูปนฺติอาทีนิ ปทานิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว. สพฺพํ รูปํ อนิจฺจโต ววตฺถเปตีติอาทีนิ ปน ยสฺมา ปรโต วณฺณิยิสฺสนฺติ, ตสฺมา ตตฺเถว เนสํ อตฺถํ วิภาวยิสฺสาม.

694. “于此”，即是当于彼聚的审察中辨明时，或于彼聚的审察之初。“此巴利文”是指所要引示的《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）的巴利文。其中，“简略地决择之慧”，是指当要将有过去等区别的法汇集在一起，并以无常等方式来成就决择时，那能成就此事的智慧。在审察中，以无常等方式进行审度，被称为“智”；其义为：此智是如何发生的？而“在决择中”与“在审察中”是表示所要成就之事的处格。“任何色”等词语，其义与前面所说相同。至于“所有色法都以无常来决择”等，因为将在后面解释，所以我们将在那里阐明其义。

ปาฬิววตฺถานํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ – เอตฺถ หิ อาทิกมฺมิกานํ วิปสฺสนามนสิการสุขตฺถํ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา ปฐมํ ตาว ปญฺจกฺขนฺธา อตีตาทิวิภาคมุเขน คหิตา, เต ปน ขนฺธา ยสฺมา ทฺวารารมฺมเณหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมวเสน วิภาคํ ลพฺภนฺติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ ทฺวารฉกฺกาทิวเสน ทส ฉกฺกา คหิตา. ยสฺมา ปน ลกฺขเณสุ อนตฺตลกฺขณํ ทุกฺขวิภาคํ, ตสฺมา ตสฺส วิภาวนาย ฉ ธาตุโย คหิตา. ตโต เยสุ กสิเณสุ อิโต พาหิรกานํ อตฺตาภินิเวโส, ตานิ อิเมสํ ฌานานํ อารมฺมณภาเวน อุปฏฺฐานาการมตฺตานีติ ทสฺสนตฺถํ ทส กสิณานิ คหิตานิ. ตโต ทุกฺขานุปสฺสนาย ปริวารภาเวน ปฏิกฺกูลาการวเสน ทฺวตฺตึส โกฏฺฐาสา คหิตา. ปุพฺเพ ขนฺธวเสน สงฺเขปโต คหิตา ธมฺมา นาติสงฺเขปวิตฺถารนเยน, วิตฺถารนเยน จ มนสิ กาตพฺพาติ ทสฺสนตฺถํ ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย จ คหิตา. เตสุ อิเม ธมฺมา สติปิ สุญฺญนิรีหอพฺยาปารภาเว ธมฺมสภาวโต อาธิปจฺจวเสน ปวตฺตนฺตีติ อนตฺตลกฺขณวิภาวนตฺถํ อินฺทฺริยานิ คหิตานิ. เอวํ อเนกเภทภินฺนาปิเม ธมฺมา ภูมิตฺตยปริยาปนฺนตาย ติวิธาว โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ติสฺโส ธาตุโย คหิตา.

圣典的安立应当这样理解：于此，为了初修业者的观（vipassanā）作意之便利，首先以“任何色”等（文句），通过过去等分别的方式来摄取五蕴；又，因为那些蕴与门、所缘一起，依于在门中生起的法而获得分别，所以接着以六门等方式摄取十组六法。又，因为在诸相中，无我相难以辨别，所以为了阐明它而摄取了六界。其次，对于外于此教者在某些遍中有我执，为了显示那些（遍）只是作为这些禅那的所缘而呈现的方式，故而摄取了十遍。然后，作为苦随观的眷属，以厌恶相的方式摄取了三十二身分。为了显示先前以蕴的方式简略摄取的诸法，应当以不极简略不极广大以及广大的方式来作意，故而摄取了十二处和十八界。在那些法中，为了阐明无我相，即：‘这些法，虽然是空、无愿、无作为的状态，但它们依法的自性，以支配的方式而转起’，故而摄取了诸根。为了显示：‘如此，这些有多种差别的法，因其被三地所含摄，而只有三种’，故而摄取了三界。

เอตฺตาวตา นิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา ปวตฺตํ ทสฺเสตุํ กามภวาทโย นว ภวา คหิตา. เอตฺตเก อภิญฺเญยฺยวิเสเส ปวตฺตมนสิการโกสลฺเลน สณฺหสุขุเมสุ นิพฺพตฺติตมหคฺคตธมฺเมสุ มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพติ ทสฺสนตฺถํ ฌานปฺปมญฺญารุปฺปานิ คหิตานิ. ตตฺถ ฌานานิ นาม วุตฺตาวเสสารมฺมณานิ รูปาวจรชฺฌานานิ. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิภาคโต อิเม ธมฺมา ภินฺทิตฺวา มนสิ กาตพฺพาติ ทสฺสนตฺถํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานิ คหิตานิ. ปจฺจยาการมนสิกาโร หิ ลกฺขณตฺตยํ สุเขน, สุฏฺฐุตรญฺจ วิภาเวติ, ตสฺมา ปจฺฉโต คหิโต. เอวเมเต สมฺมสนียภาเวน คหิตา [Pg.390] ขนฺธาทิวเสน โกฏฺฐาสโต ปญฺจวีสติวิธา. ปเภทโต ปน อตีตาทิเภทํ อนามสิตฺวาว คยฺหมานา ทฺวีหิ อูนานิ ทฺเวสตานิ โหนฺติ.

至此，显示了行相之后，为显示行，而摄取欲有(kāmabhava)等九有。为显示“于此等应遍知之特法中，应以于生起作意之善巧，在已生起的、微妙的广大法中，令作意生起”，故摄取禅(jhāna)、无量(appamaññā)与无色(āruppa)。其中，所谓禅，是指具有除了已说之外的其余所缘的色界禅。为显示“应通过缘与缘生法的分别，来辨析此等诸法并加以作意”，故摄取缘起支(paṭiccasamuppādaṅga)。因为缘相作意(paccayākāramanasikāra)能轻易且更善妙地明了三相(lakkhaṇattaya)，是故在后面摄取。如此，此等以应思择法而摄取的法，依蕴等而言，从部分上说有二十五种。但从差别上说，若不思择过去等差别而摄取，则为二百减二（即一百九十八）种。

ตตฺถ อนิจฺจโต ววตฺถเปตีติอาทิโก ปฐโม ลกฺขณววตฺถาปนวาโร. อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทิโก ทุติโย เหตุวาโร ลกฺขณานํ เหตุกิตฺตนโต. อนิจฺจํ สงฺขตนฺติอาทิโก ปน เหตุปติฏฺฐาปนวาโร ปากฏภาวสลฺลกฺขณโต. ขยฏฺเฐนาติ หิ ขยสภาวโต ยสฺมา รูปํ ขยสภาวํ อุปฺปชฺชิตฺวา ขยํ วยํ เภทํ คจฺฉติ, ตสฺมา อนิจฺจนฺติ อตฺโถ. ภยฏฺเฐนาติ ภายิตพฺพภาวโต ยสฺมา รูปํ ปภงฺคุรตาย ภยานกํ, ตสฺมา ทุกฺขนฺติ. เตนาห ภควา ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓๐.๑๕, ๔๕, ๔๖, ๗๖, ๘๕; ๒.๔.๑๔; ปฏิ. ม. ๒.๑๐). อสารกฏฺเฐนาติ อสารกภาวโต, อตฺตสารวิรหโตติ อตฺโถ. ตติยวาเร ปน ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ วตฺวา ตสฺส เหตุํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘สงฺขต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตํ, อนุรูเป จ ปจฺจเย ปฏิจฺจ, น วินา เตหิ สมํ, สมฺมา จ อุปฺปนฺนํ, ตสฺมา ขยวยวิราคนิโรธธมฺมนฺติ. น หิ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ อนิรุชฺฌนกํ นาม อตฺถิ. เตนาห ภควา ‘‘ยํ ตํ รูปํ ชาตํ ภูตํ สงฺขตํ ปโลกธมฺมํ, ตํ วต มา ปลุชฺชีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๙). เอเตน อนิจฺจา ปถวีธาตุ ปจฺจยนิพฺพตฺตตฺตา ตทญฺญํ ปจฺจยนิพฺพตฺตํ วิยาติ ทสฺเสติ. เอส นโย เสสธมฺเมสุปิ.

其中，“以无常决择”等为第一“相决择章”。“无常，以灭尽义”等为第二“因章”，因其宣说诸相之因故。而“无常，因为是有为的”等则是“因安立章”，因其善标示显现之状态故。所谓“以灭尽义”，即以灭尽自性故；因为色法具有灭尽的自性，生起后，便趣于灭尽、消逝、破坏，是故为无常，此是其义。所谓“以怖畏义”，即以应怖畏之状态故；因为色法以其极易坏灭性而是可怖的，是故为苦。是故，世尊说：“凡无常者，彼即是苦。”所谓“以无实义”，即以无实之状态故，义为离于我之实义。而在第三章中，说了“色是无常”后，为了安立其因，而说“有为”等。因为它是诸缘和合、汇聚所造作，且缘于相应的诸缘，不离彼等而一同、正确地生起，是故具有灭尽、消逝、离贪、灭的法性。实无名为“不灭”的缘生法。是故，世尊说：“彼已生、已成、有为、坏灭法之色，愿其不坏灭！——此事无有是处。”以此显示：地界是无常的，因其是缘所生故，犹如其他缘所生法。此理亦通于其余诸法。

อิทานิ อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ สงฺขตธมฺมานํ อนิจฺจตํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘ชาติปจฺจยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจลกฺขณสฺเสว เจตฺถ ปติฏฺฐาปนํ ตสฺมึ ปติฏฺฐาปิเต เสสลกฺขณทฺวยสฺสปิ ปติฏฺฐาปนสิทฺธิโต.

现在，为了从顺行和逆行两方面安立有为法的无常性，而说“以生为缘”等。此处唯安立无常相，因为当彼无常相被安立时，其余二相的安立亦得以成就故。

อิมินา เปยฺยาเลน อิเม ธมฺมราสโย สํขิตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ทฺวารารมฺมเณหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตา ธมฺมา, ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ อิทํ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๓; สํ. นิ. ๔.๔๖) ทฺวารารมฺมเณหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺเต ธมฺเม ทสฺเสตฺวา เตสํ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ อภิญฺเญยฺยํ…เป… วิญฺญาณํ อภิญฺเญยฺย’’นฺติ อาคตตฺตา วุตฺตํ. ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) ปน ‘‘ยํ กิญฺจิ รูป’’นฺติอาทินา ปฐมํ ปญฺจกฺขนฺเธ ทสฺเสตฺวา ‘‘จกฺขุ’’นฺติอาทินา ทฺวารารมฺมเณหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตา ธมฺมา ทสฺสิตา. ตถาทสฺสเน การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

“这些法聚被总摄”，是与此省略句相关联的。此言“与门、所缘俱行的诸法即是五蕴”，是就《应知释》(abhiññeyyaniddesa)而说。因为在《应知释》中，以“诸比丘，眼是应遍知者”等句（《无碍解道》1.3；《相应部》4.46），先开示了与门、所缘俱行的诸法，然后为了说明它们为五蕴所摄，而有“色是应遍知者……识是应遍知者”的说法。但在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)（《无碍解道》1.48）中，则是先以“任何色”等句开示五蕴，再以“眼”等句开示与门、所缘俱行的诸法。如此开示的原因，下方已说。

กสฺมา [Pg.391] ปเนตฺถ อิเม ธมฺมราสโย สํขิตฺตาติ ปาฬิยํ วิตฺถารโต อาคตตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาห. เตเนวาห ‘‘ตํ ตตฺถ…เป… สํขิตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ตนฺติ อภิญฺเญยฺยํ. เอตฺถาติ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส. ‘‘วิญฺญาณํ มโน ธมฺมา’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ โกฏฺฐาเส เย โลกุตฺตรธมฺมา อาคตา. เกจิ ปน ‘‘เอตฺถาติ ปฏิสมฺภิทาย’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. สมฺมสนุปคา เอว หิ ธมฺมา ปฏิสมฺภิทายํ คหิตา สมฺมสนวารสฺส อธิปฺเปตตฺตา, น อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส (ปฏิ. ม. ๑.๓; สํ. นิ. ๔.๔๖) วิย สพฺเพว อภิญฺเญยฺยา ธมฺมา. เย รูปารูปธมฺมา. ยสฺสาติ โยคิโน. เตสุ เตน สมฺมสนํ อารภิตพฺพํ ยถาปากฏํ วิปสฺสนาภินิเวโสติ กตฺวา. ปจฺฉา ปน อนุปฏฺฐหนฺเตปิ อุปาเยน อุปฏฺฐหาเปตฺวา อนวเสสโตว สมฺมสิตพฺพา.

“为何在此处这些法聚被总摄了呢？为了说明在圣典中已有详尽的阐述，而说‘此已被说’等。因此（义注师）说‘彼于彼处……被总摄’。其中，‘彼’(taṃ)指应遍知法。‘此处’(ettha)指在《应知释》(abhiññeyyaniddesa)中。通过‘识、意、法’等句，（指的是）在彼处各部分出现的出世间法。然而，有些人说‘“此处”指在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中’，此说不善。因为在《无碍解道》中，由于‘省察品’的意趣，所取的只是适合省察的法，而不像《应知释》（《无碍解道》1.3；《相应部》4.46）那样，是所有应遍知的法。瑜伽士(yogī)应当就那些色法与无色法，按照其显现的情况开始省察，以投入观(vipassanā)。之后，即使有未现起的法，也应以方便令其现起，并毫无遗漏地加以省察。”

๖๙๕. ‘‘อตีตํ รูปํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา อนิจฺจโต สมฺมสนสฺส อตีตาทิวิภาคา ปวตฺติฏฺฐานภูตาติ อาห ‘‘เอกาทสหิ โอกาเสหี’’ติ. ววตฺถาปนํ นาม สนฺนิฏฺฐานํ. อนิจฺจโต สนฺนิฏฺฐานญฺเจตฺถ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วิปสฺสนาวาติ อาห ‘‘อนิจฺจนฺติ สมฺมสตี’’ติ.

695. “过去之色是无常”等，表明以无常省察之过去等区分是其生起处，因此说“以十一种处”。决择名为确定。此处以无常确定，即是“无常”之观（vipassanā），所以说“省察为无常”。

กถนฺติ สมฺมสนากาโร ปุจฺฉิโตติ ตํ ปรโต อิเธว ปาฬิยํ ทุติยวาเร วุตฺตนเยเนวาติ สงฺเขเปเนว วิสฺสชฺเชติ. อิทานิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ หี-ติ เหตุอตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา ‘‘รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนา’’ติ เอวํ วุตฺตํ, ตสฺมา อิมินา วุตฺตนเยน อนิจฺจนฺติ สมฺมสตีติ โยชนา.

“如何？”是问省察的方式，对此，就以其后在此巴利文中第二次所说之方式简略地回答。现在为了使彼义更明显，所以说“此已说”等等。其中，“hi”是表原因的不变词。因为已说“色，无论是过去、未来、现在，以坏灭故为无常”，所以应以此所说之方式连结为“省察为无常”。

เอวมฺปิ สงฺเขโปเยวาติ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตีเตติ อตีเต ภเว. อาทิกมฺมิกสฺส หิ อิทํ สมฺมสนวิธานํ, ตสฺมา ภววเสน อทฺธาเภโท อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘นยิมํ ภวํ สมฺปตฺตนฺตี’’ติ. เอตฺถ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ อตีตภเว ปริยาปนฺนํ รูปํ, ตํ อตีเตเยว ภเว ขีณํ, ตโต น อิมํ ภวํ สมฺปตฺตํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน ขยสภาวตฺตาติ สมฺมสตีติ. เอส นโย ยํ อนาคตนฺติอาทีสุปิ.

即便如此，也还是过略，为了分别显示，所以说了“此”等等。“于过去”是在过去有。因为这是初修业者的省察法，所以是依有而意趣于时之差别。因此说“不来到此有”。此处“iti”字是表原因义。此意是说——凡是过去有中所摄之色，彼已在过去有中灭尽，不从此来到此有，所以“以坏灭故，以有坏灭自性故，为无常”，如是省察。此理亦通于“凡是未来”等等。

ยํ [Pg.392] พหิทฺธา, ตมฺปิ พหิทฺธา เอว ขียติ, น อชฺฌตฺตภาวํ คจฺฉตีติ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติ, ยํ โอฬาริกํ, ตมฺปิ ตตฺเถว ขียตีติ อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนาติอาทินา โยเชตพฺพํ.

凡是外在的，彼亦只在外在坏灭，不成为内在，故“以坏灭故为无常”；凡是粗的，彼亦只在彼处坏灭，故“以坏灭故为无常”等等，应如此连结。

อิทํ สพฺพมฺปีติ อิทํ อตีตาทิเภทสฺส รูปสฺส สมฺมสนโต สพฺพํ เอกาทสวิธมฺปิ สมฺมสนํ เอกํ สมฺมสนํ อนิจฺจโต สมฺมสนนฺติ กตฺวา.

“此一切”是指：由于省察了有过去等差别的色法，所有十一种省察也是一种省察，即省察为无常。

ตนฺติ ตํ เอกาทสวิธมฺปิ รูปํ. สปฺปฏิภยตายาติ ภยานกตาย. ภยาวหํ โหตีติ อปฺปหีนวิปลฺลาสสฺส ‘‘อหํ วินสฺสามิ, มม สนฺตกํ วินสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺตสฺส ภยชนกํ โหติ. สีโหปมสุตฺเต เทวานํ วิยาติ สีโหปมสุตฺเต เทสิยมาเน เทวานํ วิย. ตตฺถ หิ –

彼即是那十一种色。以其可怖畏性，即以其恐怖性。它是可怕的，即是说，对于未断除颠倒者，当他思惟“我将坏灭，我的所有物将坏灭”时，会生起恐惧。如同《狮子《本行》》(Sīhopamasutta)中诸天一般，即如同在宣说《狮子《本行》》时诸天一般。在此经中说：

‘‘ยทา ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… โส ธมฺมํ เทเสติ ‘อิติ รูปํ, อิติ รูปสฺส สมุทโย, อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม. อิติ เวทนา… อิติ สญฺญา… อิติ สงฺขารา… อิติ วิญฺญาณํ, อิติ วิญฺญาณสฺส สมุทโย, อิติ วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโม’ติ. เยปิ เต, ภิกฺขเว, เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา อุจฺเจสุ วิมาเนสุ จิรฏฺฐิติกา, เตปิ ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา เยภุยฺเยน ภยํ สํเวคํ สนฺตาสํ อาปชฺชนฺติ ‘อนิจฺจาว กิร โภ มยํ สมานา นิจฺจมฺหาติ อมญฺญิมฺห, อทฺธุวาว…เป… อสสฺสตาว กิร โภ มยํ สมานา สสฺสตมฺหาติ อมญฺญิมฺห, มยมฺปิ กิร โภ อนิจฺจา อทฺธุวา อสสฺสตา สกฺกายปริยาปนฺนา’’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๘; อ. นิ. ๔.๓๓) –

“当如来、阿罗汉、正等正觉者出现于世间时……他宣讲这样的法：‘这是色，这是色的生起，这是色的灭尽。这是受……这是想……这是行……这是识，这是识的生起，这是识的灭尽。’诸比丘，那些长寿、具色、多乐、住在高处宫殿中、久住之天神，在听闻如来之说法后，大多数会生起恐惧、悚惧、怖畏：‘原来我们也是无常的，却自认为常；原来是不坚固的……原来我们也是非永恒的，却自认为永恒；原来我们也是无常的、不坚固的、非永恒的、为有身所摄的！’”

เอวํ เทวานํ ภยุปฺปตฺติ อาคตา.

如是，诸天生起恐惧之事已如经文所述。

ขนฺธปญฺจกํ, ตเทกเทโส วา อตฺตวาทีหิ ‘‘อตฺตา’’ติ ปริกปฺปียติ, ตญฺจ เอกนฺตโต อนิจฺจํ, ทุกฺขญฺจาติ อาห ‘‘ยญฺหิ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ. ตีสุ ทุกฺขตาสุ สงฺขารทุกฺขตาว พฺยาปินี, ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ จ อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจตํ วา อุทยพฺพยปฏิปีฬนํ วา’’ติ. อตฺตา อภวิสฺสาติ ‘‘การโก เวทโก สยํวสี’’ติ เอวํภูโต อตฺตา อภวิสฺสาติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ สติ รูปสฺส อาพาธาย สํวตฺตนํ อยุชฺชมานกํ สิยา. ยถา รูปกฺขนฺเธ อเภทโต ติวิธํ สมฺมสนํ, เภทโต เตตฺตึสวิธํ, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีสุปีติ อิมมตฺถํ ‘‘เอส นโย’’ติ [Pg.393] อติทิสติ. เตน ขนฺธวเสน ตาว เภทโต ปญฺจสฏฺฐิอธิกา สตํ สมฺมสนวารา ทสฺสิตา โหนฺติ. อิมินา นเยน ทฺวารฉกฺกาทีสุปิ ยถารหํ สมฺมสนเภโท เวทิตพฺโพ.

五蕴或其一部分，被我论者(attavādī)构想为“我”，而那完全是无常的、是苦的，故说“凡无常者，即是苦”等。在三苦性中，唯行苦性是遍布的，而“凡无常者，即是苦”的意趣，是说“无常性，或生灭之逼迫”。“若有我”，其意趣是：“若有作为作者、受者、自主者的我”。因为若如此，色蕴导向病痛即为不应理。如于色蕴，不加分别有三种省察，加以分别则有三十三种，于受蕴等亦然，此义由“此是理趣”一语类推而知。因此，以蕴的方式，通过分别，总共开示了一百六十五种省察之门。以此理趣，于六门(dvārachakka)等，亦应如理了知省察之分别。

๖๙๖. นิยมโต สงฺขตาทิเภทํ โหตีติ เอกํเสน สงฺขตตาทิวิเสสวนฺตํ โหติ อสงฺขตาทิสภาเว อนิจฺจตาย อสมฺภวโต. อสฺสาติ อนิจฺจสฺส. ปริยายทสฺสนตฺถนฺติ เววจนทสฺสนตฺถํ, ตํ ปน ‘‘ขยธมฺม’’นฺติอาทีนํ วเสน เวทิตพฺพํ, น ปุริมานํ ติณฺณํ. น หิ ตเทว ตสฺส ปริยาโย โหติ, นาปิ สงฺขตปฏิจฺจสมุปฺปนฺนปทานิ หุตฺวา อภาวทีปนโต ปากภาวทีปนโต. ปากภาวทีปเนน ปน อนิจฺจตาย สาธนปกฺเข ติฏฺฐนฺติ. เตเนว หิ สพฺเพสํ ปทานํ ปริยายตาภาวโต ‘‘นานากาเรหิ วา’’ติ วิกปฺปนฺตรํ คหิตํ. มนสิการปฺปวตฺตีทสฺสนตฺถนฺติ อนิจฺจตาย อุปพฺรูหนมนสิการปวตฺติทสฺสนตฺถํ.

696. “它必然有有为等差别”是说，它必然具有有为性等特质，因为在无为等自性中，无常性是不可能存在的。“它的”(assa)是指“无常的”(aniccassa)。“为了显示同义词”是说为了显示异名，而那应当通过“灭法”等词来理解，而不是通过前面的三个词。因为（无常）本身不是它自己的同义词，“有为”和“缘生”这两个词也不是（它的同义词），因为它们显示的是先前不存在。但通过显示先前不存在，它们就站在了证实无常性的一方。正因为并非所有词语都是同义词，所以才采纳了“或以多种方式”这一不同选项。“为了显示作意的生起”是说为了显示增长无常（观）的作意的生起。

จตฺตารีสาการอนุปสฺสนากถาวณฺณนา

四十行相随观论释义

๖๙๗. โสติ โยคาวจโร. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตเภทสฺส อนิจฺจตาทิสมฺมสนสฺส. ถิรภาวตฺถายาติ ทฬฺหภาวตฺถาย อนิจฺจาทิอาการสฺส ปุนปฺปุนํ มนสิกาโร วิย พหุลีการภาวโต. ยํ ตํ ภควตา เอตสฺส วิภงฺเค อนิจฺจาทิสมฺมสนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อนุโลมิกนฺติ อริยมคฺคาธิคมสฺส อนุกูลํ. ขนฺตินฺติ ญาณขนฺตึ. ญาณญฺหิ วิสยสภาวํ โอคาเหตฺวา ววตฺถาเน ขมติ สหตีติ ขนฺตีติ วุจฺจติ. สมฺมตฺตนิยามนฺติ อริยมคฺคํ. โส หิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิสมฺมตฺตญฺเจว อนิวตฺติธมฺมตาย นิยาโม จาติ วุจฺจติ. ‘‘อาทินา นเยนา’’ติ อิมินา ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ ทุกฺขโต ปสฺสนฺโต อนุโลมิกํ ขนฺตึ ปฏิลภติ, ขนฺธานํ นิโรโธ สุขํ นิพฺพานนฺติ ปสฺสนฺโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๓๘) เอวมาทิโก ปาฐเสโส โรคาทิปฏิปกฺขโยชนาวเสน วิตฺถาเรตพฺโพ. ‘‘ขนฺธานํ นิโรโธ นิจฺจํ นิพฺพาน’’นฺติ วจเนน สงฺขารานํ ทุกฺขโรคตาทิปฏิปกฺโข นิพฺพานสฺส สุขาโรคฺยาทิภาโว ‘‘อาทินา นเยนา’’ติ เอตฺถ นยคฺคหเณน ทีปิโตติ. อวเสโส สพฺโพ ปาโฐ ปกาสิโต เอว โหตีติ.

697. “彼”是指瑜伽行者。“彼之”指前文所述的无常等思择的差别。“为坚固故”是为了令无常等行相，通过反复作意，如同多次修习一般而得以坚固。与此相关的是，世尊在此分析中开示的无常等思择。“随顺”指与证悟圣道相顺应。“忍”指智忍。智慧深入所缘的自性，并在决断时能够忍受、容纳，所以称为“忍”。“正性决定”指圣道。圣道以正见等正确性以及不退转的性质而被称为“决定”。“以此为例”，由此可知：“观五蕴为苦者，获得随顺忍；观诸蕴灭尽，涅槃是乐者，进入正性决定”等经文的其余部分，应当通过应用对治疾病等的反面来加以详述。“诸蕴灭尽，涅槃是常”这句话，显示了诸行的苦、病等之对治法，即是涅槃的乐、无病等状态，这一点已由“以此为例”中的“例”一词所阐明。如是，所有其余文句皆已明示。

กามญฺเจตํ [Pg.394] จตฺตารีสาย อากาเรหิ สมฺมสนํ อนุโลมญาเณ ภาเวตพฺพวิธานํ. เตนาห ‘‘อนุโลมญาณํ วิภชนฺเตน…เป… วุตฺต’’นฺติ, อิโต ปฏฺฐาย ปน กตปริจยสฺเสว กิจฺจาวหํ โหตีติ อิธาปิ วุตฺตนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺสาปีติ น เกวลํ กลาปสมฺมสนสฺเสว, อถ โข ยถาทสฺสิตสฺส จตฺตาลีสปฺปเภทสฺส อนิจฺจาทิสมฺมสนสฺสปิ. ตญฺหิ อนุโลมิกขนฺติปฏิลาภาย, สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนาย จ สํวตฺตนโต เอกํสโต อิจฺฉิตพฺพํ. วุตฺตญฺหิ –

诚然，此以四十行相思择，是在随顺智中应修习之法。因此说“分析随顺智时……已说”。然而，从此处开始，唯对已熟习者方能成办其事，故于此处亦说，应如是了知。此亦非仅指聚思择，而是指如前所示的四十种无常等思择。因为此法能引生随顺忍，并能进入正性决定，所以是必然所欲求的。诚然，经中说：

‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต สมนุปสฺสนฺโต อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต ภวิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, อนุโลมิกาย ขนฺติยา อสมนฺนาคโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ, สมฺมตฺตนิยามํ อโนกฺกมมาโน โสตาปตฺติผลํ วา…เป… อรหตฺตํ วา สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพสงฺขาเร อนิจฺจโต สมนุปสฺสนฺโต’’ติ (อ. นิ. ๖.๙๘; ปฏิ. ม. ๓.๓๖) –

诸比丘，确实，若有比丘视任何行为常而能具足随顺忍，无有是处；不具足随顺忍而能进入正性决定，无有是处；不进入正性决定而能证得须陀洹果……乃至阿罗汉果，无有是处。诸比丘，确实，若有比丘观一切行为无常……

อาทิ สุกฺกปกฺโข วิตฺถาเรตพฺโพ. ตถา ‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต, ทุกฺขโต, กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต, อนตฺตโต’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๓๖) วิตฺถาเรตพฺโพ.

开头的白品应加以详述。同样地，“诸比丘，确实，若有比丘视任何行为乐、为苦，或视任何法为我、为无我”（《无碍解道》3.36）也应加以详述。

๖๙๘. เอเกกํ ขนฺธํ อนิจฺจาทิสมฺมสนสฺส วเสน สมฺมสตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺส ปน สมฺมสนสฺส ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ สาธารณตาย ‘‘เอเกกํ ขนฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. อนจฺจนฺติกตายาติ อจฺจนฺติกตาภาวโต, อสสฺสตตายาติ อตฺโถ. สสฺสตญฺหิ อจฺจนฺติกํ ปราย โกฏิยา อภาวโต. อาทิอนฺตวนฺตตายาติ ปุพฺพาปรโกฏิวนฺตตาย, อุทยพฺพยธมฺมโตติ อตฺโถ. อนิจฺจโต สมฺมสตีติ สมฺพนฺโธ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

698. 关联在于：他通过无常等思择的方式来思择每一个蕴。然而，因为这种思择对于五蕴来说是共同的，所以才说“每一个蕴”。“非究竟性”意为没有究竟性，即“非永恒性”。因为永恒之物因没有未来的边际才是究竟的。“有始有终性”意为具有前后的边际，即具有生灭的性质。“以无常的方式思择”，这是其关联。此理通于一切处。

อนิจฺจโตติ จ อทฺธุวโต. เอตญฺหิ น นิจฺจํ, ขณิกตาย อสทาภาวิตาย วา น อิจฺจํ น อุปคนฺตพฺพนฺติ อนิจฺจํ. อุปฺปาทวยปฏิปีฬนตายาติ อุปฺปาเทน, วเยน จ ปติ ปติ ขเณ ขเณ ตํสมงฺคิโน วิพาธนสภาวตฺตา, เตหิ วา สยเมว วิพาเธตพฺพตฺตา. อุทยพฺพยวนฺโต หิ ธมฺมา อภิณฺหํ เตหิ ปฏิปีฬิตา เอว โหนฺติ, ยา ปีฬนา ‘‘สงฺขารทุกฺขตา’’ติ วุจฺจติ. ทุกฺขวตฺถุตายาติ [Pg.395] ติวิธสฺสาปิ ทุกฺขสฺส, สํสารทุกฺขสฺส จ อธิฏฺฐานภาวโต. ปจฺจยยาปนียตายาติ ยถารหํ ปจฺจเยหิ ยาเปตพฺพตาย. โรคมูลตายาติ มูลพฺยาธิ วิย อนุพนฺธพฺยาธีนํ มูลภาวโต, ปททฺวเยนาปิ ยาปฺยโรคสทิสโตติ ทสฺเสติ. ยาปฺยพฺยาธิ หิ โรโค อิตโร อาพาโธติ. ทุกฺขตาสูลโยคิตายาติ ติวิธทุกฺขตาสงฺขาเตน รุชฺชเนน ยุชฺชตาย. กิเลสาสุจิปคฺฆรณตายาติ ยถารหมารมฺมณวเสน, สมนฺนาคมวเสน จ ราคาทิกิเลสาสุจิวิสฺสนฺทนโต. อหุตฺวา สมฺภวโต อุปฺปตฺติยา อุทฺธุมาตตา.

无常，即是不恒常。因为它不是恒常的，由于其刹那性或非恒有性，是不可意、不可趋近的，故为无常。为生灭所逼迫，是指由于生起与坏灭，在每一刹那逼恼着具足彼法者，或它们自身就被生灭所逼迫。有生有灭的诸法确实常被它们逼迫，这种逼迫被称为“行苦”。是苦的基地，即是三苦及轮回苦的立足处。依缘而维持，是指须由相应的缘来维持。是病根，像根本的疾病一样，是并发症的根源；这两个词也显示了它类似于慢性病，慢性病是“病”(roga)，其他的是“疾”(ābādha)。与苦刺相应，是指与被称为三苦性的刺痛相结合。是烦恼不净的流溢处，是指依相应的所缘及具足，流漏出贪等烦恼的不净。从无而有，其生起即是肿胀。

อนฺโตตุทนตายาติ อพฺภนฺตเร ตุทนโต. ทุกฺขเวทนาทโย วิย หิ อิเม สงฺขารา อตฺตภาวสฺส อพฺภนฺตรคตา เอว อุทยพฺพยวเสน ตุทนฺติ. อริยมคฺคสณฺฑาเสน วินา นีหริตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุนฺนีหรณียตา ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสทฬฺหภาวโต. อฆนฺติ ปาปํ วิย อริยชเนหิ วิครหิตพฺพํ. สตฺตานํ อนตฺถชนนโต อวฑฺฒิอาวหํ, ปาปสฺส จ วตฺถุภูตํ ขนฺธปญฺจกนฺติ อาห ‘‘วิครห…เป… อฆโต’’ติ. อเสริภาวชนกตายาติ ปรวสตาชนนโต. ยถา คิลาโน อญฺเญหิ สํเวสนวุฏฺฐาปนาทินา ปรปฏิพทฺธสรีรวุตฺติโก อเสรี, เอวเมเตปิ อเสริภาวชนกา. อวสตายาติ อวสวตฺตนโต. ยถา ปโรสตนฺโต ปุริโส ปรสฺส วสํ น คจฺฉติ, เอวํ สุภสุขาทิภาเวน วเส วตฺเตตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. อวิเธยฺยตายาติ ‘‘มา ชีรถ, มา มียถา’’ติอาทินา วิธาตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. ปลุชฺชนตายาติ พฺยาธิอาทีหิ ปกาเรหิ ฉิชฺชนโต วินสฺสนโต. เตหิ เอว วา อาพฺยสนโต. พฺยสนตฺโถ หิ โลกสทฺโท, ปสทฺโท ภุสตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺยาธิอาทีหิ จ ขนฺธานํ พฺยสนนฺติ. พฺยสนาวหภาเวน เอตีติ อีติ, อาคนฺตุกานํ อกุสลปกฺขิยานํ พฺยสนเหตูนํ เอตํ อธิวจนํ. ขนฺธา จ เอทิสาติ อาห ‘‘อเนกพฺยสนาวหตาย อีติโต’’ติ.

内部刺痛性，是因为在阿邦答勒（内部）刺痛。诚然，如同苦受等诸行，是进入了自体的阿邦答勒（内部），以生灭的方式刺痛着。由于贪爱与邪见的执取坚固，且若无圣道之钳则无法拔除，故难以去除。是祸患，像恶一样，应为圣者所呵责。因为它给众生带来损害，招致衰退，且是恶之事，所以五蕴被称为“应呵……乃至……是祸患”。产生无自主，因其产生依赖性。就像病人需要他人帮助才能躺下、起来，其身体的活动需依赖他人而无自主，同样地，这些蕴也产生无自主。不自在，因其不受控制。就像自主的人不屈从于他人的意志一样，（诸蕴）也无法随自己的意愿，令其成为美、乐等。不可指令，因其不能以“莫老、莫死”等方式来命令。败坏性，是指被疾病等各种方式切断、毁坏，或因它们而遭受重创。须知`loka`一词有“灾难”义，`pa`词头有“非常”义。而诸蕴的灾难即是疾病等。因为它带来灾难而来，故为“灾患”(īti)；这是对外来的、属于不善法一方的灾难之因的称呼。诸蕴也是如此，故说“因其带来许多灾难，故为灾患”。

อุปทฺทวตีติ อุปทฺทโว, อนตฺถํ ชเนนฺโต อภิภวติ อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ, ราชทณฺฑาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. ขนฺธา จ เอทิสาติ วุตฺตํ ‘‘อวิทิตานํ…เป… อุปทฺทวโต’’ติ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกภยาวหโต, อภยปฏิปกฺขโต จ ขนฺธา ภยนฺติ อาห ‘‘สพฺพภยานํ…เป… ภยโต’’ติ. พหิทฺธา ญาติพฺยสนาทีหิ, อชฺฌตฺตํ ราคาทีหิ อนตฺเถหิ อุปสชฺชนฏฺเฐน, อุปสคฺคสทิสตาย [Pg.396] จ อุปสคฺโค. อุปสคฺโคติ จ เทวตูปสํหารวเสน ปวตฺโต พฺยาธิอาทิอนตฺโถ. โส อตฺถกาเมน มุหุตฺตมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อเนเกหิ…เป… อุปสคฺคโต’’ติ. โทสูปสฏฺฐตายาติ อารมฺมณโต, สมฺปโยคโต จ ราคาทิโทเสหิ อุเปตตาย. โลกธมฺมา ลาภาทิเหตุกา อนุนยปฏิฆา, เตหิ, พฺยาธิอาทีหิ จ อนวฏฺฐิตตา ปจลิตตา.

是灾祸(upaddava)，因其侵袭；意即，它产生损害，予以压制、覆盖。这是对国王的刑罚等的称呼。诸蕴也是如此，故说“对无知者……是灾祸”。因其带来现法与后世的怖畏，且是无畏的对立面，故说诸蕴是怖畏：“是一切怖畏……故为怖畏”。是灾殃(upasagga)，因其在外被亲属遭难等、在内被贪欲等损害所附着，且类似灾殃。所谓“灾殃”，也是指因天神作祟而发生的疾病等损害。追求福祉者，即使片刻也不应忽视它。因此说：“因诸多……故为灾殃”。为过患所染，是指作为所缘及通过相应，而具有贪欲等过患。世间法是由利得等为因的随贪与敌意；由于它们以及疾病等，（诸蕴）是不稳定的、动摇的。

อุปกฺกเมนาติ อตฺตโน, ปรสฺส วา ปโยเคน. สรเสนาติ สภาเวน. ปภงฺคุปคมนสีลตา ภิทุรตา. สพฺพาวตฺถนิปาติตายาติ รุกฺขผลํ วิย อติตรุณกาลโต ปฏฺฐาย สพฺพาสุ อวตฺถาสุ นิปตนสีลตาย. อนิปตสฺสปิ สพฺเพน สพฺพํ อสารตาย ถิรภาวสฺส อภาวตาย. ถิรญฺหิ ธุวํ นาม โหติ. ตายิตุํ รกฺขิตุํ อสมตฺถตาย น ตายโนติ อตายโน, ตพฺภาโว อตายนตา. ตาณาสีสาย อุปคตสฺส อลพฺภเนยฺยเขมตา. ทุกฺขภีติยา อุปลียนาธิปฺปาเยน อลฺลียิตุํ. ทุกฺขนิวตฺตนํ เลณกิจฺจํ. ชาติอาทิภยานํ หึสนํ วิธมนํ ภยสารกตฺตํ. ยถาปริกปฺปิเตหีติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเนหิ พาเลหิ ปริกปฺปิตปฺปกาเรหิ. ริตฺตตายาติ วิวิตฺตตาย, วิรหิตตายาติ อตฺโถ. อนฺโตสาราภาโว ริตฺตตา. สา เอว จ ตุจฺฉตาติ อาห ‘‘ริตฺตตาเยว ตุจฺฉโต’’ติ. อปฺปกตฺตาติ ปริตฺตตฺตา, ลามกตฺตา วา. ธุวสาราภาวาทีหิ สทฺธึ อตฺตสาราภาวํ ริตฺตปเทน วตฺวา นิพฺพตฺติตมตฺตสาราภาวเมว สุญฺญปเทน ทสฺเสตุํ ‘‘สามิ…เป… สุญฺญโต’’ติ วุตฺตํ. ยถา เกนจิ สามิอาทิลกฺขเณน อตฺตนา สุญฺญา เอเต, เอวํ สยมฺปิ อตํสภาโวติ อาห ‘‘สยญฺจ…เป… อนตฺตโต’’ติ. น อตฺตาติ หิ อนตฺตาติ.

“以努力”是说：通过自己或他人的努力。“以其本质”是说：以其自性。趋向毁坏的性质是脆弱性。“在一切状态中掉落”是说：如树木的果实，从极幼嫩之时起，就具有在一切状态中掉落的性质。即使对于未掉落者，也因其完全无实质，不存在稳固状态。因为稳固的才称为恒常。由于没有能力保护、守护，故“不保护”即是“无庇护者”（atāyano），其状态是“无庇护性”（atāyanatā）。对于前来寻求庇护者，是不可获得的安稳。是因畏惧痛苦而意欲依附之处。防止痛苦是庇护所的作用。能除怖畏性，是说能伤害、驱散生等诸种怖畏。“如所构想”是说：以愚人所构想的种种方式，而这些在胜义中是不存在的。“空虚”是说：空寂、远离的意思。内部无实质是空虚。而那本身就是空洞，因此说“空虚即是空洞”。“微少”是说：因其微小或低劣。在以“空虚”（ritta）一词说明了无我实质，以及无恒常实质等之后，为了以“空”（suñña）一词开示（诸法）仅仅是生起而无实质，故说“无主宰……乃至……是空的”。正如这些（法）空于任何具有主宰等特征的“我”，同样，自身也非彼自性，因此说“自身……乃至……是无我”。因为“不是我”，所以是“无我”。

ปวตฺติทุกฺขตายาติ ภวปวตฺติทุกฺขภาวโต. ภวปวตฺติ จ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อนิจฺจาทิอากาเรน ปวตฺตนเมว, โส จ อาทีนโว. ยถาห ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา. อยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อาทีนโว’’ติ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสฺส จ อาทีนวตายา’’ติ. อาทีนนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ยถา ‘‘เอกมนฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๕), อติวิย กปณนฺติ อตฺโถ. ภุสตฺโถ หิ อยํ อา-กาโร. ยถา [Pg.397] ‘‘ทฺวิธา ฉิทฺทกํ วิจฺฉิทฺทก’’นฺติ เอตฺถ ทฺวิ-สทฺทสฺส อตฺเถ วิ-สทฺโท, เอวมิธาปีติ อาห ‘‘ทฺเวธา ปริณามปกติตาย วิปริณามธมฺมโต’’ติ. วิปริณาโม จ วิปรีตสภาวาปตฺติ. ทุพฺพลตายาติ สรสภิทุรตาย พลาภาวโต. ทุพฺพลมฺปิ กิญฺจิ มุทุกมฺมญฺญาภาเวน ทุปฺปธํสิยา. อิเม ปน สุปธํสิยา เอวาติ อาห ‘‘เผคฺคุ วิย สุขภญฺชนียตาย จา’’ติ. อฆสฺส ปาปสฺส เหตุตา อฆเหตุตา. ขนฺธปฏิพทฺธเมว หิ สพฺพํ กิพฺพิสนฺติ. อิเม รูปาทโย สุขเหตุ, น ทุกฺขเหตูติ ชนิตวิสฺสาสานํ หนนสีลตาย, ขนฺเธสุ หิ ‘‘เอตํ มมา’’ติ คาหวเสน สตฺตา พฺยสนํ ปาปุณนฺติ, วิสฺสาสํ วา หนนฺตีติ วิสฺสาสฆาติโน, ตพฺภาวโต.

“‘流转之苦性’是说：由于有之流转是苦的状态。而有之流转，即是五蕴以无常等方式的转起，那即是过患。如是说：‘诸比丘，五取蕴是无常、苦、变易法。诸比丘，这即是五取蕴中的过患。’因此说‘以及苦的过患性’。‘过患’（ādīnaṃ）是状态中性词的解释，如‘在一边’（ekamantaṃ），意思是‘极其可怜’。此中的‘ā’音有‘非常’的加强意义。正如在‘dvidhā chiddakaṃ vicchiddakaṃ’（二分破裂，极度破裂）一句中，‘vi-’字有‘dvi-’（二）字之义，此处亦然，故说‘由于二种变化的性质，以及由于是变易之法’。而变易是转成相违的自性。‘脆弱’是说：因其本质脆弱、缺乏力量。有些脆弱之物，因其柔软而难以摧毁，但这些（蕴）却极易摧毁，故说‘以及如软木般易于破坏’。作为恶、罪之因，即是‘恶因性’。因为一切罪恶都与诸蕴相连。由于它们具有摧毁那些对它们产生信任，认为‘这些色等是乐因，非苦因’者的性质——因为众生确实以‘这是我的’之执取于诸蕴而遭遇灾祸——或者说，因为它们摧毁信任，所以是‘摧毁信任者’（vissāsaghātino）；由于此状态（故说诸蕴是过患）。

วิคตภวตายาติ อปคตวฑฺฒิตาย. วิภวตณฺหา, วิภวทิฏฺฐิ จ วิภโว อุตฺตรปทโลเปน, ตโต วิภวโต, ปิตุสทิสสฺส วา สภาวเหตุโน วิภวโต วินาสโต สมฺภูตตาย. อาสวานํ อารมฺมณาทินา ปจฺจยภาโว อาสวปทฏฺฐานตา. พีชาทิโก อสาธารโณ เหตุ, ภูตสลิลาทิโก สาธารโณ ปจฺจโย. เอส นโย อชฺฌตฺเตปิ. เตหิ สเมจฺจ สมฺภูย กโต สงฺขโต. มจฺจุมารสฺส อธิฏฺฐานภาเวน, กิเลสมารสฺส ปจฺจยภาเวน สํวฑฺฒนโต อามิสภูตตา, ขนฺธาปิ ขนฺธานํ อามิสภูตา ปจฺจยภาเวน สํวฑฺฒนโต, ตทนฺโตคธา อภิสงฺขารา. เทวปุตฺตมารสฺส ปน ‘‘มเมต’’นฺติ อธิมานวเสน อามิสภาโวติ ขนฺธาทิมารานมฺปิ อิเมสํ ยถารหํ อามิสภูตตา วตฺตพฺพา. ธมฺมสทฺโท ‘‘ชาติธมฺมาน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๗๓; ปฏิ. ม. ๑.๓๓) วิย ปกติอตฺโถ, ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๑๘ อาทโย) วิย เหตุอตฺโถ จาติ อาห ‘‘ชาติชราพฺยาธิมรณปกติตาย, โสกปริเทวอุปายาสเหตุตายา’’ติ. สํกิเลสตฺตยคฺคหเณน ตเทกฏฺฐานํ ทสนฺนํ กิเลสวตฺถูนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตทารมฺมณาปิ หิ ธมฺมา ตทนติวตฺตนโต สํกิเลสิกา เอว. ตถา ขุทฺทา, ตณฺหา, ชฏาทีสุ สรีรสฺส, สํกิเลสสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

“离有”（vigatabhavatā）即“离增长”。无有爱（vibhavataṇhā）与断见（vibhavadiṭṭhi），因省略后一词，亦称“无有”（vibhavo）；从那无有（爱或断见），或从如父般的同类因之毁灭而生起故。作为诸漏（āsavānaṃ）的所缘等而成为其条件，即是诸漏的近因。种子等为不共因，地、水等为共通缘。此理亦通于内身。由彼等聚集、和合而成，称为“有为”。因作为死魔的立足处、烦恼魔增长的条件，故成为食（āmisa）。诸蕴亦因作为增长的条件而互为食，诸行亦包含其中。至于天子魔，则因“此乃我所”之增上慢而成为食。因此，对于蕴魔等，亦应随宜说此等为其食。“法”（dhamma）一词，如在“生法”（jātidhammānaṃ）等中为“自性”义，如在“法无碍解”（dhammapaṭisambhidā）等中为“因”义，故说：“因其具有生、老、病、死之自性，因其为愁、悲、苦、忧、恼之因”。通过执取三杂染，当知亦包含了与彼等同基的十种烦恼事。诚然，以彼等为所缘的诸法，因不超越彼等，故亦唯是杂染法。同样，当知亦包含了由饥、渴、衰老等引起的身体之杂染。

จตฺตารีสาปิ สมฺมสนานิ ตีสุ อนุปสฺสนาสุ อนฺโตคธาเนวาติ ตทนฺโตคธภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจานุปสฺสนานิ สรูปโต[Pg.398], ปริยายโต จ อนิจฺจภาววิภาวนโต. เอส นโย อิตเรสุปิ. ‘‘อสารกโต’’ติ อิทํ นิจฺจสาราภาววิภาวนํ.

四十种思惟皆已包含于三随观中，为显示此包含关系，故说“于此”等。（称其为）无常随观，是因其从自相与种种行相两方面阐明无常性。此理亦通于其他（二随观）。“无实”一词，是为阐明无常恒之实义。

เอตฺตาวตา กลาปโต ธมฺเม สงฺคเหตฺวา นยโต สมฺมสนมตฺตํ ทสฺสิตํ, น ตาว อนุปทธมฺมวิปสฺสนา วิหิตาติ ‘‘สมฺมสนารมฺภวิธาน’’นฺติ. วุตฺตํ.

至此，仅是显示了将诸法聚为一类后，依理则而思惟，尚未制定逐一法之观（anupadadhammavipassanā），是故被称为“思惟起始之规定”。

อินฺทฺริยติกฺขการณนวกกถาวณฺณนา

令根锐利九因论释义

๖๙๙. เอกจฺจสฺส ติกฺขินฺทฺริยสฺส มหาปญฺญสฺส นยวิปสฺสนาวเสเนว อุทยพฺพยญาณํ อุปฺปชฺชติ, อิตรสฺส นุปฺปชฺชติ. ตํ สนฺธาย ‘‘ยสฺส ปน…เป… น สมฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุทยพฺพยญาณุปฺปตฺติ หิ อิธ นยวิปสฺสนาย สมฺปชฺชนนฺติ อธิปฺเปตํ. เตน ‘‘นวหากาเรหิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ ภวนฺติ…เป… อนฺตรา จ อพฺโพสาเนนา’’ติ เอวํ วุตฺตานํ นวนฺนํ อาการานํ วเสน อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ กตฺวา สปฺปายานิ เสวมาเนน สมฺมสิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

699. 对于某些具利根、大慧之人，仅凭方法观（nayavipassanā）的力量即能生起生灭智，而其他人则不能。针对此，才说了“然而，对某些人……不成就”。此处意指生灭智的生起是由方法观而成就的。因此，其关联是：彼人应当依“以九种行相令诸根锐利……以及中间不中断”等所说的九种行相，令诸根锐利，同时亲近适宜之法，来进行思惟。

เตนาติ โยคินา. นวหากาเรหีติ วกฺขมาเนหิ นวหิ อากาเรหิ. อินฺทฺริยานีติ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ. ติกฺขานีติ ติขิณานิ วิสทานิ สูรานิ. อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานนฺติ ขเณ ขเณ อุปฺปนฺนานํ อุปฺปนฺนานํ. สงฺขารานนฺติ วิปสฺสิยมานานํ รูปารูปธมฺมานํ. ขยเมวาติ ปฐมํ อุปฺปาทํ ทิสฺวา ตํ มุญฺจิตฺวา ขยเมว ภงฺคเมว ปสฺสติ. ตสฺส ตถาขยทสฺสนปสุตสฺส วิปสฺสนาปญฺญา ติกฺขา สูรา วหติ, อิตรานิ จ อินฺทฺริยานิ. ตตฺถาติ ขยทสฺสเน. สกฺกจฺจกิริยายาติ อาทรการิตาย, ยถา ขยทสฺสนปรเมเนว วิปสฺสนาญาณํ ปวตฺตติ, เอวํ ตํ อาทรชาโต สมฺปาเทติ. สาตจฺจกิริยายาติ อวิจฺเฉทกิริยาย, ยถา วิปสฺสนาญาณํ ขยทสฺสนวเสน นิรนฺตรเมว ปวตฺตติ, เอวํ ยุตฺตปฺปยุตฺโต นํ สมฺปาเทติ. สปฺปายกิริยายาติ อนุรูปกิริยาย อาวาสาทิสตฺตวิธสปฺปายาเสวนกิริยาย. นิมิตฺตคฺคาเหนาติ ยถา มนสิกโรนฺตสฺส วิปสฺสนาสมาธิ อุปฺปนฺโน, ตสฺส อาการสฺส สลฺลกฺขณวเสน สมถนิมิตฺตคฺคหเณน สมฺปาเทตีติ สมฺพนฺโธ. อนุปวตฺตนตายาติ อนุรูปโต ปวตฺตเนน ภาวนาจิตฺตสฺส ลีนภาเว ปีติวีริยธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคานํ อุทฺธตภาเว ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ พฺรูหเนนาติ อตฺโถ. กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขตนฺติ อตฺตโน กาเย อสุจิภาเวน พาหิรกอวิญฺญาณกกุณเป [Pg.399] วิย ชีวิเต อหิตาวหปจฺจตฺถิเก วิย นิรเปกฺขจิตฺตํ อุปฏฺฐเปติ. ตตฺถ จ อภิภุยฺย เนกฺขมฺเมนาติ ตสฺมึ กายจิตฺเต อนเปกฺขภาเวน อินฺทฺริยานํ ติกฺขภาวาปาทเนน อุปฺปนฺนํ อุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ วีริเยน อภิภวิตฺวา ภาวนํ สมฺปาเทติ. อนฺตราติ ยถาธิปฺเปตาย ภาวนาสิทฺธิยา อนฺตราว. อพฺโพสาเนนาติ อสงฺโกจเนน.

“彼”即指瑜伽者。“以九种行相”即指将要说的九种行相。“诸根”即指信等诸根。“锐利”即指尖锐、清净、勇猛。“对于已生已起的”即指对于刹那刹那生起又生起的。“诸行”即指被观的色法与无色法。“唯见坏灭”即指首先见到生起，然后舍弃它，唯见坏灭、消散。当他如此致力于见到坏灭时，他的观（vipassanā）慧锐利而猛利，其他诸根也是如此。“其中”即指在见到坏灭之中。“恭敬行事”即指以恭敬心行事，意思是说，观智唯以见到坏灭为最胜而转起，他如此以恭敬心成就它。“持续行事”即指不间断地行事，意思是说，就像观智以见到坏灭的方式不间断地转起，他如此相应勤奋地成就它。“行持适宜”即指相应地行事，即修习住所等七种适宜之法。“以取相”即指当行者生起观三摩地（vipassanāsamādhi）时，他通过观察该行相的特征，以执持止相（samathanimitta）来成就它，此为关联。“随顺转起”即指相应地转起，意思是说，在修习心昏沉时，应增长喜、精进、择法觉支；在心掉举时，应增长轻安、定、舍觉支。“对于身体和生命没有顾恋”即指对于自己的身体，要作不净想，如同外在没有意识的尸骸；对于生命，要视为如同带来损害的敌人，生起不顾恋之心。“又以出离降伏”即指对于彼身心中，以不顾恋的特性使诸根锐利，以精进降伏生起的苦，从而成就修行。“中间”即指如同所期望的那样，在修习成就的中间。“不中止”即指不退缩。

เอวํ วุตฺตานนฺติ เอวํ ‘‘นวหากาเรหิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ ภวนฺตี’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตานํ. เอตฺถ จ ยถา นาม สุขุมานํ มุตฺตาปวาฬาทีนํ วิชฺฌเน สุขุมตเรน เวธเนน ภวิตพฺพํ, เอวเมว สณฺหสุขุมานํ รูปารูปธมฺมานํ, ปจฺจยสฺส จ ปริคฺคณฺหเน ติกฺเขน ญาเณน ภวิตพฺพํ. เตสํ ปน ขยวยทสฺสเน ติกฺขตเรน ภวิตพฺพํ. ติกฺขตรตา จสฺส นิสานสิลายํ สณฺหมฏฺฐตาย กรเณน วิย ผรสุธาราย นิสิตภาวาปาทเนน อินฺทฺริยานํ ติกฺขภาวาปาทเนน สาเธตพฺพา. ตญฺจ เยหิ นวหิ อากาเรหิ โหติ, เตสุ ขณิกานํ สงฺขารานํ ขเณ ขเณ ภิชฺชนาการทสฺสนํ ปฐมํ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ สงฺขารานํ ขยเมว ปสฺสตี’’ติ. อสติ ญาณสฺส ติกฺขตรภาเว ตทภาวโต เสสินฺทฺริยติกฺขตา ตสฺส สมฺภารภาวโต วุตฺตา, อวินาภาวโต วา. สกฺกจฺจกิริยาทิคฺคหณํ ปน ตสฺส อุปายทสฺสนํ. อสปฺปายานิ โภชนาทีนิ อนุปยุชฺชนาทิวเสน วชฺเชตฺวา สปฺปายานิ มตฺตโส เสวมาเนน. รูปารูปธมฺมานํ อจฺจนฺตวิธุรตาย เอกชฺฌํ อสมฺมสิตพฺพตฺตา, ตถา สมฺมสนสฺส จ อิธ อนธิปฺเปตตฺตา ‘‘กาเลน รูปํ สมฺมสิตพฺพํ, กาเลน อรูป’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถาปิ จ รูปสฺส โอฬาริกตาย สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปฐมํ สมฺมสิตพฺพตา วุตฺตา. นิพฺพตฺติ ปสฺสิตพฺพาติ ปฐมํ ตาว อาคมานุสารโต อนุมานวเสน ทฏฺฐพฺพา. ตโต ปรํ อนุกฺกเมน พลปฺปตฺเต ภาวนาญาเณ ปจฺจกฺขโตปิ ทิสฺสตีติ.

“‘如此所说’(Evaṃ vuttānaṃ)即指义注(aṭṭhakathā)中所说‘以九种行相令诸根锐利’等。此处，譬如穿透微细的珍珠、珊瑚等，须有更微细的工具；同样地，把握微细的色法、无色法及其因时，也必须以锐利的智。而在观察其灭、坏时，则需要更锐利的智。此更锐利性，犹如在磨刀石上磨利斧刃使其锋利一般，应当通过使诸根达到锐利的状态来成办。而这通过九种行相达成，其中首先说的是见到刹那诸行于刹那刹那坏灭的行相，即‘唯见已生已生诸行之灭’。当智不具更锐利性时，之所以说其余诸根的锐利性，是因其为（智之更锐利性的）资粮，或因（与其）不相离。而‘恭敬而作’等则是显示其方便。应当避免不适宜的食物等，适度享用适宜的饮食。由于色法与无色法极其不同，不能同时一起思察，又因为如此思察在此处非所欲，所以说‘于一时思察色法，于一时思察无色法’。其中，由于色法较为粗大、容易了知，所以先说应该思察色法。‘应见生起’者，首先应依循圣教以推度而见。其后，次第地，当修习智有力时，也能亲眼见到。”

รูปนิพฺพตฺติปสฺสนาการกถาวณฺณนา

观色生起行相论之释义

๗๐๐. สพฺเพสนฺติ กามาวจราทิอณฺฑชาทิเภทภินฺนานํ สพฺเพสํ สตฺตานํ. ปฐมํ กมฺมโต นิพฺพตฺตติ ตํมูลกตฺตา อุตุชาทิรูปานํ. ปรโต ปวตฺตนกกายทสกาทิวเสน ลพฺภมานํ ปพนฺธตฺตยํ, สนฺตติสีสํ วา สนฺธาย ‘‘ติสนฺตติวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

700. “一切”是指欲界等、卵生等种种差别的所有众生。最初由业而生，因为（业生色）是时节生等色法的根本。之后，以转起时的身十法聚等方式所获得的三种相续，或者是指相续之首，故说“以三种相续的方式”。

ทนฺธํ [Pg.400] มนฺทํ จิเรน นิโรโธ เอตสฺสาติ ทนฺธนิโรธํ สตฺตรสจิตฺตกฺขณายุกตฺตา. เตนาห ‘‘ครุปริวตฺตี’’ติ. เตนาติ ตสฺมา, ยสฺมา ‘‘ตโต สีฆตรํ โข, ภิกฺขเว, อายุสงฺขารา ขียนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒๒๘) วจนโต รูปธมฺมาปิ อิตฺตรกาลา เอว, อรูปธมฺมา ปน เตหิ สาติสยํ อิตฺตรกาลา, ตสฺมา อาห ภควาติ อตฺโถ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วิจาริตเมว. เตหิ สทิสาติ จิตฺตสฺส อุปฺปาทภงฺคกฺขเณหิ สทิสา. สพฺเพสมฺปิ หิ สงฺขารานํ อุปฺปาทภงฺคกฺขเณสุ วิสทิสตา นตฺถิ, สมานกาลาว เต. ฐานปฺปตฺตนฺติ ฐิติกฺขณปฺปตฺตํ. เตนาติ ทุติยภวงฺคจิตฺเตน. วตฺถุรูปํ เอกสฺส จิตฺตสฺส นิสฺสโย หุตฺวา อญฺญสฺส น โหติ ฐเปตฺวา มรณาสนฺนํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เตน สทฺธิ’’นฺติอาทิ.

此法缓慢、迟缓、长时而灭，故为“缓灭”，因其寿有十七心刹那。是故说为“难转”。“以彼”者，是故。因为如（《相应部》2.228）所说：“诸比丘，寿行灭尽得更快”，色法已是短促，然无色法较彼等更为短促，是故世尊说，此为其义。于此所应说者，已于下方审察。“与彼等相似”是指与心的生、灭刹那相似。一切诸行的生、灭刹那实无差别，彼等时间相同。“至住位”是指至住刹那。“以彼”是指以第二有分心。所依处色为一心之所依后，则不为另一心之所依，临死时则除外，是故说“与彼俱”等。

เอวํ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาว จุติจิตฺตสฺส อุปฺปตฺติ, ตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺสา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ฐานกฺขเณติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ. ยาว ปวตฺติ นาม อตฺถีติ ยาว สํสารปฺปวตฺติ นาม อตฺถิ, ยาว วา จิตฺตสฺส ปวตฺติ นาม อตฺถิ. อสญฺญูปปตฺติยญฺหิ นตฺถิ จิตฺตปฺปวตฺตีติ. รูปูปปตฺติยํ สํเสทชา โอปปาติกสทิสาติ โอปปาติกานํเยว คหณํ. โอปปาติกานมฺปีติ ปิ-สทฺเทน วา สํเสทเช สมฺปิณฺเฑติ. สตฺตสนฺตติวเสนาติ จกฺขุทสกาทีนํ สตฺตนฺนํ สนฺตติสีสานํ วเสน.

如此，从结生开始，直到死心生起，已展示完毕；现在为展示灭，而开始论述“于结生心”等。其中，“于住刹那”是指于结生心的住刹那。“乃至有名为转起”是指乃至有名为轮回的转起，或乃至有名为心的转起。因为在无想有情天中，没有心的转起。于色有中，湿生者如同化生者，故只取化生者。或者，在“opapātikānampi”一词中，以“pi”字含摄湿生者。以七种相续的方式，是指以眼十法聚等七种相续之首的方式。

๗๐๑. ตตฺถาติ กมฺมโต รูปปวตฺติยํ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภูตํเยว อิธ กมฺมนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘กมฺมํ นาม กุสลากุสลเจตนา’’ติ. ชีวิตนวกํ จกฺขุทสกาทิอนฺโตคธเมว กตฺวา ‘‘สมสตฺตติรูป’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ วา จกฺขุทสกาทิ วิย สุขปริคฺคหํ น โหตีติ. ตเทวาติ ยถาวุตฺตํ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตารูปมาห. กมฺมญฺหิ กมฺมชสฺส ชนกํ, ปริปาจกมฺปิ โหติ ชีวิตินฺทฺริยสฺส, กมฺมชคฺคิโน จ วเสน อนุรกฺขณสพฺภาวโต, อาหาราทิปฏิลาภเหตุตาย อุปตฺถมฺภกนิมิตฺตโต จ. เตนาห ‘‘อุปตฺถมฺภกปจฺจโยปิ โหตี’’ติ. อุปตฺถมฺภกปจฺจยตา จสฺส อุปนิสฺสยปจฺจยวเสเนว เวทิตพฺพา. กมฺมํ ปจฺจโย เอตสฺสาติ กมฺมปจฺจยํ, ตเทว จิตฺตํ, ตํ สมุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ กมฺมปจฺจยจิตฺตสมุฏฺฐานํ. วิปากเจตสิกานมฺปิ กมฺมปจฺจยจิตฺตสมุฏฺฐานตา วตฺตพฺพา, น วา วตฺตพฺพา กมฺมสมุฏฺฐานกมฺมปจฺจยคฺคหเณน คหิตตฺตา. ฐานปฺปตฺตา โอชา อญฺญํ โอชฏฺฐมกํ สมุฏฺฐาเปติ อาหารานุคเต สรีเรติ คเหตพฺพํ.

701. 此处，即在由业而生起色法中。于此，所谓“业”，意指唯有在不同刹那作为业缘的业，故说：“业即是善与不善思。”由于将命根九法(jīvitanavaka)包含于眼十法(cakkhudasaka)等之中，故说“七十三种色法”。或者，它不像眼十法等那样容易执取。此即是说如前所述的异熟蕴与业生色。诚然，业是业生色的生起因，也是守护者，因为通过命根与业生火而有持续守护的存在，并且因为是获得食物等的原因而有资助的功用，故说“也是资助缘”。而它的资助缘性，当知是依亲依止缘(upanissayapaccaya)之力。“业是此（心）之缘”，故为“业缘”；即此心，“此（心）是此（心所）之生起因”，故为“业缘心等起”。异熟心所法也可以说是“业缘心等起”，或者不必说，因为已被“业等起”与“业缘”的表述所含摄。当知，已达住位的食素，在为食素所遍及的身体中，能生起其他的食素八法。

ตตฺราปีติ [Pg.401] กมฺมสมุฏฺฐานาหารสมุฏฺฐาเนปิ โอชฏฺฐมเก. จตสฺโส วา ปญฺจ วา ปวตฺติโย ฆเฏตีติ สทิสสนฺตติวเสน จตสฺโส วา ปญฺจ วา รูปกลาปปฺปวตฺติโย สนฺตาเนติ. พาหิรปจฺจยวิเสเสน ปน วิสทิสา พหูปิ ปวตฺติโย ฆเฏตีติ วทนฺติ. ยถา กมฺมปจฺจยาหารสมุฏฺฐาเน ปเวณิฆฏนา, เอวํ กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐาเนปีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมปจฺจยอุตุสมุฏฺฐานํ นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ยถา ตตฺถ ตตฺถ โกฏฺฐาเส ปรมฺปรปฺปวตฺตึ ทสฺเสนฺเตน อกมฺมชา ทุติยาทิปวตฺติโย อสมฺเภเทน ทสฺสิตา, เอวํ กมฺมชาหารสมุฏฺฐานอุตุวเสน, กมฺมชอุตุสมุฏฺฐานาหารวเสน, กมฺมปจฺจยจิตฺตชาหารอุตุสมุฏฺฐานอุตุอาหารวเสน จ สมฺเภทวเสนาปิ รูปปฺปวตฺติ ทสฺเสตพฺพาติ วทนฺติ. ตตฺถ กมฺมชโต ปวตฺตอาหารา วิเสสปจฺจยลาเภ สติ ยถาวุตฺตปริมาณาหิ ปวตฺตีหิ อุทฺธมฺปิ ปวตฺติโย น ฆเฏนฺตีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ ‘‘ทส ทฺวาทส วาเร ปวตฺตึ ฆเฏตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๐๓), ‘‘เอวํ ทีฆมฺปิ อทฺธานํ อนุปาทินฺนปกฺเข ฐตฺวาปิ อุตุสมุฏฺฐานํ ปวตฺตติ เอวา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๐๔) จ วกฺขติ.

于此，即在业生与食生中的食素八法色。“连接四或五种生起”，即是以相似相续的方式，延续四或五种色聚的生起。但据说依特殊的外缘，也能连接许多不相似的生起。正如在业缘食生中有系列的连接，在业缘时节生中也是如此；为了说明这一点，而说了“所谓业缘时节生”等。于此，又如在各部分中，当显示次第相续时，非业生的第二等生起是以不混合的方式被显示；同样，据说也应以业生食所生之时节为缘、以业生时节所生之食为缘，以及以业为缘的心所生的食与时节所生的时节与食为缘等混合的方式，来显示色的生起。其中，从业生（色）所生的食，在获得殊胜之缘时，不能说它不会连接超越如前所述限量的生起。诚然，（未来）将说：“连接十或十二次的生起”，以及“如是，即便长时间处于无执取（所缘）的状态，时节生也确实会持续生起”。

๗๐๒. ชนกาชนกา มตาติ ปุริมกา ติโกฏฺฐาสสงฺคหิตา ชนกา, ปจฺฉิมโกฏฺฐาสิกา ‘‘โสฬสา’’ติ วุตฺตา อชนกาติ มตา ญาตา. กุสลกิริยโตติ กุสลโต จ กิริยโต จ. อิริยาย กายิกกิริยาย ปวตฺติฏฺฐานตาย ปถภาวโต อิริยาปโถ, คมนาทิ, อตฺถโต ตทวตฺถา รูปปฺปวตฺติ. กามญฺเจตฺถ รูปวินิมุตฺโต อิริยาปโถ, วิญฺญตฺติ จ นตฺถิ, ตถาปิ น สพฺพํ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตํ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ, วิญฺญตฺติวิการุปฺปาทกญฺจ โหติ. ยํ ปน จิตฺตํ วิญฺญตฺติชนกํ, ตํ เอกํสโต อิตรสฺส ชนกํ อวินาภาวโต, ตถา อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ รูปสฺส. เอตสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘รูปํ, อิริยาปถํ, วิญฺญตฺติญฺจา’’ติ สมุจฺจโย กโต. วิปากวชฺชานีติ เอตฺถ วิปากาภิญฺญาทฺวยวชฺชานีติ วตฺตพฺพํ ตทญฺเญสํเยว เสสคฺคหเณน คเหตพฺพตฺตา. น วา วตฺตพฺพํ เสสคฺคหเณเนว อภิญฺญาจิตฺตานมฺปิ นิวตฺเตตพฺพโต. น วิญฺญตฺตึ ชนยนฺติ มหคฺคตกุสลาทีนํ สนฺตภาเวน อวิปฺผาริกภาวโต. วิปฺผาริกเมว หิ กามาวจรกุสลาทิวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, อิริยาปถูปตฺถมฺภกานิ ปน โหนฺติ สติปิ สนฺตภาเว ฌานเวเคน สอุสฺสาหตฺตา, ยโต เตสํ ชวนกิจฺจตา. ปญฺจ ภวงฺคจิตฺตานีติ [Pg.402] สมฺพนฺโธ. รูปเมว ชนยนฺติ, น อิริยาปถํ นิรุสฺสาหสนฺตภาเวน ปริทุพฺพลภาวโต. กิริยามยจิตฺเตหิ อวิมิสฺสภวงฺคปฺปวตฺติกาเล ขนฺธาทิสรีราวยวานํ นิจฺจลภาเวนาวฏฺฐานํ. ตถา หิ อพฺโพกิณฺเณ ภวงฺเค ปวตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ ปวิฏฺฐานิ วิย โหนฺติ. ‘‘ทฺวตฺตึสา’’ติ ปน อาทินา วุตฺเตสุ ชาครณจิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ ยถาปวตฺตอิริยาปถภาเวเนว ปวตฺตนฺตีติ. ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ สพฺพทุพฺพลตาย รูปํ น ชเนนฺติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตํ วตฺถุทุพฺพลตาย. ขีณาสวานํ จุติจิตฺตนฺติ เอตฺถ –

702. “能生与不能生”当知：前三部分所摄者为能生，后一部分所说的十六种心为不能生。“由善与唯作”即由善与唯作。因是身体行为的活动之处，故名威仪路(iriyāpatha)，即行等；从义理上说，是那些状态下色的转起。诚然，此处没有离于色的威仪路与表(viññatti)，虽然如此，但并非所有生色心都能支持威仪路，以及产生表与（色的）变异。然而，能生起表的心，由于不相离性，也必然能生起其他二者（威仪路与色）。同样，支持威仪路的心也（能生起）色。为了显示此差别，而集合宣说“色、威仪路与表”。在“除去异熟”此处，应说“除去异熟与二神通”，因为其他心已由“其余”一词所摄取。或者不应如此说，因为神通心也应由“其余”一词所排除。广大善等心不生起表，因为其状态寂静、不扩展。确实，只有扩展的欲界善等心才能生起表。然而，（广大心）能支持威仪路，即使处于寂静状态，也因禅那之势而有努力，因此它们有速行的作用。与“五种有分心(bhavaṅgacitta)”相关联。它们只生起色，不生起威仪路，因为无努力、状态寂静而极其微弱。在与行为唯作心不混合的有分转起时，肩等身体部分处于不动的状态。确实，当不间断的有分转起时，肢体沉没，犹如收缩了一般。然而，当以“三十二”等词所说的醒觉心(jāgaraṇacitta)转起时，肢体变得僵直，仅以如其已转起的威仪路的状态而转起。二五识因最为微弱，故不生起色。结生心(paṭisandhicitta)因所依微弱（故不生色）。在“漏尽者的死心(cuticitta)”此处——

‘‘กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, รูปาวจเร อรูปาวจเร ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ เตสํ วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โน จ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) –

于欲界有情之临终心的生起刹那，以及于其心之后紧接着将生起欲界临终心的有情；于色界、无色界的最后有者；以及那些往生色界、无色界后将般涅槃者，在他们命终时，其语行将灭，而身行不灭。

ปน วจนโต อญฺเญสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตีติ วิญฺญายติ. น หิ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสฺส คพฺภคตตาทิวิพนฺธาภาเว กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปเน การณํ อตฺถิ, น จ ยุตฺตํ จุโต จ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจสฺส ปวตฺตติ, นาปิ ‘‘จุติจิตฺตํ รูปํ สมุฏฺฐาเปตี’’ติ ปาฬิ อตฺถิ, ‘‘ขีณาสวาน’’นฺติ, ปน วิเสสนํ อปฺปฏิสนฺธิกนิโรเธน นิรุชฺฌนฺตสฺส เตสํ จุติจิตฺตสฺส รูปสมุฏฺฐาปนํ ปากฏนฺติ กตฺวา กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โสฬส จิตฺตานีติ ปริจฺฉิชฺช คหณํ เตสํ รูปชนเน เอกํสโต นิยเมตพฺพตฺตา, อญฺญานิ ปน พหูนิ อรูเป อุปฺปนฺนานิ อโนกาสคตตฺตา รูปํ น ชเนนฺติเยว. น ฐิติกฺขเณ, ภงฺคกฺขเณ วา รูปํ ชเนนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุปฺปาทกฺขเณ ปน พลวํ อนนฺตราทิปจฺจยลาภโต.

此外，可知其他有情的死亡心（cuticitta）也不生起色法。因为能生起色法的心，如果没有入胎等障碍，就没有理由不生起身行；而且，已死者还有心生色法存续是不合理的，巴利圣典中也没有“死亡心生起色法”的说法。至于“漏尽者”这一限定，应理解为：对于那些以无结生而般涅槃的漏尽者，其死亡心不生起色法是显而易见的，故作此说。之所以限定为十六种心，是因为它们被确定为必然能产生色法。至于其他许多生于无色界的心，由于没有处所，故根本不产生色法。其关联是：心在住时（ṭhitikkhaṇa）或灭时（bhaṅgakkhaṇa）不产生色法，而是在生时（uppādakkhaṇa），因获得强有力的无间缘等而产生。

ยถา ปถวีอาทโย รูปธมฺมา จิตฺตเหตุกา จิตฺตสมุฏฺฐานา, เอวํ เวทนาทโยปีติ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ นาม ตโย อรูปิโน ขนฺธา, สทฺทนวก’’นฺติอาทิ. เตเนวาห – ‘‘กตเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา? เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺตี’’ติ (ธ. ส. ๑๒๐๑, ๑๕๓๕). ตตฺถ กายวิญฺญตฺติอาทีนํ จิตฺตสมุฏฺฐานตา ปริยายโต วุตฺตาติ เวทิตพฺพา เตสํ อนิปฺผนฺนตฺตา. ‘‘เอวํ วุตฺตํ จตุสมุฏฺฐานรูป’’นฺติ อิมินา อตํสมุฏฺฐานสฺเสว จิตฺตชรูปสฺส จิตฺตปจฺจยตา ทสฺสิตา. ยถา ปน กมฺมปจฺจยํ ทสฺสิตํ[Pg.403], เอวํ จิตฺตปจฺจเย คยฺหมาเน ตํสมุฏฺฐานรูปสฺส, สหชาตเวทนาทีนญฺจ จิตฺตปจฺจยตา สิยา. จิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตปจฺจเย ปน อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ปจฺฉาชาตปจฺจยวเสเนว จิตฺตปจฺจยํ อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จิตฺตสมุฏฺฐานอุตุอาหาเรหิ กมฺมสมุฏฺฐานอุตุอาหารา พลวนฺโต โหนฺตีติ เตสํ วเสน จตุปญฺจปวตฺติฆฏนํ วุตฺตํ, จิตฺตสมุฏฺฐานานํ ปน วเสน ทฺวตฺติปฺปวตฺติฆฏนํ ตํปากติกจิตฺตวเสน, มหคฺคตานุตฺตรจิตฺตวเสน ปน พหุตราปิ ปวตฺติโย อิจฺฉิตพฺพา. ตํนิพฺพตฺตานํ จิตฺตชรูปานํ อุฬารปณีตภาวโต.

如地等色法，以心为因，由心所生；受等（名法）亦复如是。故说：“所谓心生法，即三无色蕴、声九法聚等。”是故又说：“哪些法是心生法？受蕴、想蕴、行蕴、身表、语表。”（法集论 1201, 1535）于此，应知身表等的心生性是依权宜而说，因其为无自性法故。“如是说四生色”一语，显示了对于非（与心）俱生的心生色，心是其缘。然而，正如业缘已被显示，若（同样地）理解心缘，则心缘可以是（与心）俱生的色法及俱生的受等之缘。为了无混淆地显示心生法与心缘，应知此处仅以后生缘(pacchājātapaccaya)的方式来阐明心缘。由业生的时节与食，强于由心生的时节与食，因此依前者之力，说到（色法）能延续四或五代；而依心生者之力，就凡俗心而言，说到能延续二或三代；但就广大心与出世间心而言，则应允有更多的延续，因为由这些心所生的心生色具有广大与殊胜的特质。

๗๐๓. ‘‘อุปาทินฺนํ กมฺมชรูปํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา’’ติ เอเตน พหิทฺธา อนุปาทินฺนโอชา รูปาหรณกิจฺจํ น กโรตีติ ทสฺเสติ. ปจฺจยลาโภ จสฺส กมฺมชภูตสนฺนิสฺสยตาวเสนาติ อาห ‘‘ตตฺถ ปติฏฺฐายา’’ติ. ตตฺถ กมฺมปจฺจยจิตฺตสมุฏฺฐานาทิรูปสฺสปิ กมฺมมูลกตฺตา สิยา กมฺมชปริยาโยติ ตํนิวตฺตนตฺถํ ‘‘อุปาทินฺน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. อาหารปจฺจยสฺส อาหาโร น เกวลํ อุปตฺถมฺภโกว, อถ โข ชนโกปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘จตุสมุฏฺฐานรูป’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ทส ทฺวาทส วาเร’’ติ วตฺวา กถํ อิมสฺเสว ทส ทฺวาทส วาเร ปวตฺติฆฏนาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘เอกทิวสํ ปริภุตฺตาหาโร’’ติอาทิ. ทารกสฺส สรีรํ ผริตฺวาติ นาภิมูลานุคตาหิ รสหรณีหิ ผริตฺวา, อญฺญถา ชลาพุอนฺตริเก กาเย มกฺขนาวเสน น สมฺมาวินิโยโค อาหารสฺส สมฺภวตีติ.

703. “所执取的业生色获得缘之后”——此言表明，外在非执取的食素（ojā）不执行产生色的作用。它获得缘，是由于它依赖于业生大种的缘故，因此说“安住于彼”。于此，即使由业为缘的心生色等，也以业为根本，故可被归为业生法一类；为了排除此（误解），特以“所执取的”（upādinna）一词来限定。为表明作为食缘的食物不仅是维持者，而且也是生产者，故说“四生色”。说了“十次或十二次”之后，针对“此（食生色）如何能延续十次或十二次”的质问，而说“一日所食之食物”等。“遍满幼儿的身体”意为通过与脐根相连的营养输送脉络而遍满。否则，在子宫内的身体，食物无法通过涂抹的方式得到适当分配。

อุปาทินฺนโก อนุปาทินฺนโกติ ทุวิเธ อาหาเร ปุพฺเพ อนุปาทินฺนโก อาหารปจฺจยอาหาโร ทสฺสิโตติ อิตรํ ทสฺเสตุํ ‘‘กมฺมชาหาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ กมฺมปจฺจยาหารสมุฏฺฐาเน วุตฺตนยเมว. เตนาห ‘‘จตสฺโส วา ปญฺจ วา ปวตฺติโย ฆเฏตี’’ติ. อาหารปจฺจยอุตุโนปิ อุตุปจฺจยาหารสฺส วิย ทส ทฺวาทส วาเร ปวตฺติฆฏนา เวทิตพฺพา. วุตฺตนยตฺตา น อุทฺธตนฺติ วทนฺติ. เสสานนฺติ กมฺมจิตฺตอุตุสมุฏฺฐานานํ ติสนฺตติรูปานํ. กพฬีการาหาโร หิ อญฺญาหารสมุฏฺฐิตสฺส, ติสนฺตติรูปานญฺจ อุปตฺถมฺภกวเสน อตฺตนา อุปฺปาทิตสฺส ชนโก หุตฺวา ปจฺจโย โหติ. เอวํ อาหารปจฺจโย โหนฺโตเยว อตฺถิอวิคตวเสนาปิ ปจฺจโย โหติ, นิสฺสยภาโว ปน ปฏฺฐานนเยน นตฺถิ. อาหารปจฺจยา ปวตฺตมานานิ รูปานิ อาหารนิสฺสยานิ [Pg.404] นาม โหนฺตีติ สุตฺตนฺตนเยน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปรโต อุตุโน นิสฺสยโชตนายปิ เอเสว นโย.

在有执取与无执取两种食中，前面已经显示了无执取的食缘食，为了显示其余的，所以说“业生食”等。这在业缘食生起中，道理与前述相同。因此说“促成四次或五次生起”。食缘时节也像时节缘食一样，应知有十次或十二次促成生起。因为道理已说，所以（他们）说不再单独列出。“其余的”是指业、心、时节所生的三类相续色。段食（kabaḷīkārāhāro）对于由其他食所生起的色，以及对于三类相续色，既作为支持者，也作为其自身所生起色的生因，而成为缘。这样，它作为食缘，也通过存在与不离去而成为缘，但根据《发趣论》（Paṭṭhāna）的道理，则没有依止的状态。应知，“由食缘而转起的色，被称为食依止”，这是根据经教的道理所说。之后，在阐明时节的依止时，也是同样的道理。

๗๐๔. กมฺมสมุฏฺฐานาทิวเสน จตุพฺพิธายปิ เตโชธาตุยา รูปุปฺปาทเน สมตฺถภาวโต ‘‘อุตุ นาม จตุสมุฏฺฐานา เตโชธาตู’’ติ วุตฺตํ. เอส ทุวิโธ โหตีติ เอส อุตุ เตโชธาตุภาวาวิเสเสปิ ติกฺขมนฺทตาวิเสเสน อุณฺโห, สีโตติ ทุวิโธ โหติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วิจาริตเมว. ยทิปิ อุตุ อุปาทินฺนเกน วินาปิ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, อินฺทฺริยพทฺเธ ปน เตน วินา ตสฺส รูปุปฺปาทนํ นตฺถีติ อาห ‘‘อุปาทินฺนกํ ปจฺจยํ ลภิตฺวา’’ติ. เตนาห ‘‘จตุสมุฏฺฐาโน อุตู’’ติ. อุตุสมุฏฺฐาโนเยว หิ อุตุ อุปาทินฺนเกน วินา รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. อุตุปจฺจยํ นาม จตุสมุฏฺฐานิกํ รูปํ. ยญฺหิ อุตุสมุฏฺฐานํ ปนฺนรสวิธํ รูปํ, ยญฺจ ตทญฺญติสนฺตติรูปํ, ตสฺส สพฺพสฺสปิ สภาโค อุตุอุปตฺถมฺภกปจฺจโย โหตีติ. ยสฺมา วิสภาโค อุตุ หิมาทิ วิย ปทุมาทีนํ วิสทิสรูปุปฺปตฺติเหตุภูตํ ปุริมรูปํ วินาเสนฺตํ วิย โหติ, ตสฺมา สภาคํ, วิสภาคญฺจ เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ ‘‘อุตุ จตุสมุฏฺฐานิกรูปานํ ปวตฺติยา จ วินาสสฺส จ ปจฺจโย โหตี’’ติ.

704. 由于以业生等方式而有的四种火界亦有能力生起色，故说“时节（utu）即四生（catusamuṭṭhānā）的火界”。这（时节）有两种：此时节虽同为火界而无差别，然因其强烈与微弱之别而有热、冷两种。此处应说之义，已在下方讨论过。虽然时节无须有执取色亦能生起色，但对于根所依附的色，无它则无法生起色，故说“获得有执取色为缘”。因此说“时节是四生的”。确实，只有时节生的时节，才能在没有有执取色的情况下生起色。所谓时节缘，是指四生的色。对于时节所生的十五种色，以及其他相续中的色，同分的时节是这一切的支持缘。因为异分的时节，如霜等对于莲花等，就像是破坏了先前的色，成为生起不同色的因，所以，将同分与异分合在一起说：“时节是四生色的生起与坏灭之缘”。

ทีฆมฺปิ อทฺธานนฺติ ‘‘ทส ทฺวาทส วาเร’’ติ อญฺญสฺส วุตฺตปริจฺเฉทโต ทีฆมฺปิ กาลํ. อุตุ หิ สภาคสนฺตติวเสน ลทฺธปจฺจยํ จิรตรมฺปิ กาลํ สทิสาการํ รูปปฺปวตฺตึ สนฺตาเนติ อุปาทินฺนกสนฺนิสฺสเยน วินา, ปเคว อิตรถา. เตนาห ‘‘อนุปาทินฺนปกฺเข ฐตฺวาปี’’ติ, มํสวินิมุตฺตเกสโลมนขจมฺมขิลติลกาทิวเสน ชีวมานสรีเร อญฺญตฺถ มตกเฬวราทิวเสนาติ อธิปฺปาโย. รูปสฺส นิพฺพตฺติยา ทิฏฺฐาย ตสฺส ภงฺโคปิ ทิฏฺโฐเยว โหติ อิตฺตรกาลตฺตา ธมฺมปฺปวตฺติยาติ อาห ‘‘นิพฺพตฺตึ ปสฺสนฺโต กาเลน รูปํ สมฺมสติ นามา’’ติ. น หิ นิพฺพตฺติมตฺตทสฺสนํ สมฺมสนํ นาม โหติ, อุทยพฺพยทสฺสนญฺจ อธิกตนฺติ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ นิพฺพตฺติคฺคหเณสุ.

“长时”是指，比为其他情况所说的“十次或十二次”的限定更长的时间。时节确实通过同分相续之力，获得缘之后，即使没有有执取色的依止，也能在更长的时间里延续形态相似的色的转起，更何况有（依止）时。因此说“即使立于无执取一方”，其意为：在活着的身体里，如离肉的头发、体毛、指甲、皮肤硬块、痣等；在其他地方，如死尸等。当见到色的生起时，其坏灭也一定被见到，因为法的转起是短暂的。因为仅仅见到生起不名为审察，而（此处的审察）是指见到生灭。此理亦适用于此后其他对生起的把握。

อรูปนิพฺพตฺติปสฺสนาการกถาวณฺณนา

观无色生起方式论释义

๗๐๕. โลกิยจิตฺตุปฺปาทวเสเนวาติ อวธารณํ อิตรสฺส อวิสยตฺตา.

705. “仅依世间心生起”是为限定，因为其他（出世间心生起）非（毗婆舍那之）所缘。

นิพฺพตฺตติ [Pg.405] ตํตํภววเสน. ตเทว เอกูนวีสติปฺปเภทํ จิตฺตํ ภวงฺควเสน นิพฺพตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. ตถา จุติวเสน ตทารมฺมณวเสนาติ เอตฺถาปิ. ตตฺถาติ เตสุ เอกูนวีสติจิตฺตุปฺปาเทสุ. อนนฺตรจิตฺตโต ปฏฺฐายาติอาทินาปิ ปวตฺติเยว วุตฺตา.

依于彼彼有而生起。“即此十九种心依有分（bhavaṅga）的方式而生起”，这是其关联。同样，在此处也（关联到）“依死心（cuti）的方式”、“依彼所缘（tadārammaṇa）的方式”。“于彼处”是指在那十九种心生起中。通过“从无间心开始”等（文句），也只是说明了转起（pavattī）。

โส ปน ปฏิสนฺธิจิตฺตานํเยว ปวตฺติยํ ปวตฺตนากาโรติ สุทฺธปฺปวตฺติจิตฺตานํ อุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปวตฺเต ปนา’’ติอาทิมาห. อสมฺภินฺนตฺตาติ อวินฏฺฐตฺตา. ‘‘อสมฺภินฺนตฺตา จกฺขุสฺสา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘จกฺขุปสาทสฺส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ฐิติปฺปตฺตเมวา’’ติ อิมินา ยถา นิรุชฺฌมานํ รูปํ กสฺสจิ ปจฺจโย น โหติ, เอวํ อุปฺปชฺชมานมฺปีติ ทสฺเสติ. จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ เสเสสุปิ. กามาวจรกุสลากุสลกิริยจิตฺเตสุ เอกํ วา ปญฺจ, สตฺต วา ชวนานิ หุตฺวา อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อุเปกฺขาสหคตาเหตุกํ จิตฺตํ วาติ วา-สทฺทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. โวฏฺฐพฺพนญฺหิ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ, ตํ ปน ทุติยโมฆวารวเสน เวทิตพฺพํ. ปญฺจ ชวนานิ สุตฺตมุจฺฉิตาทิกาเล, สตฺต ปากติกกาเล เวทิตพฺพานิ. ชวนารมฺมณานุรูปนฺติ ‘‘ติเหตุกํ เจ ชวนํ, ติเหตุกํ, ทฺวิเหตุกํ วา’’ติอาทินา, ‘‘อิฏฺฐํ เจ อารมฺมณํ, โสมนสฺสสหคต’’นฺติอาทินา จ ชวนสฺส, อารมฺมณสฺส จ อนุรูปํ. เสสทฺวาเรสูติ โสตทฺวาราทิเสสทฺวาเรสุ.

然而，那是在生命期中才有的心的转起方式。为显示纯粹的生命期心的生起，故说“在生命期中则”等。不坏（asambhinnattā）即不毁坏义。为阐明“因眼根不坏”等所略说之义，而说“因为眼净色”等。以“已达住时”显示：犹如正在坏灭的色法非任何法的缘，正在生起的色法亦然。“眼识生起”是其关联。其余亦然。在欲界善、不善、唯作心中，或一个[心]、或五[个]、或七个速行生起，是其关联。应连接“或”（vā）字，作“或舍俱无因心”解。此乃针对确定心（voṭṭhabbana）而说，当知这是依第二无效心路过程。当知五速行发生于睡眠、昏厥等时，七速行发生于通常之时。所谓“与速行及所缘相应”，即如“若速行为三因，则[彼所缘]为三因或二因”等，以及“若所缘为可喜，则[彼所缘]为喜俱”等所示，与速行及其所缘相应。“于其余诸门”，即于耳门等其余诸门中。

อนุกฺกเมนาติ อุทยพฺพยญาณาธิคมานุกฺกเมน ปญฺญาภาวนํ สมฺปาเทติ อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ.

“次第”是：以次第证得生灭智（udayabbayañāṇa）等，圆满智慧的修习（paññābhāvana），证得阿罗汉果（arahatta）。

รูปสตฺตกสมฺมสนกถาวณฺณนา

色七法思察论释义

๗๐๖. รูเปสุ มนสิการสตฺตกํ รูปสตฺตกํ, รูปธมฺเมสุ สตฺตหากาเรหิ มนสิ กาโรตีติ อตฺโถ. เอวํ อรูปสตฺตกมฺปิ เวทิตพฺพํ. อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ อาทานนิกฺเขปนมนสิการาทิปฺปกาเรหิ, อิเมหิ วา ยถาวุตฺตโกฏฺฐาเสหิ. อาโรเปตฺวาติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา.

706. 于诸色中，有七种作意，是为色七法；其义为：于色法以七种行相作意。无色七法亦应如是了知。“以这些行相”是：以这些取、舍作意等方式，或以这些如前所述的部分。“安立”是：安立三相。

อาทานนิกฺเขปนโตติ ภวสฺส คหณวิสฺสชฺชนโต, ชาติโต, มรณโต จาติ อตฺโถ. วโยวุฑฺฒตฺถคามิโตติ วยสา วุฑฺฒสฺส อตฺถคามิภาวโต, อตฺถงฺคมโต อิจฺเจว อตฺโถ. อาหารโตติ อาหารเหตุ[Pg.406], รูปสฺส ปจฺจยภูตอาหารโตติ อตฺโถ. อยโลหาทิภูมิปาสาณาทิเภทํ วิวิธวณฺณสณฺฐานํ กมฺมานเปกฺขํ สภาวสิทฺธํ รูปํ ธมฺมตารูปํ. สตฺตาติ สตฺตธา สตฺตหากาเรหิ. วิปสฺสตีติ ตํ ตํ โกฏฺฐาสํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสติ สมฺมสติ.

“取舍”，即于有（bhava）之取与舍，亦即由生、由死之义。“随寿增长而灭”，即随年龄增长而衰老，达到灭尽的状态，也就是坏灭之义。“食”，即食因，也就是作为色法之缘的食之义。有铁、铜等，地、石等种种差别，具种种色与形，不依赖于业，由自性而成的色，称为法性色。“七”，即七部分、以七行相。“观”，即是将各部分置于三相上而观、而审察。

‘‘ภาราทานํ ทุขํ โลเก’’ติ วจนโต ขนฺธภารสฺส อาทิโต คหณนฺติ กตฺวา ‘‘อาทานนฺติ ปฏิสนฺธี’’ติ อาห. ‘‘สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ, ภูตา โลเก สมุสฺสย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๒๒๐; สํ. นิ. ๑.๑๘๖) ปน วจนโต ขนฺธภารนิกฺเขโปติ กตฺวา ‘‘นิกฺเขปนนฺติ จุตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘โย จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสต’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๗; สํ. นิ. ๑.๑๔๕-๑๔๖; อ. นิ. ๗.๗๔) วจนโต ตโต อูนาธิกภาโว อปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอกํ วสฺสสตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา’’ติ. เอตฺถนฺตเร สพฺเพ สงฺขาราติ เอตสฺมึ อาทานนิกฺเขปนฺตเร ปวตฺตา สพฺเพ ภูตุปาทายรูปปฺปเภทา สงฺขารา. รูปธมฺเมสุ หิ อิทํ สมฺมสนวิธานนฺติ. ‘‘อนิจฺจา’’ติ คหิตมตฺตํ ยุตฺติโต หทเย ปติฏฺฐาปนตฺถํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุปฺปาทวยวตฺติโตติ อุปฺปชฺชนวเสน, นิรุชฺฌนวเสน จ ปวตฺตนโต, อหุตฺวา สมฺภวโต หุตฺวา วยูปคมนโตติ อตฺโถ. วิปริณามโตติ สนฺตานสฺส ปุริมุตฺตรวิสทิสภาวโตติ วทนฺติ. ตํ วสฺสสตปริจฺฉินฺเน รูเป อิทํ สมฺมสนนฺติ อธิปฺปาเยเนว วุตฺตํ สิยา, ชรามรเณน วิปริณาเมตพฺพโตติ อตฺโถ. อสติปิ ธมฺมเภเท อวตฺถาเภโท อิจฺฉิตพฺโพ. น หิ อุปฺปาทาวตฺถา เอว ภงฺคาวตฺถาติ ยุตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ชราย เจว มรเณน จาติ ทฺเวธา ปริณามปกติตายา’’ติ. สภาววิคโม เอว วา เอตฺถ วิปริณาโม. ขณิกตา ตาวกาลิกตา. นิจฺจสภาวาภาโว เอว นิจฺจปฏิกฺเขโป. อนิจฺจธมฺมา หิ เตเนว อตฺตโน สภาเวน ชานนฺตานํ นิจฺจตํ ปฏิกฺขิปนฺติ นาม. ยโต น นิจฺจนฺติ อนิจฺจํ, อุปฺปาทกฺขเณ ยทวตฺถา สงฺขารา, น ตทวตฺถา ฐิติกฺขเณติ อวตฺถนฺตรปฺปตฺติยา ญายติ เตสํ กิลมนากาโรติ อาห ‘‘ฐิติยํ ชราย กิลมนฺตี’’ติ, สฺวายมตฺโถ ปากฏชราย เวทิตพฺโพ. เย ปน สงฺขารานํ ฐิตึ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ, ตตฺถ วตฺตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ธมฺมานํ สภาโว นาม ทุรติกฺกโม ชรานนฺตรํ ภงฺโคติ อาห ‘‘ชรํ ปตฺวา อวสฺสํ ภิชฺชนฺตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อุปฺปาทชราภงฺควเสน [Pg.407] สงฺขารานํ นิรนฺตรพาธตา, ตโต จ เนสํ ทุสฺสหตาย ทุกฺขมตา, ติสฺสนฺนํ ทุกฺขตานํ, สํสารทุกฺขสฺส จ อธิฏฺฐานตาย ทุกฺขวตฺถุตา, ตสฺมา. อภิณฺห…เป… ทุกฺขาติ โยชนา.

“于世间执取重担是苦”，据此，从最初承受五蕴重担来说，（论中）说“执取即是结生”。又根据“世间一切有情，终将放下聚合体”，从放下五蕴重担来说，（论中）说“放下即是死亡”。又根据“若人长寿，则活百年”，此乃限定一百年而说，（寿命）于此或多或少则非定量。于此，“一切行”是指在执取与放下之间发生的一切色法，即四大种及所造色。这确实是思察色法的方法。为使已领会的“无常”通过推理而确立于心中，故说“为何”等。其中，“因生灭而转起”是指因生起与坏灭而转起，即由无而有，由有而趋于消逝。他们说“因变异”是指相续的前后状态不相似。这或许是意指，对于以百年为限的色法，应如此思察：它会因衰老和死亡而变异。即使法没有差别，也应承认阶段的差别，因为生起阶段确实不同于坏灭阶段。诚如所说：“因衰老与死亡，有两种变异性。”或者，此处的变异就是自性的消失。刹那性即是暂时性。常性的不存在，即是对“常”的否定。无常法确实以其自性，向知者们否定其“常”。因其不常，故为“无常”。诸行在生起刹那的状态，不同于其在住立刹那的状态，通过达到另一阶段，可知其衰损相，故说“于住立时，因衰老而衰损”。此义应通过明显的老化来理解。至于那些不接受诸行有住立阶段的人，对此应说的话已在前面说过。诸法的自性难以逾越，衰老之后即是坏灭，故说“达到衰老，必然毁坏”。是故，因为诸行由于生、老、坏而持续受到逼迫，又因其难以忍受而是苦，并且作为三苦与轮回苦的依处而是苦的基地，所以应连结到“不断……是苦”。

‘‘สุขปฏิกฺเขปโต’’ติ อิทํ วุตฺตนยเมว. ฐิตึ มา ปาปุณนฺตุ, อุปฺปชฺชมานากาเรเนว ปวตฺตนฺตูติ อธิปฺปาโย. ‘‘อุปฺปนฺนา’’ติ อิมินา อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิตา วุตฺตา. ฐานปฺปตฺตา มา ชีรนฺตูติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อตฺถโต ฐิติ เอว ชราติ? สจฺจเมตํ, ชราวเสน ปน โย กิลมโถ, โส อิธ ชราคฺคหเณน คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. มา ภิชฺชนฺตูติ นิจฺจตํ อาสีสติ. กสฺสจิ ธมฺมิสฺสรสฺสาปิ ภควโต วสวตฺติภาโว นตฺถิ. น หิ ลกฺขณญฺญถตฺตํ เกนจิ กาตุํ สกฺกา. ภาวญฺญถตฺตเมว หิ อิทฺธิวิสโย. สุญฺญา สงฺขารา เตน ตีสุ ฐาเนสุ วสวตฺตนากาเรน. ตสฺมาติ วุตฺตการณปรามสนํ. สุญฺญโตติ นิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรเหน ตโต สุญฺญโต, น นิสฺสภาวโตติ เอกจฺจปริกปฺปิตสภาวสุญฺญโต. อสฺสามิกโตติ สามิภูตสฺส กสฺสจิ อภาวโต. เอเตน อนตฺตนิยตํ ทสฺเสติ. อวสวตฺติโตติ ยถาวุตฺตวสวตฺติภาวาภาวโต. อตฺตปฏิกฺเขปโตติ ปรปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน ปฏิกฺขิปนโต. ‘‘สุญฺญโต’’ติอาทินา หิ ธมฺมานํ พาหิรกปริกปฺปิตอตฺตวิรโห วุตฺโต, อิมินา ปน อตํสภาวโต อตฺตา น โหตีติ.

“因排斥乐”，此句的解释方法与已说的一样。其意是：“愿它们不要达到住立，愿它们仅以生起的方式进行。”“已生”一词，是说已具备生起刹那。为何说“愿已达住立者不要衰老”？难道从义理上说，住立不就是衰老吗？此言真实。但应看到，此处以“衰老”一词所要表达的是因衰老而有的衰损。“愿它们不要毁坏”，这是在祈求常。即使是身为法主(dhammissara)的世尊(bhagavato)，也没有自在控制力，因为任何人都不可能改变（法的）特相。神通的范围仅在于改变事物的状态。因此，诸行是空的，因为在（生、住、灭）这三处没有自在控制的方式。“是故”，这是对已述原因的指涉。“因其空”，是指因无居住者、作者、受者、主宰者而空，并非因无自性而空——那是某些人所构想的自性空。“因无主”，是指因无任何主宰者。这显示了无我的确定性。“因不自在”，是指因无如前所述的自在控制状态。“因排斥我”，是指因排斥他人所构想的我。“因其空”等句，是说诸法无外道所构想的我；而此句则是说，我因非彼自性而不存在。

๗๐๗. เอตฺถ จ ‘‘อุปฺปาทวยวตฺติโต’’ติอาทินา จตูหิ การเณหิ อนิจฺจา, ‘‘อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนโต’’ติอาทินา จตูหิ การเณหิ ทุกฺขา, ‘‘สุญฺญโต’’ติอาทินา จตูหิ การเณหิ อนตฺตาติ รูปธมฺเม นิรุฬฺหํ ลกฺขณตฺตยํ ปุพฺเพ อตฺตนา อสลฺลกฺขิตํ สลฺลกฺเขตฺวา สมฺมสนฺโต ตํ ตตฺถ อาโรเปตีติ วุจฺจติ. ตถา ปนาเนน อาทานนิกฺเขปนวเสน สมฺมสิตตฺตา อาห ‘‘รูเป ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา’’ติ.

707. 在此，以“从生灭而转起”等四种原因为无常，以“从不断被逼迫”等四种原因为苦，以“从空”等四种原因为无我——当禅修者善观察并思惟色法中先前未被自己注意的、已确立的三相时，即是所谓的将其安立于其上。然而，因为此人已通过取舍的方式进行了思惟，故说“将三相安立于色法”。

ตตฺถ จ ยสฺมา อนิจฺจลกฺขณคฺคหณปุพฺพกํ ทุกฺขลกฺขณคฺคหณํ, ทุกฺขลกฺขณคฺคหณปุพฺพกํ วา อนตฺตลกฺขณคฺคหณํ. อนิจฺจลกฺขณญฺเจตฺถ รูปเภเทน ทสฺสิยมานํ ยโถฬาริกโต ทีเปตพฺพนฺติ ตํ วสฺสสตปริจฺเฉเทน ปฐมํ ทสฺเสนฺเตน วสฺสสตํ ฐิตสฺส ‘‘ทส วา วีสติ วา’’ติอาทินา [Pg.408] วิภชิตฺวา อนุกฺกเมน ยาวอุทฺธรณาทิโกฏฺฐาสวเสน รูปสฺส ภงฺคํ ทิสฺวา ตโต ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ ติลกฺขณาโรปนํ วโยวุฑฺฒตฺถงฺคมโต สมฺมสนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตเมว วสฺสสต’’นฺติอาทินา วยวเสน รูปสฺส สมฺมสนวิธิ อารทฺโธ. ตตฺถ ยสฺมา โอฬาริกวเสเนวายํ อาทิโต รูปเภโท คยฺหติ, ตสฺมา น วสฺสสตํ สมโกฏฺฐาสวเสน วิภตฺตํ, มชฺฌิมาวตฺถาย วา ตถารูปตฺตา มชฺฌิมวเย เอกํ วสฺสํ วฑฺฒิตํ.

在此三相中，且因为把握苦相是以把握无常相为前导的，或者把握无我相是以把握苦相为前导的。在此，无常相是通过色的败坏来显示的，且应从粗显方面来阐明。因此，为了开示“对于已存续百年的色，以‘十年或二十年’等方式划分后，依次以至‘除去’(uddharaṇa)等部分的方式，见到色的坏灭，然后安立‘无常、苦、无我’三相，这即是从年岁增长而衰灭的角度进行思惟”，故以“就那一百年”等文，开始了以年龄的方式思惟色的方法。在此，因为最初只是从粗显方面来把握这色的败坏，所以一百年不是被平均划分的；或者说，因为中年时期的状态如此，所以在中年增加了一年。

๗๐๘. มนฺทตาพาหุลฺเลน ปวตฺตํ วสฺสานํ ทสกํ มนฺททสกํ. เอส นโย เสเสสุปิ.

708. 以充满闇钝而进行的十年，称为闇钝十年。其余的也以此类推。

ตทาติ ปฐเม วสฺสทสเก. โสติ ปุคฺคโล. จปโลติ อนวฏฺฐิตกิริยตาย ตรโล. เตน โมมูหภาวโต วิเสเสติ. น เหส นวมทสเก วิย โมมูหภาเวน มนฺโท, อถ โข จปลตายาติ. เตนาห ‘‘กุมารโก’’ติ. ตติเย ทสเก มํสปาริปูริยา ยถารหํ ฉวิวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ อาห ‘‘วณฺณายตนํ เวปุลฺลํ ปาปุณาตี’’ติ. จตุตฺเถ ทสเก อฏฺฐีนํ, นฺหารูนญฺจ ถิรภาวปฺปตฺติยา พลญฺจ ถาโม จ เวปุลฺลํ ปาปุณาติ. ปญฺจเม ทสเก โยพฺพนมทสฺส ทูรีภาเวน เยภุยฺเยน กิเลสตนุตาย ปญฺญา ยถารหํ สุวิสทา โหติ. ขิฑฺฑาย รติ ขิฑฺฑารติ. กปลฺลิกาทินิสฺสยวิเสเสน ปทีปสฺส สุทฺธตาทิ วิย นิสฺสยวิเสเสน ปญฺจมฉฏฺฐทสเกสุ ปญฺญาย พุทฺธิหานิโย เวทิตพฺพา. ปุรโต ปพฺภาโร โหติ กฏิสนฺธิคีวาสนฺธีนํ วเสน รสฺสสฺสาปิ, ปเคว ทีฆสฺส. ปพฺภาโรติ จ ครุภาเวน ปลมฺพโก. โมมูโห โหติ สติปญฺญาวิปฺปวาสโต. สยนพหุโลว โหติ ฐานาทิวเสน สรีรภารํ วหิตุํ อสกฺโกนฺโต.

那是在最初的十年里。那个人。所谓“躁动”，是因行为不稳固而轻浮。以此与蒙昧状态作区别。此人并非如第九个十年里那样因蒙昧而迟钝，而是因躁动而迟钝。因此说“幼童”。在第三个十年里，因血肉充盈，肤色也随之清净，故说“色处达到丰满”。在第四个十年里，因骨骼与筋腱变得坚固，力量与体力也达到丰满。在第五个十年里，因远离青春的骄慢，大都烦恼微薄，智慧也随之变得极为清澈。于嬉戏中取乐，是为“戏乐”。如同灯因灯盏等所依的差别而有清净等不同，应知在第五、第六个十年里，智慧的增减也是由于所依的差别。由于腰关节与颈关节的缘故，即使是身材矮小者身体也会前倾，何况身材高大者。而所谓“前倾”，是因沉重而下垂。因远离正念与智慧而变得极度蒙昧。因无法以站立等方式承受身体的重量，故而多是卧姿。

๗๐๙. ติณฺณํ ติณฺณํ วสฺสานนฺติ เยภุยฺยตาย วุตฺตํ. จตุวสฺสิโกปิ หิ เอโก โกฏฺฐาโส โหตีติ. ทฺวิสตํ โกฏฺฐาเส กตฺวา เอเกกอยนวเสนาติปิ เวทิตพฺพํ.

709. “每三年”是就多数情况而言。诚然，也有一部分是四年。也应知：将其分为二百个部分，是依于每一行道。

วสฺสาเน ปวตฺตรูปนฺติ สมฺพนฺโธ.

“于雨季中生起的色”是其关联。

ตํ [Pg.409] ปน วสฺสานํ ทฺวิธา สมตฺตํ, น ปุพฺเพ วิย จตุมาสนฺติ อาห ‘‘ทฺเวมาส’’นฺติ. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. โส ปน วสฺสาโน อุตุ สาวณโปฏฺฐปาทมาสา, อสฺสยุชกตฺติกมาสา สรโท, มิคสิรผุสฺสมาสา เหมนฺโต, มาฆผคฺคุนมาสา สิสิโร, จิตฺตเวสาขมาสา วสนฺโต, เชฏฺฐาสฬฺหมาสา คิมฺโห อุตูติ เวทิตพฺโพ. ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวาติ ทสทสนาฏิกาวเสน ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา.

然而那雨季只有两个月，不像以前那样是四个月，因此说“两个月”。此处的业格（第二格）有“持续”之义。应知：彼雨季（vassāno）是沙瓦那月与波陀波达月；秋季（sarado）是阿湿缚逾阇月与迦帝迦月；冬季（hemanto）是鹿首月与普萨月；凉季（sisiro）是摩伽月与帕古纳月；春季（vasanto）是质多月与卫塞月；夏季（gimho）是逝吒月与阿沙荼月。所谓“分为六部分”，即是以十那提迦为单位分为六部分。

๗๑๐. อภิมุขํ ปุรโต กมนํ อภิกฺกโม. ปฏินิวตฺตนวเสน กมนํ ปฏิกฺกโม. อามุขํ โลกนํ อาโลกนํ. วิวิธํ อิโต จิโต จ โลกนํ วิโลกนํ. หตฺถปาทานํ สงฺกุจนํ สมิญฺชนํ. อายมนํ ปสารณํ.

710. 朝向前方行走，名为前行。以返回的方式行走，名为后退。朝向前方看，名为瞻视。从此到彼各种观看，名为环视。手脚的收缩，名为屈曲。伸开，名为伸展。

ปาทุทฺธรณกาเลติ ทุติยปาทุทฺธรณกาเล. ปาทสฺสาติ อุทฺธฏปาทสฺส. โอมตฺตาติ สตฺติโต หีนปฺปมาณา. เตนาห ‘‘มนฺทา’’ติ. อิตราติ เตโชวาโยธาตุโย. ยถา ปาทสฺส อุทฺธรณํ สิชฺฌติ, ตถา ปวตฺตจิตฺตสมุฏฺฐานรูเปสุ เอกํสโต เตโชวาโยธาตูนํ อธิมตฺตตา อิจฺฉิตพฺพา สลฺลหุกสภาวตาย ตาสํ. ตโต เอว จ อิตราสํ โอมตฺตตา ครุสภาวตฺตา. ตํสมฺพนฺธตฺตา ปน เสสํ ติสมุฏฺฐานรูปํ ตคฺคติกเมว โหติ. กายวจีวิญฺญตฺติปวตฺติยํ วาโยปถวีอธิมตฺตตา อิมสฺส อตฺถสฺส นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุรโต หรเณ, ปจฺฉโต หรเณ จ อุทฺธรเณ วิย สลฺลหุกสภาวรูปปฺปวตฺตีติ ตาสํเยว ทฺวินฺนํ ธาตูนํ อธิมตฺตตา อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘ตถา อติหรณวีติหรเณสู’’ติ. ยถา อุทฺธรณาทีสุ สลฺลหุกสภาวตฺตา ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ ธาตูนํ กิจฺจํ อธิกํ โหติ, อิตราสํ หีนํ, เอวํ โวสฺสชฺชนาทีสุ ตีสุ ครุสภาวตฺตา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ กิจฺจํ อธิกํ โหติ, อิตราสํ หีนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โวสฺสชฺชเน’’ติอาทิ.

“举足之时”(Pāduddharaṇakāle)，是在举第二足之时。“足的”(Pādassa)，是指已举起之足的。“微弱”(Omatta)，是说力量的量微弱。因此说“迟缓”(mandā)。“其余”(Itarā)，是指火界与风界。正如为了使举足得以完成，在心生色法中，火界与风界因其轻快自性，故应视为必定偏强。正因如此，其余二界因其沉重自性而微弱。又因与此相关，其余三因所生色法亦有同样趋向。当知身表、语表发生时，风界与地界偏强，即是此义之例证。在向前移动、向旁移动时，也如举足时一般，有轻快自性的色法发生，故应视为彼二界（火界、风界）偏强，因此说“同样，在向前移动与向旁移动时”。正如在举足等时，因轻快自性，后二界（火界、风界）的作用较强，其余二界则较弱；同样，在放下等三时，因沉重自性，前二界（地界、水界）的作用较强，其余二界则较弱。为显示此义，故说“在放下时”等。

ตทุปาทายรูปานีติ ตา ธาตุโย นิสฺสาย ปวตฺตอุปาทารูปานิ. เอตฺเถวาติ อุทฺธรเณเยว. เตนาห ‘‘อติหรณํ อปฺปตฺวา’’ติ. อิตีติ เอวํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ อุทฺธรณาทิโกฏฺฐาเส. ปพฺพํ ปพฺพนฺติอาทิ [Pg.410] เตสํ ธมฺมานํ โกฏฺฐาสนฺตรสงฺกราภาวทสฺสนํ. ตฏตฏายนฺตาติ ตฏตฏายนฺติ วิย, เตน เนสํ ปวตฺติกฺขณสฺส อิตฺตรตํ ทสฺเสติ.

“彼等所造色”(Tadupādāyarūpāni)，是指依靠那些（四大）种而生起的所造色。“仅于此”(Ettheva)，即仅在举足中。因此说“未及前行”。“如是”(Iti)，即是这样。“于其处其处”(Tattha tattha)，即在彼彼举足等部分中。“节节”(Pabbaṃ pabbaṃ)等，是为显示那些法在各部分之间没有混杂。“作嗒嗒声”(Taṭataṭāyanti)，犹如发出嗒嗒之声，以此显示它们生起刹那的短暂。

๗๑๑. อสฺสาติ สมฺมสนสฺส. ทารุติณุกฺกาทีสูติ ทารุอุกฺกาติณุกฺกาทีสุ. ‘‘กึ อนฺธพาล เอกฆนํ สตตํ สพฺพทาภาวึ เอกนฺติ มญฺญสี’’ติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘กิเมตฺถ มนาป’’นฺติ. อิทมฺปีติ ยทิทํ เตลวฏฺฏิกฺขเยน ปทีปสฺส อปญฺญายนํ วุตฺตํ, อิทมฺปิ. องฺคุลงฺคุลนฺตเรติ องฺคุลิยา มิตํ องฺคุลนฺติ องฺคุลปฺปมาเณ ปเทเสติ อตฺโถ. ตนฺตุโน อวยวเลสภูตํ ปรมสุขุมภาวปฺปตฺตํ อํสุํ สนฺธายาห ‘‘อํสุํ ปน มุญฺจิตฺวา’’ติ.

711. “此的”（assa）是指省察的。“在木火炬、草火炬等中”（dārutiṇukkādīsu）。是以“你这盲目愚人！为何认为它是坚实、恒常、永远存在的单一火焰？”之意而说：“于此有何可喜？”。“这也”（idampi）是指，即所说的因油与灯芯耗尽而灯火不显现，此不显现也是如此。“于指宽之间”（aṅgulaṅgulantare）之义为：在以指所量的指宽距离处。针对已达到极其微细状态、作为线之一丝部分的纤维（aṃsu），而说“然放开纤维”。

ตตฺถาติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. ตตฺถ กามํ อุปเมยฺเย วิย อุปมายํ ปากโฏ กาลเภโท นตฺถิ, เอกโกฏฺฐาสคตํ ปน โกฏฺฐาสนฺตรํ น ปาปุณาตีติ เอตฺตาวตา อุปมาภาโว เวทิตพฺโพ. อุปมายมฺปิ วา ตาว ยาวาติ กาลสฺส เภทมตฺตา ลพฺภเตวาติ ตสฺสา คหเณ กาลเภทวเสนาปิ อุปมา โยเชตพฺพา.

“其中”等是譬喻的连接。在此，诚然在譬喻中，如同在所喻者中一样，没有明显的时间差异，但仅就“已至一部分者不到达另一部分”这一点，即应理解其为譬喻。或者，即使在譬喻中，也确实能获得如“乃至”（yāva）、“尔时”（tāva）这样的时间差异之量，因此在理解时，也应根据时间差异来应用该譬喻。

๗๑๒. ปุพฺเพ อาทานนิกฺเขปาทิวเสน จตุสนฺตติรูปํ สงฺฆริตฺวา ทสฺสิตํ, อิทานิ อาหารสมุฏฺฐานาทิวเสน ภินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ตเทว รูปํ วิสงฺขริตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิสงฺขริตฺวา วิภชิตฺวา. ‘‘วิสงฺฆริตฺวา’’ติ วา ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. อาหารมยนฺติ อาหาเรน นิพฺพตฺตํ. ฌตฺตนฺติ มิลาตํ. กิลนฺตนฺติ ขินฺนํ. ธาตนฺติ ติตฺตํ. ปีณิตนฺติ มํสูปจยสมฺปตฺติยา ปีณิตํ. ตโต เอว มุทุ. สินิทฺธนฺติ สินิทฺธจฺฉวิตาย สณฺหํ. ตโต เอว ผสฺสวนฺตํ.

712. 先前已通过拿起、放下等方式，综合地展示了四种相续色；现在则通过食生等方式，分解地进行展示，因此说“将该色法分解”等。其中，“分解”（visaṅkharitvā）就是“分割”（vibhajitvā）。或有读为“散开”（visaṅgharitvā），其义相同。“食所成”（āhāramayaṃ）是指由食而生。“憔悴”（jhattaṃ）是指枯萎。“疲惫”（kilantaṃ）是指疲倦。“饱足”（dhātaṃ）是指满足。“丰腴”（pīṇitaṃ）是指因肌肉增长而饱满。因此而柔软。“润滑”（siniddhaṃ）是指因皮肤润滑而细腻。因此而触感舒适。

๗๑๓. อุณฺหกาเล สมุฏฺฐิตํ รูปนฺติ อุณฺหสนฺตาเปน สนฺตตฺตํ รูปํ สนฺธายาห. สีตอุตุนาติ สปฺปาเยน สีตอุตุนา.

713. “热时所生色”是指被暑热所灼热的色法。“以寒冷时节”是指以适宜的寒冷时节。

๗๑๔. อายตนทฺวารวเสนาติ อายตนสงฺขาตทฺวารวเสน. กมฺมทฺวารนิวตฺตนตฺถํ อายตนคฺคหณํ. กายทฺวาเรติ ปสาทกายทฺวาเร. มโนทฺวารํ นาม สาวชฺชนํ ภวงฺคํ. ตสฺส นิสฺสยภาวโต หทยวตฺถุํ สนฺธาย นิสฺสิตโวหาเรน ‘‘มโนทฺวาเร’’ติ วุตฺตํ, ยตฺถ มโนทฺวารุปฺปตฺติ.

714. “以处门的方式”（āyatanadvāravasena）是指以称为“处”的门的方式。提及“处”是为了排除业门。“于身门”（kāyadvāre）是指于净色身门。所谓的意门，即是能作转向的有分心。由于心所依处（hadayavatthu）是它的所依，因此针对该心所依处，以所依法的名称而称之为“于意门”，意门即是在此处生起。

๗๑๕. โสมนสฺสิตโทมนสฺสิตวเสนาติ [Pg.411] โสมนสฺสิตโทมนสฺสิตปุคฺคลวเสน, โสมนสฺสิตโทมนสฺสิตกาลวเสน วา.

715. “以喜悦与忧恼的方式”是指依于喜悦与忧恼之人，或依于喜悦与忧恼之时。

อยมตฺโถติ อยํ อิทานิ วุจฺจมาโน สงฺขารานํ อติอิตฺตรขณตาสงฺขาโต อตฺโถ.

“此义”是指现在所说，名为诸行刹那极短之义。

ชีวิตนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ. สุขทุกฺขาติ สุขทุกฺขเวทนา. อุเปกฺขาปิ หิ สุขทุกฺขาสุ เอว อนฺโตคธา อิฏฺฐานิฏฺฐภาวโต. อตฺตภาโวติ ชีวิตเวทนาวิญฺญาณานิ ฐเปตฺวา อวสิฏฺฐธมฺมา วุตฺตา. สญฺญาติ เกจิ. เกวลาติ อตฺตนา นิจฺจภาเวน วา อโวมิสฺสา. เอกจิตฺตสมายุตฺตาติ เอเกเกน จิตฺเตน สหิตา. ลหุโส วตฺตเต ขโณติ วุตฺตนเยน เอกจิตฺตกฺขณิกตาย ลหุโก อติอิตฺตโร ชีวิตาทีนํ ขโณ วตฺตติ.

“命”是命根。“苦乐”是苦乐受。舍受也因其为可意与不可意之故，实已包含于苦乐之中。“自体”是说，除去命、受、识后，所说的其余诸法。有些人说是“想”。“纯粹”是说，不与我或常性相混杂。“一心相应”是说，与每一心俱起。依“刹那迅速转起”所说之理，因其为一心刹那性，故命等之刹那迅速、极短地转起。

จุลฺลาสีติสหสฺสานิ กปฺปนฺติ จตุราสีติสหสฺสปริมาณํ กปฺปํ, อจฺจนฺตสํโยเค เอตํ อุปโยควจนํ. กปฺปนฺติ จ สามญฺญวเสน เอกวจนํ. มรูติ เทวา. ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สโมหิตาติ เอวํ จิรชีวิโนปิ เต ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สหิตา หุตฺวา น ติฏฺฐนฺติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เตสมฺปิ สนฺตาเน ชีวิตาทีนิ ทฺวีหิ จิตฺเตหิ สห น ติฏฺฐนฺติ, เอเกน จิตฺเตน สห อุปฺปนฺนานิ เตเนว สห นิรุชฺฌนโต ยาว ทุติยา น ติฏฺฐนฺตีติ.

“八万四千劫”是指八万四千劫之量，此为表示时间连续的业格用法。而“劫”是依于类同而作单数。“诸天神”是诸天。“为二心所集”是说，即使他们如此长寿，亦非与二心俱存。此义是说：于彼等之相续中，命等亦不与二心俱存；因其与一心俱生，亦与彼心俱灭，故不住至第二心。

เย นิรุทฺธา มรนฺตสฺสาติ จวนฺตสฺส สตฺตสฺส จุติจิตฺเตน สทฺธึ นิรุทฺธาติ วตฺตพฺพา เย ขนฺธา. ติฏฺฐมานสฺส วา อิธาติ เย วา อิธ ปวตฺติยํ ติฏฺฐนฺตสฺส ธรนฺตสฺส ภงฺคปฺปตฺติยา นิรุทฺธกฺขนฺธา. สพฺเพปิ สทิสา เต สพฺเพปิ เอกสทิสา อตฺถงฺคตา อปฺปฏิสนฺธิกา ปุน อาคนฺตฺวา ปฏิสนฺธานาภาเวน วิคตา. ยถา หิ จุติกฺขนฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, เอวํ ตโต ปุพฺเพปิ ขนฺธา. ตสฺมา เอกจิตฺตกฺขณิกํ สตฺตานํ ชีวิตนฺติ อธิปฺปาโย.

“于死者已灭”是说，应说彼诸蕴与正在死亡的有情之死心俱灭。“或于住立者”是说，或于此世间流转中，住立、存续者已达坏灭的诸蕴。彼等皆相似，皆同一，已灭尽，无再结生；因不再来而无续结，故已逝去。诚如死蕴不复生，彼前诸蕴亦如是。是故，其意为：有情之命为一心刹那。

อนนฺตรา จ เย ภคฺคาติ เย สงฺขารา อนนฺตรเมว ภคฺคา นิรุทฺธา. เย จ ภคฺคา อนาคเตติ เย จ สงฺขารา อนาคเต ภคฺคา ภญฺชนสีลา ภิชฺชิสฺสนฺติ. ตทนฺตรา นิรุทฺธานนฺติ เตสํ อตีตานาคตานํ อนฺตรา เวมชฺเฌ ปจฺจุปฺปนฺนตํ ปตฺวา นิรุทฺธานํ ภคฺคานํ. เวสมํ นตฺถิ ลกฺขเณติ เตสํ ติวิธานมฺปิ ภงฺคลกฺขณนิมิตฺตํ วิสมตา วิสทิสตา นตฺถิ.

“所谓‘相继而坏者’(Anantarā ca ye bhaggā'ti)，是指诸行(saṅkhārā)无间即已坏灭、已息灭。所谓‘未来亦坏者’(Ye ca bhaggā anāgate'ti)，是指诸行于未来有坏灭的自性，将会坏灭。所谓‘于其间息灭者’(Tadantarā niruddhānaṃ'ti)，是指于彼过去与未来之间，到达现在状态而息灭、坏灭的诸行。所谓‘相无不等’(Vesamaṃ natthi lakkhaṇe'ti)，是指彼三类行的坏灭之相，没有不平等、不相似之处。

อนิพฺพตฺเตน [Pg.412] น ชาโตติ อนุปฺปนฺเนน จิตฺเตน ชาโต น โหติ, อชาโต นาม โหติ. ปจฺจุปฺปนฺเนน วตฺตมาเนน จิตฺเตน ชีวติ ชีวมาโน นาม โหติ. จิตฺตภงฺคา มโต โลโกติ จุติจิตฺตสฺส วิย สพฺพสฺสปิ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส ภงฺคปฺปตฺติยา อยํ โลโก ปรมตฺถโต มโต นาม โหติ นิรุทฺธสฺส อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา. เอวํ สนฺเตปิ ปญฺญตฺติ ปรมตฺถิยา ยายํ ตํ ตํ สนฺตํ สนิสฺสยํ จิตฺตํ อุปาทาย ‘‘ติสฺโส ชีวติ, ผุสฺโส ชีวตี’’ติ เอวํ วจนปฺปวตฺติยา วิสยภูตา สนฺตานปญฺญตฺติ, สา เอตฺถ ปรมตฺถิยา ปรมตฺถภูตา. ตถา หิ วทนฺติ ‘‘นามโคตฺตํ น ชีรตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๗๖).

“所谓‘不因未生而生’(Anibbattena na jāto'ti)，即不因未生起的心而生，故名为未生。因现在现行之心而活，故名为活着。所谓‘心坏而世间死’(Cittabhaṅgā mato loko'ti)，即如死亡心(cuticitta)一般，因每一心到达坏灭，此世间于胜义中名为已死，因已息灭者无再结生故。纵然如此，彼依于一个个存在、有依止的心，而为‘帝沙（Tissa）活着，弗沙(Phusso)活着’等言说所缘的相续概念(santānapaññatti)，于此亦是胜义，是真实法。诚如所言：‘名与姓(nāmagotta)不老朽’。

อนิธานคตา ภคฺคาติ เย ภคฺคา, น เต กตฺถจิ นิธานํ คตา, อถ โข อภาวเมว คตา. ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต ยโต อาคจฺเฉยฺยุํ วตฺตมานภาวํ. นิพฺพตฺตา เยปีติ เย ปฏิลทฺธตฺตภาวา ปจฺจุปฺปนฺนา, เตปิ อารคฺเค สาสปูปมา ติฏฺฐนฺติ. ยถา นาม สูจิยํ ฐิตายํ สาสโป ขิตฺโต ตสฺสา สิขํ ผุฏฺฐมตฺโต วิคจฺฉติ น ติฏฺฐติ, เอวํ สงฺขารา อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชนฺติ, น เตสํ อวฏฺฐานํ อตฺถีติ.

“所谓‘已坏者无所归藏’(Anidhānagatā bhaggā'ti)，即凡已坏灭者，非去到任何归藏之处，而是归于无有。于未来亦无积聚，可从中来到现在状态。所谓‘即使是已生者’(Nibbattā yepi'ti)，即凡已得自体、现于现在者，彼等亦如针尖上的芥子般安住。譬如，投于针尖上的芥子，仅一触及针尖即滚落，无法安住；如是，诸行生已即坏，彼等实无安住。

ภงฺโค เนสํ ปุรกฺขโตติ เตสํ นิพฺพตฺตธมฺมานํ ภงฺโค นาม ปุรโต เอว กโต, เอกํสภาวี น อปสกฺกตีติ อตฺโถ. ปุราเณหีติ ปุริมเกหิ อตีเตหิ.

“所谓‘彼等以坏灭为先导’(Bhaṅgo nesaṃ purakkhato'ti)，其义为：彼等已生起之法的坏灭，确实是预先注定的，是必然的，不会退转。所谓‘以旧者’(Purāṇehi'ti)，即以先前的、过去的（法）。

อทสฺสนโตติ อปสฺสิตพฺพโต. อายนฺตีติ อาคจฺฉนฺติ. ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ อิมินาปิ กุโตจิ ราสิโต อาคมนาภาวเมวาห. ภคฺคา คจฺฉนฺตุทสฺสนนฺติ ภคฺคาปิ กตฺถจิ อุปคมนาภาวโต สพฺเพน สพฺพํ อทสฺสนํ อภาวเมว คจฺฉนฺติ. ตตฺถ นิทสฺสนมาห ‘‘วิชฺชุปฺปาโท…เป… วยนฺติ จา’’ติ.

不见(adassanato)，是因其不可被见(apassitabbato)故。到来(āyanti)，即是前来(āgacchanti)。以“生起(uppajjanti)”一词，亦是说其并非从任何堆积处前来。“已坏者去向不见(bhaggā gacchanti adassanaṃ)”，是说已坏者亦因未去至任何一处，故完全归于不见，乃至归于无有。于此，（经文）举例说：“如闪电之生起……亦消逝”。

๗๑๖. ‘‘วิวฏฺฏกปฺปโต ปฏฺฐาย อุปฺปชฺชนกรูป’’นฺติ อิมินา สยเมว อุปฺปชฺชนกธมฺมตาย ‘‘ธมฺมตารูป’’นฺติ อนฺวตฺถนามตํ ทสฺเสติ. อยโลหาทีสุ อโย นาม กาฬโลหํ. โลหํ นาม ชาติโลหํ วิชาติโลหํ กิตฺติมโลหํ ปิสาจโลหนฺติ จตุพฺพิธํ. ตตฺถ อโย รชตํ สุวณฺณํ ติปุ สีสํ ตมฺพโลหํ เวกนฺตกโลหนฺติ อิมานิ สตฺต ชาติโลหานิ. นาคนาสิกโลหํ วิชาติโลหํ. กํสโลหํ วฏฺฏโลหํ [Pg.413] หารกูฏนฺติ ตีณิ กิตฺติมโลหานิ. โมรกฺขกาทิ ปิสาจโลหํ. ตตฺถ ตมฺพโลหํ เวกนฺตกนฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ ชาติโลเหหิ สทฺธึ เสสํ สพฺพมฺปิ อิธ ‘‘โลห’’นฺติ คหิตนฺติ. ติปูติ เสตติปุ. สีสนฺติ กาฬติปุ. สุวณฺณํ อากรุปฺปนฺนรสวิทฺธาทิเภทํ. มุตฺตา สามุทฺทิกมุตฺตาทิ. มณีติ เวฬุริยโลหิตงฺคมสารคลฺลานิ ฐเปตฺวา อวเสโส สพฺโพ มณิวิเสโส. เวฬุริโย วํสวณฺณมณิ. สงฺโข สามุทฺทิกสงฺโข. สิลาติ กาฬสิลาปณฺฑุสิลาทิเภทา สพฺพาปิ รตนสมฺมตสิลา. ปวาฬํ นาม วฏฺฏุมํ วิทฺธมํ. โลหิตงฺคํ รตฺตมณิ. มสารคลฺลํ กพรมณิ. ภูมิอาทโย ปากฏาว. ตทสฺสาติ ตํ ธมฺมตารูปํ อสฺส โยคิโน.

716. “从世界形成劫(vivaṭṭakappa)以来，就有能生起的色”，以此显示了其自身生起的法性，故称之为“法性色(dhammatārūpa)”，这是一个名副其实的名称。在铁等金属中，“铁(ayo)”是指黑铁。金属(loha)有四种：自然金属(jātiloha)、非纯金属(vijātiloha)、人工金属(kittimaloha)、劣质金属(pisācaloha)。其中，自然金属有七种：铁、银、金、锡、铅、铜、钢(vekantakaloha)。非纯金属是犁头铁(nāganāsikaloha)。人工金属有三种：青铜、钟铜、黄铜。劣质金属有铁渣等。在此，“金属(loha)”一词，是指铜和钢这两种自然金属，以及所有其余的金属。锡(tipu)是白锡。铅(sīsa)是黑锡。黄金有矿产金、炼成金等不同种类。珍珠有海产珍珠等。“宝石(maṇi)”是指除了琉璃(veḷuriya)、红宝石(lohitaṅga)、玛瑙(masāragalla)之外，所有其余的各种宝石。琉璃是竹子颜色的宝石。海螺是海里的海螺。石(silā)是指黑水晶、黄白水晶等所有被视为宝石的水晶。珊瑚(pavāḷa)是圆形的或有孔洞的。红宝石是红色宝石。玛瑙是杂色宝石。土地等是显而易见的。“彼之(tadassa)”是指彼瑜伽行者(yogī)的法性色。

ตรุณปลฺลววณฺณนฺติ อมฺพาทีนํ ตรุณปลฺลเวน สมานวณฺณํ. สภาครูปสนฺตตินฺติ วณฺณาทินา สมานภาคํ รูปสนฺตานํ. อนุปฺปพนฺธาปยมานนฺติ เหตุผลปรมฺปราย สมฺพนฺธนวเสน ปวตฺตนฺติ.

所谓“如嫩叶色”，是指与芒果等嫩叶相似的颜色。所谓“同分色相续”，是指颜色等部分相似的色法相续。所谓“持续不断”，是指以因果相续的关系而持续着。

โสติ โยคี. ตนฺติ อโสกรุกฺขปณฺณํ. ปริคฺคเหตฺวาติ ญาเณน ปริจฺฉิชฺช คเหตฺวา. อิมินา นเยนาติ อิมินา อโสกปณฺเณ วุตฺเตน นเยน. สพฺพมฺปิ อยโลหาทิเภทํ ธมฺมตารูปํ. ตมฺปิ หิ สีตกาเล สีตลํ, อุณฺหกาเล สูริยสนฺตาเปน อุณฺหตรํ โหติ. ตตฺถ สีตภาเวน ปวตฺตํ รูปํ อุณฺหํ อุณฺหภาเวน ปวตฺตํ รูปํ สีตํ น ปาปุณาติ. ตตฺถ ตตฺเถว ตฏตฏายนฺตํ ภิชฺชตีติอาทินา โยเชตพฺพํ.

“彼”（so）是指瑜伽士。“那”（taṃ）是指无忧树（asoka）叶。“执取后”（pariggahetvā）是指以智慧辨别并把握之后。“以此方法”（iminā nayena）是指依照这关于无忧树叶所说的方法，（来观察）一切铁、铜等类别的法性色。诚然，那法性色在寒冷时是冷的，炎热时因太阳的热力而变得更热。其中，由冷的状态而生起的色法，不会达到热；由热的状态而生起的色法，不会达到冷。这应当与“就在那里噼啪作响而碎裂”等（经文）结合起来理解。

อรูปสตฺตกสมฺมสนกถาวณฺณนา

无色七法思惟论之释义

๗๑๗. กลาปโตติ อรูปธมฺมกลาปโต.

717. “从聚”（kalāpato）是指从无色法之聚。

ยสฺมา ตตฺถ ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณา สุปากฏา, สุวิญฺเญยฺยา จ, ตสฺมา เตสํ วเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘กลาปโตติ ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา’’ติ อาห. เย อิเม สมฺมสเน อุปฺปนฺนา ผสฺสปญฺจมกา ธมฺมา, สพฺเพ เต วินฏฺฐาติ สมฺพนฺโธ.

因为在那里，触等五法是所有心生起时都共通的，非常明显且容易了知，所以为了以它们为准则来显示，（论师）说：“‘聚’是指触等五法”。其关联是：这些在思惟中生起的触等五法，全部都已坏灭。

ปวตฺตํ จิตฺตนฺติ สตฺตสุ ฐาเนสุ สมฺมสนวเสน ปวตฺตํ จิตฺตํ. สมฺมสนฺโตติ เอกชฺฌํ คเหตฺวา สมฺมสนฺโต. ตํ ยุตฺตตรนฺติ ตํ อริยวํสกถายํ วุตฺตํ ยุตฺตตรํ อาสนฺนภาเวน วิภูตตรํ รูปสตฺตเก สมฺมสนํ สห คเหตฺวา สมฺมสนสฺส วุตฺตตฺตา. อปิจ รูปสตฺตเก สมฺมสนสฺส [Pg.414] รูปธมฺเมสุ สาติสยํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ปวตฺตตฺตา ตพฺพิสยํ อรูปสมฺมสนํ สาติสยํ อนิจฺจาทิลกฺขณปฺปฏิเวธาย สมฺปวตฺตตีติ ตํ ยุตฺตตรํ, น ปน อปุพฺพเกสาทิสมฺมสนํ กตฺวา ตพฺพิสยํ ปวตฺติตํ. ตถา สติ กมฺมฏฺฐานํ นวํ นวํ เอว สิยา, ปุพฺเพ คหิตํ สมฺมสนวิสยํ ฉฑฺเฑตฺวา อญฺญสฺส สมฺมสนวิสยสฺส คณฺหนโต. เสสานิปีติ ยมกโต สมฺมสนาทีนิปิ. เตเนวาติ อริยวํสกถานเยเนว.

“已生起的心”（pavattaṃ cittaṃ）是指在七个处以思惟的方式而生起的心。“思惟时”（sammasanto）是指将其合一起来思惟。“那更适宜”（taṃ yuttataraṃ）是指在《圣种论》（Ariyavaṃsakathā）中所说的更适宜，因为（色法思惟与无色法思惟）更为邻近、更为明显，并且是由于包含了对色七法的思惟而说的。再者，因为对色七法的思惟是在色法中作了卓越的密集分解后而进行的，所以对那（色法）为对象的无色法思惟，能卓越地导向对无常等相的通达，因此那更适宜；而不是在对新生的头发等作了思惟之后，再进行对那（头发等）为对象的（无色法）思惟。若是那样，则业处（kammaṭṭhāna）就会不断地是新的，因为舍弃了先前所取的思惟对象，而又去取另一个思惟对象。“其余的”（sesāni api）是指由双运而思惟等。“以此”（tena eva）是指以此《圣种论》的方法。

๗๑๘. ตมฺปิ จิตฺตนฺติ อาทานนิกฺเขปโต สมฺมสนวเสน ปวตฺตจิตฺตุปฺปาทมฺปิ. จิตฺตสีเสน หิ นิทฺเทโส. เอส นโย สพฺพตฺถ. ยมกโต สมฺมสติ นาม นามรูปธมฺเม อารพฺภ ยุคฬวเสน สมฺมสนสฺส ปวตฺตนโต. อยญฺหิ ปุพฺเพ รูปสตฺตกวเสน สมฺมสิตฺวา ฐิโตปิ อิทานิ อาทานนิกฺเขปาทิวเสน สมฺมสิตฺวาว ตํ สมฺมสติ. ขณิกโต สมฺมสนาทีสุปิ เอเสว นโย.

718. “那心也”（tampi cittaṃ）是指由取与舍而以思惟的方式已生起的心。这确实是以心为首的解释。此方法遍于一切处。所谓“由双运而思惟”（yamakato sammasati），是因为缘于名色法，以成双的方式进行思惟。此人先前虽然已由色七法的方式思惟过，但现在仍由取与舍等方式来思惟它。在由刹那而思惟等方面，也是同样的方法。

๗๑๙. เอตมฺปีติ เอตํ จตุตฺถสมฺมสนจิตฺตมฺปิ. ปฐมจิตฺตนฺติ อาทานนิกฺเขปาทิวเสน รูปํ สมฺมสิตจิตฺตํ, ยํ รูปปริคฺคาหกจิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. สมฺมสิตสมฺมสิตจิตฺตสมฺมสเนน เตสํ ขณิกภาวสฺส วิภาวนโต อิทํ สมฺมสนํ ‘‘ขณิกโต สมฺมสน’’นฺติ วุตฺตํ.

719. 这也是第四思惟心。第一心是指以取、舍等方式思惟色法的心，意即把握色法的心。通过思惟那已被思惟的心，来阐明它们的刹那性，因此这思惟被称为“依刹那的思惟”。

๗๒๐. อิทเมว จ สมฺมสนํ ทิคุณิตํ อเนกสมฺมสนปฏิปาฏิสมฺภวโต ‘‘ปฏิปาฏิโต สมฺมสน’’นฺติ วุตฺตํ. วฏฺเฏยฺยาติ สมฺภเวยฺย. ตถา สติ ปฏิปาฏิสมฺมสนปสุตา เอว ภาวนา สิยา, น มูลกมฺมฏฺฐานุปการี, น จายํ สมาปตฺติจาโร. ยสฺมา จ ตตฺตเกน รูปธมฺเมสุ, อรูปธมฺเมสุ จ อนิจฺจาทิลกฺขณานิ สุฏฺฐุ วิภูตานิ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ยาว ทสมจิตฺตสมฺมสนา…เป… ฐเปตพฺพ’’นฺติ. ฐเปตพฺพนฺติ จ น เอกาทสมํ ทฺวาทสเมน สมฺมสิตพฺพนฺติ ปฏิปาฏิโต สมฺมสนสฺส ปริจฺเฉททสฺสนปรํ, น ตโต สมฺมสนโต โอรมนทสฺสนปรํ, ตสฺมา ปุนปิ รูปํ ปริคฺคเหตฺวา ยาว ทสมจิตฺตสมฺมสนา ภาวนมนุยุญฺชเตว. วุตฺตนฺติ อริยวํสกถายํ วุตฺตํ.

720. 此思惟因被加倍，又由多次思惟次第生起，故被称为“依次第的思惟”。“Vaṭṭeyyā”意为“可能会发生”。若如此，则修行将只专注于次第思惟，无助于根本业处，这也不是等至的行法。因为仅到此程度，色法与无色法中的无常等相便已极其显明，所以说“乃至思惟第十心……应被置放”。而“应被置放”是为了指出次第思惟的界限，即不应以第十二心去思惟第十一心，而不是为了指出要从那思惟中止息。因此，应再次把握色法，继续致力于修行，乃至思惟第十心。“Vuttaṃ”（已说）是指在《圣种姓经》中所说。

๗๒๑. วิสุํ สมฺมสนนโย นาม นตฺถีติ อนิจฺจาทิมนสิการวินิมุตฺโต อญฺโญ วิปสฺสนามนสิกาโร นตฺถิ. วิปสฺสนาย จ ทิฏฺฐิอาทิวิกฺขมฺภนา อิธ ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนาทโยติ อธิปฺเปตา. วิปสฺสนาย เอว หิ ปวตฺติวิเสเสน [Pg.415] ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนาทโย อิชฺฌนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตฺตสญฺญาติ สตฺตา อตฺถีติ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. ทุพฺพลาย อตฺตทิฏฺฐิยา สหคตสญฺญาติปิ วทนฺติ. สตฺตสญฺญํ อุคฺฆาฏิตจิตฺเตนาติ สตฺตสญฺญาย วิกฺขมฺภนวเสน ปวตฺตจิตฺเตน ทิฏฺฐิ นุปฺปชฺชติ, สญฺญาวิปลฺลาสเหตุอุปฺปชฺชนกา จิตฺตทิฏฺฐิวิปลฺลาสา ตทภาเวน โหนฺตีติ. มาโน นาม โย ทิฏฺฐูปนิสฺสโย อปายคมนีโย, โส ทิฏฺฐิยา วิกฺขมฺภิตาย วิกฺขมฺภิโต เอว โหติ, ทิฏฺฐิยา สมุจฺฉินฺนาย สมุจฺฉิชฺชนโตติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏิต…เป… มาโน นุปฺปชฺชตี’’ติ. มาโน วิกฺขมฺภิยมาโน ตณฺหาย ปวตฺตึ นิวาเรติ, อภิมตวิสเยสุ เอว ตณฺหาย ปวตฺตนโตติ วุตฺตํ ‘‘มานสมุคฺฆาฏิต…เป… ตณฺหา นุปฺปชฺชตี’’ติ. ตณฺหาติ อิธ สุขุมา นิกนฺติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ตณฺหาย…เป… ปริยาทินฺนา นาม โหตี’’ติ.

721. 所谓“无有别的思察法”是指：除了对无常等的作意之外，没有别的观（vipassanā）作意。而此处所谓“以观镇伏诸见等”，意指拔除诸见等。为了显示正是通过观的特殊运作，才能达成拔除诸见等，而说“然而，这……”等。其中，“有情想”（sattasaññā）是“有众生”如此生起的想。也有人说，这是与微弱我见相应的想。“以拔除有情想之心”是指：以镇伏有情想的方式而运作的心，（此时）邪见不生起；由于想颠倒不存在，以之为因而生的心颠倒与见颠倒便不会发生。所谓的慢，是以邪见为近因、能导向恶趣者，当邪见被镇伏时，它也被镇伏；当邪见被断尽时，它也被断尽。因此说“拔除邪见……慢不生起”。当慢被镇伏时，它能防止贪爱的生起，因为贪爱只在合意的对象上生起，所以说“拔除慢……贪爱不生起”。此处的“贪爱”意指微细的欲乐（nikanti），因此说“因贪爱……被称为已被掌控”。

อยํ นโยติ อิทานิ วุจฺจมาโน สมฺมสนวิธิ.

“此理”是指现在所要解说的思察方法。

มม วิปสฺสนาติ อิมสฺสาปิ อตฺตนิยสญฺญิตาย วิปสฺสนาย สามิภูโต อตฺตา ปรามสียตีติ ทิฏฺฐิคาหตาติ ตถา ‘‘คณฺหโต หิ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาฏนํ นาม น โหตี’’ติ วุตฺตํ. กามญฺจายํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิสมธิคเมน วิสุทฺธทิฏฺฐิโก, มคฺเคน ปน อสมุคฺฆาฏิตตฺตา อโนฬาริกาย จ ทิฏฺฐิยา วเสเนวํ วุตฺตํ.

“我的观”：即使对于这种被视为“我的”的观（vipassanā），若执取作为其主人的“我”，那便是见取。因此说：“对于执取者，实无邪见之拔除。”虽然此人通过达成见清净与度疑清净而有清净之见，但因为（邪见）尚未被道所拔除，并且由于微细邪见的作用，故如此说。

สุฏฺฐูติ สมฺมา. มนาปนฺติ จ กิริยาวิเสสนํ, มนวฑฺฒนากาเรนาติ อตฺโถ. อุภเยนาปิ วิปสฺสนาวิสยํ อธิมานมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘มานสมุคฺฆาโฏ นาม น โหตี’’ติ.

“Suṭṭhu”（善）即是“sammā”（正确地）。“Manāpaṃ”（适意地）是副词，意思是“以增长愉悦的方式”。两者都说的是对观（vipassanā）对象的增上慢。因此说：“实无慢之拔除。”

วิปสฺสิตุํ สกฺโกมีติ ตตฺถ สมตฺถตาปเทเสน คุณวิเสสโยคโต วิปสฺสนาย อสฺสาเทตพฺพตา ทสฺสียติ, จิตฺตํ วิปสฺสิตุํ สกฺโกมิ. ตสฺมา วิปสฺสนฺโต เอว กาลํ วีตินาเมสฺสามีติ วิปสฺสนํ อสฺสาเทนฺตสฺสาติ โยชนา.

“我能够观”：于此，通过宣称有能力以及与殊胜功德的结合，显示了观（vipassanā）值得品味之处。我能够观照心，因此，对于品味观者，应作如下连结：“我将就在观当中度过时间” 。

ยสฺมา ทิฏฺฐิสมุคฺฆาฏนํ นาเมตฺถ วิเสสโต อนตฺตานุปสฺสนาย โหติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘สเจ สงฺขารา’’ติอาทินา อนตฺตานุปสฺสนาวิธึ วตฺวา ยสฺมา ปน อนตฺตโต อนุปสฺสนฺเตน สงฺขารา อนิจฺจโตปิ [Pg.416] ทุกฺขโตปิ อนุปสฺสิตพฺพา เอว ตทุปพฺรูหนโต, ตสฺมา ‘‘หุตฺวา อภาวฏฺเฐนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

因为在此，拔除邪见主要是通过无我随观而发生的，所以为了显示此点，先以“若诸行……”等语句阐述了无我随观的方法。又因为随观无我者也应当从无常和苦的角度随观诸行，以增强该随观，所以才说了“以曾有后无之义”等。

ยสฺมา มานสมุคฺฆาฏนํ นาม อนิจฺจานุปสฺสนาย โหติ. ขเณ ขเณ ภิชฺชนเก สงฺขาเร ปสฺสนฺตสฺส กุโต มานสฺส อวสโร. อนิจฺจสญฺญา ภาเวตพฺพา อสฺมิมานสมุคฺฆาฏายาติ หิ วุตฺตํ.

因为所谓的“拔除我慢”，是藉由无常随观而发生的。当见到诸行刹那刹那地坏灭时，我慢哪里还有机会呢？诚然，经中说过：“为拔除‘我是’之慢，当修无常想。”

ยสฺมา นิกนฺติปริยาทานํ นาม ทุกฺขานุปสฺสนาย โหติ. น หิ สภาวโต, ทุกฺขวตฺถุโต จ ทุกฺขภูเต สงฺขาเร ปสฺสนฺตสฺส ตตฺถ อีสกมฺปิ อภิรโต โหติ. อสฺสาทานุปสฺสิโน หิ ตตฺถ ตณฺหา อุปฺปชฺเชยฺย. เสสํ อนตฺตลกฺขเณ วุตฺตนยเมว. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – วุตฺตนเยน ปฏิปาฏิโต สมฺมสนํ ปสุตสฺส โยคิโน ยทา อนตฺตานุปสฺสนา ติกฺขา สูรา วิสทา ปวตฺตติ, อิตรา ทฺเวปิ ตทนุคติกา, ตทาเนน ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนํ กตํ โหติ. อตฺตทิฏฺฐิมูลิกา หิ สพฺพา ทิฏฺฐิโย. อนตฺตานุปสฺสนา จ อตฺตทิฏฺฐิยา อุชุปฏิปกฺขา.

因为所谓的“断除爱喜”，是藉由苦随观而发生的。诚然，对于见到诸行依其自性、作为苦的事由且本身即是苦的人，他对它们不会有丝毫的喜爱。因为对于随观乐味者，贪爱就会在那里生起。其余的就像在《无我相经》中所说的那样。此处的简要意义是：当致力于以所说方法次第审察的修行者，其无我随观变得锐利、勇猛、清晰地进行时，其余两种随观也随之而行，此时他便已拔除邪见。因为一切邪见都以我见为根，而无我随观正是我见的直接对治。

ยทา ปน อนิจฺจานุปสฺสนา ติกฺขา สูรา วิสทา ปวตฺตติ, อิตรา ทฺเวปิ ตทนุคติกา, ตทาเนน มานสมุคฺฆาฏนํ กตํ โหติ. สติ หิ นิจฺจคาเห มานชปฺปนา ‘‘อิทํ นิจฺจํ, อิทํ ธุว’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๕๐๑) พกพฺรหฺมุโน วิย. อนิจฺจานุปสฺสนา จ นิจฺจคาหสฺส อุชุปฏิปกฺขา.

再者，当无常随观变得锐利、勇猛、清晰地进行时，其余两种随观也随之而行，此时他便已拔除我慢。因为当有对“常”的执取时，就会像婆伽梵天（Baka Brahmā）那样生起“这是常的，这是恒久的”等等我慢的叨念。而无常随观正是对“常”的执取的直接对治。

ยทา ปน ทุกฺขานุปสฺสนา ติกฺขา สูรา วิสทา ปวตฺตติ, อิตรา ทฺเวปิ ตทนุคติกา, ตทาเนน นิกนฺติปริยาทานํ กตํ โหติ. สติ หิ สุขสญฺญาย ตณฺหาคาโหว, ทุกฺขานุปสฺสนา จ นิกนฺติยา อุชุปฏิปกฺขา. เอวํ ติสฺสนฺนํ อนุปสฺสนานํ กิจฺจวิเสสวเสน ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนาทีนิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิติ อยํ วิปสฺสนา อตฺตโน อตฺตโน ฐาเนเยว ติฏฺฐตี’’ติ. อนุปสฺสนานํ ยถารหํ สกกิจฺจกรณญฺหิ สกฏฺฐาเนเยว ฐานํ, ตสฺมา วิสุํ สมฺมสนนโย นตฺถีติ น วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

再者，当苦随观变得锐利、勇猛、清晰地进行时，其余二者亦随之而行，由此即已断除爱喜。因为当有乐想时，即有渴爱之执取，而苦随观正是爱喜的直接对治。如是，以三随观各自的特殊作用，便有拔除诸见等事。因此说：“如是，此观(vipassanā)即安住于各自的位置。”诸随观恰如其分地完成各自的任务，即是安住于自身的位置。是故，其意趣为：不应说没有另外的审察方法。

๗๒๒. สพฺพาการโตติ อิธ วิย เอกเทเสน อวตฺวา สพฺพาการโต สรูปโต, กิจฺจโต จ อนวเสสโต วตฺตพฺพา. อิเธวาติ ตีรณปริญฺญายเมว. เอกจฺจานํเยเวตฺถ อนุปสฺสนานํ ปฏิลาโภติ อาห ‘‘เอกเทสํ ปฏิวิชฺฌนฺโต’’ติ, ตา ปน สยเมว สรูปโต ทสฺเสสฺสติ[Pg.417]. ตปฺปฏิปกฺเข ธมฺเมติ ยา อนุปสฺสนา อิธ สมฺภวนฺติ, ตาสํ ปฏิปกฺเข ธมฺเม นิจฺจสญฺญาทิเก ปชหติ วิกฺขมฺเภติ.

722. “以一切行相”是说，不应像此处这样只说一部分，而应从其自相和作用，以一切行相无遗漏地解说。“即于此”即于决断遍知(tīraṇapariññā)中。在此仅获得某些随观，故说“通达一分”；然而，义注者自己将会从自相上阐明那些（随观）。“于其对治法”是指，他舍断、镇伏此处生起的那些随观的对治法，即常想等。

ขยานุปสฺสนนฺติ สงฺขารานํ ขณภงฺคานุปสฺสนํ. ภาเวนฺโตติ วฑฺเฒนฺโต. ฆนสญฺญนฺติ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณานํ วเสน เอกตฺตคฺคหณํ. ขยานุปสฺสนนฺติ หุตฺวา อภาวานุปสฺสนนฺติ วทนฺติ. ยาย ปญฺญาย ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา ‘‘อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) ปสฺสติ, สา ขยานุปสฺสนา. ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย ตสฺสา ปาริปูรีติ ฆนสญฺญาย ปหานํ โหติ, ตโต ปุพฺเพ อปริปุณฺณตาย ตํ น โหติ. เอวมญฺญตฺถาปีติ ปริปุณฺณาปริปุณฺณตา ปหานตีรณปริญฺญาสุ วิปสฺสนาปญฺญาย ทฏฺฐพฺพา. ปจฺจกฺขโต, อนฺวยโต จ สงฺขารานํ ภงฺคํ ทิสฺวา ตตฺเถว ภงฺคสงฺขาเต นิโรเธ อธิมุตฺตตา วยานุปสฺสนา, ตาย อายูหนํ ปชหติ. ยทตฺถํ, ยาย จ อายูหติ, ตสฺมึ ปวตฺเต ตณฺหาย จสฺส จิตฺตํ น นมตีติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วยานุปสฺสนํ ภาเวนฺโต อายูหนํ ปชหตี’’ติ. ชาตสฺส ชรามรเณหิ ทฺวิธา ปริณามทสฺสนํ, รูปสตฺตกาทิวเสน วา ปริคฺคหิตสฺส ตํตํปริจฺเฉทโต ปรํ อญฺญภาวทสฺสนํ วิปริณามานุปสฺสนา, ตาย ธุวสญฺญํ ถิรภาวคหณํ ปชหติ.

“观灭”(khayānupassanā)即是随观诸行的刹那坏灭。“修习”即是增长。“坚厚想”(ghanasaññā)即是透过相续、积聚、作用、所缘而执取为一。有人说，“观灭”即是随观（诸行）已有而复无。以智慧破除坚厚后，见到“以灭尽义为无常”，此即观灭。从观坏灭(bhaṅgānupassanā)开始，当其圆满时，便舍离了坚厚想；在此之前，因其不圆满而不能舍离。于他处亦然，当知观慧在舍离遍知与审察遍知中的圆满与不圆满。透过现见及随知见到诸行的坏灭后，即于那名为“坏灭”的灭尽处有了胜解，此即“观逝”(vayānupassanā)，藉此舍离积集。对于所为之目的，以及造作所依之渴爱，于那（名色）相续中，他的心也不再倾向于那渴爱。因此说：“修习观逝，舍离积集。”见到已生起者被老与死二分所变易，或见到依色七法聚等所把握者，于彼彼分限之后变为他法，此即“观变易”(vipariṇāmānupassanā)，藉此舍离常想，即对坚固性的执取。

อนิมิตฺตานุปสฺสนาทโย อนิจฺจานุปสฺสนาทโย เอว. นิมิตฺตนฺติ สนฺตติยํ, สมูเห จ เอกตฺตสญฺญาย คยฺหมานํ กาลนฺตราวฏฺฐายิภาเวน, นิจฺจภาเวน จ สงฺขารานํ สกิจฺจปริจฺเฉทตาย สวิคฺคหํ วิย อุปฏฺฐานมตฺตํ. ปณิธินฺติ สุขปตฺถนํ, ราคาทิปณิธึ วา, อตฺถโต ตณฺหาวเสน สงฺขาเรสุ นินฺนตํ. อภินิเวสนฺติ อตฺตาภินิเวสํ. เอเตสญฺหิ นิมิตฺตาทีนํ ปฏิปกฺขภาเวน อนิจฺจานุปสฺสนาทโย อนิมิตฺตาทินาเมหิ วุตฺตาติ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ ปหาตพฺพา นิจฺจสญฺญาทโย วิย นิมิตฺตคฺคาหาทโยว ปฏิปกฺขาติ ทฏฺฐพฺพา. รูปาทิอารมฺมณํ ญตฺวา ตทารมฺมณสฺส จิตฺตสฺส ภงฺคํ ทิสฺวา สงฺขารา เอว ภิชฺชนฺติ, สงฺขารานํ มรณํ, น อญฺโญ โกจิ อตฺถีติ ภงฺควเสน สุญฺญตํ คเหตฺวา ปวตฺตา วิปสฺสนา อธิปญฺญา จ สา ธมฺเมสุ จ วิปสฺสนาติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา, ตาย นิจฺจสาราทิอาทานวเสน ปวตฺตํ อภินิเวสํ สตณฺหํ ทิฏฺฐึ ปชหติ. ยถาภูตญาณทสฺสนํ นาม สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนํ. เตน ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติ [Pg.418] (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) เอวมาทิกํ, ‘‘อิสฺสรโต โลโก สมฺภวตี’’ติ เอวมาทิกญฺจ สมฺโมหาภินิเวสํ ปชหติ. ภยตุปฏฺฐานวเสน อุปฺปนฺนํ สพฺพภวาทีสุ อาทีนวทสฺสนญาณํ อาทีนวานุปสฺสนา, ตาย กสฺสจิปิ อาลยนิสฺสยอทสฺสนโต อาลยาภินิเวสํ ตถาปวตฺตํ ตณฺหํ ปชหติ. สงฺขารานํ มุญฺจนสฺส อุปายภูตํ ปฏิสงฺขาญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา, ตาย อนิจฺจาทีสุ อปฺปฏิสงฺขาตตฺตา ปฏิสงฺขานสฺส ปฏิปกฺขภูตํ อวิชฺชํ ปชหติ. สงฺขารุเปกฺขา, อนุโลมญาณญฺจ วิวฏฺฏานุปสฺสนา. ตสฺสา หิ วเสน ตสฺส ปทุมปลาเส อุทกพินฺทุ วิย สพฺพสงฺขาเรหิ จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ, ตสฺมา ตาย สํโยคาภินิเวสํ กามสํโยคาทิกิเลสปฺปวตฺตึ ปชหติ. อนิจฺจานุปสฺสนาทโย สตฺต อนุปสฺสนา เหฏฺฐา อตฺถโต วิภตฺตาติ, ปรโต จ สํวณฺณียนฺตีติ อิธ น วุตฺตา.

无相随观等即是无常随观等。所谓“相”（nimitta），是指在相续与集合中，因诸行具有长时持续与恒常不变的特性，以及各自作用范围分明，而显现出如同有形体一般，并被执为单一之想的显现而已。所谓“希求”（paṇidhi），是指对快乐的追求，或对贪欲等的希求；就义理而言，是指由于贪爱而在诸行中产生的倾向。所谓“执取”（abhinivesa），是指对自我的执取。由于无常随观等是“相”等的对立面，故被称为无相等。应当了知，如同应以无常随观等断除的常想等，执取“相”等本身即是对立法。了知色等所缘后，见到缘于该所缘的心之坏灭，并了知“唯有诸行在坏灭，诸行即是死亡，此外别无他物”，如此以坏灭的方式把握空性而生起的观（vipassanā），此观既是增上慧，也是对诸法的观，是为增上慧法观（adhipaññādhammavipassanā）。通过它，舍弃因执取常、坚实等而生起的、伴随贪爱的执取与邪见。所谓“如实知见”（yathābhūtañāṇadassana），即是见到有因缘的名色。通过它，舍弃“我于过去世存在吗？”（《中部》1.18；《相应部》2.20）等，以及“世界由自在天（issara）所造”等由迷惑而生的执取。由怖畏现起而生起的、见到一切有等过患之智，即是过患随观。通过它，由于不见任何可执取与依止之处，故舍弃对执取与依止的执著以及由此而生的贪爱。作为从诸行解脱之方便的审察智，即是审察随观。通过它，由于未能审察无常等，故舍弃与审察相对立的无明。行舍（saṅkhārupekkhā）与随顺智（anulomañāṇa）即是转向随观。确实，由于它，心从一切诸行退缩、退避，犹如莲叶上的水珠；因此，通过它舍弃对结的执取，即欲结等烦恼的生起。无常随观等的义理已在前面分别说明，后面还将解说，故此处不述。

ตาสูติ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ. อิมินาติ โยคินา. ตสฺมาติ อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยวเสน สงฺขารานํ ทิฏฺฐตฺตา. ตํทสฺสนญฺหิ อนิจฺจาทิอนุปสฺสนาติ. ปฏิวิทฺธาติ ปฏิลทฺธา. ยทคฺเคน หิ ญาเณน สวิสโย ปฏิวิทฺโธ, ตทคฺเคน ตํ ปฏิลทฺธํ นาม โหติ. พฺยญฺชนเมว นานํ ยถา ‘‘รุกฺโข ปาทโป ตรู’’ติ. ตาปิ อนิมิตฺตาปณิหิตสุญฺญตานุปสฺสนา.

于十八大观中。此指由瑜伽行者。是故，因以无常等三相见到诸行故。彼见实是无常等随观。已通达即是已获得。实则，以智的何一部分通达其所缘，即以那一部分称作获得它。仅是文句不同，犹如“树”“足饮者”“乔木”。它们也是无相、无愿、空随观。

สพฺพาปิ วิปสฺสนา, ตสฺมา เอกเทเสน ปฏิวิทฺธา โหนฺตีติ อธิปฺปาโย. กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิยา เอว สงฺคหิตํ, ตสฺมา ตํ ปเคว สิทฺธนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทมฺปิ ทฺวยํ ปฏิวิทฺธเมว โหตี’’ติ. เสเสสุ นิพฺพิทานุปสฺสนาทีสุ ทสสุ. ‘‘กิญฺจิ ปฏิวิทฺธํ กิญฺจิ อปฺปฏิวิทฺธ’’นฺติ อิมินา เตสํ เอกเทสปฏิเวธมาห. อนิจฺจานุปสฺสนาย หิ สิทฺธาย นิโรธานุปสฺสนา, ขยานุปสฺสนา, วยานุปสฺสนา, วิปริณามานุปสฺสนา จ เอกเทเสน สิทฺธา นาม โหนฺติ, ทุกฺขานุปสฺสนาย สิทฺธาย นิพฺพิทานุปสฺสนา, อาทีนวานุปสฺสนา จ, อนตฺตานุปสฺสนาย สิทฺธาย อิตราติ.

此即是全部的观，是故其意为“它是部分被证得的”。它已包含在度疑清净(kaṅkhāvitaraṇavisuddhi)中，是故其义为它早已成就。是故说“这二者也只是被证得”。在剩下的厌离随观等十种中，“有些被证得，有些未被证得”这句话是指它们是部分被证得。因为无常随观成就时，灭随观、尽随观、衰随观、变异随观也就相当于部分成就了；苦随观成就时，厌离随观、过患随观也就成就了；无我随观成就时，其他的随观也就成就了。

อุทยพฺพยญาณกถาวณฺณนา

生灭随观智论释义

๗๒๓. ปรโต [Pg.419] ปฏิปทาญาณทสฺสนกถายํ อพฺภาทิวิคเมน อากาสสฺส วิย, ปงฺกมลวิคเมน อุทกสฺส วิย, กาฬกาปคเมน สุวณฺณสฺส วิย สํกิเลสวิคเมน ญาณสฺส ปริสุทฺธีติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺญาทีนํ ปหาเนน วิสุทฺธญาโณ’’ติ. อเนกาการโวการสงฺขาเรสุ ลกฺขณตฺตยสลฺลกฺขณสมฺมสนสฺส กตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สมฺมสนญาณสฺส ปารํ คนฺตฺวา’’ติ. ตตฺถ สมฺมสนญาณสฺสาติ นยวิปสฺสนาสงฺขาตสฺส กลาปสมฺมสนญาณสฺส. ตสฺเสว หิ ถิรภาวาย อิตเร สมฺมสนวิเสสาติ วทนฺติ. สมฺมสนญาณสฺสาติ วา กลาปสมฺมสนาทิสมฺมสนญาณสฺส. อนุปทธมฺมวิปสฺสนาย สทิสา หิ สา. ตาย หิ ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนาทิ สมฺภวตีติ. วิตฺถารโต ภาวนาวิธานํ ปรโต วตฺตุกาโม ‘‘สงฺเขปโต ตาว อารภตี’’ติ อาห. สงฺเขปโต หิ อารมฺโภ อาทิกมฺมิกสฺส สุกโร. ตตฺราติ สงฺเขเปน อารมฺเภ.

723. 在《行道智见论》中，犹如云等离去而虚空清净，犹如泥垢离去而水清净，犹如黑垢离去而金清净，以诸杂染离去，智得清净，故说：“以舍断常想等，得清净智。”于多种行相杂染的诸行中，已作了三相的善记与思察，故说：“已到思察智的彼岸。”在此，“思察智”是指被称为理观(nayavipassanā)的聚思察智。他们说，其他的思察差别，是为了使它稳固。或者，“思察智”是指聚思察等思察智。它确实与逐法观(anupadadhammavipassanā)相似，因为通过它，才可能拔除邪见等。欲于后详述修行方法，故说：“先简要地开始。”因为简要地开始，对初业者来说容易做。在此，是指在简要的开始中。

กถนฺติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. ยํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานํ…เป… อุทยพฺพยานุปสฺสเน ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ กถํ ญาตพฺพนฺติ เจติ อตฺโถ. สนฺตติปจฺจุปฺปนฺเน, ขณปจฺจุปฺปนฺเน วา ธมฺเม อุทยพฺพยทสฺสนาภินิเวโส กาตพฺโพ, น อตีตานาคเตติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานํ ธมฺมาน’’นฺติ. อุทยทสฺสนญฺเจตฺถ ยาวเทว วยทสฺสนตฺถนฺติ วยทสฺสนสฺส ปธานตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปริณามานุปสฺสเน ปญฺญา’’ติ วตฺวา ตํ ปน วยทสฺสนํ อุทยทสฺสนปุพฺพกนฺติ อาห ‘‘อุทยพฺพยานุปสฺสเน ญาณ’’นฺติ.

“如何？”此为欲求解答之问。其义为：对所说之“于现在……乃至……诸法之生灭随观智”，彼当如何了知？于相续现在或刹那现在的法，应作生灭之见的专注，不于过去、未来，故说“于现在的诸法”。于此，见生仅是为了见灭，为示见灭之重要，说了“变易随观慧”后，复说彼见灭是以见生为前行，故言“生灭随观智”。

ชาตนฺติ นิพฺพตฺตํ ปฏิลทฺธตฺตภาวํ. อยํ หิ ชาตสทฺโท ขณตฺตยสมงฺคิตํ สนฺธาย วุตฺโต ‘‘เย ธมฺมา ชาตา ภูตา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๔๖) วิย, น อตีตํ

“已生”(jāta)即已生成、已得自体。此“已生”一词，是就具备三刹那而言，如“诸法已生、已有”等(《法集论》1046)；并非就过去而言。

‘‘เย เต ชาตา น เต สนฺติ, เย น ชาตา ตตฺเถว เต;

ลทฺธตฺตภาวา โน ภคฺคา, เตว สนฺติ สภาวโต’’ติ. –

诸已生者皆非有，诸未生者亦复然；已得自体而未坏，唯彼自性为实有。

อาทีสุ วิย, นาปิ ชาตตามตฺตํ ‘‘ยํ ตํ ชาตํ ภูตํ สงฺขต’’นฺติอาทีสุ วิย. เตนาห ‘‘ชาตํ รูปํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗; สํ. นิ. ๕.๓๗๙), ปจฺจุปฺปนฺนรูปํ นาม ชาตํ ขณตฺตยปริยาปนฺนนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน อาทิโต ทุปฺปริคฺคหนฺติ สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนวเสน วิปสฺสนาภินิเวโส กาตพฺโพ. ตสฺสาติ รูปสฺส. ปจฺจยลกฺขณปปญฺจํ [Pg.420] อนามสิตฺวา นิพฺพตฺติลกฺขณํ อุทโยติ นิพฺพตฺตนสญฺญิตํ สงฺขตลกฺขณํ อุทโย อุปฺปาโท. วิปริณามลกฺขณํ วโยติ วิปริณามสญฺญิตํ สงฺขตลกฺขณํ วโย วินาโส. อนุปสฺสนาญาณนฺติ ยา อุทยสฺส, วยสฺส จ อนุเปกฺขนา, ตํ ญาณํ. กิญฺจาปิ กลาปสมฺมสนาทีสุ ชาติชรามรณสีเสน ชาติชรามรณวนฺโต ธมฺมา วุตฺตา, อิธ ปน อุทยพฺพยญาณนิทฺเทเส ‘‘ชาติ ปจฺจุปฺปนฺนา, ตสฺสา นิพฺพตฺติลกฺขณํ อุทโย, วิปริณามลกฺขณํ วโย’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๔๙) วุจฺจมาเน ชาติชรามรณานํ ชาติชรามรณวนฺตตา, นิปฺผนฺนตา จ อนุญฺญาตา วิย โหตีติ ตํ ปริหริตุํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ ภวปริโยสานาว เทสนา กตา.

也并非仅仅指已生状态，如同在“凡是已生、已成、有为的”等（经文）里那样。因此说“已生的色是现在”（长部2.207；相应部5.379），所谓现在的色，是指已生且包含三刹那的含义。然而，那在开始时难以把握，故应以相续现在的方式开始修观(vipassanā)。这里的“其”，指的是色。不触及缘相的戏论，（只说）生起相是“生”；被称为生起的有为相即是生，是产生。变易相是“灭”；被称为变易的有为相即是灭，是毁坏。所谓随观智(Anupassanāñāṇa)，即是对生起与灭去的随观(anupekkhanā)，那便是智。即使在聚思择等（阶段），以生、老、死为主，说了具有生、老、死的诸法，但在这里的生灭智的解释(niddesa)中，当说到如“生是现在，其生起相是生，变易相是灭”（《无碍解道》1.49）等时，生、老、死自身的生老死性与已成性，就仿佛被容许了。为了避免此过失，所以在缘起支中，教说只到有支为止。

โสติ โยคี. อิมินา ปาฬินเยนาติ อิมาย ‘‘ชาตํ รูปํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทินา ทสฺสิตาย ปาฬิคติยา. ชาตินฺติ น ปสูตึ, น จ ปฐมาภินิพฺพตฺติมตฺตํ, อถ โข อุปฺปาทํ นิพฺพตฺติวิการํ. สฺวายํ วิกาโร ยสฺมา สงฺขารานํ อภินวาวฏฺฐานชรา วิย นวภาวาปคโมติ อาห ‘‘อภินวาการ’’นฺติ. สมนุปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. อนุปฺปนฺนสฺส ราสิ วา นิจโย วา นตฺถิ ยโต อาคจฺเฉยฺย อุปฺปชฺชมานํ อลทฺธตฺตภาวสฺส สพฺเพน สพฺพํ อวิชฺชมานตฺตา. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชมาน…เป… นตฺถี’’ติ. ยถา อนาคเต อทฺธนิ อิเม ธมฺมา สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ, เอวํ อตีเตปิ อทฺธนีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิรุชฺฌมานสฺสาปี’’ติอาทึ วตฺวา อวิชฺชมานานํเยว รูปารูปธมฺมานํ เหตุปจฺจยสมวาเย อุปฺปาโท, อุปฺปชฺชิตฺวา จ สพฺพโส อภาวูปคโมติ อิมมตฺถํ สมุทายคตํ ตเทกเทสภูตาย อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ราสิโตติ ราสิภาเวน สมุสฺสิโต ปุญฺโช ราสิ. ยถา ตถา ปิณฺฑิภูโต นิจโย. ภูมิยํ นิทหิตฺวา ฐปิตํ นิธานํ. อุปวีเณติ เอเตนาติ อุปวีณํ, วีณาวาทนํ.

彼即是瑜伽行者。“依此巴利句理”即是依“已生之色是现前”等所示的巴利句理路。“生”不是指生产，也不仅是最初的生成，而是指生起，即生成的变异。此变异，因为是诸行的新状态，而不像老那样是新状态的消失，故说为“新相”。“随观”是关联词。未生起者没有堆或积聚，生起时并非从何处而来，因为未获得自体者是完全不存在的。因此说：“生起时……等……没有”。为示“犹如在未来时这些法完全不存在，在过去时也是如此”，故说“正在坏灭者亦……”等。为以一个局部譬喻来阐明“原本不存在的色与非色法，由因缘和合而生起，生起后又完全趋于不存在”这一整体义理，故说“又，譬如……”等。其中，“堆”（rāsi）是以堆积的方式高耸起来的集合。“积聚”（nicayo）是以某种方式凝聚成一团者。“藏”（nidhāna）是埋藏于地而放置之物。“近奏具”（upavīṇaṃ）是因此而弹奏，指弹奏琴的拨子。

๗๒๔. เอวํ สงฺเขปโต อุทยพฺพยมนสิการวิธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปุน ยานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อวิชฺชาสมุทยาติ อวิชฺชาย อุปฺปาทา, อตฺถิภาวาติ อตฺโถ. นิโรธวิโรธีหิ อุปฺปาโท อตฺถิภาววาจโกปิ โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตสฺมา ปุริมภวสิทฺธาย อวิชฺชาย สติ อิมสฺมึ ภเว รูปสฺส อุปฺปาโท โหตีติ [Pg.421] อตฺโถ. ปจฺจยสมุทยฏฺเฐนาติ ปจฺจยสฺส อุปฺปนฺนภาเวน, อตฺถิภาวโตติ อตฺโถ. อวิชฺชาทีหิ จ ตีหิ อตีตกาลิกานิ เตสํ สหการีการณภูตานิ อุปาทานาทีนิปิ คหิตาเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

724. 如是简要地开示了生灭作意的方法后，现在为详细开示而说“复次……”等。其中，“由无明集”（avijjāsamudayā）是“由无明之生起”或“由其存在”之义。诚然，与“灭”相违的“生起”也表示“存在”，此义已说。因此，其义为：当有于前世成就之无明时，于此世则有色之生起。“以因集为义”（paccayasamudayaṭṭhena）是指“由因已生”或“由其存在”之义。应知，由无明等三过去因，亦已含摄了作为其助缘的过去时的取等。

ปวตฺติปจฺจเยสุ กพฬีการาหารสฺส พลวตาย โส เอว คหิโต ‘‘อาหารสมุทยา’’ติ. ตสฺมึ ปน คหิเต ปวตฺติปจฺจยตาสามญฺเญน อุตุจิตฺตานิปิ คหิตาเนว โหนฺตีติ จตุสมุฏฺฐานิกรูปสฺส ปจฺจยโต อุทยทสฺสนํ วิภาวิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อวิชฺชาตณฺหุปนิสฺสยสหิเตเนว กมฺมุนา รูปกายสฺส นิพฺพตฺติ. อสติ จ อวิชฺชุปนิสฺสยาย ภวนิกนฺติยา ชาติยา อสมฺภโว เอวาติ. ยถา จ รูปสฺส อวิชฺชาตณฺหุปนิสฺสยตา, เอวํ เวทนาทีนมฺปิ ทฏฺฐพฺพา. อาหาโร ปน อุปฺปนฺนสฺส รูปสฺส โปสโก, กพฬีการาหารสฺส อธิปฺเปตตฺตา, กามธาตาธิฏฺฐานตฺตา จ เทสนาย. อุกฺกํสนิทฺเทเสน วา อาหารคฺคหณํ. ‘‘นิพฺพตฺติลกฺขณ’’นฺติอาทินา กาลวเสน อุทยทสฺสนมาห. ตตฺถ อทฺธานวเสน ปเคว อุทยํ ปสฺสิตฺวา ฐิโต อิธ สนฺตติวเสน ทิสฺวา อนุกฺกเมน ขณวเสน ปสฺสติ. ปญฺจ ลกฺขณานีติ อวิชฺชา ตณฺหา กมฺมํ อาหาโรติ อิเมสํ ปจฺจยานํ อตฺถิตาสงฺขาตลกฺขณานิ เจว รูปสฺส นิพฺพตฺติลกฺขณญฺจาติ อิมานิ ปญฺจ ลกฺขณานิ. เตสํ อตฺถิตา หิ รูปสฺส อุทโย ลกฺขียติ เอเตหีติ ลกฺขณานีติ วุจฺจนฺติ. นิพฺพตฺติ ปน สงฺขตลกฺขณเมวาติ.

在转起的诸缘中，因段食（kabaḷīkārāhāra）力强，故只取它而说“食集”。然而，当它被执取时，因其作为转起之缘的共通性，时节与心亦被含摄，故应知，于此已阐明了见四所生色由缘而生起。色身的生成，是由与无明、爱为亲依止的业所致。若无以无明为亲依止的有爱（bhavanikanti），则生绝无可能。犹如色以无明与爱为亲依止，应知受等亦然。再者，食是已生之色的滋养者，因为此教说意指段食，且立足于欲界。或者，（此处）取食是作为一种卓越的解释。论主以“生起相”等（文句），依时说示了生起之见。其中，已依时段见过生起者，于此先依相续而见，再依次依刹那而见。五相即是：无明、爱、业、食这四缘的存在相，以及色的生起相，此为五相。诚然，彼等诸缘的存在即是色之生起，此生起由彼等而识知，故称之为“相”。而生起本身即是有为相。

อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธติ อคฺคมคฺคญาเณน อวิชฺชาย อนุปฺปาทนิโรธโต อนาคตสฺส รูปสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ ปจฺจยาภาเว อภาวโต. ปจฺจยนิโรธฏฺเฐนาติ อวิชฺชาสงฺขาตสฺส อนาคเต อุปฺปชฺชนกรูปปจฺจยสฺส นิรุทฺธภาเวน. ตณฺหานิโรธา กมฺมนิโรธาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อาหารนิโรธาติ ปวตฺติปจฺจยสฺส กพฬีการาหารสฺส อภาเว. รูปนิโรโธติ ตํสมุฏฺฐานรูปสฺส อภาโว โหติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วิปริณามลกฺขณนฺติ ภงฺคกาลวเสน เตสํ วยทสฺสนํ. ตสฺมา ตํ อทฺธาวเสน ปเคว ปสฺสิตฺวา ฐิโต อิธ สนฺตติวเสน ทิสฺวา อนุกฺกเมน ขณวเสน ปสฺสติ. ปญฺจ ลกฺขณานีติ อิธ อวิชฺชาทีนํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อนุปฺปาทนิโรโธ, รูปสฺส ขณนิโรโธ จาติ อิมานิ ปญฺจ ลกฺขณานิ. เตสญฺหิ อนุปฺปาทนิโรโธ, รูปสฺส อจฺจนฺตนิโรโธ ลกฺขียติ เอเตหีติ ลกฺขณานีติ วุจฺจนฺติ.

“无明灭则色灭”，是说以阿罗汉道智，由于无明的不生而灭，未来的色也就不生而灭，这是因为缘不存在则果不存在。所谓“以缘灭之义”，是指名为无明的、能在未来生起色之缘已经灭尽的状态。爱灭则业灭，于此理亦同然。“食灭”，是指作为持续之缘的段食不存在。“色灭”，是指由彼所生起的色不存在。其余的应当按照下面所说的道理来了知。“变易相”，是指以坏灭时分见其坏灭。因此，先前以时段见过而安住者，于此以相续见，然后次第以刹那见。“五相”，于此是指无明等四缘的不生而灭，以及色的刹那灭，此为五相。因为藉由它们，彼等（四缘）的不生而灭与色的究竟灭被标记，故被称为“相”。

วิปริณาโม [Pg.422] สงฺขตลกฺขณเมว. เอส นโย เวทนากฺขนฺธาทีสุ. อยํ ปน วิเสโส – ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓), ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา, จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา, สญฺญา, เจตนา’’ติ, จ วจนโต ผสฺโส เวทนา (วิภ. ๒๓๑) สญฺญา สงฺขารกฺขนฺธานํ ปวตฺติปจฺจโย, ตํนิโรธา จ เตสํ นิโรโธ, มหาปทาน (ที. นิ. ๒.๖๐) มหานิทานสุตฺเตสุ, อภิธมฺเม จ อญฺญมญฺญปจฺจยวาเร ‘‘นามรูปปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ (กถา. ๗๑๙) วจนโต นามรูปํ วิญฺญาณสฺส ปวตฺติปจฺจโย, ตํนิโรธา ตสฺส นิโรโธติ วุตฺตํ ‘‘ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย’’ติอาทิ.

变易即是有为相。此理亦通于受蕴等。然此有一差别：以有“由触而感受，由触而认知，由触而思量”（《相应部》4.93），及“以触为缘而有受；眼触所生之受、想、思”等说，故触是受、想、行蕴的持续之缘，其灭则彼等亦灭。又，于《大本经》、《大因缘经》及阿毗达摩（Abhidhamma）之相互缘中，以有“以名色为缘而有识”（《论事》719）之说，故名色是识的持续之缘，其灭则识亦灭。此即“从触集而有受集”等之所说。

เอตฺถ จ เกจิ ตาว อาหุ ‘‘อรูปกฺขนฺธานํ อุทยพฺพยทสฺสนํ อทฺธาสนฺตติวเสเนว, น ขณวเสนา’’ติ. เตสํ มเตน ขณโต อุทยพฺพยทสฺสนเมว น สิยา. อปเร ปนาหุ ‘‘ปจฺจยโต อุทยพฺพยทสฺสเน อตีตาทิวิภาคํ อนามสิตฺวา สพฺพสาธารณโต อวิชฺชาทิปจฺจยา เวทนาสมฺภวํ ลพฺภมานตํ ปสฺสติ, น อุปฺปาทํ. อวิชฺชาทิอภาเว จ ตสฺสา อสมฺภวํ อลพฺภมานตํ ปสฺสติ, น ภงฺคํ. ขณโต อุทยพฺพยทสฺสเน ปจฺจุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทํ, ภงฺคญฺจ ปสฺสตี’’ติ, ตํ ยุตฺตํ. สนฺตติวเสน หิ รูปารูปธมฺเม อุทยโต, วยโต จ มนสิ กโรนฺตสฺส อนุกฺกเมน ภาวนาย พลปฺปตฺตกาเล ญาณสฺส ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺติยา ขณโต อุทยพฺพยา อุปฏฺฐหนฺตีติ. อยญฺหิ ปฐมํ ปจฺจยโต อุทยพฺพยํ มนสิ กโรนฺโต อวิชฺชาทิเก ปจฺจยธมฺเม วิสฺสชฺเชตฺวา อุทยพฺพยวนฺเต ขนฺเธ คเหตฺวา เตสํ ปจฺจยโต อุทยพฺพยทสฺสนมุเขน ขณโตปิ อุทยพฺพยํ มนสิ กโรติ.

于此，一些人首先说：“观无色蕴的生灭，仅以时与相续的方式，不以刹那的方式。”依他们的观点，则刹那的生灭观即不可能有。然而，另一些人说：“在依缘观生灭时，不触及过去等分别，由普遍故，见由无明等缘，受等之生为可得，然不见其生起；又于无明等不存在时，见彼等之不生为不可得，然不见其坏灭。在以刹那观生灭时，则见现在诸蕴的生起与坏灭。”此说为妥。诚然，行者以相续的方式作意色与无色法的生灭，次第修行，当力量达成时，因智慧达到敏锐清晰，生灭便以刹那的方式显现。确实，这位禅修者首先依缘作意生灭时，不舍弃无明等缘法，而执取有生灭的诸蕴，以见其缘生灭为首，亦以刹那的方式作意其生灭。

ตสฺส ยทา ญาณํ ติกฺขํ วิสทํ หุตฺวา ปวตฺตติ, ตทา รูปารูปธมฺมา ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺตา, ภิชฺชนฺตา จ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวมฺปิ รูปสฺส อุทโย’’ติอาทิ. ตตฺถ เอวมฺปิ รูปสฺส อุทโยติ เอวํ วุตฺตนเยน อวิชฺชาสมุทยาปิ. ตณฺหา…เป… กมฺม…เป… อาหารสมุทยาปิ รูปสฺส สมฺภโว. เอวมฺปิ รูปสฺส วโยติ เอวํ วุตฺตนเยเนว อวิชฺชานิโรธาปิ ตณฺหา…เป… อาหารนิโรธาปิ รูปสฺส วโย อนุปฺปาโทติ ปจฺจยโต วิตฺถาเรน มนสิการํ กโรติ. เอวมฺปิ รูปํ อุเทตีติ เอวํ วุตฺตนเยน นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ กมฺมสมุฏฺฐานรูปมฺปิ อาหารอุตุจิตฺตสมุฏฺฐานรูปมฺปิ อุเทติ อุปฺปชฺชติ นิปฺปชฺชตีติ. เอวํ วุตฺตนเยเนว วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโต กมฺมสมุฏฺฐานรูปมฺปิ อาหารอุตุจิตฺตสมุฏฺฐานรูปมฺปิ [Pg.423] เวติ นิรุชฺฌตีติ ขณโต วิตฺถาเรน มนสิการํ กโรตีติ โยชนา.

当彼行者之智变得敏锐、清晰而运转时，色与无色法即于刹那刹那间生起、坏灭而显现。是故说：“如是亦为色之生起”等。于此，“如是亦为色之生起”者，即依前述之理，亦由无明集故……爱……业……食集故，而有色之生起。“如是亦为色之灭尽”者，亦依前述之理，由无明灭故……爱……食灭故，色之灭尽即是不生。如是，彼依缘而作详细思惟。又，“如是色亦生起”者，即依前述之理，于观见生起相时，（思惟）业生色、食生色、时节生色、心生色亦生起、发生、成就。亦复依前述之理，于观见变易相时，（思惟）业生色、食生色、时节生色、心生色亦消逝、灭尽。如是依刹那而作详细思惟。应如是连结。

๗๒๕. เอวํ มนสิ กโรโต น ยาว อุทยพฺพยญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตาว อุทยพฺพยา สุฏฺฐุ ปากฏา น โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิติ กิริเม ธมฺมา…เป… ปฏิเวนฺตี’’ติ, นยทสฺสนวเสน วา เอวํ วุตฺตํ. ปฐมญฺหิ ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมานํ อุทยพฺพยํ ทิสฺวา อถ อตีตานาคเต นยํ เนติ. ทุกฺขาทิสจฺจปฺปเภทา, อนุโลมาทิปฏิจฺจสมุปฺปาทปฺปเภทา, เอกตฺตาทินยปฺปเภทา, อนิจฺจตาทิลกฺขณปฺปเภทา จ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทนยลกฺขณปฺปเภทา. ปฏิจฺจสมุปฺปาทคฺคหเณเนว เจตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺมานมฺปิ คหณํ, เตสมฺปิ อตฺตโน ผลํ ปติ ปฏิจฺจ สมุปฺปาทภาวโต.

725. 如此作意时，乃至生灭智（udayabbayañāṇa）未生起，生灭则不甚明了，故说：“据说，此等诸法……坏灭。”或依理见（nayadassana）而如是说。实因此先见现在法（paccuppannadhamma）之生灭，而后将此理则（naya）引申于过去与未来。苦等谛之差别、顺逆等缘起之差别、一性等理则之差别、无常等相之差别，此等即是谛、缘起、理则、相之差别。于此，仅以把握缘起，亦即把握了缘生法（paṭiccasamuppannadhamma），因彼等缘生法对于其自果，亦有作为缘而令其生起的性质故。

๗๒๖. ยนฺติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนํ, เยน ญาเณนาติ อตฺถํ วทนฺติ. ยนฺติ วา กิริยาปรามสนํ. ขนฺธานํ สมุทยํ ปสฺสติ, ขนฺธานํ นิโรธํ ปสฺสตีติ เอตฺถ ยเทตํ ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. ยํ ปนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ ยถา อวิชฺชาทิสมุทยนิโรธโต ขนฺธานํ สมุทยนิโรธสฺส อญฺญตฺตา ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย’’ติอาทิวจนเภโท (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) กโต, น เอวํ นิพฺพตฺติวิปริณามลกฺขเณหิ ขนฺธานํ อุทยพฺพยสฺส เภโท อตฺถิ อภินฺนาธิกรณตฺตาติ ‘‘นิพฺพตฺติลกฺขณวิปริณามลกฺขณานิ ปสฺสนฺโต ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ปสฺสตี’’ติ วจนเภทํ อกตฺวา วุตฺตํ. อุปฺปตฺติกฺขเณเยว หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา อุปฺปาทกฺขเณเยว นิพฺพตฺติลกฺขณํ, ภงฺคกฺขเณเยว จ วิปริณามลกฺขณํ, ตสฺมา ตานิ ปสฺสนฺโต ขณโต ขนฺธานํ อุทยพฺพเย ปสฺสติ นามาติ ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ.

726. “yanti”一词，是在工具格(karaṇa)义中的主格语(paccattavacana)，他们说其义为“以何智慧”。或者，“yanti”是动词指代(kiriyāparāmasana)。在“他观察诸蕴的集起，他观察诸蕴的灭尽”中，其义即是此“见”(dassana)。至于“yaṃ pana”，此处道理亦同。于此，正如无明等的集灭与诸蕴的集灭有所不同，故有“无明集故有色集”（《无碍解道》1.50）等言辞上的区别；然而，诸蕴的生灭与它们的生起相(nibbattilakkhaṇa)和变易相(vipariṇāmalakkhaṇa)并无此种区别，因为所依(adhikaraṇa)无有不同。因此，（经中）不作言辞上的区别而说：“见生起相与变易相者，即是见诸蕴之生灭”。“Uppattikkhaṇeyeva hi”中的“hi”是因果义。因为生起相仅在生起刹那，变易相仅在坏灭刹那，所以见此二相者，即名为从刹那(khaṇa)上见诸蕴之生灭。如是，以“yaṃ pana”等句，使已说之义更为明了。

๗๒๗. อิจฺจสฺเสวนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ‘‘อวิชฺชา สมุทยา’’ติอาทิ ปจฺจยโต ขนฺธานํ อุทยพฺพยทสฺสนํ, ‘‘นิพฺพตฺติลกฺขณ’’นฺติอาทิ ขณโต, ตสฺมาติ อตฺโถ. อสฺสาติ โยคิโน. เอวนฺติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. เย ปน ‘‘อิจฺจสฺส ปจฺจยโต’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. ชนกาวโพธโตติ ขนฺธานํ ชนกสฺส อวิชฺชาทิปจฺจยสฺส อวพุชฺฌนโต. ชาติทุกฺขาวโพธโตติ ชาติสงฺขาตสฺส ทุกฺขสฺส อวพุชฺฌนโต. ทุกฺขสจฺจํ ปากฏํ โหติ เอกเทสทสฺสเนน ปพฺพตสมุทฺทาทิทสฺสนกานํ [Pg.424] วิย. มรณทุกฺขาวโพธโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ปจฺจยานุปฺปาเทนา’’ติ เอเตน ปจฺจยานํ อนุปฺปาทนิโรโธ อิธ ปจฺจยนิโรโธติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวตนฺติ ปจฺจยโต อุปฺปชฺชนกานํ. ยญฺจสฺส อุทยพฺพยทสฺสนนฺติ ยํ อสฺส โยคิโน ปจฺจยโต, ขณโต จ อุทยพฺพยานํ ทสฺสนํ. ตตฺถ อสมฺโมโห, ตปฺปธาโน วา วิตกฺกาทิธมฺมปุญฺโช มคฺโค วายํ โลกิโกติ นิยฺยานานุโลมโต โลกิโก มคฺโค เอวายํ. อิติ ตสฺมา มคฺคสจฺจํ ปากฏํ โหติ สภาวาวโพธโต. เตนาห ‘‘ตตฺร สมฺโมหวิฆาตโต’’ติ, ตทงฺควเสนาติ อตฺโถ. อถ วา ยถาวุตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาโต มคฺโค อริยมคฺคสฺส อุปายภูโต อสมฺโมหสภาโว อตฺตานมฺปิ ปกาเสติ ปทีโป วิยาติ มคฺคสจฺจํ ปากฏํ โหติ. สฺวายํ ปากฏภาโว โมหนฺธการวิธมเนนาติ อาห ‘‘ตตฺร สมฺโมหวิฆาตโต’’ติ.

727. 于“iccass'evaṃ”中，“iti”一词是原因义。因为“无明集故”等是从缘(paccayato)上见诸蕴之生灭，“生起相”等是从刹那(khaṇato)上见，所以是“iti”的意义。“Assa”指修行者(yogī)。“Evaṃ”是指对所说方式的指代。而那些读作“iccassa paccayato”的，他们的“iti”即是对所说方式的指代。“Janakāvabodhato'ti”指了知诸蕴的生起因——无明等缘。“Jātidukkhāvabodhato'ti”指了知名为“生”的苦。苦谛由见其一部分而显现，犹如对见山、见海等的人显现一样。“Maraṇadukkhāvabodhato'ti”在此也是同样的道理。“Paccayānuppādenā'ti”一句显示，在此，缘之不生即是缘之灭。“Paccayavataṃ”指依缘而生者。“Yañc'assa udayabbayadassanan'ti”指那修行者从缘与刹那上对生灭的见。于此无痴(asammoha)，或以之为首的寻等法聚，此即随顺于出离的世间道(lokiko maggo)。因此，道谛由了知其自性(sabhāva)而显现。所以说“于彼破除痴”(tatra sammohavighātato)，其意是“以彼分的方式”。又或者，如前所述，名为正见之道，作为圣道(ariyamagga)的方便，其自性为无痴，犹如灯能自照，故道谛显现。此显现状态是通过驱散痴暗而成就的，故说“于彼破除痴”。

๗๒๘. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา’’ติอาทิโก อนุโลโม ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปวตฺติยา อนุโลมนโต. ‘‘อวิชฺชาสมุทยา’’ติอาทินา อวิชฺชาทีสุ สนฺเตสูติ อยมตฺโถ วุตฺโตติ อาห ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อวโพธโต’’ติ. ปวตฺติยา วิโลมนโต ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติอาทิโก ปฏิโลโม ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. เต จ สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ‘‘ชรามรณํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติอาทิวจนโต (สํ. นิ. ๒.๒๐). ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนสฺส จ ปากฏตา ปจฺจยาการปากฏตาย เอว ‘‘อิมสฺเสตํ ผล’’นฺติ อวโพธโต.

728. “‘以无明为缘’等是顺缘起，因为随顺于流转。‘由无明集’等，其义为当无明等存在时，因此说‘此有故彼有’是由于了悟此理。由于逆于流转，‘无明无余离贪灭’等是逆缘起。而它们是有为的、缘生的，正如经文所说：‘诸比丘，老死是无常的、有为的、缘生的’（《相应部》2.20）。并且，缘生法的显现，正是通过缘起之相的显现，因为了悟‘此是彼之果’。

๗๒๙. ปุริมปุริมานํ นิโรโธ อุตฺตรุตฺตรานํ อุปฺปาทานุพนฺโธติ อยมตฺโถ ปจฺจยโต อุทยทสฺสเนน สิชฺฌมาโน เอกตฺตนยาธิคมาย โหติ. ยโต ‘‘อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวทยตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๑๗) โวหารสิทฺธิยา อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อโนกาสตา. เตนาห ‘‘เหตุผลสมฺพนฺเธนา’’ติอาทิ. สงฺขารา ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนฺตีติ อยมตฺโถ ขณโต อุทยทสฺสเนน สิชฺฌมาโน นานตฺตนยาธิคมาย โหติ. ยโต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ สภาวเภทาวโพธโต ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวทยตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตาย สสฺสตทิฏฺฐิยา อโนกาสตา. เตนาห ‘‘ขณโต อุทยทสฺสเนนา’’ติอาทิ. ปจฺจยโต [Pg.425] อุทยพฺพยทสฺสเนน ปจฺจเย สติ ผลสฺส ภาโว, อสติ อภาโวติ อิมสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิยา อตฺถิตามตฺเตเนว เต ธมฺมา การณนฺติ อพฺยาปารนโย ปากโฏ โหติ. ยโต อตฺตทิฏฺฐิยา อโนกาสตา วสวตฺติตาย อลพฺภเนยฺยโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ธมฺมาน’’นฺติอาทิ. อวสวตฺติภาโว ปรายตฺตตา, สา จ สปฺปจฺจยตาย เวทิตพฺพา. ปจฺจยโต อุทยทสฺสเนน เตหิ เตหิ ปจฺจเยหิ อิเม ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชมานา จ ปจฺจยานุรูปเมว อุปฺปชฺชนฺตีติ เหตุผลสฺส เหตุอนุรูปโต สิทฺธิยา อกิริยทิฏฺฐิยา อโนกาสตาวาติ อาห ‘‘ปจฺจยโต ปนา’’ติอาทิ. สติ การเณ กุโต อกิริยวาโท. กโรตีติ หิ การณํ.

729. 前前诸法的灭与后后诸法的相续生起，此义通过从缘见生而成就，有助于证悟一性之理。由于“一人作业，另一人感受”（《相应部》2.17）等世俗说法的成立，断见便没有立足之地。因此说“以因果关系”等。诸行刹那刹那生起，此义通过从刹那见生而成就，有助于证悟多样性之理。由于了悟缘与缘生法的自性差异，“彼作业，彼感受”等说法所导致的常见便没有立足之地。因此说“从刹那见生”等。通过从缘见生灭，“有缘则有果，无缘则无果”此义得以成立，由此，“诸法仅以其存在而为因”的无作用之理便得以显现。因为我见没有立足之地，且主宰性不可得。因此说“诸法”等。无主宰性即是依他性，此应从有缘性来了知。通过从缘见生，了知诸法由各种缘而生起，生起时也只随顺于其缘，由此果法随顺于因法得以成立，无作见便没有立足之地，因此说“但从缘起”等。有因存在，何来无作之说？因为能作者即是因。

๗๓๐. ปจฺจยโต อุทยํ ปสฺสโต ปจฺจเย สติ สภาเว สติ ผลสฺส สมฺภโวติ อตฺถิตามตฺเตน อุปการกตาติ สงฺขตานํ นิรีหตา, อสติ จ อภาโวติ ปจฺจยาธีนวุตฺติตา จ วิญฺญายมานา อตฺตสุญฺญตํ วิภาเวตีติ อาห ‘‘ปจฺจยโต จสฺส…เป… ตาวโพธโต’’ติ. อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ โหติ ขณโต อุทยพฺพยทสฺสเนน สงฺขารานํ อุทยพฺพยโต ปริจฺฉินฺนตาย วิญฺญายมานตฺตา. เตนาห ‘‘หุตฺวา อภาวาวโพธโต’’ติ. อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนญฺหิ หุตฺวา อภาโว. ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิเวโก อตีตานาคตภาวสุญฺญตา. น หิ สงฺขารา ขณตฺตยโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จ วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ปุพฺพนฺตาปรนฺตวิเวกาวโพธโตติ อาทิอนฺตวนฺตตาปฏิเวธโตติ อตฺโถ. ทุกฺขลกฺขณมฺปิ ปากฏํ โหติ อุทยพฺพยทสฺสเนนาติ สมฺพนฺโธ. อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชนฺตา สงฺขารา อุปฺปาทโต อุทฺธํ ชราภงฺคาวตฺถนฺตรุปฺปตฺติยา นิรนฺตรํ วิพาธียนฺเตว. สา จ เนสํ วิพาธิยมานตา สมฺมา อุทยพฺพยทสฺสเนน วิภูตา โหตีติ อาห ‘‘ทุกฺข…เป… โพธโต’’ติ.

730. 从缘起观察生起，当因缘存在时，果便依其自性而生起，仅以存在而助成，此即有为法的无作用性；当因缘不存在时，果便不存在，此即有为法的依缘而转，如是了知便能显明无我性，因此说“从缘起……乃至……由于了悟”。无常相得以显现，是由于通过刹那生灭观了知诸行被生灭所限定，故言“由于了悟其曾有而复无”。生已复灭即是“曾有而复无”。前后际的简别，即是过去与未来状态的空性。诸行实不存于三刹那之前与之后，因此，通过了悟前后际的简别，即是彻见始终之义。苦相也由生灭观而显现，此是关联。诸行生起即坏，自生起后，通过衰老与毁坏等其他状态的生起，便持续不断地受逼迫。此被逼迫性由正观生灭而明了，故说“苦……乃至……由于了悟”。

สภาวลกฺขณมฺปีติ อุทยพฺพยทสฺสเนน น เกวลํ อนิจฺจทุกฺขลกฺขณเมว, อถ โข ปถวีผสฺสาทีนํ กกฺขฬผุสนาทิสญฺญิตํ สภาวสงฺขาตํ ลกฺขณมฺปิ ปากภาววิทฺธํ สภาวาวจฺฉินฺนํ ปากฏํ โหติ. เตนาห ‘‘อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนาวโพธโต’’ติ. สภาวลกฺขเณติ สภาวสญฺญิเต ลกฺขเณ, ตํตํธมฺมานํ สลกฺขเณ. สงฺขตลกฺขณสฺส ตาวกาลิกตฺตมฺปีติ อุปฺปาทาทิสงฺขตลกฺขณสฺส อุปฺปาทกฺขณาทิปริตฺตกาลิกตาปิ ขณนฺตรานวฏฺฐานโต [Pg.426] ตสฺส. เตนาห ‘‘อุทยกฺขเณ’’ติอาทิ. อุทยวยมตฺตคฺคหณญฺเจตฺถ อุทยพฺพยทสฺสนวเสเนว อิมสฺส ญาณสฺส ปวตฺตนโต, น ฐิติกฺขณสฺส อภาวา.

自性相也是如此：通过观察生灭，不仅无常、苦相变得明显，而且如地触等的粗硬触等被称为自性的相，也因被成熟与坏灭的自性所限定而变得明显。所以说“由于了悟其被生灭所限定”。所谓自性相，即是在被称为自性的相中，亦即在各别法的自相中。有为相的短暂性也变得明显，即生起等有为相具有生起刹那等极短暂时间的性质，因为其不会持续到下一刹那。所以说“于生起刹那”等。此处只取生与灭，是因为此智仅依观察生灭而转起，而非因为没有住刹那(ṭhitikkhaṇa)。

๗๓๑. น เกวลญฺจ นิจฺจนวา, อถ โข ปริตฺตกาลฏฺฐายิโน. กถนฺติ อาห ‘‘สูริยุคฺคมเน’’ติอาทิ. ตตฺถ อุทเก ทณฺเฑน กตเลขา อุทเก ทณฺฑราชิ. อุสฺสาวพินฺทุอาทโย ปญฺจ กิจฺจาปิ อุตฺตรุตฺตริ อติปริตฺตฏฺฐายิภาวทสฺสนตฺถํ นิทสฺสิตา, ตถาปิ เต ทนฺธนิโรธา เอว นิทสฺสิตา, ตโตปิ ลหุตรนิโรธตฺตา สงฺขารานํ. ตถา หิ คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พนฺธขุรธารา สนฺนิปาตโตปิ สีฆตโร รูปธมฺมานํ นิโรโธ วุตฺโต, ปเคว อรูปธมฺมานํ. น เกวลํ นิจฺจนวา, นาปิ ปริตฺตกาลฏฺฐายิโนว, อถ โข อสารา. กถนฺติ อาห ‘‘มายา’’ติอาทิ. มายาทโย หิ มณิอาทิวเสน ทิสฺสมานา อตํสภาวตาย อสารา. ตตฺถ มนฺโตสธภาวิตา อินฺทชาลาทิกา มายา. มิคตณฺหิกา มรีจิ. สุปินเมว สุปินนฺตํ. มณฺฑลากาเรน อาวิชฺฌิยมานํ อลาตเมว อลาตจกฺกํ. คนฺธพฺพเทวปุตฺตานํ กีฬนิจฺฉาวเสน นครํ วิย อากาเส อุปฏฺฐานมตฺตํ คนฺธพฺพนครํ.

731. 不仅是常新，而且是短暂存在的。如何呢？（答）曰：“于日出时”等。于此，在水中以棍所作之痕，即是“水中棍痕”。露珠等五者，虽是为了次第显示其存在极为短暂而举例，然彼等亦仅是作为坏灭缓慢者而被举出，因为诸行(saṅkhāra)的坏灭比那更快。诚然，如两位喜爱奔驰的天子(devaputta)，一上一下相向飞奔，其头顶与足底所缚剃刀之锋刃交会，而色法(rūpadhamma)的坏灭比那还要快，更何况是无色法(arūpadhamma)呢！不仅是常新，也不仅是短暂存在，而且是无实质的。如何呢？（答）曰：“幻”等。幻等事物，虽以珠宝等方式显现，然因非彼自性，故无实质。于此，由咒语和药物所产生的因陀罗网(indajāla)等幻事，即是幻(māyā)。渴爱之幻(migataṇhikā)，即是阳焰(marīci)。梦境(supina)即是梦中之境(supinanta)。以圆环状旋转的火把，即是火轮(alātacakka)。由乾闼婆天子(gandhabbadevaputta)嬉戏之欲力，于空中显现如城市之状，此仅是显现，即是乾闼婆城(gandhabba-nagara)。

เอตฺตาวตาติ ยฺวายํ ‘‘ชาตํ รูปํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทิปาฬินยานุสาเรน (ปฏิ. ม. ๑.๔๙), ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติอาทิปาฬินยานุสาเรน (ม. นิ. ๑.๓๔๗, ๓๖๑; ๒.๑๑๓; ๓.๘๖, ๘๙; ปฏิ. ม. ๑.๔๘) วา ยาว อุทยพฺพยปฏิเวธา ภาวนาวิธิ อารทฺโธ, เอตฺตาวตา. กลาปสมฺมสนาทิโกปิ หิ สพฺโพ ภาวนาวิธิ อุทยพฺพยญาณุปฺปาทนสฺเสว, น ปริสปริสรีรกรพนฺโธติ. วยธมฺมเมวาติ ภิชฺชนสภาวเมว. วยํ อุเปติ อตฺตโน ธมฺมตาย. ยญฺหิ อุปกฺกเมน วินสฺสตีติ วุจฺจติ, ตมฺปิ อตฺตโน ธมฺมตาย เอว วินสฺสติ อเหตุกตฺตา วินาสสฺส. อุปกฺกมเหตุ ปน วิสทิสุปฺปาโท โหติ. อิมินา อากาเรนาติ ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) หิ วุตฺตํ, ตสฺมา วยํ อนาลมฺพิตฺวาปิ ‘‘วยธมฺมเมว อุปฺปชฺชตี’’ติ อุทยสฺส, ‘‘อุปฺปนฺนญฺจ อิทํ วยํ อุเปตี’’ติ วยสฺส จ อิมินา ยถาวุตฺเตน ปจฺจกฺขกรณากาเรน. อธุนา อุปฺปนฺนํ, น ตาว พลปฺปตฺตนฺติ อาห ‘‘ตรุณวิปสฺสนาญาณ’’นฺติ. กลาปสมฺมสนาทิวเสน ปวตฺตํ [Pg.427] สมฺมสนํ น นิปฺปริยาเยน วิปสฺสนาสมญฺญํ ลภติ, อุทยพฺพยานุปสฺสนาทิวเสน ปวตฺตเมว ลภตีติ อาห ‘‘ยสฺสาธิคมา อารทฺธวิปสฺสโกติ สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ.

所谓“如此”，即指依照“已生色是现在”等圣典所示（《分别论》1.49），或依照“任何色法，无论过去、未来或现在”等圣典所示（《中部》1.347, 361；2.113；3.86, 89；《分别论》1.48）而开始修习，直至通达生灭为止的这一修习方法。因为一切以色聚观察等为主的修习方法，都只是为了生起生灭智而作的准备。所谓“唯是灭法”，即具有坏灭的性质。依其自性而趋于坏灭。凡言“因努力而坏灭”者，那也只是依其自性而坏灭，因为坏灭是无因的。然而，努力只是导致异类法（visadisa）的生起。由此方式，如“凡是集法，皆是灭法”（《相应部》5.1081；《大品》16；《分别论》2.30）所说。因此，即使不缘于灭，也能通过如前所述的亲证方式，了知“生起的唯是灭法”（指生），以及“此已生之法趋于坏灭”（指灭）。刚刚生起，尚未稳固，故说为“稚嫩的观智”(taruṇavipassanāñāṇa)。以色聚观察等方式进行的思惟，严格来说不能获得“观”(vipassanā)之名，唯有以生灭随观等方式进行的思惟才能获得此名，故说：“证得此法，才被称为已发起观者(āraddhavipassako)”。

วิปสฺสนุปกฺกิเลสกถาวณฺณนา

观随烦恼论释义

๗๓๒. อิมาย อุทยพฺพยานุปสฺสนาสงฺขาตาย ตรุณวิปสฺสนาย วเสน, น อารทฺธวิปสฺสนานํ ภงฺคานุปสฺสนาทิสงฺขาตาย ตรุณวิปสฺสนาย, นาปิ นิพฺพิทานุปสฺสนาทิสงฺขาตาย พลววิปสฺสนาย วเสนาติ อตฺโถ. น หิ ตทา วิปสฺสนุปกฺกิเลสา อุปฺปชฺชนฺตีติ. อารทฺธวิปสฺสกสฺสาติ จ อารทฺธวิปสฺสกสฺเสวาติ เอว-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนุปกฺกิเลสา หี’’ติอาทิ. ทิฏฺฐิคาหาทิวตฺถุภาเวน วิปสฺสนํ อุปกฺกิเลสนฺตีติ วิปสฺสนุปกฺกิเลสา. ‘‘อริยสาวกสฺสา’’ติ อิทํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน วุตฺตํ พลววิปสฺสนาปตฺตสฺสาปิ อนุปฺปชฺชนโต. วิปฺปฏิปนฺนกสฺสาติ สีลวิปตฺติอาทิวเสน ยถา ตถา วิปฺปฏิปนฺนกสฺส. ตสฺส ปน ปฏิปตฺติยา ครหิตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิปฺปฏิปนฺนกสฺสา’’ติ อาห. จ-สทฺโท อุปริปททฺวเยปิ โยเชตพฺโพ. นิกฺขิตฺตกมฺมฏฺฐานสฺสาติ วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อนฺตรา โวสานํ อาปนฺนสฺส. กุสีตปุคฺคลสฺสาติ สีลสมฺปนฺนสฺเสว โกสชฺเชน ภาวนํ อนนุยุญฺชนฺตสฺส. อถ วา วิปฺปฏิปนฺนกสฺสาติ วิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตาย สมฺมาปฏิปตฺติยา อภาเวน วิครหิตปฏิปตฺติกสฺส. วิปสฺสนาปฏิปตฺติเยว หิ สสมฺภารา ปุพฺพภาเค สมฺมาปฏิปตฺติ, ตทญฺญา วิปฺปฏิปตฺติ, สา จ ตตฺถ นิกฺขิตฺตธุรสฺส โหติ. นิกฺขิตฺตธุรตา จ โกสชฺเชนาติ วุตฺตํ ‘‘นิกฺขิตฺตกมฺมฏฺฐานสฺส กุสีตปุคฺคลสฺสา’’ติ. ยุตฺตปฺปยุตฺตสฺสาติ โยเคน ญาเณน ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส. สา ปน ยุตฺตปฺปยุตฺตตา สมถวเสนาปิ โหตีติ อาห ‘‘อารทฺธวิปสฺสกสฺสา’’ติ. อุปฺปชฺชนฺติเยว น นุปฺปชฺชนฺติ อญฺญถา มคฺคามคฺคญาณสฺเสว อสมฺภวโต.

732. 其义为：[诸随染的生起]是依于此名为“生灭随观”的柔弱观，而非依于名为“坏灭随观”等的柔弱观，亦非依于名为“厌离随观”等的强力观。因为那时观的随染确实不会生起。而“已开始修观者”(āraddhavipassakassa)一句，是省略了“eva”(唯)字的表述。因此说“观随染实乃……”等。因为以邪见执取（diṭṭhigāha）等为事而染污观，故称“观随染”。“圣弟子”一词，是以卓越的解释而说，因为即使对已达强力观者，[观随染]亦不生起。所谓“邪行者”，是指依于戒律过失（sīlavipatti）等而行事不如法者。为了显示其行可呵责，故说“邪行者”。“ca”(与)字亦应与上文二词相连。“舍弃业处者”，是指已开始修观却中途放弃者。“懈怠的个人”(kusītapuggala)，是指虽具足戒行，却因懒惰而不勤修禅修者。又或者，“邪行者”是指因无有名为“观禅修”的正行，而有可呵责之行者。因为具备其资粮的观之行，在前期即是正行，除此之外的则是邪行；而此邪行，是于彼[正行]中舍弃责任者(nikkhittadhura)所为。舍弃责任是由于懈怠，故说“舍弃业处的懈怠的个人”。“勤策励者”，是指以勤行与智慧而致力于禅修者。然而，此勤策励亦可以止（samatha）的方式成就，故说“已开始修观者”。它们必定生起，并非不生起；否则，道与非道智见本身即不可能生起。

โอภาสาทีสุ ‘‘อริยธมฺโม’’ติ ปวตฺตํ อุทฺธจฺจํ วิกฺเขโป ธมฺมุทฺธจฺจํ, เตน ธมฺมุทฺธจฺเจน วิปสฺสนาวีถิโต อุกฺกมเนน วิรูปํ คหิตํ ปวตฺติตํ มานสํ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานสํ. โอภาโส ธมฺโมติ การณูปจาเรนาห, อีทิสํ โอภาสํ วิสฺสชฺเชนฺโต มม อริยมคฺโคติ อตฺโถ. โอภาสํ อาวชฺชติ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ วา ‘‘มคฺโค’’ติ วา ‘‘ผล’’นฺติ วา. นิพฺพานนฺติ คณฺหนฺโต [Pg.428] ตตฺถ ปวตฺตธมฺเม มคฺคผลภาเวน คณฺหาติ, ญาณาทิเก ปน มคฺคผลภาเวเนว คณฺหาติ. ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจนฺติ ตโต โอภาสเหตุ โย วิกฺเขโป, ตํ อุทฺธจฺจนฺติ อตฺโถ. ‘‘อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อนิจฺจโต’’ติอาทิ วุตฺตํ.

于光明等中，认为“此是圣法”而生起的掉举、散乱，即是法掉举。由于此法掉举，从观(vipassanā)之道偏离，心被错误地执取、生起，即为法掉举所扰之心。说“光明即是法”是依“因”的转喻而说，其义为：“放出此等光明者，即我之圣道”。他思惟光明为“涅槃”，或为“道”，或为“果”。当执取为“涅槃”时，他即是将其中生起的法执为道与果。所谓“由彼而有散乱，即是掉举”，其义为：由光明为因所生起的散乱，即是掉举。为解释“心为掉举所扰”此简略之说，故说“于无常”等。

ตตฺถ อนิจฺจ…เป… นปฺปชานาติ ‘‘มคฺคํ ปตฺโตสฺมี’’ติ สญฺญาย อนิจฺจตาทิวเสน มนสิการสฺเสว อภาวโต. อยญฺจ อตฺโถ –

于彼，不了知（诸行为）无常……等，是由于怀有“我已证道”之想，从而根本没有以无常等方式作意的缘故。此义亦即——

‘‘โย หิ โกจิ, อาวุโส, ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มม สนฺติเก อรหตฺตปฺปตฺตึ พฺยากโรติ, สพฺโพ โส จตูหิ มคฺเคหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน. กตเมหิ จตูหิ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวติ, ตสฺส สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาวยโต มคฺโค สญฺชายติ, โส ตํ มคฺคํ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรติ. ตสฺส ตํ มคฺคํ อาเสวโต…เป… กโรโต สํโยชนานิ ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ.

“贤友们，任何比丘或比丘尼在我面前宣称证得阿罗汉果，他们都是通过四种道，或者通过这四种道中的某一种而证得的。是哪四种呢？在此，贤友，有比丘先修止，后修观。当他先修止而修观时，道就生起了，他修习、培育、多作那个道。当他修习那个道……乃至……诸结就被断除，诸随眠就被灭尽。”

‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวติ…เป… สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ…เป….

“复次，贤友，有比丘先修观(vipassanā)，后修止(samatha)……乃至……止观(samathavipassanā)双运而修。”

‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุโน ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหติ, โหติ โส, อาวุโส, สมโย ยํ ตํ จิตฺตํ อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ สนฺนิสีทติ เอโกทิ โหติ สมาธิยติ, ตสฺส มคฺโค สญฺชายติ…เป… อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐) –

“再者，贤友，当比丘的心被法掉举(dhammuddhaccaviggahita)所困扰时，贤友，会有这样的时刻：他的心会在内心止息、安住、专一、入定，他的道因此而生起……乃至……诸随眠(anusaya)会被灭尽。”

อิมินา สุตฺตปเทเนว เวทิตพฺโพ. เอตฺถ หิ จตุตฺถมคฺควิสฺสชฺชเน ยถาวุตฺตมคฺคผลนิพฺพานธมฺมา ธมฺโม. ตตฺถ อุทฺธจฺจํ ‘‘อธิคตมคฺคาทิโกหมสฺมี’’ติ อมคฺคาทีสุ วิกฺเขโป ธมฺมุทฺธจฺจํ, เตน อุปทฺทุตํ วิคฺคหิตมานสํ โหติ. นิกนฺติ โอภาสาทีสุ อเปกฺขา สุขุมรูปา ตณฺหา, สา วิปสฺสนาภิรติอากาเรน อุปฏฺฐหนฺตี อธิมานิเกน ‘‘ธมฺโม’’ติ คยฺหตีติ อาห ‘‘นิกนฺติ ‘ธมฺโม’ติ นิกนฺตึ อาวชฺชตี’’ติ.

应当通过此经句来理解。于此，在对第四道的解答中，如前所述的道、果、涅槃诸法即是“法”。其中，掉举，即于非道等法中生起“我已证得道等”的散乱，是法掉举；心因此而受扰，被其占据。渴爱（nikanti）是于光明等境中微细的渴爱（taṇhā）与希求，它以乐于毘婆舍那（vipassanā）之相显现，被增上慢者执为“法”，因此（经中）说“他转向渴爱”，即他转向渴爱，认为“此是法”。

๗๓๓. วิปสฺสโนภาโสติ วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐิตํ, สสนฺตติปติตํ อุตุสมุฏฺฐานญฺจ ภาสุรํ รูปํ. ตตฺถ วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐิตํ โยคิโน [Pg.429] สรีรฏฺฐเมว ปภสฺสรํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, อิตรํ สรีรํ มุญฺจิตฺวา ญาณานุภาวานุรูปํ สมนฺตโต ปตฺถรติ, ตํ ตสฺเสว ปญฺญายติ, เตน ผุฏฺโฐกาเส รูปคตมฺปิ ปสฺสติ, ปสฺสนฺโต จ จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสติ, อุทาหุ มโนวิญฺญาเณนาติ วีมํสิตพฺพนฺติ วทนฺติ. ทิพฺพจกฺขุลาภิโน วิย ตํ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยเมวาติ วุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ. วิปสฺสนาวีถิ นาม ปฏิปาฏิยา ปวตฺตมานา วิปสฺสนาว. อุกฺกนฺตา นาม โหติ โยคินา ‘‘มคฺคปฺปตฺโตมฺหี’’ติ อธิมาเนน วิสฺสฏฺฐตฺตา, ตสฺส วา โยคิโน วิปสฺสนา ตโต เอว วีถิ อุกฺกนฺตา นาม โหติ. มูลกมฺมฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนเมวาห.

733. 观光明（Vipassanobhāsa）是由观心生起、落于自身相续流中，以及由时节（utu）产生的明亮色法（rūpa）。其中，由观心生起者，仅作为光明住于禅修者身中而存在；另一种则离身，随智慧（ñāṇa）威力而遍照四方，且唯彼自己可见。他亦能见此光明所触之处的色聚。至于见时，是以眼识（cakkhuviññāṇa）见，抑或是以意识（manoviññāṇa）见，此当审察，（诸师）如是说。如天眼（dibbacakkhu）获得者所见，（此光明）似乎可说仅是意识所识知的对象。观道（vīthi），即次第生起的观。所谓越出（ukkantā），是因禅修者生起“我已证道”之增上慢而舍弃（正道）。或者说，该禅修者的观，正因此（增上慢）而被称为“偏离了道路”。（论主）说根本业处（mūlakammaṭṭhāna）即是观。

เวมตฺตตายาติ อปฺปวิปุลตาวเสน วิสทิสตาย. อสฺสาติ โอภาสสฺส. ทฺวีหิ กุฏฺเฏหิ ปริจฺฉินฺนํ เคหํ ทฺวิกุฏฺฏเคหํ. ตสฺส กิร อพฺภนฺตเรปิ เอกา ภิตฺติ โหติ พหิปิ, อุภินฺนํ อนฺตเร อนุปริยายปถํ โหติ, สายนฺเห ตตฺถ สนฺถริตานิ ปญฺจวณฺณานิ กุสุมานิ, วิสทญาณสฺส โอภาเสน ผริตฏฺฐาเน รูปคตญฺจ ทิพฺพจกฺขุโน วิย ปญฺญายนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภนฺเต มยฺห’’นฺติอาทิ.

所谓差别（vemattatā），是指因其或小或大而有不同。所谓“此（assa）”，是指光明（obhāsa）。由两堵墙（kuṭṭa）所围定的房屋，是为双墙屋（dvikuṭṭageha）。据说其内部有一堵墙（bhitti），外部也有一堵，二者之间有环行道（anupariyāyapatha）。傍晚时分，彼处所铺设的五色花，以及具足明净智慧者以光明所遍照之处的色聚，皆清晰显现，犹如天眼（dibbacakkhu）获得者所见。因此（经中）说：“尊者，我的……”等。

เอวํ โอภาสสฺส เวมตฺตตาย วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา จิรกาลวิปฺปลมฺพเน วตฺถุํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ ปน วิปสฺสนุปกฺกิเลโสติ วกฺขมานปฺปการํ สนฺธายาห, น สพฺพํ. โสติ โส สมถวิปสฺสนาลาภี อธิมานิโก.

如是显示了光明有差别之事后，为显示长久耽误之事而说“此则……”等语。于此，言“此则观之随烦恼”，是针对将要说明的类别而说，并非全部。他，即是那获得止与观而有增上慢者。

ทิวาสเนติ ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตพฺพอาสเน. ปฐมํ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺติตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปญฺหํ, ภนฺเต, ปุจฺฉิตุํ อาคโตมฺหี’’ติ.

昼座，即在白日之处应坐的座位。因最初曾想：“我将提问”，故说：“尊者，我为提问而来。”

ปจฺฉา อุปาเยน ปุถุชฺชนภาวํ วิญฺญาเปตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชสฺสามีติ จินฺติตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อวสฺสโย ภวิสฺสามิจฺเจวาหํ อาคโต’’ติ, ตสฺส จ ปธานตฺตา สาวธารณํ กตฺวา วุตฺตํ. อยํ ธมฺโมติ อยํ อริยมคฺคานุคโต ปฏิสมฺภิทาธมฺโมติ เถรสฺส อชฺฌาสยวเสน วทติ. สมาธินฺติ อภิญฺญาสมาธึ. อญฺจิตกณฺโณติ นิจฺจลฏฺฐปิตกณฺณปุโฏ. ปลายิตุํ อารทฺโธ ภเยน. เตนาห ‘‘เถโร กิร โทสจริโต’’ติ. โทสจริตสฺส หิ สูรสฺสาปิ สหสา ภยํ อุปฺปชฺชติ. เตนสฺส ขีณาสวตฺเถโร อชฺฌาสยํ ญตฺวา ‘‘อิมินา อุปาเยน ปุถุชฺชนภาวํ ชานาเปสฺสามี’’ติ [Pg.430] หตฺถินิมฺมาปนาทิมกาสิ. โทสจริตตฺตา หิ เถโร ขิปฺปํ ปฏิวิชฺฌิ. ขิปฺปวิราคี หิ โทสจริโต.

因思量：“之后我将以方便令他了知（自己是）凡夫位，再令他致力于业处”，故说：“我来，正是为作依止。”且因其事至为重要，故以强调语气而说。言“此法”，是依长老之意乐，说此随顺圣道之无碍解法。言“定”，指神通定。言“竖耳”，指耳朵不动地竖立。因恐惧而开始逃跑。因此说：“长老看来是瞋行者。”诚然，瞋行者即使是勇士，亦会骤然生起恐惧。因此，那位漏尽长老了知他的意乐后，心想：“我将以此方便令他了知（自己是）凡夫位”，便化作大象等。长老因是瞋行者，故能迅速通达。诚然，瞋行者速于离染。

๗๓๔. ตสฺสาติ อุทยพฺพยญาณํ มตฺถกํ ปาเปนฺตสฺส โยคิโน. ‘‘เอวมฺปิ รูปํ อุเทติ, เอวมฺปิ รูปํ เวตี’’ติอาทินา อุทยพฺพยานุปสฺสนเมเวตฺถ ตุลนํ, ตีรณญฺจ เวทิตพฺพํ. ยถา เทวานมินฺเทน ขิตฺตํ วชิรํ อโมฆํ, อปฺปฏิหตญฺจ โหติ, เอวมิทมฺปิ ญาณํ นิปุณํ อุทยพฺพยทสฺสเนติ วุตฺตํ ‘‘วิสฺสฏฺฐอินฺทวชิรมิวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ติขิณนฺติ อกุณฺฐํ. สูรนฺติ เตชวนฺตํ. อติวิสทนฺติ นิสิตภาเวน อติวิย ปฏุตรํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. ตถา หิเนน โยคี ‘‘มคฺคปฺปตฺโตสฺมี’’ติ มญฺญติ.

734. “对他”，即对令生灭智达到顶峰的瑜伽士而言。于此，应知以“色如是生，色如是灭”等方式随观生灭，即是衡量与审察。如天帝释所投掷的金刚杵不空、无碍，同样，此智于见生灭亦甚敏锐，故说“如帝释所投掷的金刚杵”等。于此，“利”即不钝；“勇”即有威力；“极明净”即因其锐利，生起极为敏锐之智。诚然，瑜伽士因此智而认为：“我已证得道。”

วิปสฺสนาปีตีติ วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปีติ. ขุทฺทกาทโย ปีติโย เหฏฺฐา วณฺณิตา เอว. ยสฺมา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย วีถิปฏิปนฺนาย อนุกฺกเมน ปญฺจ ปีติโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อยํ ปญฺจ…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ. มตฺถกปฺปตฺเตน ปน อุทยพฺพยญาเณน สทฺธึ ผรณาปีติเยว โหติ. อุปจารปฺปนากฺขณโต อญฺญทาปิ หิ ผรณาปีติ โหติเยว. เตนาห ‘‘สกลสรีรํ ปูรยมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

观喜(Vipassanāpīti)是指与观心相应的喜。小喜等诸喜已在前面解说过。因为在随观生灭的正道上，会次第生起五种喜，所以说“此五……生起”。再者，与达到顶点的生灭智俱起的只有遍满喜。因为在近行定与安止定刹那之外的其他时候，也确实会有遍满喜，所以说“遍满全身而生起”。

ปสฺสทฺธิอาทีนิ ฉ ยุคฬกานิ อญฺญมญฺญาวิโยคินีติ ปสฺสทฺธิยา อุปฺปนฺนาย อิตราปิ อุปฺปนฺนา เอว โหนฺตีติ กิจฺจทสฺสนมุเขน ตา สพฺพาปิ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายจิตฺตานํ เนว ทรโถ, น คารว’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ กายคฺคหเณน รูปกายสฺสปิ คหณํ เวทิตพฺพํ, น เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺเสว. กายปฺปสฺสทฺธิอาทโย หิ รูปกายสฺสาปิ ทรถาทินิมฺมทฺทิกาติ. กายจิตฺตานิ ปสฺสทฺธานิ…เป… อุชุกานิเยว โหนฺติ เตสํ อปสฺสทฺธาทิภาวสฺส เหตุภูตานํ อุทฺธจฺจาทิถินมิทฺธาทิทิฏฺฐิมานาทิเสสนีวรณาทิอสฺสทฺธิยาทิมายาสาเถยฺยาทิสํกิเลสธมฺมานํ วิธมนวเสน ตทา วิปสฺสนาจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺตนโต. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ อุทยพฺพยญาณุปฺปตฺติสมเย. มนุสฺสานํ อยนฺติ มานุสี, มนุสฺสโยคฺคา กามสุขรติ, ตาทิเสหิ มนุสฺสวิเสเสหิ อนุภวิตพฺพตานติวตฺตนโต ทิพฺพา รติปิ สงฺคหิตา, มานุสีสทิสตาย กามสุขภาเวน ทิพฺพา รติปิ วา, ตสฺสา อติกฺกนฺตตาย น มานุสีติ อมานุสี.

轻安等六对法彼此不相舍离，故当轻安生起时，其余诸法也确实都已生起。为了以显示作用的方式来显示所有这些法，故说“身心既无烧恼，亦无沉重”等。于此，当知“身”的摄取也摄取了色身，而不仅是受等三蕴。因为身轻安等确实能镇伏色身的烧恼等。身心轻安……乃至正直，是由于当时观心生起，以其力量遣除了作为身心不轻安等状态之因的掉举、昏沉睡眠、邪见、我慢等其余诸盖，以及不信、摩耶、虚伪等杂染法之故。“在那个时候”，即在生灭智生起的时候。“这是人们的”，故为“人间的”(mānusī)，即适合于人的欲乐之喜；因为它不超越那些特殊之人所能体验的，所以也包含了天界的喜乐。或者，因为作为欲乐，与人间的喜乐相似，所以也包含了天界的喜乐。因为它超越了那样的喜乐，所以不是“人间的”，故为“非人间的”(amānusī)。

สุญฺญาคารนฺติ [Pg.431] ยํ กิญฺจิ วิวิตฺตํ เสนาสนํ, วิปสฺสนํ เอว วา. สาปิ หิ นิจฺจภาวาทิสุญฺญตาย, โยคิโน สุขสนฺนิสฺสยตาย จ ‘‘สุญฺญาคาร’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. จิตฺตสฺส อนุปสฺสนกรานํ กิเลสานํ วิคเมน สนฺตจิตฺตสฺส. สํสาเร ภยสฺส อิกฺขเนน ภิกฺขุโน. สมฺมา ญาเยน รูปารูปธมฺมานํ อุทยพฺพยานุปสฺสนาทิวเสน วิปสฺสโต. สมฺมสโต อนารทฺธวิปสฺสนานํ มนุสฺสานํ อวิสยตาย อมานุสี. วิปสฺสนาปีติสุขสญฺญิตา รติ โหตีติ อยเมตฺถ คาถาย สงฺเขปตฺโถ. ทุติยคาถา ปน อุทยพฺพยญาณเมว สนฺธาย วุตฺตา. ตตฺถ ยโต ยโตติ รูปโต วา อรูปโต วา.

“空屋”(Suññāgāra)是指任何僻静的住处，或者就是观(vipassanā)本身。因为观空于常性等，并且是瑜伽行者安乐的依处，所以它也获得了“空屋”的称谓。对于比丘而言，因使心不寂静的烦恼止息，其心便得寂静；因见轮回中的怖畏，当他以正理，通过随观色法与非色法的生灭等方式而观、而思惟时，会生起一种名为“观喜乐”的非人之乐，因为它不是未修习观之人的境界。这是此偈的简略义。第二首偈则是针对生灭智而说。其中“从何从何”是指从色法或从非色法。

วิปสฺสนาสุขนฺติ วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตํ เจตสิกสุขํ. ยสฺมา ตํสมุฏฺฐิเตหิ อติปณีตรูเปหิ สพฺโพ กาโย ปริผุโฏ, ปริพฺรูหิโต จ โหติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สกลสรีรํ อภิสนฺทยมาน’’นฺติ.

“观乐”(Vipassanāsukha)是指与观心相应的乐受(cetasikasukha)。因为由那乐所生起的极其殊胜的色法，遍满并增长了整个身体，因此说“遍润全身”。

อธิโมกฺโขติ สทฺธา, น เยวาปนกาธิโมกฺโขติ อธิปฺปาโย. สา เจตฺถ น กมฺมผลํ, รตนตฺตยํ วา สทฺทหนวเสน ปวตฺตา, อถ โข กิเลสกาลุสฺสิยาปคเมน สมฺปยุตฺตานํ อติวิย ปสนฺนภาวเหตุภูตา. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา…เป… สทฺธา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“胜解”(Adhimokkha)即是信(saddhā)，其义为：不是泛指的胜解。此处的信，并非以相信业果或三宝的方式而转起；而是因烦恼之垢的远离，成为使相应法极其清净之因。因此说：“与观相应的……信生起”。

ปุริมุปฺปนฺนภาวนาพลสํสิทฺธํ สมปฺปวตฺตํ วีริยํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สํกิเลสปกฺขโต โกสชฺชโต ปคฺคณฺหนโต ปคฺคโห. เตนาห ‘‘ปคฺคโหติ วีริย’’นฺติอาทิ.

由先前生起的修习力所成就、平等转起的精进(vīriya)，因能从属于杂染品的懈怠中，策励诸相应法，故名“策励”(paggaha)。因此说：“策励即是精进”等。

สุปฏฺฐิตาติ สภาวสลฺลกฺขเณน อารมฺมเณ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา. สุปติฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขวิคเมน เตน อจลนียตาย สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตา. ตโต เอว นิขาตา วิย อจลา. อจลภาเวเนว ปพฺพตราชสทิสาติ ตีหิปิ ปเทหิ สุปติฏฺฐิตเมว ทสฺเสติ. โสติ โยคาวจโร. ยํ ยํ ฐานนฺติ ยํ ยํ อตฺตโน อุปติฏฺฐานฏฺฐานํ รูปํ วา อรูปํ วา. โอกฺขนฺทิตฺวาติ อนุปวิสิตฺวา. ปกฺขินฺทิตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. ทิพฺพจกฺขุโน ปริภณฺฑภูตสฺส ยถากมฺมูปคญาณสฺส อุปฏฺฐหนฺเต ปรโลกสญฺญิเต สตฺเต สนฺธายาห ‘‘ทิพฺพจกฺขุโน ปรโลโก วิยา’’ติ น ทิพฺพจกฺขุโน ปรโลกวิสยตฺตา. วณฺณายตนวิสยญฺหิ ตนฺติ. อสฺส สติ อุปฏฺฐาติ ขายติ, อุปติฏฺฐตีติ วา อตฺโถ. ยทคฺเคน หิ สติ อารมฺมณํ โอกฺขนฺทิตฺวา [Pg.432] อุปติฏฺฐติ, ตทคฺเคน อารมฺมณมฺปิสฺส โอกฺขนฺทิตฺวา อุปติฏฺฐตีติ วุจฺจติ.

善现起（Supaṭṭhitā）者，谓以自性相于所缘善现起。善确立（Supatiṭṭhitā）者，谓以敌对法之远离，因其不可动摇性而善确立。是故如深埋（之柱）而不动摇。正因不动摇，故如山王。此三句皆为显示“善确立”之义。“彼”，谓瑜伽行者（yogāvacaro）。“任何处所”，谓任何于自身现起的处所，无论是色法或非色法。“跃入”（Okkhanditvā），即“进入”（anupavisitvā）。“投身”（Pakkhinditvā）是前者的同义词。针对作为天眼通（dibbacakkhu）辅助、属于随业趣智（yathākammūpagañāṇa）所现起的、被称为他世的众生，而说“如天眼通之他世”，并非因天眼通以他世为所缘。诚然，天眼通是以色处为所缘。“于彼，念现起、显现，或言‘现起’，此为其义。”诚然，念以何种方式跃入所缘而现起，即言所缘亦以该方式跃入而向彼（念）现起。

วิจินิตวิสยตฺตา สงฺขารานํ วิจินเน มชฺฌตฺตภาเวน ฐิตา วิปสฺสนุเปกฺขา. สา ปน อตฺถโต ตถาปวตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาว. มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตนา อาวชฺชเน อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺติยา ‘‘อาวชฺชนุเปกฺขา’’ติ วุตฺตา. อุทยพฺพยานํ สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐานโต ตทนุปสฺสนายํ มชฺฌตฺตภูตา อิธ วิปสฺสนุเปกฺขา นาม. เต ปน อุทยพฺพยา สพฺพสงฺขารานนฺติ อาห ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ มชฺฌตฺตภูตา’’ติ. อาวชฺชนาย อินฺทวชิรตตฺตนาราจสทิสตา, สูรติกฺขภาโว จ สพฺพญฺญุตญฺญาณปุเรจรา วิย ตทนุจรญาณสฺส ตถาภาเวน ทฏฺฐพฺพา.

观舍（vipassanupekkhā），因其所缘已被审查，故于审查诸行（saṅkhāra）时，以中行之性而住。就义理而言，彼即如是生起的行舍（tatramajjhattupekkhā）。与意门转向心相应的思（cetanā），于转向时以中舍旁观的方式运作，故被称为“转向舍”（āvajjanupekkhā）。由于生灭更为善妙地现起，于随观彼（生灭）时成为中行者，于此名为观舍。而彼生灭即一切行之生灭，故说“于一切行中成为中行者”。应知转向（心）有如帝释之金刚杵与烧热铁箭的相似性，有勇猛锐利之性，且如一切知智之前行（心），其后随行的观智亦复如是。

วิปสฺสนานิกนฺตีติ วิปสฺสนาย นิกามนา อเปกฺขา. โอภาสาทโย วิปสฺสนาย วิชมฺภนภูตา ตสฺสา อลงฺกาโร วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘โอภาสาทิปฏิมณฺฑิตายา’’ติ. อาลยนฺติ อเปกฺขํ. สุขุมา, สนฺตาการาติ สุขุมาการา, สนฺตาการา จ, สา จสฺสา สุขุมสนฺตาการตา ภาวนาย สาติสยปฺปวตฺติยา, ยโต กิเลสภาโวปิสฺสา ทุวิญฺเญยฺโย โหติ. เตนาห ‘‘ยา นิกนฺติ กิเลโสติ…เป… โหตี’’ติ.

观爱著（Vipassanānikanti），即是对观（vipassanā）的喜爱与希求。光明（obhāsa）等是观的庄严之因，如同它的装饰，因此说“以光明等庄严”。爱着（Ālaya），即是希求。微细、寂静行相，是指微细的行相与寂静的行相；其微细寂静之相，乃由修习的超胜进展所致，因此它的烦恼性也难以了知。所以说“彼爱著即是烦恼……成为”。

เอเตสุปีติ ยถาทสฺสิเตสุ ญาณาทีสุปิ. ‘‘อญฺญตรสฺมึ อุปฺปนฺเน’’ติ อิทํ อุปฺปนฺเน อญฺญตรสฺมึ ‘‘มคฺคปฺปตฺโตมฺหี’’ติอาทิคฺคหณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น อญฺญตรญฺญตรสฺเสว อุปฺปชฺชนโต. น วาปิ หิ อุปกฺกิเลสา เอกกฺขเณปิ อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺจเวกฺขณา ปน วิสุํ วิสุํ โหติ. ‘‘น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูปา นิกนฺติ อุปฺปนฺนปุพฺพา’’ติ อิทํ ธมฺมสภาวทสฺสนวเสน วุตฺตํ, น ปน ตทา โยคิโน ตถาจิตฺตปฺปวตฺติวเสน. น หิ โส ตทา ตํ ‘‘นิกนฺตี’’ติ ชานาติ, ตถา สติ ตพฺพิสยสฺส ‘‘มคฺคปฺปตฺโตมฺหี’’ติอาทิคฺคหณสฺส อสมฺภโว เอว. ตสฺมา เอวมสฺส สิยา ‘‘น วต เม เอวรูปา ภาวนาภิรติ อุปฺปนฺนปุพฺพา, อทฺธา มคฺคปฺปตฺโตมฺหี’’ติ.

于此等如前所示之智等中亦然。“于某一法生起时”，此言是为了开示当某一法生起时，会产生“我已证得道”等执取而说，并非因为仅仅是某一个生起。确实，诸随烦恼也不会在同一刹那生起，然而省察是各别进行的。“我以前确实从未生起过这样的爱著”，此言是依于开示法性而说，而非依于当时禅修者的心行。因为他当时并不知道那是“爱著”，若是那样，以其为所缘的“我已证得道”等执取就不可能产生。因此他可能会这样想：“我以前确实从未生起过这样的禅修之乐，我确实已证得道了。”

๗๓๕. อุปกฺกิเลสวตฺถุตายาติ นิปฺปริยายโต ทิฏฺฐิมานตณฺหา อิธ อุปกฺกิเลสา เตสํ วตฺถุตาย อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย. น สภาวโตติ อาห ‘‘น อกุสลตฺตา’’ติ. ยถา ปน โอภาสาทโย, เอวํ นิกนฺติปิ ทิฏฺฐิคาหาทีนํ [Pg.433] ฐานํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปกฺกิเลสวตฺถุ จา’’ติ. วตฺถุวเสเนวาติ คาเห อนามสิตฺวา คาหานํ วตฺถุตาวเสเนว. อตฺตวาที หิ ‘‘อหํพุทฺธินิพนฺธโน’’ติ ปริกปฺปิโต อตฺตา โอภาสสฺส สามิภูโต ‘‘มมา’’ติ สามิวจนสฺส วิสยภาเวน คหิโตติ อาห ‘‘มม โอภาโส อุปฺปนฺโนติ คณฺหโต หิ ทิฏฺฐิคาโห’’ติ. โอภาสสฺส มนาปคฺคหณมุเขน เตน อตฺตานํ เสยฺยาทิโต ทหตีติ วุตฺตํ ‘‘มนาโป วต โอภาโส อุปฺปนฺโนติ คณฺหโต มานคาโห’’ติ. อสฺสาทยโตติ สมฺปิยายโต. เตสนฺติ ทิฏฺฐิคาหาทิสญฺญิตานํ อุปกฺกิเลสานํ วเสน. โอภาสาทีสูติ โอภาสาทินิมิตฺตํ. กมฺปนํ ยถารทฺธวิปสฺสนาย อฏฺฐตฺวา วิกฺเขปาปตฺติ, สา จ โอภาสาทีสุ ตณฺหาทิคาโหติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอภาสาทีสุ กมฺปติ…เป… สมนุปสฺสตี’’ติ อาห.

735. “是随烦恼事”(upakkilesavatthutā)者，此处，见、慢、爱，无间地是随烦恼。因为是它们的所依、生起处。非因其自性，是说“非因其为不善”。再者，犹如光明等，渴爱(nikanti)亦是见取等的处所，故说“亦是随烦恼事”。“仅就事而言”(vatthuvasena)者，是不触及诸取，而仅就作为诸取的所依而言。我论者所构想的“以我之想为根源”的“我”，是光明的主人，以“我的”(mama)此一主格词的境域而被执取，故说：“执取‘我的光明生起’者，即是见取”。以执取光明为可意为主要方式，他因此而置自我于优越等位，故说：“执取‘光明真是可意地生起了’者，即是慢取”。“品味”(assādayato)是喜爱(sampiyāyato)之义。“彼等”(tesaṃ)是就名为见取等的随烦恼而言。“于光明等”(obhāsādīsu)是光明等相(nimitta)。动摇，是指于已开始的观(vipassanā)中无法安住而陷入散乱。而此散乱，即是对光明等的爱取等。为显示此义，故说“于光明等动摇……乃至随观”。

โอภาสนิมิตฺตํ จิตฺตํ วิกมฺปตีติ สมฺพนฺโธ. โอภาเส วา วิสยภูเต อุปกฺกิเลเสหิ จิตฺตํ วิกมฺปตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘เยหิ จิตฺตํ ปเวธตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อุปฏฺฐาเนติ สติยํ. อุเปกฺขาย จาติ วิปสฺสนุเปกฺขาย จ.

“因光明相，心动摇”，这是其关联。或者，“于已成所缘的光明中，心因随烦恼而动摇”，这是其结构。因此说：“心因何而震动”。于其余诸句，理路亦同。“现起”(upaṭṭhāne)是在念中。“及舍”(upekkhāya ca)是及观舍(vipassanupekkhā)。

มคฺคามคฺคววตฺถานกถาวณฺณนา

道非道辨识论释义

๗๓๖. กุสโล ปนาติอาทีสุ กมฺมฏฺฐานโกสลฺลโยเคน กุสโล. ปริปกฺกญาณตาย ปณฺฑิโต. อาคมพฺยตฺติยา พฺยตฺโต. อุปกฺกิเลสตพฺพิโสธเนสุ อาทีนวานิสํสาวโพธโยคโต พุทฺธิสมฺปนฺโน. อยํ โข โสติ โย โส อาจริเยน กมฺมฏฺฐานทานกาเล อุทยพฺพยญาณุปฺปตฺติสมเย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺโต, อยํ โข โส โอภาโส อุปฺปนฺโนติ อุปกฺกิเลสวตฺถุภาวววตฺถานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิสฺส วิปสฺสนาย วิสยภาวูปนยนวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส โข ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปฐมนเย อนิจฺจลกฺขณวิภาวนเมว ทสฺสิตํ, ตสฺมึ สิทฺเธ อิตรมฺปิ ลกฺขณทฺวยํ สิทฺธเมว โหติ. ทุติยนเย ปน โอภาสาทิเก นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกทิฏฺฐิคาหาทีนํ อุคฺฆาฏนสมุคฺฆาฏนปริยาทานวเสน มนสิการวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘สเจ โอภาโส อตฺตา ภเวยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรูปสตฺตเก ‘‘สเจ สงฺขารา อตฺตา ภเวยฺยุ’’นฺติอาทิ [Pg.434] (วิสุทฺธิ. ๒.๗๒๑) สพฺพสงฺขารสงฺคณฺหนวเสน สามญฺญโต วุตฺตํ, อิธ โอภาสาทิวเสน สงฺขาเร วิภชฺช วุตฺตํ. เสโส มนสิการวิธิ ตตฺถ วุตฺตนโยวาติ อาห ‘‘สพฺพํ อรูปสตฺตเก วุตฺตนเยน วิตฺถาเรตพฺพ’’นฺติ.

736. 于“善巧者(kusalo)”等句中，“善巧者”，是因具足于业处(kammaṭṭhāna)的善巧。因智慧已成熟，故为“智者(paṇḍito)”。因通达圣典，故为“明了者(byatto)”。于诸随烦恼及其净化，因具足了知过患与功德，故为“具慧者(buddhisampanno)”。“此即是彼”者，谓：“彼由阿阇梨于传授业处时，于生灭智生起时所说‘会生起’之光明，此光明确实已生起。”如是开示了（光明）作为随烦恼之事的确立之后，如今为开示将其引为观(vipassanā)所缘的方法，而说“然而彼……”等。其中，于第一种方法，仅开示了无常相的显明，彼（无常相）成就时，其余二相亦即成就。于第二种方法，则是为开示依光明等，以拔除、根除、遍尽之力而作意的方法，以对治所生起的邪见执取等，故说“若光明是自我……”等。于《无色七法》，“若诸行是自我……”等（清净道论 2.721），是以总摄一切行的方式而概说；于此，则是以光明等的方式而分别诸行来说。其余的作意方法，如彼处所说之理。故说：“一切应如《无色七法》中所说之理详述。”

โอภาสํ ‘‘เนตํ มมา’’ติ สมนุปสฺสนฺโต ตณฺหาคาหโต จิตฺตํ วิโสเธติ, ‘‘เนโสหมสฺมี’’ติ สมนุปสฺสนฺโต มานคาหโต, ‘‘น เมโส อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสนฺโต ทิฏฺฐิคาหโต. เตนาห ‘‘โอภาสํ เนตํ มมา’’ติอาทิ. เอส นโย ญาณาทีสุปิ.

随观光明为“此非我所”，则净化其心，脱离贪执；随观为“此非是我”，则（净化其心，脱离）慢执；随观为“此非我之我”，则（净化其心，脱离）见执。是故说“光明，此非我所”等。于智等（九事）亦同此理。

อิมานิ ทส ฐานานีติ อิมานิ ยถาวุตฺตานิ โอภาสาทีนิ ทส อุปกฺกิเลสการณานิ. ปญฺญา ยสฺส ปริจฺจิตาติ ยสฺส โยคิโน ปญฺญา โอภาสาทีสุ อนิจฺจตาทิคฺคหณวเสน ปริจิตวตี ปริคฺคเหตฺวา อุปปริกฺขิตฺวา ฐิตา. ธมฺมุทฺธจฺจสฺส สมคฺคภาวชานเนน ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหติ.

“此十处”者，谓此等如前所述，以光明为首的十种随烦恼之因。“其慧已熟练”者，谓某位瑜伽士的智慧，于光明等，以把握无常等相的方式而熟练，即已摄取、审察而住。因了知法掉举为非道，故于法掉举善巧。

วีถิปฏิปนฺนนฺติ อุทยพฺพยานุปสฺสนาวเสน วิปสฺสนาวีถิปฏิปนฺนํ.

趣入道，即是以生灭随观的方式行于观(vipassanā)之道。

ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยนฺติ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิยํ อธิคตายํ, ทิฏฺฐิวิสุทฺธิญาเณน วา ทิฏฺฐิยา วิโสธเน ทุกฺขสจฺจสฺส ววตฺถานํ กตํ โหติ ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนสฺส นามรูปสฺส ววตฺถานโต. นามรูปสฺส ปจฺจยา นามรูปสมุทยปกฺขิยาติ อาห ‘‘กงฺขา…เป… สมุทยสจฺจสฺส ววตฺถานํ กต’’นฺติ. อภิธมฺมนเยน หิ สพฺพกิเลสา, กมฺมญฺจ สมุทยสจฺจํ. อิมิสฺสนฺติ อิมายํ. สมฺมาติ อวิปรีตํ. มคฺคสฺสาติ อริยมคฺคสฺส อุปายภูตมคฺคสฺส.

所谓见清净，即于已证得的见清净中，或以见清净智净化其见时，已确立苦谛，因已确立了为苦谛所摄的名色。名色之缘属于名色之集的部分，故说“度疑……乃至……已确立集谛”。诚然，依阿毗达摩(abhidhamma)之法，一切烦恼与业即是集谛。“于此中”(imissanti)即“于此”(imāyaṃ)。“正”(sammā)即不颠倒。“道”(maggassa)即圣道，以及作为方便的观(vipassanā)之道。

มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道非道智见清净解释之释义，终。

อิติ วีสติมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此乃第二十章之释义。

๒๑. ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา

21. 行道智见清净解释之释义

อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณกถาวณฺณนา

离杂染生灭智论之释义

๗๓๗. วิปสฺสนาจารสฺส [Pg.435] มตฺถกปฺปตฺติยา สงฺขารุเปกฺขาญาณํ สิขาปฺปตฺตา วิปสฺสนา. สิขาปฺปตฺติ ปนสฺส อุทยพฺพยญาณาทีนํ อตฺตฏฺฐมานํวเสน ชาตาติ อาห ‘‘อฏฺฐนฺนํ ปน ญาณานํ วเสน สิขาปฺปตฺตา วิปสฺสนา’’ติ. โอฬาริโกฬาริกสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกโมหตมสฺส วิคมเนน สจฺจปฺปฏิเวธานุกูลตฺตา ‘‘สจฺจานุโลมิกญาณ’’นฺติ อนุโลมญาณมาห. ตานิ ปน ญาณานิ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐนฺนนฺติ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อุทยพฺพยทสฺสเนน สงฺขารานํ อนิจฺจลกฺขณํ, ตทนุสาเรน อิตรลกฺขณานิ จ วิภาเวนฺตีเยว อุทยพฺพยานุปสฺสนา ปวตฺตตีติ กตฺวา ‘‘วีถิปฏิปนฺนวิปสฺสนาสงฺขาตํ อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณ’’นฺติ วุตฺตนฺติ เกจิ. ตยิทํ ตสฺส สพฺพโส ตีรณปริญฺญาภาวเมว มญฺญมาเนหิ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ หิ อุทยพฺพยญาณํ ตีรณปริญฺญนฺโตคธเมว, อุทยพฺพยาทีนํ ปน ชานนฏฺเฐน, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน จ ญาณทสฺสนานิ, อุทยพฺพยญาณาทีนิ. ตานิเยว ปฏิปกฺขโต วิสุทฺธตฺตา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, สา เอว อริยมคฺโค ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา จาติ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ วุตฺตํ. ตํ ปน อุปฺปนฺนมตฺตํ อปฺปคุณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปคุณญฺหิ นิจฺจสญฺญาทิปหานสิทฺธิยา ปหานปริญฺญาย อธิฏฺฐานภูตํ. ยโต ตทวิคเมน อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ เอกจฺจา อธิคตา เอว โหนฺติ. น หิ อุทยพฺพยานํ ปจฺจกฺขโต ปฏิเวเธน วินา สามญฺญาการานํ ตีรณมตฺเตน สาติสยํ ปฏิปกฺขปหานํ สมฺภวติ. อสติ จ ปฏิปกฺขปหาเน กุโต ญาณาทีนํ วชิรมิว อวิหตเวคตา, ติขิณวิสทาทิตา วา. ตสฺมา ปคุณภาวปฺปตฺตํ อุทยพฺพยญาณํ ปหานปริญฺญาปกฺขิยเมว ทฏฺฐพฺพํ. สพฺพสงฺขารานํ ภงฺคสฺเสว อนุปสฺสนา ภงฺคานุปสฺสนา, ตเทว ญาณํ ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ. ยถาภูตทสฺสาวี ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, เตภูมกธมฺมา, เตสุ ภยโต อุปฏฺฐิเตสุ ภายิตพฺพาการคาหิญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ. มุญฺจิตุํ อิจฺฉตีติ มุญฺจิตุกมฺยํ, จิตฺตํ, ปุคฺคโล วา, ตสฺส ภาโว มุญฺจิตุกมฺยตา, ตเทว ญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ. ปุน [Pg.436] ปฏิสงฺขานากาเรน ปวตฺตํ ญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ. นิรเปกฺขตาย สงฺขารานํ อุเปกฺขนวเสน ปวตฺตญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ อุทยพฺพยญาณาทินววิธญาณํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ตสฺมา.

737. 观(vipassanā)行达到顶点时，行舍智是观的顶峰。其顶峰是依生灭智等，连同自身为第八的八种智而生起，故说：“观由八智而达顶峰”。由于粗重的、覆蔽圣谛的痴暗已离，而随顺于圣谛的通达，故称随顺智为“随顺谛智”。为了依自性开示这些智，而开始说“八（智）”等。于此，有论师说：由见生灭而明了诸行之无常相，并随之明了其他相，生灭随观智即如是运作，故被称为“已入观道之生灭随观智”。但这是由认为其完全不具审察遍知者所说。虽然生灭智确实包含于审察遍知中，但从了知生灭等义，及从亲见之义而言，生灭智等是“智见”。此等智见因远离对治法而清净，故为“智见清净”；圣道依之而行，故亦为“行道”。因此，被称为“行道智见清净”。但这（仅）是针对刚生起、尚未娴熟的（智）而说。娴熟的（智）通过成就断除常想等，而成为断遍知的基础。因为一旦证得，十八大观(mahāvipassanā)中的某些观法便已证得。若不亲证生灭，仅凭审察共相，则不可能有超胜地断除对治法。若无断除对治法，诸智又何来如金刚般无碍之速，及锐利、明净等（特质）？因此，当知已达娴熟状态的生灭智，实属断遍知之范畴。仅随观一切诸行之坏灭，是为“坏随观”；此智即是“坏随观智”。“如实见者因此而怖畏”，故为“怖畏”，指三地法。当此等法显现为可怖时，执取此可怖相状的智，是为“怖畏现起智”。“欲求解脱”(muñcituṃ icchati)，故为“欲解脱”(muñcitukamyaṃ)，指心或个人(puggala)；其状态为“欲解脱性”(muñcitukamyatā)，此智即是“欲解脱智”。再以审察的方式运作的智，是为“审察随观智”。因无所顾恋，而以舍的方式对诸行运作的智，是为“行舍智”。是故，因为离杂染的生灭智等九种智是“行道智见清净”，所以（如此说）。

๗๓๘. ‘‘อุปกฺกิเลสวิมุตฺต’’นฺติ วิเสสเนน วิภาวิตมตฺถํ อนวพุชฺฌนฺโต โจทโก ‘‘ปุน อุทยพฺพยญาเณ โยโค กิมตฺถิโย’’ติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ กิมตฺถิโยติ กึ ปโยชโน นิรตฺถโก, ปเคว นิพฺพตฺติตตฺตา ปกฺกสฺส ปจนํ วิยาติ อธิปฺปาโย. อถ วา ลกฺขณสลฺลกฺขณาทิเหตุปฏิปาฏิคฺคหณวเสน ตมตฺถํ ญาเปตุกาโม อาจริโยว กเถตุกมฺยตาวเสน ‘‘กิมตฺถิโย’’ติ ปุจฺฉติ. ลกฺขณสลฺลกฺขณตฺโถติ อนิจฺจาทิลกฺขณานํ สมฺมเทว อุปธารณตฺโถ. ตตฺถ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทยพฺพยญาณํ หี’’ติอาทิมาห. นนุ จ อุทยพฺพยญาณํ นาม สงฺขารานํ อุทยพฺพยเมว ปสฺสติ, น อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยํ, เตน กถํ อนิจฺจตาทิลกฺขณตฺตยสลฺลกฺขณํ โหตีติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘อุทยพฺพยญาณํ ลกฺขณตฺตยวิสยํ โหตี’’ติ. อุทยพฺพเย ปน ปฏิวิทฺเธ อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ตโต ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕; ๔๕, ๗๗; ๔.๑, ๔; ปฏิ. ม. ๒.๑๐) อิตรลกฺขณมฺปิ. อถ วา อุทยพฺพยคฺคหเณน หุตฺวา อภาวากาโร, อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนากาโร, อวสวตฺตนากาโร จ วิภูตตโร โหตีติ การณภาเวน อุทยพฺพยญาเณ โยคสฺส ลกฺขณตฺตยสลฺลกฺขณตฺถตา เวทิตพฺพา, น สมฺมุเขเนว. เหฏฺฐาติ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิโต เหฏฺฐา. ตญฺหิ โอภาสาทิอุปฺปตฺติเหตุตาย ติกฺขํ วิสทํ หุตฺวา ปวตฺตมฺปิ ทิฏฺฐิอาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา กุณฺฐํ อวิสทเมว ชาตํ. เตนาห ‘‘ทสหิ…เป… นาสกฺขี’’ติ.

738. 诘问者不理解以“离随烦恼”(upakkilesavimutta)这一限定词所阐明的义理，故问：“再于生灭智中精勤有何用？”在此，“有何用”(kimatthiyo)意谓：有何利益？岂非无益？就像已经煮熟的饭再煮一样，这是其意趣。再者，或者，论师自己为了通过把握善察（三）相等因缘次第的方式来阐明其义，以想要解说的意愿而问：“有何用？”“为了善察相”(Lakkhaṇasallakkhaṇattho)是说，为了如实地确定无常等相。在此，为了显示其原因，而说“诚然，生灭智……”(udayabbayañāṇaṃ hī)等。难道生灭智不是只见到诸行的生灭，而非无常等三相吗？因此，它如何能善察无常等三相呢？然而，不应如此看待：“生灭智以三相为所缘”。然而，当生灭被通达时，无常相就会变得明显而现起。其后，“凡无常者，彼即是苦；凡是苦者，彼即是无我”(saṃ. ni. 3.15等)，如此，其余的相也现起。再者，或者，通过把握生灭，“已生而无”的行相、“恒常逼迫”的行相和“不随欲转”的行相会变得更为显现，因此，应知于生灭智中精勤，其“善察三相”的利益是基于此原因，而非直接（以三相为所缘）。“下方”(Heṭṭhā)是说道非道智见清净(maggāmaggañāṇadassanavisuddhi)之下。诚然，它（指生灭智）因为是光明(obhāsa)等生起的原因，虽然生起时敏锐、清晰，但因被见(diṭṭhi)等所染污，而变得迟钝、不清晰。因此说：“以十（随烦恼）……乃至……不能”。

๗๓๙. อมนสิการาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนํ. ‘‘กิสฺส อมนสิการา’’ติ หิ อิทํ ‘‘เกน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา’’ติ ปุจฺฉิตสฺส ปฏิจฺฉาทกสฺส เหตุปุจฺฉา. สนฺตติยา หิสฺส ปฏิจฺฉนฺนตฺตา อนิจฺจลกฺขณํ น อุปฏฺฐาติ, สา จ สนฺตติ อุทยพฺพยามนสิกาเรน ปฏิจฺฉาทิกา ชาตา. อิริยาปเถหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ทุกฺขลกฺขณํ น อุปฏฺฐาติ, เต จ อิริยาปถา อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนามนสิกาเรน ปฏิจฺฉาทกา ชาตา. ฆเนน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา อนตฺตลกฺขณํ [Pg.437] น อุปฏฺฐาติ, เต จ ฆนา นานาธาตุวินิพฺโภคามนสิกาเรน ปฏิจฺฉาทกา ชาตาติ. อุทยพฺพยํ ปสฺสโต น อุทยาวตฺถา วยาวตฺถํ ปาปุณาติ, วยาวตฺถา วา อุทยาวตฺถํ. อญฺโญว อุทยกฺขโณ, อญฺโญว วยกฺขโณติ เอโกปิ ธมฺโม ขณวเสน เภทโต อุปฏฺฐาติ, ปเคว อตีตาทิโกติ อาห ‘‘อุทยพฺพยํ ปน…เป… อุปฏฺฐาตี’’ติ. ตตฺถ สนฺตติยา วิโกปิตายาติ ปุพฺพาปริเยน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อญฺโญญฺญภาวสลฺลกฺขเณน สนฺตติยา อุคฺฆาฏิตาย. น หิ สมฺมเทว อุทยพฺพยํ สลฺลกฺเขนฺตสฺส ธมฺมา สมฺพนฺธภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ, อถ โข อโยสลากา วิย อสมฺพนฺธภาเวนาติ สุฏฺฐุตรํ อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ โหติ.

739. “‘不作意’（Amanasikārā）一词，是用于因由义的离格。确实，‘由于不作意于何法？’这一提问，是就‘由于什么而被遮蔽？’这一问题，询问遮蔽之因。因为被相续（santati）遮蔽，无常相不现起；而此相续，是由不作意于生灭而成为遮蔽。因为被威仪（iriyāpatha）遮蔽，苦相不现起；而此诸威仪，是由不作意于持续逼迫而成为遮蔽。因为被坚固（ghana）所遮蔽，无我相不现起；而此坚固，是由不作意于诸界各别分离而成为遮蔽。对于观见生灭者而言，生起的状态不达到灭去的状态，灭去的状态也不达到生起的状态。生起刹那是相异的，灭去刹那也是相异的，如是，即使是单一的法，也依刹那而差别地现起，更何况过去等法？故说：‘然而生灭……现起’。此中，‘当相续被破除时’是指，通过善观察前后相续生起的诸法互相各异之性，而揭开了相续。确实，对于如实观察生灭者，诸法不以关连的状态现起，反之，它们像铁条一样，以不关连的状态现起。如是，无常相就更为明显了。

อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนํ มนสิ กตฺวาติ ยถาปริคฺคหิตอุทยพฺพยวเสน สงฺขารานํ นิรนฺตรํ ปฏิปีฬิยมานตํ วิพาธิยมานตํ มนสิ กริตฺวา. อิริยาปเถ อุคฺฆาฏิเตติ อิริยาปเถ ลพฺภมานทุกฺขปฏิจฺฉาทกภาเว อุคฺฆาฏิเต. เอกสฺมิญฺหิ อิริยาปเถ อุปฺปนฺนสฺส ทุกฺขสฺส วิโนทกํ อิริยาปถนฺตรํ ตสฺส ปฏิจฺฉาทกํ วิย โหติ, เอวํ เสสาปีติ อิริยาปถานํ ตํตํทุกฺขปฏิจฺฉาทกภาเว ยาถาวโต ญาเต เตสํ ทุกฺขปฏิจฺฉาทกภาโว อุคฺฆาฏิโต นาม โหติ สงฺขารานํ นิรนฺตรํ ทุกฺขาภิตุนฺนตาย ปากฏภาวโต. เตนาห ‘‘ทุกฺขลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฏฺฐาตี’’ติ. นานาธาตุโยติ นานาวิธา ปถวีอาทิธาตุโย นานาวิเธ สภาวธมฺเม. วินิพฺภุชิตฺวาติ ‘‘อญฺญา ปถวีธาตุ, อญฺญา อาโปธาตู’’ติอาทินา, ‘‘อญฺโญ ผสฺโส, อญฺญา เวทนา’’ติอาทินา จ วิสุํ วิสุํ กตฺวา. ฆนวินิพฺโภเค กเตติ สมูหฆเน, กิจฺจารมฺมณฆเน จ ปเภทิเต. ยา เหสา อญฺญมญฺญูปตฺถทฺเธสุ สมุทิเตสุ รูปารูปธมฺเมสุ เอกตฺตาภินิเวสวเสน อปริมทฺทิตสงฺขาเรหิ คยฺหมานา สมูหฆนตา, ตถา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ กิจฺจเภทสฺส สติปิ ปฏินิยตภาเว เอกโต คยฺหมานา กิจฺจฆนตา, ตถา สารมฺมณธมฺมานํ สติปิ อารมฺมณกรณเภเท เอกโต คยฺหมานา อารมฺมณฆนตา จ, ตา ธาตูสุ ญาเณน วินิพฺภุชิตฺวา ทิสฺสมานา หตฺเถน ปริมชฺชิยมาโน เผณปิณฺโฑ วิย วิลยํ คจฺฉนฺติ, ‘‘ยถาปจฺจยํ ปวตฺตมานา สุญฺญา เอเต ธมฺมา ธมฺมมตฺตา’’ติ อนตฺตลกฺขณํ ปากฏตรํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นานาธาตุโย…เป… อุปฏฺฐาตี’’ติ.

作意于持续的逼迫：即作意于诸行依所执取的生灭之相，持续地被逼迫、被损害的情形。威仪被揭示：指在威仪中，苦的遮蔽性已被揭示。因为在某一威仪中生起的苦，另一威仪是其消除者，就像是其苦的遮蔽者，其余威仪亦复如是。当如实了知诸威仪各自遮蔽苦的特性时，则其遮蔽苦的特性就被称为被揭示，因为诸行持续不断地被苦所刺迫的性质已显现。所以说“苦相如实现前”。种种界：指各种地界等不同界别，各种自性法。分别观察：即“地界是一类，水界是另一类”等，以及“触是一类，受是另一类”等，一一加以区分。坚厚被分析时：即当积聚坚厚、作用坚厚和所缘坚厚被剖析时。因为在色、无色诸法互相支持、聚合之处，为未审察诸行者由于执取为一而执取的积聚坚厚性；以及即使诸法作用有其各自的差别，仍执取为一的作用坚厚性；以及即使有缘法在造作所缘上有所差别，仍执取为一的所缘坚厚性——当以智慧在诸界中分别观照时，这些坚厚性就如用手搓揉的泡沫聚般消散。无我相便更为显现，即‘此等诸法仅是随缘而转，空无有我，仅是法而已’。所以说“种种界……乃至……现前”。

๗๔๐. ธุวภาวปฏิกฺเขปโต [Pg.438] น นิจฺจนฺติ อนิจฺจํ, ขนฺธปญฺจกํ. ยถาห ‘‘รูปํ โข, ราธ, อนิจฺจํ, เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๗๒). ตตฺถ การณํ วทนฺโต ‘‘อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา’’ติ อาห. อุปฺปาโท นิพฺพตฺติลกฺขณํ, วโย วิปริณามลกฺขณํ, อญฺญถตฺตํ ชรา, เตสํ สพฺภาวโตติ อตฺโถ. หุตฺวา อภาวโตติ อุปฺปชฺชิตฺวา วินสฺสนโต. เอตฺถ จ ปุริเมน ชาติชรามรณสพฺภาวโต อนิจฺจนฺติ ทสฺเสติ, ทุติเยน ปากภาววิทฺธํสาภาวโต. ยสฺส ภาเวน ขนฺธปญฺจกํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ อนิจฺจลกฺขณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปฺปาทวยญฺญถตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตน หิ ตํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ลกฺขียติ. อาการวิกาโรติ อาการวิกติ. อภาวากาโร หิ วิกติรูเปน ลพฺภติ, วิรูปตฺตา น อุปฺปาทากาโร. อาการวิกาโรติ วา อาการวิเสโส. หุตฺวา อภาโว หิ ปากภาวโต ภินฺโน วิทฺธํสาภาวตฺตา ตตฺถ จ อนิจฺจลกฺขณํ นิรุฬฺหํ. อนิจฺจากาโร หิ ทุกฺขานตฺตากาเรหิ วิย อุปฺปาทาการโต จ วิสิฏฺโฐ. ตถา หิ สทฺทสฺส วิทฺธํสาภาโว สงฺขตภาเวนปิ สาธียติ.

740. 因否定坚固性（dhuvabhāva），故非恒常，是为无常，此指五蕴。如言：“罗陀（Rādha），色实是无常，受……想……行……识是无常。”此处，在说明其原因时，说道：“由于有生、灭与变异故”。生是生成相，灭是变易相，变异即是老；此即“由于彼等存在故”之义。“有而后无”（hutvā abhāvato）即是生起后坏灭。于此，前者以有生、老、死之存在故，显示为无常；后者以有“先无”（pākabhāva）与“坏灭无”（viddhaṃsābhāva）故，（显示为无常）。说“生、灭、变异”等，是为了显示：使五蕴被称为“无常”的那个法，即是无常相。因此，它被标识为“无常”。行相变异（ākāravikāra）即是行相的改变（ākāravikati）。因为非有之行相是以改变的形式而获得的，由于其已改变的性质，它不是生起之行相。或者说，行相变异是行相的差别（ākāraviseso）。“有而后无”不同于“先无”，因为它是“坏灭无”，而无常相即确立于此。诚然，无常之行相，犹如其区别于苦、无我之行相，亦区别于生起之行相。同样地，声音的“坏灭无”，亦可由其作为“有为”（saṅkhata）的性质而成立。

สงฺขตภาโว จ อตฺถโต อุปฺปาทวนฺตตา. อุปฺปาโท จ ปากภาวสาธิตา ธรมานาวตฺถา. อิมินา นเยน ทุกฺขานตฺตาลกฺขณานิ เวทิตพฺพานิ. อปิจ ยถา นิจฺจปฏิกฺเขปโต อนิจฺจนฺติ นิจฺจาการปฏิกฺเขปโต ยถาวุตฺโต อภาวาการสงฺขาโต อนิจฺจากาโร อนิจฺจลกฺขณํ, เอวํ สุขปฏิกฺเขปโต ทุกฺขนฺติ สุขาการปฏิกฺเขปโต อภิณฺหปฏิปีฬนาการสงฺขาโต ทุกฺขากาโร ทุกฺขลกฺขณํ, ตถา อตฺตปฏิกฺเขปโต อนตฺตาติ อตฺตาการปฏิกฺเขปโต อวสวตฺตนาการสงฺขาโต อนตฺตากาโร อนตฺตลกฺขณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เต ยิเม ตโยปิ อาการา อสภาวธมฺมตฺตา ขนฺธปริยาปนฺนา น โหนฺติ. ขนฺเธหิ วินา อนุปลพฺภนียโต ขนฺธวินิมุตฺตาปิ น โหนฺติ. ขนฺเธ ปน อุปาทาย โวหารวเสน ลพฺภมานา ตทาทีนววิภาวนาย วิเสสการณภูตา ตชฺชาปญฺญตฺติวิเสสาติ เวทิตพฺพา.

有为性，就其本质而言，即是具有生起性。生起是由先前不存在所成就的现存状态。以此方式，应知苦相与无我相。此外，正如通过否定常而说无常，即通过否定常的行相，所谓的非有行相即是无常相；同样，通过否定乐而说苦，即通过否定乐的行相，所谓的恒时逼迫行相即是苦相；以及通过否定我而说无我，即通过否定我的行相，所谓的无自在行相即是无我相，应如是知。这三种行相并非自性法，故不摄入于诸蕴。由于离蕴不可得，故亦非离蕴而有。然而，应知它们是依止诸蕴、通过世俗言说而获得，是为显明诸蕴过患的特殊原因，是与彼相关的概念差别。

ตยิทํ สพฺพมฺปีติ ยถาวุตฺตลกฺขณตฺตยญฺเจว ลกฺขิตพฺพญฺจ ขนฺธปญฺจกํ. ‘‘อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาเณน ยาถาวสรสโต สลฺลกฺเขตี’’ติ อิทํ ตทตฺเถ ตพฺโพหารวเสน วุตฺตํ. อุทยพฺพยญาณตฺถญฺหิ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนา ‘‘อุทยพฺพยญาณ’’นฺติ กถิตา. น หิ อุทยพฺพยญาณํ ทุกฺขลกฺขณาทิวิสยํ[Pg.439]. ตพฺพิสยตฺเต วา อุทยพฺพยญาณเมว น สิยา, อุทยพฺพยญาณํ ปน ติกฺขํ, วิสทญฺจ กาตุกาเมน ลกฺขณตฺตยตีรณเมว กาตพฺพํ. ปริกมฺมสทิสญฺเหตํ ตสฺส. เอส นโย เสสญาเณสุปีติ.

这一切，即如前所述的三相以及应被观照的五蕴。“以生灭随观智如实觉知”——此说乃就其义，依其名言而说。诚然，为成就生灭智，以诸相为所缘的观（vipassanā）被称为“生灭智”。生灭智实非以苦相等为所缘。若以彼等为所缘，则不得为生灭智。然而，欲令生灭智敏锐、清晰者，应唯思择三相。此于彼智，犹如预备（parikamma）。此理亦通于其余诸智。

อุปกฺกิเลสวิมุตฺตอุทยพฺพยญาณํ นิฏฺฐิตํ.

离随烦恼之生灭智终。

ภงฺคานุปสฺสนาญาณกถาวณฺณนา

坏灭随观智论释义

๗๔๑. วหตีติ ปวตฺตติ. ญาณสฺส ติกฺขภาโว ภาวนาย ปคุณภาเวน. ปคุณา จ ภาวนา วิกฺเขปาภาวโต อารมฺมเณ อปฺปิตา วิย ปวตฺตตีติ ญาณสฺส ติกฺขภาเวน สงฺขารานํ ลหุอุปฏฺฐานตา ทสฺสิตา. สงฺขาเรสุ ปน อุทยพฺพยวเสน ลหุํ ลหุํ อุปฏฺฐหนฺเตสุ อุทยทสฺสนญฺจ ‘‘อุปฺปาทวโต วินาโส’’ติ ยาวเทว วยทสฺสนตฺถํ ตสฺส นิพฺพิทาวหตฺตาติ วเย เอวสฺส อาโภคสมนฺนาหาโร มนสิกาโร ปวตฺตติ, เตน อุปฺปาทาทึ มุญฺจิตฺวา วยเมวารพฺภ ญาณํ อุปฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทํ วา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุปฺปาทนฺติ นิพฺพตฺติวิการํ. ฐิตินฺติ ฐิติปฺปตฺตํ, ชรนฺติ อตฺโถ. ปวตฺตนฺติ อุปาทินฺนกปฺปวตฺตํ. นิมิตฺตนฺติ สงฺขารนิมิตฺตํ. ยํ สงฺขารานํ สมุทยาทิฆนวเสน, สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สวิคฺคหานํ วิย อุปฏฺฐานํ, ตํ สงฺขารนิมิตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘ปวตฺตํ นาม สงฺขารานํ อวิจฺเฉเทน ปวตฺตนํ อุปฺปาโทว, นิมิตฺตํ นาม อุปฺปนฺนานํ วิชฺชมานตา ฐานปรมฺปรา, ตสฺมา อุปฺปาทเมว คณฺหาติ เจ, ปวตฺตํ คณฺหาติ นาม. ฐิตึเยว คณฺหาติ เจ, นิมิตฺตํ คณฺหาติ นามา’’ติ วทนฺติ, ตํ ‘‘อุปฺปาทํ วา’’ติอาทิวจเนน วิรุชฺฌติ. น หิ อสติ เภเท วิกปฺโป ยุตฺโต. น สมฺปาปุณาติ อคฺคหณโต. กึ ปน สมฺปาปุณาตีติ อาห ‘‘ขย…เป… สนฺติฏฺฐตี’’ติ. ตตฺถ นิโรธสทฺโท อนุปฺปาเทปิ ทิสฺสตีติ เภทสทฺเทน วิเสสิตํ, เภทสทฺโท วิเสสวาจโกปิ โหตีติ วยสทฺเทน วิเสสิตํ, โสปิ อนิโรธวาจโกปิ อตฺถีติ ขยสทฺเทน วิเสสิตํ, ขยวยเภทสงฺขาเต ขณิกนิโรเธติ อตฺโถ. สติ สนฺติฏฺฐตีติ สติสีเสน ญาณมาห. เอตสฺมึ ฐาเนติ อุปกฺกิเลสวินิมุตฺตสฺส อุทยพฺพยญาณสฺส ติกฺขภาวาปตฺติยํ วุตฺตนเยน อุทยมฺปิ มุญฺจิตฺวา วยสฺเสว มนสิการกาเล.

741. “运转”（vahati）即是“持续发生”（pavattati）。智慧的敏锐是由于修习的纯熟。纯熟的修习，因无散乱，故如深入所缘般持续发生；由此显示，以智慧的敏锐，诸行（saṅkhāra）得以迅速现起。然而，当诸行以生灭的方式迅速现起时，见生起亦是为了见灭，即所谓“有生者必有灭”，因见灭能引生厌离（nibbidā），故其倾心、熟虑与作意（manasikāra）仅持续于灭。因此，舍弃生起等，仅缘于灭而智慧生起。是故说：“或生起”等。其中，“生起”（uppāda）指生起变异；“住”（ṭhiti）指达到住位，义即衰老；“转”（pavatta）指所执取的相续；“相”（nimitta）指行之相。诸行以集聚等密集故，及以其各自功能为界限故，而如实有体般现起，此即行之相。然而，有些人说：“所谓‘转’，即诸行不间断地持续发生，此即是生起；所谓‘相’，即已生起者存在的存续状态。是故，若执取生起，即名执取‘转’；若执取住，即名执取‘相’。”此说与“或生起”等之语相违。诚然，若无差别，则不应分别。由于不执取，故不证得。然则证得什么呢？对此，（世尊）说：“灭……乃至……安住”。此中，“灭”（nirodha）一词亦可见于不生之义，故以“坏”（bheda）一词限定之；“坏”（bheda）一词亦有差别之义，故以“灭”（vaya）一词限定之；此（“灭”，vaya）词亦有非灭尽之义，故以“尽”（khaya）一词限定之。义即名为尽、灭、坏的刹那灭。“念安住”（sati santiṭṭhati），是以念为首而说智慧。“于此位”（etasmiṃ ṭhāne），意指于已解脱诸随烦恼的生灭智达到敏锐时，依前述方法，亦舍离生起，仅作意于灭的时刻。

อารมฺมณปฏิสงฺขาติ รูปเวทนาทิอารมฺมณํ ขยวยวเสเนว ปฏิสงฺขาย. ยการโลเปน หิ นิทฺเทโส ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๘, ๔๐๕) วิย. ยถาวุตฺตสฺส [Pg.440] วา อารมฺมณสฺส ขยวยเภทวเสน ปฏิสงฺขา อารมฺมณปฏิสงฺขา. ภงฺคานุปสฺสเนติ โย ตทารมฺมณสฺส จิตฺตสฺส ภงฺโค, ตสฺส อนุปสฺสเน. ปญฺญาติ ปการโต ชานนา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ อิทาเนว สํวณฺณียติ.

“所缘的审察”(Ārammaṇapaṭisaṅkhā)是说，仅以灭尽与败坏的方式审察色、受等所缘。此处的解释(niddesa)是省略了“ya”音，如同“自证”(sayaṃ abhiññā)等词的用法。或者，以灭尽与败坏的方式审察如前所述的所缘，即是“所缘的审察”。“坏灭随观”(Bhaṅgānupassanā)是指随观那以（色、受等）为所缘的心的坏灭。“慧”(Paññā)是详知。于此当说之事，现在即将阐释。

๗๔๒. ยํ กิญฺจิ อารมฺมณนฺติ รูปํ ยาว ชรามรณนฺติ วิปสฺสิตพฺพภาเวน คหิตํ สพฺพํ สงฺขารคตมาห. ปฏิสงฺขานํ นาม ชานนํ, ตญฺจ ภงฺคานุปสฺสนาย อธิปฺเปตตฺตา ภงฺคโต ทสฺสนเมวาติ อาห ‘‘ชานิตฺวา ขยโต วยโต ทิสฺวาติ อตฺโถ’’ติ. ตสฺส ญาณสฺสาติ สมฺพนฺโธ.

742. “任何所缘”是指，以当被观(vipassanā)之法的方式所执取的一切诸行(saṅkhāragata)，从色乃至老死。所谓的“审察”，即是了知；并且，由于此处意指坏灭随观，故即是从坏灭的角度而见。因此说：“其义为，了知并见到其为灭尽、败坏”。此与“彼智”(tassa ñāṇassa)相连接。

รูปารมฺมณเมว รูปารมฺมณตา ยถา ‘‘เทโว เอว เทวตา’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปารมฺมณํ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. รูปารมฺมณตาติ วา ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา รูปารมฺมณภาเว’’ติ อาห. อปเรน จิตฺเตน ภงฺคํ อนุปสฺสตีติ วิปสฺสนาวิสยํ ภงฺคานุปสฺสนมาห. เอวญฺหิ ภงฺคานุปสฺสนา ปคุณา โหติ, อารมฺมณญฺจสฺส วิภูตตรํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ญาตนฺติ อารมฺมณมาห อนุปสฺสนาวเสน ญาตตฺตา. ญาณนฺติ อนุปสฺสนาญาณํ. อุโภปิ วิปสฺสตีติ ตทุภยมฺปิ ขยโต วยโต วิปสฺสตีติ. อยํ เหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – รูปสฺส ยาว ชรามรณสฺส ขยโต วยโต ทสฺสนํ อารมฺมณปฏิสงฺขาตํ, ทสฺสนกญาณสฺส ขยโต วยโต ทสฺสนํ อารมฺมณปฏิสงฺขาย ภงฺคสฺส อนุปสฺสนนฺติ อุภยตฺถ ปญฺญา. ปุริมํ วา ตทภาเว อภาวโต ปจฺฉิมายํ ปกฺขิปิตฺวา ปจฺฉิมา เอว ปญฺญา วิปสฺสเน ญาณนฺติ.

“色所缘”(rūpārammaṇa)即是“色所缘性”(rūpārammaṇatā)，如同“天”(deva)即是“天神”(devatā)。为显示此义，故说“以色为所缘之心”。或者，为显示“色所缘性”(rūpārammaṇatā)一词是在处所格(bhummattha)的意义上使用主格单数(paccattavacana)，故说“或于色所缘的状态中”。“以后一刹那之心随观坏灭”，是说以观(vipassanā)为领域的坏灭随观。因为这样，坏灭随观才能纯熟，其所缘也会更清晰地现起。“所知”(ñātaṃ)是指所缘，因其是藉由随观而被了知。“智”(ñāṇaṃ)是指随观智。所谓“观照二者”，即是观照所缘与能缘二者为灭尽、败坏。此处的简要义理是：观色乃至老死为灭尽、败坏，是名“所缘的审察”；观此能见之智为灭尽、败坏，是名对“所缘的审察”[之智]的坏灭的随观。于此二处皆是慧。或者，因前者（所缘的审察）于后者（坏灭随观）不存在时亦不存在，故将前者归入后者，唯以后者之慧为观智(vipassane ñāṇaṃ)。

เอตฺถาติ ‘‘ตสฺส จิตฺตสฺส…เป… ภงฺคํ อนุปสฺสตี’’ติ เอตฺถ. อเนเกหิ อากาเรหีติ อนิจฺจโต อนุปสฺสนาทีหิ อเนเกหิ อากาเรหิ. อนุ-สทฺโท ‘‘ภิยฺโย’’ติ เอตสฺมึ อตฺเถติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ปสฺสตี’’ติ.

此处的“于此”(Ettha)，即是在“于彼心……观其坏灭”(tassa cittassa…bhaṅgaṃ anupassatī)这段文中。“以多种行相”(Anekehi ākārehi)是说：以无常随观等多种行相。“随”(anu)这一词，在此有“更加”(bhiyyo)的含义，因此说“反复地观”(punappunaṃ passatī)。

อิธ สงฺขตธมฺโม นาม ชาติชรามรณปกติโก, ตสฺส ชาติ อาทิโกฏิ, ชรา มชฺฌิมโกฏิ, มรณํ โอสานโกฏิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อุปฺปาทาทิติวิธมฺปิ สงฺขตลกฺขณตาย อนิจฺจลกฺขณํ, ตถาปิ ชาติชราสุ ทิฏฺฐาสุ น ตถา อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ ยถา วยกฺขเณติ อาห ‘‘ภงฺโค นาม อนิจฺจตาย ปรมา โกฏี’’ติ, อุตฺตมา โกฏิ [Pg.441] ปริโยสานโกฏีติ อตฺโถ. ยถา หิ ชราธมฺมํ, มรณธมฺมเมว จ ชายตีติ ชาติ อนิจฺจตาย อาทิ โกฏิ, ตถา ชาติธมฺมํ, มรณธมฺมเมว จ ชีรตีติ ชรา มชฺฌิมา โกฏิ, ชาติธมฺมํ, ชราธมฺมเมว จ ภิชฺชตีติ ภงฺโค ปรมา โกฏีติ. อนิจฺจโต อนุปสฺสตีติ น กลาปโต สมฺมสนฺโต วิย ‘‘อนิจฺจํ ขยฏฺเฐนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) อนุมานวเสน, นาปิ อารทฺธวิปสฺสโก วิย อุทยคฺคหณปุพฺพกวยทสฺสนวเสน, อถ โข อุทยพฺพยญาณานุภาเวน ปจฺจกฺขโต อุปฏฺฐิเตสุ อุทยวเยสุ วุตฺตนเยน อุทยํ มุญฺจิตฺวา ภงฺคทสฺสนวเสเนว อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, เอวํ อนุปสฺสโต ปนสฺส นิจฺจคาหสฺส เลโสปิ นตฺถีติ อาห ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ. ตถา เหส นิจฺจสญฺญํ ปชหตีติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจโต เอว อนุปสฺสตี’’ติ เอว-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เตน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ทุกฺขโต อนุปสฺสนาทินิวตฺตนมาสงฺกิตพฺพํ ปฏิโยคีนิวตฺตนปรตฺตา, เอว-การสฺส อุปริ เทสนารุฬฺหตฺตา จ ตาสํ. ทุกฺขโต อนุปสฺสตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

于此，所谓的有为法(saṅkhatadhammo)，具有生、老、死的自性。它的“生”是初际，“老”是中际，“死”是后际。于此三际中，虽然生起等三者作为有为法的特征，也都是无常相，然而，在见到生与老时，无常相的显现，不如在坏灭刹那那般明了。因此说：“坏灭，是无常的最高阶段。”其义为：最上的阶段、最终的阶段。诚然，正是具有老法(jarādhamma)与死法(maraṇadhamma)性质者才会生，因此“生”是无常的初际；同样，正是具有生法(jātidhamma)与死法性质者才会老，因此“老”是中际；正是具有生法与老法性质者才会坏灭，因此“坏灭”是最高阶段。“如实观无常”(Aniccato anupassati)是说：并非像思择色聚者那样，以“由有尽毁义，故为无常”的推测方式而观；也并非像初修毗婆舍那(vipassanā)者那样，以先取生起后见坏灭的方式而观。再者，对于如此观照的行者，连丝毫的常执(niccagāha)也不存在，因此说：“不[观]为常”(no niccato)。因为这样，他被称为“舍断常想(niccasaññā)者”。并且，此处“aniccato eva anupassati”(唯作无常观)中的“唯”(eva)字被省略了，为了显示它所排除的含义，而说了“不[观]为常”。此处不应怀疑此说排除了苦随观等，因为“唯”(eva)字主要是为了排除其对立面，并且苦随观等在后面的教示中已确立。在“如实观苦”(Dukkhato anupassati)等句中，也是同样的方法。

อนิจฺจโต ตาว อนุปสฺสนา ภงฺคานุปสฺสกสฺส ยุตฺตา ‘‘ภงฺโค นาม อนิจฺจตาย ปรมา โกฏี’’ติ, ทุกฺขาทิโต ปน กถนฺติ อาห ‘‘อนิจฺจสฺส ทุกฺขตฺตา’’ติอาทิ. เอเตน ยํ อนิจฺจํ, ตํ เอกนฺตโต ทุกฺขํ อนตฺตา, ตโต จ น อภินนฺทนิยาทิรูปํ. ตสฺมา อุปริ นิพฺพตฺเตตพฺพโต ญาณปริกมฺมตฺถญฺจ อิตราสมฺปิ ฉนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน อนุปสฺสตีติ ทสฺเสติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, โน นิจฺจโตติอาทินา วิสุํ ทสฺสนกิจฺจํ นตฺถิ, ภงฺคทสฺสเนเนว สพฺพํ ทิฏฺฐํ โหตี’’ติ วทนฺติ, ตํ ภงฺคานุปสฺสนาย มตฺถกปฺปตฺติยํ ยุตฺตํ, ตโต ปน ปุพฺพภาเค อเนกาการโวการา อนุปสฺสนา อิจฺฉิตพฺพาว. อญฺญถา ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสตี’’ติอาทิกา (ปฏิ. ม. ๑.๕๑) ปาฬิ, ‘‘อเนเกหิ อากาเรหิ ปุนปฺปุนํ ปสฺสตี’’ติ อาคตา ตสฺสา อฏฺฐกถา จ วิโรธิตา สิยา. ตเทว อนิจฺจโต ทิฏฺฐเมว สพฺพสงฺขารคตํ.

对于坏灭随观者而言，无常随观是相应的，因为“坏灭是无常的极致”。至于苦等（的随观），则说“无常故苦”等。由此可知，凡是无常的，必然是苦、是无我，因此不具足可喜等的形态。所以，（作者）开示，为了作为之后应生起的智慧的准备工作，也应通过其余六种随观进行观察。于此，有些人说：“‘以无常随观，不以常（随观）’等，并没有个别观看的任务，仅以见到坏灭，即已见到一切。”此说于坏灭随观达到顶点时是相应的，但在此之前的阶段，实应希求具有多种行相的随观。否则，就会与“以无常随观”等巴利(paṭi. ma. 1.51)，以及其义注(aṭṭhakathā)所说的“以多种行相反复观看”相矛盾。正是那以无常所见的，遍及一切诸行。

น ตํ อภินนฺทิตพฺพนฺติ ตํ สงฺขารคตํ ตณฺหาทิฏฺฐาภินนฺทนวเสน ‘‘เอตํ มม, เอโส เม อตฺตา’’ติ น อภินนฺทิตพฺพํ. น ตตฺถ รญฺชิตพฺพนฺติ ตตฺถ สงฺขารคเต รญฺชนวเสน น ปวตฺติตพฺพํ, กามราโค, ภวราโค วา น ปวตฺเตตพฺโพติ [Pg.442] อตฺโถ. ราคํ นิโรเธตีติ ราคํ วิกฺขมฺภนนิโรธํ ปาเปติ, วิกฺขมฺเภตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โลกิเกเนว ตาว ญาเณนา’’ติ. สติ จ วิกฺขมฺภเน กถํ สมุทโยติ อาห ‘‘โน สมุเทติ, สมุทยํ น กโรตี’’ติ.

“不应欢喜彼”是说：不应以爱与见的欢喜，对那诸行起“这是我的，这是我的我(attā)”想而欢喜。“不应于彼处染著”是说：不应于那诸行生起染著，意思是，不应生起欲贪或有贪。“止息贪”是说：令贪达到镇伏而止息(vikkhambhananirodha)，意思是镇伏。因此说：“暂时仅以世间智”。当镇伏时，如何有生起？故说：“不生起，不令生起”。

เอวํ วิรตฺโตติ เอวํ ภงฺคานุปสฺสนานุสาเรน วิรตฺโต. ยถา ทิฏฺฐํ สมฺปติ อุปฏฺฐิตํ สงฺขารคตํ นิโรเธติ นิโรธํ มนสิ กโรติ, อทิฏฺฐมฺปิ อตีตานาคตํ อนฺวยญาณวเสน ยถา อิทํ เอตรหิ, เอวํ อิตเรปีติ อนุมินนฺโต นิโรเธติ มนสิกตสฺสาปิ นิโรธํ กโรติ. โน สมุเทตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย, โน สมุทยํ มนสิ กโรตีติ อตฺโถ.

“如是离厌者”，即如是随顺坏灭随观而离厌。如对已见、现在、现起的行法作意其灭，（同样地，）对未见的过去未来（行法），亦以随顺智(anvayañāṇa)推度：“如今此（行法）坏灭，如是其余（行法）亦然”，而作意其灭，亦对所作意的（行法）作意其灭。“不集起”，于此亦是此理，义为：不作意其集。

เอวํ ปฏิปนฺโนติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน ปฏิปนฺโน. สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลสานํ ปริจฺจชนโตติ ขนฺเธหิ, อภิสงฺขาเรหิ จ สห กิเลสานํ ปชหนโต. กิเลเส หิ ปชหนฺโต ตนฺนิมิตฺตกกมฺมํ, ตโต นิพฺพตฺตนเก ขนฺเธ จ ปชหติ นาม. สงฺขตโทสทสฺสเนนาติ สงฺขตธมฺเมสุ อนิจฺจทุกฺขตาทิอาทีนวทสฺสเนน. ตพฺพิปรีเตติ นิจฺจสุขาทิสภาเว. ตนฺนินฺนตายาติ ตทธิมุตฺตตาย. ปฏินิสฺสคฺคสทฺโท ปริจฺจาคตฺโถ, ปกฺขนฺทนตฺโถ จาติ ปฏินิสฺสคฺคสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. ตตฺถ ปกฺขนฺทนํ อธิมุจฺจนํ. ยถาวุตฺเตนาติ ตทงฺคาทิปฺปหานปฺปกาเรน, ตนฺนินฺนปฺปกาเรน จ. นิพฺพตฺตนวเสนาติ อุปฺปาทนวเสน. นิพฺพตฺเตนฺโต หิ กิเลเส อาทิยตีติ เต อนิพฺพตฺเตนฺโต กิเลเส น อาทิยติ นาม. อโทสทสฺสิตาวเสนาติ โทสานํ อทสฺสาวิภาเวน. สงฺขตารมฺมณํ อาทิยตีติ โยชนา. อนาทีนวทสฺสิตาย หิ สงฺขาเร อาทิยตีติ อาทีนวทสฺสิตาย เต น อาทิยติ น คณฺหาติ.

“如是行道者”，即以如是所说的方式，通过无常随观等而行道。“与蕴、行一同舍弃诸烦恼”，即与蕴及行一同舍弃诸烦恼故。实因舍弃诸烦恼时，亦名舍弃以彼（烦恼）为因的业，以及从彼（业）所生的诸蕴。“以见有为之过患”，即于有为法(saṅkhata-dhamma)中，见无常、苦等过患故。“与彼相反”，即（指涅槃）常、乐等自性。“以倾向于彼”，即以胜解于彼故。“舍遣(paṭinissagga)”一词，说有二义：舍弃义与跃入义。于此，跃入即是胜解。“如所说”，即以支分舍(tadaṅga-pahāna)等舍断的方式，及以倾向于彼（涅槃）的方式。“以令生起故”，即以令产生故。实因令（烦恼）生起即是执取烦恼，故不令彼（烦恼）生起，即名不执取烦恼。“以不见过患故”，即以不见诸过患故。应连结为“执取有为所缘”。实因不见过患而执取诸行，故因见（诸行）过患而不执取、不执持彼等。

๗๔๓. อสฺสาติ โยคิโน. เตหิ ญาเณหีติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิญาเณหิ. ตนฺติ ปหานํ. นิจฺจสญฺญนฺติ นิจฺจคาหํ, สญฺญาสีเสน นิทฺเทโส. สุขสญฺญํ อตฺตสญฺญนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สปฺปีติกํ ตณฺหนฺติ สอุปฺปิลาวิตํ อภิปตฺถนํ.

743. “于彼(assa)”，即于瑜伽士(yogin)。“以彼等智”，即以无常随观等智。“彼”，即舍断。“常想”，即常执，是以想为首的解释。“乐想”、“我想”，于此亦是此理。“有喜之爱”，即与喜悦俱行的希求。

๗๔๔. ‘‘วตฺถุสงฺกมนา’’ติ เอตฺถ วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต รูปาทิอารมฺมณํ ‘‘วตฺถู’’ติ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สงฺกมนาติ วิปสฺสนาภาวสามญฺญโต เอกตฺตนเยน วุตฺตํ[Pg.443], อญฺญถา อญฺญเทว รูปภงฺควิสยํ ญาณํ, อญฺญเทว ตทารมฺมณจิตฺตภงฺควิสยนฺติ กุโต สงฺกมนา. ปญฺญาวิวฏฺฏนายปิ เอเสว นโย. ปญฺญายาติ อุทยพฺพยทสฺสนวเสน ปวตฺตมานาย วิปสฺสนาปญฺญาย. วยสฺเสว คหณวเสน อุทยโต วินิวฏฺฏนา. เตนาห ‘‘อุทยํ ปหาย วเย สนฺติฏฺฐนา’’ติ. ‘‘อนนฺตรเมว อาวชฺชนสมตฺถตา’’ติ อิมินา ภงฺคานุปสฺสนาย ปคุณพลวภาวมาห.

744. “事迁转(Vatthusaṅkamanā)”一句，此处因为是观(vipassanā)的生起之处，故意指色等所缘为“事”(vatthu)，为了显示此义而说了“于色”等。在此，“迁转”是因观的状态共通，依同一义而说。否则，以色坏灭为所缘的智是其一，以该所缘之心坏灭为所缘的智是另一，又何来迁转呢？在“慧的退转”中，也是同样的道理。“慧”是指依见生灭而转起的观慧。因只执取灭，故从生退转。因此说“舍弃生而安住于灭”。以“紧接着就能作意”此句，说明了坏灭随观的熟练、有力状态。

๗๔๕. อุโภติ ทิฏฺฐาทิฏฺฐภาเวน ทฺเวปิ อารมฺมณานิ. เอกววตฺถนาติ ขณภงฺคุรตาย สมานาติ ววตฺถาปนา.

745. “二者(ubho)”，即是以已见与未见的状态，两种所缘。“一确定(ekavavatthāna)”，即是因刹那坏灭而相同，如此确定。

สํวิชฺชมานมฺหีติ ปจฺจกฺขโต อุปลพฺภมาเน ปจฺจุปฺปนฺเน. วิสุทฺธทสฺสโนติ ภงฺคทสฺสนสฺส ปริพนฺธวิธมเนน วิสุทฺธญาโณ, สุวิสุทฺธภงฺคทสฺสโนติ อตฺโถ. ตทนฺวยํ เนตีติ ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสงฺขารภงฺคทสฺสิโน ญาณสฺส อนฺวยํ อนุคตภูตํ ญาณํ ปวตฺเตติ. กตฺถ ปน ปวตฺเตตีติ อาห ‘‘อตีตนาคเต’’ติ, อตีเต, อนาคเต จ สงฺขารคเต. สพฺเพปีติอาทิ ตสฺส ปวตฺตนาการทสฺสนํ.

“于存在者(saṃvijjamānamhi)”，即于现前可得的现在行中。“清净见者(visuddhadassano)”，即是通过遣除坏灭见的障碍而有清净智者，义为有非常清净的坏灭见者。“随彼引导(tadanvayaṃ neti)”，即是使那见现在行坏灭之智的随顺、跟随之智转起。又于何处转起呢？故说“于过去未来”，即于过去与未来的行中。“一切”等，是显示其转起方式之语。

ภงฺคสงฺขาเต นิโรเธ, น นิพฺพานสงฺขาเตติ อธิปฺปาโย. เอสาติ ยา อารมฺมณนฺวเยน อุโภ ทิฏฺฐาทิฏฺเฐ ขณภงฺคุรตาย เอกภาเวน ววตฺถาปนา, เอสา วยลกฺขเณ วิปริณามลกฺขเณ วิปสฺสนา ภงฺคานุปสฺสนาติ อตฺโถ.

于名为坏灭的灭中，而非于名为涅槃的灭中，此为意趣。“此(esā)”者，即随顺所缘，对已见与未见二者，以刹那坏灭的同一性而作确定，此于灭相、变异相中的观(vipassanā)，即是坏灭随观，此为义。

๗๔๖. อารมฺมณญฺจ ปฏิสงฺขาติอาทิ ภงฺคานุปสฺสนาย ทุปฺปฏิวิชฺฌตฺตา วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ทฬฺหีกรณํ. ตยิทํ ภงฺคทสฺสนํ สงฺขารานํ อวสวตฺตนาวโพธเนน อนตฺตลกฺขณปฏิเวธายาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุญฺญโต จ อุปฏฺฐาน’’นฺติ อาห. อารมฺมณสฺส หิ ภงฺคารมฺมณจิตฺตสฺส จ ภงฺคมนุปสฺสโต วิเสสโต สงฺขารา สุญฺญา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว’’นฺติอาทิ.

746. “审察所缘”等语，是为了巩固已说之义，因为坏灭随观难以通达。此坏灭见，通过了悟诸行不随己意，而通达无我相。为开示此义，而说“以空现起”。诚然，对于随观所缘之坏灭及以坏灭为所缘之心之坏灭者，诸行特别地作为空而现起。因此说“即彼”等。

น จตฺถิ อญฺโญติ เอตฺถ อิมสฺมึ โลเก อญฺโญ ขนฺธวินิมุตฺโต อตฺตา นาม โกจิ นตฺถิ. เตสํ ขยํ ปสฺสตีติ เตสํ ธมฺมานํ ขเณ ขเณ อุปฏฺฐหนฺตํ ภงฺคํ ปสฺสติ. ยถาวุตฺตาย อปฺปมาทปฏิปตฺติยา อปฺปมตฺโต. ยถา กึ? มณึว วิชฺฌํ วชิเรน โยนิโส ยถา นาม กุสโล ปุริโส อุปาเยน มณึ วิชฺฌนฺโต มณิสฺส ฉิทฺทเมว ปสฺสติ มนสิ กโรติ[Pg.444], น มณิสฺส วณฺณาทึ, เอวเมว สงฺขารานํ นิรนฺตรํ ภงฺคเมว โยนิโส มนสิ กโรติ, น สงฺขาเรติ อธิปฺปาโย. ยถา วา วชิเรน มณึ วิชฺฌนฺตสฺส วิทฺธฏฺฐานํ น ปุน รุหติ, เอวํ วชิรสทิเสน ภงฺคานุปสฺสนาญาเณน ภงฺเค ทิฏฺเฐ น ปุน นิจฺจคาโห รุหติ, เอวํ ภงฺคเมว ปสฺสตีติ อตฺโถ.

“更无其余”于此是指，在这世间，没有任何一个脱离诸蕴而名为“我”者。“见彼等灭”，即是见彼诸法刹那刹那现起的坏灭。以如所说的不放逸实行而不放逸。如何？譬如善巧的工匠以方便用金刚钻穿宝石时，只看、只作意宝石的孔，而不作意宝石的颜色等；同样地，（禅修者）如理作意诸行相续不断的坏灭，而不作意诸行，此是其意。又譬如用金刚钻穿宝石，已穿之处不再愈合；同样地，以如金刚的坏灭随观智见到坏灭后，常执不再生起。如是，其义为唯见坏灭。

ยา จ อารมฺมณปฏิสงฺขาติ ‘‘รูปารมฺมณตา จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา ภิชฺชติ, ตํ อารมฺมณํ ปฏิสงฺขา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๑) เอวมาคตา ยา จ อารมฺมณปฏิสงฺขา, ‘‘ตสฺส จิตฺตสฺส ภงฺคํ อนุปสฺสตี’’ติ เอวํ วุตฺตา ยา จ ภงฺคานุปสฺสนา, ‘‘สงฺขาราว ภิชฺชนฺติ, เตสํ เภโท มรณํ, น อญฺโญ โกจิ อตฺถี’’ติ เอวํ วุตฺตํ ยญฺจ สุญฺญโต อุปฏฺฐานํ, อยํ เอวํ ติธา วุตฺตาปิ อธิปญฺญาวิปสฺสนา นามาติ อตฺโถ.

“所缘审察”，即如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)所说：“缘色所缘之心生起而坏灭，当审察彼所缘”；“随观彼心之坏灭”，即是所说的坏灭随观；“唯诸行坏灭，彼等之破坏即是死，无有其他”，即是所说的空现起。此法虽如是说为三种，其义实为增上慧观（adhipaññāvipassanā）。

๗๔๗. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสูติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตานุปสฺสนาสุ. นิพฺพิทาทีสูติ นิพฺพิทาวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาสุ. ตโย อุปฏฺฐาเนติ อนิจฺจาทิวเสน ติวิเธ อุปฏฺฐาเน. ขยโต วยโต อุปฏฺฐานญฺหิ อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ, ภยโต อุปฏฺฐานํ ทุกฺขโต, สุญฺญโต อุปฏฺฐานํ อนตฺตโตติ. ทิฏฺฐีสูติ ทิฏฺฐินิมิตฺตํ น เวธติ. ตา หิ อสํหีรตาย น จลติ.

747. 所谓“于无常随观等”，即于无常、苦、无我随观中。所谓“于厌离等”，即于厌离、离贪、灭、舍遣随观中。所谓“三种现起”，即以无常等的方式，于三种现起中。以尽故、以灭故而现起，即是以无常而现起；以怖畏故而现起，即是以苦而现起；以空故而现起，即是以无我而现起。所谓“于诸见”，即不为见相所动摇。因不为彼（诸见）所牵引，故不动摇。

๗๔๘. ทุพฺพลภาชนสฺส วิยาติ ตินฺตอามมตฺติกาภาชนสฺส วิย เภทเมว ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ทุพฺพลภาชนูปมา สรสภิทุรตาทสฺสนตฺถํ, วิปฺปกิริยมานสุขุมรชูปมา อญฺญมญฺญํ อสมฺพนฺธตาทสฺสนตฺถํ, ภิชฺชิยมานติลูปมา ขเณ ขเณ ภิชฺชนกภาวทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพา. เภทเมวาติ วินาสเมว ปสฺสติ อุปฺปาทาทีนํ อคฺคหณโต. เอวเมวาติ ยถา อุทกพุพฺพุฬกานิ อุทกตลาทิปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนานิ น จิรฏฺฐิติกานิ สีฆํ สีฆํ ภิชฺชนฺติ, เอวเมว สพฺเพ รูปารูปธมฺมา กมฺมาทิปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ขณฏฺฐิติกา สีฆํ สีฆํ ภิชฺชนฺตีติ เภทเมว ปสฺสติ. ตุริตตุริตญฺหิ เนสํ เภททสฺสนตฺถํ ‘‘ภิชฺชนฺติ ภิชฺชนฺตี’’ติ อาเมฑิตวจนํ.

748. 所谓“如脆弱器皿”，即如湿的未烧土器，只见其坏灭，此为关联。于此，脆弱器皿之喻，是为显示其自性易坏；散落细尘之喻，是为显示其互不关联；被炒芝麻之喻，是为显示其刹那刹那坏灭之性，应如是见。所谓“只见其坏灭”，即只见其灭亡，因不取生起等故。譬如水泡，依水面等缘而生，非能久住，速速破灭；如是，一切色、非色法，依业等缘而生，仅住一刹那，速速破灭，故只见其坏灭。为显示彼等之迅速坏灭，故说“坏灭、坏灭”之重复语。

มรีจิปิ อิตฺตรกาลิกาว, นิสฺสยปพนฺธวเสน ปน จิรตรุปฏฺฐานนฺติ ‘‘ยถา ปสฺเส มรีจิก’’นฺติ วุตฺตํ, น อยาถาวุปฏฺฐานโตว. โลกนฺติ ขนฺธโลกํ. มจฺจุราชา น ปสฺสติ อรหตฺตาธิคเมน ปุนพฺภวาภาวโต.

阳焰(marīci)亦仅是短暂存在，然因所依相续之力而显现得更为长久，故说“如见阳焰”，非仅因其不如实显现故。所谓“世间”，即五蕴世间。死王不见（此人），因其已证得阿罗汉果，无有再有故。

๗๔๙. ภวทิฏฺฐิปฺปหานนฺติ [Pg.445] สสฺสตทิฏฺฐิยา วิกฺขมฺภนํ. น หิ นิรนฺตรํ ภงฺคเมว ปสฺสโต สสฺสตทิฏฺฐิยา อวสโร อตฺถิ. ตโต เอว ชีวิเต นิราลยตฺตา ชีวิตนิกนฺติปริจฺจาโค. สทาติ สพฺพกาลํ รตฺตินฺทิวํ. ภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตตา. อิจฺฉาจารานํ ทูรีภาวโต วิสุทฺธาชีวิตา. อุสฺสุกฺกปฺปหานํ กิจฺจากิจฺเจสุ อพฺยาวฏตา ติพฺพสํเวคตฺตา. วิคตภยตา กุโตจิปิ นิพฺภยตา อตฺตสิเนหาภาวโต. ขนฺติโสรจฺจปฏิลาโภ อนิจฺจตาย สุทิฏฺฐตฺตา. ปนฺตเสนาสเนสุ อธิกุสเลสุ จ อรติยา, กามคุเณสุ รติยา จ สหนโต อภิภวนโต อรติรติสหนตา.

749. 断有见(Bhavadiṭṭhippahāna)，即是镇伏常见(sassatadiṭṭhi)。因为对于持续只见到坏灭的人，常见实无生起之机。正是因此，由于对生命无所依恋，故能舍弃对生命的贪求。“常”(Sadā)，即所有时间，日夜不断。于修行极为努力。由于远离恶欲之行，故生活清净。舍弃热衷，是指由于有强烈的悚惧感，故对大小事务不操劳。远离怖畏，是指由于对自身无爱恋，故从任何处都无所畏惧。获得忍耐与柔和，是由于善见无常。由于能忍受、能克服对偏僻卧坐处及增上善法的不喜乐，以及对欲的喜乐，故能忍受不喜乐与喜乐。

อิมานิ อฏฺฐคฺคุณมุตฺตมานีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ. ม-กาโร จ ปทสนฺธิกโร, ภวทิฏฺฐิปฺปหานาทิเก อิเม อฏฺฐ อุตฺตมานิสํเสติ อตฺโถ. ตหินฺติ ตตฺถ ภงฺคานุปสฺสนายนฺติ อตฺโถ.

“此八种殊胜功德”(Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni iti)，是依语性转换而说。而“ma”字母是用于连接词。其义为：此等断有见等八种殊胜功德。“于彼”(Tahiṃ)，其义为“于彼坏灭随观中”。

ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ นิฏฺฐิตํ.

坏灭随观智终。

ภยตุปฏฺฐานญาณกถาวณฺณนา

怖畏现起智论释义

๗๕๐. สพฺพสงฺขารานนฺติ เตภูมกานํ สพฺพสงฺขารานํ. อธิการวเสน หิ ปเทสสพฺพวิสโย อิธ สพฺพสทฺโท. อาเสวนฺตสฺสาติ อาทรวเสน เสวนฺตสฺส ปวตฺเตนฺตสฺส. ภาเวนฺตสฺสาติ วฑฺเฒนฺตสฺส พฺรูเหนฺตสฺส. พหุลีกโรนฺตสฺสาติ ปุนปฺปุนํ กโรนฺตสฺส ยุญฺชนฺตสฺส. ปเภทกาติ ขเณ ขเณ ภิชฺชนวเสน ปเภทกา. อาชีวิกา พฺยาธิอาทินิมิตฺตํ มริตุกามสฺส, อมริตุกามสฺสาปิ สูรสฺส ภายิตพฺพมฺปิ น ภยโต อุปฏฺฐาตีติ ‘‘สุเขน ชีวิตุกามสฺส ภีรุกปุริสสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ยถา ภีรุกชาติกสฺส สีหาทโย สนฺตาสนิมิตฺตํ ภยานกภาวโต, ตถา โยคิโน ภงฺคโต ทิสฺสมานา สงฺขาราติ อาห ‘‘สีห…เป… อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ. ปจฺจุปฺปนฺนาติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนา โอฬาริกา ทีฆตรปพนฺธา, ขณปจฺจุปฺปนฺนา สุขุมตรา อิตฺตรกาลา, สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนา มชฺฌิมา อิธ อาทิโต ปริคฺคเหตพฺพา. ภยโต ภายิตพฺพโต อุปติฏฺฐนเกสุ ญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ.

750. “一切有为法(sabbasaṅkhārā)”是指三界(tebhūmaka)中的一切有为法。此处“一切”(sabba)一词，依文脉之力，是指部分的一切(padesasabba)。“修习”(āsevanta)即以敬重之心修持、持续实践。“多作”(bahulīkaronta)指反复修习、勤加修习。“坏灭”(pabhedaka)指每一瞬间都以坏灭的方式而坏灭。对于因生计、疾病等原因而想死的人，或是不想死的勇者，应怖畏者亦不显现为怖畏，故说“于欲安乐而活的怯懦者”。犹如对于生性怯懦者，狮子等因其恐怖而成为惊骇之因；同样地，对于瑜伽士而言，诸有为法因被见到坏灭而显现，因此说“狮子……等现起”。“现在”(paccuppanna)中，时现在(addhāpaccuppanna)是粗显的，其相续较长；刹那现在(khaṇapaccuppanna)是极微细的，其时间短暂；相续现在(santatipaccuppanna)是中等的，此处应从最初开始把握。于诸有为法显现为怖畏、应怖畏时之智，即是怖畏现起智(bhayatupaṭṭhānañāṇa)。

ยถา [Pg.446] อิตฺถิยา ปุตฺตานํ สีสสฺส ฉินฺนตา ฉิชฺชมานตา คยฺหมานา ภยาวหา, เอวํ โยคิโน ติยทฺธคตานํ สงฺขารานํ นิโรธา คยฺหมานาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกิสฺสา กิร อิตฺถิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

犹如一位妇女，当她把握到儿子的头颅已被砍断(chinnatā)、正在被砍或将要被砍(chijjamānatā)时，会心生怖畏；同样地，当瑜伽士把握到遍及三时(tiyaddhagata)的诸有为法之灭(nirodha)时，也会心生怖畏。为了开示此义，故说了“据说，曾有一位妇女……”等。

ยถา ปูติภูตํ โอทนาทิ น สภาเวน ติฏฺฐติ วินสฺสติ, เอวํ ยสฺสา อิตฺถิยา วิชาตวิชาตา ปุตฺตา น ชีวนฺติ มรนฺติ เอว, สา ‘‘ปูติปชา’’ติ วุตฺตา. ปูติปชาคฺคหณญฺเจตฺถ วิเสสโต คพฺภคตมรณจินฺตาทสฺสเนน โยคิโน อนาคตสงฺขารนิโรธสนฺนิฏฺฐานทสฺสนตฺถํ. อตีตปจฺจุปฺปนฺนสงฺขารนิโรโธ หิสฺส สุปากโฏ เอวาติ น โส อุปมาย สาเธตพฺโพ. อนฺติมภวิกสฺส จ โยคิโน สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมาทิภาวิโน อตีเต ทุกฺขพหุตาย, อนาคตทุกฺขปริตฺตตาย จ ทสฺสนตฺถํ พหุปชาว อิตฺถี นิทสฺสิตา.

犹如腐烂的米饭等物无法保持其自性而终将坏灭；同样地，若有妇女，其所生之子皆夭折不活，她便被称为“产死妇”(pūtipajā)。此处特别举“产死妇”为例，是为了通过开示对胎死腹中的思惟，向瑜伽士开示对未来有为法之灭的决断。因为对他而言，过去与现在有为法之灭已极其显明，故不须以譬喻成之。并且，为了向最后有(antimabhavika)及至多七来(sattakkhattuparama)等瑜伽士开示其过去苦多、未来苦少，故以多产妇女为例。

ตตฺถ ยถา ตสฺสา นว ปุตฺตา มตา, เอวํ อชฺฌตฺตาทิปฺปเภทา อตีตา สงฺขารา, วุสิตปุพฺพา วา นว สตฺตาวาสา ทฏฺฐพฺพา, มียมานปุตฺโต วิย ปจฺจุปฺปนฺนา สงฺขารา, ปวตฺตมาโน วา สตฺตาวาโส ทฏฺฐพฺโพ. อชาตปุตฺโต วิย อนาคตา สงฺขารา, ภาวี วา สตฺตาวาโส ทฏฺฐพฺโพ. เอวมวฏฺฐิเต ยเทเก ทสปุตฺตมาตรํ อคฺคเหตฺวา นวปุตฺตมาตุคฺคหณํ สาตฺถกนฺติ วทนฺติ, ตทปาหตํ โหติ. ทารกานํ มรณสฺส จิรกาลิกตฺตา มรณานุสฺสรณนฺติ วุตฺตํ. คพฺภคโต อปฺปจฺจกฺขตาย ภาวีปกฺเขเยว ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาเยน กุจฺฉิคโต อนาคตสงฺขารฏฺฐานิโย วุตฺโต. เอตสฺมึ ขเณติ ภงฺคทสฺสนมุเขน สงฺขารานํ ภยานกภาเวน อุปฏฺฐานกฺขเณ.

在此，如同那（母亲的）九个儿子已死，应见有内等差别的过去诸行，或过去曾居住的九有情居(sattāvāsa)；如同正在死去的儿子，应见现在诸行，或正在发生的有情居；如同未生的儿子，应见未来诸行，或将有的有情居。在此情况下，有些人说不取十子之母而取九子之母是有意义的，此说被驳斥。因为诸子的死亡是长时期的，故说为死随念。以“在胎内者因非现见而仅处于未来分”之意，故说在胎内者处于未来行之处。“于此刹那”，意即在以见坏灭为前导，诸行以可畏的状态显现的刹那。

๗๕๑. น ภายติ ญาณสฺส ภายนากาเรน อปฺปวตฺตนโต. ปฏิฆจิตฺตุปฺปาทวเสน หิ ภายนํ, ญาณํ ปน ภายิตพฺพวตฺถุํ ภายิตพฺพนฺติ ยาถาวโต ชานาติ. เตนาห ‘‘อตีตา…เป… ตีรณมตฺตเมวา’’ติ, ติสฺโส องฺคารกาสุโย อติตาเปน ติกฺขมชฺฌมุทุเภทาติ อธิปฺปาโย. กามภวาทีนญฺหิ ติณฺณํ ภวานํ นิทสฺสนภาเวน ตาสํ คหณํ, ตถา ขทิราทิสูลตฺตยสฺส อปฺปณีตาทิภาวโต. เตนาห ‘‘เกวลํ หี’’ติอาทิ. อสฺสาติ ญาณสฺส. พฺยสนาปนฺนาติ นานาวิธวิปุลานตฺถปติตา. ภยโตติ ภายิตพฺพโต.

751. （智）不畏惧，因为智不是以畏惧的方式转起。畏惧实是依于瞋心生起(paṭighacittuppāda)之力，而智则如实了知可畏之事为可畏。因此说“过去……仅是审度而已”。其意为：三火坑依其酷热而有猛、中、柔之别。为示欲有(kāmabhava)等三有(bhava)之例，而取彼（三火坑）。同样，（取）佉陀罗木(khadira)等三根尖桩，是因其非胜妙等的状态。因此说“仅仅实……”等。“为彼”(assa)，即为智。“遭难者”(byasanāpannā)，即堕入种种广大无益者。“由畏”(bhayato)，即因其可畏。

สงฺขารนิมิตฺตนฺติ [Pg.447] ‘‘สงฺขารานํ สมูหาทิฆนวเสน, สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สวิคฺคหานํ วิย อุปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. สงฺขารานํ ปน ตถา อุปฏฺฐานํ สงฺขารวินิมุตฺตํ น โหตีติ อาห ‘‘อตีตา…เป… อธิวจน’’นฺติ. มรณเมวาติ ภงฺคเมว. เตนาติ ภงฺคทสฺสเนน. ขเณ ขเณ ภงฺคเมว ปสฺสโต หิ นิมิตฺตสญฺญิตํ สงฺขารคตํ อนิจฺจตาย วุตฺตนเยน สปฺปฏิภยํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ปวตฺตํ นาม กามํ สพฺพา ภวปวตฺติ, มตฺถกปฺปตฺตาย ปน ภงฺคานุปสฺสนาย สพฺพภเวสุ อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนสฺส สุฏฺฐุตรํ อุปฏฺฐานโต สนฺตสุขาภิมตาปิ ภวา ทุกฺขสภาวตาย ภยโต อุปฏฺฐหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปวตฺตนฺติ รูปารูปภวปวตฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุภยนฺติ นิมิตฺตํ, ปวตฺตญฺจ. ทฺวยมฺปิ หิ ตํ อตฺตสุญฺญเมว หุตฺวา อุปฏฺฐหตีติ.

“行相”(saṅkhāranimitta)者，即“诸行以聚合等坚固故，并以其作用有界限故，如实物般显现”，此义已说。然而，诸行如此显现，不离于诸行，故说“过去……（乃至）……唯是名称而已”。“唯死”即是“唯坏”。“以彼”即是“以见坏”。因为对于刹那刹那只见坏者，名为“相”的诸行，依（已说之）无常理趣，成为有怖畏而显现。“转起”(pavatta)者，诚然是一切有之转起，然而，以已达顶点的坏随观，于一切有中，因极为善见恒常逼迫故，即使是被认为寂静、安乐的有，也因其苦的自性而显现为怖畏。为显示此义，故说“转起者，即色有、无色有之转起”等。“二者”即是相与转起。因为此二者皆成为我空而显现。

ภยตุปฏฺฐานญาณํ นิฏฺฐิตํ.

怖畏现起智终。

อาทีนวานุปสฺสนาญาณกถาวณฺณนา

过患随观智论释义

๗๕๒. ตาณนฺติ สงฺขารเหตุกา อนตฺตโต รกฺขณํ. เนว ปญฺญายติ สพฺพภวาทีนํ สาทีนวตาย เอกสทิสตฺตา. เลณนฺติ ตสฺส ปริหรณตาณาย อุปลียนํ. คตีติ ตทตฺถํ คนฺตพฺพฏฺฐานํ. ปฏิสรณนฺติ ตสฺเสว ปฏิสรณฏฺฐานํ. ปตฺถนาติ อาสีสนา น โหติ. เอเตน ‘‘เนตํ มมา’’ติ ตณฺหาคาหาภาวมาห. ปรามาโสติ ทิฏฺฐิปรามาโส. เตน ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิคาหาภาวมาห. ตณฺหาคาหาภาเวเนว เจตฺถ ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ มานคาหาภาโวปิ วุตฺโตเยว โหติ, วา-สทฺทคฺคหเณน วา.

752. “庇护”(tāṇa)者，即从以行为因的祸患中守护。因一切有等皆有过患，其性同一，故（庇护）不可得见。“洞窟”(leṇa)者，即为避开彼（祸患）而躲藏之处。“归趣”(gati)者，即为彼目的应去之处。“皈依处”(paṭisaraṇa)者，即灭除彼（祸患）之处。（于诸行中）无有“希求”(patthanā)，即愿求(āsīsanā)不存在。以此（说）“此非我所”，而说无有爱之执取。“执取”(parāmāso)者，即见执取。以彼（说）“此是我”，而说无有见之执取。于此，仅以无有爱之执取，亦已说了无有“我即是此”之我慢执取，或由“或”(vā)字之摄取（而说）。

อิทานิ ปตฺถนาทีนมภาเว การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย ภวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตโย ภวา องฺคารกาสุโย วิย ชาติอาทิทุกฺขาธิฏฺฐานภาเวน มหาภิตาปตาย. จตฺตาโร มหาภูตา กฏฺฐมุขปูติมุขอคฺคิมุขสตฺถมุขสงฺขาตา โฆรวิสอาสีวิสา วิย กายสฺส ถทฺธตาวิสฺสนฺทนทาหจฺเฉททุกฺขวิธานโต วิเสสโต, อวิเสสโต ปน อาสยโต, วิสวิการโต, อนตฺถทานโต, ทุรุปจารโต, ทุราสทโต, อกตญฺญุโต, อวิเสสการิโต, อเนกาทีนวูปทฺทวโต จ. ‘‘จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสาติ โข, ภิกฺขเว[Pg.448], จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) หิ วุตฺตํ. ปญฺจกฺขนฺธา เอกกฺขนฺธเภเท อญฺญกฺขนฺธานวฏฺฐานโต. อญฺญมญฺญาฆาตนโต, มรณทุกฺขาวหนโต จ อุกฺขิตฺตาสิกวธกา วิย. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘อุกฺขิตฺตาสิโก วธโกติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ. ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ อตฺตตฺตนิยภาเวน คหิตานิปิ ตโต ริตฺตภาวโต สุญฺญคาโม วิย โภชนาทิคยฺหุปคเมตฺถ อตฺถีติ ปวิฏฺฐสุญฺญคาโม วิย. ตถา หิ วุตฺตํ –

今为显示无愿求等之因，故说“三有”等。于此，三有犹如炭火坑，以其为生等诸苦的立足处而极为炽热故。四大犹如木口、腐口、火口、刀口等剧毒之蛇，就特而言，因其对身体造成僵硬、流漏、烧灼、切割之苦；就常而言，则因其住处、毒性变化、施予无益、难以侍奉、难以接近、不知感恩、无差别造作、以及具有多种过患与灾祸故。诚如所说：“诸比丘，所谓具大威力、有剧毒的四种毒蛇，实为四大种的同义词。”（《相应部》4.238）五蕴犹如高举利剑的刽子手，因一蕴坏时，他蕴无法存续，且辗转相害，并带来死苦故。此亦诚如所说：“诸比丘，所谓高举利剑的刽子手，实为五取蕴的同义词。”六内处虽被执为“我”及“我所”，然离于彼而为空，犹如空村；亦犹如进入一个以为“此处有食物等可取可用之物”的空村。诚如所说——

‘‘สุญฺญคาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี อุปปริกฺเขยฺย, ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, สุญฺญกญฺเญว ขายตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘) –

“诸比丘，所谓空村，实为六内处的同义词。诸比丘，若有贤者、明智者、具慧者，从眼加以审察，则其显现为空、显现为虚、显现为空无。”（《相应部》4.238）——

อาทิ. ฉ พาหิรายตนานิ คามฆาตกโจรา วิย สพฺพถาปิ ฆาตกภาวโต. เตเนวาห ‘‘โจรา คามฆาตกาติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุ, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสู’’ติอาทิ. ราคคฺคิอาทีหิ เอกาทสหิ อคฺคีหิ. วุตฺตญฺเหตํ –

等。六外处犹如劫掠村庄的盗贼，因其在各方面皆具侵害性故。是故佛说：“诸比丘，所谓劫掠村庄的盗贼，实为六外处的同义词。诸比丘，眼于可意与不可意色中，遭受侵害。”等。由贪火等十一火。此亦诚如所说——

‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ราคคฺคินา โทสคฺคินา โมหคฺคินา ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๘) –

“诸比丘，眼在燃烧。被什么燃烧？被贪火、嗔火、痴火燃烧，被生、老、死、愁、悲、苦、忧、恼燃烧。”（《相应部》4.28）——

อาทิ. สงฺขารานํ คณฺฑาทิสทิสตา เหฏฺฐา วุตฺตาเยว. นิรสฺสาทาติ อสฺสาเทตพฺพรหิตา ทุกฺขสภาวตฺตา. นิรสาติ สมฺปตฺติรหิตา วิปตฺติปริโยสานตฺตา. สพฺพตฺถ ยถา เหฏฺฐา นิรสฺสาทา นิรสา มหาอาทีนวราสิภูตา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตีติ สมฺพนฺโธ, เอวํ อุปริปิ ‘‘สวาฬกมิว วนคหน’’นฺติอาทีสุ ตํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

初。诸行如疮疣等，已如前说。所谓“无味”(nirassāda)，因是苦性，故无可乐味。所谓“无实”(nirasa)，因以衰败为终，故无成就。于一切处，当如前关联：“无味、无实，成为大过患堆而现起”。同样，于上文“犹如充满猛兽的森林”等喻中，亦应引彼（无味、无实等）而作关联。

สสทฺทูลาติ สพฺยคฺฆา. คาหา กุมฺภิลาทโย. รกฺขโส ทกรกฺขโส. ‘‘นิรสํ นิรสฺสาท’’นฺติ อิมินา อาทีนวสฺส อพฺโพกิณฺณตํ ทสฺเสติ. ตถา หิสฺส โยคิโน สพฺเพสุ ภวาทีสุ สพฺเพปิ สงฺขารา นิสฺสคฺคโต นิรนฺตรํ สปฺปฏิภยาว หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. ยญฺจ สปฺปฏิภยํ, ตํ สาทีนวํ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว’’นฺติอาทิ.

“有虎(sasaddūla)，即与虎同在(sabyaggha)。捕食者(gāha)，即鳄鱼等。罗刹(rakkhasa)，即水罗刹(dakarakkhasa)。以‘无实、无味’(nirasaṃ nirassādaṃ)显示过患的不混杂性。诚然，于彼瑜伽行者，在一切有等之中，一切行皆必然地、无间断地作为有怖畏者而现起。凡有怖畏者，彼即有过患。是故说‘彼之’(tasseva)等。

ยนฺติ [Pg.449] อาทีนวญาณํ. อิทํ วุตฺตนฺติ อิทํ ทสวตฺถุกํ ทฺวาทสวารปฏิมณฺฑิตํ อนฺวยพฺยติเรกวเสน ตสฺเสว ปทภาชนํ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตํ.

（去到）过患智。所谓“此被说”者，即是此：具十事、为十二行相所庄严、以顺逆方式（宣说）的，正是彼（过患智）的文句分别，乃于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说。

อุปฺปาโท ภยนฺติ สงฺขารานํ อุปฺปาโท อเขมฏฺเฐน ภยวตฺถุตาย ภยํ. อุปฺปาทมูลกญฺหิ สพฺพํ ตํ สพฺพวตฺถุกนฺติ สพฺยสนํ. ปวตฺตํ ภยนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. นตฺถิ เอตสฺส อุปฺปาโท, น วา เอตสฺมึ อธิคเต สงฺขารานํ อายตึ อุปฺปาโทติ อนุปฺปาโท, นิพฺพานํ. ตญฺจ สพฺพโส ภยาภาวโต ปรมสฺสาสภูตตฺตา นิพฺภยฏฺเฐน เขมนฺติ. สนฺติปเทติ สพฺพสงฺขารูปสมภูเต อมตปเท. อปฺปวตฺตนฺติอาทีหิปิ ปวตฺตาทิปฏิกฺเขปมุเขน นิพฺพานเมว วทติ. ปวตฺติยํ อาทีนวํ ทิสฺวา ตทนนฺตรเมว นิวตฺติยํ อานิสํสทสฺสนวเสน สีฆํ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตานํ วเสน ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติ ตติยวาโร วุตฺโต. เอเสว นโย ฉฏฺฐวาราทีสุปิ. เอตฺถ จ อุปฺปาโท วิเสโส, ภยํ วิเสสิตพฺพํ สามญฺญภาวโตติ สติปิ ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาเว ลิงฺคเภโท คหิโต. ยถา ‘‘ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจ’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๔; ม. นิ. ๓.๓๗๔). เอส นโย ‘‘คติ ภย’’นฺติอาทีสุปิ.

“生起是怖畏”，即诸行之生起，因其不安稳之义、是怖畏事之故，而为怖畏。诚然，一切以生起为根，具足一切事，故有灾患。“转起是怖畏”等句，理路亦同。此（涅槃）无有生起，或于此被证得时，诸行于未来无有生起，故名“不生”，即涅槃。彼（涅槃）亦因彻底无有怖畏，是至上慰藉，故以无畏之义而名“安稳”。“寂静句”是指于一切行之寂灭处，不死句。以“不转起”等句，亦是以遮止转起等为主而说涅槃。为令见到转起之过患后，随即见到还灭之功德而疾速策励修习观的（诸瑜伽士），而说了第三句：“生起是怖畏，不生是安稳”。第六句等，理路亦同。于此，“生起”是限定词，“怖畏”因是共相而是被限定词，故二词虽为同格，亦取其（语法）性之差别。例如：“苦集是圣谛”。“趣是怖畏”等句，理路亦同。

อุปฺปาโท สงฺขาราติ เอตฺถ ปน สพฺเพสํ สงฺขารานํ อุปฺปาทํ สามญฺเญน คเหตฺวา สงฺขารา เภทโต วิหิตา สพฺพตฺถกเมว เตสํ วิภาคโต วิปสฺสิยมานตฺตาติ วจนเภโท กโต.

再者，于“生起是诸行”一句，是总取一切诸行之生起，而分别安立诸行；因彼等于一切处被分别观照，故作了（主谓）数上的差别。

อายูหนํ ปฏิสนฺธึ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. ญาณํ อาทีนเว อิทนฺติ อาทีนเว วิสยภูเต อิทํ ปญฺจวตฺถุกํ ญาณํ เวทิตพฺพํ. ญาณํ สนฺติปเทติ สนฺติปเท นินฺนาทิภาเวน ฐิตํ อิทํ ญาณนฺติ อตฺโถ.

“见造作与结生为‘苦’”，此为关联。于“于过患之智，此……”一句，（义为）于作为所缘的过患中，当知此五蕴事智。于“于寂静句之智”一句，义为：此智以倾向等方式住立于寂静句。

๗๕๓. กมฺมปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนภเว อุปฺปชฺชมานานํ สงฺขารานํ อุปฺปาโท ปากฏตโร หุตฺวา อุปฏฺฐาตีติ อาห ‘‘ปุริมกมฺมปจฺจยา อิธ อุปฺปตฺตี’’ติ. ปวตฺตํ นาม อิธ ปวตฺติยํ ธมฺมปฺปวตฺตีติ อาห ‘‘อุปฺปนฺนสฺส ปวตฺตี’’ติ. สพฺพมฺปีติ ติยทฺธคตํ รูปารูปํ อชฺฌตฺตพหิทฺธาทิวิภาคํ สพฺพมฺปิ. กมฺมนฺติ เอตรหิ ปวตฺตํ กมฺมํ. เอตฺถ จ อุปฺปาทปวตฺตอายูหนคฺคหเณน ปจฺจุปฺปนฺนทฺธปริยาปนฺนา สงฺขารา คหิตา, ปฏิสนฺธิคฺคหเณน อนาคตทฺธปริยาปนฺนา อุปาทิตฺตา. อุปฺปาทคฺคหเณน จ อตีตทฺธปริยาปนฺนา กมฺมสงฺขารา อุลฺลิงฺคตฺตา. นิมิตฺตคฺคหเณน ปน สพฺเพปิ คหิตา. ยาย คติยา สา ปฏิสนฺธิ โหติ สา [Pg.450] นิรยาทิเภทา คติ สุจริตทุจฺจริตวเสน คนฺตพฺพตฺตา, สา ปนตฺถโต ตํตํกมฺมนิยมิตา ภวสมญฺญารหา วิปากกฺขนฺธา, กฏตฺตา จ รูปนฺติ เวทิตพฺพา. ขนฺธานํ นิพฺพตฺตนนฺติ สพฺเพสมฺปิ ขนฺธานํ นิพฺพตฺตนํ. ปากฏา เอว สจฺจวิภงฺเค ลกฺขณาทิวเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา. วตฺถุวเสนาติ อารมฺมณสงฺขาตปวตฺติฏฺฐานวเสน. ยทิ เต ปญฺเจว วตฺถุภาเวน อิจฺฉิตา, อถ กสฺมา เสสา วุตฺตาติ อาห ‘‘เสสา เตสํ เววจนวเสนา’’ติ. เตน วิปสฺสกานํ ญาณวิปฺผารสฺส วิสยสํวฑฺฒนตฺถํ เทสนา วฑฺฒิตาติ ทสฺเสติ.

753. 因业为缘，于现在有中正生起之诸行的生起，尤为明显地现起，故说“由前业为缘，于此有生起”。所谓“流转”，即于此流转期中法的相续，故说“已生者的流转”。所谓“一切”，即涵摄于三世，名为色与非色，以及有内外等区别的一切。所谓“业”，即于今时流转的业。于此，以“生起”、“流转”、“积集”的摄取，摄取了属于现在时的诸行；以“结生”的摄取，则摄取了属于未来时的、被执取的诸行。又以“生起”的摄取，摄取了属于过去时的业行，因为其作为因已被果所彰显。而以“相”的摄取，则摄取了一切诸行。结生于何趣，彼趣即有地狱等差别。因由善行、恶行而当往赴，故名为“趣”(gati)。就义理而言，应知彼趣是由彼彼业所规定、堪称“有”(bhava)之名的异熟蕴与业生色。所谓“诸蕴的生成”，即一切蕴的生成。此等在《谛分别》(Saccavibhaṅga)中已依其相等作了指示，故是明显的。所谓“依事”，即依作为所缘的流转立足处。若只意指此五者为事，为何又说其余？故说“其余是彼等的同义词”。此显示：为增广毗婆舍那行者的智所缘境，而增广了此教示。

อนฺวยโต ทสฺสิตสฺส อาทีนวญาณสฺส พฺยติเรกโต ทสฺสนตฺถํ ปฏิปกฺขญาณทสฺสนํ ‘‘ยตฺถ อุปฺปาโท นตฺถิ, ตตฺถ สพฺเพน สพฺพํ ภยมฺปิ นตฺถี’’ติ. ‘‘ภยตุปฏฺฐาเนน วา’’ติอาทินา ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา นิวตฺติทสฺสนํ พุทฺธานํ, อนุพุทฺธานญฺจ อาจิณฺณเมตํ ยถา ปุริมํ สจฺจทฺวยํ ทสฺเสตฺวา นิโรธสจฺจเทสนาติ ทสฺเสติ. ยถา โลเก กสฺสจิ อาทีนวทสฺสนํ นิรตฺถกมฺปิ โหติ, น ตถา อิทํ, อิทํ ปน สาตฺถกเมวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตปฺปฏิปกฺขนินฺนํ จิตฺตํ โหติ ทาหาภิภูตสฺส สีตนินฺนตา วิย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐาทีนวโต เอกํเสน มุญฺจิตุกมฺยตาภาวโต.

为了从反面显示顺向地已显示的过患智，即显示对治之智，（经文）说：“何处无生起，彼处则完全无有怖畏。”以“或由怖畏现起”等文显示了转起之后，又显示还灭，（作者）以此表明：这乃是诸佛与随觉者(anubuddha)的惯例，如同显示了前二谛之后，再宣说灭谛一般。如同在世间，某些人见过患也可能是无益的，这个（见过患）并非如此，这个确实是有益的。为了显示此义，故说“或因……”等。心倾向于其对治面，如同被热所压迫者倾向于清凉，这是因为善见过患后，必然会有一心欲求解脱的状态。

ภยนฺติ ภายิตพฺพํ. ‘‘นิยมโต ทุกฺข’’นฺติ เอเตนสฺส ทุกฺขภาเวน ภายิตพฺพตาติ ภายิตพฺพตา ทุกฺขภาวํ น พฺยภิจรตีติ ทสฺเสติ. วฏฺฏามิสํ อุปาทินฺนกฺขนฺธาติ วทนฺติ. ติวิธมฺปิ วฏฺฏํ, วฏฺฏสนฺนิสฺสิตญฺจ วฏฺฏามิสํ. กิเลเสหิ อามสิตพฺพโต โลกามิสํ, ปญฺจ กามคุณา. กิเลสา เอว กิเลสามิสํ. สงฺขารมตฺตเมวาติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน วิสงฺขารํ นิวตฺเตติ. น หิ ตตฺถ สามิสตาเลโสปิ อตฺถีติ. มตฺต-สทฺเทน ปน อปริปุณฺณตํ วิภาเวติ. น หิ สพฺพสงฺขารคตํ สามิสนฺติ. ตสฺมาติ ‘‘ภย’’นฺติ วุตฺตสฺส ทุกฺขาทิภาเวน นิยตตฺตา. ยทิ ยํ ภยํ, ตํ ทุกฺขาทิสภาวเมว, ตถา สติ ภยาทีสุ เอเกเนว อตฺถสิทฺธิ. กสฺมา สพฺพานิ คหิตานีติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘เอวํ สนฺเตปี’’ติอาทิ. ยถา เตสุ เอว สงฺขาเรสุ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ปวตฺติวเสน อาการนานตฺตโต อนุปสฺสนานานตฺตํ, เอวํ ภยาการาทิอาการนานตฺตโต ปวตฺติวเสเนเวตฺถ ญาณสฺส นานตฺตํ[Pg.451]. ตตฺถ ภยากาเรน ปวตฺตํ ญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ, อิตราการวเสน ปวตฺตํ อาทีนวญาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

怖畏(Bhayanti)，即是应被畏惧者(bhāyitabbaṃ)。通过“决定是苦”这句话显示：由于其苦性而应被畏惧，此应被畏惧性不离于苦性。有人说诸取蕴是轮回食(vaṭṭāmisaṃ)。三者轮回以及依于轮回者，是轮回食。因被诸烦恼所触，故为世间食(lokāmisaṃ)，即五欲(pañca kāmaguṇā)。诸烦恼即是烦恼食(kilesāmisaṃ)。在“只是行而已”(Saṅkhāramattamevāti)中，以“而已”(eva)一词排除了无为(visaṅkhāraṃ)，因为在那里连丝毫的食性都没有。再者，以“只是”(matta)一词显示其不圆满性，因为并非一切行都具有食性。因此，由于被称为“怖畏”者，其自性决定为苦等。如果所谓的怖畏，其自性就是苦等，既然如此，在怖畏等词当中，仅用一个词义便可成就，为何要全部都取呢？心中作意此质难后，说“即使如此”等。正如对于那些行，由于以无常、苦、无我而转起的行相各不相同，故有不同的随观；同样地，于此，也正是由于以怖畏相等行相而转起，故有不同的智。其中，以怖畏行相转起的智是怖畏现起智(bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ)，以其他行相转起的智，当知是过患智(ādīnavañāṇaṃ)。

ยสฺมา อาทีนวญาณสฺส วิสยภาเวน วุตฺตา ปนฺนรสาปิ อตฺถา อุปฺปาทาทีสุ ปญฺจสฺเวว อนฺโตคธา, ตตฺถ จ ญาณํ อนฺวยพฺยติเรกวเสน ปวตฺตนโต ทสวิธํ โหติ. ตสฺมา อาห ‘‘ทส ญาเณ ปชานาตี’’ติ. ปชานนญฺจ สาติสยํ วิสยคตสมฺโมหวิคเมน อสมฺมูฬฺหํ, อตฺตนิปิ อสมฺมูฬฺหเมวาติ อตฺตานมฺปิ ปชานนฺตํ วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปฏิวิชฺฌติ สจฺฉิกโรตี’’ติ. ทฺวินฺนนฺติ ทฺวีสุ กุสลสทฺทโยเคน หิ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ ยถา ‘‘กุสลา นจฺจคีตสฺสา’’ติ (ชา. ๒.๒๒.๙๔). กุสลตาติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ กุสลตายา’’ติ. ทฺวินฺนนฺติ วา ทฺวินฺนํ ญาณานํ วเสนาติ อตฺโถ. ปวตฺติยา ยาถาวโต ทิฏฺฐตาย ตปฺปฏิปกฺขโต สนฺติปทํ สุวินิจฺฉิตเมว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. เตนสฺส จิตฺตํ ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานาทิมิจฺฉาคาหวเสน น วิจลติ. ตตฺถ สุปริทิฏฺฐาทีนวตฺตาติ อาห ‘‘นานาทิฏฺฐีสุ น กมฺปตี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

由于为过患智之所缘而说的十五种义，都包含在生等五义中，且于彼处，智由随顺与相违之力而转起，故成十种。因此说“了知十智”。了知是殊胜的，由远离于所缘之痴而不昏昧，于自身亦不昏昧，故如了知自身一般，如是作意而说。因此说“彻见、实证”。关于“二者(dvinnaṃ)”，此处的属格是作处格用，因与“善(kusala)”一词相应，如“善于歌舞(kusalā naccagītassa)”。而“善巧(kusalatā)”，此主格是作具格用，故说“以二者之善巧(dvinnaṃ kusalatāya)”。或者，“二者(dvinnaṃ)”义为“依二智之力”。因如实见到流转，由其对治之故，寂静句即被善决择而现起。因此，彼之心不因“最上现法涅槃”等邪执而动摇。于彼，因善见其过患，故说“于种种见不动摇”等。此处其余之义自明。

อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นิฏฺฐิตํ.

过患随观智终。

นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณกถาวณฺณนา

厌离随观智论释义

๗๕๔. สงฺขารคเตติ สพฺพสฺมึ เตภูมเก สงฺขาเร. นิพฺพินฺทตีติ ญาณนิพฺพิเทน นิพฺเพทํ อาปชฺชติ. ตถาภูโต จ ตตฺถ อุกฺกณฺฐนฺโต, อนภิรมนฺโต จ นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกณฺฐติ นาภิรมตี’’ติ.

754. “于诸行(saṅkhāragate)”，指于一切三界之行。“厌离(nibbindati)”，指以智之厌离而达到厌离。这样的人，于彼处即是厌恶、不喜乐，故说“厌恶、不喜乐(ukkaṇṭhati nābhiramati)”。

ตตฺถ อนภิรมณสฺส อุปมํ ทสฺเสตุํ ‘‘เสยฺยถาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อโนตตฺตทหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิเตสุ ทฺวิโยชนสตุพฺเพเธสุ ยถากฺกมํ สานุอญฺชนรชตสุวณฺณสตฺตรตนมเยสุคนฺธมาทนกาฬเกลาสสุทสฺสนจิตฺตกูฏเภเทสุ ปญฺจสุ หิมวโต มหาสิขเรสุ ปจฺฉิโม จิตฺตกูฏปพฺพโต นาม. สีหปปาตาทีสุ สตฺตสุ มหาสเรสุ.

于此，为示不喜乐之喻，故说“譬如”等。环绕阿耨达池(Anotattadaha)有五座雪山(Himavā)的大山峰，高达二百由旬，依次由蓝宝石、眼药石、银、金、七宝所成，分别为香醉山(Gandhamādana)、黑山(Kāḷa)、凯拉萨(Kelāsa)、善见山(Sudassana)与丽峰(Cittakūṭa)。其中，最后者名为丽峰。于狮子堕处等七大湖中。

สุวณฺณปญฺชเรติ [Pg.452] สุวณฺณมเย สีหปญฺชเร. ปกฺขิตฺโตติ นิรุทฺโธ. ติวิเธ สุคติภเวติ กามสุคติอาทิเก ติวิเธ สมฺปตฺติภเว.

“金笼”（suvaṇṇapañjare）是指黄金制成的狮子笼。“投置”（pakkhitto）是被囚禁。“三善趣”（tividhe sugatibhave）是指欲界善趣等三种福善趣。

หตฺถปาทวาลวตฺถิโกเสหิ ภูมิผุสเนหิ สตฺตหิ ปติฏฺฐิโตติ สตฺตปติฏฺโฐ. นครมชฺเฌ นาภิรมติ ทฺวารปญฺชรนาฬนาทิอวพาธนภเยน. ทิฏฺเฐติ อธิมุตฺติปุพฺพเกน อนฺวยทสฺสเนน ทิฏฺเฐ. เตนาห ‘‘ตนฺนินฺนตปฺโปณตปฺปพฺภารมานโส’’ติ.

“以手、足、尾、阴囊等七处触地而住立”，故名七支住立。不乐于城中，是因害怕被门、笼、钟声等惊醒。“见”，是指以胜解为前导的随观之见。因此说：“其心向于彼、倾于彼、趣于彼”。

นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ นิฏฺฐิตํ.

厌离随观智终。

๗๕๕. ตํ ปเนตนฺติ นิพฺพิทาญาณมาห. ญาณทฺวเยนาติ ภยตุปฏฺฐานาทีนวานุปสฺสนาญาณทฺวเยน. ยสฺมา ภยโต ทิสฺสมานา เอว สงฺขารา มหาทีนวา, นิพฺพินฺทิตพฺพา จ หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เอกมฺปิ ตํ ญาณํ ตถาภาวนาพลปฺปตฺติยา อวตฺถาวิเสสยุตฺตํ ติวิธกิจฺจสามตฺถิยวนฺตํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺถโต เอก’’นฺติ. เตนาห ‘‘สพฺพสงฺขาเร’’ติอาทิ.

755. 以“Taṃ panetaṃ”一句，说明厌离智。所谓‘二智’，是指怖畏现起智与过患随观智这二智。因为诸行被视为可怖畏，又呈现为大过患，应予厌离而现起，所以即使是这一智，因修习力成就，与特定阶段相应，也具备完成三事的能力，因此说‘义为一’。所以（经中）说‘于一切行’等。

ตยิทํ ตาสํ อนุปสฺสนานํ มตฺถกปฺปตฺติวเสน วุตฺตํ, อาทิมฺหิ ปน ภินฺนสภาวา เอว ปวตฺตนฺติ. อุปฺปาเทสีติ ปาตฺวากาสิ, วิภาเวสีติ อตฺโถ.

此是就彼等随观达到顶峰而言，但在开始时，它们是作为自性各异者而转起的。“Uppādesi”（令生起）的意思是“pātvākāsi”（使其显现）、“vibhāvesi”（使其明了）。

มุญฺจิตุกมฺยตาญาณกถาวณฺณนา

欲解脱智论释义

๗๕๖. น สชฺชติ พหฺวาทีนวตาย ทิฏฺฐตฺตา. มุญฺจิตุกามํ นิสฺสริตุกามํ โหติ อนาทิกาลิกสฺส ขนฺธสฺส ปริญฺญายมานตฺตา. มุญฺจิตุกามตา ตโต อตฺตานํ นิพฺเพเธตุกามตา นิสฺสริตุกามตา อปคนฺตุกามตา. ปญฺชรปกฺขิตฺโตติ ปญฺชเรน สโมรุทฺโธ. เอวมาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อาทิตฺตองฺคารอุปสฏฺฐเทสพฺยาฬสาปทากุลวนคหนาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

756. 因见到诸多过患而不执著。因为彻知无始以来的诸蕴，所以想要解脱、想要出离。欲解脱（muñcitukāmatā），即是欲从中摆脱自我；欲出离（nissaritukāmatā），即是欲远离。“笼中投置”（pañjarapakkhitto）是指被笼子紧紧囚禁。“如是等”（evamādi）中的“等”字，应知包含燃火之屋、被困厄的地区、遍布恶兽猛兽的密林等。

มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ นิฏฺฐิตํ.

欲解脱智终。

ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณกถาวณฺณนา

审察随观智论释义

๗๕๗. ‘‘สพฺพภว [Pg.453] …เป… มุญฺจิตุกาโม’’ติ วตฺวา ปุน สพฺพสฺมา สงฺขารคตาติ สพฺพคฺคหณํ สาติสยมุตฺติทสฺสนตฺถํ อธิกวจนํ อญฺญมตฺถํ โพเธตีติ. ยญฺหิ สงฺขาเรหิ อนนุพนฺธสฺส มุญฺจนํ, ตํ สาติสยํ มุญฺจนํ. ตํ ปน วุจฺจมานาย ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุน เต เอวํ สงฺขาเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สงฺขารปริคฺคณฺหนํ ปุพฺเพปิ กตนฺติ ปุนคฺคหณํ. ภวาทิคตสฺส สงฺขารสฺส อปริตุลิตสฺส อภาวโต ‘‘เต’’ติ วุตฺตํ. อนุปสฺสนาการสฺส อปุพฺพสฺสปิ อตฺถิตาย ‘‘เอว’’นฺติ วุตฺตํ. อิทานิ วุจฺจมานากาเรนาติ หิ อตฺโถ. สงฺขารานํ ปริคฺคณฺหนํ นาม ปริปุณฺณลกฺขณวเสเนว โหตีติ ‘‘ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

757. 说“一切有……乃至……欲解脱”后，又说“从一切行”，此中采用“一切”一词，是为了显示有超胜的解脱，（如古注所言：）“增语能令了知其他义”。确实，对于不为诸行所追随的解脱，那是超胜的解脱。而那（超胜的解脱）是通过即将要说的审察随观(paṭisaṅkhānupassanā)而有的，为了显示它，而说了“再者，彼等诸行如是……”等。因为之前也已做过安立三相(tilakkhaṇa)而辨知诸行，所以再次提及。因为不存在未被称量的、已落入有(bhava)等的行，所以说了“彼等”(te)。或者因为有前所未有的随观方式，所以说了“如是”(evaṃ)。确实，其义即是“以现在将要说的方式”。所谓辨知诸行，仅通过圆满诸相之力而有，因此说了“安立三相”。

อนจฺจนฺติกโตติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ปฐเมน อาทิ-สทฺเทน ‘‘อาทิอนฺตวนฺตโต นิจฺจปฏิกฺเขปโต’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

关于“非究竟故”等句，应说之义已于下方说过。以第一个“等”(ādi)词，总括了“有始有终故”、“否定常恒故”等（原因）。

ทุติเยน ‘‘อุทยพฺพยปฏิปีฬนโต สุขปฏิกฺเขปโต’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

以第二个“等”(ādi)词，总括了“因生灭逼迫故”、“否定乐故”等（原因）。

อชญฺญโตติ อมนุญฺญโต, อโสภนโต วา. เชคุจฺฉโตติ ‘‘ธี’’ติ ชิคุจฺฉิตพฺพโต. ปฏิกฺกูลโตติ อภิรุจิยา ปฏิโลมเนน ปฏิกฺกูลภาวโต. น มณฺฑเนน หตา อมณฺฑนหตา, อมณฺฑเนน สกฺกา เอเตสํ สุภภาวํ หนฺตุนฺติ อตฺโถ. อมณฺฑเนน วา เตสํ อสุภตา ปากฏา โหตีติ อมณฺฑนหตา. มณฺฑเนน วา น หนฺตพฺพสภาวา ‘‘อสูริยปสฺสา’’ติ วิย อมณฺฑนหตา. ตโต อมณฺฑนหตภาวโตติ รูปสงฺขาเร สนฺธาย วทติ. วิรูปโตติ อสุนฺทรโต. ปฏิฆสํโยชนวตฺถุตาย ปสฺสนฺเต อตฺตนิ พนฺธตีติ พีภจฺฉํ อติวิย วิรูปํ. ยํ ทิฏฺฐมตฺตเมว โทมนสฺสุปฺปตฺตินิมิตฺตํ โหติ. อชญฺญชิคุจฺฉนียตา หิ คูถํ วิย ปริจฺจชิตพฺพํ วา พีภจฺฉํ. อิธ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อสุจิโต อมนาปโต’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

因不可喜故(Ajaññato)，即因不悦意故，或因不美观故。因可厌恶故(Jegucchato)，即因其应被呵斥为“呸”而厌恶故。因可厌逆故(Paṭikkūlato)，即因其违逆喜好而有可厌逆之性故。不为装饰所坏(amaṇḍanahatā)，其义为：以不装饰即能破坏其美好之性；或以不装饰，其不净即显现；或如“不见阳光者”(asūriyapassā)，其性非为装饰所能坏。因此，就“不为装饰所坏”之性而言，这是针对色行而说。因丑陋故(Virūpato)，即因不美故。因其为嗔恚结之所缘事，故于见者自身中生起系缚，是为可憎(bībhacchaṃ)，其极度丑陋，仅一见即成生起忧恼之因。或因其不可喜、可厌恶，故如粪便般应被舍弃者，是为可憎。此处，以“等”字，当知摄集“因不净故”、“因不悦意故”等义。

จตุตฺเถน อาทิ-สทฺเทน ‘‘อปริณายกโต อตฺตปฏิกฺเขปโต’’ติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

以第四个“等”字，当知摄集“因无主导故”、“因排斥我故”等义。

๗๕๘. อยนฺติ [Pg.454] โยคาวจโร. มุญฺจนสฺสาติ ปุน อนนุพนฺธนตฺถํ สุมุตฺตมุญฺจนสฺส. อุปายสมฺปาทนตฺถนฺติ อนิจฺจาทิวเสน สุฏฺฐุ ปริคฺคณฺหนํ ปริมทฺทนา อุปาโย, ตสฺส สาธนตฺถํ.

758. 行者(Ayanti)，即瑜伽行者。为解脱故(Muñcanassa)，是为不再随缚而善解脱。为成就方便故(Upāyasampādanatthaṃ)，即为成就彼方便故；此方便即是以无常等方式善巧把握与磨练。

มจฺฉคหณตฺถํ อุทเก ตตฺถ ตตฺถ ขิปนฺติ เอตนฺติ ขิปฺปํ, มจฺฉานํ คหณกูฏปํ. โอฑฺฑาเปสีติ โอสาเรสิ, ขิปีติ อตฺโถ. สปฺปนฺติ กณฺหสปฺปํ. คหเณติ ยถาคหิตํ สปฺปํ อฉฑฺเฑตฺวา คหเณ. หตฺถํ นิพฺเพเฐตฺวาติ สปฺเปน อตฺตโน โภเคน เวฐิตํ หตฺถปเทสํ นิพฺเพเฐตฺวา โมเจตฺวา. อาวิชฺฌิตฺวา อาเวฐิกปฺปหาปเนน ภเมตฺวา. นิสฺสชฺชิตฺวาติ ฉฑฺเฑตฺวา.

为捕鱼而在水中到处投掷者，是为笱(khippaṃ)，即捕鱼之陷阱。置(Oḍḍāpesi)，义即放下(osāresi)、投掷(khipi)。蛇(Sappanti)，指黑蛇。于捕捉时(Gahaṇe)，即于捕捉中，不放开已捉住的蛇。解开手(Hatthaṃ nibbeṭhetvā)，即解开并松脱被蛇以其身体缠绕的手部。旋转(Āvijjhitvā)，即令其旋转以解开缠绕。舍弃(Nissajjitvā)，即抛弃。

ตตฺถาติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. ตตฺถ อาทิโตวาติ วิญฺญุตํ ปตฺตกาเล. ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวาติ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สมูหาทิฆนคฺคหณํ ภินฺทิตฺวา. สุมุตฺตนฺติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. สงฺขารานํ นิจฺจาทิอากาเรน อุปฏฺฐาตุํ อสมตฺถตา อนิจฺจสญฺญาทิเภทาย วิปสฺสนาย สาติสยํ พลวภาวปฺปตฺติยา, สา จ สงฺขารานํ อนิจฺจาทิอาการสฺส สุฏฺฐุตรํ สลฺลกฺขเณนาติ อาห ‘‘ติลกฺขณาโรปเนน…เป… ปาเปตฺวา’’ติ. ยถา หิ นิพฺพุทฺธกรเณ พลวตเรน ปฏิมลฺเลน ตตฺถ ตตฺถ มุฏฺฐิปฺปหาราทินา วิมถิโต อิตโร เตน ยุชฺฌิตุํ อสมตฺถตํ ปาปิโต โหติ. น เกวลํ อสมตฺถตํ ปาปิโตว โหติ, อถ โข มรณมตฺตํ ทุกฺขํ วา มรณํ วา ปาปุณาติ, เอวเมเตปิ สงฺขารา เอวํ ทุพฺพลภาวํ ปาปิตา อุปริญาณานุภาเวน นิพฺพิเสวนตํ, สพฺพโส ภงฺคญฺจ ปาปุณนฺตีติ.

此处“等”字是为了连接比喻。此处“从最初”是指在能够辨别的时机。“做了坚固的分离”，是指把握业处，打破对聚合等的坚固执着。“Sumuttanti”是状语性中性词的解释，如同“日月不均匀地运行”等（《增支部》4.70）所示。诸行不能以常等行相现起，是由于以无常想等为区别的观（vipassanā）格外地达到强有力之故；而那（强有力）又是由于对诸行的无常等行相作了更善的观照，所以说“以三相的施设……乃至……使达到”。诚然，譬如在拳击中，另一位拳击手被更强壮的对手以拳击等方式在各处击打而受挫，被他弄得无力对抗。他不仅被弄得无力对抗，而且还遭受了致命的痛苦或死亡。同样，这些行也是这样被削弱，由于上层诸智的力量，它们达到不被执取的状态，并最终完全坏灭。

๗๕๙. เอตฺตาวตาติ เอวํ ‘‘อนจฺจนฺติกโต’’ติอาทินา ปโรจตฺตาลีสาย อากาเรหิ สงฺขารานํ อนิจฺจาทิภาวสลฺลกฺขณวสปฺปวตฺเตน ปฏิสงฺขาเนน.

759. “至此”是指：如是，以“非究竟”等四十多种行相，通过依观照诸行无常等状态之力而转起的审察（paṭisaṅkhāna）。

อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ภยตุปฏฺฐานกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๕๐) วุตฺตนยเมว.

关于“作意为无常”等句，其应说之义，即是《清净道论》（Visuddhimagga）的〈怖畏现起论〉（visuddhi. 2.750）中所说之理。

อยํ ปน วิเสโส – ‘‘ปฏิสงฺขา’’ติ ปทสฺส ‘‘ชานิตฺวา’’ติ อตฺถํ วตฺวา ปฏิสงฺขานุปฺปชฺชนกิริยานํ สมานขณตฺตา อสติปิ ปุพฺพาปรกาลตฺเต สทฺทโวหารมตฺเตน เอวํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กาม’’นฺติอาทิมาห. เตน ‘‘กุสลํ [Pg.455] ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓), นิหนฺตฺวา ติมิรํ สพฺพํ, อุคฺคโตยํ ทิวากโร’’ติ จ เอวมาทีสุ วิย สมานกาลวเสนายํ สทฺทปโยโคติ. ตถา มนญฺจ ธมฺเม จ ปฐมํ ปฏิจฺจ ปจฺฉา น มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติ, เอวมิธาปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอทิโส สทฺทปโยโค เยภุยฺเยน โลเก ปุพฺพกาลวเสเนว ทิสฺสตีติ ปุพฺพกาลวเสเนว อิธาปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกตฺตนเยน วา…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ อาห. ตสฺสตฺโถ – อปราปรํ อุปฺปนฺเนสุ ญาเณสุ ปุริมสฺส วเสน ปฏิสงฺขานกิริยา, ตทญฺญสฺส วเสน อุปฺปชฺชนกิริยา จ โยเชตพฺพา, น จ ตานิ เภทโต อเปกฺขิตพฺพานิ เอกสนฺตานปติตตาย เอกตฺตนยวเสน คหิตตฺตาติ. อิตรสฺมึ ปททฺวเยติ ‘‘ปวตฺตํ ปฏิสงฺขา, นิมิตฺตญฺจ ปวตฺตญฺจ ปฏิสงฺขา’’ติ อิมสฺมึ ปททฺวเย.

此复，此为差别：说了“审察”(paṭisaṅkhā)一词的含义是“了知”(jānitvā)后，由于审察作用与生起作用是同一刹那，即使没有前时后时，也仅以语词的言说而如是说。为显示此义，而说“kāma”等。因此，如“善法缘善法，以因缘而生起”（发趣论 1.1.53），及“此日轮摧破一切暗，已升起”等中，此语词的运用是依同时性。如是，并非先缘意与法，而后意识生起；为显示于此亦复如是，故说“缘意”等。此类语词的运用，在世间大多见于依前时性，为显示于此亦依前时性，故说“或以一理……应知”。其义为：于展转生起的诸智中，依前（智）而有审察作用，依其他（后智）而有生起作用，应如是结合。且不应分别看待彼等（诸智），因其落于同一相续，故以一理而取。于另一双句中，即“审察已行”(pavattaṃ paṭisaṅkhā)、“审察相与已行”(nimittañca pavattañca paṭisaṅkhā)此双句中。

ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ นิฏฺฐิตํ.

审察随观智终。

สงฺขารุเปกฺขาญาณกถาวณฺณนา

行舍智论释义

๗๖๐. สงฺขารานํ อนิจฺจทุกฺขาการาทิปริคฺคณฺหนวเสน ปวตฺตมฺปิ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ วิเสสโต อนตฺตาการปริคฺคณฺหนปธานนฺติ วุตฺตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา สุญฺญาติ ปริคฺคเหตฺวา’’ติอาทิ. ตสฺมิญฺหิ สติ สจฺจสมฺปฏิเวโธ อิชฺฌติ, น อสติ. ตทภาวโต หิ อนิจฺจทุกฺขลกฺขณปญฺญาปกมฺปิ สรภงฺคสตฺถาราทีนํ สาสนํ อนิยฺยานิกเมว ชาตํ. อถ วา เตสํ นิจฺจสาราทีหิ ริตฺตกํ สนฺธาย ‘‘สพฺเพ สงฺขารา สุญฺญาติ ปริคฺคเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ยญฺหิ ยโต ริตฺตกํ, ตํ เตน สุญฺญนฺติ. สงฺขารานํ อตฺตสุญฺญตาย ทุวิญฺเญยฺยภาวโต อเนกวารํ ปฏิวิทฺธายปิ สุญฺญตานุปสฺสนาย ทฬฺหีภาวาปาทนตฺถํ ‘‘ปุน สุญฺญมิท’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยทคฺเคน สงฺขารา อนตฺตตา, ตทคฺเคน อนตฺตนิยา. สติ หิ อตฺตนิ อตฺตนิเยน ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘สุญฺญมิทํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ. ทฺวิโกฏิกนฺติ ทฺวิอํสิกํ, อตฺตานํ เนว ทิสฺวา ญาณจกฺขุนา ปจฺจกฺขโต, อนุมานโต จ ตสฺส อนุปลพฺภนียโตติ อธิปฺปาโย. ปรํ อญฺญํ สตฺตํ, สงฺขารํ วา ปริกฺขารภาเว อตฺตโน สุขทุกฺขสาธนภาเว ฐิตํ น ทิสฺวาติ โยชนา. ปุน ปริคฺคณฺหาตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุญฺญตานุปสฺสนาธิกาเร.

760. 即使是依无常、苦等行相而生起的省察随观智，也特别以无我行相的遍取为主，所以说“遍取‘诸行皆空’”等。因为有此（遍取），才能成就真理的彻证；若无此，则不能成就。实因此（无我行相遍取）之不存在，即使是萨拉邦咖(Sarabhaṅga)等导师开示无常、苦相的教法，也变成了不能导向出离的。又或者，针对诸行空于常、实等精髓，而说“遍取‘诸行皆空’”。因为任何法于任何方面是空的，即说它于那方面是空的。由于诸行的我空性难以了知，即使已多次彻证空随观，为了使其坚固，所以开始说“此复为空”等。在此，就诸行是无我而言，它们也是无我所的。因为若有我，则应有我所，所以说“此空无我或无我所”。“二边”(Dvikoṭika)即是二部分，其意为：以智眼既不能直接见到我，也不能通过推论见到，因为我不可得。其结构应为：不见有另一有情或行，处于资具的状态，或作为自身苦乐工具的状态。“再次遍取”是（与前文的）关联。“于此”(Ettha)即是在此空随观的章节中。

กฺวจีติ [Pg.456] กตฺถจิ ฐาเน, กาเล, ธมฺเม วา. อถ วา กฺวจีติ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา วา. อตฺตโน อตฺตานนฺติ สกตฺตานํ. ‘‘อยํ โข ภวํ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา…เป… เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๔๒) ปเรหิ ปริกปฺปิตํ อตฺตานญฺจ กสฺสจิ กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสฺสจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสฺสาติ ‘‘ปรชาติ, ปโร ปุริโส’’ติ จ เอวํ คหิตสฺส. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺโท อฏฺฐาเน ปยุตฺโตติ อาห ‘‘มม-สทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา’’ติ. ปรสฺส จาติ อตฺตโต อญฺญสฺส. ‘‘ปโร ปุริโส’’ติ เอวํภูโต อตฺโถ มมตฺถาย ฐิโต, ตสฺส วเสน มยฺหํ สพฺพํ สิชฺฌตีติ เอวํ เอกจฺจทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตวเสน ปรํ อตฺตานํ ตญฺจ อตฺตโน กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ กฺวจนี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ นาหํ กฺวจนีติ สกอตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. น กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ สกอตฺตโน เอว กสฺสจิ อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. น จ มมาติ เอตํ ทฺวยํ ยถาสงฺขฺยํ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อตฺถีติ ปจฺเจกํ. น จ กฺวจนิ ปรสฺส อตฺตา อตฺถีติ ปรสฺส อตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. ตสฺส ปรสฺส อตฺตโน มม กิญฺจนตา น จตฺถีติ ปรสฺส อตฺตโน อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. เอวํ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธา จ ขนฺธานํ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตา สุทฺธสงฺขารปุญฺชตา จตุโกฏิกสุญฺญตาปริคฺคณฺหเนน ทิฏฺฐา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวมย’’นฺติอาทิ.

“Kvacī”（在某处）是指在某个地方、时间或法中。或者，“kvacī”是指内在或外在。“Attano attānaṃ”（自己的我）是指自身的我。为显示[圣者]不见外道所构想的“我”——如“尊者梵天，大梵天……最胜者、创造者、自在者、已生与当生者之父”（《长部》1.42）等——亦不见其为任何人的所有物（kiñcanabhūta），故说“kassacī”（任何人的）等。于此，“parassa”（他人的）是指所执取的“其他有情”或“他人”。而在“na ca mama kvacani”（我亦无有任何所属）中，“mama”（我所）一词使用不当，故说“暂且搁置‘mama’一词”。“Parassa ca”（以及他人的）是指自身之外的他者。为显示[圣者]不见依某些邪见者所构想的“他我”（paraṃ attānaṃ）——即认为“有‘他人’为我而住，依其力量，我的一切得以成就”——亦不见其为自己的所有物，故说“na ca kvacanī”（亦非在任何处）等。于此，“nāhaṃ kvacanī”（我非任何处有）是说见到自身我的不存在。“Na kassaci kiñcanatasmi”（我不为任何人所有）是说见到自身我非任何人的所有物（anattaniyata）。而“na ca mama”（亦非我所），此二者应依序关联，‘atthi’（有）一词应分别相连。由“na ca kvacani parassa attā atthi”（他人的我在任何地方亦不存在）是说见到他人之我的不存在。由“tassa parassa attano mama kiñcanatā na ca atthi”（他人的我亦非我所有）是说见到他人之我非我所有物。如是，通过把握四句空性，得见内在与外在诸蕴的“我与我所”空，即（诸蕴）纯是诸行之蕴集。因此说“evamayaṃ”（如是此）等。

๗๖๑. ‘‘ฉหากาเรหี’’ติอาทินา นิทฺเทสาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อาคเต ปกาเร สุญฺญตานุปสฺสนาย ปริพฺรูหนํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺถ ฉหากาเรหีติ ฉหิ คหณากาเรหิ, คเหตพฺพากาเรหิ วา. นิจฺเจนาติ ‘‘นิจฺโจ’’ติ ปริกปฺปิเตน อตฺตนา วา อญฺเญน วา เกนจิ. นิจฺเจนาติ วา นิจฺจภาเวน. ธุวาทโย ‘‘นิจฺโจ’’ติ คหิตสฺเสว คเหตพฺพาการา. ตพฺพิภาเคน หิ อิมสฺส ฉกฺกตา. ตตฺถ นิจฺจตา นาม กูฏฏฺฐตา. ธุวภาโว ถิรตา. สทา ภาวิตา สสฺสตตา. นิพฺพิการตา อวิปริณามธมฺมตา. ยาว ชรามรณาติ เปยฺยาลํ อกตฺวา ปริโยสานปทเมว ทสฺเสติ.

761. 通过“以六种方式”等句，概括并开示了在《解释》(niddesa)等[论典]中，于各处出现的、用以培育空随观的诸种方式。其中，“以六种方式”是指六种执取的方式，或应被执取的方式。“以常”（niccena），是指被自己或某个他人所构想的“常”；或“以常”，即以常性。“恒”（dhuva）等，即是对被执取为“常”者本身的应被执取的方式。正是通过此种划分，此法成为六法。其中，所谓常性（niccatā），即如山峰般屹立的状态（kūṭaṭṭhatā）；恒性（dhuvabhāvo），即稳固性（thiratā）；恒时存在（sadābhāvitā），即永恒性（sassatatā）；无变易性（nibbikāratā），即不坏变法性（avipariṇāmadhammatā）。“乃至老死”（yāva jarāmaraṇā）一句，是未作省略（peyyāla），而仅开示其最终之词。

๗๖๒. น สารนฺติ อสารํ, นตฺถิ เอตสฺส สารนฺติ นิสฺสารํ. สารโต อปคตํ, สารํ วา ตโต อปคตนฺติ สาราปคตํ. เกจิ ปเนตฺถ [Pg.457] ‘‘นิจฺจสารสาเรน วา สุขสารสาเรน วา อตฺตสารสาเรน วา’’ติ ปาฬีติ อธิปฺปาเยน ‘‘อสารํ นิสฺสารํ สาราปคต’’นฺติ ปทตฺตยํ เอโก สุญฺญตาปริคฺคหากาโร, อญฺญถา สตฺเตว อาการา สิยุํ, น อฏฺฐาติ วทนฺติ. อปเร ปน ‘‘สุภสารสาเรนาติปิ ปาฬิยํ อตฺถีติ ‘อสารํ นิสฺสารํ สาราปคต’นฺติ อิทํ ปทตฺตยํ ‘นิจฺจสารสาเรนา’ติอาทีสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพ’’นฺติ วทนฺติ. เสตวจฺโฉติ เสตวรุณโก. ‘‘มินรุกฺโข’’ติปิ วทนฺติ. ปาฬิภทฺทโกติ กึสุโก.

762. “非实质”（na sāraṃ），故为“无实质”（asāraṃ）；“此无实质”（natthi etassa sāraṃ），故为“离实质”（nissāraṃ）；“从实质离”（sārato apagataṃ），或“实质已从彼离”（sāraṃ vā tato apagataṃ），故为“实质已离”（sārāpagataṃ）。于此，一些人说：依据“以常实质（niccasārasārena）、以乐实质（sukhasārasārena）或以我实质（attasārasārena）”的巴利圣典之意趣，“无实质、离实质、实质已离”这三词是一项空性执取的方式；否则，方式就只有七种，而非八种。然而，另一些人说：“以净实质（subhasārasārenā）”亦存于巴利圣典中，因此“无实质、离实质、实质已离”这三词，应分别与“以常实质”等句相对应。“Setavaccho”即白瓦儒那树（setavaruṇako）。亦有人说其为“弥那树”（minarukkho）。“Pāḷibhaddako”即甄叔迦树（kiṃsuko）。

๗๖๓. นิจฺจสาราทีนํ อภาวโต ริตฺตโต ปสฺสติ. ปริตฺตโต, ลามกตฺตา วา ตุจฺฉโต. อตฺตสาราภาเวน สุญฺญโต. สยํ อนตฺตตาย อนตฺตโต. อิสฺสริยสฺส อภาวโต, เกนจิ อิสฺสริยํ กาเรตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย จ อนิสฺสริยโต. เผณปิณฺเฑน ภาชนาทึ กาตุกามสฺส วิย รูปสฺส นิจฺจตาทึ กาตุกามสฺส ตํ น สิชฺฌติ, สกอิจฺฉาวเสน วา กาจิ กิริยา นตฺถีติ อกามการิยโต. ‘‘เอวํ รูปํ โหตุ, มา เอว’’นฺติ อลพฺภนียโต. สยํ อญฺญสฺส วเส น วตฺตติ, นาปิ อญฺญํ อตฺตโน วเส วตฺเตตีติ อวสวตฺตกโต. ยสฺมึ สนฺตาเน สยํ ตสฺส ปโร วิย อวิเธยฺยตาย ปรโต. การกาทิ วิย การเณหิ, ผเลน จ วิวิตฺตโต. น หิ การเณน ผลํ, ผเลน วา การณํ สคพฺภํ ติฏฺฐติ. เอส นโย เวทนาทีสุปิ.

763. 因无常等实质，故见其为空无。因其微小或卑劣，故见其为空虚。因无我之实质，故见其为空。因其自性即无我，故见其为无我。因无主宰权，且无人能令其自在，故见其为无自在。犹如想用泡沫团造器皿者不能成事，想令色法常住等者亦不能成事；或因无任何事能随己意而行，故见其为不如意。因“愿色如此，莫令如彼”不可得。因其自身不随他意而转，亦不能令他者随己意而转，故见其为不自在。于其所在的相续中，自身犹如他者一般不可支配，故见其为他者。由于与因、果分离，犹如无作者等。诚然，因中不含藏果，果中亦不含藏因。此理亦适用于受等。

๗๖๔. รูปํ น สตฺโตติอาทีสุ โย โลกโวหาเรน สตฺโต, รูปํ โส น โหตีติ อยมตฺโถ อิธ นาธิปฺเปโต ตสฺสาวุตฺตสิทฺธตฺตา. น หิ โลโก รูปมตฺตํ ‘‘สตฺโต’’ติ โวหรติ, พาหิรกปริกปฺปิโต ปน อตฺตา ‘‘สตฺโต’’ติ อธิปฺเปโต. โส หิ เตหิ รูปาทีสุ สตฺตวิสตฺตตาย ปเรสํ สญฺชาปนฏฺเฐน ‘‘สตฺโต’’ติ วุจฺจติ, รูปํ โส น โหตีติ อตฺโถ. สุญฺญตาปริคฺคณฺหนญฺเหตนฺติ. เอส นโย น ชีโวติอาทีสุปิ. ตตฺถ ชีวนฏฺเฐน ชีโว. นรนฏฺเฐน เนตุภาเวน นโร. ‘‘อหมสฺมี’’ติ มานุปฺปตฺติฏฺฐานตาย มาโน เอตฺถ วาติ ปวตฺตตีติ มานโว. ถิยติ เอตฺถ คพฺโภติ อิตฺถี. ปธานภาเวน ปุริ เสตีติ ปุริโส[Pg.458]. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา. ปจฺจตฺตํ ตสฺส ตสฺส อหํการวตฺถุตาย ‘‘อห’’นฺติ จ ทิฏฺฐิคติเกหิ อตฺตา วุจฺจติ, รูปํ ปน ตาทิสํ น โหตีติ สุญฺญตาปริคฺคณฺหนวิธึ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ น สตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺมา อฏฺฐหิปิ ปเทหิ รูปสฺส อตฺตสุญฺญตาว ทสฺสิตา. อิตเรหิ จตูหิ ตสฺส กิญฺจนตาภาโว. ตตฺถ น มมาติ มยฺหํ อตฺตโน สนฺตกํ น โหติ, ตถา อญฺญสฺส อตฺตโน สนฺตกํ น โหติ, กสฺสจิปิ อตฺตโน สนฺตกํ น โหติ อตฺตโนเยว อภาวโต. ‘‘น อตฺตนิย’’นฺติ ปเทน ปกาสิโต เอวตฺโถ ปริยายนฺตเรหิ ตีหิปิ ปเทหิ ปกาสิโต. เอส นโย เวทนาทีสุปิ.

764. 在“色非有情”等句中，“依世俗言说而有的有情，色不是那个有情”——此义在此处不是所意欲的，因为它不说也成立。世间本就不会把仅仅是色称为“有情”，而是意指外道所构想的“我”为“有情”。因为那个（我）被他们（外道）称为“有情”，是由于在色等法上执着、缠缚的缘故，以及能令他人（于己）执着、缠缚的缘故。其义是：色不是那样的（我）。此即是把握空性。此理亦适用于“非命者”等句。其中，因活命之义，故为“命者”(jīvo)。因引导之义，即有引导者之性，故为“人”(naro)。因为是“我是”这种慢生起之处，慢在此处转起，故为“人”(mānavo)。胎儿在此处存续，故为“女”(itthī)。因其为首，在前方住卧，故为“士夫”(puriso)。我慢被置于此处，故为“我”(attā)。因为对各个（个体）而言，是“我”这一见行的事，所以有邪见者称之为“我”(ahaṃ)与“我”(attā)。然而色并非如此，为了开示把握空性的方法，而说“色非有情”等。因此，由这八个词，只开示了色的我空性。由其余四个词，则开示了它的无所有。其中，“非我所有”(na mama)意为：不是我的、我自己的所有物；同样，不是他人的、自己的所有物；不是任何人的、自己的所有物，因为“我”本不存在。由“非我所”(na attaniya)一词所阐明的意义，也同样由其余三个词以不同说法阐明。此理亦适用于受等。

๗๖๕. เหฏฺฐา กลาปสมฺมสนสฺส ทฬฺหภาวาย วุตฺตสมฺมสนนยาปิ สุญฺญตานุปสฺสนาย ทฬฺหภาวาย สํวตฺตนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีรณปริญฺญาวเสนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภยสฺส อหึสเนน อสรณโต. ‘‘สรณ’’นฺติ คเหตุํ อยุตฺตตาย อสรณีภูตโต. ‘‘อนสฺสาทโต’’ติ อิทํ ปาฬิยํ นตฺถิ. สติ จ เตจตฺตาลีส อาการา สิยุํ. รูปปฺปวตฺติยํ สพฺพาทีนวูปลทฺธิยา อาทีนวโต. ‘‘สมุทยโต อตฺถงฺคมโต’’ติ อิทํ ทฺวยํ ยถา อนิจฺจโต ทสฺสนํ ปนาฬิกาย, นิจฺจสารวิรหทีปเนน วา สุญฺญตาวิภาวนํ โหติ, เอวํ สุญฺญตาวิภาวนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา ‘‘ยํ โข รูปํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ รูปสฺส อสฺสาโท’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๖) ทสฺสนํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาวิภาวเนน สุญฺญตาวิภาวนํ. ‘‘ยํ รูปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ รูปสฺส อาทีนโว’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๖) จ ทสฺสนํ นิจฺจตาทิสุญฺญตาภาวนโต. ตถา ‘‘โย รูเป ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณ’’นฺติ เอวํ สมุทยาทิทสฺสนานํ, อิตเรสญฺจ ยถารหํ สุญฺญตานุปสฺสนานุพฺรูหนตา ทฏฺฐพฺพา. ยํ ปน อาทีนวโต ทสฺสนํ, ปุพฺเพ วตฺวาปิ ปุน วจนํ อสฺสาทปฏิกฺเขปโต ทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. เวทนาทีสุปิ ทฺวาจตฺตาลีส อาการา เนตพฺพาติ อาห ‘‘เวทนํ…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจโต…เป… นิสฺสรณโต ปสฺสตี’’ติ.

765. 为显示在下文为使色聚审察坚固，以及已说的审察方法也为使空随观坚固而发生，故说“以决择遍知”等。于此，由于不除遣怖畏，故为“无归依处”；由于不适合执取为归依处，故成为无归依处。“无味”此词在圣典中没有，若有，则应有四十三种行相。在色的转起中，由于了达一切过患，故为“过患”。“从集起到灭”这两者，是为阐明空性而说，如同以无常而观，或通过显示无常恒之实义而阐明空性。同样，“缘色而生的乐、喜，此为色的味”（《相应部》3.26）之观，是通过阐明因与缘生法而阐明空性。而“色是无常、苦、变易法，此为色的过患”（《相应部》3.26）之观，是由于阐明了空于常等之理。同样，“于色调伏欲贪、断除欲贪，此为色的出离”——如是，对于集起等的观照，以及其余的，应知其为随宜增长空随观。再者，关于以过患而观，先前虽已说，但再次宣说，应知是针对从舍离味的角度而观而说的。其余的与下文所说的方法相同。在受等中，也应引申出四十二种行相，故说“于受……乃至……识，观为无常……乃至……出离”。

วุตฺตมฺปิ จ นิทฺเทเส เอตํ สุญฺญตาปริคฺคณฺหนกถาสนฺทสฺสนํ ‘‘อสุกาย ปาฬิยา อยํ นิทฺเทโส’’ติ ทสฺสนตฺถํ, ตสฺส ผลสนฺทสฺสนตฺถญฺจ.

于《解释》(Niddesa)中亦曾说此显示把握空性之论述，是为了显示“此为某某圣典之解释”，并显示其果报。

๗๖๖. เอวํ [Pg.459] ตีรณปริญฺญาวเสน ปจฺเจกํ ขนฺเธสุ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหิ สุญฺญตํ ปริคฺคเหตฺวาปิ ติวิธานุปสฺสนาวเสเนว ภาวนํ อนุยุญฺชนฺตสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณุปฺปตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ สุญฺญโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปริคฺคณฺหนฺโตติ สมฺมสนฺโต. ภยญฺจ นนฺทิญฺจ วิปฺปหายาติ อชฺฌุเปกฺขกตาย สงฺขารานํ วิปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกภยญฺเจว เตสํ สมฺปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกปีติญฺจ ปชหิตฺวา. อถ วา ภยตุปฏฺฐานวเสน อุปฺปชฺชนกญาณภยญฺจ สมฺมสนวเสน อุปฺปชฺชนกปีติสงฺขาตํ นนฺทิญฺจ ปหาย. น หิ สพฺพโส สุญฺญตาย ทิฏฺฐาย ภยนนฺทีนํ อวสโร อตฺถิ, อถ โข อุเปกฺขาว สณฺฐาติ. เตนาห ‘‘สงฺขาเรสุ อุทาสีโน โหตี’’ติ. ตตฺถ เยน มิจฺฉาคาเหน อนุทาสีนตา สิยา, ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อหนฺติ วา มมนฺติ วา น คณฺหาตี’’ติ อาห. อิทานิสฺส อุทาสีนตาย อุปมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิสฺสฏฺฐภริโย วิย ปุริโส’’ติอาทิมาห.

766. 如此，虽已以决择遍知的方式，通过四十二种行相分别把握五蕴的空性，仍仅以三随观之力勤修。为显示此禅修者生起行舍智，而说“如是于空”等。于此，“把握”即是“审察”。“断怖畏与难陀”是指，以中舍故，舍断缘诸行之衰败而生起的怖畏，以及缘彼等之成就而生起的喜。或者，舍断以怖畏现起之力而生起的智之怖畏，以及以审察之力而生起，名为喜的难陀。因为当完全见到空性时，怖畏与难陀便无机会，而是唯有舍安住。故说“于诸行中舍离”。于此，为显示无有导致不舍离的邪执，故说“不执取‘我’或‘我所’”。现在为显示其舍离之譬喻，说“如离妻之人”等。

ตตฺถ อนุทาสีนตาปุพฺพิกา อุทาสีนตา วุจฺจมานา อิธ โอปมฺมตฺถํ ผรตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิฏฺฐา กนฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อติวิย นํ มมาเยยฺย อิตฺถีนํ สาเฐยฺยกูเฏยฺยวงฺเกยฺยาทีนํ อชานนโต. มุญฺจิตุกาโม หุตฺวาติ มุญฺจิตุกาโมว หุตฺวา, ตํ วิสฺสชฺเชยฺย นิรเปกฺขตาย วเสเนวาติ อธิปฺปาโย. อยํ โยคาวจโร. มุญฺจิตุกามตาย อุทฺธํ ยาว สงฺขารุเปกฺขาญาณํ น อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺตา วิปสฺสนา ปฏิสงฺขานุปสฺสนา เอวาติ อาห ‘‘ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย สงฺขาเร ปริคฺคณฺหนฺโต’’ติ.

于此，为显示所说的舍离（先有不舍离而后生起）在此处作为譬喻之义，故说“可喜、可爱”等。因为不了解女人的狡诈、欺骗、不正直等，会非常珍爱她。“欲舍弃而住”，即是纯粹欲舍弃而住，意谓应仅以无牵挂故而舍弃她。此瑜伽行者，从欲解脱智之后，乃至行舍智未生起之间，所生起的观(vipassanā)即是审察随观。因此说“以审察随观把握诸行”。

ปติลียตีติ เอกปสฺเสน นิลียติ นิลีนํ วิย โหติ. ปติกุฏตีติ สงฺกุจติ. ปฏิวฏฺฏตีติ วิวฏฺฏติ. น สมฺปสาริยตีติ น วิสรติ, อภิรติวเสน น ปกฺขนฺทตีติ อตฺโถ.

“退避”是指如已隐藏般，躲于一旁。“蜷缩”是指收缩。“退转”是指后退。“不舒展”是指不散开，意即因乐于其中而不跃入。

อิจฺจสฺสาติ อิติ เอวํ อสฺส โยคิโน.

“Iccassa”：即是“iti evaṃ”（如此），“assa yogino”（于彼瑜伽行者）。

๗๖๗. ติกฺขวิสทสูรภาเวน สงฺขาเรสุ อชฺฌุเปกฺขเน สิชฺฌมาเน ตํ ปเนตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อเนกวารํ ปวตฺตมานํ ปริปากคมเนน อนุโลมญาณสฺส ปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺตํ นิพฺพานํ สนฺตโต ปสฺสติ นาม. ตถาภูตญฺจ สพฺพํ สงฺขารปฺปวตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา นิพฺพานเมว ปกฺขนฺทติ นาม. ตยิทํ อิธ ญาณํ อนุโลมโคตฺรภุญาเณหิ สทฺธึ เอกตฺตํ เนตฺวา วุตฺตํ เอกตฺตนยวเสน[Pg.460]. โน เจ นิพฺพานํ สนฺตโต ปสฺสตีติ ตาว สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส อปริปกฺกตเมวาห. สมุทฺทํ ตรนฺตีติ สามุทฺทิกา, สํยตฺติกา. ทิสาชานนโก กาโก ทิสากาโก, ลกฺขณมตฺตญฺเจตํ โย โกจิ ตาทิโส สกุนฺโต เวทิตพฺโพ. วิเทสนฺติ อเทสํ สมุทฺเท อปริจิตฏฺฐานํ. อนุคนฺตฺวาติ อนุ อนุ คนฺตฺวา.

767. 以锐利、明净、勇猛故，于诸行中中舍成就时，彼行舍智屡屡生起，渐臻圆熟，成为随顺智之缘，即名为见涅槃为寂静。并且，如是之智舍弃一切行之流转，名为唯奔入涅槃。于此，此智是与随顺智、种姓智合为一，依合一之法而说。至于经文所说“若不见涅槃为寂静”，是说行舍智尚未成熟。渡海故名“航海者”(sāmuddikā)，即航海商人(saṃyattikā)。知方之乌鸦名“方向鸦”(disākāko)，此仅是标记，任何如是之鸟皆应了知。“异域”(videsa)者，于海中未曾到、不熟悉之处。“随行”(anugantvā)者，再三飞去。

ตยิทํ วิปสฺสนาญาณํ. ปิฏฺฐํ วฏฺฏยมานํ วิยาติ ถูลถูลโต วิเวจนวเสน นิปฺโผฏิยมานํ สณฺหํ สณฺหํ ปิฏฺฐจุณฺณํ วิย. นิพฺพฏฺฏิตกปฺปาสนฺติ นิพฺพฏฺฏิตพีชํ กปฺปาสํ. วิหนมานํ วิยาติ ธนุเกน วิหญฺญมานํ วิย. อุปมาทฺวเยนปิ ปุนปฺปุนํ สมฺมสเนน วิปสฺสนาญาณสฺส สุขุมตรภาวาปตฺติมาห. ยถา ยถา หิ วิปสฺสนาภาวนาพเลน ติกฺขา, วิสทา, สูรา จ โหติ, ตถา ตถา สุขุมตราปิ โหตีติ. สงฺขารวิจินเนติ ปวิจยสฺส สิขาปฺปตฺตตาย สงฺขาเรสุ วิย เตสํ วิจินเนปิ อุทาสีนํ หุตฺวา ติวิธานุปสฺสนาวเสน ติฏฺฐติ ปการนฺตรสฺส อภาวโต. ‘‘สตฺตธา อฏฺฐารสธา’’ติอาทินา วิภตฺตาปิ หิ อนุปสฺสนาปการา อนิจฺจานุปสฺสนาทีสฺเวว ตีสุ อนฺโตคธาติ มตฺถกปฺปตฺตา วิปสฺสนา ตาสํ เอว วเสน ติฏฺฐติ.

此观(vipassanā)智，犹如将粗粉筛磨成细粉，又如用弓弹开已去籽的棉花。此二喻说明，通过再三思择，观智达到更微细的状态。诚然，观(vipassanā)随修习之力而愈是锐利、明净、勇猛，也就愈是微细。说到抉择诸行：由于抉择已达顶峰，（此观智）于诸行以及抉择诸行时，皆住于中舍，仅依三种随观而安住，因为没有其他方式。诚然，诸随观之类别虽有“七种、十八种”等分别，然皆已含摄于无常随观等三者中，故已达顶峰之观(vipassanā)，唯依彼三者而住。

๗๖๘. ตตฺราติ ตสฺมึ วิโมกฺขมุขภาวาปชฺชเน, อริยปุคฺคลวิภาคปจฺจยตฺเถ จ. อิทํ วิปสฺสนาญาณํ. ติณฺณํ อินฺทฺริยานนฺติ สทฺธินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยปญฺญินฺทฺริยานํ. อาธิปเตยฺยวเสนาติ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อธิปติภาววเสน. อนิจฺจานุปสฺสนาพหุลสฺส หิ สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ, ทุกฺขานุปสฺสนาพหุลสฺส สมาธินฺทฺริยํ, อนตฺตานุปสฺสนาพหุลสฺส ปญฺญินฺทฺริยนฺติ ติสฺสนฺนํ อนุปสฺสนานํ วเสน พลวตรภาวํ ปตฺตานิ อิมานิ ตีณิ อินฺทฺริยานิ วิโมกฺขมุขภาวํ อาปาเทนฺตีติ อาห ‘‘ติวิธานุปสฺสนา…เป… อาปชฺชติ นามา’’ติ. ติวิธวิโมกฺขมุขภาวนฺติ เอตฺถ เก ปน ตโย วิโมกฺขา, กานิ วา ตีณิ วิโมกฺขมุขานีติ อนฺโตลีเน อนุโยเค วิโมกฺขมุขาธีนตฺตา วิโมกฺขาธิคมสฺส วิโมกฺขมุขานิ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘ติสฺโส หิ…เป… วุจฺจนฺตี’’ติ วตฺวา อยญฺจ อตฺโถ ปาฬิโต เอว วิญฺญายตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาหา’’ติอาทิมาห.

768. 于彼成就解脱门，及于圣人(ariyapuggala)分别之因中，此为观(vipassanā)智。三根者，即信根、定根、慧根。以增上力故者，是就相应法的主导力而言。诚然，多修无常随观者，其信根强盛；多修苦随观者，其定根强盛；多修无我随观者，其慧根强盛。如是，此三根以三随观之力，达到更强盛的状态，令成就解脱门，故说“三随观……乃至……名为成就”。于“三解脱门”之句，对于此中潜藏的质问：“什么是三解脱？或什么是三解脱门？”，因解脱之证得依赖于解脱门，故为先开示解脱门而说“有三……乃至……被称为”后，又为显示此义亦可由巴利本身得知，而说“如所说”等。

โลกนิยฺยานายาติ [Pg.461] โลกโต นิกฺขมนาย, สตฺตโลกสฺส วา วฏฺฏทุกฺขโต นิกฺขมนาย. ปริจฺเฉทปริวฏุมโตติ อุทยพฺพยวเสน ปริจฺเฉทโต เจว ปริวฏุมโต จ. สมนุปสฺสนตายาติ สมฺมเทว อนุ อนุ ปสฺสนาย สํวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อนิจฺจานุปสฺสนา หิ สงฺขาเร อาทิโต อุทเยน, อนฺตโต วเยน ปริจฺฉินฺเน ปสฺสติ. อาทิอนฺตวนฺตตาย หิ เต อนิจฺจาติ. อนิมิตฺตาย จ ธาตุยาติ สพฺพสงฺขารนิมิตฺตวิรหโต ‘‘อนิมิตฺตา’’ติ ลทฺธนามาย อสงฺขตาย ธาตุยา. จิตฺตสมฺปกฺขนฺทนตายาติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อนุโลมญาณาทิภาเวน สมฺมเทว อธิจิตฺตสฺส อนุปวิสนตฺถาย. อปฺปณิหิตายาติ ราคปณิธิอาทีนํ อภาเวน ‘‘อปฺปณิหิตา’’ติ ลทฺธนามาย. สุญฺญตายาติ อตฺตสุญฺญตาย ‘‘สุญฺญตา’’ติ ลทฺธนามาย.

为出离世间者，即为从世间出离，或为从有情世间的轮回苦中出离。以限定与周遍故者，即以生灭之力而限定及周遍。为如实随观故者，关联作：为如实地再再观察而发生。诚然，无常随观见诸行为始于生、终于灭所限定。因有始有终，故彼等为无常。于无相界者，即于因远离一切行相而得名“无相”的无为界。为心跃入故者，即抉择后，以随顺智等的状态，为令如实地进入增上心。于无愿者，即于因无贪欲等愿求而得名“无愿”者。于空者，即于因我空而得名“空”者。

คตินฺติ นิพฺพตฺตึ. สงฺขารานํ สภาววิภาวเนน สํเวชิยมานํ จิตฺตํ สมฺมาปฏิปตฺติยํ สมุตฺเตชิตํ นาม โหตีติ อาห ‘‘มโนสมุตฺเตชนตายาติ จิตฺตสํเวชนตายา’’ติ. มมํกาเรน อตฺตนิยสญฺญิตสฺส วตฺถุโน สามิภูโต อตฺตา ปฐมํ ปรามสียติ, ตโต อตฺตนิยนฺติ อาห ‘‘นาหํ, น มมาติ เอวํ อนตฺตโต สมนุปสฺสนตายา’’ติ. ตีณิ ปทานีติ ปริจฺเฉทปริวฏุม, มโนสมุตฺเตชน, สมนุปสฺสนปทานีติ วทนฺติ, ‘‘สพฺพสงฺขาเร’’ติอาทีนิ ปน ตีณิ วากฺยานิ ตีณิ ปทานีติ เวทิตพฺพานิ. เตเนวาติ อนิจฺจานุปสฺสนาทีนํ วเสน เตสํ ติณฺณํ ปทานํ วุตฺตตฺตา เอว. ปญฺหวิสฺสชฺชเนติ ‘‘อนิจฺจโต มนสิ กโรโต กถํ สงฺขารา อุปฏฺฐหนฺตี’’ติ ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเน.

生成。通过辨明诸行的自性而使心生起悚惧，这被称为在正行中受到激励，因此说“以心的激励”就是指“以心的悚惧”。由于我所执著而视为己有的事物，首先被执取为“主宰的自我”，然后才执取为己有，因此说“‘不是我，不是我的’，如是依无我随观故”。有人说，所谓“三句”是指界限围绕、心的激励、随观这三句，然而，应知“诸行”等三句经文是为“三句”。正因为如此，即以无常随观等方式宣说了这三句的缘故。解答问题，即在解答“于无常作意时，诸行如何现起？”这个问题。

๗๖๙. เอวํ วิโมกฺขมุขานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิโมกฺเข ทสฺเสตุํ ‘‘กตเม ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิจฺจโต มนสิ กโรนฺโตติ อนิจฺจานุปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺโต. อธิโมกฺขพหุโลติ สทฺธินฺทฺริยพหุโล. ยสฺส วิเสสโต อนิจฺจานุปสฺสนา ติกฺขา สูรา โหติ, ตสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา’’ติ หิ อาทิโต สทฺธามตฺตเกน ปฏิปชฺชิตฺวา วิปสฺสนาย อุกฺกํสคตาย ตรุปลฺลวาทีสุ วิย มณิกนกาทีสุปิ เตสํ อนิจฺจตํ สาติสยํ ปจฺจกฺขโต ปสฺสโต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ สตฺถริ สทฺธา พลวตี ปวตฺตตีติ โส อธิโมกฺขพหุโล, อธิมตฺตสทฺโธ จ โหติ. ตสฺส อนิจฺจานุปสฺสนาพหุลตาย อนิจฺจาการโต [Pg.462] วุฏฺฐานํ โหตีติ โส ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขํ ปฏิลภตี’’ติ วุตฺตํ. ปสฺสทฺธิพหุโลติ ทุกฺขานุปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺโต ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา, ตปฺปฏิปกฺขโต สุโข นิโรโธ’’ติ จ มนสิการวเสน นิพฺพานสฺส สนฺตปณีตสุขภาวํ อธิมุจฺจนฺโต อภิณฺหํ ปีติปาโมชฺชสมาโยคโต ปสฺสทฺธิพหุโล โหติ. ตโต จ อธิมตฺตสมาธินฺทฺริยปฏิลาเภน ราคปณิธิยา ทูรีภาวโต อปฺปณิหิตวิโมกฺขสมธิคโม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขโต…เป… ปฏิลภตี’’ติ. เวทพหุโลติ อนตฺตานุปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺโต อตฺตสุญฺญตาย นิปุณญาณวิสยตฺตา ญาณพหุโล โหติ. ตโต จ อธิมตฺตปญฺญินฺทฺริยปฏิลาเภน โมหสฺส ทูรีภาวโต สุญฺญตวิโมกฺขสมธิคโม โหตีติ อาห ‘‘อนตฺตโต…เป… ปฏิลภตี’’ติ.

769. 已展示解脱门后，为了解说解脱才说“何等为”等。作意无常者，即是勤修无常随观者。多胜解者，即是多信根者。若有人的无常随观特别锐利、勇猛，他的信根则极为强大。因为最初仅凭信心修习“诸行无常”，当观(vipassanā)达到极致时，如于嫩叶等，亦于珠宝黄金等中，亲见其超胜的无常性，于导师生起“彼世尊(bhagavā)实是正等觉者”的强信，所以他是多胜解者，也是具足强信者。由于他多修无常随观，因此从无常相出起，故说他“证得无相解脱”。多轻安者，即是勤修苦随观者，通过作意“诸行是苦，其对立面，灭是乐”，并信解涅槃寂静、殊妙、安乐的状态，因恒常与喜、悦相应而多有轻安。又由此获得极强的定根，远离贪欲之愿，因此证得无愿解脱，故说“从苦……证得”。多智者，即是勤修无我随观者，由于自我空性是微细智的所缘，因此他多有智慧。又由此获得极强的慧根，远离愚痴，因此证得空解脱，故说“从无我……证得”。

โย อนิจฺจานุปสฺสนาย นิมิตฺตวเสน สงฺขาเร ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ อนุยุญฺชนฺโต ยตฺถ อิทํ สงฺขารนิมิตฺตํ สพฺพโส นตฺถิ, ตํ ‘‘อนิมิตฺตํ นิพฺพาน’’นฺติ อนิมิตฺตากาเรน อธิมุจฺจนฺโต วุฏฺฐานคามินิมคฺเคน ฆเฏติ. ตสฺส มคฺโค อนิมิตฺตโต นิพฺพานํ สจฺฉิกโรตีติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘อนิมิตฺตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อริยมคฺโค’’ติ. สฺวายํ นิพฺพานสฺส อนิมิตฺตากาโร เนว มคฺเคน กโต, น วิปสฺสนาย, อถ โข สภาวสิทฺโธ. ตทารมฺมณตาย จ มคฺโค อนิมิตฺโตติ วุจฺจตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนิมิตฺตาย ธาตุยา อุปฺปนฺนตฺตา อนิมิตฺโต’’ติ. โย ทุกฺขานุปสฺสนาวเสน ปณิธิยา ทูรีภาวกรเณน อปฺปณิหิตํ อธิมุจฺจนฺโต, โย อนตฺตานุปสฺสนาวเสน อตฺตูปลทฺธิยา ทูรีภาวกรเณน สุญฺญตํ อธิมุจฺจนฺโตติ จ อาทินา โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘เอเตเนว นเยนา’’ติอาทิ.

若人以无常随观，通过相把握诸行而修习观（vipassanā），于彼诸行之相完全不存在之处，即以无相的方式胜解“无相涅槃”，并依出离行道而致力。其道以无相的方式证悟涅槃，故说为“以无相的方式，缘取涅槃而转起的圣道”。涅槃的此无相之相，非由道所作，亦非由观所作，实乃自性成就。并且，因其以彼为所缘，道被称为“无相”。为示此义，故说：“因于无相界生起，故为无相”。同理可知，若人以苦随观的方式，通过远离愿求而胜解无愿；若人以无我随观的方式，通过远离我得而胜解空性，亦应如是连结。是故说：“即以此理则……”等。

๗๗๐. ยทิ อริยมคฺโค ติวิธมฺปิ วิโมกฺขนามํ ลภติ, อถ กสฺมา อภิธมฺเม วิโมกฺขทฺวยเมว อาคตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตนฺติ อภิธมฺเม วิโมกฺขทฺวยวจนํ. นิปฺปริยายโต วิปสฺสนาคมนํ สนฺธายาติ อุชุกเมว วิปสฺสนโต มคฺคสฺส นามาคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. กสฺมา? อนิมิตฺตวิปสฺสนา อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน มคฺคสฺส นามํ ทาตุํ น สกฺโกติ. กามํ สุตฺเต ‘‘อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ, มานานุสยมุชฺชหา’’ติ (สุ. นิ. ๓๔๔) อนิมิตฺตวิปสฺสนา กถิตา, สา ปน นิจฺจนิมิตฺตธุวนิมิตฺตอตฺตนิมิตฺตานิ [Pg.463] อุคฺฆาเฏนฺตีปิ สยํ นิมิตฺตธมฺเมสุ เอว จรตีติ สนิมิตฺตาว โหตีติ. อปิจ อภิธมฺโม นาม ปรมตฺถเทสนา, อนิมิตฺตมคฺคสฺส จ ปรมตฺถโต เหตุเวกลฺลเมว. อนิจฺจานุปสฺสนาวเสน หิ อนิมิตฺตวิโมกฺโข กถิโต. ตตฺถ จ สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ตํ อริยมคฺเค เอกงฺคมฺปิ น โหติ, อมคฺคงฺคตฺตา อตฺตโน มคฺคสฺส นามํ ทาตุํ น สกฺโกติ. อิตเรสุ ทุกฺขานุปสฺสนาย วเสน อปฺปณิหิตวิโมกฺโข, อนตฺตานุปสฺสนาย วเสน สุญฺญตวิโมกฺโข.

770. 若圣道亦得三解脱之名，那么为何在阿毗达摩(abhidhamma)中仅提及二解脱？针对此质难而说“复次……”等。此中，“论”（tanti）即阿毗达摩中说二解脱之语。所谓“为无方便由观(vipassanā)而来”，是针对道的名称直接从观而来而说的。为何？无相观(animittavipassanā)虽住于当来之处，却不能给予其道名称。诚然，经中虽说“应修习无相，舍断慢随眠”，已宣说无相观，然彼虽能拔除常相、恒相、我相，其自身亦仅行于（诸行）相法中，故仍为有相。再者，所谓阿毗达摩，是胜义教；而无相道，于胜义中，实为因有缺。实因无常随观之力而说无相解脱。于彼（无常随观）中，信根为胜，然彼于圣道中非为一分，以非道分故，不能给予其（果）道名称。于其余者，由苦随观之力而有无愿解脱，由无我随观之力而有空解脱。

เตสุ อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน สมาธินฺทฺริยํ, สุญฺญตวิโมกฺเขน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติ ตานิ อริยมคฺคสฺส องฺคตฺตา อตฺตโน มคฺคสฺส นามํ ทาตุํ สกฺโกนฺติ, น อนิมิตฺตมคฺโค ตทภาวโตติ เกจิ. เย ปน วทนฺติ ‘‘อนิมิตฺตมคฺโค อาคมนโต นามํ อลภนฺโตปิ สคุณโต จ อารมฺมณโต จ นามํ ลภตี’’ติ, เตสํ มเตน อปฺปณิหิตสุญฺญตมคฺคาปิ สคุณโต เอว, อารมฺมณโต เอว จ นามํ ลเภยฺยุนฺติ? ตํ อยุตฺตํ. กสฺมา? มคฺโค หิ ทฺวีหิ การเณหิ นามํ ลภติ สรสโต จ ปจฺจนีกโต จาติ, สภาวโต จ ปฏิปกฺขโต จาติ อตฺโถ. อปฺปณิหิตมคฺโค หิ ราคปณิธิอาทีหิ วิมุตฺโต, สุญฺญตมคฺโค ราคาทีหิ สุญฺโญ เอวาติ เต สรสโต นามํ ลภนฺติ. ตถา อปฺปณิหิตมคฺโค ปณิธิสฺส ปฏิปกฺโข, สุญฺญตมคฺโค อตฺตาภินิเวสสฺส เอวาติ เต ปจฺจนีกโต นามํ ลภนฺติ, อนิมิตฺตมคฺโค ปน ราคาทินิมิตฺตานํ, นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ วา อภาเวน สรสโต เอว นามํ ลภติ, โน ปจฺจนีกโต. น หิ โส สงฺขารนิมิตฺตารมฺมณาย อนิจฺจานุปสฺสนาย ปฏิปกฺโข, สา ปนสฺส อนุโลมภาเว ฐิตาติ สพฺพถาปิ อภิธมฺมปริยาเยน อนิมิตฺตมคฺโค น ลพฺภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตํ นิปฺปริยายโต วิปสฺสนาคมนํ สนฺธายา’’ติ.

有些人说：在这些解脱中，以无愿解脱，定根为胜；以空解脱，慧根为胜。因此，它们因是圣道之支分，故能赋予其道名称；而无相道则不然，因其无此（特胜之根）。然而，另一些人说：“无相道即使不从其来源得到名称，也从其自德(saguṇa)与所缘(ārammaṇa)得到名称。”按照他们的观点，无愿道与空道岂不也仅仅是从自德与所缘得到名称吗？此说不当。何以故？因为道由两个原因得到名称：即从自性(sarasato)与从对治(paccanīkato)，其义为从自相与从对治。诚然，无愿道解脱于贪求等愿，空道空于贪等，所以它们从自性得到名称。同样，无愿道是愿的对治，空道是我执的对治，所以它们从对治得到名称。然而无相道因无贪等相或常相等，故仅仅从自性得到名称，不从对治。它实非以行相为所缘的无常随观的对治，反之，该随观是随顺于它的。是故，依阿毗达摩(abhidhamma)的法门，无论如何都得不到无相道。因此说：“这是针对其直接来自观(vipassanā)而言。”

ยสฺมา สุตฺตนฺตปริยาเยน อนิมิตฺตมคฺโค ลพฺภติ. วุฏฺฐานคามินี หิ วิปสฺสนา ยํ ยํ สมฺมสนฺตี วุฏฺฐานํ คจฺฉติ, ตสฺส ตสฺส วเสน อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา อตฺตโน มคฺคสฺส นามํ เทติ, ตตฺถ อนิจฺจโต วุฏฺฐหนฺตสฺส มคฺโค อนิมิตฺโต โหติ, ทุกฺขโต วุฏฺฐหนฺตสฺส อปฺปณิหิโต, อนตฺตโต วุฏฺฐหนฺตสฺส สุญฺญโต, ตสฺมา สุตฺตนฺตสํวณฺณนา เอสาติ กตฺวา อิธ ตโยปิ วิโมกฺขา อุทฺธฏา. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค อภินิเวสนิมิตฺตปณิธิมุญฺจนํ อุปาทาย ติสฺสนฺนมฺปิ อนุปสฺสนานํ ตทาคมนวเสน ตทนฺวยสฺส มคฺคสฺส จ สุญฺญตวิโมกฺขาทิภาโว นิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺส ปริยายภาเว [Pg.464] วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปสฺสนาญาณํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนาญาณํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘อปฺปณิหิโต, วิโมกฺโข’’ติ จ กิญฺจาปิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

因为依经教之法门，而得无相道。诚然，导向出起的观(vipassanā)审察何法何法而达到出起，即依彼彼之力，立于应来之处，而给予自己的道名称。于彼，从无常出起者，其道为无相；从苦出起者，为无愿；从无我出起者，为空。是故，作“此是经之释义(suttantasaṃvaṇṇanā)”想，此处亦举出三解脱。再者，于《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中，依于舍离执取、相与愿，而指示了三随观，以及依彼之来由而随顺于彼之道，其空解脱等之状态。为显示其于法门之状态实无可说，故说“观智(vipassanāñāṇa)等”。应作如是联系：虽然在《无碍解道》中，观智亦被称为“无愿解脱”。

อนิจฺจานุปสฺสนาญาณนฺติ ‘‘อนิจฺจา สงฺขารา’’ติ อนุปสฺสนาวเสน ปวตฺตญาณํ. นิจฺจโต อภินิเวสํ มุญฺจตีติ ‘‘เต นิจฺจา’’ติ นิจฺจาการโต ปวตฺตมิจฺฉาภินิเวสวิทฺธํสนวเสน, ตทนฺวยํ ปน มคฺคญาณํ สมุจฺเฉทวเสน มุญฺจติ. อิตีติ ตสฺมา. อนิจฺจาภินิเวสโต ริตฺตตาย, วิมุตฺตตาย จ สุญฺญโต วิโมกฺโข. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

无常随观智(Aniccānupassanāñāṇa)，即依“诸行无常”之随观力而转起的智。所谓“舍离于常之执取”，是依于破除“彼等是常”此常之行相而转起的错误执取之力；再者，随顺于彼的道智，则依断灭之力而舍离。因此，由从于常之执取中空、解脱，故名为空解脱。于其余诸句中，理路亦同。

ตนฺติ ติวิธํ วิปสฺสนาญาณํ. ตตฺถ ยสฺส ปริยายโต, ยสฺส จ นิปฺปริยายโต นามลาโภ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารนิมิตฺตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น นิปฺปริยาเยน, อถ โข ปริยาเยนาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ นิปฺปริยายกถาภาวโต. วิโมกฺขทฺวยเมว วุตฺตํ อภิธมฺเมติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วิปสฺสนาธิกาเร. ‘‘ติวิธวิโมกฺขมุขภาวํ อาปชฺชิตฺวา’’ติ เอตสฺมึ วา อุทฺเทสวจเน.

彼，即三种观智。于彼，为显示某者依权宜法门、某者依决了法门而得名，故说“于行之相”等。其义为：非依决了法门，实依权宜法门。所谓因此，是因其为决了法门之说。其意趣为：在阿毗达摩(abhidhamma)中只说了二解脱。所谓于此，即于此观之章中，或于“已入三解脱门之状态”此纲要句中。

๗๗๑. เตสํ วิภาคายาติ เตสํ ยถาวุตฺตานํ สตฺตนฺนํ อริยปุคฺคลานํ สทฺธานุสาริอาทิภาเวน วิภตฺตสภาวตาย.

771. “为了区分彼等”(Tesaṃ vibhāgāya)，是说为了依其为信随行者(saddhānusārī)等的状态，而区分前述七种圣者(ariyapuggala)的自性。

๗๗๒. สทฺธินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ สทฺธานุสาริภาวิตาการณภูตํ อธิมตฺตํ สทฺธินฺทฺริยํ ปฏิลภติ. อธิโมกฺขพหุลตาย, สทฺธินฺทฺริยาธิมตฺตตาย จ การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อปิจ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – อนิจฺจาการสลฺลกฺขณสฺส สทฺธาภิพุทฺธิยา อุปนิสฺสยภาวโต ตทนฺวเย มคฺเค สทฺธา ติกฺขตรา โหติ, เตน อฏฺฐมโก สทฺธานุสารี นาม โหติ. เสเสสุ สตฺตสุ ฐาเนสูติ ปฐมผลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคผลา สตฺตสุ ฐาเนสุ. ‘‘สตฺตสุ ฐาเนสู’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เสเสสุ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต, อคฺคผเล ปน สจายํ อรูปชฺฌานลาภี, อุภโตภาควิมุตฺโต โหติ, โน เจ อรูปชฺฌานลาภี, ปญฺญาวิมุตฺโต, น สทฺธาวิมุตฺโต. อภิธมฺเม หิ –

772. “获得信根”(Saddhindriyaṃ paṭilabhati)，是说获得作为信随行者(saddhānusārī)状态得以修习之因的极强信根。关于决意增多以及信根极强的原因，前面已经说过。此外，此处的简要意思是：由于观无常行相是信增长的依止，因此在随顺此道的过程中，信会更加锐利，所以第八位的人被称为信随行者。所谓“其余七个阶段”(Sesu sattasu ṭhānesu)，是指从初果到最高果的七个阶段。“在七个阶段中”为何如此说呢？难道不是在其余六个阶段中是信解脱者(saddhāvimutta)吗？但在最高果位，此人若得无色禅那(arūpajjhāna)，则为俱分解脱者(ubhatobhāgavimutto)；若未得无色禅那，则为慧解脱者(paññāvimutto)，而非信解脱者。在阿毗达摩(Abhidhamma)中说——

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย ทิฏฺฐา [Pg.465] โหนฺติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถาทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘) –

“如何为信解脱者(saddhāvimutta)？于此，有某一个人(puggala)如实了知：‘此是苦’，如实了知：‘此是苦集’，如实了知：‘此是苦灭’，如实了知：‘此是导向苦灭之道’。并且，他以智慧亲见如来所宣说的法；以智慧亲见后，他的一部分诸漏(āsava)已灭尽，但不如见至者(diṭṭhippatta)那样。此人称为信解脱者。”

เอกจฺจาสวปริกฺขยวจนโต สทฺธาวิมุตฺตสฺส เสกฺขภาโว วิญฺญายติ, น อเสกฺขภาโว. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ทฺเว ธุรานิ, ทฺเว อภินิเวสา, ทฺเว สีสานี’’ติ วจนโต นตฺถิ อรหโต สทฺธาวิมุตฺตตาติ? สจฺจเมตํ นิปฺปริยายโต. นิปฺปริยายกถา หิ อภิธมฺโม, อิธ ปน ปริยาเยน เอวํ วุตฺตํ. ยทิ ปริยายโต อรหโต สทฺธาวิมุตฺตตา, โก ปน โส ปริยาโย? สทฺธาวิมุตฺตนฺวยตา. โย หิ อคฺคมคฺคกฺขเณ สทฺธาวิมุตฺโต โหติ, โส อคฺคผลกฺขเณปิ ตทนฺวยตาย สทฺธาวิมุตฺโตติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปริยาเยน วุตฺโตติ อิธาปิ ตเถว วุตฺตํ. อถ วา สทฺธาวิมุตฺตสทิสตาย อรหา สทฺธาวิมุตฺโต. กา ปเนตฺถ สทิสตา? ยถา สทฺธาวิมุตฺตสฺส เสกฺขสฺส กิเลสกฺขโย กุณฺเฐน อสินา กทลิจฺเฉทสทิโส ‘‘โน จ โข ยถาทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺสา’’ติ วจนโต, เอวํ ตทนฺวยสฺสาปิ อรหโตติ อยเมตฺถ สทิสตา. กึ ปน เนสํ กิเลสปหาเน นานตฺตํ อตฺถีติ? นตฺถิ. อถ กสฺมา สทฺธาวิมุตฺโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตํ น ปาปุณาตีติ? อาคมนียนานตฺเตน. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปกสิเรน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ, สทฺธาวิมุตฺโต กิจฺเฉน กสิเรน วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. อปิจ ปญฺญายปิ เนสํ เวมตฺตตา. สา จ ยาวติกา ลพฺภเตวาติ วทนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา ปฐมมคฺคาทีสุ สติปิ อินฺทฺริยสมตฺเต สทฺธาทีนํ ติกฺขตาวจนมฺปิ สมตฺถิตํ โหติ.

从“某些漏已尽”之说可知，信解脱者是有学，而非无学。然则，义注(aṭṭhakathā)中说“二重担、二执取、二顶首”，难道阿罗汉就没有信解脱的状态吗？就无方便而言，此说为实。阿毗达摩(Abhidhamma)确是无方便说，然此处是以方便而如是说。若依方便说，阿罗汉有信解脱的状态，那么此方便为何？即随顺于信解脱。诚然，于最上道刹那为信解脱者，于最上果刹那亦因随顺之故，被称为信解脱，如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中以方便说，此处亦如是说。或谓，阿罗汉因与信解脱者相似而被称为信解脱。此中相似为何？譬如信解脱有学之断除烦恼，如以钝刀断芭蕉，此乃依“但不同于见至者”之说；如是，随顺于彼之阿罗汉亦然，此即是此中之相似。然则，彼等在断除烦恼上有所不同吗？无有不同。若然，信解脱者何以不能达到见至？因前行道不同。诚然，见至者于前行道中镇伏烦恼时，能不艰难、不疲劳地镇伏；信解脱者则需艰难、困苦地镇伏。再者，彼等之慧亦有程度差异。而他们说，此差异亦仅可得至一定程度。如是，即使在初道等位中诸根平衡，说信等根锐利也得以成立。

๗๗๓. โสติ ทุกฺขโต วุฏฺฐิโต. สพฺพตฺถาติ อฏฺฐสุปิ ฐาเนสุ. นนุ จ อฏฺฐกถายํ ‘‘ทฺเว ธุรานี’’ติ นิยมิตตฺตา ปฐมมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี วา สิยา, ธมฺมานุสารี วา? อิธ น สทฺธานุสารี ยุตฺโต, กายสกฺขิตาปิ อรหโต นตฺถิ. อภิธมฺเม หิ –

773. “彼”(so)即是从苦出离者。“于一切处”(sabbattha)即于八处。然则，义注(aṭṭhakathā)中限定说“二重担”，难道于初道刹那不应是信随行者或法随行者吗？于此，信随行者不适合，阿罗汉亦无身证。因为在阿毗达摩(Abhidhamma)中说——

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี’’ติ (ปุ. ป. ๒๐๘) –

“何种个人(puggala)是身证者？于此，某个个人以身触及八解脱而住，以慧见后，其某些漏已灭尽。此人被称为身证者。”（《人施设论》208）

เอกจฺจาสวปริกฺขยวจนโต [Pg.466] กายสกฺขิโน เสกฺขภาโวว วิญฺญายตีติ? สจฺจเมตํ นิปฺปริยายโต, อิธ ปน ปริยาเยน วุตฺตํ. โก ปน โส ปริยาโยติ? กายสกฺขิสทิสตา. อุปจารรูปชฺฌานสมาธิโต หิ สาติสยํ อรูปสมาธิสมฺผสฺสํ ลทฺธา นิพฺพตฺตีติ เอกจฺจาสวปริกฺขยํ อุปาทาย ‘‘กายสกฺขี’’ติ วตฺตพฺพปุคฺคเลน สาติสยสมาธิสมฺผสฺสตทธิฏฺฐานาสวปริกฺขยสามญฺญํ อเปกฺขิตฺวา กายสกฺขี วิย กายสกฺขีติ อรหา ปฏิสมฺภิทามคฺเค วุตฺโตติ อิธาปิ ตเมว นยํ คเหตฺวา อรหโตปิ กายสกฺขิตา วุตฺตา. สุตฺตนฺตสํวณฺณนา เหสาติ. นิปฺปริยาเยน ปน ปฐมผลโต ปฏฺฐาย ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขี นาม โหติ, โส จ โข อฏฺฐสมาปตฺติลาภี, น วิปสฺสนายานิโก สุกฺขวิปสฺสโก, อุปจารมตฺตลาภี, รูปชฺฌานมตฺตลาภี วา. ปสฺสทฺธิพหุโลติ จ ปสฺสทฺธิสีเสน สมาธิ วุตฺโตติ สาติสยสมาธิลาภี สมถยานิโกว อธิปฺเปโต, สมถยานิกสฺเสว จ กายสกฺขิภาโว เหฏฺฐา วุตฺโต. อรูปชฺฌานนฺติ จตุพฺพิธํ อรูปชฺฌานํ. ตตฺถ ปน เอกมฺปิ ลทฺธา อรหตฺตํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต เอว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อรูปชฺฌาน’’มิจฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘จตฺตาริ อรูปชฺฌานานี’’ติ. เตนายํ จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ, นิโรธสมาปตฺติยา จ วเสน ปญฺจวิโธ โหติ. เอส นโย กายสกฺขิมฺหิปิ. ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต.

从“某些漏已灭尽”之语，岂非应了知身证者是学人吗？就非方便说而言，此是真实的；然于此，则是以方便说而说。彼方便说为何？与身证者相似。实因从近行定(upacāra)或色禅定(rūpajjhāna)中，获得超胜的无色定之触而生起。因此，考虑到与“依于某些漏的灭尽而被称作‘身证者’的个人”，在获得超胜定之触以及以此为基础所灭尽的漏方面的共同性，阿罗汉在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中被说为如身证者，（故称）身证者。于此亦取彼同样之理趣，而说阿罗汉亦有身证者之性。此实为经之释义故。然就非方便说而言，从初果(paṭhamaphala)开始，于六处中名为身证者。且彼为八等至(aṭṭhasamāpatti)获得者，非观乘者(vipassanāyānika)、纯观者(sukkhavipassaka)，或仅得近行者，或仅得色禅者。又，“多轻安”(passaddhibahula)是以轻安为首而说定，故所指为获得超胜定之止乘者(samathayānika)。且于下文已说，身证者之性唯止乘者有。“无色禅”(arūpajjhāna)者，谓四种无色禅。然于彼中，得其一而达阿罗汉果者，实为俱分解脱者(ubhatobhāgavimutta)。为示此义，故仅说“无色禅”，非说“四无色禅”。是故，此（俱分解脱者）依四无色等至(arūpasamāpatti)及灭尽等至(nirodhasamāpatti)之力而有五种。于身证者亦同此理。由二部分或二次解脱，故为俱分解脱。

๗๗๔. ปญฺญวโต นิปุณตรา, คมฺภีรา จ อตฺถา ปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺตีติ อนตฺตโต มนสิ กโรโต เวทพหุลตา, ปญฺญินฺทฺริยปฏิลาโภ จ วุตฺโต. ธมฺมานุสารี โหติ ปญฺญินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา. ปญฺญา หิ อิธ ‘‘ธมฺโม’’ติ อธิปฺเปตา ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติอาทีสุ วิย (ชา. ๑.๑.๕๗).

774. 对于作意无我的智慧者，更为精微、甚深的义理会显现并现前，此被称为多知(vedabahulatā)与获得慧根(paññindriyapaṭilābho)。因慧根卓越，故成为随法行者(dhammānusārī)。于此，慧(paññā)即是“法”(dhammo)之意，犹如在“真谛、法、毅力、舍弃”等句中。

๗๗๕. ยสฺสา ปาฬิยา วเสน อิธ อริยปุคฺคลสฺส สทฺธาวิมุตฺตาทิภาโว วุตฺโต, ตํ ปาฬึ ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

775. 为显示此处圣者成为信解脱(saddhāvimutta)等状态所依之巴利圣典，故开始宣说“此乃所说”等语，此义易知。

๗๗๖. ‘‘สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ เอวมาทิอตฺถสฺส สาธกํ อปรมฺปิ วุตฺตํ. ‘‘สทฺทหนฺโต วิมุตฺโต’’ติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺส [Pg.467] สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวทสฺสเนน สทฺธาวิมุตฺตสฺส เสกฺขภาวเมว วิภาเวติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อตฺโถ.

776. 为证实“因信根卓越而成信解脱”等义，亦有他语。以“信者得解脱”(Saddahanto vimutto)一句，通过显示虽未全然解脱、然仅凭信心亦可解脱的状态，阐明了信解脱者实为有学(sekha)。又或者，信解脱(saddhāvimutta)之义是“由信而信解(adhimutta)”。

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโตติ ผุฏฺฐานํ อนนฺตรํ ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ, ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกรณูปาเยน สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉากาสีติ วุตฺตํ โหติ. ภาวนปุํสกํ วา เอตํ ยถา ‘‘เอกมนฺต’’นฺติ (ปารา. ๒). โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต, นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น ปน กาเยน สจฺฉิกโต, นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโตว โหติ. ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉากาสีติ กายสกฺขีติ วุจฺจติ, น ตุ วิมุตฺโต เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ. ‘‘ทิฏฺฐิยา ปตฺโต’’ติ วา ปาโฐ, จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธํ ปตฺโตติ อตฺโถ. อิเม จ สทฺธาวิมุตฺตาทโย ตโย ปรมตฺถโต อปริโยสิตญาณกิจฺจาติ ตํ นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘สทฺทหนฺโต วิมุจฺจตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ฌานผสฺสนฺติ สาติสยํ ฌานผสฺสํ. เตน อรูปชฺฌานผสฺโส สงฺคหิโต โหติ.

“‘触之后而证知’（Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti），是‘所触之后’（phuṭṭhānaṃ anantaraṃ），即‘phuṭṭhanto’。意为：在触及无色禅之后紧接的时刻。此处的业格（upayogavacana）用于表示持续连结（accantasaṃyoga），是说就在触及之后的时刻，以证知的方法，证知了应被证知者，故说‘已证知’。或者，此词（etaṃ）是状态中性词（bhāvanapuṃsaka），犹如‘在一边’（ekamantaṃ）。因为，凡以无色禅，从色身及名身的一部分，以镇伏解脱而得解脱者，对他而言，名为‘灭’的解脱犹如已被遥见、已被显明，但尚未以名身证知。然而，当他以灭为所缘，在某些漏（āsava）被断尽时，那解脱对他而言就确实是已证知了。因此，他以名身证知了那如所遥见的应证知者，故被称为‘身证’（kāyasakkhī）；但因某些漏尚未断尽，故不名为‘已解脱’（vimutto）。‘见至’（Diṭṭhantaṃ patto），是说在名为‘见’的须陀洹道智之后即刻达到。确实，从初果开始，直到最高道（aggamagga），都称为‘见至’（diṭṭhippatto）。或者，经文作‘以见而至’（diṭṭhiyā patto），其义为：以名为‘见四圣谛’之见，而达到灭。此信解脱等三者，从胜义（paramattha）而言，其智的作用尚未完成，为显示此理，故说‘信者得解脱’等。‘禅触’（Jhānaphassaṃ），指殊胜的禅触。此中包含了无色禅触。

‘‘ทุกฺขา สงฺขาราติ ญาตํ โหตี’’ติ อิมินา ทุกฺขสจฺจปฏิเวธมาห, ‘‘สุโข นิโรโธติ ญาตํ โหตี’’ติ อิมินา นิโรธสจฺจปฏิเวธํ. ตทุภเยน จ สมุทยมคฺคสจฺจปฏิเวธํ นานนฺตริยกภาวโต. ‘‘ญาตํ โหตี’’ติ อิมินา ทุติยมคฺคกิจฺจํ, ‘‘ทิฏฺฐํ โหตี’’ติ อิมินา ตติยมคฺคกิจฺจํ, ‘‘วิทิตํ โหตี’’ติ อิมินา จตุตฺถมคฺคกิจฺจํ, ‘‘สจฺฉิกต’’นฺติ อิมินา ปฐมผลกิจฺจํ, ‘‘ผุสิต’’นฺติ อิมินา เสสผลทฺวยกิจฺจํ. อิติ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส มคฺคผลญาณพฺยาปารทสฺสนานิ อิมานิ ปทานีติ วทนฺติ.

“‘诸行是苦，已被了知’此句，是说通达苦谛；‘灭是乐，已被了知’此句，是说通达灭谛。因其无间性，故此二者亦示通达集谛与道谛。‘已知’此句，示第二道之作用；‘已见’此句，示第三道之作用；‘已了’此句，示第四道之作用；‘已作证’此句，示初果之作用；‘已触证’此句，示其余二果之作用。如是，他们说这些词语开示了见至者之道果智的作用。

๗๗๗. อิตเรสูติ สทฺธานุสาริอาทิปเทสุ. สทฺธํ อนุสรตีติ อาคมนียฏฺฐาเน ฐิตํ สทฺธํ อนุคจฺฉติ. ยถา สา ติกฺขา สูรา อโหสิ[Pg.468], มคฺคกฺขเณปิ ตทนุรูปเมว ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. สทฺธาย วา อนุสรตีติ สทฺธาย การณภูตาย สจฺจปฏิเวธสฺส อนุรูปํ สรติ คจฺฉติ, ปฏิปชฺชตีติ อตฺโถ. ทฺวีหิปิ อตฺถวิกปฺเปหิ สทฺธาย อธิมตฺตตํเยว วิภาเวติ. ธมฺมานุสารีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อุภโตภาควิมุตฺโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโต, รูปกายโต จ นามกายโต จ วิกฺขมฺภนวเสน, สมุจฺเฉทวเสน จ วิมุตฺโตติ อตฺโถ. อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต จ นามกาเยกเทสโต จ วิมุตฺโต, อริยมคฺเคน นามกายโต วิมุตฺโตติ อุโภหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต. ปชานนฺโต วิมุตฺโตติ ปฐมชฺฌานผสฺเสน วินา ปริชานนาทิปฺปกาเรหิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ชานนฺโต ปฏิวิชฺฌนฺโต เตสํ กิจฺจานํ มตฺถกปฺปตฺติยา นิฏฺฐิตกิจฺจตาย วิเสเสน มุตฺโตติ วิมุตฺโต.

777. 于其他处，指随信行（saddhānusārī）等语。随信者（saddhaṃ anusarati），意指随顺安立于可信处之信。犹如彼信锐利勇猛，于道刹那亦相应而行，此是其义。或以信随行者，意指以信为因，相应于通达圣谛而行进、实践，此是其义。通过此二种意义，皆显示信之殊胜。随法行者（dhammānusārī），此亦同理。俱分解脱（ubhatobhāgavimutta），意指以二分或二度解脱，从色身及名身，以镇伏及永断之方式而得解脱，此是其义。以无色禅从色身及名身之一部分解脱，以圣道从名身解脱，是故，以二分二度解脱，故称俱分解脱。“由了知而解脱”者，意指无初禅触，以遍知等方式了知、通达四圣谛，因其诸作用已达究竟、所作已终，故由殊胜而得解脱，是为“解脱”。

อยํ ปเนตฺถ นิปฺปริยายโต สงฺเขปกถา – ยสฺส อนิจฺจาการโต วุฏฺฐานํ โหติ, โส อธิโมกฺขพหุโล สทฺธินฺทฺริยสฺส ติกฺขภาเวน ปฐมมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ, มชฺเฌ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต. อคฺคผลกฺขเณ ปญฺญาวิมุตฺโต นาม โหติ. ตถา ยสฺส ทุกฺขาการโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตสฺส ปสฺสทฺธิพหุลตาย สมาธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ ทุกฺขุปนิสาย สทฺธายปิ ติพฺพตรตฺตา, ธุรนิยมโต จ. โสปิ ปฐมมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี เอว โหติ, มชฺเฌ ฉสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโต, อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโต จ โหติ. ยสฺส ปน อนตฺตาการโต วุฏฺฐานํ โหติ, โส เวทพหุโล ปญฺญินฺทฺริยสฺส ติกฺขภาเวน ปฐมมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารี เอว โหติ, มชฺเฌ ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโต เอว โหติ. อิเม ปน น อฏฺฐวิโมกฺขลาภิโน, อฏฺฐวิโมกฺขลาภี ปน ปฐมมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี วา ธมฺมานุสารี วา สิยา. มชฺเฌ ฉสุ ฐาเนสุ กายสกฺขี, ปริโยสาเน อุภโตภาควิมุตฺโตติ.

于此，此为直述之简说——若有个人从无常相出离，彼多胜解，且信根敏锐，故于初道刹那名为随信行者(saddhānusārī)；于中间六处为信解脱者(saddhāvimutta)；于最高果位之刹那名为慧解脱者(paññāvimutta)。同样，若有个人从苦相出离，彼多轻安，故定根极为强大，且以苦为近因，其信亦更为猛利，以及由于定则。彼于初道刹那亦为随信行者，于中间六处为信解脱者，于最终亦为慧解脱者。而若有个人从无我相出离，彼多有智慧，且慧根敏锐，故于初道刹那即为随法行者(dhammānusārī)；于中间六处为见至者(diṭṭhippatto)；于最终则为慧解脱者。然而此等个人非八解脱之获得者。而八解脱之获得者(aṭṭhavimokkhalābhī)，于初道刹那或为随信行者或为随法行者；于中间六处为身证者(kāyasakkhī)；于终结时为俱分解脱者(ubhatobhāgavimutto)。

สงฺขารุเปกฺขาญาณํ.

行舍智。

๗๗๘. ยํ ตํ วิโมกฺขมุขภาวํ อาปชฺชิตฺวา สตฺตอริยปุคฺคลวิภาคาย จ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ, ตํ ปเนตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ปุริเมน ญาณทฺวเยนาติ มุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณทฺวเยน อตฺถโต [Pg.469] เอกํ, ปวตฺติอาการเภทโต นานนฺติ อธิปฺปาโย. ยถาวุตฺตมตฺถํ อฏฺฐกถาย, ปาฬิยา จ สาเธตุํ ‘‘เตนาหู’’ติอาทิ วุตฺตํ. มุญฺจิตุกมฺยตามุญฺจนุปายกรณญาณานิปิ สงฺขาเรสุ อุทาสีนภาเวเนว ปวตฺตนโต สงฺขารุเปกฺขาสมญฺญาเนว โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อิทํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ เอกเมว ตีณิ นามานิ ลภตี’’ติ. เตน สงฺขารุเปกฺขาโวหาโร มุญฺจิตุกมฺยตาทิญาณสมุทายวิสโยติ ทสฺเสติ.

778. 所谓“已成就解脱之门，且为七圣者(satta ariyapuggala)分类之缘”者，即此行舍智。所谓“以前二智”，意指：与欲解脱(muñcitukamyatā)智及审察随观(paṭisaṅkhānupassanā)智此二者，于义为一，于行相之差别则为不同。为以义注及圣典证明如是所说之义，故说“是故说”等语。欲解脱智与作解脱方便智，亦因仅以中舍之状态于诸行中转起，故被称为行舍智，如言：“此一行舍智，得三名称”。此表明“行舍智”这一称谓，是以欲解脱等诸智的总集为其所指。

๗๘๐. อุปฺปาทาทีนีติ อุปฺปาทปวตฺตาทิอปเทเสน วุตฺเต สงฺขาเร. ปริจฺจชิตุกามตาติ ตปฺปฏิพนฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน วิสฺสชฺชิตุกามตา. ปฏิสงฺขานนฺติ ปุนปฺปุนํ ตีรณํ. มุญฺจิตฺวาติ นิราลยภาวาปตฺติยา อเปกฺขาวิสฺสชฺชนวเสน วิสฺสชฺชิตฺวา. อวสาเนติ ตถากรณสฺส อุตฺตรกาลํ. ยาว นิพฺพานสมฺปกฺขนฺทนา น อิชฺฌติ, ตาว วิจินเนปิ อุทาสีนตาย ญาณสฺส สนฺตานวเสน ปวตฺตึ สนฺธายาห ‘‘อชฺฌุเปกฺขนํ สนฺติฏฺฐนา’’ติ. เอวนฺติ อชฺฌุเปกฺขนาการสามญฺญโต ‘‘มุญฺจิตุกมฺยตา จ สา สนฺติฏฺฐนา จา’’ติ วุตฺตากาเรน.

780. “生起等”（uppādādīni），指以生起、存续等名义所说的诸行（saṅkhāra）。“欲舍弃”（pariccajitukāmatā），指通过断除与此相关的欲贪而欲放下。“审察”（paṭisaṅkhāna），指再三地审度。“舍弃后”（muñcitvā），指通过达到无执着的状态，以舍离顾念的方式而放下。“在究竟时”（avasāne），指如此行之后的时期。因为在尚未成就趣入涅槃（Nibbāna）之前，即使于审察中，也以中舍的态度，针对智的相续流转，故说“舍置即是安住”（ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā）。“如是”（evaṃ），是因舍置的行相相同，故以所说的方式而说：“彼欲解脱即是安住”（muñcitukamyatā ca sā santiṭṭhanā cā）。

๗๘๑. อิเม ธมฺมาติ อิเม ญาณสงฺขาตา ธมฺมา, ญาณปริยาโย วา อิธ ธมฺม-สทฺโท, ตสฺมา อิมานิ ญาณานีติ อตฺโถ. เอกตฺตาติ เอกสภาวา.

781. “此等法”（ime dhammā），指此等名为“智”之法；或于此，“法”（dhamma）一词是“智”（ñāṇa）的同义词，因此，其义为“此等诸智”。“一体”（ekattā），指具有同一自性。

๗๘๒. วุฏฺฐานคามินี โหติ วุฏฺฐานคมนโต. สงฺขารุเปกฺขาทิญาณตฺตยสฺสาติ สงฺขารุเปกฺขานุโลมโคตฺรภุสญฺญิตสฺส ญาณตฺตยสฺส. กิจฺจวเสน ปวตฺติฏฺฐานวเสนปิ โลกิยญาณานํ อุปริ ฐิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุตฺตมภาวํ ปตฺตตฺตา’’ติ. นิมิตฺตภูตโตติ วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตโต ขนฺธปญฺจกโต. เตนาห ‘‘อภินิวิฏฺฐวตฺถุโต’’ติ. ตญฺหิ วิปสฺสนาย โคจรกรณสงฺขาเตน อภินิเวเสน อภินิวิฏฺฐวตฺถุนฺติ ปวุจฺจติ. ตํ ปเนตํ สสนฺตติปริยาปนฺนมฺปิ ปรโต ทิฏฺฐิตาย ‘‘พหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ. ตเทว หิ ‘‘พหิทฺธา สพฺพนิมิตฺตานี’’ติ ตตฺถ ตตฺถ วุจฺจติ. อชฺฌตฺตปวตฺตโตติ สสนฺตาเน มิจฺฉาทิฏฺฐิปวตฺตนอาทิโต, ตทนุวตฺตกกิเลสกฺขนฺเธหิ จ. ตญฺหิ สสนฺตติยํ กิเลสปฺปวตฺตภาวโต, ตนฺนิมิตฺตํ อสติ มคฺคภาวนาย อุปฺปชฺชนกอุปาทินฺนกฺขนฺธปวตฺตภาวโต จ ตถา วุตฺตํ. วุฏฺฐหนญฺจ เนสํ อารมฺมณากรณํ, อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนญฺจ. ฆฏิยติ อตฺตโน อนนฺตรเมว มคฺคสมุปฺปตฺติโต.

782. “导向出离”（vuṭṭhānagāminī），是因其导向于出离（vuṭṭhānagamana）。“行舍等三智”（saṅkhārupekkhādiñāṇattayassa）是指行舍智、随顺智、种姓智此三种智。由于此等智于作用及行处上皆超越世间诸智，故说“已达最胜状态”（uttamabhāvaṃ pattattā）。“从其为相”（nimittabhūtato），指从其为观（vipassanā）之所缘的五蕴而言。是故说“从执取事”（abhiniviṭṭhavatthuto）。此（五蕴）因被观（vipassanā）作为行境而执取，故称“执取事”（abhiniviṭṭhavatthu）。然此执取事虽包含于自相续中，但因被视为他者，故称“外”（bahiddhā）。诚如经中各处所说“一切外相”（bahiddhā sabbanimittāni）。“从内部转起”（ajjhattapavattato），指自相续中邪见等的转起，以及随之而来的诸烦恼蕴。因其于自相续中为烦恼的转起，且若无道之修习，则会成为未来所取蕴转起之因，故如是说。而于彼等的出离（vuṭṭhahana），即是不再取其为所缘，以及使其达到未来不生的法性。此得以成就（ghaṭiyati），因道于其后无间生起故。

๗๘๓. ตตฺราติ [Pg.470] ตสฺมึ ‘‘อภินิวิฏฺฐวตฺถุโต วุฏฺฐหนโต’’ติ สงฺเขปวจเน. อชฺฌตฺตพหิทฺธา รูปารูปปปญฺจกฺขนฺธลกฺขณตฺตยวเสน อยํ มาติกา อุทฺเทโส. อชฺฌตฺตํ อภินิวิสิตฺวาติ สสนฺตติปริยาปนฺเนสุ ขนฺเธสุ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา. ‘‘อชฺฌตฺตา วุฏฺฐาตี’’ติ อิทํ วุฏฺฐานคามินิยา อชฺฌตฺตธมฺมารมฺมณตฺตา ปริยายโต วุตฺตํ, นิปฺปริยายโต ปน มคฺโค สพฺพโตปิ วุฏฺฐาติ. พหิทฺธา วุฏฺฐาตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกปฺปหาเรนาติ เอกชฺฌํ, ตํ ปน อชฺฌตฺตาทิวิภาคํ อกตฺวา ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๒๙๘; สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) อวิภาเคน วุฏฺฐานคามินิยา ปวตฺติวเสน เวทิตพฺพํ, ตยิทํ สตฺถุ สมฺมุขา เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสนฺตสฺส ญาณุตฺตรสฺส สมฺภวตีติ วทนฺติ.

783. 于此，“从所执之事出离”乃是简说。此论纲是依内、外、色、无色、五蕴、三相而开示。所谓“于内专注”(Ajjhattaṃ abhinivisitvā)，即于自身相续所摄的诸蕴中建立观(vipassanā)。而“从内出离”(Ajjhattā vuṭṭhāti)此言，是因出离行道观(vuṭṭhānagāminī)以内法为所缘而作的方便说；从究竟而言，道(magga)则从一切法出离。“从外出离”等句，其理亦然。所谓“一击而出”(Ekappahārena)，即不作内、外等分别，依“凡所有集法，彼一切皆是灭法”之理，以无分别的出离行道观行进，应如是了知。诸师言，此(出离)乃于世尊面前，依循教示而策发其智之上智者方能成就。

๗๘๔. สุทฺธอชฺฌตฺตทสฺสนมตฺเตเนว มคฺควุฏฺฐานํ น โหติ มมํการวตฺถุโนปิ ปริญฺเญยฺยตฺตา มคฺคสงฺขาตํ วุฏฺฐานํ, มคฺเคน วา วุฏฺฐานํ มคฺควุฏฺฐานํ.

784. 仅以纯见内法，道之出离(maggavuṭṭhāna)不得生起，因我所之事(mamaṃkāravatthu)亦应被遍知故。道之出离，或谓名为道的出离，或谓由道而出离。

๗๘๕. ราสึ กตฺวาติ ภูตุปาทายวเสน ทุวิธํ อนฺตรเภทวเสน อเนกเภทมฺปิ ‘‘รุปฺปนฏฺเฐน รูป’’นฺติ ปิณฺฑโต คเหตฺวา. ยถา รูเป วิปสฺสนาภินิเวโส เยภุยฺเยน วิปสฺสนายานิกสฺส, เอวํ อรูเป วิปสฺสนาภินิเวโส เยภุยฺเยน สมถยานิกสฺส โหติ. อภินิเวโสติ จ วิปสฺสนาย ปุพฺพภาเค กตฺตพฺพนามรูปปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ. ตสฺมา ปฐมํ รูปปริคฺคณฺหนํ รูเป อภินิเวโส. เอส นโย เสเสสุปิ.

785. 总集而言，(色法)虽依大种与所造色而为二种，依内部分类而有多种，然皆以“有变碍之义，故名为色”而总括把握之。譬如于色法专注修观，多为观行者(vipassanāyānika)；于无色法专注修观，多为止行者(samathayānika)。应知，此“专注”(abhiniveso)即是在观(vipassanā)的初阶所应作的名色辨别(nāmarūpapariccheda)。是故，最初对色的把握(rūpapariggaṇhanaṃ)，即是对色的专注。此理于其余诸项亦然。

๗๘๖. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ กามํ อุทยพฺพยปริคฺคณฺหนํ อภินิเวโสติ ทสฺสิตํ, ยถาอุปฏฺฐิเต ปน รูปารูปธมฺเม, เตสญฺจ ปจฺจเย ปริคฺคเหตฺวา สงฺเขเปเนว วิปสฺสนาญาณํ จาเรนฺโต ญาณุตฺตโร ยถานิสินฺโนว ญาณปฏิปาฏิยา ขิปฺปเมว สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโต เอกปฺปหาเรน ปญฺจหิ ขนฺเธหิ วุฏฺฐาติ นาม. อญฺญถา เอเกเนว โลกิยจิตฺเตน ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปริคฺคหปริชานนาทีนํ อสมฺภวโต. น หิ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆาทึ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ กาตุํ สกฺกา. ยสฺส ปน เอกวารํ ญาเณน ผสฺสิตํ, ปุน ตํ ผสฺสิตพฺพเมว, ตาทิสสฺส วเสน วุตฺตนฺติ วทนฺติ.

786. 诚然，“凡是集法，彼皆是灭法”，这显示了对生灭的把握即是趣入。然而，对于如其现起的色法与无色法，以及把握了它们的缘之后，智优越的人(puggala)仅以简略的方式行使观(vipassanā)智，就在其坐姿中，以智的次第迅速地彻知诸谛，名为以一击从五蕴中出离。否则，仅以一个世间心，不可能[同时]完成对五蕴的把握、遍知等。确实，有见有对等法不可能同时作为所缘。然而，他们说，这是就那样的人而说的：其已被智触及一次，实不应再触及。

๗๘๘. เอตฺถ [Pg.471] จ อภินิเวโส อการณํ วุฏฺฐานเมว ปมาณํ, ตสฺมา เหฏฺฐา วุตฺตวิโมกฺขอริยปุคฺคลวิภาคาปิ วุฏฺฐานวเสน สมฺภวนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จ โยปี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตโยปิ ชนาติ วุฏฺฐานวเสน เภเท อสติปิ อภินิเวสวเสเนว ลทฺธํ เภทํ คเหตฺวา วุตฺตํ.

788. 于此中，趣入非主因，出离才是标准。因此，为了显示下方所说的解脱与圣人(ariyapuggala)的划分也是依出离而成立，故开始了“于此中，若有人”等文。其中，“三种人”之说，是虽然依出离而无差别，但仍是执取仅依趣入之力所获得的差别而说。

๗๘๙. สทฺธึ ปุริมปจฺฉิมญาเณหีติ ภยตุปฏฺฐานาทิปุริมญาเณหิ เจว โคตฺรภุอาทิปจฺฉิมญาเณหิ จ สห. อุทฺทานนฺติ อุทฺเทโส.

789. “与前后的智一同”是指：与怖畏现起(bhayatupaṭṭhāna)等前智，以及与种姓(gotrabhu)等后智一起。“摄颂”(Uddāna)即是纲要(uddeso)。

ยตฺถ กตฺถจิ…เป… วฏฺเฏยฺยุํ ตํตํญาณฏฺฐานิยสฺส อุปมาวตฺถุโน ลพฺภนโต. อิมสฺมึ ปน ฐาเนติ อิมสฺมึ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาปเทเส. สพฺพนฺติ สพฺพํ ญาณํ, สพฺพํ วา ญาณกิจฺจํ ปากฏํ โหติ เวมชฺเฌ ฐตฺวา วิภาวิยมานตฺตา. วุตฺตา วิสุทฺธิกถายํ.

在任何地方……皆可适用，因为能获得作为彼彼智之基础的譬喻事(upamāvatthu)。然而“于此之处”是指：于此导向出离之观(vuṭṭhānagāminī-vipassanā)的章节中。“一切”是指一切智，或一切智的作用，因为立于中间而被阐明，故变得显现。这已在关于清净的论述中说。

๗๙๐. นิลียิตฺวาติ อุปวิสิตฺวา. ปรามสิตฺวาติ วีมํสิตฺวา.

790. “隐藏后”(nilīyitvā)是指：趋近后(upavisitvā)。“触取后”(parāmasitvā)是指：审察后(vīmaṃsitvā)。

คยฺหุปคํ อทิสฺวาติ คหณโยคฺคํ นิจฺจสาราทึ อทิสฺวา. จิตฺตสฺส วงฺกภาวกรานํ มายาทีนํ สุฏฺฐุ วิกฺขมฺภเนน อนุโลมสฺส อุชุกสาขาสทิสตา. นิพฺพานาโลจนโต โคตฺรภุญาณสฺส อุทฺธํ อุลฺโลกนสทิสตา. อปฺปติฏฺเฐ นิพฺพาเน ปติฏฺฐิตตฺตา มคฺคญาณสฺส อากาเส อุปฺปตนสทิสตา.

“不见可执取者”，即不见常、实等可执取之法。因善于镇伏能令心弯曲的摩耶等法，随顺智犹如笔直的树枝。因朝向涅槃，种姓智犹如向上仰望。因在无立足处的涅槃中得以确立，道智犹如飞升于空中。

๗๙๑. สปฺปวิสฺสชฺชนํ วิย โคตฺรภุญาณํ สพฺพสงฺขารคตํ วิสฺสชฺชิตฺวา นิพฺพานสฺส อาลมฺพนโต. อาคตมคฺคํ โอโลเกนฺตสฺส ฐานํ วิย มคฺคญาณํ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน อตฺตโนปิ ทสฺสนโต. อภยฏฺฐาเน ฐานนฺติ อภยฏฺฐานํ สมฺปตฺตมาห, น ตสฺส ปาปุณปฏิปตฺตึ.

791. 种姓智犹如舍弃酥油，因其舍弃一切诸行而缘取涅槃。道智犹如回顾来时路者所站之处，因其以无痴通达，亦能见到自身。所谓“立于无畏处”，是说已到达无畏之处，而非到达彼处之行道。

๗๙๒. อตฺตตฺถาทีนํ อนวพุชฺฌนโต ‘‘อหํ, มมา’’ติ คหณสฺส นิทฺโทกฺกมนสทิสตา. มุญฺจิตุกมฺยตาคฺคหเณเนว ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนาปิ คหิตา. ติสฺสนฺนมฺปิ ตาสํ สํสารโต นิกฺขมนาธิมุตฺตตาย นิกฺขมนมคฺโคโลกนสทิสตา. มคฺเค ทิฏฺเฐ มคฺคปฏิปตฺติ วิย อนุโลเม สิทฺเธ มคฺโค สิทฺโธ เอวาติ อนุโลมสฺส มคฺคทสฺสนสทิสตา. สงฺขารนิมิตฺตโต นิกฺขนฺตตฺตา อาทิตฺตฆรโต นิกฺขมนํ วิย โคตฺรภุญาณํ. เวเคน คมนํ [Pg.472] วิย มคฺคญาณํ วิสฺสชฺเชตพฺพคเหตพฺพปเทเสสุ สาธนกิจฺจวิเสสโยคโต.

792. 因不了解自利等，执取“我、我所”犹如入眠。仅以欲解脱智，即已含摄审察与安住。此三者因有出离轮回之胜解，故犹如观察出离之道。如见道后，道之实践即已成办；同样地，随顺智成办时，道亦必成办，是故随顺智犹如见到道路。因出离诸行之相，种姓智犹如逃出燃烧之屋。道智犹如迅速前行，因其在应舍、应取之处，具有成办特殊作用之故。

๗๙๓. ปรโต น มมายิตพฺพโต จ ปสฺสิตพฺพานํ ขนฺธานํ ‘‘อหํ, มมา’’ติ คหณสฺส ราชโคณานํ สกคหณสทิสตา วุตฺตา.

793. 对于应观为“非我”、“不应是我所”的诸蕴，却执取为“我、我所”，这被称为犹如将国王的牛执为己有。

๗๙๔. สภเย อภยทสฺสนเหตุตาย ขนฺธานํ ‘‘อหํ, มมา’’ติ คหณสฺส ยกฺขินิยา สํวาสสทิสตา. สุสานวิชหนํ วิย สงฺขารสุสานํ วิชหิตฺวา นิพฺพานารมฺมณวเสน ปวตฺตํ โคตฺรภุ.

794. 因于有畏惧处作无畏想，执取诸蕴为“我、我所”，犹如与夜叉女共住。犹如舍弃坟场，舍弃诸行之坟场后，种姓智以涅槃为所缘而转起。

๗๙๕. ปุตฺตคิทฺธินีติ ปุตฺตวจฺฉลา. โอตฺตปฺปมานาติ สารชฺชยมานา. โอฬาริกโอฬาริกโลภกฺขนฺธาทิวิกฺขมฺภเนน สงฺขารปริจฺจชนโต อนุโลมสฺส ตตฺเถว ทารโกโรปนสทิสตา.

795. “爱子者”(Puttagiddhinī)，意即疼爱子女者。“有愧者”(Ottappamānā)，意即感到羞愧者。由镇伏极粗之贪蕴等而舍弃诸行，随顺智犹如当处放下孩子。

๗๙๖. วุฏฺฐานคามินิยา…เป… ทสฺสนตฺถํ วุตฺตา, น ปุริมาสุ วิย ภยตุปฏฺฐานาทีสุ ฐิตสฺส ภายนาทิอาการทสฺสนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. อปราปรุปฺปตฺติโต, จิรานุพนฺธโต, ทุสฺสหโต จ วฏฺฏทุกฺขสทิสํ ชิฆจฺฉาทุกฺขนฺติ อาห ‘‘สํสารวฏฺฏชิฆจฺฉายา’’ติ. กายคตาสติ เอว โภชนํ กายคตาสติโภชนํ. สา ปเนตฺถ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาสติ กายานุปสฺสนาทิกิจฺจสาธนวเสน อมตรสปริโภคตาย จ ‘‘อมตรสํ กายคตาสติโภชน’’นฺติ วุตฺตา. เตนาห ภควา ‘‘อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ, เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑.๖๐๐).

796. 为示现趣向出离……之义而说，不像先前那样，是为示现安住于怖畏现起等中的行者之怖畏等相状之义，此是意趣。由于一再生起、长期相续、难以忍受，饥饿之苦就像轮回之苦，所以说“于轮回之饥饿”。身至念即是食，为身至念食。此处与道相应的正念，凭借成就身随观等的作用，以及受用不死味，所以称为“不死味身至念食”。因此世尊说：“诸比丘，凡受用身至念者，即是受用不死者”等等（《增支部》1.600）。

ผลรสามลกสิงฺคีเวรมุคฺคมาสาทิ อเนกงฺคสมฺภารํ.

由果汁、余甘子(āmalaka)、姜、绿豆、黑豆等多种成分组成。

กปณาเสริภาวาทิกรเณน ตณฺหาสิเนหสฺส สีตสทิสตา. มคฺคเตชนฺติ อริยมคฺคสงฺขาตํ อินฺทคฺคึ.

因造成贫穷、不自在等状态，[故说]贪爱之粘着犹如寒冷。道之热力，即名为圣道的主宰之火。

ราคคฺคิอาทโย เอกาทสคฺคี วูปสมนฺติ เอตฺถาติ เอกาทสคฺคิวูปสมํ, นิพฺพานํ.

贪火等十一种火于此止息，故称“十一火之止息”，即涅槃。

อนฺธการปเรโตติ จตุรงฺคสมนฺนาคเตน อนฺธกาเรน กิญฺจิ อตฺตตฺถํ วา ปรตฺถํ วา กาตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน อภิภูโต. ญาณมโย อาโลโก เอติสฺสาติ ญาณาโลกา, มคฺคภาวนา.

“为黑暗所笼罩者”(andhakārapareto)，即被具足四支的黑暗所压倒，以致无法为自己或他人作成任何利益。“智光明”(ñāṇālokā)，即此[道之修习]有智慧所成之光明，指道之修习。

อมตภูตํ[Pg.473], อมตภาวสาธกํ วา โอสธํ อมโตสธํ, นิพฺพานํ. เหฏฺฐา อตฺตนา วุตฺตเมว สงฺขารุเปกฺขาพฺยาปารํ นิคมนวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน วุตฺต’’นฺติอาทิมาห.

“不死药”(amatosadhaṃ)，即已达不死的药物，或能成就无死状态的药物，指涅槃。为以结论的方式开示下文已由自己所述的行舍作用，而说“故说”等语。

๗๙๗. นิราลยตาย ตณฺหาวเสน ภวาทีสุ อวิสฏชฺฌาสโย หุตฺวา ตโต สงฺกุจิตจิตฺโต ปติลีนภาเวน จรติ ปวตฺตตีติ ปติลีนจโร, ตสฺส ปติลีนจรสฺส. สํสาเร ภยสฺส อิกฺขนตาย ภิกฺขุโน กายจิตฺตวิเวกสิทฺธิยา วิวิตฺตมาสนํ ภชมานสฺส. สามคฺคิยนฺติ ยุตฺตํ, ปติรูปนฺติ อตฺโถ. ภวเนติ กามภวาทิเก ติวิเธปิ ภเว. โส หิ อิธ ภวนฏฺเฐน ภวนฺติ วุตฺโต. น ทสฺสเยติ อนุปฺปชฺชนวเสน น ทสฺเสยฺย. ตสฺส ตํ อทสฺสนํ สามคฺคิยนฺติ พุทฺธาทโย อริยา อาหูติ โยชนา.

797. 由于无所依恋，意乐不因贪爱而散播于诸有等，由此心意收摄，以收摄的状态而行，故名“收摄行者”(patilīnacaro)。对于彼收摄行者、见轮回之怖畏、为成就身心远离而受用远离坐卧处之比丘而言，其行是相应的。“相应”(sāmaggiyan)即“适合”(yuttaṃ)、“适宜”(patirūpaṃ)之义。“于有中”(bhavane)指于欲有等三有中。彼于此，以“有”(bhavana)义，故说为“有”(bhavanti)。“不应示”(na dassaye)谓由不生起故，不应显示。诸佛等圣者说，彼之不显示为“相应”。应如是连结。

นิยเมตฺวาติ นิยตํ เอกํสิกํ กตฺวา. โพชฺฌงฺควิเสสํ, มคฺคงฺควิเสสํ, ฌานงฺควิเสสํ, ปฏิปทาวิเสสํ, วิโมกฺขวิเสสนฺติ วิเสสสทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. วิเสสนฺติ ฉสตฺตภาโว สตฺตฏฺฐภาโว ปญฺจาทิภาโวติ อิมํ ยถากฺกมํ โพชฺฌงฺคาทีนํ อริยมคฺเค ลพฺภมานเภทํ. ปาทกชฺฌานนฺติ มคฺคสฺส อาสนฺนวุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานภูตํ ฌานํ. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตาติ มคฺคาสนฺนาย เอว วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย โคจรภูตา วิปสฺสิตา. ปุคฺคลชฺฌาสโยติ อุภินฺนํ เภเท สติ วิปสฺสกสฺส อชฺฌาสโย. เอตฺถ จ ปฐมํ เกจีติ วุตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร. ทุติยํ เกจีติ วุตฺโต โมรวาปีวาสิมหาทตฺตตฺเถโร. ตติยํ เกจีติ วุตฺโต ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร.

“已规定”(niyametvā)者，谓已作确定、决然。“殊胜”(visesa)一词，应各别连结于“觉支殊胜”(bojjhaṅgavisesaṃ)、“道支殊胜”(maggaṅgavisesaṃ)、“禅支殊胜”(jhānaṅgavisesaṃ)、“行道殊胜”(paṭipadāvisesaṃ)、“解脱殊胜”(vimokkhavisesaṃ)。“殊胜”者，谓如其次第，于圣道中，觉支等可得之差别，即六或七支、七或八支、五支等状态。“足处禅”(pādakajjhāna)者，谓作为近于道、导向出起之观的足处之禅。“为观所缘”(vipassanāya ārammaṇabhūtā)者，谓已成为近于道、导向出起之观的行境而被观照者。“个人意乐”(puggalajjhāsayo)者，谓二者有差别时，观者之意乐。于此，第一种“有说”(keci)是指三藏小龙(Tipiṭakacūḷanāga)长老。第二种“有说”是指摩罗瓦比(Moravāpī)住者摩诃达多(Mahādatta)长老。第三种“有说”是指三藏小无畏(Tipiṭakacūḷābhaya)长老。

เตสมฺปิ วาเทสุ อยํ ปุพฺพภาควุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา นิยเมติเยวาติ เวทิตพฺพา. กสฺมา? วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมตฺเถรวาเทปิ อปาทกปฐมชฺฌานปาทกมคฺคา ปฐมชฺฌานิกาว โหนฺติ, อิตเร จ ทุติยชฺฌานิกาทิมคฺคา ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว ตโต ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภาวโต, อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต. ยถา หิ มคฺคาสนฺนาย วิปสฺสนาย โสมนสฺสสหคตตฺเต มคฺคสฺส ปฐมาทิฌานิกตา จ อุเปกฺขาสหคตตฺเต ปญฺจมชฺฌานิกตา เอว จ โหติ, ตโต จ โพชฺฌงฺคาทีนํ [Pg.474] วิเสโสติ เตสํ นิยมเน อาสนฺนการณํ, ปธานการณญฺจ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, น เอวํ ปาทกชฺฌานาทโย. ยสฺมา ปน ปาทกชฺฌาเนน วินา วิปสฺสนาว อิมํ ยถาวุตฺตวิเสสํ นิยเมตุํ น สกฺโกติ, วุตฺตนเยน ปน ปธานการณํ โหติเยว, ตสฺมา ‘‘วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาว นิยเมตี’’ติ อวตฺวา ‘‘วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา นิยเมติเยวา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ เสสวาเทสุปิ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ยถา หิ ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภูตา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อธิฏฺฐานภูเตน ปาทกชฺฌาเนน อาหิตวิเสสา มคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสนิยามิกา โหติ, เอวํ อารมฺมณภูตสมฺมสิตชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ ชิคุจฺฉนาการวิราคภาวนาภูตา สมฺมสิตชฺฌาเนน อาหิตวิเสสา, อุภยสพฺภาเว อชฺฌาสยวเสน ตโต อญฺญตเรน อาหิตวิเสสา จ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา มคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมตีติ.

在他们的论说中，也应知此导向出起的先行分观(pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanā)确实是起决定作用的。何以故？因为确实仅由观(vipassanā)的决定作用，即使在第一长老的论说中，无基础禅的道与以初禅为基础禅的道，也仅是初禅道；而其余的第二禅等道，则由基础禅与观的决定，成为各自的禅道。这是因为，对于从第二禅等各个基础禅生起的行舍智(saṅkhārupekkhāñāṇa)而言，存在着一种“不欲进入已超越基础禅之诸禅支”的离欲修习(virāgabhāvanā)；而对于另一种[以初禅为基础的行舍智]而言，则不存在此种情况。诚然，正如当临近于道的观与喜俱行时，道便具有初禅等的体性；当与舍俱行时，道便仅具有第五禅的体性，由此而有觉支(bojjhaṅga)等的差别。因此，在决定它们的体性时，导向出起的观是近因与主因，而非基础禅等。然而，由于若无基础禅，单凭观本身并不能决定此如上所述的差别，但依所说之理，它确实是主因。是故，不言“唯导向出起的观决定”，而说“导向出起的观确实是起决定作用的”。如是，在其余的论说中，观的决定作用也应随其可能而应用。譬如，导向出起的观，作为一种不欲进入已超越基础禅之诸禅支的离欲修习，因其具有由作为立足处的基础禅所赋予的差别，故能决定道之觉支等的差别；同样地，[导向出起的观]作为一种对已超越作为所缘的所思察禅(sammasitajjhāna)之诸禅支，以厌恶相而修习的离欲，因其具有由所思察禅所赋予的差别，[亦能决定]；又或当两者（基础禅与所思察禅）皆有时，导向出起的观，因其具有依行者意乐由二者之一所赋予的差别，而决定道之觉支等的差别。

๗๙๘. ตตฺร ตสฺมึ โพชฺฌงฺคาทิวิเสสนิยมเน. อฌานลาภี สุทฺธวิปสฺสนายานิโกว สุกฺขวิปสฺสโก. โส หิ ฌานสิเนเหน วิปสฺสนาย อสินิทฺธภาวโต สุกฺขา ลูขา วิปสฺสนา เอตสฺสาติ สุกฺขวิปสฺสโกติ วุจฺจติ. ปกิณฺณกสงฺขาเรติ ปาทกชฺฌานโต อญฺเญ สงฺขาเร. เตน ปาทกชฺฌานสงฺขาเรสุ สมฺมสิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฐมํ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ สุกฺขวิปสฺสกาทิคฺคหณํ วิปสฺสนานิยมสฺส เอกนฺติกภาวทสฺสนตฺถํ. น หิ วุฏฺฐานคามินึ วินา เกวลํ ปาทกชฺฌานาทโย นิยมเหตู ทิฏฺฐา, วุฏฺฐานคามินี ปน ปาทกชฺฌานาทีนํ อภาเวปิ สุกฺขวิปสฺสกาทีนํ มคฺคสฺส ปฐมชฺฌานิกภาวเหตุ, ตสฺมา สา โพชฺฌงฺคาทิวิเสสนิยมเน เอกนฺติกเหตูติ. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘เตสํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วิเสโสติ อยํ ฌานาทีนํ จตุรงฺคิกาทิวิเสโส, น ปุพฺเพ วิย วิปสฺสนานิยเมเนว, อถ โข ปาทกชฺฌานนิยเมน เจว วิปสฺสนานิยเมน จ. เตสมฺปีติ ปญฺจกนเย ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานานิ ปาทกานิ กตฺวา อุปฺปาทิตมคฺคานมฺปิ. ‘‘อาสนฺนปเทเส’’ติ อิมินา วิปสฺสเกน อนฺตรนฺตรา ปวิฏฺฐสมาปตฺติยา วเสน อยํ วิเสโส นตฺถีติ ทสฺเสติ.

798. 于此，即于觉支等殊胜的决定中。未得禅那者，即纯观乘者(suddhavipassanāyānika)，是为干观者(sukkhavipassaka)。因为他的观(vipassanā)缺乏禅那的滋润而不滑润，其观干枯、粗糙，是故称为干观者。“杂行(pakiṇṇakasaṅkhāra)”是指基础禅之外的其他诸行。此句显示，当思惟基础禅的诸行时，则无话可说。诚然，经中说：“以初禅为基础”。此处提及干观者等，是为了显示观之决定的必然性。诚然，若无出起随观(vuṭṭhānagāminī)，则不见仅以基础禅等为决定之因；而出起随观，纵然没有基础禅等，亦是干观者等之道成为初禅性之因。是故，在觉支等殊胜的决定中，彼（出起随观）是必然之因。如今，为使所说义更为显明，而说“彼等(tesaṃ hi)”等。“此殊胜”是指禅那等四支等的殊胜，此非如前仅由观的决定，而是由基础禅的决定与观的决定（二者而有）。“彼等亦(tesampi)”是指，于五法中，以第二、第三、第四禅为基础而生起的诸道亦然。“近处(āsannapadese)”此句显示，观者(vipassaka)时时入于等至，故无此殊胜。

๗๙๙. ตตฺราปิ [Pg.475] จาติ ทุติยตฺเถรวาเทปิ. ตํตํสมาปตฺติสทิสตา ตํตํสมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺราปิ หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคาวิราคภาวนาภาเวน โสมนสฺสสหคตา, อุเปกฺขาสหคตา จ หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

799. “于彼亦(tatrāpi ca)”是指于第二长老的论义中亦然。与彼彼等至的相似性，是由彼彼所思惟的诸行之决定与观之决定而有。于彼论义中，观(vipassanā)因有彼彼离贪修习与不离贪修习之故，而成为喜俱或舍俱，造作道之禅支等的决定。如是，观的决定当以所说之理了知。

๘๐๐. ตนฺติ ตํตํฌานสทิสภวํ. สฺวายมตฺโถ ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสเยหิ วินา อชฺฌาสยมตฺเตน อสิชฺฌนํ อุปนิสฺสเยน วินา สงฺกปฺปมตฺเตน สกทาคามิผลาทีนํ อสิชฺฌนทีปเกน นนฺทโกวาเทน ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ยถา โสตาปนฺนายปิ ปริปุณฺณสงฺกปฺปตํ วทนฺเตน ภควตา ‘‘ยสฺส ยสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺสา’’ติ เตน เตน ปริปุณฺณสงฺกปฺปตา โหติ, น ตโต ปรํ, สงฺกปฺปสพฺภาเว สติปิ อสิชฺฌนโตติ อยมตฺโถ ทีปิโต, เอวมิธาปิ ยสฺส ยสฺส ทุติยาทิฌานิกสฺส มคฺคสฺส ยถาวุตฺโต อุปนิสฺสโย อตฺถิ, ตสฺส ตสฺเสว อชฺฌาสโย นิยามโก, นาญฺญสฺส สติปิ ตสฺมึ อสิชฺฌนโต. อิมสฺมึ ปน วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหติ ตํตํผลูปนิสฺสยสพฺภาเว ตํตํสงฺกปฺโป วิยาติ ตทภาวาภาวโต ‘‘อชฺฌาสโย นิยเมตี’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถาปีติ ตติยตฺเถรวาเทปิ. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ยโต ยโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐายา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ตสฺมา ‘‘ตตฺราปิ หิ วิปสฺสนา’’ติอาทินา อิธ วุตฺตนเยน ตทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

800. 此即与各个禅那相似的状态。此义应以《南达咖教诫》(Nandakovāda)来阐明，即若无基础禅(pādakajjhāna)与审思禅(sammasitajjhāna)的依止(upanissaya)，仅凭意向(ajjhāsaya)无法成就；以及若无依止，仅凭思惟(saṅkappa)无法成就斯陀含果(sakadāgāmiphala)等。于彼经中，诚然，如世尊就已得入流者(sotāpanna)亦宣说其思惟圆满：“对何法有依止，其意向即对彼法有决定作用，而非对其他法。”因此，其思惟得以圆满，仅止于此，不复超越。纵然有其思惟，亦因（无依止而）不得成就。此义已被阐明。如是，于此亦然：对任何第二禅等道，若有如前所述的依止，其意向即对彼道有决定作用，而非对其他道。纵有此（意向），亦因（无依止而）不得成就。复次，于此论中，若有基础禅与审思禅的依止，则意向必然生起，犹如若有各个果的依止，则各个思惟亦（必然生起）一般。因为没有（意向）不存在的情况，所以说“意向决定”。“于此亦然”(etthāpi)者，谓于第三长老之论中亦然。“如已说之理”(vuttanayeneva)者，谓由“从任何等至(samāpatti)出定……”等所说之理。是故，其义当由“于彼亦有观(vipassanā)……”等在此所说之理而知。

๘๐๑. เอวํ วิปสฺสนาย โพชฺฌงฺคาทินิยามิกตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิปทาทินิยามิกตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สเจ ปนาย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อยนฺติ สงฺขารุเปกฺขา วุตฺตา. สาปิ หิ กามํ ‘‘อิมํ วารํ โรเจสุ’’นฺติ เอตฺถ กลาปสมฺมสนาวสาเน อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปวตฺตมานาย อุปฺปนฺนสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสสฺส ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภเนน กิจฺฉตาวารํ ทุกฺขาปฏิปทาติ โรเจสุนฺติ วทนฺติ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิปสฺสนาญาเณ ติกฺเข สูเร ปสนฺเน วหนฺเต อุปฺปนฺนํ วิปสฺสนานิกนฺตึ ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ปริยาทิยตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปุพฺพภาเค มุญฺจิตุกมฺยตาทิภาเวน ปวตฺตมานา [Pg.476] สงฺขารุเปกฺขา อตฺตโน ปฏิปกฺเข กิจฺเฉน กสิเรน วิกฺขมฺเภนฺตี ทุกฺขาปฏิปทาปกฺเขเยว ติฏฺฐตีติ. เตนาห ‘‘อาทิโต กิเลเส วิกฺขมฺภยมานา’’ติอาทิ. เกจิ ปน ‘‘เยน ญาเณน วิปสฺสนุปกฺกิเลสา วิกฺขมฺภิตา, เตน สทฺธึ อิทํ ญาณํ เอกตฺตนยวเสน เอกํ กตฺวา ‘อาทิโต กิเลเส วิกฺขมฺภยมานา’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. สปฺปโยเคนาติ จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเตน สอุสฺสาหเนน. สสงฺขาเรนาติ ตสฺเสว เววจนํ. อุภเยนาปิ วิกฺขมฺภนสฺส กิจฺฉสิทฺธิเมว วทติ. วิปริยาเยนาติ อทุกฺเขน อปฺปโยเคน อสงฺขาเรน. มคฺคสญฺญิตํ อิจฺฉิตฏฺฐานํ อนุคนฺตฺวา ปริวสติ วิปฺปวสติ เอตฺถาติ ปริวาโส, วิปสฺสนา ปริวาโส เอตสฺส อตฺถีติ วิปสฺสนาปริวาโส, มคฺคปาตุภาโว, ตํ ปน สีฆํ กุรุมานา ขิปฺปาภิญฺญา นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สณิก’’นฺติ. กุรุมานา อยํ สงฺขารุเปกฺขาติ โยชนา. ยโต มคฺโค อาคจฺฉติ, ตํ อาคมนียฏฺฐานํ, ตสฺมึ อาคมนียฏฺฐาเน. มคฺคสฺส ปภวฏฺฐาเน ฐตฺวา นามํ เทตีติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทิวิปสฺสนานโย อญฺโญ, อญฺโญ เอว มคฺโคติ อาห ‘‘อตฺตโน อตฺตโน มคฺคสฺสา’’ติ. เตน อาคมนโต ลทฺธนาเมน ‘‘ทุกฺขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา’’ติอาทีนิ จตฺตาริ นามานิ ลภติ. น หิ มคฺคสฺส สรสโต เอทิสํ นามํ อตฺถิ.

801. 如此显示了观（vipassanā）对于觉支等的决定性后，现在为显示其对于行道等的决定性，而说“假如这……”（sace panāyaṃ）等语。在此，以“此”（ayaṃ）一词说的是行舍（saṅkhārupekkhā）。诚然，关于此智，有人说“他们认可此轮”，这是指：在聚思惟（kalāpasammasana）的末尾，当生灭随观（udayabbayānupassanā）生起时，对生起的观随烦恼（vipassanupakkilesa）通过三次镇伏，他们认可此艰难之轮为苦行道（dukkhāpaṭipadā）。然而，在义注中，因为说到：“当观智（vipassanāñāṇa）变得敏锐、勇猛、明净而持续时，行者以艰难、困苦、疲劳而耗尽（pariyādiyati）生起的观爱（vipassanānikanti）。”所以，在前分以欲解脱等状态而转起的行舍，在以艰难、困苦镇伏其对治法时，即安住于苦行道品中。因此说“从初即镇伏烦恼”等。然而，有些人说：“以何智镇伏了观随烦恼，此智（行舍智）与彼智，依同一义理的方式合而为一，故说‘从初即镇伏烦恼’。”“有勤”（sappayogena）是指以心应用、具足努力。“有行”（sasaṅkhārena）是其同义词。此二者都说明镇伏是艰难成就的。“反之”（vipariyāyena）是指不苦、无勤、无行。因为在此（观中）尚未到达名为圣道的所欲之处而别住（parivasati），故为别住（parivāsa）。此有观之别住，故为观别住（vipassanāparivāso），即道的显现。然而，迅速地成就它，则名为速通达（khippābhiññā）。因此，（反之则）说为“缓慢”（saṇikaṃ）。应作如是连接：“正在造作的此行舍”。道从何而来，彼处即为来处；于彼来处，即于道的生起之处安住而立名，这是其关联。苦行道迟通达（dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā）等观法是一回事，道本身是另一回事，因此说“各自的道”。它以从其来处（即前行之观）所得之名，获得了“苦行道迟通达”等四种名称。道依其自性，实无此名。

สา ปนายํ วุตฺตปฺปเภทา ปฏิปทา. นานา โหตีติ วิสุํ วิสุํ โหติ. เอกสฺส ภิกฺขุโน จตูสุปิ มคฺเคสุ เอกาว โหตีติ นิยโม นตฺถิ จลนโต. อเหสุนฺติ วุตฺตํ, อมฺหากํ ภควนฺตํ สนฺธาย โหนฺตีติ ปน วตฺตพฺพํ. สพฺเพสมฺปิ หิ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ จตฺตาโรปิ มคฺคา สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญาว โหนฺตีติ. ปฏิปทาปสงฺเคน อธิปติมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อธิปตโยติ ฉนฺทาทิอธิปตโย. ปุพฺพาภิสงฺขารานุรูปญฺหิ มคฺโค ปจฺเจกํ ฉนฺทาธิปเตยฺโย วา โหติ วีริยาทีสุ อญฺญตราธิปเตยฺโย วา, น กสฺสจิ นิยโม อตฺถิ. เตนาห ‘‘กสฺสจิ ภิกฺขุโน’’ติอาทิ.

此已说种种差别之行道，是各不相同的，即各自不同。“于一比丘，于四道中，唯有一种行道”，此非定则，因其变动故。说“曾是”(ahesuṃ)，是针对我等世尊而言；但应说“是”(honti)。诚然，于一切正等觉者，四道皆是乐行道(sukhāpaṭipadā)与速通达(khippābhiññā)。为说明与行道相关的增上，故说“如是”等。所谓增上，即欲等增上。诚然，道随顺于往昔行，各别或以欲为增上，或以精进等其他之一为增上，于任何人皆无定则。是故说“于某比丘”等。

๘๐๒. ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการโต สาติสยํ กตฺวา อนวเสสโต มคฺคสฺส นามลาเภ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สรเสนาติ สภาเวน อตฺตโน ปวตฺติวิเสเสน. ปจฺจนีเกนาติ ปฏิปกฺขวเสน. สคุเณนาติ อตฺตโน คุณวเสน.

802. 为从前已说之法，以超胜、无余的方式，开示道得名之因，故说“复次”等。其中，“以自性”者，谓以自之体性、以其行相之殊胜。“以对治”者，谓以对治的方式。“以其德”者，谓以自之功德的方式。

กามญฺเจตฺถ [Pg.477] ยถา อาคมเนน วินา สคุเณน, อารมฺมเณน จ มคฺคสฺส นามลาโภ อววตฺถิโต, เอวํ ปจฺจนีเกน วินา สรเสเนว นามลาโภ, ตถาปิ สรสาทโย ปจฺเจกํ นามลาภสฺส การณเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สรเสน วา’’ติอาทินา สพฺพตฺถ อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท วุตฺโต. เต จ อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สมฺมสิตฺวาติ สมฺมสนเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติอาทีสุ วิย, มคฺคกตฺตุกาย วุฏฺฐานกิริยาย เอกนฺติกเหตุภูตา สงฺขารุเปกฺขา ผลูปจาเรน ‘‘วุฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตา. ยสฺมา วา สงฺขารุเปกฺขาติ วุฏฺฐานคามินิยา เอตํ อุปลกฺขณํ, ตทนฺโตคธญฺจ โคตฺรภุญาณํ นิมิตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺมา วุตฺตํ เอกตฺตนเยน ‘‘สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาตี’’ติ. อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุจฺจตีติ อนิมิตฺตสญฺญิเตน วิมุจฺจเนน วิมุจฺจติ, ‘‘มคฺโค’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. วิมุจฺจตีติ วา ตํสมงฺคี อริยปุคฺคโล. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิทํ สรสโต นามํ นามาติ อิทํ นิมิตฺตาทิวิรหโต อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตํ สุญฺญตนฺติ ติวิธมฺปิ มคฺคสฺส สภาวโต สิทฺธนามํ นาม.

诚然，于此，譬如若无圣教，仅凭其自有的特质与所缘，则道的名称是无法确定的；同样地，若无对治法，也无法仅凭其自性而确定其名称。即便如此，为显示自性等法各各皆是得名之因，故处处说有“或由自性”等具不定之义的“或”字。为无混淆地显示此等，故开启“若……”等论述。其中，“审察后”是审察之因。此“tvā”尾缀实为因缘义，犹如“饮用酥油后便有力气”、“见到狮子后便生恐惧”等句。以道为作者的出起作用之决定因——行舍(saṅkhārupekkhā)，以果的转喻而说为“出起”。或因“行舍”是趣向出起之观的表征，且包含于其中的种姓智(gotrabhuñāṇa)从相而出起，是故以同一义理而说“审察后出起”。“以无相解脱而解脱”，应引“道”字来连接，即道以名为无相的解脱而解脱。或者，“解脱”是指具足此（解脱）的圣人解脱了。其余二者，道理亦同。此即所谓“从自性得名”：此道因远离相等等，而有无相、无愿、空三种名称，此即所谓由自性而成之名。

เอสาติ มคฺโค. โส จ โข ปุพฺพภาคมคฺเคน สทฺธึ เอกํ กตฺวา วุตฺโต เอกตฺตนเยน. อิทํ ปจฺจนีกโต นามํ นามาติ อิทํ นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ ปณิธิยา, อตฺตสญฺญาย จ ปหานวเสน ลทฺธํ มคฺคสฺส อนิมิตฺตาทินามตฺตยํ ปฏิปกฺขโต สิทฺธนามํ นาม.

此即是道。而此道是与前分道合为一体，以一如性而说。此即所谓“从对治法得名”：此道之无相等等三名，是依于舍断常相等等、愿求、以及我相而获得，此即所谓从对治而成之名。

สุญฺญตฺตาติ วิวิตฺตตฺตา. น หิ มคฺเค ราคาทโย สนฺติ. รูปนิมิตฺตาทีนนฺติ รูปนิมิตฺตเวทนานิมิตฺตาทีนํ คเหตพฺพานนฺติ อธิปฺปาโย. ราคนิมิตฺตาทีนนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สวิคฺคหานํ วิย อุปฏฺฐานญฺเหตฺถ นิมิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. อิทมสฺส สคุณโต นามนฺติ อิทํ ราคาทิวิวิตฺตตฺตา รูปนิมิตฺตาทิปณิธิอาทิอภาววเสน อสฺส มคฺคสฺส สคุณโต สิทฺธํ นามํ.

空性，是因远离故。诚然，于道中，贪等不存在。“色相等”是“应被执取的色相、受相等”之义。于“贪相等”此处，亦是同理。此处，“相”意指如实物般的显现。“此为其自性之名”是说：此道之名，是由于远离贪等、无色相等及愿求等之力，依其自性而成就。

สฺวายนฺติ โส อยํ มคฺโค. สุญฺญตนฺติ สพฺพสงฺขารสุญฺญโต, อตฺตสุญฺญโต จ สุญฺญตํ. สพฺพสงฺขารนิมิตฺตาภาวโต อนิมิตฺตํ. ตณฺหาปณิธิอาทีนํ อภาเวน อปฺปณิหิตํ. อิทมสฺส อารมฺมณโต นามนฺติ ยถา สุขารมฺมณํ รูปํ ‘‘สุข’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สุญฺญตาทินามสฺส นิพฺพานสฺส [Pg.478] อารมฺมณกรณโต อิทํ อสฺส มคฺคสฺส สุญฺญตาทิเภทํ อารมฺมณโต สิทฺธํ นามํ.

“彼”即此道。“空”是说：因空于诸行，及空于我，故名为空。因无一切行相，故名为无相。因无渴爱、愿求等，故名为无愿。“此为其所缘之名”是说：犹如以乐为所缘的色法被称为“乐”，如是，此道因缘取名为“空”等的涅槃，故此道之“空”等差别之名，是依其所缘而成就。

๘๐๓. อนตฺตานุปสฺสนา อตฺตสุญฺญตาย ทิฏฺฐตฺตา สรสโต สุญฺญตา นาม. ตสฺสา สุญฺญตาวิปสฺสนาย มคฺโค วิปสฺสนาคมเนน สุญฺญโต. อนิมิตฺตา นาม นิจฺจนิมิตฺตาทีนํ อุคฺฆาฏนโต. อิทํ ปน มคฺคสฺส อนิมิตฺตนามํ น อภิธมฺมปริยาเยน ลพฺภติ. กึ การณํ? อภิธมฺเม สรสํ อนามสิตฺวา ปจฺจนีกโต นามลาภโต. โย หิ สคุณารมฺมเณหิ นามลาโภ, โส สรสปฺปธาโน โหติ, สรเสเนว จ นามลาเภ สพฺพมคฺคานํ สุญฺญตาทิภาโวติ ววตฺถานํ น สิยา. ตสฺมา อภิธมฺเม สติปิ ทฺวีหิปิ การเณหิ อนิมิตฺตนามลาเภ ปจฺจนีกโตว นามววตฺถานกรณํ คยฺหตีติ ตทภาวา น ลพฺภติ. อถ วา น ลพฺภตีติ อญฺญนิรเปกฺเขหิ สคุณารมฺมเณหิ น ลพฺภติ. กึ การณํ? อภิธมฺเม สรสปจฺจนีเกหิ สหิเตหิ นามลาภโต. ปจฺจนีกญฺหิ ววตฺถานกรณํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลสฺส สรสสฺส นามเหตุภาโว อภิธมฺเม นตฺถิ, อววตฺถานาปตฺติโต. ตสฺมา อตฺตาภินิเวสปณิธิปฏิปกฺขวิปสฺสนานุโลมา มคฺคา สติปิ สรสนฺตเร ปจฺจนีกสหิเตน สรเสน นามํ ลภนฺติ. อนิมิตฺตมคฺคสฺส ปน วิปสฺสนา นิมิตฺตปฏิปกฺขา น โหติ, สยํ นิมิตฺตคฺคหณโต นิมิตฺตคฺคหณานิวารณาติ ตทนุโลโม มคฺโคปิ น นิมิตฺตสฺส ปฏิปกฺโข. ยทิ สิยา, นิมิตฺตคตวิปสฺสนายปิ ปฏิปกฺโข สิยา, ตสฺมา วิชฺชมาโนปิ สรโส ววตฺถานกรปจฺจนีกาภาวา อภิธมฺเม อนิมิตฺตนามทายโก น คยฺหตีติ. ยทิ เอวํ, อนิจฺจานุปสฺสนานุโลโม มคฺโค อภิธมฺเม อสงฺคหิโต สิยาติ? น, สุทฺธิกปฏิปทานเย ตสฺส สงฺคหิตตฺตา. ตสฺมา เอว หิ โส วุตฺโต. สุตฺตนฺเต ปน ปริยายเทสนตฺตา สคุณารมฺมณมตฺเตนปิ นามํ คยฺหตีติ อาห ‘‘สุตฺตนฺตปริยาเยน ลพฺภตี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อาคมนวเสนปิ มคฺคสฺส อนิมิตฺตนามํ ลพฺภติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺรา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาคมนียฏฺฐาเนติ อาคมนปฏิปทาฐาเน. เสสํ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมวาติ.

803. 无我随观(Anattānupassanā)，因见我空(attasuññatā)，故以其自性(sarasato)名为空。彼空观之道，以观(vipassanā)之行而名为空。名为无相(animittā)，是因拔除常相(niccanimitta)等故。然而，此道之“无相”名，非由阿毗达摩(abhidhamma)之理趣(pariyāya)而得。何以故？于阿毗达摩中，不思量其自性(sarasa)，而是由对立法(paccanīka)得名故。盖由自性与所缘(saguṇārammaṇa)得名者，以自性(sarasa)为主；若仅由自性得名，则一切道皆成空等，而无区别(vavatthāna)。是故，于阿毗达摩中，虽可由二因得名，然唯取对立法以确立名之区别，故无彼对立法，则不得其名。或言“不得”者，谓不依于他，仅由自性与所缘则不得。何以故？于阿毗达摩中，是由自性与对立法结合而得名故。盖不考虑能确立区别之对立法，则于阿毗达摩中，纯粹之自性不得为名之因，以其会导致无区别故。是故，随顺于‘我执(attābhinivesa)与愿求(paṇidhi)之对治’的观(vipassanā)的诸道，即使存在其他自性(sarasantare)，亦由与对立法(paccanīka)相结合的自性(sarasa)而得名。然而，无相道之观，非相(nimitta)之对治，因其自身即是取相故，是故随顺彼观之道亦非相之对治。若尔，则于取相之观亦应有对治。是故，虽有自性，然因无能确立区别之对立法，故于阿毗达摩中，不取其为“无相”名之授与者。若尔，随顺无常随观(aniccānupassanā)之道，岂非不为阿毗达摩所摄耶？不然，以其为清净行道(suddhikapaṭipadā)之理所摄故。实因此故而说彼。然于经教(suttanta)中，因是方便说(pariyāyadesanā)，仅由自性与所缘亦可得名，故云：“由经教之理趣可得”。此处所应说者，已于下文述讫。为示依教法(āgamana)之力，道亦可得‘无相’之名，故说‘于彼’(tatrā hi)等。‘教法所行处’(āgamanīyaṭṭhāne)者，谓教法行道(āgamanapaṭipadā)之处。余者，如已说之理，其义自明。

สงฺขารุเปกฺขาญาณํ นิฏฺฐิตํ.

行舍智终。

อนุโลมญาณกถาวณฺณนา

随顺智论释义

๘๐๔. อธิโมกฺขสทฺธาติ [Pg.479] ปสาทภูโต วตฺถุคโต นิจฺฉโย อธิโมกฺโข. ตสฺมา ตถาภูตา ภาวนาวิเสเสน กิจฺจโต อธิมตฺตตาย พลวตรา นิพฺพตฺตติ. สุปคฺคหิตนฺติ สุฏฺฐุ ปคฺคหิตํ. อสลฺลีนํ ปฏุตรภาเวน ปฏิปกฺขวิธมนสมตฺถํ วีริยํ โหติ. สูปฏฺฐิตาติ ติกฺขตรตาย อารมฺมณาภิมุขภาเวน สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา สติ โหติ. สุสมาหิตนฺติ ปสฺสทฺธิสุขานํ สาติสยตาย สุฏฺฐุ สมาหิตํ อารมฺมเณ สมฺมเทว ฐปิตํ อปฺปิตํ วิย โหติ. ติกฺขตราติ อนุโลมญาณุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถภาเวน สาติสยํ ติกฺขา สูรา. สงฺขารานํ วิจินเนปิ มชฺฌตฺตภูตสงฺขารุเปกฺขา ปญฺญา อุปฺปชฺชติ. อนิจฺจาติ วา…เป… สมฺมสิตฺวา ภวงฺคํ โอตรตีติ อนิจฺจาทีสุ เอเกนากาเรน สมฺมสนฺตี สตฺตกฺขตฺตุํ ปวตฺติตฺวา ภิชฺชนฺตี ภวงฺคํ โอติณฺณา นาม โหติ ตโต ปรํ ภวงฺคสฺส วาโรติ กตฺวา. สงฺขารุเปกฺขาย กตนเยเนวาติ อนิจฺจาทินา อาลมฺพนกรณนเยเนว, น สมฺมสิตนเยน. เตนาห ‘‘อารมฺมณํ กุรุมาน’’นฺติ. อาวฏฺเฏตฺวาติ นิวตฺเตตฺวา จิตฺตสฺส ภวงฺควเสน วตฺติตุํ อทตฺวา. วิสทิสจิตฺตปวตฺติสงฺขาตาย วีจิยา อภาเวน อวีจิกา, จิตฺตสนฺตติ. กิริยมโนธาตุยา หิ ภวงฺเค อาวฏฺฏิเต กิริยมยจิตฺตปวตฺติวิปากจิตฺตุปฺปตฺติยา สวีจิกา สนฺตรา, น เอวํ มโนทฺวาราวชฺชเนนาติ วุตฺตํ ‘‘อวีจิกํ จิตฺตสนฺตตึ อนุปฺปพนฺธมาน’’นฺติ. ตเถวาติ ยถา อตีตาสุ ทฺวตฺตึสชวนวีถีสุ สงฺขารุเปกฺขา ‘‘อนิจฺจา’’ติ วา ‘‘ทุกฺขา’’ติ วา ‘‘อนตฺตา’’ติ วา สงฺขาเร อารมฺมณมกาสิ, ตเถว. ปริกมฺมนฺติ วุจฺจติ มคฺคสฺส ปริกมฺมตฺตา ปฏิสงฺขารกตฺตา. อุปจารนฺติ วุจฺจติ มคฺคสฺส อาสนฺนตฺตา, สมีปจาริกตฺตา วา. อนุโลมตฺตํ สยเมว วทติ.

804. 胜解信（adhimokkhasaddhā）者，是清净的、建立于事上的决定，名为胜解（adhimokkha）。因此，如是的信通过修习的殊胜，因其作用的极度，而生起更强的力量。善执持（supaggahitaṃ）者，是善于策励、不退缩、因其锐利而能摧破敌对法的精进（vīriya）。善现起（sūpaṭṭhitā）者，是因极为锐利、面向所缘而善现起的念（sati）。善等持（susamāhitaṃ）者，是因轻安与乐的超胜而善等持，犹如已安止。极为锐利（tikkhatarā）者，是因其有能力成为随顺智（anulomañāṇa）生起的缘，故极为锐利、勇猛。即使在审察诸行时，亦生起中舍的行舍慧（saṅkhārupekkhā-paññā）。“思择‘无常’等……入于有分”者，即是以无常等其中一种行相思择，运行七次后坏灭，名为已入于有分，因为此后是有分的回合。转向（āvaṭṭetvā）者，是使心转向，不让心依有分而转起。因没有名为“不同类心之转起”的间隔，故为无间隔（avīcikā）的心相续（cittasantati）。因为当唯作意界（kiriyamanodhātu）转向有分时，唯作心的转起因异熟心的生起而有间隔、有间断；而意门转向则非如此，因此说“持续着无间隔的心相续”。如是者，即是如同在过去的二、三个速行心路中，行舍曾以“无常”或“苦”或“无我”而缘取诸行，正是那样。被称为遍作（parikammaṃ），因为是道的遍作与修治。被称为近行（upacāraṃ），因为临近于道，或因为在近处行。随顺性（anulomattaṃ），（义注）自会解说。

อยญฺจ นโย กามํ มคฺควีถิยํ ปฐมชวนสฺส ปฏิสงฺขรณฏฺโฐ, ทุติยสฺส ตโต อาสนฺนฏฺโฐ, ตติยสฺส เหฏฺฐิมุปริมานํ อนุโลมฏฺโฐ จ ยุตฺโตติ วุตฺโต, ตถาปิ สพฺเพสมฺปิ อิมา สมญฺญา สมฺภวนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิเสเสน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อาเสวนนฺติ อาทเรน เสวนํ. ปุริมภาคปจฺฉิมภาคานนฺติ เหฏฺฐิมานํ, อุปริมานญฺจ ธมฺมโกฏฺฐาสานํ. อฏฺฐนฺนนฺติ อุทยพฺพยญาณาทีนํ อฏฺฐนฺนํ. สพฺพาปิ วิปสฺสนา ลกฺขณตฺตยสมฺมสนกิจฺจาว[Pg.480], อิทมฺปิ ตเถวาติ วุตฺตํ ‘‘ตถกิจฺจตายา’’ติ. อุปรีติ มคฺเค. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตถกิจฺจตาย อนุโลเมติ สมฺโมสาทิปฏิปกฺขวิธมนโต. อิทานิ อนุโลมญาณสฺส ตทุภยกิจฺจานุโลมํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนุโลมญาณํ สจฺจปฏิจฺฉาทกโมหกฺขนฺธาทีนํ สาติสยํ วิธมเนน โลกิยญาเณสุ อุกฺกํสปริยนฺตคตํ, ตโต เอว เหฏฺฐา นิพฺพตฺติตอุทยพฺพยญาณาทีนมฺปิ กิจฺจํ ปฏิปกฺขทูรีภาเวน อตฺถโต สาเธนฺตเมว หุตฺวา ปวตฺตติ, ตถาปวตฺตมานญฺจ เตสํ กิจฺจํ อนุโลเมนฺตํ วิย โหตีติ อาห ‘‘อุทยพฺพยวนฺตานํ…เป… ตถกิจฺจตาย อนุโลเมตี’’ติ. ตตฺถ ‘‘ภยโต อุปฏฺฐิต’’นฺติ อิมินาปิ อารมฺมณสีเสน ญาณพฺยาปารเมว วทติ สปฺปฏิภยานํ สงฺขารานํ ยถาสภาวทสฺสนทีปนโต. เสเสสุ ปน สตฺตสุปิ ฐาเนสุ ญาณพฺยาปาโรว ทสฺสิโต. ยสฺมา เอตํ อนุโลมญาณํ อนิจฺจาทีสุ อญฺญตรลกฺขณวเสเนว สงฺขาเร อารพฺภ ปวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจลกฺขณาทิวเสน สงฺขาเร อารพฺภ ปวตฺตตฺตา’’ติ. ตาย ปฏิปตฺติยาติ ยา สา อนุโลมญาณสฺส ถูลถูลสจฺจปฏิจฺฉาทกสํกิเลสวิกฺขมฺภนปฏิปตฺติ, ตาย. น หิ อนุโลมญาเณ ตถา อนุปฺปนฺเน โคตฺรภุญาณํ นิพฺพานํ อาลมฺพิตุํ สกฺโกติ, โคตฺรภุญาเณ วา อนุปฺปนฺเน มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชตีติ.

此理亦被说为是适当的：于道心中，第一速行有修治之义，第二速行有比前更近之义，第三速行有随顺下上法之义。即使如此，为示一切（速行）皆可有此等名称，故说“无差别故”等。其中，“修习”（āsevana）即恭敬地亲近。“前分后分”（purimabhāgapacchimabhāgānaṃ）即下方与上方的法分。“八种”（aṭṭhannaṃ）即生灭智等八种（智）。一切观（vipassanā）皆以思察三相为作用，此（随顺智）亦然，故说“以其作用相同故”。“上”（uparī）即在道中。其随顺菩提分法的作用，是因摧破了失念等敌对法。今为详示随顺智随顺此二种作用，故说“彼即”等。其中，随顺智以超胜之力摧破覆盖谛的痴蕴等，于世间智中达到最高顶点。正因如此，其通过远离敌对法，从义理上成就了下方已生起的生灭智等的作用而转起。并且如此转起时，它犹如随顺彼等之作用，故说：“对具生灭者……以其作用相同故随顺”。其中，亦以“怖畏现起”（bhayato upaṭṭhitaṃ）此句，通过以所缘为主而只说智的作用，因其显示了如实见到具有怖畏的诸行。于其余七处，亦只显示了智的作用。因为此随顺智仅以无常等中某一相之力，缘取诸行而转起，故说“以无常相等相之力缘取诸行而转起故”。“以彼行道”（tāya paṭipattiyā）者，即随顺智那镇伏粗显的、覆盖谛之烦恼的行道，以此行道。诚然，若随顺智未如是生起，种姓智（gotrabhuñāṇa）则不能缘取涅槃；或若种姓智未生起，道智（maggañāṇa）则不生起。

วุตฺตมตฺถํ โอปมฺเมน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อฏฺฐนฺนํ โวหาริกมหามตฺตานํ อคติคมนํ ปหาย ตํตํวินิจฺฉยกรณํ วิย อฏฺฐนฺนํ ญาณานํ ยถาสกํ ปฏิปกฺขํ ปหาย สงฺขาเรสุ อุทยพฺพยาทิปฏิปตฺติ, รญฺโญ มชฺฌตฺตภาโว วิย อนุโลมญาณสฺส ปุริมปจฺฉิมธมฺมโกฏฺฐาสสฺส อนุกูลตา. เตเนวาติ เหฏฺฐิมญาณานํ อนุโลมนมุเขน อุปริโพธิปกฺขิยานํ อนุโลมนโตเยว. สจฺจานุโลมิกนฺติ วุจฺจติ มคฺคสจฺจสฺส อนุโลมิกตฺตา.

为使已说之义更为显明，故说“如同”等喻。此中，犹如八位司法大臣(vohārikamahāmatta)舍弃偏私而作出种种裁决，八种智亦各自舍弃其对立面而了知诸行的生灭等；又如国王的中立性，随顺智亦随顺于前后法部分。正是因此——因其随顺于下位诸智，且随顺于上位的菩提分法故。其被称为“谛随顺”(saccānulomika)，是因其随顺于道谛(maggasacca)。

อนุโลมญาณํ นิฏฺฐิตํ.

随顺智终。

วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนากถาวณฺณนา

趣向出离观论释义

๘๐๕. กิญฺจิ [Pg.481] อสงฺขตารมฺมณมฺปิ ญาณํ วุฏฺฐานคามินิยา เอกสงฺคหนฺติ กตฺวา ‘‘สงฺขารารมฺมณายา’’ติ วิเสสนํ กตํ. ตญฺหิ วิเสสโต วุฏฺฐานํ อริยมคฺคํ คจฺฉติ อุเปตีติ วุฏฺฐานคามินีติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. เตนาห ‘‘สพฺเพน สพฺพ’’นฺติอาทิ. อสมฺโมหตฺถนฺติ ตตฺถ ตตฺถ สุตฺเต ปริยายนฺตเรหิ อาคตาย สมฺโมหาภาวตฺถํ. สุตฺตสํสนฺทนาติ สุตฺตานํ เตสํ เตสํ สุตฺตปทานํ อนุสนฺทานํ.

805. 考虑到亦有以无为(asaṅkhata)为所缘的智（即种姓智）被归入趣向出离(vuṭṭhānagāminī)为一类，故加上“以诸行为所缘”(saṅkhārārammaṇāya)的限定。因为此（观）尤其趋向于出离，即圣道(ariyamagga)，接近、到达它，故得名为“趣向出离”(vuṭṭhānagāminī)。因此，他说“完全地”(sabbena sabbaṃ)等。“为不迷乱”(asammohatthaṃ)是说，为了对在各经中以不同说法出现的趣向出离观不产生迷乱。“经文对照”(suttasaṃsandanā)是指将诸经中那些相应的经句进行对照连接。

เย โลกิเย สงฺขาเร อารพฺภ อนุโลมปริโยสานา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา ปวตฺตติ, ตํสนฺนิสฺสิตา ตปฺปฏิพทฺธา ตณฺหา เตหิ วินา อปฺปวตฺตนโต ตมฺมยา นาม, ตมฺมยาว ตมฺมยตา, ตมฺมยา วา ตณฺหาสมฺปยุตฺตา ขนฺธา, เตสํ ภาโว ตมฺมยตา, สา เอว ตณฺหา. ตปฺปฏิปกฺขา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อตมฺมยตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตมฺมยตา นาม ตณฺหา, ตสฺสา ปริยาทิยนโต วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อตมฺมยตาติ วุจฺจตี’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๑๐). นิสฺสายาติ ตํ อตมฺมยตํ นิสฺสยํ กตฺวา, ภาเวตฺวาติ อตฺโถ. เอกตฺตาติ เอตฺถ อยํ ปาฬิ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา รูเปสุ…เป… โผฏฺฐพฺเพสุ, อยํ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๐), สยมฺปิ นานาสภาวา, นานารมฺมณนิสฺสิตา จาติ อตฺโถ. สา ปน สมาธิสมฺปยุตฺตา วิปสฺสนุเปกฺขา เวทิตพฺพา. ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา อากาสานญฺจายตนนิสฺสิตา…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนนิสฺสิตา, อยํ, ภิกฺขเว, อุเปกฺขา เอกตฺตา เอกตฺตสิตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๑๐). ยา หิ ตํตํอรูปจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา อุเปกฺขา, สา เอกสภาวตฺตา, เอการมฺมณตฺตา จ เอกตฺตา, เอกตฺตสิตา จาติ วุจฺจติ, สา ปน ตํตํฌานสหคตเวทนุเปกฺขา จ ตทารมฺมณวิปสฺสนุเปกฺขา จาติ วทนฺติ. ตํ ปชหถาติ ตทารมฺมณกิเลสปหาเนน ปชหถ. เตนาห ‘‘ตํ สมติกฺกมถา’’ติ.

缘于世间诸行，以随顺为终结的出起之观(vuṭṭhānagāminivipassanā)转起时，依止于彼、与彼相缚的渴爱，因离彼诸行则不转起，故名为“由彼所成”(tammayā)。“由彼所成”即是“由彼所成性”(tammayatā)；或“由彼所成”是与渴爱相应的诸蕴，它们的状态即是“由彼所成性”，那即是渴爱。与此相反的出起之观是“非由彼所成”(atammayatā)。是故，义注中说：“名为‘由彼所成性’者，即是渴爱。因其能断尽渴爱，故出起之观被称为‘非由彼所成’。”（《中部义注》3.310）“依止”(nissāya)者，意即：将那“非由彼所成”作为依止而修习。于“一性”(ekatta)者，此为圣典：“诸比丘，于诸色有舍……于诸触有舍。诸比丘，此舍是多样的(nānattā)、依于多样的(nānattasitā)。”（《中部》3.310）其义为：舍自身是多种自性，且依于多种所缘。当知，彼舍是与定相应的观舍(vipassanupekkhā)。“诸比丘，有依于空无边处之舍……有依于非想非非想处之舍。诸比丘，此舍是一性的(ekattā)、依于一性的(ekattasitā)。”（《中部》3.310）凡包含于彼彼无色心生起中的舍，因其是单一自性、单一所缘，故被称为“一性的”、“依于一性的”。又，他们说，彼舍是与彼彼禅那俱行的受舍，以及以彼为所缘的观舍。“你们当断彼”(taṃ pajahatha)者，即以断除以彼为所缘的烦恼而断除。因此他说：“你们当超越彼”(taṃ samatikkamatha)。

นิพฺพิทาติ วุฏฺฐานคามินี. ตตฺถ หิ สุตฺเต วิรชฺชตีติ มคฺคกิจฺจมาห, วิมุจฺจตีติ ผลกิจฺจํ.

“厌离”(nibbidā)即是出起之观(vuṭṭhānagāminī)。于彼经中，实以“离染”(virajjati)说示道的作用，以“解脱”(vimuccati)说示果的作用。

สุสิมสุตฺตํ [Pg.482] นิทานวคฺเค. ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ วุฏฺฐานคามินีติ วุตฺตา ธมฺมฏฺฐิติยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท อสมฺมุยฺหนวเสน ปวตฺตนโต. นิพฺพาเน ญาณนฺติ มคฺคญาณมาห.

《须尸摩经》(Susimasutta)在《因缘相应》(Nidānavagga)中。于彼经中，法住智(dhammaṭṭhitiñāṇa)被称为出起之观(vuṭṭhānagāminī)，因其于法住，即缘起中，以不迷惑的方式转起故。“于涅槃之智”(nibbāne ñāṇaṃ)是说示道智。

สญฺญา โข, โปฏฺฐปาทาติ เอตฺถ กามํ ‘‘สญฺญา’’อิจฺเจว วุจฺจติ, ปุพฺเพ ปน ‘‘สญฺญคฺคํ ผุสตี’’ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘สญฺญคฺคนฺติ วุตฺตา’’ติ.

波吒波陀（Poṭṭhapāda），在此，虽然确实只被称为“想”，但因为之前说过“触及想之顶”，所以说“被称为想顶”。

ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ ตเทกเทสภูตา วุฏฺฐานคามินี วุตฺตา. สมุทาเยสุ หิ ปวตฺตา โวหารา อวยเวสุปิ ปวตฺตนฺตีติ. ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ ปาริสุทฺธิยา ปธานการณํ.

所谓“行道智见清净”，是指作为其一部分而趣向出离的（观）。诚然，适用于整体的术语，也适用于部分。所谓“为求清净之精勤支”，是指清净的主要原因。

ตีหิ นาเมหีติ อนุโลมโคตฺรภุโวทานสงฺขาเตหิ ตีหิ นาเมหิ.

以三种名称，即以随顺（anuloma）、种姓（gotrabhū）、清净（vodāna）这三种名称。

กิตฺติตาติ โถมิตา อริยมคฺคาธิฏฺฐานตาย. มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสนฏฺเฐน มเหสินา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. สนฺตกิเลสตาย สนฺตา. โยคนฺติ ภาวนํ, ภาวนาภิโยคํ วา.

“称赞”（kittitā），是因其为圣道之基础而被赞美。“大仙”（mahesī），是指正等觉者，因其探求伟大的戒蕴等。“寂静”（santā），是因其烦恼已寂灭。“瑜伽”（yoga），是指修行，或精勤修行。

ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行道智见清净之解释释义终。

อิติ เอกวีสติมปริจฺเฉทวณฺณนา.

如是，第二十一章之释义。

๒๒. ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา

22. 智见清净解释之释义

ปฐมมคฺคญาณกถาวณฺณนา

初道智论释义

๘๐๖. อิทานิ [Pg.483] ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา นิทฺเทเส อนุปฺปตฺเต สา ยสฺส ญาณสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺชติ, ตํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘อิโต ปรํ โคตฺรภุญาณํ โหตี’’ติ อาห. อิโต ปรนฺติ อิโต อนุโลมญาณโต อุปริ. ตนฺติ โคตฺรภุญาณํ. เนว ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธึ ภชติ อนิจฺจาทิวเสน สงฺขารานํ อคฺคหณโต. น ญาณทสฺสนวิสุทฺธึ ภชติ สติปิ นิพฺพานารมฺมณตฺเต กิเลสานํ อเขปนโต. ตโต เอเวตํ วิญฺญาณธาตูนํ วิสยํ อุทฺเทสนฺตํ ทสฺสนกิจฺจํ กโรนฺตํ กิริยมโนธาตุ วิย มคฺคสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยํ วุจฺจติ. อนฺตราติ ฉฏฺฐสตฺตมวิสุทฺธีนํ เวมชฺเฌ. อพฺโพหาริกเมว โหติ อุภยวิสุทฺธิลกฺขณตาภาวโต. ตถาปิ วุฏฺฐานคามินิยา ปริโยสานตาย วิปสฺสนาปกฺขิกํ. เตเนวสฺส ตํโสตปติตตา. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาโสเต…เป… สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ. เอเตนสฺส ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิภชนํ ทสฺเสติ. โสตสฺส อริยสฺสอาทิโต ปชฺชนํ โสตาปตฺติ, โส เอว มคฺโค, โสตํ วา อริยํ อาทิโต ปชฺชติ อธิคจฺฉตีติ โสตาปตฺติ, ปฐมโก. ตสฺส มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโค. ปฏิสนฺธิวเสน สกิเทว อิมํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, ตสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. ปฏิสนฺธิวเสน กามภวํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามี, ตสฺส มคฺโค อนาคามิมคฺโค. กิเลสาทีนํ หนนาทินา อรหํ, อคฺคมคฺคฏฺโฐ. ตสฺส ภาโว อรหตฺตํ, โส เอว มคฺโคติ อรหตฺตมคฺโค. จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

806. 现在，当轮到智见清净的解释时，为了首先开示它（智见清净）是在哪个智之后无间生起，（世尊）说：“此后有种姓智”。此后是指从随顺智（anulomañāṇa）以上。它即是种姓智（gotrabhuñāṇa）。它既不属于行道智见清净（paṭipadāñāṇadassanavisuddhi）（因为未以无常等把握诸行），也不属于智见清净（因为虽以涅槃为所缘却未断除烦恼）。它就像唯作意界（kiriyamanodhātu）般，为诸识界指明对象，完成见的作用，所以称为道的转向位。中间是指在第六、第七清净之间。由于不具备两种清净的特征，故不被称为（清净）。但因为它是趣向出离的观（vipassanā）慧的最后阶段，属于观慧一方，因此它落入彼（观）流中。因此说‘入观慧之流……乃至……称为’。由此显示它属于行道智见清净。入流（Sotāpatti）是最初进入圣流，它就是道；或者说，因为最初到达并证得圣流，故称“入流”，（证得此道者是）第一位（圣者）。其道为入流道（sotāpattimagga）。因为以结生（paṭisandhi）故，仅一次来到此人世间者为一来（Sakadāgāmī），其道为一来道（sakadāgāmimaggo）。因为以结生故，不来欲有（kāmabhava）者为不还（Anāgāmī），其道为不还道（anāgāmimaggo）。以断除烦恼（kilesa）等而成为阿罗汉（arahaṃ），处于最胜道位，其状态为阿罗汉果（arahatta），它就是道，故为阿罗汉道（arahattamaggo）。将四道智总摄为一，称为智见清净。

เตหิ ตีหิปีติ เหฏฺฐา ติณฺณํ อนุโลมญาณานํ วุตฺตตฺตา วุตฺตํ, ตีสุ วา ทฺวินฺนํ อนฺโตคธตฺตา. ตีหิปีติ วา วิกปฺปนฺตรสมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท, เตน ตีหิปิ ทฺวีหิปีติ วุตฺตํ โหติ. อตฺตโน พลานุรูเปนาติ อตฺตโน อตฺตโน อานุภาวานุกูลํ. ปฐมญฺหิ อนุโลมญาณํ สพฺโพฬาริกํ, ทุติยํ ตโต นาติโอฬาริกํ, ตติยํ ตโต นาติโอฬาริกํ ตมํ อนฺตรธาเปติ. อถ วา พลานุรูเปนาติ เหฏฺฐา สงฺขารุเปกฺขาย อาหิตพลานุรูเปน[Pg.484]. ปุพฺพาภิสงฺขารวเสน หิ อนุโลมญาณสฺสาปิ มคฺคญาณสฺส วิย สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตานํ ปวตฺติอาการสิทฺโธ อตฺเถว มุทุติกฺขตาวิเสโส. ปลิโพธโต อุปฏฺฐาติ ปลิโพธภาวปฏิจฺฉาทกสฺส ตมสฺส อนฺตรธาปิตตฺตา. ‘‘อาเสวนนฺเต’’ติ อิมินา ทุติยสฺส วา ตติยสฺส วา อนุโลมญาณสฺส อนนฺตรํ โคตฺรภุญาณุปฺปตฺติ, น ปฐมสฺสาติ ทสฺเสติ ตสฺส อนาเสวนตฺตา. น หิ อลทฺธาเสวนํ โคตฺรภุญาณํ อุปฺปาเทตุํ สกฺโกติ. นิมิตฺตาทิวิรหโต, ตพฺพิธุรโต จ ‘‘อนิมิตฺต’’นฺติอาทินา นิพฺพานํ วิเสสิตํ. ปุถุชฺชนโคตฺตนฺติ อริเยหิ อสมฺมิสฺสํ ปุถุชฺชนสมญฺญํ. โคตฺตนฺติ หิ เอกวํสชานํ สมานา สมญฺญา, เอวํ อิธาปีติ. ปุถุชฺชนสงฺขนฺติ ตสฺเสว เววจนํ, ปุถุชฺชนภูมินฺติ ปุถุชฺชนวตฺถุํ. เอกนฺติกตาย เอกวารเมว จ อุปฺปชฺชนโต อปุนราวฏฺฏกํ.

“以这三种亦”，是因下文已述及三种随顺智(anulomañāṇa)而说，或是因（三种）已含摄了两种。又或者，“以三种亦”中的“亦”(pi)字，是为总摄另一选项，因此说为“以三种”及“以两种”。“随己力”即随各自的力量。诚然，第一随顺智令最粗的黑暗消失，第二随顺智令其次不那么粗的黑暗消失，第三随顺智令再次不那么粗的黑暗消失。又或者，“随己力”是指随顺于下文行舍智(saṅkhārupekkhā)所成就的力量。诚然，由于先前行(pubbābhisaṅkhāra)的力量，对于信解脱者(saddhāvimutta)和见至者(diṭṭhippatta)而言，随顺智也如道智(maggañāṇa)一般，确实存在依其生起方式而成就的软、利之别。由于覆盖障碍状态的黑暗已被遣除，（诸行）便显现为障碍。以“于速行之末”(Āsevanante)一词，显示了种姓智是在第二或第三随顺智之后生起，而非在第一（随顺智）之后，因其未得速行（之助缘）。诚然，未获得速行(āsevana)的（随顺智）无法生起种姓智。由于离于相(nimitta)等，且与此相违，故以“无相”(animitta)等词来形容涅槃。“凡夫种姓”(Puthujjanagotta)是指不与圣者(ariya)相混的“凡夫”之称谓。而“种姓”(gotta)本是同族裔者的共同称谓，于此亦然。“凡夫之称”(Puthujjanasaṅkhā)即是其同义词；“凡夫地”(Puthujjanabhūmi)即凡夫之事。由于其确定性，且仅生起一次，故不复还。

พหิทฺธา วุฏฺฐานวิวฏฺฏเนติ อสงฺขตธาตุยา พหิภาวโต พหิทฺธาสญฺญิตา สงฺขารคตา วุฏฺฐานภูเต วิวฏฺฏเน นิปฺผชฺชมาเน ปญฺญา. อภิภุยฺยตีติ อภิภวติ. ปกฺขนฺทตีติ อนุปวิสติ. เอตฺถ จ ‘‘อุปฺปาทํ อภิภุยฺยตี’’ติอาทินา ปุถุชฺชนโคตฺตาภิภวนํ ตทติกฺกมนมาห. ‘‘อนุปฺปาทํ ปกฺขนฺทตี’’ติอาทินา อริยโคตฺตภาวนํ ตทุภยภาวโต.

“于外在出离还灭时”(Bahiddhā vuṭṭhānavivaṭṭane)，即当从因处于无为界(asaṅkhatadhātu)之外而被称作‘外’的诸行(saṅkhāra)中出离(vuṭṭhāna)而还灭(vivaṭṭana)之时，智慧（便...）。“被超越”(abhibhuyyati)即是胜伏(abhibhavati)；“跃入”(pakkhandati)即是进入(anupavisati)。于此，以“超越生(uppādaṃ abhibhuyyati)”等语，宣说了对凡夫种姓的胜伏与超越；以“跃入无生(anuppādaṃ pakkhandati)”等语，宣说了成就圣者种姓(ariyagotta)，因其已趣入故。

๘๐๗. เอกาวชฺชนานํ นานาวีถิตา นตฺถีติ น ตํนิเสธนาย เอกวีถิคฺคหณํ, อถ โข นานารมฺมณานมฺปิ เอกาวชฺชนานํ นานาวีถิตา นตฺถีติ ทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. มหามาติกนฺติ มหนฺตํ อุทกวาหกํ. ลงฺฆิตฺวาติ อโนตรนฺโต เอว อติกฺกมิตฺวา. อุลฺลงฺฆิตฺวาติ อุปริภาเคเนว ลงฺฆิตฺวา. นินฺนโปณปพฺภารตา อุตฺตรุตฺตรวิสิฏฺฐา นินฺนตาว.

807. 采用“单一心路”(ekavīthi)的说法，并非为了否定“多种心路”，而是为了表明：即使所缘各异，同一转向心也没有多种心路，应如是了知。“大水渠”(Mahāmātika)即大的引水渠。“越过”(Laṅghitvā)即不进入而跨过。“跳过”(Ullaṅghitvā)即仅从上方越过。倾向、俯向、倾斜(Ninnapoṇapabbhāratā)，即是愈来愈殊胜的低斜。

อฏฺฐหิ ญาเณหิ อนุกฺกเมน อาหิตวิเสสํ อนุโลมญาณํ นิพฺพานารมฺมณสฺส ญาณสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อุทยพฺพยานุปสฺสนาทินา เวเคน ธาวิตฺวา’’ติ. รูปํ อเนกสนฺตติสมฺพนฺธตาย อเนกวฏฺฏรจิตา รชฺชุ วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘รูปรชฺชุํ วา’’ติ. อตฺตภาวสฺส รุกฺขฏฺฐานิยตาย วุตฺตตฺตา ตํสมฺพนฺธทณฺฑฏฺฐานิยตา เวทนาทีสุ เอกสฺเสว ยุตฺตา, น เวทนาทิสมุทายสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘เวทนาทีสุ อญฺญตรทณฺฑํ วา’’ติ. อนุโลมาวชฺชเนนาติ อนุโลมสฺส อาวชฺชเนน. เยน อาวชฺชเนน อนุโลมญาณํ อุปฺปชฺชติ, เตน ตํ อารมฺมณํ. ‘‘ปฐเมน อนุโลมจิตฺเตน อุลฺลงฺฆิตฺวา’’ติ อิทํ สกฺกายตีรสฺส ตสฺส อติกฺกมนารมฺภตาย [Pg.485] วุตฺตํ. ‘‘ทุติเยน นิพฺพานนินฺนโปณปพฺภารมานโส’’ติ อิทํ ตสฺส สพฺพสงฺขารโต สาติสยํ อลคฺคํ หุตฺวา วิสงฺขาเร อลฺลีนภาวโต วุตฺตํ. นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน ปตติ โยคาวจโร. เอการมฺมเณติ เอกวารํเยว อาลมฺพิเต อารมฺมเณ. เตนาห ‘‘อลทฺธาเสวนตายา’’ติ. เตน เอการมฺมเณ อาเสวนา อุปการวตี, น ตถา นานารมฺมเณติ ทสฺเสติ.

由八种智次第带来的殊胜，随顺智(anulomañāṇa)已能作为以涅槃为所缘之智的缘，故说“以生灭随观等迅速奔驰”。色(rūpa)因由众多相续连结，犹如多股搓成的绳索，故说“或色绳”。因自体(attabhāva)被说为处于树的地位，与其相关的杖的地位，仅适用于受(vedanā)等中的某一法，而不适用于受等的集合，故说“或受等中的某一杖”。“以随顺作意”(anulomāvajjanena)即随顺的作意。随顺智以此作意所缘之境为所缘。“以第一随顺心跳过”一语，是因其开始超越有身(sakkāya)之岸而说。“以第二[心]，心意倾向、俯向、倾斜于涅槃”一语，是因其超胜地不执着于一切行(saṅkhāra)而沉入无行(visaṅkhāra)而说。瑜伽行者(yogāvacaro)以作意涅槃的方式而入。“单一所缘”(ekārammaṇa)即于仅缘取一次的所缘。故说“因未得修习故”(aladdhāsevanatāyā)。此句显示：于单一所缘修习有益，于众多所缘则不然。

๘๐๘. ตตฺราติ อนุโลมโคตฺรภูนํ อิตรีตรกิจฺจากรเณ. นกฺขตฺตโยคนฺติ นกฺขตฺเตน จนฺทสฺส โยคํ, นกฺขตฺตโยควิภาวนิยํ วา กาลํ, ทิวสนฺติ อตฺโถ.

808. “于彼”(Tatra)指随顺(anuloma)与种姓(gotrabhū)不作彼此之功能时。“星宿合”(Nakkhattayoga)指月亮与星宿相合，或指由星宿合而辨别的时间，义即白昼。

ตตฺถาติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ.

“于彼”(Tattha)等语，是譬喻的连接。

เอวํ นิพฺพตฺตาหีติ อนุโลมญาณานิ วิย สงฺขาเร อนาลมฺพิตฺวา อหํ วิย นิพฺพานารมฺมเณ วตฺตาหีติ มคฺคสฺส โคตฺรภุนา ทินฺนสญฺญามุญฺจนํ, อนุพนฺธนญฺจ นิพฺพานารมฺมณกรณเมว สนฺธาย วุตฺตํ.

“‘汝当如是成就！’，是说：‘（道智）当如诸随顺智(anulomañāṇāni)不缘取诸行(saṅkhāra)，当如我（种姓智）安住于以涅槃为所缘。’此言是针对道(magga)不舍离种姓地(gotrabhū)所授之想，并相续追随，唯作涅槃为所缘而说。”

๘๐๙. ตตฺราติ ตสฺมึ โคตฺรภุนา ทินฺนสญฺญํ อมุญฺจิตฺวา วิย เตน คหิตารมฺมเณเยว วตฺติตฺวา มคฺคสฺส โลภกฺขนฺธาทินิพฺพิชฺฌเน. อุสุํ อสติ ขิปฺปตีติ อิสฺสาโส, ธนุคฺคโห. สรโคจรฏฺฐานํ นาม อฏฺฐอุสภมตฺตํ. ตญฺจ โข ทูเร ปาติโน มชฺฌิมปุริสสฺส วเสน จตุหตฺถาย ยฏฺฐิยา วีสติยฏฺฐิ อุสภํ, เตน อฏฺฐอุสภมตฺเต ปเทเส หตฺถวเสน จตฺตารีสาธิกฉสตหตฺเถ ปเทเส. ผลกสตนฺติ อสนสารมยํ ผลกสตํ. กุมฺภการจกฺกสทิเส จกฺกยนฺเต. อาวิชฺฌิตฺวาติ ภเมตฺวา. ทณฺฑกฆฏฺฏนาย อุปฺปาเทตพฺพสทฺโท ทณฺฑกสญฺญา. ผลกสตวินิวิชฺฌนสฺส ปจฺจยภูตา ทณฺฑกสญฺญา วิย โคตฺรภุญาณํ โลภกฺขนฺธาทินิพฺพิชฺฌนสฺส มคฺคญาณสฺส ปจฺจยภาวโต. อิสฺสาโส วิย มคฺคญาณํ นิพฺพิชฺฌิตพฺพนิวิชฺฌนโต.

809. 于此，（道智）犹如不舍离种姓地(gotrabhū)所授之想，仅安住于其所取之所缘，以贯穿贪蕴等。“能射箭，故为射手(issāso)”，即持弓者(dhanuggaho)。箭所及处(saragocaraṭṭhāna)为八乌萨巴(aṭṭhausabha)量。对远射的中等身材之人而言，以四肘之竿计，二十竿为一乌萨巴。因此，在八乌萨巴之地界，以肘计，为六百四十肘之地界。百板(phalakasata)是指以阿萨那(asana)木心所制之百块木板，置于如陶工之轮的机车上。“Āvijjhitvāti”（贯穿）即是“bhametvā”（旋转）。由杖敲击所生之声为杖想(daṇḍakasaññā)。犹如作为贯穿百板之缘的杖想，种姓智(gotrabhuñāṇa)亦因其为道智(maggañāṇa)贯穿贪蕴等之缘（而当知）。犹如射手，道智亦因其贯穿所应贯穿者（而当知）。

๘๑๐. อฏฺฐมภวโต ปฏฺฐาย นิพฺพตฺตนกํ อนมตคฺคสํสารวฏฺฏทุกฺขสมุทฺทํ โสเสติ. สทฺธาธนํ สีลธนํ หิริธนํ โอตฺตปฺปธนํ สุตธนํ จาคธนํ ปญฺญาธนนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ อริยธนานํ. สมฺมุขีภาวนฺติ ปจฺจกฺขสิทฺธึ. ปาณาติปาตาทิปญฺจเวรานิ [Pg.486] เจว ปญฺจวีสติมหาภยานิ จาติ สพฺพเวรภยานิ. อญฺเญสญฺจ รตนตฺตเย นิวิฏฺฐสทฺธาทีนํ. สมุทาเย ปวตฺโต โสตาปตฺติมคฺคสทฺโท ตเทกเทเสปิ ปวตฺตตีติ อาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ ญาณ’’นฺติ.

810. 从第八有(aṭṭhamabhava)起，能干涸将生的、无始(anamatagga)轮回之苦海。信财(saddhādhana)、戒财(sīladhana)、惭财(hiridhana)、愧财(ottappadhana)、闻财(sutadhana)、舍财(cāgadhana)、慧财(paññādhana)，此为七圣财(ariyadhana)。现前(sammukhībhāva)即是现证成就(paccakkhasiddhi)。杀生等五怨(pañcavera)及二十五大怖(pañcavīsatimahābhaya)，即是一切怨与怖。以及其他于三宝(ratanattaya)中具足信等者。“入流道(sotāpattimagga)”一词，用于整体，亦用于其一部分，故说“与入流道相应之智”。

ปฐมมคฺคญาณํ นิฏฺฐิตํ.

初道智终。

โสตาปนฺนปุคฺคลกถาวณฺณนา

预流者论释义

๘๑๑. ตสฺเสว โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตสฺส. กามญฺเจตฺถ นาติติกฺขปญฺญสฺส ทฺเว, ติกฺขปญฺญสฺส ตีณิ ผลจิตฺตานิ โหนฺติ, อวิเสสโต ปน คหิตสฺส มคฺคสฺส วเสน ‘‘ทฺเว, ตีณิ วา’’ติ วุตฺตํ. สมาธิมานนฺตริกญฺญมาหูติ ยํ อตฺตโน ปวตฺติสมนนฺตรํ นิยเมเนว ผลปฺปทานโต อานนฺตริกสมาธีติ อาหูติ อตฺโถ. อนนฺตรเมว ปวตฺตนกํ ผลํ อนนฺตรํ, ตตฺถ นิยุตฺโต, ตํ วา ปโยชนํ เอตสฺสาติ อานนฺตริโก, มคฺโค.

811. 于彼预流道心，于此，非极利慧者有二果心，利慧者有三果心。然以不加区别而取道故，说为“二或三”。所谓“定为无间”者，其义为：其定于自身生起之后，必定能给予果报，故称之为“无间定”。紧随其后生起的果，是为“无间”；致力于此，或以此为目的之道，是为“无间道”。

อาเสวนนฺเตติ อาเสวนโต อนฺเต, อาเสวนลาภิโน อนุโลมญาณสฺส อนนฺตรนฺติ อตฺโถ. ลทฺธาเสวนเมว อนุโลมํ โคตฺรภุํ อุปฺปาเทติ. อุปริ ปน ฉ, สตฺต วา ชวนานิ ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา จตฺตาริ ผลจิตฺตานิ โหนฺตีติ วเทยฺยาติ อาห ‘‘สตฺตจิตฺตปรมา จ เอกาวชฺชนวีถี’’ติ.

“Āsevanante”(修习之末)者，其义为：在修习之末，即获得修习之随顺智后。唯有已得修习之随顺（智）才能生起种姓（心）。其后则有六或七速行生起，因此有人或言：“将有四果心生起”。（为反驳此说，）故说：“一转向心路，七心为限”。

ตํ ปน น สารโต ปจฺเจตพฺพนฺติ โยชนา. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

然彼（说）不应信以为实，应作如是理解。于此应说之事，已于下方论述。

๘๑๒. เอตฺตาวตาติ ปฐมมคฺคานนฺตรํ ผลสฺส อุปฺปตฺติมกฺเกน. ภุสํ ปมตฺโตปีติ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺโตปิ. เยสํ ยถาวุตฺตอาวชฺชนชวนจิตฺตานํ อุปฺปตฺติยา เอส โสตาปนฺโน ปจฺจเวกฺขติ นามาติ อธิปฺปาโย.

812. “Ettāvatā”(仅此)者，（意谓）仅凭初道之后果的生起。“Bhusaṃ pamattopi”(纵极放逸)者，（意谓）纵因天王位、转轮王位等放逸之因而极度放逸。其意为：因如前所述之转向及速行心生起，此预流者便进行省察。

เอเตเนว ปสงฺเคน เสสานํ อริยานํ ปจฺจเวกฺขณานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

即因此关联，为开示其余圣者之省察，故说“yathā ca”(又如)等（语）。

อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโทเยว [Pg.487] เจโส, ยทิทํ ปญฺจนฺนํ, จตุนฺนญฺจ ปจฺจเวกฺขณานํ ทสฺสนนฺติ อตฺโถ. ‘‘อภาเวเนวา’’ติ เอเตน ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณสมตฺถตา กสฺสจิ โหติ, กสฺสจิ น โหตีติ ทสฺเสติ. โลโภ เอว โลภธมฺโม.

此诚为最高之划分，其义为：此乃开示五种及四种省察。以“abhāveneva”(唯因不存在)一语，开示了某些人有能力省察已断除的烦恼与剩余的烦恼，而某些人则无。贪即是贪法。

ทุติยมคฺคญาณกถาวณฺณนา

第二道智论释义

๘๑๓. กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวายาติ เอเตสํ กิเลสานํ ตนุภาวตฺถํ. ตตฺถ ทฺวีหิ การเณหิ ตนุภาโว อธิจฺจุปฺปตฺติยา, ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย จ. สกทาคามิสฺส หิ วฏฺฏานุสาริมหาชนสฺส วิย กิเลสา อภิณฺหํ น อุปฺปชฺชนฺติ, กทาจิ กทาจิ วิรฬาการา หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา อุปฺปชฺชนฺตาปิ มทฺทนฺตา ฉาเทนฺตา อนฺธการํ กโรนฺตา น อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺวีหิ ปน มคฺเคหิ ปหีนตฺตา มนฺทมนฺทา ตนุกาการา หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ. เกจิ ปน ‘‘สกทาคามิสฺสาปิ กิเลสา จิเรน อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปชฺชนฺตาปิ พหลาว อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา หิสฺส ปุตฺตธีตโร ทิสฺสนฺตี’’ติ, ตํ อการณํ วตฺถุปฏิเสวเนน วินาปิ คพฺภคฺคหณสพฺภาวโต. ตสฺมา วุตฺตนเยเนว ทฺวีหิ การเณหิ เตสํ ตนุภาโว เวทิตพฺโพ. ทุติยายาติ คณนวเสนปิ ทุติยาย, อุปฺปตฺติวเสนปิ ทุติยาย ภูมิยา. ปตฺติยาติ สามญฺญผลสฺส ปฏิลาภาย. ตญฺหิ สมฺปยุตฺตานํ นิสฺสยภาวโต เต ธมฺมา ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ. ยสฺมา วา สมาเนปิ โลกุตฺตรภาเว สยมฺปิ ภวติ อุปฺปชฺชติ, น นิพฺพานํ วิย อปาตุภูตํ, ตสฺมาปิ ‘‘ภูมี’’ติ วุจฺจติ. โยคํ กโรตีติ วิปสฺสนาภิโยคํ กโรติ. ‘‘นวหากาเรหิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ ภวนฺตี’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๖๙๙) วุตฺตนเยเนว ยทคฺเคน อินฺทฺริยานํ ติกฺขตํ สมฺปาเทติ, ตทคฺเคน พลานิ, โพชฺฌงฺคานิ จ ปฏุตรภาวํ อาปาเทนฺโต อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคานิ สโมธาเนตฺวา ลกฺขณตฺตยตีรณวเสน ญาเณน ปริมทฺทติ. ตตฺถ อปราปรํ ญาณํ จาเรนฺโต ปริวตฺเตติ. เตนาห ‘‘วิปสฺสนาวีถึ โอคาหตี’’ติ. วุตฺตนเยเนวาติ อุทยพฺพยญาณาทีนํ อุปฺปาทเน วุตฺตนเยน. โคตฺรภุอนนฺตรนฺติ เอตฺถ โคตฺรภุ วิย โคตฺรภุ. ปฐมมคฺคปุเรจาริกญาณญฺหิ ปุถุชฺชนโคตฺตาภิภวนโต, อริยโคตฺตภวนโต จ นิปฺปริยายโต โคตฺรภูติ วุจฺจติ, อิทํ ปน ตํสทิสตาย ปริยายโต โคตฺรภุ. เอกจฺจสํกิเลสวิสุทฺธิยา[Pg.488], ปน อจฺจนฺตวิสุทฺธิยา อารมฺมณกรณโต จ โวทานนฺติ วุจฺจติ. เตนาห ปฏฺฐาเน ‘‘อนุโลมํ โวทานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา ๑.๑.๔๑๗). ยสฺมา ปน ปฏิสมฺภิทามคฺเค อุปฺปาทาทิอภิภวนตฺถํ อุปาทาย ‘‘อฏฺฐ โคตฺรภุธมฺมา สมาธิวเสน อุปฺปชฺชนฺติ, ทส โคตฺรภุธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๖๐) โคตฺรภุนาเมเนเวตํ อาคตํ, ตสฺมา อิธาปิ ‘‘โคตฺรภุอนนฺตร’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

813. 为削弱欲贪与嗔恚，即是为了削弱这些烦恼。此处“削弱”有两种原因：偶然生起，以及缠的微弱。对一来圣者而言，其烦恼不像随逐轮回的大众那样会频繁生起，只是偶尔稀疏地生起。即便生起，它们也不会以压制、遮蔽、制造黑暗的方式生起；然而，由于已被二道断除，它们生起时是极其微弱、形态稀薄的。但有人说：‘一来圣者的烦恼虽久后才生，但生起时仍是粗重的，确实可见其有子女。’此说不成立，因为即使没有行淫事，也存在怀孕之事。因此，当知它们的微弱是由前述两种原因所致。“第二地”是指：依计算为第二，依生起为第二地。“为证得”即是为了获得沙门果。那（沙门果）确实是相应法的依处，因为那些法存在于此中，故称为“地”。或者，因为虽然同为出世间，但它自身会存在、会生起，不像涅槃那样不显现，因此也称为“地”。“勤修”即精进修习观（vipassanā）。如《清净道论》（Visuddhimagga）所说“以九种方式令根锐利”等，行者以其顶点令诸根达到敏锐，并以其顶点令诸力、诸觉支达到更敏锐的状态，集合根、力、觉支，以审察三相之智反复磨砺。在此，他使智相续运转、回转。因此说“深入观之道”。“如前所说”即以在生起生灭智等时所说的方法。“种姓之后”在此处指类似种姓的智。确实，初道前行智（Paṭhamamaggapurecārikañāṇa）因其征服凡夫种姓、及令圣种姓存在，故无保留地（直接地）被称为“种姓”；而此智则因与其相似，故有保留地（间接地）被称为“种姓”。然而，又因其从某些杂染中清净，及因其以究竟清净（涅槃）为所缘，故被称为“净化”（vodāna）。因此，在《发趣》（Paṭṭhāna）中说：“随顺是净化的无间缘之缘。”然而，因为在《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）中，为了征服生起等，说到“八种以定为因的种姓法生起，十种以观为因的种姓法生起”等，此智是以“种姓”之名而来的，因此在此处也说“在种姓之后”，应如是了知。

ทุติยญาณํ นิฏฺฐิตํ.

第二智终。

ตติยมคฺคญาณกถาวณฺณนา

第三道智论释义

๘๑๔. สกิเทวาติ เอกวารํเยว. ‘‘อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว โลเก ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ. อิเม จตฺตาโรปิ อิธ น คหิตา. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ เอโกว อิธ คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

814. “仅一次”(sakideva)即仅有一次。通过“来到此世间”这一句，在五种一来(sakadāgāmī)中，排除了四种，只取一种。某人于此世间证得一来果后，即于此世间般涅槃；某人于此世间证得后，在天界般涅槃；某人于天界证得后，即于彼处般涅槃；某人于天界证得后，再投生于此而般涅槃。这四种人于此皆不被含摄。而某人于此世间证得后，在天界穷尽其寿，复再投生于此而般涅槃，当知于此唯含摄此一种人。

กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานายาติ เตสํเยว สกทาคามิมคฺเคน ตนุกตานํ สํโยชนานํ นิรวเสสปฺปหานาย. ปฏิสนฺธิวเสน กามภวสฺส อนาคมนโต อนาคามี.

“为无余断除欲贪与瞋恚”者，是为无余断除彼等已被一来道所削弱的结。因由结生(paṭisandhi)之故，不来欲有(kāmabhava)，故为不还(anāgāmī)。

ตติยญาณํ นิฏฺฐิตํ.

第三智终。

จตุตฺถมคฺคญาณกถาวณฺณนา

第四道智论释义

๘๑๕. โอปปาติโกติ อุปปาตโยนิโก. อิมินาสฺส คพฺภเสยฺยา ปฏิกฺขิตฺตา. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ตตฺถ สุทฺธาวาเส ปรินิพฺพายิตา. อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ตสฺมา โลกา อิธ [Pg.489] อนาวตฺตนสภาโว, พุทฺธทสฺสนธมฺมสฺสวนานํ ปนตฺถาย อาคมนํ โหติเยว.

815. “化生者”(opapātika)即是化生者。以此排除了其胎生。“于彼处般涅槃”者，即于彼净居天(suddhāvāsa)般涅槃。“不还法，从彼世间”者，谓依执取结生而言，有不从彼世间还来此间的法性；然为见佛闻法等，则确实会有前来之事。

รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชานํ อนวเสสปฺปหานายาติ เอเตสํ ปญฺจนฺนํ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานํ นิสฺเสสปฺปชหนตฺถาย. ตตฺถ รูปภเว ฉนฺทราโค รูปราโค. อรูปภเว ฉนฺทราโค อรูปราโค. มาโน อรหตฺตมคฺควชฺฌมาโน. ตถา อุทฺธจฺจาวิชฺชา.

“为无余断除色贪、无色贪、慢、掉举、无明”者，是为无余舍断此五上分结(uddhambhāgiyasaṃyojana)。其中，于色有(rūpabhava)的欲贪为色贪；于无色有(arūpabhava)的欲贪为无色贪。慢为阿罗汉道所应断之慢。掉举与无明亦然。

จตุตฺถญาณํ นิฏฺฐิตํ.

第四智终。

อรหนฺตปุคฺคลกถาวณฺณนา

阿罗汉论释义

๘๑๖. มหาขีณาสโวติ มหานุภาวตานิพนฺธนํ ปูชาวจนเมตํ, น อุปาทายวจนํ ยถา ‘‘มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ. น หิ จูฬขีณาสโว นาม อตฺถิ. อนฺติมเทหํ ธาเรตีติ อนฺติมเทหธารี. ขนฺธกิเลสาภิสงฺขารภารานํ โอหิตตฺตา โอโรปิตตฺตา โอหิตภาโร. อนุปฺปตฺโต สทตฺถํ สกตฺถนฺติ อนุปฺปตฺตสทตฺโถ. สทตฺโถติ จ อรหตฺตํ เวทิตพฺพํ. ตญฺหิ อตฺตุปนิพนฺธนฏฺเฐน, อตฺตานํ อวิชหนฏฺเฐน, อตฺตโน ปรมตฺถฏฺเฐน จ อตฺตโน อตฺถตฺตา สกตฺโถติ วุจฺจติ. ปริกฺขีณานิ ทสปิ ภวสํโยชนานิ เอตสฺสาติ ปริกฺขีณภวสํโยชโน. ขนฺธาทิอตฺถํ สมฺมา อญฺญาย วิมุตฺโตติ สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต. อคฺโค จ โส ทกฺขิเณยฺโย จ, อคฺคทกฺขิณํ วา อรหตีติ อคฺคทกฺขิเณยฺโย.

816. “大漏尽者”(Mahākhīṇāsava)是表示大威德的赞颂语，不像“大目犍连”(Mahāmoggallāna)那样是对比语，因为并没有所谓“小漏尽者”(Cūḷakhīṇāsava)。持有最后身，故为“持最后身者”(antimadehadhārī)。因已放下蕴、烦恼、行之重担，故为“已舍重担者”(ohitabhāro)。已达自利，故为“已达自利者”(anuppattasadattho)。而“自利”，当知为阿罗汉果。其因与自身相连，不舍离自身，且为自身之胜义，故称“自利”。于此人，十有结已灭尽，故为“已尽有结者”(parikkhīṇabhavasaṃyojano)。正知蕴等义理而解脱，故为“正知解脱者”(sammadaññāvimutto)。彼为最上，亦为应供；或堪受最上之供养，故为“最上应供者”(aggadakkhiṇeyyo)。

โพธิปกฺขิยกถาวณฺณนา

菩提分说释义

๘๑๗. จตุนฺนํ มคฺคญาณานํ วเสน จตุญาณาย. อานุภาววิชานนตฺถนฺติ สติปฏฺฐานปาริปูริอาทิกสฺส อานุภาวสฺส โพธนตฺถํ.

817. 凭借四道智，故有四智。“为了了知其威力”者，谓为了知念住圆满等之威力。

ปริปุณฺณา โพธิปกฺขิยา เอตสฺสาติ ปริปุณฺณโพธิปกฺขิโย, มคฺโค. ตสฺส ภาโว ปริปุณฺณโพธิปกฺขิยภาโว. วุฏฺฐานพเลหิ สมฺปยุตฺตตาว วุฏฺฐานพลสมาโยโค, เย สํโยชนาทโย เยน ปฐมมคฺคาทินา ปหาตพฺพา.

于此道，菩提分已圆满，故为“圆满菩提分者”，即道。其状态，即圆满菩提分之状态。与出离力相应，即出离力相应，以其断除应由初道等所断之结等。

๘๑๘. พุชฺฌนฏฺเฐน [Pg.490] วา โพโธ, มคฺคจิตฺตุปฺปาโท. ตสฺส พุชฺฌนกิริยาย อนุคุณภาวโต ปกฺเข ภวาติ โพธิปกฺขิยา.

818. 或，因有觉悟之义，故为“觉”(bodho)，即道心生起。因其随顺于彼觉悟作用，且属于其阵营，故为“菩提分”(bodhipakkhiyā)。

๘๑๙. เตสุ โพธิปกฺขิเยสุ. อารมฺมเณสูติ กายาทิอารมฺมเณสุ. โอกฺขนฺทิตฺวาติ อนุปวิสิตฺวา. ปกฺขนฺทิตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. อุปฏฺฐานโตติ อสุภาการาทิคฺคหณวเสน อุปคนฺตฺวา อวฏฺฐานโต. กายาทีสุ อสุภาการาทิคฺคหณํ ปุพฺพภาคสติปฏฺฐานวเสน สุภสญฺญาทิปหานกิจฺจสาธนํ มคฺคสติปฏฺฐานวเสน เวทิตพฺพํ. ตตฺถ หิ เอกาว สติ จตุกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตติ.

819. 于彼菩提分法中。“于诸所缘中”(Ārammaṇesu)者，谓于身等所缘中。“跃入”(Okkhanditvā)者，谓进入。“跳入”(Pakkhanditvā)是其同义词。“由现起”(Upaṭṭhānato)者，谓以执取不净相等行相的方式，趋近而住立。于身等中执取不净相等行相，当知是凭借前分念住；成就断除净想等之作用，当知是凭借道念住。于彼道中，唯一之念，凭借成就四种作用而转起。

๘๒๐. ปทหนฺตีติ วายมนฺติ, กายจิตฺตานิ ปคฺคณฺหนฺติ วา. อโสภาเหตูนํ สํกิเลสธมฺมานํ ปชหเนน, โสภาเหตูนญฺจ โวทานธมฺมานํ ภาวเนน โสภนํ, สุนฺทรนฺติ อตฺโถ. เสฏฺฐภาวาวหนโตติ ปาสํสตมภาวสาธนโต. ปธานภาวการณโตติ อุตฺตมภาวเหตุโต.

820. 所谓“精进”（padahanti），即是努力，或策励身心。通过舍断不美之因的杂染法，以及修习美好之因的清净法，而成为庄严、美好，此为其义。因为它能带来卓越的状态，即是成就最值得称赞的状态；因为它能造就首要的状态，即是作为至上状态之因。

๘๒๑. ปุพฺเพ วุตฺเตนาติ อิทฺธิวิธญาณนิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๙) วุตฺเตน. อิชฺฌนฏฺโฐ นิปฺผชฺชนฏฺโฐ, ปฏิลาภสมฺปทา วา, เยน วา อิชฺฌนฺติ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺติ, ตํ อิชฺฌนํ. สมาธิปธานสงฺขารปมุขา มคฺคธมฺมา อิธ ‘‘อิทฺธี’’ติ อธิปฺเปตา. ปุพฺพงฺคมฏฺโฐ อธิปติปจฺจยภาโว. ตสฺมา โสตาปตฺติมคฺโค อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, ตสฺมา สมฺปยุตฺตา ฉนฺทาทโย ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปาโท. ตสฺสา เอว ผลภูตาย วุฏฺฐานคามินิยา ฉนฺทาทโย ปุพฺพภาคการณฏฺเฐน ปาโท. โสติ อิทฺธิปาโท. อิเม โลกุตฺตราวาติ อิเม ยถาวุตฺตา ฉนฺทาทโย อุตฺตรจูฬภาชนีเย อาคตนเยน โลกุตฺตรา เวทิตพฺพา. ฉนฺทาทิอธิปติวเสน ปฏิลทฺธธมฺมาปิ ผสฺสาทโย อิทฺธิปาทา โหนฺตีติ อตฺโถ. กามญฺเจตฺถ อิทฺธิปาโท โน อธิปติ, อธิปติ วา โน อิทฺธิปาโท นาม นตฺถิ, ยถา ปน เอกสฺมึ รชฺเช รชฺชารเหสุ จตูสุ ราชกุมาเรสุ เอกสฺมึ กาเล เอโกว รชฺชมนุสาสติ, น สพฺเพ, เอวํ เอกเมกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท เอโกว อธิปติ, อิทฺธิปาโท จ โหตีติ เวทิตพฺโพ.

821. 关于“先前所说”：即在神变智（iddhividhañāṇa）的解释（niddesa）中（《清净道论》2.369）所说。“成就”（ijjhana）之义即是“完成”，或为“获得圆满”；或，凭借它而得以成就、增长、抵达卓越，此即“成就”。于此，“神足”（iddhi）意指以定（samādhi）与精进行（padhānasaṅkhāra）等为首的道法。“前行”（pubbaṅgama）之义即作为增上缘（adhipati）的状态。是故，须陀洹道（sotāpattimagga）得以成就，此即神足；因此，与之相应的欲（chanda）等法，以前行之义而为“足”（pāda）。对于作为其果而生起的出观导向（vuṭṭhānagāminī）[慧]，欲等法以前分之因的意义而为“足”。彼即神足支（iddhipāda）。“此等为出世间”：即如前所说之欲等法，应依《上小器品》（Uttaracūḷabhājanīya）所来之理，了知其为出世间（lokuttara）。其义为：以欲等增上力而获得的触（phassa）等法，亦为神足支。诚然，于此，无有名为“是神足支而非增上”，或“是增上而非神足支”者。然而，犹如一国之中，于四位有权为王的王子中，一时之间仅有一人统治王国，而非全部；如是，于每一心生起时，亦仅有一者为增上与神足支，应如是了知。

๘๒๒. อสฺสทฺธิยํ [Pg.491] สทฺธาปฏิปกฺขา อกุสลา ธมฺมา, อวตฺถุคโต ปสาทปติรูปโก มิจฺฉาธิโมกฺโข วา. โกสชฺชํ ถินมิทฺธปธาโน อกุสลจิตฺตุปฺปาโท. ปมาโท สติสมฺโมโส ตถาปวตฺตา อกุสลา ขนฺธา. อภิภวนสงฺขาเตน อธิปติยฏฺเฐนาติ อสฺสทฺธิยาทีนํ อภิภวนโต อภิภวนนฺติ วตฺตพฺเพน อธิโมกฺขปคฺคหอุปฏฺฐานอวิกฺเขปปชานนสฺส เอกลกฺขเณน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ อธิปติยฏฺเฐน. อสฺสทฺธิยาทีหิ จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต, ตสฺมา อกมฺปิยฏฺเฐน จ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน จ พลนฺติ เอวเมตฺถ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

822. 不信（assaddhiyaṃ）是信（saddhā）的对立法，是不善法；或于非事上，看似虔信的邪胜解（micchādhimokkho）。懈怠（kosajjaṃ）是以昏沉（thīna）与睡眠（middha）为主的不善心生起。放逸（pamādo）是失念（sati），是如此行转的不善蕴（khandha）。所谓“以名为压服的增上义”（abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena）者：因不信等法压服[信等善法]，故称“压服”；又因其于胜解（adhimokkha）、策励（paggaha）、现起（upaṭṭhāna）、不散乱（avikkhepa）、了知（pajānanā）等同一相的相应法中，有增上义。所谓“由不信等”（assaddhiyādīhi ca）者：此中“ca”字为集合义，是错置。是故，因其不可动摇义，及于相应法中坚固之性，故为“力”（bala）。于此，应如是了知其意趣。

๘๒๓. พุชฺฌนกสตฺตสฺสาติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปฏิวิชฺฌนกสตฺตสฺส. โย เหโส โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย สติอาทิธมฺมสามคฺคิยา กรณภูตาย พุชฺฌติ กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ โพธีติ วุจฺจติ อริยสาวโก, ตสฺส โพธิสฺส พุชฺฌนกสตฺตสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. นิยฺยานิกฏฺเฐนาติ วฏฺฏโต นิสฺสรณฏฺเฐน.

823. 所谓“能觉悟的有情”（bujjhanakasattassa）者：即能彻知四圣谛（ariyasacca）的有情。实因此圣弟子（ariyasāvako）于出世间道（lokuttaramagga）刹那，由正在生起、作为工具的念（sati）等诸法和合之力，从烦恼（kilesa）相续之眠中觉醒、奋起，或彻知四圣谛，或亲证涅槃（nibbāna），故此圣弟子被称为“觉悟”（bodhi）。彼“觉悟”，即能觉悟的有情之“支分”（aṅga），是为“觉支”（bojjhaṅga）。所谓“以出离义”（niyyānikaṭṭhena）者：即由轮回（vaṭṭa）而出离（nissaraṇa）义。

๘๒๔. ปุพฺพภาเค นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. จุทฺทสวิเธนาติ อานาปานอิริยาปถจตุสมฺปชญฺญปฏิกฺกูลมนสิการธาตุมนสิการปพฺพานิ, นว สิวถิกปพฺพานิ จาติ เอวํ จุทฺทสวิเธน. กายํ ปริคฺคณฺหโต จ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ลพฺภติ, น เวทนาทโย ปริคฺคณฺหโต. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘สุขํ เวทน’’นฺติอาทินาติ วา ‘‘สามิส’’นฺติอาทินาติ วา ‘‘นิรามิส’’นฺติอาทินาติ วา เอวํ นววิเธน. สราคโทสโมหสํขิตฺตมหคฺคตสมาหิตสอุตฺตรวิมุตฺตปทานํ สปฏิปกฺขานํ วเสน โสฬสวิเธน. นีวรณุปาทานกฺขนฺธายตนโพชฺฌงฺคสจฺจปพฺพานํ วเสน ปญฺจวิเธน. อิมสฺมึ อตฺตภาเวติ ปจฺจุปฺปนฺเน อตฺตภาเว. อนุปฺปนฺนปุพฺพนฺติ อตฺตโน อภูตปุพฺพํ. ปรสฺส อุปฺปนฺนํ อกุสลํ ทิสฺวา ตนฺนิมิตฺตญฺจ วธพนฺธารหาทีนีติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ ตาทิสสฺส. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘ตานิเยว โอสธานี’’ติ. ตสฺส ปหานายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ฌานวิปสฺสนา อิโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาเว อุปฺปนฺนปุพฺพาปิ สิยุนฺติ วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนปุพฺพ’’นฺติ, ฉนฺทิทฺธิปาทสมฺมาวาจานํเยว คหณํ. เตสุ วุตฺเตสุ เสสิทฺธิปาทเสสวิรติโย อตฺถโต [Pg.492] วุตฺตาว โหนฺตีติ ลกฺขณหารวเสน อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ ปุพฺพภาเค เอเต สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทา. จตุนฺนํ ญาณานนฺติ จตุนฺนํ อริยมคฺคญาณานํ. กามํ สพฺเพปิ โพธิปกฺขิยธมฺมา มคฺคจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนาว, ตถาปิ สาติสโย สมฺมปฺปธานพฺยาปาโร มคฺคกฺขเณติ วุตฺตํ ‘‘ผลกฺขเณ ฐเปตฺวา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน’’ติ. อวเสสา เตตฺตึส ลพฺภนฺติ, เต จ โข ปริยายโต, น นิปฺปริยายโตติ อธิปฺปาโย.

824. “于前分，于种种心中可得”，其关联如下。以十四种方式者：即入出息、威仪路、四正知、不净作意、界作意等节，以及九种墓地节，如是以十四种方式。遍知其身者，可得身随观念处；非遍知受等者可得。此理亦适用于其余部分。或以“乐受”等，或以“有爱味”等，或以“无爱味”等，如是以九种方式。以有贪、有瞋、有痴、收摄、广大、等持、有上、解脱等诸句，连同其对治法，以十六种方式。以五盖、五取蕴、十二处、七觉支、四圣谛等五类方式。“于此自体中”，即于现在自体中。“未曾生起”，即于自身未曾有。其意趣是：见到他人已生起不善，以及因此为因而有的杀、缚、呵责等。“彼”，即指与那不善相似者。诚然，于相似之事，亦可用彼称谓，犹如说“彼等即是药草”。于“为断彼”此处，此理亦然。禅那与观(vipassanā)也可能于此生之外的其他自体中曾生起过，因此说“于此自体中未曾生起”；此处仅取欲神足与正语。说此二者时，其余神足与其余离（恶行）在义理上也已被说及，此义应以相征引法了知。如是，于前分，于种种心中可得此等念处、正勤、神足。“四智”，即四圣道智。诚然，一切菩提分法皆已包含于道心生起中，然而，正勤的作用于道之刹那尤为超胜，因此说“置果刹那，（取）四正勤”。其余三十三法可得，但这是间接的，不是直接的，此是意趣。

๘๒๕. เสเสสุ ปนาติ อิทฺธิปาทาทีสุ ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ. ยถา สติวีริเยสุ ‘‘สติปฏฺฐานํ สมฺมปฺปธาน’’นฺติ สงฺขิปนวเสน หาปนํ, ‘‘กายานุปสฺสนา’’ติอาทิวิภาคทสฺสนวเสน วฑฺฒนํ อตฺถิ, อีทิสํ หาปนวฑฺฒนํ นตฺถีติ อตฺโถ.

825. 至于其余，即在神足等五部分中。就像在念与精进中，有以“念住即正勤”这样简略的方式而减少，也有以显示“身随观”等分别的方式而增长，（但在这里）没有这样的减少与增长。此是其义。

๘๒๖. อิทานิ สพฺเพสุ เอว ยถารหํ ลพฺภมานวิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เตสูติ สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ. ฉทฺธาติ เอกธา ทฺเวธา จตุธา ปญฺจธา อฏฺฐธา นวธาติ เอวํ ฉปฺปกาเรน เต ภวนฺติ.

826. 现在，为了显示在一切（菩提分法）中如何适当地获得其分别，故开始说“再者”等。其中，“于彼等中”(tesu)是指于三十七菩提分法中。“六种”即：一种、二种、四种、五种、八种、九种。如是，彼等（菩提分法）有此六种方式。

ฉนฺทิทฺธิปาทาทิวเสนาติ ฉนฺโท ฉนฺทิทฺธิปาทวเสเนว, จิตฺตํ จิตฺติทฺธิปาทวเสเนว, ปีติปสฺสทฺธิอุเปกฺขา โพชฺฌงฺควเสเนว, สงฺกปฺปาทโย มคฺควเสเนวาติ เอวํ นว เอกวิธาว โหนฺติ.

欲（chanda）仅为欲神足，心（citta）仅为心神足，喜（pīti）、轻安（passaddhi）、舍（upekkhā）仅为觉支，思惟（saṅkappa）等仅为道支。如是，此九法仅为一种。

จุทฺทเสว อสมฺภินฺนาติ สติ วีริยํ ฉนฺโท จิตฺตํ ปญฺญา สทฺธา สมาธิ ปีติ ปสฺสทฺธิ อุเปกฺขา สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโวติ อิเม อสมฺภินฺนา ปทนฺตรสมฺเภเทน วินา อคฺคหิตคฺคหเณน คยฺหมานา จุทฺทเสว จ สภาวธมฺมา. จุทฺทสาติ จ อุกฺกํสปริจฺเฉเทน วุตฺตํ. ตญฺจ โข ปฐมชฺฌานิกมคฺคจิตฺตุปฺปาทวเสน, ทุติยชฺฌานิเก ปน สมฺมาสงฺกปฺปาภาวโต เตรส, ตติยจตุตฺถปญฺจมชฺฌานิเกสุ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคาภาวโต ทฺวาทส โหนฺติ. ‘‘สตฺตตึสปฺปเภทโต’’ติ อิทมฺปิ อุกฺกํสวเสเนว วุตฺตํ, อวกํสโต ปน วุตฺตนเยน เอกสฺมึ ขเณ ฉตฺตึส, ปญฺจตึส โหนฺติ, จตุนฺนํ อธิปตีนํ เอกชฺฌํ อนุปฺปชฺชนโต เอกสฺมึ ขเณ เอกสฺเสว อิทฺธิปาทสฺส สมฺภโวติ ทฺวตฺตึส จ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

仅有十四不杂法，即：念、精进、欲、心、慧、信、定、喜、轻安、舍、正思惟、正语、正业、正命。此等法不与他法混杂，且不重复计数，如此摄取，则仅有十四自性法。说“十四”，是依最高数量而说。而此（十四法）是依初禅道心生起而言；但在第二禅（道心）中，因无正思惟，故有十三法；在第三、第四、第五禅（道心）中，因无喜觉支，故有十二法。“由三十七种类别”一语，亦是依最高数量而言。但从最少者而言，依已说之理，于一刹那中，有三十六或三十五法；又因四增上不能同时生起，于一刹那中仅有一种神足可能出现，故亦有三十二法。应如是了知。

สตฺตตึสปเภทโต [Pg.493] กถนฺติ อาห ‘‘สกิจฺจนิปฺผาทนโต’’ติอาทิ, เอกจฺจสฺส สภาวโต เอกสฺสาปิ อตฺตโน อานุภาวานุรูปกายานุปสฺสนาทิตํตํกิจฺจสาธนโตติ อตฺโถ. สรูเปน จ วุตฺติโตติ อเภทสฺส จิตฺติทฺธิปาทาทิกสฺส สรูเปเนว ปวตฺตนโต จ.

三十七种差别是如何的？对此，（世尊）说：“因为完成各自的任务”等等。其义为：某一法虽然自性为一，但能相应于自身的力量，完成身随观等那些各自的任务。并且，“以其自性而说”是指，无差别的欲神足（Chandiddhipāda）等，仅依其自性而运行。

เอตฺถาติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยํ. กสฺมา ปน โพธิปกฺขิเยสุ ฌานโกฏฺฐาโส น คหิโต, นนุ ฌานรหิโต อริยมคฺโค นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, ตโต เอว น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘โพธิปกฺขิเยสุ ฌานํ น คหิต’’นฺติ ลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขณสฺส ฌานสฺส มคฺคคฺคหเณเนว คหิตตฺตา. ตญฺหิ สนฺธาย ‘‘ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวตี’’ติอาทิ (ธ. ส. ๒๗๗, ๓๔๓ อาทโย) วุตฺตํ. อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขณสฺส ปเนตฺถ สมฺภโว เอว นตฺถิ. อปโร นโย – กสฺมา ปน โพธิปกฺขิเยสุ ฌานโกฏฺฐาโส น คหิโต, นนุ ฌานรหิโต อริยมคฺโค นตฺถิ, น จ ตํ ปฏิปทา วิย เอกนฺตปุพฺพภาคิยํ, นาปิ เอกจฺจปฏิสมฺภิทา วิย มคฺคนิสฺสนฺโท, อถ โข มคฺคจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺโน, ยโต ‘‘โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๒๗๗, ๓๔๓ อาทโย) วุตฺตํ, มคฺคมคฺคปริวารธมฺมา จ โพธิปกฺขิยธมฺมาติ? วุจฺจเต – ยํ ตาว วุตฺตํ ฌานรหิโต อริยมคฺโค นตฺถี’’ติ, ตตฺถ น อริยมคฺคสมฺปโยคมตฺเตน ฌานสฺส โพธิปกฺขิยตา ลพฺภติ อติปฺปสงฺคโต. อาหาราทีนมฺปิ หิ โพธิปกฺขิยตา อาปชฺเชยฺยาติ. เอเตน มคฺคจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตา โพธิปกฺขิยภาวสฺส อการณนฺติ ทสฺสิตํ โหติ.

此处是指智见清净。然而，为什么在菩提分法中不包含禅那的成分呢？难道无禅那的圣道不存在吗？诚然，（无禅那的圣道）是不存在的。正因如此，才不应这样认为：“在菩提分法中不包含禅那”，因为以特相近观为特征的禅那，已通过摄取道而被摄取了。正是针对此义而说：“于某时，修习出世间禅那”等等（《法集论》277, 343等）。然而在此，以所缘近观为特征的禅那则绝无可能。另一理路：为什么在菩提分法中不包含禅那的成分呢？难道无禅那的圣道不存在吗？它既不像行道那样纯属前分，也不像某些无碍解那样是道的果报，而是含摄于道心生起之中，所以才说“修习出世间禅那”（《法集论》277, 343等），并且道以及道的眷属法都是菩提分法，不是吗？回答是：关于所说的“无禅那的圣道不存在”，于此，禅那并不能仅因与圣道相应就获得菩提分的资格，因为这会导致过度推论。那样的话，食物等也将会成为菩提分了。由此表明，含摄于道心生起之中，并非其成为菩提分的理由。

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘มคฺคมคฺคปริวารธมฺมา จ โพธิปกฺขิยา’’ติ, ตตฺถ ปริวารฏฺโฐ กึ สหปวตฺติอตฺโถ, อุทาหุ ปริกฺขารฏฺโฐติ? ยทิ ปุริโม ปกฺโข, โส ปเคว นิลฺโลจิโต. อถ ทุติโย, อิทํ วิจาเรตพฺพํ. กถํ ปวตฺตมานํ ฌานํ มคฺคสฺส ปริกฺขาโร? ยทิ สหชาตาทิปจฺจยภาเวน, เอวํ สติ ผสฺสาทีนมฺปิ มคฺคปริกฺขารตา อาปชฺชติ. อถ ปฏิปกฺขวิธํสเนน, น สพฺเพ ฌานธมฺมา ปฏิปกฺขวิธํสนสมตฺถา. น หิ วิจาโร, เวทนา จ กสฺสจิ สํกิเลสธมฺมสฺส อุชุปฏิปกฺขภาเวน ปวตฺตนฺติ. ยํ ปน เปฏเก ‘‘สุขํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส, วิจาโร วิจิกิจฺฉาย ปฏิปกฺโข’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปริยาเยน วุตฺตํ. น หิ สุขํ สยํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปฏิปกฺโข, ปฏิปกฺขสฺส ปน สมาธิสฺส ปจฺจยตาย ปฏิปกฺโข. น จ วิจาโร ปญฺญา วิย, อธิโมกฺโข วิย วา วิจิกิจฺฉาย ปฏิปกฺโข, ปฏิปกฺขสฺส ปฏิรูปตาย ปน ปฏิปกฺโข [Pg.494] วุตฺโต. ตถา ปีติปิ น พฺยาปาทสฺส อโทโส วิย อุชุปฏิปกฺโข, อโทสสมฺปโยคโต ปน ปฏิปกฺโข วุตฺโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ตํ ปริยาเยน วุตฺต’’นฺติ. วิตกฺกสมาธโย เอว ปน ฌานธมฺเมสุ อุชุกํ ปฏิปกฺขวิธํสนสมตฺถาติ ปฏิปกฺขวิทฺธํสนสมตฺถสฺส ปริปุณฺณสฺส ฌานโกฏฺฐาสสฺส อภาวโต น จสฺส โพธิปกฺขิเยสุ สงฺคโห กโต. ยสฺมา ปน สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาสมาธิ จ มคฺคปริยาปนฺนา ฌานธมฺมา, ตสฺมา เต สนฺธาย ตํสมฺปยุตฺตตาย วา อิตเรปิ คเหตฺวา ปริยาเยน วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิก’’นฺติอาทิ (ธ. ส. ๒๗๗).

再者，关于所说的“道与道的眷属法都是菩提分法”，此中“眷属”是何义？是俱生之义，还是资具之义？若为前一说，此已于前审察过。若为后一说，则应思察：禅那如何成为道的资具？若是通过俱生等缘的方式，如此则触等法也成了道的资具。若是通过摧破对治法的方式，则并非所有禅法皆有摧破对治法的能力。因为伺与受，并非以直接对治任何染污法的方式而转起。至于在《藏论》(Peṭaka)中所说：“乐是掉举、恶作的对治法，伺是疑的对治法”，此是依权巧而说。实则乐本身并非掉举、恶作的对治法，而是因其为对治法——定的缘，故被称为对治法。伺亦非如慧或胜解一般，是疑的对治法，而是因其与对治法（慧）相称，故被称为对治法。同样，喜亦非如无瞋一般，是瞋恚的直接对治法，而是因与无瞋相应，故被称为对治法。是故说“此是依权巧而说”。在诸禅法中，实唯有寻与定，能直接摧破对治法。是故，因无具足摧破对治法能力的禅支，此（禅）未被摄于菩提分法中。然而，因为正思惟与正定是已入于道中的禅法，是故针对此二法，或因与其相应而亦摄其余（禅支），圣典中才依权巧而说：“于某时，修习能出离的出世间禅……”等（《法集论》277）。

วุฏฺฐานพลสมาโยคกถาวณฺณนา

出离力相应说释义

๘๒๗. วุฏฺฐานํ นิมิตฺตโต, ปวตฺตโต จ วุฏฺฐานํ. พลสมาโยโค สมถวิปสฺสนาพเลหิ สมฺปยุตฺตตา. ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน ทุกฺขาทีสุ วิเสสทสฺสนฏฺเฐน มคฺคปญฺญาปิ วิปสฺสนาติ วุจฺจตีติ ‘‘โลกิยวิปสฺสนา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘วุฏฺฐานฏฺเฐน สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๕). นิมิตฺตารมฺมณตฺตา เนวนิมิตฺตา วุฏฺฐาติ, ปวตฺติ…เป… ฉินฺทนโต น ปวตฺตา วุฏฺฐาตีติ โยชนา. ตตฺถ นิมิตฺตโต วุฏฺฐานํ สงฺขารนิมิตฺตํ นิสฺสชฺชิตฺวา นิพฺพานารมฺมณกรณํ. ปวตฺตโต วุฏฺฐานํ เหตุนิโรเธน อายตึ วิปากปฺปวตฺตสฺส อนุปฺปวตฺติธมฺมตาปาทนํ. เตนาห ‘‘สมุทยสฺส อสมุจฺฉินฺทนโต ปวตฺตา น วุฏฺฐาตี’’ติ.

827. 出起，是从相出起，及从流转出起。力相应，是与止力、观(vipassanā)力相应。以遍知、现观等方式，于苦等中以特别见之义故，道慧亦被称为“观”，因此特别说为“世间观”。是故说：“以出起之义，修习止观双运。”应作此结合：因以相为所缘，故不从相出起；因未断绝集，故不从流转出起。于此，从相出起，是舍离行相而以涅槃为所缘。从流转出起，是藉由因的寂灭，而使未来的异熟流转达到不复生起的性质。是故说：“因未断绝集，故不从流转出起。”

ทุภโตติ อุภโต, ท-การาคมํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ทุภาติ วา ปทนฺตรเมเวตํ อุภยสทฺเทน สมานตฺถํ. ทสฺสนฏฺเฐนาติ ปริญฺญาภิสมยาทิลกฺขเณน จตุสจฺจทสฺสนฏฺเฐน. มิจฺฉาทิฏฺฐิยาติ ทฺวาสฏฺฐิปฺปเภทายปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. ตทนุวตฺตกกิเลเสหีติ อปายคมนียตาย ตสฺสา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อนุวตฺตเกหิ วิจิกิจฺฉาทิกิเลเสหิ. ขนฺเธหีติ เอตฺถาปิ ตทนุวตฺตกสทฺโท อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ. เต จ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิปจฺจยา อุปฺปชฺชนารหา เวทิตพฺพา. มิจฺฉาสงฺกปฺปาติอาทีสุปิ ตทนุวตฺตกกิเลเสหิ จ ขนฺเธหิ จ วุฏฺฐาติ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตหิ วุฏฺฐาตีติ ปาฬิ สํขิตฺตา. ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิมิจฺฉาสงฺกปฺปา, เอวํ มิจฺฉาวาจาทโยปิ อปายคมนียา เอว เวทิตพฺพา. มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีวา เจตนาสภาวา. มิจฺฉาสติ ตถาปวตฺตา จตฺตาโร ขนฺธา. อุปริมคฺคตฺตเย สมฺมาทิฏฺฐิ ตํตํมคฺควชฺฌา [Pg.495] มานโต วุฏฺฐาติ. โส หิ ‘‘อหมสฺมี’’ติ ปวตฺติยา ทิฏฺฐิฏฺฐานิโย, มิจฺฉามคฺคโต ปเนตฺถ วุฏฺฐานํ อนุทฺธริตฺวา ตํตํมคฺควชฺฌสํโยชนานุสเยเหว วุฏฺฐานํ อุทฺธฏํ.

Dubhato（从二者）即ubhato（从两边），是添加了da字母而如是说。又或者，dubha一词，是与ubhaya（二者）同义的另一个词而已。Dassanaṭṭhena（以见之义）即以具有遍知(pariññā)、现观(abhisamaya)等特征的见四圣谛之义。Micchādiṭṭhiyā（从邪见）即从六十二种邪见而出。Tadanuvattakakilesehi（从随行于彼之烦恼）即从随行于彼能导向恶趣之邪见的疑等烦恼而出。Khandhehi（从诸蕴）于此亦应引入“随行于彼”一词来连接。且彼等（蕴）当知为由邪见等缘而得以生起者。于micchāsaṅkappa（邪思惟）等中，亦是从随行于彼之烦恼与诸蕴而出。“Bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti”（亦从外部的一切相而出）是省略的圣典文句。如同邪见、邪思惟，邪语等亦应知为能导向恶趣者。邪语、邪业、邪命以思为自性。邪念是如是生起的四蕴。于上三道中，正见从各道所应断的慢而出。因为此慢，由“我是”的活动而成为见的立足处。然而，此处未阐明从邪道而出，而只阐明了从各道所应断的结与随眠而出。

อณุสหคตาติ อณุภาวํ คตา ปตฺตา, ตนุภูตาติ อตฺโถ.

Aṇusahagatā（与微俱行）：已至、已达微细的状态，义为已变得微薄。

๘๒๘. เอวํ วุฏฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ พลสมาโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลกิยานญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมถพลํ อธิกํ โหติ สมาธิภาวนาภาวโต. วิปสฺสนาพลํ อธิกํ โหติ ญาณุตฺตรตฺตา วิปสฺสนาภาวนาย. สมานภาเวน ยุเค นทฺธา พทฺธา วิย โหนฺตีติ ยุคนทฺธา. เตนาห ‘‘อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตนฏฺเฐนา’’ติ, กิจฺจโต อนูนาธิกภาเวนาติ อตฺโถ. ตโต เอว สมาโยโคติ สมปริจฺเฉทโยโคติ อตฺโถ.

828. 如是开示出离之后，如今为开示诸力之均等结合，而说“lokiyānañca”（世间的）等。由修习三摩地故，奢摩他力强盛；由修习观(vipassanā)，且智慧超胜故，观力强盛。以平等的状态，犹如被捆绑、被系于轭上而有，故名yuganaddha（双运）。因此说“以不互相超越之义”，义即，就作用而言，无有减损或超胜。正因此而有samāyoga（均等结合），义即samaparicchedayoga（平等限定之结合）。

สมาธิปฏิปกฺขทสฺสนตฺถํ ‘‘อุทฺธจฺจสหคตกิเลเสหี’’ติ วุตฺตํ, อุทฺธจฺจปธาเนหิ กิเลเสหีติ อธิปฺปาโย. อวิกฺเขโป สมาธีติ สมุจฺฉินฺทเนน วิกฺเขปสฺส อุชุปฏิปกฺขภูโต สมาธิ. นิโรธโคจโรติ นิพฺพานารมฺมโณ. วุฏฺฐานฏฺเฐนาติ วุฏฺฐานกภาเวน นิมิตฺตโต, ปวตฺตโต จ วุฏฺฐหมานวเสน. เอกรสาติ สมานกิจฺจา.

为显示定之对治法，故说“与掉举俱行之诸烦恼”，意指以掉举为主之诸烦恼。不散乱即是定，是彻底断除散乱的直接对治法。以灭为行境者，即以涅槃为所缘。以出起之义者，即以出起的状态，以及凭借从相与从转起而出起之力。一味者，即作用相同。

ปหาตพฺพธมฺมปหานกถาวณฺณนา

应舍断法之舍断论释义

๘๒๙. เย ธมฺมาติ เย สํกิเลสธมฺมา. สํโยชนาทีสุ สํโยชนฏฺเฐน พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานิ, วิพาธนฏฺเฐน, อุปตาปนฏฺเฐน วา กิเลสา, มิจฺฉาสภาวาติ มิจฺฉตฺตา, โลเก ธมฺมา โลกปริยาปนฺนา ธมฺมาติ โลกธมฺมา, มจฺเฉรสฺส ภาโว, กมฺมํ วาติ มจฺฉริยํ, วิปรีตฏฺเฐน วิปลฺลาสา, คนฺถนฏฺเฐน คนฺถา, อยุตฺตา คตีติ อคติ, อาสวนฺตีติ อาสวา, โอหนนฺตีติ โอฆา, โยชนฏฺเฐน โยคา, นีวรนฺตีติ นีวรณานิ, ธมฺมสภาวํ อติกฺกมฺม ปรโต อามสนฺตีติ ปรามาสา, ภุสํ อาทิยนฺตีติ อุปาทานานิ, อปฺปหีนภาเวน สนฺตาเน อนุ อนุ เสนฺตีติ อนุสยา, มลีนภาวกรณฏฺเฐน มลา, อกุสลกมฺมานิ จ ตานิ สุคติทุคฺคตีนํ, ตตฺถ นิพฺพตฺตนกสุขทุกฺขานญฺจ ปถา จาติ อกุสลกมฺมปถา, จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ เอตฺถาติ จิตฺตุปฺปาโท, จิตฺตเจตสิกราสิ[Pg.496], อกุสโล จ โส จิตฺตุปฺปาโท จาติ อกุสลจิตฺตุปฺปาโทติ อกุสลสทฺทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

829. “诸法”者，即诸杂染法。于结等中，以能令结合及捆绑之义为结，以烧恼之义为烦恼，以邪谬自性为邪性，世间之法为世间法，悭吝之状态或其业为悭，以颠倒错乱之义为颠倒，以缠缚之义为身系，以非所行之去处为非行，以流漏或令轮回苦增长为漏，以能沉溺为暴流，以结合之义为轭，以能障碍为盖，以超越法之自性而错误触取为（恶）取，以紧抓为执取，以未断故于相续中再再潜伏为随眠，以能作污秽之义为垢；诸不善业，其为善趣、恶趣及彼处所生苦乐之道，故为不善业道；心于此生起为心生，即心与心所之聚合；其为不善，亦为心生，故为不善心生，应引“不善”一词连接之。

ขนฺเธหิ ขนฺธานนฺติ อิธโลกกฺขนฺเธหิ ปรโลกกฺขนฺธานํ. ยาวญฺหิ เตติ เต รูปราคาทโย ยาว ปวตฺตนฺติ น สมุจฺฉิชฺชนฺติ, ตาว เอเตสํ ขนฺธผลทุกฺขานํ อนุปรโม อวิจฺเฉโทติ. เอเตน เตสํ สํโยชนตฺถํ วิภาเวติ. อุทฺธนฺติ รูปารูปภเวสุ, ตติยมคฺคุปฺปตฺติยา วา อุทฺธํ. อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธํภาคา, รูปารูปภวา, เตสํ อวิจฺเฉทเหตุตาย หิตานิ อุทฺธํภาคิยานิ.

“以诸蕴续诸蕴”是指以此世间蕴延续他世间蕴。只要彼色贪等持续存在而未被断除，那么此等蕴、果、苦就不会停止、不会中断。以此显示彼等结缚之义。“上”是指色有与无色有，或第三道生起之上。“趣向上方”，故称“上分”，即色有与无色有。因为是令彼（上分诸有）不断绝之因，故称“上分结”。

กิลิสฺสนฺติ, กิเลเสนฺติ จาติ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สยํ สํกิลิฏฺฐตฺตา’’ติอาทิมาห.

“既被染污，亦能染污”，为显示此二种义，故说“因自己被染污”等。

มิจฺฉาวิมุตฺติ ‘‘โลกถูปิกาทีสุ โมกฺโข’’ติ ปวตฺตมิจฺฉาวิโมกฺโข. อภินิวิสนาทิวเสน มิจฺฉา วิปรีตํ น สมฺมา ปวตฺตนโต มิจฺฉาญาณํ โมโหว.

邪解脱（micchāvimutti）是指“于世间之顶等处有解脱”如此发生的邪解脱。邪智（micchāñāṇa）即是痴（moha），因其以执取等方式，错误颠倒、不正确地生起。

โลกปฺปวตฺติยาติ ขนฺธปฺปวตฺติยํ สติ. อนุปรมธมฺมกตฺตาติ ปุญฺญปาปวเสน อปราปรํ อวิจฺฉิชฺชนโต. ‘‘ลาภเหตุโก ลาโภ’’ติอาทินา การโณปจาเรน.

“世间流转”是指当有诸蕴流转之时。“作为无间断法”是指依善恶而辗转不绝。“以利养为因有利养”等，是以因作假立（kāraṇopacāra，因喻）的方式而说。

อาวาเส มจฺฉริยํ, อาวาสเหตุกํ วา มจฺฉริยํ อาวาสมจฺฉริยํ.

于住处之悭吝，或以住处为因之悭吝，称为住处悭。

ตโยติ วตฺถุํ อภินฺทิตฺวา วุตฺตํ, ภินฺทิตฺวา ปน วุจฺจมาเน ทฺวาทส โหนฺติ.

说“三”是在不分别事（vatthu）的情况下而说；若分别而说，则有十二。

คนฺถกรณํ การณภาเวน ปฏิพทฺธตากรณํ คนฺถนนฺติ ตํ รูปกาเยปิ ลพฺภตีติ อาห ‘‘นามกายสฺส เจว รูปกายสฺส จา’’ติ. ตตฺถ พฺยาปาทสฺสาปิ อภิสชฺชนุปนยฺหวเสน ปวตฺตนโต คนฺถนฏฺโฐ เวทิตพฺโพ, ยโต ตสฺส ปฏิฆสํโยชนภาโว วุตฺโต.

造作结，即是以因的方式造作系缚，称为“结”（ganthana）。此结亦可得于色身，故说“于名身及色身”。于此，嗔恚亦因以执著与缠缚的方式发生，故应知其有结之义，由此宣说其为嗔结（paṭighasaṃyojana）之性。

ฉนฺทโทสโมหภเยหีติ ฉนฺทโทสโมหภยเหตุ. ตญฺหีติ อกตฺตพฺพกรณํ, กตฺตพฺพากรณญฺจ.

“由欲、嗔、痴、畏”是指以欲、嗔、痴、畏为因。那（不正当行为）即是作不应作之事，及不作应作之事。

สวนาติ ปวตฺตนโต. สวนโตติ กิเลสาสุจิภาเวน วิสฺสนฺทนโต. ปุน สวนโตติ ปสวนโต.

“漏”（savana），因其流动（pavattana）故。“漏”，因其以烦恼不净而流漏（vissandana）故。复次，“漏”，因其产生（pasavana）故。

อากฑฺฒนฏฺเฐน[Pg.497], ทุรุตฺตรณฏฺเฐน จาติ เอเตน โอฆา วิย โอฆาติ ทสฺเสติ. อารมฺมเณน, ทุกฺเขน จ วิโยคสฺส อปฺปทานสงฺขาเตน โยชนฏฺเฐน โยคาติ ทสฺเสติ, สํกิเลสกรณฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เตสญฺเญวาติ กามราคาทีนํเยว. เต หิ โสตวเสน วตฺตมานา โสโต วิย โสตปติเต สตฺเต อปายสมุทฺทํ ปาเปนฺติ, สํสารสมุทฺทโต จ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น เทนฺติ, ยถาคหิตญฺจ อารมฺมณํ วิสฺสชฺชิตุํ น เทนฺติ, ยาทิสญฺจ ปาปํ กตฺวา ทุกฺขปฺปตฺเต ปุนปิ ตาทิเสน โยเชนฺติ.

以拖拽之义、难以超越之义，以此显示如瀑流(ogha)者名为“瀑流”。以对所缘与苦不给予分离的连结之义，显示如轭(yoga)者名为“轭”，其义为造成黏著。“彼等”即是欲贪(kāmarāga)等。因为彼等以流的方式运作，犹如河流将堕入其中的有情带至恶趣之海，不让他们从轮回之海中抬起头，不让他们舍弃已执取的所缘，并且在造作了何等恶业而遭受痛苦后，又将他们与同类的（恶业或苦）连结。

จิตฺตสฺสาติ กุสลจิตฺตสฺส, วิเสสโต ฌานจิตฺตสฺส. อาทิโต วรณํ อาวรณํ. กิเลสวาสนํ เนตฺวา วรณํ นีวรณํ. กุฏฺฏกวาฏาทีหิ วิย ปิทหนํ ปฏิจฺฉาทนํ, ตํ ปน กุสลาทีนิ สงฺคณฺหิตุํ, ปริญฺญาตุํ, ญาตุญฺจ อปฺปทานวเสน ทฏฺฐพฺพํ.

“心”即善心，特别是禅心(jhānacitta)。最初的障碍是“覆障”(āvaraṇa)。带来烦恼习气(kilesavāsana)的障碍是“盖”(nīvaraṇa)。如同被墙壁、门扇等遮蔽，即是“覆盖”(paṭicchādana)。而那（覆盖）应被视为，是以不让（众生）掌握、遍知、了知善法等的方式而运作。

ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สภาวนฺติ กายาทิกสฺส ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส อสุภาทิสภาวํ. อภูตํ สภาวนฺติ สุภาทิสภาวํ.

“彼彼法的自性”(sabhāva)是指身等彼彼法的不净(asubha)等真实自性。“非真实自性”(abhūtaṃ sabhāvaṃ)是指净(subha)等非真实的自性。

ถามคตฏฺเฐนาติ ถามคตภาเวน. ถามคตนฺติ จ อนญฺญสาธารโณ กามราคาทีนํ สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. เยน เต เอว ภควตา ‘‘อนุสยา’’ติ วุตฺตา. อนุสยนญฺจ มคฺเคน อปฺปหีนภาเวน ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารหตา. เตนาห ‘‘ปุนปฺปุนํ กามราคาทีนํ อุปฺปตฺติเหตุภาเวน อนุเสนฺติเยวา’’ติ.

“以到达力量之义”(thāmagataṭṭhena)即是以到达力量的状态。而“到达力量”(thāmagata)应被理解为欲贪(kāmarāga)等不共的自性。因此，彼等才被世尊(bhagavā)称为“随眠”(anusayā)。而随眠，是因为未被道断除，故在因缘和合时有生起的能力。因此说：“由于是欲贪等一再生起的因，故而潜伏随增。”

ทุมฺโมจนียภาเวน ปวตฺตึ สนฺธายาห ‘‘เตลญฺชนกลลํ วิยา’’ติ.

针对其难以去除的性质而说：“犹如油、煤烟与烂泥。”

๘๓๐. เสสาติ อนปายคมนียา. สุขุมา กามราคปฏิฆาติ สมฺพนฺโธ. จตุตฺถญาณวชฺฌา เอวาติ อวธารเณน ปฐมญาณาทิวชฺฌตา นิวตฺตียติ. ตยิทํ นิยมทสฺสนํ อญฺญตฺถาปิ เนตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปรโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘นิยมํ น กริสฺสามา’’ติ เอเตน นิยเม อกเต เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌตาปิ อนุญฺญาตา เอว โหตีติ.

830. “其余”(sesā)是指不至恶趣的（烦恼）。此句与“微细的欲贪(kāmarāga)与瞋恚(paṭigha)”相关联。通过“唯独第四智所应断”这一限定，排除了为初智等所断的可能性。为显示此限定的观点亦可引申至他处，而说了“从他…”等。其中，通过“我将不作限定”这句话，当限定未作时，为下位道所断的可能性也就被允许了。

โลภ…เป… จตุตฺถญาณวชฺฌานีติอาทีสุ ปฐมญาณาทีหิ หตาปายคมนียาทิภาวานีติ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อาทิสทฺเทน โอฬาริกสุขุมตา คหิตา.

在“贪……乃至……是第四智所应断”等（文句）中，应知其义为：其导致堕入恶趣等的性质，已被初智等所断除。以“等”字摄入粗与细。

ยเสติ ปริวาเร.

“耶舍”（一词），是指其眷属。

อคตีสุ [Pg.498] ฉนฺทาทโย กิญฺจาปิ อุปริมคฺควชฺฌา, ตถาปิ ตํมูลกสฺส อกตฺตพฺพกรณสฺส, กตฺตพฺพากรณสฺส จ อปายคมนียตาย ปฐมมคฺควชฺฌา.

在不正行中，欲等虽然是上道所应断，但由于以其为根源的“不应作而作”与“应作而不作”具有导致堕入恶趣的性质，故亦为初道所应断。

กตากตากุสลากุสลวิสยํ ยํ วิปฺปฏิสารภูตํ กุกฺกุจฺจํ, ตํ อิธ ตติยญาณวชฺฌํ วุตฺตํ. ยํ ปน ‘‘กุกฺกุจฺจปกตตาย อาปตฺติมาปชฺชตี’’ติ (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๓๘; กงฺขา. อฏฺฐ. นิทานวณฺณนา) วุตฺตํ กุกฺกุจฺจํ, ตํ สนฺธาย ‘‘กุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉา โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๑๗๖) อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ วจนานํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ อธิปฺปาโย มคฺคิตพฺโพ, น วิโรธโต ปจฺเจตพฺโพ. โอฬาริกานวเสสปฺปหานํ วา สนฺธาย กุกฺกุจฺจสฺส ปฐมตติยญาณวชฺฌตา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ‘‘ภควตา ปฏิกฺขิตฺตํ อนุวสิตฺวา อนุวสิตฺวา อาวสถปิณฺฑํ ภุญฺชิตุ’’นฺติ, ‘‘กุกฺกุจฺจายนฺโต น ปฏิคฺคเหสี’’ติ (ปาจิ. ๒๐๔) ปน อาคตํ กุกฺกุจฺจํ, น นีวรณํ อรหโต อุปฺปชฺชนโต, นีวรณปฏิรูปกํ ปน ‘‘กปฺปติ น กปฺปตี’’ติ วีมํสนภูตํ วินยกุกฺกุจฺจํ นาม, ตํ ตถาปวตฺตจิตฺตุปฺปาโทว.

以已作之不善与未作之善为所缘而成的追悔，在此（论）中被称为是第三智所应断。然而，在（律藏义注等处）所说“因追悔而犯戒”的追悔，是针对《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中所说“追悔与疑为入流道(sotāpattimagga)所断”而说。因此，应知此二说之义。于其他此类之处，亦应探求其义，不应视为相违。或应知，是针对粗分之断除与无余之断除，而说追悔为初智与第三智所应断。至于“世尊已禁止，（却）日日居住而食客堂食”以及“因追悔而未接受”等文中所出现的追悔，并非是盖(nīvaraṇa)，因为它会于阿罗汉生起；然而，它是类似盖之物，是属于“此为可行，此为不可行”的审查性质，名为“律仪追悔”(vinayakukkucca)，它仅是如此生起的心生起而已。

กามราคปฏิฆานุสยา อณุสหคตา ตติยญาณวชฺฌา. โอฬาริกานํ ปน ทุติยญาณวชฺฌตา เหฏฺฐา วุตฺตนยาว.

微细的欲贪(kāmarāga)与瞋恚(paṭigha)随眠(anusaya)，是第三智所应断。至于粗显的（欲贪与瞋恚），其为第二智所应断，则如前述。

จิตฺตุปฺปาทคฺคหเณน เจตฺถ มกฺขปฬาสมายาสาเฐยฺยปมาทถมฺภสารมฺภาทีนํ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

应知，此处以“心生起”一词，摄集了覆蔽(makkha)、较量(paḷāsa)、摩耶(māyā)、谄(sāṭheyya)、放逸(pamāda)、顽固(thambha)、争胜(sārambha)等（烦恼）。

๘๓๑. อผโล วายาโมติ เอตฺถ อตีตานํ ตาว ปชหเน อผโล โหตุ วายาโม นิรุทฺธตฺตา, อนาคตานํ ปน กถนฺติ เตสมฺปิ วกฺขมานํ อวิปรีตมตฺถํ อชานนฺโต นตฺถิตามตฺตํ คเหตฺวา โจเทติ, ตถาปิ ‘‘อผโล’’ติ ปุพฺเพ ปหาตพฺพานํ นตฺถิตาย โจทนา กตา, อิทานิ ปหานสฺส. ยทิ หิ ปหานํ อตฺถิ, กถํ ปหาตพฺพา สนฺติ? อถ ปหาตพฺพา สนฺติ, กถํ ปหานํ โหติ? ปหาตพฺพา จ สนฺติ, ปหานญฺจ โหตีติ วิปฺปฏิสิทฺธเมตํ. กสฺมา? ปหาตพฺเพสุ สนฺเตสุ ปหานสฺส อสมฺภวโต ตทุปโค วายาโม อผโล อาโลกตมานํ สหาวฏฺฐาเน สติ อาโลกสฺส อผลตา วิย. อถาปิ กถญฺจิ ปหานํ สิยา? สํกิเลสิกา จ มคฺคภาวนา อาปชฺชติ ปหาตพฺพปหายกานํ สหาวฏฺฐานโต[Pg.499]. วิปฺปยุตฺตตา วา กิเลสานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตสงฺขารวาทีนํ วิปฺปยุตฺตสงฺขารานํ วิยาติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน เนสํ วาทีนํ ยถา มติมตฺตํ, เอวมิธาปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ ปจฺจุปฺปนฺนกิเลโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโต นาม อตฺถี’’ติ. อรูปธมฺมา หิ เอกวตฺถุกาทิภาเวน วตฺตมานา ขณตฺตยปริยาปนฺนา ปจฺจุปฺปนฺนา, เต กถํ จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตา นาม สิยุํ, ตสฺมา นตฺเถว วิปฺปยุตฺตตา กิเลสานํ. อาเวณิกาติ อสาธารณา, สยเมว อุปฺปาทิตา ปาฬิ อนารุฬฺหาติ อธิปฺปาโย. ปาฬิยํเยว หิ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สฺวายํ ปุคฺคโล. หญฺจีติ ยทิ.

831. 在“努力无果”(Aphalo vāyāmo)这一句中，首先，对于舍断过去的（烦恼）而言，努力是无果的，因为它们已经息灭；那么对于未来的（烦恼）又如何呢？对于它们，不了知即将要说的无颠倒之义，而仅执取其“不存在”并提出诘难。即便如此，“无果”这一诘难，先前是就所应断者不存在而作出的，现在则是针对舍断（本身）。如果舍断存在，所应断者如何存在呢？或者，如果所应断者存在，舍断又如何发生呢？所应断者存在，并且舍断也发生，这是相违的。为何？因为当所应断者存在时，舍断不可能发生，故与此相应的努力是无果的，就像光明与黑暗共存时，光明是无用的一样。再者，如果舍断以某种方式得以发生，那么道的修习就会变成与杂染相应的，因为所应断者与能断者共存。（此诘难的）意趣是：或者烦恼是（与心）不相应的，就像心不相应行论者所说的心不相应行一样。然而，那对于那些论者而言，只是他们自己的见解而已，在这里也是如此。为了显示这一点，（论主）说：‘现在时的烦恼，绝无所谓与心不相应者。’因为以同一所依等方式而转起、摄于三刹那的无色法是现在时的，它们如何能被称为与心不相应呢？因此，烦恼绝无不相应性。所谓‘不共’(Āveṇikā)，意指不共通的、自己所造作的、未载于圣典的（诘难）。因为在圣典中就已被驳斥，（这是与前文的）关联。此人(puggala)。‘若’(hañci)即‘如果’(yadi)。

วินิพทฺโธติ มาเนน ปตฺถทฺธจิตฺโต. ปรามฏฺโฐติ มิจฺฉาภินิวิฏฺโฐ. ถามคโตติ ถามคตกิเลโส ถิรภาวคตานุสโย. เตน หิ นตฺถิ มคฺคภาวนาติ ยสฺมา ตีสุปิ กาเลสุ กิเลสานํ ปหานํ น ยุชฺชติ, ติกาลิกา จ กิเลสา, ตสฺมา นตฺถิ มคฺคภาวนา, ตาย สาเธตพฺพํ กิจฺจํ นตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘น หิ นตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติอาทินา จตุกฺขตฺตุํ วุตฺตสฺส ปฏิกฺเขปสฺส ปฏิกฺเขโป. อิทํ วุตฺตํ ‘‘ปาฬิยํเยว หี’’ติอาทึ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

“系缚”(Vinibaddha)者，谓心因我慢而僵硬。“执取”(Parāmaṭṭha)者，谓错误的倾执。“强力”(Thāmagata)者，谓烦恼已达强力，随眠已达坚固的状态。“是故则无修道”者，其义为：因为在三时中，烦恼的断除皆不成立，且烦恼是遍于三时的，所以没有修道，亦无藉由它所应成办之事。“诚然非”一语，是对于以“无修道”等为首、四次宣说的否定所作的否定。此应引“于圣典中实...”等语而来连接说明。

เอวเมวาติ ยถา อชาตผเล ตรุณรุกฺเข มูเล ฉินฺเน อสติ เฉทเน อายตึ อุปฺปชฺชนารหานิ เฉทนปจฺจยา อนุปฺปชฺชมานานิ วินฏฺฐานิ นาม โหนฺติ, เอวเมว มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปชฺชนารหา กิเลสา มคฺคภาวนาย อนุปฺปชฺชมานา ‘‘ปหีนา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อุปมาสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ. อุปฺปาโทติ อุปฺปาทสีเสน อุปฺปาทวนฺโต ขนฺธา วุตฺตา. อนุปฺปาเทติ นิพฺพาเน. อชาตาเยว น ชายนฺติ, ตสฺมา ปหีนา นาม โหนฺตีติ ‘‘นตฺถิ กิเลสปฺปหาน’’นฺติ ปรวาทินา กโต ปฏิกฺเขโป ‘‘น หี’’ติ ปฏิกฺขิตฺโต. เต ปน เนว อุปฺปชฺชิตฺวา วิคตา, นาปิ ภวิสฺสนฺติ, น จ อุปฺปนฺนาติ ‘‘อตีเต กิเลเส ปชหตี’’ติอาทิ น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. เหตุนิโรธาติ ทุกฺขเหตูนํ กิเลสานํ นิโรธา. ทุกฺขนิโรโธติ อายตึ อุปฺปชฺชนกทุกฺขสฺส นิโรโธ. อุปฺปาทปวตฺตนิมิตฺตายูหนา ปจฺจุปฺปนฺนภววเสน คหิตา.

同样地，譬如对于未结果的幼树，若其根被斩断，则（若无斩断本）堪于未来生起的果实，因斩断之缘而不生，此即名为“已毁”；正是如此，（若无修道本）堪生起的烦恼，因修道而不生，此即被称为“已断”。当知此为譬喻之连接。“生”(Uppāda)者，谓以“生”为首的有生之蕴。于涅槃中不生。正因未生，故不复生，是故名为“已断”。因此，他宗论者所作“无有烦恼之断除”的否定，已为“诚然非”一语所驳斥。此显示：然彼等（烦恼）既非已生而逝，亦非将有，亦非正在生起，是故不应说“断除过去的烦恼”等。“因灭”(Hetunirodha)者，谓作为苦因的诸烦恼之寂灭。“苦灭”(Dukkhanirodha)者，谓未来当生之苦的寂灭。生、转、相、筹划，乃依现在有而取。

๘๓๒. เอเตนาติ ‘‘อชาตาเยว น ชายนฺตี’’ติอาทิวจเนน. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตํ อุปาทานกฺขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ ภูมิปวตฺติฏฺฐานํ ลทฺธวนฺโต ภูมิลทฺธา ยถา ‘‘อคฺคิอาหิโต’’ติ, ลทฺธภูมิกาติ อตฺโถ[Pg.500]. วตฺตมานาทิอุปฺปนฺนวิธุรตาย ภูมิลทฺธุปฺปนฺนา เอว นาม เตติ วุตฺตํ.

832. “由此”(Etena)者，谓由“正因未生，故不复生”等语。获得作为观(vipassanā)所缘、被称为五取蕴之地（即）转起处者，为“得地者”(bhūmiladdhā)，犹如“置火者”(aggiāhita)。其义为“已得其地”(laddhabhūmikā)。以其远离现在等已生法故，彼等实名为“得地而生者”(bhūmiladdhuppannā)，如是说。

๘๓๓. อนุภวิตฺวา, ภวิตฺวา จ อปคตํ ภูตาปคตํ. อนุภูตภูตา หิ ภูตตาสามญฺเญน ภูตสทฺเทน วุตฺตา. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียตีติ. อนุภูตสทฺโท จ กมฺมวจนิจฺฉาย อภาวโต อนุภาวกวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วิกปฺปคาหวเสน ราคาทีหิ, ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ, กุสลญฺจ อารมฺมณรสํ อนุภวติ, น วิปาโก กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา, นาปิ กิริยา อเหตุกานํ อติทุพฺพลตาย, สเหตุกานญฺจ ขีณกิเลสสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต อุปฺปชฺชมานานํ อติสนฺตวุตฺติตฺตา. เอตฺถ จ ปุริมนเย กุสลากุสลเมว วตฺตุํ อธิปฺปายวเสน ‘‘ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. ยํ ‘‘อุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๖๕๑-๖๖๒; วิภ. ๓๙๐-๓๙๑) เอตฺถ ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ คเหตฺวา ตํสทิสานํ ปหานํ, วุทฺธิ จ วุตฺตา. ปจฺฉิมนเย จ-สทฺเทน กุสลากุสลญฺจ อากฑฺฒิตฺวา สพฺพํ สงฺขตํ วุตฺตํ ภุตฺวาปคตภาวาภิธานาธิปฺปาเยน. วิปจฺจิตุํ โอกาสกรณวเสน อุปฺปตฺติตํ อตีตํ กมฺมญฺจ ตโต อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธ วิปาโก จ อนาคโต โอกาสกตุปฺปนฺโนติ วุตฺโต โอกาโส กโต เอเตน, โอกาโส กโต เอตสฺสาติ จ อตฺถทฺวยวเสน, ยํ อุปฺปนฺนสทฺเทน วินาปิ วิญฺญายมานํ อุปฺปนฺนํ สนฺธาย ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกานํ กมฺมาน’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๑๐.๒๑๗, ๒๑๙) วุตฺตํ.

833. 经验过(Anubhavitvā)、存在过(bhavitvā)而离去(apagataṃ)，是为“已存在而离去”(bhūtāpagataṃ)。确实，所经验的(anubhūta)与已存在的(bhūta)，因其“已存在”(bhūta)的共性，而被称为“已存在”(bhūta)。确实，此共相正是通过前缀(upasagga)而得以彰显。又，“所经验的”(anubhūta)一词，因无意表达被动语态(kammavacana)，故应理解为表示能经验者(anubhāvaka)。通过臆想执取(vikappagāha)，由贪等及其对治法，不善与善得以经验所缘之味(ārammaṇarasa)；异熟(vipāka)则因被业力所抛而不能经验；唯作(kiriyā)亦不能，无因者因其过于羸弱，有因者则因其于烦恼已尽、具足六支舍(chaḷaṅgupekkhā)的圣者生起时，行相极其寂静。于此，在第一种解释中，是意指仅说善与不善，故说“已存在而离去”。如在“为断除已生之不善法，为住立已生之善法”等经文中所说，是就“已生”而说与此同类法的断除与增长。在后一种解释中，则通过“与”(ca)字，含摄善与不善，以表达“已存在而离去”之状态的意趣，而说一切有为法(saṅkhata)。又，以能为成熟创造机缘的方式而现前的过去业，以及由此开始生起的未来异熟，被称为“已造机缘而生”(okāsakatuppanna)。此乃基于“此（业）已造作机缘”与“为彼（异熟）已造作机缘”此二义而说。这是针对即便无“已生”一词亦能被理解的“已生”，而说“诸比丘，我宣说，对于故思业……”等经文。

ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อนาปาทิตตาย อสมูหตํ. อสมูหตตฺตาเยว หิสฺส นตฺถีติ นวตฺตพฺพตาย อุปฺปนฺนโวหาโร.

所谓“于彼彼地中”(tāsu tāsu bhūmīsu)，是指在被称为人、天等自体(attabhāva)的诸取蕴(upādānakkhandha)中。于彼彼相续(santāna)中，因尚未达到不生起的法性，故（烦恼）未被根除(asamūhata)。正因为其未被根除，所以不应说“它不存在”，才有“已生”(uppanna)的说法。

๘๓๔. ‘‘กา ภูมิ, โก วา ภูมิลทฺโธ’’ติ อาสงฺกํ นิวตฺเตตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ‘‘วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา’’ติ เอเตน ขนฺธานํ อปริญฺญาตตํ ทสฺเสติ, น อารมฺมณภาวมตฺตํ เตภูมกคฺคหเณเนว ตสฺส สิทฺธตฺตา. อปริญฺญาตา หิ ขนฺธา กิเลสานํ ภูมีติ อธิปฺเปตา. ขนฺเธสุ วตฺถุภูเตสุ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณกรณวเสน. อตีตานาคเต, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺเนติ อธิปฺปาโย. ตนฺติ ตํ อญฺญสนฺตานคตํ [Pg.501] กิเลสชาตํ. ตโต อญฺญสฺมึ สนฺตาเน อารมฺมณกรณมตฺเตน ภูมิลทฺธํ นาม ยทิ สิยาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ กิเลสชาตสฺส. อปฺปเหยฺยโต ปรสนฺตติปติตตฺตา น โกจิ ภวมูลํ ปชเหยฺย. ภูมิลทฺธญฺหิ อนุสยิตํ นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. วตฺถุวเสนาติ อุปฺปตฺติฏฺฐานวเสน. ยตฺถ ยตฺถ ภเว, สนฺตาเน วา. ปริญฺญาตานํ อภูมิภาวโต ‘‘อปริญฺญาตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทโต ปภุตีติ เตสํ ขนฺธานํ อุปฺปชฺชนโต ปฏฺฐาย. กิเลสานํ อปฺปหีนภาวํ ฐเปตฺวา อญฺญสฺส การณสฺส อภาวโต เตสุ ขนฺเธสุ กิเลสชาตํ อนุเสติ, ตสฺมา ตํ อนุสยิตํ กิเลสชาตํ, เตเนว อนุสยนสงฺขาเตน อปฺปหีนฏฺเฐน ภูมิลทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ.

834. 为了消除“什么是地（bhūmi），什么是得地（bhūmiladdha）？”的疑问，于是开始说明“于此”等。‘作为观（vipassanā）的所缘’，以此表明诸蕴尚未被遍知，而不仅是作为所缘，因为仅凭把握三有（tebhūmaka）之事，此义即已成立。实则，未被遍知的诸蕴，意指其为诸烦恼的地。于作为所依（vatthu）的诸蕴中。所谓‘以所缘故’（ārammaṇavasena），即是通过作为所缘的方式（ārammaṇakaraṇavasena）。其义为：于过去、未来，更何况于现在。若在他人的相续中，仅仅通过作为所缘，那在他相续中的烦恼种类即可被称为‘得地’，则关联如下：那个烦恼种类，因其落入他相续而不可舍断（appaheyya），所以无人能舍断有根（bhavamūla）。实则，所谓‘得地’，即是随眠（anusayita），此是其义。所谓‘以所依故’（vatthuvasena），即是以生起处（uppattiṭṭhānavasena）故。无论于何有，或于何相续中。因已遍知者不再是地，故说‘未被遍知’。‘从生起时起’，即指从那些诸蕴生起之时开始。除了诸烦恼未被舍断外，别无他因，烦恼种类于那些诸蕴中随眠（anuseti）。因此，那随眠的烦恼种类，即以‘随眠’之名所指的未舍断之义，当知即是‘得地’。

๘๓๕. ตตฺถ จ ภูมิภูเตสุ ขนฺเธสุ น สพฺเพ สพฺเพสํ วตฺถู โหนฺติ, อถ โข วิเสโส อตฺถีติ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส เยสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส. เยสูติ สติปิ อชฺฌตฺตภาวสามญฺเญ เยสุ อตีตาทิกามาวจราทิเภทภินฺเนสุ ขนฺเธสุ. เต เอว ยถานุสยิตา ขนฺธา. กึ ปเนเต กิเลสา อารมฺมณํ กโรนฺตา วิย ปริจฺฉิชฺช ปริจฺฉิชฺช อนุเสนฺตีติ? ยโต เต เอว ขนฺธา เตสํ กิเลสานํ วตฺถูติ วุตฺตา, น เหว โข อนุสยานํ วตฺถุํ ปริจฺฉิชฺช ปวตฺติ อตฺถิ. อตีตาทิกามาวจราทิวเสน ปน ยถาปริจฺฉินฺเน วตฺถุสฺมึ โย กิเลสานํ อปฺปหีนฏฺโฐ, โส ปริจฺฉิชฺช ปวตฺโต วิย โหตีติ ‘‘อตีตกฺขนฺเธสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน วตฺถุวเสน ภูมิลทฺธํ โหตีติ วตฺถุเภเทน สิยา ตสฺส เภโทติ ทสฺเสติ. ตถาววตฺถิตภาวโต เอว หิ ‘‘อญฺญตโร โลลชาติโก ตํ รสปถวึ องฺคุลิยา สายี’’ติอาทิวจนํ (ที. นิ. ๓.๑๒๐) กามาวจรกฺขนฺเธสุ อนุสยิตานํ รสตณฺหาทีนํ รูปารูปาวจรกฺขนฺเธ อติกฺกมิตฺวา ปุน กามาวจรกฺขนฺธวตฺถุกตํ วิภาเวติ. เตนาห ‘‘ตถา กามาวจรกฺขนฺเธสู’’ติอาทิ. ยถา เจตฺถ รูปารูปาวจรกฺขนฺเธ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺติ, เอวํ กามาวจรกฺขนฺเธ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺติ โหตีติ อาห ‘‘เอส นโย รูปารูปาวจเรสู’’ติ.

835. 再者，于彼等已成界(bhūmi)之诸蕴中，并非一切蕴为一切（烦恼）之事，实有差别。为示其义，故说“于何者，于何蕴”(yassa yesu)等。其中，“于何者”(yassa)意指于何人(puggala)。“于何蕴”(yesu)意指：纵有内身(ajjhatta-bhāva)之共通性，然于依过去等、欲界(kāmāvacara)等而区别之诸蕴中，彼等即是（烦恼）所随增之蕴。然则，此等烦恼是如作所缘(ārammaṇa)般，限定复限定而随增(anusenti)耶？因为彼等蕴被称为彼等烦恼之事，诸随眠(anusaya)实非限定事而转起。然依过去等、欲界等，于如是限定之事中，烦恼之未断义，犹如限定而转起，是故说“于过去蕴中”等。以此显示：依事(vatthu)之力，（烦恼）被称为“依界而得”(bhūmiladdha)；是故，依事之差别，彼（依界而得之烦恼）亦有差别。实因此理如是确立，故如“某一贪性者以指尝地味”(《长部》3.120)等语，阐明了于欲界蕴中随增之味爱(rasataṇhā)等，如何越过色界、无色界蕴，复以欲界蕴为事而显现。是故说“如是于欲界蕴中”等。此中，犹如越过色界、无色界蕴而转起，如是亦有越过欲界蕴而转起者，故说“此理亦通于色界、无色界”。

ปริยุฏฺฐานาภิภวนวเสน จ กิเลสานํ อนุสยนฏฺโฐ อนุมียติ ตทภาเว อภาวโต. ยสฺส เย อนุสยา ปหีนา, เตสํ วตฺถุ เตน [Pg.502] สมติกฺกนฺตํ ปริญฺญาตตฺตาติ กุโต เนสํ ภูมิสมญฺญาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘โสตาปนฺนาทีสุ ปนา’’ติอาทิ. อิธ วฏฺฏมูลกิเลสาติ อนุสยา อธิปฺเปตา, น อวิชฺชา, ภวตณฺหา จ. ยํ กิญฺจิ เจตนาเจตสิกเภทํ, กายิกาทิเภทํ วา. อิตีติ เอวํ, อปฺปหีนานุสยตฺตาติ อธิปฺปาโย. อสฺสาติ ปุถุชฺชนสฺส. เต ปเนเต อนุสยา อตีตาทิกามาวจราทิวเสน ยถาปริจฺฉินฺเน ตตฺถ ตตฺถ วตฺถุสฺมึ อนุสยนฺตาปิ เต เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อวิภาเคเนว วตฺถุํ กตฺวา อนุเสนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺเสตํ วฏฺฏมูล’’นฺติอาทิมาห.

又，通过缠的压服，可推知诸烦恼的潜伏状态；因无彼（潜伏），则（缠）亦无。若某人已断某些随眠，其人因已遍知故，已超越彼等（随眠）之事。为示“彼等（圣者）何以得地之名”，故说“于预流者(sotāpanna)等……”等。于此，所谓“轮回根烦恼”，意指随眠，不意指无明及有爱。任何有思与心所之差别，或身等之差别的（业）。“iti”即“evaṃ”（如是），其意趣为“因有未断之随眠故”。“assa”指凡夫。又，此等随眠，虽依过去等、欲界等的方式，于彼彼已划分之事中潜伏，然实则不加分别地，仅以彼彼五取蕴为事而潜伏。为示此义，故说“此乃彼之轮回根”等。

๘๓๖. อิทานิ ตมตฺถํ อนฺวยพฺยติเรกวเสน อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ปถวีรสาทิ วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รุกฺขคจฺฉลตาทีนํ ปจฺจยภูโต สสมฺภารปถวิยา รโส ปถวีรโส. อาโปรเสปิ เอเสว นโย. สาขา นาม ขุทฺทกสาขา. ปสาโข วิฏโป. รุกฺขปเวณินฺติ รุกฺขปราปรํ. สนฺตานยมาเนติ อปราปรํ อนุปฺปพนฺธนฺเต.

836. 现在，为以顺(anvaya)、逆(byatireka)及譬喻阐明其义，故说“如地味等”等。作为树、灌木、藤蔓等之缘，具足资具之地(sasambhārapathavī)的精华，是为地味。于水味亦同此理。所谓“sākhā”，是小枝。“pasākho”是大枝(viṭapo)。“Rukkhapaveṇi”是树木的相续。“Santānayamāne”是使之次第相续。

มณฺฑูกกณฺฏโกติ เอโก มจฺฉกณฺฏโกติ วทนฺติ. อนุปาทาโนติ ปหีนจตุรุปาทาโน, รูปาทีสุ วา กิญฺจิปิ อคณฺหนฺโต.

“Maṇḍūkakaṇṭako”（蛙喉刺），有人说是一种鱼刺。“Anupādāno”（无取者），即已断四取，或于色等中不执取任何事物。

๘๓๗. อิธ สมุทาจาโร นาม ลทฺธตฺตลาภตาติ ขณตฺตยสมงฺคิสมุทาจารุปฺปนฺนนฺติ อาห ‘‘วตฺตมานุปฺปนฺนเมว สมุทาจารุปฺปนฺน’’นฺติ. ปุพฺพภาเค อนุปฺปชฺชมานมฺปีติ ตสฺมึ อาปาถคเต อารมฺมเณ อาทิโต ปวตฺตชวนวาเรสุ อนุปฺปชฺชมานมฺปิ. อธิคฺคหิตตฺตาติ อโยนิโสมนสิกาเรน อภิรุยฺห คหิตตฺตา, ทฬฺหํ คหิตตฺตาติ อตฺโถ. อปรภาเคติ อปรสฺมึ กาลภาเค, กาลนฺตเรติ อตฺโถ. เอกนฺเตน อุปฺปตฺติโตติ ปจฺจยสมวาเย สติ ตถา อโยนิโสมนสิการสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตตฺตา นิยเมน อุปฺปชฺชนโต. กลฺยาณิคาเมติ เอวํนามเก คาเม. โรหเณ กิร อภิรูปานํ อิตฺถีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย โส คาโม ตถา วุจฺจติ. จิตฺตสนฺตติมนารุฬฺหนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนตํ ปฏิเสเธติ. ‘‘อุปฺปตฺตินิวารกสฺส เหตุโน อภาวา’’ติ เอเตน ปจฺจเย สติ ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารหตาย อวิกฺขมฺภิตสฺส อุปฺปนฺนตาปริยาโยติ ทสฺเสติ. นนุ จ อสมูหตุปฺปนฺนมฺปิ ปจฺจเย สติ อุปฺปชฺชนารหเมว? สจฺจเมตํ, ปหานวิเสสภาวกโต [Pg.503] ปน เนสํ เภโท. ยถา อวิกฺขมฺภิตาสมูหตภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ สติ ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารหํ, เอวํ อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนมฺปีติ ติวิธสฺสาปิ ภูมิลทฺเธน เอกสงฺคหตา วุตฺตา.

837. 此处，所谓现行（samudācāra），即是获得已得的状态。具足三刹那的法，名为现行生起（samudācāruppanna）。故说：“唯现在生起者，即是现行生起。”“即使在前分未生起”，意即在该所缘呈现于（根门）时，于最初生起的速行流中也未生起。“因为已执取”，即以不如理作意而攀执，义为：因为已牢固执取。“于后分”，即于后时分，义为：于另一时。“必定生起”，因为当诸缘和合时，不如理作意于彼处已发生，故必定生起。“于迦利耶尼村（Kalyāṇigāma）”，即于此名之村。据说在罗哈那（Rohaṇa）地方，因其为美貌女子的出生地，故该村被如此称呼。以“未入于心相续”一句否定了其现在性。以“因无阻止生起之因”此句，显示了当有缘时，因诸缘和合而有生起之可能，故对未镇伏者而言，有“已生起”的异名。然则，未根除而生起者，于有缘时，不也同样有生起之可能吗？此言真实。然彼等之差别，乃由断除之差别所致。譬如未镇伏、未根除、依地而得生起者，当诸缘和合时有生起之可能；如是，依执取所缘而生起者亦然。是故说此三者皆可总摄于“依地而得”。

๘๓๘. อกุสลมฺปิ ภูตาปคตุปฺปนฺนํ อตีตตฺตา น ปหาตพฺพํ, ตถา เอกจฺจํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ อิตรํ อปฺปหาตพฺพโต, เสสทฺวยํ ขณตฺตยสมงฺคิภาวโตติ อาห ‘‘อมคฺควชฺฌตฺตา’’ติ. เกนจีติ จตูสุ มคฺคญาเณสุ เกนจิ. ตสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส จตุพฺพิธสฺสปิ อุปฺปนฺนสฺส. ตํ อุปฺปนฺนภาวํ วินาสยมานนฺติ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน อุปฺปชฺชนารหตํ วินาเสนฺตํ. ปฐมํ โลกิยญาเณน ยถาพลํ ปหีนเมว โลกุตฺตรญาณํ ปชหตีติ โลกิยคฺคหณํ กตํ.

838. 不善的已生已灭而生起者（bhūtāpagatuppanna），因其已是过去，故不应被断除；同样，一部分依缘而生起者（okāsakatuppanna）[指业]，（因其已是过去，故不应被断除）；另一部分[指异熟]，因其非应断法，（故不应被断除）；其余二者[现在、现行]，因其是具足三刹那之法，（故不应被断除）。因此说：“因其非道所应断”。“以某一”，即以四道智中的某一（道智）。“彼”，即如前所述的四种已生起者。“使其已生起的状态消灭”，即通过令其达到不生起的法性，而消灭其生起的可能性。出世间智仅断除那已被世间智尽其力所断除者，是故提及“世间”。

ปริญฺญาทิกิจฺจกถาวณฺณนา

遍知等事说释义

๘๓๙. สจฺจาภิสมยกาลสฺมินฺติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปฏิวิชฺฌนกฺขเณ. วุตฺตานีติ ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๙), ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) จ วุตฺตานิ. ยถาสภาเวนาติ อวิปรีตสภาเวน. ‘‘ชานิตพฺพานี’’ติ วตฺวา เตสํ ชานนวิธึ อุปมาวเสน อฏฺฐกถายํ ตาว วุตฺตนเยน ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

839. “于现观谛时”者，谓彻见四圣谛之刹那。“所说”者，乃以“苦应被遍知”等（《相应部》5.1099），及“诸比丘，凡见苦者”等（《相应部》5.1100）而说。“如其自性”者，谓以不颠倒之自性。说了“应被了知”后，为以譬喻，依于义注中先前所说之理，来显示了知彼等之方法，故说“此乃所说”等。

ตตฺถ ยถา ปทีโปติอาทิ เอกสฺส ญาณสฺส เอกกฺขเณ จตฺตาริ กิจฺจานิ กถํ สมฺภวนฺติ. น หิ ตาทิสํ กิญฺจิ โลเก ทิฏฺฐํ อตฺถิ, น จ วจนํ ลพฺภตีติ อนฺโตลีนโจทนํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปริญฺญาภิสมเยนา’’ติ. อนวเสสโต ปริจฺฉิชฺช ชานนสงฺขาเตน ปฏิวิชฺฌเนน อภิสเมติ อสมฺโมหวเสน ปฏิวิชฺฌติ. ปหานาภิสมเยนาติ สมุจฺเฉทปฺปหานสงฺขาเตน ปฏิวิชฺฌเนน อสมฺโมหโต อภิสเมติ. มคฺคํ ภาวนาภิสมเยนาติ มคฺคญาณํ สมฺมาสงฺกปฺปาทิเสสมคฺคํ สหชาตาทิปจฺจยตาวเสน ภาวนาภิสมเยน. อภิสเมติ ปุพฺพภาคภาวนาสมฺภูเตน อริยมคฺคภาวนาสงฺขาเตน ปฏิวิชฺฌเนน อภิสเมติ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌติ. มคฺคญาณญฺหิ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ สมฺโมหํ วิทฺธํเสนฺตํ อตฺตนิปิ สมฺโมหํ วิทฺธํเสติเยว. นิโรธนฺติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกิริยาภิสมเยนาติ ปจฺจกฺขกรณสงฺขาเตน ปฏิวิชฺฌเนน. ปาปุณาตีติ [Pg.504] อธิคจฺฉติ. สฺวายํ อธิคโม ทสฺสนปฏิเวโธติ อาห ‘‘ปสฺสติ ปฏิวิชฺฌตี’’ติ.

于此，关于“譬如灯”等句，作者心怀“一智于一刹那，四事如何可能发生？世间实未见有如是之事，亦不得如是之言”此一潜藏之质难，而说“以遍知现观”。此谓以名为“无余限定而知”之彻见而现观，以不迷惑而彻见。“以断现观”者，谓以名为“永断”之彻见，不迷惑地现观。“以修习现观（现观）道”者，谓道智以俱生等缘性，以修习现观而现观正思惟等其余道支；又，以由前分修所生、名为“圣道修习”之彻见而现观，不迷惑地彻见八支道。确实，道智在摧破相应法中之迷惑时，亦摧破自身中之迷惑。“灭”者，谓涅槃。“以作证现观”者，谓以名为“现前化”之彻见（而作证）。“到达”者，谓证得。此证悟即是见、是通达，故说“见、通达”。

‘‘นิโรธํ…เป… ปฏิวิชฺฌตี’’ติ เอเตน นิโรธสจฺจเมกํ อารมฺมณปฏิเวเธน จตฺตาริปิ สจฺจานิ อสมฺโมหปฏิเวเธน มคฺคญาณํ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวํ ยุตฺติวเสน วิภาวิตํ เอกปฏิเวธํ อาคเมนปิ สาเธตุํ ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สพฺพํ เวทิตพฺพ’’นฺติ อิมินา ‘‘โย ทุกฺขสมุทยํ ปสฺสติ, โส ทุกฺขมฺปิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) อาคตํ สมุทยํ สจฺจาทิมูลกํ โยชนํ สงฺคณฺหาติ.

藉由“灭……通达”此句，道智以所缘通达的方式通达一个灭谛，并以无痴通达的方式通达所有四谛。对于如是依理则之力所阐明的“一时通达”，为了也以圣教来成立，故说“此亦曾说”等语。藉由“一切应被了知”，总括了如“见苦集者，彼亦见苦”（《相应部》5.1100）等圣教中所说，以集谛等为根本的连结。

น เจตํ กาลนฺตรทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข เอกปฏิเวธเมวาติ ทสฺเสนฺเตน ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ, ทุกฺเขเปตํ ญาณ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๗๙๔; ปฏิ. ม. ๑.๑๐๙) อปรํ สุตฺตปทํ อานีตํ. ตถา หิ ‘‘โย นุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ…เป… ปฏิปทมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) เอกสจฺจทสฺสนสมงฺคิโน อญฺญสจฺจทสฺสนสมงฺคิภาววิจารณาย ตมตฺถํ สาเธตุํ อายสฺมตา ควมฺปติตฺเถเรน วุตฺตํ, ปจฺเจกญฺจ สจฺจตฺตยทสฺสนโยชนา กตา. อญฺญถา กมาภิสมเย ปุริมทิฏฺฐสฺส ปุน อทสฺสนโต สมุทยาทึ ปสฺสโต ทุกฺขาทิทสฺสนํ ปุน อวตฺตพฺพํ สิยา, วุจฺจมาเน จ สพฺพทสฺสนํ ทสฺสนนฺตรปรมนฺติ ทสฺสนานุปรโม เอว สิยาติ.

此非针对异时之见而说，而是为开示“唯有一时通达”，故引用另一经句，如“具道者之智，即是于苦之智”（《分别论》794；《无碍解道》1.109）等。诚然，如“贤友，实见苦者，彼亦见苦集……彼亦见道”（《相应部》5.1100），具寿伽梵婆提（Gavampati）长老为成立“见一谛者亦具足见余谛”之义，于考察中说此，并个别地作了见三谛的连结。否则，于次第现观中，因不再见先前已见者，故见集等时，则不应再说见苦等。而若说[皆见]，则一切见皆以另一见为后继，如是则见永无止息。

นิสฺสยภาวเหตุตาย ทุกฺขปริญฺญาย วฏฺฏิฌาปนสทิสตา, ปฏิปกฺขวิทฺธํสนตาย สมุทยปฺปหานสฺส อนฺธการวิธมนสทิสตา, ญาณาโลกปริพฺรูหนตาย มคฺคภาวนาย อาโลกวิทฺธํสนสทิสตา, เตน เตน มคฺเคน ยถา ยถา นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยา, ตถา ตถา กิเลสสฺเนหปริยาทานํ โหตีติ นิโรธสจฺฉิกิริยาย สฺเนหปริยาทานสทิสตา การณูปจาเรน วุตฺตา.

因作为所依之故，苦之遍知犹如灯芯燃烧；因摧破对治品之故，集之断除犹如驱散黑暗；因增广智光之故，道之修习犹如显现光明；由彼彼道，如如现证于灭，如是如是烦恼之油即告耗尽。是故，灭之现证犹如油尽，此乃依“因喻”而说。

๘๔๐. โอภาเสตีติ ปกาเสติ. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธินฺติ สพฺพกิเลสทรถปริฬาหวูปสมภาวโต กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ.

840. 所谓“照耀”，即是显现。所谓“烦恼已止息”，即是由于一切烦恼、苦恼、热恼皆已寂灭，而成为诸烦恼的止息。

๘๔๑. อปฺเปตีติ ปปฺโปติ. ทุกฺขปริญฺญาย สกฺกายตีรสมติกฺกมภาวโต โอริมตีรปฺปหานสทิสตา, มคฺคภาวนาย สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมาวหนตาย ภณฺฑวหนสทิสตา.

841. 所谓“到达”，即是获得。由于遍知苦而超越有身之岸，故如舍此岸；由于修习道而运载三十七菩提分法，故如运载货物。

๘๔๒. ปวตฺตํ [Pg.505] ญาณํ อสฺสาติ ปวตฺตญาโณ, มคฺโค. อสฺส มคฺคสฺส.

842. 于此（道）有已生起之智，故名为“有生起智”，即是道。此道之……

ตถฏฺเฐนาติ ตถสภาเวน, ปีฬนาทิอวิปรีตสภาเวนาติ อตฺโถ. เอกปฏิเวธานีติ เอกชฺฌํ ปฏิวิชฺฌิตพฺพาการานิ.

所谓“以真实义”，即是以真实自性，义即以不违背逼迫等之自性。所谓“一通达”，即是应一并通达的诸行相。

ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา พุทฺธานุสฺสติวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔๔) วุตฺตเมว. เอกสงฺคหิตานีติ เอเกเนว สงฺคหิตานิ. เกน? ตถฏฺเฐน, สจฺจฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ยํ เอกสงฺคหิตนฺติอาทิ ญาณสฺส เอกปฏิเวธทสฺสนํ. มคฺคญาณญฺหิ นิโรธเมว อารมฺมณํ กโรนฺตมฺปิ โย โส ทุกฺขาทีสุ ตจฺฉาวิปลฺลาสภูตภาวสงฺขาโต สจฺจฏฺโฐ, ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมหวิทฺธํสเนน ตํ ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌนฺตํ ปจฺจกฺขํ กโรนฺตเมว ปวตฺตติ. ยโต อปรภาเค ปีฬนาทโย โสฬสปิ สจฺจฏฺฐา อริยสฺส หตฺถามลกํ วิย ยาถาวโต อุปฏฺฐหนฺติ.

于“苦之逼迫义”等句，所应说者，已于下方佛随念释义中说毕。所谓“为一所摄”，即是为一者所摄。以何者？以真实义，义即以谛义。“为一所摄”等句，乃显示智之一并通达。诚然，道智虽仅以灭为所缘，然于苦等中，有所谓真实、不颠倒、实有之谛义，道智通过摧毁覆盖彼谛义之痴，如实通达、亲证此谛义而转起。是故，其后十六种逼迫等谛义，于圣者如实显现，犹如掌中之庵摩罗果。

๘๔๓. อตฺถาติ ญาเณน อรณียโต อตฺถาติ ลทฺธสมญฺญา อาการา. อญฺญสจฺจทสฺสนวเสนาติ สมุทยาทิสจฺจนฺตรทสฺสนวเสน. อาวิภาวโตติ ปกาสภาวโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เย อาการา ทุกฺขาทีสุ สภาววเสน, สจฺจนฺตรทสฺสนวเสน จ อาวิภวนฺติ, เต ปีฬนาทโย จตฺตาโรเยวาติ โสฬเสว วุตฺตา, น อญฺเญติ. อยมตฺโถ อิธาธิปฺเปโตติ กถมิทํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตตฺถ กตมํ ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยสฺมา ปาฬิยํ วิสุํ วิสุํ อารมฺมณกรณวเสนปิ สจฺจญาณํ วุตฺตํ กิจฺจนิพฺพตฺติวเสนปิ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘สภาวโต, สจฺจนฺตรทสฺสนโต จ สจฺจานํ อาการา อาวิภวนฺตี’’ติ.

843. “义”(attha)者，以智所应知，故得“义”名之诸相。“以见他谛故”者，谓以见集(samudaya)等其他谛故。“显现”者，谓显明之状态。此中义为：于苦(dukkha)等谛中，由自性故及由见他谛故而显现之诸相，即是逼迫等各四种，故说唯有十六种，而非有其他。此义于此中是所意许。此如何得知？故说“于彼，何为苦之智”等。彼言显示：以于圣典中，亦以各各作为所缘故，亦以完成作用故，而说谛智，是故可知“诸谛之相，由自性故，及由见他谛故而显现”。

กิจฺจนิพฺพตฺติวเสน ทสฺสนํ อาวิภาวโต ทสฺสนสทิสนฺติ ตํ อนามสิตฺวา อิตรเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ ทสฺสเนสุ. อายูหิตนฺติ ปิณฺฑวเสน นิพฺพตฺติตํ. ยญฺหิ กิญฺจิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม, สพฺพํ ตํ สมุทิตเมว นิพฺพตฺตตีติ. สงฺขตนฺติ ปจฺจยนฺตเรหิ สเมจฺจ สมฺภูย กตํ. ราสิกตนฺติ ปุญฺชกตํ. อเนกเมว หิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ เอกชฺฌํ นิพฺพตฺตมานํ อตฺตโน ปจฺจเยหิ ราสิกตํ วิย โหตีติ. ตสฺมาติ สมุทเยน อายูหิตตฺตา. อสฺสาติ ทุกฺขสจฺจสฺส. ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺโน[Pg.506], ตสฺส กิเลสสนฺตาปหโร. สยมฺปิ กิเลสปริฬาหาภาวโต สุสีตโล. สนฺตาปฏฺโฐ อาวิภวติ อุฬารทสฺสเนน ตทญฺญสฺส อนุฬารภาโว วิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อายสฺมโต’’ติอาทิ. อวิปริณามธมฺมสฺส นิจฺจสภาวสฺส วตฺตพฺพเมว นตฺถิ ปฏิปกฺขโต อาวิภวนาการสฺส สุขสิทฺธิโต.

以完成作用故之见，因其显现，故如[一般之]见。不思察于彼，而唯显示其他者，故说“于彼”等。“于彼”者，谓于彼二种见中。“积集”(āyūhita)者，谓以聚合方式而生起。任何名为缘所生法，彼一切皆是聚合而生。“有为”(saṅkhata)者，谓由其他诸缘和合而造作。“聚集”(rāsikata)者，谓被作为一堆。诚然，众多缘所生法于一时生起，犹如被其自缘所聚集。是故，由集(samudaya)所积集故。[此]于苦谛(dukkhasacca)为义。于何者相续中生起，即能去除彼之烦恼热。自身亦因无烦恼之烧燃而极清凉。为显示“热恼之义，由见殊胜者，而他者之非殊胜相即显现，犹如是”，故说“具寿”(āyasmato)等。对于不变坏法、常自性者，实无可说，因其显现之相由其对立面而易于成就。

นิทานฏฺโฐ อาวิภวติ อิทมสฺส นิททาตีติ. สํโยคปลิโพธฏฺฐา ปฏิปกฺขวเสน อาวิภวนาการาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิสํโยคภูตสฺสา’’ติอาทิ. กิเลสทุกฺเขหิ สํโยชนฏฺโฐ สํโยคฏฺโฐ. สํสารจารเก ปลิพุทฺธนฏฺโฐ ปลิโพธฏฺโฐ.

因之义显现，即“此（渴爱）给予其（苦）”。为显示结缚与障碍之义是以对反的方式而显现之相，故说“于已离系者”等。与诸烦恼及苦相结合之义，是为“结”义；于轮回之行处中束缚之义，是为“障碍”义。

กิเลสสงฺคณิกาทิวเสน อวิเวกภูตสฺส. วิเวกฏฺโฐ อุปธิวิเวกตา. สพฺพสงฺขารวิวิตฺตตา อสงฺขตภาโวติ เอวํ อจฺฉริยพฺภุตสภาโวปิ อริยมคฺโค สงฺขโต เอว, อยเมว จ เอโก อสงฺขโตติ นิโรธสฺส อสงฺขตภาโว สุปากโฏ โหติ. ทุกฺขํ วิสํ มรณธมฺมโต ตสฺส อคทภูตํ อมตํ นิพฺพานํ.

因有烦恼为伴等而成为无远离者。远离之义，即是远离诸依。远离一切行，即是无为性。如是，圣道虽有稀有未曾有之自性，仍实为有为法，唯此（涅槃）是独一无为法，是故灭之无为性极为明显。苦，因有死法故，是毒；涅槃是彼毒之解药，为不死。

‘‘มคฺโค’’ติ สมฺภาเวตพฺพตํ ปตฺโต สุขุมสนฺตภาเวน อุปฏฺฐิโต นิกนฺติภูโตปิ นายํ สมุทโย เหตุ นิพฺพานสฺส ปตฺติยา. อยํ อริยมคฺโค เหตูติ มคฺคามคฺคญาณทสฺสเน วุตฺตนเยน มคฺคสฺส เหตุฏฺโฐ อาวิภวติ. นิโรธทสฺสเนนาติ อติวิย นิปุณสฺส ปรมคมฺภีรสฺส นิโรธสจฺจสฺส ทสฺสเนน. เตนาห ‘‘ปรมสุขุมานี’’ติอาทิ. ทุกฺขทสฺสเนนาติ อติวิย อาทีนวปฺปตฺติยา วิปุลตราทีนวสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ทสฺสเนน. ตปฺปฏิปกฺขโต อาธิปเตยฺยฏฺโฐ. เตนาห ‘‘อเนกโรคาตุร…เป… อุฬารภาโว วิยา’’ติ. เอวเมเต ยถารหํ อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ สจฺเจสุ อาวิภวนาการา วิภาวิตา.

此集（谛），虽已达到被称为“道”而受称誉之境，虽已显现为微细寂静之相，虽已成为喜爱（nikanti），但并非证得涅槃之因。此圣道方是其因——如是，依道非道智见中所说之理，道之因义得以显现。所谓“以见灭故”，即是以见极微细、极甚深之灭谛故，是故说“极微细”等。所谓“以见苦故”，即是以见有极大过患、能引至过患之苦谛故，以其对反故，（显现）增上之义。是故说“为众病所恼……乃至……广大之相”。如是，于诸谛中，此等显现之相，已依其各自所应，以随顺及对反的方式而阐明。

เอเกกสฺสาติ เอเกกสฺส อตฺถสฺส, ปีฬนายูหนนิสฺสรณนิยฺยานฏฺเฐ สนฺธายาห. ติณฺณํ ติณฺณนฺติ สงฺขตาทิอตฺเถ. เย ปน วาทิโน. นานาภิสมยนฺติ นานาญาเณน อภิสมยํ, จตุนฺนํ สจฺจานํ นานากฺขเณ นานาญาเณน ปฏิวิชฺฌนนฺติ อตฺโถ. ยทิ หิ มคฺคญาณสฺส จตูสุ สจฺเจสุ นานาภิสมโย สิยา, ทุกฺขทสฺสนาทีหิ ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพานํ สํโยชนตฺตยาทีนํ [Pg.507] เอกเทสปฺปหานํ อาปชฺชติ. ตถา จ สติ เอกเทสโสตาปตฺติมคฺคฏฺฐตาทิปฺปสงฺโค. ตํตํทสฺสนานนฺตรญฺจ ตํตํผเลน ภวิตพฺพนฺติ ตํตํปเหยฺยกิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตานํ ผลานํ มคฺคานํ วิย จตุกฺกตา สิยา. ตถา จ สติ เอกเทสโสตาปนฺนตาทิปฺปสงฺโค. กิญฺจ ภิยฺโย – ยทิ มคฺคญาณสฺส นานาภิสมโย สิยา, อญฺเญน ญาเณน ทุกฺขํ ปสฺสติ. อญฺเญน สมุทยํ, อญฺเญน นิโรธํ, อญฺเญน มคฺคํ, เอวํ สติ มคฺคกิจฺจํ อปริปุณฺณเมว สิยา. มคฺคทสฺสเนน หิ ทฺวยคติ, เตเนว วา ตสฺส ทสฺสนํ, อญฺเญน วาติ. ตตฺถ ปฐโม ตาว ปกฺโข น ยุชฺชติ อตฺตนิ ปวตฺติยา อสมฺภวโต. น หิ เตเนว องฺคุลคฺเคน ตเมว ปรามสิตุํ สกฺกา. อถ อญฺเญน อนวฏฺฐานปฺปสงฺโค ‘‘เยน มคฺคํ ปสฺสติ, โสปิ มคฺโค. ตมฺปิ เยน ปสฺสติ, โสปิ มคฺโค’’ติ. ตสฺมา เอกาภิสมยโต ยถาวุตฺโต อสมฺโมหปฏิเวโธว ยุตฺโต. อปิจ ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ, สมุจฺฉินฺทิตพฺพญฺจ สจฺจทฺวยํ อารพฺภ ปวตฺตมานสฺส มคฺคญาณสฺส ปริจฺฉินฺทนสมุจฺฉินฺทนานิ น สมฺภวนฺติ ตโต อนิสฺสรณโต. น หิ ทุกฺขปริญฺญาสมุทยปฺปหานานิ ทุกฺขสมุทยสจฺจารมฺมเณน ญาเณน กาตุํ สกฺกุเณยฺยานิ. นิพฺพานารมฺมเณน ปน ตตฺถ, อิตรทฺวเย จ สมฺโมหํ วิทฺธํเสนฺเตน สกฺกา กาตุนฺติ เอกาภิสมโย เอว ยุตฺโต. อยํ ปน อตฺโถ ปาฬิยํ อาคโต เอวาติ ‘‘เตสํ อุตฺตรํ อภิธมฺเม กถาวตฺถุสฺมึ วุตฺตเมวา’’ติ.

“一一”(ekekassa)者，乃针对每一事之逼迫、努力、出离、出离之因的意义而说。“三三”(tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ)者，乃针对有为等义。至于某些论者所说之“种种现观”(nānābhisamaya)，其义为：以种种智现观，即于四谛以种种刹那、种种智而通达。若道智于四谛有种种现观，则由见苦等、初道等，对应断之三结等，将导致一分断除。若如此，则有一分须陀洹道住等之过。且见彼彼谛之后，应有彼彼果。是故，能令彼彼应断烦恼止息之诸果，亦将如道一般有四种。若如此，则有一分须陀洹等之过。更有甚者，若道智有种种现观，则以一智见苦，以另一智见集，以另一智见灭，以另一智见道。如是，道之作用即不圆满。见道有二途：或以彼自身见，或以另一者见。其中，初说不成立，因于自身中转起为不可能故。譬如，不能以同一指尖触及其自身。若以另一者见，则有无穷之过：“以何见道，彼亦是道；以何见彼，彼亦是道。”是故，由一现观，如前所说之无痴通达方为合理。再者，缘于应遍知、应断除之二谛而转起之道智，其遍知与断除不可能发生，因未出离于彼二谛故。诚然，以缘苦、集二谛之智，不可能完成苦之遍知与集之断除。然以缘涅槃之智，于彼二谛及另外二谛中，藉由破除痴则能成办。故唯有一现观方为合理。此义已于圣典中出现，即：“对彼等之回答，已在阿毗达摩之《论事》(Kathāvatthu)中说。”

ปริญฺญาทิปฺปเภทกถาวณฺณนา

遍知等差别论释义

๘๔๕. อภิญฺญาปญฺญาติอาทีนํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อปิจ สุตมยาย, จินฺตามยาย, เอกจฺจภาวนามยาย จ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ญาตา อภิญฺญาตา. อาเวณิกา ภูมิ ปริญฺญนฺตรานํ อวิสยภาวโต. น หิ นามรูปปริจฺเฉทปจฺจยปริคฺคหณวเสน ตีรณปริญฺญาทีนํ ปวตฺติ อตฺถิ.

845. “胜知慧”(Abhiññāpaññā)等词的意义，如前已述。再者，以超越闻所成慧、思所成慧及某些修所成慧的殊胜之慧所了知者，称为“已胜知”(abhiññātā)。此是不共之地，非其余遍知之境，因为审察遍知(tīraṇapariññā)等，并非以名色分别、缘摄受为途径而生起故。

๘๔๖. อนุโลมญาณมฺปิ อนิจฺจาทิวเสเนว สงฺขาเร อารพฺภ ปวตฺตติ, ปเคว ปฏิสงฺขานุปสฺสนาทโยติ อาห ‘‘ยาว อนุโลมา อาเวณิกา ภูมี’’ติ. กามญฺเจตฺถ ตีรณปริญฺญาภูมิยํ ญาตปฺปหานปริญฺญาโยปิ ลทฺธาวสรา, ตตฺถ ปน ยถา ตีรณปริญฺญา สาติสยํ กิจฺจการี, น ตถา อิตราติ อาเวณิกคฺคหณํ.

846. 随顺智(anulomañāṇa)亦是以无常等方式缘诸行而转起，更遑论审察随观(paṭisaṅkhānupassanā)等，故曰“乃至随顺智皆为不共之地”。诚然，于此审察遍知(tīraṇapariññā)之地，知遍知(ñāta-pariññā)与舍断遍知(pahāna-pariññā)亦得其机，然于彼处，审察遍知特别能发挥作用，其余则不然，故取“不共”一词。

๘๔๗. นิปฺปริยาเยน [Pg.508] ปหานปริญฺญา นาม มคฺคญาณนฺติ ‘‘ยาว มคฺคญาณา ภูมี’’ติ วุตฺตํ. อยํ อิธ อธิปฺเปตาติ อิธ อภิสมยกาเล กิจฺจวิจาเร อยํ ปหานปริญฺญา อธิปฺเปตา ตทตฺถตฺตา เสสปริญฺญานํ. เตนาห ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ.

847. 无余之舍断遍知名为道智，故曰“乃至道智之阶段”。此意谓，于此现观之时，在任务考量中，此舍断遍知方是所欲表达者，因其为其余遍知之目的故。故曰“因为”等。

ตทตฺถาเยวาติ ปหานปริญฺญตฺถา เอว. อถ วา ตทตฺถาเยวาติ ปหานตฺถา เอว. อถ วา ตทตฺถาเยวาติ มคฺคตฺถา เอว. ญาตตีรณปริญฺญา หิ ยาวเทว มคฺคาธิคมตฺถาย ปวตฺตา. นิยมโต ญาตา เจว ตีริตา จ โหนฺติ ญาตตีริตภาเวหิ วินา ปหานาภาวโต, ปหานสิทฺธิยญฺจ ญาตตีริตภาวสิทฺธิโต. มคฺคญาณญฺหิ ทุกฺเข ปริญฺญาภิสมยวเสน ปวตฺตมานํ ตสฺส สภาวลกฺขณํ วิย สามญฺญลกฺขณมฺปิ ปฏิวิชฺฌตีติ วุจฺจติ ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมหวิทฺธํสนโต. เตนาห ‘‘ปริญฺญตฺตยมฺปิ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ.

“即为此义”，谓即是舍断遍知之义。或谓“即为此义”，即是舍断之义。或谓“即为此义”，即是道之义。盖知遍知与审察遍知，皆为证得道而转起。已知与已审察是必然的，因无知与审察之状态，则无断除；而断除之成就，亦来自知与审察状态之成就。道智于苦上以遍知现观而转起时，犹如通达其自相，亦能通达苦之共相，因其能破除覆盖之愚痴故。故曰“三种遍知……应知”。

๘๔๘. ปริญฺญา วิยาติ ติวิธตาสามญฺญํ นิทสฺเสติ, น ปริญฺญาปหาตพฺพตาสามญฺญํ วิกฺขมฺภนปฺปหานสฺส อริปญฺญากิจฺจภาวโต. กามจฺฉนฺทาทโย ยถา น จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาย ติฏฺฐนฺติ, เอวํ ปริยุฏฺฐานสฺส นิเสธนํ อปฺปวตฺติกรณํ วิกฺขมฺภนํ, วิกฺขมฺภนเมว ปหานํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ. ปากฏตฺตาติ ‘‘อยํ อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิคตถินมิทฺโธ’’ติอาทินา (อ. นิ. ๔.๑๙๘) ปเรสมฺปิ ปากฏตฺตา. ‘‘น สหสา จิตฺตํ อชฺโฌตฺถรนฺตี’’ติ อิทํ ปฏิลทฺธมตฺตสฺส ฌานสฺส วเสน วุตฺตํ, สุภาวิเต ปน ปคุณชฺฌาเน ยาว จริมกจิตฺตมฺปิ น อชฺโฌตฺถรนฺเตว. อถ วา ฌานสฺส ปุพฺพภาเคปีติ ฌานาธิคมตฺถาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา. ปจฺฉาภาเคปีติ ฌานํ ลภิตฺวา อญฺญกิจฺจปฺปสุตสฺสปิ. วิตกฺกาทโยติ วิตกฺกวิจารปีติสุขรูปสญฺญาทโย. ทุติยชฺฌานาทีนํ ปฏิปกฺขา ทุติยาทีสุ อปฺปิเตสุเยว วิกฺขมฺภนฺติ, ตโต ตโต วุฏฺฐิตมตฺตสฺส ปน ปวตฺตนฺติ ปริตฺตจิตฺตวเสเนว วุฏฺฐหนโต.

848. “如遍知”是为显示三种共通性，而非遍知所应断的共通性，因为镇伏断没有遍知的作用。犹如欲贪(kāmacchanda)等不再持续缠扰心，如此制止缠扰令其不生起即是镇伏，镇伏即是断，此为镇伏断。“明显”是指，如（《增支部》4.198）所说：“此人心无嗔恚、离昏沉睡眠(thinamiddha)”，对他人而言也是明显的。“不迅速地覆盖心”是针对刚证得禅那者所说，但对于善修习、已纯熟的禅那，则乃至最后心也不会被覆盖。又或者，“在禅那的前分阶段”是指为了证得禅那而在前行道中修行。“在后分阶段”是指证得禅那后，即使正忙于其他事务的人。“寻等”是指寻、伺、喜、乐、色想等。第二禅等的对治法，仅在进入第二禅等安止定时才被镇伏；但当刚从那些禅定中出定时，它们却会生起，因为是仅凭有限心（即欲界心）而出定。

๘๔๙. ‘‘ปทีเปน อนฺธการสฺส วิยา’’ติ อิทํ ปฏิปกฺเขน ปหีนภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปฏิปกฺโข หิ ปทีโป อนฺธการสฺส, ฆฏปฺปหาโร ปน เสวาลสฺส น ปฏิปกฺโข, เกวลํ ปวตฺตินิวารณมตฺตเมว กโรตีติ. เตน อสติปิ อุชุวิปจฺจนีกตาย ทุติยชฺฌานาทีนํ วิตกฺกาทีนํ วิกฺขมฺภนสฺส ตํ นิทสฺสนํ สุฏฺฐุตรํ ยุชฺชติ. ‘‘วิปสฺสนาย อวยวภูเตนา’’ติ อิทํ อิธาธิกตตทงฺคปฺปหานสฺส [Pg.509] ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. สีลวิโสธนาทินาปิ หิ ตทงฺคปฺปหานํ โหติเยวาติ. ญาณงฺเคนาติ ญาณสงฺขาเตน การเณน. ตทงฺเคน ตทงฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ. สติ วิชฺชมาเน ขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย, สยํ วา ตตฺถ สติ ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ, ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๑; ๔.๓๔๕) นเยน วุตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิ. โสฬสวตฺถุกา, อฏฺฐวตฺถุกา จ กงฺขาว มลํ กงฺขามลํ. สมูหคาหสฺสาติ ‘‘อตฺตา อตฺตนิย’’นฺติ เอวํ ปวตฺตสมูหคหณสฺส ปหานํ กลาปสมฺมสเนน เอกาทสสุ โอกาเสสุ ปกฺขิปิตฺวา วิกิรณวเสน ขนฺธานํ ทสฺสนโต. อสฺสาทสญฺญายาติ ปญฺจกฺขนฺเธ อสฺสาทนวเสน ปวตฺตมิจฺฉาสญฺญาย. อปฺปฏิสงฺขานสฺสาติ ปฏิสงฺขานปฏิปกฺขสฺส โมหสฺส. อนุเปกฺขนสฺสาติ อเปกฺขาย. สงฺขาเรสุ นิจฺจาทิคาโห สจฺจปฏิโลมคาโห มคฺคสจฺจาธิคมสฺส วิโลมนโต. สาทีนเวสุ อนาทีนวสญฺญิตา, อนาทีนเว จ สาทีนวสญฺญิตา สจฺจปฏิโลมคาโหติ จ วทนฺติ.

849. “‘犹如灯之于黑暗’，此言是为了显示以对立法而断除的状态。灯确是黑暗的对立法，然而以罐击打对于水藻并非对立法，它仅仅是阻止其发生而已。因此，即使没有直接的对立性，对于第二禅等镇伏寻等，该譬喻也极为恰当。‘以观(vipassanā)的组成部分’，此言是为了显示此处所论及的彼分断。因为通过戒清净等，也确实有彼分断。‘以智支’是指以名为智的原因。以彼支断彼支，是为彼分断。于名为五蕴的集合(kāya)存在时，或于彼处自己存在时的见解，即是萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)，也就是以‘视色为我’等方式所说的随我见。有十六事及八事的疑惑即是疑垢。‘于聚合取’是指断除像‘我、我所’这样生起的聚合取，此断除是通过聚思惟，以分散的方式，将诸蕴置于十一处而见。‘于味想’是指于五蕴，以尝味的方式生起的邪想。‘于不省察’是指省察的对立法——痴。‘于不顾念’是指[断除]顾念。于诸行中取常等，是逆谛取，因其违逆道谛之证得。亦有人说：‘于有过患者作无过患想，及于无过患者作有过患想，是为逆谛取。’

เอวํ วิสุทฺธิกฺกเมน ตทงฺคปฺปหานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อฏฺฐารสมหาวิปสฺสนาวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ วา ปน ปหานนฺติ สมฺพนฺโธ.

如是依清净次第显示了彼分断之后，如今也为了以十八大观的方式显示它，而说了“然又，任何……”等。于彼，其关联是“然又，任何断”。

๘๕๐. วุตฺตเมว ‘‘สพฺพํ สงฺขารคตํ อนิจฺจโต อนุปสฺสตี’’ติอาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๗๔๒).

850. 此义确已由“随观一切行法为无常”等（文句）所说（visuddhi. 2.742）。

สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณานํ วเสน ฆนคฺคหณํ ฆนสญฺญา, ตสฺสา ฆนสญฺญาย.

以相续、聚合、作用、所缘之方式执取密集，是为密集想；对于此密集想。

นิโรเธ อธิมุตฺตตา, ตายาติ ติยทฺธคตานํ สงฺขารานํ นิโรธเมว ทิสฺวา ตตฺถ อธิมุจฺจนวเสน ปวตฺตปญฺญา, ตาย. อายูหนสฺสาติ อภิสงฺขรณสฺส.

于灭尽的胜解，即是见到三时诸行的灭尽，并于彼处以胜解而生起的智慧。于积集，即是造作。

ตํ ตํ ปริจฺเฉทนฺติ อาทานนิกฺเขปาทิกํ ตํ ตํ ปริจฺเฉทํ. อญฺญถาปวตฺติทสฺสนนฺติ วุตฺตปริจฺเฉทโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา จ อญฺญาการปฺปวตฺติยา ทสฺสนํ, อวตฺถาวิเสสปฺปวตฺติทสฺสนํ วา. ธุวสญฺญายาติ ถิรภาวคฺคหณสฺส.

彼彼的分别，即是取与舍等彼彼的分别。异样生起的观察，即是见到于所说分别之前或之后，以不同方式生起，或见到特殊状态的生起。于常想，即是执取坚固性。

สาราทานาภินิเวสสฺสาติ [Pg.510] อสาเรสุ สารคหณาภินิเวสสฺส.

于执取精要的执着，即是在无精要者中执取精要的执着。

สํสยมิจฺฉาญาณานํ วเสน สมฺมุยฺหนํ สมฺโมโห, โส เอว อภินิเวโสติ สมฺโมหาภินิเวโส. สงฺขาเรสุ เลณตาณภาวคฺคหณํ อาลยาภินิเวโส, อตฺถโต ภวนิกนฺติ.

以疑惑与邪智的方式而彻底迷乱是为痴，此痴即是执着，故为痴执。于诸行中执取为庇护所与救护所是为爱执，其义即是对有的爱求。

ยถา จิตฺตํ สงฺขาเร มุญฺจิตฺวา วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทติ, ตถา ปวตฺตนโต สงฺขารุเปกฺขา จ อนุโลมญฺจ ‘‘วิวฏฺฏานุปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. นิวิฏฺฐภาเวน โอคาฬฺหภาเวน ปวตฺตสํโยชนาทิกิเลสา เอว กิเลสาภินิเวโส. นิพฺเพธภาคิยํ สมาธินฺติ วิปสฺสนาสมาธิมาห.

正如心舍离诸行而跃入无转(vivaṭṭa)的涅槃，如是生起故，行舍与随顺被称为“转向观”。以住着与沉溺的方式生起的结缚等烦恼，即是烦恼执。以“通达分定”，是说观定。

๘๕๑. อสนิวิจกฺกํ อสนิมณฺฑลํ. เอวํ ปหานนฺติ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนมาห. กมฺมกิเลสานํ, สพฺเพสมฺปิ วา สงฺขารานํ ขยํ นิโรธํ คจฺฉตีติ ขยคามี, อริยมคฺโค. โลกุตฺตรคฺคหเณเนว สิทฺเธปิ ขยคามิคฺคหณํ วณฺณภณนตฺถํ. สมุจฺเฉทปฺปหานเมวาติ อวธารณํ นิปฺปริยายตํ อุปาทาย. ตทตฺถาเนวาติ สมุจฺเฉทปฺปหานตฺถาเนว. เตน วิกฺขมฺภนตทงฺคปฺปหานานํ มคฺคสมฺภารตมาห เตหิ วินา อสิชฺฌนโต. อถ วา ตทตฺถาเนวาติ มคฺคตฺถาเนว. เตน ตทตฺถตาย เตสํ ตํกิจฺจตํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตเมวตฺถํ อุปมาย ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิราชานํ วธิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยมฺปิ ตโต ปุพฺเพ กตนฺติ ยํ ตโตรชฺชปฺปตฺติโต ปุพฺเพ กตํ ปจฺจนฺตสาธนทุคฺควิทฺธํสนาทิ. ยถา อิทญฺจิทญฺจ รญฺญา กตนฺติเยว วุจฺจติ, เอวํ โลกิยญาเณน สาธิตานิปิ วิกฺขมฺภนตทงฺคปฺปหานานิ สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน ปวตฺตสฺส มคฺคสฺส กิจฺจภาเวน วุจฺจนฺติ, ตทตฺถตาย, เตสํ ตํสนฺตติปติตตาย จ มคฺคสฺสาติ เวทิตพฺพา.

851. 雷电之轮即雷电之圈。“如是断”是说令其达到不再生起的法性。业与烦恼，或一切诸行，走向灭尽、止息，故为“灭尽行”，即是圣道。即使仅以“出世间”一词的摄取即已成就，但（再）说“灭尽行”是为了称颂其功德。“唯有正断”中的限定词，是依无譬喻（直接）之义而说。“唯为彼义”即是唯为正断之义。因此，（此说）明示了镇伏断与彼分断是道的资粮，因为没有它们就不能成就。或者，“唯为彼义”即是唯为道之义。因此，显示了它们（镇伏断、彼分断）是为了那个目的（道），而有那个（道）的作用。因此说“是故”等。为了用譬喻显示此义，而说“杀死敌王”等。“于此之前所作”是指，于获得王位之前所作的平定边疆、摧毁堡垒等事。正如人们会说“这这等事是国王所作”，同样地，即使是由世间智所成就的镇伏断与彼分断，也因其是为了（道的）那个目的，以及它们落入于道的相续之中，而被说成是以正断的方式而转起的道的作用。当知。

๘๕๒. โลกิยสฺส, โลกิยา วา สจฺฉิกิริยา โลกิยสจฺฉิกิริยา. เอวํ โลกุตฺตรสจฺฉิกิริยา เวทิตพฺพา. ลาภีมฺหีติ ลาภี อมฺหิ. ตถา วสีมฺหีติ เอตฺถาปิ. ปจฺจกฺขโต ญาณผสฺเสนาติ ปจฺจกฺขโต อารมฺมณกรณสงฺขาเตน ญาณผสฺสเนน. ‘‘ปจฺจกฺขโต’’ติ จ อิมินา อนุมานโต อารมฺมณกรณํ นิวตฺเตติ, ‘‘อีทิสมิท’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปจฺจกฺขโต ชานนํ เหตฺถ ‘‘ญาณผสฺโส’’ติ อธิปฺเปโต. ผสฺสิตาติ ญาเณน ผุฏฺฐา.

852. 世间的作证，或说世间的作证，即是“世间作证”。“出世间作证”也应如是理解。“我是得者”即“得者 我是”。“我是自在者”此处也同样。“以现前智触”即是以名为“现前作所缘”的智触。而“现前”一词排除了以推测作所缘；此处“智触”意指以“此是如此”的方式通过省察而现前了知。“已触”即是被智所触。

ฌานมคฺคผลานิ [Pg.511] วิย อตฺตโน สนฺตาเน อนุปฺปาเทตฺวาปิ ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมหวิทฺธํสนวเสน ตถาวิทฺธํสนปวตฺตญาณํ อปรปฺปจฺจยญาณํ.

即使不像禅那、道、果那样在自相续中生起，但通过破除那覆盖（真理）的痴，如此进行破除的智，即是无他缘智。

ปสฺสนฺโต ปจฺจกฺขโต ชานนฺโต. อมโตคธนฺติ อมตปริยาปนฺนํ, อมตสงฺขาตนฺติ อตฺโถ.

“见”，即是现前地知。“入于不死”，即已入不死、名为不死之义。

โสตาปตฺติมคฺโค ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ทสฺสนํ, เตน ทสฺสเนน สจฺฉิกิริยา ทสฺสนสจฺฉิกิริยา. กิญฺจาปิ โคตฺรภุญาณํ ตโต ปฐมตรํ นิพฺพานํ ปสฺสติ, อาลมฺพนกรณโต ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจากรณโต ปน น ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. สา ทุวิธาปีติ สา ทสฺสนภาวนาวเสน ทุวิธาปิ สจฺฉิกิริยา. ทสฺสนภาวนาวเสนาติ ทสฺสนมคฺคภาวนามคฺควเสน. เตน อมคฺควเสน ปวตฺตนิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขณสจฺฉิกิริยํ นิวตฺเตติ. นิพฺพานสฺสาติ ปน อิมินา มคฺคผเลสุ ปจฺจเวกฺขณสจฺฉิกิริยํ. อิมสฺส ญาณสฺสาติ อิมสฺส ยถาธิคตสฺส โลกุตฺตรญาณสฺส.

须陀洹道(Sotāpattimagga)首先因见涅槃而名为见，凭借此见作证，即是见作证。虽然种姓智(gotrabhuñāṇa)比它更早见到涅槃，但因为它只是作为所缘而见，并未完成应作之事，所以不称为见。“此作证亦有二种”，即是凭借见与修两种方式的作证。“见与修”，即是凭借见道与修道。因此，它排除了以非道方式生起的对涅槃的省察作证。至于“涅槃的”一词，则排除了对道与果的省察作证。“此智”，即指此已证得的出世间智。

๘๕๓. อภิมตาติ อธิปฺเปตา. ภาวนา นาม อุปฺปาทนา, สนฺตานปริภาวนา จาติ ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลกิยาน’’นฺติอาทิมาห. ยทคฺเคน หิ โลกิยา กุสลาทโย อุปฺปาทิตา, วฑฺฒิตา จ, ตทคฺเคนสฺส สีลภาวนา, กายภาวนา, จิตฺตภาวนา, ปญฺญาภาวนา จ โลกิยา นิปฺผาทิตา โหติ, ตาย จ สนฺตาโนปิ ปริภาวิโตติ. ตาสุ โลกิยโลกุตฺตรภาวนาสุ อิธ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิกถายํ โลกุตฺตรภาวนา อธิปฺเปตา, น อิตรา ตสฺสา สมฺภารภาวโต. จตุพฺพิธมฺเปตํ ญาณนฺติ เอตํ จตุพฺพิธมฺปิ อริยมคฺคญาณํ โลกุตฺตรานิ สมฺมาวาจาทิเภทานิ สีลาทีนิ อุปฺปาเทติ. กถํ? สหชาตาทิปจฺจยตาย. สีลาทีนีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สมาธิสฺส คหณํ, น ปญฺญาย. น หิ ตเทว ตํ อุปฺปาเทติ, มคฺคจิตฺตุปฺปาโท ปน อุปฺปาเทติ. ตทนฺโตคธภาวา สมฺมาสงฺกปฺโป. โส หิ ปญฺจกฺขนฺธสงฺคหิโตติ วทนฺติ. สีลาทีนีติ วา ผลสีลาทีนมฺปิ คหณนฺติ ปญฺญายปิ คหณํ ยุชฺชติเยว. สหชาตปจฺจยาทิตายาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อนนฺตรปจฺจยาทิตายปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เตหิ จ สนฺตานํ วาเสตีติ เตหิ สมุจฺฉินฺทนปฏิปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺเตหิ โลกุตฺตเรหิ สีลาทีหิ อริยปุคฺคโล อตฺตโน สนฺตานํ ปริภาเวติ. ยํ นิสฺสาย ปราวุตฺตีติ วทนฺติ. ยถา ปริญฺญตฺตยมฺปิ [Pg.512] ปหานตฺตยมฺปิ มคฺคญาณสฺส กิจฺจนฺติ วุตฺตํ ปริยาเยน, น เอวมิธ. อิธ ปน โลกุตฺตรภาวนาว อสฺส มคฺคญาณสฺส กิจฺจํ. น เหตฺถ ภาวนาย ปริยาโย ลพฺภตีติ อวธารณํ. เตน โลกิยภาวนํ นิวตฺเตติ.

853. “所希求”，即是所意欲。所谓修习（bhāvanā），即是生起与相续熏习，为显示此二者，故说“世间”等。因为世间的善法等由此而生起、增长，所以对于此人，世间的戒修习、身修习、心修习与慧修习也由此而成就，并且其相续也由此得到熏习。在这些世间与出世间的修习中，于此《智见清净》之论述中，所意指的是出世间修习，而非其他（世间修习），因其（世间修习）为资粮故。“此四种智”，即此四种圣道智能生起由正语等区别的出世间戒等。如何（生起）？以俱生等缘故。于“戒等”中，“等”字摄定，不摄慧。因为（慧）自身不能生起自身，而是道心生起（它，即道慧）。由于（正思惟）包含在其中，故正思惟能生起（道慧）。他们说，因为正思惟被摄于慧蕴中。或者，于“戒等”中，亦摄果戒等，是故摄慧亦为合理。“俱生缘等”中之“等”字，当知亦摄无间缘等。“以此等熏习相续”，即圣人（ariyapuggala）以彼等通过断除与安息而转起的出世间戒等，熏习自身之相续。他们说：“依靠它而有回转（parāvutti）。”（此词或应作“不还（anāvatti）”）犹如三遍知与三断被称为道智之作用，是为方便说，于此则不然。于此，唯出世间修习为此道智之作用。因于此修习中，不得有方便说之义，故作此限定。以此排除世间修习。

เอวํ สรูเปเนว อาคตายาติ ‘‘จิตฺตํ ภาวย’’นฺติ สมาธิ วิย จิตฺตสีเสน อนาคนฺตฺวา ‘‘ปญฺญํ ภาวย’’นฺติ เอวํ สรูเปเนว อาคตาย ปญฺญาย. ยํ วุตฺตํ อุทฺเทสวเสน. เอตฺตาวตา ตํ วิตฺถาริตํ โหติ. อยญฺจ ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต โหตีติ สมฺพนฺโธ.

“如此，即以其自相而来”，是指不像“修心”（cittaṃ bhāvaya）那样以心为首的禅定，而是“修慧”（paññaṃ bhāvaya）这样仅以其自相而来的智慧。依略说所言者，至此已被广说，此问题亦已被解答，此为关联。

ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

智见清净解释之释义终。

อิติ พาวีสติมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此为第二十二章之释义。

๒๓. ปญฺญาภาวนานิสํสนิทฺเทสวณฺณนา

23. 修慧功德解释之释义

อานิสํสปกาสนาวณฺณนา

功德阐释之释义

๘๕๔. อเนกสตานิสํสา [Pg.513] สาวกโพธิอาทิวิปุโลทาตคุณวิเสสาวหตฺตา. วิตฺถารโตติ นยทสฺสนํ อกตฺวา ‘‘อยมฺปิ ปญฺญาภาวนาย อานิสํโส, อยมฺปี’’ติ อนุปททสฺสนวเสน วิตฺถารโต ปกาเสตุํ น สุกรํ อติพหุภาวโต. อสฺสาติ ปญฺญาภาวนาย. นานากิเลสวิทฺธํสนนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิวเสน นานาวิธานํ กิเลสธมฺมานํ ตทงฺคาทิวเสน ปชหนํ. อริยผลรสานุภวนนฺติ โสตาปตฺติผลาทิผลสุขปฏิสํเวทนํ.

854. （修慧）有数百种功德，因为能带来声闻菩提（sāvakabodhi）等广大、清净、殊胜的功德。至于广说，若不总示其理法，而仅以“这也是修慧的功德，那也是修慧的功德”这样逐句开示的方式，则因其功德极多而难以详述。‘Assa’（彼之）是指修慧。“摧破种种烦恼”是指以身见（sakkāyadiṭṭhi）、疑（vicikicchā）等方式，依彼分断等方法断除种种烦恼法。“体验圣果之味”是指感受须陀洹果（sotāpattiphala）等果乐。

นานากิเลสวิทฺธํสนกถาวณฺณนา

摧破种种烦恼论之释义

๘๕๕. ‘‘อริยผลรสานุภวน’’นฺติ เอเตเนว กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ ทีปียตีติ ‘‘อริยมคฺคกฺขเณ’’ติ วิเสสวจนํ, ตพฺภาวภาวโต วา. สิทฺเธ หิ สมุจฺเฉทปฺปหาเน ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ สิทฺธเมว โหตีติ.

855. 仅凭“体验圣果之味”一语，即已阐明烦恼的镇伏断，因此有“于圣道刹那”此特定语；或因彼（正断）有故此（镇伏断）亦有。因为正断成就时，镇伏断也必然成就。

ภีมเวคานุปติตาติ สกลํ โลกํ ภินฺทนฺเตน วิย ภีเมน ภยานเกน เวเคน สหสา ปติตา. สิลุจฺจเยติ ปพฺพเต เสลปุถุเล. สเตชุชฺชลมณฺฑโลติ สรทกาลสมิทฺเธน อตฺตโน เตชสา สมุชฺชลทุทฺทิกฺขมณฺฑโล. วธพนฺธนาทิทุคฺคติปริปกฺกิเลสาทิชาติอาทิสพฺพานตฺถวิธายกํ. สนฺทิฏฺฐิกนฺติ ปจฺจกฺขภูตํ. ชญฺญาติ ชาเนยฺย. อิธาติ อิมิสฺสํ ปญฺญาภาวนายํ.

“威猛速堕”（bhīmavegānupatita）是指：如同要粉碎整个世界般，以可畏、恐怖的速度突然落下。“于石堆”（siluccaye）是指：于山上的巨石。“具威力之炽燃光轮”（satejujjalamaṇḍalo）是指：以秋季圆满的自身威力光明，光轮极炽燃而难直视。“造作杀戮、囚禁等恶趣，遍恼、生等一切无义利者”（vadhabandhanādiduggatiparikkilesādijātiādisabbānatthavidhāyakaṃ）。“现见的”（sandiṭṭhikaṃ）是指：现前的。“应知”（jaññā）是指：应当知道。“于此”（idha）是指：于此修慧中。

ผลสมาปตฺติกถาวณฺณนา

果等至论之释义

๘๕๖. อริยสฺส มคฺคสฺส ผลํ อริยผลํ, อริยญฺจ ตํ วิสุทฺธตฺตา ผลญฺจาติปิ อริยผลํ, ตสฺส รโส, ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติสุขํ, อนุภวนํ นิพฺพานารมฺมณสฺส ตสฺส ปฏิเสวนํ. ตตฺราติ เตสุ ทฺวีสุ อากาเรสุ. อสฺสาติ อริยผลสฺส.

856. 圣道之果为圣果。又，因其清净故为“圣”，亦为“果”，故名“圣果”。其味是止息解脱之乐，其现起是受用以涅槃为所缘的圣果。“Tatrā”（于彼）是指于那两种行相中；“Assa”（彼之）是指圣果的。

๘๕๗. สํโยชเนสุ [Pg.514] ปหีเนสุ สพฺเพปิ กิเลสา ปหีนาเยว โหนฺตีติ สํโยชนานํเยว คหณํ. สํโยชนปฺปหานมตฺตเมว อริยมคฺคสฺส ผลํ นาม, น อญฺญํ กิญฺจิ อตฺถนฺตรํ วิปากภูตนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ผลํ นาม น โกจิ อญฺโญ ธมฺโม อตฺถี’’ติ. เก ปเนตํ วทนฺตีติ? อนฺธกาทโย. เต หิ ‘‘อรหตฺตํ อรหตฺตนฺติ, อาวุโส, วุจฺจติ…เป… โมหกฺขโย’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๑๕) สุตฺตปทสฺส อตฺถํ อญฺญถา คเหตฺวา นิปฺปริยายโต ‘‘อรหตฺตํ นาม กิญฺจิ นตฺถิ, กิเลสปฺปหานเมว ตถา โวหรียตี’’ติ วทนฺตา เสสผเลปิ ปฏิกฺขิปนฺติ. อิทํ สุตฺตมฺปีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิมาห. ปกฏฺโฐ อุกฺกฏฺโฐ โยโคติ ปโยโค, อริยมคฺโค, ปโยคนิมิตฺตํ ชาตกิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ ปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธิ. ยา ปน อริยมคฺคสฺส ภาวิตตฺตา ลพฺภมานาปิ ยสฺสา วิปากปญฺญาย นิปฺปชฺชมานาย นิปฺปชฺชติ, สา ปฏิปฺปสฺสทฺธิยํ นิปฺผาเทตพฺพายํ ปญฺญาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปญฺญาติ วุตฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา วุฏฺฐาตีติ สมฺมาทิฏฺฐิยา อุชุวิปจฺจนีกทสฺสนวเสน วตฺวา ตทญฺญโตปิ วุฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทนุวตฺตกกิเลเสหี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺสา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมฺปโยคโต, อุปนิสฺสยโต จ อนุวตฺตกกิเลเสหิ. เตน ตเทกฏฺฐปฺปหานมาห. ขนฺเธหีติ ตทนุวตฺตกกฺขนฺเธหิ, ตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมฺปยุตฺตกฺขนฺเธหิ เจว ตปฺปจฺจยา อายตึ อุปฺปชฺชนกฺขนฺเธหิ จาติ อตฺโถ. พหิทฺธา จ สพฺพนิมิตฺเตหีติ ยถาวุตฺตกิเลสกฺขนฺเธหิ พหิทฺธาภูเตหิ วิปสฺสนาย โคจรภูเตหิ สพฺพสงฺขารนิมิตฺเตหิ.

857. 当诸结已被断除时，一切烦恼也确实已被断除，因此（在此）只提及结。圣道之果，名为仅断除诸结，并无其他作为异熟的别法，此即其意。所以说：“所谓的果，并非任何其他的法。”然而是谁如此说呢？是安达迦派（Andhaka）等。他们实是错误地理解了“贤友（āvuso），被称为阿罗汉果，阿罗汉果……即是贪尽、嗔尽、痴尽”（《相应部》4.315）这段经文的含义，毫无理据地声称：“并无名为阿罗汉果之物，只是将烦恼的断除如此称说而已。”他们如此说，也否定了其余的果。（注释说）“此经亦尔”，是指《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga）的巴利原文。卓越、殊胜的努力（yogo）是为“加行”（payoga）；圣道即是加行。已生起烦恼的安息（paṭippassaddhi）是为“加行安息”（payogapaṭippassaddhi）。再者，（彼安息）虽因圣道的修习而得，但当某异熟慧生起时，它（安息）才生起。于此应被成就的安息中，（相关的）慧，即被称为“安息慧”（paṭippassaddhipaññā）。“正见从邪见中出离”，这是就显示（邪见为）正见的直接对治法而言。为了也显示从其他法出离，故说“从其随行烦恼”，即从与彼邪见相应、或为彼邪见所依而随行的烦恼（出离）。由此，（世尊）宣说了对同一基础诸法（即邪见与随行烦恼）的断除。（经中说从）“诸蕴”（出离），其义为：从其随行诸蕴，即与彼邪见相应的诸蕴，以及缘彼邪见而将于未来生起的诸蕴（出离）。（经中说从）“及外一切相”（出离），是指从如前所述的烦恼蕴之外、作为观（vipassanā）所缘的一切行相（出离）。

เอวํ มคฺคกิจฺจํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส วเสน ผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตมฺปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตมฺปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตาติ ตสฺส อชฺฌตฺตพหิทฺธา วุฏฺฐานาทิปโยคสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา. มคฺโค หิ นิมิตฺตโต, ปวตฺตโต จ วุฏฺฐหนฺโต กิเลเส ปชหตีติ อตฺตโน ขเณ ตํ ปโยคํ กโรติ นาม, ผลกฺขเณ ปนสฺส โส ปโยโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ วูปสนฺโต นาม โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตมฺปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา’’ติ. อุปฺปชฺชตีติ มคฺคานนฺตรํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา อุปฺปชฺชติ. ผลสมาปตฺติกาเล ปน พหุกฺขตฺตุํ, นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชติ. สพฺพมฺปิ ยถาวุตฺตปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธินิมิตฺตํ อุปฺปชฺชนโต ‘‘ตมฺปโยคปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. มคฺคสฺเสตํ ผลนฺติ ยถาวุตฺตา วิปากา สมฺมาทิฏฺฐิ นาม, เอตํ อริยมคฺคสฺส [Pg.515] ผลนฺติ เวทิตพฺพํ. วิตฺถาเรตพฺพนฺติ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ อภินิโรปนฏฺเฐน สมฺมาสงฺกปฺโป มิจฺฉาสงฺกปฺปา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๖๓) สงฺกปฺปาทิวเสน, เสสมคฺควเสน จ วิตฺถารโต เวทิตพฺพํ.

如此开示道的作用后，现在为依于彼而开示其果，故说“因彼作用止息故”等。于此，“因彼作用止息故”者，谓彼内外[烦恼]生起等作用已止息故。道实从相与转起中出离而断除诸烦恼，故于其自刹那，名为作彼作用；然于果刹那，彼作用已止息、已寂灭。是故说言“因彼作用止息故”。“生起”者，谓于道之后无间，或生起两次，或三次。然于入果定时则多次生起，从灭尽定出定时则两次生起。由于这一切皆以如前所述的作用止息为因而生起，故说“因彼作用止息故而生起”。“此为道之果”者，谓如前所述，名为正见的异熟，当知此即圣道之果。“当广说”者，谓如“于预流道(sotāpattimagga)刹那，以安立义为正思惟，[舍离]邪思惟”等（《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 1.63），当依思惟等之力，及依其余诸道之力而详细了知。

จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, อิเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณาติ อปฺปมาณารมฺมณตาย มคฺเคหิ นิพฺพิเสสตาย. ตถา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสงฺขาโต มหคฺคโต ธมฺโม นิโรธโต วุฏฺฐานเวลายํ อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ อริยผลสฺส อนนฺตรปจฺจยตาย จ ทีปนาติ เอวมาทีนิปิ เอตฺถ อริยผลสฺส สภาวธมฺมภาเวน อตฺถิตาย สาธกานิ, น ยถาทสฺสิตปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิเยวาติ อธิปฺปาโย.

以及四沙门果，此等诸法以无量为所缘，是说其以无量为所缘故，与诸道无有差别。同样，名为非想非非想处之广大法，于从灭尽定出定时，以无间缘为彼无量法（圣果）之缘，如是亦开示了其为圣果之无间缘性。是故，此等（经文）于此亦是圣果以自性法而存在之证成，其意趣谓：证成者不仅只是如前所示之《无碍解道》巴利圣典而已。

๘๕๘. ผลสมาปตฺติยนฺติ ผลปวตฺติสงฺขาตาย สมาปตฺติยํ. อสฺสาติ อริยผลสฺส. สรูปกตฺตุการณาการฏฺฐิติวุฏฺฐานานนฺตรวเสน อิทํ ปญฺหากมฺมํ.

858. “于果定(phalasamāpatti)”者，谓于名为果之相续现起的等至(samāpatti)中。“彼(assa)”者，谓圣果之。依自性、作者、因、行相、住、起、无间之力，而有此问事。

๘๕๙. อริยผลสฺส นิโรเธ อปฺปนาติ อริยสฺส ผลฌานสฺส นิพฺพาเน อารมฺมณภูเต อปฺปนากาเรน ปวตฺติ.

859. 所谓“圣果于灭（Nirodha）中的安止（appanā）”，是指圣者的果禅（phalajhāna），于作为所缘的涅槃中，以安止的方式发生。

๘๖๐. สพฺเพปิ ปุถุชฺชนาติ ฌานสมาปตฺติลาภิโนปิ ปุถุชฺชนา น สมาปชฺชนฺติ, ปเคว อิตเร. อริยา สพฺเพปิ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตีติ กามํ สามญฺญโชตนา, สา ปน วิเสสนิวิฏฺฐาเยว โหติ. อธิคตตฺตาติ ปน เหตุกิตฺตนํ. อุปริมานมฺปิ เหฏฺฐิมาย โลกิยสมาปตฺติยา วิย สมาปชฺชนํ สาเธนฺตํ วิย ฐิตนฺติ ตํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘อุปริมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปริมาติ สกทาคามิอาทโย. เหฏฺฐิมนฺติ โสตาปตฺติผลาทึ. น สมาปชฺชนฺติ สติปิ อธิคตตฺเต. กสฺมาติ เจ? การณมาห ‘‘ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมเนน ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา’’ติ. เอเตน อุปริโม อริโย เหฏฺฐิมํ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ อตฺตนา อธิคตตฺตา, ยถา ตํ โลกิยสมาปตฺตินฺติ, เอวํ ปวตฺตํ เหตุํ พฺยภิจาเรติ. น หิ โลกิยชฺฌาเนสุ ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมนํ นาม อตฺถิ วิเสสาภาวโต. อิธ ปน อสมุคฺฆาฏิตกมฺมกิเลสนิโรธเนน ปุถุชฺชเนหิ วิย โสตาปนฺนสฺส, โสตาปนฺนาทีหิ สกทาคามิอาทีนํ ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมนํ อตฺถิ. ยโต เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ผลธมฺมา อุปรูปริ มคฺคธมฺเมหิ [Pg.516] นิวตฺติตา ปฏิปกฺเขหิ วิย อภิภูตา อปฺปวตฺติธมฺมตํเยว อาปนฺนา. เตนาห ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา’’ติ.

860. 关于“一切凡夫(puthujjana)”：即使是已得禅定者，亦不能进入（果定），更何况其他凡夫。“一切圣者都能入果定”，此诚然为概括之说，然实则依具体情况而定。“因已证得故”，此乃说明原因。此说似乎成立了“即使是上位者，亦能如入下位世间定一般，进入（下位果定）”，为驳斥此说，故云“至于上位者……”等。其中，“上位者”指斯陀含(sakadāgāmi)等；“下位”指须陀洹果(sotāpattiphala)等。即使已经证得，亦不进入（下位果定）。倘若问：“为何？”则说明其原因为：“因已转变为另一个体(puggala)而止息故。”此言驳斥了“上位的圣者因已证得下位果定，故能像进入世间定一样进入该果定”这一理由。于世间禅中，实无所谓转变为另一个体之事，因无差别故。然于此（圣道）中，通过止息尚未根除的业与烦恼，正如须陀洹之于凡夫，斯陀含等之于须陀洹等，亦有转变为另一个体之事。是故，下下之果法，为上上之道法所中止，犹如为敌对者所制伏，已达于不复发生之状态。是故说“因止息故”。

อปิจ กุสลกิริยปวตฺติ นาม อญฺญาทิสี, วิปากปวตฺติ จ อญฺญาทิสี, อนนฺตรผลตฺตา จ โลกุตฺตรกุสลานํ เหฏฺฐิมโต อุปริโม ภวนฺตรคโต วิย โหติ. ตํตํผลวเสเนว หิ อริยานํ โสตาปนฺนาทินามลาโภ. เต สเจ อญฺญผลสมงฺคิโนปิ โหนฺติ, โสตาปนฺนาทินามมฺปิ เตสํ อวฏฺฐิตํ สิยา, เตน เตน ฌาเนน คหิตปฏิสนฺธิโก วิยาติ ตสฺส ตสฺส อริยสฺส ตํ ตํ ผลํ ภวงฺคสทิสนฺติ น อุปริมสฺส เหฏฺฐิมผลสมงฺคิตาย เลโสปิ สมฺภวติ, กุโต ตสฺส สมาปชฺชนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เหฏฺฐิมา จ อุปริมนฺติ เหฏฺฐิมา จ โสตาปนฺนาทโย อริยา อุปริมํ สกทาคามิผลาทึ น สมาปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อนธิคตตฺตา’’ติ. น หิ อนธิคตสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตุํ สกฺกา.

此外，善与唯作的流转是一类，异熟的流转又是另一类。又因出世间善有无间果，故从下位者至上位者，犹如去到另一有。确实，圣者们正是因各自的果，才获得须陀洹(sotāpanna)等名称。如果他们也具足其他果，那么他们须陀洹等的名称也应是确定的。犹如依彼彼禅那(jhāna)而结生者，对彼彼圣者而言，其彼彼果亦如是有分(bhavaṅga)。因此，上位者丝毫不可能具足下位果，更何况入于彼果定，应如是知。所谓“下位与上位”，是指下位的须陀洹等圣者，不能证入上位的斯陀含果(sakadāgāmiphala)等，此乃其关联。于此，其原因说为“因为尚未证得”。确实，不可能证入尚未获得的等至。

‘‘อตฺตโน อตฺตโนเยว ปน ผลํ สมาปชฺชนฺตี’’ติ อิมินา สพฺเพปิ อริยา อตฺตโน อตฺตโน ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตีติ อตฺเถ อาปนฺเน ตตฺถ เกสญฺจิ มติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘เกจิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอเต หิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการิโนติ ยสฺมา หิ เต ‘‘อุปริมา ทฺเว’’ติ วุตฺตา อนาคามิโน, อรหนฺโต จ สมาธิสฺมึ ปริปูรการิโน, อิตเร ปน สีเลสุ ปริปูรการิโน, ตสฺมา ทฺเว เอว ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตีติ. น หิ สมาธิปาริปูริยา วินา สมาปตฺติวฬญฺชนํ สมฺภวตีติ อธิปฺปาโย. ตนฺติ ‘‘สมาธิสฺมึ ปริปูรการิโน’’ติ เตหิ วุตฺตการณํ. อการณเมวาติ อยุตฺติเยว. กสฺมาติ เจ? อาห ‘‘ปุถุชฺชนสฺสาปี’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – สพฺพโส อสมุจฺฉินฺนกิเลสสฺส ปุถุชฺชนสฺสาปิ อตฺตนา ปฏิลทฺธโลกิยสมาปตฺติสมาปชฺชนํ ลพฺภติ, กิมงฺคํ ปน สมุจฺฉินฺเนกจฺจกิเลสานํ เหฏฺฐิมานํ อริยานํ, ตสฺมา เตสํ สมาธิสฺมึ อปริปูรการิตา อตฺตโน ผลสมาปตฺตึ อสมาปชฺชนสฺส อการณนฺติ. ยุตฺติจินฺตา นาม ปาฬิอนารุฬฺเห อตฺเถ ยุตฺตา, อยํ ปนตฺโถ ปาฬิอารุฬฺโหติ การณาปเทเส อนาทรกรณมุเขน ปาฬึ ทสฺเสนฺโต ‘‘กิญฺเจตฺถา’’ติอาทิมาห. โสตาปตฺติมคฺคปฏิลาภตฺถายาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส สมธิคมาย. โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถายาติ โสตาปตฺติผลสมาปตฺติยา สมาปชฺชนตฺถํ. เอส นโย เสเสสุปิ.

“‘各自证入各自的果’，此句意为一切圣者皆各自证入各自的果等至。在此义理上，为显示某些师长的意见分歧，故说‘然而某些人’等。因为他们说，被称为‘上二果’的不还者与阿罗汉是于等持中圆满行者，而其他圣者则于戒中圆满行者，是故唯此二者能证入果等至。其意为：若无等持的圆满，则不可能受用等至。然而，他们所说‘于等持中圆满行者’这个理由，并非正因，实为不合逻辑。何以故？如言‘即使是凡夫’等。其义为：烦恼未被彻底断除的凡夫，尚能证入自己所获得的世间等至，何况是已断除部分烦恼的下位圣者？因此，他们于等持中尚未圆满行，并非不能证入各自果等至的理由。所谓‘逻辑思择’，适用于圣典未载之义，而此义已载于圣典中。故于理由之说明不予重视，而直接引述圣典说：‘于此有何’等。‘为得预流道’，即为达成预流道。‘为证预流果等至’，即为证入预流果等至之故。此理亦通于其余。

เอตฺถ [Pg.517] จ ‘‘สุญฺญตวิหารสมาปตฺตตฺถาย อนิมิตฺตวิหารสมาปตฺตตฺถายา’’ติอาทินา สรูปโต อุทฺธฏตฺตา ตโต ปุพฺเพ อาคตา มคฺคผลวารา อปฺปณิหิตวเสน วุตฺตา. ตตฺถ อนตฺตานุปสฺสนามุเขน, อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน จ ปวตฺตานํ ผลสมาปตฺตีนํ ปุเรจรา โคตฺรภุธมฺมา นวทสภาเวน วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘โสตาปตฺติผลสมาปตฺตตฺถายา’’ติอาทินา ปน จตูสุปิ ผเลสุ เอกสทิสํ เทสนาย อาคตตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโนปิ อตฺตโน ผลํ สมาปชฺชนฺตีติ วิญฺญายติ. มคฺคานนฺตรผลวเสน ตํ วุตฺตนฺติ จ น สกฺกา วตฺตุํ วิปสฺสนาวเสน ทสนฺนํ โคตฺรภุธมฺมานํ ทสฺสนวเสน เทสนาย อารทฺธตฺตา, มคฺควาเรเนว จ ตทตฺถสิทฺธิโต. น จ มคฺคานนฺตรํ ผลํ ‘‘ผลสมาปตฺตี’’ติ วุจฺจติ วิสุํ ปริกมฺมาภาวโต. ตสฺมา ผลสมาปตฺติวจเนเนว โสตาปนฺนาทีนมฺปิ ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนํ สิทฺธํ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

于此，由“为得空住等至，为得无相住等至”等文，其自相已被揭示，是故，于此之前所述的道果品，当知是以无愿（appaṇihita）的方式而说。其中，以无我随观及无常随观为门而转起的果等至，其前行的种姓法（gotrabhudhammā），当知是作为第九与第十而说。复次，由“为得预流果等至”等文，于四果中皆以同等教示而来，故可知预流者、一来者亦得入于自己的果。并且，不能说此是以道无间果的方式而说，因为教示是以观（vipassanā）的方式，通过开示十种姓法而展开，且其义已由道品本身所成就。再者，道无间之果不被称为“果等至”，因其无另外的预备作用。是故，仅由“果等至”一词，预流者等入于果等至之事即已成立。因此说“是故”等。

๘๖๑. ปโยชนมฺปิ ตทตฺถาย ปฏิปตฺติยา การณํ โหติ ตนฺนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชนโตติ ‘‘กสฺมา สมาปชฺชนฺตี’’ติ การณํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถ’’นฺติ ปโยชนํ วิสฺสชฺชิตํ. กสฺมาติ วา สมฺปทาเน นิสฺสกฺกวจนํ, กิสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถนฺติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม กิเลสทรถปริฬาหวูปสเมน สนฺเตน สุขวิหาเรน วิหรณตฺถํ. สติปิ วิปากภาเว ปริกมฺเมน วินา อนุปฺปชฺชนโต ผลสมาปตฺติธมฺมานํ ตสฺส ตสฺส อริยสฺส รุจิวเสเนว ปวตฺติ, ยโต เนสํ สาธิปติตาติ อาห ‘‘อทฺธาน…เป… สมาปชฺชนฺตี’’ติ.

861. 目的亦是为达此目的而修行的因，因为是缘此而修行。故于“为何而入？”之问，以“为现法乐住”作答，即是说明其目的。或者，“kasmā”一词，是在为格（sampadāna）义中使用的离格词，其意为“为何目的”（kissa）。“为现法乐住”者，谓于现法中，由诸烦恼、苦恼、热恼之止息，以寂静之乐住而住。果等至之法，虽然是异熟，但若无预备作用则不生起，其生起唯依各个圣者之意乐，是故彼等有自主性。因此说“诚然……入于……等至”。

๘๖๒. ทฺวีหิ อากาเรหีติ ทฺวีหิ การเณหิ. ยถา หิ โลกิยชฺฌานานํ สมธิคโม สมฺปโยคสมงฺคิภาเวน สิชฺฌมาโน ปหานงฺคสมติกฺกมมุเขน วุจฺจติ ตถา สมธิคนฺตพฺพตฺตา, เอวํ ผลสมาปตฺติปิ นิพฺพานมนสิกาเรน สิชฺฌมานา ตทญฺญารมฺมณามนสิการมุเขน วุจฺจติ สพฺพสงฺขารโต วินิวฏฺฏิตมานสตาวเสน สมิชฺฌนโต. เตนาห ‘‘นิพฺพานโต’’ติอาทิ. อุทยพฺพยญาณาทิญาณปรมฺปรวเสน หิ สพฺพผลจิตฺตํ สงฺขารโต สพฺพโส นิพฺพินฺนวิรตฺตจิตฺตสฺส ตโต วินิสฺสฏนิพฺพานารมฺมณํ ปวตฺตติ. เอวํ ปวตฺตมานญฺจ ตํ นิพฺพานโต อญฺญสฺส อารมฺมณสฺส อมนสิการา, นิพฺพานสฺส จ มนสิการา ปวตฺตตีติ วุจฺจติ.

862. 以两种方式，即以两种原因。诚然，犹如世间禅(lokiyajjhāna)的证得，是以具足相应支(sampayogaṅga)而成就，并以超越舍断支(pahānaṅga)为前导而被说明，因其应如是证得；同样地，果定(phalasamāpatti)亦是以作意涅槃而成就，并以不作意其他所缘为前导而被说明，因其心从一切行(sabbasaṅkhāra)退转而成就。因此说：“从涅槃”等。确实，通过生灭智(udayabbayañāṇa)等智的相续，对于已对诸行彻底厌离、离欲者之心，一切果心从彼（诸行）出离，以涅槃为所缘而转起。而当如此转起时，它被称为：因不作意涅槃以外的所缘，且因作意涅槃而转起。

อนิมิตฺตาย [Pg.518] เจโตวิมุตฺติยาติ อนิมิตฺตวิโมกฺขทฺวยาย ผลสมาปตฺติยา, อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน วา สมาปชฺชิตพฺพาย ผลสมาปตฺติยา. สมาปตฺติยาติ สมาปชฺชนตฺถาย. สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทิสพฺพสงฺขารนิมิตฺตานํ. อมนสิกาโรติ อาทีนวโต ทิสฺวา วิสฺสฏฺฐตาย อนาวชฺชนํ อสมนฺนาหาโร. อนิมิตฺตาย จ ธาตุยา มนสิกาโรติ สพฺพสงฺขารนิมิตฺตาภาวโต อนิมิตฺตาย. เกหิจิ ปจฺจเยหิ น สงฺขตตฺตา จ อสงฺขตาติ ลทฺธนามาย อสงฺขตาย ธาตุยา ผลสมาปตฺติสหชาเตน มนสิกาเรน มนสิกรณํ, ตสฺสา วา ธาตุยา ผลสมาปตฺติจิตฺตสงฺขาเต มนสิกรณํ.

对于无相心解脱(animittā cetovimutti)，是指作为二种无相解脱(animittavimokkha)的果定(phalasamāpatti)，或以无常随观(aniccānupassanā)为前导而应进入的果定。入定(samāpatti)是为了进入。一切相(sabbanimittāni)是指色等一切行相(saṅkhāranimitta)。不作意(amanasikāro)是见到过患后，因已舍离而不省察、不作意。而作意无相界(animittāya dhātuyā manasikāro)是指：对于因无一切行相而为“无相”、且因不为任何因缘所造作而得名“无为(asaṅkhata)”的无为界，以与果定俱生的作意(manasikāra)来作意；或者，于彼界，在名为果定心的心中作意。

๘๖๓. อุทยพฺพยาทิวเสนาติ อุทยพฺพยภงฺคภยตุปฏฺฐานาทิวเสน ปวตฺตนกานํ นวนฺนมฺปิ ญาณานํ พฺยาปารํ วทติ. เตนาห ‘‘ปวตฺตานุปุพฺพวิปสฺสนสฺสา’’ติ. สงฺขารารมฺมณโคตฺรภุญาณานนฺตรนฺติ สงฺขารารมฺมณสฺส ‘‘โวทาน’’นฺติ ลทฺธนามสฺส โคตฺรภุญาณสฺส อนนฺตรํ. กสฺมา ปเนตฺถ โคตฺรภุญาณํ มคฺคญาณปุเรจาริกํ วิย นิพฺพานารมฺมณํ น โหตีติ? ผลธมฺมานํ อนิยฺยานิกภาวโต. อริยมคฺคธมฺมา เอว หิ นิยฺยานิกา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กตเม ธมฺมา นิยฺยานิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา’’ติ (ธ. ส. ๑๒๙๕, ๑๖๐๙). ตสฺมา เอกนฺเตน นิยฺยานิกสภาวสฺส อุภโตวุฏฺฐานภาเวน ปวตฺตมานสฺส มคฺคญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยภูเตน ญาเณน นิมิตฺตโต วุฏฺฐิเตเนว ภวิตพฺพนฺติ ตสฺส นิพฺพานารมฺมณตา ยุตฺตา, น ปน อริยมคฺคสฺส ภาวิตตฺตา ตสฺส วิปากภาเวน ปวตฺตมานานํ กิเลสานํ อสมุจฺฉินฺทนโต อนิยฺยานิกตฺตา อวุฏฺฐานสภาวานํ ผลญาณานํ ปุเรจาริกญาณสฺส กทาจิปิ นิพฺพานารมฺมณตา อุภยตฺถ อนุโลมญาณานํ อตุลฺยาการโต. อริยมคฺควีถิยญฺหิ อนุโลมญาณานิ อนิพฺพิทฺธปุพฺพานํ ถูลถูลโลภกฺขนฺธาทีนํ สาติสยํ ปทาลเนน โลกิยญาเณสุ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตานิ มคฺคญาณานุคุณานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ผลสมาปตฺติวีถิยํ ปน ตานิ เตน เตน มคฺเคน เตสํ เตสํ กิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา ตตฺถ กิเลสวิกฺขมฺภเน นิรุสฺสุกฺกานิ เกวลํ อริยานํ ผลสมาปตฺติสุขสมงฺคิภาวสฺส ปริกมฺมมตฺตานิ หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ น เตสํ กุโตจิ วุฏฺฐานสมฺภโว, ยโต เนสํ ปริโยสานญาณํ สงฺขารนิมิตฺตวุฏฺฐานโต นิพฺพานารมฺมณํ สิยา.

863. 所谓“以生灭等”，是说以生灭、坏、怖畏现起等方式，言说九种观智的作用。因此说“对于次第生起的观”。所谓“于行所缘种姓智之后”，是指于以行为所缘、得名为“净化”的种姓智之后。为何此处种姓智不像道智的前行智那样，以涅槃为所缘呢？因为果法非出离性。确实，唯有圣道法才是出离性的。经中亦说：“哪些法是出离性的？四种出世间道。”(dha. sa. 1295, 1609) 因此，对于具有绝对出离性、以双重出离方式转起的道智而言，作为其无间缘而生起的智，必须已从相出离，故其以涅槃为所缘是合理的。然而，由于圣道已被修习，其作为异熟而生起的果智不能断尽烦恼，故为非出离性，亦无出离之自性；再者，由于两种情况下的随顺智行相不同，因此果智的前行智绝不以涅槃为所缘。确实，在圣道心路中，随顺智以超胜之力破斥先前未曾破斥的粗重贪蕴等，于世间智中达到顶点，随顺于道智而生起。但在果定心路中，那些随顺智，由于相应的烦恼已被各各道断尽，故于镇伏烦恼一事上已无功用，仅仅作为圣者具足果定之乐的预备而生起。因此，它们没有任何出离的可能，以致其最终的智能够从行相出离而以涅槃为所缘。

เอวญฺจ [Pg.519] กตฺวา ‘‘เสกฺขสฺส อตฺตโน ผลสมาปตฺติวฬญฺชนตฺถาย อุทยพฺพยาทิวเสน สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส วิปสฺสนาญาณานุปุพฺพิยา ผลเมว อุปฺปชฺชติ, น มคฺโค’’ติ อิทญฺจ อฏฺฐกถาวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. เตนาห ‘‘เสกฺขสฺสาปิ ผลเมว อุปฺปชฺชติ, น มคฺโค’’ติ. นิพฺพานารมฺมเณ อปฺปนชฺฌานวเสน ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ นิรนฺตรํ ผลจิตฺตสฺเสว ปวตฺตนํ สมาปชฺชนํ ผลสมาปตฺตีติ อาห ‘‘ผลสมาปตฺติวเสน นิโรเธ จิตฺตํ อปฺเปตี’’ติ. ยทิ อนุปุพฺพวิปสฺสนานํ วเสน ผลสมาปตฺติสมาปชฺชนํ, เตน นีหาเรน เสกฺขสฺส อุปริมคฺเคนาปิ ภวิตพฺพนฺติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘ผลสมาปตฺตินินฺนตายา’’ติอาทิ. เตน อญฺโญเยว วิปสฺสนาจาโร อริยมคฺคาวโห, อญฺโญ ผลสมาปตฺติอาวโหติ ทสฺเสติ, สฺวายํ วิปสฺสนาย วิภาโค วุตฺโต เอว. เย ปนาติ อภยคิริวาสิโน สนฺธายาห. เต หิ มคฺคผลวิปสฺสนาย อาโลเฬตฺวา วทนฺติ. เตเนว หิ ‘‘เอวํ สตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหา ปจฺเจกพุทฺโธ ภวิสฺสติ ยทิ อิตรตฺถาปิ วิปสฺสนา ตทตฺถาย สํวตฺเตยฺยาติ อธิปฺปาโย. ปาฬิวเสเนว จ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ‘‘ทส โคตฺรภุธมฺมา วิปสฺสนาวเสน อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ มคฺคตฺถา ผลตฺถา วิปสฺสนา วิสุํ กตฺวา ปวตฺตปาฬิวเสเนว เตสํ วจนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติปิ น คเหตพฺพํ, อญฺญถา ‘‘ทส โคตฺรภุธมฺมา’’ติ วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ. อิทเมว ปน คเหตพฺพนฺติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส นิคมนํ. ผลญฺจสฺสาติอาทิ มหคฺคตวิปากานํ วิย โลกุตฺตรวิปากานญฺจ กุสลสริกฺขตาทสฺสนํ. ฌานโต สริกฺขตาทสฺสเนเนว เจตฺถ โพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสนาปิ สริกฺขตา ทสฺสิตาเยวาติ เวทิตพฺพํ.

如此行持后，“有学为受用自己的果定，以生灭等方式思惟诸行时，随观智的次第，唯有果生起，而无道生起”——此义注(aṭṭhakathā)之言便得以成立。故说：“有学亦唯有果生起，无道生起。”以涅槃为所缘，通过安止禅，在所限定的时间内，唯有果心相续不断地进行，此即是入果定，故说：“通过果定，将心专注于灭。”若依次第观而入果定，以此方式，有学亦应生起上道。针对此质难，故说“因倾向于果定”等。由此显示：引生圣道的观行是其一，引生果定的观行是其二。观的此种分别已如是宣说。言“而某些人”者，是针对无畏山(Abhayagiri)住者而说。他们实是混淆了道、果与观而说。正因如此，才说“若如此”等。其意趣是：如果为其他目的而修的观也能引生道，那么阿罗汉就会成为独觉佛了。并且，他们的言论已被圣典本身所驳斥。但不应认为，其言论是被那段区分了为道之观与为果之观的现行圣典——“十种姓法依观而生起”——所驳斥，否则“十种姓法”之说就会产生矛盾。“唯应执取此义”，是对前述义理的总结。“其果”等，是显示广大异熟以及出世间异熟与善法相似之相。当知此处，正是通过显示禅那方面的相似性，觉支与道支方面的相似性也同样被显示了。

๘๖๔. ฐิติยาติ ปพนฺธฏฺฐิติยา. ยถาปริจฺฉินฺนกาลญฺหิ สมาปตฺติยา ปพนฺธวเสนาวฏฺฐานํ อิธ ฐิตีติ. ‘‘จนฺเท วา สูริเย วา เอตฺตกํ ฐานํ คเต วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ กาลาวธิคฺคหณวเสน สมาปชฺชนํ จิตฺตสฺส อภิสงฺขรณํ อภิสงฺขาโร.

864. “住”（ṭhiti）是指相续而住。于等至中，在所限定的时间内，以相续的方式安住，于此称为“住”。“‘当月亮或太阳行至某处时，我将出定’，像这样通过设定时间期限来准备心入定，即是造作，此即是行。”

๘๖๕. สพฺพาเนเวตานีติ รูปนิมิตฺตาทิสพฺพาเนว เอตานิ เอกโต กามํ น มนสิ กโรติ อสมฺภวโต. สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ อนวเสสปริยาทานวเสน. สมุทายสทฺทา หิ อวยเวสุปิ ปวตฺตนฺติ[Pg.520], อวยวพฺยติเรเกน จ สมุทาโย น ลพฺภตีติ อวยวคตมฺปิ กิจฺจํ สมุทายวเสน วุตฺตํ. ตสฺมาติ สพฺเพสํ สงฺขารนิมิตฺตานํ เอกโต มนสิการาภาวโต. ยสฺมา ภวงฺคจิตฺเต อุปฺปนฺเน ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ยํ ภวงฺคสฺสา’’ติอาทิ. ภวงฺคสฺส อารมฺมณํ นาม กมฺมาทิ. มนสิ กโรโตติ ภวงฺคสหคเตน มนสิกาเรน มนสิ กโรโต, ตํ วา อารมฺมณํ ภวงฺคมนสิ กโรโต.

865. 所谓“一切”，即色相等这一切，因为不可能同时生起，所以确实不将它们一并作意。所谓“以总摄的方式”，即是以无余遍收的方式。因为“聚合”一词也用于部分，并且离了部分则无法得到聚合，所以连同属于部分的作用也以聚合的方式而说。“是故”，是由于无法同时作意一切行相。因为当有分心生起时，即名为从果定出，是故说“彼有分心”等。有分心的所缘即是业等。“作意”是指以与有分心相应的作意而作意，或是指将那个所缘置于有分心中。

๘๖๖. ผลสฺส ผลเมว วา อนนฺตรํ โหติ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ. ภวงฺคํ วา สพฺพปจฺฉิมสฺส. ผลานนฺตรํ มคฺควีถิยํ, ผลสมาปตฺติยญฺจ. ‘‘เยน ผเลน นิโรธา วุฏฺฐานํ โหตี’’ติ อิทํ ผลุปฺปตฺติยา นิโรธา วุฏฺฐานภาวโต วุตฺตํ. ตนฺติ นิโรธาวุฏฺฐานภาเวน วุตฺตํ อนาคามิผลํ วา อคฺคผลํ วา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนานนฺตรนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส กุสลสฺส, กิริยสฺส วา อนนฺตรํ สติปิ สตฺตาหาติกฺกเม วิชาติเยน อนฺตริกตฺตา.

866. 于前前之果后，有后后之果为无间；或于最后之果后，有有分心。在道心路及果定中，果心于果心之后无间生起。“由某果从灭尽定出”此说，是因由果的生起方有从灭尽定出离之事，故如是说。此即是指以从灭尽定出之状态所说的阿那含果或最上果。“非想非非想处无间”，是指于非想非非想处善心或唯作心之后，即使经过七日，也因有异类法所间隔。

ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถนฺติ สพฺพโส ปสฺสทฺธกิเลสทรถํ. อมตารมฺมณนฺติ นิพฺพานารมฺมณํ. สุภนฺติ อโสภนตาย กิเลสสฺสาปิ อภาวโต โสภนํ. ตณฺหาสงฺขาตํ โลกามิสํ วนฺตํ ฉฑฺฑิตํ เอเตนาติ วนฺตโลกามิสํ. วูปสนฺตกิเลสตาย, สุสนฺตตาย จ สนฺตํ. เยน ธมฺเมน โยคโต สมโณ นาม โหติ, ตสฺส อริยมคฺคสงฺขาตสฺส สามญฺญสฺส ผลนฺติ สามญฺญผลํ.

“已平息苦恼”(paṭippassaddhadaratha)是烦恼之苦恼已完全平息。“以不死为所缘”(amatārammaṇa)是以涅槃(nibbāna)为所缘。“美”(subha)是因无有不美，亦无有丝毫烦恼，故为美。“已吐出世间诱饵”(vantalokāmisa)是因此法已吐出、已舍弃了被称为贪爱(taṇhā)的世间诱饵。“寂静”(santa)是因烦恼已平息、极为寂静，故为寂静。因与某法相应而名为沙门(samaṇa)，此即是彼圣道(ariyamagga)所摄之沙门性(sāmañña)的果，故为沙门果(sāmaññaphala)。

โอชวนฺเตนาติ สภาวสมฺปนฺเนน. สุจินาติ กิเลสาสุจิวิรหโต ปริสุทฺเธน. สุเขนาติ อนุตฺตรสุเขน. อภิสนฺทิตนฺติ สพฺพโส ลูขภาวาปคมเนน สิเนหิตํ. สาตาติสาเตนาติ มหคฺคตสาตโต, โลกุตฺตรกุสลสาตโต จ อติวิย สาเตน มธุเรน. มคฺคสุขโตปิ หิ ผลสุขํ สนฺตตรตาย ปณีตตรํ. อมเตน สมฺโมทิตํ. ‘‘มธุํ วิยา’’ติ อิมินา สาตาติสาตตํเยว วิภาเวติ.

“具精味”(ojavanta)是自性圆满。“清净”(suci)是因远离烦恼之不净而完全清净。“乐”(sukha)是无上之乐。“浸润”(abhisandita)是完全去除粗涩之相而被滋润。“极甘美”(sātātisāta)是比广大(mahaggata)之乐与出世间善(lokuttarakusala)之乐更为愉悦、甜美。诚然，果之乐因更为寂静，故比道之乐更殊胜。与不死(amata)混合。以“如蜜”此句，正说明了其极甘美之性。

ตสฺส อริยสฺส ผลสฺส รสภูตํ สารภูตํ ตํ สุขํ ปญฺญํ ภาเวตฺวา ยสฺมา ปณฺฑิโต วินฺทติ ปฏิลภตีติ โยชนา.

应作如是结合：因为智者修习智慧后，获得、证得了那作为彼神圣之果的味与精华的乐。

นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา

灭尽定论释义

๘๖๗. ตตฺราติ [Pg.521] ตสฺมึ ‘‘นิโรธสมาปตฺติยา สมาปชฺชนสมตฺถตา’’ติ สํขิตฺตวจเน. อิทํ สรูปาทิวเสน ปญฺหากมฺมํ. กตฺถาติ กสฺมึ ภเว.

867. “于彼处”(tatrā)是指于“能入灭尽定(nirodhasamāpatti)之能力”这一简略语中。这是依自相等方式的提问。“于何处”(kattha)是指于何种“有”(bhava)中。

๘๖๘. อนุปุพฺพนิโรธวเสนาติ วิปสฺสนานุคตา อฏฺฐ สมาปตฺติโย อาโรหนฺเตน ตํตํปฏิปกฺขนิโรธมุเขน ติณฺณํ สงฺขารานํ อนุปุพฺพโต นิโรธวเสน. ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ ยา จิตฺตเจตสิกานํ อปฺปวตฺติ, อยํ นิโรธสมาปตฺตีติ อตฺโถ. เก สมาปชฺชนฺติ, เก น สมาปชฺชนฺตีติ กามํ สมาปชฺชนสมตฺถา ปธานตาย ปฐมํ ปุจฺฉิตา, ตพฺพิสฺสชฺชนํ ปน ครุภาวโต ปจฺฉา วิสฺสชฺเชตุํ อสมาปชฺชนเก ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺเพปิ…เป… น สมาปชฺชนฺตี’’ติ อาห ยถา ‘‘วามํ มุญฺจ, ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ. ตตฺถ ‘‘สพฺเพปี’’ติ อิทํ ปุถุชฺชนาทีนํ ติณฺณํ วิเสสนํ. เต หิ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ ลาภิโนปิ อลาภิโน วิย สมาธิสฺมึ อปริปูรการิตาย นิโรธํ สมาปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. กามจฺฉนฺทาทิสมุจฺฉินฺทเนน หิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการิตา, น ฌานาธิคมมตฺเตน. อนาคามิโน, อรหนฺโตติ เอตฺถ สุกฺขวิปสฺสกา จ อนาคามิโน, สุกฺขวิปสฺสกา จ อรหนฺโตติ สุกฺขวิปสฺสกสทฺโท ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. อุภเยปิ เจเต สติปิ วิปสฺสนาพเล สมาธิพลสฺส อภาวโต นิโรธํ น สมาปชฺชนฺติ. อนุปุพฺพวิหารสมฺภวตญฺเญเวตฺถ สมาธิพลํ อิจฺฉิตพฺพํ. ปุริมกา ปน ตโย สติปิ สมาธิพเล วิปสฺสนาพลสฺส อภาวโต, อปริปุณฺณตฺตา จ สมาปชฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. อปริปุณฺณตา จสฺส สงฺขารานํ น สมฺมา ปริมทฺทิตตฺตา. อฏฺฐ สมาปตฺติ…เป… สมาปชฺชนฺตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ การณํ ปาฬิวเสเนว ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺวีหิ พเลหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโย จ สงฺขารานนฺติ เอตฺถ ตโยติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, ติณฺณนฺติ อตฺโถ. ญาณจริยาหีติ ญาณปฺปวตฺตีหิ. นิโรธสมาปตฺติยาติ นิโรธสมาปชฺชนาย ญาณํ. อยญฺจ สมฺปทาติ อยํ พลทฺวยสมนฺนาคมาทิกา ยถาวุตฺตนิโรธสมาปตฺติอาวหา สมฺปตฺติ. อนาคามิขีณาสเวติ อนาคามิโน เจว ขีณาสเว จ.

868. 所谓“以次第灭尽故”，是指行者以观（vipassanā）随行，次第进入八等至（samāpatti），以灭除各各对治法为先，依次第之力灭尽三行（saṅkhāra）。在所限定的时间内，心与心所的不生起，此即灭尽定（nirodhasamāpatti）之义。‘谁能入，谁不能入？’——诚然，因其卓越，首先问的是有能力入定者，但因回答此事责任重大，故置于后答，而先开示不能入定者，说：‘一切……乃至……不能入’，犹如说：‘舍左取右’。其中，‘一切’一词，是凡夫等三者的简别语。他们虽然是八等至的获得者，却像未获得者一样，因于定中修行未圆满故，不能进入灭尽定。实因断尽欲贪等，于定中修行方得圆满，非仅以证得禅那。于‘不还者、阿罗汉’中，应将‘纯观者’（sukkhavipassaka）一词，分别与‘不还者’及‘阿罗汉’相连，即纯观者不还者与纯观者阿罗汉。此二者虽有观力，然因无定力故，不能进入灭尽定。在此，所需要的是由次第安住（anupubbavihāra）所积集之定力。而前三者，虽有定力，然因无观力，以及（观力）不圆满故，不能入定。其（观力）不圆满，是因未善调伏诸行。说了‘八等至……乃至……能入’后，为以圣典原文开示其原因，故说‘由二力’等。于‘三行’（tayo ca saṅkhārānaṃ）中，‘三’（tayo）是主格，作所有格用，意为‘三者之’（tiṇṇaṃ）。‘以智行’（ñāṇacariyāhi），即以诸智的运作（ñāṇappavattīhi）。‘于灭尽定’（nirodhasamāpattiyā），是指为进入灭尽定之智。‘此成就’（ayañca sampadā），是指此种具足二力等、能引生如前所述之灭尽定的成就。‘不还者、漏尽者’（anāgāmikhīṇāsave），即不还者与漏尽者。

๘๖๙. สมถพลนฺติ กามจฺฉนฺทาทิเก ปจฺจนีกธมฺเม สเมตีติ สมโถ, โส เอว ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยฏฺเฐน พลํ. อนิจฺจาทิวเสน วิวิเธหิ [Pg.522] อากาเรหิ ปสฺสตีติ วิปสฺสนา, สา เอว วุตฺตนเยน พลนฺติ วิปสฺสนาพลํ. เนกฺขมฺมวเสนาติอาทีสุ กามจฺฉนฺทวิกฺขมฺภนสฺส เนกฺขมฺมสงฺกปฺปสฺส, อโลภปธานสฺส วา ตถาปวตฺตกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส วเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตาสงฺขาโต โย อวิกฺเขโป, ตํ สมถพลํ. พฺยาปาทวิกฺขมฺภนสฺส อพฺยาปาทวิตกฺกสฺส, อโทสปธานสฺส วา ตถาปวตฺตกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส วเสเนว. ถินมิทฺธวิกฺขมฺภิกาย วิภูตํ กตฺวา มนสิกรเณน อุปฏฺฐิตอาโลกสญฺญาย วเสน. อุทฺธจฺจวิกฺขมฺภนสฺส อวิกฺเขปสฺส สมาธานสฺส วเสน. สกลมิจฺฉาวิตกฺกวิกฺขมฺภนสฺส สิขาปตฺตอานาปานสฺสติสิทฺธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิอสฺสาสปสฺสาสานํ วเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตาสงฺขาโต โย อวิกฺเขโป, ตํ สมถพลนฺติ อตฺถโยชนา.

869. 所谓止力，是指能平息欲贪等敌对之法，故为止；此止因不为敌对法所动摇，故为力。所谓观力，是指以无常等种种行相而观，故为观(vipassanā)；此观如前述，亦为力，故为观力。于出离等中，依于镇伏欲贪的出离思惟，或依无贪为主导而如是生起之善心，其心之不散乱，即所谓的心一境性，此为止力。依于镇伏瞋恚的无瞋寻，或依无瞋为主导而如是生起之善心，亦复如是。依于镇伏惛沉睡眠的、通过清晰作意而现起的光明想。依于镇伏掉举的不散乱，即定。为镇伏一切邪寻，依于由已达究竟之入出息念(ānāpānassati)所成就的、随观舍遣的入出息，其心之不散乱，即所谓的心一境性，此为止力。此为义理的结合。

เอวํ อุปจารสฺส ฌานสฺส วเสน สมถพลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ วเสน ปฏิปกฺเขหิ อนภิภวนียตาย จ พลปฺปตฺติวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมชฺฌาเนนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นีวรเณติ นีวรณนิมิตฺตํ นีวรณปจฺจยา. น กมฺปติ ฌานสมงฺคิปุคฺคโล, ฌานสมฺปยุตฺตสมาธิ วา. โส หิ วิเสสโต อิธ ‘‘สมถพล’’นฺติ อธิปฺเปโต. ตถา หิ เกนฏฺเฐน สมถพลนฺติ พลฏฺโฐ ปุจฺฉิโต. อุทฺธจฺเจติ อุทฺธจฺจนิมิตฺตํ. อุทฺธจฺจสหคตกิเลเสติ อุทฺธจฺเจน สมฺปยุตฺตโมหอหิริกาทิกิเลสเหตุ. ขนฺเธติ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตจตุกฺขนฺธนิมิตฺตํ. น กมฺปตีติอาทีนิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. กมฺปนํ วา ฐานาปคโม. จลนํ ปริพฺภมนํ. เวธนํ สนฺธาวนํ. อุทฺธจฺเจ น กมฺปติ, อุทฺธจฺจสหคตกิเลเส น จลติ, อุทฺธจฺจสหคตกฺขนฺเธ น เวธตีติ วา โยเชตพฺพํ. อุทฺธจฺจคฺคหณญฺเจตฺถ สมถสฺส อุชุปฏิปกฺขตาย ตทภิภเวน พลปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ. เตเนตํ อฏฺฐนฺนมฺปิ สมาปตฺตีนํ สาธารณโต กิจฺจาติสยทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิทํ สมถพลนฺติ ยายํ เนกฺขมฺมาทิวเสน ลทฺธาย จิตฺเตกคฺคตาย นีวรณาทีหิ อกมฺปนียตา, ตานิ จ อภิภวิตฺวา อวฏฺฐานํ, อิทํ สมถพลํ.

如是，以近行禅(upacārajhāna)的方式显示止力(samathabala)后，如今为了显示该力，通过八种等至(samāpatti)，因其不为敌对法所压服且已达强盛，故说“以初禅(paṭhamajjhāna)”等。于此，“（于）诸盖(nīvaraṇa)”是说因盖为相、因盖为缘。具禅的个人(jhānasamaṅgipuggala)不动摇，或与禅相应的定(samādhi)不动摇。此（定）即是此处特别意指的“止力”。诚然，“止力是何义？”——此乃问力之义。“（于）掉举(uddhacca)”，是说因掉举为相；“（于）与掉举俱行之烦恼”，是说因与掉举相应的痴(moha)、无惭(ahirika)等烦恼为因；“（于）诸蕴”，是说因与掉举相应的四名蕴为相。“不动摇”等为互为异文。动摇(kampana)即离位，摇动(calana)即旋转，震动(vedhana)即奔逸。或应如是结合：于掉举不动摇，于与掉举俱行之烦恼不摇动，于与掉举俱行之诸蕴不震动。此处提及掉举，是因其为止的直接敌对法，旨在显示通过降伏它而证得强力。是故，当知此乃显示八种等至的共同殊胜作用。所谓此止力，即是：由出离(nekkhamma)等所获得的心一境性(cittekaggatā)，其不为诸盖等所动摇之性，以及已降伏彼等后的安住(avaṭṭhāna)，此即是止力。

อิทานิ วิปสฺสนาพลํ นิทฺทิสนฺโต ยสฺมา วิปสฺสนา สงฺเขปโต สตฺตหิ อนุปสฺสนาหิ สงฺคหิตา, ตสฺมา ตโต ตโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ตาสํ วเสน อนุปสฺสนา กาตพฺพา, ตตฺตเกเนว เจตฺถ อนุปสฺสนากิจฺจํ ปริปุณฺณํ โหตีติ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนา วิปสฺสนาพลํ…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา วิปสฺสนาพล’’นฺติ สรูปโต ทสฺเสตฺวา ปุน ตา เหฏฺฐา [Pg.523] วุตฺตนเยน วิสยวิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘รูเป อนิจฺจานุปสฺสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธาปิ ปฏิปกฺเขหิ อนภิภวนียตาว พลฏฺโฐติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกนฏฺเฐน วิปสฺสนาพล’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อวิชฺชายาติ ทฺวาทสสุ อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ อวิชฺชานิมิตฺตํ. อวิชฺชาสหคตกิเลเสติ อวิชฺชาย สมฺปยุตฺตโลภโทสาทิกิเลสวตฺถุนิมิตฺตํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. อวิชฺชคฺคหณญฺเจตฺถ วิปสฺสนาย อุชุปฏิปกฺขตาย ตทภิภเวน พลปฺปตฺติทสฺสนตฺถํ. เตเนตํ สตฺตนฺนมฺปิ อนุปสฺสนานํ สาธารณโต กิจฺจาติสยทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิทํ วิปสฺสนาพลนฺติ ยายํ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน ลทฺธสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส นิจฺจสญฺญาทินิมิตฺตํ อกมฺปนียตา, ตา จ อภิภวิตฺวา อวฏฺฐานํ, อิทํ วิปสฺสนาพลํ.

现在为了阐明观力，因为观简要地摄于七随观中，故应从彼彼等至出定后，依彼等而作随观，仅此即能圆满随观之作用，故以“无常随观是观力……乃至舍离随观是观力”的方式显示其自性。复次，为了依前述方式，通过所缘之区分而显示彼等，故说“于色观无常”等。此处亦是为了显示不为对治法所胜即是力量，故说“以何义为观力”等。其中，‘因无明’（avijjāya）是指以十二不善心生起中的无明为因。‘因与无明俱行的烦恼’（Avijjāsahagatakilesehi）是指以与无明相应的贪、瞋等烦恼事为因。其余部分因与前述方式相同，故极易理解。此处提及无明，是为了显示观以其正直对治而降伏之，从而成就力量。当知此乃显示七种随观之共同殊胜作用。此观力即是：依无常随观等所获得之观智，不为常想等相所动摇，且能降伏彼等而安住，此即观力。

วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขารา วาจํ สงฺขโรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ โข, อาวุโส วิสาข, วิตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ปจฺฉา วาจํ ภินฺทติ, ตสฺมา วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๓; สํ. นิ. ๔.๓๔๘). เต ปน ทุติยชฺฌาเน วูปสนฺตา โหนฺตีติ อาห ‘‘ทุติยชฺฌานํ…เป… ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺตี’’ติ. กาเยน สงฺขรียนฺตีติ กายสงฺขารา, อสฺสาสปสฺสาสา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา โข, อาวุโส วิสาข, กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฺปฏิพทฺธา, ตสฺมา อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๓; สํ. นิ. ๔.๓๔๘). เต ปน ยสฺมา จตุตฺถชฺฌาเน วูปสนฺตา โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ…เป… ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺตี’’ติ. จิตฺเตน สงฺขรียนฺตีติ จิตฺตสงฺขารา, สญฺญา เวทนา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา เอเต ธมฺมา จิตฺตปฺปฏิพทฺธา, ตสฺมา สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔๖๓; สํ. นิ. ๔.๓๔๘). เต ปน ยสฺมา นิโรธํ สมาปนฺนสฺส วูปสมนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สญฺญาเวทยิต…เป… ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺตี’’ติ.

寻与伺是语行，因为它们造作并引生言语。因此说：“贤友毘舍佉，先有寻、有伺，然后才发出言语，所以寻与伺是语行。”（《中部》1.463；《相应部》4.348）然而，它们在第二禅中得以平息，因此说“第二禅……乃至……得以平息”。由身所行，是为身行，即入息与出息。正如所说：“贤友毘舍佉，入息与出息是属于身的法，与身相连，所以入息与出息是身行。”（《中部》1.463；《相应部》4.348）然而，因为它们在第四禅中得以平息，因此说“第四禅……乃至……得以平息”。由心所行，是为心行，即想与受。正如所说：“想与受是心所法，这些法与心相连，所以想与受是心行。”（《相应部》1.463；《相应部》4.348）然而，因为它们于入灭尽定者得以止息，因此说“想受……乃至……得以平息”。

ญาณจริยาสุ วิวฏฺฏานุปสฺสนาคฺคหเณเนว ตสฺส อาทิภูตา เสสานุปสฺสนาปิ คหิตาว โหนฺติ ตทวินาภาวโต. มคฺโค ญาณจริยา, ผลสมาปตฺติ ญาณจริยาติ มคฺคผลสมาปตฺตีนํ ญาณจริยาภาววจนํ มคฺคผลธมฺมานํ ญาณปธานตฺตา, ญาเณน วา อินฺทฺริยาธิปติเหตุมคฺคปจฺจยาทิวเสน สาติสยปจฺจยภูเตน เสสา มคฺคผลธมฺมา จริตา ปวตฺติตาติ กตฺวา ตถา วุตฺตํ. สมาธิจริยาสุปิ เอเสว นโย[Pg.524]. อิมาหิ โสฬสหีติ อฏฺฐนฺนํ อนุปสฺสนานํ, อฏฺฐนฺนญฺจ มคฺคผลญาณานํ วเสน อิมาหิ โสฬสหิ ญาณปวตฺตีหิ.

在诸智行(ñāṇacariyā)中，仅通过把握还灭观(vivaṭṭānupassanā)，作为其基础的其余诸观也同样被把握，因其不可分离故。道是智行，果定(phalasamāpatti)是智行——之所以说“道与果定是智行”，是因为道果之法以智为主导；或者说，是由于作为根、增上、因、道缘等，成为超胜之缘的智，使其余道果之法行转、生起，故如是说。于诸定行(samādhicariyā)中，道理亦然。“通过这十六种”是指：通过八种观以及八种道果智，以此十六种智的生起。

นวหิ สมาธิจริยาหีติ อฏฺฐ สมาปตฺติโย อฏฺฐ สมาธิจริยา, ตาสํ อุปจารสมาธิ อุปจารสมาธิภาวนาสามญฺเญน เอกา สมาธิจริยาติ เอวํ นวหิ สมาธิจริยาหิ. เตนาห ‘‘ปฐมชฺฌานํ สมาธิจริยา’’ติอาทิ. ปฐมชฺฌานปฏิลาภตฺถาย วิตกฺโก จาติอาทิ นานาวชฺชนุปจารวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อุปริสมาปตฺตีนมฺปิ อุปจารสฺส ตเถว วุตฺตตฺตา. น หิ เอกาวชฺชเน จตุตฺถชฺฌานาทิอุปจาเร ปีติอาทโย สมฺภวนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘ปฐมชฺฌานปฏิลาภตฺถายา’’ติอาทิวจเนน อุปจารสมาธิสฺสาปิ ปาริปูรี อิจฺฉิตพฺพาติ ทสฺเสติ. กึ ปเนตฺถ สมถพลสมาธิจริยานํ นานตฺตํ, กึ วา วิปสฺสนาพลโลกิยญาณจริยานํ? ยถา สมถพเลปิ ‘‘เนกฺขมฺมวเสนา’’ติอาทินา อุปจารสมาธินา สทฺธึ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ อปฺปนาสมาธิเยว วุตฺโต, ตถา สมาธิจริยาสุ, วิปสฺสนาพลโลกิยญาณจริยาสุ จ วิปสฺสนาว วุตฺตาติ? กิญฺจาปิ วุตฺตา, วิวฏฺฏานุปสฺสนา ปน ปุเรจรญาณาทิวิปสฺสนาพเล อวุตฺตา เอว ญาณจริยาสุ วุตฺตา. อปิจ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยฏฺโฐ พลฏฺโฐ, ปญฺจนฺนํ วสีภาวานํ วเสน สุจิณฺณตา จริยฏฺโฐ, เอเตเนว สมถพลสมาธิจริยานมฺปิ นานตฺตํ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“以九种定行(samādhicariyā)”是说：八种等至(samāpatti)是八种定行，它们的近行定(upacārasamādhi)，因近行定修习的共通性，是一种定行。如是为九种定行。因此说：“初禅是定行”等。“为得初禅故有寻”等，当知是依种种转向的近行而说，因为上界等至的近行也是同样这么说的。因为在同一转向中，于第四禅等的近行里，喜(pīti)等是不可能生起的。此处，以“为得初禅故”等语，也显示了近行定的圆满是所应求的。此中，奢摩他力(samathabala)与定行(samādhicariyā)有何差别？观(vipassanā)力与世间智行(lokiyañāṇacariyā)又有何差别？是否如奢摩他力中，以“依出离”等，与近行定一起，于八等至中只说了安止定(appanāsamādhi)；同样地，在定行中[也只说安止定]，而在观力与世间智行中，只说了观？虽然这么说，但在观力中未曾说及的还灭随观(vivaṭṭānupassanā)——其前行是诸智等——却在智行中说了。再者，不为敌对法所动摇是“力”的含义；依五自在(vasībhāva)之力而善行是“行”的含义。当知，即以此理，阐明了奢摩他力与定行等的差别。

วสีภาวตา ปญฺญาติ เอตฺถ วโส เอตสฺส อตฺถีติ วสี, ตสฺส ภาโว วสีภาโว, สา เอว วสีภาวตา. ‘‘วสิโย’’ติ ปน ปาฬิยํ อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตตฺตา ตาโย ทสฺเสตุํ ‘‘วสีติ ปญฺจ วสิโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานํ อาวชฺชนฺตสฺส นิรนฺตรํ ฌานงฺเคสุ จิตฺตปฺปวตฺตนสมตฺถตา อาวชฺชนวสี. สมาปชฺชิตุกามสฺส สีฆํ ฌานํ สมาปชฺชนสมตฺถตา สมาปชฺชนวสี. อจฺฉรามตฺตํ วา กติปยจฺฉรามตฺตํ วา ขณํ ฌานํ ฐเปตุํ สมตฺถตา อธิฏฺฐานวสี. ตเถว ลหุํ วุฏฺฐาตุํ สมตฺถตา วุฏฺฐานวสี. ปจฺจเวกฺขณวสี ปน อาวชฺชนวสิยา เอว สิชฺฌติ. ปจฺจเวกฺขณชวนาเนว หิ ตตฺถ อาวชฺชนานนฺตรานีติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน เหฏฺฐา อาคโต เอว. อยญฺจ วสีภาโว สมาธิจริยานํ วเสน วุตฺโต. ญาณจริยาสุ ปน โลกุตฺตรานํ ญาณจริยานํ วสีภาวาปาทนกิจฺจํ นาม นตฺถิ. ปฏิปกฺขสฺส สุวิหตตฺตา สภาวสิทฺโธ ตตฺถ [Pg.525] วสีภาโว, โลกิยานํ ปน ปคุณพลวภาวาปาทเนน วสีภาโว ลพฺภเตว.

于“自在性（vasībhāvatā）可知”此句中：“此人有其掌控（vaso），故为自在者（vasī）”；彼自在者之状态，为“自在（vasībhāvo）”；此自在即是“自在性（vasībhāvatā）”。又，因“自在（vasi）”一词在圣典中是以阴性词而说，为显示彼等自在，故说“自在即五自在”等。其中：转向禅那者能无间断地于诸禅支令心持续生起的能力，是为转向自在。欲入定者能迅速入于禅那的能力，是为入定自在。能于一弹指或数弹指顷住于禅那的能力，是为决意自在。同样能迅速出定的能力，是为出定自在。而省察自在仅由转向自在即能成就，因为于彼，紧随转向之后即是省察速行。此为简略说，广说已见于下文。此自在是依定行者而说。至于慧行，出世间慧行者则无名为成就自在之事。因敌对法已被善断，于彼自在乃自性成就。而世间（慧行）则须通过成就熟练与有力，方能获得自在。

๘๗๐. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสติ อนวเสสนิทฺเทโส. จุทฺทสหิ ญาณจริยาหิ โหติ อคฺคมคฺคผลานํ อนธิคตตฺตาติ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน ‘‘โสฬสหิ ญาณจริยาหี’’ติ วุตฺตํ, ตโต อวกํสวเสนปิ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ สนฺเต กึ น โหติ นิโรธสมาปชฺชนนฺติ อธิปฺปาโย. ปญฺจ กามคุณา วตฺถุภูตา เอตสฺส สนฺตีติ ปญฺจกามคุณิโก, กามราโค. อปฺปหีนตฺตา อสมุจฺฉินฺนตฺตา. น หิ กามราคสฺส วิกฺขมฺภนปฺปหานมตฺตํ นิโรธสฺส อธิฏฺฐานํ ภวิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมาติ สมาธิปาริปนฺถิกสฺส กามราคสฺส สุปหีนตฺตา. เอเตน กามํ มคฺคผลญาณจริยา โลกิยญาณสมาธิจริยา วิย นิโรธสมาปชฺชเน สรูเปน น วินิยุชฺชนฺติ ตทา อปฺปวตฺตนโต, ตสฺส ตสฺส ปน ปฏิปกฺขสฺส สมุจฺฉินฺทเนน พลจริยานํ วิเสสปจฺจยตาย นิโรธสมาปตฺติยา อธิฏฺฐานํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอสาติ อนาคามี. อิทญฺหิ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺสา’’ติอาทิวจนํ อนาคามิโนว นิโรธา วุฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสล’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วจนโต, อญฺญถา ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วุจฺเจยฺย.

870. 究竟解释（ukkaṭṭhaniddesa）是无余解释（anavasesaniddeso）。因为未证得顶道与顶果，故有十四智行。“如果这样”是说：如果依究竟解释而说“以十六智行”，那么也应可依低劣说而求，既然如此，为何不能入灭尽定呢？此为其意。五种欲尘为此（欲贪）之事，故称“五欲尘者”（pañcakāmaguṇiko），即欲贪。因未断、未遍断故。因为对欲贪仅以镇伏断，尚不能成为灭尽定的基础。“因此”是说：因善断作为定障的欲贪故。以此表明：诚然，道与果的智行，就像世间的智行与定行一样，在入灭尽定时，因其当时不现行，故不以其自相而运作；然而，通过遍断各自的敌对法，由于成为力行的特殊助缘，（它们也）是灭尽定的基础。“此”即阿那含（anāgāmī）。因为此‘从灭尽定出者’等语，是针对阿那含从灭尽定出而说，依据是《发趣论》（Paṭṭhāna）所说的‘非想非非想处善’；否则，应说‘非想非非想处唯作’。

๘๗๑. ‘‘ปญฺจโวการภเว’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ จตุโวการภเวปิ อรูปชฺฌานวเสน ยถารหํ อนุปุพฺพสมาปตฺติ ลพฺภตีติ? กามํ ลพฺภติ, สา ปน ‘‘อนุปุพฺพสมาปตฺตี’’ติ น วุจฺจติ เอกเทสภาวโต. อฏฺฐสมาปตฺติวเสเนว จ ‘‘อนุปุพฺพสมาปตฺตี’’ติ วุจฺจตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฐมชฺฌานาทีนํ อุปฺปตฺติ นตฺถี’’ติ. วตฺถุสฺส อภาวาติ หทยวตฺถุโน อภาวาติ วทนฺติ, กรชกายสงฺขาตสฺส ปน วตฺถุโน อภาวาติ อตฺโถ. ยทิ หิ อารุปฺเป นิโรธํ สมาปชฺเชยฺย, จิตฺตเจตสิกานํ, อญฺญสฺส จ กสฺสจิ อภาวโต อปญฺญตฺติโกว ภเวยฺย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพุตสทิโส. กิญฺจายํ อุปาทาย นิโรธํ สมาปนฺโนติ วุจฺเจยฺย, กึ วา เอตาย วตฺถุจินฺตาย. องฺคเวกลฺลโตว นตฺถิ อารุปฺเป นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชนํ.

871. 为何说“于五蕴有(pañcavokārabhava)”呢？难道于四蕴有(catuvokārabhava)中，不也能依无色禅而如其相应地获得次第定(anupubbasamāpatti)吗？诚然可得，但因其只是部分的缘故，不被称为“次第定”。为显示“唯依八等至(aṭṭhasamāpatti)之力才被称为‘次第定’”，故说“初禅等不生起”。“因所依处(vatthu)不存在”，有人说是指心所依处(hadayavatthu)不存在，但其义实为称作业生身(karajakāya)的所依处不存在。因为，若于无色界入灭尽定，由于心、心所及任何其他法皆不存在，他就会变得不可施设，如同以无余依涅槃界而般涅槃者。此人依于何者而可被称为“已入灭尽定”呢？又，此种对所依处的思虑有何用呢？实因支分不全，于无色界中，入灭尽定之事是不存在的。

๘๗๒. สงฺขารานํ [Pg.526] ปวตฺติเภเทติ สงฺขตธมฺมานํ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชเน, ภิชฺชเน จ, เตสํ วา กุสลาทิเภทภินฺเน ยถารหํ ตีหิ ทุกฺขตาหิ อุปทฺทุเต ปวตฺติวิภาเค. จิตฺตเจตสิกวิคเมหิ รูปธมฺเมสุ ลพฺภมานาปิ สงฺขารทุกฺขตา อพฺโพหาริกตํ อาปชฺชติ. อุกฺกณฺฐิตฺวาติ นิพฺพินฺทิตฺวา. นิพฺพานํ ปตฺวาติ อนุปาทิเสสนิพฺพานํ ปตฺวา วิย. สุขนฺติ นิทฺทุกฺขํ.

872. “于诸行之流转差别”者，谓于有为法(saṅkhatadhammā)刹那刹那之生灭中；或于彼等以善等而差别，如其相应地为三苦(tīhi dukkhatāhi)所困扰的流转分别中。诚然，当心与心所离去时，即便于色法中可得行苦(saṅkhāradukkhatā)，它也达到不可言说的状态。“已厌倦”(ukkaṇṭhitvā)者，谓已厌离(nibbinditvā)。“已达涅槃”(nibbānaṃ patvā)者，谓如达无余依涅槃(anupādisesanibbāna)。“安乐”(sukhaṃ)者，谓无苦(niddukkhaṃ)。

๘๗๓. สมถวิปสฺสนาวเสนาติ ยุคนทฺธานํ วิย อญฺญมญฺญูปการิตาย สหิตานํ วเสน. อุสฺสกฺกิตฺวาติ อุกฺกํสํ ปตฺวา ยาว เนวสญฺญานาสญฺญายตนา, ยาว จ อนุโลมญาณา อารุหิตฺวา. นิโรธยโตติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตํ นิโรเธนฺตสฺส. อญฺญสฺส กสฺสจิปิ จิตฺตสฺส อนุปฺปชฺชเนน เอวมสฺสา นิโรธสมาปตฺติยา สมาปชฺชนํ โหติ. ‘‘โย หี’’ติอาทินา ‘‘สมถวิปสฺสนาวเสนา’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ พฺยติเรกมุเขน วิวรติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปตฺวา ติฏฺฐติ ตทุทฺธํ สุทฺธสมถวิปสฺสนาย อภาวโต. โย วิปสฺสนาวเสเนว อุสฺสกฺกติ สเจ อริโย ผลสมาปตฺตตฺถิโก, โส อตฺตโน ผลสมาปตฺตึ ปตฺวา ติฏฺฐติ. อถ ปุถุชฺชโน, เสโข วา มคฺคตฺถิโก ตาย เจ วิปสฺสนาย มคฺคํ ปตฺวา ผเล ฐิโต, โสปิ ผลสมาปตฺตึ ปตฺวา ติฏฺฐติจฺเจว วุจฺจติ. โสติ อุภยวเสน ปฏิปนฺโน. ตนฺติ นิโรธสมาปตฺตึ.

873. “以止观之力”是指，如双运一般，以相互助益而结合之力。“提升”是指达到顶点，上升至非想非非想处，以及上升至随顺智。“令其灭尽者”是指，入非想非非想处，并令其灭尽之人。因无任何其他心生起，如是即得入此灭尽定。以“Yo hi”（若）等句，从反面阐明前文所说“以止观之力”之义。到达非想非非想处定而住，是因其上再无纯粹的止修习。若仅以观(vipassanā)之力提升，倘若是为求果定的圣者，他则证得自己的果定而住。又，若是为求道的凡夫或有学，以彼观证得道而住于果，此亦称“证得果定而住”。“彼”（so）是指依两种方式修行者。“彼”（taṃ）是指灭尽定。

๘๗๔. เยน ผลทฺวยสมนฺนาคมาทินา นิโรธํ สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถ โหติ, โส วิธิ ปเคว วิภาวิโตติ สมาปชฺชนาการเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘กตภตฺตกิจฺโจ’’ติอาทิมาห. ตญฺหิ สพฺพาสมฺปิ ภาวนานํ สาธารณํ ปุพฺพกิจฺจํ. ตตฺถ สงฺขาเรติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌาเน, ปฐมชฺฌานจิตฺตุปฺปาเท วา สงฺขาเร.

874. 由于能以具足二果等方法证入灭尽定，而此方法先前实已阐明，故为仅开示入定之方式，而说“食毕”等语。彼实乃一切修习共通之前行。“于彼处，于诸行”（tattha saṅkhāre）是指于彼初禅中，或于初禅心生起时的诸行。

‘‘วิปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, กีทิสี ปเนตฺถ วิปสฺสนา อิจฺฉิตพฺพาติ ตํ นิทฺธารณตฺถํ ‘‘วิปสฺสนา ปเนสา’’ติอาทินา ตเมว วิปสฺสนํ ติธา ภินฺทิตฺวา ทสฺเสติ. มนฺทา เจ วิปสฺสนา, ทนฺธาภิญฺญํ มคฺคํ สาเธติ. ติกฺขา เจ, ขิปฺปาภิญฺญนฺติ อยํ มนฺทติกฺขตาย วิเสโส. ลกฺขณปฺปตฺตา ปน วิปสฺสนา มคฺคสฺส ปจฺจโย โหติเยวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺขาร…เป… โหติเยวา’’ติ. ติกฺขาว วฏฺฏติ สงฺขารารมฺมเณปิ สติ สพฺพสงฺขาเรหิ วิวฏฺฏนากาเรเนว ปวตฺตนโต, มคฺโค วิย วิสงฺขารคตสฺส ผลสฺส [Pg.527] ปจฺจยภาวโต จ. เตนาห ‘‘มคฺคภาวนาสทิสา’’ติ. ยสฺมา อติมนฺทา สมถาทิกา สงฺขารานํ นิโรธเน อสมตฺถา สมถนิฏฺฐา โหติ, อติติกฺขา ญาณาทิกา สาติสยํ สงฺขาเรสุ โทสทสฺสเน ผลสมาปตฺตินิฏฺฐา โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นาติมนฺทนาติติกฺขา วฏฺฏตี’’ติ. เอส นิโรธสมาปชฺชนโก. เต สงฺขาเรติ เต ปฐมชฺฌานสงฺขาเร.

“‘观’（Vipassatī）已说，然于此中应如何理解观（vipassanā）？为抉择此义，故以‘此观’等语将观分为三种而作解说。若观迟钝，则缓慢成就道；若观锐利，则迅速成就道——此即钝利之别。然观若达于诸相（lakkhaṇappattā），则必定为道之缘，故（经文）说‘行舍（saṅkhārupekkhā）……必为道缘’。（观）应当锐利，因其虽缘于行，却以背离一切行的方式转起，且如道一般，为趋向无为之果的缘故。因此说‘与修道相似’（maggabhāvanāsadisā）。因为过于迟钝的（观）以奢摩他（samatha）为偏胜，不能灭除诸行，而以奢摩他为终结；过于锐利的（观）以智（ñāṇa）为偏胜，因过度见到诸行过患，而以果定为终结。是故说‘不应过钝，不应过利’。此乃入灭尽定（nirodhasamāpatti）者。‘那些行’（Te saṅkhāre）是指那些初禅的行（paṭhamajjhānasaṅkhāre）。

‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ‘‘นาติมนฺทาย นาติติกฺขายา’’ติ อิมมตฺถํ อากฑฺฒติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพํ, เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา ปน ตํ อวตฺวา ‘‘จตุพฺพิธํ ปุพฺพกิจฺจํ กโรติ’’จฺเจว วุตฺตนฺติ เกจิ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. วิปสฺสนาจารโต หิ สมาธิจาโร, ตสฺมา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ปุพฺพกิจฺจํ กาตพฺพํ. ตถา หิ ปรโตปิ ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อิมํ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา’’ติอาทึ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๗๙) วกฺขติ, น ปน ‘‘ตตฺถ สงฺขาเร ตเถว วิปสฺสิตฺวา’’ติ. นานาพทฺธอวิโกปนนฺติ อตฺตนา อสมฺพทฺธสฺส ปริกฺขารสฺส อวินาสนํ. ยถา ตํ น วินสฺสติ, ตถา อธิฏฺฐานํ. สงฺฆปฏิมานนนฺติ สงฺฆสฺส ปฏิมานนาวชฺชนํ. สตฺถุปกฺโกสนนฺติ สตฺถุ ปกฺโกสนาวชฺชนํ. อทฺธานปริจฺเฉทนฺติ ชีวิตทฺธานปริจฺเฉทํ ปุพฺพกิจฺจํ กโรตีติ สมฺพนฺโธ.

“如是”（Tathevā）一词，引出“不过缓、不过利”之义。此理亦通于其余诸禅。有师言：“应说‘入无所有处(ākiñcaññāyatana)，出定后，于彼处如是观诸行’，但因前已说此理，故未说彼，而仅说‘作四种前行’。”此仅是彼等之臆见。实则，（此处）重定行而非观行，是故，从等至出定后，应作前行。诚然，于后亦将说：“入无所有处，出定后，作此等前行”等，而非说“于彼处如是观诸行”。不令他物损坏（nānābaddhaavikopana）者，谓不毁坏与己无关之资具。为令其不毁坏，如是决意。僧伽的期待（saṅghapaṭimānana）者，谓思察僧伽之等待。导师的召唤（satthupakkosana）者，谓思察导师之召唤。期间限定（addhānapariccheda）者，（谓作）寿命期间限定。作前行，此为关联。

๘๗๕. อธิฏฺฐาตพฺพนฺติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพํ. ตถา จิตฺตุปฺปาทนเมว เหตฺถ อธิฏฺฐานํ.

875. 应决意者，谓应生起心。实则，于此，如是生起心即是决意。

จิตฺตชรูปาทีนํ อนุปฺปชฺชนโต, ปจฺฉาชาตปจฺจยาทิอุปตฺถมฺภาภาวโต จ สตฺตาหเมว ตถา สรีรํ ปวตฺตติ, ตโต ปรํ กิลมตีติ สตฺตาหเมว ปริจฺฉินฺทิตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชนฺตีติ วทนฺติ.

由于心生色等不再生起，以及缺乏后生缘等支持，身体只能如是维持七日，此后便会衰败。因此，（诸师）言，（圣者）限定七日为期而入灭尽定。

สมาปตฺติวเสเนวาติ นิโรธสมาปตฺติวเสเนว. นํ อคฺคิอาทิอนฺตรายํ รกฺขติ สมาปนฺนโก อธิฏฺฐานวเสนาติ อธิปฺปาโย. อายสฺมโต สญฺชีวสฺสาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา อิทฺธิกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๔) วุตฺตเมว.

以等至力，即以灭尽等至之力。其意为：入定者依决意之力，守护其身免于火等灾患。关于具寿僧耆婆（Sañjīva）等事，应说之义已于前文神通论（visuddhi. 2.374）中述及。

๘๗๖. เอตสฺสาติ [Pg.528] นิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส, นิโรธสมาปชฺชนสฺส วา. ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ตสฺส ภิกฺขุโน อุปสงฺกมนสมเย วุฏฺฐาติเยว. กาลปริจฺเฉทสทิสญฺเหตํ.

876. “彼”者，谓于入灭尽定者，或于入灭尽定之时。“于彼时”者，谓于彼比丘前来之时，（彼入定者）必定出定。此实如期间限定。

เอวํ ครุกาติ อคฺคิอาทีหิปิ อนภิภวนียํ นิโรธํ สมาปนฺนํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาปนโต เอวํ ครุกา หิ สงฺฆสฺส อาณา นาม, ตสฺมา อตฺตโน หิตสุขํ อากงฺขนฺเตน ชีวิตเหตุปิ สงฺฆสฺส อาณา น อติกฺกมิตพฺพาติ อธิปฺปาโย.

“如此重要”者，谓僧伽的命令能令入于连火等亦不能摧伏之灭尽定者从定中出定，故僧伽之命令确实如此重要。因此，希求自身利益安乐者，即使是为了生命，亦不应违越僧伽的命令，此即其意。

๘๗๗. น ปกฺโกสติ ‘‘สตฺถา ตํ, อาวุโส, อามนฺเตตี’’ติ. ‘‘วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ อาวชฺชิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

877. 不召唤云：“贤友，导师在呼唤你。”应作意：“我将出定。”此是其关联。

๘๗๘. ชีวิตทฺธานสฺสาติ อตฺตโน ชีวิตกาลสฺส ชีวิตปฺปวตฺติยา. อายุ เอว อายุสงฺขารา. ‘‘อายุอุสฺมาวิญฺญาณานี’’ติ จ วทนฺติ, เต จสฺส ปกติจิตฺตสฺเสว อารมฺมณํ โหนฺติ. อนฺโตนิโรเธ มรณํ นตฺถิ จริมภวงฺเคน มียนโต. อาวชฺชิตฺวาว สมาปชฺชิตพฺพํ ‘‘สหสา มรณํ มา อโหสี’’ติ. สหสา หิ มรเณ อญฺญพฺยากรณภิกฺขุโอวาททานสาสนานุภาวทีปนานํ อนิสฺสโร สิยา, อนาคามิโน วา อคฺคมคฺคานธิคโม สิยา. อวเสสนฺติ นานาพทฺธอวิโกปนาทิติวิธมฺปิ ปุพฺพกิจฺจํ. วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ.

878. “生命期限”者，谓自身生命期间的生命延续。寿即是寿行。亦说“寿、暖与识”，而此等仅为平常心之所缘。在灭尽定中无有死亡，因死亡乃以最后有分心而发生。应先作意“愿我不会猝然死亡”而后入定。因为若猝然死亡，则于给予已证果比丘教诫、开示教法威力等方面会失去自在，或阿那含可能会无法证得顶首道。其余者，谓不损坏各种资具等三类前行业。义注中如是说。

๘๗๙. กิญฺจาปิ ‘‘เอกํ วา ทฺเว วา’’ติ อนิยเมตฺวา วิย วุตฺตํ, ทฺเว วาเร เอว ปน นิยมโต วทนฺติ. จิตฺตวาเรติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนจิตฺตวาเร. นิโรธํ ผุสตีติ อจิตฺตกภาวเมวาห. นิโรธสฺส ปโยคตฺตาติ จิตฺตนิโรธาย ปโยคภาวโต, พลทฺวยสมฺภรณาทิปโยคสฺส จิตฺตนิโรธตฺตาติ อตฺโถ. สมถวิปสฺสนาพลสมนฺนาคโม, ญาณสมาธิจริยาวสีภาโว เจตฺถ อญฺญมญฺญานติวตฺตนวเสเนว อิจฺฉิตพฺโพติ อาห ‘‘ทฺเว สมถวิปสฺสนาธมฺเม ยุคนทฺเธ กตฺวา’’ติ. อนุปุพฺพนิโรธสฺส ปโยโคติ ปฐมชฺฌานาทีนํ, ตทนุปสฺสนานญฺจ อนุปุพฺพโต นิโรธนสฺสายํ ปโยโค. อิทํ วุตฺตนเยน อฏฺฐสมาปตฺติอาโรหนํ น เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา สมาปชฺชนสฺส. ตสฺมา ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ อุปริ จิตฺตานิ น ปวตฺตนฺตีติ โยชนา.

879. 虽然仿佛不作限定地说“一或二”，但确定地说是两次。“心之回”者，谓非想非非想处心之回。“触证灭尽”是说无心状态。“因为是灭尽的加行”者，义谓：因为是为了心灭尽的加行，积集二力等加行以心灭尽为果。于此，应希求具足止、观二力，于智行与定行自在，且以不互相超越的方式，故说“使止、观二法双运”。“次第灭尽的加行”者，谓此加行是为了次第地止息初禅等及其随观。如前所述，此八等至的上升，不是为了证入非想非非想处定的加行。因此，其结合（解释）为：于二心之上，诸心不生起。

ปรโต [Pg.529] อจิตฺตโก ภวิตุํ น สกฺโกตีติ สกลํ ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ อจิตฺตโก ภวิตุํ น สกฺโกติ. ตญฺจ โข สงฺฆปฏิมานนสตฺถุปกฺโกสนอทฺธานปริจฺเฉทาวชฺชนานํ อกรเณน, น นานาพทฺธอวิโกปนสฺส. ตสฺส หิ อกรเณน กทาจิ เกวลํ ตาทิสสฺส ปริกฺขารสฺส อวินาโส น สิยา, น นิโรธสมาปตฺติวิพนฺโธ. อยญฺจ อตฺโถ มหานาคตฺเถรวตฺถุนา วิภาวิโต เอว. เอวํ สนฺเต ตีหิ อากาเรหิ นิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ โหตีติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ตํ น สารโต ปจฺเจตพฺพํ. ปฏินิวตฺติตฺวา ปุน อากิญฺจญฺญายตเนเยว ปติฏฺฐาตีติ อิมินา สมาปตฺติยา วิพนฺเธ ชาเต เอวํ โหตีติ ทสฺเสติ, อวิพนฺเธเนว ปน ยถาปริจฺฉินฺนกาลวีติกฺกมเน ผลจิตฺตุปฺปตฺติยา วุฏฺฐานํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา คมฺภีรกนฺทโรรุฬฺหตตฺตปาสาณกฺกนฺตปุริสนิทสฺสนมฺปิ สมตฺถิตํ โหตีติ เกจิ วทนฺติ. อปเร ปน ‘‘ปุพฺพกิจฺจสฺส อกตตฺตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนมตฺโตว ‘ปฏินิวตฺติตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน ปติฏฺฐาตี’ติ วุตฺตตฺตา สงฺฆปฏิมานนาทิเอกจฺจปุพฺพกิจฺจากรเณ องฺคเวกลฺลโต นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชนํ น อิชฺฌเตวา’’ติ วทนฺติ. วตฺตสทิสญฺเหตํ นิโรธสมาปตฺติยา, ยทิทํ ปุพฺพกิจฺจกรณํ. ตสฺมา ตตฺถ ยํ ครุตรํ, ตสฺส อกรณํ สมาปชฺชนํ วิพนฺธตีติ อปเร. วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ. ‘‘อากิญฺจญฺญายตเน ปติฏฺฐาตี’’ติ จ อิทํ ปุน อากิญฺจญฺญายตนสฺส สมาปชฺชิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. สมาปชฺชิตฺวา หิ วุฏฺฐาย ปุพฺพกิจฺจสฺส กาตพฺพตฺตา.

（比丘）不可能在整个所限定的时间内都成为无心者。而此不能，是由于未作僧伽的等候(saṅghapaṭimānana)、世尊的召唤(satthupakkosana)、寿限的省察(addhānaparicchedāvajjanāna)之故，并非由于未作对各种资具的不毁坏。因为，若未作此事，有时仅仅是那样的资具不免毁坏，而不会成为灭尽定(nirodhasamāpatti)的障碍。此义已由大龙长老事(Mahānāgattheravatthu)阐明。如是，则得出“由三种行相从灭尽定出定”的结论，是故，不应从核心上相信彼说。通过“返回后，即安住于无所有处(ākiñcaññāyatana)”此句，显示了当定的障碍产生时，会发生这样的事；然而，若无障碍，则是在越过所限定的时间时，由果心的生起而出定。如是，有些论师说：“下至深谷、脚踏热石之人的譬喻也得以成立。”另有论师说：“因为（《清净道论》中）说：‘因未作前行，仅入非想非非想处定者，即返回安住于无所有处’，所以，在未作僧伽的等候等某些前行时，因支分不全，故不得成就灭尽定。”此“作前行”，于灭尽定，有如行法。是故，另有论师说：“其中，若未作较重者，则会障碍入定。”应审察而受持。而“安住于无所有处”此说，是因须再入无所有处而说。因为，从彼入定而出定后，须作前行。

ยถา ปนาติอาทิ กตปุพฺพกิจฺจตาสามญฺเญน อุปมาสํสนฺทนํ.

“又如”等（譬喻），是以已作前行的共通性而作的譬喻连接。

๘๘๐. อสฺสาติ นิโรธสมาปตฺติยา. ‘‘กาลปริจฺเฉทวเสนา’’ติอาทินา จตูหิ อากาเรหิ นิโรธสมาปตฺติยา ฐานํ ทสฺเสติ.

880. “彼”（assa），（指）灭尽定的。以“由时限故”(kālaparicchedavasena)等，显示了灭尽定由四种行相而住。

๘๘๒. วิเวกนินฺนนฺติ นิสฺสรณวิเวกนินฺนํ, ปเคว สงฺขารวิมุขตาย, ผลจิตฺตุปฺปตฺติยา จาติ เวทิตพฺพํ.

882. “倾向远离”（vivekaninnaṃ），应知其是倾向于出离远离，此乃因其从最初即已背离诸行，以及果心生起故。

๘๘๓. อูสงฺขารตฺตยปฏิปฺปสฺสทฺธิยา, อวเสสเจตสิกวิญฺญาณาภาเวน รูปธมฺมมตฺตาวเสสตาย จ มตนิโรธสมาปนฺนานํ อวิเสสํ คเหตฺวา ปุจฺฉา ‘‘มตสฺส จ สมาปนฺนสฺส จ โก วิเสโส’’ติ. กามํ เนสํ สงฺขารตฺตยปฏิปฺปสฺสทฺธิอาทีหิ [Pg.530] อวิเสโส, รูปธมฺมมตฺตาวเสสตาย ปน อายุอุสฺมาอินฺทฺริยานํ อปคมานปคมนํ วิเสโสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยฺวาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

883. 由于三行的止息、剩余心所与识的不存在，以及仅有色法存留，从而认为死者（mata）与入灭尽定者（nirodhasamāpanna）没有差别，故有“死者与入定者有何区别？”之问。诚然，他们在三行止息等方面没有差别，但是，为了显示在仅有色法存留的状态中，寿（āyu）、暖（usmā）、诸根（indriya）的灭与不灭这一差别，才说了“彼于此”（yvāyaṃ）等。

๘๘๔. สภาวโตติ สภาวธมฺมโต, ปรมตฺถโตติ อตฺโถ. ปรมตฺถโต หิ วิชฺชมานานํ สงฺขตาทิภาเวน วตฺตพฺพตํ ลภติ, น อวิชฺชมานํ. สมาปชฺชนฺตสฺส วเสนาติ ยสฺมา สมาปชฺชนฺตสฺส อริยปุคฺคลสฺส สมถวิปสฺสนาธมฺเม ยุคนทฺเธ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย อาโรหนฺตสฺส อนุกฺกเมน สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปโยคนิพฺพตฺติยา นิโรธสมาปตฺติ นิปฺผนฺนา นาม โหติ, ตสฺมา ตํ ปโยคนิพฺพตฺตึ อุปาทาย ‘‘นิปฺผนฺนา’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

884. “依自性”（sabhāvato）即依法自性，其义为“依胜义”（paramatthato）。因为依胜义而言，真实存在的法才能被称为有为法等，非真实存在者则不能。所谓“依入定者”，是由于入定的圣者（ariyapuggala）将止（samatha）、观（vipassanā）二法双运，次第进入八种等至（samāpatti），通过平息诸行的加行而生起，灭尽定才得以成就，是故，依据此加行之生起，才可说“已成就”。

สงฺขารวูปสมโต, สนฺตธมฺมสมนฺวยโต จ สนฺตํ. อริเยหิ เอว นิเสวิตพฺพตฺตา อริยนิเสวิตํ. ติสฺสนฺนมฺปิ ทุกฺขตานํ นิพฺพุตภาวโต นิพฺพานมิติ สงฺขํ อุปาคตํ. อริยํ ปญฺญนฺติ สุวิสุทฺธํ มคฺคผลปญฺญํ. อิมิสฺสาปีติ นิโรธสมาปตฺติยา. สมาปตฺติสมตฺถตาติ สมาปชฺชนสมตฺถตา.

因诸行（saṅkhāra）寂止，且与寂静法相应，故为“寂静”（santaṃ）。因其仅为圣者所习行，故名“圣者所习”（ariyanisevitaṃ）。因三苦（dukkhatā）的寂灭，故得“涅槃”（nibbāna）之名。“圣慧”（ariyaṃ paññā）即是极为清净的道果智。“此亦”（imissāpi）即指此灭尽定。“等至能力”（samāpattisamatthatā）即是能入定之能力。

อาหุเนยฺยภาวาทิสิทฺธิกถาวณฺณนา

应供性等成就论释义

๘๘๕. อาหุเนยฺยภาวาทิสิทฺธีติ อาหุเนยฺยปาหุเนยฺยทกฺขิเณยฺยอญฺชลิกรณียอนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตภาวสิทฺธิ. อวิเสเสนาติ ทสฺสนมคฺคปญฺญาทิวิเสเสน วินา, เอติสฺสา โลกุตฺตรปญฺญาย. อาเนตฺวา หุนิตพฺพนฺติ อาหุนํ, ทูรโตปิ อาเนตฺวา ทาตพฺพทานํ, ตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ อาหุเนยฺโย. ปาหุนํ วุจฺจติ อาคนฺตุกทานํ, ตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ ปาหุเนยฺโย. ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย, อญฺชลิกรณํ อญฺชลิกมฺมํ, ตํ อรหตีติ อญฺชลิกรณีโย. อนุตฺตรํ อุตฺตมํ สตฺตานํ ปุญฺญวิรุหนฏฺฐานนฺติ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

885. “应供等成就”(Āhuneyyabhāvādisiddhīti)，即成就应供、应款待、应受供养、应合掌、无上福田之德。“无差别”(Avisesenāti)，即不依见道智等差别，而依此出世间智。所谓“应供”(āhuneyyo)，是因为适合接受从远处带来而应布施的“供品”(āhunaṃ)。所谓“应款待”(pāhuneyyo)，是因为适合接受给予来客的“款待品”(pāhunaṃ)。值得领受净信施(dakkhiṇa)者，是为“应受供养”(dakkhiṇeyyo)。值得（对他）合掌者，是为“应合掌”(añjalikaraṇīyo)。“众生功德增长的无上殊胜之处”，故为“世间无上福田”。于此，此为纲要。至于广说，则已在下文（僧随念中）述说。

๘๘๖. มนฺทาย วิปสฺสนาย อาคโตติ อติกฺขาย วิปสฺสนาย วเสน ปฐมมคฺคปญฺญํ ภาเวตฺวา โสตาปนฺนภาวํ อาคโต. สทฺธาทีนํ มุทูนํ อินฺทฺริยานํ วเสน มุทินฺทฺริโยปิ สมาโน. สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมา ภวูปปตฺติ อตฺตภาวคฺคหณํ, ตโต ปรํ อฏฺฐมํ ภวํ นาทิยตีติ [Pg.531] สตฺตกฺขตฺตุปรโม. สํสริตฺวาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน อปราปรํ คนฺตฺวา. ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรตีติ วฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตํ ปริโยสานํ กโรติ. อยํ กาเลน เทวโลกสฺส, กาเลน มนุสฺสโลกสฺสาติ มิสฺสกสฺส ภวสฺส วเสน ‘‘สตฺตสุคติภเว สํสริตฺวา’’ติ วุตฺโต. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต ปฏฺฐาย หิ นีจกุเล อุปปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภคกุเลสุเยว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานีติ เทวมนุสฺสวเสน ทฺเว วา ตโย วา ภเว. อิติ อยมฺปิ มิสฺสกภเวเนว กถิโต. เทสนามตฺตเมว เจตํ ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา’’ติ. ยาว ฉฏฺฐภวา สํสรนฺโตปิ โกลํโกโลว โหติ. อตฺตภาวคฺคหณสงฺขาตํ เอกํเยว ขนฺธพีชํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. ‘‘มานุสกํ ภว’’นฺติ อิทมฺปิ เทสนามตฺตํ. ‘‘เทวภวํ นิพฺพตฺเตตี’’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. โก ปเนเตสํ อิมํ ปเภทํ นิยเมตีติ? ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา. สเจ หิ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา พลวตี โหติ, เอกพีชี นาม โหติ. ตโต มนฺทาย โกลํโกโล, ตโต มนฺทตราย สตฺตกฺขตฺตุปรโม.

886. 以微弱的观而到达者，是说通过不锐利的观，修习初道智而到达预流的状态。由于信等诸根迟钝，他也是钝根者。七返生者，是说其有之生起、自体之取最多七次，此后不取第八有，故名七返生。流转，是说依结生之力，展转相续。作苦之终结，是说令轮回之苦到达边际、终结。此人时而于天界，时而于人界，依此混合有，故说为“于七善趣有中流转”。从家至家而行，故名“家家”。因为从证得预流果开始，实无生于低贱家之事，仅生于大富之家，此即其义。“二或三家”是说依天、人之别，有二或三有。因此，此（家家）亦是依混合有而说。此“二或三”仅是教示而已，纵然流转至第六有，亦是家家。此人只有一个被称为“取自体”的蕴种，故名“一种子”。“人有”此说亦仅是教示而已，亦可说“令生天有”。然则，是什么规定了他们的此等差别呢？是三道之观。因为，若上三道之观有力，则名“一种子”；由比此弱者，为“家家”；由比此更弱者，为“七返生”。

๘๘๗. ปฏิสนฺธิวเสน สกึ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี. สกิเทวาติ เอกวารํเยว. ‘‘อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพาติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ. อิเม จตฺตาโรปิ อิธ น คหิตา. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ อิธ คหิโต.

887. 以结生而仅来一次，故名一来者(sakadāgāmī)。所谓“仅一度”(sakideva)，即仅有一次。依“来到此世间”一语，在五种一来者中，除去四种，只取一种。诚然，有者于此地证得一来果后，即于此地般涅槃；有者于此地证得后，于天界般涅槃；有者于天界证得后，即于彼处般涅槃；有者于天界证得后，再投生此地而般涅槃。这四种于此皆不被取。而彼于此地证得后，在天界住满其寿，复再投生此地而般涅槃者，此人方为此处所取。

๘๘๘. ปฏิสนฺธิวเสน อิธ อนาคมนโต อนาคามี. อินฺทฺริยเวมตฺตตาวเสนาติ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจกอินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺเตน. ปญฺจธา อิธ วิหาย นิฏฺโฐ โหตีติ โส อนาคามี อนฺตราปรินิพฺพายิอาทิภาเวน ปญฺจปกาเรน อิมํ โลกํ ปชหิตฺวา ปรินิพฺพายนโก โหติ. อายุเวมชฺฌสฺส อนฺตราเยว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี[Pg.532]. อุปหจฺจาติ วา อุปคนฺตฺวา กาลกิริยํ. อปฺปโยเคนาติ อธิมตฺตปโยเคน วินา อปฺปกสิเรเนว ติกฺขินฺทฺริยตาย สุเขเนว. สปฺปโยเคนาติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อุทฺธํ วา หิ ภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ, วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต. อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

888. 以结生而不复来此（欲）界，故名不还者(anāgāmī)。所谓“因诸根有差别”，是指信等能令解脱成熟之诸根有成熟与否的差别。彼不还者以中般涅槃等五种类别，舍离此世间而般涅槃。于寿命中途，仅以烦恼的寂灭而般涅槃，故名中般涅槃者(antarāparinibbāyī)。行至(upahacca)或临近死亡（而般涅槃，名损减般涅槃者）。无功用(appayogena)者，是指无需极大精进，因根性猛利，毫不费力，安乐地（证果）。有功用(sappayogena)者，其义当知与上述相反。或因其向上之势，其贪欲之流或轮回之流向上，故名上流者(uddhaṃsoto)；或因其向上而行，当证得（更高的果位），其道之流向上，故名上流者。以结生而趣向色究竟天(akaniṭṭha)界，故名趣向色究竟天者(akaniṭṭhagāmī)。

ยตฺถุปปนฺโนติ อวิหาทีสุ ยตฺถ ยตฺถ อุปปนฺโน. อิเมสํ ปน อนาคามีนํ ปเภทชานนตฺถํ อุทฺธํโสตอกนิฏฺฐคามิจตุกฺกํ เวทิตพฺพํ – โย หิ อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน เหฏฺฐา ตโย เทวโลเก โสเธตฺวา สุทสฺสีเทวโลเก ฐตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ อุทฺธํโสโต นอกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต อกนิฏฺฐเมว คนฺตฺวา ปรินิพฺพาติ, อยํ นอุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน เหฏฺฐา จตูสุ เทวโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพาติ, อยํ นอุทฺธํโสโต นอกนิฏฺฐคามี นาม. เอเต ปน อวิเหสุ อุปปนฺนสมนนฺตรา อายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวา, ปตฺวา จ ปรินิพฺพายนวเสน ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี, เอโก อุทฺธํโสโตติ ปญฺจ. เต อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน ทส โหนฺติ. ตถา อตปฺปสุทสฺสสุทสฺสีสูติ จตฺตาโร ทสกา จตฺตาลีสํ. อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถิ. ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน, เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายีติ จตฺตาโร. เต อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิวิภาเคน อฏฺฐาติ อฏฺฐจตฺตาลีสํ อนาคามิโน.

生于何处，是指生于无烦天(Aviha)等处。为了了知此等不还者(anāgāmī)的差别，应当知道上流至色究竟天(Akaniṭṭha)的四法：若从无烦天开始，经过四天界，到达色究竟天而般涅槃，此名上流至色究竟天者。若从下方经过三天界，住于善现天(Sudassī)而般涅槃，此名上流非至色究竟天者。若从此处(无烦天)直接前往色究竟天而般涅槃，此名非上流至色究竟天者。若在下方四天界中于任何一处即地般涅槃，此名非上流非至色究竟天者。又，此等生于无烦天者，或于生后不久，或未及寿之中半，或已及寿之中半而般涅槃，依此方式有三种中般涅槃者(antarāparinibbāyī)；另有一上行般涅槃者(upahaccaparinibbāyī)与一上流者(uddhaṃsota)，共计五种。彼等以无行般涅槃与有行般涅槃之差别，成为十种。如是，于无热天(Atappa)、善见天(Sudassā)和善现天中亦然，四个十组共为四十种。于色究竟天中则无上流者，有三种中般涅槃者、一上行般涅槃者，共四种。彼等以无行般涅槃与有行般涅槃之差别，成为八种。如是不还者共有四十八种。

โสตาปนฺนา ปน ปฏิปทาเภเทน จตฺตาโร สตฺตกฺขตฺตุปรมา, จตฺตาโร โกลํโกลา, จตฺตาโร เอกพีชิโนติ สทฺธาธุเรน ปฏิปนฺนา ทฺวาทส, ตถา ปญฺญาธุเรนาติ จตุวีสติ.

又，须陀洹(Sotāpanna)依行道之差别，有四种七返生者、四种家家者(kolaṃkola)、四种一种子者(ekabījin)；如是，以信为策励而行道者有十二种，以慧为策励者亦然，共计二十四种。

สกทาคามิโน สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุตฺตา ปฏิปทาวเสน จตฺตาโร, ตถา อนิมิตฺตอปฺปณิหิตวิโมกฺเขหีติ ทฺวาทส.

斯陀含(Sakadāgāmī)依行道之差别，以空解脱(suññatavimokkha)而解脱者有四种；同样，以无相解脱(animittavimokkha)与无愿解脱(appaṇihitavimokkha)而解脱者亦各有四种，如是共计十二种。

๘๘๙. ตถา อรหนฺโต. เต ปน ทฺวาทส ปญฺญาวิมุตฺตา, ทฺวาทส อุภโตภาควิมุตฺตา, ทฺวาทส เตวิชฺชา, ทฺวาทส ฉฬภิญฺญา, ทฺวาทส ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตาติ [Pg.533] สมสฏฺฐิ โหนฺติ. เอวเมเต สทฺธึ ปจฺเจกสมฺพุทฺธสมฺมาสมฺพุทฺเธหิ ฉจตฺตาลีสาธิกสตํ อริยา. ยสฺมา เตสํ อริยภาวสิทฺธิ อริยาย ปญฺญาภาวนาย, เตน วุตฺตํ ‘‘อาหุเนยฺยภาวาทิสิทฺธิปิ อิมิสฺสา โลกุตฺตรปญฺญาภาวนาย อานิสํโส’’ติ. โลกิยวิชฺชาภิญฺญาหิ วินาปิ อุภโตภาควิมุตฺตตา โหตีติ อุภโตภาควิมุตฺโต วิสุํ คหิโต. ยํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ยํ จตุตฺถมคฺคปญฺญาภาวนํ สนฺธาย เหฏฺฐา สงฺเขปโต คาถาวณฺณนายํ วุตฺตํ, ตํ ปน วุตฺตาการํ นิคมนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคกฺขเณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. กามํ จตูสุปิ มคฺคกฺขเณสุ ตํ ชฏํ วิชเฏติ นาม, ผลกฺขเณสุปิ ยถารหํ วิชฏิตชโฏ, อคฺคผลกฺขเณเยว ปน สพฺพโส วิชฏิตชโฏ, ตโต ปรํ วิชเฏตพฺพาย ชฏาย อภาวโต. เตเนตฺถ เหฏฺฐา เหฏฺฐิมมคฺคปญฺญาภาวนานิสํสสฺส วุตฺตตฺตาว จตุตฺถมคฺคปญฺญาภาวนาวเสน อตฺโถ วุตฺโต.

889. 如是阿罗汉。其中，十二位慧解脱者(paññāvimutta)、十二位俱分解脱者(ubhatobhāgavimutta)、十二位三明者(tevijja)、十二位六神通者(chaḷabhiññā)、十二位得无碍解者(paṭisambhidāppatta)，总共六十位。这样，连同辟支佛(paccekasambuddha)与正等觉佛(sammāsambuddha)，圣者共有一百四十六位。因为他们的圣者身份之成就是由修习圣慧而得，所以说“应供等身份的成就，也是此出世间慧修习的功德”。即使没有世间的明与神通，也能成为俱分解脱者，因此俱分解脱者被单独列出。先前在偈颂释义中，曾就第四道慧的修习简略宣说，为了以总结的方式开示那已宣说的内容，因此说了“于道刹那”等。诚然，在所有四个道刹那中，都可称为解开那渴爱之结，在诸果刹那中也相应地解开了结；但只有在顶果刹那，才完全解开了结，因为此后再无需要解开的结。因此，此处因为先前已宣说了较低道慧修习的功德，所以就以第四道慧修习的方式来说明其义。

รตินฺติ อภิรตึ, อภิรุจินฺติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อริยาย ปญฺญาภาวนาย.

“爱乐”(rati)是欢喜(abhirati)、喜爱(abhiruci)的意思。“于彼处”(tattha)是指于圣慧的修习中。

๘๙๐. อิมิสฺสา คาถายาติ อิมิสฺสํ คาถายํ. คาถา หิ อตฺตโน อตฺถภูตสฺส วิสุทฺธิมคฺคสฺส อาธารภาเวน วุตฺตา, สามิวจนํ วา เอตํ อตฺถสฺส ตํสมฺพนฺธิภาวโต.

890. “此偈的”(imissā gāthāya)是“于此偈中”(imissaṃ gāthāyaṃ)的意思。因为偈颂是作为其自身本质意义——清净道的所依而被说，或者此是属格的用法，因为其义与该偈颂相关联。

ปญฺญาภาวนานิสํสนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

慧修习功德解释之释义，终。

อิติ เตวีสติมปริจฺเฉทวณฺณนา.

此为第二十三章之释义。

นิคมนกถาวณฺณนา

结语论释义

๘๙๑. อิมิสฺสา [Pg.534] ทานิ คาถายาติอาทีนํ คาถานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโต เอว. สฺวายํ ‘‘วิสุทฺธิมคฺคํ ภาสิสฺส’’นฺติ เอวํ ปฏิญฺญาโต วิสุทฺธิมคฺโค เอตฺตาวตา ภาสิโต โหตีติ สมฺพนฺโธ.

891. “此偈”等偈颂的意义，已在前面说过。如此，那曾以‘我将宣说清净道’之语所承诺的清净道，至此已宣说完毕，此乃其关联。

๘๙๒. ตตฺถาติอาทีสุ อยํ ปทสมฺพนฺเธน สทฺธึ สงฺเขปตฺโถ – เตสํ ‘‘สีเล ปติฏฺฐายา’’ติคาถายํ วุตฺตานํ สีลาทิปฺปเภทานํ อตฺถานํ ปญฺจนฺนมฺปิ มหานิกายานํ อฏฺฐกถานเย อฏฺฐกถาตนฺติยํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺโต โย วินิจฺฉโย, เยภุยฺเยน ตํ สพฺพํ สมาหริตฺวา สมาเนตฺวา นิกายนฺตรสฺส นิกายคตวาทโทสสงฺกเรหิ มุตฺโต โส นิจฺฉโย ยสฺมา ปกาสิโต, ตสฺมา วิสุทฺธิกาเมหิ โยคีหิ เอตสฺมึ วิสุทฺธิมคฺเค อาทโร กรณีโยเยวาติ.

892. 于“此中”(tatthā)等语，此为与文句连接的简要义理：对于在“立于戒”(sīle patiṭṭhāya)此偈中所说的戒等诸法的义理，以及在五部(mahānikāya)的义注(aṭṭhakathā)传统中，于各处所说的任何决断，[作者]大体上已将这一切汇集整理；又因为所阐明的此决断，已脱离了其他部派及自部派之学说谬误的混杂，是故，欲求清净的修行者，实应于此《清净道论》生起恭敬心。

นิคมนคาถาโย

结颂

เอตฺตาวตา [Pg.535] จ –

至此，复说——

สุวิสุทฺธสมาจาโร, วิสุทฺธนยมณฺฑิตํ;

วิสุทฺธิมคฺคํ โลกสฺส, ยทจฺจนฺตวิสุทฺธิยา.

大仙具足极清净行，其心为悲悯之情所策励，为令世间得究竟清净，

อภาสิ กรุณาเวค-สมุสฺสาหิตมานโส;

มเหสิ วิปุโลทาต-วิสุทฺธิมติปาฏโว.

而造此以清净法门庄严之《清净道论》，彼具广大崇高而清净敏锐之慧。

ตสฺส อตฺถํ ปกาเสตุํ, กถามคฺคํ ปุราตนํ;

นิสฺสาย ยา สมารทฺธา, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

为阐明彼论之义，依循古昔论道，我已开始造此释义。

อายาจิโต สิทฺธคาม-ปริเวณนิวาสินา;

เถเรน ทาฐนาเคน, สุทฺธาจาเรน ธีมตา.

[此乃]应具足净行与智慧、居住于悉达村(Siddhagāma)学堂的达塔那伽(Dāṭhanāga)长老之所请。

สา เอสา ปรมตฺถานํ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

นิธานโต ปรมตฺถ-มญฺชูสา นาม นามโต.

此[复注]于处处适当地含藏胜义，是故名为《胜义宝函》(Paramatthamañjūsā)。

สมฺปตฺตา ปรินิฏฺฐานํ, อนากุลวินิจฺฉยา;

อฏฺฐาสีติปฺปมาณาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

此论决断明晰，依八十八诵分量之圣典，已达究竟圆满。

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสเน.

我如是造此[论]，所获任何福德，愿以此威力，于世间怙主之教法中，

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

一切有情深入清净之戒等行道，愿皆得分享解脱之味。

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

愿正等觉者之教法，长久住世；愿一切有情，恒常于此生恭敬。

สมฺมา วสฺสตุ กาเลน, เทโว ราชา มหีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

愿天神应时降澍，愿大地主君之国王，乐于正法，唯以正法治理世间。

พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน กตา

由居住于巴达拉提塔寺的法护阿阇梨所造。

ปรมตฺถมญฺชูสา นาม วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกา สมตฺตา.

名为《胜义宝函》的《清净道论大复注》究竟。

วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา สมตฺตา.

《清净道论大复注》究竟。